Il-Manwal tal-Awtur Manwal ippubblikat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb b'informazzjoni utli għal awturi dwar kwistjonijiet ta' drittijiet tal-awtur, pubblikazzjoni u s-suq Il-Manwal tal-Awtur Manwal ippubblikat mill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb b'informazzjoni utli għal awturi dwar kwistjonijiet ta' drittijiet tal-awtur, pubblikazzjoni u s-suq Copyright © 2017 Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-jeddijiet tal-pubblikazzjoni kollha miżmuma.

Ebda silta minn dan il-ktieb ma tista' tkun ippubblikata jew maħruġa f'ebda mod mingħajr il-permess tal-pubblikatur bil-miktub.

ISBN 978-99957-916-1-2 Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Central Public Library Triq Prof. Joseph J. Mangion Floriana FRN 1800 Malta EU +356 27131574 joe.debattista@gov.mt www.ktieb.org.mt

Prefazju

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb qed joħroġ dan ilmanwal tal-awtur sabiex iservi ta' manwal tekniku fuq id-drittijiet tal-awtur u l-industrija tal-ktieb.

L-għan ta' dan il-manwal huwa li jeduka lillawturi dwar id-drittijiet tagħhom u s-suq tal-ktieb permezz ta' eżempji prattiċi u komuni minn kuntest Ewropej bħala punt ta' referenza waqt li fl-istess ħin jagħmlu referenza għal eżempji tassuq lokali tagħna.

Qed issir referenza għall-liġi lokali dwar id-drittijiet tal-awtur li hija direttament sinkronizzata mal-leġiżlazzjoni Ewropea attwali dwar l-istess drittijiet.

Dan il-manwal mhuwiex maħsub biex iservi bħala gwida deskrittiva fuq is-sitwazzjoni tas-suq lokali minħabba li xi aspetti kummerċjali deskritti hawn huma meħuda mill-kuntest Ewropew.

Is-suq tal-ktieb ta' Malta huwa limitat minħabba d-daqs tiegħu, iżda f'ambjent li qed jinbidel, li qed isir dejjem iktar internazzjonali permezz tat-traduzzjoni, kunċetti u miżuri ġodda qed jiġu introdotti.

Minħabba li l-pubblikaturi f'Malta huma relattivament żgħar u li prattikament fis-suq tal-kotba kulħadd jaf lil xulxin, ir-relazzjoni tagħhom mal-awturi dejjem kienet ibbażata fuq kunsens reċiproku, iżda dan

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

ma jfissirx li l-pubblikaturi jistgħu ma jkollhomx standards professjonali, speċjalment f'kuntratt finali.

L-istandards professjonali għandhom dejjem jiġu applikati għall-prattika aħjar tax-xogħol ta' pubblikazzjoni u għal ambjent tas-suq tajjeb u stabbli.

L-għarfien tal-istandards professjonali u l-kunċetti legali bażiċi jgħinu biss aktar biex itejbu kemm dawn ir-relazzjonijiet kif ukoll il-kwalità tal-prodott.

Nittamaw li din il-gwida sservi lill-awturi biex jifhmu dejjem aktar id-drittijiet, l-isfidi u r-realtajiet tagħhom fl-ambjent dinamiku tas-suq.

Prefazju

Introduzzjoni

L-industrija tal-pubblikazzjoni u tal-kotba f'Malta għandha daqs tas-suq relattivament żgħir, madanakollu hija dinamika u ħajja.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb joffri servizzi istituzzjonali lill-industrija tal-ktieb, u jissorvelja l-industrija lokali tal-ktieb b'mod pro-attiv bl-għan li jippromwovi l-kotba u l-qari.

Bħala organizzazzjoni finanzjata mill-pubbliku, il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb huwa kompletament awtonomu mill-gvern, karatteristika meħtieġa sabiex ikun ħieles ipoġġi t-talbiet u d-drittijiet tal-awturi u l-pubblikaturi fuq livell ta' politika talgvern u f'istituzzjonijiet internazzjonali.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb qiegħed jitlob kontinwament lill-gvern għal żieda fil-fondi pubbliċi għallproġetti tiegħu, u dejjem jagħmel ħiltu biex itejjeb l-inizjattivi tiegħu.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb jorganizza laqgħat regolari ta' konsultazzjoni ma' awturi u pubblikaturi, u l-Kunsill stess huwa magħmul minn rappreżentanti ta' rkejjen differenti tal-industrija, inklużi awturi u pubblikaturi.

Wara l-pubblikazzjoni tal-verżjoni Maltija talManwal tal-Utent tal-ISBN, il-Kunsill Nazzjonali tal-

Ktieb stinka biex ġabar Manwal tal-Awtur.

Dan jagħmlu t-tieni dokument pubbliku estensiv li ser jinħareġ bħala parti minn strateġija li tfittex li tipprovdi informazzjoni u materjal ta' referenza tant meħtieġa lill-partijiet interessati fis-suq tal-kotba - f'dan il-każ, l-awturi.

Dan id-dokument jipprovdi fatti importanti u figuri dwar l-aspetti legali u ekonomiċi talippubblikar tal-kotba għall-awturi.

Dawn huma miġbura f'dokument wieħed sabiex l-awtur ikun jista' jidħol fis-suq b'biżżejjed għarfien tal-prattiki u r-relazzjonijiet bażiċi tas-suq li huma parti mill-proċess tal-pubblikazzjoni ta' ktieb.

Minħabba d-daqs żgħir tas-suq, awturi lokali jistgħu jsibuha iebsa jkollhom sors regolari ta' dħul mill-pubblikazzjonijiet tagħhom.

Dan id-dokument se jipprovdi l-fatti bażiċi li awtur jeħtieġ li jkun jaf meta jkun involut fi ftehim finanzjarju u legali.

Introduzzjoni

X'tip ta' editjar?

Il-prezzijiet u l-industrija tal-kotba 24 SKONTI TAL-PUBBLIKATURI 25 PREZZ IPPUBBLIKAT JEW PREZZ IRĊEVUT?

Awtopubblikazzjoni 14 PUBBLIKAZZJONI TRADIZZJONALI JEW AWTOPUBBLIKAZZJONI? 15 NOTI DWAR AMAZON, IL-PUBBLIKAZZJONI U L-AWTOPUBBLIKAZZJONI

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

Werrej

Pubblikazzjoni u drittijiet 101

Il-pubblikazzjoni f'Malta

B'popolazzjoni ta' bejn wieħed u ieħor 450,000 persuna, is-suq tal-kotba f'Malta huwa relattivament żgħir b'udjenza żgħira.

Pubblikaturi stabbiliti, li huma ftit ħafna, isibuha diffiċli biex joperaw u l-awturi mhumiex kapaċi jgħixu biss minn fuq il-bejgħ tal-kotba tagħhom.

Anke dawk l-awturi li jirbħu l-premjijiet x'aktarx jaqilgħu ammont minimu mill-ktieb tagħhom, filwaqt li awturi li jiktbu letteratura tal-ġeneru u letteratura tattfal jistgħu jaqilgħu ftit aktar.

Xi kotba li rebħu l-premjijiet qabżu l-ammont mibjugħ ta' 1,000 kopja.

Madanakollu kotba oħrajn li rebħu l-premjijiet jistgħu f'xi każijiet ma jbiegħux aktar minn 500 kopja.

Xi kotba tal-letteratura tal-ġeneru li l-aktar jinbiegħu saħansitra laħqu l-ammont mibjugħ ta' 10,000 kopja, imma stejjer ta' suċċess bħal dawn huma l-eċċezzjoni u mhux ir-regola - u l-kwantità mhijiex neċessarjament indikazzjoni ta' kwalità.

Drittijiet u drittijiet tal-awtur

L-awturi kollha jeħtieġu li jkunu familjari mal-kunċetti bażiċi tad-drittijiet tal-awtur fix-xena tal- komunikazzjoni tad-dinja tal-lum sabiex ikunu jafu bl-għażliet li għandhom quddiemhom meta jidħlu għal ftehim ta' pubblikazzjoni.

Il-liġijiet lokali dwar id-drittijiet tal-awtur jinsabu f'Kapitolu 415 tal-Liġijiet ta' Malta.

It-terminu legali "Drittijiet tal-Awtur" huwa użat sabiex jiddeskrivi d-drittijiet li l-artisti għandhom fuq ix-xogħlijiet letterarji u artistiċi tagħhom.

Id-drittijiet tal-awtur huma ġabra ta' drittijiet li mhux neċessarjament iridu jkunu kollha inklużi.

Dawn id-drittijiet huma: • • • • • • •

Id-dritt sabiex tippubblika xogħol Id-dritt sabiex terġa' tipproduċi x-xogħol Id-dritt sabiex tiddistribwixxi x-xogħol Id-dritt sabiex tħejji xogħlijiet derivattivi Id-dritt sabiex twettaq x-xogħol Id-dritt sabiex tesebixxi x-xogħol Id-dritt li jżomm u jagħti l-liċenzja għal kwalunkwe minn dawn t'hawn fuq lil partijiet terzi.

TIPI TA' DRITTIJIET Hemm żewġ tipi ta' drittijiet taħt id-drittijiet tal-awtur: drittijiet ekonomiċi u drittijiet morali.

Id-drittijiet ekonomiċi jippermettu lil min għandu dawn id-drittijiet sabiex jieħu kumpens finanzjarju mill-użu tax-xogħol tiegħu minn persuni oħrajn.

Id-drittijiet morali huma d-drittijiet sabiex l-awturi ikunu jistgħu jisħqu li x-xogħol huwa tagħhom u d-dritt sabiex jopponu bidliet fix-xogħol li jistgħu jkunu ta' dannu għar-reputazzjoni tal-artist.

Il-liġijiet dwar id-drittijiet tal-awtur jiddikjaraw li l-awtur jew min għandu d-drittijiet iżomm id-dritt li jawtorizza jew jipprevjeni ċerta atti rigward xogħol partikolari.

Min iżomm iddrittijiet ta' xogħol partikolari jista' jipprojbixxi jew jawtorizza: • ir-riproduzzjoni tax-xogħol f'diversi forom, bħal pubblikazzjoni stampata jew irrekordjar; • ir-rappreżentazzjoni pubblika tiegħu, bħal fi dramm jew xogħol mużikali; • l-irrekordjar tiegħu ("fissazzjoni"), fil-

Drittijiet u drittijiet tal-awtur

forma ta' pereżempju CDs jew DVDs; • ix-xandir tiegħu permezz ta' radju, cable jew satellita; • it-traduzzjoni tiegħu f'lingwi oħrajn; u • l-adattament tiegħu, bħall-adattament ta' rumanz fi script ta' film.

DRITTIJIET MIĠBURIN U DAWK MHUX MIĠBURIN Tradizzjonalment, il-pubblikaturi kienu jitolbu għad-drittijiet tal-awtur kollha fuq xogħol; din hija prattika ġejja minn żmien l-istampar fiżiku fejn kienet aktar faċli għallawturi li jagħtu d-drittijiet tal-awtur kollha lill-pubblikaturi sabiex jimmaniġġjaw talbiet

PRINĊIPJU ĠENERALI Kun żgur li tifhem u taqbel mad-drittijiet kollha, inklużi d-drittijiet fuq it-tip ta' format, mogħtija lill-pubblikatur, inkluż traduzzjoni, xandir, iddrittijiet elettroniċi u ta' kotba awdjo kollha.

għal stampar mill-ġdid u talbiet għal użu ieħor.

Illum, bl-introduzzjoni tal-media diġitali, in-numru dejjem jiżdied ta' adattazzjonijiet ta' xogħlijiet bil-miktub għall-film, il-fenomenu tat-traduzzjoni u l-internazzjonalizzazzjoni tas-swieq, il-kuntratti tal-ippubblikar qed isiru dejjem aktar differenti mill-mudell tradizzjonali.

drittijiet speċifiċi: l-awturi jżommu d-drittijiet tal-awtur u jilliċenzjaw drittijiet oħrajn (pereżempju, l-ewwel pubblikazzjoni); il-pubblikaturi jieħdu d-drittijiet tal-awtur u d-drittijiet tal-liċenzjar lura (pereżempju: riproduzzjoni, derivattivi). • Jista' jkun hemm żieda ta' addenda mal-

ftehimiet ta' pubblikazzjoni sabiex jinfetħu l-bibien għan-negozjar dwar iż-żamma tad-drittijiet. • Id-drittijiet speċifiċi jistgħu jiġu separati mill-bqija; jistgħu ma jibqgħux miġburin mad-drittijiet sħaħ mogħtija mad-drittijiet tal-awtur.

Teknikament, sabiex awtur jippubblika ktieb, l-awtur jeħtieġ biss li jagħti d-dritt tal-ewwel pubblikazzjoni lill-pubblikatur, li ġeneralment huwa dritt esklussiv għall-pubblikazzjoni u t-tqassim tax-xogħol, forsi b'embargo sabiex jillimita perjodikament d-dritt esklussiv talpubblikatur.

Madanakollu, il-pubblikaturi jistgħu jitolbu għal aktar drittijiet, u l-awturi dejjem għandhom ikunu konxji dwar liema drittijiet huma lesti li jċedu.

Fost il-kunċetti bażiċi tad-drittijiet tal-awtur, l-awturi jeħtieġ li jkunu jafu dawn li ġejjin: • Id-drittijiet tal-awtur jistgħu jiġu trasferiti biss bil-miktub; • Il-liċenzjar jippermetti li jinżammu xi

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

Drittijiet u drittijiet tal-awtur

X'tip ta' pubblikazzjoni?

M'hemmx norma ġenerali ta' pubblikazzjoni li tista' tiġi applikata għat-tipi kollha ta' pubblikazzjoni.

Dan jiddependi dwar it-tip ta' pubblikazzjoni li qed titkellem dwarha.

Is-suq tal-kotba jaqdi udjenzi differenti u joffri ġeneri differenti ta' kitba, kull wieħed bil-karatteristiċi tiegħu.

Jekk il-ġeneru jkun popolari malqarrejja, iktar u iktar kotba jiġu ppubblikati u jikbru l-opportunitajiet għal min qed ifittex li jippubblika. • Fil-qasam tal-pubblikazzjoni akkademika, ftit li xejn hemm skambju ta' flus, b'mod partikolari f'termini ta' ħlas minn qabel. • Fil-qasam tal-pubblikazzjoni edukattiva u professjonali, jekk qed tistenna li l-ktieb tiegħek se jinbiegħ, ir-rati tajbin ta' royalties jistgħu jkunu l-għan ewlieni li dak li jkunu għandu jfittex,. • F'dak li jissejjaħ biss "kummerċ", pereżempju pubblikazzjoni ġenerali, jista' jkollok avvanzi sinifikanti, imma għandek tiftakar li dawn l-avvanzi huma l-eċċezzjoni u mhux ir-regola.

