SETTEMBRU 2005

il-Malti fil-Ġurnaliżmu Miktub u Mitkellem

Charles Briffa

Jeħtieġ isir studju estensiv u komprensiv li jikkonċentra fil-fond u b'mod professjonali fuq il-lingwa kif użata fil-mezzi tax-xandir kollha.

Dawn il-ftit ħsibijiet li ġejjin jagħtu ħjiel ta' kemm hi urġenti din il-ħtieġa.

Introduzzjoni

Fis-seklu XIX inħasset il-ħtieġa kbira li s-soċjetà Maltija jkollha l-proża tagħha li setgħet isservi ta' mezz biex twassal l-orjentazzjoni l-ġdida taż-żminijiet li bdew jitfissru fit-termini tar-Risorġiment Taljan u ta' l-Imperu Ingliż.

Wara l-libertà ta' l-istampa fl-1839 — mossa li kienet essenzjali sabiex issawwar l-opinjoni pubblika u timxi mal-kurrenti Ewropej ta' dak iż-żmien' — il-ġurnaliżmu Malti kellu bżonn il-proża Maltija u żviluppaha bħala għodda għall-parteċipazzjoni intellettwali.

L-argument ewlieni tas-seklu XIX fissru sew Ġużċ Muscat Azzopardi (1853-1927). meta ried jiġġustifika l-kunċett ta' gazzetta bil-Malti li kellha tqanqal ġieħ nazzjonali ,twassal ġid soċjali, u tkattar l-għożża ta' l-ilsien Malti.

Fl-1877 jgħid hekk għall-ġurnal In-Naħla Maltija:

1 David Thomson, Europe Sinice Napoleon (Middlesex: Penguin, 1966) 369-372.

1 Ġużċ Muscat Azzopardi fl-1920 laħaq president ta' L-Akkademja tal-Malti (dik il-ħabta magħrufa bħala l-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti) u dam sa ma miet.

Il-MALTI

Kull belt tad-dinja ssibilha xi gazzetta miktuba b'dak l-ilsien li jitkellmu fiha: L.J. Aħna biss m'għandniex waħda miktuba bil-Malti — bħallikieku m'hawnx min jaf jikteb bl-ilsien li fih twelidna, li bih trabbejna u li bih niftiehmu wieħed ma' l-ieħor; bhallikieku l-ħanin Alla ma taniex ilsien għalina; bħallikieku, f'kelma waħda, m'hawnx min jieħu ftit ħsieb tagħna u jgħidilna — bil-Malti — x'qiegħed isir fid-dinja f…).

Issa, għidulna ħaġa, dawn in-nies li huma l-biċċa l-kbira billi ma jafux ħlief bil-Malti, m'għandhomx għalhekk ikunu jafu x'qed isir f'Malta u fid- dinja7(..J In-Naħla Maltija sejra ssir għal dawn in-nies li huma Maltin bħalna.

Jekk imbagħad, min jaf bit-Taljan u bl-Ingliż ikun irid jissieħeb fin-Naħla jagħmel wisq tajjeb (…) għaliex min twieled Malta u rada' ma' ħalib ommu l-ilsien Malti billi jaf jaqra b'ilsna oħra, m' għandu qatt imaqdar l-ilsien tiegħu

L…

Il-Malti ġurnalistiku' u l-Malti letterarju bdew jinfluwenzaw lil xulxin u sa ma qaleb is-seklu XX kien diġà żviluppa l-ġurnaliżmu letterarju li nqeda bil- varjetajiet tal-proża li kellha l-ħila tirrakkonta ġrajja (jew avveniment), tinterpretaha u twassal tagħrif fuqha' — u dan meta sa ftit qabel il-Malti ma kellu xejn, tant di lanqas biss kien jinkiteb.

Dawn l-għamliet ta' proża tħalltu u twaħħdu biex jakkomodaw l-istili kollha li s-seklu XX kellu bżonn.

Mal-libertà ta' l-istampa u t-titjib fl-edukazzjoni l-kondizzjonijiet soċjali għall-qari bil-Malti tbiddlu sew $ Beda jkun hemm ċirkulazzjoni u influwenzi akbar.

Mal-mezzi moderni għall-ġbir ta' l-aħbarijiet, għall-istampar, u għad- distribuzzjoni bil-ħeffa, dehru opportunitajiet ġodda għall-ġurnaliżmu popolari — opportunitajiet li kellhom jittieħdu minħabba li beda jkun hemm aktar nies litterati.

U matul is-seklu XX il-Malti ġurnalistiku ma setax jibqa' biss fuq

3: Ġużċ Cassar Pullicino, ' Fil-Qasam Ġurnalistiku Letterarju,' Ġużċ Muscat Azzopardi (Malta: PIN, 1991) Kap 5.

4 F'danix-xogħol b'Malti ġurnalistiku' qed nifhem l-użu tal-Malti fil-mezzi tax-xandir kollha (fuq ir-radju, fuq it-televixin, fuq l-internet, fil-gazzetti u fir-rivisti) bil-varjetajiet kollha tiegħu (skond kif imħaddma fil-politika, il-kultura, il-kummerċ, il-moda, it-temp, il-finanzi, l-edukazzjoni, id-divertiment, eċċ.) u bl-istili kollha li għandu bżonn (rapporti, kronaki, editorjali, artikli speċjali, ittri, avviżi, riklami, reċensjonijiet, riċetti, eċċ.) kemm bil-kitba u kemm bil-kelma mitkellma.

Ta' min jinnota li l-internet juża ħafna mill-istil tal-gazzetti u r- rivisti.

$ CharlesBriffa, 'Rhvthmic Patterns in Maltese Novels,' teżi għad-Dottorat, U ta' Malta, 1996, 144.

Joseph M. Brincat, Il-Malti — Elf Sena ta' Storja (Malta: PIN, 2000) 171.

7: Fl-1889 il-gazzetti Maltin kellhom ċirkulazzjoni aktar mill-gazzetti Ingliżi u ftit anqas mill- gazzetti Taljani: ara Geoffrev Hull, The Malta Language Question (Malta: Said International, 1993) 39.

SETTEMBRU 2005

il-karta imma kellu jidħol fix-xandir bil-ħoss u fix-xandir fuq l-iskrin.

Il- ġurnaliżmu allura beda jkun anqas letterarju u anqas sofistikat minn dak tas- seklu ta' qabel.

Beda jkun aktar popolari bl-appell tiegħu għall-massa, aktar sensazzjonali u kultant aktar irresponsabbli (forsi għax ma baqax jiddependi fuq l-abbonament tal-qarrejja imma beda jiddependi fuq ir-reklamar kummerċjali).

Illum fil-bidu tas-seklu XXI għandna bosta aktar varjetajiet ta' proża li qegħdin jitħaddmu fil-gazzetti, fir-rivisti, fuq l-internet, fuq ir-radju u fuq it-televixin $

Imma l-kritika spissa li ssir fuq l-użu ''ħażin' tal-Malti fix-xandir' jistħoqqilha konsiderazzjoni studjuża.

U biex nagħmlu dan jeħtieġ nibdew mill-bidu u neżaminaw dawn il-prinċipji u l-fatti: e kulllingwa toħloq il-varjetajiet li jkollha bżonn is-soċjetà tagħha; e hemm differenza bejn il-Malti mitkellem u l-Malti miktub; e ix-xandir żviluppa r-reġistru tiegħu; e. ix-xandir jagħmel xi żbalji tal-lingwa.

Wara, imbagħad, naraw x'tip ta' Malti għandu jintuża fil-ġurnaliżmu.

Il-varjetajiet tal-lingwa

Prinċipju ewlieni fis-soċjolingwistika huwa li kull lingwa toħloq il-varjetajiet li jkollha bżonn is-soċjetà tagħha. ''

Minbarra għall-komunikazzjoni ta' kuljum, il-lingwa tintuża għal skopijiet speċjali għax malli jiżviluppaw aspetti ġodda l-lingwa trid tfassal mezzi biex tesprimihom.

Hekk matul is-snin twieldu u kibru reġistri jew stili speċjali marbutin mar-reliġjon, mal-liġi, mal-mediċina, max-xjenza, max-xandir, mal-politika u mal-kummerċ.

Fis-seklu XX faqqsu wkoll bosta ħidmiet ta' espressjoni f'dak li għandu x'jaqsam ma' oqsma bħall- kompjuters, ir-reklamar u l-mużika popolari.

Meta nanalizzaw lingwistikament dawn l-oqsma kollha nintebħu kif in-nies li jaħdmu fihom iħarsu lejn id-dinja tagħhom.

Kull varjetà tal-lingwa mela għandha l-attitudnijiet tagħha u dan

$ Fuq dan is-suġġett tajjeb li wieħed jara x'għandu jgħid Vijav K. Bhatia, Analvsing Genre: Language Use in Professional Settings (London: Longman, 1994) para.

9 UXandir'u 'ġurnaliżmu' (u d-derivazzjonijiet tagħhom, 'xandar/a' u 'ġurnalista/i') hawnhekk qegħdin jittieħdu bħala sinonimi.

F'dawn it-termini qed ninkludi l-kitba, l-iskrin, u l-hoss; jiġifieri, il-gazzetti, ir-rivisti, l-internet, it-televixin, u r-radju.

Ukoll il-maskil ġeneralment jinkludi l-femminil.

6 Victoria Fromkinu Robert Rodman, An Introduction to Language, 5 ed.

(USA: Harcourt Brace College, 1993) Kap 7.

IL-MALTI

il-fatt jagħti ħjiel ta' kemm huma kbar ir-riżorsi tal-lingwa li trid tlaħħaq mal- bżonnijiet speċjali li jġib miegħu l-progress.''

L-idea ta' reġistru lingwistiku tfisser li l-lingwa tvarja skond il-funzjoni tagħha u tinbidel f'sitwazzjonijiet differenti 2 Mela nistgħu ngħidu li l-Malti ġurnalistiku huwa reġistru għax huwa varjetà tal-lingwa li tingħaraf skond l-użu tagħha.

Imma rridu nżidu wkoll li x-xandir kontemporanju jippreżenta firxa sħiħa ta' varjetajiet lingwistiċi għax insibu rapporti ta' aħbarijiet, kummenti editorjali, artikli informattivi, reċensjonijiet ta' kotba u films, ittri, avviżi, riklami, programmi tat-televixin u tar-radju, listi ta' riżultati sportivi, djalogu f'kartuns, kompetizzjonijiet, riċetti, dokumentarji, qari ta' letteratura, radjudrammi u feleplavs, kronaki ta' fatti u ġrajjiet, dibattiti, diskussjonijiet u seksik.

Mela, filwaqt li nħossu li l-lingwa tax-xandir hija differenti mil-lingwa ta' oqsma oħra, b'dawn il-varjetajiet kollha ma tistax tgħid li gazzetta jew stazzjon għandhom kollha stil wieħed, aħseb u ara kemm tista' tgħid li l-ġurnaliżmu għandu karatteristiċi lingwistiċi komuni għall-gazzetti u l-istazzjonijiet kollha.

fIl-lingwa tal-ġurnaliżmu' għal ħafna tfisser stil li ma jintgħoġobx.

Imma jekk irridu nkunu oġġettivi jeħtieġ inżommu f'moħħna li l-Malti ġurnalistiku huwa reġistru li fih varjetà ta' ġeneri li juru r-rikkezza tal-lingwa.

