Il-Perit Duminku Mintoff u l-Immakulata (1916-2012) Simon Mercieca Duminku Mintoff twieled Bormla nhar is-6 ta' Awwissu 1916 u ġie mgħammed l-għada ġewwa s-Santwarju tal-Immakulata.

Għammdu l-Viċi Parroku Borg u ġie mogħti l-ismijiet ta' Duminku, Konċettu, Giovanni u Ġużeppi.

Il-parrinijiet kienu n-nanniet materni tiegħu, iġifieri Giovanni Maria Farrugia u l-mara tiegħu Marianna.

L-att jgħarrafna li kien bin Frederiku Mintoff li kien jiġi t-tifel ta' Danjeli.

Ommu kienet Konċetta Farrugia, bint Giovanni Maria.

L-att tal-magħmudija jiddeskrivi lil parrinijiet bħala "de hac civitate" iġifieri li t-tnejn kienu minn Bormla.1 Biss kif spjegali ħu Duminku, Patri Dijonisju, in-nanniet materni ma kinux it-tnejn minn Bormla.

Fil-verità nanntu Marianna, imwielda Burlò, kienet mill-Isla.

Iżda għall-Viċi Kurat ta' dak iż-żmien, kull min ġustament kien imur jgħix f 'Bormla kien iqisu bħala Bormliż jew Bormliża.

Interessanti l-fatt li t-tifel ta' ħu Marianna, iġifieri Manweli, ma kien ħadd għajr il-futur arċipriet tal-Isla, Dun Ġwann Carlo Burlò.

Omm Duminku Mintoff, Ċetta, twieldet Bormla nhar is-17 ta' Mejju 1892.

Ġiet mgħammda l-għada mill-Viċi Kurat Dun Carmelo Vella u mogħtija l-ismijiet ta' Concepta, Carmela, Vincenza.

Il-parrina kienet Margerita, l-armla ta' Luca Mifsud li kien minn Bormla.2 Min-naħa l-oħra, missier missier Duminku, Danjeli, kien mill-Għasri waqt li omm missieru, Maria Refalo, kienet mix-Xagħra.

Federiku Lorenzu kien l-iżgħar fost ħutu u l-uniku wieħed li twieled Malta, 1.

Baptizato Liber, Bormla, Vol.

XXII, 1916-1921, f. 8v.

Baptizato Liber, Bormla, Vol.

XIX, 1890-1896, f. 342r.

eżattament fis-17 ta' Mejju 1892 ġewwa dak li l-atti ta' dak iż-żmien kienu jiddeskrivu bħala r-raħal tal-Imsida.

Ħutu l-oħra twieldu kollha l-Għasri.

Fost l-ismijiet li ngħata fil-magħmudija kien hemm dawk ta' Frederiku u Lorenzu, waqt li kien ġie mgħammed fil-kappella talKunċizzjoni li hemm f 'dik il-lokalità.

Ix-xogħol tiegħu fin-Nejvi kien ġabu lejn Bormla għaliex ħafna mill-baħrin kienu jimbarkaw minn Sant'Anġlu.

Fuq nett tal-Bastjun kien hemm xi kmamar li kienu jinkrew minn dawn il-baħrin jew nies tat-tarzna li ma setgħux jirritornaw id-dar wara l-ġurnata xogħol għaliex kienu joqogħdu 'l bogħod.

Kien żmien fejn ma kienx għad hawn il-mezzi moderni tat-trasport.

Imbagħad fl-aħħar tal-ġimgħa kienu jmorru bit-tlikki t-tlikki lejn id-dar biex iqattgħu tmiem il-ġimgħa mal-familja.

Dawn il-kmamar ma kienu xejn għajr kerrejjiet.

Ħafna rġiel kienu jispiċċaw f 'kamra waħda ħalli jonfqu mill-inqas billi jaqsmu l-ispejjeż tal-kera.

Qabel ma żżewweġ, Wenzu Frederiku kien wieħed minn dawk l-irġiel li kien jaqsam kamra ma' rġiel oħra fuq il-Bastjun.

Kienet oħt Konċetta, Ester, li ndaħlet biex tlaqqa' lil oħtha malfutur raġel tagħha.

Normalment, l-istorja kienet tibda meta t-tfajla jew il-ġuvni kienu jitfgħu ħarsa bis-serqa lejn in-naħa l-oħra u jekk din togħġbu jew togħġobha kienu jsibu lil xi ħadd biex ilaqqa' lill-partijiet jew kif kienu jgħidu dari jagħmilha ta' ħuttab.

Jidher li f 'dan il-każ, Ċetta, kif kienet magħrufa omm Duminku, kienet l-ewwel waħda li tefgħet għajnejha fuq Frederiku Wenzu u mbagħad oħtha Ester ħadmet biex tlaqqagħhom.

Illum ngħidu li kienet love at first sight.

Patri Dijonisju qalli b'vuċi qawwija li l-ġenituri tiegħu "kienu jinħabbu ħafna ħafna ħafna".

Iż-żwieġ kien sar fl-Avvent.

Dari, iż-żwieġ fl-Avvent jew fir-Randan ma kienx isir u dik l-għarusa li kienet tiżżewweġ f 'wieħed minn dawn il-perjodi kienet tkun xi armla jew inkella tfajla li qed tistenna xi tarbija, u allura kien ikun hemm urġenza ta' żwieġ ħalli jitgħatta d-dnub!

Matul il-perjodu Ingliż żviluppat użanza oħra.

Dawk li kienu għarajjes ma' xi ħadd fin-Nejvi bdew jitħallew jiżżewġu fl-Avvent.

Ċetta u Frederiku Wenzu Mintoff iżżewġu lejlet il-Kunċizzjoni, iġifieri fis-7 ta' Diċembru 1909.

Iċ-ċerimonja tat-tieġ saret fis-sitta ta' filgħodu u kif kien jitlob ir-ritwal ta' dik il-ħabta, wara li taw il-kelma lil xulxin, saret il-quddiesa li fiha ġiet mogħtija l-barka għal żwieġ fertili.

Kien żmien ieħor!

Biss omm Mintoff kienet "imkabbra li żżewġet fuq l-artal tal-kor".

Erba' snin qabel, il-kwadru ta' fuq dan l-artal kien għadu kif ġie solennement inkurunat minn kardinal li kien inġieb apposta minn Ruma.

Żewwiġhom il-Primiċerju tal-Kolleġġjata,

il-Kanonku Dun Ġużepp Azzopardi, li f 'dik il-ħabta kien ukoll il-Viċi Kurat ta' Bormla.3 Wara t-tieġ, il-koppja Mintoff marret toqgħod fid-dar tan-nanna Marianna, fi Triq l-Irlandiż.

Ikun f 'din id-dar fejn twieled Duminku Mintoff.

Il-piż tat-trobbija kollha waqa' fuq l-omm.

Dan ma jfissirx li missieru kien assenti.

Meta ma baqax ibaħħar, kien ġie stazzjonat ġewwa Kastilja, li f 'dak iż-żmien kienet is-sede ċentrali tal-ammiraljat.

Mhux l-ewwel darba li Duminku kien jieħu lil ħuh iż-żgħir Pawlu (Patri Dijonisju) għand missieru fuq ix-xogħol u dan kien jagħtihom xi biċċa ħobż bil-butir, li dak iż-żmien kien għadu rari f 'pajjiżna.

Qabel ma daħal il-butir, il-ħobż kien jiddellek biż-żejt jew bix-xaħam.

Biss l-aktar ħaġa li Patri Dijonisju baqa' jiftakar kien it-tip ta' ħobż li kienu jagħmlu l-Ingliżi u għalhekk kien magħruf bħala tal-Ingliż, jew fin-naħat tal-port, bħala tal-kexxun.

Patri Dijonisju insista miegħi li dan it-tip ta' ħobż kont biss issibu sat-tletinijiet għand l-Ingliżi.

Fi kliem ieħor kien jieħu sandwich.

Ċetta fittxet li trabbi lil uliedha fuq prinċipji sodi Nsara u fuq kollox għallmithom jibżgħu għas-sold.

L-omm kellha importanza kbira fuq il-formazzjoni tal-karattru u l-ħsieb ta' wliedha kollha.

Bħal kull tifel, Duminku kien iħobb ħafna lil ommu.

Min-naħa tagħha, bħal ħafna nisa oħra Bormliżi, il-familja kienet tiġi l-ewwel u qabel kollox għal Ċetta.

Ma kienet tiddejjaq xejn tagħmel is-sagrifiċċji biex trabbi lil uliedha sewwa.

Kienet mara fuq tagħha, bieżla, ħawtiela, intelliġenti u kellha wkoll sens ta' entrapriża.

Kienet ukoll mara ferriħija.

Skont Duminku Mintoff, kienet mara li kellha l-kapaċitajiet kollha biex tmexxi pajjiż.

Biss dak iżżmien il-bibien tal-politika kienu għadhom magħluqa għan-nisa.

Fuq nota personali, omm Duminku Mintoff kienet il-best friend tannanna tiegħi, Evangelista Abela.

Hekk kienet qaltli darba oħt ommi, izzija Michelina.

Fuq in-nanna tiegħi naf ftit li xejn, ħlief li kellha l-istess statura ta' omm il-Perit Mintoff, iġifieri kienet qasira u mibruma.

Nannti miskina mietet żgħira, fl-1929, wara t-twelid tas-sitt wild tagħha.

Lanqas ritratt tagħha ma għandna.

Biss mill-ftit informazzjoni li għaddiet mill3.

Marriages Register, Bormla, Vol XIV/307.

Date 7 -12-1909.

Praemissis tribus denuntiat tam in hac S.I.C.P. Eccl: ex parte sponsae, quam in S.P. Eccl: pagi Misida ex parte sponsi sub eisdem diebus 5, 12, 19, elapsi Septembris, et quarta sub die 5 Decembris currentis, nulloque detecto canco impedimento.

Ego Joseph Can.

Prim.

D. Azzopardi Vic.Cur. interrogavi Federicum cognitum cum nomine Laurentius Mintuf fil leg nat Danielis et Maria Refalo conj sponsum natum Misida die 21 Maii 1883 de pago Misida, et Concepta Farrugia fil verg leg nat Ioannis et Mariae Annae Burlo conj sponsam meam parram, eorumque mutuo consensu praestito per verba de praesenti matrimonio soller eos conjunxi in faciem eccl: coram testibus Josepho Ebejer filio Felicis, et Vincentio Barbara qdam Josephi, deinde in Sacro eis benedixi juxta ritum S.M.Eccl.

fomm fi ħdan il-familja, naf li t-tnejn kellhom storja komuni.

It-tnejn kienu ġejjin mill-erja tal-Bastjun.

Nannti twieldet Bormla fl-1897.4 It-tnejn f 'żgħożithom kienu jaħdmu t-tabakk u t-tnejn kienu jirahnu d-deheb.

Dak iż-żmien l-industrija tat-tabakk kienet tagħti xogħol lil ħafna nisa, b'mod speċjali lit-tfajliet.

Din l-industrija kienet diffuża sew, speċjalment fiż-żona tal-Bastjun.

Kien hemm aktar minn aġent wieħed jaħdem f 'dawn l-inħawi tal-Kottonera, biss l-aktar familja mqabbda f 'din l-industrija ġewwa Bormla kienet dik ta' Licari.

Ġeneralment, ix-xogħol fuq is-sigarri kien isir eżattament wara l-ikla ta' nofsinhar.

Wara li l-familja tkun kielet, in-nisa kienu joħorġu fuq l-għatba u jqattgħu sagħtejn, bejn nofsinhar u s-sagħtejn, jaħdmu s-sigarri u jitħaddtu fuq kollox.

Kien xogħol kollu bbażat fuq il-ħeffa tal-id.

Kull mara kien ikollha t-tavla tagħha.

Fuq kull tavla, fil-ġenb tagħha, kien ikun hemm imwaħħla s-santa bl-immaġni tal-inkwatru tal-Immakulata li hemm fil-kor.

Ħdejhom kien ikollhom barmil mimli tabakk u mqass.

Kienu jkebbu u jirrumblaw it-tabakk fuq tavla żgħira u jiffurmaw sigarru bit-tabakk stess u jaqtgħuh skont id-daqs.

Il-fdal tat-tabakk kien jerġa' jmur fil-barmil.

Xejn ma kien jintrema.

Kienu jitħallsu skont kemm kienu kapaċi jlestu sigarri.

Biss ta' Licari kienu jippretendu li n-nisa li jaħdmu għalihom jilħqu ċertu kwota.

Il-ħlas kien ta' xi sikspens għax-xogħol tagħhom ta' sagħtejn.

Kienu mħallsa bis-soldi kif jgħidu.

Biss xi ħaġa minn dan il-ħlas kienet titwarrab biex tmur għall-knisja tal-Immakulata.

Ċetta kienet tiftaħar ma' wliedha li dawn in-nisa kienu jagħtu madwar sold minn fuq kull sikspens li kienu jaqilgħu u l-flus miġbura kienu jingħataw 'il-knisja.

Ommu kienet tirrakkonta lil Patri Dijonisju li dawn it-tfajliet li kienu jaħdmu t-tabakk kienu ħallsu għall-gwarniċ tal-fidda talMadonna.

Probabbilment kienet qed tirreferi għall-kwadru tal-Madonna li kien iservi bħala sottokwadru fil-kor.

Din il-Madonna kienet magħrufa bħala l-Madonna tas-Saħħa.

Jekk din kienet il-pittura li ommu kienet qed tirreferi għaliha fir-rakkonti tagħha, ftit wara li sar dan il-gwarniċ, din ilpittura nbidlet u minflokha tqiegħed inkwatru ġdid taż-żejt ta' San Piju X. 4.

Baptizato Register, Bormla, Vol.

20 p. 10r-11v.

Nannti ġiet mgħammda mir-Rev.

Penza, nhar it-18 ta' Frar 1897.

Twieldet fis-17 ta' Frar u kienet bint Emanuele Abela u Caterina Zahra u ngħatat l-isem ta' Evangelista, Raphaela, Antonia, Angela.

Ilparrinijiet kienu Antonio Zammit u l-mara tiegħu Filomena, it-tnejn minn Bormla.

Fil-marġin hemm imniżżla d-data taż-żwieġ tagħha, li sar ġewwa Raħal Ġdid, meta nhar it-3 ta' Frar 1921 iżżewġet lil Francesco Pace li kien minn Bormla, miż-żona ta' Fuq San Pawl.

Eventwalment, anki l-ġenituri ta' Evangelista niżlu joqogħdu Raħal Ġdid, fil-parti llum magħrufa bħala ta' Lourdes, f 'Inverness Street.

Biss il-gwarniċ baqa' hemm iżejjen dan il-kwadru ġdid.5 Kemm kellha raġun Ċetta li tkun kburija, għax dan ir-rigal lill-Madonna kien ingħata min-nisa fqar iżda ta' qalb kbira tal-Bastjun għax kollha kienu jaħdmu t-tabakk u kollha kienu devoti tal-Immakulata.

Xogħol ieħor li kienu jagħmlu numru ta' nisa f 'Bormla kien dak li jsellfu l-flus fuq id-deheb.

Wieħed jieħu l-flus u jħalli biċċa deheb, ekwiparata mal-flus, bħala garanzija ta' ħlas.

Wara li jkun ħallas lura l-flus li ssellef, kien jingħata d-deheb lura.

F'din it-transazzjoni, min kien isellef kien jibqagħlu xi ħaġa żgħira forma ta' mgħax.

Kienu żminijiet meta ma kienx hawn strutturi bħalma huma l-banek jew micro credit, fejn iż-żgħir seta' jmur jissellef.

Kif għedt qabel, Ċetta bħal nannti kienet involuta f 'dan ix-xogħol, li minnu kienu jaqilgħu dik ix-xi ħaġa żgħira.

Kif stqarr miegħi ċ-Ċermen tal-APS Bank, il-Professur Emanuele Delia, "Fil-bidu, dan il-bank tmexxa mill-Unione Cattolica San Giuseppe li kellha għeruq tajba fil-Kottonera".

Kien ambjent, kif stqarr miegħi l-Kanonku Dun Ġużepp Zammit, fejn ħafna nisa ġewwa Bormla f 'dik il-ħabta kienu jagħmlu dan it-tip ta' xogħol.

Għalhekk, kontra dak li ġieli jingħad, dan ix-xogħol, magħruf bħala li tirgħa d-deheb, kien hemm fih element ta' bżulija u anki ta' onestà, għaliex min jafda d-deheb ma' għajru kien jistenna li jerġa' jieħdu lura meta jħallas dejnu.

Kif kien jiġri f 'dik il-ħabta, il-koppja kienet ħafna drabi tagħżel li toqgħod fil-lokalità tal-għarusa.

F'dan il-każ, missier Duminku kellu aktar minn raġuni waħda għala jmur joqgħod f 'Bormla.

Ix-xogħol tiegħu ta' kok fin-Nejvi Ingliża, żgur li kien jagħmel minn Bormla post ideali fejn fih joqgħod.