Huwa pjuttost diffiċli li jkollok għajxien mill-kitba,

allura aħjar ma tassumix li sibt il-bir taddeheb ladarba pubblikatur jippubblikalek xogħlok.

Din tgħodd b'mod partikolari għas-suq tal-pubblikazzjoni f'Malta..

AQRA AKTAR: 'Everything You Wanted to Know about Book Sales (But Were Afraid to Ask).

An InDepth Look at What/How/Why Books Sell' by Lincoln Michel (https://electricliterature. com/everything-you-wanted-to-knowabout-book-sales-but-were-afraid-to-ask1fe6bc00aa2d#.7xfnt2njb) 'My Amazon bestseller made me nothing' by Patrick Wensink (http://www.salon. com/15/03/2013/hey_amazon_wheres_my_ money)

X'tip ta' pubblikazzjoni?

X'tip ta' editjar?

Hija komuni l-idea li l-editjar, il-qari tal-provi u l-editjar tal-manuskritt li ser jiġi stampat huma l-istess ħaġa - imma m'humiex.

Għandek tkun kapaċi tagħraf dawn id-differenzi u tiċċara mal-pubblikatur tiegħek dwar jekk għandhomx l-għan li jtejbu l-istil u l-mixja talkitba tiegħek, jew jekk humiex sempliċiment se jiżguraw li l-punti u l-virgoli humiex f'posthom.

Fil-pubblikazzjoni, hija l-fehma komuni li l-manuskritt jgħaddi mill-editjar qabel ma jiġi ppubblikat, u li dokument li kien editjat xorta jkollu l-ħtieġa li jsirlu l-qari tal-provi.

Editur huwa mitlub li jirrevedi u jbiddel il-manuskritt ta' ktieb li se jiġi ppubblikat dalwaqt, bl-intenzjoni li jtejjeb il-mixja u l-kwalità ġenerali tal-manuskritt.

Editur huwa fil-libertà li jneħħi sentenzi sħaħ jew jikteb paragrafi sħaħ mill-ġdid.

Edituri tajbin jikkoreġu wkoll żbalji ovvji li jiltaqgħu magħhom, madanakollu l-għan ewlieni tagħhom huwa li jużaw l-għarfien espert u l-intuwizzjoni tagħhom sabiex jiżguraw li dokument jagħmel sens, jaqtgħu t-tul, u jiċċaraw kwalunkwe ambigwità.

Il-qari tal-provi huwa l-proċess ta' eżaminar tal-aħħar abbozz ta' dokument jew test - wara li jiġi editjat - sabiex jiġi żgurat li m'hemm l-ebda żball.

Qarrej tal-provi se jiċċekkja għalliżbalji tal-ortografija, żbalji ta' punteġġjatura, żbalji tipografiċi jew użu żbaljat ta' Malti jew Ingliż reġjonali (pereżempju jiġi żgurat l-użu ta' Ingliż Amerikan jew Ingliż Brittanniku filkuntest tiegħu).

L-editjar ta' test li ser jiġi stampat jinvolvi l-qari tal-provi - bl-istennija li l-konsistenza tal-istil tiġi żgurata ma' kontenut ieħor mill-kumpanija jew il-pubblikazzjoni.

L-editjar ta' test li ser jiġi stampat huwa magħruf ukoll bħala "sub-

X'tip ta' editjar?

editing" fir-Renju Unit, fl-Awstralja u f'postijiet oħrajn.

Fost il-miżuri ta' konsistenza hemm l-iżgurar li l-ismijiet, il-postijiet u d-dati dejjem huma trattati bl-istess mod.

L-assistent editorjali għandu wkoll għarfien espert ta' gwidi tal-istil differenti u jista' jwettaq ukoll jivverifika l-fatti jew ikollu għarfien speċjalizzat f'qasam partikolari.

Il-pubblikaturi għandhom il-gwidi tal-istil ippreferuti tagħhom u se jistennew li inti taċċetta dan il-gwida tal-istil għall-manuskritt tiegħek.

Il-pubblikatur ser ikollu wkoll manwal ta' stil preferut u ser jistenna li l-awtur japplika dan l-istil (jew ser jeditja t-test hu stess f'dan l-istil).

Awtopubblikazzjoni

L-awtopubblikazzjoni żdiedet u nfirxet sew f'dawn l-aħħar snin u f'ħafna pajjiżi.

L-idea bażika tal-awtopubblikazzjoni hija din: kulħadd jista' jkun pubblikatur.

Inti s-sid tiegħek innifsek; għandek id-drittijiet kollha għall-ktieb tiegħek; se jkollok gwadann finanzjarju akbar milli normalment tieħu mingħandu pubblikatur tradizzjonali - dejjem jekk tbiegħ kotba.

F'Malta, xi wħud mill-awturi li llum rebbieħa regolari tal-Premju Nazzjonali tal-Ktieb bħal Immanuel Mifsud u Alex Vella Gera bdew billi jippubblikaw il-kotba tagħhom huma stess.

Eventwalment, meta l-kotba tagħhom saru aktar popolari, il-pubblikaturi ġew konxji mill-kwalità ta' xogħolhom, laqgħuhom fi ħdanhom u bdew jippubblikaw ix-xogħol li jiktbu.

Awturi oħrajn seta' kellhom stejjer differenti.

Jekk tagħżel it-triq tal-awtopubblikazzjoni, kun żgur li ma tagħmilx hekk għar-raġunijiet żbaljati, forsi minħabba l-frustrazzjoni bilmetodu tradizzjonali ta' pubblikazzjoni.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

L-awtopubblikazzjoni hija diffiċli u teħtieġ ħafna xogħol.

Ir-realtà għal ħafna nies hija li l-awtopubblikazzjoni qas biss hija garanzija li l-ktieb tiegħek se jinbiegħ fil-ħwienet talkotba (il-ħwienet tant ikollhom talbiet minn awturi li jippubblikaw xogħolhom stess u li l-kotba tagħhom ma jinbiegħux u li ta' sikwit ma jistgħux jirritornawhom li minn esperjenza tgħallmu ma jżommuhomx u ma jordnawhomx ħlief għal xi ħadd li se jħallas).

L-awtopubblikazzjoni hija industrija li qed tevolvi malajr b'ħafna kompetituri li qegħdin joħorġu informazzjoni ġdida l-ħin kollu.

Il-pubblikaturi qegħdin kontinwament jaġġornaw il-faċilitajiet, l-infrastruttura u l-prezzijiet tagħhom.

L-awtopubblikazzjoni ta' ktieb stampat hija faċli.

Tagħżel daqs għall-ktieb tiegħek, tifformattja l-manuskritt Word biex jaqbel mad-daqs magħżul, tbiddel id-dok Word għal wieħed PDF, toħloq l-arti tal-qoxra bilPhotoshop, taqlibha għal PDF, u ttella' kollox lill-istampatur jew awtopubblikatur tal-għażla

Awtopubblikazzjoni

tiegħek u jkollok verżjoni preliminarja talpubblikazzjoni lura fi żmien ġimagħtejn (jew anke qabel) jekk jirnexxielek tifformattja kollox kif suppost.

Imbagħad tista' tagħmel it-tibdil meħtieġ u tibgħat PDFs ġodda.

Hija saħansitra aktar faċli sabiex tipproduċi ktieb elettroniku, b'mod partikolari meta tikkunsidra l-ifformattjar u d-disinn tal-qoxra.

Barra minn hekk il-prezz ta' ktieb diġitali jista' jkun ħafna anqas minn dak ta' ktieb tradizzjonali, li jagħmilha aktar faċli li jinbiegħ.

Ġeneralment il-kwalità ta' kotba li jkunu ġew stampati fuq talba (Print on Demand - POD) hija pjuttost diċenti.

Madankollu tinsiex li kittieba tajbin jeħtieġu edituri saħansitra aħjar.

Kemm jekk se tippubblika għal rasek jew għandek kuntratt ma' pubblikatur tradizzjonali xorta teħtieġ l-editjar.

Imbagħad teħtieġ disinjaturi brillanti tal-qoxra, kummerċjanti imaġinattivi u nies li jirreklamaw b'konnessjonijiet tajbin.

Dawn l-affarijiet kollha huma pprovduti minn pubblikatur tradizzjonali u ġeneralment

servizzi huma utli, imma r-realtà hija li l-ktieb tiegħek qisu qiegħed fuq il-linja tal-fabbrika.

Allura l-ktieb tiegħek issa stampat.

X'inhu l-pass li jmiss?

ma jiswewlekx ċenteżmu.

Bħala awtur li se tippubblika għal rasek, jekk trid tevita li jidher li għamilt xogħol ta' kafkaf, jeħtieġ li tkun lest li tinvesti l-flus sabiex tikseb l-għajnuna professjonali fl-oqsma kollha fejn ma teċċellax.

Hemm diversi kumpaniji li joffru soluzzjonijiet "lesti għall-użu", madanakollu dawn jiswew ħafna flus.

Ma jinteressahomx jekk ilktieb tiegħek jagħmilx suċċess.

Qegħdin fl-industrija sabiex jaqilgħu l-flus.

B'hekk, minħabba li wisq probabbli mhumiex se jbiegħu ħafna mill-kotba tiegħek, jeħtieġ li jagħmlu l-flus b'marġini kbar.

Xi wħud mis-

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

• Minħabba li l-awtopubblikazzjoni hija daqstant faċli, kulħadd għandu l-potenzjal li jkun awtur.

Dan ifisser li qed tħabbat wiċċek ma' ħafna kompetizzjoni. • Wieħed mill-iżvantaġġi ewlenin li jkollok aċċess faċli għad-dinja tal-kitba hija li l-maġġoranza ta' kotba awtopubblikati huma pjuttost ħżiena.

L-ammont ta' kotba li jiksbu suċċess huwa wieħed żgħir ħafna. • L-akbar żball li jagħmlu xi nies meta jippubblikaw xogħolhom stess huwa li ladarba jippubblikaw ktieb jistennew li se jibda jinbiegħ b'mod awtomatiku.

Jekk se tippubblika l-ktieb tiegħek inti stess, mintix se tgħix bil-kitba.

Se tkun qed tgħix bil-kummerċjalizzazzjoni.

Awturi li jippubblikaw xogħolhom stess għandhom jistennew li se jqattgħu 10% ta' ħinhom jiktbu u 90% ta' ħinhom jikkumerċjalizzaw

Awtopubblikazzjoni

il-ktieb.

Kun ċert li tiflaħ għal xi ħaġa bħal din u li jkollok il-ħin. • Minn dejjem xtaqt li tara l-ktieb tiegħek f'ħanut tal-kotba, imma l-ħwienet talkotba mhumiex ħerqana li jkollhom ammont ta' kotba awtopubblikati.

Huwa diffiċli li jkollok post tajjeb fil-ħanut għallktieb tiegħek, allura ċ-ċansijiet huma li ħadd mhu se jara t-tliet kopji li jkollu l-ħanut.

Barra minn hekk, l-ammont ta' flus li taqla' jonqos bil-bejgħ fil-ħanut. • Ix-xogħol li għandek bħalissa żommu.

Anke jekk hu tajjeb, hemm ċans tajjeb li l-ktieb tiegħek ma jinbiegħx.

Jekk ilktieb tiegħek huwa medjokri, tistenniex li se jaqbad ritmu tajjeb ta' bejgħ.

Anke jekk huwa kapulavur, hemm ċans tajjeb li mhux se jinħataf min-nies minn fuq l-ixkafef (xkafef fis-sens ta' xkafef virtwali, minħabba li ħafna kotba awtopubblikati lanqas biss jidħlu fi ħwienet tradizzjonali).

Fi kliem ieħor, il-kwalità mhijiex garanzija ta' suċċess.

Għandek xorti tkopri l-flus li tkun ħriġt, aħseb u ara jkollok "suċċess" li jrendi sew.

PUBBLIKAZZJONI TRADIZZJONALI JEW AWTOPUBBLIKAZZJONI? • Li toħloq ktieb awtopubblikat u li jidher professjonali u li ma jingħarafx minn ktieb ippubblikat minn pubblikatur tradizzjonali huwa diffiċli u kif semmejna, jeħtieġ investiment minimu ta' ftit eluf ta' euro (fi spejjeż editorjali u ta' kummerċjalizzazzjoni).

Kotba "ta' vera" jieħdu madwar disa' xhur biex jiġu prodotti - ġeneralment ħafna itwal minħabba li hija diffiċli li kollox jiġi sew mal-ewwel. • Il-pubblikazzjoni tradizzjonali hija l-unika mezz għal xi ħadd li jikteb kotba letterarji.

Awtur li jikteb kotba letterarji huwa dipendenti fuq it-tifħir tal-kritiċi u premji letterarji bħall-Premju Nazzjonali tal-Ktieb sabiex jibnu r-reputazzjoni tagħhom u sabiex ikollhom segwitu.

Fuq livell internazzjonali, kotba awtopubblikati mhumiex eliġibbli għal premjijiet ewlenin bħal Baileys, Costa u Man Booker, u li tkun

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

fil-lista għall-premju huwa l-unika mod li rumanz letterarju jista' jkun bestseller. • Kotba ta' ġeneru mhux fittizju b'suġġett definit sew u bi stil li jiġbidlek l-attenzjoni jistgħu jmorru tajjeb fil-qasam talawtopubblikazzjoni, speċjalment jekk għandhom udjenza partikolari sabiex jiffokaw fuqha.

Il-kotba reliġjużi huma eżempju perfett ta' dan.

Fil-qasam talkotba tal-ġeneri, l-awtopubblikazzjoni tista' tfisser suċċess għalik bħala awtur (jekk tista' toħloq bażi, jekk togħġbok ilkummerċjalizzazzjoni u jekk inti tajba fiha u xortik tajba).

Ċerta ġeneri jmorru aħjar minn oħrajn bħar-rumanzi tal-ġeneru erotiku jew indie romance.

Madanakollu l-maġġoranza ta' kotba ta' ġeneru fittizju anke dawk minn pubblikaturi tradizzjonali - ibatu fis-suq, li hija r-raġuni għaliex pubblikaturi tradizzjonali jilqgħu x-xogħol ta' awturi veterani b'segwaċi leali. • Kotba awtopubblikati rari jkollhom reċensjonijiet fil-gazzetti tradizzjonali -

Awtopubblikazzjoni

mhux mingħajr ħlas għallinqas.