Insibu xebh superfiċjali fil-gazzetti kollha li jiġi min-natura tal-medium li jiddetta kundizzjonijiet bażiċi bħal tagħrif ikkompressat fi spazju limitat ta' kolonni li jridu jżommu l-lingwa ċara biex tibqa' tinqara; bħaż-żamma ta' l-interess li titlob tipi kbar, strutturi drammatiċi, titli u sotto-titli, fotografija u paragrafi qosra; u bħall-bżonn ta' informazzjoni friska.

Dawn il-kundizzjonijiet jinfluwenzaw l-għażla tal-vokabolarju u l-grammatika.

Ngħidu aħna, ikun hemm l-aktar sentenzi narrattivi (mhux mistoqsijiet jew esklamazzjonijiet) u jkun hemm użu tal-passat (minbarra fil-headlines u l-captions).

Dawn huma r-restrizzjonijiet komuni għal kulħadd imma l-preferenzi stilistiċi jvarjaw bil- bosta minn gazzetta għal oħra u minn stazzjon għal ieħor. $

4 Għal espożizzjoni ddettaljata fuq il-varjetajiet tal-Malti ara Charles Briffa, 'L-Istilistika;' Lingwa u Lingwistika, ed.

Karl Borg (Malta: KKM, 1998) Kap 8.

2 Michael Alexander Kirkwood Hallidav, Angus Melntosh, Peter Strevens, The Linguistic

Sciences and Language Teaching (London: Longman, 1964) 87.

Kif għedt fil-bidu, jeħtieġ isir studju komprensiv u kontinwu fuq il-lingwa tal-ġurnaliżmu biex

jinkixfu bosta mit-tendenzi li għandhom ix-xandara.

L-istudju jrid ikun kontinwu biex

jimmonitorja l-użu tal-lingwa u l-abbużi fiha.

L-istudju tal-Professur Edward Fenech,

'Contemporarv Journalistic Maltese,' teżi fuq l-iżvilupp tal-Malti fil-ġurnali kontemporanji

Maltin, U ta' Leeds, 1978, joffri bosta ideat siewja.

SETTEMBRU 2005

Il-mitkellem u l-miktub

Il-lingwistika tagħraf id-differenza bejn l-ilsien mitkellem u l-ilsien miktub.

Il-mitkellem (il-medium primarju tal-lingwa) jindirizza s-smigħ u l-miktub

il-ħars.

U l-mod kif dawn it-tnejn jorganizzaw il-lingwa huwa differenti wkoll:

il-mitkellem jinqeda biż-żmien biex iwassal il-lingwa u allura l-lingwa toħroġ malajr u ma ddumx teżisti'' (jekk almenu ma tkunx ġiet irrekordjata b'xi mod), filwaqt li l-miktub jinqeda bl-ispazju u allura huwa ħidma laborjuża u jdum

jeżisti u jista' jinġarr minn post għal ieħor.

Iż-żewġ modi (il-mitkellem u

l-miktub) jiġuorganizzati f'forom: il-ħsejjes li jġorru l-mitkellem jiġu organizzati

b'tali mod li jsawru forom fiż-żmien; u l-marki jew l-għeliem li jġorru l-miktub jiġu organizzati b'tali mod li jsawru forom fl-ispazju.

Issa l-lingwa ġurnalistika tinqeda bit-tnejn li huma u fil-każ tal-Malti għandna din is-sitwazzjoni f'dan ir-reġistru:

e Il-Malti mitkellem jinqeda bil-ħoss u jindirizza s-smigħ fiż-żmien; u għalhekk għandna l-kelliema li jipproduċu l-lingwa u s-semmiegħa li jirċivuha: nisimgħuh fuq ir-radju u fuq it-televixin.

Il-mitkellem jista' jkun Malti spontanju (jiġifieri min jitkellmu ma jkunx ippreparat qabel) jew Malti moqri (jiġifieri l-Malti jinkiteb biex jinqara b'vuċi għolja).

e Il-Maltimiktub jinqeda bl-għeliem u jindirizza l-ħars fl-ispazju; u għalhekk għandna l-kittieba li jipproduċu l-lingwa u l-qarrejja li jirċivuha: naqrawh fil-gazzetti u r-rivisti, u fuq it-televixin'$ u l-internet.

Il-vantaġġi li l-ġurnaliżmu juża t-tnejn huma kbar.

Il-Malti għandu bosta funzjonijiet x'jaqdi fis-soċjetà kontemporanja.

Hemm diversi okkażjonijiet meta l-kitba, għax hi organizzata fl-ispazju (i.e. fuq il-karta jew fuq l-iskrin), twassal il-lingwa bl-aħjar vantaġġ ta' l-istampar; u hemm okkażjonijiet oħra meta l-Malti mitkellem ikun aktar effettiv.

It-tnejn jikkumplimentaw lil xulxin, l-aktar fuq it-televixin.

Imma t-tnejn għandhom l-awtonomija tagħhom bħala mezz għat-twassil tal-lingwa.

Sentenza miktuba ma għandha bżonn ta' ebda traduzzjoni fl-ilsien mitkellem sabiex tinftiehem minn dawk li huma litterati, u lanqas ma hemm bżonn li l-ewwel tkun mitkellma biex tinkiteb.

Għalkemm huwa minnu li ngħidu li l-miktub jirrappreżenta l-mitkellem, il-miktub għandu

W Danil-fattur jista' jkun ta' vantaġġ għax żball tal-lingwa wkoll ma jdumx jeżisti.

Jekk imbagħad ix-xandar jibqa' jirrepetih l-iżball allura jiffissah f'moħħ l-udjenza.

David Abercrombie, Elements of General Phoneties (Edinburgh: Edinburgh UP, 1970) Kap 1.

16 It-testi fuq it-televixin, bħala parti mir-rettorika tax-xandir, huma proġett kollaborattiv bejn il- mitkellem u l-miktub: Len Masterman, Teaching the Media (London: Routledge, 1985) 152.

Il-MALTI

wkoll ir-regoli tiegħu.

Għalhekk ma għandniex nifhmu li l-funzjoni tal-kitba ħija sempliċiment li tirrekordja l-mitkellem jekk irridu li l-lingwa tagħna tkun effiċjenti.

Barra minn hekk huwa fatt stilistiku li l-ġurnaliżmu miktub jipprova (b'mod ġenerali) jżomm livell kemm kemm ogħla ta' formalità mill-ġurnaliżmu mitkellem.

Ir-reġistru ġurnalistiku

Mela hawnhekk qegħdin ngħidu li l-Malti għandu r-reġistru ġurnalistiku tiegħu għax fost il-ħafna funzjonijiet soċjali oħra li għandu l-Malti jrid jaqdi x-xandir.

L-użu tal-Malti f'dan il-qasam jiddetermina l-għamla tal-lingwa użata għal dan l-iskop.

Mal-mixja taż-żmien il-ġurnalisti draw jinqdew b'xi elementi li issa saru parti minn dan ir-reġistru.

Biex nieħdu idea ta' x'nifhmu b'elementi ta' reġistru ħa nagħti dawn il-ftit eżempji.

Elementi ta' reġistru fil-Malti mitkellem tax-xandir

e. l-użu ta' strutturi sterjotipati: ''Se tisimgħu bulettin sħiħ ta' aħbarijiet'; 'Għadkom kif smajtu (isem il-programmi, preżentazzjoni u produzzjoni (isem ta' persuna), bilanċ tekniku (isem ta' persunaf'; 'B'hekk ġejna fi tmiem il-programm għal-lum''; ''Qabel intemmu dan il-bulettin nagħtukom il-punti ewlenin'; ''Dan il-programm ġie miġjub lilkom bil-kortesija ta' (isem) /mill-Awtorità tax-Xandir';'Tbqgħu magħna' 'ġentilment mogħti minn (..J7; 'Għandna kollegament ma' (..J'; 'Nibqgħu fix-xena internazzjonali'; 'Se nagħmlu issa waqfa qasira għall-pubbliċità, wara nkunu magħkom b'aktar aħbarijiet'; 'Mill-ġdid lura lejn l-istudjo'; ''Se nerġgħu ningħaqdu mal-kollega tagħna (isem) biex jaġġornana dwar il-budget';

e l-użu ħieles ta' avverbji bħal 'anzi' u 'intant': wieħed ikun qiegħed jaqra l-aħbarijiet u jitfixkel, u jgħid ''anzi' biex jikkoreġi ruħu (Il-Ministru ta' l-Edukazzjoni — anzi l-Ministeru ta' l-Edukazzjoni (..1');u 'intant' bħala avverbju huwa użat wisq biex jinqaleb is-suġġett fl-aħbarijiet jew biex jgħaqqad avveniment ma' ieħor li mhux bilfors ikollu x'jaqsam ma' ta'

U. Dawn l-eżempji li ġejjin instemgħu l-biċċa l-kbira fuq Radju Malta u fuq Super One News TV fl-20 ta' Novembru, 2000, u fuq Smash TV u Net News fil-15 ta' Novembru, 2000.

SETTEMBRU 2005

qablu ('Intant mix-xena lokali ngħaddi għax-xena internazzjonali'); l-użu tal-verb fil-preżent meta jingħataw il-punti ewlenin fl-aħbarijiet: Malta tiffirma l-konvenzjoni kontra l-korruzzjoni'; 'Il-Ministru jippreżenta l-budget lill-Kamra tad-Deputati';

l-użu ta' Malti bombastiku jew Malti drammatiku: ''Semgħu minn fomm uffiċjali x' għajnuna l-Unjoni se toffri; 'Il-konvenzjoni tidħol fis-seħħ is-sena d-dieħla'; 'L-impjieg kien se jiġi tterminat'; 'L-ekonomija qed tiżbilanċja ruħha'; F'temp ta' ħmistax biss inqabad ieħor bid-droga'; €1..J jikkompetu għat-titlu prestiġjuż'; ' f…) ċaħdet kull konnessjoni ma' dan l-attakk'; € (…J ma ta ebda indikazzjoni jekk hux se jmur lura''; 'Ir- riklami saru waqfa ta' pariri kummerċjali';

l-użu ta' 'ġie' jew ''kien' bħala awżiljarju quddiem partiċipju passat ta' verb f'kostruzzjoni passiva: 'ġie maqbud; 'kien maqtul'; 'ġew mibgħuta'; kienu misruqin'; 'kien imkisser'; fil-Malti letterarju aktar jintużaw il-Ħames u s-Seba' Forom (inqabad, inqatel, intbagħtu , insterqu, tkisser); ċerti nomi (x'aktarx astratti) dejjem ikunu akkompanjati bl-istess aġġettiv: Vattenzjoni meħtieġa'; 'awtoritajiet kompetenti'; 'falliment diżastruż'; 'kura partikulari'; 'numru sostanzjali'; 'titlu prestiġjuż';

l-użu ta' ''jidher' u 'mistenni' meta l-fatti msemmija jkunu għadhom ma ġrawx: 'Il-pajjiżi msieħba huma mistennija li (…17; 'Jidher li l-unjon se taqbad triq oħra';

l-użu ta' sentenzi twal li diffiċli ssegwihom sew bis-smigħ.

Hafna minn dawn l-elementi huma klixejiet jew binjiet sterjotipati fix-

xandir.

Malli jinstemgħu mal-ewwel jingħarfu bħala parti mil-lingwa mitkellma ta' fuq ir-radju jew ta' fuq it-televixin.

Għalhekk isiru elementi ta' reġistru.

U l-istess ħaġa tiġri fil-gazzetti u r-rivisti.

