Introduzzjoni

Din l-Għodda ta' Awtoriflessjoni ġiet żviluppata bħala parti mill-proġett tal-Edukazzjoni Inklużiva Bikrija (IECE), immexxi mill-Aġenzija Ewropea għall-Ħtiġijiet Speċjali u l-Edukazzjoni Inklużiva mill-2015 sal-2017 ().

L-għan kumplessiv tal-proġett kien li jidentifika, janalizza u sussegwentement jippromwovi l-karatteristiċi ewlenin ta' edukazzjoni inklużiva bikrija ta' kwalità għat-tfal kollha.

Għal dan il-għan, inħasset il-ħtieġa ta' għodda li l-professjonisti u l-impjegati kollha jkunu jistgħu jużaw biex jirriflettu fuq l-inklużività tal-ambjent tagħhom, b'fokus fuq l-ambjent soċjali, tat-tagħlim u fiżiku.

Din l-għodda hija maħsuba biex tgħin ittejjeb l-inklużività tal-ambjenti.

Inklużjoni, Parteċipazzjoni u Ingaġġ

Permezz tal-parteċipazzjoni fl-edukazzjoni bikrija tat-tfal, it-tfal kollha jitgħallmu u jiżviluppaw hekk kif jesperjenzaw opportunitajiet stimulanti u diffiċli fl-ambjent soċjali, tat-tagħlim u fiżiku.

L-Għodda ta' Awtoriflessjoni tiffoka fuq iż-żieda fil-kapaċità tal-ambjenti tal-edukazzjoni inklużiva bikrija biex tippermetti l-parteċipazzjoni tat-tfal kollha.

Hawnhekk, "parteċipazzjoni" tfisser li wieħed jattendi u jkun impenjat b'mod attiv fl-attivitajiet u l-interazzjoni.

"Ingaġġ" tfisser li wieħed ikun involut b'mod attiv fl-attivitajiet ta' kuljum tal-ambjent, u dan huwa l-qalba tal-inklużjoni.

Dan huwa relatat mill-qrib mat-tagħlim u mal-interazzjoni bejn it-tfal u l-ambjent soċjali u fiżiku.

Eżempji ta' ingaġġ huma meta:

tfal jilagħbu flimkien b'fokus komuni u jalternaw;

il-grupp ta' ħbieb huwa ffukat attivament fuq il-kant mal-għalliem;

tifel/tifla mitluf(a) t/jħares lejn ktieb bl-istampi;

tfal mitlufin fil-logħob.

Eżempju ta' karatteristiċi ambjentali li jippromwovu l-ingaġġ huwa l-għoti ta' spazju li huwa ħieles minn ostakli fiżiċi għall-interazzjoni, jiġifieri l-għamara u t-tagħmir huma adattati għat-tfal kollha.

Dawn il-fatturi japplikaw għat-tfal kollha.

Karatteristika ta' ambjent tal-edukazzjoni inklużiva bikrija huwa li jittieħdu miżuri universali biex jipprovdu sostenn integrat kull meta dan huwa meħtieġ.

Dan jippermetti lit-tfal kollha jipparteċipaw b'mod attiv ma' sħabhom fl-attivitajiet regolari tal-ambjent tagħhom.

Din l-Għodda ta' Awtoriflessjoni għandha l-għan li ttejjeb l-inklużività tal-ambjenti.

Din hija bbażata fuq perspettiva ta' ekosistema, li fiha l-esperjenzi tat-tfal huma meqjusin bħala funzjoni tal-proċessi prossimali fl-ambjent.

Fi ħdan din il-perspettiva, il-professjonisti u l-impjegati jinfluwenzaw b'mod sinifikanti l-inġaġġ, it-tagħlim u l-iżvilupp tat-tfal.

Fl-istess ħin, il-ħbieb f'dak l-ambjent, il-ġenituri u l-familja huma parti mill-ekosistema ta' madwar it-tfal.

Dawn, minbarra l-ambjent fiżiku, jinfluwenzaw l-ingaġġ, l-iżvilupp u t-tagħlim tat-tfal.

L-Iżvilupp tal-Għodda ta' Awtoriflessjoni

L-Għodda ta' Awtoriflessjoni tiffoka fuq il-proċessi prossimali li t-tfal jesperjenzaw fl-ambjent.

Din tagħti attenzjoni partikolari lill-fatturi ambjentali li jinfluwenzaw il-parteċipazzjoni ta' kull tifel u tifla.

L-Għodda ta' Awtoriflessjoni tikkonsisti minn tmien settijiet ta' mistoqsijiet, li jindirizzaw l-aspetti tal-inklużjoni li ġejjin:

Atmosfera ġenerali akkoljenti

Ambjent soċjali inklużiv

Approċċ iċċentrat fuq it-tfal

Ambjent fiżiku tajjeb għat-tfal

Materjali għat-tfal kollha

Opportunitajiet għall-komunikazzjoni għal kulħadd

Ambjent ta' istruzzjoni u tagħlim inklużiv

Ambjent tajjeb għall-familja.

L-Għodda ta' Awtoriflessjoni kienet imfassla inizjalment bħala għodda ta' osservazzjoni.

Din kellha l-għan li tipprovdi stampa kumplessiva klassifikata mill-osservatur tal-inklużività tal-ambjent fl-ambjenti miżjura matul il-proġett tal-IECE, b'fokus fuq il-parteċipazzjoni tat-tfal.

L-ispirazzjoni għall-għodda ta' osservazzjoni kienet tibni fuq diversi strumenti stabbiliti sew dwar l-inklużjoni fl-ambjenti tal-edukazzjoni bikrija tat-tfal (jekk jogħġbok irreferi għall-).

Kien maħsub li din tipprovdi stampa tal-ambjent mill-perspettiva tal-mistoqsija ewlenija tal-proġett tal-IECE: "Liema huma l-karatteristiċi ewlenin tal-ambjenti tal-edukazzjoni inklużiva bikrija ta' kwalità għat-tfal kollha?"

Din intużat matul iż-żjarat fuq il-post fl-ambjenti tal-edukazzjoni inklużiva bikrija fi tmien pajjiżi.

Wara l-użu tal-għodda ta' osservazzjoni matul iż-żjarat fuq il-post, it-tim tal-proġett tal-IECE kkonkluda li din tkun utli bħala għodda għall-awtoriflessjoni dwar l-inklużività.

L-iżvilupp tal-Għodda ta' Awtoriflessjoni kien jinvolvi proċess ta' validazzjoni fi tliet passi:

L-ewwel, panil ta' esperti, li jinkludi 25 espert Ewropew fil-qasam, uża u rrifletta fuq l-għodda ta' osservazzjoni matul iż-żjara finali fuq il-post.

L-esperti kienu mitlubin jikklassifikaw il-fattibbiltà ta' kull attribut relatat mal-użu tiegħu bħala għodda ta' awtoriflessjoni.

L-esperti kellhom diskussjonijiet fit-tul dwar kif l-għodda ta' osservazzjoni tista' tiġi adattata f'għodda ta' awtoriflessjoni.

Il-feedback tagħhom kien inkorporat fil-verżjoni finali.

It-tieni pass kien l-użu ta' gruppi ta' fokus biex jivvalidaw l-Għodda ta' Awtoriflessjoni.

Dan twettaq minn riċerkaturi u studenti gradwati fi tliet universitajiet Ewropej.

Il-parteċipanti kienu mitlubin jagħtu punteġġ lill-għodda ta' osservazzjoni qabel l-intervista tal-grupp ta' fokus, filwaqt li jqisu l-esperjenzi tagħhom tal-inklużjoni, kif ukoll jużaw il-mudell għall-adattament tiegħu f'għodda ta' awtoriflessjoni.

Wara l-intervista tal-grupp ta' fokus, twettqet analiżi tal-kontenut li qajjem it-temi l-aktar importanti.

It-tielet pass kien li jitwettqu intervisti konjittivi biex jiġi esplorat il-livell sa fejn il-prattikanti, il-mexxija tal-preprimarja, il-ġenituri u l-impjegati akkademiċi fl-edukazzjoni tal-għalliema jikkunsidraw l-Għodda ta' Riflessjoni bħala waħda komprensiva.

L-intervisti konjittivi twettqu individwalment, b'mistoqsijiet dwar l-adegwatezza kulturali tal-għodda fil-pajjiż tagħhom u l-utilità tagħha.

Wara l-proċess ta' validazzjoni, l-Għodda ta' Awtoriflessjoni ġiet analizzata ulterjorament qabel ma ġiet ippubblikata.

Kif Jintużaw il-Mistoqsijiet għall-Awtoriflessjoni

Il-mistoqsijiet fl-Għodda ta' Awtoriflessjoni huma mfassla biex jipprovdu stampa tal-inklużività tal-ambjent, u jiffukaw fuq l-aspetti soċjali, ta' tagħlim u fiżiċi tal-ambjent.

L-għodda hija maħsuba biex tintuża b'mod flessibbli, skont il-bżonnijiet tal-utenti, l-ambjent jew l-organizzazzjoni.

L-ambjenti edukattivi jistgħu jiddeċiedu li jiffukaw fuq l-aspetti kollha jew uħud minnhom u jistgħu jżidu wkoll il-mistoqsijiet tagħhom stess.

Bħala tali, din tista' sservi bħala gwida għal titjib mill-istakeholders differenti, b'mod individwali jew bħala grupp: minn professjonisti jew impjegati, minn mexxejja, minn ġenituri u tfal, u fl-edukazzjoni inizjali u l-iżvilupp professjonali kontinwu tal-għalliema.

L-Għodda ta' Awtoriflessjoni tista' tintuża għal diversi skopijiet.

Dawn jinkludu:

li tipprovdi stampa tal-istat ta' inklużività tal-ambjent;

li sservi bħala bażi għal diskussjonijiet dwar l-inklużjoni;

li tiddeskrivi, tifformula u tipprijoritizza l-oqsma għat-titjib tal-prattika inklużiva.

Sabiex tuża l-Għodda ta' Awtoriflessjoni:

Ibda billi tifformula l-iskop tal-awtoriflessjoni:

X'tixtieq twettaq bl-użu tal-għodda?

X'inhu l-għan għall-ambjent?

Min se jipparteċipa?

Iffamiljarizza ruħek mal-oqsma u l-mistoqsijiet u agħżel l-oqsma li tixtieq tiffoka fuqhom.

Iddeċiedi kif se taħdem bil-mistoqsijiet.

Aqra u rrifletti fuq kull mistoqsija u ikteb ir-riflessjonijiet tiegħek.

Irreġistra kummenti u eżempji ta' sitwazzjonijiet jew attivitajiet li jillustraw u jenfasizzaw ir-riflessjonijiet tiegħek.

Fuq il-bażi tar-riflessjonijiet tiegħek, identifika l-bidliet li taħseb jistgħu jtejbu l-inklużjoni fl-ambjent.

Stabbilixxi prijoritajiet għall-bidliet – x'se tkun is-sitwazzjoni meta jintlaħqu l-għanijiet?