B'hekk kien ser jibqa' fil-port, waqt li martu setgħet tibqa' ssib is-sapport tal-familja tagħha fit-trobbija ta' wliedha.

Infatti, in-nanna Marianna kienet preżenti ħafna f 'din it-trobbija tat-tfal.

Bħallbaħħara kollha, missier Duminku kien jagħmel ħafna żmien nieqes middar, xi drabi anki xhur jekk mhux snin.

B'kollox kien hemm ħdax-il tarbija li minnhom għexu disgħa.

Duminku Mintoff kien it-tielet wieħed u l-ewwel tifel.

Bħalma kien mistenni f 'familja kbira, dawk li kienu jkunu l-kbar kien ikun mistenni minnhom li jgħinu lill-ġenituri fit-trobbija ta' ħuthom.

Duminku Mintoff qatt ma naqas minn dan ir-rispett lejn ommu.

Rarament kien joħroġ mid-dar.

Hawnhekk wieħed irid jagħmel differenza bejn il-prospettiva tal-fidda li hemm filkor iżejjen dan l-inkwatru ta' San Piju X u dan il-gwarniċ.

Dik il-prospettiva kbira saret mill-Arċipriet Cassar.

Biss, kif jixhdu ritratti qodma, meta l-kwadru ta' San Piju X kien għadu mdaħħal ġol-irħam, dan ġa kellu gwarniċ tal-fidda apparti jdur miegħu.

Dan il-gwarniċ għadu jeżisti madwar dan l-istess inkwatru ta' San Piju X.

Ħajtu kienet tinqasam bejn l-iskola u x-xogħol tad-dar.

L-eċċezzjoni, jinsisti Patri Dijonisju, kienet il-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni.

U birraġun.

Kien hemm żewġ festi kbar li n-nies tal-Bastjun qatt ma kienu jitilfu.

L-ewwel waħda kienet il-Kunċizzjoni.

L-oħra kienet il-Karnival.

B'nostalġija, Patri Dijonisju qalli, "Kienu joqtlu għall-Karnival in-nies tal-Bastjun."

L-assenza tal-missier minn Bormla għal xhur jekk mhux snin fuq ilbaħar kienet tinħass bħalma tixhed il-konfużjoni f 'ismu.

Fl-atti talmagħmudija tal-ulied, jingħata xi minn daqqiet bħala Frederiku u xi minn daqqiet bħala Lorenzu.

Inċidentalment it-tnejn kienu ismijiet tiegħu.

Anki kunjomu kien jinkiteb b'modi differenti fl-atti.

Kien l-uniku Mintoff f 'Bormla.

Hekk meta twieldet il-kbira Marianna, fl1911, imbagħad Giovanna 1913, Duminku fl-1916, isem il-missier hu Frederiku.

Meta jitwieled Ġużeppi (1920), Danjel (1922), Antonio (1923), Raimondo (1926) u Maria Assunta (1929), l-isem tal-missier fl-atti rispettivi tal-magħmudija tagħhom huwa Lorenzu.

Jerġa' l-missier jingħata bħala Frederiku, meta jitwieled Pawlu (1931).

Wara jkun imiss li jissejjaħ Lorenzu fit-twelid ta' Maria (1932) u għal darba oħra Frederiku meta titwieled l-aħħar tarbija tal-familja Mintoff, Maria Concetta (1934).

Il-preżenza ta' tant ulied żgur li ma kinitx tagħmel minn din il-familja xi waħda sinjura.

Anki jekk forsi ħdejn oħrajn kienet ftit aħjar, għaliex min kellu missieru jaħdem mal-Ingliżi dejjem kellu paga aħjar minn dawk mal-partikular, xorta waħda kienet familja li kif jgħid il-Malti taqlagħha u tikolha.

Biss l-omm xorta waħda fittxet li toffri s-solidarjetà tagħha lill-membri tal-familja fi żminijiet ta' saram.

Kien perjodu fejn l-imwiet fost l-ommijiet wara xi tqala jew ħlas ħażin kien għoli ħafna.

Ħu ommu, Ġanni, mititlu martu wara li din kellha tarbija u ħallietu b'ħafna tfal.

Kif kien jiġri f 'dawn is-sitwazzjonijiet, il-missier armel kien idur fuq ilfamilja għas-sapport tiegħu u ta' wliedu.

Għal xi żmien u sakemm reġa' sab saqajh, hu kien mar inġabar ma' oħtu Ċetta.

Il-familja Mintoff ħadet ftit taż-żmien biex stabbilixxiet ruħha ekonomikament, u sakemm seħħ dan ikun l-ambjent reliġjuż li kien hemm f 'dik il-ħabta li salva lil din ilfamilja.

F'dawk iż-żminijiet tat-tfulija ta' Duminku Mintoff, il-Brothers ta' De La Salle, magħrufa aħjar bħala l-Freres, kellhom skola żgħira ġo Strada Bonġornu (kif kienu jgħidulha dari u llum hija Matty Grima Street).

Huma fetħu din l-iskola fl-1903.

Kienet komunità żgħira ta' ftit Brothers (il-kelma Freres tfisser Brothers bil-Franċiż) minn Franza.

Kienu jafu

biss bil-Franċiż.

Kien hemm Brother partikolari, Brother Guy, li kien idur Bormla kollha jiġbor it-tfal u jeħodhom ħa jitgħallmu għandhom.

F'dik il-ħabta, il-Freres kienu jgħallmu biss lit-tfal foqra u kienu l-aktar li jfittxu lit-tfal miż-żona tal-Bastjun.

Fost it-tfal li ġabru kien hemm Duminku Mintoff u ċertu Ġużeppi Chetcuti.

Kienet ħaġa naturali li jekk ikun hemm tfal li jibbrillaw aktar minn sħabhom, dawn jingħataw attenzjoni partikolari.

Din kienet tagħmel parti mis-sistema Franċiża taledukazzjoni.

Fost it-tfal li kellu Bro.

Guy, għaraf erbgħa minnhom bħala li kienu aktar intelliġenti minn sħabhom.

Patri Dijonisju qalli "fost dawn kien hemm ħija".

L-ieħor kien Ġużeppi Chetcuti, li eventwalment laħaq patri Agostinjan u ħa l-isem ta' Patri Bonaventura.

Ta' kull sena, Patri Bonaventura u Patri Dijonisju kienu jiltaqgħu Bormla għall-festa tal-Immakulata, appuntament li t-tnejn, meta jkunu Malta, ma jitilfuh qatt.

Kull meta kienu jiltaqgħu, Patri Bonaventura kien ifakkar lil Dijonisju, li bħal ħuh, hu kien wieħed minn dawk it-tfal li ġabru l-Freres biex għallmuhom.

Fuq kollox Patri Bonaventura kien jirrakkonta kif darba Bro.

Guy ħa dawn l-erbat itfal l-aktar intelliġenti għand il-kurat ta' dak iż-żmien, il-Kanonku Paolo Caruana.

Dan Caruana kien serva ta' kurat bejn l-1913 u l-1929.

Fost ix-xogħol li kellu l-kurat, kien hemm dak li jieħu ħsieb il-prietka tal-Milied.

Wara li jkun tgħallimha bl-amment, il-Kurat Caruana kien jieħu lil dak magħżul għand Dun Spir.

Dan Dun Spir ma kien ħadd għajr Monsinjur Dun Spiridione Penza (1860-1924), qassis minn Bormla iżda li baqa' magħruf bħala Dun Spir anki wara li kien laħaq kanonku tal-Kolleġġjata tal-Immakulata u aktar tard sar Monsinjur Kamrier Sigriet tal-Papa bħala rikonoxximent għallħidma soċjali tiegħu fil-parroċċa.

Hekk dejjem irrefera għalih Patri Dijonisju Mintoff anki jekk hu qatt ma ltaqa' miegħu għaliex Dun Spir kien ilu mejjet meta twieled hu.

Din l-umiltà ta' Dun Spir u l-ħidma tiegħu fost il-ħaddiema u l-foqra ta' Bormla ħalliet influwenza kbira fuq it-tfajjel Duminku, kif jidher ċar mir-rakkonti li l-istess Duminku kien jgħid dwar dan Dun Spir lil ħu Patri Dijonisju.

Għal Duminku Mintoff, dan Dun Spir kien qassis li qed jiġi mill-bogħod ġewwa Bormla, għaliex f 'dan il-perjodu, barra li kien qed jieħu ħsieb id-Domus, kien qed iwettaq ħidma pastorali ġewwa Birżebbuġa.

Skont il-Kanonku Dun Ġużepp Bonello, Dun Spir kien waqqaf id-Domus Sacra Familia ġewwa Bormla bilgħan ewlieni "li jiġbor fih fil-ħinijiet liberi, tfal u tfajliet, mhux biss biex jirċievu l-edukazzjoni Nisranija u jżommuhom okkupati, imma

wkoll biex jitgħallmu jħitu, isajru, jirrakkmaw u affarijiet oħra tant meħtieġa".6 F'dik il-ħabta d-Domus kien jinsab fi Triq tal-Bajtra u fih kienu jsiru wkoll xi teatrini żgħar.

Dawn il-plays żgħar kienu magħrufa bħala saggio ġewwa Bormla.

Oħt Duminku l-kbira, Marianna, meta kellha biss sitt snin, kienet ġa ġiet introdotta għat-teatru u ħadet sehem f 'saggio bitTaljan ippreparat minn Dun Spir fuq il-palk tad-Domus.

Dawn it-tfal magħżula minn Bro.

Guy kienu għadhom verament żgħar ħafna.

Skont Patri Bonaventura, forsi ftit esaġerat, kien jgħid li hu kien għad kellu biss madwar erba' snin jew ftit akbar meta mar mat-tfal l-oħra ħalli jkun magħżul biex jagħmel il-prietka tal-Milied.

Duminku Mintoff kien sentejn ikbar minnu.

Patri Bonaventura kien jirrakkonta li l-ġurnata kienet is-Sibt.

Il-kurat kien ta lil dawn l-erbat itfal kopja kull wieħed tal-prietka tal-Milied u tahom tmint ijiem żmien biex jitgħallmuha blamment.

Min kien ser jitgħallimha l-ewwel u sew kien ser ikun hu li jagħmel il-prietka ta' dik is-sena.

L-għada t-tfajjel Duminku kien ġa jafha u ħaduh għand il-kurat u qalhielu kollha bl-amment.

Ma hemmx dubju li oħtu Marianna għenitu jitgħallimha fi żmien daqshekk qasir.

B'hekk, ta' sitt snin jew ftit akbar, Duminku Mintoff spiċċa jieħu l-ewwel lezzjonijiet fid-drama għand Dun Spir bi preparazzjoni biex jagħmel il-prietka talMilied.

Il-prietka saret għand Dun Spir fid-Domus Sacra Familia.

Kien żmien meta f 'Bormla kien hemm popolazzjoni ta' madwar 12,000 ruħ.

Fid-Domus ta' meta Duminku għamel il-prietka tiegħu kien hemm attendenza ta' madwar 250 persuna, bejn tfal, ħaddiema, tfajliet, studenti u apprendentisti tat-Tarzna.7 Meta kiber, il-Perit Mintoff kien jirreferi għal dan l-avveniment bħala l-ewwel mass meeting ta' ħajtu.

Duminku kien sar midħla sew ta' Dun Spir.

Kien anki jservi miegħu ta' abbati ġewwa d-Domus.

F'dan iċ-ċentru, Duminku jagħmel ħbiberija ma' tfal oħra u xi wħud minnhom baqgħu ħbieb tal-qalb tiegħu tul ħajtu kollha.

Fosthom kien hemm Leli Tabone, li kif ser naraw, ser tkun il-persuna magħżula minnu bħala x-xhud tiegħu għat-tieġ.

Ikun minħabba f 'Duminku, li dan Tabone kien qaleb minn mal-Gross, daħal fil-politika, u serva bħala ministru fil-gvern immexxi mill-Perit Mintoff fil-ħamsinijiet.

Iżda l-istorja tal-prietka kienet il-kawża ta' żvolta oħra fil-ħajja ta' Duminku.

Il-Kurat Caruana tefa' għajnejh fuqu u baqa' jsegwih.

Wara 6.

J.Bonello, "Il-Kanonku Dun Spiridione Penza", Birżebbuġa: Leħen il-Parroċċa San Pietru fil-Ktajjen, Festa 2002.

Ibid.

xi sena jew ftit aktar għand il-Freres, fejn kien ġie introdott għal-lingwa u l-kultura Franċiża (kultura li qatt aktar ma nfatam minnha), il-Kurat Caruana ħadem biex jibgħat lil dan l-istudent intelliġenti jistudja ġewwa s-Seminarju.

Daħal żgħir is-Seminarju.

Peress li r-riżorsi tal-familja ma kinux ilaħħqu, il-Kurat Caruana ħadem biex ġablu scholarship.

Duminku Mintoff dam igawdi minn din il-borza ta' studju mill-ewwel sat-terza klassi.

F'dak il-perjodu, meta familja Maltija kien ikollha xi tifel jipprometti, kienet tfittex li ddaħħlu s-Seminarju, bil-ħsieb li meta jikber isir qassis.

F'dak iż-żmien, l-iskola tas-Seminarju kienet waħda (bħalma għadha) mill-aqwa skejjel fejn it-tfal kienu jingħataw bażi soda fix-xjenzi umanistiċi.

L-għalliema tas-Seminarju kienu kollha qassisin u l-aħjar fosthom kienu jispiċċaw jgħallmu l-Università.

Duminku Mintoff xorob sew minn din il-formazzjoni, għaliex barra li għenitu biex isir oratur tajjeb, għamlitu jħobb il-letteratura, speċjalment dik Ingliża.

L-arti tat-tħaddim tal-kelma jew aħjar l-oratorija akkwistaha mit-tkissir fil-lingwa Latina, suġġett obbligatorju f 'dak iż-żmien għal kull student li kien jistudja f 'din l-iskola.

Fuq kollox, meta aktar 'il quddiem, huwa juri l-ħajra li jistudja għal perit, dan kien ifisser li fost is-suġġetti li kien imur tajjeb fihom kien hemm il-matematika.

Normalment min hu tajjeb fil-maths ikun tajjeb ħafna fil-lingwa Latina.

Il-Perit Mintoff jidħol sew f 'din il-paradigma.

Dan għaliex il-Latin huwa lingwa mejta u għalhekk l-istudju tiegħu jibbaża ħafna fuq prinċipji matematiċi u dawk tal-loġika.

Fis-Seminarju Mintoff kien tajjeb fil-Latin.

Patri Dijonisju qalli li ħuh baqa' jħobbu l-Latin sakemm miet.

Miegħu fis-Seminarju f 'dik il-ħabta kien hemm jistudja l-Latin student ieħor bravu.

Dan ma kien ħadd għajr Edward Coleiro.

Meta kiber, Edward Coleiro sar qassis, laħaq monsinjur u sar professur tal-Latin fl-Università ta' Malta.

F'sena minnhom, fil-kors tas-Seminarju Minuri, Mintoff kien għaddieh filLatin u ħa l-premju hu!

Wara li spiċċa mis-Seminarju kompla bl-istudji tiegħu fl-Università, fejn l-ewwel għamel il-baċċellerat fix-xjenza u studja l-matematika, u wara kompla l-istudji tiegħu għal perit.

F'dan il-perjodu, Duminku Mintoff kien għadu jgħix Bormla, anki jekk issa l-familja kienet imxiet minn Triq l-Irlandiż u marret toqgħod ġo Triq Santa Tereża (illum magħrufa bħala Triq il-Pellegrinaġġ u li f 'dan il-perjodu kienet waħda mill-aqwa toroq ta' Bormla).

Il-biża' għas-sold u l-bżulija tal-missier wasslu biex il-familja faddlet xi sold.

Il-missier mexa 'l quddiem fix-xogħol tiegħu wkoll.

Il-fatt

li kellu paga fissa u ċertu dħul wassal biex ikun fuq il-lista tal-votanti flewwel elezzjoni li kienet saret taħt il-Gvern Responsabbli fl-1921.

Ikun fl-Università fejn Mintoff jibda jinteressa ruħu bis-serjetà filpolitika u daħal f 'dak li llum jissejjaħ student politics fejn kien anki laħaq segretarju tal-għaqda tal-istudenti universitarji.

Hawn involva ruħu sew fil-ħidma favur l-istudenti.

Dak iż-żmien kien daħal it-talkies f 'pajjiżna.

Iżda biex tmur tara film kien għali.

Il-films kienu jkunu murija fit-Teatru Manoel.

Bħala segretarju tal-istudenti, Mintoff kien kiteb lill-Gvernatur biex jintervjeni ħalli l-istudenti jgawdu minn prezz ridott fuq id-dħul.

Biss l-ikbar ġlieda li għamel Duminku Mintoff meta kien fuq il-kunsill tal-istudenti kienet dik favur id-dħul tat-tfal żvantaġġjati fl-Università.