Evalwaturi internazzjonali tal-kotba b'reputazzjoni tajba bħal Kirkus, Publishers Weekly u BlueInk Review issa qed joffru servizzi ta' reċensjonijiet speċjali bi ħlas immirati lejn awturi li jippubblikaw xogħolhom stess.

Evalwatur freelancer jikteb kritika oġġettiva u ovvjament dejjem hemm il-possibbiltà li r-reċensjoni ma tkunx waħda favorevoli. • L-għan ta' pubblikaturi tradizzjonali huwa li jippubblikaw kemm jifilħu kopji ta' ammont żgħir ta' kotba, filwaqt li kumpaniji internazzjonali talawtopubblikazzjoni jagħmlu l-flus billi jippubblikaw mitt kopja ta' mijiet ta' eluf ta' kotba.

Il-ktieb awtopubblikat medju jbiegħ madwar 100-150 kopja – jew żewġ terzi sa tliet kwarti ta' ħbiebek u familtek flimkien, kif isostni artiklu ta' Publishers' Weekly bit-titlu 'Turning Bad Books into Big Bucks' (https:// www.publishersweekly.com/pw/ print/20070806/15276-turning-badbooks-into-big-bucks.html).

jistgħu jippubblikaw xi kotba minħabba prestiġju u minħabba l-valur tax-xogħol innifsu minflok għal gwadann finanzjarju, bħal ngħidu aħna fil-każ tal-poeżiji.).

NOTI DWAR AMAZON, IL-PUBBLIKAZZJONI U L-AWTOPUBBLIKAZZJONI • Amazon hija l-akbar kumpanija filbejgħ tal-kotba online fejn bażikament m'għandha l-ebda kompetizzjoni fost il-bejjiegħa tal-kotba online.

Is-setgħa tremenda ta' negozjar u prezzijiet baxxi ħafna ġejjin minn dan: id-dominanza tas-suq u l-ossessjoni bil-valur għall-klijent bħala parti integrali mill-istrateġija talkumpanija. • L-irwol ta' pubblikatur tradizzjonali fl-industrija tal-kotba huwa wkoll sabiex iservi ta' għarbiel rigward xogħol li jista' jiġi ppubblikat u dak li ma jistax, madanakollu dawn il-kunsiderazzjonijiet huwa affettwati wkoll minn fatturi tas-

suq.

Pubblikatur jieħu riskju finanzjarju meta jippubblika ktieb, għaldaqstant wieħed għandu jassumi li pubblikatur dejjem se jippubblika ktieb meta jkun jaf li l-ktieb huwa vijabbli mil-lat finanzjarju; madanakollu, f'xi każijiet, il-pubblikaturi

Awtopubblikazzjoni

• Amazon saret pubblikatur hija stess, b'diversi stampaturi li jew xtrat jew ħolqot: "Bis-servizzi tal-awtopubblikazzjoni ta' Amazon tista' tipprova tilħaq udjenza internazzjonali.

Tista' tippubblika l-ktieb tiegħek inti stess b'mod faċli u malajr

bi CreateSpace, il-ktieb diġitali tiegħek b'Kindle Direct Publishing u toħloq ktieb awdjo b'ACX". • Riċentement, fl-Istati Uniti, Amazon bdiet ukoll tespandi l-operat tagħha fi bliet bil-ħwienet tradizzjonali tal-kotba tagħha stess.

Dawn il-ħwienet għandhom mudell kummerċjali riġidu ħafna li huwa differenti minn mudelli ta' ħwienet aktar inklinati lejn il-kultura u lejn il-komunità tal-ħanut indipendenti tal-kotba. • Amazon qiegħda fil-proċess li tiżviluppa mudell ibridu ġdid għall-pubblikazzjoni li għandu l-għan li jieħu l-post ta' pubblikaturi tradizzjonali, li xi kultant tirreferi għalihom bħala pubblikaturi "legacy".

Bl-istampatur ewlieni tagħha Encore, tagħżel ċerta titli awtopubblikati "eċċezzjonali" minn awturi "emerġenti" u speċi teħodhom taħt il-kappa tal-Amazon. • B'għexieren ta' eluf ta' bejjiegħa terzi kollha jissieltu għall-Buy Box li tħalli qligħ sew,

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

il-kompetizzjoni hija ħarxa.

L-Amazon Buy Box teżisti sabiex toffri l-aħjar valur monetarju possibbli lill-klijent.

Din mhux dejjem tqis il-prezz baxx, imma kemm imur tajjeb ktieb fuq bażi kummerċjali wkoll. • It-taqtigħa ħarxa bejn Amazon u Walmart, li qed twerwer l-akbar ditti fl-Istati Uniti, tapplika wkoll għall-kotba.

Parti waħda minn din it-taqtigħa hija algoritmu li jaħdem sabiex iqabbel jew jissupera prezzijiet minn siti elettroniċi u ħwienet oħrajn.

Walmart u Amazon jieħdu t-telf fuq il-bejgħ ta' kotba mibjugħa bi skont minħabba li l-pubblikaturi jitolbu 50% tal-prezz fil-lista.

Eventwalment, dawn il-bejjiegħa se jkunu fil-pożizzjoni li jġiegħlu lill-pubblikaturi jbaxxu l-prezzijiet tagħhom.

Dan se jkompli jkisser il-profitti ta' pubblikaturi tradizzjonali.

Minħabba li l-għan ta' Amazon huwa li joffri l-aktar prezz baxx fis-suq, il-pubblikaturi qegħdin taħt pressjoni dejjem ikbar sabiex ibiegħu l-prodotti tagħhom għall-prezz aktar

Awtopubblikazzjoni

baxx, inaqqru minn - u xi kultant anke jeliminaw - il-marġini tal-profitt.

Bittaqtigħa tal-prezzijiet tal-kotba ta' Amazon, il-pubblikaturi mad-dinja kollha diġà tilfu ammonti kbar ta' dħul.

Din is-sitwazzjoni qiegħda taffetwa wkoll id-dħul tal-awturi b'mod negattiv. • It-taqtigħa tal-prezzijiet fuq il-kotba tradizzjonali tista' tkun tajba għallkonsumaturi fuq perjodu qasir ta' żmien, imma fl-aħħar mill-aħħar hija ta' dannu għall-industrija tal-pubblikazzjoni talkotba, minħabba li se tbiddel l-aspettativi tal-konsumaturi lejn prezzijiet tal-kotba dejjem aktar baxxi.

Fuq perjodu twil ta' żmien, it-taqtigħa għall-prezzijiet tista' tkun ta' dannu lill-industrija b'mod fundamentali u tagħti daqqa ta' ħarta kbira lill-ħila talawturi futuri sabiex jiktbu jew jippubblikaw xogħlijiet ġodda. • Jekk il-prezzijiet jikkollassaw, dan ifisser li r-royalties u l-ħlas minn qabel lill-awturi jisfaxxaw ukoll.

Ftehim ta' pubblikazzjoni

Aġenti

Kif tifhem il-ftehim ta' pubblikazzjoni

F'Malta m'hemmx aġenti letterarji professjonali full-time.

Il-Kunsill Nazzjonali talKtieb jaġixxi bħala aġent għall-awturi li jirbħu l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb.

Qabel ma tiffirma, għandek tiċċekkja il-ftehim ta' pubblikazzjoni bir-reqqa.

Huwa importanti li tindirizza kwalunkwe dubju jew problema qabel tiffirma.

Uża l-linji gwida ta' hawn taħt sabiex ikollok fehma bażika tal-lingwaġġ fi ftehim ta' pubblikazzjoni u sabiex tkun taf x'tip u liema mistoqsijiet għandek issaqsi.

Jekk m'għandekx aġent, kun żgur li taqra kwalunkwe kuntratt sew bir-reqqa u kun af x'inhu mistenni u xi jfisser.

Hawnhekk hawn xi wħud mill-aktar affarijiet importanti li għandek tkun taf, fl-ordni li tipikament jidhru f'ħafna mill-ftehim ta' pubblikazzjoni: deskrizzjoni tax-"xogħol", data ta' skadenza għall-pubblikazzjoni, drittijiet, drittijiet tal-awtur, drittijiet sussidjarji, royalties, ħlas minn qabel jew pagament, bidliet sostanzjali, siltiet, antoloġiji u edizzjonijiet ġodda, xogħol ta' kompetituri.

DESKRIZZJONI TAX-"XOGĦOL" Dan l-element ovvju faċilment jista' jaqbiżlek.

Kun żgur li x-"xogħol" deskritt fil-ftehim ta' pubblikazzjoni jiddeskrivi l-ktieb li ktibt (jew li mqabbad tikteb b'kuntratt) b'mod affidabbli u sħiħ sabiex tevita li jiġi rrifjutat meta tibgħat ilmanuskritt lill-editur.

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

Aġenti u Kif tifhem il-ftehim ta' pubblikazzjoni

DATA TA' SKADENZA GĦALLPUBBLIKAZZJIONI B'mod ġenerali, il-ftehim ta' pubblikazzjoni dejjem għandhom data ta' skadenza għal pubblikazzjoni, u jekk id-data ta' skadenza tinqabeż bil-ktieb għadu mhux ippubblikat, l-awtur ikun f'pożizzjoni biex jieħu l-ktieb banda oħra għall-pubblikazzjoni.

DRITTIJIET Id-drittijiet huma definiti skont il-midja, it-tul ta' żmien ('term') u t-territorju.

Drittijiet pjuttost standard li l-awturi jagħtu lill-pubblikaturi jinkludu d-dritt sabiex il-ktieb jiġi ppubblikat bħala ktieb stampat b'qoxra iebsa u/jew tal-karti - magħrufa bħala "trade paperback" (it-tipi ta' kotba li tara fil-ħwienet tal-kotba) u/jew "mass-market paperback" (bħal dawk mibjugħa f'supermarket għalkemm din il-prattika għadha ma waslitx Malta) - flimkien mad-drittijiet assoċjati, bħad-drittijiet għall-ktieb awdjo jew ktieb elettroniku.

Għandha tiġi speċifikata royalty għal kull mezz differenti (ara hawn taħt).

DRITTIJIET SUSSIDJARJI PRINĊIPJU ĠENERALI Ġeneralment, il-ftehim jiddikjara li l-awturi jirċievu d-drittijiet tal-awtur kollha tagħhom wara li l-ktieb ippubblikat tagħhom m'għadux disponibbli fil-forma stampata jew wara numru ta' snin, jekk ikun hemm ftehim fil-ftehim ta' pubblikazzjoni.

Dan huwa intiż sabiex iwaqqaf lill-pubblikatur tiegħek milli jkollu kontroll fuq il-ktieb tiegħek għal dejjem.

Id-drittijiet tiegħek jistgħu jmorru lura għandek jekk il-ktieb huwa ddikjarat li m'għadux disponibbli fil-forma stampata u jekk il-pubblikatur iħallsek anqas minn ċerta ammont ta' royalties f'euro kull sena.

Oqgħod attent għal frażijiet bħal "inkluż iżda mhux limitat għal" u "mezzi issa magħrufa jew imfassla aktar 'il quddiem".

Dawn it-termini jistgħu jkunu indikazzjoni ta' lakuni fil-ftehim.

Fil-qosor, kif diġà msemmi fi "Drittijiet Miġburin u Dawk Mhux Miġburin" aktar 'il fuq, il-pubblikaturi ġeneralment jingħataw drittijiet speċifiċi li se attwalment se jużaw, filwaqt li l-awtur jirriżerva d-drittijiet kollha mhux speċifikament mogħtija.

Wieħed għandu jkun konxju mid-dritt talpubblikatur li jagħti drittijiet sussidjarji.

Jekk il-pubblikatur jitlob lill-awtur sabiex jagħti drittijiet sussidjarji, dawn id-drittijiet għandhom ikunu aċċertati bis-sħiħ fil-kuntratt.

ROYALTIES

Internazzjonalment, ir-royalties fuq il-prezz ippubblikat ta' kotba kummerċjali tipikament ivarjaw: • minn 10% sa 12.5%, bi 15% għal awturi stabbiliti u kotba b'qoxra iebsa; • minn 7.5% sa 10% għal kotba b'qoxra talkarti, li jibqgħu telgħin sa 12.5%; • 25% għal kotba elettroniċi.

Il-kittieba ġeneralment huma mħallsin royalty abbażi tal-bejgħ tal-ktieb tagħhom.

Il-mod kif din is-sistema taħdem mhux ikkumplikata ħafna.

Ġeneralment ilpubblikaturi joffru li jħallsu minn qabel kontra r-royalties.

Sabiex tkun taf kemm tista' taqla' flus mill-ktieb tiegħek, jeħtieġ li inti stess tifhem kif jaħdmu l-ħlasijiet minn qabel u r-royalties u xi jfissru għalik.

Xi pubblikaturi jistgħu joffru royalties aktar baxxi, u ta' sikwit ibbażati fuq il-prezz rċevut (ara isfel "Prezz ippubblikat jew prezz irċevut?").

Dawn il-figuri huma biss stimi relattivi sabiex jagħtu indikazzjoni tas-suq internazzjonali tal-ktieb u jistgħu ma jirriflettux ir-realtà fattwali ta' ftehim ta' pubblikazzjoni ġo Malta, fejn jistgħu jiġu stabbilit arranġamenti mfassla mal-awtur.

Il-pubblikaturi jistgħu jużaw metodi differenti ta' pagament.

Xi wħud jistgħu joffru pagament bil-quddiem jew pagamenti f'royalties jew jistgħu joffru t-tnejn skont ilktieb u l-awtur.

Ir-royalties ta' sikwit huma offruti fuq skala flessibbli jiġifieri tista' tiġi offrut 7.5% sat-tali numru ta' kopji ta' qoxra iebsa mibjugħa, u wara dan 10% fuq edizzjoni b'qoxra tal-karta.

Aġenti u Kif tifhem il-ftehim ta' pubblikazzjoni

Xi ftehim ta' pubblikazzjoni jista' jkollu t-tip

ta' kliem - ġeneralment imrekknin fl-aħħar ta' sezzjoni twila li tiddeskrivi r-royalties li l-pubblikatur se jħallas għal kull tip ta' ktieb li jippubblika - simili għal dan li ġej: "Jekk il-ktieb jinbiegħ bi skont li mhuwiex tagħna u tas-soltu, ir-royalties imsemmija hawn fuq jitnaqqsu bin-nofs".

Dan ifisser li jekk il-pubblikatur ibiegħ il-ktieb lil bejjiegħ blingrossa b'rata li mhux is-skont tiegħu jew tas-soltu - ngħidu aħna, 51% skont fuq il-prezz tal-pubblikazzjoni, minflok il-50% "tas-soltu" - il-pubblikatur se jħallas nofs ir-royalties li kieku jħallas lill-awtur.