Awtoriflessjoni għall-Ambjent tal-Edukazzjoni Inklużiva Bikrija

Atmosfera ġenerali akkoljenti

Ambjent soċjali inklużiv

Approċċ iċċentrat fuq it-tfal

Ambjent fiżiku tajjeb għat-tfal

Materjali għat-tfal kollha

Opportunitajiet għall-komunikazzjoni għal kulħadd

Ambjent ta' istruzzjoni u tagħlim inklużiv

Ambjent tajjeb għall-familja

Bibljografija

Farran, D.C. u Bilbrey, C., 2004.

Narrative Record [Rekord Narrattiv].

Strument mhux ippubblikat disponibbli minn D.C. Farran, Peabody Research Institute, Vanderbilt University, Nashville, Tennessee

Granlund, M. u Olsson, C., 1998.

'Your experience of interaction with the child' [L-esperjenza tiegħek tal-interazzjoni mat-tfal], f' M. Granlund u C. Olsson (eds.), Familjen och habiliteringen.

Stockholm: Ala

Granlund, M. u Olsson, C., 1998.

'Other children's interaction with the child' [L-interazzjoni ta' tfal oħra mat-tifel/tifla tiegħek], f' M. Granlund and C. Olsson (eds.), Familjen och habiliteringen.

Stockholm: Ala

Harms, T., Clifford, R.M. u Cryer, D., 1998.

Early Childhood Environment Rating Scale [Skala ta' Klassifikazzjoni tal-Ambjent tal-Edukazzjoni Bikrija].

New York: Teachers College Press

King, G., Rigby, P., Batorowicz, B., McMain-Klein, M., Petrenchik, T., Thompson, L. u Gibson, M., 2014.

'Development of a direct observation Measure of Environmental Qualities of Activity Settings' [Żvilupp ta' Miżura ta' osservazzjoni diretta tal-Kwalitajiet Ambjentali tal-Ambjenti ta' Attività] Developmental Medicine & Child Neurology, 56 (8), 763–769

McWilliam, R. A., 1991.

Children's Engagement Questionnaire [Kwestjonarju dwar l-Ingaġġ tat-Tfal].

Chapel Hill, North Carolina: Frank Porter Graham Child Development Center, University of North Carolina at Chapel Hill

Pianta, R. C., 2015.

Classroom Assessment Scoring System® (CLASS) [Sistema ta' Punteġġi għall-Assessjar tal-Klassi (CLASS)].

Charlottesville, Virginia: Center for Advanced Study of Teaching and Learning.

(Aċċessat l-aħħar f'April 2017)

Soukakou, E.P., 2012.

'Measuring Quality in Inclusive Preschool Classrooms: Development and Validation of the Inclusive Classroom Profile (ICP)' [Kejl tal-Kwalità fil-Klassijiet tal-Preprimarja Inklużiva: Żvilupp u Validazzjoni tal-Profil Inklużiv tal-Klassi (ICP)] Early Childhood Research Quarterly, 27 (3), 478–488

Sylva, K., Siraj-Blatchford, I. u Taggart, B., 2010.

ECERS-E: The Early Childhood Environment Rating Scale Curricular Extension to ECERS-R [ECERS-E: L-Estensjoni tal-Kurrikulu tal-Iskala tal-Klassifikazzjoni tal-Ambjent tal-Edukazzjoni Bikrija għall-ECERS-R].

Stoke-on-Trent: Trentham Books

GHODDA TA’ AWTORIFLESSJONI GĦALL-AMBJENT TAL-EDUKAZZJONI INKLUŻIVA BIKRIJA

Extracted from IECE Environment Self-Reflection Tool_MT_1.docx


[Il-Festa Tagħna - San Sebastjan - Ħal Qormi] - Id-devozzjoni lejn San Bastjan f'Malta – minn Mario Coleiro

Atriklu li deher għall-ewwel darba fil-ġurnal L-Orizzont tal-Ħamis 14 ta' Lulju 2005 (artiklu riprodott bil-permess ġentili kemm tal-awtur kif ukoll tal-Editur tal-Orizzont)

Id-devozzjoni lejn dan il-qaddis f'pajjiżna hija waħda antika ħafna u imferxa sew ma' l- irkejen kollha ta' pajjiżna.

Meta Mons. Duzina kien għamel il-viżità pastorali tiegħu fl- 1575 kien sab li kienu jeżistu diversi knejjes iddedikati lil dan il-qaddis.

Duzina jssemi li sab knisja fis-Siġġiewi oħra fil-Birgu, f'Bubaqra, fir-Rabat, f'Bir Miftuħ, fin-Naxxar u f'Ħal Qormi.

Minn dawn il-knejjes li jssemi Duzina ma baqa xejn ħlief dik tar-Rabat.

San Bastjan huwa wieħed miż-żewġ qaddisin protetturi kontra l-marda qerrieda tal-pesta.

Fil- qedem il-Maltin kienu jirrikorru lejn San Sebastjan u Santu Rokku kull meta l-imxijja ta' din il-marda qerrieda kienet iżżur il-gżejjer tagħna.

Ġeneralment dawn iż-żewġ qaddisin isibu rapprezentati flimkien speċjalment fil-pittura li nsibu fil-knejjes tagħna.

Iżda nsibu każi ukoll fejn ikunu waħedhom.

Bħal ngħidu aħna fil-qedem il-Qriema kienu bnew kappella lil San Bastjan biex jipprotegihom kontra l- pesta filwaqt li ż-Żebbuġin kienu bnew kappella lil Santu Rokku biex jinterċedi għalihom kontra din il-marda.

Fl-Imdina nsibuhom rappreżentati flimkien u fil-passat kienet issir purċissjoni bħala wegħda kontra l-pesta.

Fil-Belt Valletta proprju fil-Konkatidral ta' San Ġwann insibu li kappella ta' Alvernja li fuq l-artal tagħha naraw kwadru sabiħ tal-martirju ta' San Bastjan, xogħol ta' Lucas Garnier.

Fil-Lunetti tal-ġnub ta' din il-kappella nsibu ukoll żewġ kwadri li juru xeni mill-ħajja ta' dan il-qaddis.

Fl-istess Katidral insibu kwadru ieħor sabiħ iddedikat lil San Bastjan fejn narawħ qiegħed jiġi kkurat minn-nisa twajba: dan huwa xogħol tal-pittur Cassarino.

F'Ħal Balzan dawn iż-żewġ qaddisin nerġgħu nsibuhom flimkien: hawn insibu il-kappella ta' Santu Rokku li fiha nsibu ukoll xbiha ta' San Bastjan.

Fir-Rabat ta' Malta nsibu knisja antika ħafna ddedikata lil San Bastjan.

Din kienet inbniet l-ewwel darba fl-1477.

Fir-Rabat ukoll fil-mużew Wignacort insibu kwadru

Paġna 1 minn 3 ieħor li juri lil dawn iż-żewġ qaddisin.

Dan huwa xogħol ta' Bartolomeo Garagona.

Fil- knisja ta' Santa Marija ta' Bubaqra fiż-Żurrieq insibu kwadru li juri lil dawn iż-żewġ qaddisin.

Dan il-kwadru sar biex ifakkar fiż-żewġ kappelli li ż-Żrieraq kienu bnew lil dawn iż-żewġ qaddisin padruni kontra l-pesta.

Fil-knisja parrokkjali tas-Salvatur ta' Ħal Lija insibu artal iddedikat lil San Bastjan u Santu Rokku.

Il-kwadru li juri lil dawn il-qaddisin flimkien mall-Madonna huwa xogħol ta' Ġużeppi D'Arena u sar fil-1710.

Dan l-artal jixhed devozzjoni antika li ilha teżisti f'dan ir-raħal.

Fil-knisja Kolleġjata ta' San Lawrenz tal-Birgu nsibu żewġ kwadri ddedikati lil San Bastjan.

Wieħed minnhom jinsab fil- kappellla tas-sagrament u l-ieħor fil-kappella ta' Santa Katerina: dawn huma xogħol tal- pittur Filippo Paladini.

Barra minn dawn insibu bosta xbihat ta' dan il-qaddis f'kollezzjonijiet privati li je żistu f'Malta.

Bla dubju d-devozzjoni lejn San Bastjan kompliet tikber meta f'Hal Qormi saret l- istatwa tal-ġebel u wara ftit inbniet il-knisja li saret it-tieni parroċċa ta' Ħal Qormi.

Iżda kif żvolġew ezatt l-affarijiet biex dan seta' jkun possibbli?

Kif di ġà spjegat San Sebastjan flimkien ma' Santu Rokku huma ż-żewġ qaddisin protetturi kontra l-marda qerrieda tal- pesta.

Dan il-fatt kien importanti biex sa mill-qedem inxterdet devozzjoni qawwija lejn dawn iż-żewġ qaddisin fil-gżejjer tagħna.

F'Ħal Qormi jidher li mill-qedem kienet ilha teżisti devozzjoni lejn San Sebastjan.

Insibu li l-Isqof Senatre de Mello fil-1436 kien għamel viżta pastorali fil-parroċċa ta' San Ġorġ ta' Ħal Qormi u fost il-knejjes li semma, tidher waħda ddedikata lil San Sebastjan.

Iktar informazzjoni nkomplu neħduha meta fil-1575 Mons. Petro Dusina għamel viżta pastorali fid-djoċesi ta' Malta u għamel żjara fil-parroċċi kollha ta' dak iż-żmien.

F'din iż- żjara ha bosta noti li għalina llum huma mportanti ħafna biex jagħtuna dawl fuq kif kienet is-sitwazzjoni ta' pajjiżna ta' dak iż-żmien.

Meta għamel żjara f'Ħal Qormi, Duzina nnota knisja partikolari li kienet iddedikata lil San Sebastjan, wieħed mill-padruni kontra l-pesta.

Din il-knisja kienet għadha l-istess wahda li semma Senatore De Mello 139 sena qabel, u għalekk kienet fi stat ħażin ħafna.

Dan juri li l-Qriema kellhom devozzjoni kbira lejn San Bastjan li kull meta l-marda tal-pesta misset ma' pajjiżna l-Qriema dejjem irrikorrew lejħ biex jipproteġihom mill-qerda li dejjem ħalliet warajha din il-marda.

Sfortunatament ħlief għal din ir-referenza ta' Duzina, ftit li xejn nafu fuq il-knisja ddedikata lil San Sebastja: la nafu fejn kienet tinsab u lanqs

Paġna 2 minn 3 meta nbniet.

Maż-żmien waqgħet u ma reġgħetx inbniet.

San Sebastjan jerġa' jidher f'Ħal Qormi meta Malta intlaqtet minn waħda mill-għar imxijiet tal-pesta li qatt ħakmet lil pajjiżna u Ħal Qormi kien wieħed mill-iktar irħula li inħakem minn din il-marda qerrieda.

Il-Qriema reġgħu għal darb'oħra rrikorrew lejn San Sebastjan biex dan jidħol għalihom u jeħlishom mill-madmad tal-mewt li tħalli warajha din il-marda.

Sakemm damet din l-imxijja Ħal Qormi, li kien popolat ħafna, sofra tbatija kbira u nqerdu bosta nies.

Il-popolazjoni naqset sew u kien hemm numru kbir ta' mejtin.