F'dik il-ħabta, biex wieħed jidħol l-Università ried ikollu missieru professjonista, jew inkella negozjant magħruf jew paga fissa.

Din talaħħar kienet eċċezzjoni li daħħlu l-Ingliżi u kienet marbuta ma' ċertu kategoriji ta' impjiegi, primarjament għal dawk it-tfal li missirijiethom kienu jaħdmu mas-servizzi jew fid-Dokjard jew man-Nejvi.

Duminku Mintoff kien daħal l-Università taħt din l-aħħar klawsola.

Jien niftakar 'l ommi tgħid li n-nannu, iġifieri missierha, xtaq idaħħal lit-tifel l-Università biss, anki jekk kien fil-business, iżda xorta ma setax għaliex ma kienx wieħed min-negozjanti magħrufa u ma kellux paga fissa.

Ikun f 'din il-kariga ta' segretarju meta Duminku Mintoff u sieħbu Pawlu Cassar (li wara sar tabib u anki kiteb numru ta' kotba tal-istorja) għamlu test case favur ċertu Salvu Privitera.

Dan Salvu Privitera kellu missieru skarpan u allura ma kienx ġie aċċettat biex jidħol l-Università għaliex missieru ma kienx jikkwalifika taħt l-ebda waħda mill-kundizzjonijiet imposti għad-dħul fl-Università.

Duminku Mintoff u Pawlu Cassar, li Patri Dijonisju ddeskrivihuli bħala "li kien aktar revoluzzjonarju minn ħija", għamlu storbju sħiħ u Salvu ġie aċċettat.

Wara li spiċċa mill-Università hu applika għal Rhodes Scholar.

Iċ-ċermen tal-kumitat tar-Rhodes Scholarship kien il-Gvernatur waqt li l-membru lokali l-aktar importanti kien l-Arċisqof Mauro Caruana.

Il-Kumitat għażel lil Duminku Mintoff fost il-kandidati kollha li applikaw biex ikun ir-Rhodes Scholar għal Malta.

Dan rebħu fl-1938.

Dan kien ifisser li issa kellu bżonn jagħmel passaport biex isiefer lejn l-Ingilterra u jmur jistudja ġewwa l-Università ta' Oxford.

Hu applika għall-passaport fl-1939.

Il-persuna li għamlet ittestimonjanza tal-identità tiegħu fuq il-karti tal-passaport kienet il-Perit Carmelo Micallef A.E.C. li kien joqgħod 88 Triq Britannika l-Belt.

Il-firma issa hija dik karatteristika tiegħu, iġifieri ta' "Dom Mintoff ".

Fuq kollox, dan l-ischolarship iwassal biex issa kellu jieħu ritratt.

Probabbilment, dan ir-ritratt tal-passport hu wieħed mill-ftit ritratti ta' Duminku Mintoff li kienu ttieħdu sa issa.

Ħadu meta kellu 23 sena.

Dan ma jfissirx li ma jeżistux ritratti tiegħu qabel.

Jeżisti ritratt ta' meta Duminku Mintoff għamel il-preċett.

Biss f 'dan ir-ritratt Duminku Mintoff jidher qiegħed biss ma' missieru, b'dan tal-aħħar liebes l-ilbies tan-Nejvi.

Ommu hija nieqsa għalkollox minnu.

Min jaf għalfejn?

Jekk omm Mintoff kienet bħal nannti, allura żgur li r-ritratti ftit li xejn kienet tieħu gost bihom.

Anzi xejn.

La tagħha u wisq anqas ta' wliedha.

Kienu jgħidu fil-Bastjun li dawn ir-ritratti jġibu magħmul.

Fil-verità, f 'dak iż-żmien ridt fotografu professjonali biex jeħodlok ritratt.

Barra li ħafna minnhom ma kellhomx flus għar-ritratt, il-kamera tar-ritratti portatili ma kinitx teżisti.

Fost dawk tar-ritratti ġa fis-snin għoxrin bdiet dieħla l-prattika li jqiegħdu r-ritratti tan-nies fil-vetrina.

Ma kienx hemm data protection dak iż-żmien.

Ħalli għan-nies biex kulħadd jgħid tiegħu fuq ir-ritratti tal-vetrina!

Duminku Mintoff kien jaf sew b'din l-iskaramenzija fost in-nisa talBastjun.

Meta ħa l-lawrija ta' perit, kienet daħlet il-prassi li l-istudenti jmorru bit-toga għand il-fotografu ħa jieħdu ritratt tagħhom malfamilja.

Duminku Mintoff ukoll hekk għamel.

Ħa 'l ommu u 'l missieru għand Cianco fi Strada Teatro, il-Belt, biex jieħu ritratt formali bit-toga u l-berettin.

Meta ġie tar-ritratti biex jeħodlu r-ritratt, Duminku pront pront dar fuqu u qallu, "Mhux lili ħu ritratt iżda lil Ommi."

U qabad u ħareġ 'il barra.

Ommu dejjem fittxet li tagħti edukazzjoni Nisranija lil uliedha.

Anki jekk forsi tingħata impressjoni li l-karriera professjonali ta' Duminku Mintoff kienet 'il barra minn dik Nisranija, fil-verità hu kien ifittex li jibbaża l-ħsieb tiegħu fuq il-Vanġelu.

Patri Dijonisju jikkonferma li wieħed mill-kotba li l-aktar kien iħobb jaqra kien il-Bibbja.

Nies li kienu jaħdmu qrib tiegħu ġewwa Kastilja, fosthom is-Sur Mario Cacciottolo, ikkonferma miegħi li l-Perit Mintoff kellu bibbja bl-Ingliż.

Is-Sur Cacciottolo jiftakru lill-Perit Mintoff juża l-uffiċċju tal-Kap tal-Oppożizzjoni ġewwa l-Parlament wara l-1987.

F'dan l-uffiċċju kien iżomm Bibbja u meta kien isib mument ta' kwiet kien jintefa' jaqra minnha.

Patri Dijonisju żied jgħidli li l-aktar figura li kienet taffaxxina lil ħuh, wara dik ta' Kristu, kienet il-figura ta' Mosè, il-mexxej politiku tal-poplu Lhudi, li ħareġ lil-Lhud mill-jasar tal-Eġittu.

Fuq kollox, Patri Dijonisju jgħid li ħuh kien iħares lejn il-figura ta' Kristu, li kienet ta' ispirazzjoni għalih u anki mudell fil-ħsieb soċjali tiegħu fejn l-interessi taż-żgħir kienu jiġu l-ewwel u qabel kollox.

Fuq kollox, ommu Ċetta, fil-limitazzjoni kollha tagħha, tat lil uliedha kollha l-aħjar edukazzjoni u tellgħathom fl-imħabba lejn l-Immakulata.

Meta kien tifel, Duminku ta' kuljum kien jgħid il-kurunella talKunċizzjoni magħha.

Il-kurunella, li kienet tingħad minn ommu, kienet dik li hija tgħallmet bl-amment mingħand ommha u li ommha kienet għallmithielha mingħand omm ommha.

Kienet il-kurunella l-aktar qadima tagħha bil-Malti u li kienet tmur għal mitt sena qabel, lejn ilbidu tal-perjodu Ingliż f 'Malta.

Wara din, spjegali Patri Dijonisju, kienet inkitbet kurunella oħra, minn patri Kapuċċin.

Imbagħad ġiet il-kurunella tal-Kanonku Ludovico Mifsud Tommasi.

Patri Dijonisju qalli li meta beda jagħmel ftit riċerka dwar l-ewwel kurunelli tal-Kunċizzjoni, l-ewwel waħda kien skoprieha permezz ta' ħu Duminku, li baqa' jiftakarha kollha bl-amment, allavolja issa kien għadda ħafna żmien minn meta ta' tifel ċkejken kien jgħidha ma' ommu.

Din il-formazzjoni li Ċetta tat lit-tfal tagħha toħroġ ukoll mill-fatt li wliedha kollha mxew 'il quddiem fl-edukazzjoni tagħhom waqt li tnejn minnhom, iġifieri Pawlu u Sunta, saru reliġjużi u ngħataw l-isem ta' Dijonisju u Bernardette rispettivament.

Bernardette daħlet soru tal-klawsura u kienet tibbrilla fir-rakkmu u l-ganutell, u fost il-ħafna xogħlijiet li għamlet għall-knisja tal-Immakulata hemm iż-żewġ bukketti tal-ganutell li jintramaw fil-kor tal-knisja fil-festa u irranġat ukoll ilbukketti tal-maġġur li jintużaw waqt il-festa.

Patri Dijonisju qalli li oħtu xtaqet issir soru tal-klawsura ta' Santa Katerina l-Belt.

Biss xi monsinjur ma riedx għaliex ġa kien hemm erba' sorijiet mill-istess familja.

Ċetta kellha oħtha, jisimha Sunta, soru f 'dan il-kunvent.

Imbagħad oħtha oħra, jisimha Karmena, kellha t-tifla tagħha, Marianna, soru wkoll f 'dan il-kunvent.

Kien hemm kuġina t'ommu wkoll soru fih waqt li t-tifla ta' ħuha Ġanni, ukoll kienet saret soru.

Biss din id-darba għażlet lill-Franġiskani u qattgħet ħajjitha fit-Terra Santa waqt li ħuha kien sar patri, bl-isem ta' Leopoldo, u kien mar jagħmel xogħol pastorali fl-Awstralja.

Ċensa Mifsud née Ebejer, li kienet magħrufa aħjar bħala Tal-Moru, tiftakru sew l-ambjent tal-Bastjun fejn għexet it-tfulija tagħha.

Hi għaddiet it-tfulija tagħha tgħix ftit bibien 'il bogħod minn fejn kienet tgħix il-familja Mintoff.

Hemmhekk qaltli kienu jgħixu ħafna familji foqra.

Tagħha kienet waħda fost il-fqar ta' Bormla.

Ċensa qaltli illi bħala tifla kienet l-aktar close ma' oħtu Sunta, li wara saret soru.

Kienu verament 'ħbieb tal-qalb' li meta kibret u kienet tiltaqa' ma' Duminku Mintoff, inkluż meta kien sar Prim Ministru, hu dejjem kien jirreferi għaliha bħala "Ċensa l-ħabiba ta' oħti Sunta".

Kienu wkoll fl-istess klassi fl-Iskola Primarja ta' Bormla u għamlu hemmhekk minn stejġ 1 sa stejġ 3.

Biss tkompli Ċensa li Sunta kienet verament tifla kwieta u ta' qalb kbira.

Min jaf kemm-il darba Sunta qalgħet ċanfira mingħand l-għalliema tagħha talli kienet tħalli t-tfal l-oħra jikkupjaw minn fuqha.

Ċensa għandha anki ftit memorji tad-dar tagħhom.

Kienet tmur għandhom biex bħala tifla tagħmel il-homework ma' Sunta.

Ċensa tammetti li kienet aktar tmur ħalli Sunta tgħinha tagħmel il-homework, xi ħaġa li Sunta kienet tagħmel bil-qalb kollha.

Ċensa tfaħħar l-intelliġenza ta' Sunta.

Kienet verament tifla intelliġenti.

Kienet iġġib kollox tajjeb fil-klassi.

Biss Sunta kienet tgħidilha illi l-persuna intelliġenti tassew kien ħuha l-kbir!

Għal Ċensa, li kienet ġejja minn familja fqira ħafna, id-dar tal-familja Mintoff kienet dar "sabiħa biss ma kellha xejn x'taqsam", kompliet tgħidli, "mad-djar sbieħ tal-lum".

Ċensa tiftakar il-ħanut tal-merċa ta' din iż-żona, bil-laqam tal-Pirwil.

Dan kien jinsab eżattament fil-parti ta' Santa Liena.

Patri Dijonisju qalli li sid dan il-ħanut kellu kunjomu Franċiż u kellu ħuh ibigħ l-inbid.

Fiżżmien anki l-familja Mintoff kienet fetħet ħanut fil-persjana.

Biss dan ilħanut Ċensa ma laħqitux.

Kienet tieħu ħsiebu n-nanna Marianna.

Kien ħanut tal-merċa u fih kienet tbigħ il-ħelu wkoll.

Kif spjegali missieri, fi żmien meta ma kienx hemm pensjonijiet għal kulħadd, ħafna anzjani kienu jfittxu li jdawru l-persjana f 'ħanut ħalli jaqilgħu xi ħaġa żgħira biex isservihom ta' għajnuna għall-familja.

Mimlija bil-għomor u b'memorja luċida, Ċensa tiftakru sew lil Duminku Mintoff u lil ħutu.

Kienet tmien snin iżgħar minn Duminku.

Għalhekk, il-memorji tagħha tiegħu huma ta' tifel adoloxxenti.

Tistqarr li dan l-ambjent kollu ntilef bil-gwerra, meta l-familji taż-żona ġew sparpaljati ma' Malta kollha.

Il-familja tagħha ntbagħtet il-Ħamrun, wara l-għassa tal-pulizija, eżattament fil-kumpless tal-Liċeo.

Ta' Mintoff spiċċaw ir-Rabat.

Illum Ċensa kburija li n-neputi tagħha, Duncan Mifsud, segwa l-istess triq professjonali tal-Perit Mintoff.

Biss l-ispettru tal-Bastjun għadu jiġri f 'Bormla allavolja l-familji tferrxu.

Il-Perit Mifsud kien il-persuna li riċentament ġiet imqabbda biex tieħu ħsieb tagħmel il-pjanti kollha talkolleġġjata, liema xogħol ġie għamlu kollu mingħajr ħlas.

Issa wkoll kien wasal iż-żmien li Duminku jieħu l-indipendenza tiegħu.

Meta wasal iż-żmien li jmur Oxford, waħda fost ħutu, il-kbira Marianna, li kien close ħafna tagħha, kienet ġa miżżewġa u qed tistenna tarbija.

Dakinhar li ġie biex jitlaq lejn Oxford, oħtu Mananni, kif Marianna kienet magħrufa, welldet tifel u semmietu għalih Duminku.

Għammditu

dakinhar stess, biss ma kellux ix-xorti li jarah, għax miet kawża taliskarzezzi u l-mard li kull gwerra ġġib magħha.

Duminku Mintoff qatta' l-perjodu tat-Tieni Gwerra Dinjija jistudja ġewwa Oxford University.

Waħda mill-memorji tiegħu ġewwa Oxford kienet tar-ritwal ta' qabel l-ikel.

L-istudenti kienu jieklu kollha flimkien fir-refettorju f 'xi s-siegħa ta' waranofsinhar.

Kienet u għadha drawwa, verament ritwal monastiku, li l-istudenti jinġabru madwar il-mejda u wara li ddoqq il-qanpiena, kien mistenni li jaqa' s-skiet.

Iċ-chaplain talUniversità, jew wieħed mill-istudenti, kien jgħid it-talba bil-Latin.

Din kienet tinqara u kienet kemxejn twila.

Duminku Mintoff ġieli missu wkoll biex jgħidha.

Biss dawn l-istudenti kienu jarawha twila wisq dik l-imbierka tabella bit-talba fuqha.

Allura, iċ-chaplain kien għamilha iqsar u rriduċieha għal żewġ kelmiet biss Benedictus, Benedicta.

Meta sar Prim Ministru, dan iċ-chaplain kien għamillu żjara ta' kortesija.

Meta ġie lura minn Oxford University sab lil Bormla mfarrka.

Jekk Malta riedet professjonisti f 'dik il-ħabta, żgur li l-aktar li kien hemm bżonn kienu ta' periti.

Duminku Mintoff kien il-persuna ġusta filmument ġust tal-istorja għax, fuq livell professjonali, kellu l-worint biex ikun jista' jaħdem ta' perit u civil engineer.

Spiċċa l-perit imqabbad mill-kumpanija Hubbard & Harrison biex imexxi 'l quddiem il-pjanijiet urbanistiċi ppreparati minnhom għar-rikostruzzjoni tal-Belt Valletta u t-Tlett Ibliet.

Min-naħa l-oħra, matul il-gwerra, il-familja Mintoff kienet għal xi żmien refuġjata f 'Chadwick House, ir-Rabat.

Patri Dijonisju qalli li kienu jorqdu tlettax ġo gallarija!

Lorenzo Zahra jiftakru sew dan il-perjodu.

Bħala ltim minn ommu, hu kien jgħix man-nanna l-Birgu.

Huma wkoll kienu evakwati f 'din id-dar ġewwa r-Rabat.

F'kamra kienu jgħixu ħafna familji u l-unika ħaġa li kienet tifridhom kienet biċċa purtiera.

Lorenzo Zahra jiftakar sew 'l omm Duminku tiftaħar dwar dan it-tifel tagħha li kien qed jistudja l-Ingilterra.

Bejn minħabba t-tifrik tal-gwerra u bejn għal raġunijiet oħra, bħal ħafna Bormliżi, Duminku Mintoff kellu issa jfittex kenn barra minn beltu.

