Fras-servjent u l-ferħ tiegħu

l a ħ g 2 €

Ħbieb Ħuttaf…

In-natura m'għandhiex kwiet.

Kull waqt u kull ħin x'imkien hemm annimal

imqajjem ifittex l-ikel jew għaddej għall-affari tiegħu.

Speċjalment fis-sajf.

Fl-iljieli sajfin ikun hemm ħafna attività fin-natura.

Wieħed mill-annimali li

joħorġu bil-lejl huwa l-farfett il-lejl.

Ismu miegħu hux!

Jien nitħassarhom ftit il-friefet il-lejl għax m'għandhom fama tajba man- nies.

Ħafna jaħsbu li l-friefet il-lejl jixorbu d-demm, u Dracula u mhux Dracula.

Veru li jeżistu friefet il-lejl żgħar li jixorbu d-demm (eż.

Common Vampire Bat Desmodus rotundus) imma dawn jgħixu l-Amerka t'Isfel u żgur mhux se joqogħdu jiġu Malta biex ibattlulna l-vini!

Biża' bla sens.

Il-friefet il-lejl li naraw Malta kollha insetti jieklu.

U peress li ħafna insetti huma żgħar, il-farfett il-lejl iridu jieklu ħafna biex jimlew żaqqhom.

F'lejl wieħed il-pipistrell wieħed jiekol mal-2000 nemusa u baħrija, u anke iktar.

Mhux ta' b'xejn li l-friefet il-lejl meqjusin ta' ġid.

Fil-fatt il-friefet il-lejl f'Malta huma mħarsin bil-liġi.

Bi nhar il-friefet il-lejl jorqdu f'għerien jew xquq f'bini u ħitan.

Kif tinżel ix- xemx iqumu u joħorġu jfittxu l-ikel.

Xi friefet il-lejl tgħallmu li d-dwal tal-lampi jiġbdu l-baħrijiet, għalhekk spiss tara pipistrelli jagħqdu madwar il-lampi tat-toroq jixkumaw kull insett li jitfaċċa.

Jekk hemm lampa fit-triq tagħkom iċċekkjawha waħda l-lejla forsi taraw farfett il-lejl ifittex il-kolazzjon.

Qis li ma tkunux f'periklu, eh.

Qed ngħid għall-periklu mill-karozzi, mhux mill- friefet il-lejl. ;)

Jekk għada tqumu u fil-mera taraw ponta ħamra f'għonqkom twaħħlux fil-friefet il-lejl, imma f'xi nemusa li daħlitilkom fil-kamra nkiss inkiss!

Ċaw ċaw ħbieb u komplu gawdu s-sajf u l-vaganzi.

Victor Falzon L-Editur

Mal-faċċata

Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) s'issa bejjet tliet snin kważi in fila f'pajjiżna.

Għadu kmieni biex ngħidu hux ħa jsir wieħed mill-breeding birds regolari.

Forsi l-ferħ f'dar- ritratt għad jiġi lura sena sentejn oħra, u jbejjet hu wkoll.

Aħna żgur mhux ħa ngħidulu le!

Ritratt ta' Aron Tanti

F'Awwissu l-frott tal-Ħarrub isir.

Mill-frott hawn min jagħmel il- ġulepp, xarba għal kontra s-sogħla

il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Is-Sarsella Ħamra Ambjenti u Residenti Avviżi Intervista mal-Faqqus My Baby!

Arti u Ritratti Paġna Falko Xi sssstorbju!

L-Għadira u Madwarha

il-Kumitati

Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Awwissu 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Familja fuq travu

F'dar-ritratt ħelu li ħa l-ħabib tagħna Joe Sultana naraw Ħuttafa titma' lill-familja tagħha.

Il-Ħuttaf dejjem jibni l-bejta x'imkien insaqqaf, u kif taraw dil-bejta nbniet fuq travu ma' saqaf.

Il-post huwa bini qadim… fir- Rabat f'Għawdex.

Hekk hu, din hija familja Ħuttaf Għawdxin li faqqsu ftit ġimgħat ilu.

L-ispori jkunu miġburin f'għenieqed żgħar ma' taħt tal-weraq.

Kun af iktar Sa ftit snin ilu l-Ħuttaf (Barn Swallow) ma kienx ibejjet regolari f'Malta.

Imma mill- 2004 'l hawn il-Ħuttaf beda jbejjet kull sena, dejjem f'numri żgħar.

Meta l-frieħ jikbru u jitgħallmu jtiru, il-Ħuttaf ipassi lejn l-Afrika Ċentrali fejn jgħaddu x-xitwa fil-kumpanija tal-ġiraffi u l-iljunfanti!

U issa fis-Simar ukoll…

Wieħed mill-flieles sejjer jesplora!

Tmurx 'il bogħod, ibni.

Wara li bdew ibejtu fir-riserva tal-Għadira, il-Fras-servjent issa għamlu l-istess fir-riserva tas-Simar.

F'Ġunju li għadda par Fras-servjenti bnew bejta f'xifer waħda mill-gżejjer żgħar fis-Simar u f'Lulju faqqsu erba' flieles.

Dawn issa kibru u ftit ieħor ipassu lejn l-Afrika mal-ġenituri tagħhom.

Il-bejta tal-Fras-Servjenti fis-Simar

X'nista' nara tgħid?

Din waħda mill-aktar borok komuni li jidhru f'Malta.

Tpassi l-aktar fir-rebbiegħa, meta ġieli jidhru qtajjiet kbar, u terġa' tidher f'numri iżgħar fil-ħarifa.

Il-biċċa l-kbira jgħaddu minn fuq il-baħar u ma jersqux lejn l-art.

Post tajjeb ħafna biex tarahom huwa ċ-Ċirkewwa.

Fis-sajf waħdiet jidhru wkoll fir-riservi tal-Għadira u s-Simar, jew max-xtut.

Ir-raġel ikollu rasu u sidru kannella b'faxx abjad li jgħaddi minn fuq għajnejh.

Il-bqija ta' ġismu hu taħlita ta' iswed, griż u kannella.

Il-mara tkun kannella.

Jieklu ħaxix u insetti li jiġbru l-aktar minn wiċċ l-ilma.

Dil-budakkra għad m'għandhiex isem bil-Malti, għalkemm hija komuni.

Bl-Ingliż jgħidulha Molly Miller.

Komuni imma xorta speċjali, il-Granċ tax-Xatt kapaċi jgħix barra mill-ilma kif ukoll taħt wiċċ il-baħar.

Spiss jimxi laġenba huwa u jnaqqar ikel li jsib fix-xatt.

Hemm ħafna tipi ta' budakkri.

Ilkoll huma żgħar u ħafna minnhom jgħixu kważi ma' wiċċ l-ilma ġo ħofor żgħar.

Fittex max-xatt u żgur issib.

Iċ-Ċawla tħobb toqgħod fi gruppi kbar.

Tiekol 1plankton u toqgħod f'kurrenti fejn issib ħafna ikel.

Meta jersaq 2predatur, iċ-Ċawl jogħdos jistaħba.

Kieku r-rizzi ma kellhomx dik il-kisja xewk, ħafna predaturi jikluhom għax minn ġewwa huma rotob.

Ir-rizzi jimxu u jqaxxru l-alka minn mal-blat.

L-Artikla Ħadra qisha pjanta imma fil-fatt hija annimal.

Tiekol ħut żgħir li taqbad bit-tentakli velenużi mdawrin ma' ħalqha.

Il-Burqax spiss tarah wieqaf quddiem xi ħofra fil-blat, qisu jistenna xi ħaġa.

Fil-fatt ikun għassa ma' xi qarnita biex ilaqqat il-fdalijiet tal-ikel li tkun qabdet!

Ambjenti u Residenti

Baħar max-Xatt

Il-Lhudi huwa l-iktar ħuta kkulurita ta' xtutna, donnu ħuta tropikali tal-akwarjum.

Il-Lhudi jitwieled mara u wara xi snin… isir raġel!

L-algi huma l-pjanti tal-baħar u bħall-pjanti tal-art huma importanti immens għax l-ikel ta' ħafna annimali.

Ir-ritratt juri alga żgħira jisimha Aċetabularja.

Ħsibthom plattini!

Dal-ħut jgħidulu mulett.

Il-baħar fih ħafna ħabitati u l-iktar wieħed li nafu bih huwa s'intendi l-baħar baxx li jmiss max-xtut.

Peress li huwa baxx u mdawwal, faċli tinżel tesplora fih.

B'xorti tajba ħafna annimali u pjanti jħobbu wkoll dan l-ambjent u għalhekk il-baħar baxx madwar il-Gżejjer Maltin fih ħafna x'tara.

Il-baħar ta' max-xtut imissu jsir kollu protett, bħar-Ramla tal-Mixquqa fejn ittieħed dar- ritratt.

B'hekk il-ħajja ta' ġo fih tibqa' sinjura u b'saħħitha.

Pjanti u annimali mikroskopiċi li jgħumu mal-kurrenti tal-baħar.

Annimal li jaqbad u jiekol annimali oħrajn.

Ir-Ramla tal-Mixquqa ħafna nies jafuha bħala Golden Bay, f'Għajn Tuffieħa.

Il-Qarnita annimal intelliġenti li taf tistaħba f'sekondi billi titħaxken f'toqob żgħar fil-blat u tqabbel il- kuluri tagħha mal-ambjent.

Tiekol l-iktar arzell u granċijiet.

L-isponoż huma annimali, għalkemm ma jiċċaqalqux minn posthom mal-blat.

Jieklu plankton li jsaffu mill-ilma li jgħaddi minn ġo fihom.

Waħda mix-xeni li gawdew il-membri li ġew il-ħarġa bil-lanċa f'Lulju li għadda.

Dan huwa grupp ta' Ċief jistrieħ u jittajjar f'wiċċ il-baħar.

Ftit ftit qed jersaq lejn is-sies għoli ta' Ta' Ċenċ (f'Għawdex), li jidher fl-isfond tar-ritratt.

Hemmhekk dawn iċ-Ċief għandhom l-bejta u qed jistennew id-dlam biex imorru fiha.

Intervista ma' Fjura

Faqqus il-Ħmir Squirting Cucumber

Bonġu, Faqqusa.

X'għandna?

Fjuri u nannakoli.

Isma', dan kif għadek bil-fjuri?

Għaliex?

Kontra l-liġi?

Għax rajtek f'Marzu u kont diġà mimlija fjuri!

Eh ħijjos, jien nagħmel fjuri kważi s-sena kollha.

Isma', semmejtli n-nannakoli.

X'ridt tgħid biha?

Għax jiena fuqi tgħix tip ta' nannakola oranġjo.

Iva ara, qed nara tnejn.

Żomm, hemm iktar.

Erbgħa… sitta… Ħeħe, għandi kemm trid.

U dawn il-blalen strambi ħodor x'inhuma?

Dak il-frott tiegħi.

Aħjar ma tmisshomx għax…

Kif inħsilt!

X'ġara?

Għax meta l-blalen ikunu saru, kif tmisshom jisparaw raxx ilma mimli żerriegħa.

Dak li laqtek, u mnalla ma ġewx f'għajnejk.

Kollok sorpriżi int!

Skużani, imma tinsiex, aħna l-pjanti ma nimxux bħalkom.

Biex inxerrdu ż-żerriegħa rridu dejjem insibu xi trikk.

Imma issa ħa jkolli nħallik.

Saħħa Faqqusa.

Saħħa lilek.

Jien diġà pinġejt nofshom.

Iss, jien diġà għamilthom inkwatri.

Jekk *iġġedded is-sħubija tiegħek fi Klabb Ħuttaf (jew tidħol membru jekk għadek m'intix), nibagħtulek dan il-ktieb.

Fih 40 paġna kollha stampi ta' pjanti u annimali Maltin lesti biex tagħtihom il-kulur.

*Din l-offerta tgħodd darba.

Din hija n-nannakola li tgħix fuq il-Faqqus il-Ħmir.

Jgħidulha Nannakola tal-Faqqus, bl- Ingliż Gourd Ladybird.

Dawn il-blalen sufin huma l-frott tal-Faqqus il-Ħmir.

Fihom jinġema' ilma u żerriegħa taħt pressa, tant li kif xi ħadd imisshom, jew iċaqlaqhom ir-riħ… SPAFF! jisparaw 'il barra!

Fir-ritratti l-kbar hemm sitt frieħ ta' għasafar u fir-ritratti ż-żgħar hemm il- ġenituri tagħhom.

Qabbilhom u ikteb l-isem fil-vojt.

Ċ.

1 Blonġun Żgħir

3 Kanġu ta' Filfla

Ir-ritratti żgħar huma ta' Aron Tanti (1,2,5), Hadoram Shirihai (3), Denis Cachia (4), u Victor Falzon (6).

F'Malta għandna biss xi 20 speċi ta' għasafar li jbejtu regolari kull sena.

Dawn 6 minnhom, għalkemm il-Blonġun Żgħir milux ħafna snin li beda.

Tweġibiet f'paġna 8

Erġajt qtajt xagħrek?

Jekk tkompli ħa tiġi bħali!

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom imejl jew bil-posta*. imejl il-huttafa@birdlifemalta.org indirizz BirdLife Malta

57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120

*Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Itma' 'l min hu bil-ġuħ!

Mela, il-frieħ u l-ġenituri ta' paġna 7 kellhom jiġu hekk: A=4, B=3, Ċ=1, D=5, E=6, F=2

Ġurat tar-Raba' Francesco Tanti (6)

Granċ tax-Xatt u żewġ Budakkri tal-Għalla fil-kju għal farka ħobż!

Iktar ma taħlu dawl, iktar toħolqu tniġġis.

Iktar ma jsir tniġġis, iktar tisħon il-klima.

Iktar ma tisħon il-klima, iktar jinħall is-silġ.

Iktar ma jinħall is-silġ, iktar jiċkien l-ambjent tiegħi.

Mela agħmluli pjaċir u taħlux dawl, għax ħa nispiċċa bla dar.

Grazzi!

L-Orsijiet Bojod jgħixu fil-wesgħat tal-artiku.

Biex jikkaċċjaw u jaqbdu l-ikel għandhom bżonn baħar bil-wiċċ iffriżat ħalli jimxu fuqu.

Imma bil-global warming dan is-silġ qed jinħall u l-Orsijiet Bojod mhux qed ikunu jistgħu jivvjaġġaw.

U qed jibdew imutu bil-ġuħ.

r u l u k h i t ħ g A

għażagħ Klabb Ħuttaf 13+ • Żgħażagħ Klabb Ħuttaf 13+ • Żgħa

Settembru għal tal-Priża

Qegħdin fl-eqqel

tas-sajf u s-sħana malajr tħajjarna mmorru l-baħar u xi passiġġata filgħaxija.

Bħal daż-żmien il-passa ma tkunx fl-aqwa tagħha, però xi speċi diġà bdew ipassu mill-Gżejjer tagħna.

Fost l-aktar evidenti huma l-Bufula Passajra (Subalpine Warbler) u l-Bekkafik (Garden Warbler).

Fi ftit ġranet oħra ħafna speċi ta' għasafar jibdew jidhru u għalhekk nistidnukom tiġu tqattgħu ftit sigħat magħna l-Buskett, speċjalment meta ma jkunx riħ, matul ix-xahar ta' Settembru.

Sibu xi wara nofsinhar u ejjew għaddu ftit ħin magħna l-berdwoċers f'wieħed mill-aħjar postijiet għall- osservazzjoni tal-għasafar tal-priża.

Tistgħu wkoll tgħinu lill-BirdLife fir-Raptor Camp u tagħtu sehem fix-xogħol volontarju għall-ħarsien tal- għasafar tal-passa.