Elementi ta' reġistru fil-Malti miktub tal-gazzetti'S

l-użu ta' strutturi sterjotipati: 'Minn informazzjoni li għandu (isem il- ġurnal ..J 7; 'Sorsi qrib il-pulizija kkonfermaw li (..J 7; 'Sorsi ta' min joqgħod/jorbot fuqhom L… 7; 'Il-pulizija għadha qed tinvestiga (..

l-użu ta' sentenzi twal u kkomplikati strutturalment: ''L-investigaturi

W Eżempji meħudin minn In-Nazzjon u L-Orizzont tal-11 ta' Novembru, 2000 u tat-13 ta'

Novembru, 2000.

24 Il-MALTI

mmexxija mill-Assistent Kummissarju lisem) — li oriġinarjament nhar is-26 ta' Ottubru kellhom quddiemhom biss vann tal-Group 4 miftuħ u karozza Hvundai griża startjata — grazzi għax-xogħol intensiv li għamlu waslu biex sabu l-flus.'

Meta l-bieraħ kompliet tinstema' l-kawża kostituzzjonali li qed tagħmel il-General Workers' Union kontra l-Awtorità tax-Xandir, irriżulta li waqt li din dehrilha li kellha tiċċensura u żżomm avviż ta' l-union milli jixxandar fuq l-istazzjonijiet televiżivi minħabba l-kontenut politiku li kien fih, fl-istess ħin ma kellha l-ebda oġġezzjoni għal dak kollu li kien qed jixxandar fuq l-istazzjon tal-Partit Nazzjonalista, NET TV, dwar l-istess kwistjoni';

e titli/headlines konċiżi u drammatiċi: bosta titli jinqdew bi strutturi telegrammatiċi ('Ras fantażma fi skipp'; 'Tlieta għall-Qorti''); titli oħra jinqdew bi strutturi li għandhom xi elementi nieqsa ('Il-kelb li ħasbuh ras ta' kadavru'; ''Ħati ta' serq minn karozzi');

e l-użu tal-preżent fit-titli msawrin bħala sentenzi mingħajr full stops: Il-PM imur għal eżamijiet mediċi fl-Istati Uniti'; 'Jaqa' bil-karozza minn fuq l-irdum ta' Ħad-Dingli; Tiftaħ il-kumpless Embassv'; 'Malta tfakkar il-vittmi taż-żewġ gwerer'; Tissaħħaħ l-Iskwadra Marittima'; ''(Isemj iżomm it-titlu';

e l-użu tal-verb fil-passiv: ''Skond ma ntqal fi stqarrija maħruġa mid- Dipartiment ta' l-Informazzjoni L… 7; 'Fis-serqa hu rrappurtat li nsterqu maż-żewġ miljun dollaru fi flus kontanti (… 7;

e l-użu ta' Malti bombastiku li kultant jinqeda bit-tawtoloġija' għas- sensazzjonaliżmu: ''Matul il-ġurnata tal-bieraħ infetaħ għall-ewwel darba L.2 7; Ir-rispons tal-pubbliku hu fenomenali'; 'Jiġi fi tmiemu s-servizz tat-trasport pubbliku soċjali'; 'Il-Pulizija qed taħdem fuq il-binarji xjentifiċi u forensiċi'; € (..J jeħodhom f'laboratorju xjentifiku'; L-investigaturi għandhom ikollhom stampa ċara u evidenza biżżejjed biex jakkużaw lit- tielet wieħed''; 'Malta għandha tagħti l-kontribut fl-isfond internazzjonali tagħha f'ħidmiet umanitarji'; 'Laqgħa maratona l… 7; Minħabba dan l-element il-Prim Ministru m'għandux mara imma sinjura'.

Ħafna minn dawn l-elementi hawn min iqishom żbalji.

Hawnhekk qed ninkludihom bħala elementi tar-reġistru għax donnhom issa saru karatteristiċi

tal-ġurnaliżmu.

Tawtoloġija hija użu ta' kliem li jirrepeti elementi fis-sens li diġà jeżisti fis-senter ż.'il-

ġurnata tal-bieraħ' hija tawtologa għax il-bieraħ hija ġurnata u għalhekk il-frażi 'il-ġurnata ta'' hija żejda.

SETTEMBRU 2005

Minbarra l-elementi tar-reġistru, kif diġà għedna, il-Malti ġurnalistiku għandu varjetà sħiħa ta' ġeneri li juru l-wisgħa lingwistika tal-lingwa.

F'termini oħra, huwa riżorsa għanja ta' tagħrif lingwistiku.

Minħabba li juża għadd ta' ġeneri, il-Malti ġurnalistiku jrid jinqeda b'bosta stili. il-ġeneri jinkludu titli/ headlines, rapporti ta' aħbarijiet, rapporti ta' sports, editorjali, artikli speċjali, kummenti, ittri lill-editur, avviżi kklassifikati, riklami, reċensjonijiet, rapporti tat-temp, rapporti fuq il-moda, rapporti finanzjarji, riċetti, u oħrajn.

Is-suġġetti tar-rapporti u ta' l-artikli huma bosta: inċidenti, diżastri, kriminalità, kawżi l-qorti, politika, ħwejjeġ li jolqtu l-konsumatur, industrija, trejdjunjoniżmu, it-turiżmu, it-teatru, l-arti, il-mużika, il-letteratura, id- divertiment, l-ivvjaġġar, il-moda, il-films, l-ikel, il-ġnien, id-djar — għażla bħal din tolqot lilkulħadd.

L-istili mħaddma huma ħafna.

U l-Malti ġurnalistiku jippermetti li jidħlu fih reġistri oħra u mhux l-ewwel darbali jinqeda b'elementi ta' varjetajiet oħra ħalli jispjega ruħu aħjar, għax il-ġurnaliżmu huwa s-soċjetà lingwistika bil-varjetajiet tagħha kollha.

Biżżejjed ngħid li fil-ftit gazzetti li eżaminajt għal din il-Konvenzjoni ltqajt, fost oħrajn, mal-Malti legali ('L- importanza ta' x'ikollu f'moħħu min jidher fuq kuntratt Wirt bid-dejn'), il-Malti mediku ('Id-dipressjoni'), il-Malti ta' l-amministrazzjoni (avviżi tal- qorti u tal-gvern), il-Malti sportiv ('Rebħa sofferta għal B'Kara'), il-Malti tal- finanzi / ta' l-ekonomija, il-Malti ta' l-avviżi ('B'miket inħabbru l-mewt (..1'), il-Malti tar-riklami, u l-Malti tal-kritika akkademika (''Postmoderniżmu').0 Nagħtu ftiteżempji biex nuru aktar ċar il-varjetà tal-lingwa li qegħdin nitkellmu fuqha:

Il-konvenuti ressqu l-eċċezzjoni li l-kuntratt kien sar bi ħsieb li l-partijiet jaqsmu r-raba' li kellhom f'idejhom u dak kien li effettivament għamlu fil- kuntratt.

S'issa nafu biss li fil-moħħ għandna sustanza kimika, li nsejħulha Serotomin, li n-nuqqas tagħha jikkaġuna din il-marda billi ġġib dwejjaq u għeja mentali.

Ikun jaf kulħadd illi b'digriet tal-25 ta' Ottubru 2000 mogħti Ċivili Prim' Awla, din il-Qorti ordnat il-pubblikazzjoni ta' l-estratt li jidher hawn taħt biex iservi ta' notifika skond l-Artikolu 187(3) tal-Kodiċi tal-Proċedura u Organizzazzjoni Ċivili (Kap 12).

Doppjetta ta' (isemi fit-tieni taqsima bit-tieni goal jasal fit-93 minuta rat lil B'Kara jirbħu partita sofferta għall-aħħar kontra Naxxar li għal siegħa logħob

4 Eżempji ta' dawn il-varjetajiet kollha wieħed jista' jsibhom fil-gazzetti kollha.

Il-MALTI

kienu bi plaver inqas.

Kienu biss 6.7 fil-mija ta' l-investituri fil-Borża li vvutaw favur il-proposta ta' xiri għall-prezz ta' 930 miljun Lira Sterlina li saret mill-Grupp OM ta' l-Iżvezja.

B'niket inħabbru l-mewt ta' (isem) mill-Ħamrun li mietet il-bieraħ fl-Isptar San Luqa kkonfortata bis-Sagramenti Mqaddsa fl-għomor ta' 76 sena.

Għal kull destinazzjoni li tixtieq, biex issiefer fuq xogħol jew vaganza, il-Eurotours toffrilek is-servizzi kollha li tinħtieġ.

Iż-żewġ ideat fil-viżiva Foucaultjana m'humiex sempliċiment żewġ kategoriji filosofiċi, li jittraxxendu ż-żmien.

Intenni: il-ġurnaliżmu huwa soċjetà sħiħa, xibka ta' attivitajiet soċjali li l-lingwa trid tieħu ħsiebhom kollha.

U għalhekk il-ġurnaliżmu għandu r-responsabbiltà tal-lingwa wkoll.

L-iżbalji fil-ġurnaliżmu

Imma dan ma jfissirx li ma niltaqgħux ma' żbalji.

Anzi l-kritika spissa hija li

l-ġurnaliżmu huwa mdewwed bl-iżbalji u dawn qed isiru f'kull livell.

Ġużċ

Diacono ġabar ktieb sħiħ ta' l-iżbalji fil-ġurnaliżmu 77 Ta' min jinnota li xi

eżempji li ta Diacono Hum il-ġurnata ma għadniex inqisuhom għeltijiet, għax

element lingwistiku la jidħol fiċ-ċirkulazzjoni u jkun irrepetut, jindara u

joqgħod sew għall-widna sa ma jiġi biex ikun aċċettat.

Biex wieħed jieħu idea tal-kwantità ta' żbalji li qegħdin jitwettqu fil-Malti mitkellem u miktub biżżejjed jagħmel ftit ħin iqalleb minn stazzjon għal ieħor u minn paġna għal oħra ħalli jara kemm f'sessjoni waħda jkollu ħila jiġbor.

Ngħidu aħna,

e fil-livellfonoloġiku, smajna min ikkummenta li xi annawnser qalet ''qerq' minflok ''għerq,' u ieħor qal 'jorganizzaħħa' minflok 'jorganizzaha fqosma' minflok 'oqsma,' 'taraħħa' minflok 'taraha'; verżjonijiet oħra li nstemgħu kienu ''olternattiva' minflok ''alternattiva,' 'Ġeneva' minflok 'Ġinevra';

21 Hawnhekkirrid naqta' dawk l-iżbalji li jagħtu ħjiel ta' għaġla fil-kompożizzjoni, żbalji li b'qari aħjar tal-provi setgħu jiġu evitati.

Se nittratta biss dawk l-iżbalji li jidhru spiss jew b'mod sistematiku.

22: Ġużċ Diacono, Għeltijiet u Barbariżmi fil-Malti (Malta: Veritas, 1977).