Ommu u l-familja kienu issa wkoll telqu mir-Rabat u għall-ewwel marru joqogħdu f 'dar il-Belt u wara mxew ukoll għal Raħal Ġdid.

Il-Perit Duminku Mintoff iżżewweġ fit-22 ta' Novembru 1947 u mar joqgħod f 'dar Raħal Ġdid.

Niftakar sew f 'nofs is-sebgħinijiet, issa Mintoff kien il-Prim Ministru, missieri jkellimni fuq dan it-tieġ.

Darba, waqt li missieri kien qed isuq ilkarozza, u jien ta' tifel imqareb kont fuq wara, waqqaf il-karozza quddiem

knisja fiż-Żejtun u b'serjetà kbira, waqt li pponta subgħajh lejha, qalli "F'din il-knisja żżewweġ Mintoff."

Ma kienx qed jigdeb.

Il-Perit Mintoff iżżewweġ fil-kappella tal-Madonna tal-Ħniena ż-Żejtun.

Bħalma ġara fil-każ ta' ommu u missieru, se jerġa' jkun il-primiċerju tal-kolleġġjata li żewweġ lil Duminku Mintoff ma' martu Moyra.

Kien jismu Dun Ġwann Vella li qalb iż-Żwieten kellu l-laqam ta' "il-Primiċerju".

Jassistih waqt iċċerimonja taż-żwieġ kien hemm Dun Ġużepp Minuti, dik il-ħabta kien il-kappillan tal-Isqof Emmanuele Galea.

Wara Minuti kien laħaq ukoll kanonku ta' Bormla, u aktar tard monsinjur.

Duminku Mintoff kellu simpatija ħafna mal-Isqof Galea.

Dakinhar tattieġ, l-Isqof Galea kien bgħattlu token, xi santa jew ritratt, u ffirmat.

Galea ffirma bħala Isqof ta' Tralles.

Patri Dijonisju qalli li "Ħija baqa' affaxxinat b'din il-kelma Tralles.

Imbagħad kien anki kiteb esej fuq dan il-post ta' Tralles".

Patri Dijonisju jiftakar sew li meta Duminku żżewweġ, kollox sar bilgħaġla.

Dakinhar tat-tieġ, Duminku Mintoff kien l-acting prime minister, peress li żżewweġ fl-istess żmien li żżewġet ir-reġina.

Ir-Reġina Eliżabetta II iżżewġet nhar l-20 ta' Novembru 1947.

Il-Prim Ministru ta' dak iżżmien, Pawlu Boffa, kien mistieden għat-tieġ tar-reġina bħalma kienu mistiedna l-Prim Ministri kollha tal-pajjiżi tal-Commonwealth.

It-tieġ ta' Duminku Mintoff ma kien xejn speċjali.

Anzi naħseb li kien tieġ li l-ebda għarusa ma tixtieq li jkollha bħalu.

Verament kellu mara qaddisa!

Mhux ta' b'xejn li l-aktar ħaġa li offendietu kienet meta ġie mkażbar il-qabar tagħha.

Iżżewweġ dakinhar stess li l-futura mara tiegħu ġiet minn barra.

Moyra De Vere Bentinch ġiet Malta mill-Ingilterra eżattament fid-data stabbilita għat-tieġ.

Dik il-ħabta Duminku Mintoff kien Ministru taxXogħlijiet u r-Rikostruzzjoni.

Kien hemm ħafna xogħol kbir xi jsir.

Malta kienet imwaqqgħa.

Fi kliem Patri Dijonisju stess, "Wara li l-mara tiegħu waslet millIngilterra, baqgħet sejra dritt id-dar ta' ommu l-Belt.

Duminku telaq milluffiċċju, għaliex kien għax-xogħol, ġie għall-futura mara tiegħu u ħa żewġ xhieda miegħu, li kienu Leli Tabone minn Bormla, iżda li kien joqgħod Raħal Ġdid, u Speditu Gatt, ħaddiem id-Dokjard u mar tal-Ħniena u żżewweġ.

Wara ċ-ċerimonja reġa' mar l-uffiċċju u kompla bix-xogħol tiegħu."

Il-Kanonku Dun Joe Abela spjegali għalfejn Duminku Mintoff kien iżżewweġ ġewwa din il-kappella tal-Ħniena ż-Żejtun.

Ir-raġuni kienet minħabba li r-rettur tagħha, il-primiċerju ta' Bormla, Vella, kien sar ħabib kbir tiegħu.

Din il-knisja kienet intlaqtet fil-gwerra u l-Kanonku

Vella kien qabbad lil dan il-perit żagħżugħ, li sa dak iż-żmien kien għadu ma jafu ħadd, biex jeħodlu ħsieb ir-restawr tagħha.

Il-Perit Mintoff kien għenu wkoll iġib il-fondi mill-flus allokati mill-Ingliżi għarrikostruzzjoni tal-Gżira, magħrufa bħala tal-"War Damage".

Dan wassal biex nibtet ħbiberija kbira bejniethom li ma ntemmet qatt.

Ma għandix xi nżid li l-Primiċerju Vella kellu għal qalbu ħafna t-tfal tal-Bastjun u fi kliem il-Kanonku Joe Abela stess "Kellu ħafna għal qalbu l-ħaddiema u kien simpatizzant kbir tal-politika tal-Perit Mintoff."

Fi żmien l-interdett, Dun Ġwann Vella baqa' jqarar lil kulħadd, inkluż lil dawk li kienu jaqraw il-ġurnali tal-Partit Laburista, li l-qari u x-xiri tagħhom kien projbit.8 Il-Perit Mintoff daħal fil-politika u ġie elett mill-ewwel.

Kien sar Ministru tax-Xogħlijiet b'responsabbiltà mir-rikostruzzjoni f 'età żgħira ħafna.

Kien ġa Prim Ministru meta kellu biss 39 sena!

Bħal ħafna Bormliżi li telqu minn din il-lokalità, il-festa tal-Kunċizzjoni u l-knisja tal-Immakulata baqgħu marbuta ma' qalbu.

Meta kellu l-ewwel tarbija tiegħu, fis-sena 1949, ġiet imsemmija Anna għal nanntu u oħtu l-kbira u tgħammdet fis-Santwarju tal-Immakulata.

Anki t-tieni wild tiegħu, Giovanna, rasha ġiet maħsula f 'Bormla.

Din id-darba hija ssemmiet għal missier ommu u għal oħtu ta' qablu.

Il-politika u fuq kollox l-Immakulata żammew lil Mintoff marbut ma' belt twelidu.

Fil-festi tal-ħamsin sena mill-Inkurunazzjoni tal-kwadru talImmakulata, hu kellu rwol importanti f 'dawk iċ-ċelebrazzjonijiet waqt li għal aktar minn ħamsin sena serva bħala president tal-Każin tal-Banda San Ġorġ, każin li jaf l-eżistenza primarja tiegħu biex jagħti ġieħ bilmużika lill-Immakulata u jpaxxi lil kulħadd fil-festi tal-Ġimgħa Mqaddsa.

Din ir-rabta baqgħet hemm anki matul il-perjodu mqalleb tas-sittinijiet.

Mintoff baqa' l-president tal-Każin tal-Banda San Ġorġ.

Dan ma jfissirx li kollox kien ward u żahar.

Il-Perit Mintoff kien jibgħat messaġġ biex l-istatwa tal-Kunċizzjoni ma tkunx imżeffna fil-politika.

Allavolja kien hemm dan it-taqlib kollu, xorta baqa' jinsisti li fil-festa jintbagħat bukkett fjuri f 'ismu quddiem l-istatwa.

Meta dan ma baqax isir, minħabba dan l-inkwiet, kien irrabja ħafna ma' min kien inkarigat.

Fuq kollox, kontra dak li ġara fis-snin tletin, iżda, il-Każin tal-Banda San Ġorġ ma serviex ta' post għal trattattiva politika matul dawn is-snin ta' taqlib.

Skont l-istess Gvernatur Charles Bonham Carter, wara l-wasla uffiċjali tiegħu f 'Malta fl-1936 fittex li jagħmel l-ewwel żjara pubblika tiegħu f 'Bormla.

F'dik il-ħabta, Malta kienet bla kostituzzjoni.

Hu 8.

S. Grech, Church and Politics in Malta, 1955-1970, Teżi tal-MA fl-Istorja mhix ippubblikata.

Università ta' Malta, 2009.

żar Bormla biex b'hekk ikollu skuża tajba biex jiltaqa' mal-President tal-Banda San Ġorġ, li f 'dik il-ħabta kien il-politiku Nazzjonalista Dr Carmelo Mifsud Bonnici.

Il-Gvernatur iltaqa' miegħu fil-każin stess u b'hekk kisser l-impasse politiku li kien hemm bejn il-Gvern Kolonjali f 'Malta u elementi moderati fi ħdan il-Partit Nazzjonalista.9 Din id-darba iżda, xi kanċellazzjoni ta' invit uffiċjali matul is-snin sittin biex xi prelat tal-Knisja, waqt li kien f 'xi żjara f 'Bormla, ma jmurx fil-Każin tal-Banda San Ġorġ, wasslu biex aktar saħħnu l-qiegħa milli berrduha.

Biss ir-raġuni għal dan tinsab xi mkien ieħor.

Laqgħat informali kienu qed ikunu evitati.

Bħal Mintoff, l-Arċisqof Gonzi kien jippreferi diskussjoni ta' natura diretta u dawn seħħew f 'post ieħor.

Il-kappillan tal-Arċisqof Gonzi, Dun Ġwann Dimech, kien jirrakkonta kemm-il darba u milli jidher anki ppubblikaha, x'kien ġara f 'waħda minn dawn il-laqgħat li kienu saru fil-Kurja li dak iż-żmien kienet il-Belt bejn l-Arċisqof Mikiel Gonzi u Duminku Mintoff.

F'laqgħa minnhom, Dun Ġwann beda jisma' ħafna storbju ħiereġ mill-uffiċċju u tant kemm l-għajjat kien qawwi, li beża' li l-Arċisqof Gonzi u l-Perit Mintoff kienu ġejjin fl-idejn.

Hu ħabbat fuq il-bieb tal-Arċisqof Gonzi u bil-pulit qallu li kien hemm in-nies qed jistennew fil-kuritur.

L-Arċisqof qatagħlu kliemu u baqa' għaddej bid-diskussjoni sħuna ma' Mintoff.

Meta spiċċat il-laqgħa, l-Arċisqof talab lil Dun Ġwann Dimech biex jakkumpanja lil Duminku Mintoff sal-bieb ta' barra.

Meta ġie lura, l-Arċisqof qal lillkappillan tiegħu xi ħaġa fuq din in-nota.

"Tinkwetax, aħna t-tnejn millKottonera, aħna hekk nitkellmu!"

Storja simili kien irrakkuntahieli, Alla jaħfirlu, il-Kanonku Dun Ġużepp Bonello.

Ma nafx jekk hix l-istess waħda, għax anki fl-istorja tiegħu, il-Kanonku Bonello jitkellem dwar laqgħa li matulha kien hemm ħafna għajjat u storbju.

Min minnhom it-tnejn jgħajjat l-aktar.

Hu beża' li n-nies li jkunu għaddejjin fit-triq ser jisimgħu kollox għaliex it-twieqi kienu miftuħa.

Hu kien daħal u għalaq it-twieqi tal-uffiċċju tal-Arċisqof Gonzi.

Aneddotu ieħor ta' dan iż-żmien tal-hekk imsejħa ġlieda politikoreliġjuża kien dak li darba smajtu jgħidu waqt konferenza pubblika Joe Attard Kingswell.

Attard Kingswell kien jiġi ħaten ma' wieħed minn ħut Duminku Mintoff.

Hu rrakkonta li wara din il-ġlieda politika kien hemm ħafna figuri oskuri, b'mod partikolari intransiġenza ta' xi monsinjur jew monsinjuri li ma riedx jew ma ridux ikunu flessibbli.

J. Manduca, The Bonham-Carter Diaries 1936-1940, (Malta 2004), 74-75.

Attard Kingwell qal li fil-laqgħat li hu u oħrajn mil-Labour Party kellhom mal-Arċisqof Mikiel Gonzi fil-Kurja, dejjem sabu lill-Arċisqof bħala persuna kordjali ħafna.

Mikiel Gonzi kien juri simpatija ma' xi punti tagħhom.

Biss, hekk kif tkun se tispiċċa l-laqgħa u joħorġu ferħanin għax ikunu ħasbu li waslu biex jiftiehmu, kien jidħol jiġri xi monsinjur li jkun qed jistenna wara l-bieb, iżda li Attard Kingswell ma semmiehx b'ismu, u l-affarijiet jerġgħu jiġu koppi.

Ma hemmx dubju li xi monsinjur jew monsinjuri kienu qed iservu ta' vażu għal nies, membri ta' soċjetajiet okkulti.

Ir-retorika politika tal-Perit Mintoff u l-metodi politiċi tiegħu kienet tbeżżagħhom għax kienet ta' theddida għall-interessi ekonomiċi tagħhom.

Għal raġunijiet totalment differenti, is-sitt punti magħmula minn Mintoff kienu mitqiesa ta' theddida mill-Knisja.

Min-naħa l-oħra l-brejkijiet imposti mill-Arċisqof Gonzi u l-poter ekkleżjastiku salva lil Mintoff milli jagħmel minn Malta stat bħal dawk ta' wara l-purtiera tal-ħadid, anki jekk kien hemm xi wħud f 'dik il-ħabta li kienu jaraw fis-sistema ekonomika Komunista s-soluzzjoni għall-faqar f 'pajjiżna.

L-aktar interessanti hu l-fatt li t-tfal ta' dawk in-nies li tramite dan jew dawk il-monsinjuri kienu qed jagħtu n-nar lit-tiben, illum narawhom jitkellmu u jippuppaw sidirhom bħala l-paladini tad-demokrazija u ma jiddejqux jitkellmu b'odju fuq l-Arċisqof Mikiel Gonzi għaliex issa l-interessi ekonomiċi tagħhom huma salvi.

Tidher li l-Knisja ma titgħallem qatt.

Jekk kellu kollox, żgur li l-Perit Mintoff ma kellux mibegħda lejn l-Arċisqof Gonzi.

Meta laħaq Prim Ministru kien jara li ta' kull sena (u għamel żmien anki jmur hu personalment) l-Arċisqof Mikiel Gonzi jingħata bukkett fjuri f 'għeluq sninu.

Kif irrakkontali s-Sur Mario Cacciottolo, meta l-Arċisqof Gonzi kiber, Mintoff kien jara li l-istaff tiegħu jibqgħu jeħdulu l-fjuri.

Infatti, darba minnhom, Mario Cacciotolo nnifsu spiċċa jieħu hu l-fjuri lill-Arċisqof f 'isem il-Perit għaliex sħabu tax-xogħol qalulu li huma ma setgħux imorru għax ma għandhomx ġlekk, waqt li hu kien l-uniku persuna li ġie dakinhar għax-xogħol bil-ġlekk ġewwa Kastilja!

Dan l-avveniment kien ġie anki mmortalizzat b'ritratt tad-DOI (Department of Information).10 Kif juri tajjeb Cesare Catania, li kien ammiratur u sostenitur tal-politika tal-Perit Mintoff, "Never in the Church history of Malta had there been a bishop who had done so much for the common good of the Church (as well 10.

Dokumenti dwar problemi u tilwim bejn Knisja u Stat f 'Malta mit-23 ta' Diċembru 1976 sa 30 ta' Mejju 1983 u mis-16 sat-23 ta' Ġunju 1983, (Malta 1983), 165.

as for Maltese society) as Bishop Gonzi."11 Il-problema kienet li ma qablux fuq il-metodu.

Illum forsi hemm min jiftakar il-perjodu tal-gvern ta' Mintoff għassikkar taċ-ċintorin, għall-ġlied mal-Knisja dwar l-isptarijiet jew l-iskejjel tagħha, jew għall-vjolenza politika.

L-Għarab baqgħu jiftakru lil Mintoff għall-avviċinament politiku tiegħu lejn l-Afrika u l-pajjiżi tat-Tielet Dinja.12 Il-Kanonku Kantur tal-Kolleġġjata tal-Immakulata, Dun Joe Abela, iħares lejn in-naħa l-oħra tal-munita u b'ammirazzjoni jiddeskrivi lill-Prim Ministru Mintoff bħala "bennej tas-servizzi soċjali kbar favur il-ħaddiema u l-foqra".13 Meta xjaħ u ħafna kienu warrbuh, il-Kanonku Abela kburi li mar iżuru.

Biss mill-glorji kollha li l-politika ġabet lil dan ir-raġel, l-ikbar valur li Duminku Mintoff baqa' jgħożż sal-aħħar kien dak tas-sempliċità.

Mhux biss għax wara li ħareġ mix-xena politika, irritorna għall-ħajja ta' ċittadin komuni, iterraq bil-bastun fit-toroq tal-akkwatini tan-Nofsinhar ta' Malta, iżda għaliex, anki meta kien Prim Ministru, l-aktar affarijiet li kienu jimluh b'sodisfazzjon kienu dawk sempliċi bħalma kien xi platt minestra sħun jew xi tazza nbid tad-djar.