Idħlu waħda fil-websajt tagħna www.birdlifemalta.org għal aktar informazzjoni.

Seqer tal-Ħannieqa Hobby

Matul Settembru kollu, membri tal-BirdLife u tal-Falko jkunu l-Buskett josservaw il-passa tat-tajr tal-priża.

Jekk tixtiequ tingħaqdu magħna ikkuntattjawna.

Saħħa u awguri

Falko u Klabb Ħuttaf jgħidu grazzi kbira lil Martin Austad, Ann-Marie Austad u Francesca Bajada, tliet Leaders Falko li issa marru jkomplu l-istudji tagħhom fin-Norveġja u li għalhekk kellhom iħallu x-xogħol tal-BirdLife u tal- Falko.

Nawgurawlhom suċċess u nittamaw li xi darba nerġgħu narawhom.

Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Ċempel lil Tim (79071796) jew lil Nick (99809190) jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook.

Inlaqqgħukom maċ-Ċikada, l-iktar insett storbjuż tad-dinja!

Iċ-Ċikada jgħidulha wkoll Werżieq ta' Binhar, Żarżur jew Żerżur, bl-Ingliż Cicada.

Hija waħda mill-ħsejjes li nisimgħu fis-sajf, u jekk tibda żżarżar malajr nindunaw li hemm waħda viċin.

Imma mhux dejjem faċli ssibha speċjalment jekk tkun qiegħda f'siġra, għax jekk tersaq lejha malajr titfi l-volum!

Imma tħobb toqgħod ukoll mal-ħitan tad-djar, u hemmhekk malajr taraha għax tkun qisha dubbiena enormi.

Però ċ-Ċikada mhix mir-razza tad-dubbien imma minn familja kbira ta' insetti li bl-Ingliż jgħidulhom bugs.

Iċ-Ċikada tgħaddi snin sħaħ tgħix taħt l-art bħala larva.

Imbagħad jiġi sajf minnhom u toħroġ bil-lest biex tinbidel

U jibda l-istorbju!

Ir- raġel biss iżarżar, u l-ħoss ma jagħmlux b'ħalqu imma taħt sidru għandu parti mill-qoxra li tfaqqa' qisha tapp.

Dan l-istorbju jagħmlu biex jekk ikun hemm Ċikada mara fl-inħawi forsi tiffansjah!

Wara sajf iżarżru u jinnamraw, iċ-Ċikadi jmutu, imma mhux qabel man-nisa jkunu biedu partita bajd.

B'hekk ikunu ħasbu għall-kunċerti tas-snin ta' wara!

Il-ħoss taċ- Ċikada jista' jitla' sa 120 decibels.

Decibels x'jaħbtu?

Bħalma t-tul inkejluh bil- metri, il- ħoss inkejluh bid- decibels.

Torri Sant'Agata (It-Torri l-Aħmar)

IL- QA M M I E Ħ

L-Għadira u madwarha

F'Il-Ħuttafa spiss insemmu r-riserva naturali tal-Għadira, għax hija post li l-BirdLife tieħu ħsiebu għall-ambjenti rari li fih u għan-natura li nsibu fih.

Imma meta nitkellmu fuq is-Sit Natura 2000 tal-Għadira, dan jinkludi mhux biss ir-riserva naturali imma biċċa art kbira madwarha.

Ħafna ambjenti

Fis-Sit Natura 2000 tal-Għadira nsibu diversi ambjenti naturali, uħud komuni u oħrajn rari ħafna.

Fost l-ambjenti komuni nsibu r-raba' maħdum (numru 1 fil-mappa), l-aktar fil-wied bejn l-Għolja tal-Marfa u għolja baxxa

Fejn qiegħda?

jgħidulha L-Bisqra.

Hemm ukoll ħafna art steppa 2 li darba kienet art maħduma imma li llum mitluqa u mimlija pjanti selvaġġi.

Fost l-ambjenti rari hemm il- bur salmastru (saltmarsh) u l-għadira mielħa fir-riserva naturali 3 .

Fir-riserva hemm ukoll biċċa art li darba kienet għaram tar- ramel (sand dunes) 4 imma li nbidlet meta nbniet it-triq tax-xatt u anke għax kienet tħawlet bis-siġar.

Mhux bogħod

L-Għadira qiegħda fit- tramuntana ta' Malta.

Jekk Malta għandha forma ta' ħuta, l-Għadira tiġi eżatt fil-parti dejqa qabel jibda d-denb!

Mappa tal-Għadira u Madwarha

G ħ

G u d

In-numri juri l-ħabitati li jissemmew fil-kitba.

Il-Bajja tal-Mellieħa

hemm Il-Ħofra ż-Żgħira 5 , bur salmastru ieħor b'għadira żgħira li però tinxef fis-sajf.

U s'intendi hemm ix-xatt ramli 6 tant popolari ma' eluf ta' Maltin u turisti.

Imma hemm ukoll anke biċċa xatt ġebli 7 .

Mal-ġenb tal-Għolja tal-Marfa hemm Foresta 2000, medda kbira ta' art li fiha qed jikbru rqajja' ta' bosk 8 u makkja 9 .

Ambjent ieħor importanti huwa x-xagħri 10 , li minnu hemm roqgħa sabiħa fuq l-għolja tal-Biskra, u anke fil-wileġ tal-Għolja tal-Marfa.

X'inhu wileġ?

Il-ġenb ta' għolja

Kull ambjent huwa speċjali għax fih natura differenti.

Fix-xagħri jikbru għexieren ta' pjanti, fosthom is-Sagħtar u t-Tengħud ta' Malta (pjanta 1endemika).

Fix-xagħri t'hawn tikber ukoll l-Orkida Kbira, fjura rarissma f'Malta, u fil-passa dejjem titfaċċa xi Kuda qalb il-blat.

Fl-isteppa jikbru diversi tipi ta' ħaxix u anke

pjanti bil-basla bħan-Narċis.

Dan l-ambjent huwa favorit ma' xi speċi ta' ġurati, fosthom il-Ġurat Rasu Twila li jħobb jgħix qalb it-trofof

Postijiet protetti għall-valur naturali tagħhom

villaġġ turistiku

impjant għat-tisfija tal-ilma

I L- GU D J A

Il-Gudja mhux ħdejn l-ajruport qiegħed?

Minbarra r-raħal, diversi nħawi f'Malta u Għawdex jgħidulhom il-Gudja.

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000.

Minn dawn, 39 qegħdin f'Malta.

tal-Ħalfa, ħaxixa tal-isteppa tat-tafal.

U fuq il-fjuri tal- Qaqoċċ tax-Xewk jinżel il-Qerd iż-Żaqquq.

Fir-riserva tal-Għadira jikbru pjanti li jifilħu għall-imluħa

tal-ilma, bħall-Bruka u x-Xorbett.

Jinżlu wkoll ħafna għasafar li jħobbu l-ilma, bħal irsieset, borok u blonġuni, glalez u pispisell, kultant xi Fjamingu wkoll – mhux ta' b'xejn il-post mgħasses lejl u nhar!

Hemm ukoll rettili bħax- Xaħmet l-Art, li jħobb art ramlija, u mammiferi bħall-Fenek Selvaġġ, li l-art ratba u ramlija jsibha komda biex iħaffer il-bejtiet tiegħu.

U friefet il-lejl għan-nemus.

Fis-siġar mal-Għolja tal-Marfa jinżlu l-Gamiem tal-

Kullar, fid-Deru tbejjet il-Bufula Sewda u fil-ħarifa jixxalaw il-Pitirrossi u l-Isturnell fuq il-frott taż-Żagħrun.

Anke l-ambjent tar-raba' importanti għan-natura,

għasafar bħall-Bilbla u d-Durrajsa, żewġ speċi li saru rari f'dawn l-aħħar 30 sena.

Kif taraw, il-lista hija twila.

Bi ftit attenzjoni u inqas tfixkil

mill-bniedem, il-lista tista' tkun ħafna itwal.

Minħabba r-ramla kbira u l-baħar baxx, fil-Bajja tal-

Mellieħa jiġu jgħumu eluf ta' nies kull sena.

U s'intendi biex jaqdu lil dawn il-folol kbar tfaċċaw matul is-snin lukandi, apartamenti, ristoranti, gabbani u raħal sħiħ ta' gabubi ħodor (u kontra l-liġi!).

Dawn iġibu magħhom ħafna skart u tniġġis, dwal u storbu bil-lejl, u tħarbit u tfixkil ta' ħabitati.

Nisperaw li bħala Sit Natura 2000 dal-post jitħares minn

speċjalment għal fjuri bħall-Peprin Aħmar, ħafna friefet, u

iktar żvilupp ħalli ma jkomplix jitlef teżori naturali.

Qerd iż-Żaqquq Large Yellow-banded Scolid Wasp Megascolia flavifrons

Speċi li tinsab biss f'pajjiż jew reġjun wieħed.


l a ħ g 2 €

Farfett tal-Bużbież

Ħbieb Ħuttaf…

Ftit ilu smajt fuq l-aħbarijiet li f'Malta mhux se jitħallew iktar jidħlu ċirki bl-annimali.

Kont se nċapċap bil-ferħ, imma fil-pront smajt ukoll li se jibdew jitħallew jinfetħu żuwijiet tal-annimali.

Flok inċapċap bdejt inħabbat rasi mal-ħajt!

X'inhu dal-ġenn biex inżommu l-annimali maqfulin?

Kif ma jifhmux li

annimal f'gaġġa huwa annimal imdejjaq?

Iż-żuwijiet huma drawwa antika li ilha teżisti minn meta n-nies kienu anke jixtru u jbigħu nies oħrajn bħala skjavi.

Illum fid-dinja kollha huwa kontra l-liġi żżomm nies skjavi.

Imma l-liġi ma tgħoddx għall-annimali.

Għalhekk għadhom jeżistu ż-żuwijiet.

Sa ftit żmien ilu jien kont niftaħar li f'Malta m'hawnx żuwijiet (ħlief wieħed bid-dniefel).

Issa f'daqqa waħda qed ifaqqsu kullimkien – fis-Salina, f'Ħal- Luqa, fl-Imtaħleb, fil-Qawra.

Tigri, iljuni, lemuri, ħut, tajr, xadini u salt annimali oħrajn.

Ilkoll maqfulin f'gaġeġ, vaski u btieħi żgħar.

Biex iħajru n-nies iżuru, iż-żuwijiet jippruvaw ibellgħuha li huma postijiet edukattivi.

Temmnuhomx ħbieb.

Min irid jitgħallem fuq l-annimali ma jmurx iż-żu imma jmur fil-kampanja, fejn l-annimali jgħixu fl-ambjent naturali tagħhom.

Veru li fil-kampanja Maltija mhux ħa naraw xadini jitbandlu fis- siġar imma għall-inqas l-annimali li naraw ikunu qed jgħixu kif suppost: ħielsa u mhux skjavi.

Ħbieb Ħuttaf, jekk veru tħobbu l-annimali żżurux żuwijiet.

Minflok, morru piknik mal-familja.

Sibu roqgħa ħaxix, ifirxu xugaman u mteddu żaqqkom 'l isfel fuq il-ħaxix, xommu l-fjuri, missu l-weraq, ħudu ritratti Imbagħad duru wiċċkom 'il fuq, u filwaqt li tisimgħu jċaqċaq dak l-għajta tiegħu, oqogħdu immaġinaw is-sħab jifforma uċuh u draguni fis- sema.

il-buċaqq

Victor Falzon L-Editur

tal-Bużbież

Il-Farfett (Swallowtail Butterfly) huwa wieħed mill-ikbar friefet Maltin.

Kulħadd donnu jaf bih u għandu diversi ismijiet, fosthom Farfett tal-Fejġel, Farfett tar-Reġina u Farfett tal-Lira.

L-ispeċi ta' Malta hija ftit differenti minn ta' pajjiżi oħra.

Ritratt ta' Victor Falzon

Mal-faċċata

Kif jidħol Ottubru l-kampanja Maltija timtela bl-għana tal-pitirrossi.

il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Attività L-Ispanjulett Intervista ma' Ħarrubu Dinja fil-ħamrija Arti u Ittri Tielgħa t-tempra Paġna Falko Iċ-ċita tal-insetti Għajn Barrani

il-Kumitati

Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Ottubru 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Il-ħerba

terġa' tibda.

Dil-ħarifa għexieren ta' eluf ta' għasafar tal- għana ħa jinsterqu mill-kampanja Maltija.

Dan għaliex ħafna rġiel u ġuvintur reġa' għandhom permess biex jerġgħu jibdew jaqbdu l-għasafar mis-selvaġġ.

Il-vizzju tal-insib reġa' tqajjem.

Din hija ħaġa ta' mistħija għal pajjiż li suppost qed jimxi 'l quddiem fil-ħarsien u l-apprezzament tal-għasafar.

Imma flok 'il quddiem qed nerġgħu mmorru lura għall-vizzji tal-passat.

L-insib għall- għasafar tal-għana kien inqata' fl-2009 u l-vizzju kien beda jonqos ġmielu.

Ġojjin

reġa' nfetaħ, u iktar minn 4500 nassaba reġgħu bdew jagħmlu ħerba mill-għasafar.

Qed jagħmlu ħerba wkoll minn ħafna nħawi ta' xagħri, għax biex jarmaw il-post fejn jifirxu x-xbiek spiss jaqilgħu,

Taż- żebbuġ

jaħarqu jew jordmu l-pjanti tax-xagħri,

Fl-Unjoni Ewropea huwa kontra l-liġi li taqbad l-għasafar tal-għana.

Bilħaqq!

Dawk il-flus infaqniehom!

Jekk tiftakru, fil-Mixja Maratona ta' Marzu li għadda konna ġbarna xi €1100.

B'dawk il-flus issa xtrajna 50 tromba.

Dawn ħa jużawhom studenti waqt żjarat fir-riservi naturali tal-Għadira, Is-Simar u postijiet oħrajn.

Fir-ritratt tal-lemin jidhru ftit mit-trombi qed jippużaw f'ħoġor tat-tieqa fiċ- ċentru żjarat tal-Għadira.

Ir-ritratt ta' taħt juri studenti mill- iskola primarja ta' San Lawrenz (Għawdex) qed iżanżnu t-trombi.

Donnhom raw xi ħaġa interessanti!

Il-wiżgħa tal-kampanja ikbar minn dik li naraw fid- djar.

Spiss tixxemmex fuq zkuk ħoxnin ta' siġar kbar.

Il-liedna tixxeblek mal- ħitan u mas-siġar.

Fix- xitwa l-għasafar jagħmlu festa mill-frott tagħha.

Il-bufula tal-għollieq hija għasfur żgħir tas-siġar.

Ma tarahiex malajr imma tinduna biha mill-għajta qawwija.

Il-brimba kbira tal-widien hija waħda mill-ikbar brimb ta' Malta.

Tagħmel għanqbuta kbira u sabiħa.

Iż-żnuber hija siġra b'weraq aħdar ċar qisu labar.

Iż-żerriegħa taż- żnuber iddum tliet snin biex issir ġol-prinjola.

Ambjenti u Residenti

Fil-ħarifa u x-xitwa l-għana tal-pitirross tisimgħu kullimkien, imma speċjalment fejn hemm is-siġar.

is-siġar fil-bosk spiss Taħt jikber l-għollieq, arbuxxell folt u jniggeż ħafna.

Għasafar bħall- Bufula tal-Għollieq ibejtu fih biex ħadd ma jmissilhom il-bejta.