SETTEMBRU 2005

fejn tidħol l-ortografija, naraw kitbiet li ma jużawx il-karattri Maltin, niltaqgħu ma' kliem spellut ħażin u ma' inkonsistenzi bħalma dan l-aħħar fuq it-televixin dehret il-kelma ''użura' l-ewwel miktuba bis-se ('usura'') mbagħad miktuba biż-że ('użura'); hemm programm fuq it-televixin jgħidilna fx'gara llum' minflok fx'ġara Ilum';9 f'gazzetta minnhom kelma fl-istess artiklu nkitbet tliet modi differenti ('li Speaker, 'l-iSpeaker,' 'l-Ispeaker'); u gazzetta oħra taċċetta fil-paġni tagħha riklam sħiħ li ma juża ebda karattru Malti;

fil-livell morfoloġiku niltaqgħu ma' l-abbuż ta' l-artiklu'' bil-Malti bħal meta, ngħidu aħna, l-ismijiet tal-bliet u l-irħula (speċjalment fir-rapporti tat-temp fuq it-televixin) jinkitbu mingħajr artiklu, u kultant anki meta hemm nomi oħra bħal meta qrajt fuq Channel 12 dan l-avviż: ''Private titlaq fis-1.30 p.m. (mingħajr artiklu)'; f'dokumentarju fuq ix-xjenza l-qarrej qal 'fiżikali' minflok 'fiżiku'; u fl-aħbarijiet smajna li l-ministru mar ''personali' minflok 'personalment' (li huwa avverbju) fuq il-post tad-diżgrazzja;

fil-livell lessikali nsibu għażla ta' kliem minflok ieħor bħal meta annawnser tat-televixin qalet ''jidħol fis-seħħ l-episodju ta' (..J 7 minflok ''jibda l-episodju' — dan jista' jkun każ ta' bombastiċità; stazzjon minnhom ta ħajr lill-kairsrplist li rranġatix-'xahar' minflok ix-'xagħar'; u f'programm ieħor tfajla sabet in-'novella' ta' Oliver Friggieri, Ġiżimin li Qatt ma Jiftaħ, interessanti (dan huwa rumanzi);

fil-livell sintattiku niltaqgħu, fost oħrajn, ma' l-użu żbaljat tar-regoli li jmorru man-numri ('erbgħin suldati'); u nuqqas ta' qbil bejn is-suġġett u l-verb tiegħu (gazzetta minnhom tgħidilna: 'Opinjoni espressa f'madwar 500 kelma jiġu aċċettati għal din il-paġna'; uoħra tgħidilna: 'L-opportunità li dawn il-kundizzjonijiet ikunu eżaminati fid-dettall, fi kwalunkwe sfera ta' attività ekonomika hu disponibbli b'diversi modi'; jew 'Il-Forzi Armati ta' Malta, li nħolqu minn parti integrali ta' l-Armata Ingliża, żammet ħafna mit-tradizzjonijiet');

a

L-istazzjonijiet Maltin fuq it-televixin tant ma jużawx il-karattri Maltin fil-kitba tagħhom li L-Akkademjatal-Malti u d-Dipartiment tal-Malti ta' l-Università flimkien kitbu lill-istazzjonijiet kollha (u lill-gazzetti Ingliżi li kultant ikollhom bżonn jiktbu xi kelma jew tnejn bil-Malti u ma jużawx il-fonts Maltin) biex iħeġġuhom ħalli jużaw il-karattri Maltin dejjem.

Imma lanqas biss ħadd minnhom ma indenja ruħu jwieġeb.

Attitudni indifferenti li għandha ġġagħalhom jisthu.

Ara L-Orizzont 11 ta' Novembru, 2000: 7.

Kitba sħiħa bħal din mingħajr il-karattri Maltin tibgħat l-ortografija tagħna lura bi tmenin senal

L-artiklu fil-Malti jaħdem bħala prefiss tan-nom tiegħu.

Eżempju meħud minn Tanja Cilia, 'Brain Drain;' The Sundax Times 12 ta' Novembru, 2000.

Il-MALTI

e. ufil-livell semantiku ġieli jkun hemm traskuraġni fis-sens għax xi element jintuża jew barra l-kuntest tiegħu jew inkella jintuża żejjed bħal meta smajna annawnser ieħor javża li dokumentarju fuq it-televixin kien se jibda

kapa tik

f'nofs il-lejl ta' filgħaxija, 7 u oħra titfixkel bejn 'sessjoni' u ''sezzjoni.'

Xandar tajjeb m'għandux jisfida l-konvenzjonijiet tal-lingwa ta' l-udjenza tiegħu.

Il-qarrejja, it-telespettaturi, u s-semmiegħa kollha għandhom l-istennijiet tagħhom fejn tidħol il-lingwa, avolja mhux kollha kemm huma jimxudejjem mal-konvenzjonijietformali tal-lingwa.

Lingwa żbaljata ġeneralment tfisser komunikazzjoni ineffettiva meta għandek massa ta' udjenza 2

Traduzzjoni u innovazzjoni

Il-pubbliku donnu jrid li l-ġurnalista jkollu l-leħen tal-bniedem edukat.

Imma fl-istess ħin irid ifittex li ma jkunx pedantiku u jinqeda b'Malti kontemporanju u sempliċi li jinstema' ċar u frisk.

Ma jużax il-lingwa tat-triq, imma lingwa li n-nies tista' tifhem bla ebda saram.

Ħafna mil-lingwa użata fil-ġurnaliżmu m'hi xejn ċara u friska, anzi trid ħafna konċentrazzjoni biex tifhimha kemm minħabba l-istrutturi twal u kkomplikati u kemm minħabba li bosta drabi l-Malti jkun tradott mill-Ingliż.

Meta nittraduċu rridu noqogħdu attenti li ma nittraskurawx l-idjoma Maltija għax inkella l-lingwa tinstema' mġebbda u barranija (eż.

'Il-ballun f'saqajn il-gvern').

It-traduzzjoni titlob sengħa u reqqa, u l-ġurnaliżmu għandu jinvesti f'dan il-qasam.

Minħabba traduzzjonijiet' mgħaġġla u ta' kafkaf, il-Malti qed jitgħabba

27: Eżempju meħud minn Cilia.

3 Xiħaddqallil-ġurnaliżmu mhux qiegħed biex jgħallem il-lingwa.

Dan huwa veru imma huwa fatt ukoll li l-ġurnaliżmu qiegħed jinfluwenza lill-pubbliku kif jitkellem u jikteb.

Biżżejjed insemmu li fl-eżamijiet it-tfal qegħdin idaħħlu bosta elementi ġurnalistiċi.

Ta' min iżid ukoll li l-ġurnalista m'għandux dritt jiddeċiedi fuq il-lingwa.

Fuqstazzjon tat-televixin il-kelma Ingliża crew darba kitbuha 'krew' minflok 'kru,' u allura qrajna: ''krew tekniku' ('kru tekniku').

Din hija waħda mill-assurditajiet tal-ġurnaliżmu.

30 Meta niġu għall-ismijiet tal-barranin nippruvaw nagħmlu sens magħna nfusna.

Per eżempju, hawn min lill-Prinċep Charles isejjaħlu l-Prinċep Karlu (forma li ma jużaha ħadd hawn Malta ħlief fuq xi stazzjonijiet tat-televixin), imma dawn jinsew li 'Charles' huwa isem li jinsab bil- Malti wkoll: Charles Arrigo, Charles Clews, Charles Abela Mizzi, Charles Flores, Charles Coleiro, Charles Vella, Charles Spiteri… u ħadd minna ma taqagħlu f'moħħu jgħidilhom Karlu Arrigo, Karlu Clews, eċċ. U bawn tiġi l-assurdità tagħna: wiehed Ingliż Charles nagħmluhielu —Karlu' u lill-Maltin inħalluhom Charlesijietl

SETTEMBRU 2005

b'bosta influwenzi barranin.

Maż-żmien dawn jindraw u jidħlu sew fl- espressjoni Maltija, bħalma ġralhom l-espressjonijiet 'bdilta' fehmiet, 'grazzi għall-għajnuna li ta' 'il-pussess tal-ballun,' u 'taħt dawn iċ-ċirkustanzi.

Għall-bidu dawn ikunu żbalji imma mbagħad biż-żmien jiġu aċċettati.

Barra minn hekk, bosta strutturi kkomplikati huma barranin fil-bixra tagħhom.

Ara din is-silta kemm tinhass li hi traduzzjoni: ''Għalkemm meta tinfaraġ se joħroġ ħafna demm, se jidher ikrah, se tiddellek, normalment tista' twaqqfu billi żżomm imnieħrek misdud għal xi 10 minuti.

Il-ġurnaliżmu jista' wkoll ikun innovatur tal-lingwa.

Meta jkun hemm xi kunċett ġdid (eż. il-leġittimità tal-president il-ġdid) il-ġurnaliżmu malajr jaqbad miegħu u, jekk jista', jaqilbu għall-Malti.

Għandu l-mezz biex jippopolarizzah u allura jxerrdu.

Għalhekk it-traduzzjoni trid tkun dinjituża: tirrispetta l-Malti.

Dawn huma xi eżempji ta' innovazzjonijiet fil-ġurnaliżmu ħafna minnhom tradotti mill-Ingliż: 'telefonsċellulari 'siroloġista,' kummerċ globali 7 u 'l-aktar mistoqsija taħraq għall-Amerikani' Ta' min iżid Hi l-kliem ġdid li dieħel mill-Ingliż qed jintegra ruħu sew mal-Malti fil-ġurnaliżmu mitkellem u anki miktub: '(..J b'web sites li ma setgħux jgħidu biċ-ċert'; 'Miljuni ta' Amerikani marru online'; 'In-network tal-kumpannija f…) 7

X'tip ta' Malti għandu jintuża fil-ġurnaliżmu2

Ħa nisimgħu, qabelxejn, x'qalulna diġà xi kittieba.

Fost il-kriterji li fassal għall-ġurnaliżmu Malti Ġużċ Muscat Azzopardi fl-1877, kien hemm l-użu ta' Malti ħafif u mexxej li jilħaq lil kulħadd u allura ma riedx ikun imxekkel minn kumplikazzjonijiet lingwistiċi:

Sabiex In-Naħla Maltija tkun togħġob lil kulħadd, ma nagħmlux kliem meħud mit-Taljan (kif jitħaddtu l-Belt) sabiex jifhmuna n-nies ta' l-irħula; u mill- banda l-oħra nqisu li ma nagħmlux minn dak il-kliem Malti, li fil-Belt ma jiftehemx (…).'

Il-moderazzjoni fil-lingwa kellha tagħti xejra ta' Malti li ma jxekkilx il-komunikazzjoni fost il-pubbliku ġenerali:

ji Cassar Pullicino 34.

Il-MALTI

Min jikteb bil-Malti u la għandu juża kliem Taljan li ma jifhmux in-nies ta' l-irħula u lanqas kliem Malti li ma jifhmux in-nies tal-bliet.

Min irid jiftiehem ma' kulħadd juża dak il-kliem li jafu xi jfisser sewwa fl-ibliet u sewwa fl- irħula, Mill-banda l-waħda trid taħrab il-kliem Malti li tum intesa għal koliox (..J mill-banda l-oħra trid taħrab it-Taljan żejjed u ma ddaħħlux ħlief fejn tiġi bżonnu bilfors (…l la Malti minsi u lanqas Taljan iżżejjed (…l mela kollox bil- qies — kollox skond il-bżonn li ninsabu fih — kollox għall-ġid, u biex dejjem niftiehmu mill-aħjar li nistgħu. $

Muscat Azzopardi mill-bidunett stabbilixxa li l-Malti ġurnalistiku

m'għandux ikun Malti safi u lanqas Malti mimli interferenzi minn lingwi oħra.

U Ninu Cremona (1880-1972), l-arkitett ewlieni ta' l-ortografija kif imfassla mill-Akkademja tal-Malti, jiftaħ aktar fuq dan l-argument:

Fil-kitba Maltija f…) għandna, kemm jista' jkun, noqogħdu għal dak li titlob il-grammatika.

Infittxu, fejn jista' jkun ukoll, li ma ninqdewx bi kliem barrani, fejn l-istess kelma Maltija tista' taqdina tajjeb jew aħjar.

Il-Malti jibqa' safi meta l-kelma taqbel ma' dak il-leħen u l-aċċent li jridhom ilsienna.