Dawn kienu l-valuri li għallmithomlu ommu u ma nsiehom qatt u fejn seta' pprattikahom matul ħajtu.

Darba, waqt diskussjonijiet għolja, persuna skużat ruħha talli bdiet tindirizzah biss bil-kelma "Perit" u mhux bħala l-Prim Ministru.

Mario Cacciottolo jiftakar sew ir-risposta.

Il-Perit Mintoff wera lil din ilpersuna li ma kellhiex għalfejn tiskuża ruħha billi qalilha, "Perit sirt bilħila tiegħi, prim ministru għamluni n-nies".

Naħseb li ma kienet xejn sorpriża, meta fis-sena 2006, il-Perit Duminku Mintoff reġa' ġie għal għarrieda ġewwa t-Tempju tal-Immakulata, eżattament fil-festa tagħha u daħal fis-sagristija wara l-quddiesa ta' filgħodu.

Dakinhar il-paniġierku kien għamlu ħuh, Patri Dijonisju.

Kien paniġierku li għadu jidwi f 'widnejn minn kull min semgħu salġurnata tal-lum.

Wieħed jifhem għalfejn Duminku Mintoff kien ħa ħafna pjaċir meta, waħda minn uliedu, eżattament it-tifla l-kbira Anna, semmiet lit-tarbija tagħha, Ċetta, isem li fakkru kemm f 'ommu l-għażiża u l-Immakulata.

Biss x'ġara sew dakinhar jitlob studju apparti.

Hawnhekk nieqaf biss biex ngħid dak li kien qalli darba missieri sewwasew wara l-avvenimenti politiċi tal-1998: dejjem skont missieri, fost il-ħagografija li 11.

C.Catania, Strickland, Britain and the Vatican 1929-1932, (Malta 2011), 290-291.

Appendiċi 1.

J.Abela, "Il-Perit Duminku Mintoff (1916-2012) u l-Primiċerju Kanonku Dun Ġwann Vella (1892-1984)", Programm tal-Festa Marija Immakulata, Bormla, 2012.

ġiet ikkreata madwar il-figura ta' Dun Ġorġ (Preca) hemm il-fatt li darba metaforikament kien qal lil Mintoff, "In-nies tiegħek għad iħaġġruk".

Infatti, ma tħaġġarx bil-ġebel iżda bil-kliem.

Biss jekk kien hemm ħafna kontra tiegħu f 'dik il-ħabta li hu reġa' ġie fit-Tempju tal-Immakulata ġewwa Bormla żgur li fost il-ħafna anzjani Mintoffjani, il-Perit baqa' jgawdi stima kbira.

Jiena stess waqt dan il-paniġierku li Patri Dijonisju għamel minn fuq il-pulptu tal-kolleġġjata, smajt żewġ anzjani jgħidu b'nostalġija.

"Ara dan (iġifieri Patri Dijonisju) kemm jixbah lil Mintoff.

Ara dan jitkellem bħalu!"

Niftakar lil Fr Peter Serracino Inglott (li kien jiftaħar bil-konnessjoni ta' antenata tiegħu mal-kwadru tal-Kor talImmakulata) jgħidli mbellah, waqt li beda jitkellem f 'analiżi kritika fuq l-aħħar rumanz ta' Alfred Sant.

"Qrajtu?" qalli b' riferenza għall-ġrajjiet tal-1998.

"Ir-rumanz L-Għalqa tal-Iskarjota spirat minn Mintoff."

Duminku Mintoff qatt ma kellu dubju mil-lealtà ta' dawk li kienu jħobbu l-Immakulata lejh.

Fid-djar ta' ħafna Bormliżi kont tara żewġ ritratti bix-xemgħa quddiemhom fuq xi gradenza jew sajdbord; ritratt talImmakulata u ħdejh tal-Perit Mintoff.

Wara l-1998, xi wħud mir-ritratti ta' Mintoff bdew jitwarrbu baxx baxx.

Biss ma ntremgħux.

Bas-santi tal-qaddisin, ir-ritratti tal-Perit ma setgħux jitqattgħu.

Intrefgħu u bħallerwieħ tal-purgatorju qagħdu jistennew il-jum tat-Tnejn, 20 t'Awwissu 2012, biex f 'katarsi kollettiva, jerġgħu jqumu mill-qabar.

Il-Perit Duminku Mintoff għalaq il-karriera politika tiegħu, kif kien bdieha, b'mass meeting ġewwa knisja f 'Bormla, b'differenza, li għal dan l-aħħar miting, li sar nhar il-Ħamis, 23 t'Awwissu 2012 ġewwa l-knisja tal-Immakulata, il-Perit ma kellux għalfejn ilissen l-ebda kelma.

Il-Perit Duminku Mintoff kien jaf li ma setax isir dak li sar kieku ma kienx hemm l-Immakulata.

Mhux ta' b'xejn li t-tieni isem tiegħu kien Konċettu.


Article from file /home/albert/CODE/textmt/textmt/corpus/data/rawdata/kappellimaltin/pdf/Il-QniepenFil-LeggendiMaltin

Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

Minn Guido Lanfranco Artiklu meħud mill-Programm tal-Festa tal-Każin tal-Banda San Gabriel ta' Ħal Balzan tal-2008.

Riprodott bil-permess tal-awtur.

Leġġenda mhix ħrafa.

Ħrafa tkun storja twila kollha kemm hi fantasija u ġrajjiet li qatt ma jistgħu jkunu veri, imma nieħdu gost biha u tista' tinfirex ma' bosta artijiet.

Leġġenda hija dejjem qasira għax hija biss għajdut popolari biex ifisser xi ħaġa li teżisti jew li kienet teżisti jew li ġrat u l-ħaġa tista' tkun persuna magħrufa, oġġett, annimal, ħofra, għolja, għar, blata u kull ħaġa oħra, u ma jkunx hemm storja twila fiha.

Ladarba t-tifsira titnissel f'ħalq il-poplu tibqa' tiġi ripetuta, spiss b'xi tibdil, minn ġenerazzjoni għall-oħra, u b'hekk, il-ħaġa ngħidu li tkun saret leġġendarja.

Imma t-tifsira tal-ħaġa jew leġġenda, ukoll jekk is-suġġett kien jew għadu jeżisti jew ġara tassew, tkun dejjem tal-post, qasira u tista' tkun kemm fantastika kif ukoll verità.

Dwar il-leġġendi ma noqogħdux nistaqsu humiex veri jew le: jistgħu ikunu verità, nofs verità jew għal kollox fantastiċi.

Ngħidu biss li l-leġġendi huma tifsira popolari ta' xi ħaġa li kienet jew għadha teżisti u napprezzawha bħala parti mill-kultura tagħna.

Għalhekk, meta ngħidu leġġenda, l-ewwel insemmu dak li nafu bħala fatt u l-post fejn kienet jew tinstab, imbagħad ngħidu t-tifsira popolari jew il-leġġenda tagħha.

F'din il-kitba se nfakkru ftit leġġendi Maltin u Għawdxin li fihom jidħlu l-qniepen.

Fejqan f'Tal-Ħerba (Birkirkara)

Il-fatti: F'Birkirkara tinstab il-knisja magħrufa bħala Tal-Ħerba, iżda dik li hemm issa mhix il-knisja l-oriġinali.

Tal-Ħerba kienet knisja ċkejkna antika u fl-1673 bnew quddiemha biċċa akbar.

L-antika issa hija is- sagristija u ż-żieda ħadet it-titular tan-Natività tal-Madonna.

Il- faċċata u l-kampnar inbnew fl-1797.

Il-leġġenda: Raġel kellu mankament serju u kellu jimxi bil-krozzi.

Darba kien għaddej qrib il-knisja Tal-Ħerba u sema' l-qanpiena ddoqq.

Daħal

Guido Lanfranco Pa ġna 1 minn 6 Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

fil-knisja, ħares lejn it-titular (issa hemm ieħor minflok dak ta' dakinhar) u baqa' hemm jitlob.

F'daqqa waħda ħass li jista' jneħħi l- krozzi u jieqaf fuq saqajh u għajjat "Miraklu!" għax beda jimxi.

Il-qanpiena li daqqet waħedha (Tal-Ħerba, Birkirkara)

Il-fatti: (l-istess kif spjegat hawn fuq fil-leġġenda tal-fejqan)

Il-Leġġenda: Mal-lejl daħal raġel fil-knisja biex jisraq xi ġojjelli minn max-xbiha tal-Madonna.

Kif se jaqbadhom ibbisitlu idu u baqa' mwaħħal fuq il- post. Jingħad li dak il-ħin bdiet iddoqq il-qanpiena tal-knisja mingħajr ħadd ma jmissha, bħallikieku allarm.

Ġew in-nies u qabdu lill-ħalliel fil-fatt.

Deheb fil-qanpiena (Katidral, Għawdex)

Il-fatti: Qabel ma saret kattidral, il-knisja tal-Assunta fiċ-Ċittadella t'Għawdex kienet magħrufa bħal l-Matriċi.

Dik li tidher issa bdew jibnuha mill-1697 u lestewha fl-1711.

Waslu biex jagħmlu t-tliet qniepen li kellhom bżonn u, bħalma kien isir kultant, biex jiffrankaw id-diffikultajiet tat-trasport, iddeċidew li l-funditur jaħdimhom ħdejn l-istess knisja.

Il-leġġenda: Il-qanpiena l-kbira u l-mezzana tlestew mingħajr taħbit u t-ton ġie ppruvat li kien tajjeb.

Iż-żgħira jidher li ma ħarġetx tajba fil-leħen u l-funditur kellu jerġa' jdewwibha biex jaħdimha mill-ġdid.

Kien riesaq il-lejl u l-bronż kien għadu fuq in-nar.

F'daqqa waħda dehret mara sbejħa ħdejn il-kaldarun iżżomm it-truf tal-fardal li kien mimli frak tad-deheb.

Telqet id-deheb fit-taħlita tal-kaldarun u għebet.

Il- qanpiena ħarġet mill-ewwel iddoqq b'leħen ħelu u perfett.

Il-qanpiena tal-quddiesa (Santa Marta, Rabat, Għawdex)

Il-fatti: Fil-limiti ta' Victoria jew tar-Rabat t'Għawdex hemm knisja ta' Santa Marta magħrufa wkoll b'"Tal-Għonq".

Fl-1865 kien hemm epidemja tal-kolera u din il-knisja bnewha fl-1866 bħala wegħda dawk li skansaw il-marda u qribha sar ċimiterju għall-vittmi tal-istess

Guido Lanfranco Pa ġna 2 minn 6 Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

epidemja.

F'Novembru jbierku ċ-ċimiterju u jsir il-quddies għar-ruħ il-vittmi.

Kienu saru żewġ qniepen għall-knisja minn Salvu Cauchi.

Il-leġġenda: Is-sagristan ta' din il-knisja, malli jisma' l-qanpiena tal-ħamsa ta' filgħodu, kien imur jiftaħ u jgħin fil-quddiesa.

Darba minnhom sema' l-qanpiena, sab li l-arloġġ tiegħu se jimmarka l-ħamsa u ħareġ lejn il-knisja.

Sab il-bieb tal-knisja mbexxaq u qassis li qatt ma kien ra qabel ħiereġ iqaddes.

Mar jgħinu, imma wara l-quddiesa l-qassis sparixxa għal kollox.

Meta mar lura d-dar is-sagristan stagħġeb mhux ftit għax sab li l-arloġġ tiegħu kien qed juri li kienu għadhom is-sagħtejn ta' bil-lejl!

Il-qniepen tal-mewt u t-tfajla ta' Żammitellu (L-lmġarr, Malta)

Il-fatti: Il-kastell ta' Żammitellu nbena kmieni fis-seklu dsatax bħala residenza tas-sajf tal-familja Piscopo Manduca Macedonia Zammit.

Maż-żmien intuża mill-militar fil-gwerra u wkoll parti minnu ntużat bħala skola u, aktar reċenti bdiet tintuża wkoll għat-tiġijiet u attivitajiet oħra.

Il-Leġġenda: It-tfajla tal-familja nobbli riedet issir soru li taħdem fl-isptarijiet.

Missierha ma ridhiex tmur soru, anzi sabilha raġel nobbli sinjur biex tiżżewġu.

Lestew kollox għat-tieġ, imma dakinhar lit-tfajla ma sabuha mkien.

Wara xi jiem ifittxuha qatgħu qalbhom u ddeċidew li mietet u daqqew il-qniepen tal-knisja bħallikieku fil-funeral.

Wara xi żmien, missierha kellu viżjoni fejn dehritlu bintu liebsa ta' soru kollha dawl u qaltlu li mietet dak il-ħin waqt li kienet qed iddewwi xi suldati feruti fil-gwerra.

Il-Qniepen midfuna (Santa Marija ta' Birmiftuħ, Gudja)

Il-fatti: Il-knisja ta' Santa Marija ta' Birmiftuħ ilha tissemma' sa mill-antik imma nbniet mill-ġdid diversi drabi tul iż-żminijiet l-aktar għax kemm-il darba ġiet imħarbta fl-invażjonijiet tal-pirati u t-Torok.

Minnha ħarġu l-parroċċi ta' Ħal Safi, Ħal Tarxien, Ħal Kirkop, Il- Gudja, l-Imqabba u Ħal Farruġ.

Il-leġġenda: Jgħidu li, meta darba kienu niżlu l-art il-pirati misilmin in-nies tal-

Guido Lanfranco Pa ġna 3 minn 6 Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

post ġabru flimkien l-oġġetti ta' preġju li kellhom fil-knisja, inklużi l-qniepen u ħbewhom ġo bir (hemm min jgħid li ħbewhom ġo qabar) u għattewhom biex ma jinsterqux mit-Torok.

Imma meta għadda ż-żmien ma sabux fejn kienu moħbija u baqgħu ma nstabu qatt.

Għandu mnejn li min ħbihom inqabad irsir u ma reġax ġie lura.

Qanpiena mitlufa (Iż-Żebbuġ, Għawdex)

Il-fatti: Minn żmien bikri fiż-Żebbuġ t'Għawdex kien hemm knisja ċkejkna ta' Santa Marija u kellha qanpiena li kienet saret fl-1515.

Għawdex sikwit kienu jinżlu l-pirati u t-Torok li, fost ħerba oħra, kienu jħarbtu wkoll il-knejjes ċkejkna li kien hemm u jisirqulhom kulma jsibu.

L-aktar attakk magħruf f'Għawdex huwa l-assedju tal-1551 meta tista' tgħid l-abitanti kollha ta' dik il-gżira nqabdu skjavi.

Iż- Żebbuġ sar parroċċa fl-1688 meta kien hemm il-knisja żgħira ta' Santa Marija mlaqqma Tal-Mirakli jew Tal-Virtujiet.

Fl-1692 bnew oħra akbar bl-antika tifforma parti minnha.

Reġgħu kabbruha fl- 1942.

Il-leġġenda: Meta fl-1551 n-nies taż-Żebbuġ t'Għawdex raw li kien ġej attakk malajr ħbew il-kalċi u l-qanpiena flimkien ma' oġġetti oħra tal- knisja ġewwa bir biex ma jinsterqux mit-Torok.

Imma wara żmien ħadd ma seta' jsib fejn kienu moħbijin, aktarx għax min ħbihom spiċċa fil-jasar u ma ġiex aktar lura.

It-tokki tal-ħdax (San Gorġ, Rabat, Għawdex)

Il-fatti: Bħal fi knejjes oħra, minbarra d-daqq tal-qniepen f'diversi okkażjonijiet u funzjonijiet, f'Għawdex kienu jdoqqu l-qniepen tal- ħin, bħal tat-tmienja ta' filgħodu, ta' nofsinhar, ta' nżul ix-xemx u tas-siegħa lejl jew tal-imwiet, minbarra dawk tal-quddies, tal-Ħamis filgħaxija u tal-Ġimgħa fit-tlieta ta' wara nofsinhar.

Imma ta' San Gorġ kellhom ukoll it-tokki tal-ħdax ta' filgħodu li kienu sinjal biex jaħsbulu għall-ħin tal-ikel.

Minbarra l-ikel tad-djar kienu jippreparaw ukoll il-borma tal-fqar.

Il-leġġenda: Kien hemm żewġ bdiewa, wieħed anzjan u l-ieħor żagħżugħ li kienu dejjem jiġġieldu u jagħmlu xi vandaliżmu lil xulxin minħabba li ż-

Guido Lanfranco Pa ġna 4 minn 6 Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

żagħżugħ, għal kull ħaġa li jiġrilu, kien iwaħħal fl-anzjan.

Darba ż- żagħżugħ iddeċieda li jkorrih sewwa imma ma sabux għax l-anzjan kellu xi qadja r-Rabat, imma xorta waħda ried isibu u mar ifittxu.

L- anzjan li ma kienx soltu jmur ir-Rabat, meta lesta mill-qadja, sema' t-tokki tal-ħdax.