Il-kuċċarda hija tajra li tgħix kbira tal-priża sena fil-boskijiet.

Kull tpassi f'numri kbar, u eluf jgħaddu minn fuq Malta.

Il-bosk mhux ħabitat komuni f'Malta.

Is-siġar li kienu jikbru fil-gżejjer tagħna fl-antik kważi kollha spiċċaw meta l-bniedem beda jaqtagħhom għall-bżonnijiet tiegħu.

Il-ħabitat tal-bosk jiddependi mis-siġar, u l-annimali u l-pjanti l-oħra kollha għandhom bżonn dawn is-siġar.

Il-boskijiet li għandna llum huma kollha mħawlin, bħall-Buskett li jidher f'dar-ritratt.

Mill-bosk oriġinali Malti baqa' biss xi rqajja' żgħar ta' siġar tal-ballut fl-Imġiebaħ, fil-Wardija u f'Wied Ħażrun.

Il-baħrija tal-ballut tħobb postijiet fejn tikber il-Liedna għax ix-xagħat tagħha jiekol il- weraq ta' dil-pjanta.

Jgħidulha 'tal-ballut' għax il-fosdqa tkun qisha ġandra (acorn).

Piknik fil-Foresta

Intervista ma' fjura

Issa li n-natura reġgħet qamet mir- raqda tas-sajf, ħa mmorru passiġġata u piknik għall- kwiet ta' Foresta 2000, post sabiħ, kollu siġar, beraħ u veduti.

Ejjew gawdu magħna n-natura u l-għasafar tax- xitwa.

Data Is-Sibt 6 Diċembru 2014 Ħin 2pm–4.30pm Niltaqgħu Quddiem ir-riserva tal-Għadira

Merħba Membri u l-familja

aX'nista' nara tgħid?

Spanjulett Common Kestrel

Ħarruba Carob

Bonġu Ħarruba.

Ħarrubu, jekk jogħġbok.

Ħarrubu!

Ħarruba!

Le ħijjos.

Jaqaw għalik xorta?

Le, imma l-pjanti jkunu rġiel u nisa fl-istess ħin, mhux hekk?

Ħafna pjanti iva, imma mhux kollha.

Aħna l-ħarrub le.

Allura kif tagħraf ħarrubu minn ħarruba?

Mill-fjuri tagħna, u bħalissa tajjeb għax qegħdin bil-fjuri.

Dawk il-bukketti xniexel sofor huma l-fjuri tiegħek?

Iva, il-fjuri tal-ħarrub irġiel ikunu blalen żgħar sofor mimlijin polin.

U nagħmlu riħa speċjali.

U l-fjuri tal-ħarrub nisa kif ikunu?

Ikun qishom għenieqed tal- banana żgħar u bojod.

Tajjeb!

Nikber u nitgħallem… Int għadek żgħir, ara jien għandi iktar minn mitejn sena.

Waww, u fik siġra vera sabiħa.

Anke n-naħal ġie jgawdi d-dell.

In-naħal mhux għad-dell ġie imma għall-polin mill-fjuri tiegħi.

L-għasel mill-fjuri tal-ħarrub jgħidu li tajjeb ħafna.

Tajjeb veru, għax doqtu.

Ħabib Ħarrubu, grazzi tal-ħin tiegħek.

Saħħa lilek, tkun 'l hawn għaddi.

żgħir is-seqer huwa komuni fi żmien il- passa, u xi waħdiet jidhru anke fix-xitwa.

Fih daqs ħamiema, imma minħabba t-tul u l-wisa' tal-ġwienaħ u d-denb, jidher akbar meta jkun qiegħed itir.

Ir-raġel u l-mara għandhom ilwien differenti, u l-mara tkun ftit akbar mir-raġel.

L-Ispanjulett jikkaċċja l-aktar annimali żgħar bħal ġrieden u gremxul u adatta sew għall-ħajja qrib il-bniedem.

Meta jkun qiegħed ifittex x'jiekol, jissaqqar 'il fuq mill-art fl-istess post billi jferfer il-ġwienaħ b'ħeffa kbira.

Kapaċi jżomm fl-istess post anke meta jkun riħ qawwi, mingħajr ma jiċċaqqlaq xejn.

Imbagħad, meta jilmaħ xi ħaġa li tgħodd għalih, jinżel għaliha b'ħeffa kbira.

Kultant xi par Spanjulett jirnexxielu wkoll ibejjet f'pajjiżna, ġeneralment f'Għawdex.

Il-fjuri tal-ħarrub nisa jkunu differenti sew mill-fjuri tal-ħarrub irġiel.

Fil-ħarifa n-naħal li jkun żar il-fjuri rġiel iżur ukoll il-fjuri nisa u xi polin li jkollhom ma' ġisimhom jeħel ma' dawn il-ħafna qishom bananiet żgħar bojod.

Ftit ftit dawn jibdew isiru frott.

Għal nofs Awwissu tas-sena d-dieħla jkunu lesti biex in-nanna tagħmilhom ġulepp!

X'kelma nużaw meta insett iġorr polin minn fjura għal oħra?

Puu għalik.

Min għallmek il-Malti?

Dinja fil-ħamrija

Meta nitkellmu fuq ħabitati spiss insemmu foresti, deżerti, muntanji, il-baħar u postijiet oħra li aħna l-bnedmin naraw u nistgħu nżuru.

Spiss ninsew ħabitat ieħor importanti, moħbi, mudlam u umdu: il-ħamrija!

Meta nimxu fil-ġnien ftit nagħtu każ li taħt saqajna hemm dinja sħiħa ta' annimali – uħud jieklu ħaxix, oħrajn huma predaturi – li jiddependu mill-ħamrija.

Kollha huma żgħar, kultant trid mikroskopju biex tarahom.

Hawnhekk niltaqgħu ma' sebgħa minnhom.

Katarina Għolli Denbek Devil's Coach-horse

Jekk tmorru skola primarja, dawn l-annimali kollha tiltaqgħu magħhom jekk tagħmlu l-Attività Minibeast Magic ta' Dinja Waħda.

Ħanex Earthworm

Dawn l-annimali mhux biss jiddependu mill-ħamrija imma jgħinuha żżomm b'saħħitha.

Ħafna minnhom jieklu l-pjanti u jgħinu s-sustanzi jerġgħu lura fil-ħamrija, in-nemel u l-ħanex jagħmlu l-kompost billi jidfnu materjal taħt l-art, u flimkien max-xini jħaffru mini u passaġġi li minnhom tidħol l-arja fil-ħamrija.

Il-Katarina u xi predaturi oħra jieklu annimali żgħar u b'hekk iżommu l-bilanċ fil-fawna ta' dan l-ambjent.

Mingħajru dan l-ambjent anke aħna l-bnedmin nispiċċaw.

Aqtgħu għaliex!

Ħanżir l-Art Woodlouse

Xini tal-Ħamrija Soil centipede

Ħanex tal-Indewwa Millipede

r u l u k h i t ħ g A

X'int tagħmillu xagħrek Betty?!

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom imejl jew bil-posta*. imejl il-huttafa@birdlifemalta.org indirizz BirdLife Malta

57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120

*Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Kamaleonti Matthew Attard (6)

Tielgħa t-tempra!

Iktar ma taħlu dawl iktar idaħħnu l-pawer stejxins.

Mela agħmluli pjaċir u taħlux dawl, għax ħa toqtlulna t-tfal kollha.

Grazzi.

Iktar ma jdaħħnu l-pawer stejxins iktar isir tniġġis.

Iktar ma jsir tniġġis, iktar tisħon l-arja.

Iktar ma tisħon l-arja, iktar jinħall is-silġ tal-Artiku u l-Antartiku.

Iktar ma jinħall silġ, iktar jogħla l-livell tal-baħar.

Iktar ma jogħla l-livell tal-baħar, iktar jegħrqu xtut ramlin.

Iktar ma jegħrqu ramliet, iktar jegħrqu bejtiet tagħna l-fkieren.

Il-fkieren tal-baħar kollha tad-dinja jbejtu l-istess.

Jitilgħu fuq xatt ramli, iħaffru ħofra u jbidu fiha.

Imbagħad jgħattuha u jerġgħu lura fil-baħar.

Ix- xemx issaħħan ir-ramel, il- bajd isir u ż-żgħar ifaqqsu.

Imma jekk il-baħar jitla' u jgħarraq ir-ramla, il-bajd jixxarrab u ma jfaqqasx.

Il-passa tal-ħarifa issa battiet u ħafna mill-ispeċi t'għasafar li stajt tosserva fl-aħħar ġimgħat għaddew għall-Afrika.

Issa jitfaċċaw dawk l-ispeċi li jiġu jqattgħu x-xitwa magħna.

Bħalissa faċli tara jew tisma' pitirrossi jew sturnell kull fejn tmur, u għandek issib

Hemm xi 50 speċi ta' għasafar li jgħaddu x-xitwa f'Malta.

Klabb Ħuttaf 13+

Żgħażagħ BirdLife Malta

Ġurnata Kemmuna

xi buċaqq tax-xitwa jekk tmur passiġġata fil-kampanja.

Ftit jiem oħra għandha tiżdied il-preżenza tal-vjolin tax-xitwa, iz-zakak abjad u l-fjamma sewda.

Jekk tmorru f'ċerti naħat bis-siġar taċ-ċipress u ż-żnuber tafu tinzertaw speċi inqas komuni bħall-bufula tal-qamar u l-bufula tax-xemx.

Nistidinkom ukoll tiġu żżuru r-riservi naturali tal-Għadira u Is-Simar fil-weekends minn dax-xahar sa Mejju.

Minkejja li huma postijiet żgħar u żgur li uħud minnkom diġà mortu

xi drabi, huma opportunità eċċellenti biex titgħallmu aktar

fuq l-bijodiversità lokali u tosservaw kif in-natura

tadatta u tinbidel mal-istaġuni.

Hemmhekk kważi biċ-ċert taraw għasafar oħrajn li jħobbu jkunu hawn għax-xitwa, bħall- blonġun sekond u l-blonġun żgħir.

Il-bufula tal-qamar hija waħda mill-iżgħar għasafar li jiġu Malta.

bufula tal-qamar goldcrest

Kemmuna hija Santwarju tal-Għasafar fejn kaċċa u nsib ma jistgħux isiru.

Nhar il-Ħadd 16 Novembru 2014 ejjew magħna sa Kemmuna biex tgawdu n-natura u l-għasafar f'post kemmxejn iżolat.

Nimxu fil-mogħdijiet sbieħ max- xagħri, il-bajjiet u l-irdumijiet ta' din il-gżira.

Ħa jkollna wkoll ċans (jekk it-temp jippermetti) nosservaw ftit bird ringing fl-osservatorju li għandha l-BirdLife f'Wied l-Aħmar.

Niltaqgħu: Iċ-Ċirkewwa (fejn il-kjosk) fis-7am Ġibu: żarbun tajjeb għall-mixi, tromba, kamera, ikel u xorb

Jekk tagħmlu ħsieb li tiġu infurmawna minn qabel.

Dettalji hawn taħt.

Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Ċempel lil Tim (79071796) jew lil Nick (99809190) jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook.

Iċ-ċita tal-insetti!

Inlaqqgħukom maċ-Ċiċindela, l-iktar insett żvelt fid-dinja.

Iċ-Ċiċindela hija insett mill-familja

kbira tal-ħanfus.

Tingħaraf mid- disinn fuq daharha u minn dawk l-għajnejn imqabbżin u xedaq kbir.

Miskina, li kellha tidħol għal konkors tal-ġmiel probabbli tiġi l-aħħar.

Imma aħna n-naturalisti naraw il-ġmiel u l-interess f'kull ħaġa ħajja, u ċ-Ċiċindela għandha tagħha wkoll.

Fost il-miljuni ta' speċi ta' insetti fid-dinja, dawn il-ħanfus huma l-iktar insetti li jiġru.

Forsi ma tirbaħx konkors tal-ġmiel, imma fi flat race iċ- Ċiċindela tidħol l-ewwel żgur.

Bl-Ingliż dawn il-ħanfus jgħidulhom

tiger beetles għax huma predaturi ta' insetti oħrajn.

Bil-Malti nistgħu nsejħulhom Ċiċindela għax l-isem xjentifiku tal-grupp tagħhom huwa Cicindelidae

L-ispeċi li tidher fir-ritratt hija Myriochile melancholica u probabbli hija l-unika speċi li għadha teżisti f'pajjiżna.

Grazzi lill-ħabib tagħna David Mifsud li għarfilna l-ispeċi.

Iss grazzi, imma tinsiex kemm iċ- Ċiċindela hi iżgħar minn bniedem.

Daqs b'daqs, biex ileħħaq magħha, Usain Bolt ikollu jiġri 800km fis-siegħa.

Iċ-Ċiċindela tiġri xi 9km fis-siegħa.

Iss, Usain Bolt iċ- ċampjin tad-dinja fil-ġiri jtella' 44km fis- siegħa.

800km fis-siegħa!

Mela ħsibtuni rokit spazjali jew?

Natura 2000 Natura mħarsa

Għajn Barrani

F'din il-ħarġa jmiss li nagħtu titwila lejn Għajn Barrani, post daqsxejn remot li forsi ħafna minnkom għadkom qatt ma żortu.

Għajn Barrani jinstab fuq il-kosta tal-grigal ta' Għawdex.

Tista' tasal għalih jew mix-Xagħra jew b'mixja sabiħa li titlaq mir-Ramla u ddur max-xatt tul mogħdija daqsxejn dejqa – jekk tmorru fix-xitwa attenti però għax wara xi ħalba xita t-tafal li hemm f'dawn l-inħawi jkun jiżloq.

L-ewwel ħaġa li tolqot l-għajn f'Għajn Barrani hija l-pajsaġġ spettakolari, b' kuntrasti ta' kuluri bejn l-aħdar tal-ħaxix, il-blu tal-baħar u l-ilwien tal-blat li jvarjaw minn kważi abjad għal kannella u safrani.

Mhux ta' b'xejn li spiss jintużaw ritratti ta' Għajn Barrani bħala riklam għal Għawdex!

F'Għajn Barrani nsibu taħlita interessanti ħafna ta' 1ġeoloġija, 2ġeomorfoloġija u 3ekoloġija.

Qawwi ta' Fuq

Ġebla s-Safra (jew Rina)

Qawwi ta' Taħt (jew Żonqor)

Is-saffi tal-blat Malti.

Is-saff ta' taħt huwa l-eqdem u ta' fuq l-aktar riċenti.

ĠEoLoĠIJA

Il-ġeologija ta' dan il-post

hija partikolari għax insibu taħlit ta' blat, inkluż il-Qawwi ta' Fuq, il-Ġebla s-Safra u t-Tafal.

Dawn huma s-saffi ta' blat Malti li huma l-inqas antiki.

Għalkemm saff wieħed,

il-Qawwi ta' Fuq mhuwiex l-istess kullimkien.

Per eżempju jekk tħarsu lejn ir- ritratt sabiħ ta' Għajn Barrani f'dil-paġna, taraw li fih blat bajdani kif ukoll blat safrani u anke ħamrani.

Is-sies tax- xellug huwa kollu Qawwi ta' Fuq, imma isfel max-xatt u anke fil-baħar hemm ħaġriet li tgerrbu mill-istess saff!

ĠEoM oRF oLoĠIJA

Mil-aspett ta' ġeomorfoloġija, hemm ħafna elementi ta' interess.

Insibu per eżempju l-Wied tal-Pergla li jipprovdi materjal li ftit ftit isibu ruħu fil-bajja tar-Ramla.