Wara li l-marda bdiet tbatti dawk li kienu ħelsuha mill-marda u baqgħu bla mittiefsa waqfu statwa tal-ġebel ta' San Sebastjan fit-tarf tar-raħal.

Il-popolazzjoni ta' Ħal Qormi kompliet tikber speċjalment lejn il-port u fi ftit żmien l-inħawi ta' fejn twaqqfet l-istatwa ta' San Sebastjan intela' bin-nies u għalhekk ma damitx ma nħaset il-ħtieġa li tinbena knisja biex tkun tista' taqdi il-bżonnijiet spiritwali ta' dawn ir-residenti li kellhom ġibda mhux ħażin għall-knisja parrokkjali ta' San Ġorġ.

Kien fil-1880 li bdiet tinbena din il- knisja u tant kienet bżonnjuża li sal-1893 kienet lesta u infetħet għall-pubbliku u kien beda jinżamm is-sagrament fiha b'mod regolari.

Il-popolazzjoni kompliet tikber u kien għalek li fid-19 ta' Gunju 1918 intlaqet it-talba biex din il-knisja issir vi ċi parroċċa.

Id- digriet ħareġ fil-5 ta' Jannar 1936 u l-knisja ta' San Sebastjan saret it-tieni paro ċċa ta' Ħal Qormi.

Fil-limiti tagħha din il-parroċċa ħadet parti sewwa minn Ħal Qormi kif nafuħ illum.

Dak iż-żmien ħafna mill-limiti tagħha kien jikkonsisti f'raba u art mhix mibnija.

Illum din il-parti ta' Ħal Qormi nbniet kollha u l-parroċċa ta' San Bastjan saret waħda mill- parroċċi l-kbar ta' pajjiżna.

Il-Maltin kienu jirrikorru lejn San Bastjan bħala wieħed mill- qaddisin li kien jinterċedi għalihom meta kienet tfaqqa l-marda tal-pesta.

Dan il-fatt kien biżżejjed biex kif rajna d-devozzjoni lejħ tixxered u tikber.

Paġna 3 minn 3

history, folklore, architecture, traditions


Article from file /home/albert/CODE/textmt/textmt/corpus/data/rawdata/kappellimaltin/pdf/Il-Festi_fil-Passat

Il-Festi fil-Passat

Il-Festi fil-Passat Kitba ta' Roderick Busuttil

(b'żidiet dwar Ċelebrazzjonijiet Interni u Mużika Sagra minn Noel Ciantar)

Il-festi fl-ibliet u l-ir ħula Maltin ilhom isiru minn ħafna żmien ilu.

Ma hawn l-ebda informazzjoni jew ħjiel eżatt meta saret l-ewwel festa ta' xi belt jew raħal f'Malta.

Insibu li meta ġew il-Kavalieri kienu diġà jsiru dawn il-festi.

Iżda jidher illi l-kavallieri kkontribwew ħafna għall-festa Maltija kif nafuha illum, kemm b ħala tiżjin, kif ukoll biex daħlu diversi modi kif jiġu ċċelebrati l-festi.

Qabel ma nidħlu għal xi tifsiriet dwar l-festa Maltija, wie ħed irid jgħid li l-Maltin iħobbu jiċċelebraw kull ħin u kull mument ta' ħajjithom, mhux fil-festi biss.

Il-poplu Malti, bħal popli oħra Meditteranji, iħobb jiddeverti.

Kultant saħansitra jara kif kważi juża kull skuża biex jiċċelebra, ngħidu aħna anki meta jsiru avvenimenti sportivi u anki dawk politiċi.

Imma l-festi tal-passat kienu ferm differenti minn dawk tal-lum.

La kien hemm baned, la kien hemm logħob tan-nar , la kien hemm tiżjin bħal ma nafuħ illum, u elf ħaġa oħra differenti.

Devozzjonijiet

Illum ħafna jaraw il-festa bħala dik esterna biss, bil-briju u l-piki tal-mar ċi u l-logħob tan-nar biss, iżda qabel kienet tingħata prijorità assoluta għall-parti spiritwali u liturġika għax l-affarjiet l-oħrajn ma kienux għadhom żvilluppaw daqs kemm huma llum.

Il-Maltin kienu dejjem jgħixu fil-ġabra tad-devozzjoni saħansitra matul l-jiem tal-ġimgħa kollha.

Hawn naraw li l-jiem tal-ġimgħa kienu mqabblin mal-qaddisin u d-devozzjonijiet.

Dawn id-drawwiet ivarjaw minn raħal għall-ieħor u jiddependu mill-qaddisin protetturi tagħhom.

It-Tnejn (tal-Erwieħ) – Iċ-ċimiterji kienu jiftħu kollha, u dari kienu joħorġu jiġbru għall-quddies tal-erwieħ f'dan il-jum.

Min joħroġ kien ikollu tifel mieg ħu

Paġna 1 minn 19 Il-Festi fil-Passat

iċempel il-qanpiena biex in-nies ikunu jafu, u jlestu xi ħabba jew tnejn jew xi frott, bajd u oġġetti oħra li jistgħu jinbiegħu.

Kien hemm ukoll il- ħanżira tal- erwieħ.

Xi ħadd kien jitlaq xi ħanżira fit-toroq bħala donazzjoni lill-kapillan jew xi frattelanza.

In-nies kienu jagħtuha tiekol u meta tikber kienet tinbieg ħ biex il-flus imorru għall-quddies tal-erwieħ, l-aktar f'Novembru.

It-Tlieta – Kienu siru t-Tlitiet ta' Sant'Anna meta tasal il-festa, u d-devoti tagħha kienu jixgħelu x-xemgħa tagħha.

Kienu jsiru ukoll ħmistax-il Tlieta qabel il- festa ta' San Duminku, bi preparazzjoni qabel il-festa.

L-Erbgħa – Il-Karmelitani u t-T ereżjani jagħmlu seba' Erbgħat udejenza tal-Karmnu u wkoll qabel il-Penetkoste, li kienu jirrapreżentaw s-seba' Duluri tal-Madonna.

Fejn issir il-festa ta' San Ġużepp kienu jsiru s-seba' Erbgħat.

Kienu jsiru wkoll disgħa Erbgħat ta' San Gejtanu, ħmistax-il Erbgħa tal-Madonna ta' Pinu, u l- Birgu għaxar Erbgħat ta' San Lawrenz.

Il-Ħamis (ta' Korpus) - Jissejjaħ hekk għall-Aħħar Ċena meta twaqqaf s-Sagrament tal-Ewkaristija, f'Ħamis x-Xirka fejn kienu jindaqqu l-qniepen.

Kienu jgħidulu ukoll tal-Ispirtu s-Santu jew ta' Santa Rita.

Il-Ġimgħa (tal-Passjoni u l-Qalb ta' Ġesù) – Fil-paroċċi kollha kienu jindaqqu qniepen malankoniċi fit-tlieta ta' wara nofs n-nhar .

Kien hemm min bejn nofs n-nhar u t-tlieta kull nhar ta' Ġimgħa ma kienux jixorbu ilma bhala devozzjoni.

Fl- ewwel ġimgħa tax-xahar kienu jsiru devozzjonijiet għall-Qalb ta' Ġesù.

Is-Sibt (tal-Madonna) – Qabel, għall-festi tal-Madonna bħal tal-Bambina, tal- Kunċizzjoni, tar-Rużarju u oħrajn kienu jsiru ħmistax-il Sibt ta' devozzjoni.

Xi wħud kienu jieħdu t-trabi u jippreżentawhom fis-Santwarji Marjani.

Kienu jgħidu li s-Sibt dejjem toħroġ ix-xemx mqar għal ftit minuti, "għax il-Madonna tkun trid tonxor il-ħwejjeġ tal-Bambin", u ħafna kienu jħallu l-ħasla għas-Sibt.

Il-Ħadd (ta' Alla waħdu "jew ta' ħadd għax il-festa ta' kullħadd") - L-għan ewlieni tal- Ħadd kien jum ta' mistrieħ, devozzjoni u mhux ta' xogħol.

Paġna 2 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Il-Purċissjoni

Ħa nibdew l-ewwel bl-aktar ħaġa mpoortanti mill-attivitajiet ta' barra, il-pur ċisjoni, għax wara kollox, il-festi ma jiġux primarjament għall-baned, logħob tan-nar , mixgħela, u armar imma biex ifakkruna u jġieħeluna nqimu litur ġikament u b'devozzjoni lil xi qaddis jew okkażjoni.

Il-purċissjoni kif nafuha illum kienet parti mill-quddiesa dak iż-żmien.

L-attivitajiet l-oħrajn kollha ġew wara, ftit ftit, imma komplimentari għall-purċisjoni u l-quddiesa.

Fl-ewwel żminijiet li bdew isiru quddisiet u ċerimonji fil-festi f'Malta ma kien hawn xejn ħlief il-funzjonijiet litur ġiċi, bil-quddies, tqarbin u l-priedka.

Imma l-introjtu tal- quddies kien isir għamla ta' purċissjoni interna fil-knisja stess mill-kongregazzjoni preżenti.

T a' min ifakkar li l-knejjes tal-antik kienu aktar kappelli li naraw fil- kampanja.

Il-knejjes kbar kollha ġew wara u ħadu post oħrajn.

Il-kongregazzjoni kienet ċkejkna għax l-ibliet u rħula Maltin kollha kellhom popolazzjoni żgħira.

Meta l-popolazzjoni bdiet tikber dawn il-knejjes bdew isiru żgħar .

Il-purċissjonijiet bdew joħorġu barra fuq iz-zuntier u jerġgħu jidħlu ġewwa fil-knisja, għax ma kienx ikun hemm aktar sapazju biżżejjed biex tgħaddi l-purċissjoni fil-knisja.

Aktar tard meta l-popolazzjoni bdiet dejjem tikber il-purċissjonijiet bdew jgħaddu minn xi toroq.

Minħabba li l-purċissjoni bdiet tgħaddi mit-toroq qalb id-djar , bdew jinxtegħlu msiebaħ jew fjakkli fit-twieqi u fuq il-bjut tal-knisja u d-djar , u b'hekk beda jipparteċipa anki il-poplu ġenerali li kien joqgħod viċin il-knejjes parrokjali.

Meta bdew jiżdiedu l-attivitajiet fuq barra, il-purċissjonijiet baqaw il-qofol tal-festi kollha u kienu jsiru kollha filg ħodu.

Għall-ewwel il-purċissjonijiet kienu joħroġu mill- knisja f'xi l-għaxra ta' filgħodu wara l-quddiesa, u jidħlu f'xi l-ħdax.

Iżda meta l- purċissjoni nqatet kompletament mill-funzjoni tal-quddiesa u saret funzjoni o ħra għaliha, il-purċissjonijiet bdew joħorġu f'xi t-tmienja ta' filgħodu, u wara li jduru mat-toroq prinċipali tal-belt jew raħal, f'xi l-għaxra kienu jidħlu lura fil-knisja biex wara, f'xi l-għaxra u nofs, issir il-quddiesa kantata, bħal ma għadu jsir f'Birkirkara.

