Il-Kurçifiss MirakuluΩ u l-Vero Ligneo prezzjuΩ ta' Bormla Tag ̇rif me ̇ud miΩ-Ûjajjar Pastorali tal-Isqfijiet Astiria, Molina, Cocco Palmieri, Canaves u Gori Mancini (L-Ewwel Parti) Dr. Simon Mercieca Matul dan l-istudju, nixtieq nag ̇ti ̇arsa lejn il-kurçifiss mirakuluΩ li jinsab ©ewwa l-knisja ta' Bormla u r-relikwija tal-Vero Ligneo, kelma Latina li tfisser veru injam jew a ̇jar skaldi mill-g ̇uda tas-salib li fuqu ©ie msallab Ìesù Kristu u ser inkun qed nuΩa r-rendikonti taΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqfijiet li f'dan il-perjodu kienu jinkitbu bil-Latin.

G ̇alhekk ̇assejt li l-a ̇jar mod kif nippreΩentahom hu billi nag ̇mel traduzzjoni tag ̇hom u nippreΩentahom lill-qarrej kif inkitbu ̇alli b'hekk wie ̇ed ikun jaf eΩatt kif l-isqfijiet kienu jitkellmu fuq Bormla fiΩ-Ωjajjar pastorali tag ̇hom.

It-traduzzjoni tat-test Latin g ̇all-Malti qed tkun ppreΩentata fil-kursiv jew italics.

Forsi illum id-devozzjoni lejn dan il-kurçifiss kwaΩi mietet g ̇al kollox.

Mhux hekk kien fis-sekli passati meta nies minn Malta kollha, foqra u sinjuri, kapijiet çivili u prelati kienu ji©u ©ewwa din il-knisja ta' Bormla biex jag ̇tuH qima u jitolbu quddiem din l-imma©ni li kienet salvata mill-belt ta' Kandja li kienet tinsab fil-gΩira li wkoll kien jisimha Kandja, qabel ma din il-belt waqg ̇et f'idejn it-Torok fl-1669.

Din il-gΩira hija ukoll mag ̇rufa bl-isem ta' Kreta.

Meta dan il-kunçifiss in©ieb Bormla, tqieg ̇ed ©ewwa kappella li kienet teΩisti fil-knisja l-antika.

F'dan il-perjodu, il-knisja ta' Bormla kienet differenti milli hija llum.

Kienet forma ta' salib Latin u ma kellhiex il-korsiji laterali.

Kien hemm kappella wa ̇da ©o din il-knisja li kienet dedikata lil Santu Rokku.

Din il-kappella kienet bdiet tinbena fi Ωmien l-ewwel amministratur u kappillan tal-parroçça, Dun Consalvu Burlo fl-1592 wara li l-gΩira ta' Malta kienet inlaqtet mill-pesta.1 Santu Rokku kien il-patrun protettur kontra l-pesta u n-nies ta' Bormla kienu g ̇amlu weg ̇da mieg ̇u min ̇abba dan il-fla©ell, li jag ̇mlu din il-kappella u quddies u b'hekk bdiet id-devozzjoni lejn dan il-qaddis.

Mal-knisja parrokkjali kien hemm çimiterju u din il-kappella nbiet eΩattament ©o dan iç-çimiterju, biss kellha d-da ̇la tag ̇ha mill-knisja.

Kienet tinsab eΩattament fuq ix-xellug tal-altar ma©©ur, jew hekk kif kont tid ̇ol filknisja fuq il-lemin, eΩattament fejn illum hemm l-altar ta' San Dimitri.

Kellhom isiru numru ta' arran©amenti bejn ilkappillan u l-prokuraturi tal-knisja ̇alli dan il-kurçifiss seta' jitqieg ̇ed f'din il-kappella.2 Probabbilment, g ̇all-ewwel dan il-kurçifiss tqieg ̇ed fuq l-altar ta' Santu Rokku, quddiem il-kwadru titulari.

Biss ma damx ma sar ftehiem biex l-altar ta' Santu Rokku jitmexxa mal-©enb, fuq in-na ̇a tal-lemin, tal-istess kappella, waqt li sar altar ©did tal-©ebel u fuqu tqieg ̇ed dan il-kurçifiss mirakuluΩ.

G ̇aç-çerimonja u l-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla, kienet saret funzjoni L-Isqof Luca Buenos solenni ppreseduta mill-vikarju kapitulari, Dun Giovanni Antonio Cauchi.

Din ic-çerimonja saret nhar is-sitta ta' Novembru 1669.

Biss Ωgur li x-xog ̇ol fuq l-altar ©did g ̇al dan il-kurçifiss kien lest sassena 1671.

B'hekk din il-kappella bdiet tkun mag ̇rufa b ̇ala dik tal-Kurçifiss waqt li l-altar tag ̇ha ©ie mitqies b ̇ala proprjetà tal-prokuraturi tal-knisja u baqa' hekk anki wara li dan l-altar tmexxa f'kappella mibnija apposta g ̇alih, i©ifieri dik tal-lum.

MiΩ-Ωjara pastorali li saret fl-1667, mill-isqof Luca Buenos (1666-68), nafu li Bormla kellha madwar 2294 persuna joqog ̇du fiha.

Il-familji kienu Ωg ̇ar g ̇aliex kien hawn madwar 1003 unità jew familja.

Biss kienet soçjetà dinamika u l-isqof ma naqasx li jitkellem kemm kienet soçjetà ̇awtiela.

Hu kiteb li kellha numru ta' professjonisti u nies tas-seng ̇a fosthom merkanti, ba ̇ ̇ara, suldati u anki artisti.3 L-Isqof Lorenzo Astiria Infatti jkunu Ωew© ba ̇ ̇ara minn Bormla li j©ibu dan il-kurçifiss lejn Malta u meta n©ieb ©o Bormla tqieg ̇ed fl-uniku kappella li kellha l-knisja l-antika, i©ifieri dik ta' Santu Rokku.

L-ewwel darba li jissemma' dan il-kurçifiss hu fiΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqof Lorenzo Astiria (1670-79).

L-isqof Astiria Ωar il-parroçça ta' Bormla nhar il25 ta' Ottubru 1671.

Il-kappillan kien Dun Ìwann Maria Barbara.4 Il-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla kienet wa ̇da kontroversjali g ̇aliex il-patrijiet Dumnikani tal-Portu Salvu tal-Belt rieduh g ̇all-parroçça tag ̇hom min ̇abba li qabel ma kien in©ieb f'Malta, kien jinsab fil-Knisja ta' San Pietru, li ̇uthom id-Dumnikani kellhom ©ewwa Kandja.

Kienet saret kawΩa bejn il-prokuraturi tal-knisja ta' Bormla u l-patrijiet ta' San Duminku tal-Belt.

L-isqof g ̇alhekk jag ̇mel referenza g ̇al din il-kawΩa quddiem isSagra Rota ©ewwa Ruma u kif kien il-vigarju kapitulari Giovanni Antonio Cauchi, b'mod arbitrarju qatag ̇ha favur Bormla, g ̇aliex waqt li kien g ̇adu g ̇addej l-appell, ̇are© di©riet favur il-prokuraturi lajçi ta' Bormla.

B'hekk Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

dan il-kurçifiss baqa' Bormla u min ̇abba din il-kwaΩa hu kien sar mag ̇ruf b ̇ala "s-Santissimu Kurçifiss tal-lajçi".

Min-na ̇a tieg ̇u, Cauchi seta' jie ̇u din id-deçizzjoni g ̇aliex il-gΩejjer Maltin kienu ming ̇ajr isqof, jew kif kien jing ̇ad f'dan il-perjodu sede vacante.

G ̇alhekk Cauchi kien ©ie elett millmonsijuri tal-Kattidral biex imexxi d-djoçesi sakemm ikun appuntat isqof gdid.

Hu mexxa bejn 1668 u 1670, eΩattament fil-perjodu li dan il-kurçifiss wasal f'Malta.

Fuq kollox il-poΩizzjoni tieg ̇u kompliet tissa ̇ ̇a ̇ fid-djoçesi, g ̇aliex l-isqof il-©did, Lorenzo Astiria, appuntah b ̇ala il-vigarju ©enerali tieg ̇u.

Min-na ̇a tag ̇hom, il-kommunità ta' Bormla baqg ̇et ferm grata lejn dan il-vigarju kapitulari g ̇al din id-deçizzjoni u baqg ̇et tg ̇oΩΩ id-data ta' meta ©ie Bormla biex qieg ̇ed dan il-kurçifiss ©ewwa din il-kappella ta' Santu Rokku u g ̇al ̇afna Ωmien wara mewtu, kull meta il-BormliΩi kienu jsemmuh mal-isqof tal-©urnata, kienu dejjem isemmg ̇uh b'rispett u qima, bit-titli u l-karigi kollha li kien okkupa fid-djoçesi tal-gΩira.

Ming ̇and l-isqof Astiria nsiru nafu dettalji o ̇ra interessanti dwar dan il-kurçifiss u d-devozzjoni li kienet teΩisti lejh.

L-isqof stess jg ̇id li l-altar kien g ̇adu kemm twaqqaf, ji©ifieri kien sar altar ©did tal-©ebel.

Biss l-aktar ̇a©a importanti kienet li dan l-altar kien mg ̇ammar b'kollox g ̇as-sagrifiççju tal-quddies.

Kont titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel u fuqu kien hemm suppedale jew a ̇jar tip ta' mensola, jew xkaffa li jkun hemm fuq l-altar jew kif inhi mag ̇rufa ©ewwa Bormla b ̇ala l-prima.

Din kienet tal-injam.

Biss l-aktar ̇a©a importanti li to ̇ro© minn din iΩ-Ωjara kienet id-devozzjoni lejn dan il-kurçifiss.

L-isqof jirreferi g ̇al meta dan il-kurçifiss kien g ̇adu f'Kandja u jistqarr li d-devozzjoni lejh ©ewwa Kandja kienet wa ̇da antika ̇afna li tmur lura aktar minn mitt sena.

Dan ifisser u jikkonferma li dan kien ©a meqjus b ̇ala wie ̇ed sagru u mirakuluΩ qabel ma ©ie f'Malta.

Mal-wasla ta' dan il-kurçifiss ©ewwa Bormla, is-Sodalitá tal-Agonizzanti bdiet tassoçja ru ̇ha mieg ̇u.

Din is-Sodalitá ma kienet xejn g ̇ajr konfraternità jew fratellanza reli©juΩa u g ̇alhekk kellha l-altar tag ̇ha ©ewwa l-knisja.

Ori©inarjament hija kien organizzata fuq l-altar tal-Grazzja li kien jinsab fejn illum hemm in-niçça tal-Kunçizzjoni.

Anki f'din il-knisja l-qadima, dan l-altar kellu l-poΩizzjoni tieg ̇u fuq il-lemin tal-altar ma©©ur.

Din is-sodalitá kienet twaqqfet fi Ωmien il-kappillan Don Palmerino Cap.

Skont informazzjoni mog ̇tija mill-isqof Fra Michele Giovanni Balaguer Camarasa (1635-63) meta Ωar din il-knisja ta' Bormla fis-27 ta' April 1659, is-Sodalità tal-Agonizzanti kienet ©iet approvata permezz ta' bolla appostolika li ©©ib id-data 20 ta' Diçembru 1649.

Wie ̇ed mill-ewwel prokuraturi ta' din is-Sodalitá kien innutar Henrico Zirafa.5 Dan kien anki ̇alla xi flus lil din is-Sodalitá skont l-atti tan-nutar Natalis Parmisano u l-kuntratt kien sar f'Awwissu 1665.

IlÌimg ̇a Mqaddsa 2011

prokuratur ta' wara kien Domenico Laferla.6 Probabbilment, kien fi Ωmien dan il-prokuratur meta l-kurçifiss ta' Kandja wasal Bormla u din imxiet fuq l-altar ©did li kien twaqqaf ad unur ta' dan il-kurçifiss.

Biss, din ma kinetx l-unika konfraternità mwaqqfa ©ewwa Bormla u li llum nistg ̇u ng ̇idu g ̇andha konnessjonijiet mal-kult tal-Ìimg ̇a l-Kbira.

L-ewwel konfraternità li titwaqqaf f'dan l-ispirtu ta' faqar u penitenza kienet dik tal-mejtin.

Din il-fratellanza kienet marbuta mal-altar ta' Santa Katerina li dejjem kien fil-kappellun fuq ix-xellug tal-altar ma©©ur.

F'dan iΩ-Ωmien kienet konfraternità b'sa ̇ ̇itha ̇afna.

Skont Ω-Ωjara pastorali li l-isqof Balaguer Camarasa g ̇amel ©ewwa Bormla nhar 12 ta' Mejju 1637, l-altar ta' Santa Katerina Vergni u Martri kien wie ̇ed tal-©ebel.

Kellu ikona jew pittura sabi ̇a li turi l-imma©ni tal-qaddisa u fuq dan l-altar hemm marbuta il-Konfraternità tal-Mejtin u t-Talb u kellha madwar 200 fratell.7 B'hekk kienet l-ikbar fratellanza tal-parroçça f'dik il- ̇abta.

Din il-konfraternità kienet ©iet approvata mis-Santa Sede Appostolika nhar 8 ta' Ottubru 1618.

Skont l-isqof Balaguer Camarasa dawn il-fratelli kienu jilbsu konfratija tax-xoqqa bajda u muzzetta ta' kulur iswed fuqha bis-simbolu tal-mewt g ̇aliex id-dmir tag ̇hom hu li jidfnu lill-mejtin.8 Probabbilment issimbolu tal-mewt kien irrappreΩentat permezz tar-ras ta' mewt.

Huma kienu jag ̇mlu l-festa ta' Santa Katerina.

Fuq kollox, din il-konfraternitá kienet tag ̇mel ̇afna atti ta' karitá u opri ta' ̇niena fosthom li tidfen il-foqra, b'mod partikolari dawk li ma kellhomx qabar jew flus biex i ̇allsu g ̇all-funeral jew id-difna.

Wie ̇ed irid jiftakar li din kienet wa ̇da mis-seba' opri tal- ̇niena li kull kattoliku g ̇andu l-obbligu li jag ̇mel.

Kienet ukoll tag ̇mel quddies g ̇ar-ru ̇ il-mejtin u kellha fiha is-sezzjoni tal-consorelle jew fratelli nisa.

Dan kien aspett innovattiv u kienet l-uniku fratellanza ©ewwa Bormla f'dan ilperjodu li kellha b'mod statutorju u b'approvazzjoni appostolika s-sezzjoni tan-nisa.

F'dik il- ̇abta talviΩta pastorali, il-prokuraturi ta' din il-konfraternità kienu Don Paulus Magro u Marianu Carletto.9 Dun Paulus Magro kien il-viçi-kappillan ta' Bormla fi Ωmien il-kappillan Don Palmerino Cap.10 Din il-konfraternità taf l-ori©ni tag ̇ha g ̇al Ωmien l-isqof Tommaso Gargallo (1578-1614) u mbag ̇ad fl-1618, fuq it-t ̇abrik tal-isqof Balthassare Cagliares (1615-33), ©iet approvata minn Ruma.

Aktar tard din l-approvazzjoni tkun interpretata b'mod Ωbaljat b ̇ala L-Isqof Tommaso Gargallo li ©iet mag ̇quda ma' wa ̇da mill-arçikonfraternitajiet ta' Ruma.

Wie ̇ed irid jg ̇id li l-isqof Cagliares kellu konnessjonijiet ma' Bormla.

Hu kellu palazz f'din il-belt iΩda dan kellu jitwaqqa' meta nbnew il-linji tas-swar.

Fuq kollox, Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

dan l-isqof, li l-familja tieg ̇u kienet toqg ̇od f'Bormla, kien l-uniku Malti li jil ̇aq isqof tad-djocesi matul il- ̇akma tal-kavallieri.

Biss tkun il-Sodalitá tal-Agonizzanti li tibda ta ̇dem biex tkattar iddevozzjoni lejn dan is-salib.