Insibu anke diversi rdumijiet, għoljiet miksijin bit-tafal, u għejun tal-ilma ħelu.

L-għejun b'mod speċjali huma ħabitat prezzjuż għax rari fil-Gżejjer Maltin.

Fejn qiegħed?

Għajn Barrani qiegħed max-xatt fil-grigal ta' Għawdex, bejn il-Bajja tar-Ramla u l-Bajja ta' Marsalforn.

EKoLoĠIJA

Huwa preċiżament minħabba l-ġeomorfoloġija u l-ġeoloġija li Għajn Barrani huwa importanti għal ħafna speċi ta' pjanti.

Fil-fatt, barra li huwa sit Natura 2000,

Simar Niggież Sharp Rush Juncus acutus

Tgħid għaliex jgħidulu niggież?

Aqbeż fih u malajr tifhem.

Mappa ta' Għajn Barrani

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

xagħri

steppa bil-blat

siġar

qasab

raba' tafli ftit li xejn maħdum

Il-landfill ta' Għajn Damma

Lampedusa u Lampione huma żewġ gżejjer żgħar Taljani li qegħdin fil-punent ta' Malta.

dal-post huwa wkoll skedat bħala post ta' importanza ekoloġika.

L-għejun, per eżempju, huma sors ta' ilma ħelu importanti immens fl-ambjent xi ftit jew wisq niexef ta' pajjiżna, u t-tafal iżomm l-ambjent umdu wkoll.

L-irdumijiet huma pjuttost inaċċessibli u għalhekk jipprovdu refuġju għal ħafna speċi li f'imkejjen oħrajn intlaħqu mill-bniedem jew mill-mogħoż tiegħu.

Insibu diversi siġar ta interess bħal per eżempju l-virgi, pjanta indiġena u rari mhux ħażin li tagħmel fjuri vjola sbieħ immens.

Insibu wkoll is-siġra tal-bruk, li għalkemm ġieli narawha f'postijiet mal-kosta, hija wkoll meqjusa mhedda.

Insibu wkoll pjanti iżgħar ta' valur ekoloġiku, bħas-simar niġġież li huwa rari ħafna f'pajjiżna, u pjanti endemiċi bħall- ġiżi ta' Malta, ix-xebb u t-tengħud tax-xagħri.

Hemm ukoll speċi oħrajn li, għalkemm mhux endemiċi għal kollox huma

ristretti għal Malta u ftit postijiet oħra.

Per eżempju hemm varjetà ta' bjanka li tinstab biss fil-Gżejjer Maltin u fuq Lampedusa u Lampione.

Fost l-għasafar li jbejtu f'Għajn Barrani nsibu l-merill u l-bilbla.

Nistgħu nsemmu lista ħafna itwal ta' speċi li nsibu f'Għajn Barrani, imma jkollna bżonn ħafna iktar faċċati, għax Għajn Barrani għandu 4bijodiversità kbira.

Barra minn hekk ġie wkoll skedat bħala Post ta' Valur Pajsaġġistiku Għoli, titlu li tassew jistħoqqlu minħabba l-ġmiel ta' veduti. .

L-istudju tal-blat u kif ifforma 2ġeomorfoloġija.

L-istudju ta' kif l-elementi, iż-żmien u l-forzi tan-natura ħallew effett fuq il-blat u ffurmaw per eżempju widien, għoljiet, għerien, muntanji, bajjiet, eċċ. 3ekoloġija.

L-istudju tal-ħajja naturali, kif il-pjanti u l-annimali jiddependu minn xulxin, u kif jgħixu fl-ambjent naturali tagħhom.

Varjetà ta' ħajja.

Idħol membru jew ġedded sena oħra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegħek!


l a ħ g 2 €

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p2

Il-likeni donnhom ma jafux iħallu blata mikxufa!

Iridu bilfors jaraw kif iżejnuha bid-disinji u l-kuluri.

il-Kontenut Editorjal Fejn norqod?

Ambjenti u Residenti Attività Il-Buċaqq tax-Xitwa Intervista mal-Ġarġir Abjad Żewġ Ballerini Arti u Ritratti X'hemm ħażin?

Paġna Falko Tielgħa t-tempra Il-Maqluba il-Kumitati

Ċentrali

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Diċembru 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej Ħuttaf…

Jien u nikteb dan l-editorjal qed inħares barra mit-tieqa.

Nieżla xita qliel bir-ragħad u qed iqum ir-riħ.

U qed jidlam ukoll.

U nibda naħseb f'dawk l-imsejknin pitirrossi u vjolini tax-xitwa hemm barra jtertru mxarrbin għasra fuq fergħa tixxejjer mar-riħ.

Tiskanta kif jibqgħu ħajjin hux!

Imma fil-fatt mhux kollha jibqgħu ħajjin.

Wara xi lejl xita u riħ l-għada spiss tara għasafar mejtin taħt is-siġar.

Dawn ikunu kesħu wisq matul il-lejl għax ma kellhomx biżżejjed enerġija biex jibqgħu sħan.

Is-soltu jiġrilhom hekk għax ma jkunux kielu biżżejjed fil-jiem ta' qabel.

Ħafna għasafar jieklu insetti, dud u brimb.

Fir-rebbiegħa u s-sajf isibu kemm iridu imma fix-xitwa l-insetti jmutu jew jistaħbew.

Għalhekk f'daż- żmien l-għasafar flok insetti jieklu frott irqiq (berries) u żrieragħ.

Imma anke minn dawn mhux dejjem isibu biżżejjed.

Aħna nistgħu ngħinuhom tgħid?

L-aħjar mod hu li narmawlhom bird table fil-bitħa, ġardina, bejt jew anke fil-gallerija.

Sibu biċċa njama daqs dil-paġna, waħħluha ma' lasta ta' xkupa u deffsuha fil-ħamrija jew f'barmil ramel.

Fuqha farrkulhom gallettini, qagħaq, ottijiet, anke skaduti ma jimpurtax.

Ferrxulhom ponn kuljum u oqogħdu arawhom minn wara tieqa.

Tgawdu intom u jgawdu żgur huma.

U issa aħjar nitfi l-kompjuter qabel ma tixwihuli xi sajjetta!

Il-Festi t-Tajba lilkom u lill-familja.

Victor Falzon L-Editur

il-Klabb

Mal-faċċata

Jekk tħobbu tieħdu r-ritratti, għattu ħġieġa tat-tieqa b'biċċa karta kbira ħalli ma tkunux tidhru, u ħudu r-ritratti tal-għasafar minn toqba fil-karta.

Jekk jiġukom tajbin ibagħtuhomlna ħalli nġibuhom f'Il-Ħuttafa.

Il-Gawwija Rasha Kannella (Black-headed Gull) hija waħda mill-iktar speċi ta' gawwi komuni li jidhru Malta.

Aħna narawha l-iktar fil-libsa tax-xitwa, u għalhekk rasha daż-żmien tkun bajda (b'dabra skura wara għajnejha), mhux kannella kif jgħid isimha.

Ritratt ta' Aron Tanti

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p3

Fir-rebbiegħa u fis-sajf l-Għasafar tal-Bejt jiġu jbejtu fil- ventilaturi tad-djar tagħna, u jrabbu familja ħelwa, forsi xi ftit storbjuża wkoll!

Bil-lejl il-ġenituri jorqdu ħdejn iż-żgħar tagħhom.

aħbarijiet

Imma meta jgħaddi l-istaġun tal-bejta l-Għasafar tal-Bejt ma jibqgħux jorqdu mal-familja tagħhom biss.

Fil-ħarifa jingħaqdu ma' Għasafar tal-Bejt oħrajn u jorqdu fi gruppi f'siġar folti.

Dawn is-siġar is-soltu jkunu għall-kenn f'xi pjazza jew triq bil-bini madwarha.

Il-bini jilqgħalhom mir-riħ u t-temperatura qalb il-bini tkun iktar għolja milli fil-beraħ.

Il-logo ta' Spot a Sparrow

Dawn il-postijiet fejn jinġabru l-għasafar biex jorqdu ngħidulhom roosts.

F'Malta għandna diversi minnhom, uħud kbar, oħrajn żgħar.

Imma kemm għandna?

U fejn qegħdin?

Biex insiru nafu fejn qegħdin dawn ir- roosts qed nitolbu lin-nies kollha ta' Malta biex jgħinuna!

U għalhekk f'Novembru li għadda bdejna l-proġett Spot A Sparrow.

Kif nieħu sehem fi Spot a Sparrow?

Faċli.

Filgħaxija ma' nżul ix-xemx żomm widnejk miftuħin u ara tismax ħafna tpespis ġej minn ġo siġra jew grupp ta' siġar.

Jekk f'dawn is-siġar tara wkoll ħafna għasafar deħlin u ħerġin qalb il-friegħi, ifisser li sibt roost.

Għidilna bir-roost li sibt.

Idħol fl-Internet u mur fil-websajt www.spotasparrow.org.

Ikklikkja din it-tabella u imla t-tagħrif dwar fejn sibt ir-roost.

Il-websajt fiha ħafna tagħrif fuq l-Għasafar tal-Bejt.

Fiha anke recording tal-istorbju li jkun hemm f'roost tal-Għasafar tal-Bejt.

Meta jispiċċa l-proġett f'Diċembru 2015 ħa nkunu tgħallimna liema huma l-iktar siġar u postijiet importanti għal sħabna l-Għasafar tal-Bejt.

B'hekk inkunu nistgħu ninfurmaw lill-Gvern biex jiżgura li dawn il-postijiet jiġu protetti.

BirdLife Malta qed tmexxi dal-proġett flimkien mal-Fondazzjoni Inspire.

Jekk tara għasfur żgħir skur b'leħħa ħamra f'denbu meta jtir, dik tkun Fjamma Sewda.

Narawha fix-xitwa u tħobb toqgħod fuq iċ-ċnut tal-bjut.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p4

Xi friefet il-lejl (bħal dan il-pipistrell) jorqdu fi xquq tal-bini u rkejjen mudlama, u filgħaxija joħorġu jaqbdu l-baħrijiet u n-nemus li jinġibdu lejn id-dwal tat-triq.

Il-likeni (bħal dil- ġmiel ta' Caloplaca) jikbru ċatti fuq ċnut tal-bjut, speċjalment fi djar xi ftit antiki.

Il-Ħanfusa tal-Kantina tħobb postijiet dellin u umdi.

Din il-ħanfusa timxi bil-mod u ma ttirx u għalhekk faċli għall- għasafar biex jaqbduha.

Il-Ħurrieq jikber waħdu f'ħafna ġonna.

Is-sidien tad-djar spiss jeħilsu minnu imma l-Ħurrieq ukoll għandu postu fin-natura.

Huwa l-ikel ta' diversi annimali żgħar, bħax- xagħat tal-Farfett tal-Ħurrieq.

Din tajba għal uliedi.

Iz-Zakak Abjad jingħaraf għax jimxi flok jaqbeż, u denbu l-ħin kollu jbandlu 'l fuq u 'l isfel.

Għalhekk bl- Ingliż jgħidulu wagtail.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p5

Ambjenti u Residenti

Jekk tgħaddi minn ħdejn siġra jew arbuxell u tisma' l-ħoss Ċxxx-ċxxx-ċxxx ġej minnha x'aktarx li hemm Bufula Sewda qed twissik biex titlaq għax hemmhekk tagħha!

L-Għasfur tal-Bejt huwa komuni imma xorta interessanti.

Arah jiġġieled għall- ikel fuq xi bird table jew iġorr it-tiben għall-bejta.

Fir- rebbiegħa r-raġel veru jisbieħ.

Il-Gremxula ssibha ħafna fil- ġonna tad-djar.

Filgħodu toħroġ tixxemmex fuq xi ġebla għax għandha bżonn is-sħana tax- xemx qabel ma tmur tfittex l-insetti għall-ikel.

Il-Ħażżien Aħmar ibejjet f'kull xaqq li jsib, ħafna drabi taħt bankini u fi btieħi.

Jieklu frak tal-ikel u żerriegħa u jġorruh f'serbut.

Meta jtiru fis-sajf isiru l-priża ta' ħafna għasafar.

L-Urban huwa l-ħabitat li ħoloq il-bniedem bil-bini, id-djar, it-toroq u l-ġonna tiegħu.

Għalkemm l-urban mhuwiex ambjent naturali xorta nsibu annimali u pjanti li jgħixu fih.

Hemm xi speċi li adattaw tajjeb għall-urban u jgħixu fih f'numri sbieħ.

L-urban huwa ħabitat tajjeb għall-annimali għax fih isibu biżżejjed x'jieklu, fosthom l-ikel li narmu, insetti u frott mill- ġonna, u anke ikel fuq il-bird tables.

Isibu wkoll postijiet għall-kenn fejn jistrieħu u anke jbejtu.

Il- bini għoli huwa perfett għall-bejta ta' ċerti għasafar bħar-Rundun.

Min jaf, forsi xi darba jbejjet il-Bies!

Ħarġa sat-tarġa

Kontu tafu li Malta maqsuma fi tnejn?

Miljuni ta' snin ilu sar terremot u Malta nqasmet

Imma l-biċċiet flok infirdu baqgħu flimkien, però nofs minnhom sfronda 'l isfel u

n-nofs l-ieħor baqa' mperreċ fl-għoli.

Malta ġiet qisha b'tarġa kbira ħafna minn naħa għall-oħra.

Fl-attività li jmiss ħa mmorru fl-inħawi ta' din it-tarġa, fejn għad hemm kampanja sabiħa.

Fost għasafar oħrajn għandna

naraw il-buċaqq tax-xitwa, il-pespus, forsi anke xi spanjulett jissaqqar biex

Trid nieħdok?

Iva Ma, ħudni ħudni!

Qisu li narawkom eh!

Data Is-Sibt 24 Jannar 2015 Ħin 2pm sa 4.30pm Niltaqgħu Ħdejn l-iskejjel San Anton u San Andrea (L-Imselliet) Merħba membri kollha* u l-familja

*Tfal ta' taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+)

Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 2.

X'nista' nara tgħid?

Buċaqq tax-Xitwa Common Stonechat

Wieħed mill-għasafar li naraw daż-żmien tas-sena huwa

l-Buċaqq tax-Xitwa.

Il-kelma buċaqq (jew buċaqċaq, kif jissejjaħ f'xi nħawi ta' Malta) hija imitazzjoni tal-għajta tiegħu li spiss jirrepeti, u li nistgħu nxebbħuha mal-ħoss li jagħmlu żewġ ġebliet imħabbtin ma' xulxin.

Fih daqs Pitirross, għalkemm mhux imbaċċaċ daqsu.

Ir-raġel u l-mara jingħarfu sew minn xulxin mill-kuluri tagħhom.

Għalkemm aktar għandek ċans tarah fil-kampanja, ġieli tiltaqa' miegħu wkoll f'xi għalqa mdawra bil-bini.

Il-Buċaqq tax-Xitwa jħobb

jitperreċ fuq xi zokk jew fergħa li tkun ftit għolja mill- art, bħal xi fergħa bużbież niexfa.

Jagħmel dan biex minn hemm joqgħod għassa għall-insetti, li jiffurmaw parti sew mid-dieta tiegħu.

Dan l-għasfur ma jbejjitx

Ringiela żerriegħa magħluqin fi speċi ta' tubu, eż. fulu.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p6

Intervista ma' fjura

Ġarġir Abjad White Mustard

Bonġu, donnok tħobbha l-kumpanija!

X'hawn minnkom!

Bonġu.

Iva jien rari ssibni waħdi.

Dejjem fi gruppi ngħixu, kultant għalqa nimlewha.