Maż-żmien dan inbidel peress li beda jinħass vojt kbir fil-ġurnata tal-festa filgħaxija.

Kienet biss il-purċissjoni tal-festa ta' Birkirkara li baqgħet issir filgħodu.

Din il-festa baqgħet iżżomm it-tradizzjonijiet antiki.

Paġna 3 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Wieħed irid isemmi ukoll illi l-festi qabel kienu jsiru fil- ġurnata liturġika tal-qaddis jew qaddisa, u mhux kif isir llum li ħafna mill festi jsiru l- Ħadd ta' wara.

Iżda hemm xi festi li għadhom jiġu ċċelebrati fil-ġurnata tagħhom, anki meta din taħbat fost l- ġimgħa.

Fost dawn hemm dik ta' San Lawrenz tal-Birgu fl-10 ta' Awissu, tas-Salvatur f' Ħal-Lija fis-6 t'Awissu, tal-Immakulata Kunċizzjoni f'Bormla, fit-8 ta' Diċmbru, il- Bambina fit-8 ta' Settembru fl-Isla, n-Naxxar , l-Mellieħa u x-Xagħra, Għawdex, u dik ta' San Pawl Appostlu, fl-10 ta' Frar fil-Belt Valletta.

Hemm festi illi l- ġurnata liturġika tal-qaddis taħbat fix-xhur tax-xitwa, u għalhekk dawn ġew trasferiti għal istaġun tas-sajf.

Ezempju ta' dan hu dak li jiġri f'Ħal Qormi fejn il-ġurnata liturġika ta' San Ġorġ Martri hi 23 t'April iżda l-festa ġiet trasferita għall-aħħar Ħadd ta' Ġunju.

Hemm ukoll dik ta' San Filep f' Ħaż-Żebbuġ, fejn l-festa ssir fit-tielet Ħadd ta' Ġunju minflok fit-12 ta' Mejju, il-ġurnata liturġika tiegħu.

Il-Fratellanzi

Bħalma għidna qabel fl-antik kien hawn ħafna devozzjoni.

Kullħadd kien imur il- quddies filgħodu u jitlob xi talba matul il-jum u jrodd is-salib qabel jibda u meta jispiċċa xi ħaġa, kemm jekk ikun bidu ta' xogħol barra, jew xogħol fid-dar .

Kienu jsiru ħafna talb lill-qaddisin padruni tal-paro ċċi taħhom.

L-irġiel kienu kważi kollha f'xi għaqda reliġjuża jew fratellanza.

Dak iż-żmien kien hawn ħafna fratellanzi bħal dik tas-Santissmu Sagrament, tar-Rużarju, ta' San Ġużepp, ta' San Pawl, tal-Kurċifiss, ta' Sant' Andrija, tal-Karita, ta' Santu Rokku u San Bastjan, tal-Karmnu u oħrajn.

Dawn kollha kienu jakkumpanjaw fil- purċissjonijiet tat-festi titulari tal-bliet u r ħula tagħna.

Dawn kienu jżidu mal-ħafna lwien u kuluri, peress li kull fratellanza kien ikollha l-kuluri tag ħha, bħal per eżempju tas-Sagrament – aħmar , ta' Santu Rokku u San Bastjan – aħdar , ta' San Ġużepp – blu, tal-Madonna – fuq iċ-ċelesti, u tar-Rużarju – abjad.

Waqt il-purċissjonijiet dawn il-fratellelanzi kien jimxu wara l-istandard tag ħhom li kien ikun akkumpanjat minn żewġ lanterni.

Kull Fratellanza jilbsu skont il-kulur tal- istandard taħhom.

Din l-użanza għadha teżisti sal-ġurnata tal-lum.

Paġna 4 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Il-Fratellanza ta' San Ġużepp tal- Birgu hija waħda fost l-eqdem f'Malta u diġà nsibuhom jeżistu fl-1103.

Dik tas-Sagrament bdiet fl-1575 meta kienu qed isiru sforzi mill-knisja Maltija biex ikun hemm aktar devozzjoni lejn is-Sagrament.

Kwa żi f'kull paroċċa kienet imwaqqfa din il-fratellanza, u din il-fratellanza kienet dejjem tmexxi il-purċisjonijiet kollha tal-festi titulari.

Ħafna minn dawn il-fratellanzi illum spi ċċaw jew naqsulhom il-membri jew fratelli drastikament, u xi wħud mill-istandardi li naraw jerfgħuhom nies imħallsin apposta.

Iżda għad hemm għadd sabiħ ta' fratellanzi li addattaw ix-xogħol tagħhom għaż- żminijiet tal-llum u g ħalhekk għadhom b'saħħithom, attivi u jidhru numeru żi fil- purċissjonijiet.

Il-Vara

Illum imdorrijin illi fil-knejjes tag ħna naraw ħafna statwi, xi wħud minnhom gawhar tal-arti.

Iżda dari, il-vari ma kienux biss statwi.

Il-kelma vara fiha nnifisha tfisser dik l-ħaġa, tkun xi tkun, li tin ġarr bħala ċentru ta' devozzjoni ewlieni tal-mument.

Din setgħet tkun ikona, relikwija jew xi tpingija fuq l-injam, xbieha mqasqsa fuq l-injam, kalċi jew ostensorju.

Fis-seklu sbatax ġieli kienu jġorru aktar minn oġġett wieħed bħala vara, bħalma nsibu sebgħa jew tmien oġġetti fis-seklu sbatax mill-frattelanza tal-Kun ċizzjoni tal- Belt.

L-ewwel vari għamla ta' statwa kienu jikkonsistu fir-ras, idejn u saqajn tal-injam, kompozzizzjoni jew karatpesta, li kienu jinżammu merfugħin ħalli meta tasal l-festa iwaħħluhom ma' korp tat-tiben ppakkjat biċ-ċraret u jlibbsuhom ilbies għall- okkazzjoni.

Ftit ftit, bdew deħlin statwi tal-injam lejn is-seklu tmintax.

Fis-seklu dsatax bdiet dieħla l-arti plastika jew kartapesta.

L-istatwi tal-kartapesta kienu orħos biex isiru, u aktar ħfief biex jinġarru.

Dawn saru ħafna popolari u nxterdu ma' kullimkien.

T a' min isemmi l-istatwarju popolari Karlu Darmanin li g ħandi diversi statwi tal-kartapesta bħal dik ta' San Gejtanu tal-Ħamrun u tas-Salvatur ta' Ħal Lija kif ukoll ħafna statwi oħra li jintużaw fil-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira.

Paġna 5 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Festi Sekondarji

F'diversi bliet u rħula Maltin insibu festi sekondarji li ji ġu ċċelebrati apparti l-festa prinċipali jew titulari.

It-twaqqif ta' dawn l-festi sekondarji jew "partiti" kif kultant jissejħu, jafu l-bidu tagħhom fin-nofs tas-seklu dsatax bejn l-1850 u l-1900.

Ġieli kien jitqanqal xi tilwim bejn in-nies li kellhom x'jaqsmu mal-festi titulari u oħrajn interessati f'xi qaddis ieħor , li kienu jkunu mseħbin f'xi frattellanzi ddedikati lil dak il-qaddis.

F'dak iż-żmien ħabat li kibret id-devozzjoni lejn il-Madonna wara d- dehra tagħha f'Lourdes fl-1858 u l-ħrug tad-Domma tal-Immakulata Kuncizzjoni fl- 1854, kif ukoll lejn San Ġużepp li kien iddikjarat Patrun tal-Knisja Kattolika fl-1870.

Fejn ma kienx hemm paroċċa, twaqqfu titulari għal xi wieħed minn dawn t-tnejn, iżda fejn diġà kien hemm xi titular , twaqqfu partiti li jorġanizzaw festi sekondarji ddedikati għall-Madonna taħt diversi titli, ngħidu aħna Immakulata Kunċizzjoni, tad- Duttrina jew tal-Ġilju jew għal San Ġużepp.

Komunitajiet reliġjużi ukoll daħħlu d- devozzjonijiet tagħhom bħalma ngħidu aħna lejn San Duminku u lejn il-Madonna tal- Karmnu.

Dan kollu wassal għal diversi piki bejn l-festa titulari u l-festa sekondarja li ssir fl- istess lokalita, u ġieli nqala' saħansitra ġlied bejn ż-żewġ partiti rivali.

Ħafna drabi dawn imma ġew kontrollati mill-membri tal-kleru ta' dawn l-lokalitajiet biex ma jkomplux joħolqu firda.

Fil-fatt xi ftit minn dawn l-festi sekondarji spi ċċaw, għalkemm hemm minnhom li baqgħu jiġu ċċelebrati sal-llum, kważi b'iktar pompa mill-festa titulari f'xi n ħawi.

Mid-Daqqaqa sal-Baned tal-llum

Qabel ma bdew il-baned f'Malta fil-festi tal-ibliet u r ħula tagħna, kienu jeżistu grupp żgħir ta' daqqaqa jew dawk li jdoqqu, li kienu joħorġu jdoqqu fil-festi jew f'xi okkażjonijiet oħra ta' ferħ, b'mużika ferrieħa.

Dawn ġeneralment kienu jkunu fi gruppi ta' erba' jew ħames persuni.

L-istrumenti li kienu jużaw dawn id-daqqaqa kienu jkunu aktar sempliċi minn dawk tal-llum, u ġeneralment kienu jkunu magħmulin minn min kien idoqqhom stess

Paġna 6 minn 19 Il-Festi fil-Passat

għaldekk ġieli tqabbad xi ħadd min kien jaf jaħdimhom biex jagħmilhom.

Mhux biss, imma dawn l-istrumenti kienu jsiru minn materjal li kienu jsibu madwarhom.

Għalhekk iż-żaqq u t-tanbur kienu jsiru mill- ġilda tal-annimali, qasab u spag, u diversi strumenti oħra, fosthom il-fifra jew il-flawt li kienu jsiru mill-qasab.

I ż-żafżafa jew rabbaba ("friction drum") kienet tkun għamla ta' qasrija li wkoll kienet issir bil- ġlud u bil-qasab.

Dawn id-daqqaqa kienu joqgħodu jduru mat-toroq prinċipali tar-raħal, idoqqu u jferrħu lin-nies bil-mu żika ferriħija taħhom.

Wieħed mid-daqqaqa kien joqgħod jiġbor xi ħaġa tal-flus ukoll.

Għalkemm id-daqqaqa ma kienux jiffurmaw baned kif nafuhom illum, in-nies ta' dak iż-żmien xorta kienu jirreferu għalihom bħala "banda", għax din il-kelma, imnissla mit-T aljan, kienet sempliċiment tfisser biss "grupp".

Sal-1777, il-purċissjoni kienet tkun akkumpanjata bi vjolin ċell u xi vjolini li kienu ji ġu mikrija għal-okkazjoni.

Imma mhux dejjem kien ikun il-ka ż għax per eżempju insibu li f'Birkirkara fil-festa ta' Sant' Elena tal-1738 filg ħodu kien hemm żewġ tamburlini u żumarra li qagħdu jdoqqu quddiem il-knisja.