Immedjatament wara li l-kurçifiss ta' Kandja jasal f'Bormla, din ma tibqax marbuta mal-altar tal-Grazzja iΩda tintrabat mal-altar li fuqu jitqieg ̇ed dan il-kurçifiss u din l-kappella u altar, li qabel kienu mag ̇rufa b ̇ala ta' Santu Rokku, bdew issa jkunu mag ̇rufa b ̇ala talkurçifiss.

MiΩ-Ωjara pastorali tal-isqof Astiria insiru nafu li din is-Sodalità talAgonizzanti bdiet tiççelebra quddiesa fuq dan l-altar li fuqu ©ie mqieg ̇ed dan il-kurçifiss mirakoluΩ kull nhar ta' Ìimg ̇a, li matulha kienet ting ̇ad ilkuronella.

Kienet ukoll din is-Sodalitá li bdiet tie ̇u ̇sieb tag ̇mel il-festa tasSalib Mqaddes ©ewwa Bormla li g ̇all-ewwel kienet issir nhar l-4 ta' Mejju, il-festa tad-Dehra tas-Salib.11 L-Isqof Astiria jikteb hekk: Ukoll Ωar altar ie ̇or ta ̇t it-titolu tas-Santissimu Kurçifiss tal-lajci mi©jub mill-gΩira ta' Kreta u jinsab fejn kien hemm l-altar ta' Santu Rokku u li fuqu hemm il-kurçifiss li dwaru g ̇addejja kawΩa bejn fuq na ̇a l-prokuraturi ta' din il-knisja u fuq in-na ̇a l-o ̇ra r-reverendi patrijiet ta' Illustrissimu kunvent tal-Porto Salvo tal-belt Valletta u meta kien g ̇adu g ̇addej l-appell fisSagra Rota Rumana, ir-Reverendu Vi©rarju ̇areg digriet favur l-imsemmija prokuraturi lajçi u g ̇adu kemm twaqqaf altar ©did tal-©ebel li fih dak kollu li hu me ̇tie© g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel, g ̇andu xkaffa tal-injam u ma' dan il-kurçifiss hemm marbuta devozzjoni b'sa ̇ ̇itha u qadima li Ωgur tmur lura g ̇al aktar minn mitt sena.

Il-Konfraternità ta' Agonizzanti ©iet trasferita g ̇al fuq dan l-altar u fuq dan l-altar tkun iççelebrata quddiesa kantata kull nhar ta' Ìimg ̇a waqt li ssir ilfesta tad-Dehra tas-Salib fil-4 ta' Mejju.12 Imbaghad l-isqof Astiria jg ̇addi biex jag ̇ti tag ̇rif x'sar mill-altar ta' Santu Rokku, li hu su©©ett g ̇all-studju ie ̇or li qed nag ̇mel.

Ûar ukoll altar ie ̇or ta ̇t it-titlu ta' Santu Rokku.

Dan hu wie ̇ed ©did, g ̇adu kemm ©ie mwaqqaf fl-imsemmija kappella tas-Santissimu Kurçifiss u fuq dan l-altar hemm ikona li turi fin-nofs tag ̇ha lill-Vergni Imbierka Marja bil-bambin Ìesù f'dirg ̇ajha u fuq il-lemin hemm l-imsemmi konfessur Santu Rokku u fuq ix-xellug lil San Gaetanu.

L-altar hu tal-©ebel u fih dak kollu li hu me ̇tieg g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u fuq dan l-altar hemm imwaqqfa l-kongregazzjoni sekulari tal-ir©iel biex torganizza eΩerçizzi spiritwali u dan l-altar ©ie mg ̇ammar b'dak kollu li hu neçessarju g ̇all-knisja parrokkjali skont ir-relazzjoni tar-Reverendu Kappillan u l-prokuraturi.13 IΩ-Ωjara pastorali li jmiss tkun dik ta' monsinjur isqof Michael Hieronumus Molina (1678-82).

Din bdiet il-Óadd 4 ta' Frar 1680 u tag ̇tina ̇afna dettalji

importanti.

Il-festa ta' dan l-altar ma tibqax dik taddehra tas-salib waqt li fuqu jibda issa jΩomm relikwarju li fih ikun hemm ir-relikwija tas-Salib Imqaddes jew kif inhi mag ̇rufa b ̇ala l-Vero Ligneo.

Din irrelikwija flimkien mar-relikwarju jew il-kaxxa fejn jinΩammu r-relikwiji kienu ©ew mog ̇tija lill-knisja ta' Bormla mill-InkwiΩitur Ranuccio Pallavicino.

Dan l-inkwiΩitur beda jservi ©ewwa pajjiΩna ftit wara l-wasla ta' dan il-kurçifiss.

Rannuccio Pallavicino ©ie deskritt minn Fra Michele Gerolamo Molina Alessandru Bonnici b ̇ala inkwiΩitur ©eneruΩ li ©ibed lil kul ̇add lejh.

Kien ©ej minn familja nobbli minn Piacenza u kien patrizju Venezja.

Hu ©ie appuntat prelat u wara inkwiΩitur u delegat appostoliku millpapa Klement X u serva f'Malta bejn l-1672 u 1676.

Fi kliem ie ̇or kien filgΩira meta Malta intlaqtet minn fla©ell ie ̇or tal-pesta, dak tas-sena 1676.14 Pallavinico kien ta' lil Bormla kemm is-salib pettorali li f'dan il-perjodu qed ikun definit li kien tad-deheb kif wkoll dan relikwarju tal-fidda li huwa kellu flimkien mal-kaxxa tal-injam indurata bid-deheb li fiha kienu jinΩammu dawn ir-relikwiji.

B ̇alma kienet d-drawwa f'dan il-perjodu, slaleb pettorali kien ikollhom fihom skaldi mis-Salib Mqaddes.

Skont Carmelo Galea Scannura din id-donazzjoni ta' relikwi lill-knisja ta' Bormla kienet saret nhar il-5 ta' Frar 1675.

Din ir-relikwija tas-Salib Imqaddes kienet tqieg ̇det f'dan l-ispeçi ta' relikwarju tal-injam jinqafel li fih kien hemm biçça mill-Art l-Imqaddsa u kienet imçappsa bid-demm ta' Kristu u biçça mill-liΩar ta' Kristu, partikola konnessa mal-Ver©ni Mbierka u fraka mill-korp ta' San Pawl Apostlu u San Remi©ju Isqof.

Biss minn dawn ir-relikwiji kollha mog ̇tija mill-InkwiΩitur, dik tal-Vero Ligneo biss kellha l-attestat li turi li verament kienet mis-salib li g ̇al mijiet ta' snin il-Kristjani qiesu li kien ta' Kristu u li kien dak misjub minn Santa Liena.

Fil-kaΩ tar-relikwi o ̇ra, l-InkwiΩitur Pallavicino kien biss awtentikom u re©istrahom fl-atti tal-Kançillerja tal-InkwiΩizzjoni.

Fuq kollox, il-wasla ta' dan is-salib twassal biex Kongregazzjoni Maskili li kienet g ̇aqda reli©juΩa marbuta mal-altar ta' Santu Rokku tibda ti©i assoççjata ma' dan l-altar tal-kurçifiss.

L-isqof Molina jg ̇idilna hekk: Ûar altar ie ̇or li jinsab f'kappella g ̇alih, fuq il-lemin, hekk kif tid ̇ol ilknisja u li hu ddedikat lill-kurçifiss u li hu tal-©ebel u fih dak kollu li hu me ̇tieg g ̇as-sagrifiççju tal-quddiesa u titla' g ̇alih permezz ta' tar©a tal-©ebel u g ̇andu xkaffa tal-injam li fuqha hemm kaxxa tal-injam indurata li fil-parti ta' fuq tag ̇ha hemm tieqa Ωg ̇ira bi grada tal- ̇adid indurata bid-deheb u fiha Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

serratura li ting ̇alaq b'çavetta u fiha jinΩamm r-relikwarju tal-fidda li fih salib zg ̇ir tad-deheb mog ̇ti mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Rainuccio Pallavicino (sic), meta hu kien inkwiΩitur tal-gΩira u delegat appostoliku u li ©o fih hemm mag ̇luqa skaldi mis-Salib Imqaddes u biçça mill-art imçappsa bid-demm Imqaddes tas-Sinjur tag ̇na Ìesù Kristu Redentur, partikola millliΩar ta' Kristu li fih ©ie mgezwer il-©isem tas-Sinjur tag ̇na u partikola ta ̇t il-patroçinju tal-Beata Virgni u partikola mill-©isem ta' San Pawl Appostlu u xejn inqas minn tal-qaddis San Remi©ju isqof u konfessur u dan l-istess salib (i©ifieri l-Vero Ligneo) jista' jkun ippruvat li huma awtentiku mill-attestat mog ̇ti mis-Sinjur u Illustrissimu u Reverendissimu Don Ranuccio.

Fuq l-imsemmi altar hemm kurçifiss kbir tal-injam u fuqu hemm il-korp tas-sinjur tag ̇na Ìesù Kristu.

Hemm venerazzjoni kbira lejn dan il-kurçifiss li kien in©ieb mir-renju ta' Kreta fi-sena 1669.

Imbag ̇ad l-isqof jg ̇addi biex jiddiskrivi l-prospettiva ta' dan ilkurçifiss.

Hemm ma' dwaru skulturi tal-©ebel partijiet minnhom indurati u partijiet o ̇ra miΩbug ̇a b'kulur a ̇mar u jΩejnu l-prospettiva ta' dan l-altar hemm erba' kolonni tal-©ebel (tnejn fuq kull na ̇a) u dawn huma mΩejna bi skulturi u fuq nett tag ̇hom hemm pittura fuq it-tila li turi lil Kristu bil-kuruna tax-xewk u bil-qaΩba u mlibbes porpra ̇amra u fil-©nub tal-imsemmija kappella hemm mdendlin o©©etti tal-fidda u tad-deheb u pitturi fuq l-injam (ex-voti) mog ̇tija mill-piji fidili ad unur is-Santissimu Kurçifiss.15 U fuq dan l-altar hemm imwaqqfa sa mis-sena 1674, i©ifieri fi Ωmien l-Isqof ta' qabel Astiria, il-konfraternità (tal-Kurçifiss) li g ̇andha madwar sittin membru u li jilbsu konfratija tax-xoqqa ta' kulur iswed u jag ̇mlu ̇afna opri tal- ̇niena.16 Permezz ta' din ir-referenza nistg ̇u nikkonfermaw mhux biss meta twaqqfet il-Konfraternità tal-Kurçifiss, i©ifieri fl-1674, iΩda wkoll l-ilbies li kellhom dawn il-fratelli, kien minn dejjem iddominat minn konfratija ta' kulur iswed.

Fuq kollox din iΩ-Ωjara tag ̇tina dettall ie ̇or li jibqa' ji©i repetut fiΩΩjajjar li ©ejjin.

Hemm ukoll imwaqqfa is-Sodalitá tal-Agonizzanti u l-membri tag ̇ha jag ̇tu ̇ames grani kull xahar u wara l-mewt ta' kull membru, b ̇ala att ta' ̇niena ji©u ççelebrati ̇amsin quddiesa u minn ftit taΩ-Ωmien 'l hawn immexxija mill ̇niena, il-fratelli jishru ̇afna u mqanqlin mil-©id tar-ru ̇, jinΩamm il-bieba tat-tabernaklu tas-Santissimu Sagrament miftu ̇a g ̇all-tliet sieg ̇at waqt li l-qassisin jag ̇mlu t-talb.

Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier tal-fidda jinxteg ̇el bit-tazza taΩ-Ωejt li d-dawl tieg ̇u isa ̇ ̇a ̇ d-devozzjoni tal-poplu.

U f'din il-kappella hemm imwaqqfa ukoll il-Kongregazzjoni tal-Ir©iel li Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

titmexxa mill-patrijiet Ìizwiti u kull nhar ta' Óadd jiltaqg ̇u u jag ̇mlu ̇afna atti ta' karità.

U fuq dan l-altar ikunu ççelebrati ta' kull sena Ωewg festi tas-Salib Imqaddes.

L-ewwel wa ̇da hija dik tat-3 ta' Mejju u l-o ̇ra hija dik tal-14 ta' Settembru i©ifieri l-festa tas-Sejba tas-Salib u dik tal-EΩaltazzjoni tasSalib.

Fil-festa tas-Sejba tas-Salib Imqaddes, il-prokuraturi tas-Socjetà talAgonizzanti jag ̇mlu quddiesa bil-kant tal-ewwel u t-tieni g ̇asar, u bil-prietka waqt li l-festa tal-EΩaltazzjoni ssir mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali u fiha jsir l-ewwel u t-tieni g ̇asar, quddiesa u fiΩ-Ωewg festi, issir il-purçissjoni li fiha jin ̇areg l-imsemmi relikwarju bil-parteçipazzjoni tal-qassisin kollha u wkoll tal-fratellanza tas-Santissimu Kurçifiss.17 G ̇alhekk sakemm issir l-g ̇aqda bejn is-Sodalità tal-Agonizzanti u l-Fratellanza tal-Kurçifiss, fuq dan l-altar kien hemm mwaqqfa tliet g ̇aqdiet distinti u li baqg ̇u joperaw indipendentament g ̇al numru ta' snin.

L-ewwel g ̇aqda li tmut tkun dik tal-Ir©iel li l-iskop tag ̇ha kien dak li tag ̇mel l-eΩerçizzi spiritwali.

Din l-g ̇aqda ma kinetx tag ̇mel uΩu minn konfratiji.

Ori©inarjament, din l-g ̇aqda kienet ukoll Sodalità, mag ̇rufa b ̇ala dik talVjatku u kienet marbuta mal-altar ta' Santu Rokku.18 Anki s-Sodalità talAgonizzanti ma kellix konfratiji u qatt ma jissemma' li l-membri tag ̇ha kienu jakkumpanjaw fil-purçissjonijiet tas-Salib Imqaddes.

Min-na ̇a l-o ̇ra, il-fratelli tal-Konfraternità tal-Mejtin kellhom il-konfratija mag ̇mula middrapp tal-ixkejjer (jew a ̇jar tax-xoqqa) u muzzetta sewda u ras ta' mewt fuq il-muzzetta tag ̇hom g ̇aliex kienu jakkumpanjaw fil-purçissjoni iΩda ma jissemmewx li qed jie ̇du sehem fil-festi tas-salib.

Il-preΩenΩa ta' din ilKonfraternità tal-Mejtin tispjega g ̇ala f'Bormla, il-Konfraternità tal-Kurçifiss tkun l-unika wa ̇da f'Malta li taddotta konfratija totalment sewda biex b'hekk tkun distinta minn din il-Konfraternità tal-Mejtin li kellha konfratija bajda b'muzzetta sewda.

IΩ-Ωjara pastorali li tmiss ssir ©ewwa Bormla kienet mill-isqof ta' wara Molina, Davide Cocco Palmieri (1684-1711).

Dan Ωar Bormla g ̇al aktar minn darba.

G ̇amel l-ewwel Ωjara pastorali tieg ̇u fl-6 ta' Jannar 1686 fejn l-ewwel mar fil-kunvent talKarmelitani Skalzi ta' Bormla u minn hemm mar ilL-Isqof Davide knisja parrokkjali.19 Matul din iΩ-Ωjara nsiru nafu li Cocco Palmieri l-kurçifiss kien jitg ̇atta b'purtiera.

L-isqof Ωar l-altar tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fil-kappella ddedikata lilu fuq in-na ̇a tal-lemin.

Dan l-altar hu tal-©ebel u g ̇adu fuqu dak kollu li je ̇tie© g ̇as-sagrifiççu tal-quddiesa u jinsab f'post çentrali u denjament Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

imΩejjen.

Fuq l-altar hemm urna tal-injam indurata bid-deheb u fuqha, finnofs, hemm tieqa Ωg ̇ira, li g ̇andha gradilja tal- ̇adid indurata bis-serratura tag ̇ha u fiha jinΩammu r-relikwi mqaddsa li jinsabu miΩmuma f'relikwarju tal-fidda miΩmum tajjeb b ̇alma kien ©ie deskritt fiΩ-Ωjara preçedenti tal-isqof.