Din l-għalqa qisha tapit abjad.

Immaġina kemm ikel qed nipprovdu lill-friefet u n-naħal bil-fjuri tagħna, eh.

Intom żeragħkom il-bidwi?

Ħa ħa le x'żera' żera'!

Aħna pjanti selvaġġi.

Nikbru hawn għax ħamrija li titqalleb hija tajba għaż-żerriegħa tagħna.

Imma żomm waħda.

Meta l-bidwi jerġa' jqalleb il-ħamrija x'ħa jiġri?

Iqaċċatkom kollha?

Iva, imma aħna nagħmlu l-fjuri fix-xitwa.

Sa ma tinħarat l-għalqa nkunu ilna li għamilna l-1imżiewet, tajjarna ż-żerriegħa u żarmajna.

Kos, intom il-pjanti dejjem issibu xi mod kif tkampaw hux?

Intom il-bnedmin għandkom manija biex tqaċċtu u tbexxu fina l-pjanti.

Ħafna pjanti saru rari jew inqerdu minħabba fikom.

Af li jien mhux wieħed minnhom.

Owkej, mela nibqgħu ħbieb.

Grazzi u nsellimlek.

Ċaw ċaw, ħabib.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p7

Żewġ ballerini

Ritratti ta' Aron Tanti

Fir-riserva tal-Għadira bħalissa hemm żewġ Fjamingi.

Għadhom żgħażagħ u għalhekk għadhom ma sarux roża.

Kif taraw mir-ritratti, però, ġmielhom jagħtu spettaklu kuljum bil-mutetti bejniethom.

Filli jtiru flimkien, filli jittantaw xi gawwi li jkun hemm, filli jissaraw bejniethom, filli donnhom jagħmlu passi tal-ballet!

Jekk tkunu dawk in- naħat fil-vaganzi, aqbżu qabża forsi jkunu għadhom hemm.

U ajma se jdumu jitkessħu?

Il-Fjamingu (Greater Flamingo) mhux għasfur komuni f'Malta imma f'dawn l-aħħar snin sar jidher iktar spiss.

Is-soltu tkun xi qatgħa sabiħa għaddejin itiru matul ix-xatt, imma rari jieqfu hawn.

Għaliex?

L-ewwelnett għax f'Malta ftit hawn fejn dan it-tajr tal-għadajjar isib fejn jistrieħ.

U t-tieni għax kważi dejjem isibu xi kaċċatur kawboj li jisparalhom.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p8

Ħeħe, qiegħda sew!

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom imejl jew bil-posta*

*Materjal li jaslilna bil-posta ma nistgħux nibagħtuh lura.

Din il-ħarġa għall-Fjamingi ġiet mid-dehra!

Fjamingi Maxell Muscat (11)

r u l u k h i t ħ g A

Ritratt meħud l-Għadira waqt żjara ma' tal- iskola

X'hemm ħażin f'din l-istampa ???

TWEĠIBA

L-Orsijiet Bojod jgħixu fl-Artiku (lejn in-North Pole) u l-pingwini jgħixu fl-Antartiku (lejn is-South Pole).

Allura ma jistgħux jiltaqgħu!

Falko Żgħażagħ BirdLife Malta

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p9

Wied Għajn Riħana

ta' Novembru morna ġurnata Kemmuna.

It-temp inzerta xemxi u ideali għal mixja madwar il-gżira.

Minbarra xi għasafar tax-xitwa u residenti li ssib hemmhekk, rajna ukoll spanjulett (kestrel), għasfur ta' San Martin (kingfisher) u vjolin tal-faxx (yellow- browed warbler).

Dan tal-aħħar rari tarah f'Malta u għalhekk żammejna r-rekord li naraw għasfur mhux tas-soltu kull darba li nitilgħu Kemmuna!

Konna grupp ta' 15-il persuna u kienet mixja mill-isbaħ f'post kwiet u uniku għan-natura.

Nixtieq nirringrazzja lil kull min ġie magħna fil-ħarġiet matul din is-sena li waslet biex tispiċċa.

Nispera li naraw ħafna uċuh ġodda fl-attivitajiet li jmiss.

Nieħdu ħafna gost niltaqgħu mal-membri u ħbieb ta' mparna.

Nawguralkom il-vaganzi u festi tajbin, u s-sena t-tajba.

Il-membri fuq Kemmuna mixjin lejn Torri Santa Marija

Mixja u Kwiżż

F'Jannar se nagħmlu mixja Wied Għajn Riħana, viċin Burmarrad.

Bi ħsiebna nibdew wara nofsinhar, u wara ħa jkollna ċans għal kwiżż u ftit ħin nissoċjalizzaw f'Mount St Joseph li jinsab qrib.

B'hekk nibdew sena ġdida flimkien b'din l-attività u nirrankaw għal iżjed mixjiet u esperjenzi fl-2016.

Ikkuntattjawna għal iktar dettalji.

Il-membri jistrieħu għad- dell tar-ringing station tal- BirdLife f'Wied l-Aħmar

Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Ċempel lil Tim (79071796) jew lil Nick (99809190) jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook.

Tielgħa t-tempra!

Iktar ma taħlu dawl iktar idaħħnu l-pawer stejxins.

Iktar ma jdaħħnu l-pawer stejxins iktar isir tniġġis.

Iktar ma jsir tniġġis, iktar tisħon l-arja.

Iktar ma tisħon l-arja, iktar jisħon il-baħar.

Iktar ma jisħon il-baħar, inqas jikber plankton.

Inqas ma jkun hawn plankton, inqas ikolli x'niekol.

Mela agħmluli pjaċir, dak it-televixin itfuh, mhux tħalluh stand-by.

U ħallikom mill-electric blanket.

Ixtru kwilt u tisħnu xorta.

Għax ħa toqtluni bil-ġuħ!

Grazzi.

Dik tan-nofs mhix mogħdija.

Dik għadira ilma bil- wiċċ mgħotti kollu bi pjanta żgħira li tgħum fil-wiċċ.

Għax m'ilix waqajt fiha!

In-North Atlantic Right Whale hija waħda mill-iktar balieni rari.

Minnhom baqa' biss xi 400 fid-dinja kollha.

Ir-right whale tiekol plankton, annimali li għandhom bżonn ilma ta' ċerta kesħa.

Kull ma jmur dan il-plankton qed jonqos mill-ibħra tad-dinja.

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p10

Natura 2000 Natura mħarsa

Is-sit Natura 2000 ta' din id-darba huwa differenti sew minn siti oħrajn li rajna s'issa – nistgħu ngħidu li huwa post uniku fil-Gżejjer Maltin.

Qed ngħidu għall-Maqluba, u forsi l-isem diġà jagħtikom ħjiel ta' x'insibu hawnhekk.

Ilkoll tafu x'jiġifieri meta xi ħaġa tkun 'maqluba'.

Tfisser xi ħaġa rasha 'l isfel, jew bil-kontra ta' kif suppost tkun.

Fil- Maqluba hija l-art stess li hija 'maqluba'!

Immaġinaw ċirku kbir ta' art, bl-għelieqi u l-ħitan tas-

sejjieħ b'kollox… li sfrondat 'l isfel f'daqqa.

Il-flora tal-Maqluba tikber kemm fil-qiegħ kif ukoll mal-ġnub weqfin.

Fir-ritratt jidhru, fost oħrajn, Deru, Kappar, Xebb, Liedna u (fil-qiegħ) Rand u Qasab Kbir.

Xi ġralek?

Xejn, qiegħda ftit Maqluba!

Fejn qiegħda?

Il-Maqluba qiegħda f'tarf il-Qrendi

Din hija struttura 1ġeomorfoloġija ta' xejn komuni, li bl-Ingliż jew jgħidulha doline solution subsidence structure.

M'aħniex ċerti kif iffurmat però nafu li xi darba fil-passat hawnhekk ċediet l-art b'kull ma kien hemm fuqha.

Jista' jkun li ċeda s-saqaf ta' għar kbir taħt l-art, jew li l-ilma tax-xita (li jkun ftit aċiduż) biż-żmien dgħajjef il-blat.

X'aktarx li kienu ż-żewġ proċessi flimkien li wasslu biex tifforma din l-istruttura.

F'Il-Ħuttafa 108.

Ambjent rari Jekk tiftakru konna diġà semmejna d-dolines meta tkellimna fuq id-Dwejra f'Għawdex, għax dawn jinstabu hemmhekk ukoll.

Però d-doline tal-Maqluba hija ta' interess speċjali għax hija l-ikbar u forsi l-aħjar eżempju ta' dal- fenomenu li qiegħed bogħod mill-baħar, u għalhekk bi 2flora u 3fawna differenti milli nsibu max-xatt.

Kif tistgħu tobsru din il-medda art 'maqluba' hija mhux biss spettakolari biex taraha, imma ffurmat ukoll ambjent tassew uniku għall-pjanti u l-annimali, b'kundizzjonijiet kennija, dellin u daqsxejn umdi, ambjent li ma tantx huwa komuni fil-Gżejjer Maltin.

Flora u fawna rari Fost il-pjanti li nsibu hawnhekk, hemm diversi siġar u arbuxxelli indiġeni, inkluż rand, għargħar (is-siġra nazzjonali), ħarrub, deru, rummien, tin u xebb.

Din tal- aħħar, kif ġieli semmejna, hija 4endemika għal Malta.

Il- popolazzjoni tar-rand f'dan is-sit hija speċjalment importanti, għax ftit insibu rqajja' kbar hekk ta' din l-ispeċi fis-salvaġġ.

Forsi tinnutaw ukoll li semmejna anke xi siġar tal-frott.

Dan għaliex l-art tal-Maqluba kienet tinħadem, u x'aktarx kienu tħawlu diversi siġar għall-frott tagħhom.

Fost speċi oħrajn

Il-Ħuttafa 125 • Diċembru 2014 • p11

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Il-limiti tas-Sit Natura 2000

siġar

Il-ħofra tal-Maqluba

Il-Kappella ta' San Mattew

Mappa tal- Maqluba

Skont kif jintqal, il-Maqluba sfrundat fit- 23 Novembru 1343.

ta' pjanti li nsibu hawnhekk hemm liedna, kappar, bajtar tax-xewk, żagħrun, qarn il-mogħża u ħannewija, kif ukoll speċi ta' garni.

Minbarra din il-varjetà kbira ta' pjanti (inkluż ħafna speċi oħrajn li ma semmejniex hawnhekk), il-Maqluba hija wkoll importanti għal diversi fungi, inkluż speċi li huma rari ħafna fil-bqija tal-Gżejjer Maltin – ta' min jgħid, però, li ħafna fungi għad iridu jiġu studjati iktar fid-dettal.

Il- fawna hija wkoll ta' interess; insibu nemla li tinstab biss hawnhekk, speċi ta' bugħarwien li nstabet l-ewwel hawnhekk, speċi ta' ħnieżer l-art li forsi huma endemiċi, speċi ta' ħanfus endemiċi u oħrajn x'aktarx endemiċi wkoll u anke ġodda għax-xjenza.

Naħseb taqblu miegħi li l-Maqluba żgur kien ħaqqha t-titlu ta' Sit Natura 2000!

Torneuma maltense Bumunqar endemiku għal Malta

L-istudju ta' kif l-elementi, iż-żmien u l-forzi tan-natura ħallew effett fuq il-blat u ffurmaw, per eżempju widien, għoljiet, għerien, muntanji, bajjiet, eċċ. 2flora.

Il-ġabra ta' pjanti li jkunu jinsabu f'post, reġjun jew pajjiż.

Il-ġabra ta' annimali li jkunu jinsabu f'post, reġjun jew pajjiż.

Pjanta jew annimal li jkunu jinsabu f'ċertu post u mkien iktar fid-dinja.

Il-Kappella ta' San Mattew qiegħda f'xifer il-Maqluba

Dnubiet, terremoti, anġli u ġganti Stramberija bħall-Maqluba ma jistax ikun li ma ħakmitx l-immaġinazzjoni tal-bniedem.

Fl-antik ix-xjenza kienet għadha ma spjegatx ħafna mill- fenomeni naturali.

In-nies dak li ma kinux jifhmu kienu jivvintaw stejjer biex jispjegaw il-fenomeni naturali li jaraw.

Leġġenda tgħid li fejn illum hemm il-ħofra tal-Maqluba darba kien hemm raħal.

In- nies t'hemm kienu jgħixu ħajja ta' dnub, minkejja l-isforzi li kien jagħmel il-qassis (jew mara twajba) biex jirranġaw ħajjithom.

Bħala kastig sar terremot, infetħet l-art u belgħet lir-raħal kollu.

Baqgħet biss il-kappella mperrċa f'xifer il-ħofra, kif taraw fir-ritratt.

Hemm min iżejjen il-ħrafa iktar u jgħid li mhux sfrundat l-art, imma tfaċċa anġlu (jew ġgant) li qala' r-raħal mill-art u waddbu lejn il-baħar.

U fejn niżel… iffurmat Filfla!

X'saħħa dik!

Idħol membru jew ġedded sena oħra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegħek!

Il-miżata ta' sħubija fi Klabb Ħuttaf għollejnieha ftit.

Kienet ilha €7 mill-2005 u minn dak iż-żmien 'l hawn l-ispejjeż żdiedu sew.

Żidnieha bi 25ċ fix- xahar.

Għalhekk il-miżata l-ġdida issa qiegħda €10 fis-sena.

Grazzi.


l a ħ g 2 €

Ħej Ħuttaf…

Għadni dieħel minn mixja sabiħa

fil-kampanja u għandi l-kamera mimlija ritratti ta' fjuri!

kos, meta kont tifel il-kotba li kelli

tan-natura kollha kienu jgħidu li fix-xitwa n-natura torqod.

Imbagħad kont noħroġ mal-familja u x'insib?

Madwari kollu ħaxix ġdid u ħdura, u fjuri tan-narċis u qarsu u lellux u buttuniera, u faqqiegħ fid-dell, u mrieżep u żrinġijiet fin-nixxigħat, u tektik ta' pitirrossi kullimkien, u psiepes u zizka u sturnell.

Tgħid il-kotba kellhom żball?

Le, ir-raġuni kienet li l-istaġuni mhumiex l-istess mad-dinja kollha.

Per eżempju fl-ewropa ta' Fuq fix-xitwa tagħmel kesħa tal-waħx u l-borra tiksi l-art ġimgħat u xhur sħaħ.

X'ma torqodx in-natura hemmhekk!

Imma fl-inħawi tal- Mediterran ix-xitwa mhix daqshekk qalila.

Fin-naħat tagħna huwa s-sajf li jaħqar lin-natura bin-nixfa u s-sħana.

F'pajjiżi bħal Malta ħafna natura fil-fatt torqod mhux fix-xitwa imma fis-sajf.

U l-kotba?

Ħeqq, mid-dehra l-kotba li kelli kienu kollha fuq in-natura f'pajjiżi bħall-Ingilterra.

Għalhekk kont nitħawwad.

B'xorti tajba llum intom

m'għandkomx għax titħawdu għax kotba fuq in-natura Maltija qegħdin ftit ftit jiżdiedu.

Imma issa ħa nħallikom għax

ksaħt u naħseb dieħel norqod!

Victor Falzon L-editur

Mal-faċċata

Marelli x'bard!

Il-Brimba Sewda (Maltese Spider Orchid) hija waħda minn diversi orkidi li jikbru f'pajjiżna.

Anzi mhux talli tikber f'pajjiżna, imma tikber BISS f'pajjiżna.

U kif taraw mir-ritratt, tagħmel fjuri sbieħ u delikata.