Għandu jkun hemm lingwaġġ aktar speċifiku, bħal: "Jekk il-ktieb jinbiegħ bi skont ta' aktar minn 55% tal-prezz tal-pubblikazzjoni, imbagħad ...".

Meta nsemmu l-prezz, ir-royalties kollha jistgħu jkunu speċifikati bħala persentaġġ tal"pubblikazzjoni" jew Prezz bl-Imnut Issuġġerit (Suggested Retail List Price (SRLP)) jew Prezz bl-Imnut Irrakkomandat (Recommended Retail Price (RRP)) tal-ktieb (ara hawn taħt għal aktar informazzjoni dettaljata).

Meta tevalwa żewġ offerti differenti, kun żgur li

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

qed tagħmel paragun bejn l-istess fatturi; ir-royalties għandhom ikunu persentaġġ talistess ħaġa, Jekk il-pubblikatur jinsisti li jibbaża r-royalties fuq "id-dħul nett tal-pubblikatur", regola ġenerali tajba sabiex tikkalkola kemm se taqla' flus mill-ktieb tiegħek hija li taqsam ir-royalty offruta f'żewġ nofsijiet, minħabba li l-pubblikaturi jbiegħu kotba lil tal-ħwienet bi prezz li bejn wieħed u ieħor huma 50% anqas mill-prezz tal-pubblikazzjoni.

Għaldaqstant, 20% tad-dħul nett tal-pubblikatur huwa bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal 10% tal-prezz tal-pubblikazzjoni (tista' taqra aktar dwar dan fissezzjoni "Skontijiet tal-pubblikaturi" hawn taħt).

Ir-rati tar-royalties tal-kotba elettroniċi għallpubblikaturi kummerċjali ewlenin għalissa jinstabu stabbli b'25% tad-dħul tal-pubblikatur.

Dan huwa bil-maqlub għal tradizzjoni antika fil-pubblikazzjoni tal-kotba, fejn l-awturi u l-pubblikaturi effettivament jaqsmu d-dħul nett mill-bejgħ tal-kotba (dan huwa kif l-industrija waslet għar-rata standard - internazzjonali tar-royalty tal-kotba b'qoxra iebsa ta' 15% talprezz tal-pubblikazzjoni).

ĦLAS MINN QABEL JEW PAGAMENT?

Ħlas minn qabel ismu miegħu, u r-royalties fuq il-bejgħ tal-ktieb jistgħu jkunu ddebitati kontrih.

Ħlas minn qabel huwa bonus ta' ffirmar li huwa negozjat u mħallas lill-awtur qabel jiġi ppubblikat il-ktieb.

Il-ħlasijiet minn qabel għandhom diversi forom, madanakollu struttura komuni ta' ħlas minn qabel użata ta' sikwit fl-industrija

PRINĊIPJU ĠENERALI Kun ċert li r-royalties tiegħek jilħqu l-istandards tal-industrija.

Ir-royalties ma jistgħux jitnaqqsu b'mod drastiku permezz ta' kundizzjonijiet speċjali li jistgħu jippermettu lill-pubblikatur li joffri skontijiet qawwijjin għas-skapitu tiegħek.

Inkludi klawsola ta' awditjar fil-kuntratt tiegħek sabiex inti jew ir-rappreżentant tiegħek tistgħu teżaminaw ir-rekords tal-bejgħ tal-pubblikatur b'rabta max-xogħol tiegħek.

Kif imsemmi hawn fuq, il-pubblikatur m'għandux jieħu lura parti mill-ħlas minn qabel tiegħek jekk ir-royalties tiegħek ma jkoprux dak il-ħlas.

Aġenti u Kif tifhem il-ftehim ta' pubblikazzjoni

tal-kotba hija l-ħlas iddebitat kontra qligħ ta' royalties futuri, li jfisser li għal kull ewro li tirċievi fi ħlas minn qabel, trid taqla' ewro mill-bejgħ tal-kotba qabel ma tibda tirċievi kwalunkwe ħlas ta' royalties oħrajn.

Pereżempju, jekk kelli nirċievi €1,000 bħala ħlas minn qabel b'rata tar-royalties li taħdem b'€1 għal kull ktieb mibjugħ (ir-royalties huma mkejla b'persentaġġi, imma għal skop ta' spjega se nżommuha sempliċi), iridu jinbiegħu 1,000 ktieb sabiex tagħmel tajjeb għall-ħlas minn qabel tiegħek.

Wara li l-pubblikatur jagħmel tajjeb għall-ħlas minn qabel tiegħek, inti tibda titħallas royalties fuq bejgħ sussegwenti, abbażi tal-persentaġġi sottolineati fil-ftehim tal-pubblikazzjoni.

Għandek tagħraf tiddistingwi bejn ħlas minn qabel iddebitati kontra royalties u pagamenti, li m'għandhomx x'jaqsmu ma' royalties.

Dejjem ħaġa tajba li jkollok ir-royalties, minkejja li jistgħu jkunu baxxi, għaliex b'hekk tkun tista' tibbenefika mill-bejgħ eżistenti tal-ktieb tiegħek.

Madankollu, f'ċerta każijiet,

jekk il-pubblikatur avviċinak biex tikteb ktieb partikolari jew parti minn manuskritt, għandek tiddeċiedi jekk taċċettax ix-xogħol fuq bażi ta' pagament biss jew le.

Madanakollu, l-assoċjazzjonijiet tal-awturi ġeneralment huma kompletament kontra din il-prattika.

Il-parir ġenerali huwa li tinsisti fuq pagament anke jekk il-pubblikatur mhuwiex kapaċi jbiegħ il-ktieb.

Normalment ħlas minn qabel mhuwiex rimborżabbli, diment li l-awturi jissodisfaw il-parti tagħhom mill-ftehim.

Dan il-ħlas jista' jsir mal-iffirmar tal-kuntratt, meta jiġi mibgħut u aċċettat il-manuskritt, mal-pubblikazzjoni, jew maqsum ma' dawn it-tliet stadji.

Jekk il-ktieb huwa miktub u ma jeħtieġx aktar xogħol, il-ħlas minn qabel jista' jsir f'żewġ partijiet: mal-iffirmar u mal-pubblikazzjoni.

F'xi każijiet il-pubblikatur jista' jkun irid iħallas parti mill-ħlas minn qabel mal-pubblikazzjoni tal-ktieb b'qoxra tal-karta (ta' sikwit però mhux dejjem sena jew diversi xhur wara l-pubblikazzjoni tal-ktieb b'qoxra iebsa, jekk ikun hemm), imma ovvjament huwa flinteress tiegħek li titħallas kemm jista' jkun malajr.

Tinsiex tqis l-implikazzjonijiet tat-taxxa ta' kwalunkwe arranġament li qbilt fuqu.

NOTI IMPORTANTI •• BIDLIET SOSTANZJALI.

Il-kuntratti jistgħu jistipulaw li trid tapprova kwalunkwe bidla sostanzjali li l-edituri

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

jew l-assistenti editorjali jew it-tradutturi jagħmlu f'xogħlok, sabiex ma tħallix lillpubblikatur ibiddilek kliemek mingħajr l-approvazzjoni tiegħek.

Madankollu, anke jekk l-awtur għandu l-aħħar kelma rigward il-manuskritt, wieħed jassumi li jekk qbilt li tibgħat il-manuskritt tiegħek lil pubblikatur, inti qiegħed taqbel ukoll mal-istili u l-ħsibijiet ippreferuti tat-tali pubblikatur, u allura se taqbel mal-parir tal-editur tiegħek. •• SILTIET, ANTOLOĠIJI, U EDIZZJONIJIET ĠODDA.

Il-kuntratti ġeneralment jiddefinixxu l-fatt li l-pubblikaturi jeħtieġu l-awtorizzazzjoni tiegħek sabiex jagħtu liċenzji għal siltiet, antoloġiji u edizzjonijiet ġodda. •• XOGĦOL LI JIKKOMPETI.

Il-pubblikaturi jistgħu jagħmlu pressjoni fuq l-awturi sabiex jinkludu klawsoli fil-kuntratt tagħhom li jwaqqfuk milli toħloq "xogħol li jikkompeti" dwar suġġetti simili għal dawk li hemm fil-ktieb tiegħek.

•• IT-TIENI PUBBLIKAZZJONI.

Il-pubblikaturi ġeneralment jinkludu klawsola fil-kuntratt li tobbliga lill-awturi sabiex jippubblikaw ittieni ktieb tagħhom mal-pubblikatur. •• UŻU U ĦLAS MINN XOGĦLIJIET DERIVATTIVI.

Bl-istess mod li awtur jirċievi ħlas minn pubblikatur, awtur irid ukoll jinnegozja kuntratt u jirċievi ħlas meta jsir film ibbażat fuq il-ktieb ta' awtur. •• DRITTIJIET TAT-TRADUTTUR.

Ilprattika ġenerali f'Malta hija li t-tradutturi tal-letteratura jitħallsu somma fissa abbażi tar-rati tat-traduzzjoni komuni Ewropej, filwaqt li l-awtur iżomm id-drittijiet ekonomiċi tat-traduzzjoni.

Madankollu, jista' jsir arranġament differenti bil-miktub bejn l-awtur u t-traduttur għall-kondiviżjoni tar-royalties.

Aġenti u Kif tifhem il-ftehim ta' pubblikazzjoni

Il-prezzijiet u l-industrija tal-kotba SKONTI TAL-PUBBLIKATURI Is-skonti jeħtieġu spjegazzjoni, għalkemm huma daqsxejn antipatki biex taħdem bihom.

Il-pubblikaturi jbiegħu l-kotba lill-bejjiegħa tal-kotba bi skont minn fuq il-prezz talpubblikazzjoni, li jista' jvarja minn 35% għal ħwienet tal-kotba indipendenti żgħar sa 60-

70% jew anke aktar, għall-ktajjen ta' ħwienet, is-supermarkets u bejjiegħa tal-kotba online, li jixtru bl-ingrossa.

Ġeneralment, il-prezz blingrossa Malti ta' kotba lill-ħwienet tal-kotba huwa bi skont minimu ta' 50%, madankollu l-katina tal-ħwienet tal-kotba f'Malta, l-Agenda, proprjetà ta' Miller Distributors, taf anke titlob rata iktar għolja.

NOTA: Bi skont tipiku ta' 50% fuq il-bejgħ tal-kotba permezz tal-ktajjen ta' ħwienet talkotba ta' €20, il-pubblikatur jieħu €10 (qabel it-taxxa) mill-bejjiegħ tal-kotba sabiex ikopri l-ispejjeż kollha, inkluż ir-royalties tal-awtur, spejjeż ġenerali u distribuzzjoni, u l-ispiża tal-produzzjoni tal-ktieb.

Il-marġini tagħhom huma pjuttost iebsin.

Skontijiet għoljin imħallsa lil supermarkets, ktajjen ta' ħwienet jew bejjiegħa tal-kotba online jinvokaw il-klawsola ta' "skont għoli", jiġifieri li l-awtur jieħu royalty aktar baxxa b'mod sostanzjali fuq kopji mibjugħa b'dan il-mod.

Fl-Istati Uniti tal-Amerika, fejn m'hemmx żamma tal-prezzijiet tal-bejgħ bl-imnut fuq il-kotba, is-skontijiet kienu soġġetti għal negozjar għal ħafna snin (għalkemm ilpubblikaturi Amerikani suppost jagħtu l-istess skont lill-bejjiegħa tal-kotba kollha).

Fir-Renju Unit, it-tneħħija tan-Net Book Agreement fissret li hemm aktar pressjoni fuq is-skontijiet, minħabba li l-bejjiegħa tal-kotba jridu lillpubblikaturi sabiex itejbu t-termini tagħhom

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Il-Manwal tal-Awtur

Il-prezzijiet u l-industrija tal-kotba

sabiex jgħinuhom jippromwovu l-kotba rigward prezz.

Ħafna pubblikaturi jemmnu li r-Renju Unit għandu l-ogħla skontijiet fiddinja, però s-skontijiet huma taħt pressjoni fil-pajjiżi fejn l-Ingliż huwa l-lingwa ewlenija, hekk kif il-pubblikaturi u l-bejjiegħa tal-kotba jippruvaw iżommu l-marġini tagħhom.

Franza għandha l-liġi dwar il-Prezz Fiss talKtieb (Fixed Book Price - FBP) li ilha fis-seħħ sa mill-1981.

L-FBP jeżisti wkoll fl-Arġentina, l-Awstrija, il-Ġermanja, il-Greċja, l-Iżrael, l-Italja, il-Ġappun, il-Libanu, il-Messiku, l-Olanda, Norveġja, Portugall, Slovenja, Korea t'Isfel u Spanja.

Illum, f'pajjiżi mingħajr l-FBP, il-katina tal-ħwienet tal-kotba hija ddominata mis-supermarkits u bejjiegħa fuq l-Internet, li jistgħu jaffordjaw l-instigazzjoni ta' "gwerer tal-prezzijiet", fejn joffru skontijiet kbar fuq kotba li għadhom kif ġew ippubblikati u bestsellers fuq il-prinċipju ta' «loss leader».

Għall-kuntrarju, ġewwa Franza pereżempju, il-bejjiegħa jistgħu jagħtu biss skont massimu ta' 5% lill-konsumaturi.

Il-bejjiegħa tal-kotba jikkompetu mhux abbażi ta' prezz, imma fejn

tidħol varjetà ta' kotba għall-bejgħ, il-post u l-kwalità tas-servizz tal-konsumaturi tagħhom.

STUDJU TA' KAŻ: Pubblikatur minn New York u royalties - minn: 'The Business of Publishing' (in New York) – https://www.alanjacobson. com/writers-toolkit/the-business-ofpublishing/

Il-bejgħ għall-esportazzjoni ġeneralment huwa fuq il-prezz irċevut minħabba l-ispejjeż akbar ta' bejgħ u distribuzzjoni għallpubblikatur.

Fl-ippubblikar kummerċjali hemm ukoll tendenza lejn il-prezz irċevut, minħabba l-iskontijiet għoljin imsemmija hawn fuq li l-pubblikaturi jagħtu lill-bejjiegħa tal-kotba.

PREZZ IPPUBBLIKAT JEW PREZZ IRĊEVUT?

Ir-royalties jistgħu jkunu bbażati jew fuq persentaġġ tal-prezz ta' pubblikazzjoni talktieb (RRP jew SRLP) jew ibbażati fuq dak li jissejjaħ "prezz irċevut", jiġifieri persentaġġ mid-dħul nett tal-pubblikatur mill-bejjiegħa talkotba, li hija figura ħafna aktar baxxa.