Fil- ̇ajt hemm imwa ̇ ̇al salib kbir bl-imma©ni tas-sinjur tag ̇na Ìesù Kristu msallab fuqu mi©jub minn ba ̇ ̇ara BormliΩi mir-Renju ta' Kreta u mg ̇otti b'velu tal- ̇arir ta' kulur a ̇mar.

Óafna nies mill-gΩira kollha ji©u bi ̇©arhom biex jinvistawh u jitolbu quddiemu.

Quddiemu hemm lampier bit-tazza taΩ-Ωejt mixg ̇ula l- ̇in kollu mid-devozzjoni tal-poplu.

Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa is-Sodalitá tal-Agonizzanti li l-membri tag ̇ha jag ̇tu grana (l-inqas valuta ta' flus) kull xahar, minbarra l-©bir, il ̇las li jing ̇ata biex wie ̇ed isir membru u din l-istess Sodalità torganizza tliet sig ̇at ta' espoΩizzjoni g ̇all-membri tag ̇ha billi jinfeta ̇ il-bieb tat-tabernaklu u matul iΩ-Ωmien li tinΩamm esposta s-Santissima Ewkaristija jinΩammu sitt xemg ̇at mixg ̇ula.

U ji©u ççelebrati erbg ̇in quddiesa g ̇all-ru ̇ il-fratelli mejtin tag ̇ha.

F'din l-istess kappella, ta ̇t d-direzzjoni tal-patrijiet ÌiΩwiti, jin©abru l-fidili kull nhar ta' Sibt u Óadd filg ̇axija, fejn isiru numru ta' eΩerçizzji spiritwali u mag ̇hom isir ukoll is-sawm u flimkien jg ̇idu t-talba tal-miserere.

Fuq dan l-altar ji©u çelebrati Ωew© festi fis-sena li huma dik tax-xahar ta' Mejju, bl-ewwel u tieni g ̇asar, quddiesa kantata u omelija m ̇allsin mill-istess sodalità u ssir purçissjoni li fiha tin ̇are© ir-relikwa tal-Vero Ligneo tas-Salib Imqaddes.

Il-festa l-o ̇ra ssir fix-xahar ta' Settembru bl-ewwel u it-tieni g ̇asar, quddiesa kantata u purçissjoni m ̇allsa mill-prokuraturi tal-Knisja.

20 L-isqof Cocco Palmieri re©a' Ωar Bormla g ̇at-tieni darba nhar 6 ta' Ìunju 1694.

It-tag ̇rif li jag ̇ti dwar dan l-altar tal-kurçifiss inbidel g ̇aliex issa dan il-kurçifiss kien me ̇ud g ̇all-post li jinsab fih illum.

In fatti, bla dubbju ta' xejn, tkun il-wassla ta' dan il-kurçifiss li twassal lill-BormliΩi biex iwaqqg ̇u l-knisja l-antika u jibnu din preΩenti.

L-ewwel opra li titlesta kienet il-kappella tieg ̇u.

Biss kif ser naraw mid-diskrizzjoni tal-isqfijiet, fil-bidu din il-kappella ma kinetx imΩejna kif inhi llum.

Il-prospettiva tal-altar kellha statwi u skulturi o ̇ra.

Insiru nafu ukoll, li relikwa tas-salib imqaddes kienet saritilha ostensorju, ji©ifieri kienet saritilha sieq tal-fidda u ©o fih kien twa ̇ ̇al is-salib ta' Pallavicino bil-Vero Ligneo fih.

Issa l-isqfijiet jibdew jg ̇idu li dan is-salib ta' Pallavicino kien wie ̇ed tal-fidda.

Wie ̇ed jistaqsi jekk dan is-salib inbidilx meta sar dan l-ostensorju ©did, g ̇aliex ori©inarjament kien definit b ̇ala wie ̇ed tad-deheb jew inkella kien tal-fidda bbanjat bid-deheb u g ̇alhekk kien qed ikun deskritt b ̇ala wie ̇ed tad-deheb.

Ra©uni o ̇ra ghal din il-bidla fid-deskrizzjoni tas-salib, tista' tkun ©ejja mill-fatt li dan l-ostensorju l-©did tal-fidda li fis-sieq tieg ̇u kien hemm l-arma tal-kardinal Pallavicino sar forma

ta' salib u dan is-salib tad-deheb tal-istess Pallavicino tqieg ̇ed go fih.

Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fil-çentru tal-kappella ©dida li kienet g ̇ada kemm ©iet mibnija fil©enb tal-knisja b'forma tonda u b'koppla fiççentru tag ̇ha.

L-altar tag ̇ha hu tal-©ebel u lest minn kollox u g ̇andu kollox g ̇assagrifiçju tal-quddiesa.

U mΩejjen b'mod diçenti u fuq l-ixkaffa tal-injam indurata bid-deheb hemm kaxxa wkoll mag ̇mula mill-injam indurat bid-deheb u g ̇andha bieba tal- ̇adid indurata bid-deheb u fiha jinΩammu xejn anqas mir-relikwi mqaddsa u fosthom hemm wa ̇da tas-Salib Imqaddes Il-Kurçifiss ta' Kandja u mqeg ̇da f'salib tal-fidda u l-ostensorju tag ̇ha li hu wkoll tal-fidda u dan is-salib tal-vero ligneo li g ̇andu ̇©ie©a tleqq ©ie mog ̇ti lil dan l-altar mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Rainnicio Palavicino (sic) li kien inkwiΩitur ta' din il-gΩira qabel ma kienet saret iΩ-Ωjara pastorali mill-Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur Isqof Molina u fuq dan l-istess altar hemm niçça mΩejna bl-an©li u qaddisin u mhux anqas imΩejna b'kelmiet tal-virtitujiet teolo©içi u statwi u fiha jinsab salib kbir bisSantissimu Kurçifiss tal-belt ta' Kreta iΩda wara li dan ir-renju ©ie okkupat mit-Torok in©ieb f'din il-gΩira minn ba ̇ ̇ara BormliΩi.

Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier tal-fidda bit-tazza taΩ-Ωejt tixg ̇el kuljum.

Imbag ̇ad, l-isqof jg ̇addi biex jitkellem dwar il-festi li ji©u ççelebrati fuq dan l-altar li kienu dik tat-3 ta' Mejju mag ̇rufa b ̇ala "inventionis Sanctae Cruces", ji©ifieri s-Sejba tas-Salib Imqaddes u dik tal-14 ta' Settembru.

Ilkelma Latina "inventionis" tfisser sejba u tirreferi g ̇all-istorja ta' meta Santa Liena kienet sabet il-salib ta' Kristu.

Din il-festa kienet g ̇adha tit ̇allas millSodalitá tal-Agonizzanti.

Din il-festa kompliet issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, omelija u purçissjoni li fiha issa kienet qed tin ̇are© ir-relikwija tal-Vero Ligneo li issa kienet qed tin ̇are© wa ̇idha u ming ̇ajr ir-relikwarju bir-relikwi kollha kif kien isir qabel.

F'Settembru kienet tkun çelebrata l-festa tal-EΩaltazzjoni tas-Salib u kienet issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, quddiesa kantata u din il-festa baqg ̇et ti©i m ̇allsa mill-parroçça.

Jing ̇ad ukoll li Fuq dan l-altar kien hemm imwaqqfa l-konfraternità maskili ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss u l-fratelli tag ̇ha kienu jilbsu konfratija mag ̇mula mid-drapp tal-ixkejjer u muzzetta ta' kulur iswed u kienu jag ̇tu grana kull xahar u kienu jag ̇mlu ̇amsin quddiesa g ̇all-erwie ̇ tal-fratelli mejtin.21 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

L-isqof Davide Cocco Palmieri jer©a' jmur g ̇at-tielet Ωjara tieg ̇u ©ewwa l-knisja ta' Bormla nhar is-7 Ìunju 1700.

Il-Ωjara tibda wara nofsinhar u tkompli fil-jiem ta' wara.

Il-bini tal-knisja kien miexi sew ta ̇t il-kappillan Dun Gioacchino Fabri.

Il-koppla kienet g ̇adha ma nbietx iΩda l-altar ma©©ur kien ©a tqieg ̇ed f'postu.

F'dan iΩ-Ωmien l-altar kien g ̇adu tal-©ebel u fuqu kien hemm it-tabernaklu waqt li l-presbiterju kien imdawwar bil-balavostri tal©ebel.

Kellu lampier jixg ̇el quddiemu li l-isqof jag ̇mel dan il-kumment sabi ̇ dwaru "ante illud (ji©ifieri l-altar ma©©ur) pendet lampas cum sublampadario argenteo incessanter lucens pro veneratione SSmi Sacramenti" jew quddiemu hemm imdendel lampier tal-fidda li bid-dawl ma jaqta' xejn mit-tazza taΩ-Ωejt jistieden g ̇all-venerazzjoni tas-Santissimu Sagrament.22 U mbag ̇ad jg ̇id hekk dwar dan l-altar tal-kurçifiss.

Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li jinsab fuq ©ewwa talprospettiva tal-kappella tieg ̇u fuq in-na ̇a tal-lemin tan-nava iΩ-Ωg ̇ira tal-knisja.

Hu tal-©ebel iΩda g ̇andu it-tiΩjin kollu u fih dak li je ̇tie© g ̇assagrifiçju tal-quddiesa u jinsab miΩmum tajjeb.

Fuq l-ixkaffa tieg ̇u hemm kaxxa tal-injam indurata bid-deheb u b ̇ala protezzjoni g ̇andha gradilja tal ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u fiha jinsabu miΩmuma r-relikwa talVero Ligneo tas-Salib Imqaddes u mag ̇ha relikwi mqaddsa o ̇ra u fuq dan ir-relikwarju hemm relikwa o ̇ra Ωgur tal-Appostlu San Pawl u t-tribuna hija mΩejna b'numru ta' statwi u skulturi fil-©ebel u fiha hemm is-salib kbir bisSantissimu Kurçifiss li hu miΩmum b'venerazzjoni mill-poplu kollu tal-gΩira u quddiem dan l-altar hemm lampier tal-fidda mixg ̇ul kuljum.

Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li ssir prospettiva ©dida g ̇al parti ta' wara ta' dan l-altar.

Il-festa çelebrata tat-tlieta ta' Mejju, is-solennità tas-Sejba tas-Santissimu Kurçifiss issir bl-ewwel u t-tieni g ̇asar u bil-quddiesa kantata, omelija, purçissjoni li fiha tin©arr l-imsemmija relikwa u l-ispejjeΩ jit ̇allsu mis-Sodalitá tal-Agonizzanti mwaqqaf fuq dan l-altar.

Bl-istess solennità ssir il-festa talEΩaltazzjoni tas-Salib fix-xahar ta' Settembru m ̇allsa mill-prokuraturi talknisja li ta ̇thom taqa' l-kura tal-imsemmi altar.

Il-prokuraturi tal-imsemmija Sodalitá tal-Agonizzanti kienu l-qassis Dun Natale Farrugia u Giovanni Luca Pace.

Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li jag ̇tu rendikont talamministrazzjoni tag ̇hom.

Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa wkoll il-konfraternità tal-ir©iel mag ̇rufa ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss li l-membri tag ̇ha jmexxu l-affarijiet tag ̇hom skont l-istatuti u jag ̇mlu xog ̇ol ta' karità u jakkumpanjaw filpurçissjoni lebsin il-konfratija b ̇alma jag ̇mlu fl-imsemmija sollenitajiet tasSalib Imqaddes.23 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

B'hekk grazzi g ̇al dan il-kumment nafu li bejn l-1694 u l-1700, ilFratellanza tal-Kurçifiss kienet g ̇amlet sett ta' statwi ̇alli tkun tista' tkun amministrata a ̇jar.

Cocco Palmieri jΩur g ̇all-a ̇ ̇ar darba Bormla nhar 25 ta' Mejju 1710.

L-ordni li kien ta biex issir prospettiva ©dida, ji©ifieri dik li hemm illum kienet g ̇adha ma saritx iΩda kien Ωdied in-numru ta' lampieri tal-fidda jixeg ̇lu quddiemu waqt li nsiru nafu li sieq tar-relikwarju kellha l-arma ta' Pallavicino fiha waqt li kienet saret ̇©ie©a kbira g ̇an-niçça tal-Kurçifiss.

Ikun f'dan irrendikont li nsiru nafu wkoll li Monsinjur Pallavicino kien le ̇aq issa kardinal u meta kien f'din il-kariga huwa jer©a' jiftakar f'Bormla.

Infatti, Pallavicino la ̇aq Kardinal nhar is-17 ta' Mejju 1705.

Cocco Palmieri jg ̇id dawn il-preçiΩi kelmiet dwar dan l-altar u Monsinjur Pallavicino: Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq ©ewwa talkappella kbira mibnija g ̇alih fuq il-lemin tal-Knisja.

L-altar hu tal-©ebel u g ̇andu dehra kompluta u fuqu hemm xkaffa u fuqha hemm impo©©ija kaxxa tal-injam indurata bid-deheb u ngastata fiha gradilja tal- ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u fiha wie ̇ed josserva r-relikwa tal-Vero Ligneo tasSalib Imqaddes u mag ̇ha relikwi qaddisa (wa ̇da minnhom) Ωgur ta' San Pawl.

Dan ir-relikwarju hu tal-fidda u fis-sieq tieg ̇u hemm inçiΩa l-arma tal-Reverendu Kardinal Ranuccio Pallavini (sic) li darba kien inkwiΩitur ta' Malta u kien ta dan ir-relikwarju bl-imsemmija relikwi qaddisa lil din ilknisja.

Fit-tribuna, ̇©ie©a kbira tag ̇laq salib kbir bis-Santissimu Kurçifiss u li lejh hemm venerazzjoni kbira u quddiem dan l-altar hemm tliet lampieri tal-fidda u bit-tazzi taΩ-Ωejt jixeg ̇lu kuljum.

24 Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna li jitkabbar it-tiΩjin tieg ̇u.25 Fuq dan l-altar kien hemm il-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t it-titlu tasSantissimu Kurçifiss u li membri tag ̇ha g ̇andhom l-istatuti u fost il- ̇idma li jridu jag ̇mlu hemm xejn anqas minn dik li jag ̇mlu opri ta' karità26 u li jikkumpanjaw, libsin il-konfratija fil-purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija festi tas-Salib Imqaddes.27 F'dan il-perjodu l-knisja l-©dida kienet g ̇adha ma nbnietx g ̇al kollox.

Il-parti tal-xellug tag ̇ha kienet g ̇adha m'hix lesta u fiha kien g ̇ad hemm l-altari u navi tal-knisja l-qadima ta' qabel din preΩenti, li dwarha qieg ̇ed nag ̇mel studju separat.

L-isqof jg ̇id hekk dwar din il-parti, Fuq in-na ̇a tax-xellug tan-nava prinçipali hemm ̇ames altari li huma l-ewwel dak ta' San Kristoferu, it-tieni tal-Assunta, it-tielet ta' San Ìwann Battista, ir-raba' ta' San Dimitri u l- ̇ames Santu Rokku.

L-isqof kompla jg ̇id li fl-antik il-kappella li kien hemm kienet tas-Salib Imqaddes.

B'hekk, il-kappella ta' Santu Rokku baqg ̇et assoçjata mal-kurçifiss, anki jekk sakemm spiççat tinbena il-knisja preΩenti, l-altar prinçipali ta' din Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

il-kappella re©a' sar dak ta' Santu Rokku wara li l-kurçifiss kien ittie ̇ed filkappella l-©dida tieg ̇u.

L-isqof ikompli jΩid li min ̇abba li l-knisja kienet qieg ̇da tinbena mill©did, in-navi Ω-Ωg ̇ar laterali kienu t ̇attew u g ̇alhekk il-festività ta' dawn il- ̇ames altari u kull onera li kien hemm marbuta mag ̇hom u li ©ew deskritti fil-visiti pastorali ta' qabel, u wara li din id-demolizzjoni kienet saret u skont kif sostna il-viçi kappillan, dawn l-obbligi marbuta ma' dawn l-altari kienu qeg ̇din ji©u mwettqa fuq l-altar ma©©ur.28 Min ̇abba l-konnessjoni li l-isqof Cocco Palmieri kellu ma' Bormla, u g ̇ax matul l-episkopat tieg ̇u sar ̇afna mill-bini tal-knisja l-©dida, kien sar kwadru ta' dan l-isqof mill-pittur Giuseppe Arena, mag ̇ruf b ̇ala il Romano.