Ritratt ta' Victor Falzon

Dehra ta' parti mill-mogħdija fir-riserva naturali tal-Għadira.

Ilkom ma tmorru?

Ir-riserva tkun miftuħa Sibtijiet u Ħdud mill-10am sal-4pm.

Bħal dejjem, dħul b'xejn.

Bħalissa tkun bellezza bil-ħdura.

il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Attività Intervista mal-Karfus il-Ħmir Il-Mistednin Arti fil-Foresta X'nista' nara tgħid?

Paġna Falko Il-Ballut tal-Wardija Iktar attività

il-Kumitati Ċentrali

Megħjun minn Hannah Chisholm.

il-Klabb

klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali. kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Frar 2015 disinn u produzzjoni Victor Falzon, Chris Cachia Zammit Stampat għand Poulton's Print Shop

Grazzi eh!

aħbarijiet

Ir-referendum ħa jsir.

Bħal daż-żmien sena konna ħabbarna (f'Il-Ħuttafa 120) li l-BirdLife flimkien ma' diversi għaqdiet oħrajn konna għamilna sforz kbir u ġbarna 44,000 firma. dawn il-firem kienu nġabru biex f'Malta jsir referendum fuq il-kaċċa fir- rebbiegħa.

Jiġifieri tiġi ġurnata li fiha l-Maltin jistgħu jmorru jivvutaw jekk iridux li tibqa' ssir kaċċa fir-rebbiegħa.

Ftit ġimgħat ilu sirna nafu li IVA dan ir-referendum ħa jsir, u ħa jsir fil-11 April 2015.

F'dik id-data l-Maltin ħa jiddeċiedu jekk il-kaċċaturi għandniex inkomplu nħalluhom joħorġu joqtlu l-għasafar fl-istaġun tal-bejta.

Għalhekk fil-ġimgħat li ġejjin ser tisimgħu ħafna fuq din il-biċċa xogħol.

Aħna li nħobbu n-natura s'intendi se ngħidu LE GĦALL-KAĊĊA FIR-REBBIEGĦA.

dawk iż-żewġ fjamingi żgħażagħ li tant tkessaħna bihom fl-aħħar ħarġa tal-magażin m'għadhomx hemm.

Fil-lejl ta' bejn il-Ġimgħa 23 u s-Sibt 24 ta' Jannar daħlu xi nies bil- moħbi fir-riserva tal-Għadira u l-għada filgħodu l-fjamingi kienu sparixxaw.

X'ġara minnhom?

Jew tgerrxu minn min daħal biex jipprova jaqbadhom u taru, jew inkella l-kriminal li daħal għalihom qatilhom, u bħalissa qegħdin f'xi friżer jistennew li jsiru statwa mejta.

X'seħta ta' vizzju!

Il-blonġuni jbakkru !

Fir-riserva naturali tas-Simar żewġ pari (s'issa!)

Blonġuni Żgħar (Little Grebe) għadhom kemm bdew familja! kull par għandu fellus wieħed (s'issa!). din hija vera ħaġa speċjali, l-ewwelnett għax dan l-għasfur ma jbejjet imkien iktar fis-selvaġġ f'Malta.

It-tieni nett għax li tbejjet fl-eqqel tax- xitwa hija stramba.

F'imkejjen oħrajn fl-ewropa fejn ibejjet il-Blonġun Żgħir mhux normali li jbejtu daqshekk kmieni.

Is-soltu jbejtu fir-rebbiegħa bħal għasafar oħrajn!

Jekk tridu tgawdu dawn il-ħlewwa ta' frieħ, aqbżu qabża sar-riserva.

Is-Simar qiegħed fix-Xemxija u jkun miftuħ għall-publiku nhar ta' Ħadd mill-10am sal-4pm (dħul bla ħlas).

Ċaw Ballerini ! :( dawk iż-żewġ Fjamingi żgħażagħ li tant tkessaħna bihom fl- aħħar ħarġa tal-magażin m'għadhomx hemm :( Fil-lejl ta' bejn il-Ġimgħa 23 u s-Sibt 24 ta' Jannar daħal għalihom xi ħadd bil- moħbi fir-riserva tal-Għadira u l-għada filgħodu l-Fjamingi kienu sparixxaw.

X'ġara minnhom?

Jew tgerrxu u taru, jew inkella l-kriminal li daħal għalihom qatilhom u bħalissa qegħdin f'xi friżer jistennew li jsiru statwa ġo vetrina.

X'seħta ta' vizzju!

Sebat elef u tmien mija !

nhar is-Sibt 10 Jannar grupp ta' 21 voluntiera mill-BirdLife marru l-Belt

Le mhux biex jixtru mir-Roħs ta' Jannar!

Iltaqgħu biex jgħoddu z-Zizka Bojod (White Wagtail). dawn l-għasafar jinġabru f'numri kbar biex jorqdu fis-siġar fl-inħawi ta' Pjazza Assedju.

Post fejn jinġabru l-għasafar biex jorqdu ngħidulu roost. dan l-istudju ilu jsir ħafna snin u s-siġar f'din il-pjazza minn dejjem kienu l-ikbar roost taz-Zakak Abjad f'pajjiżna.

F'temp ta' nofs siegħa (5.00–5.30pm) daħlu l-Belt total ta' 7805 zakak!

dan in-numru kiser bi ftit ir-rekord s'issa, li kien 7761 (fl-2009).

Grazzi kbira lin-nies tal-BirdLife li ħadu sehem, b'mod speċjali lill-ħabib tagħna denis Cachia li kull sena jorganizza dal-proġett interessanti.

Il-ħuttaf itir b'ħeffa kbira u jogħdos mal-wiċċ tal-ilma biex jaqbad l-insetti filwaqt li jżomm ħalqu miftuħ qisu basket.

Jidher l-iktar fir- rebbiegħa u l-ħarifa.

Ara, frejm vojt! dan ħarablek, Sur editur.

Tuba! dak għax is-siġar t'hemm wara huma Luq.

Fix-xitwa l-luq iwaqqa' l-weraq.

Fir-rebbiegħa joħroġ weraq ġdid, li minn taħt huma bojod u jagħmlu effett sabiħ, qisu s-siġra qed ixxejjirlek meta tgħaddi żiffa.

Il-luq jikber l-iktar fejn jgħaddi l-ilma.

kif juri isimha, il-bufula tal- qasab tħobb il-qasab.

Fir- rebbiegħa tgħaddi minn Malta fi triqitha mill-Afrika lejn l-ewropa.

Uħud ibejtu fil-qasab li jikber fir-riserva tas-Simar.

Iż-żrinġ jadatta għall-istaġuni differenti fil-widien.

Fil-ħarifa jbid fl- ilma, ifaqqsu l-imrieżep u wara xi sitt ġimgħat fl-ilma jrabbu s-saqajn u jsiru żrinġijiet żgħar.

Fin-nixfa tas-sajf iż- żrinġ jorqod f'toqba niedja fit-tajn.

Malta għandna ħafna widien qalb l-għoljiet.

Hemm widien li ma jżommux ilma, oħrajn li jkollhom l-ilma fix-xitwa, bħal Wied Qlejgħa (Chadwick Lakes) li jidher fir-ritratt, u oħrajn li jżommu l-ilma s-sena kollha.

Minn dawn tal-aħħar ftit għandna, bħall-Wied tal-Baħrija u Wied il-Lunzjata.

Meta post jinbidel daqshekk minn staġun għal ieħor il-ħajja ta' ġo fih trid tadatta wkoll.

Min iħobb l-ilma jrid jieħu vantaġġ ta' dawk il-ftit xhur meta l-widien ifuru bl-ilma, u jrid ikun kapaċi wkoll jibqa' ħaj meta l-wied jinxef.

Il-qasab tarah jikber f'ħafna widien.

Għandu għerq b'saħħtu ħafna tawwali li jikber laġenba tul il-medda tal-wied.

Fil-qasab jgħixu u jistkennu diversi għasafar u insetti.

Ambjenti u Residenti

Il-mazzarelli jħobbu jħufu ma' wiċċ l-ilma.

Ikunu xi mara qed tfittex fejn tpoġġi ħalli tbid fl-ilma, jew raġel idur mat-territorju, jew biex jaħtfu xi nemusa mill-ajru.

Iż-żgħar ifaqqsu u jgħixu fl-ilma.

Il-vjolin tax-xitwa huwa għasfur żgħir ħadrani li tarah f'numri żgħar ifittex l-insetti qalb il-weraq tal-pjanti ħdejn l-ilma.

Jgħanni qisu vjolin jew sega b'żewġ noti.

F'xi nixxigħat ġieli tara f'wiċċ l-ilma pjanta b'weraq aħdar skur li jifforma xibka fina. din hija ċ-ċfolloq tal-ilma u tagħmel fjuri żgħar bojod bin-nofs isfar skur.

Pjanta li tħobb widien bl- ilma hija l-biżbula tal-ilma.

Għandha weraq kbir u fir- rebbiegħa tagħmel fjuri żgħar delikati bi tliet petali roża ċar.

Il-qabru ma jafx jgħix barra mill-ilma u għalhekk huwa rari ħafna f'Malta. dan l-annimal endemiku ssibu fil-ftit widien li jżommu l-ilma s-sena kollha.

Jiekol insetti u ħniex tal-ilma.

Intervista ma' fjura

Il-Mixja ta' Marzu

Reġgħet waslet il-mixja tas-sena. din id-darba ħa nużaw ir-rotta sabiħa mir-Rabat sax-Xemxija, rotta li tgħaddina minn kampanja sabiħa fl-inħawi tad-dwejra, Binġemma u San Martin.

Mixja ta' 10km.

kif tafu dawk li ġejtu drabi oħra, għal din il- mixja nħobbu niġbru xi ħaġa tal-flus.

B'dawn il-flus aħna mbagħad nixtru affarijiet li l-BirdLife ikollha bżonn.

Per eżempju bil-flus tas-sena l-oħra xtrajna ħafna trombi biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali u li jattendu l-ħarġiet tal-klabb. din is-sena bil-flus li niġbru ħa nagħmlu birdtable kits għall-iskejjel kollha ta' Malta u Għawdex.

Ħa nipprovdu trasport lura (€1) mix-Xemxija għar- Rabat fis-1pm.

Narawkom eh…

Data Il-Ħadd 15 Marzu 2015 ĦIN 8.30am (il-mixja tibda 9am) NILTAQGĦU Quddiem il-Mużew tal-Istazzjon tal- Ferrovija, ħdejn l-Imdina (ara l-mappa) - jekk ma tafux fejn, morru ħdejn il-Villa Rumana u jidderiġukom minn hemm.

MERĦBA Membri kollha* u l-familja, ħbieb u skejjel**.

*Tfal ta' taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347644/5 jew b'imejl lil education@ birdlifemalta.org

Karfus il-Ħmir Alexanders

Bonġu, inti l-karfusa li nixtru mingħand tal-ħaxix?

Le, jgħiduli karfusa għax il- weraq tiegħi jixbħu lil tal- karfus.

U l-ħmir x'għandhom x'jaqsmu?

M'għandhom x'jaqsmu xejn.

Hija drawwa fl-ilsien Malti li meta pjanta tkun tixbaħ oħra jlaqqmuha 'tal-ħmir', 'tal- ħnieżer', eċċ.

Għandek bukketti sbieħ, qed ifakkruni fi pjanta oħra… Forsi qed ifakkruk fil-fjuri tal- bużbież u l-ferla?

Għax dawk huma kuġini tiegħi.

Aħna qegħdin familja kbira li nissejħu umbelliferi?

dakinhar inqassmu l-istiker numru 2.

Ojj! dan l-istess li tajtu fil-ħarġa li għaddiet!

dak għax il-ħarġa tad-dwejra tħassret għax kienet ix-xita u riħ qawwi.

X'għedt?

Kważi!

Fil-fatt jekk tħares lejn il-bukketti tal-fjuri tagħna fhiex ifakkruk?

Mużew tal- Istazzjon

Niltaqgħu hawn

Ħaħa qishom umbrelel!

Għandhom riħa l-fjuri?

Għandhom, u ħafna insetti jħobbuha għax spiss iżuruni naħal, żnażan u ħanfus.

Ħadt gost nitkellem miegħek, imma ħa jkolli nħallik.

Ċaw.

Jien ukoll għandi x'nagħmel.

Saħħa lilek.

Fhimt. kemm ninżel mal- lemin ta-Villa Rumana.

il-Mistednin

Fil-ġranet kesħin tax-xitwa l-għasafar jieħdu gost bi ftit karità!

Armawlhom bird table fil- ġardina u ħudu gost arawhom inaqqru l-ikel.

Ir-ritratti f'dil-paġna kollha ttieħdu f'ġardini f'Malta, ħlief tal-merill, li ttieħed f'Għawdex fuq bird table armata… f'gallerija!

għasfur tal-bejt

Ritratti ta' Victor Falzon ħlief il-kapinera (ta' Ray Galea) u l-merill (ta' Joe Sultana)

Arti fil- Foresta

Is-Sibt 6 ta' diċembru 2014 wara nofsinhar.

Ġurnata sabiħa għal mixja fil-kampanja.

Imma l-membri ta' klabb Ħuttaf li ġew dakinhar kienu lesti għal aktar minn hekk.

Ilkoll ġibna l-ikel għal piknik fil-Foresta 2000.

Iltqajna quddiem ir-riserva tal-Għadira.

L-ewwel dħalna ngawdu ftit żewġ fjamingi li kienu qed jippassiġġaw fl-ilma baxx tar-riserva.

Minn hemm soqna sa Foresta 2000 u bdejna l-passiġġata tagħna.

Ġie magħna r-ranger Ray Vella li spjegalna kif bdiet l-ideja tal- Foresta u laqqagħna mas-siġar u l-pjanti differenti.

F'nofs il-mixja tnejn mill-membri – Martina u Rebekah – tawna biċċa xogħol x'nagħmlu.

Qalulna niġbru weraq, zkuk, prinjol u anke xi ġebliet żgħar li nsibu mal-mogħdija.

Imma ma ridux jgħidulna għaliex.

Regola waħda kellna: stajna niġbru biss dak li jkun waqa' fl-art u ma naqtgħu xejn mis-siġar u l-pjanti.

Wasalna f'fetħa sabiħa, ilkoll

b'idejna mimlijin u anzjużi biex insiru nafu kif ser nużaw dak li ġbarna.

Hawnhekk Martina u Rebekah qalulna biex bihom noħolqu xi ħaġa artistika marbuta mal-Milied.

Inqsamna fi gruppi u qgħadna nivvintaw.

Veru ħadna gost.

Wara ħadna xi ritratti (kif taraw hawn fuq) u erġajna poġġejna kollox lura fil-Foresta.

kienet ħarġa bellezza u issa għandi

ġenn għall-ħarġa li jmiss: il-mixja għan-natura fil-15 ta' Marzu. nispera narakom.

X'nista' nara tgħid?

Għakrux Mara fuq werqa tal-Għansar Francesco Tanti 7

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil- paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta.

Ħaħa, erġajt bdiltu xagħrek mill-aħħar darba!

Għalkemm jgħidulu Għakrux Mara, dal-bebbuxu huwa fil-fatt raġel u anke mara.

Ħafna bebbux huma hekk.

Annimali hekk jgħidulhom ermafroditi

Pespus Lil min ikun irqiq ħafna u ma tantx jiekol ngħidulu 'pespus'.

Il-Pespus huwa għasfur żgħir daqs Tal-Bejt li jidher fil-ħarifa u x-xitwa.