Imma fis-seklu dsatax, il-Maltin asso ċjati mas-Servizzi bdew jitgħallmu jdoqqu l- istrumenti tal-baned militari.

Fl-istess żmien bdew jiftħu każini soċjali, fejn kienu jiltaqgħu l-irġiel tal-ibliet u r ħula, iżda dawn ma kienux każini tal-baned.

Iżda uħud minn dawn l-każini soċjali, inbidlu f' każini tal-banda li bdew jipparteċipaw u jagħtu iktar ħajja lill-festi esterni.

L-ewwel baned bdew jitwaqqfu fit-tieni nofs tas-seklu dsatax, bil-Banda San Filep ta' Ħaż-Żebbuġ, li twaqqfet fl-1851, tkun meqjusa li hi l-aktar wa ħda antika fil-gżejjer tagħna.

Fis-seklu għoxrin l-baned ma marrux lura, anzi, tista' tgħid li kollha żdiedu u kibru.

Xi każini daħlu f'piki u tilwim interni li qasmuhom f'iktar minn banda wa ħda f' xi bliet u rħula, bħalma ġara bil-festi sekondarji li semmejna aktar 'il fuq.

Għalhekk dawn, b'mod naturali u loġiku, bdew jappoġġjaw festi sekondarji, li xi wħud minnhom saru jiġu ċċelebrati daqs dawk titulari.

Sfortunatament fejn hemm iktar minn każin tal-banda wieħed, hemm tendenza li jista' jinqala xi dizgwid bejniethom.

Għalkemm il-kompetizzjoni hija ġeneralment meqjusa bħala ħaġa pożittiva għax taf

Paġna 7 minn 19 Il-Festi fil-Passat

tgħin biex jissaħħu dawn l-baned, kultant dawn jispiċċaw f'piki esaġerati li jwasslu għall-ġlied, l-iktar fil-marċijiet ta' filgħodu fejn jisħnu l-irjus bil-qilla tax-xemx u bl- għajnuna ta xi ftit xorb żejjed ukoll.

Iżda il-pika, għall-kuntraju tal-konmpetizzjoni, taf tisfratta l-ispirtu vera tal-festa.

Fil-każini ssib mekka ta' kultura fejn bosta partitarji akkaniti i żejnu dawn l-każin b'għamara antika rikka, arkivji mużikali mill-isbaħ flimkien ma' rħamijiet u statwi imprezzabbli.

L-għan ewlieni ta' dawn l-każini tal-baned hu li tin żera kultura mużikali fit-tfal biex dawn jitgħallmu l-istrumenti mu żikali.

L-iktar li jkunu attivi fil- ġranet tal- festa fejn jagħmlu diversi marċijiet u kunċerti ad unur l-qaddis jew qaddisa tagħhom.

Il-Programm fuq il-Planċier

Barra l-marċ brijjuż ta' filgħodu, l-baned jorganizzaw serata aktar formali fuq il- planċier fil-pjazza ewlenija tar-raħal.

Din is-serata, il-bandisti jsibuha bħala l- "Programm" sabiex jifirduha mill-attività l-oħra tal-"Marċ" fejn il-banda ddoqq waqt li timxi mat-toroq tar-raħal.

Il-Programm hu ħaġa formali.

Fl-antik, fis-snin tat-tnissil tal-ewwel baned f'Malta sa madwar il-bidu tas-seklu għoxrin, il-bandisti kienu jkunu lebsin uniformi sħiħa fuq stil militari u l-bandisti kont tist ħajjilhom qishom kollha xi kaptani navali, speċjalment dawk li l-uniformi tagħhom kienet tkun bajda.

Illum dawn l-uniformijiet spiċċaw għajr għall-beritta bl-arma tal-każin u forsi anke xi ngravata pariġġ fuq qmis bajda.

Il-Programm ġeneralment isir xi ġurnata jew tnejn qabel jum il-festa u jinkludi fih siltiet g ħall-banda aktar impennjattivi minn mar ċi brijjużi.

Ħafna baned għandhom il-planċier tagħhom li fih innifsu ħafna drabi jkun ukoll opra tal-artiġġant Malti li titgħaxxqek tħares lejha.

Uħud minn dawn imorru lura għal bidu tas-seklu għoxrin u qabel.

Il-planċier huwa dak il-palk temporanju li jintrama' fil- pjazza biex il-banda tkun tista' ddoqq fuqu.

Barra l-post għall-banda il-planċier ikollu wkoll post fejn joqgħod il-kor u leġijju ddekorat u mdawwal għas-Surmast.

Ħafna planċieri jkollhom skultura elaborata ta' njam fin kif ukoll disinji tal-ferrobattuto biex iżejnuhom u biex iservu ta' lqugħ għall-badndisti iżda mingħajr ma dawn jitgħattew mill-pubbliku.

Ma jonqsux ukoll il-postijiet biex jitpo ġġew l-istandardi tal-banda kif ukoll l-arma tagħha li bi prominenza u kburija turi l-identità tal-ka żin.

Il-planċier ġeneralment ikun imdawwar bi globi tad-dawl sabiex il-bandisti jkunu jistg ħu jaraw il-mużika.

Ġieli wkoll jiżżejjen b'xi pavaljuni żgħar jew bil-liedna bil-kulur tal-banda.

Paġna 8 minn 19 Il-Festi fil-Passat

F'ritratti antiki ġieli kont tara strumenti tar-ram li llum m'g ħadhomx jeżistu bħalma kienet il-kontradanċa (Ophicleide).

Ġieli kont tara wkoll xi strumenti orkestrali bħalma huwa l-kuntrabaxx jew xi fagott.

Illum dawn inqatg ħu mill-baned u l-baned issa qed jużaw biss strumenti tal-banda li tista' tu żahom ukoll waqt il-Marċ.

L-unika strumenti li llum g ħadhom jintużaw biss fuq il-planċier u li m'humiex addattati g ħall- Marċ huma l-qniepen tal-banda (Tubular Bells) u t-timpani.

T ajjeb ukoll li nsemmu li fl-antik l-istrumenti kienu ntunati ftit differenti (A=436) mill-lum (A=440) u g ħalhekk strumenti ta' bejn wieħed u ieħor qabel il-gwerra ma jistgħux jindaqqu fil-banda tal- lum.

Dan kien ifisser li ma ż-żmien il-baned kellhom jibdlu l-istrumentazzjoni tagħhom.

Uħud minn dawn l-istrumenti obsoliti llum qed jin żammu b'għożża fil- każini iżda oħrajn jew intremew, jew insterqu jew inbiegħu għar-ram.

Qabel ukoll, il-Programm kien jikkonsisti f'mu żika operistika arranġata għall-baned.

Kien hawn għadd ta' Surmastrijiet li kienu jispe ċċjalizzaw f'dawn l-arranġamenti u kienu jiktbu għadd ta' Fantasiji bbażati fuq l-isbaħ biċċiet tal-opra partikolari li jkunu qed jittrattaw.

L-arkivji tal-każini tal-baned tagħna fihom minjiera ta' mużika arranġata fuq dan l-istil u li issa qajla g ħadha tinħareġ biex tindaqq, forsi għax diffiċli wisq biex tindaqq bi ftit provi fil- ħajja mgħaġġla tal-lum jew inkella għax il-moda tagħha għaddiet u nies trid ħaġ'oħra.

Iżda għal ħafna minn nies dan kien ikun l- uniku mezz kif jiffamiljarizzaw ruhhom mal-opri g ħaliex biljett għat-T eatru Rjal kien xi ħaġa li mhux kullħadd kien jista' jħallas għalieħ.

Illum il-ġurnata il-popolarità tal- opri naqset fost il-poplu u l-Programm dejjem qed jinkludi aktar u aktar arranġamenti ta' mużika moderna bħalma hija mużika minn films, mużika popolari u tal-mument u mużika klassika ħafifa bħalma huma valzi u xi polka, iżda xejn tqil u kkumplikat bħall-opri.

Il-Programm għadu sal-lum jinkludi dak li jissejjaħ "Inno di Gloria".

Dan l-Inno di Gloria jkun innu miktub g ħall-banda, vuċijiet solisti u l-kor u jkun jitratta dwar il- ħajja tal-patrun tal-parroċċa li għalih tkun qegħda ssir il-festa.

Kien ikun miktub fuq stil operistiku tal-"bel canto" u ġieli kien ikollhom kliem bit-T aljan.

Fl-antik, kienu jġibu Surmastrijiet T aljani biex imexxu 'l baned u għad għandna għadd ta' innijiet ta' dan it-tip li jindaqqu regolarment fil-pjazzez tagħna kull sena fil-ġranet tal-festa.

Dawn l-innijiet kienu jkunu elaborati, iddekorati b'fanfarri, bdil fil-kjavi, dwetti u terzetti kkontrapuntati, armonija u orkestrazzjoni rikka kif ukoll b'arji melodju żi għat-tenur , sopran, baritonu u baxx akkumpanjati mill-kor .

Imbagħad dawn kollha jingħaqdu flimkien għall-egħluq aħħari tax-xogħol.

Il-Programm ġeneralment kien

Paġna 9 minn 19 Il-Festi fil-Passat

jispiċċa bl-Innu Popolari tal-qaddis jew qaddisa u bl-Innu Marċ tal-banda.

Ma kienx jonqos l-applawż qawwi fl-aħħar ta' dawk li jkunu qed jisimgħu kif ukoll it-tbissima ta' sodisfazzjon fuq ix-xuftejn ta' kull min ikun ħa sehem, speċjalment fuq ix-xuftejn tal-Kumitat tal-Banda.

Tiżjin fil-Knisja

Il-festa hija primarjament ċelebrazzjoni reliġjuża u liturġika.

Għalhekk il-knisja nnifisha tkun armata biex tintwera fl-aqwa tag ħha.

Anke ċ-ċelebrazzjonijiet isiru aktar b'pompa u sollennità.

Il-knisja tkun imżejna bid-damask, fidded u dehbijiet li jkollha.

Il- ħitan jinksew b'damask fin, ġeneralment ta' lewn aħmar , għall-okkażjoni.

Jinħarġu l-aqwa għodda taċ-ċerimonja bħalma huma kalċijiet, ostensorji, pissidi, gandlieri, lampieri, ċensier , karti tal-glorja, impulluzzi, il-qanpiena u ħwejjeġ simili għall-okkażjoni, li ġeneralment ikunu jew tad-deheb jew tal-fidda.

Xi parroċċi fejn għandhom tusell fuq- l-altar maġġur ġieli jibdluh b'ieħor aktar elaborat u sabiħ għal żmien il-festa.

F'xi knejjes jinbidel ukoll il-ventartal li jintu ża kuljum u jitpoġġa ieħor floku li jkun jew tal-fidda jew indurat bid-deheb.

Kultant jinħarġu wkoll xi sett vari żgħar tal- Appostli li jkunu wkoll jew tal-fidda jew indurati bil-fiida jew deheb sabiex jitqieg ħdu fuq l-altar maġġur .

Isir ukoll tiżjin tal-altari b'bukketti tal-ganutell li ħafna drabi jkunu f'bozza tal-ħġieġ sabiex tipproteġihom mit-trab.