Ma għandux x'jaqsam jekk il-kelma hija barranija, mislufa (sic.), qadima jew ġdida, ġejja mill-Grieg, mil-Latin, mit-Taljan jew mill-Franċiż: jekk hi toqgħod u tieħu s-sura Maltija, nistgħu ngħidu li hi safja $

Cremona hawnhekk jagħti definizzjoni ġdida ta' 'Malti safi'': mhux Malti

Semitiku bit-twarrib tal-Malti non-Semitiku, imma Malti Semitiku u non- Semitiku li joqgħod sew għall-istrutturi u s-sistemi ta' lsienna.

U darba oħra Cremona tkellem fuq il-'ħtieġa ta' kliem modern fil-Malti' li jagħti 'sura u ħajja sħiħa u qawwija' lil ilsienna li jrid jimxi u jaqbel maż-żminijiet $ L-argument ta' Randolph Quirk (li kien Professur ta' l-Ingliż fl-Università ta' Londra) fuq il-lingwa safja għadu jgħodd ħafna għal-lum:

Being receptive to foreign linguistic influence does not mean that a language is decadent and impure, its speakers weak and losing their identitv: but rather

A 33

Cassar Pullicino 27-28.

Ninu Cremona, ''X'inhu l-Malti Safi,' Rand u Riħan (Malta: Aquilina, 1945) 189.

Din kienet taħdita li Cremona kien ta f'laqgħa ta' L-Akkademja tal-Malti fl-1 ta' Marzu, 1925, f'Palazzo de la Salle.

Ninu Cremona, 'Folkloru Lsien Malti/' Rand u Riħan, 195.

Din kienet taħdita oħra li ta fl-24 ta' April, 1940.

SETTEMBRU 2005

that the members of the speech communitv are keenlv alive to what is going on in the world and eager to keep pace with cultural developments else-

Ma nistgħux immorru kontra l-kurrent tal-progress, u rridu naraw u nħossu kull element ġdid li jidħol fil-lingwa bħala element li sar tagħna la jkun intgħaġen sew fis-sistema lingwistika tagħna — jiġifieri, la jkunu aċċettawh u tawh il-karatteristiċi tagħhom il-fonoloġija, il-morfoloġija il-lessiku is-sintassi, u s-semantika, u drabi wkoll l-ortografija.

Fuq kollox, l-element imħallat jarrikkixxi l-lingwa u juri li aħna mqajmin għall-bidliet li jseħħu fis-soċjetà kontemporanja.

Biss id-dħul ta' elementi bla bżonn — u dawn jistgħu jaslu kemm għax jitnissel kliem ġdid minn għeruq Semitiċi qodma u kemm għax nimpurtaw kliem meta diġà għandna tagħna li qed jaqdina tajjeb — għandu jitwaqqaf u nsaħħu li għandna.

Meta niġu għall-istil tal-kitba dan irid jaqbel max-xejra tematika biex it-ton jingħoġob u jkun xieraq.

Nikkwotaw żewġ fehmiet komplementari ta' Herbert Ganado (1906-1979), fuq dan is-suġġett.

L-ewwel waħda, imfissra fil-Leħen is-Sewwa ta' l-14 ta' Settembru, 1952, hija din:

Il-ġurnal hu ħabib u mhux predikatur.

Il-ġurnal mhux qiegħed hemm ħalli jippriedka, għaliex il-priedki jsiru fil-knejjes,imma l-ġurnal Kattoliku għandu jkun jaf jindiehes u jaqbad lil kull ħabib tiegħu labranzetta u jiddiskuti miegħu u jifraħ miegħu u jagħli miegħu u meta hemm bżonn jisħon jew jentużjażma ruħu miegħu u jieħu gost miegħu u jiċċajta u jidħak miegħu $

Fid-19 ta' Frar, 1955 imbagħad kiteb hekk:

Ħaġa sabiħa illi wieħed, sew meta jikteb u sew meta jirrispondi, juża l- argumenti u jipprova jipperswadi billi jirraġuna.

Iżda ladarba l-ġurnaliżmu ma hux trattat ta' loġika, imma ħaġa ħajja u mgħaġġla, huwa wisq naturali li l-istil ikun ftit jew xejn fuq ruħu.

U sa hawn kollox sew ukoll.

Basta ma jiġux użati żewġ armi li huma ferm baxxi u li ma huma xejn onesti, Waħda li jsiru attakki jew allużjonijiet offensivi personali.

U l-oħra li jiġu mdawra l-fatti biex lil min trid tolqot iġġiegħlu jgħid dak li ma qalx $

$ Randolph Quirk, The Use of English (London: Longmans, 1968) 36.

36 Herbert Ganado, Jien Inħobb Nitkellem Magħkom.

It-Tieni Ktieb (Malta, 1985) 15.

Ganado 221.

Il-MALTI

Dan l-istil li qed jissuġġerixxi Ganado huwa stil kollaborattiv, jiġifieri stil ta' proża li jinqeda b'mekkaniżmi li jibnu kollaborazzjoni bejn l-awtur u l-qarrej. $ L-istil ħabib ta' kulħadd jinqeda b'ton informali meta ċ-ċirkustanzi jitolbu hekk u b'ton formali meta ċ-ċirkustanzi jitolbu mod ieħor imma f'kuli każ l-istil m'għandux ikun offensiv jew wieħed ta' tagħwiġ ta' fatti.

B'hekk l-istil kollaborattiv isaħħaħ ir-rabta bejn il-ġurnalista u l-qarrej, u jibqa' ħabib.

Il-Malti ġurnalistiku għandu jkun mingħajrżbalji.

Fl-1973 Oliver Friggieri, fil-Problemi ta' Llum, kiteb hekk:

Il-biċċa l-kbira tal-ġurnalisti ma jafux jiktbu bil-Malti.

Wieħed biżżejjed jiftaħ kull ġurnal bil-Malti u jsib taħbila sħiħa f'kull aspett ta' l-ilsien miktub: taħwida sintattika, ortografija ħażina, vokabolarju magħżul ħażin, kliem barrani għal xejn b'xejn,u x'naf jien.

Dan ifisser li għandna mastrudaxxi li ma jafux isammru, żebbiegħa li ma jafux jaqbdu pinzell.

Għaliex il-għodda tal- ġurnalista hija l-kelma u l-kelma biss.

Jekk ma jafx iħaddimha se jfalli bla ebda dubju.

U jidhirli li bosta u bosta ġurnalisti tagħna ilhom li fallew — bħalma jiġri sikwit lil xi politiċi wkoll — għaliex ma jafux iħaddmu l-għodda li taqbel ma' l-iskop tagħhom. $

L-istess ħaġa nistgħu ngħidu llum u ninkludu lix-xandara kollha għax ħafna minnhom qegħdin iħaddmu Malti li mhux dejjem qed ikun mirqum biżżejjed u l-iżbalji għadna nsibuhom f'kull livell tal-lingwa.

Biex niġbru kollox fil-qosor, nisiltu (minn dawn il-kummenti li għadna kemm rajna) tliet prinċipji ewlenin fuq il-Malti ġurnalistiku:

e. il-Malti jrid jiftiehem minn kulħadd; e. it-tħaddim tal-Malti jrid ikun bla żbalji; e. l-istil irid ikun kollaborattiv.

L-għajta hija għal lingwa ħafifa u bla żbalji.

Din hija għajta biex il-lingwa tkun tinftiehem mingħajr tbatija, mhux biex tkun sempliċi li allura tispiċċa tkun banali.

Il-ġurnalista jrid isib (sakemm ikun possibbli) l-eħfef lingwa li jista' biex iwassal l-ideat, l-opinjonijiet, l-aħbarijiet, u l-messaġġi tiegħu.

Ngħidu

Għal spjegazzjoni aħjar fuq is-suġġett ara Charles Briffa, Il-Proża bħala Arti (Malta: PEG, 1998) 15-18.

Oliver Friggieri, 'Il-Problemi tal-Ġurnaliżmu Malti' riprodott f'Ġorġ Mifsud, Fommu bil- Għasel (Malta: PEG, 1981) 5-6; l-artiklu meħud mill-Problemi ta' Llum 13.10.1973: 202.

4 Diacono.

SETTEMBRU 2005

aħna, minflok ma jgħid ''jiġi fi tmiemu s-servizz tat-trasport pubbliku soċjali' jgħid sempliċiment ''jintemm it-trasport pubbliku '

Minn dak li rajna sa issa l-Malti ġurnalistiku jinqeda bil-qafas standard u stabbilit tal-lingwa'' u b'elementi ta' reġistru u b'elementi varjati.

Id-differenza bejn żewġ gazzetti

Hawnhekk m'aħniex niddiskutu l-kontenut tal-ġurnaliżmu imma kif dak il-kontenut qed jitwassal, u nifhmu li l-kontenut u l-lingwa li qed twassal dak il-kontenut ma jistgħux jinfetqu minn xulxin għal kollox. € Meta jingħażel avveniment biex jitħabbar fil-pubbliku l-ġurnalista jrid jagħżel l-istil li jkun jixraq biex jieħu li jista' miċ-ċirkustanza u jżomm l-interess.

Imma hawnhekk irridu naraw mhux x'qed jinkiteb imma kif qed jinkiteb.

U biex naraw kemm ivarjaw il-gazzetti waħda minn oħra nisiltu l-ewwel paragrafu ta' l-istess biċċa aħbar minn żewġ gazzetti differenti u nagħmlu xi osservazzjonijiet.

L-aħbar magħżula hija ta' żagħżugħ li waqa' b'karozza minn fuq irdum.

(A) Żagħżugħ ta' 19-il sena mis-Swieqi kien salvat minn membri tal-Forzi Armati Maltin wara kmieni l-bieraħ filgħodu waqa' bil-karozza tiegħu għall-irdum ta' Ħad-Dingli.

Hu ttella' b'ħelikopteru ttieħed l-Isptar San Luqa għall-kura $

(B) (Isem),żagħżugħ ta' 19-il sena mis-Swieqi, jinsab fil-periklu imminenti tal-mewt wara li kmieni l-bieraħ fil-għodu ġie salvat mill-membri tas- salvataġġ minn taħt l-irdum ta' Ħad-Dingli fejn diversi sigħat qabel waqa' bil-karozza tiegħu b'kollox għoli ta' madwar tmien sulari $.

Gazzetta (A)- tuża żewġ sentenzi: strutturi kkoordinati fit-tieni sentenza, u fl-ewwel struttura ewlenija u oħra subordinata; l-element li jintroduċi s-subordinazzjoni huwa ''wara' li jaħdem bħala konġunzjoni li normalment ikollha l-partiċella 'li'' magħha ('wara 1i').

Tuża wkoll il-forma passiva tal-

339 6,

verbi ('kien salvat, ''ttella'' 'ttieħed') li tenfasizza aktar l-impersonalità ta'

4 Danil-qafas fih l-istrutturi (eż. l-binjiet morfoloġiċi) u s-sistemi (eż. l-pronomi magħżulin) tal-

Malti u kull varjetà lingwistika ma tistax tiksirhom.

4: Keith Waterhouse, On Newspaper Stvle (Middlesex: Penguin, 1993) 37. $ In-Nazzjon 13 ta' Novembru, 2000: 1.

4 L-Orizzont 13 ta' Novembru, 2000: 1.

Il-MALTI

l-aħbar donnu l-ġurnalista jrid jibqa' biss osservatur — jiġifieri l-forma passiva

żżid ma' l-oġġettività tal-kitba.