Dan il-kwadru g ̇adu jeΩisti u jinsab fis-sagristija.

Fis-seklu dsatax, dan ilkwadru kien sarlu xi tibdil fih u nbidel f'dak ta' Piju IX.

Min ̇abba l-valur storiku tieg ̇u, il-konnessjoni li g ̇andu mal-bini tal-knisja l-©dida, u l-valur pittoriku tieg ̇u, ikun xieraq li dan il-kwadru jer©a' ji©i restawrat g ̇al kif tpitter ori©inarjament.

L-isqof il-©did Ìakbu Canaves (1713-21) la ̇aq hekk kif Cocco Palmieri spiçça l-visita tieg ̇u.

G ̇alhekk, fis-sena ta' wara, Bormla jer©a' jkollha Ωjara pastorali o ̇ra.

Canaves mar Bormla nhar 10 ta' Frar 1715.

Flimkien mas-segwaçi tieg ̇u, niΩel ix-xatt tal-belt, fejn qabdu d-dg ̇ajsa minn Porta del Monte, jew ̇dejn il-knisja ta' Liesse u qasmu g ̇al Bormla bid-dg ̇ajsa.

F'dik is-sena kienet spiççat il-gwerra msej ̇a tas-suççessjoni Spanjola u l-Port il-Kbir L-Isqof Jacobus Canaves kien mimli biççiet tal-ba ̇ar tal-gwerra.

IΩ-Ωjara tg ̇idilna li tant kien hemm bastimenti tal-gwerra fil-port, speçjalment fid-da ̇la bejn l-Isla u l-Birgu, li d-dg ̇ajsa tal-isqof waslet tard Bormla.

Issa Bormla kellha kappillan ©did.

Dan kien Dun GuΩepp Fabro li laqa' lill-isqof flimkien mal-kleru numeruΩ fejn l-ewwel ̇aduh fid-dar li kien ser joqg ̇od fiha matul il-viΩta pastorali ©ewwa Bormla29.

Matul din il-viΩta, ir-relikwi bdew ji©u eΩaminati mill-isqof separatament u dan l-eΩami kien isir fuq l-altar tal-kurçifiss.

G ̇alhekk wara li kien spiçça jag ̇mel il-viΩta obbligatorja tat-tabernaklu u l-fonti tal-ilma imbierek, g ̇adda biex jinvista lir-relikwi mqaddsa fejn inçensa r-relikwi tas-Salib Imqaddes u ta' San Dimitri li kienu jinΩammu f'kaxxa fuq l-altar tas-Santissimu Kurçifiss.

Hu sab li kienu miΩmuma tajjeb.30 Fl-1715, il-knisja ta' Bormla kienet g ̇adha bla kor li kien g ̇adu qieg ̇ed jinbena31 waqt li prokuraturi tal-knisja kienu, il-kanoniku tal-kolle©©jata ta' Birkirkara, Dun Gio Batta Decandia, il-qassis Dun Alessandru Camilleri u Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

l-Kleriku Gio Batta Axiaq.32 Mal-altar ma©©ur kien hemm issa marbuta s-soçjetà antika ©ewwa Bormla mwaqqaf biex titlob g ̇all-erwie ̇ jew kif kienet mag ̇rufa a ̇jar b ̇ala l-Fratellanza tal-Mejtin.

Hemm fuqu (l-altar ma©©ur) is-soçjetà ta' fidili, miΩ-Ωew© sessi ta ̇t ittitlu tal-Mejtin li qabel kienet imwaqqfa fuq l-altar ta' Santa Katerina u minn Ωmien l-imsemmija Ωjajjar li jmorru lura g ̇all-memorja ta' Fra Don Tommaso Gargallo, li kien isqof ta' Malta u li ©iet konfermata fis-sena 1617 mis-suççessur tieg ̇u l-isqof Cagliares fi Ωmien il-kappillan Michaele Cap u wkoll Salvatore de Modica u l-patron Marini Carletto it-tnejn prokuraturi ta' din il-knisja u wara ©iet aggregata mal-arçikonfraternità tal-belt il-kbira ta' Ruma fis-7 ta' Ottubru 1618 u l-fratelli tag ̇ha jikkontribuxxu grano wie ̇ed kull xahar u l-prokuraturi ta' imsemmija soçjetà minn dawn il-flus jag ̇mlu il-quddies kuljum letti u quddiesa kantata bl-espoΩizzjoni tas-Santissimu Sagrament u t-tberik tal-oqbra u dan ta' hawn fuq kien qed ikun applikat g ̇aç-çelebrazzonijiet ta' quddies lett g ̇all-ewrie ̇ tal-purgatorju.

33 Fuq kollox, ming ̇and dan l-isqof insiru nafu li l-inkwiΩitur Pallavicino ftit qabel din il-viΩta kien g ̇aqqad il-Konfraternità tal-Kurçifiss malArçikonfraternità ta' San Marcello ©ewwa Ruma u b'hekk din il-konfraternità ta' Bormla bdiet issa tissejja ̇ Arçikonfraternità.

Infatti, tkun f'din iΩ-Ωjara ta' l-isqof Canaves li jissemma' g ̇all-ewwel darba li l-Konfraternità tal-Kurçifiss kienet issa saret arçikonfraternità.

Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq il-parti ta' ©ewwa tal-prospettiva u l-kappella kbira mibnija fuq in-na ̇a tal-lemin talknisja, li hu tal-©ebel, imΩejjen tajjeb u g ̇andu kollox g ̇as-sagrifiçju talquddiesa.

Fuqu hemm xkaffa u fuqha hemm kaxxa tal-injam indurata bid-deheb bi gradilja ingastata fiha tal- ̇adid li hija wkoll indurata bid-deheb u li fiha wie ̇ed josserva r-relikwija tas-salib imqaddes u xejn anqas ir-relikwi mqaddsa o ̇ra, wa ̇da Ωgur ta' San Pawl Appostolu u fuq dan ir-relikwarju tal-fidda hemm inçiΩa fis-sieq tieg ̇u l-istemma tal-Eminentissimu u Reverendissimu Sinjur Kardinal Raniero Pallavicino, li kien inkwiΩitur ta' Malta u li kien ta dan ir-relikwarju bir-relikwi li hemm fih b ̇ala rigal lil din il-knisja.

Fit-tribuna hemm ̇©ie©a kbira tag ̇laq salib kbir bis-Santissimu Kurçifiss li n©ieb mir-Renju ta' Kreta u li darba kien jinsab fil-knisja tal-patrijiet tadDumnikani (Ta' Kreta) u mbag ̇ad tqieg ̇ed fis-6 ta' Novembru 1669 mill-mejjet Reverendu Sinjur S.T. u J.V.D. Dun Giovanni Antonio Cauchi, li f'dak iΩ-Ωmien kien arçipriet tal-knisja Kattidrali ta' Malta u vigarju kapitulari g ̇aliex ilgΩira kienet ming ̇ajr isqof (sede vacante) u kien min ̇abba l-merti mag ̇rufa tieg ̇u li ng ̇ata d-dinjità ta' Dekan u imbag ̇ad ©ie mag ̇Ωul b ̇al arçidjaknu tal-kattidral u b ̇ala l-og ̇la ©ie ̇, ©ie mag ̇Ωul b ̇ala l-vigarju ©enerali ta' din id-djoçesi u baqa' iΩomm din il-kariga sakemm intemmu jiemu.

Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

L-istess imma©ni tinΩamm bl-ikbar g ̇oΩΩa u venerazzjoni u g ̇aliex hija mirakuluΩa, b ̇alma juru l-mirakli mpin©ija fil-kwadri u mwa ̇ ̇la f'din ilkappella, kull nhar ta' Ìimg ̇a jsiru komptemplazzjonijiet piji mir-Reverendu Kappillan bir-reçitazzjoni tal-kuronella tas-Sinjur tag ̇na Ìesù Kristu u g ̇alihom jattendu ̇afna nies.

Quddiem dan l-altar hemm imdendla tliet lampieri tal-fidda jixeg ̇lu b'mod qawwi.

Illustrissimu u Reverendissimu Sinjur ordna li wa ̇da mit-tur©ien tal-altar titne ̇ ̇a u jsiru tliet tar©iet tal-injam Huwa wkoll ordna li l-prokuraturi tal-imsemmi altar jag ̇mlu l-kotba talamministrazzjoni tag ̇hom.

Isiru Ωew© festi solenni fis-sena, it-tnejn, bl-ewwel u it-tieni g ̇asar u bilquddiesa kantata, omelija u purçissjoni li fiha tin ̇are© l-imsemmija relikwa ji©ifieri fil-©urnata tat-3 ta' Mejju, festa tas-Sejba tas-Salib Imqaddes li tit ̇allas mis-Sodalità tal-Agonizzanti mwaqqfa fuq dan l-altar u fil-©urnata tal-14 ta' Settembru dedikata lill-Esaltazzjoni tas-Salib Imqaddes u m ̇allsa mill-prokuraturi tal-knisja li huma responsabbli g ̇all-imsemmi altar.

Fuq dan l-altar hemm imwaqqaf minn Ωmien il-bona memorja ta' Fra Don Lorenzo de Asteria, li kien isqof ta' Malta, il-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t ittitlu tas-Santissimu Kurçifiss li twaqqfet wara l-©urnata tat-30 ta' April 1673.

Hija ©iet aggregata mal-arçikonfraternità ta' San Marcello tal-belt il-kbira ta' Ruma graΩΩi g ̇all- ̇e©©a tal-Eminentissimu u Reverendu InkwiΩitur is-sinjur Kardinal Ranneris Pallavicini (sic), li kien inkwiΩitur ta' Malta.

Il-fratelli ta' din l-imsemmija konfraternità g ̇andhom l-istatuti tag ̇hom u huwa parti middmirijiet tag ̇hom li jag ̇mlu fost l-o ̇rajn, opri tal- ̇niena u jie ̇du sehem fl-imsemmija purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija festività tas-Salib Imqaddes libsin il-konfratija.

Illustrissimu u reverendissimu sinjur ordna lill-prokuraturi tal-konfraternità imsemmija biex jag ̇mlu l-kotba tal-amministrazzjoni tag ̇hom.34 Il-knisja ta' Bormla saritilha Ωjara o ̇ra nhar il-Óadd 22 ta' Diçembru 1728 mill-isqof il-©did Fra Gaspare Gori Mancini (1722-27).

Din iΩ-Ωjara ter©a' tikkonferma l-importanza li l-knisja bdiet tag ̇ti lir-relikwi u tara li dawn jinΩammu b'mod diçenti.

G ̇alhekk Gori Mancini re©a' g ̇amel viΩta lil dawn ir-relikwi fil-bidu taΩ-Ωjara wara li jkun Ωar lisSantissimu Sagrament u l-fonti tal-mag ̇mudija.

Hu Ωar is-sagri relikwi u kif inhu d-dmiru inçensahom u hemm r-relikwa tal-Vero Ligneo li hija ming ̇ajr dubju tas-Salib Imqaddes u tinsab ©ewwa Salib tal-fidda, kif ukoll ir-relikwi ta' Sant Andrea u San Dimitri li jinsabu ©ewwa Ωew© teki tal-fidda u wa ̇da L-Isqof Gaspar Gori Mancini

minnhom tinΩamm mal-imsemmi salib f'kaxxa mibnija apposta f'nofs l-ixkaffa tal-injam fuq l-altar tas-Santissimu Kurçifiss li ting ̇alaq biç-çavetta permezz ta' serratura u ç-çavetta tinΩamm kustodita mir-Reverendu Kappilllan.

L-illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li l-imsemmija kaxxa jsirilha gwarniç tal- ̇adid indurat bid-deheb min ̇abba xi azzjoni ostili.35 Matul din iΩ-Ωjara, l-isqof Gori Mancini jibqa' b'mod partikolari impressjonat, b ̇all-isqof ta' qablu bil- ̇©ie©a kbira li kienet saret fil-bidu tas-seklu tmintax biex tag ̇laq dan il-kurçifiss li qabel din il- ̇©ie©a kien qed jing ̇alaq b'purtiera.

Din kienet xi ̇a©a rari f'dan il-perjodu u l- ̇©ie© kien jiswa ̇afna flus g ̇aliex kien jin©ieb minn barra bil-ba ̇ar.

Dan jispjega g ̇ala f'dan il-perjodu ̇©ie©a kienet tissejja ̇ kristall u kienet o©©ett preΩΩjuz.

Ûar l-altar ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss imwaqqaf fuq il-parti ta' ©ewwa u g ̇andu l-prospettiva proprja tieg ̇u u mqieg ̇ed fil-kappella kbira fuq in-na ̇a tal-lemin tal-knisja.

Hu tal-©ebel u g ̇andu kollox u fih dak li hu me ̇tie© g ̇as-sagrifiçju tal-quddiesa u huwa mΩejjen denjament.

F'kaxxa li hemm fin-nofs tal-ixkaffa tal-injam u mqieg ̇da fuq l-imsemmi altar, wie ̇ed josserva relikwa tal-Vero Ligneo tas-Salib Imqaddes u xejn anqas minn relikwi o ̇ra qaddisa u li ©ew deskritti fi Ωjajjar o ̇ra u fit-tribuna hemm ̇©ie©a kbira tag ̇laq kurçifiss kbir bil-korp tieg ̇u mg ̇olli 'l fuq.

Dan il-kurçifiss g ̇andu lejh venerazzjoni kbira u ji©bed lejh nies minn kull parti tal-gΩira li kuljum jin©abru biex jag ̇tuh qima.

Quddiemu hemm imdendla tliet lampieri tal-fidda mixg ̇ula b'mod qawwi ̇afna.

Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li l-parti t'isfel tal-prospettiva ta' dan l-altar g ̇andha tissebba ̇.

Tkun çelebrata il-festa tal-©urnata tat-3 ta' Mejju, is-Sejba tas-Salib Imqaddes bl-ewwel u t-tieni g ̇asar, bil-quddiesa kantata, omelija u purçissjoni li fiha tin ̇are© l-imsemmija relikwa a spejjeΩ tas-Sodalità tal-Agonizzanti mwaqqfa fuq dan l-altar kif ing ̇ad fl-a ̇ ̇ar Ωjara pastorali u li kul ̇add jiftakar tar-Reverendu Sinjur Isqof Canaves fl-1720.

Bl-istess mod solenni ssir il-festa tal-EΩaltazzjoni tas-Salib Imqaddes fixxahar ta' Settembru mill-prokuraturi tal-Knisja parrokkjali li ta ̇thom taqa' l-amministrazzjoni tal-imsemmi altar.

Il-prokuraturi tas-Sodalitá tal-Agonizzanti huma l-qassis Dun Salvator Pace u n-nutar Petrus Paulus Saliba.

L-illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li huma jag ̇tu rendikont talamministrazzjoni tag ̇hom.

Fuq dan l-istess altar hemm ukoll imwaqqfa l-konfraternità tal-ir©iel ta ̇t it-titlu tas-Santissimu Kurçifiss u l-fratelli huma mmexxija mir-regola proprja tag ̇hom u huma jimxu skont l-istatuti tag ̇hom fejn fuq kollox jag ̇mlu opri ta' karità u jakkumpanjaw fil-purçissjonijiet li jsiru fl-imsemmija fuq solennitajiet tas-Santissimu Kurçifiss libsin il-konfratija.36 Ìimg ̇a Mqaddsa 2011

Fil- ̇arga tas-sena d-die ̇la nkomplu naraw kif dan il-kurçifiss mirakuluΩ u l-Vero Ligneo jissemmew fiΩ-Ωjajjar pastorali tal-isqfijiet Alpheran de Bussan, Rull, Pellerano u Labini.