Naturalment ma jonqsux il- fjuri friski fuq l-altar ma ġġur kif ukoll madwar il-vara titulari, tant li ħafna drabi tiġi tidher qisha qiegħda f'baħar ta' fjuri ta' kull xorta.

Il-paramenti sagri li jintużaw fil-festa wkoll jinħarġu għall-okkażjoni u ġeneralment ikunu magħmulin minn damask fin irrakmat b'ħajt tad-deheb.

Ħafna drabi l-parroċċa jkollha sett ta' aramenti sagri ppareġjati sabiex il-konċelebranti jkun mlibbsin l-istess għajr il-prim ċelebrant li jkun imlibbes fuq l-istess skala i żda b'ilbies ftit aktar elaborat u rikk biex jiddistingwieħ mill-oħrajn.

Il-vara titulari wkoll tkun imżejna bid-dehbijiet li jkunu tawha matul is-snin il-fidili.

Dawn jistgħu jinkludu ċrieket, kuruni, kurini tar-Ru żarju, xi ċintorin, xi qorq jew ħwejjeġ oħra.

Dan kollu jfisser ukoll uġieħ ta' ras għal min ikun irid jorganizza s- sigurtà fil-knisja matul il-jiem tal-festa.

Paġna 10 minn 19 Il-Festi fil-Passat

It-Tridu u l-Għosrien

Il-festi liturġiċi ġeneralment jibdew bil-ħruġ tal-vara xi ġimgħa qabel jum il-festa.

Minn tlett ijiem qabel jibda t-tridu tal-festa, i żda l-qofol taċ-ċerimonji liturġiċi iseħħu lejliet il-festa fiċ-ċerimonja tat-Translazzjoni u l-Primi Vespri (l-ewwel Għasar), imbagħad f'jum il-festa, bil-Quddiesa Solenni kantata u fl-a ħħar filgħaxija nhar jum il-festa bis-Secondi Vespri (it-tieni Għasar).

Il-Vespri (l-Għosrien) huma forma ta' talb li twaqqaf fis-Seklu Sitta WK.

Fir-rit Latin il-Vespri jibdew bil-kant tad-Deus, in adiutorium meum intende .

Imbagħad jitkanta innu u wara xi Salmi, minn tnejn sa ħamsa, mit-Testment il-Qadim u xi Kantiku mit- T estment il-Ġdid.

Imbagħad isir xi qari mill-Bibbja u Responsorju qasir .

Wara jitkana l-Magnificat, isir xi talb ie ħor (il-preċi u l-oratio) u mbagħad jitkanta xi innu Marjan ieħor bħas-Salve Reġina.

Il-Vespri imbagħad jagħlqu bil-Barka Sagramentali.

Matul dawn il-ġranet, kemm fil-Vespri kif ukoll fil-Quddiesa Solenni ma jonqosx ukoll li titkana l-Antifona tal-Qaddis jew Qaddisa.

L-Antifona hija frażi qasira jew sentenza li titkanta bħala responsorju u l-frażi ġeneralment ikun xi biċċa Salm li jservi bħala responsorju qabel jew wara xi Salm ieħor .

Il-kliem magħżul għall-Antifona jkun addattat u ta' relevanza għall-Qaddis jew Qaddisa li għalihom tkun qed tiġi ċċelebrata l-festa.

Għalkemm il-frażi ġeneralment tkun qasira, din tkun immu żikata bil-pompa kollha li jistħoqqilha u tittawwal billi l-kliem ji ġi rrepetut kemm il-darba.

Il-Quddiesa Solenni

Il-Quddiesa Solenni ġeneralment titqaddes konċelebrata mill-Kappillan jew Arċipriet imdawwar bil-kleru tal-parroċċa sakemm ma jkunx mistieden xi dinjitarju ogħla li jmexxi ċ-ċelebrazzjoni hu.

Il-quddiesa tkun waħda kantata b'mużika miktuba apposta għall-ġurnata tal-festa.

Jitkantaw il-Kyrie, il-Gloria, il-Credo, is-Sanctus u l-Agnus Dei.

Ma' dawn kienu jiżdiedu l-Introjtu u l-Offertorju kif ukoll xi innu g ħal waqt it-Tqarbin, ġeneralment miktubin apposta wkoll.

Illum, min ħabba esiġenzi liturġiċi, il-Credo mhux dejjem għadu jitkanta u ħafna drabi jingħad mal-kongregazzjoni.

L-antifona tal-qaddis

Paġna 11 minn 19 Il-Festi fil-Passat

ħafna drabi titkanta wkoll, jew bħala responsorju għall-versett ta' qabel l-Evanġelu jew fl-aħħar tal-quddiesa.

Il-Quddiesa Solenni hija wkoll karatterizzata bil-Pani ġierku, li hija priedka kemxejn twila li teżalta l-valuri Nsara tal-Qaddis jew Qaddisa sabiex jitpoġġew bħala mudell għall-fidili tar-raħal.

Il-paniġierku ġeneralment issir minn predikatur ta' esperjenza, imqabbad apposta u li jkun magħruf għar-retorika u għad-don tal-kelma tiegħu.

Jitqies predikatur tajjeb aktar kemm ikun jaf id-dettalji tal- ħajja tal-qaddis u jkun jaf jużahom bħala eżempji biex jillustra l-priedka tiegħu.

Naturalment, aktar ma jkun kapaċi jentużjażma l-kongregazzjoni bit-tonalità u l-eżempji li jġib, aktar aħjar .

Mużika fil-Knisja

Il-mużika dejjem sabet postha fiċ-ċelebrazzjonijiet, inklużi dawk li jsiru fil-knisja.

Il- Papa Gregorju I, fis-sitt seklu, kien l-ewwel li ta gwida ta' kif g ħandha ssir il-mużika fil-liturġija.

Aktar qribna, fl-1903, il-Papa Piju X ħareġ il-"Motu Propio" dwar kif trid issir il-mużika fil-liturġija fi żmienna.

L-aqwa tal-mużka Maltija tal-knejjes ċertament kienet fis-snin tas-Seklu Dsatax u l- ewwel nofs tas-Seklu Għoxrin.

Il-Kappelli ta' għadd ta' Surmastrijiet (Maestro di Cappella) għanew ir-repertorju tal-Mużika Sagra Maltija b'Quddies, Antifoni, Offertorji, Introjti, T antum Ergo, Salve Regina, Mutetti u mużika sagra oħra ta' kull tip li tintu ża fil-jiem tal-festa.

Ma nistgħux ma nsemmux almenu l-kappelli tas- Surmastrijiet Nani, Bugeja, Galea, Vella, Fenech, Camilleri u Vassallo fost oħrajn bħala eżempji mill-aqwa ta' kompożituri ta' din l-epoka.

Il-knejjes parrokjali tagħna huma mogħnija b'arkivji mużikali estensivi ta' dawn is-surmastrijiet.

L-orkestrazzjoni kienet ġeneralment tkun waħda għal orkestra sħiħa iżda l-orkestra attwalment li tintu ża tkun ħafna drabi ftit iżgħar għal raġunijiet ta' spejjeż u spazju.

L-orkestra ġeneralment titqiegħed fuq il-kor fejn ikun hemm l-orgni, jew inkella wara l-altar maġġur jew f'xi kappellun tal-ġenb.

Iżda dejjem tkun mimlija biżżejjed biex tagħti l-isfumaturi tal-kulur orkestrali ma ħsuba mill-kompożitur fl-ispartit ori ġinali.

Orkestra relattivament żgħira xorta jkun fiha l-korda sħiħa, l-injam kollu u anke r- ram.

Fejn il-post jippermetti, l-orkestrazzjoni ġieli tinkludi wkoll xi par timpani, xi katuba u l-platti.

Paġna 12 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Il-kor kien ikun magħmul minn irġiel biss, bl-abbatini (voci bianche) ikantaw in-noti għoljin li normalment ikantawhom kantanti nisa.

Dan kien isir skont il-Motu Propio ta' Piju X tal-1903 dwar il-Mużika Sagra.

Iżda għall-kuntrarju ta' x'jirrakkomanda l- istess Motu Propio, il-biċċiet kienu jkunu fuq stil operistiku tat-tip tal- Bel Canto, tant maħbub minn missirijietna li kienu jiffrekwentaw it-Teatru Rjal u orkestrati għal orkestra kbira.

Il-kwalità, il-qawwa u l-kapaċità għall-espressjoni fil-vuċi tas-solist kien ikun il-kejl ta' kemm ikun tajjeb jew le il-kantant.

Xejn ma kien ikun aktar apprezzat minn xi portamento sensittiv tat-T enur solist fuq l-istil ta' kant l-aktar assoċjat ma' Beniamino Gigli jew xi nota baxxa profonda li Baxx ta' stoffa biss kien ikun jista' jilħaq.

Il-mużika nnifisha kienet tkun korali g ħall-tlieta jew erba vuċijiet u kien ikun fiha kemm solijiet, kif ukoll dwetti jew okkażjonalment terzetti bejn is-solisti biex jagħtu l-kulur .

Il-kulur kien joħroġ ukoll bl-użu mirqum tal-kontrapunt bejn is-solisti bejniethom jew bejn is-solisti u l-kor kif ukoll bl-u żu ta' armonija klassika u orkestrazzjoni drammatika.

Illum il-partijiet tal-Voci Bianche qed isiru min-nisa li wkoll qed jinagħtaw xi solijiet addattati li qabel kienu ġeneralment isiru mit-T enur .

Kompożituri moderni iżda qed jiktbu wkoll mużika sagra speċifikament biex titkanta minn vuċijiet femminili.

Dan kollu mhux eżattament skont il-Motu Proprio ta' Piju X iżda din it-tradizzjoni mużikali għadha ħajja u donnha ma jidhirx li ser tbatti almenu fi ż-żmien qarib.

Qisu li għall-Maltin, l-ispirtu tat-T eatru Rjal mexa mit-tiġrif tal-gwerra u ser jibqa' jgħix fil- knejjes parrokkjali tagħna nhar il-festa.

It-Tiżjin tat-Toroq

Milli jidher , ftit li xejn kien isir tiżjin organiżżat, barra minn xi okkażjoni speċjali bħal meta l-Gran Mastru kien iżur xi belt jew raħal nhar il-festa.

Dak inhar kien isir ark trijonfali, imqar bil-weraq tas-siġar midmum jew imxeblek mal-injam jew qasab bħal kannizzata.

F'nofs l-ark kien ikun hemm dejjem l-arma tal-Gran Mastru pin ġuta fuq l-injam u mal-ġnub kien ikun hemm ukoll il-bandieri tal-kavallieri.

Paġna 13 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Għal dawn l-okkazjonijiet kienu jsiru festi kbar u l-parro ċċi kienu jisselfu pultruna u tapit sabiħ minn San Ġwann jew minn xi knisja oħra li jafu kif imur , biex il-Gran Mastru kien isib kollox kif jixraqlu.

Wara li telqu l-Kavallieri, id-drawwa tal-ark trijonfali, pavaljuni u bandalori bi kliem ta' tifħir u simboli u armi, baqgħet, imma issa bdiet tiġi applikata għall-okkażżjoni tal-festa tal-ibliet u rħula.