Il-forma attiva ('Membri tal-FAM salvaw

żagħżugħ (…) tellgħuh b'ħelikopter u ħaduh l-Isptar (…).) donnha aktar tixraq lill-ġurnaliżmu mitkellem milli lill-miktub għax hemm grad ta' formalità anqas fiha.

Gazzetta (B)— tuża sentenza waħda twila bi strutturi subordinati mimlijin dettalji.

Il-forma passiva tintuża hawnhekk ukoll, perċ mhux bl-istess enfasi ta' gazzetta (A).

Il-binja tal-paragrafu tagħti bixra stramba lill-aħbar: 'T…) jinsab fil- periklu imminenti tal-mewt wara li (…) ġie salvat mill-membri tas-salvataġġ (…,7 struttura li tista' tagħti l-impressjoni li l-membri tas-salvataġġ kienu l-kawża tal- periklu.

Din il-verżjoni tuża seba' frażijiet nominali kkomplikati.

Ta' min jgħid ukollli gazzetta (A) tiddeskrivi l-qagħda tal-midrub bħala waħda stabbli u (B) tiddeskrivih li qiegħed fil-periklu imminenti tal-mewt— tgħid ifissru l-istess dawn7 Anki fil-perċezzjoni tal-ġurnalisti nsibu d-differenza: (A) tgħidilna li 'waqa' (…J għall-irdum' (l-angolu tal-vista qiegħed 'l isfel biex jimplika l-imġarraf jew l-imħarbat mitluq), u (B) li jaqa' minn fuq l-irdum (l-angolu tal-vista tiegħu qiegħed mill-għoli biex jimplika ġarf f'għammieq (jew preċipizzju).

Differenzi oħra bejn dawn iż-żewġ gazzetti:

(A)- in-nies ta' Iżrael issejħilhom 'Israeljani'; tikteb 'karrozza'; kliem bl- Ingliż tistampah bil-korsiv; titfixkel fir-regola ta' l-artiklu li jinhemeż ma' kliem barrani ('li Speaker'); l-aħbarijiet huma aktar fil-qosor għax l-interess huwa fuq l-essenzjal ta' kull aħbar.

(B)s in-nies ta' Iżrael issejħilhom 'Tżraeliti'; tikteb 'karozza''; kliem bl-Ingliż tħallih kif inhu; tapplika r-regola tal-vokali tal-leħen anki fejn m'hemmx vokali tal-leħen, meta l-vokali tkun parti mill-kelma (eż. ''ħaddiema nvoluti''); l-aħbarijiet mimlijin deskrizzjonijiet u narrazzjoni għax tagħfas ħafna fuq id-dettalji ta' kull aħbar.

Barra minn hekk, it-tnejn jevitaw il-kollokjaliżmi u joffru superfiċjalità fil- ħsieb u preżentazzjoni sensazzjonali.

Fl-istess ħin jagħtu ħjiel ta' għaġla fil- kitba tagħhom.

Meta ġejt biex nikkwantifika l-ħila għall-qari taż-żewġ gazzetti ewlenin bil-Malti ħadt l-editorjali u kkalkulajthom skond il-Gunning's Fog Index.

Sibt li:

il-livell tal-qari ta' (A) huwa ta' 10;

il-livell tal-qari ta' (B) huwa ta' 16.

Dan ifisser li l-editorjal magħżul ta' (B) jitlob livell tal-qari ħafna ogħla minn dak ta' (A).

Fi kliem ieħor, il-lingwa hija itqal f' (B) milli f'(A).

SETTEMBRU 2005

Konklużjoni

Il-Malti ġurnalistiku jappella għall-pubbliku ġenerali, mhux bħal reġistri oħra li huma indirizzati għal udjenza iżgħar, silettiva u x'aktarx speċjalizzata.

Jinqeda bl-elementi tal-lingwa standard imma għandu l-elementi tiegħu wkoll.

Għandu jippreżenta lingwa attwali: kurrenti u friska għax jittratta suġġetti differenti u suġġetti ġodda li jagħtu lok għall-innovazzjoni; mela jista' jkun fattur ta' bidla.

Għalhekk huwa importanti li l-ġurnalista jkun imkisser fil- lingwa.'5 Nissuġġerixxu programm intensiv fil-lingwa'$ biex jiġu evitati l-iżbalji u biex jintuża Malti ħafif, proċess kontinwu ta' monitorjar biex il- Malti jibqa' jintuża tajjeb; konsultazzjoni kontinwa l-aktar fejn jidħlu affarijiet ta' traduzzjoni; tagħlim aħjar għall-ġurnalisti; l-awtoritajiet jistabbilixxu kriterji ta' għażla u joħolqu eżami xieraq għall-impieg tal-ġurnalisti 57

Studju ppreżentat għat-Tieni Konvenzjoni ta' The Malta Press Club (23 ta' Novembru, 2000).

$ Bosta eżempji oħra minbarra dawk li tajt ħarġu mingħand l-għalliema tal-Malti fil-kors ta'

aġġornament 2000, meta għamlu analiżi tat-taħdit u l-kitba fuq il-mezzi tax-xandir.

Dan irid jinkludi l-Malti miktub u mitkellem fil-mezzi kollha tax-xandir u l-istili differenti li jkunu jixirqu lill-varjetajiet li semmejna.

Xi wħud minn dawn is-suġġerimenti tqajmu fis-seminar ta' L-Akkademja tal-Malti li kien sar fit-13 ta' Novembru, 1999.

Ara Charles Briffa, ed., Ilsien Qadim f'Millennju Ġdid (Malta: Akkademja tal-Malti, 2000) 55, 67.

ar

Extracted from Il-Malti fil-ġurnaliżmu miktub u mitkellem.pdf


Il-Qawwa tal-Malti

CHARLES BRIFFA

Albert Camus (1913-1960), rumanzier, drammaturgu, esejista, u ġurnalista, kiseb il-fama tiegħu minħabba li f'kitbietu rnexxielu jaħtaf u jesprimi l-burdati u l-preokkupazzjonijiet tal-kontemporanji tiegħu.

Forsi lil Camus nafuh l-aktar bħala rumanzier.

L'Etranger (1942) jittratta raġel ikkundannat għall-mewt minħabba qtil li għamel ħiltu kollha jipprova li ma jwettaqx, imma wkoll minħabba li hu l-barrani f'soċjetà ipokrita u bħala l-barrani jirrifjuta li jikkonforma mal-valuri foloz tagħha.

Imbagħad f'La Peste (1947), li jagħtina dehra ta' pesta b'referenza għall-okkupazzjoni Nazista u l-ħajja umana ġenerali, insibu ribelljoni f'għamla ta' tliġġim erojku li jlibbes id-dinjità umana lill- bniedem u jikkomunika tifsir xieraq fl-eżistenza umana permezz ta' kooperazzjoni soċjali.

Perd Camus huwa esejista mill-iprem u xi wħud mill- kitbiet filosofiċi tiegħu jiddefinixxu l-idea tiegħu ta' l-assurd li toqrob lejn l- eżistenzjaliżmu, għalkemm Camus ma ried qatt li jitlaqqam eżistenzjalista - tant li anki ħadha kontra Sartre fl-1952.

L-assurd huwa aktarx il-punt tat-tluq u fix-xogħlijiet tiegħu jidher l-għawġ uman (f'għamla ta' qagħdiet diffiċli li minnhom ftit hemm ħarba) u t-tfittxija biex jinħeles dak l-għawġ.

Hawnhekk jinteressawna l-esejs tiegħu għax Dr Toni Aquilina tana l-verżjoni bil-Malti ta' ġabra minnhom.

Aħna u naqraw Is-Sajf (Malta, 1997) inħossu umaniżmu naturali u mħabba Mediterranja għall-ħajja.

L-ambjent huwa Mediterranju u fit-traduzzjoni l-atmosfera sħuna u mdawla toħroġ ukoll b' siltiet bħal ''trab, żrar, u sħana' (p.4), 'Iż-żiffa, il-bjuda tal-berwieq, l-ikħal karg tas- sema' (p.26), ''lejla waħda sajfija u reżżieħa ta' Frar' (p. 34), ''l-ilma għammiexi tal-baħar' (p.54), u oħrajn li juru kemm il-klima tal-Mediterran qiegħda fil- vini ta' Camus.

It-traduttur ħareġ din il-bixra mentali fil-verżjoni tiegħu għaliex (ma ninsewx) hu wkoll huwa bniedem Mediterranju.

U l-umaniżmu ta' Camus baqa' jinħass fit-traduzzjoni minħabba l-istil tal-Malti magħżul.

Aquilina ħa ħsieb l-elementi stilistiċi għax kien hemm il-ħtieġa li jvarja t-ton: daqqa konverżazzjonali, kultant deskrittiv, u spiss poetiku.

B'dan il-mod joħroġ l- umaniżmu mis-sens ta' osservazzjoni u mis-sentimenti mġarrba u mwassla b'lingwa figurattiva li minnha spiss tixref proża poetika bħalma nsibu f'din is- silta: 'minn ħin għal ieħor, il-mewġ jgħajjat u jagħti ħasla 'l-pruwa kif imiss;

ragħwa morra u ddellek, bżieq l-allat, tixtered u ċċarċar ma' l-għewied sa ma tasal ġo l-ilma fejn tinfirex f'disinji li jmutu u jitwieldu mill-ġdid, ġilda ta' xi baqra blu bl-abjad, bhima għajjiena, li tibqa' ġejja warajna mar-radda tal-vapur għal ħin twil (p.79-80) f'dawn l-esejs tixref qawwija l-idea tal-vjaġġ bħala avventura: minn proċess ta' periklu għal tħassib fuq dak li l-bniedem jista' jsib ma' wiċċu, għal rieda sħiħa li jsalpa 'l hemm mill-port.

Id-deċiżjoni tiegħu ġejja minn dik is-sejħa qadima tal-baħħar li jħoss il-beraħ mielaħ fil-vini tiegħu: fNamra ta' bla ħsieb, kapulavur, att deċisiv, trasfigurar ta' ħsieb, f'ċerti mumenti Ikoll iġibu magħhom l-istess tbaqbiqa intollerabbli mwieżna minn seħer li ma tkunx tista' għalih. (p.92)

Il-ħsieb ħerqan għall-beraħ ħieles fil-bixra mentali ta' Camus joħroġ jixref b'mod xieraq minn xifer ix-xefaq tal-bixra mentali tat-traduttur.

It-traduzzjoni (bħala proċess li bih it-test laqqiegħi jrid iwassal l-istess ideat u messaġġi tat- test nissieli) tinvolvi żewġ strutturi: il-binja tal-qiegħ li għandha x'taqsam mat- tifsira, u l-binja tal-wiċċ li tvarja mill-oriġinal għat-traduzzjoni.

Il-binja tal- wiċċ ta' l-oriġinal nistgħu nsejħulha s-simbolu tan-nissieli; u l-binja tal-wiċċ tat-traduzzjoni nistgħu nsejħulha s-simbolu tal-laqqiegħi.

Ir-relazzjoni bejn iż- żewġ simboli hija l-oġġett li t-tnejn qed jirreferu għalih; dan l-oġġett insejħulu r-referent.

Issa jista' jagħti l-każ li kelma f'lingwa jkollha aktar minn ekwivalenti wieħed f'oħra.

Il-kuntest irid jgħin lit-traduttur, imma dan irid joqgħod ukoll attent għall-kollokazzjonijiet li t-termini li jagħżel ikollu.

Ngħidu aħna, fl-aħħar esej Aquilina kellu l-Franċiż 'joumal' (bl-Ingliż 'Logbook'') bħala l-ktieb fejn jitniżżel kulma jiġri fit-tbaħhir ta' vapur.