Pubblikaturi edukattivi (li jiffukaw fuq kotba għall-iskejjel) u pubblikaturi akkademiċi (li jippubblikaw kotba għall-istudenti u x-xogħol tal-akkademiċi) ġeneralment jaħdmu bi prezz irċevut, filwaqt li pubblikaturi kummerċjali ġeneralment jaħdmu b'royalties tal-prezz ippubblikat.

Il-prezzijiet u l-industrija tal-kotba

Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb © 2017 Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Central Public Library, Prof. Joseph J. Mangion Street, Floriana FRN 1800 Malta T +356 27131574 E joe.debattista@gov.mt


Article from file /home/albert/CODE/textmt/textmt/corpus/data/rawdata/kappellimaltin/pdf/Kappelli_ddedikati_San_Guzepp

Kappelli mxerrdin madwar Malta iddedikati lil San Ġużepp Odette Gauci Cortis B.A. (Hons) Hist

Id-devozzjoni lejn il-Patrun Universali tal-Knisja u r-raġel ta' Sidna Marija hija mxerrda sew fil-gżejjer Maltin.

Dan narawh fid-diversi knejjes li hawn iddedikati lil dan il-patrun.

U xi ngħidu għad-diversi festi li jiġu ċċelebrati għad unur tiegħu.

Biss biss nistgħu nsemmu l-knejjes prinċipali li huma ddedikati lilu li jinsabu fl-Imsida, fil-Manikata, l-Kalkara, fil- Qala Għawdex, f'Birkirkara, fil-Belt Valletta u fir-Rabat Malta.

Żgur u mhux forsi li kull Malti u Għawdxi xi darba f'ħajtu daħal jara dawn il-knejjes.

Barra minn dan kważi f'kull knisja li nidħlu ħa nsibu xi statwa, artal jew fratellanza li huma iddedikati li San Ġużepp.

Imma mbagħad forsi ftit huma dawk in-nies li jafu li jezistu kappelli oħra żgħar li huma wkoll iddedikati lil San Ġużepp iżda li ftit huma imsemmija u magħrufa.

Għalhekk f'dan l-artiklu ser nagħti ħarsa ħafifa lejn xi uħud minn dawn il-kappelli li kienu iddedikati lil San Ġużepp u forsi għalkemm ma għadhomx jeżistu jew ma għadhomx jintużaw xorta kienu sbieħ u ta' valur storiku.

F'Birzebbuga

Nibda bil-kapella li tinsab f'Birżebbuġa.

F'dan ir-raħal imdawwar bil-bahar kienet inbniet kappella ddedikata lil San Ġużepp li għadha tezisti sal-lum għalkemm m'hiex aċċesibli għan-nies għax tinsab ġo dar privata u għalhekk ftit jista' wieħed jidħol fiha.

Minn barra, wieħed jista' jaraha u jarafha żgur billi l-kampnar tagħha li hu ta' stil Korint jisboq bini iehor.

Ġewwa hija kappella sempliċi u żgħira.

Hemm kwadru li juri lil San Ġużepp bil-Bambin u li hu ċert hu li mal-bieb ta' barra hemm kitba li tgħid li kull min jgħid Pater, Ave u Gloria quddiem ix-xbiha ta' San Ġużepp li hemm ġewwa l-knisja għal erbgħin jum jaqla' indulgenza.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Paġna 1 minn 5 Wied il-Għajn

Kappella oħra ċkejkna ddedikata lil San Ġużepp li wieħed ukoll diffiċli jkollu aċċess għaliha hija dik li tinsab ġewwa Wied il-Għajn.

Din tinsab ħdejn ix-xatt ta' Wied il-Għajn.

Kien bniha ċertu wieħed jismu Wenzu Bigeni għaliex kien devot ta' San Ġużepp u x-xewqa tiegħu kienet li meta jmut jindifen fiha kif fil-fatt hekk ġara.

Din il-kappella nbniet fuq il-pjanta tal-Perit Solar.

Maż-żmien din il-knisja saret privata u mbagħad inħattet biċċa sew minnha.

Illum il-ġurnata qed tintuża biss għal skop turistu.

Ħaż-Żabbar

Minn Wied il-Għajn ngħaddu għal Ħaż-Żabbar.

Hawn, barra li nsibu knisja, insibu wkoll istitut li hu ddedikat ukoll lil San Ġużepp.

Dawn għadhom jeżistu sal-lum u wieħed faċli jkollu aċċess għalihom.

L-Istitut u l-knisja jinsabu inti u diehel f'Ħaż- Żabbar.

L-Istitut kien jintuża biex jilqa' fih bniet iltiema u kien f'idejn is-sorijiet Dumnikani.

Il-fundatur tiegħu kien Patri Feliċjan Grech li kien Dumnikan.

L- ewwel ġebla tiegħu tqiegħdet fit-2 ta' Lulju 1930 fuq il-pjanta tal-Perit Ġużeppi Pace u x-xogħol intemm fis-7 ta' Novembru 1937.

Il-knisja ukoll inbniet ma' dan l- istitut fuq pjanta ta' l-istess perit.

Kienet ikkonsagrata mill-Arċisqof Gonzi fl-14 ta' April 1961.

Fiha artal wieħed li naturalment huwa iddedikat lil San Ġużepp.

Minn ġewwa hija mżejna b'diversi pitturi sbieħ li huma maħduma mill-pittur Ġużeppi Briffa.

It-titular juri lil San Ġużepp.

Fl-arzella li hemm fil-ġenb hemm kwadru ieħor li juri d-dehra tal-Madonna lil San Duminku.

Fuq iż-żewġt iġnub l- oħra hemm żewġ kwadri żgħar li juru lil San Vinċenz Ferreri (1937) u ż-żwieġ ta' Santa Katerina.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Paġna 2 minn 5 Santa Venera

F'Santa Venera l-knisja għadha daqs daqsxejn kbir meta tqabbilha ma' dawk li diġà semmejt.

Din il-knisja bnieha Dun Ġorġ Bugeja fl-1906 u magħha bena ukoll istitut li kien jintuża biex fih jilqa' dawk it-tfal li kienu jiġġerrew fit-toroq.

Il-flus biex tinbena din il-knisja kienu inġabru u ingħataw minn Dun Ġorġ stess bl-għajnuna ta' xi benefatturi.

Infatti benefattur li għen ħafna biex tinbena din il-knisja kien Karmenu Bugeja li kien qarib ta' Dun Ġorġ.

Meta wieħed jidħol ġo din il-knisja jinduna li tikkonsisti minn kor, żewġ kappelluni u korsija.

Għandha tliet artali u fiha għamla ta' salib Latin.

Fil-ġenb għandha kampnar.

Nhar l-14 ta' Mejju 1916 Mons. Mawru Caruana l-Isqof ta' Malta ikkonsagra din il-knisja u fl-artal maġġur qiegħed ir-relikwi tal-qaddisin Ġuswar, Beninju u Vittorju.

Ġo din il-knisja wieħed jista' jammira żewġ kwadri, xogħol iż-Żebbuġi Lazzaro Pisani, li juru tar-Rużarju (1919) u lil Kristu fl-Ort (1920).

Hamrun

Din il-kappella ma għadiex teżisti.

Kienet inbniet minn kavallier ta' l-Ordni ta' San Ġwann, il-Viċi Kanċillier u kommendatur Fra Eugen Ramirez Maldonato.

Din il- kappella bnieha ġewwa daru stess li kienet tinsab fit-tarf ta' fuq ta' Triq San Ġużepp.

Meta miet din id-dar waqgħet f'idejn il-Granmastru ta' dak iż-żmien u baqgħet f'idejn l-Ordni sakemm kellhom iħallu l-gżejjer Maltin mal-wasla tal- Franċiżi f'Malta fl-1798.

Għalhekk mat-tluq ta' l-Ordni din il-kappella ġiet ipprofonata fl-imblokk tal-Franċiżi u saret tintuża bħala ħanut.

Iżda fis-seklu dsatax mal-wasla ta' l-Inglizi din il-kappella ma baqgħetx teżisti.

Imma ħaġa li hija żgura hija li din il-knisja kienet il-bidu li biha ingħatat isimha it-triq ewlenija li kienet tinsab fiha u aktar tard lir-raħal kollu li sar magħruf bħala 'Casal San Giuseppe'.

Maż-żmien inbiddel u sar magħruf bħala Harmun kif nafuh illum.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Paġna 3 minn 5 San Pawl il-Bahar

Din il-knisja kien berikha Mons. Mikiel Gonzi u qiegħed l-ewwel ġebla tagħha fis- 6 ta' Dicembru 1959.

Din il-knisja tellgħuha l-patrijiet Kappuċċini u kienet taħt it- titlu ta' San Ġużepp Ħaddiem.

Il-pjanta saret mill-magħruf Kavallier Ġuże D'Amato.

Il-knisja kellha koppla, għamla ottagonali, b'djametru ta' 90 pied u kienet mibnija fuq stil modern.

Kien fiha tliet artali.

Fost l-iktar kwadri popolari kont issib dawk li kienu jinsabu ħdejn l-artal tax-xellug l-kwadru ta' San Antnin qed jippriedka lill-ħut, il-kwadru ta' San Ġużepp u l- Bambin u l-kwadru ta' San Franġisk ma' l-annimali.

Imbagħad kien hemm kwadri oħra fl-artal tal-lemin dak ta' San Pawl, dak tal-Madonna madwar l-Appostli u dak ta' Sant'Andrija.

Dawn kollha għamilhom il-pittur Pietru Camillieri Cauchi.

Statwi kien hemm dik ta' San Ġużepp u l-Bambin, San Guda Taddew u l-Kuncizzjoni li ħadimhom Wistin Camillieri.

Din il-knisja telgħet fuq il-lok fejn il-kappuccini kienu jagħmlu s-servizz tagħhom f'daqsxejn ta' kamra rranġata f'kappella.

Imma din il-knisja ħelwa ma kellhiex tgawdi wisq għaliex ftit snin wara li nbniet bdew jidhru xi xquq li ħassbu sewwa lill-patrijiet.

Sar studju fuq l-art li fuqha inbniet il-knisja u instab li l-art kienet taflija u kollha xquq kbar.

B'hekk kien ġie deċiż li titwaqqa qabel ma taqa weħidha bil- kaġun ta' xi diżgrazzja.

Għalhekk f'Gunju 1988 inbeda x-xogħol ta' twaqqiegħ ġebla ġebla li bdiet mill-koppla.

Il-haddiema ma laħqux ħattew wisq għaliex parti l-kbira minnha waqgħet weħidha u hekk illum tidher biss qisha qafas.

Minn din il-ħarsa li tajna naraw li matul iż-żmien kien hawn diversi knejjes żgħar u kappelli li kienu ddedikati lil San Ġużepp u li ftit jissemmew jew għax ma għadhomx jeżistu jew inkella għax ma kienx hawn ħafna tagħrif fuqhom.

Għalhekk tajjeb li wieħed jsemmihom u jtihom t-tifħir li jistħoqqilhom għaliex dawn żgur inbnew frott l-imħabba li kellhom missirijitna lejn dan il-Patrijarka San

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Paġna 4 minn 5 Ġużepp.

Żgur li allavolja uħud minnhom ma għadhomx jeżistu xorta qatt m'huma ser jintesew.

Referenzi Enciklopedija Bliet u Rħula Maltin Tagħrif dwar kull Belt u Raħal, Malta, 1987 Informazzjoni dwar knejjes li m'għadhomx jezistu jew huma privati giet migbura minn domandi li gew magħmula li xi persuni minn Birzebbuga, minn Wied il-Għajn u minn San Pawl il-Baħar

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Paġna 5 minn 5

history, folklore, architecture, traditions


Kappelli u Knejjes tal-Lunzjata f'Malta

Carmel Bezzina B.A., M.A., M.Ed.

Couns.

(Bristol)

Meta kont għadni nistudja l-letteratura Maltija l-Università, niftakar li waħda mill-poeżiji għal qalbi kienet "L-Għanja tas-Seba' Niċeċ" ta' l-avukat Ġorġ Zammit (1908-1990).

F'din il-poema, iddedikata lill-poeta ħabibu Karmenu Vassallo (1913-1987), Ġorġ Zammit jagħmel pellegrinaġġ madwar il-gżejjer Maltin u jżur seba' kappelli, uħud minnhom iddedikati lill-Madonna.

Tul il-pellegrinaġġ huwa jinseġ il-leġġendi marbutin ma' dawn l-imkejjen u, filwaqt li jgħanni l-ġmiel tal-paesaġġ Malti, fl-istess ħin permezz ta' dan il-vjaġġ jagħmel penitenza u jissaffa spiritwalment biex hekk, fi kliemu stess, "ir- ruħ sogħbiena ssib il-faraġ u t-tama."1

F'dan l-artiklu jiena wkoll se nagħmel bħall-poeta, u se nitlaq għal għonq it-triq u nżur seba' knejjes jew kappelli ddedikati lill-Annunzjazzjoni ta' Marija, titlu li hu tant għażiż għalina l-Maltin, speċjalment għan-nies ta' Ħal Balzan u ta' Ħal Tarxien.

Bħall-poeta se nżomm ukoll in-numru sebgħa.

Is-seba' kappelli jew knejjes żgħar li għażilt, marbutin mal-kult tal-Lunzjata, inbnew fi żminijiet differenti, għandhom stili differenti ta' arkitettura, u jinsabu f'lokalitajiet differenti ta' pajjiżna, biex hekk toħroġ aħjar il-firxa wiesgħa tal-qima lejn il-Lunzjata fi gżiritna.2

Id-Devozzjoni tal-Maltin lejn il-Lunzjata Il-qima tal-Maltin lejn l-Annunzjata għandha għeruq qodma fil-ġrajja ta' ġensna.

Qabel is-sena 1575 kien hawn mhux inqas minn 36 knisja ddedikati lil-Lunzjata u dawn kont issibhom fil-parroċċi kollha li kien hawn Malta dak iż-żmien, u f'xi każi anki aktar minn knisja waħda tal-Lunzjata fl-istess parroċċa.

Aktar minn nofs dawn il-kappelli llum m'għadhomx jeżistu, oħrajn insibuhom taħt xi titlu ieħor tal-Madonna, filwaqt li tnejn oħra kisbu tant importanza li mal-medda tas-snin saru parroċċi.

Dawn huma l-parroċċa ta' Ħal Tarxien u l-parroċċa ta' Ħal Balzan.