Saħansitra l-istess simboli tal-Ordni ta' San Ġwann għadna naraw s'issa fi kliem miktub fuq l-pavaljuni tal-festi g ħalkemm mhux daqs kemm kienu isiru fl-imgħoddi.

Fadal ukoll xi ftit arki trijonfali.

L-arki trijonfali li għadhom jintramaw fil-festa ta' Korpus ir-Rabat u ta' San Publiju l-Furjana, huma eżempji ta' dan.

Trofej

L-Ordni ta' San Ġwann kienet forza navali u minbarra t-telfiet li ma tantx jissemmew kellha ħafna aktar rebħiet.

Bħalma kien isir minn forzi o ħra, meta kien jasal lura Malta xi galjozz rebbieħ fuq l-għadu, kienu jniżżlu l-art s-simboli tar-rebħa, li wara kollox kienu l-oġġetti maqbudin jew kif dejjem jissejħu t-trofej.

Dawn kienu jikkkonsistu fi bnadar T orok, kanuni, lanez u diversi armi oħra, xhieda tar-rebħa miksuba.

Meta wieħed iħares lejn xi skultura simbolika ta' żmien il-Kavallieri, fosthom dawk li nsibu fil-Konkatidral ta' San Ġwann, wieħed jara bnadar u lanez irranġati forma ta' mrewħa bħala sinjal tar-rebħa.

Fil-Festi tagħna għadna naraw din l-influenza tal-Urdni fit-trofej armati fit-toroq u qrib l-knejjes.

Fihom kważi dejjem nsibu l-bandiera ħamra bis-salib abjad tal-ordni, anki jekk ir-raħal ma kellux x'jaqsam direttament mal-Assedju l-Kbir .

Ma' dawn żdiedu bnadar li jirrapreżentaw li-qaddis u r-raħal u l-belt, flimkien ma' dik tal-Papa.

Jekk wieħed iħares sew bosta mill-bnadar tat-trofej għandhom il-lasti forma ta' lanez li huma iktar simboli ċi fit-trofej tar-rebħiet militari u navali.

Paġna 14 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Il-Liedna

Għadna nisimgħu din l-kelma, imma użata għal ħaġa differenti milli kienet fl- imgħoddi.

Il-liedna kienet pjanta jew siġra li tixxeblek biex tikber.

Fl-antik kienu jaqtgħu fergħat twal minnha, u dawn kienu ju żawhom mifruxin ma' xi ħxejjex oħrajn fil-paviment tal-knisja, kif kienet g ħadha l-użanza sa ftit wara l-gwerra f'xi rħula.

Daż-żmien għadna nifirxu fjuri u weraq fit-toroq tagħna, imma iktar risevati għall- purċissjonijiet ta' Corpus u tal-Qalb ta' Ġesù fejn jinħareg is-Sagrament.

F'dawn il- purċissjonijiet f'xi nħawi għadna naraw t-tradizzjoni l-antika li joħorġu l-qsari barra fuq il-bankina, minn fejn tgħaddi l-purċissjoni.

Il-liedna kienu bdew iżejnu biha fit-toroq ta' qrib il-knejjes matul il- ġranet tal-festa.

Il-weraq tal-liedna fuq zkuk irqaq u twal, kienu dekorattivi u re żistenti, għalhekk addattati għat-tiżjin.

Bejn iż-żewġ gwerer f'bosta festi f'Malta bdew jużaw biċċiet tal-karti tat-tajr , marbutin serbut fuq l-ispag biex i żejnu.

Dawn bdew isiru ta' diversi lwien u bdew jidhru iktar sbieħ, għax ma baqgħux ikunu tal-lewn aħdar biss kif kien isir bil-liedna oriġinali.

Illum dawn saru jsiru tal-plastic g ħax iktar reżistenti u jistgħu jerġgħu jintużaw sena wara l-oħra.

Għalkemm mhumiex bħal dawk oriġinali xorta baqgħu jissejħu liedna.

L-Istatwa ta' Malta Rebbieħa

Biex inkomplu naraw iktar l-influenzi tal-Kavallieri fl-armar u t-ti żjin tal-festi tagħna, nħarsu lejn l-istatwa ta' Malta Rebbieħa.

Simbolikament tidher għamla ta' mara liebsa l-abjad u aħmar , armata b' korazza, xabla u tarka, jew b'xi oħrajn iġorrru bnadar tal-Ordni jew t-tmun tal-bastiment T ork taħt saqajha.

F'xi statwi nsibu ukoll bnadar u kanuni T orok taħt saqajha, b'sinjal tar-rebħa tal-Assedju l-Kbir .

F'ċerti festi Malta Rebbieħa tispikka iktar , bħal ma naraw fil-festa tal-Bambina jew tal-Vitorja li jarmaw fl-Isla u n-Naxxar .

Fil-Birgu hemm waħda armata permanenti fil- pjazza.

Paġna 15 minn 19 Il-Festi fil-Passat

L-Illuminazjonijiet

Naturalment qabel ma daħal l-eletriku f'Malta, il- ħajja tal-poplu Malti kienet mod ieħor minn dik kif nafuha illum.

Bil-lejl kien kollox mudlam, u biex wie ħed jara fid- djar kienu jixelu l-musbieħ tal-fuħħar .

Fit-toroq kienu jixgħelu l-fanali, li kienu jkunu mwaħlin mal-ħitan tad-djar .

Għalhekk fil-festi ma kienux je żistu l-festuni fit-toroq bħalma naraw illum.

Minflokk il-festuni kienu jixg ħelu il-bjut tad-djar u kienu jsejjħulhom mixgħela.

Dawn il-mixgħela kienu jsiru bil-fjakkli tan-nar , li kienu jikkonsistu fi skutelli tal-fu ħħar mimlijin biż-żift, xaħmijiet jew żjut u l-ftila fihom.

Naturalment dawn ġieli kienu jintfew mill-ewwel speċjalment meta kien ikun ir-ri ħ.

Tip ieħor ta' illuminazzjoni kienu jkunu t-tor ċi għal briju u biex idawlu l-misraħ tal- knisja waqt id-dħul tal-purċissjoni, meta l-purċissjoni bdiet issir filgħaxija.

Dawn it- torċi kienu jkunu sempli ċiment ħatab jew injam imċappas biż-żift jew żejt.

F'dokumenti antiki fost l-ispejjeż tal-festa, insibu mni żżel li ntefqu xi skud jew anqas għall-ħatab u ż-żift.

Fil-pjazez ta' quddiem il-knejjes parrokjali kienu jqabbdu xi ħuġġieġa biex tkompli iżżid mal-ispettaklu, speċjalment fi żmien il-faqar .

Ħdejn dawn il-ħġejjeġ kienu fl- aħħar jiltaqgħu id-daqqaqa bil-mużika tagħhom.

Insibu, per eżempju, li skont xi kontijiet tal-festa tal-Lunzjata, f' Ħal T arxien, bejn l- 1760 u l-1762, għal mixegħla kienu xtraw ħames platti kbar li fihom aktarx kienu ħarqu kwantità ta' njam.

Barra minn dawn kellhom xi lampjuni mixg ħula biż-żejt.

Is-Sunetti

Din id-drawwa hija antika ħafna, u ħafna jaħsbu li aktarx ġejja minn żmien il- Kavallieri, li f'okkażjonijiet speċjali kienu jinqraw kliem jew versi ta' tifħir jew ta' merħba lill-Gran Mastru, l-Isqof jew l-Inkwiżitur u l-kbarat oħra f'xi ċerimonja, jew festa.

U aktar tard beda jsir l-istess lill-Gvernaturi u persona ġġi rjali li jżuruna.

Paġna 16 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Għall-ħabta tat-tieni nofs tas-seklu dsatax, kienet daħlet id-drawwa li jistampaw sunetti għal okkażjonijiet speċjali bħal festi.

Dawn kien ikun fihom poe żiji qosra, ta' erbgħatax il-vers (għalhekk "sunetti" – forma partikolari ta' poeżija).

Dawn kienu jitwaddbu mill-kampnari għan-nies li jkunu mi ġbura fil-pjazza ta' quddiem il-knisja parrokjali.

Iktar tard din id-drawwa bdiet tinqata' sakem inqatgħet għal kollox, u minflokk dan it-tip ta' sunetti, bdew jitwaddbu biċċiet tal-karti irqaq.

Dawn ukoll bdew jissejħu sunetti u din id-drawwa baqet sal-ġurnata tal-llum.

Xi wħud mill Prokuraturi tal-festi ma tantx jieħdu pjaċir bihom għax jgħidu li jgħamlu ħsara l-vari.

Imma it-tfal kienu jibdew iġemmaw il-karti minn xhur qabel il-festa u wara li kienu jqattawhom biċċiet żagħar , kienu jerfawhom f'xi xkora, u meta tasal il-festa erħilhom iwaddbu s-sunetti, fuq l-istatwa jew fuq il-banda.

U povru l-bandist li kien idoqq il- bumbardun għax l-istrument tiegħu kien jisfa' l-mira naturali ta' tfal entu żjażmati jitfgħu dawn is-sunetti minn xi gallarija ta' nannithom.

Il-Logħob tan-Nar

Illum kważi kull festa, anki dawk sekondarji, għandhom xi ftit jew wisq il-logħob tan- nar .

Iżda fil-bidu ta' dawn il-festi titulari, ma kienx je żisti logħob tan-nar .

Ħafna jaħsbu li din id-drawwa oriġinat minn żmien il-Kavallieri, peress li meta kien jiġi xi ħadd importanti f'dak iż-żmien, kienu jatuħ is-salut billi jisparaw balal bil- kanuni biex iselmulu.

Minbarra l-kanuni, f'xi okka żjonijiet kienu jisparaw il- musketterija magħmula mit-tiri tal-ixkubetti li kompla u baqa' jsir sal- ġurnata tal- lum mill-armata.

Imma l-Maltin kienu bdew sistema o ħra ta' musketterija, u din kienet b'l-użu tal- maskli.

Dawn il-maskli kienu blokki tawwalin tal- ħadid b'toqba fin-nofs għall-porvli, u oħra rqiqa tinfed mill-ġenb għall-miċċa.

Fil-festi kienu jqabbdu kuntrattur jipprovdilhom u jarmalhom fl-art qrib il-knisja jew xi post ie ħor minn fejn tgħaddi l- vara.

Dan kien jibgħat raġel filgħodu kmieni, jimlihom, iqegħedhom ħdejn xulxin, jgħaddi serbut trab tal-porvli minn magħhom biex meta jqabbadhom jisparaw wieħed wieħed qishom musketterija.

Dan kien l-ewwel tip ta' logħob tan-nar tal-ħoss fil-festi.

Paġna 17 minn 19 Il-Festi fil-Passat

Imma fi żmien l-Ordni ġa kien ikun hemm logħob tan-nar tal-ajru.

Kien jintuża f'ċelebrazzjonijiet meta jitwieled xi ħadd fil-familji rjali ħbieb tal-Ordni u f'okkażjonijiet lokali, imma l-poplu ġenerali ma kellux x'jaqsam, ħlief li jara dak li jsir madwaru.