Bibliografija Bonnici, Alexander, Storja tal-InkiΩizzjoni ta' Malta, vol. ii, (Malta, 1992) Galea Scannura, Carmel, Aspects of Social Life in Malta as seen through the proceedings of Mgr.

Rannuccio Pallavicino Inquisitor of Malta: 1672 - 1676 - M. A. (University of Malta) History (September 1978) Referenzi 1 A(rchivum) A(rcivescovile) M(elitense, Floriana), V(isitatio) P(astoralis), Vol, 8, f. 312r.

2 AAM, V.P., Vol.

22, f. 634r.

3 AAM, V.P., Vol.

20, f. 252r.

4 AAM, V.P., Vol.

21, f. 126r.

5 AAM, V.P., Vol.

17, f. 212.

6 AAM, V.P., Vol.

20, f. 248.

7 AAM, V.P., Vol.

14, f. 255r.

8 AAM, V.P., Vol.

17, ff.

9 AAM, V.P., Vol.

14. f. 255r 10 AAM, V.P., Vol.

15, f. 87v.

11 AAM, V.P., Vol.

21, ff.

12 AAM, V.P., Vol.

21, f. 124r-v.

13 AAM, V.P., Vol.

21, f. 124v.

14 Alexander Bonnici, Storja tal-InkiΩizzjoni ta' Malta, vol. ii, (Malta, 1992), pp. 133165.

15 AAM, V.P., Vol.

22, f. 633r.

16 Ibid.


Il-Porpra Storika u Mirakuluża ta' Casal Paola Dr. Simon Mercieca Daħla Meta s-sena l-oħra ktibt l-artiklu fuq l-istatwa tal-Porpra li kienet għadha kemm ġiet irrestawrata f'Raħal Ġdid, ġiet f'idejja santa qadima ħafna flimkien ma' kitba dwarha.

Din is-santa flimkien ma' dan it-tagħrif ittajpjat dwarha kienet għand il-mibki, Dun Mario Agius.

Din is-santa li qed tkun riprodotta f'dan l-artiklu turi il-figura ta' Kristu inkurunat bix-xewk jew kif nafuha llum bħala l-Porpra.

Dejjem skont id-deskrizzjoni li hemm fuqha, din l-istatwa kienet tinsab f'Raħal Ġdid.

Magħha hemm id-data meta saret din is-santa, jiġifieri s-sena 1897.

Kif kien jiġri f'dik il-ħabta, ilkitba fuq is-santa kienet bit-Taljan.

It-Taljan kien l-ilsien ta' dawk li kienu jafu jaqraw u jiktbu.

Fuq quddiem hemm miktub li din hija: Il-bust tal-Ecce Homo li kien hemm f'Raħal Ġdid "Vera Effigie dell'antichissimo – Ecce Homo – di Casal Paula (Malta)".

Bil-Malti tiġi "Xbieha vera tal-Aċċjomu qadim ħafna ta' Raħal Ġdid (Malta)".

Ma hemmx fejn ġiet stampata din is-santa, iżda kif ser inkun qed nispjega, din ġiet stampata f'Milan l-Italja.

Il-fatt li mal-kelma Raħal Ġdid, tqegħdet ilkelma Malta fil-brackets, turi li mhux biss din is-santa saret barra, iżda kienet ukoll magħmula biex titqassam kemm f'Malta kif ukoll barra.

Dan jikkonferma, li dan l-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid kien magħruf internazzjonalment.

Ma naħsibx li f'dan il-perjodu kien hemm Ecce Homo ieħor daqshekk importanti 26

Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

fil-gżejjer Maltin.

B'hekk nistgħu nżidu li din il-kitba turi li dan il-bust hu sinonimu ma' Raħal Ġdid.

Fuq kollox dan l-bust kien mitqies mirakuluż.

Kien qed jaqla' l-mirakli għaliex kien qed anki jirċievi rigali ta' deheb.

Dawn kienu jitwaħħlu miegħu.

Fuq kollox, kienu saru anki labti tiegħu.

Dawn il-labti kienu juru l-wiċċ ta' dan l-Ecce Homo.

Kien inkiteb fuqhom bitTaljan li dan hu Il Miraculoso di C. Paula jew il-Mirakuluż ta' Raħal Ġdid.

L-Aċċjomu ta' Raħal Ġdid Kemm il-labtu u s-santa juru bust ta' Kristu inkurunat bix-xewk u bil-porpra talbellus fuq spallejh.

Waqt li kemm is-santa u Labtu li kien sar bl-immaġni ta' dan il-Bust l-labtu isejħu lil dan l-Ecce Homo bħala ta' Mirakoluż tal-Ecce Homo li kien hemm Raħal Ġdid.

Raħal Ġdid, imma ma hemmx miktub fejn kien f'Raħal Ġdid.

L-ipotesi l-aktar fattwali hija li dan kien f'xi knisja.

Issa f'dan il-perjodu f'Raħal Ġdid kien hemm erba' knejjes.

L-ewwel waħda kienet ta' Santa Ubaldeska.

It-tieni waħda kienet il-kappella tal-ħabs u t-tielet waħda kienet il-knisja ta' San Ġużepp li hemm fi Triq Ħal Tarxien.

F'dan il-perjodu, din kienet għada tagħmel ma' Raħal Ġdid.

Ir-raba' waħda kienet dik taċ-ċimiterju talAddolorata.

Il-preżenza ta' dawn l-erba' knejjes toħroġ ċar miż-żjara pastorali li l-Isqof Pietro Pace kien għamel fil-parroċċa ta' Dettal ta' dan il-Labtu.

Jidher ċar li dan Ħal Tarxien fis-sena 1897.

Dan ifisser li l-Ecce Homo kien qed jissejjaħ bħala Monsinjur Pace għamel din iż-żjara fl-istess l-Mirakoluż ta' Raħal Ġdid. żmien li kien ittieħed dan ir-ritratt biex saret din is-santa.

Il-knejjes ta' Raħal Ġdid ġew invistatati fid-9 ta' Novembru 18971.

Illum ftit jassoċjaw din il-kappella ta' San Ġużepp ma' Raħal Ġdid għax tinsab fil-konfini parrokkjali ta' Ħal Tarxien, iżda sal-1897, kienet għadha filGħaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

konfini ta' Casal Paula, anki jekk bħala parroċċa kienet taħt dik ta' Hal Tarxien.

Hija ħasra li l-viżiti pastorali ta' Pace huma qosra ħafna u ma jagħtux dettalji ta' x'kellhom fihom dawn il-knejjes.

Kulma qal dwar din il-kappella ta' San Ġużepp hu li kienet immexxija mill-Patrijiet il-Bojod.

Illum din il-knisja qegħda għand is-Sorijiet tal-Karità.

Meta staqsejt xi sorijiet xjuħ jekk kinux jiftakru xi anzjani tal-kunvent jitkellmu dwar dan l-Ecce Homo f'din il-knisja, qaluli le.

Ma naħsibx li dan l-Ecce Homo kien fil-kappella tal-ħabs.

Din kienet iddedikata lis-Salvatur.

Din ma kienetx miftuħa għan-nies.

L-anqas naħseb li kien fil-kappella taċ-Ċimiterju tal-Addolorata li kienet immexxija mill-Kappuċċini.

Tibqa' mbagħad il-knisja l-qadima ta' Santa Ubaldeska.

L-istatwa kienet tinsab f'din il-knisja meta kienet għada kappella u ma kinetx għada ġiet mkabbra.

Dan ifisser li din l-istatwa kienet f'din il-kappella qabel ma din il-knisja ingħatat lid-djoċesi ta' Malta biex setgħet titkabbar.

Biss hemm ipoteżi oħra.

Dan l-Ecce Homo seta' kien f'xi dar privata f'Raħal Ġdid.

Kien jiġbed ħafna devozzjoni u n-nies kienu jmorru jitolbu quddiemu.

Naħseb li dawn id-dettalji huma importanti jekk wieħed irid jifhem l-istorja wara din l-istatwa importantissima tal-Ecce Homo.

Illum ħadd ma għadu jiftakar din l-istatwa f'Casal Paula u wisq inqas jaf l-istorja tagħha.

Żgur li jekk din l-istatwa kienet oriġinarjament f'Santa Ubaldeska, din ma baqgħetx hemm wara li tkabbret din il-knisja fl-1900.

Dan nafu għaliex kienet saret statwa tal-Ecce Homo għall-knisja ta' Santa Ubaldeska magħmula millkartapesta.

Din l-istatwa tal-kartapesta kien għamilha Giuseppe Cilia.

Kienet ħallsitha l-familja Scicluna li kienet oriġinarjament minn Bormla.

L-immaġni ta' Kristu hija waħda romantika u titbiegħed mill-idjoma barokka ta' dan il-mezzo bust.

Kristu hu mlibbes libsa twila ħamra.

Kien Ecce Homo tipiku ta' dawk li kienu qed isiru f'dik il-ħabta u jsegwi l-istil artistiku klassiku tan-Nazzareni.

Dan l-aċċjomu tal-kartapesta għadu jeżisti u llum jinżamm fil-knisja parrokkjali ta' Kristu Re.

Jekk kien f'Santa Ubaldeska, dan l-Ecce Homo talInjam tneħħa minn hemm.

Biss ma nafux x'sar minnu.

Illum dan l-Ecce Homo antik tal-injam huwa mitluf.

L-istorja ta' din il-Porpra Dak li hu żgur hu li sakemm din l-istatwa kienet f'Raħal Ġdid kien hemm devozzjoni kbira lejha.

Dan jixhduh kemm din is-santa li saret bħala att ta' devozzjoni, kif ukoll numru ta' ġrajjiet oħra marbuta magħha.

Din is-santa saret fuq immaġni fotagrafika li kienet għada kif ittieħdet ta' din l-istatwa.

Il-fotografija kienet għadha fil-bidu tagħha u n-negattivi kienu għadhom fuq il-ħġieġ.

Aħseb u ara kemm kienet kbira li tagħmel santa ta' immaġni lokali, tipprintjaha b'talba 28

Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

fuq wara u tqassamha lil nies!

Verament kien mitqies speċjali dan l-Ecce Homo.

Fuq kollox din is-santa turi li fil-parti ta' isfel ta' dan il-bust kien hemm bħal biċċa drapp u ganċijiet magħha biex jitwaħħlu magħhom l-għotjiet ta' deheb u fidda li kien jaqla' dan l-aċċjomu.

Fost id-deheb u fidda naraw imsielet, ġiżirajjen u ġojjelli oħra.

Tant kemm kellha devozzjoni din l-istatwa, li ma' din is-santa, kien hemm nota bit-Taljan li tgħid l-istorja tagħha.

Din in-nota titkellem dwar minn ħadimha.

Skont din in-nota, l-iskultur kien qassis mill-Isla.

Inħadmet f'injam iebes ħafna.

Jidher li kien linjusant.

Kif kienet id-drawwa f'dik il-ħabta, inħadmet bħala bust, jiġifieri Kristu ġie rrappreżentat minn żaqqu 'l fuq.

Id-deskrizzjoni, li hija bitTaljan tgħid li dan il-qassis kien delettant tal-iskultura.

Iżda l-kelma 'dilettante' bit-Taljan kellha tifsira differenti milli għandha llum.

Kienet tfisser artista kapaċi daqs kull artista ieħor, iżda li ma kienx qed jaħdem għal flus, iżda biss għallimħabba lejn l-arti.2 Żgur li dan ma hux xogħol ta' delettant kif nifhmuh illum.

Il-preżenza ta din l-istatwa tal-Ecce Homo hija marbuta mal-iskjavitù li kien jeżisti f'pajjiżna u filMediterran sal-bidu tasseklu dsatax.

Bil-Malti, in-nota bitTaljan li kien hemm ma' L-iskrizzjoni li kien hemm merfugħa ma' din is-santa din is-santa, tinqara kif tal-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid. ġej: L-Aċċjomu Din l-istatwa tal-injam iebes ġiet imnaqqxa mill-qassis Dun Bartolomeo Ellul, dilettant fis-sengħa tal-iskultura, madwar is-sena 1784, meta kien konfratell fil-Veneranda Arċikonfraternità tas-Santissimà Trinità u tal-Ħelsien tal-Ilsiera tal-Isla.

Din il-Porpra ġiet mogħtija mill-benefattur Lorenzo Dalli fis-sena talMulej 1810.

Dan ifisser li din kien għamilha qassis mill-Isla, bl-isem ta' Dun Bartolomeo Ellul li minbarra li serva bħala konfratell fil-fratellanza ta' Santissima Trinità li kienet tieħu ħsieb il-ħelsien tal-ilsiera, kien ukoll viċi-kappillan fl-Isla.3 FilGħaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

verità, skont dokumentazzjoni li hemm il-kurja, Dun Bartolomeo Ellul kien oriġinarjament miż-Żejtun.

Id-dokumenti ta' dak li jissejjaħ, Patrimonio Sacro, jiġifieri l-għotijiet ta' flus u beni li l-ġenituri u qraba kienu jagħtu biex tifel isir qassis, ħalli wara li jqaddes jgħix minnhom, jagħtuh bħal bin Geronimo u Grazia Xuereb.

Missieru kien bin Antonio.

Geronimo kien ġa mejjet meta ibnu Bartolomeo daħal is-seminarju biex isir kleru.

Grazia kienet bint Angelo Xuereb u kienet ukoll miż-Żejtun.4 Jidher li dan Dun Bartolomeo kien leħaq kappillan tal-parroċċa tal-Għargħur.

Min-naħa l-oħra, din l-istatwa kienet ġiet irregalata minn Lorenzo Dalli.

Biss ma hemmx fejn jew lil min kienet ġiet mogħtija din l-istatwa.

Lanqas hemm indikazzjoni mnejn ġiet din l-informazzjoni mit-Taljan.

L-ewwel ħsieb ikun li dan Lorenzo Dalli ta din l-istatwa lill-knisja ta' Santa Ubaldeska fis-sena 1810.

L-Ecce Homo fl-Isla Ta' interess għal din ir-riċerka hija referenza li hemm dwar Dun Bartolomeo Ellul u Lorenzo Dalli fit-tielet volum ta' Alessandru Bonnici dwar l-istorja talIsla.

Kemm f'paġna 17 u anki f'paġna 54, hemm referenza għal fatt li Dun Bert Ellul, kif isejjaħlu Bonnici, kien għamel Ecce Homo għal din il-knisja tal-Isla.

Bonnici kiteb hekk f'paġna 17: Fost il-qassisin tal-Isla taż-żmien meta saret Kolleġġjata, insibu 'l Dun Bert Ellul bħala fratell tat-Trinità.

Għalkemm ma kienx xi artist magħruf, Dun Bert ġie li naqax xi statwa.

Żgur li għallinqas ħadem statwa ta' daqs ta' xi metru li turi l-Ecce Homo.

Iż-żewg biċċiet ta' karti li hemm imwaħħlin mal-porpra jagħtuna xi tagħrif.

Hemm imniżżel l-isem ta' Dun Bert bħala l-iskultur tagħha u nafu li saret b'rabta mal-Fratellanza tat-Trinità.

Żgur li din qatt ma kienet l-istatwa tal-purċissjoni għax hi ċkejkna fid-daqs.

Hi saret lejn is-sena 1784.

Imbagħad, fl-1810, Wenzu Dalli ħallas għallporpra li tgħatti l-ispallejn ta' Kristu.

Sa żmien it-tieni gwerra dinjija, din l-istatwa kienet fil-pilastru l-wiesa' tan-navata tax-xellug.

Wara li għamlet żmien fil-post fejn kien hemm l-Oratorju tasL-iskrizzjoni li hemm taħt l-Ecce Homo Sagrament, hi tqiegħdet fuq tal-knisja tal-Isla.

Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

l-altar tar-Rużarju, fejn għadna narawha sal-lum'.5 Minn din id-diskrizzjoni jidher ċar li Bonnici qiegħed jirreferi għall-istess informazzjoni li kienet fil-pussess ta' Dun Mario Agius u li qed tiġi riprodotta f'dan l-artiklu.