Ħaseb li kienu t-tokki għall-quddiesa u daħal fil- knisja jistennieha toħroġ.

Dam jistenna u ma ħarġet xejn.

Imma sadattant iż-żagħżugħ kien tela' r-Rabat ifittxu, ra raġel minn wara li ħasbu r-rival tiegħu u fis-saħna tah daqqa ta' sikkina u qatlu.

L- anzjan kien fil-knisja dak il-ħin salva għax sema' t-tokki tal-ħdax.

Il-qniepen u s-setta tal-lejl (Rabat, Għawdex)

Il-fatti: Kif għedna għal-leġġenda tat-tokki tal-ħdax il-qniepen jibdew il-jum idoqqu bil-ħin mit-tmienja sa tal-imwiet.

Wara ta' l-imwiet sas-sebħ ma jdoqqu xejn.

Il-leġġenda: F'Għawdex kienu jgħidu li f'dar kbira misterjuża fir-Rabat mal-lejl kienu jiltaqgħu membri ta' xi setta.

Dawn kienu jibdlu ħwejjiġhom, jindilku b'xi żejt maġiku u jibdew itiru sal-Għar tal-Lhud fuq ix- Xlendi.

Id-daqq tal-qniepen biss kien l-għedewwa tagħhom: jekk idoqqu l-qniepen u tas-setta jinqabdu għadhom itiru barra mal-lejl, id-daqq jikkunsmalhom saħħithom u ma jkunux jistgħu itiru u jiġġarrfu, għalhekk kienu jerġgħu jgħaġġlu lura qabel it-tokki tas- sebħ.

Il-qanpiena tal-mutu (Xagħra, Għawdex)

Il-fatti: Fl-1813-1814 f'Malta kien hawn il-pesta qerrieda.

Fl-1814 daħlet fix-Xagħra f' Għawdex, imma mhux fi bliet u rħula oħrajn.

Is-suldati dawru r-raħal u l-pesta ma nxterdetx aktar.

Wara li għaddiet il- pesta dawk li baqgħu ħajjin għamlu wegħda li jibnu niċċa bl-istatwa tal-Madonna tal-Ħniena f'Għajn Lukin, limiti tax-Xagħra.

Il-leġġenda: Din id-darba l-qanpiena li se nsemmu mhix tal-knisja imma tal- idejn.

Raġel trux u mutu beda jieħu ħsieb jiġbor xi ftit tal-flus mix- Xagħra biex jixtri ż-żejt u jżomm jixgħel kuljum id-dawl quddiem in-niċċa tal-Madonna tal-Ħniena, kif dam jagħmel għal ħafna snin.

Billi kien nieqes mill-kliem u mis-smigħ, meta joħroġ jiġbor kien

Guido Lanfranco Pa ġna 5 minn 6 Il-Qniepen f'xi Leġġendi Maltin

idoqq qanpiena tal-idejn biex in-nies ikunu jafu li ġej jiġbor.

Sadattant l-istess qanpiena ġieli kienu jużawha xi ommijiet tal-post billi jagħmlu ftit ilma mbierek fiha u biha jisqu tfal morda bħala devozzjoni.

Qanpiena tal-idejn kienet spiss tintuża kemm f'Malta kif ukoll f'Għawdex bl-istess mod bħala rimedju popolari għall-mard tal-grieżem u dwejjaq ieħor tat-tfal.

Fost dawn il-qniepen kien hemm ukoll dik tal-erwieħ li kien idoqq min jiġbor għall-quddies tal- mejtin.

Guido Lanfranco Pa ġna 6 minn 6

history, folklore, architecture, traditions


Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

© Dun Jonathan Farrugia B.A. (Hons).

B.A. Theol. & Hum.

Stud.

S.Th.L.

F'dak li llum hu ë-ëimiterju tar-raħal insibu knisja ëkejkna ddedikata lil Āesù ta' Nazaret.

Aspett partikulari li għandha hu li, waqt li l-erba' kappelli l-oħra li għandna fit-toroq tal-Imqabba huma kollha mibnijin qaqoëëa madwar il-knisja parrokkjali tal-Assunta, din tinsab ferm aktar 'il bogħod.

Fil-fatt sa ftit snin ilu kienet letteralment kappella tal-kampanja, maqtugħa kompletament mill-bini tal- Imqabbin.

Ħaāa oħra li hija partikulari ta' din il-kappella hi li hija binja relattivament reëenti, specjalment meta tqabbilha mal-kappelli l-oħra tar-raħal tagħna.

Din tlestiet mill-bini fl-1911, waqt li l-kappella li nbniet qabilha fil-limiti tal-Imqabba u li għadha teŜisti sal-lum kienet dik ta' Santa Katarina V.M., mibnija bejn l-1764 u l-1774.

Għalkemm milli jidher il-kappella tan-Nazzarenu ma kienetx inbniet speëifikament bħala maqdes ta' ëimiterju, nafu li, sa minn qabel ma nbniet, iŜ-Ŝona fejn tinsab kienet tintuŜa għad-dfin.

Għalhekk ma nistgħux inħarsu lejn din il-kappella

Paāna 1 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

ëkejkna llum bla ma ninkludu magħha l-art ta' madwarha – ië-ëimiterju – u nifhmu sewwa x'tirrapreŜenta.

Id-dfin tal-popli pagani u nsara

Il-qima lejn il-mejtin mhix drawwa li bdewha l-insara.

Minkejja li l-popli pagani ta' qabel il-fondazzjoni tal-kristjaneŜmu ma kienux jemmnu li hemm ħajja wara l- mewt, xorta waħda kellhom rispett kbir lejn qrabathom li jħalluhom.

Il-panteiŜmu Grieg u Ruman kien jgħallem li l-persuni wara mewthom kienu jmorru fl-Ade, l-art tal-imwiet, fejn kienu jibqgħu jeŜistu bħala spirti għal dejjem, bla ma qatt setgħu joħorāu minn hemm u bla ma qatt setgħu jagħmlu kuntatt mad-dinja tal-ħajjin.

L- akbar opri tal-letteratura klassika, l-Odissea u l-Eneide, jirrakkontaw ārajjiet ta' bnedmin li jinŜlu fl-Ade biex jitgħallmu mill-mejtin x'kellu jseħħ.

Din it-tema letterarja tixhed ir-rispett li kellhom dawn lejn il-mejtin tagħhom.

Barra minn hekk fil-ħajja ta' kuljum, kull dar Rumana kien ikollha niëëa Ŝgħira ħdejn il-bieb li

Paāna 2 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

fiha kien ikun hemm xi statwetti li jirrappreŜentaw l-antenati tal-familja.

Dawn kienu jissejjħu l-Lares, l-ispirti protetturi tad-dar.

Kull arja sepolkrali, imbagħad, kien ikollha l-ispirti protetturi tagħha, il-Manes1, li kienu jiāu nvokati biex jisħtu lil min jiddesakra xi qabar.

Jekk naraw xi lapida pagana Ŝgur li fuqha naraw miktubin l-ittri D M li jfissru Diis Manibus – "[dal-qabar huwa protett] mill-allat Mani".

Din kienet forma ta' twiddiba għal min ried jisraq xi ħaāa mill-qabar jew ikissru, u tkompli ssaħħaħ il-fehma li s-sepulkreti kienu meqjusin mill-pagani bħala postijiet sagri minħabba li fihom kien hemm il-fdalijiet (midfunin jew inëenerati) ta' persuni oħra.

Nafu wkoll li fl-Imperu Ruman kien hemm liāi li kienet tipprojbixxi d-desakrazzjoni ta' oqbra, huma ta' min huma.

Fir-reliājon Lhudija l-kunëett tal-eŜistenza passiva wara l-mewt hija simili ħafna għal dak li nsibu fid-dinja pagana: għal-Lhud l-erwieħ imorru fix-Xeol, li minnha ħadd ma jista' jaħrab.

Aspett partikulari fil-ĀudaiŜmu, li ma nsibuhx fir-reliājon klassika, hu li l-Liāi ta' Alla tipprojbixxi lill-ħajjin milli jippruvaw jevokaw il-mejtin permezz tan-nekromanzija (Dewt.

18, 11-12).

Fl-unika silta biblika li fiha d-dell jew l-ispirtu2 ta' persuna mejta jiāi evokat – l-episodju ta' meta Sawl jèvoka l- ispirtu ta' Samwel permezz tas-saħħara ta' Endor (2 Sam 28, 13) – l-ispirtu tal- mejjet javŜa lil min sejjaħlu li se jpattiha qares.

Ir-reliājon Kristjana āabet bidla radikali f'dan il-ħsieb.

Il-qawmien ta' Kristu mill- imwiet āie mifhum bħala assigurazzjoni li l-mejtin ukoll għad iqumu mill-imwiet.

EŜempju bikri mill-aktar ëari tal-qawwa ta' dan it-twemmin huwa marbut mal-kult ta' ommna Marija: l-ewwel lok ta' pellegrinaāāi strettament marbut ma' Marija kien il-qabar vojt tagħha fil-wied ta' Kedron, ftit 'il barra minn Āerusalemm.

Dan jixhed li l-eqdem twemmin nisrani marbut mal-Madonna kien appuntu l-assunzjoni tagħha, jiāifieri li l-mewt għaliha ma kienetx it-tmiem.

Il-bidla fil-kunëett tal-mewt tidher ukoll fit-terminoloāija funerarja li bdew juŜaw l-insara.

Fl-aħħar snin tat-tieni seklu l-insara ta' Ruma xtraw biëëa art li huma bdew juŜaw għad-dfin.

Qabel dan iŜ-Ŝmien l-insara kienu jindifnu fl-arji sepolkrali

1 http://www.paganscircle.org/manes-and-lares 2 Il-kunċett tal-immortalità tar-ruħ kien għadu ma żviluppax fil-Ġudaiżmu f'dan iż-żmien, għalhekk aħjar nitkellmu dwar 'spritu' jew 'dell' flok 'ruħ'.

Paāna 3 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

tal-pagani.

Tertulljanu, fit-tieni nofs tat-tieni seklu, jitkellem dwar "areae sepulturarum nostrarum"3 fl-Afrika ta' fuq iŜda ma nafux dawn kienux Ŝoni privati jew tal-komunità kollha, jew inkella kienux arji sħaħ jew inkella hux oqbra ndividwali uŜati mill-insara.

Meta f'Ruma l-komunità nisranija xtrat biëëa art4 għad-dfin, l-isem li tatha ma kienx "sepultura" (postijiet għad-dfin) jew "necropolis" (belt tal-mejtin), iŜda "coemeterium" (mill-Grieg κοιμητήριον) li letteralment tfisser "post tal-irqad".

L-isem stess mogħti lil dan il-post kien juri t- twemmin sħiħ li l-mewt kienet biss raqda.

L-insara "reqdin" fië-ëimiterji kienu qed jistennew il-jum li fih jerāgħu jqumu.

Apsett partikulari fid-dfin tal-insara kien li għall-ewwel snin ma kienux jinkitbu l- ismijiet fuq l-oqbra jew fuq il-loculi tal-katakombi u lanqas ma kien ikun hemm differenza bejn l-oqbra tal-fqar u dawk tas-sinjuri.

Dan kien juri li huma kienu jemmnu li mal-mewt id-differenzi soëjali ta' bejn il-persuni kienu jispiëëaw.

Dan il-fenomenu kellu jerāa' jidher mijiet ta' snin wara meta bdew jintuŜaw ië- ëimiterji kif nafuhom illum, qabel ma bdew jissebbħu bil-monumenti.

Lejn is-seklu sitta id-dfin tal-insara ma baqax isir fië-ëimiterji maqtugħin 'il barra mill-abitat.

Minflok beda jsir fil-knejjes – prassi li baqgħet in voga sa nofs is-seklu dsatax meta mbagħad il-liāijiet ma baqgħux jippermettu li d-dfin isir f'postijiet fejn jiltaqgħu n-nies ta' spiss.

Ië-ëimiterji tal-Imqabba

L-eqdem post tad-dfin b'rabta nisranija fir-raħal tagħna huma bla dubju l- katakombi tal-Mintna, databbli għas-seklu 4 jew 5 wara Kristu.

Kemm it-tip tad- dfin kif ukoll il-fatt li dawn kienu jinsabu maqtugħin mië-ëentru tar-raħal juru li l- Maltin ta' sekli kbar ilu kienu qed isegwu t-tradizzjonijiet sepolkrali tal-bqija tad- dinja nisranija.

Ma' dawn nistgħu nsemmu l-katakombi li kien hemm fin-naħa ta' fuq ta' Triq tas-Sejba, li minnhom ħadet isimha t-triq, u li nqerdu fil-bidu tas-seklu

3 TERTULLIANUS, Ad scapula, 3 4 Din illum hija magħrufa bħala l-Katakombi ta' San Kallistu.

Paāna 4 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

għoxrin biex tinbena r-runway.

Eqdem minn dawn kien hemm xi oqbra puniëi ta' Ŝmien il-KartaāinŜi.

Barra l-katakombi nafu b'almenu 4 postijiet oħra fejn, fi Ŝmien ferm aktar qribna, l-Imqabbin kienu jidfnu l-mejtin tagħhom.

Dawn huma z-zuntier tal-knisja ta' San BaŜilju, dak tal-knisja ta' Santa Marija l-Fuqqanija (illum tad-Duluri), dak ta' Burixepp u, bħalma āa għedna, il-knisja parrokkjali tal-Assunta.

Mal-bini tal-ewwel knisja parrokkjali ddedikata lil Marija mtellgħa s-sema d-dfin beda jsir dejjem hemm, ħlief ta' dawk li kienu jmutu bil-pesta.

L-ewwel difna f'din il-knisja kienet fis-sena 1607.

Il-vittmi ta' xi epidemija kienu jindifnu fië- ëimiterji l-oħra.

Nafu, per ezempju, li fil-pesta l-kbira tal-1676 l-impestati āew midfuna fil-knisja ta' San BaŜilju u fuq iz-zuntier tagħha.5

Skont p. Karm Zammit op id-dfin tal-adulti baqa' jsir dejjem fil-knisja parrokkjali, anke meta din kienet imāarrfa fil-gwerra, waqt li t-trabi u t-tfal baqgħu jiāu midfuna fil-knisja ta' San BaŜilju.6 Dan kollu wasal fi tmiem fl-1949 meta, f'konformità mal-liāi li tipprojbixxi d-dfin fil-knejjes, infetaħ uffiëëjalment ië- ëimiterju tan-Nazzarenu fuq is-sit taë-ëimiterju mitluq ta' Burixepp.

Il-bini u t-tberik tal-knisja ddedikata lil Āesù Nazzarenu

Bħalma għedna, l-inħawi tal-kappella tan-Nazzarenu kienu āa jintuŜaw bħala post tad-dfin minn ħafna snin, forsi sekli, qabel.

Dun Lawrenz Zammit jgħidilna li "dina il cnisia giet mibnia fic-cimiteriu imsejjah ta Buriscep o inchella ta Hammillieri, li fih chienu mitfuna il cadaveri attaccati bil pesta"7, waqt li fl-ewwel ktieb tal- kontijiet ta' din l-istess knisja naqraw li kienet "dedicata a Gesù Nazzareno nel sottostante ossario"8.

Dawn iŜ-Ŝewā referenzi juru fië-ëert li xi forma ta' arja sepolkrali kienet āa teŜisti qabel.

5 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 19.

6 Intervista ma' p. Karm Zammit op nhar il-Ġimgħa 29 ta' April 2011.

7 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37.

8 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale del Nazzareno e cimiterio annesso – Micabiba vol I, manuskritt.

Paāna 5 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

Ir-raāuni għala nbniet din il-knisja propju f'dak il-post mhux faëli nsibuha.

Minkejja li l-liāi li tipprojbixxi d-dfin tal-mejtin fil-knejjes kienet ilha li saret aktar minn ħamsin sena, fl-eqdem kitba relatata mal-knisja – dik tal-ewwel ktieb tal-kontijiet – imkien ma nsibu li kien hemm il-ħsieb li tkun knisja għall-uŜu taë-ëimiterju kif imbagħad bdiet tintuŜa wara l-19499.

IŜda fost il-kontijiet, bħalma se naraw aktar 'il quddiem, insibu wkoll xi spejjeŜ Ŝgħar li saru għaë-ëimiterju qabel din id-data.

Huwa punt interessanti li l-ewwel nota fl-ewwel ktieb tal-kontijiet tgħid li nhar is- 16 ta' Āunju 1911 £50 sterlina ngħataw minn Dun ĀuŜepp Galea, il-prokuratur tal- kaxxa tal-erwieħ tal-purgatorju, "dal cumulo raccolto per la fabricazione di una cappella nel Cemeterio tal Meitin"8.

Barra minn hekk mill-1914 għandna dokumentat li kienet issir āabra waqt li l-kappillan ibierek l-oqbra taë-ëimiterju f'Novembru8.

L-aħħar referenza li nsibu għal āabra simili āejja mis-sena 1934.