Barra minn dan, insibu għadd sabiħ ta' artali ddedikati lil-Lunzjata fid-diversi knejjes parrokkjali, u saħansitra meta l-Isqof Fra David Cocco Palmieri waqqaf is-Seminarju fl-1703 huwa ddedikah lill-Annunzjazzjoni ta' Sidtna Marija.3 Dan jurina kemm din il-ġrajja fil-ħajja tal-Madonna u l-festa liturġika tagħha nhar il-25 ta' Marzu huma miżmumin b'għożża mill-poplu tagħna.

1 Ġorġ Zammit, "L-Għanja tas-Seba' Niċeċ," Fuq Ġwienaħ il-Għana (Malta: Lux Press, 1964), pp.167-194.

2 M'huwiex l-iskop tiegħi f'dan l-artiklu li nikteb fuq iż-żewġ knejjes parrokkjali tal-Lunzjata li għandna f'pajjiżna, dik ta' Ħal Balzan u l-oħra ta' Ħal Tarxien, iżda biss fuq kappelli u knejjes żgħar li għandhom dan it-titular.

3 Vincent Borg, "Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," fil-ktieb ta' Vincent Borg (ed.)

Marian Devotions in the Islands of St Paul 1600-1800 (Malta: 1983), pp.52-53.

1 Il-Lunzjata l-Qadima f'Ħal Balzan Il-pellegrinaġġ tagħna se nibdewh Ħal Balzan, u l-ewwel kappella li se nżuru hija l-knisja ż-żgħira tal-Lunzjata fi Triq it-Tliet Knejjes.

Skond Achille Ferres, din il-knisja nbniet lejn nofs is-seklu 16.4 Fis-sena 2005 din il-kappella kienet fiċ-ċentru taċ-ċelebrazzjonijiet li saru f'Ħal Balzan b'tifkira tat-350 sena mit-twaqqif tal-parroċċa nhar l-14 ta' Awissu 1655.

Kien hawn li twaqqfet il-parroċċa, u din kienet l-ewwel knisja parrokkjali ta' Ħal Balzan sakemm bdiet tintuża l-knisja l-ġdida.

L-ewwel deskrizzjoni miktuba li għandna ta' din il-knisja jagħtihielna Monsinjur Pietru Dusina fir-rapport tal-viżta appostolika tiegħu ta' l-1575.

Il-Prof.

Stanley Fiorini jgħidilna li: "[Dusina] Sab li din il-knisja kienet miżmuma deċentement ... kellha l-art pavimentata, bil- bibien ta' l-injam jissakkru u kellha ikona tal-Lunzjata fuq l-altar tan-nofs.

Jgħid li kienet pulchris – sbejħa.

Aktarx li dik il-ħabta kien għad ma kellhiex zuntier – jiġifieri ċimiterju ma' dwarha – għax Dusina jordna li jinbnew ġo fiha xi oqbra għad-dfin; iz-zuntier sar wara u ma baqax jintuża fl-1673 meta ttella' dan is-salib li qed naraw hawn b'tifkira.

Lanqas ma ordna Dusina biex jinbena kampnar ċkejken kif għamel f'ħafna knejjes oħra bħal din, fatt li jagħtina x'naħsbu li dak li qed naraw, jew xi wieħed bħalu, kien diġà hemm."5

Il-faċċata tal-knisja għandha stil sempliċi ħafna, pjuttost awster, identiku ma' l-istil li fuqu kienu jinbnew il- knejjes dak iż-żmien.

Il-blata tal-bieb hija ffurmata minn arkipjan, u fuq il-bieb tieqa rettangolari bi grada tal- ħadid.

Il-faċċata tispiċċa b'kampnar żgħir fin-nofs u fuqu salib tal-ġebel.

Minn ġewwa wkoll il-knisja għadha fl- istat oriġinali tagħha.

Fiha sitt ħnejjiet, ġejjin kemxejn għall-ponta, iġorru fuq daharhom xorok tas-sitta għas- saqaf, u bid-dkieken bejn il-ħnejjiet fejn in-nies setgħet toqgħod bil-qiegħda.

Fl-antik l-artal maġġur kien qiegħed mal-ħajt tal-faċċata, iżda wara ħafna żmien l- aħħar ħnejja ngħalqet u l-artal tressaq 'il quddiem biex warajh setgħet issir sagristija.

L-artal tal-ġebel huwa ornamentat ħafna, bi prospettiva elaborata ta' l-injam indurata.

Il-kwadru titulari, xogħol pittur mhux magħruf, juri lill-Verġni Marija għarkubbtejha quddiem l-Arkanġlu Gabriel, bil-Missier Etern

4 Achille Ferres, Descrizione Storica delle Chiese di Malta e Gozo (Malta: 1866), p.512.

5 Stanley Fiorini, "Il-Knisja l-Qadima tal-Lunzjata, l-Ewwel Knisja Parrokkjali ta' Ħal Balzan," diskors fl-okkażjoni tal-kxif ta' rħama kommemorattiva nhar l-14 ta' Awissu 2005.

Dan id-diskors ġie ppubblikat fil-ktieb ta' Carmel Bezzina (ed.), Ħal Balzan 350 Sena Parroċċa 1655-2005 (Malta: Parroċċa Marija Annunzjata, Ħal Balzan, 2006), pp.97-100.

2 imdawwar bis-sħab jiddomina x-xena.

Kull sena, nhar il-25 ta' Marzu, issir quddiesa fit- 8.00 ta' fil-għodu f'din l-ewwel knisja parrokkjali tar-raħal.

Il-Knisja tal-Minsija Minn Ħal Balzan nerħulha lejn Triq Ganu f'Birkirkara, u nitilgħu t-telgħa tal-Balal sakemm naslu fir-raħal ta' San Ġwann, li sa xi snin ilu kien għadu magħruf bħala l- Imsieraħ.

Kif naslu fejn il-kappella ta' San Ġwann ta' l-Għargħar naqbdu t-triq l-antika li tieħu għan-naħa tal-Minsija, fuq ix-xaqliba tal-wied li jibqa' nieżel lejn San Ġiljan.

Hawn niltaqgħu ma' kappella antika li sa mill-qedem kienet ċentru ta' devozzjoni Marjana.

Dari din il-kappella kienet tagħmel ma' Birkirkara, iżda llum tifforma parti mill-parroċċa ta' San Ġwann.

Il-Minsija jidher li ħadet isimha minn din il-kappella li hija ta' żmien il-medjuevu.

Ħafna tradizzjonijiet huma marbutin ma' dan is-santwarju, iżda l-ikbar waħda hi s- sejba fl-1690 tat-trittiku ta' San Leonardu u l-Annunzjata (seklu XIV) u r-ritorn mirakoluż tiegħu wara li tneħħa għal tliet darbiet mis-santwarju.

Jingħad li fis-seklu 15 bidwi bl-isem ta' Indri kellu d-dar u r- raba' tiegħu f'dawn l-inħawi.

Lejla waħda jilmaħ dawl ħiereġ minn xaqq fil-blat.

Sejjaħ lil martu u 'l uliedu, u bdew iħaffru fil-blat, iżda malajr blata kbira ċediet u nqalgħet minn postha.

B'għaġeb li ma bħalu jilmħu kwadru tal-Madonna ġo niċċa mal- ħajt, b'musbieħ bi tliet ftajjel jixgħel quddiemu.

Dlonk mar iwassal l-aħbar lill-kappillan ta' Birkirkara, li ordna li l-kwadru jittieħed id-dar tiegħu.

Iżda b'għaġeb kbir il-kwadru reġa' nstab f'postu fil-għar mingħajr ħadd ma kien ħadu lura.

Il-kappillan reġa' ħadu d- dar għat-tieni darba, iżda reġa' ġara l-istess.

Huwa għarraf lill-isqof b'dak li kien qed jiġri, u dan ġabar il-kwadru fil-palazz tiegħu.

Iżda mill-ġdid ix-xbiha tal-Madonna reġgħet lura fil-għar tagħha.

Għalhekk ikkonkludew li l-Verġni Marija kienet għażlet dak il-għar sabiex toqgħod fih.

Kien wara dan l-avveniment straordinarju li l-isqof żar il-post, ordna li l-għar jitnaddaf, u li jinbena artal biex tkun tista' ssir il-quddiesa.

L-isqof talab ukoll li jinfetaħ bieb għal fuq it-triq biex jagħmilha eħfef għan-nies li jkunu jixtiequ jżuru dan is-santwarju.6 Dan kollu ġara qabel l-1575, għax Mons. Pietru Dusina jsemmi l-għar fir-rapport tal-viżta pastorali tiegħu.

Achille Ferres, fid-Descrizione Storica delle Chiese di Malta e Gozo, isemmi din it-tradizzjoni b'xi varjazzjonijiet żgħar.

Is-sejba ta' dan it-trittiku wasslet biex din il-kappella minsija u abbandunata terġa' tingħata l-ħajja.

Nies minn kull naħa tal-gżira bdew iżuruha, hekk li setgħet terġa' tinbena mill-ġdid.

Il-knisja tbierket fis-17 ta' April 1691.

Ferres iżid li saċerdot twajjeb minn Ħal

6 Ara The Story of the Sanctuary of the Forgotten Madonna (Tal-Minsija), miġbur mir-Rev.

Kan.

A. Agius, ktejjeb ta' 16-il paġna, bla data ta' pubblikazzjoni, stampat fil-Peresso Printing Press tal-belt Valletta.

In-nihil obstat tiegħu jġib id-data ta' l-24 ta' Mejju 1931.

Ħajr lil Patri Franco Fenech OFM Cap tar-ritratti li pprovdieli u ta' l-informazzjoni li tani meta żort din il-kappella nhar it-12 ta' Diċembru 2005.

3 Balzan kien bena ż-żewġ kmamar tal-qrib.7 Il-kappella kif inhi fil-preżent inbniet lejn tmiem is-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20.

Iżda qabel ma nidħlu fiha ejjew nagħtu daqqa t'għajn lejn l-istatwa tal-ġebel ta' Santa Marija li tinsab fil-wesgħa ta' quddiemha.

Din l- istatwa għandha rabta mar-raħal ta' Ħal Balzan billi jingħad li dari din kienet tinsab f'dan ir-raħal, sewwasew quddiem il-knisja ta' Santa Marija fit-Triq il-Kbira, minflok l-istatwa li naraw illum.8

Il-faċċata tal-kappella tistrieħ fuq żewġ pilastri lixxi ta' ordni Toskan bi frontispizju trijangulari sempliċi.

Minn fuq dan il-frontispizju jitla' l-kampnar li fuq nett tiegħu naraw statwa ta' anġlu.

Kif tidħol mill-bieb trid tinżel ma' l-erbgħin tarġa biex tasal fil-kappella.

Mal-ħitan int u nieżel it-taraġ tara tnax-il statwa tal-ġebel li jirrappreżentaw l-appostli, xogħol l-iskultur Balzani Wiġi Muscat.

Rabta oħra tal-kappella tal-Minsija mar-raħal ta' Ħal Balzan!

Isfel fuq ix-xellug naraw l-għar storiku.

Fuq in-naħa tal-lemin ta' l-artal insibu t-trittiku antik li juri lil San Anard fin-nofs, flimkien ma' l-Arkanġlu Gabriel fuq naħa u l-Madonna fuq in-naħa l-oħra.

Dan it-trittiku antik ta' stil Biżantin imur lura x'aktarx għas-seklu 14.

It-titular preżenti, li jinkorpora x-xena ta' l-Annunzjazzjoni flimkien ma' San Anard, huwa xogħol tas-seklu 17 fl-iskola ta' Francesco Zahra jew Rokku Buhagiar.9 Fil-ġnub ta' l-artal maġġur jissemmew pitturi ta' San Ġwann il- Battista, Sant'Atanasju u San Bażilju.10

Il-Lunzjata tas-Salini Mill-Minsija nerġgħu lura għall-qalba tar-raħal ta' San Ġwann u naqbdu t-triq lejn tal-Balal li twassalna għan- Naxxar.

Bla ma nidħlu n-Naxxar, induru fuq il-lemin lejn San Pawl tat-Tarġa, u naqbdu n-niżla magħrufa t'Alla w Ommu sakemm naslu s-Salini.

Hawnhekk, qabel nispiċċaw it-triq u nidħlu fit-triq ewlenija li ddur max-xtajta, fuq il-lemin tagħna nilmħu knisja ħelwa li togħla 'l fuq mill-bqija tal-bini.

Din il-kappella hija ddedikata lill-Annunzjata.

Din il-kappella "hija waħda mill-knejjes l-aktar antiki tas-seklu 16," jgħidilna Achille Ferres, "miżmuma b'devozzjoni kbira minn missirijietna."11 Fl-imgħoddi, il-kleru u l-poplu tan-Naxxar kienu jinżlu proċessjonalment f'din il-kappella nhar Lapsi biex itemmu wegħda.

Din id-drawwa kienet inqatgħet, anke billi llum il-kappella saret tagħmel mal-parroċċa tal-Qalb bla Tebgħa ta' Marija ta' Burmarrad, għalkemm bħala

7 A. Ferres, op.cit., pp.325-326.

8 Għalkemm il-kittieb Kilin jgħid li din l-istatwa "kienet tneħħiet minn quddiem waħda mill-knejjes tal-lvant ta' Malta biex saret waħda ġdida" (ara l-ktejjeb Djar is-Sultana, Malta: National Press, 1969, p.25), Ġużeppi Chetcuti (1908-1994), imlaqqam 'il-Patrakk', li għamel ħafna xogħol fil-kappella tal- Minsija, kien aċċertani li din l-istatwa fl-imgħoddi kienet tinsab Ħal Balzan.

9 Ara l-folju Rediscovering Forgotten Mensija, ta' Salvator Mousù.

10 V. Borg, "Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," op.cit., p.55.

11 A. Ferres, op.cit., pp.347.

4 limiti ċivili għadha tagħmel man-Naxxar, kif kienet sa mill-qedem.12 Ftit bogħod minnha hemm katakombi antiki ta' l-ewwel insara.13

Il-kappella għandha faċċata ħelwa, b'bieb fin-nofs imżejjen bi frontispizju u żewġ twieqi, waħda fuq kull naħa.

Fuq il- bieb naraw tieqa tonda bi gwarniċ sempliċi mad-dawra.

Fil- kantunieri tal-faċċata pilastru lixx li jispiċċa b'finiment għamla ta' boċċa.

Il-faċċata tispiċċa b'kampnar sempliċi b'salib fuqu.

Maż-żewġ ħitan tal-ġnub inbena ħajt imżerżaq fuq kull naħa donnu biex jirfed u jsaħħaħ l-istruttura tal- knisja.