Din il-kitba li hemm taħt dan l-Ecce Homo tal-Isla hija wkoll bitTaljan.

Hija identika għal kitba li kellu fil-possessjoni tiegħu Dun Mario Agius.

Biss Bonnici jinterpretaha b'mod differenti minni.

Is-snin li qed jagħti Bonnici jaqblu.

L-ismijiet tal-personaġġi jaqblu wkoll.

Biss fiż-żewġ kitbiet hemm miktub ċar, li din l-istatwa kienet magħmula minn injam iebes ħafna.

Il-bust li kien hemm f'Raħal Ġdid u llum mitluf hu magħmul minn injam iebes ħafna.

Anki jekk wieħed iħares lejn din is-santa qadima, juri ċar li dan il-bust tal-Porpra kien tħalla fuq l-injam.

Il-kulur tal-linjusant hu iswed.

Biss l-istatwa tal-Ecce Homo li hemm l-Isla hija tal-injam iżda miżbugħa.

Biss jidher li hu injam mhux iebes ħafna.

Żgur li mhux linjusant.

Din titlob aktar analiżi.

Fuq kollox, Bonnici jgħid li Wenzu Dalli ħallas għall-porpra tal-bellus.

Filverità din in-nota bit-Taljan li kienet għand Dun Mario Agius u anki li hemm taħt l-Ecce Homo tal-Isla ma tgħidx li dan Dalli ħallas għall-porpra tal-bellus ta' fuq dahar Kristu.

Tgħid bit-Taljan li din ilPorpra, jiġifieri dan il-bust jew statwa, ingħata minn Dalli fl-1810.

Dak li aħna bil-Malti ngħidulu porpra, jiġifieri dik il-biċċa drapp, bit-Taljan kienet tissejjaħ "mantello".

Kif ser naraw, hekk issejħet fuq wara ta' din is-santa.

Wisq naħseb li xi ħadd kien jaf li din in-nota kienet dwar Ecce Homo li kien sar għall-Isla u hemiżha ma' l-Ecce Homo li hemm illum ġewwa l-Isla.

Dan għamlu għaliex it-tradizzjoni fl-Isla kienet li din tirreferri għall-Ecce Homo li kien hemm f'din il-knisja, mingħajr ma induna, li din in-nota, ma kinetx qed tirreferri għal dak li hemm illum, iżda għall-ieħor li kien hemm qabel u li kien spiċċa f'Raħal Ġdid.

Żgur li n-nota li hemm taħt l-Ecce Homo tal-Isla ma saritx meta ġiet mogħtija din l-istatwa fil-bidu tas-seklu dsatax, għaliex hija L-Ecce Homo tal-Isla nota ittajpjata.

Mit-tipa jidher ċar li din Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

in-nota saret fil-bidu tas-seklu għoxrin, wisq probabli fis-snin għoxrin.

Żgur li kien hemm min jaf b'din l-istorja tant li meta Dun Mario Agius ingħata din isSanta tal-Ecce Homo, ingħata magħha din in-nota ttajpjata bit-Taljan, li bħala eżatt twaħħlet taħt l-Ecce Homo li hemm illum fl-Isla.

Wisq probabli, dak li ġara kien li dan Lorenzo Dalli ta din il-porpra tal-injam b'forma ta' mezzo-bust lill-knisja tal-Isla fl-1810.

Kif kien jiġri f'dik il-ħabta, wara sar Ecce Homo ġdid, bil-figura sħiħa ta' Kristu f'qagħda wieqfa.

Il-qadim tneħħa u dan spiċċa f'Casal Paula.

Fuq kollox, kien żmien meta ma kinux jitħallew fil-knisja żewġ immaġni sagri tal-istess personaġġ.

B'hekk Ecce Homo wieħed tneħħa.

Imbagħad kien hemm il-fatt li bdiet tiżdied fl-Isla d-devozzjoni lejn ir-Redentur u dan beda jitqies li hu mirakluż.

Dan seta' għin biex din ilporpra, titneħħa, aktar u aktar jekk bdiet hija ukoll titqies li hija mirakuluża.

B'hekk din id-devozzjoni lejn il-porpra setgħet kompliet tikber ġewwa Raħal Ġdid, wisq probabbli fil-knisja ta' Santa Ubaldeska.

Dak li hu interessanti għal din l-istorja hu l-fatt li l-Ġimgħa Kbira f'Malta hija wkoll storja ta' devozzjoni marbuta mal-iskjavitù.

Ħafna skjavi maqbuda millMisilmin kienu jaraw fil-passjoni ta' Kristu, it-tbatija tagħhom fil-jasar.

B'hekk meta kienu jinħelsu mill-jasar, kienu jagħmlu xi immaġni ta' Kristu speċjalment xi waħda marbuta mal-passjoni jew joħorġu fil-purċissjonijiet marbuta malĠimgħa Mqaddsa jew fir-Randan ikaxkru l-ktajjen ma' saqajhom.

Dan kien isir għaliex fil-jasar kienu jinżammu marbuta bil-ktajjen ma' saqajhom.

B'hekk meta kienu jinħelsu kienu jipparteċipaw fil-purċissjonijiet votivi, bil-ktajjen ma' saqajhom, bħala ringrazzjament lil Alla talli nħelsu mill-jasar.

It-Talba Fuq wara tas-santa hemm ukoll talba bit-Taljan.

Bil-Malti din it-talba tinqara kif ġej: Hekk hu l-Bniedem! … Fittex, ruħ tiegħi, l-imbierek tiegħek Ġesu li bil-mantell aħmar tiegħu, bil-laħam tiegħu misluħ, ibaxxi rasu bid-demm iċarċar u minfuda bixxewk, waqt li jżomm f'idejh marbuta, ix-xettur ta' qasba, bejn paċenzja li ma tispiċċa qatt u dwejjaq, b'qalbu maqsuma mill-perikli u millimħabba, jiġi espost quddiem Pilatu bħal dell imdemmi għall-għajta ta' rabja tal-qassisin u tal-poplu!

Spettaklu tal-biża' u ta' tjieba li ma tispiċċa qatt li taqsam il-qalb, u għaliha jridu jikkontemplaw bi dwejjaq kbar l-anġli mbikkija minn dan id-dispjaċir u li jgħaddi mill-qiegħan tal-aktar 32

Għaqda Soċjali Mużikali Kristu Sultan Banda Paola

ħaġa qaddisa u mbikkma fost in-nisa, iżda li ma tqanqalx l-ebda sens ta' kompassjoni mill-għedewwa ħorox tagħHa.

Hekk hu l-bniedem!

Iwa, hekk hu l-bniedem tad-duluri.

Imma hekk huma wkoll Alla tal-imħabba ridott għar-ruħ tiegħi għal dan l-istat tal-biki.

U inti ma tħobbux?

U ma tikbix, u dejjem ingrat għall-imħabba tiegħu u ma tagħtihx lura, darba biss, ħafna mill-mistħija u d-dulur, mill-qalb l-aktar dejfa tiegħek?

Dawk li hu importanti ta' din it-talba huma l-'imprimatur', jiġifieri, l-approvazzjoni li kien jagħti l-isqof fuq talb li kien ikun hemm fuq santi jew kotba relatati mal-fidi.

Din l-approvazzjoni ma ġietx mill-isqof ta' Malta, iżda minn isqof mill-Italja.

L-approvazzjoni ħarġet millKurja tal-Arċisqof ta' Milan.

Fit-text, Milan hija msejħa Mediolan(um).

Mediolanum kien il-mod kif Milan kienet magħrufa fi żmien Ruma talqedem.

B'hekk meta l-Knisja tirreferi għal din il-belt, tuża l-isem Latin ta' Mediolan(um) u mhux dak li nafuha llum bħala Milan.

Dan ifisser li din l-approvazzjoni għal din ittalba fuq wara ta' din is-santa ħareġ mill-kurja ta' Milan.

Dan il-fatt jitfa' dawl fejn ġiet It-talba bit-Taljan li kien hemm wara din is-santa. stampata din is-santa, jiġifieri li din ġiet stampata ġewwa din il-belt fl-Italja lejn l-aħħar ta' 1897 jew fil-bidu tas-sena 1898.

L-isqof li kien ta l-imprimatur kien il-vigarju ġenerali ta' Milan ta' dik il-ħabta, Monsinjur A. M. Mantegazza.

Meta kien ta l-imprimatur ta' din is-santa, Mantegazza kellu t-titlu tal-isqof ta' Famagusta, li kienet belt storika ġewwa Ċipru.

Famagusta kienet il-belt kapitali storika ta' Ċipru meta Ċipru kienet taħt Venezja.

Id-data meta ħareġ dan l-imprimatur kienet 27 ta' Diċembru 1897.

Isem propja dan l-Isqof kien Mons. Angelo Meraviglia Mantegazza.

Hu twieled f'Milan, fl-1837, sar qassis fl-1860 u isqof awżiljarju ta' Milan fl1894.

Kien ikkonsagrat bħala isqof titulari ta' Samos.

Wara, fl-1897, kien ġie appuntat bħala l-isqof titulari ta' Famagusta.

Hu miet fl-1902.6 Fi żmienu, kienu ħarġu ħafna imprimatur, għaliex Milan kienet f'dik il-ħabta imfittxija għallistampar tas-santi.

Il-pubblikatur ta' dawn is-santi kien jieħu ħsieb hu li jġib dan l-imprimatur.7 Fi kliem ieħor, dan ikompli jikkonferma li min xtaq din l-immaġni tal-Ecce Homo ta' Raħal Ġdid tkun ippubblikata, mar Milan u sab pubblikatur li kien jippubblika dawn is-santi.

Il-pubblikatur talab l-approvazzjoni lill-kurja ta' Milan, li kienet id-djoċesi fejn ġiet ippubblikata din is-santa.

B'hekk din is-santa kienet waħda mill-ewwel xogħlijiet ta' immaġni sagri minn Malta li ġew stampati bħala santa u wisq probabbli hija wkoll waħda mill-ewwel immaġni sagri Maltin li ġiet stampata f'Milan ġewwa l-Italja.

Wara l-istampar ta' dan ix-xogħol, tkun il-kolleġġjata ta' Bormla li tfittex biex tippubblika f'Milan elementi marbuta mal-kultura reliġjuża ta' din il-belt, bħal ma kienet mużika u fuq kollox, litografija bil-kulur tal-kwadru titulari talKunċizzjoni.

Dan iġiegħlni naħseb li wara din il-pubblikazzjoni ta' din is-santa f'Milan seta' kien hemm xi familja mill-belt ta' Bormla, li kienet niżlet toqgħod f'Raħal Ġdid u kellha devozzjoni speċjali lejn dan l-Ecce Homo.

Nagħlaq billi nirringrazzja pubblikament lis-Sur Salvu Busuttil talli edittjali r-ritratt tas-santa tal-Ecce Homo qadim ta' Raħal Ġdid li qed ikun pubblikat ma' dan l-artiklu u lil Fr. Jonathan Farrugia talli għamel għad-dispożizzjoni tiegħi kopja tar-ritratt tal-Ecce Homo tal-Isla, kif ukoll, tar-ritratt tal-iskrizzjoni li hemm taħtu.


Il-Parroċċa ta' Santa Marija tal-Gudja fuq l-Għatba tal-Konċilju Vatikan it-Tieni

Notamenti Qosra fuq il-Parrokat ta' Dun Lawrenz Cachia (1959-1963).

Fl-1959 Dun Lawrenz Cachia, saċerdot Żebbuġi ta' 27 sena, inħatar kappillan tal-parroċċa Santa Marija tal-Gudja, raħal żgħir, 'il bogħod mit-turisti minkejja li l-ajruport bieb u għatba, relattivament kwiet fejn id-djalett kien b'saħħtu, bi knisja parrokkjali li tmur lura għal 1656 u li minkejja ċ-ċokon tiegħu kien ħarġu minnu numru ta' parroċċi.

Kien parrokat qasir, imma intens, li dam sal-1963.

Fuq livell lokali, Malta kienet għada kolonja Ingliża u għal xi żmien, f'dan il-perjodu, il-proċess demokratiku kien sospiż u l-Maltin ma setgħux jeleġġu l-gvern tagħhom.

Dik il-ħabta, is-soċjetà kienet maqsuma minħabba kunflitt politiko-reliġjuż bejn il-Knisja u wieħed mill-partiti politiċi ewlenin.

Mil-lat l-ieħor, il-Knisja Kattolika bdiet tesperjenza qawmien ġdid grazzi għall-Konċilju Vatikan it-Tieni mibdi minn Papa Giovanni XXIII imlaqqam il Papa Buono u komplut fis-snin ta' wara mill-Papa Pawlu VI.

Fis-snin ta' wara l-parrokat ta' Cachia, kellhom isiru bidliet kbar li qaċċtu l-bażi tal-Konċilju Trentin tas-seklu 16.

Matul is-snin, dawn il-bidliet messew ukoll il-Knisja f'Malta.

Il-parrokat ta' Dun Lawrenz Cachia ppreċieda dawn il-bidliet ewlenin li nkludew l-introduzzjoni tal-ilsien nattiv fil-liturġija kif ukoll li l-lajċi saru parteċipanti attivi fir-ritwali tal-Knisja u mhux sempliċiment spettaturi aljenati.

Dun Lawrenz Cachia ġie ordnat saċerdot fis-17 ta' Marzu 1956 mill-Arċisqof Mikiel Gonzi flimkien ma' 32 oħra fosthom Dun Daniel Farrugia.

B'kollox, dik is-sena, saru sitt ċerimonji tal-ordinazzjonijiet saċerdotali fejn ġew ordnati iktar minn 50 saċerdot.

Dun Lawrenz Cachia nħatar Kappillan tal-Gudja nhar it-18 ta' Marzu 1959.

Kienu żminijiet meta l-kappillan kien għadu jinħatar bil-konkors liema eżerċizzju waqa' wara l-Konċilju Vatikan it-Tieni.

Il-proċess kien jinvolvi li l-kappillan prospettiv kien jingħata każ morali u ried jirreaġixxi għalih bil-kitba, bil-Latin, li kien jaf.

Wara l-kandidati kienu jippranzaw mal-Arċisqof u l-eżaminaturi.

Wara nofsinhar kienu jingħataw suġġett u jagħmlu omelija ta' madwar għaxar minuti dwaru.

Kien perjodu meta l-Kappillan fir-raħal kellu ċerta saħħa u responsabilità.

Kien mhux biss gwida morali u spiritwali imma fit-territorju tiegħu kien mexxej.

Sakemm l-edukazzjoni qabdet ġmielha, il-kappillan kien wieħed mill-ftit li kien jaf jaqra u jikteb fir-raħal.

Parroċċa bħal Gudja minħabba d-daqs tagħha kienet toffri sfida għas-saċerdot għall-għajxien tiegħu.

L-idea ta' paga, imqar minima, għall-kleru tidħol iktar wara anki grazzi għall-ħidma li wettqu Dun Lawrenz Cachia u sħabu, meta huma kienu attivi fil-Christus Rex, l-għaqda lokali tal-qassisin li kienu joħorġu wkoll ir-rivista, semi intellettwali, Pastor.

F'korrispondenza tal-1963, li ra l-awtur preżenti, l-Arċisqof Gonzi ddeskriva lil Gudja bħala parroċċa "molto povera."

Kienu żminijiet meta d-dħul tal-qassis kien jiddependi mis-servizzi reliġjużi li kienu jaqgħu taħt dawk li kienu jissejjħu diritti di stola.

Fost l-oħrajn, il-kappillan kellu l-flus tat-tberik, is-six pence talli jagħmel ċertifikat tat-twelid u l-offerti li kienu jtuh fil-funerali u l-magħmudijiet.

Billi l-parroċċa kienet żgħira, l-Arċisqof kien jagħti lill-Kappillan "xi ħaġa żgħira mill-flus tal-Kurja."

Mit-tberik mhux żgur kien jiġbor mitejn ewro.

Jidher li kien l-Arċisqof Gonzi nnifsu li lil Dun Lawrenz Cachia kien ħeġġu li japplika għall-parrokat tal-Gudja.