L-ekwivalenti fil-Malti setghu kienu 'reġistru' jew ''ġurnal ta' abbord', u seta' wkoll it-traduttur faċilment għażel li jinqeda bil-kelma missellfa 'Jogbook' — il-Professur Aquilina jagħtiha 'logg- bukk'— li hija l-aktar alternattiva popolari.

Toni Aquilina m'huwiex wieħed li jitmeżmeż jinqeda b'termini missellfa mill-Ingliż: fl-ewwel esej, per eżempju, uża 'hangers' (ganċijiet7), 'gangsters', 'poker', 'plaxx'.

Imma fil-każ ta' ''jour- nal' għażel li juża ''reġistru ta' abbord' għax il-kelma ''ġurnal' fil-Malti tikkolloka ma' ''gazzetta'.

(Jien personalment kont ninqeda b'''logg-bukk' għax din tgawdi l-aktar popolarità fil-kuntest marittimu Malti.

It-traduttur, mela, jrid jispezzjona r-referent billi jħares lejn il-kuntest il-wiesa', lejn il- kuntest immedjat, u jifli l-probabilità ġenerali ta' dak li jagħżel.

Dan kollu huwa meħtieġ għax jista' jkun hemm traduzzjoni falza li twaqqa' kollox għaċ- ċajt.

It-traduttur jibda minn ħidma ta' għarfien biex jifhem sew ir-referent imbagħad jgħaddi għal ħidma ta' espressjoni biex jagħżel simbolu xieraq.

Minkejja l-problemi kollha li traduttur jiltaqa' magħhom, it-traduzzjoni trid tinqara bħala xogħol sħiħ li jagħmel sens.

Trid tkun mexxejja fil-kuntest laqqiegħi tagħha u trid tiftiehem qisha biċċa xogħol oriġinali.

Kultant Aquilina nqeda b'termini ibsin fil-Malti: 'għanja sehwiena' (p.8- għanja li ttellef), 'ruħ kemmxejn maħġuba' (p.9— ruħ kemmxejn introverta 7), 'wtajja miksijiin bil- berwieq' (p.26, plural miksur ta' wita2), 'l-għaqba waħxija' (p.27—- għolja waħxija), ferrieħ u stonkuż f'teqjistu' (p.38— ferrieħi u stonkuż fil-kalkoli tiegħu) — l-alternattivi tiegħi forsi m'humiex eżatti, perċ żgur li jinftehmu aktar.

Il-forom ta' Aquilina jagħtu kulur kulturali lix-xogħol u, kollox ma' kollox, irridu ngħidu li l-Malti reġa' għadda mill-eżami għax laħħaq ma' l-ideat ta' Camus.

Din it-traduzzjoni hija mera oħra tal-kapaċità tal-lingwa tagħna.


IL-KANZUNETTA TA' MĦABBA

Sinjuti,

l-istedina biex niġi hawnhekk ħalli ngħallem, nagħmel taħdita, biex ngħaddilkom l-għarfien li ġbart dwar il-poeżija, dwar il-kitba tal-kanzunetta, qajmet fija bosta sentimenti kontra xulxin.

L-iżjed wieħed qawwi u insistenti minnhom għandu x'jaqsam ma' missieri — illi Ilum m'għadux magħna — li kien għalliem tal-Lettetatuta Ingliża fl-iskola supetjuti fejn kont immut, fl-Awsttalja.

Għad għandi memotji ċari ħafna ta' meta kelli xi tnax-il sena, bilqiegħda, kif qegħdin intom bħalissa, fi klassi jew sala tal-iskola, u kont nata 'l missieti, bilwieqfa, hawn fuq, bħal fejn ninsab issa, jien u naħseb bejni u bejn tuħi, dgħumi u miżerabbli — għax iżjed iva milli le jien kont tifel dgħumi u miżetabbli — ''nagħmel x'nagħmel b'ħajti l-aqwa li ma nispiċċax bħal missieri.

U t'erbgħin sena donnu kważi m'hemmx ħaġa waħda milli nagħmel illi ma tqattibnix iżjed lejh, li ma ġġibnix iżjed bħalu.

T'erbgħin sena sirt bħal missieri, u hawn jien,

ngħallem.

Li xtaqt nagħmel hawnhekk hu li nitkellem daqsxejn dwar 'il-kanzunetta ta' mħabba', rigward l-approċċ personali tiegħi lejn dal-ġenetu ta' kitba tal- kanzunetta, li nemmen li kien sewwasew fil-qalba tal-attività artistika partikulati tiegħi.

Nixtieq nagħti ħatsa lejn xi xogħlijiet oħrajn, illi, għal xi raġuni jew oħta, ngħoddhom bi bravuti sublimi f'din l-iżjed dedikazzjoni attistika nobbli minn

kollha: il-ħolqien ta' kanzunetta kbita ta' mħabba.

Meta nħares lura lejn dawn l-aħħar għoxrin sena, toħroġ ċetta luċidità.

Qalb il- ġenn u l-pandemonju kollu, jidher li kont qiegħed intanbar dejjem fuq l-istess tanbur.

Jidhirli li l-ħajja artistika tiegħi kienet iċċentrata madwar sforz biex inlissen in-natura tas-sens — li kważi jintmess bl-idejn — ta' dik it-telfa li ddettatli ħajti.

Fid-dinja tiegħi tbertħet ħofra immensa bil-mewt xejn mistennija ta' missieri, meta kelli dsatax-il sena.

Il-mod li bih tgħallimt nimla dil-ħofta, dal- vojt, kien il-kitba.

Missieri għallimni dan bħal donnu biex iħejjini għal mewtu.

Il-kitba tatni aċċess dirett għall-immaġinazzjoni tiegħi, għall-ispitazzjoni, u fl- aħħar mill-aħħar, għal Alla.

Bl-użu tal-lingwa skoprejt li bil-kitba kont qiegħed inkewwen l-eżistenza t'Alla.

Il-lingwa saret dik il-gverta li kont nitfa' fuq it-taġel inviżibbli, illi lilu kienet tagħtih il-forma u s-sura.

It-tagħmil t'Alla permezz tal- kitba tal-kanzunetta ta' mħabba baqa' l-motivazzjoni ewlenija tiegħi bħala artist.

Aktarx il-kanzunetta ta' mħabba hija l-iżjed don uman awtentiku u distintiv biex wieħed jagħraf 'l Alla, u d-don illi saħansitra Alla stess jeħtieġ.

Alla tana dad- don sabiex Lilu nmlissnuh u nkantawh, ħaj, għax Alla jgħammar fil- komunikazzjoni.

Li kieku d-dinja kellha ħabta u sabta taqa' fil-muta, Alla jisfa dekostrutt u jmut.

Kien Ġest Kristu stess li qal, f'waħda mill-isbaħ stqattijiet tiegħu, 'fejn hemm tnejn jew tlieta miġbutin f'ismi, hemm jiena fosthom.'

Kien qal hekk għax kull fejn tnejn jew iżjed jinġabru flimkien ikun hemm il- lingwa.

Sibt li l-lingwa saret ġbara fuq il-ġrieħi li sofrejt bil-mewt ta' missieri.

Il-

lingwa saret il-wens li jdewwi t-tixwiq.

Minkejja li l-kanzunetti ta' mħabba jistgħu jieħdu diversi xejriet — kanzunetti ta' qima u tifħir, kanzunetti ta' rabja u disprament, kanzunetti etotiċi, kanzunetti t'abbandun u telfa — dawn kollha kemm huma jinditizzaw 'l Alla, għaliex huwa

proprju fl-imkejjen msaħħra tat-tixwiq li tassew tgħix il-kanzunetta ġenwina ta'

mħabba.

Hija għawja fil-baħħ, għall-Imħabba u għas-sabar, u tgħix fuq xofftejn tat-tfajjel li jibki għal ommu.

Hija l-għanja tal-maħbuba li teħtieġ lill-maħbub tagħha, id-dagħdigħa tal-kattàb li jraħħam 'l-Alla tiegħu.

Hija l-bikja ta' xi ħadd imjassat mal-att, mal-otdinatju u mal-mundan, li jixxennaq għat-tajran; tajran fl- ispirazzjoni, fl-immaġinazzjoni, fid-divinità.

Il-kanzunetta ta' mħabba hija l-ħoss tal-isforzi tagħna biex insiru bħal Alla, biex nittraxxendu l-irmiġġar tal-art u l-

medjokti.

It-telfa ta' missieri, skoprejt jien, f'ħajti ħolqitli vakum sħiħ, spazju li fih kliemi qabdu jifflowtjaw, jinġabru, u jsibu l-milja tagħhom.

Il-kbir W.H. Auden kien qal li ''din l-hekk-imsejħa tiġriba trawmatika mhix xi aċċident, iżda oppottunità li t-tfajjel ikun qed jistennieha bi ħġaru — li kieku ma tiġrilux issib oħra — sabiex ħajtu ssir kwistjoni serja.'

Il-mewt ta' missieri kienet 'it-tiġriba trawmatika/' li tkellem dwarha Auden, li ħalliet ħofra ħalli Alla jimlieha.

Kemm hi sabiħa din l- idea li nkunu proprju aħna li nġibu b'idejna d-diżgrazzji tagħna, u li huma l- forzi kreattivi ta' ġo fina li jkunu l-kaġun ta' dan kollu.

Aħna Ikoll għandna l- ħtieġa li noħolqu, u n-niket huwa att kreattiv.

Il-kanzunetta ta' mħabba hija kanzunetta ta' diqa, hija l-ħoss tan-niket innifsu.

Ilkoll kemm aħna nġatrbu fina dak li l-Pottugiżi isejħulu Saudade, li tista' tittraduċih bħala sens ta' tixwiq li ma jitfissirx, tixniq bla isem u oskur tar-ruħ, u huwa sewwasew dan is-sentiment illi jgħix fl-isferi tal-immaġinazzjoni u l-ispitazzjoni, u li huwa l-art għammiela tal- kanzunetta mnikkta, għax il-kanzunetta ta' mħabba hija d-dawl t'Alla, li tfernaq

minn ġo ġriħitna sa mill-qigħan tagħna.

Fit-taħdita tiegħu, li jisimha Iż-Teorjja u l-Funzjoni tad-Duende, Federico Garcia

Lorca jipprova jixħet xi ftit dawl fuq l-enimma u d-diqa ma titfissirx li taħji l-

qalba ta' ċerti opti attistiċi.

''Kull ħaġa li għandha ħoss kiebi fiha d-duende,' jgħid, dik il-qawwa mistetjuża li jħossha kulħadd iżda l-ebda filosofu ma jfissitha' Fil-mużika Rock kontempotanja, li hu l-qasam li naħdem fih jien, donnu l-mużika m'għandhiex daqstant tendenza li jkollha t-ruħ tagħha, itrekwieta u mitgħuda, dak in-niket illi jitkellem dwaru Lorca.

Eċċitament, ta' spiss; tabja, xi kultant: iżda niket sadiq, tari.

Bob Dvlan dejjem kellu minnu.

Leonatd Cohen jaħdem sewwasew fih.

Isus wata Van Motrtison qisu kelb, u għad li jipprova jiskartah, ma jseħħlux.

Tom Waits u Neil Voung isejħulu u jiġi.

Lil Pollv Harvev jitturmentaha.

Sħabi d-Dirtv Three għandhom minnu biex ibiegħu.

Lill-grupp Spititualized iqanqalhom.