Minn ġewwa l-kappella għandha għamla rettangolari, b'abside li fiha naraw l-artal ewlieni.

Barra mill-artal prinċipali jidher li dari kellha artal ieħor, iddedikat lill- Appostli San Filippu u San Ġakbu.

Il-kappella għandha saqaf troll, imqassam fuq erba' ħnejjiet, waħda minnhom usa' mill-oħrajn.

Fil-ġnub tas-saqaf hemm tieqa fuq kull naħa.

Il-kwadru titulari li naraw illum huwa xogħol il-pittur Emvin Cremona (1919-1987), u jġib id-data 1957.

Il- kompożizzjoni flimkien mat-tlaqqigħ tal-kuluri, u speċjalment il-qagħda tal-Madonna għarkubbtejha, ifakkruna fl-Annunzjata li l-istess Cremona pitter għall-knisja tad- Dumnikani fil-Birgu.

Fuq il-gwarniċ tal-kwadru naraw skrizzjoni bil-Latin: 'Invenisti Gratiam apud Deum', li bil-Malti tfisser: 'Inti sibt grazzja quddiem Alla' (Luqa 1, 30).14

Il-Lunzjata tax-Xagħra fir-Rabat Inħallu s-Salini u nerħulha lejn ir-Rabat.

Triq ftit twila u għat-telgħa!

Kif naslu s-Saqqajja ninżlu lejn in-Nigret, naqbdu Vjal il-Ħaddiem fuq ix-xellug u nibqgħu telgħin sa ma naslu fit-trejqa li tieħu għal Santa Katarina u Għar Barka.

Il-knisja tal-Lunzjata tinsab f'dawn il-limiti, daqs żewġ mili 'l barra mir-Rabat, fuq ir-riħ tal-wied li minn Wied Liemu jieħu għal Wied il-Fiddien.

Din il-knisja, magħrufa wkoll bħala 'il-Lunzjata tax-Xagħra', hija waħda mill-eqdem kappelli Marjani li nsibu f'pajjiżna.

L-istoriku Karmelitan Patri Serafin Abela jsejħilha "il-benniena ta' l-Ordni Karmelitan f'Malta."15 L-istess Abela jgħidilna li din il-knisja kienet diġà wieqfa fis-sena 1418.

"Dan nafuh mit-testment tas-sinjura Margarita d'Aragona għax, kif tgħid hi, 'bnietha mill-ġdid hija stess' u ħallietha flimkien ma' l- artijiet ta' madwarha lil dawk il-patrijiet li kienu lesti li jaċċettawha u jgħidu ta' kuljum l-

12 Mons. V. Borg jikkwota mill-Arkivji Arċiveskovili ta' Malta u jgħid li fl-1575 din il-kappella kienet magħduda mal-knejjes tal-Mellieħa ("Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," op.cit., p.57).

13 Kilin, Kappelli u Knejjes Żgħar, Malta: 1967, p.15.

14 Nirringrazzja lil Patri Guido Muscat OFM Conv, mill-komunità Franġiskana ta' Burmarrad, li kellu fi ħsiebu din il-kappella u li għoġbu jiftaħhieli biex stajt inżurha nhar it-30 ta' April 2006.

15 Serafin Abela, L-Ewwel Karmelitani f'Malta u l-Ewwel Knisja u Kunvent Tagħhom 'Il-Lunzjata l- Qadima' (1418-1659) (Malta: Edizzjoni IL-KARMELU, 1976), p.64.

5 uffiċċju divin fiha."16 Minn dan it-testment jidher ċar li qabel din il-knisja kien hemm oħra li nbniet x'aktarx fis-seklu 11.

Il-knisja u l-bini ta' magħha għaddew f'idejn il- patrijiet Karmelitani li kienu ġew minn Sqallija fl-1370.

Fl-1557 ġiet midfuna f'din il- knisja l-qalb tal-Gran Mastru Claude de la Sengle (1553-1557), kif tixhed lapida tar-rħam fis-sagristija.17

Patri Serafin jikkwota minn testment li jinsab fl-Arkivju Notarili tal-Belt u li fih deskrizzjoni ta' din il-knisja kif kienet fis-sena 1613: jgħidilna li l-knisja hija mibnija tajjeb ħafna minn barra, u minn ġewwa miksija b'xorok f'forma ta' vleġġa, fuq l-artal maġġur hemm il-kwadru li juri l-immaġni tat-Tħabbira tal-Madonna li kien għadu kif tpitter ftit tas-snin qabel, u li madwar il-knisja hemm seba' kappelli, tlieta fuq naħa u erbgħa fuq oħra, bl-artali u l-kwadri tagħhom ta' diversi qaddisin.

Fis-16 ta' Ġunju tas-sena 1659 il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-knisja biex marru l-Imdina, fejn aktar tard bnew il-kunvent u l-knisja li eventwalment iddedikawha lil-Lunzjata.

Għalkemm huma qatt ma abbandunaw għal kollox din l-ewwel knisja tagħhom, hekk li għal żmien twil wara baqgħu jmorru jqaddsu fiha fil-Ħdud u l-festi kmandati, u ta' kull sena f'Marzu baqgħu jagħmlu l-festa tal- Lunzjata saħansitra bil-purċissjoni, b'danakollu mal-medda tas-snin il-knisja bdiet tiġrilha l-ħsara u l-kunvent iġġarraf kważi kollu.

Il-knisja reġgħet ġiet irrestawrata u mbierka mill-ġdid f'Ġunju 1714.

L-aħħar tiswija ġenerali li saret kienet bejn is-snin 1844 u 1852.

Relazzjoni li jikkwota Patri Serafin hija dik li ħalla l-Isqof Alpheran De Bussan fl-1756: "Din il-knisja tal-Lunzjata kienet miżmuma b'ħafna devozzjoni u attenzjoni mill-patrijiet, u f'jum il-festa tal-Lunzjata l-kapitlu u l-knisja katidrali, flimkien mal-kleru kollu sekulari u regulari u l-konkorrenza tal-poplu, kien imur bil-purċissjoni f'din il-knisja u hemmhekk min kien ikun tal-ġimgħa kien iqaddes il-quddiesa solenni kantata, u l- predikatur annwali tar-Randan kien jinseġ il-paneġierku."18

Ir-restawr li sar tul is-snin, għalkemm saħħaħ il-knisja, biddilha kważi għal kollox.

"Il- knisja l-qadima kienet tasal sat-triq, u ma kellhiex zuntier.

Kif jidher minn dan iz-zuntier, il-ħajt tal-knisja kien kollu daħliet grazzjużi, li kienu jaslu sa l-artal f'imitazzjoni ta' stil Gotiku, kif x'aktarx kienet il-knisja kollha.

Id-daħliet ta' ġewwa l-knisja tal-lum ġew mgħottija bil-ħitan li nbnew għas-saħħa tas-saqaf.

F'dawn id-daħliet aktarx li kien hemm dari artali żgħar, għax fil-kunvent dak iż-żmien kien hemm ħafna patrijiet.

Il-ħajt li kien hemm wara l-artal ... inbena għat-tisħiħ tas-saqaf.

L-artal dari kien warajh, taħt l-ewwel arkata li hemm fis-sagristija (il-kor ta' dari)."19

16 Ibid., p.10.

17 Ibid., pp.54-55.

18 Ibid., pp.11-13.

19 Kilin, Djar is-Sultana, op.cit., p.100.

6 Illum il-knisja għandha artal wieħed tal-ħaġar, u fuqu kwadru tal-Madonna tal-Karmnu, xogħol wieħed mill-allievi ta' Mattia Preti.

Taħt dan il-kwadru nsibu l-kwadru tal- Lunzjata, li minnu ħadet isimha l-knisja.

It-titular oriġinali jinsab x'aktarx fil-kunvent tal- Karmnu tal-belt Valletta, skond ma jgħidilna Patri Serafin.20 Il-knisja tal-Lunzjata flimkien mal-kunvent illum huma ċentru ta' rtiri u studju għall-patrijiet u għall-għaqdiet kattoliċi, kif ukoll post ta' devozzjoni Marjana u appostolat.

Dan sar b'deċiżjoni tal- kapitlu provinċjali tal-patrijiet Karmelitani li kien sar fis-sena 1969.

Wara xogħol estensiv fuq il-post, il-knisja u l-kunvent ġew inawgurati uffiċjalment u mbierka mill- provinċjal tal-Karmelitani Patri Ġustin Sant nhar il-festa tal-Lunzjata tas-sena 1975.21

Il-Lunzjata fuq Ta' l-Għolja, fis-Siġġiewi Inkomplu l-vjaġġ tagħna, u mir-Rabat nerħulha lejn il-Buskett.

Minn hawn għall- Girgenti, u nibqgħu mexjin sa ma naslu fuq Ta' l-Għolja fis-Siġġiewi.

Veduta mill-isbaħ minn fejn tara aktar minn nofs Malta tinfirex quddiemek.

Fuq din l-għolja, minbarra s- Salib imsejjaħ "ta' Laferla" li kien twaqqaf fil-bidu tas-seklu li għadda,22 nilmħu l- kappella ddedikata lill-Annunzjazzjoni tal-Madonna, li llum sfortunatament tinsab mitluqa kważi għal kollox, għalkemm jidher li hemm il-ħsieb li għad tiġi rrestawrata.23

Tagħrif interessanti dwar din il-kappella, mislut mid-diversi viżti pastorali li sarulha tul is-snin, jagħtihulna Mons. Prof. Vinċenz Borg.24 Jgħidilna li l-oriġini tal-kappella tal- Lunzjata fuq Ta' l-Għolja tmur lura għas- sena 1450, meta kienet magħrufa bħala Ta' Għemmuna.

Inbniet mid-dekan tal-kapitlu tal-Katidral, Dun Guliermu Tonna, u mbagħad reġgħet inbniet mill-ġdid fl-1494.

Kienet miżmuma b'għożża mis-sajjieda li malajr kienu jilmħuha hekk kif joqorbu lejn il-gżira minn dawk in-naħat.

F'xi żmien qabel is-sena 1634, il-kavallier Fra Giacomo Cristoforo ab Andlau żejjen din il-kappella bi kwadru titulari ġdid.

Il-kappella reġgħet inbniet mill-ġdid tul il-ħakma tal-Gran Mastru Gregorio Caraffa (1680-1690) fi żmien l-

20 S. Abela, op.cit., p.16.

21 Ibid., p.65.

Għal aktar tagħrif dwar din il-knisja u d-devozzjoni Marjana fl-Ordni Karmelitan, ara Valentin Borg Gusman, "Marian Devotion in the Maltese Carmelite Province during the 17th and 18th Centuries," fil- ktieb ta' V. Borg (ed.)

Marian Devotions in the Islands of St Paul 1600-1800, op.cit., pp.284-300.

22 Dan is-salib kbir tal-ħadid, li twaqqaf fuq Tal-Għolja fis-sena 1900 sabiex ifakkar is-sena mqaddsa, sar bit-tħabrik ta' Dun Pawl Laferla, li ħareġ minn butu 850 skud, minbarra l-flus li kienu nġabru.

Is-salib tbierek fis-27 ta' Settembru 1903.

Fl-1946 dan is-salib monumentali waqa', iżda nħadem mill-ġdid minn ditta Taljana f'Lucca u reġa' tqiegħed f'postu nhar l-20 ta' Awissu 1963.

Ara Alfie Guillaumier, Bliet u Rħula Maltin, Volum II (Malta: Klabb Kotba Maltin, 2005), pp.806-807.

23 Il-perit Robert Musumeci, illum is-sindku tas-Siġġiewi, ippropona pjan għar-restawr u l- konservazzjoni ta' din il-kappella storika (ara The Annunzjata Chapel at Ta' l-Għolja – A Conservation Strategy, teżi mhix ippubblikata għall-grad M.Sc.

Conservation Technology fl-Università ta' Malta, 2004).

Nirringrazzjah talli għoġbu jgħaddili kopja elettronika ta' dan ix-xogħol studjat tiegħu.

24 Ara V. Borg, "Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," op.cit., pp.58-59.

7 Isqof Fra Girolamo Molina (1678-1681), jiġifieri bejn is-snin 1680-1681.

Achille Ferres jgħidilna li l-knisja nqerdet bit-terremot ta' l-1693.25

Il-knisja reġgħet bdiet tinbena fl-1 ta' Awissu 1694 bil-ħidma tal-prokuratur Dun Franġisk Attard.

Inbniet bil-ġbir tal-poplu, u l-aktar mill-qaddiefa tax-xwieni.

Ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Fra Paolo Alpheran de Bussan nhar it-3 ta' Ġunju 1749.

Il-knisja nqerdet għal kollox fit-terremot tat-12 ta' Ottubru 1856, u parti minnha reġgħet inbniet is- sena ta' wara, 1857.

Il-knisja li naraw illum għandha artal wieħed.

Għandha faċċata sempliċi u lixxa għall-aħħar, li tagħlaq b'opramorta bil-balavostri u kampnar żgħir fin- nofs mirfud minn żewġ mensoli.

Skond Ferres, fil-knisja hemm kwadru sabiħ ħafna tal- Lunzjata, kopja ta' xogħol ta' Guido Reni, mogħti lill-kappella mill-Fra Adobaldino Testaferrata Abela nhar it-8 ta' Frar 1682.

Dan il-kwadru llum jinsab fil-parroċċa tas- Siġġiewi.

Nafu wkoll li nhar il-festa tal-Lunzjata kienet issir purċissjoni lejn din il- kappella mmexxija mill-kappillan tas-Siġġiewi u kienet titqaddes quddiesa kantata bil- paneġierku.

Dan kien isir b'wegħda, x'aktarx b'radd ta' ħajr lil Alla għall-ħelsien mill- Mori fl-1429.26 Sa minn nofs is-snin 60 tas-seklu li għadda l-ħidmiet pastorali li kienu jsiru f'din il-kappella ma baqgħux isiru iżjed.27

Il-Lunzjata ta' Ħal Millieri Ninżlu mis-Salib ta' l-Għolja u, wara li naqsmu s-Siġġiewi, nissuktaw il-mixja tagħna fil- beraħ sieket ta' l-inħawi sakemm naslu fir-raħal ta' l-Imqabba.

Minn hawn naqbdu t-triq lejn iż-Żurrieq.

Fil-ħâra bejn dawn iż-żewġ irħula fix-xlokk ta' Malta, mitlufa fil- kampanja ta' Ħal Millieri, niltaqgħu ma' żewġ kappelli antiki li llum ġew irrestawrati tajjeb ħafna mis-soċjetà 'Din l-Art Ħelwa'.