Għall-kuntrarju tal-idjoma, iqatta' ħafna ħin jiġri fl-art ifittex dud u insetti biex jikolhom.

Il-Pespus issibu l-aktar f'kampanja miftuħa u fix-xagħri, fejn il-lewn mitfi tiegħu jgħinu jinsatar.

Meta tersaq lejh, itir titjira mmewġa filwaqt li jsemma' t-tpespisa li minnha ħa ismu, u malajr jerġa' jinżel fl-art.

Għandu wkoll għanja sabiħa imma f'pajjiżna ma nisimgħuhiex.

Għalkemm għadu għasfur pjuttost komuni, fl-antik kien jidher f'numri akbar.

Fi żmien il-passa jidhru għasafar oħra mir-razza tal-Pespus, bħad-diżż (Tree Pipit) li jixbħu ħafna fid-dehra.

Jingħarfu aktar mill-għajta milli mid-dehra.

Tinsewx ukoll il-Mixja Maratona f'Marzu.

dettalji p6.

ħuttafa

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Ballut tal-Wardija

Fejn qiegħed?

Il-Ballut tal- Wardija qiegħed ma' ħenb ta' għolja li tittawwal fuq ix-Xemxija.

Malta għandha ambjenti naturali li huma varjati daqs kemm huma interessanti.

Ambjent naturali li żgur li huwa nieqes sew f'Malta huwa dak tal-foresti.

Xi darba żgur kien hawn foresti ħafna ikbar, kemm f'Malta kif ukoll mal-pajjiżi tal-kosta kollha tal-Mediterran.

Imma bil- wasla tal-bniedem l-imsaġar bdew ftit ftit jonqsu, jew għax kellna bżonn l-art għall-biedja u għall-bini, jew għax kellna bżonn l-injam tas-siġar, jew ħafna drabi minħabba t-tnejn.

Insomma ftit ftit spiċċaw il-foresti u bdejna noħolqu Malta kif nafuha llum, bil-meded kbar ta' agrikoltura, bil-bini, bit-toroq u bl-infrastruttura kollha li aħna l-bnedmin neħtieġu.

Il-buż-buż-buż-buż-buż-…

Il-Ballut tal-Wardija huwa interessanti għax huwa fdal ta' dak iż-żmien meta Malta kellha boskijiet ħafna ikbar milli

għandha illum (jew forsi aħjar ngħidu milli m'għandhiex illum!).

F'Malta għandna biss erba' postijiet bi fdalijiet tal- foresti l-antiki, u dan huwa wieħed minnhom.

Il-Ballut li nsibu hawnhekk x'aktarx li huma fost l-eqdem siġar f'Malta, b'età li tista' tkun ta' xi 1000 sena!

Fil-ħajja tal-bnedmin, f'elf sena jitwieldu xi 30 ġenerazzjoni ta' nies, jiġifieri (1) inti, u qablek (2) ommok u missierek, u qabilhom (3) in-nanniet, u qabilhom (4) il-bużnanniet – u nkomplu sejrin lura bil-buż-buż-buż-buż-nanniet għal 30 darba!

Fil-fatt jekk immorru lura elf sena fl-istorja ta' Malta – fis-sena 1015 – naslu fiż-żmien meta Malta kienet taħt il- ħakma Għarbija, u fil-bidu nett tat-tnissil tal-lingwa Maltija!

Matul daż-żmien kollu dawn is-siġar baqgħu hemm – tul assedji, gwerer, imperi, rejiet, kavallieri, twelid u mwiet – iħaddru u jżerrgħu.

Qisu ż-żmien ma jfisser xejn għalihom dawn is-siġar!

Fir-

ritratt ta' fuq taraw waħda minn dawn il-ballutiet majestużi.

Il-frott tal-ballut jgħidulu ġandar, bl- Ingliż acorns.

Il-limiti tas-Sit natura 2000

xagħri

qasab

natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,300 sit natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

dan is-sit natura 2000 mhuwiex ta' valur biss għall-Ballut, għalkemm żgur li tapprezzaw il-valur storiku u ekoloġiku ta' dawn is-siġar.

Insibu wkoll diversi siġar taż-Żnuber, li wkoll huma antiki, u li għalkemm tħawlu mill-bniedem żmien ilu, issa saru parti integrali mill-komunità naturali.

Hemm ukoll siġar taż-Żebbuġ, Ħarrub, Deru, Riħan u Rummien, kif ukoll popolazzjonijiet ta' Żagħrun u Alaternu. din tal-aħħar xejn ma hi komuni fil-Gżejjer Maltin, u din t'hawn hija waħda mill-ftit popolazzjonijiet naturali ta' din l-ispeċi.

Hemm ukoll diversi speċi ta' fungi li jikbru hawnhekk u li ma tantx jinstabu f'postijiet oħra.

Il-fawna tas-sit hija wkoll ta' interess kbir, u tinkludi ħafna insetti endemiċi, rari, jew mhedda fil-Gżejjer Maltin, u li jiddependu minn dan l-ambjent uniku.

Minħabba l-istorja tiegħu, il-Ballut tal-Wardija għandu ċertu seħer kważi maġiku.

Imma dan l-ambjent huwa wkoll 1vulnerabbli immens, fdal uniku ta' ambjent li m'għadux jeżisti f'artna.

Għandu jservina ta' widen biex inħarsu l-wirt naturali kollu li għadna nistgħu ngawdu.

żagħrun

Mappa tal- Ballut tal- Wardija

L-Amanita ovoidea hija speċi ta' faqqiegħ rarissma f'Malta.

S'issa nstabet biss fil-Ballut tal-Wardija.

Annimal, pjanta jew ħabitat li ma tantx ikunu komuni u li hemm xi periklu li minħabba fih jistgħu jsiru rari jew jinqerdu.

Sorry ta, imma inti ma ġabukx diġà fil-ħarġa li għaddiet? kont fl-artiklu tal- Maqluba, hux?

X'kien erġajt tfaċċajt?

Ħeqq xi tridni nagħmel, ladarba anke fil-Ballut tal- Wardija sabuni.

Tpinġijiet meħudin mill-ktieb Flora u Fawna ta' Malta (dipartiment għall-Ħarsien tal-Ambjent 1995)

Torneuma maltense Bumunqar endemiku għal Malta

Bħalma għamilna b'suċċess is-sena l-oħra, se nerġgħu nagħmlu kaċċa għall- bajd u attivitajiet oħrajn tat-tip nature detectives għalikom u għall- familja kollha.

Ejjew ħudu pjaċir magħna!

Kaċċa għall- Bajd tal-Għid

Data Is-Sibt 4 April 2015 Post Ir-Riserva naturali tas-Simar Importanti li tibbukkjaw.

Ibagħtu imejl lil education@birdlifemalta.org jew ċemplu 21347644 fejn tingħataw iktar dettalji.

Jekk iġġedded is-sħubija fi Klabb Ħuttaf (jew tidħol membru jekk m'intix) għandna

dal-ktieb għalik.

40 paġna ta' pjanti u annimali biex tagħtihom kulur.

Ħaffef qabel jispiċċaw!

dan il-ktieb ma jinstabx għall-bejgħ.

Sħubija fi klabb Ħutaf hija €10


l a ħ g 2 €

Il-Peprin jiġbed l-għajn mhux biss għax huwa aħmar nar imma wkoll għax fejn tara waħda spiss tara mitt elf oħra!

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Attività Intervista mal-Ħabb il-Qamħ Iżuruna fir-rebbiegħa Tista' tgħidli?

Arti u ritratti X'nista nara tgħid?

Periklu moħbi Il-Buskett u l-Girgenti

Ċentrali

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena.

Kuntatt indirizz BirdLife Malta Flats 1-2 Xemxija Waterfront Apartments It-Telgħa tax-Xemxija Ix-Xemxija SPB 9025 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, April 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej Ħuttaf…

Ir-referendum tlifnieh, imma b'daqshekk il-kaċċaturi xorta ma ħadux ir-raġun.

Għaliex?

Għax li toqtol l-għasafar għall-gost bla sens kien u bla sens jibqa'.

Kif tafu, min jaħqar lil min hu iżgħar minnu ngħidulu bully.

U l-bullies min iħobbhom?

Ir-referendum tlifnieh, imma fl-istess ħin kellna rebħa oħra.

li sibna tgħallimna kemm għexieren ta' eluf ta' Maltin għandhom għal qalbhom l-għasafar u n-natura.

Prosit, bil-mod il-mod qed insiru pajjiż ċivilizzat!

Baqgħalna x'naqdfu, imma jidher li ftit ftit qed naslu.

Per eżempju ħadt gost nara fit-toroq dawk it-tabelli ġodda biex iwissu

lis-sewwieqa joqogħdu attenti ma jtajrux qniefed (araw ukoll paġna 2).

Affarijiet bħal dawn jagħmlu l-qalb lilna li nħobbu n-natura għax juru li hemm min nefaq flusu mhux biss għall-bżonnijiet tal-bniedem imma anke għall-bżonnijiet tan-natura.

Kellu bżonn naraw iktar proġetti bħal dawn, mhux dejjem proġetti biex jaqdu lin-nies biss.

Tajjeb niftakru li f'pajjiżna mhux nies biss jgħixu imma ħafna pjanti u annimali li għandhom bżonn il-ħabitati tagħhom ukoll.

Victor Falzon L-Editur

Kordinazzjoni mill-uffiċju

Ma' din il-ħarġa, Il-Ħuttafa għalqet 21 sena minn meta bdiet toħroġ.

Inbidlet mhux ħażin matul is-snin, imma f'ħaġa waħda ma nbidlitx żgur: minn dejjem ippruvat tgħallem lill-qarrejja jħobbu u jirrispettaw in-natura.

Irnexxielha tgħid?

Mal-faċċata

Il-Gamiema (Turtle Dove) tpassi minn pajjiżna fir-rebbiegħa u fil-ħarifa.

Xi par 'l hawn u 'l hemm kultant ibejtu imma rari jirnexxielhom għax jinqatlu mill-kaċċaturi.

Dari l-Gamiema kienet komuni sew imma llum naqset ħafna u għalhekk jixirqilha protezzjoni tajba.

Ritratt ta' Denis Cachia.

aħbarijiet

Nhar il-Ħadd 15 ta' Marzu 2015 iltaqgħu 106 membri, familji u ħbieb ta' Klabb Ħuttaf, kif ukoll studenti u għalliema minn xi skejjel.

Iltaqgħu quddiem il-Mużew tal-Ferrovija ħdejn l-Imdina, u minn hemm bdew il-Mixja Maratona.

Kien temp perfett għall-mixi u s-serbut twil ta' nies ma damx ma wasal Id-Dwejra fejn kulħadd straħ ftit.

Imbagħad komplew, għaddew miż-Żebbiegħ u qasmu għal San Martin, fejn waqfu mill-ġdid u l-Leaders tal-Klabb qassmu mandolin lil kulħadd.

Imbagħad qabdu mixjin l-aħħar tappa, u għal xi 12.30pm waslu x-Xemxija sewwasew ħdejn ir-riserva naturali tas-Simar, fejn xi Leaders oħrajn kienu lestew xi attivitajiet biex il-membri jieħdu sehem fihom.

Fl-aħħar ingħatat pin badge lil kull min ġabar xi flus bħala grazzi u tifkira tal-okkażjoni.

Istrina kif imtlejt!

Fir-ritratt tidher Giulia Debattista Montalto (xellug) qed tingħata field guide tal-għasafar u tromba mingħand Leader Sivie Cauchi bħala rigal talli għamlet l-ikbar ġabra (€138).

Il-ġabra totali kienet ta' €525.70.

Bil-flus li nġabru f'din il-mixja ħa nagħmlu bird tables u nqassmuhom fl-iskejjel.

B'hekk indaħħlu iktar id- drawwa li n-nies jitimgħu l- għasafar fix- xitwa.

Naħseb ħafna minnkom rajtu dawn it- tabella ġodda f'xi triq jew oħra.

Ħafna qniefed jittajru mill-karozzi waqt li jkunu qed jaqsmu xi triq fil-kampanja bil-lejl.

Għalhekk din it-tabella tavża lis- sewwieqa biex isuqu bil-mod ħalli jekk qanfud ikun qed jaqsam triq fid-dlam is- sewwieq jilħaq jarah u ma jtajrux.

Prosit lin-Nature Trust ta' din l-idea.

Bis-saħħa ta' dawn it-tabelli nisperaw li ħafna qniefed isalvaw.

Bħall-mammiferi l-oħrajn kważi kollha, il-Qanfud (Algerian Hedgehog Atelerix algirus) huwa protett f'Malta.

Grazzi ħafna.

Sa ftit snin ilu lanqas biss konna nafu li teżisti f'Malta.

Kien hemm biss xi rekords qodma minn ġnien botaniku.

Imma reġgħet instabet tikber, u kmieni dir-rebbiegħa nstabet pjanta waħda b'żewġ fjuri (kif taraw fir-ritratt), fix-xagħra ta' Pembroke.

Hija fjura vera sabiħa, ħasra li kieku kellna nerġgħu nitilfuha.

Il-ħarruba siġra tipika tal-makkja.

Dari kienet titħawwel ħafna għax l-għeruq tagħha jaqsmu l-blat, il-weraq isir terriċċju u bil-frott jagħlfu l-bhejjem.

Ħasra li llum ma napprezzawx dis-siġra tant tipika tal- kampanja tagħna.

Il-pajżana tniggeż u tixxeblek.

Fil-ħarifa u x-xitwa tagħmel frott li ħafna għasafar jikluh, speċjalment meta jiksaħ it-temp u ma jsibux insetti.

Aħjar toqgħod attent għax titfaċċa bufula u tiffanga fik!

Għalkemm jisimha brimba tal-pal tal- bajtar, spiss tibni l-għanqbuta tagħha qalb friegħi ta' arbuxelli folti bħad-deru.

Faċli tagħrafha dil-għanqbuta għax ikollha ħafna saffi kkumplikati.

Il-bufula passajra tinduna biha għax tisma' Ċċkk! minn ġo arbuxell.

Dawn l-għasafar jieqfu Malta waqt il-passa ħalli jistrieħu ftit u jieklu l-frott tal-makkja.

Ir-raġel ikollu sidru lewn is-sadid.

Il-kamaleonti jistaħba qalb il-weraq folt tal- arbuxelli tal-makkja.

Iqabbel lewn il-ġilda ma' tal-weraq, u jaħtaf insetti kif ipoġġu fuq fjura ta' xi arbuxell.

Is-serp iswed huwa l-iktar serp komuni f'Malta.

Għalkemm bla saqajn jaf jixxabbat sew mal-friegħi tal-arbuxelli, u meta jsib bejtiet tal- buful jisirqilhom il-bajd jew il-frieħ.

Puu għalih kemm hu kattiv!

Għandek żball!

Mela s-serp mhux ukoll irid jiekol jew?

Bħall-annimali kollha, jiekol għax jaqbdu l-ġuħ mhux għax kattiv.

Aħħ kemm jidher tajjeb dal-frott.

Mank kont għasfur ħalli niffanga fih.

Il-kaċċamendula mhix komuni imma jekk ikun hemm waħda fil- viċin għandek taraha għax tħobb titperreċ fil-quċċata tal-arbuxelli.

Minn hemm toqgħod tgħarrex għall-insetti, li taqbadhom b'dak il-munqar oħxon u b'saħħtu.

Ambjenti u Residenti

Mill-bogħod id-deru jixbaħ ħarruba imma għandu weraq żgħar u ovali.

Fil-ħarifa jimtela frott irqiq aħmar li jipprovdi ikel għal ħafna għasafar.