Minn hawn nistgħu nikkonkludu li forsi l-knisja nbniet hemm biex tagħti āieħ lil dak il-post li fih kien hemm tant nies midfunin.

Wara kollox il-postijiet tad-dfin l-oħra kollha kellhom knisja maāenbhom, u f'dawn ukoll kien hemm id-drawwa li jitbierku l-oqbra jew nhar il-festa patronali tal-knisja jew inkella f'Novembru.

Mill-informazzjoni li għandna nafu li l-knisja nbniet bl-impenn tal-kappillan Dun Franāisk Saverju Bonanno mill-imgħallem Imqabbi Pawlu Xuereb, missier Baskal u Dun ĀuŜepp.10 Il-bini ma damx sejjer – fil-fatt tlestiet f'inqas minn sena.

Dan nafuh mill-kitba li ħalla l-kappillan Bonanno fid-djarju tal-parroëëa11.

L-ewwel āebla kienet tpoāāiet mill-kappillan fit-tielet Ħadd ta' Āunju 191012 (li ħabat id-19 tax-xahar).

Din il-funzjoni kienet okkaŜjoni speëjali għall-Imqabba għax telqet purëissjoni mill-knisja parrokkjali tal-Assunta mat-toroq tar-raħal għal

9 fl-imgħoddi kienet id-drawwa li l-mejtin jitħallew 24 siegħa fil-knisja taċ-ċimiterju qabel jindifnu.

Mill-eqdem kitbiet jidher li dan ma kienx il-każ għala nbniet il-knisja tan-Nazzarenu, iżda li mbagħad bdiet tintuża għalhekk meta nfetaħ uffiċċjalment iċ-ċimiterju fl-1949.

10 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37-38.

11 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 84b-85.

12 Fil-ktieb tal-kontijiet bi żvista d-data nkitbet 1900, b'hekk tagħti l-impressjoni li l-bini beda mill-kappillan Dun Klaċidon Schembri (1896-1901).

Dan l-iżball iżda huwa ċċarat fil-kitba tal-kappillan Bonanno msemmi fin-nota ta' qabel.

Xhieda oħra li dan huwa żball hu li fost is-saċerdoti preżenti kien hemm Dun GioBattista Ghigo, li fl- 1900 kellu biss 19-il sena, b'hekk ma setax ikun ġa saċerdot.

Paāna 6 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

āol-kampanja fejn kien hemm ië-ëimiterju mitluq.

Nifhmu li r-rotta kienet kemmxejn twila ladarba dak iŜ-Ŝmien l-uniku mod biex toħroā mill-misraħ tar-raħal kien billi timxi Triq Santa Katarina kollha, inkella Triq il-belt Valletta jew Triq San BaŜilju kollha.

Meta waslu fil-post magħŜul, il-kappillan għamel kelmtejn li fihom spjega lill-poplu miābur t-tifsira tat-tqegħid tal-ewwel āebla tal-knisja.

Kemm il- ktieb tal-kontijiet kif ukoll il-kitba li ħalla l-imsemmi kappillan jgħidulna li kien hemm kwaŜi r-raħal kollu miābur hemm: "indi s'incominciò la funzione alla quale si concorse quasi tutta la popolazione del Casale".8 Taħt din il-āebla, bħalma kienet drawwa, tpoāāew xi affarijiet: vaŜett tal-ħāieā bid-data tal-āurnata u bl- ismijiet tal-kappillan u s-saëerdoti preŜenti13 kif ukoll ir-relikwi ta' san Innoëenzju, san Felië, santa Innoëenzja u santa Modesta.8 Il-āebla kienet immarkata b'salib u nafu li kienet "la prima del pilastro vicino la porta della sacrestia"8.

Jidher li x-xogħol tal-bini spiëëa fil-bidu tas-sena ta' wara, għalkemm ma nsibux referenzi eŜatti.

Li nafu fië-ëert hu li l-bini beda fid-19 ta' Āunju 1910 u li l-knisja āiet imbierka mill-Arëisqof Pietru Pace fis-16 ta' Lulju 19118, eŜattament mitt sena ilu, minn meta appuntu bdew jiāu rreāistrati l-kontijiet.

Tmien xhur wara, fit-13 ta' Marzu 1912, il-kappella āiet imŜejjna b'indulāenza mill-istess arëisqof.

Il-ħlas għall-bini ta' dan il-maqdes sar fil-maāāur parti tiegħu mill-kaxxa tal-erwieħ tal- purgatorju14, li ħarāet £55, u l-bqija tħallas mill-poplu tal-Imqabba15.

Xogħol li sar fil-knisja fl-ewwel snin

Bħal kull knisja oħra, l-ewwel snin tal-eŜistenza tal-knisja tan-Nazzarenu kienu mmarkati b'attività kbira, speëjalment f'dak li għandu x'jaqsam max-xiri ta' apparat liturāiku u tiŜjin ieħor.

Il-kontijiet tas-sena 1911 huma kollha relatati mal-bŜonnijiet baŜiëi tal-knisja l- ādida u ma nsibux fosthom opri artistiëi.

Jinkludu l-ewwel ħlas lil Pawlu Xuereb (£32.19.1⁄2) għall-āebel u għax-xogħol; lill-marmista Costantino De Paolo (£1.10.0)

13 li kienu dun Ġużepp Galea, dun Ewġenju Mailla, Dun Lawrenz Zammit u Dun Ġovanni Battista Ghigo.

14 Din kienet kaxxa li tinżamm fil-knisja parrokkjali li fiha n-nies kienu jpoġġu l-flus biex isiru l-quddies għall- erwieħ abbandunati.

15 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 38.

Paāna 7 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

għall-għatba u għal Ŝewā skrizzjonijiet tal-irħam; lil Rokku Saliba (£0.14.0) għal erba' travi tal-ħadid; lill-mastrudaxxa Innoëenz Agius (£6.9.2 u £1); lil Paolo Altar (£0.14.2) minn Ħal Qormi għat-tikħil; lid-ditta Pace e Farrugia (£2) għall-bricks tas- siment u lill-ħaddied Filippo Said (£1.18.0)8.

Mis-sena ta' wara, flimkien mal-ispejjeŜ tal-manutenzjoni, ninnutaw li jibdew isiru xi affarijiet āodda: il-ħlas lil Karmenu Mallia minn Ħal Qormi (£1.12.0) għall- istatwa tan-Nazzarenu li hemm f'niëëa fuq l-artal; lil Dun Ewāenju Mallia (£0.4.6) talli mexxa l-għasar f'āieħ Āesù Nazzarenu; lil Felië Camilleri (£4) għal xi āebel li ntuŜa għall-bini tal-knisja; lill-ħaddied Vinëenz Buttigieg (£0.17.6) għal bieb tal- ħadid; £0.16.0 għat-trasport tal-istatwa minn Ħal Qormi; £0.1.0 għal 100 santa tal- istatwa; £0.5.2 għat-twieqi; £0.10.0 għal lampier tal-metall abjad; £0.3.0 għall- bieba tat-tabernaklu; £0.2.6 lil ëertu Andrea minn Ħal Għaxaq għall-kiri ta' 300 tazza taŜ-Ŝejt għall-festa tan-Nazzarenu tas-sena ta' qabel; £0.1.3 għall-kiri ta' karozza biex il-kappillan mar il-Marsa biex jordna qanpiena li swiet £11.13.8 u nxtrat mingħand Carmelo Pace u £0.2.3 oħra biex ināiebet; £0.4.0 għar-raāāiera tal-istatwa; £0.0.6 għal tifkira li ngħatat lill-arëisqof meta ħareā id-digriet tal- indulāenza nhar it-13 ta' Marzu 1912; £0.3.10 għal sopradvalja għall-artal; £0.1.3 lill-mastrudaxxa Innoëenz Agius għall-gwardië tal-pittura ta' San Āuda Taddew kif ukoll £0.4.7 għall-bieb tal-arloāā8.

Fl-1913 saru l-karti-gloria għal £0.3.6; 12-il gandlier għand Gaetano Muscat (£2.14.0); £0.5.0 tħallsu lil Costantino di Paolo għall-iskrizzjoni fl-irħam tal- indulāenza mogħtija mill-arëisqof is-sena ta' qabel8.

Ix-xogħol baqa' sejjer: tibjid tal-bini jew tal-bibien, induratura tal-bieba tat- tabernaklu (fl-1915 għal £0.5.0), arāentatura tal-lampier u l-kalëi (£0.14.6) minn Emmanuele Farrugia, kurëifiss għall-artal (mingħand Gaetano Muscat għal £0.7.0 fl- 1917) u statwa ta' ruħ għal mal-faëëata (maħduma minn Gio Maria Bajada għal £0.10.0 fl-1918) li mbagħad āiet ikkulurita minn Michele Barbara fl-1923 għal £0.10.0.

Fl-istess sena saret bieba ādida għat-tabernaklu minn Baskal Xuereb għal £0.8.0.

F'Āunju tal-1924 ittieħed f'din il-knisja d-drigħ ta' San Franāisk Saverju u

Paāna 8 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

kien hemm xi spejjeŜ ta' £0.0.8 u nxtara wkoll tapit mingħand Ā.

Saliba għal £2.0.08.

Fl-1927 sar id-damask għall-knisja (£1.4.6) u sena wara saret wallpaper qisha damask għan-niëëa tal-istatwa £0.2.6.

Fl-1930 inxtara kalëi ieħor (£0.4.0).

Fl-1936 saret niëëa ādida li āiet indurata għal £3.0.0 minn Emmanuele Catania.

Dik is-sena wkoll sar ventartal għal £1.10.08.

Fl-1946 Antonio Zammit tħallas £3.7.8 talli Ŝebagħ l-artal u sar pedestall għall- kanapew li sewa £0.12.0.

Fl-1948 sar aktar damask ādid u anke tlesta kanapew aħmar (£4.9.3).

Sena wara sar kurëifiss ādid għall-artal minn Carmelo Vella għal £2.15.616.

Barra minn dan kollu nsibu wkoll il-kont għal tibjida ta' kull sena li kien jagħmel is- sagristan Antonio Mallia, probabbli minħabba l-ammont ta' xemgħat li kienu jinxtegħlu u li bid-duħħan kienu jāemmdu kullimkien.

Minn dawn il-listi nifhmu kien hemm ammont konsiderevoli ta' nfiq biex il-knisja tissebbaħ u tkun ikkurata kif suppost.

Il-flus kienu jināabru minn erba' għejjun ewlenin: il-ābir li kien isir fil-festa tan-Nazzarenu li kienet issir fl-ewwel āimgħa ta' Lulju, mill-āabra li kienet issir meta kienu jitbierku l-oqbra f'Novembru, mill- kaxxa tal-flus tal-knisja u mill-għotjiet tal-benefatturi.

Il-prokuraturi tal-knisja fil- bidu kienu l-kappillani, imma wara l-gwerra sar ĀuŜeppi Facciol li Ŝamm il-kariga sakemm baqgħu jinŜammu l-kontijiet.

L-aħħar biëëa nformazzjoni li għandna relatata mal-knisja tan-Nazzarenu āejja mil- lista tax-xogħolijiet li saru matul il-parrokat ta' Dun ĀuŜepp Bartolo.

Dan kien jinkludi xi xogħol ta' restawr fil-kampnar, saqaf ādid għas-sagristiji, tibjid, xogħol tal-injam u restawr tal-knisja minn barra.

L-ispiŜa ta' dan kollu kienet ta' Lm2432 u sar fl-199817.

16 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale di Gesù Nazzareno – Micabiba vol II, manuskritt.

17 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 116b.

Paāna 9 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

Il-festa u d-devozzjoni lejn in-Nazzarenu

Din il-knisja ëkejkna, bħall-oħrajn, kienet tiëëelebra l-festa patronali tagħha, dik ta' Āesù Nazzarenu li kienet issir matul l-ewwel āimgħa ta' Lulju.

Ië-ëelebrazzjoni kienet tkun organizzata l-istess bħal tal-knejjes Ŝgħar l-oħra u bħal tal-festi sekondarji tal-parroëëa qabel ma beda jsirilhom it-tridu fis-snin għoxrin.

Kienet tikkonsisti f'quddiesa solenni bil-paniāierku u għasar solenni.

Mill-kontijiet naraw li l-għasar solenni kien jieħu ħsiebu dejjem Dun Ewāenju Mallia waqt li kien ikun hemm paneāirista differenti kull sena.

Prattikament il-qassisin Imqabbin kollha kellhom l-opportunità jippriedkaw f'din il-festa.

Jidher li l-ewwel darba li saret il- festa, fl-1911, kienet saret bi ftit pompa aktar milli baqgħet issir wara – dik is-sena kienu nxtegħlu 300 tazza taŜ-Ŝejt fil-knisja u madwarha!

Din il-festa, bħall-festi l- oħra tal-knejjes tal-Imqabba, nqatgħet fis-snin sittin.

Jidher illi fl-ewwel snin ix-xbieha tan-Nazzarenu li kien ħadem Karmnu Mallia għal din il-knisja kienet tiābed ëerta devozzjoni, mhux biss mill-Imqabbin.

Fl-ewwel ktieb tal-kontijiet, flimkien ma listi twal ta' għotjiet ta' flus bħala ringrazzjament, insibu lista ta' donazzjonijiet ex voto li sarulha.

Din tinkludi: • qalb tal-fidda mogħtija minn Maria Faure • sieq tal-fidda mogħtija minn Maria Sciberras • wiëë ta' Kristu u āisem tal-fidda minn Marianna Borg • āisem tal-fidda minn Michelina Borg • par imsielet tad-deheb mogħtija minn Giuseppa Sacco (minn Ħal Kirkop) fl-1 ta' Diëembru 1916 • par ieħor minn Maria Borg fis-6 ta' Diëembru tal-istess sena • par ieħor minn Rosa Abdilla fl-20 ta' Settembru 1919 • ëurkett tad-deheb minn Ursula Farrugia fit-13 ta' Ottubru 1919.

Barra dawn jissemmew ukoll ëurkett fil-fossa ħadra, par imsielet tad-deheb u misluta tad-deheb ta' raāel.8 Dawn, la ma fihomx l-isem tad-donatur, probabilment tħallew fil-kaxxa tal-flus tal-kappella.

Paāna 10 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

Xi xogħol li sar fië-ëimiterju matul is-snin

Għedna li din il-knisja ma nistgħux nifirduha mië-ëimiterju li fuqu nbniet, għalhekk xieraq ukoll li issa nagħtu daqqa ta' għajn ħafifa lejn xi tappi fl-istorja ta' din l- arja sepolkrali.

Bħalma āa semmejna, qabel il-bini ta' din il-knisja, "dan kien ëimiterju qadim mitluq bla kappella għall-vittmi tal-pesta"18.

L-ismijiet li kienu jsibuh bihom kienu varji: ta' Buriscep19, ta' Ħamillieri19 u tal-Meitin20.

Wara l-1911 insibu li tibda ssir ëerta attività anke fië-ëimiterju, avolja kien għadu ma sarx ië-ëimiterju proprju tar-raħal.

L-ewwel referenza li nsibu hija tal-4 ta' Lulju 1915 meta Luigi Borg tħallas £0.2.0 "per aver lavorato il cemitero"8.

Mhux speëifikat x'għamel sewwasew, imma ladarba d-data taħbat fl-ewwel āimgħa ta' Lulju, meta kienet issir il-festa, jista' jkun li kien xi xogħol ta' tindif u tneħħija ta' ħaxix ħaŜin.

Ħdax-il sena wara nsibu Ŝewā referenzi: ħlas ta' £0.5.4 biex saret serratura għall- bieb taë-ëimiterju fid-29 ta' Settembru u mbagħad £0.2.6 biex fih jinxtegħlu l- fanali f'Novembru8.

Dettall interessanti ħafna nsibuh fis-26 ta' Lulju 1933 – hawn sar ħlas ta' £0.2.0 għar-rikors biex jitkabbar ië-ëimiterju8.

Hawnhekk għall-ewwel darba dan jissemma bl-isem ta' Cimiterio del Nazzareno, l-isem li bih kellu jibqa' magħruf.

Jidher li l- ħsieb li dan isir ië-ëimiterju proprju tal-Imqabba nibet appuntu f'dan iŜ-Ŝmien, l- ewwel nett għax saret it-talba biex jitkabbar – mela allura kien hemm il-ħsieb li jsir aktar dfin fih – u t-tieni għax naqraw fl-istess ktieb tal-kontijiet li fl-aħħar ta' Awwissu ta' dik is-sena tħallas saëerdot is-somma ta' £0.8.7 biex iëëelebra quddiesa "per i defunti del C del Naz".

Għalhekk hawn naraw dokumentata għall- ewwel darba quddiesa speëifikament għas-suffraāju tal-erwieħ li sabu l-mistrieħ 18 JOSEPH M. GHIGO SJ, Monumenti ta' xhieda tal-qima tal-poplu, minn L-Imqabba mal-medda tas-snin, ed.