Cachia kien laħaq kappillan wara li fi kliemu "kien miet zopptu," il-kappillan ta' qablu Dun Pawl Farrugia li kien miż-Żurrieq.

Skont Dun Lawrenz Cachia, Dun Pawl Farrugia "kien ġgant.

Imma kellu pressjoni qawwija ħafna.

Tah attakk u ħassu ħażin il-knisja, ħaduh id-dar u miet."

Farrugia kien Kappillan il-Gudja mill-1956 sal-1959.

L-ewwel inkarigu uffiċjali li kellu Dun Lawrenz billi ħabat żmien l-Għid kien it-tberik tad-djar – okkażjoni kbira dik il-ħabta għall-familja Maltija fejn l-omm kienet tieħu ħsieb li taqla' d-dar minn fuq s'isfel biex tilqa' f'darha lir-ragħaj spirtwali tal-lokal.

Għall-kariga ta' kappillan tal-Gudja, kien ikkonkorra miegħu, Dun Ġużepp Schembri, li wara laħaq kappillan tal-Mellieħa.

Dun Lawrenz stqarr mal-awtur preżenti li hu mill-ewwel ħa grazzja mal-post u l-Gudjani laqgħuh ħafna.

Fi żmien il-parrokat ta' Cachia, kien hemm erba' qassisin oħra – Il-Kanonku Ġużeppi Zammit, li ħafna jiftakruh iqarar il-Kolleġġjata ta' San Pawl il-Belt, Dun Anton Saliba li kien ukoll kanonku f'San Pawl tal-Belt, Dun Ġammari Scicluna mill-Gudja u li kien il-Viċi-Kappillan u Dun Daniel Farrugia.

Scicluna kien l-id il-leminija tal-Kappillan Cachia u kien jieħu ħsieb ukoll jamministra l-legati.

Bejniethom, kienet trabbiet ċertu ħbiberija u lealtà.

Kien żmien meta l-quddies kien isir filgħodu biss u kien jibda fl-4 a.m. Normalment Dun Lawrenz Cachia kien iqaddes l-ewwel waħda u għaliha kien ikun hemm ammont konsiderevoli ta' nies.

Il-quddies kien għadu kollu bil-Latin.

L-unika riforma li kienet laħqet saret sa dal-perjodu kienet li ċ-ċerimonja tal-Vġili tal-Għid ma baqgħetx issir iktar is-Sibt filgħodu imma filgħaxija kif nafuha llum.

Imma l-quddiesa xorta baqgħet bil-Latin.

Dan kien ukoll perjodu meta l-qassisin kienu jqaddsu fuq l-altari differenti bir-riżultat li f'parroċċi kbar ġieli kellek xi seba' quddisiet għaddejjin f'daqqa u ġieli anki xi funeral fl-istess ħin.

Kienu żminijiet meta n-nies waqt li għaddejja l-quddiesa kienet qed tgħid ir-rużarju, anki b'mod kollettiv.

Fil-każ tal-Gudja, il-quddies kien isir biss fil-knisja parrokkjali għajr li kull sena kienet isir il-festa tal-Madonna ta' Loretu, fil-kappella tagħha viċin l-ajruport.

Dik il-ħabta, il-kappella mibnija fl-1676, kien jieħu ħsiebha Leli Azzopardi li kien pustier.

Leli kien jiftaħ il-knisja kuljum u kien jieħu ħsieb wkoll il-festa tal-Via Sacra li kienet issir fil-knisja parrokkjali tal-Gudja qabel il-Ġimgħa l-Kbira.

Interessanti li l-funerali kienu jsiru kmieni ħafna biex il-fratelli kienu jilħqu jieħdu sehem fihom qabel imorru għax-xogħol.

Il-fratelli kienu jipparteċipaw bil-konfratija u bl-istandard tagħhom.

Għalhekk funeral normalment kien jibda fis-6 a.m. u f'kull wieħed kien ikun hemm mill-inqas għaxar fratelli.

Skont Dun Lawrenz Cachia, "rari ma kienx ikun hemm fratelli fil-funerali."

Kien anki ż-żmien meta l-qassis kien jiġbor u jagħti l-bullettini tat-tqarbin; użanza li kienet indrat minkejja li l-polemiċi ma naqsux.

Kien żmien meta n-nies kienet imħeġġa ħafna għall-qrar tant li, skont Dun Lawrenz, is-Sibtijiet, "in-nies kienu l-ħin kollu ġejjin.

Kont nibda fl-erbgħa u nibqa' sejjer sad-dlam."

Kienet issir ħafna enfażi anki fuq it-tfal biex is-Sibt qrara tajba ma jitilfuhiex.

Il-Kappillan Cachia laħaq lil Ninu Seguna bħala sagristan li kien jaqdi d-doveri tiegħu part time.

Hu kien impjegat mas-Civil Defence.

Kien jgħinu wkoll ibnu l-kbir Victor.

Maż-żmien ulied Ninu saru sagristani wkoll tal-knisja parrokkjali tal-Gudja.

Dun Lawrenz Cachia stqarr miegħi li minkejja li kien hemm xi piki fil-festi dawn ma kinux kbar ħafna u dan grazzi għall-ħidma tal-Kappillan tal-Gudja Dun Anton Rapa, saċerdot Għawdxi li kien baqa' jgħix Malta b'familtu b'kollox.

Rapa kien dam madwar għaxar snin kappillan il-Gudja.

Kien għamel ftehim, iffirmat maż-żewġ każini tal-baned, fejn kien hemm qbil biex għall-festi rispettivi tagħhom jagħmlu inqas minn dak li kienet tagħti id-djoċesi bnadi oħra.

Dak iż-żmien, fil-Gudja, il-festi kienu tlieta: Santa Marija, il-Madonna taċ-Ċintura u l-Madonna tal-Warda.

Fil-festa tal-Warda, kienet toħroġ il-vara tal-Madonna tar-Rużarju bi fjura f'idejha u kienet issir f'Mejju.

Imbagħad il-festa tar-Rużarju, f'Ottubru kienet tkun festa iktar devozzjonali, mingħajr baned u sparar.

Matul il-parrokat ta' Dun Lawrenz Cachia, kienu saru ċelebrazzjonijiet biex ifakkru l-525 sena mit-twaqqif tal-parroċċa u għal dik l-okkażjoni kien inġieb isqof mill-Italja u kienu ħadu sehem iż-żewġ baned tal-Belt.

Fi żmien Dun Lawrenz Cachia, kienu saru erba' lampieri tal-fidda għall-knisja parrokkjali u kienu nħadmu għand l-arġentier Pirotta, tan-Naxxar li fis-sena 2014 issemmiet triq għalih fir-raħal imsemmi.

Il-Kappillan Cachia kien għamel ukoll il-gandlieri tal-bronż ta' kuljum li kien ħallashom is-Sur Joe tal-Vernon Club u li kien ukoll propjetarju tal-ħanut Lysette, fi Triq San Zakkarija, il-Belt.

Il-Vernon Club kien fejn illum hemm il-Bank Ċentrali, il-Belt.

Kull nhar ta' Sibt, il-Kappillan Lawrenz Cachia kien jorganizza lotterija b'risq il-festa u din kienet isservi biex il-Kappillan, flimkien mal-viċi tiegħu, jiltaqa' mal-parruċċani kull ġimgħa.

Fi żmienu, il-Mużew tas-Subien kien attiv ferm u kien immexxi minn żewġ soċji li kienu minn Raħal Ġdid.

Kemm dam Kappillan il-Gudja, sa waħda minn ħutu daħlet soċja tal-Mużew u baqgħet fis-soċjetà sakemm mietet.

Kien hemm attivi wkoll l-Azzjoni Kattolika tan-Nisa u Xebbiet li kienu jaqgħu taħtu.

Kien ilaqqgħhom darba fil-ġimgħa u xi kultant jorganizzalhom irtir.

Kien hemm ukoll għal xi żmien il-Fergħa taż-Żgħażagħ Ħaddiema Nsara.

Fi żmienu, kienet issir ukoll quddiesa nhar l-ewwel ġimgħa tax-xahar għall-istudenti tal-primarja fl-iskola.

Lejliet, il-Kappillan u l-Viċi tiegħu kienu jqarru lit-tfal.

Dun Lawrenz Cachia ħaseb li jipprovdi divertiment nadif għall-familji kollha.

Fis-sala parrokkjali beda juri l-films grazzi għall-projector second hand li kien xtara.

Is-sala parrokkjali kien sabha lesta u kienet għada bil-kemm iżżażnet tant li kien għad baqa' xi flus jitħallsu.

Bdew isiru wkoll it-teatrini.

Mill-Gudja, Dun Lawrenz Cachia mexa għall-parroċċa ta' Ħaż-Żebbuġ anki jekk skont għajn ta' min jorbot fuqha infurmat lill-awtur preżenti li l-Arċisqof Gonzi kien xtaqu li jmur arċipriet iż-Żejtun wara li tbattal il-post minn Dun Mikiel Spiteri li kien sar Monsinjur tal-Kattidral.

Minflok, iż-Żejtun kien sar arċipriet Dun Pantaleone Orland li kien mexa minn Marsaxlokk waqt li l-Gudja mar Kappillan Dun Edgar Attard fejn dam sal-1971 (Attard miet fl-2019).

Biex mar Ħaż-Żebbuġ, Dun Lawrenz Cachia, kellu jerġa' jagħmel il-famuż eżami.

Wisq probabbli dak kien wieħed mill-aħħar konkorsi li saru.


Article from file /home/albert/CODE/textmt/textmt/corpus/data/rawdata/kappellimaltin/pdf/ImmunitaEcclesiastica

L-ISTORJA TAN-"NON GODE . . . "

MAL-KNEJJES TAL-KAMPANJA U L-IMMUNITÀ EKKLEŻJASTIKA

Guido Lanfranco

Mal-faċċata tal-knejjes ċkejkna tal-kampanja għadna naraw irħama bil-kliem bit-Taljan: NON GODE L'IMMUNITÀ ECCLESIASTICA.

Din tfisser li dik il-knisja ma tgawdix l-immunità jew protezzjoni tal-Knisja.

Qed ngħid knejjes minflok kappelli għax tabilħaqq il-kelma kappella, mijiet ta' snin ilu, kienet tkun riżervata għal dawk il-knejjes ċkejknin li kienu mibnijin imissu mal-knisja prinċipali u jniffduhom magħha, jew li kienu jinsabu fil-palazzi, torrijiet u l-fortifikazzjonijiet.

Dawn kienu jkunu ta' familji privati, ta' l-armata jew ta' xi xirkiet.

Biż-żmien żviluppaw separatament bħala knejjes żgħar u f'kappelluni u altari tal-ġnib fil-knejjes kbar.

L-irħama tan-"non gode" nistennewha normalment mal-faċċata tal-knejjes konċernati imma nsibu eċċezzjonijiet bħalma naraw waħda ħdejn il-bieb tat-torri ta' San Luċjanu li ġewwa kellu l-kappella u fil-knisja ta' Santa Margerita ta' Burmarrad ħdejn Wied Għajn Riħana li għandha l-irħama ġewwa għax, meta bnewlha l-faċċata ġdida aktar 'l barra biex kabbruha, l-irħama ħallewha fejn kienet.

X'kienet l-immunità?

Għal mijiet ta' snin il-Knisja Kattolika u r-Renjanti Ewropej kellhom il-proprjetà tagħhom f'għamla ta' artijiet, bini u nies mpjegati jew familjari tagħhom.

Hawn Malta fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kellna tliet awtoritajiet ta' din ix-xorta li kienu l-istess Kavallieri li jirrenjaw fuq il-poplu Malti, l-Isqof li jirrappreżenta l-Knisja ta' Malta u l-Inkwiżitur li kien jirrappreżenta lil Papa.

It-tlieta kellhom il-qorti u l-ħabs tagħhom, palazzi, knejjes, bini, mpjegati u familjari privileġġjatgi u allaħares wieħed jirfes fuq l-ieħor bla permess jew jaġixxi kontra xi mpjegat, membru jkew familjar li mhux tiegħu.

Din is-sitwazzjoni bilfors kienet iġġib ħafna tilwim bejniethom u, billi t-tlieta kienu ta' bażi reliġjuża, it-tlieta kienu jappellaw Ruma biex jaqtgħu il kwistjonijiet.

L-Isqof Gaspare Gori Mancini kien mar Ruma biex jiddefendi l- immunità tiegħu f'waħda mill-kwistjonijiet u spiċċa miet hemm.

Imma biex tikkomplika aktar il-biċċa, l-Knisja ta' Ruma kienet daħħlet il- kunċett ta' l-immunitaà, bi ftehim mar-renjanti taż-żmien li bih il-Knisja u n-nies kollha assoċjati magħha kellhom il-privilaġġi tagħhom, foshom li l-awtorità ċivili ma setgħetx tirregola jew tixli 'l membri tagħha.

Kien hemm għadd ġmielu ta' Maltin li kienu jidħlu kjeriċi minuri, jiġifieri bħal qassisin li ma jamministrawx is-sagramenti, u bosta kienu wkoll miżżewġin, biex jeħilsu mid-dmirijiet sekulari ta' lieva u obbligi oħra ta' għassa, difiża u qrati.

Ukoll is-sagristani ta' ċerti knejjes tal-kampanja kienu jgawdu immunita fil konfront ta' l-obbligi ċivili jekk il-knisja li kienu jżommu kien ikollha mill-anqas żewġ quddiesiet fil-ġimgħa.

Għall-knisja ta' San Filippu u San Ġakbu limiti tan-Naxxar, ma kienx instab sagristan malajr għax fiha kienet issir quddiesa waħda biss, għalhekk is-sagristan ma kienx ikollu privileġġi.

Kriminali protetti

Dan kollu ġa kien ta' xkiel kbir biżżejjed għall-amministrazzjoni ta' żmien l- Ordni, imma l-Knisja ta' Ruma kellha ħaġ'oħra li kompliet żiedet ma' dan il-għawġ.

Sa mill-medju evu l-poplu ta' l-Ewropa, inkluża Malta, kien ibati ħafna taħt ir- renjanti, sidien, u awtoritajiet assoluti oħra fuq l-art u l-baħar.

Nies ta' kull xorta għal kull ħaġa ta' xejn kienu jkunu torturati, mixħutin il-ħabs jew kundannati għall- mewt.

Il-Knisja ta' Ruma espandiet il-kunċett ta' immunita' billi ddeċidiet li kulmin jaħrab minn idejn il-liġi, mil-ħabsijiet, mix-xwieni u galeri, skjavitù u sitwazzjonijiet oħra, u jidħol f'art jew f'bini tal-Knisja, inklużi l-knejjes, sptarijiet, kunventi,dan ħadd ma jkun jista' għalih, u lanqas jista' jinħareġ bil-forża mill- awtorita' lajka.

Bħala prinċipju ma kienetx idea ħażina, anzi kienet att ta' karita mal-batut ġenwin li jaħrab mil-moħqrija, imma l-bniedem kif inhu mis-sebgħa jieħu l-id u bdew jidħlu jistkennu fil-knejjes tal-kampanja u wkoll parrokkjali mhux biss il-batuti, imma wkoll il-kriminali qattiela, ħallelin u oħrajn biex jaħarbu mill-ġustizzja.

Kieku ma kienx hawn ħafna knejjes il-problema kienet tkun inqas, imma kien hawn aktar minn 300 knisja u dan kollu ggrava bil-kbir is-sitwazzjoni tal-pajjiż tant li nħolqot diżordni u anarkija li ma setgħetx tinħall malajr.

Diversi papiet ippruvaw jikkontrollaw din il problema, bħal Girgor XIV, Beneditt XIII u Klement XII, billi llimitaw l-immunita ekkleżjastika għal każi li m'humhiex gravi biex ma jipproteġġux il-kriminal (crimina excepta), imma xorta baqgħu ħafna konflitti.

Għalkemm kulħadd kien jammetti li din l-immunità eżaġerata kien jinħtieġ titrażżan it-tliet awtoritajiet f'Malta baqgħu jinsistu u jippikaw fuq id-drittijiet u l-privileġġi.