Fir-rebbiegħa l-bufula sewda kultant tbejjet fih.

Il-makkja hija ħabitat skars li f'Malta ssibu l-iktar mal-ġnub ta' xi widien nixfin.

Fih jikbru l-iktar arbuxelli kbar bħal deru, ħarrub, alaternu u riħan.

Dawn tant jikbru folti f'xulxin li medda makkja matura ma jirnexxilekx tgħaddi minnha.

Dawn l-arbuxelli kapaċi jgħixu f'ħamrija baxxa li ma żżommx ħafna ilma.

Għalhekk għandhom għeruq b'saħħithom li jistgħu jinżlu fix-xquq bejn il-blat.

Ħafna mill-arbuxelli tal-makkja jagħmlu frott żgħir li l-għasafar jiġġennu għalih.

Fir-ritratt tidher medda makkja fl-inħawi ta' San Martin (ħdejn il-Wardija).

Jekk tfittex maz-zkuk tal-arbuxelli spiss issib bejtiet taż-żunżan tax-xehda żgħira.

Fil-makkja ż-żnażan isibu njam x'igerrmu għall-bini tal-bejta, polin għall-ikel u kenn fl-arbuxelli.

Intervista ma' fjura

Attività Niżlin sa Wied il-Luq

Issa li bdiet is-sħana, it-temp ma tantx jibqa' jħajjarna noħorġu jekk mhux sa xatt il-baħar!

Imma post bħal Wied il-Luq fil-qalba tal-Buskett jibqa' sabiħ għax is-siġar kbar iżommu l-frisk.

Għalhekk se ninżlu waħda s'hemm ħalli naraw x'toffri n-natura ta' dan il-wied uniku f'Malta.

U kif inkunu hemm għandu mnejn ninzertaw ftit bird

Għaliex wied uniku?

Mur paġni 10-11 u tkun taf.

Bird ringing x'jaħbat?

Huwa studju tal-għasafar bl- użu taċ-ċrieket.

Jekk trid tkun taf iktar, mur il-ħarġa!

Ħabb il-Qamħ Field Gladiolus

Data Is-Sibt 16 Mejju 2015 Niltaqgħu Taħt it-Tinda @ 2.00pm Nispiċċaw Xi 4.30pm–5.00pm Merħba *Membri kollha + familji Avżawna Jekk tkunu ġejjin avżawna b'imejl qasira lil il-huttafa@birdlifemalta.org Prezz Xejn!

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

I l - B u s k e t t h e m m t a n - n a s p l i l - g ħ a s f u r t a q a g ħ l u ż a q q u g ħ a l i h ! ħ a f n a s i ġ a r

Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 3.

Bonġu, fjura sabiħa!

Bonġu, grazzi tal-kumpliment.

Għaliex jismek Ħabb il-Qamħ?

Għax jien l-iktar li tarani nikber f'xi għalqa qamħ.

Dan li għandek madwarek qamħ?

Hawn taħlita imma lkoll huma kuġini tal- qamħ: ħafur, nixxief, skalora u barrum.

Inti fl-għelieqi biss tikber?

L-iktar f'għelieqi li jkunu tqallbu imma spiss issibni anke fi steppa u raba' mitluq.

X'taħseb?

Imm'issa daqshekk xita hux.

Hekk hu, imma fix-xitwa għamlet biżżejjed xita biex kbirt u ftaħt il-fjuri.

U l-ħamrija għadha ftit niedja għax mgħottija bil-ħaxix.

U fis-sajf?

Fis-sajf innixxef il-parti ta' fuq u tibqa' biss speċi ta' basla taħt il-ħamrija.

Fix-xitwa nerġa' nibda ntella' weraq ġdid.

U kollox jirrepeti ruħu?

Hekk hu, in-natura mimlija ċikli.

Tajjeb, serraħtli moħħi.

Saħħa.

Saħħa lilek, u tinkwetax.

Ir- rebbiegħa li ġejja nerġa' narak.

Iżuruna fir-rebbiegħa

L-iktar li naraw għasafar f'Malta huwa fi żmien il-passa.

Jgħaddu iktar minn 110 speċi ta' għasafar, uħud kbar u oħrajn żgħar.

Dawn huma ftit mill-għasafar żgħar li fir-rebbiegħa jagħmlu l-kampanja iktar interessanti u eċitanti għal min iħobb in-natura.

Buċaqq tas-Silla

Bufula Passajra

Żanżarell Iswed

Żanżarell tal-Kullar

Vjolin Ħadrani

Diżż

Minħabba li dawn għasafar żgħar, dejjem jaqbel ikollok tromba ħalli tkun tista' tarahom sew.

It-tromba hija għodda importanti għall- berdwoċer.

Għodda oħra tajba hija gajd tal-għasafar.

Gajd (jew field guide) ikun ktieb li jagħtik stampa u dettalji fuq kull għasfur li tista' tinzerta.

Dik il-membru li ġabret l-iktar flus għall-mixja ta' Marzu fil-fatt rebħet tromba u gajd tal-għasafar.

Ħuttafa

Il-kaxxi bojod għalfejn qegħdin tgħid?

Biex jekk l-għasfur tarah tagħmel marka fihom.

Ritratti kollha ta' Aron Tanti, ħlief il-Bufula Passajra (ta' Nick Galea) u ż-Żanżarell tal-Kullar (ta' Victor Falzon)

Tista' tgħidli?

Rokna ġdida li fiha nwieġbu mistoqsijiet u misteri mistifikanti li tibagħtulna intom il- membri.

Fuq in-natura, s'intendi!

Se jaqagħlek xagħrek fl- aħħar!

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil- paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta.

Ħobbejża tal-Warda Kbira - Francesco Tanti 7

Għażiża Ħuttafa,

Il-bieraħ ħadt dan ir-ritratt ta' dan l-għasfur li kien qed itir fuq rasna.

Jekk jogħġbok din ħuttafa?

Grazzi.

Matthew Caruana 11 L-Iklin

Għażiż Matthew,

jixxiebħu ftit għax

Dak Rundun (common swift) mhux Ħuttafa.

Mad-daqqa t'għajn it-tnejn ġwinħajhom twal u bil-ponta, u t-tnejn għandhom denbhom mifruq fi tnejn.

Imma r-Rundun ikun ikbar, ġwinħajh ħafna itwal, denbu qasir u jkun kollu skur, filwaqt li aħna l-Ħuttaf (barn swallow) ikollna sidirna ċar.

Prosit tar-ritratt, mhux faċli tieħu ritratt ta' Rundun daqs kemm hu żvelt.

Ħuttafa

Id-Daddy qalli li jekk kamaleonti joqgħod fuq

l-aħmar imut, imma l-Mummy qaltli li mhux veru.

Tista' tgħidli min għandu raġun?

Grazzi.

Għażiża Mia,

Dil-mistoqsija spiss jistaqsuhieli, u nixtieq naf dil-ħrafa min ivvintaha!

Għandha raġun ommok, Mia, għax il-kamaleonti ma jiġrilu xejn jekk joqgħod fuq l-aħmar.

La ħa jsir aħmar u lanqas mhu ħa jmut.

L-Editur

Għażiż Editur,

Grazzi.

Jekk jogħġbok tista' tgħidli x'inhu dan l-insett?

Għażiża Shanaya,

Dik jgħidulha Ħadranija tal-Fjuri, ħanfusa komuni li taraha fuq il-fjuri, speċjalment il-Lellux.

L-isem xjentifiku tagħha huwa Psilothrix viridicoeruleus.

L-Editur

Iktbu lill-Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

X'nista' nara tgħid?

Żanżarell Iswed Iż-Żanżarell Iswed jidher l-aktar fir-rebbiegħa.

Hu wieħed mit-tliet tipi ta' żanżarelli li l-aktar għandek ċans tiltaqa' magħhom fil-kampanja tagħna fi żmien il-passa.

Isimhom ġej mill- kelma Taljana zanzara li tfisser nemusa, peress li dawn l-għasafar jieklu nemus u insetti oħra.

Iż-Żanżarell Iswed issibu l-aktar f'postijiet bis-siġar, minn imsaġar sa ġonna.

Jintefa' fuq xi fergħa jgħasses madwaru, biex hekk kif jara xi insett itir fil-qrib, jinqala' minn fejn ikun wieqaf u jaqbdu fl-arja.

Hemm tip ieħor ta' żanżarell, imsejjaħ Żanżarell tal- Kullar, li jingħaraf miż-Żanżarell Iswed għax għandu bħal kullar abjad madwar għonqu (ara paġna 7).

In-nisa taż-żewġ għasafar jixxiebħu ħafna u diffiċli tagħrafhom minn xulxin.

Periklu moħbi…

Moħbija taħt tinda li bniet minn żewġ petali ta' fjura tal-lellux, Brimba tal-Fjuri tgħasses u tistenna insett żgħir ipoġġi fuq il-fjura biex mingħalih jieħu xarba nektar tal- fjuri.

U kif jinżel toħroġ għalih bħal għafrid, u taħtfu bejn dirgħajha…

Ħeqq kulħadd irid jiekol, hux!

L-isem xjentifiku ta' dil-brimba huwa Synaema globosum.

Il-Brimba tal-Fjuri hija tip ta' crab spider komuni f'Malta.

Tista' tkun safra, oranġjo jew ħamra imma fuq daharha dejjem ikollha disinn iswed qisu lampshade.

ħuttafa

Iktar qisha l-elmu ta' Darth Vader!

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Buskett u l-Girgenti

Illum se nitkellmu dwar il-Buskett, post li fost is-siti Natura 2000 Malta huwa forsi l-iktar magħruf man-nies.

Fejn qiegħed?

Il-Buskett qiegħed ħdejn Ħad-Dingli.

Il-Buskett u l-inħawi tal-Girgenti li wkoll jiffurmaw parti minn dan is-sit Natura 2000, jinstabu fl-inħawi tar-Rabat u ta' Ħad-Dingli.

Dan wieħed mill-ftit postijiet f'Malta fejn insibu ambjent ta' bosk, u huwa fil-fatt mill-kelma Taljana boschetto li ġej l-isem Buskett.

Il-Buskett huwa l-uniku bosk proprja (għalkemm kif rajna f'ħarġiet oħrajn, insibu wkoll f'xi bnadi fdalijiet ta' dawk li xi darba kienu boskijiet naturali).

Komplew ħawlu…

Il-Buskett mhuwiex ambjent kompletament naturali.

X'aktarx li meta ġew il-Kavallieri ta' San Ġwann f'Malta kien hemm diġà xi tip ta' bosk Mediterranju jeżisti fl-inħawi tal- Buskett, imma l-Kavallieri komplew ħawlu ħafna siġar biex

ikabbru l-bosk naturali li kien hemm, bl-iskop li jkollhom iktar art fejn jikkaċċjaw.

Dan il-bosk 'artifiċjali' biż-żmien stabbilixxa ruħu u beda jirriġenera waħdu, mingħajr il-bżonn li jintervjeni l-bniedem, l-istess kif jirriġeneraw il-boskijiet naturali.

Minbarra li kabbru l-bosk, il-Kavallieri għamlu ħafna tibdil ieħor.

Bnew il-Palazz Verdala u t-tliet irziezet magħrufin bħala r-Razzett tal-Bosk, ir-Razzett tal-Ispirtu u r-Razzett tal- Bagħal.

Ħawlu wkoll ħafna siġar tal-larinġ u dwieli, u ħolqu sistema sofistikata ta' tisqija, li partijiet minnha għadhom hemm sal-lum, fl-hekk imsejħa Baħar ta' Fuq u Baħar t'Isfel.

Il-Buskett huwa fost l-iktar wirt sinjur li ħallewlna l-Kavallieri.

Kull sena waqt il-passa jinżel jorqod il-kuċċard fis-siġar tal-Buskett

1 F'Wied l-Isqof ( fuq il-mappa) tikber is- Safsafa ż-Żgħira, siġra rari ħafna.

Laetiporus sulphureus - fungu rari li jikber fil-Buskett.

siġar u art imħawla

xagħri

toroq, bini, eċċ

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Mappa tal- Buskett u l-Girgenti

Wied L-Isqof

Wied il-Luq

Illum-il ġurnata, il-Buskett huwa protett mhux biss bħala Sit Natura 2000, imma wkoll bħala Sit ta' Importanza Ekoloġika, Sit ta' Importanza Xjentifika, u Post ta' Valur Għoli Pajsaġġistiku.

Huwa wkoll Santwarju tal-Għasafar, fejn kaċċa ma tistax issir, u Important Bird Area ta' valur Ewropew.

Barra min hekk, kemm is-siġar tal-Buskett kif ukoll il-wirt kulturali li nsibu hawnhekk huma protetti.

Ħafna ambjenti…

bżonn ħarġa sħiħa tal-Ħuttafa biex nitkellmu fuq kull ma nsibu hawnhekk!

L-aħjar mod biex issiru tafu dan il- post hu li tmorru t e s p l o r a w h intom stess.

Waħda mir-raġunijiet li nqisu dawn is-siti daqstant importanti hija d-diversità ta' ambjenti li nsibu fihom.

Per eżempju, diġà semmejna l-bosk semi-naturali tal- Buskett, fejn jikbru siġar bħal Ballut, Deru, Żnuber u Ħarrub; dan il-bosk jipprovdi ambjent importanti ħafna għall-għasafar, inkluż dawk li jkunu qed ipassu, però huwa wkoll ambjent fejn insibu varjetà interessanti ta' insetti u fungi.

l-Kbira,

F'postijiet oħrajn insibu speċi li jikbru viċin l-ilma fil-widien, per eżempju s-Safsafa is- Safsafa ż-Żgħira, il-Luq u l-Fraxxnu, ilkoll siġar li ma tantx huma komuni f'Malta.

F'Għajn il-Kbira fil- Girgenti hemm sors ta' ilma ħelu s-sena kollha, fejn insibu speċi rari ħafna fil-Gżejjer Maltin u anke speċi li jinstabu hawnhekk biss.

F'partijiet oħra nsibu xi għerien, bħall-Għar tal-Inkwiżitur.

Dan huwa ambjent importanti għall-friefet il-lejl.

Insibu wkoll meded ta' xagħri u ta' makkja, kif ukoll diversi speċi endemiċi ta' flora u fawna.

Hawnhekk stajna nagħtu biss titwila fuq fuq lejn dan is-sit Natura 2000, mhux biss għax huwa sit kbir imma wkoll għax tant huwa sit rikk u varjat.

Din hija hunting lodge minn ta' żmien il-Kavallieri li hemm fil- Buskett.

Inbniet fis-Seklu 16 u hija eqdem mill-Kastell Verdala.

Ħajjar lill-familja tiegħek issir Membru Familja fil-BirdLife.

Membru Familja fil-BirdLife

tirċievi l-magażin Il-Ħuttafa tirċievi l-magażin Bird's Eye View tkun tista' tattendi ħafna attivitajiet oħrajn, anke barra minn Malta

Bħala Membru Familja, il-familja tiegħek kollha tkun qed tgħin lill-ikbar għaqda tan-natura f'Malta biex tkompli tiddefendi l-għasafar u l-ambjent naturali.

Grazzi!

Struzzjonijiet lill-ġenitur Tista' tibdel il-kategorija minn Klabb Ħuttaf għal Family Membership onlajn billi

Tidħol fil-websajt tal-BirdLife www.birdlifemalta.org Tikklikkja Join/Renew Timla d-dettalji fil-parti jisimha Renew Local Membership*

*Fejn jitolbok Member ID ħu n-numru minn fuq il-label tal-envilop li fih waslitilkom Il-Ħuttafa.