L-ewwel kitba dokumentata li nsibu fuq ħruq ta' logħob tan-nar fil-festi hi dik miktuba fuq il-festa ta' Sant'Elena f'Birkirkara tal-1728, fejn fir-rendikont finanzjarju jissemmew l-ispejjeż għall-porvli biex isiru l-isparaturi.

Ħdejn in-nar li jsir illum, dan kien xi ħaġa żgħira, għax kienu jixtru bejn erba' u sebat irtal.

Kienu msemmija wkoll l-ispejjeż għall-ispag u għall-karta, li dak iż-żmien ma kinitx xi materjal komuni bħalma hi illum.

Fi żmien l-Ingliżi il-logħob tan-nar kien aktar frekwenti.

Ġieli nġieb xi kuntrattur minn barra minn Malta, iżda maż-żmien l-Maltin bdew imiddu jdejhom huma stess.

G ħall- ewwel kienu iktar jaħdmu fuq musketteriji u murtali ta' diversi tipi, imma wara l- gwerra beda jinħadem ħafna iktar minn dak tal-art imlewwen.

Fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin l-festi ħadu pass kbir 'il quddiem fl-iżvilupp tagħhom, u bdew jiffurmaw għaqdiet biex jieħdu ħsieb in-nar li kieniu jaraw li jkollhom il-kamra tan-nar tag ħhom u jaħdmu tul s-sena kollha.

Dan wassal biex fil- ġimgħa tal-festa jsiru wirjiet meraviljużi ta' logħob tan-nar , li jilħaq l-kulmini tiegħu lejlet l-festa fejn ssir il- ħarqa prinċipali fejn d-dilettanti tan-nar jaħarqu x-xogħol li jkunu ħadmu matul s-sena.

F'xi postijiet, dawn saru jiġu mżewqin ukoll mal-mużika u dwal, biex joħolqu spettaklu grandjuż awdjoviżiv.

Sfortunatament sikwit nisimg ħu b'diversi inċidenti fejn diversi nies ħallew ħajjithom jew spiċċaw b'diżabilita permanenti wara li taru xi kmamar tan-nar .

B'iktar sikkatura fir-regolamenti ta' min jaħdem n-nar nistgħu nkomplu ngawdu dan l-aspett ferm sabiħ fil-festa Maltija, mingħajr inċidenti gravi u mwiet.

Il-Ġostra

Tista tgħid li kważi fil-festi tal-ibliet u l-ir ħula kollha fejn hemm il-baħar kienet issir il- ġostra.

Kienu jwaħħlu arblu mimdud max-xatt għal fuq il-baħar .

Kienu jdelkuh bix- xaħam it-tul tiegħu kollu u fit-tarf tiegħu, li kien ikun fuq il-ba ħar , kienu jorbtu xi

Paġna 18 minn 19 Il-Festi fil-Passat

ħaġa tal-ikel.

Min kien jirnexxielu jasal sat-tarf u j ħoll l-irbit tal-pakkett b'l-ikel, kien jirbaħ dak il-premju.

Ħafna miż-żagħżagħ kien l-ors taħhom jippruvaw jieħdu dak il-pakkett.

Fuq ix-xatt, kienu jinġabru ruxmata nies jidħqu bix-xabbaturi li kważi kollha jispiċċaw jiżolqu fil- baħar .

It-tigrijiet tal-bhejjem jew dagħajjes

F' ħafna mill-irħula kienu jorganiżżaw it-tiġrijiet tal-bhejjem bħala parti mill- attivitajiet ta' barra tal-festi titulari.

Fil-bliet u r ħula fejn hemm il-baħar kienu jiġu organizzati tiġrijiet tad-dgħajjes, bħal ma kien isir f'l-Isla u fil-Birgu.

T al-Isla għada ssir sal-lum u hija it-ti ġrija Nazzjonali tad-dagħajjes magħrufa bħala r-Regatta.

L-Ikla Ta' Jum Il-Festa

Minkejja l-guħ u l-faqar li kien hawn, fil-jum tal-festa tal-ibliet u r ħula tagħna, il- familji Maltin kienu jagħmlu ikla speċjali f'nofs inhar u ġieli kienu jistiednu xi nies familjari taħhom minn xi bliet u r ħula oħra biex imorru jieklu maħhom.

L-iktar ikla favorita kienet tkun patata l-forn.

Filgħaxija ġieli kienu jistiednu lill- ħbieb u l-qraba fid-djar taħhom għall-grokk, ħaġa li għada ssir sal-ġurnata tal-llum.

Din it-tradizzjoni tista' tkun ġejja minn drawwa fl- antik fejn ir-retturi tal-knejjes kienu jkunu marbutin b'xi legat li jag ħtu l-ikel lill-fqar fil-ġurnata tal-festa.

Il-mistieden għall-ikel nhar il-festa għalhekk jista' jkun li għandu għeruq aktar fil-fond milli wieħed jaħseb fit-tradizzjoni Maltija.

L-għada tal-festa, bosta familji kien jibqgħalhom ħafna ikel, u minflok kienu jieklu ħ d-dar , ħafna minnhom kienu jikru xi karozzin u jer ħula lejn l-Buskett jew lejn il- baħar .

Hemm kienu jgħaddu l-jum kollu jiddevertu u jieklu.

L-iskola tal-gvern tar- raħal l-għada tal-festa ma kinitx tifta ħ, għalkemm mhux b'mod uffiċjali, iżda għax it- tfal kienu jmorru x-xalata mal-familja.

Paġna 19 minn 19


Il-Kappella ta' Santa Katerina tax-Xwieki fil-Għargħur Kappella li m'għadiex teżisti

Kitba ta' Julian Bezzina

Id-drittijiet tal-propjetà intellettwali (copyright) huma kollha miżmumin mill-awtur tal-kitba.

Ħafna huma l-anzjani tar-raħal li jiftakru l-kappella ta' Santa Katerina tax-Xwieki, iżda ħadd minnhom ma jiftakarha wieqfa, jiftakruha mwaqqa' kif tidher fir-ritratt meħud fl-1935 minn Dr. Temi Zammit, ftit wara li waqgħet waqt maltempata qalila.

Kienet sabiħa ħafna kif kiteb Mons. Giacomo Molina fl-1680.

Kienet ġawhra tal-arkitettura stil Normann.

Billi din ma tissemmiex fir-rapport tal-Visita Appostolika ta' Mons. Pietru Dusina, il-kappella ma kinitx għadha mibnija dak iż-żmien, jekk għalanqas ma kienitx dik li tissemma bħala tal-Madonna tas-Silg li kienet ġo wied kbir magħruf bħala Xwieki qrib Ħal Għargħur (Ecclesiam ruralem Sanctae Mariae ad Nives intus vallonem nuncaptum Sueti prope Casale Gregori).

Iżda tissemma' l-ewwel darba bħala l-kappella tal-Viżitazzjoni fil-viżita pastorali ta' Mons. Tumas Gargallo (1598).

L-akbar li għandna tagħrif fuqha insibuh fil- Vista Pastorali ta' Mons Giacomo Molina (1680).

Fir-rapport tiegħu jgħidilna li din kienet ġdida, kienet għadha kif ġiet imbajda u kienet sabiħa ħafna.

Kienet tliet qasab u nofs twila, żewġ qasab u xibrejn wiesgħa u tliet qasab għolja.

www.kappellimaltin.com Paġna 1 minn 3 Il-Kappella ta' Santa Katerina tax-Xwieki

Kellha wkoll ċimiterju ta' tliet qasab kwadri quddiemha.

Kellha ċinta dawramjt tagħha kif narawha wkoll fir-ritratt.

Fir-rapport insibu wkoll li din kienet inbniet wara l-mewt ta' Dun Ġiljan Borg li kien kappillan tan-Naxxar mill-eredi universali tiegħu, it-tfal ta' oħtu Marietta Mifsud mart Mattija, il-Kjeriku Dominiku Mifsud u ħuh Bartolomew.

Inbniet fl-1611 - xhieda ta' dan hija minquxa fuq it-tieqa tonda tagħha.

Nhar it- 8 ta' Lulju 1610, Dun Ġiljan Borg, marid fis-sodda, għamel it-testment tiegħu quddiem in-Nutar Simone Galea quddiem ix-xhieda fosthom Dun Ġwann Bezzina li wara laħaq Kappillan tal-Mosta.

Huwa obbliga lill-eredi universali tiegħu li jibnu l-kappella fl-għalqa tiegħu tax-Xwieki magħrufa bħala "ta' maica".

Hu rabathom ukoll biex fiha jagħmlu quddies kull nhar ta' Ħadd, jagħmlu festa tal-Visitazzjoni tal-Madonna lil Santa Eliżabetta (2 ta' Lulju), u ta' Santa Katerina (25 ta' Novembru) u li jixgħelu l-lampier kull nhar ta' Sibt.

Dun Ġiljan Borg miet ftit jiem wara, fl-14 ta' Lulju, 1610.

Fit-testment tiegħu talab ukoll li jindifen fil-knisja tan-Naxxar iżda fil-kappella ta' Santa Katerina kien hemm il-qabar tiegħu.

Nafu li ftit wara mewtu l-knisja tan-Naxxar twaqqgħet biex tinbena l-knisja li naraw illum u għalhekk il-fdalijiet tiegħu setgħu ġew trasportati għal dan il- qabar.

Dan il-Kappillan tan-Naxxar kien dak li kien oppona it-twaqqif tal- parroċċa tal-Għargħur u għalhekk jumejn biss wara mewtu l-Isqof Tumas Gargallo wettaq it-twaqqif tal-parroċċa tal-Għargħura b'att notarili bid-data tas-16 ta' Lulju, 1610.

www.kappellimaltin.com Paġna 2 minn 3 Il-Kappella ta' Santa Katerina tax-Xwieki

Meta żar din il-Kappella, Mons Pawlu Alpheran de Bussan fid-29 ta' Mejju, 1744, sabha li ma kinitx miżmuma tajjeb, għalhekk kienet għadha kif ġiet imbajda.

Sab li l-mensa tal-altar tal-ġebel kienet miksura sa fejn kellha r-relikwi mqaddsa u ordna li ssir waħda ġdida kkonsagrata kif tixraq għas-sagrifiċċju tal- quddiesa.

Ordna wkoll lil dawk li kienu jgawdu mill-eredita' ta' Dun Ġiljan Borg biex iwettqu dak li kien hemm miktub fit-testment tiegħu, jiġifieri li jieħdu ħsieb li jsir il-quddies li ħalla Dun Ġiljan Borg.

Maż-żmien il-kappella reġgħet ġiet traskurata, għamlet żmien tintuża biex fiha jissewew il-vetturi u billi kienet privata għaddiet minn id għall-oħra u ma reġgħetx inbniet.

B'hekk intilfet kappella oħra minn dawk li kienu jżejjnu l- kampanja tagħna.

Artiklu li deher fil-ktejjeb tal-festa tal-Għaqda tan-Nar tal-Għargħur fl-2009.

Użat bil- permess tal-Awtur.

www.kappellimaltin.com Paġna 3 minn 3