Ukoll meta wieħed bonavilja nħareġ b'forza mill-uffiċjali ta' l-Ordni mill-ġrotta ta' San Pawl tar-Rabat, l-isqof ipprotesta.

L-Ordni sikwit kienet tikser din l-immunita tal-knisja għax għaż-żamma ta' l-ordni f'każi estremi u perikli meta ma kienx hemm hemm triq oħra; ukoll l-Inkwiżitur jipprotesta ma' l-Ordni meta kienu jarrestaw kriminali minn knejjes.

Inliteb wkoll li jekk xi ħadd maħrub jieqaf taħt niċċa jew statwa tat-toroq kien igawdi l-immunità tal- knisja fil-konfront ta' l-awtorità lajka.

L-isptar ta' l-Ordni jew is-sacra infermeria tal-Belt kienet ukoll tgawdi l-privileġġ ta' santwarju jew immunita mill-liġi, ħlief f'każi ta' qtil, u uħud mir-refuġjati kienu jinżammu hemm sakemm ikunu jistgħu iħarrbuhom fuq xi bastiment.

Il-knisja ta' Nibbia qrib l-Infermerija tal-Belt kienet tgawdi l-immunità imma kienet daħlet f'tilwim bejn l-Ordni u l-Knisja biex fl-1761 tilfet il-privileġġ għal xi sena.

Immunità pikuża u ta' tfixkil

Fl-1674 il-Gran Mastru kien talab lill-isqof biex iħalli n-nies tiegħu jidħlu fil- knisja tal-Karmnnu tal-Birgu biex jaqbdu lil wieħed li kien maħrub minn bastiment suspettat bil-pesta waqt kwarantina.

Ukoll jekk dan kien jisder sew li hu każ urġenti u serju, l-isqof ħada bil-lajma u dam tliet xhur biex tah il-permess!

L-Isqof Alferan ukoll kellu hu stess jitlob il-permess tal-Kongregazzjoni tal-Privileġġi biex jista' joħroġ mill-knejjes refuġjati bil-pesta biex jgħaddihom lis-sanità!.

Fl-istess knisja tal-Karmnu tal-Birgu, raġel kien ħarab mill-ħabs ta' l-Inkwiżitur.

Meta l-Inkwiżitur ried jieħdu lura il-Kurja ma ħallitux u meta appella lill-Kongregazzjoni ta' Ruma ordnawlu biex lil dan ir-raġel iħalih hemm.

Il-kotra ta' l-iskjavi ma kienux Insara imma uħud minnhom kienu jgħidu li jridu jikkonvertu biex ikollhom xi privileġġi.

Fis-seklu dsatax il-konslu Ngliż huwa rappurtat li kien imur jiċċekkja mal-kunventi ta' Santa Tereża ta' Bormla u ma' tad-Dumnikani tal-Belt biex jara kienx hemm baħrin Ingliżi maħrubin minn fuq il-bastimenti.

Biex jibqgħu fil-kenn dawn kienu jgħidu li kienu jridu jikkonvertu.

Fl-1765 il-Gran Mastru Pinto llitika ma' l-Inkwiżitur għax skjavi minn tiegħu ħarbu u marru jieħdu kenn il-Birgu bl-iskuża li reidu jsiru Nsara.

Il-ħafna knejjes imxerrdin mal-kampanja ġa kienu qed jinkuraġġixxu protezzjoni ta' kriminali, imma bis-saħħa tal-crimina excepta l-isqof kien jista' joħroġhom u jixlihom fil-qorti tiegħu u jekk isibhom ħatja jgħaddihom lill-awtoritajiet lajċi..

Madankollu l-akkużat kellu l- faċilità li jappella lill-Kongregazzjoni ta' l-Immunità f'Ruma u l-każ kienj idum iġebbed ix-xhur fost ħafna tilwim bejn il-mexxeja.

Fl-1620 il-knisja ta' San Ġwann fiċ-ċimiterju tar-Rabat t'Għawdex kienet inbniet mill-ġdid.

Sikwit kienu jistkennu fiha l-ħallelin għax kienet tgawdi l-immunità ekkleżjastika.

Fl-1639 wieħed qatel lil martu u mar fiha għall-protezzjoni u ħadd ma seta' jagħmillu xejn.

Saħansitra kienu jmorru l-ħbieb jeħdulu l-ikel!

Dawn il-kriminali apertament jgħixu fiċ-ċimiteru u l-knisja kienu jisfidaw l-awtorità taħt il-protezzjoni tal-knisja.

Fl-1640, il-Gvernatur t'Għawdex ħareġ bandu bid-daqq tat-trumbetta biex javża li kulmin jinqabad jieħu l-ikel lil dawn il-kriminali kien jeħel multa jew qdif fuq il-galeri.

Il-Gran Mastru Lascaris ukoll kien ilmenta dwar iż-żieda ta' kriminalità minħabba l-immunità li bosta drabi kienet pikuża u estrema.

Is-sagristija tal-knisja ta' Portu Salvu ta' L-Isla kienet saret mandra bil-majjali.

Wieħed maħrub mill-galeri mar jistaħba fiha.

Meta nqabad u ttieħed lura l-isqof ipprotesta għax dik ukoll kienet santwarju!

Il-Gran Mastru Pintu kellu l-problemi!

Gruppi ta' kriminali kienu mifruxin fil-knejjes tal-kampanja bil-kumdità kollha qishom liberi, saħansitra bin-nisa għall-kumpanija!

Nies privileġġjati (mhux reliġjużi) bl-immunità tal-knisja kien hemm xi 6000, xi mitejn minnhom ma' l-inkwiżitur!

Mhux ta' b'xejn li kultant Pintu kien jinjora l-privileġġi u jagħmel ta' rasu.

Każ magħruf huwa dak ta' l-1775 tar-rewwixta tal-qassisin kontra l-Ordni, meta hawn l-awtorità lajka tal-gvern ta' l- Ordni kellha bilfors tieħu passi kontra l-ekklezjastiċi.

Fis-seklu tmintax, meta l- kriminalità kienet fl-aqwa tagħha, sitt irġiel maħrubin marru biex jistkennu fil-knisja parrokkjali l-qadima ta' Birkirkara imma billi sabuha magħluqa inqabdu, imma gidbu ma' l-awtoritajiet tal-Knisja u akkużaw lis-suldati li kienu qabduhom meta kienu fil- knisja.

Ukoll meta din il-knisja l-qadima kienet abbandunata u mtliet kriminali jabitaw fiha, grupp minnhom ħarġu biex jisirqu mal-lejl imma rawhom is-suldati ta' l- għassa , sparaw fuqhom, qabdu wieħed u qatlu ieħor; Pinto ordna l;I ras il-mejjet titwaħħal fuq kolonna bejn Birkirkara u Ħal-Lija.

Fl-1777 il-Gran Mastru De Rohan talab Ruma biex ikun jista' joħroġ mill- knejjes suldati, forzati, skjavi, bonavolja u oħrajn maħreubin, imma l-Kongregazzjoni ta' l-Immunità rrifjutat it-talba tiegħu.

Hu kien illimata l-immunità għal ksur minimu tal-liġi.

Eżempji ta' refuġjati

Fl-1667 fl-Imdina, wieħed korra lil monsinjur tal-Kattidral u mar jiġri jistkenn fil-knisja tal-Karmelitani għal diversi jiem.

Sikwit kien joħroġ dawra u fi triqtu jistkenn ukoll fil-knisja tas-Salvatur, dejjem fl-Imdina.

Meta darba kien barra ħdejn ilo-knisja tas-Salvatur qabnduh l-isbirri, imma hu ipprotesta għax meta qabduh kien qed iżomm b'idu mal-ħajt tal'knisja!

Uħud mir-refuġjati kienu jdumu fit-tul f'xi knisja biex ma jinqabdux.

Wieħed kien dam diversi snin fil-knisja ta' Santa Luċija tan-Naxxar sakemm ħarab lejn Sqallija; wara kien bagħat qanpiena tal-bronż bħala ringrazzjament.

Fl-1741 wieħed qattiel f'Għawdex daħal refuġjat fi knisja, u dam hemm 30 sena; imma ieħor dam igawdi l-immunità għal 48 sena!

Fil-karnival tal-1639 il-Gran Matru ma riedx li l-kavallieri żgħażagħ idaħħlu wkoll lin-nisa għal serata divertiment u qal li l-ewwel ried jitlob il-parir tal-Ġiżwita konfessur tiegħu.

Dan il-Ġiżwita qabel mal-Gran Mastru.

Wieħed kavallier libes ta' Ġiżwita u tebella kliem kontrihom u l-Gran Mastru arrestah f'Sant'Jiermu.

Għalhekk klikka kavallieri akkaniti marru jħabbtu l-bieb tal-Ġiżwiti imma billi ma fetħulhomx sfrundaw il-bieb u daħlu ġewwa jkissru u jixħtu barra kulma ġie għal idejhom.

Il- Ġiżwiti daħlu jistkennu fil-knisja tagħhom sakemm l-Ordni eskortathom barra minn Malta.

Fl-1745 wieħed qattiel ġie arrestat waqt li kien fi knisja.

L-Isqof ipprotesta u appella mal-Papa li aċċetta li l-qattiel jibqa' arrestat għal għomru fil-ħabs ta' l-Imdina.

Wara xi għaxar snin appella Ruma.

Għaddew is-snin u xeħtuh fil-ħabs ta' l- Inkwiżitur.

Wara aktar snin ġie eżiljat l-Italja biex ma jerġax imur fil-Ħabs ta' l- Ordni fejn kien ikompli jiġi maħqur.

Fl-istess seklu kien hemm dejjem konflitti wkoll bejn in-nobbli u l-Ordni ta' San Ġwann dwar privileġġi, titoli u drittijiet u hemm diversi każi fejn xi nobbli ħa kenn fi knisja.

Barunissa bint il-Markiż Testaferrata kienet daħlet f'xi kwistjoni u meta ġew għaliha biex tidher fil-qorti tal-Gran Mastru marret ħadet refuġju fil-knisja ta' San Pawl tal-Belt.

Fl-1773 wieħed qassis arluġġar li kien joqgħod fil-Kamerata l-Belt, u li kellu ħafna dejn, irranġa li jistaħba ġo altar mobbli li jingħalaq qisu biċċa għamara u jinġarr fuq karrettun lejn il-kunvent ta' Santa Tereża ta' Bormla għall-kenn immunitarju.

Ħafna skultura dekorattiva sabiħa fil-ġebel tal-knisja parrokkjali l-antika tax-Xewkija jingħad li saret minn żewġ Sqallin li ħarbu lejn Malta u waqt li ħadu refuġju bl- immunità tal-knisja fix-Xewkija ħadmu dak ix-xogħol b'radd ta' ħajr.

Fil-karnival tal-1752 ħalliel li seraq minn diversi ħwienet mar jistaħba fil- knisja ta' L-Erwieħ tal-Belt, imma tant kien hemm serq dik il-ħabta li l-Isqof ordna li dan jingħata f'idejn il-qrati ta' l-Ordni.

Bl-arroganza ta' l-Ordni, żagħżugħ kien ilu s-snin jiġ sfurzat kontra r-rieda tiegħu biex isir kappillan konventwali; meta ma riedx xeħtuh fil-ħabs ta' Sant'Jiermu.

Ħarab u mar fil-knisja ta' San Franġisk tal-Belt.

Il-Gran Mastru arrestah mill-ġdid għal Sant' Jiermu.

Fl-1768 reġa' ħarab u stkenn fil-Knisja ta' Sant'Anna fl-istess fortizza.

Inqabad mill-ġdid u tefgħuh f'ħofra.

Sas-sena ta' wara ħaffer toqba fil- ġenb b'xi biċċa ħadida u ħarab lejn il-Birgu għall-immunità ta' l-Inkwiżitur.

Sadattant sar appell lill-Papa li dam sejjer tant li miet il-Papa u tela' ieħor.

Il-biċċa baqgħet tkarxkar is-snin sakemm eskortawh eżiljat f'pajjiż barrani.

Tispiċċa l-immunità

Fl-1759 Il-Gran Mastru Pinto nforma 'l Papa li l-kriminali refuġjati fil-knejjes kienu qed ixekklu l-liġi u jżidu d-delitti, u ssuġġerixxa li l-immunitgħandha tkun biss fil-knejjes fejn jinżamm is-Sagrament u li jsir xi ħaġa biex tinstab soluzzjoni għal din il-problema hekk serja.

F'dan anke l-Inkwiżitur Passionei qabel ma' Pinto.

Il-Papa ta struzzjonijiet lill-Isqof Rull biex lill-kriminali fil-knejjes jagħtihom tlitt ijiem żmien biex jaħarbu mill-knejjes jew imorru l-ħabs ta' l-Isqof.

F'Ħal Qormi kien hemm klikka kreiminali refuġjati li dejqu u beżżgħu lin-nies u l-Isqof ried jittrasferihom fi knisja oħra, imma Pintu ssuġġerielu jibagħtom jaqdfu fuq il-galeri.

Fl-1761, (fi żmien meta fil-gżejjer ċkejknin tagħna kien hawn 327 knisja!) l- Isqof irċieva struzzjonijiet minn Ruma biex jirrestrinġi l-immunità għall-knejjes li fihom is-Sagrament.

Ir-refuġjati nagħtaw ġimgħatejn żmien biex jitolbu lill-Isqof jittrasferihom fi knisja oħra.

L-editt ta' l-Isqof ried li fuq il-bieb ta madwar 255 knejjes żgħar li tilfu l-privileġġ tissammar plakka ta' l-injam bin-"non gode . . . ".

Imma nstab li kien hemm xi ntoppi, għax il-knisja żgħira tad-Duluri li hemm f'Ħaż- Żebbuġ ma kienetx tal-knisja, imma ġuspatronat lajkali affiljata ma' dik tal-Lateran.

Għalhekk l-Isqof ħareġ editt ieħor f'Ġunju 1762 biex dawk il-knejjes tal-Bliet u l- irħula li għadhom frekwentati sewwa jibqagħlhom l-immunità u spiċċa biex xi 90 biss tilfu l-privileġġ.

Fl-1764 il-Papa abolixxa l-immunità fil-każi ta' delitti serji.

Bil- motu proprio tal-25 ta' Ġunju 1777 il-Papa Piju VI għamel aktar restrizzjonijiet fl- immunità, fost oħrajn lill-kjeriċi li baqgħu ħielsa mit-tribunali lajċi imma mhux il- mara u t-tfal tagħhom.

L-immunità kienet tapplika biss għall-knejjes parrokkjali u dawk li fihom is-Sagrament u għar-residenzi tal-kappillani u qassisin.

Il-maġistrat ingħata d-dritt li jarresta individwi waqt ir-refuġju imma bil-kunsens ta' l-Isqof.

Qattiela u dawk li jaħarqu, jirikattaw, jaħtfu persuni, jsirqu fid-djar u fit-toroq ġew esklużi mill-imunità.

Meta l-Franċiżi daħlu Malta, abolixxew id-dritt tas-santwarju jew immunita ekkleżjastika u ħadu d-dritt li jistgħu jarrewstaw nies ukoll fil-knejjes.

Ir-riformi tal-gvernatur Thomas Maitland kienu jinkludu l-abolizzjoni ta' l-immunità tal-knisja f'każi ta' atti kriminali u li l-gvern jista' jarresthom ukoll mir-refuġju li jkunu fih.

Wara ftehim ma' Ruma, il-gvern Ingliż f'Malta bil-proklama tal-10 ta' April 1828 tal-Gvernatur Frederick Ponsonby, abolixxa ddritt ta' l-immunità fil-każi kriminali imma ta ċans lill-Isqof jgħaddi lir-refuġjati hu lill-awtoritajiet ċivili qabel jinħarġu bil-forza, u stabbilixxa li l-ġurisdizzjoni tal-Knisja f'Malta u Għawdex tkun tapplika biss għal dak li hu spiritwali.

history, folklore, architecture, traditions