Charles Farrugia, Malta 1998, 50.

19 LAURENZ ZAMMIT, Li storia tal-cnisia parrochiali tal Imkabba, Malta 1927, 37.

20 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Chiesa figliale del Nazzareno e cimiterio annesso – Micabiba, manuskritt, f.3; Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 84.

Paāna 11 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

tagħhom f'dak il-midfen.

Din setgħet kienet xi forma ta' manuvra pulita biex ië- ëimiterju jibda' jingħata identità.

Ma neskludux li āa minn dan iŜ-Ŝmien kien beda jsir xi dfin hemm, imma m'għandna l-ebda prova konkreta ta' dan, waqt li nafu fië-ëert li sal-gwerra kien għadu jsir id-dfin fil-knisja parrokkjali tal-Assunta.

L-aħħar kont relatat maë-ëimiterju āej mit-23 ta' Lulju 1951 meta xi ħadd tħallas £8.18.0 "per titntura porte chiesa e cimiterio"16.

Bejn dawn l-aħħar Ŝewā noti, iŜda, nafu li kien sar kambjament fil-mod li bih in- nies kienu jħarsu lejn ië-ëimiterju.

Sentejn qabel dan kien beda jintuŜa b'mod regolari u d-dfin f'postijiet oħra kien waqaf għal kollox.

Il-liāi li tiprojbixxi d-dfin fil-knejjes kienet ilha li ħarāet mill-10 ta' Āunju 1854 u kienet tgħid ëar u tond: "It shall not be lawful to bury in any church or chapel or in the crypt of any church or chapel or in the appurtenances of any church or chapel the body of any person except with the special permission of the Superintendent of Public Health which shall be granted only in exceptional circumstances"21.

Stramba kif l-Imqabbin irnexxielhom jibqgħu jiksru l-liāi għal kwaŜi seklu sħiħ!

Imma forsi kienu jāibu l-permess mis-supretendent tas-saħħa u l- exceptional circumstance li kien jippreŜenta l-kappillan biex jidfen fil-knisja kienet li ma kellux ëimiterju proprju.

Biex sar ir-rikors fl-1933 jidher li l-liāi bdiet tissikka jdejha, sakemm fl-aħħar mill-1949 'il quddiem il-press ma ngħatax aktar.

Il-mewt li wasslet għall-ewwel difna 'uffiëëjali' fië-ëimiterju tan-Nazzarenu fl- Imqabba ārat nhar it-Tnejn 7 ta' Novembru 1949.

Il-mejta kienet ĀuŜeppa Ghigo, in-nanna ta' Dun Karm u p. John Mary Ghigo sj.

Dan nafuh minn lapida sempliëi tal-irħam li tpoāāiet fuq il-qabar tagħha li tgħid "f'għeluq il-ħamsin sena mill- mewt tagħha fis-7 ta' Novembru 1949-1999 u mill-ftuħ ta' dan ië-ëimiterju", b'hekk għandna prova ëerta tad-data li fiha dan il-midfen ħa l-istat tiegħu.

Il-kappillan li għandu l-mertu li ħadem bis-sħiħ biex ië-ëimiterju tan-Nazzarenu jsir realtà kif nafuha llum kien l-Imqabbi dun Gerald Mangion (1945-1957).

IŜ-Ŝmien

21 Code of police laws, 10 June 1854, chapter 10, article 144 (3).

Paāna 12 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

tal-parrokat tiegħu kien wieħed diffiëli, mhux biss minħabba konflitti fir-raħal u nuqqas ta' qbil serju mal-kaŜin King George V fuq l-irfiegħ tal-vara titulari, iŜda anke minħabba li kien iŜ-Ŝmien ta' eŜatt wara l-gwerra.

B'hekk hu kellu l-uāiegħ ta' ras li jiābor il-flus u biex jara li jsiru t-tiswijiet neëessarji kollha biex il-knisja terāa' tqum fuq saqajha.

Xi Ŝbali saru, bħal ngħidu aħna l-bini tal-koppla fl-istil li għandha, l-isfreāu li sar fuq l-artal tal-Inkurunazzjoni u l-bdil bla raāuni tal-pittura prezzjuŜa tal-Immakulata, però, minkejja dan, kien grazzi għal dan il-kappillan li llum nistgħu ngħidu li reāa' għandna knisja sħiħa.

Flimkien max-xogħol fil-knisja, hu ħa ħsieb ukoll li jkabbar ië-ëimiterju skont ir-rikors li kien sar fl-1933.

L-ispiŜa għall-bini taë-ëimiterju kienet ta' £395022, għalhekk kellu jara l-flus minnfejn se jāibhom. £1005 ingħataw mill-Gvern waqt li nāabru £598 mid-djar fis-snin ta' wara l-gwerra, waqt li nbiegħu 26 qabar ādid għas-somma ta' £650.

Il-bqija tal-ispejjeŜ ināabru ftit ftit bil-āabriet tas-soltu, mill-kaxxa tal-knisja tan-Nazzarenu u mill- kapitali tal-parroëëa.

Fl-ewwel snin taë-ëimiterju, meta kien qed isir il-pavimentar tal-irħam tal-knisja parrokkjali tal-Assunta, diversi fdalijiet ta' Mqabbin li kienu midfunin fil-knisja āew trasportati mill-familji tagħhom u tpoāāew fl-oqbra li kienu xtraw, b'hekk naraw xi oqbra b'ritratti ta' nies li jāibu dati anterjuri għall-1949.

L-eqdem data li nsibu, li tinsab f'lapida mwaħħla mal-ħajt taë-ëimiterju, hija dik ta' Āamri Briffa li miet fl- 24 ta' Jannar 1942.

BiŜ-Ŝmien bdew jitwaqqfu wkoll il-monumenti sepolkrali fuq l- oqbra.

L-ewwel tlieta li saru kienu tal-āebel: tnejn jirrappreŜentaw relief tal- Madonna tidher lil Berndatte u oħra tirrappreŜenta relief tal-Madonna tgħannaq il- āisem mejjet ta' Binha, kollha mwaqqfin fil-bidu tas-snin Sittin.

Kappillan ieħor li ħalla l-marka tiegħu fuq ië-ëimiterju ta' raħalna kien Dun Karm Bianco.

Fid-djarju tal-parroëëa nsibu noti dettaljati miktubin minnu stess li jispjegaw x'sar.

F'Settembru 1966 spiëëa xi xogħol li kien ikkummissjona f'Ŝona taë-ëimiterju li kienet tal-parroëëa u li fiha qabel kienu jindifnu t-tfal.

Probabilment minħabba li r-rata tal-imwiet infantili kienet naqset ħafna, il- kappillan Bianco – li fost il-ħafna kwalitajiet li kellu ma nistgħux ninsew li kien amministratur tajjeb ħafna – iddeëieda li l-oqbra tat-tfal ikabbarhom u jagħmilhom

22 GERALD MANGION, Opri li saru fil-knisja parrokkjali – Mqabba, Malta 1957.

Paāna 13 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

tal-adulti u jbiegħhom, kull wieħed għal £4523.

Hu stess jikteb li "tutte le nuove tombe sono andate a ruba dei compratori"24.

Jikteb ukoll li fië-ëimiterju kien hemm b'kollox 100 qabar: 50 privati u 50 tal-parroëëa, li minnhom 40 kienu għall- adulti u 10 kienu għat-tfal.

Mill-istess kitba nafu li l-kuntratt għall-bejgħ tal-oqbra sar quddiem in-nutar Nikola Said mis-Siāāiewi nhar id-29 ta' Settembru 1966 u li sewa £117.30.4.23

Parti mill-flus li daħħal mill-bejgħ ta' dawk l-oqbra Bianco uŜhom għal proāett mill-aktar nobbli li għalih għandu jibqa' mfakkar: bena Ŝewā monumenti li għadhom isebbħu dal-maqdes.

L-ewwel wieħed, u l-aktar importanti minnhom, kien il-monument fuq il-qabar tas-saëerdoti Mqabbin, li sewa £150 u tpoāāa f'postu lejliet Santa Marija tal-1967.

Sal-gwerra s-saëerdoti kienu jiāu midfuna fil-kripta tal-knisja taħt il-kor – din iŜda ntradmet meta waqgħet il-knisja u hekk għadha sal-lum.

Meta nfetaħ ië-ëimiterju bla dubju li Dun Gerald irriserva xi oqbra għas-saëerdoti.

Dun Karm ħa ħsieb li dawn l-oqbra jispikkaw fuq l-oħrajn hekk kif ix- xogħol tas-saëerdot għandu jispikka fuq kull mestjier ieħor.

Id-diŜinn tal- monument u l-ħidma tiegħu saret minn Marco Montebello, l-istess skultur li naqqax l-istatwa tal-Assunta li hemm tiddomina f'nofs il-pjazza u l-oħra li hemm tħares fuq l-Imqabba minn fuq is- sede tas-Soëjetà li āāib isimha.

Dun Karm ħalla miktub li "la lapide tombale ricorda la missione sacerdotale e la loro traslazione all'eternità di gloria coi

23 It-Torċa, 23 ta' April 1967, 1.

24 ARKIVJU PARROKKJALI TAL-IMQABBA, Notule historicae ecclesiae parrochialis Micabibae, manuskritt, f. 93-96b.

Paāna 14 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

beati" u fuq il-qabar innifsu ħalla skrizzjoni bil-Latin li tfisser: "Hawn jisrieħu fis- sliem l-iāsma ta' dawk li fid-dinja l-Mulej ikkonsagra biex jaħdmu għas-salvazzjoni eterna tal-erwieħ; lilhom jagħti li jithennew fis-saltna tas-smewwiet imlibbsin bl- immortalità tal-qaddisin".

Id-disinn huwa ta' niëëa tal-irħam li fiha hemm il- Kurëifiss waqt li fil-parti ta' fuq hemm is-simboli tas-saëerdozju mnaqqxin bejn l-A u l-Ω: il-berettin u l-istola jserrħu fuq imħadda rranāati b'mod li jfakkar ħafna l- arma tal-Assunta!

Fil-parti t'isfel insibu l-kitba "In memoriam Micabibae sacerdotum".

Il-monument l-ieħor hu dik l- istatwa ta' Kristu Rxoxt li hemm f'tarf ië-ëimiterju, mal-ħajt tan- naħa ta' wara.

Ir-raāuni għala għaŜel din it-tema kien biex ifakkar lill-parruëëani t-twemmin ottimist tal-Fidi kattolika fil- destinazzjoni aħħarija ta' kull bniedem li hi l-qawmien mill- imwiet.

Dan ukoll ħareā minn idejn Montebello, li għalih tħallas £200 meta poāāih f'postu nhar is-26 ta' Jannar 197124.

Fi Ŝmien il-parrokat ta' Bianco, iŜda, ë-ëimiterju kien imdaħħal f'kontroversja li xxandret b'ittri kbar fuq divesi gazzetti Maltin bejn it-23 u t-30 ta' April 1967.

Kollox beda meta wieħed minn dawk li xtraw l-oqbra tat-tfal li āew imkabbra ried jittrasporta l- fdalijiet ta' missieru mill-qabar tal-komun li fih kien midfun għal āol-qabar li hu kien xtara.

Jidher, iŜda, li l-

Paāna 15 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

fdalijiet ta' missieru – li kien ilu mejjet 4 snin – kienu āa tneħħew mill-qabar u tpoāāew fil-kannierja mal-bqija, u għalhekk ibnu ma setax jagħraf liema kienu l- għadam ta' missieru.

Skont l-aħħar ittra tiegħu li dehret fil-āurnal "It-Torëa" tat- 30 ta' April 1967, hu jgħid li "Kif kont imdejjaq, wara li ma sibtx lil missieri N. fil- qabar, fir-rikostruzzjoni tal-fatti u tad-dettalji ma nqastx li bla ma ridt tajt xi ħwejjeā li ma jaqblux mar-realtà."25 Il-"ħwejjeā li ma jaqblux mar-realtà" kienu dehru fl-istess āurnal āimgħa qabel kif ukoll fil-āurnal "Malta News" tal-24 ta' April.

Fi ftit kliem il-āurnal qal li hu kien "imbikkem bid-dehra li tkexkex u li ma jista' jinsa qatt meta mar ifittex il-fdalijiet ta' missieru fil-kannierja taë-ëimiterju u ra fdalijiet ta' iāsma jgħumu f'erba' piedi ilma".

Il-kappillan Bianco ma qgħadx b'idejh fuq Ŝaqqu u mill-ewwel kiteb lill-āurnali "L-Orizzont" u "It-Torëa" li fihom ëaħad dawn l-allegazzjonijiet u anzi stqarr li ë-ëimiterju "għall-mod kif inhu miŜmum kien imfaħħar saħansitra minn awtoritajiet tal-uffuëëju tas-Sanità"26.

Il- āurnal "It-Tarka" ukoll ikkummenta fuq din il-biëëa, iŜda aktar ikkritika lill-āurnal l-ieħor minħabba s-sensazzjonaliŜmu li prova joħloq a spejjeŜ tal-kappillan27.

Wara dan, forsi fuq insistenza tal-istess kappillan Bianco, ir-raāel li ħoloq dawn l- allegazzjonijiet kiteb kjarifika u talab apoloāija talli bla ma ried ta idea negattiva tal-istat taë-ëimiterju tagħna.

Āimgħa wara din il-ārajja fl-Imqabba kien hemm il-viŜta pastorali tal-Arëisqof Gonzi, u fid- djarju tal-parroëëa nsibu li "Sua Eccellenza si mostrò molto soddisfatto dello alto stato di manutenzione in cui si trovò il cimitero"24.

Qisu dan il-kumment kien risposta għal dak kollu li kien ixxandar ma' nofs Malta āimgħa qabel!

L-intervent li jmiss li seħħ fië-ëimiterju kien meta tkabbar fi Ŝmien il-kappillan dun Emmanuel Vella, bil-għajnuna tal-Onor.

Dr Louis

25 It-Torċa, 30 ta' April 1967, 4.

26 L-Orizzont, 26 ta' April 1967.

27 It-Tarka, 27 ta' April 1967.

Paāna 16 minn 17 Mitt sena mit-tberik u l-inawgurazzjoni tal-knisja tan-Nazzarenu fl-Imqabba

Galea.

Kien permezz ta' dan it-tkabbir li kiseb il-daqs li għandu llum.

Kien ukoll minn dan iŜ-Ŝmien li bdew isiru ħafna aktar monumenti sepolkrali li jagħtu jagħtu dimensjoni aktar sagra lil dan il-midfen.

Fost l-ikonografija li nsibu ta' min isemmi xbiehat ta' Kristu (l-Irxoxt, mgħobbi bis-salib, il-Qalb ta' Āesù), ta' San ĀuŜepp, ta' anāli jibku flimkien ma, bħalma hu mistenni fl-Imqabba, ħafna xbiehat tal- Madonna: tal-Karmnu, il-Pietà, id-DeŜolata, tal-Midalja MirakoluŜa u l-Immakulata wieqfa fuq il-qamar.

Qabar uniku huwa dak tal-familja Ghigo li jirrappreŜenta xbieha minquxa fuq l-irħam tal-vara titulari miŜmuma b'tant għoŜŜa fil-knisja parrokkjali, bil-kliem "Ilqagħna fi ħdanek O Verāni Marija".

Minkejja li fil-maāāur parti tal-kaŜi dan isir biss bħala devozzjoni, l-għaŜla tax- xbiehat marjani fuq l-oqbra hija waħda b'tifsira profonda ħafna għax tixhed it- twemmin li Marija tassew kienet l-ewwel waħda li wara Kristu āiet imŜejjna mid- don uniku tat-tgawdija ta' Alla fil-āisem u r-ruħ.

Ix-xbiehat ta' Marija ŜŜomm l- Iben tagħha mejjet fi ħdanha kif ukoll ix-xbiehat tad-DeŜolata jfakkru lil min iħares lejhom li Marija tista' llum tgawdi lil Alla fil-glorja minħabba li hi batiet ma' Ibnu; ix-xbieha tal-Madonna tal-Karmnu tfakkar id-devozzjoni antika li l-libsa ta' Marija (il-labtu) teħles lill-erwieħ mill-infern u tnaqqsilhom il-piena tal-purgatorju; ix- xbieha ta' Marija Immakulata wieqfa fuq il-qamar tfakkar li hija rebbieħa fuq iŜ- Ŝmien (il-qamar) għax fejn m'hemmx Ŝmien, m'hemmx mewt; waqt li x-xbieha tal- Assunta, ix-xbieha per eëëellenza li tagħti identità lill-Imqabbin kollha għax lilha hija ddedikata l-parroëëa u taħt il-patroëinju u l-protezzjoni tagħha jinsab ir-raħal tagħna, hija l-isbaħ tfakkira li bħal Marija aħna wkoll għad xi darba, bħalha, ningħaqdu ma' Alla bir-ruħ u l-āisem.

Dun Jonathan Farrugia

***TMIEM***

Paāna 17 minn 17