L-eqdem minn dawn il-kappelli hija ddedikata lil-Lunzjata.

Din il-kappella, x'aktarx l-isbaħ eżempju ta' knisja medjevali li għandna Malta, hija l-aktar kappella li saret riċerka dwarha u li ġiet studjata b'mod xjentifiku mis-seba' kappelli tal-Lunzjata li qed inżuru f'dan il-pellegrinaġġ tagħna.28 Achille Ferres jgħidilna li din kienet il-knisja ewlenija ta' Ħal Millieri, raħal li llum ma baqa' xejn minnu għajr ismu.

Il-kappella tinsab f'nofs ta' ġnien imdawwar b'ħajt għoli li kważi jostorha għal kollox, b'xi siġriet taċ-ċipress u l-palm madwarha.

Dan il-ġnien, li tidħol għalih minn bieb b'rixtellu tal-ħadid, ħafna jaħsbu li kien ċimiterju.

Il- kappella nbniet madwar is-sena 1450, fl-istess post ta' kappella oħra x'aktarx tas-seklu 13.30 Hija ta' stil Sikulo- 25 A. Ferres, op.cit., p.409.

26 Ibid., loc.cit.

27 R. Musumeci, The Annunzjata Chapel at Ta' l-Għolja – A Conservation Strategy, op.cit., p.1.

28 Ara Anthony Luttrell (ed.), Ħal Millieri: A Maltese Casale, its Churches and Paintings (Malta: Midsea Books Ltd, 1976).

Ara wkoll Mario Buhagiar, "Medieval Churches in Malta," fil-ktieb ta' Anthony Luttrell (ed.), Medieval Malta – Studies on Malta before the Knights (London: The British School at Rome, 1975), pp.163-180.

29 A. Ferres, op.cit., p.396.

30 Ara l-folju Annunciation Chapel at Ħal Millieri, ippubblikat minn 'Din l-Art Ħelwa'.

Ħajr lil Tony Mangion tar-ritratti li għoġbu jgħaddili ta' din il-kappella.

8 Normann, baxxa, u b'kampnar ċkejken.

Għandha bieb kwadru, li qabel jidher li kien ark bil-ponta, imsejjaħ oġiva, bi gwarniċ Normann fuqu li kien jispiċċa bl-iskrollijiet.

Kif tidħol mill-bieb tinżel tliet tarġiet, billi l-qiegħa tal-kappella hija iżjed baxxa mill-art tal- ġnien.

Is-saqaf jistrieħ fuq erba' ħnejjiet ġejjin kemxejn għall-ponta li jitilgħu mill-art, li bejniethom hemm il-bankijiet tal-ħaġar.

Fuq wara ta' l-artal il-kappella tispiċċa b'abside.

Tneħħi din l-abside, il-ħitan huma miksijin b'affreski li huma l-akbar preġju ta' din il- kappella.

Meta Mons. Dusina żar iż-Żurrieq nhar id-19 ta' Frar 1575, sab f'Ħal Millieri ħmistax-il dar u erba' knejjes, fosthom din tal-Lunzjata.

Il-kappella kienet f'kundizzjoni tajba, iċċangata, bil-bieb u bi tliet artali, iżda kien jonqosha l-meħtieġ għax la kellha rettur, la renti, u lanqas paramenti sagri.

Nafu wkoll li sa mis-sena 1575 kienet issir purċissjoni mill-parroċċa taż-Żurrieq lejn din il-kappella, u hemm kienet titqaddes quddiesa li kienet issir bil-ġbir tal-ftit abitanti ta' Ħal Millieri.

Insibu wkoll li dawk li mietu fil-pesta tal- 1592-93 kienu jindifnu fiċ-ċimiterju tagħha.31 Mal-mogħdija tas-snin il-kappella ġiet ittraskurata, hekk li saħansitra l-Isqof Labini pprofanaha fis-sena 1787.

Iżda ċertu Ġużeppi Magro miż-Żurrieq, minħabba d-devozzjoni li kellu lejn din il-kappella, għamel mezz li jirrestawraha u jgħammarha b'dak kollu li kien meħtieġ, hekk li b'digriet ta' l- Isqof Ferdinando Mattei tas-6 ta' Novembru 1809 ingħata li tiġi mbierka mill-kappillan Dun Gaetano Buttigieg.32

Mal-medda tas-snin il-kappella tal-Lunzjata reġgħet sfat mitluqa u abbandunata, sakemm fl-1968 ġiet afdata f'idejn 'Din l-Art Ħelwa' li, permezz tat-taqsima taż-żgħażagħ tagħha, ħadet ħsieb it-tindif u r-rijabilitazzjoni tagħha flimkien mar-restawr professjonali ta' l- affreski.

Dawn l-affreski huma uniċi f'pajjiżna u jiffurmaw parti mill-wirt nazzjonali tagħna.

Huma eżempji mill-aqwa ta' l-arti Maltija tas-seklu 15, u jixhdu rabta ma' affreski Biżantini fix-xlokk ta' Sqallija.

Għalkemm maż-żmien saritilhom ħafna ħsara – saħansitra kienu tbajdu bil-ġir! – illum ġew irrestawrati bl-aktar mod professjonali mill- Prof. Paola Zanolini fis-sena 1974.

L-affreski juru għażla ta' appostli, martri u qaddisin li x'aktarx ġew ikkupjati mill-kappella l-antika tas-seklu 13.

Għalkemm il-pittur ta' dawn l- affreski mhux magħruf, jista' jkun li kien xi Sqalli bl-isem ta' 'Garinu', billi dan l-isem jidher fl-affreski li juru lil Sant'Agata u lil San Blas.

Il-qaddisin impittra fl-affreski huma dawk li l-Maltin kienu devoti tagħhom fiż-żminijiet tan-nofs, bħal San Ġorġ, San Nikola, San Anard, Sant'Andrija, San Ġakbu, San Ġwann u San Lawrenz, Santu Wistin, San Vinċenz, San Pawl l-Eremita (jew Sant'Anton Abbati), u Sant'Agata u San Blas li diġà semmejna.

F'uħud mix-xbihat jidher isem il-qaddis miktub b'ittri gotiċi.

Illum, fl-eqreb Ħadd lejn il-25 ta' Marzu, f'din il-kappella reġgħet bdiet tiġi ċċelebrata mill-ġdid il-festa tal-Lunzjata.34

31 V. Borg, "Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," op.cit., p.61.

32 A. Ferres, op.cit., p.396.

33 Ara l-folju stensiljat The Ħal Millieri Medieval Chapel, ta' 'Din l-Art Ħelwa'.

34 Nista' ngħid li kelli x-xorti nkun preżenti għall-festa tal-Lunzjata f'din il-kappella nhar it-23 ta' Marzu 2003.

9 Il-Knisja tal-Lunzjata fil-Gudja Inħallu s-skiet u s-serenità ta' Ħal Millieri u noħorġu fit-triq ewlenija li miż-Żurrieq tieħu għall-ajruport.

Hekk kif ngħaddu mill-mina ta' taħt il-mitjar, niġbdu lejn il-Gudja, u malli niskorru l-mogħdija li twassal għall-kappella ta' Birmiftuħ naqbdu t-triq li twassalna fil- qalba ta' dan ir-raħal.

Hawn dlonk tixref quddiemna l-knisja ħelwa tal-Lunzjata, magħrufa bħala "ta' Brolli".

Achille Ferres, fid-deskrizzjoni tiegħu tal-knejjes ta' Malta u Għawdex, jgħidilna li din hija t-tielet knisja ddedikata lil-Lunzjata f'dan il-lokal.

L- ewwel waħda kienet tinsab fin-naħa msejħa "ta' Durbies", filwaqt li t-tieni waħda kienet mibnija f'nofs ir-raħal.35 Il-knisja li kienet ġa mibnija fl-1575 kienet meqjusa l-aktar knisja importanti li kien hemm fil-Gudja dak iż-żmien.

Il-knisja li naraw illum inbniet bejn is-snin 1752 u 1755 minn Dun Ġwann Barbara, u ġiet imbierka nhar is-6 ta' April 1755.

Dan is-saċerdot bena l-knisja preżenti bejn bil-kontribuzzjonijiet ta' xi persuni devoti imma l-aktar bi flusu u bix-xogħol tiegħu stess.

Jingħad li Dun Ġwann Barbara biegħ saħansitra l-ħwejjeġ ta' daru biex ikun jista' jtemm il-bini ta' din il-knisja li tant kienet għal qalbu.37 Il-knisja għandha faċċata eleganti bil-pilastri li jibqgħu telgħin sal-gwarniċa tal-bejt li mad-dawra tiegħu tgħaddi opramorta lixxa.

Fuq il-pilastri l-opramorta togħla b'pedestall bi statwa fuqu, waħda ta' Sant'Anna u l-oħra ta' San Ġwakkin.

Il-bieb ewlieni mżejjen bi gwarniċ skolpit li jispiċċa bi frontispizju trijangulari b'ieħor għat-tond ġo fih.

Fuq il-bieb naraw tieqa kbira ornamentali ta' stil Barokk.

Fuq il- knisja jiddomina l-kampnar ta' għamla delikata ħafna, li f'niċċa fil-piramida tiegħu naraw statwa ta' l-Arkanġlu Gabriel.

Din l-istatwa, flimkien maż-żewġ statwi l-oħra li semmejna, huma xogħol Antonio Zammit miż- Żurrieq.38

Minn ġewwa l-knisja għandha għamla ta' salib Grieg.

L- istruttura tistrieħ fuq pilastri mingħajr kapitelli, bi gwarniċun li jgħaddi mad-dawra kollha tagħha.

Fuq il- pilastri maġġuri jitilgħu l-erba' ħnejjiet, bil-lunetti bejniethom, li fuqhom tistrieħ il-koppla.

Din tispiċċa b'lanterna bi twieqi tawwalin li jipprovdu d-dawl naturali għal ġol-knisja.

Għalkemm s'issa għad mhux magħruf min kien l-arkittet tal-knisja u lanqas l- imgħallem li bnieha, il-proporzjonijiet arkitettoniċi tagħha jixhdu ċerta sengħa.

L-artal ewlieni huwa ta' l-

35 A. Ferres, op.cit., p.354.

36 V. Borg, "Marian Devotions in Maltese Diocesan Churches," op.cit., p.55-56.

37 A. Ferres, op.cit., p.354.

38 Ħafna mit-tagħrif dwar din il-kappella għaddihuli Martin Gravina li jieħu ħsiebha b'ħafna dedikazzjoni.

Nirringrazzjah ukoll tar-ritratti li tani.

10 irħam u sar fl-1873.

Il-prospettiva ta' l-artal hija ddekorata b'disinji artistiċi b'żebgħa ta' l-ilma li saru għall-bidu tas-seklu 20.

Il-kwadru titulari, li jirrappreżenta x-xena ta' l- Annunzjazzjoni, sar ġewwa Ruma fl-1874 mill-pittur Taljan Giovanni Gagliardi.

Minbarra l-artal maġġur il-knisja għandha żewġ artali oħra, wieħed fuq kull naħa.

Fuq l- artal tal-lemin naraw niċċa bi statwa ta' l-injam tal-Madonna tar-Rużarju, maħduma mill- iskultur Antonio Chircop.

Fuq dan l-artal naraw ukoll pittura ovali tal-Qalb ta' Ġesù li ġġib id-data 1770.

Fuq in-naħa tax-xellug insibu artal ieħor li fuqu hemm niċċa bi statwa tal-kartapesta ta' San Ġużepp.

Fil-knisja nsibu wkoll żewġ pitturi ovali, kopji ta' skola Franċiża tas-seklu XVIII, waħda tirrappreżenta t-twelid ta' Ġesù Bambin, u l-oħra l-mewt ta' San Ġużepp.

Insibu wkoll sett ta' inċiżjonijiet tal-Via Sagra maħdumin fl-1780 minn Leopardi u Lorenzo Bordi ta' Firenze.

Il-paviment huwa tal-madum, u fl-art hemm sitt lapidi ta' oqbra li qabel kienu fil-knisja parrokkjali tal-Gudja u li nġabu f'din il-knisja fis- sena 1951.

Lejn tmiem is-sena 2005 sar ir-restawr tal-knisja minn barra, xogħol il-ħaddiema tat- taqsima tar-restawr fi ħdan il-Ministeru għar-Riżorsi u l-Infrastruttura.

F'din l-ewwel fażi sar tibdil ta' ġebel immermer, tindif tal-faċċata, inkluż il-kampnar u l-istatwi, kif ukoll xogħol fuq il-bibien u t-twieqi ta' l-injam.

Fit-tieni fażi ta' dan il-proġett hemm il-ħsieb li jsir ir-restawr tal-knisja minn ġewwa.

Tajjeb li jingħad ukoll li ta' kull sena, nhar it-tieni Tnejn wara l-Għid il-Kbir, tiġi ċċelebrata l-festa tal-Lunzjata, festa ħelwa li tixraq lil dan il-misterju kbir.39

Intemmu l-pellegrinaġġ tagħna B'din iż-żjara lill-knisja tal-Lunzjata fil-Gudja temmejna l-pellegrinaġġ tagħna lil seba' kappelli ddedikati lill-misterju tat-Tħabbira tal-Mulej.

Dorna dawra ġmielha, li dewqitna xi ftit kemm il-kult tal-Lunzjata huwa mifrux u jmur lura ħafna snin f'pajjiżna.

Għaldaqstant nistgħu nħallu r-raħal kwiet tal-Gudja u noħorġu fit-triq traffikuża Tal- Barrani sabiex niġbdu mill-ġdid lejn ir-raħal ta' Ħal Balzan fejn bdejna dan il- pellegrinaġġ.

Iżda mit-triq Tal-Barrani ma nistgħux ma nilmħux jixirfu 'l bogħod minna ż-żewġ kampnari sbieħ u antiki tal-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, biex donnhom ifakkruna li hawn ukoll il-Lunzjata għandha t-territorju tagħha.

Għax bħalma Ħal Balzan huwa ċ-ċentru tal-qima lejn il-Lunzjata fin-naħa ta' fuq ta' Malta, hekk ukoll ir-raħal ta' Ħal Tarxien jixhed il-qima lejn dan il-misterju fin-naħa t'isfel ta' gżiritna.

Ħajr lil Dr Bernard Bezzina BChD, MSc, ALCM, AMusVCM, għal uħud mir-ritratti.

39 Kien ta' ferħ kbir għalija li nkun preżenti għall-quddiesa kantata bl-orkestra fl-okkażjoni tal-festa tal-Lunzjata f'din il-kappella nhar it-Tnejn, is-16 ta' April 2007.