It-Tindersticks itiduh b'saħħa, iżda kollox ma' kollox, jidher li d-duende hija fraġli wisq biex tkampa mal- brutalità tat-teknoloġija u mal-aċċellerazzjoni dejjem tlebbet tal-industtija tal- mużika.

Għandu mnejn fin-niket m'hemm tmegħix ta' xejn, fid-duende m'hemm l-ebda dollaru.

In-niket u d-duende jeħtieġu l-betaħ ħalli jieħdu n-nifs.

Il-malinkonija tistmettha l-għaġġla, tifflowtja fis-skiet.

Wieħed irid jittrattaha

b'kawtela.

Kull kanzunetta ta' mħabba għandu jkollha d-duende.

Għax il-kanzunetta ta' mħabba qatt ma tkun tabilħaqq kuntenta.

Qabelxejn jeħtiġilha tħaddan magħha l-potenzjal għall-uġigħ.

Dawk il-kanzunetti li jparlaw fuq l-imħabba bla ma jkollhom xi weġgħa jew tnehida fi vrushom m'huma kanzunetti ta' mħabba xejn, iżda pjuttost kanzunetti ta' mibegħda bil-kostum ta' kanzunetti ta' mħabba, u m'għandniex noqogħdu fuqhom.

Dal-kanzunetti jċaħħduna mill- umanità tagħna u mid-dritt li ngħatalna minn Alla li nkunu mnikkta, u jniġġsu l- imwieġ tar-radju kollha.

Fil-kanzunetta ta' mħabba jrid jidwi t-tpespis tad-diqa,

iċ-ċenċil tas-sogħba.

Il-kittieb li jirrofta jistħarreġ l-inħawi oskuti tal-qalb qatt

m'hu ser ikollu l-ħila jikteb b'mod konvinċenti dwar l-għoġba, il-maġija u l-ferħ tal-imħabba, daqs kemm ma tistax tafda t-tjieba jekk din ma tkunx ħadet in-nifs mill-istess arja tal-ħażen.

Qed tiġini f'rasi hawnhekk il-metafora dejjiema ta' Kristu msallab bejn żewġ kriminali.

Mela allura, fil-binja tal-kanzunetta ta' mħabba, fil-melodija, fil-lirika tagħha, wieħed għandu jħoss u jagħraf id- dispożizzjoni li jkollha għat-tbatija.

Fil-kanzunetta eċċezzjonali tiegħu Perfect Dav, Lou Reed jikteb, bħal kważi fi djatju, l-avvenimenti li jsawtu 'ġurnata perfetta.'

Hija ġurnata li tikkottispondi mal-ġmiel skjett tal-imħabba, fejn huwa u l-maħbuba tiegħu joqogħdu bilqiegħda fil-park jixorbu s-sangrija, jitimgħu l-annimali fiż-żu, imottu jaraw film u x'naf jien, iżda huma dawk il-linji li b'sogħba, fit-tielet vers, 'T thought I was someone else, someone good,' illi minn kanzunetta sentimentali bħall- oħtajn jittrasformawha fil-kapolavur ta' malinkonija li hi.

Dawn il-linji mhux biss iwaħħmu bil-falliment u l-mistħija, iżda f'termini iżjed ġenetali jfakkruna fin-natura effimeta tal-imħabba nnifisha — li ser jgħaddi l-ġurnata tiegħu ''fil- patk', iżda wkoll li bħal Cinderella, li jkollha tirritorna f'nofsillejl fil-ġmied u l- itmied tad-dinja diżilluża tagħha, tant ieħor huwa jkollu jmut lura għal dak il- jien tas-soltu, il-jien ħażin tiegħu.

Huwa proprju mill-baħħ li did-diska tixref,

imlibbsa bit-telfa u t-tixniq.

Ta' madwar għoxrin sena bdejt naqta l-Bibbja, u sibt, fil-proża brutali tat- Testment l-Antik, fit-taħsis tal-kliem u x-xbihat tiegħu, għajn bla tmiem ta' nebħ.

L-Għanja tal-Għanjiet ta' Salamun, aktarx l-ikbar kanzunetta ta' mħabba li qatt inkitbet, kellha fuqi impatt tremend.

In-natura espliċitament erotika tagħha,

il-vjaġġ metaforiku magħmul mal-iġsma tal-maħbubin — żejżiet imqabbla

m'għenieqed tal-għeneb u ma' ċetva żgħira, xagħar u snien imqabbla ma' mrieħel ta' mogħoż u ngħaġ, saqajn ma' kolonni tal-irħam, iż-żokta, tazza tax- xotb tonda, iż-żaqq, imniezel tal-qamħ, ix-xbihat tagħha li jqabbdu l-batd, jixħtuna fid-dinja tal-immaġinazzjoni puta.

Minkejja li fiżikament iż-żewġ maħbubin huma mifruda — Salamun huwa eskluż mill-ġnien fejn hemm il- maħbuba tiegħu tkanta — huma l-projezzjonijiet qliel u ossessivi tas-sieħeb fuq seħbitu li jdewbu lil dawn it-tnejn f'essti wieħed, mibnija minn sensiela ta'

metafori estatiċi ta' mħabba.

L-Għanja tal-Għanjiet ta' Salamun hija kanzunetta straordinarja ta' mħabba, iżda lili kienet is-sensiela notevoli ta' kanzunetti ta' mħabba/ poeżiji, magħrufa bħala s-Salmi, li tabilħaqq laqtitni.

Dehetli li s-Salmi, li jittrattaw b'mod dirett it- telazzjoni bejn il-bniedem u Alla, huma miżgħuda bid-disprament wetżieqi, it- tixniq, it-tifħir, il-vjolenza erotika u l-brutalità kollha li qatt stajt nixtieq.

Is-Salmi huma mgħaddsa fis-saudade, imxappa fid-duende u mgħammsa fil-vjolenza mdemmija.

B'diversi modi, dawn il-kanzunetti saru x-xempju ta' bosta mill- iżjed kanzunetti sadisti ta' mħabba li ktibt.

Is-Salm 137, li hu wieħed mill- favoriti nett tiegħi, u li kien sar suċċess fil-klassifika tad-diski permezz tal-

gtuppett favoluż Bonev M, huwa eżempju perfett ta' dak kollu li tkellimt dwaru.

Salm 137

F'xatt ix-xvvajjar ta' Babilonja, hemm qgħadna bilqiegħda u bkejna, aħna u niftakru f'Sijon.

Mas-siġar tal-luq tagħha, dendilna ċ-ċetri tagħna.

Għax hemm, dawk li jassruna, talbuna ngħannulhom xi għanja; dawk li hemm għakksuna stennew minna għana ta' ferħ: 'Għannulna

mill-għana ta' Sijon.

Kif nistgħu ngħannu l-għana tal-Mulej f'art barranija

Tibbiesli idi l-leminija, jekk qatt ninsa lilek, Ġerusalemm)

Jebilli lsieni mas-saqaf ta' ħalqi, jekk ma niftakarx fik, jekk

ma nżommx 'il-Gernsalemm 'il fuq minn kull ferb tiegħil

Ftakar, Mulej, x'qalu wlied Edom f'jum il-waqgħa ta' Ġerusalemm, meta bdew jgħidu: 'Ġarrfuba, ġarrfuba sal-pedamenti tagħha2'

Ja Belt tal-Babilonja, int għad tinqeredl Hieni min iballsek għal kull ma għamilfilal

Hieni min jaħtajlek it-trabi tiegħek u jsabbathomlok mal-blatl

Il-kanzunetta ta' mħabba għandha titwelled fl-isfera tal-irrazzjonali, tal-assurd, tad-disttatt, tal-malinkoniku, tal-ossessiv, tal-imherwel, għax il-kanzunetta ta' mħabba hija l-ħoss tal-imħabba nnifisha, u l-imħabba, m'hemmx xi ngħidu, hija għamla ta' ġenn.

Sew jekk tkun l-imħabba għal Alla, jew imħabba romantika, etotika — dawn huma kollha manifestazzjonijiet tal-ħtieġa tagħna li ninfatmu mit-tazzjonali, biex nieħdu btala 'l bogħod mis-sensi tagħna, biex ngħidu hekk.

Il-kanzunetti ta' mħabba jieħdu diversi xejtiet, u jidher li jinkitbu għal ħafna taġunijiet — bħala stqattijiet jew biex iġertħu — anke jien ktibt kanzunetti 'ħabba dawm it-taġunijiet kollha — iżda fl-aħħar mill-aħħar il-kanzunetti ta' mħabba qegħdin hemm biex jimlew, bil-lingwa, is-silenzju li jbejjen lilna u lil Alla, biex

inaqqsu d-distanza bejn it-tempotali u d-divin.

Fis-Salm 137 il-poeta jsib tuħu priġunier f''art stramba' u jiġi mġiegħel ikanta

kanzunetta lil Sijon.

Huwa jaħlef l-imħabba tiegħu lejn att twelidu u joħlom bil-

vendetta.

Fis-sentimenti ta' vjolenza tiegħu s-Salm huwa tal-waħx, għax ikanta għall-imħabba lejn attu u lejn Alla tiegħu, u fuq kif huwa jista' jsir ferħan bil-qtil tulied l-għedewwa tiegħu.

Dak li sibt, bosta u bosta dtabi, fil-Bibbja, b'mod speċjali fit-Testment l-Antik, kien li versi ta' għaxwa, ta' estasi u mħabba, jistgħu jħaddnu fihom sentimenti, li għall-ewwel jidhru opposti — bħall- mibegħda, il-vendetta, il-mentalità mdemmija eċċ — li madankollu ma jeskludux lil xulxin.

Din l-idea ħalliet impressjoni perpetwa fuq il-kitba tal-kanzunetti

tiegħi.

Fid-dinja tal-mużika pop moderna — dinja li tidher li tittratta l-kanzunetta ta' mħabba, iżda li fis-sew ma tagħmilx wisq iżjed milli tixħet ċapep ta' tieq fietel tat-trabi lewn il-kastard fl-imwieġ tat-tadju — id-diqa sadiqa ma tingħatax metħba.

Iżda xi minn daqqiet tfaqqas xi diska li taħbilek, wara dak il-bijt kwalunkwe u tal-plastik, lirika ta' mħabba ta' qisien tabilħaqq devastanti.

Beżżer The Devil Von Know, li hi miktuba mill-//7vvakers Stock, Aitkin and Waterman u kantata mis-suċċessun tal-pop Awsttaljan Kvlie Minogue, hija kanzunetta ta' dix-xorta.

Il-ħabi tat-terrur tal-imħabba f'biċċa mużika pop ta' kaf kaf u innokwa huwa kunċett intriganti.

Be/fer The Devi/ Vou Know hija waħda mill-iżjed

liriki ta' mħabba vjolenti u tad-dwejjaq fil-mużika pop.

Better The Devil Xon Know

Saj son won't leave 716 NO 1MOTe F'l take jon back qgain No 720re EXCHSES, HO.

Canse T've beard them all before

À hundred tinpes or more

T'U forgive and forget

If von sav xon'll never go

Canse it's true what thej saj Better the devil jon know

Our love wasn't-perfect

I know, I think I know the score Xon saj jon love me, O box

1 can't ask for more

FU come if von sbould call

T'U be here everv dav Waiting for xour love to show Canse it's true what thej saj

IFs better the devil jon know

T'Il take jon back

F'l take jon back qgain

Meta Kvlie Minogue tkanta dal-kliem, hemm ċerta innoċenza f'leħinha li jagħmel it-terrur ta' dil-lirika tat-tkexkix iżjed u iżjed eċċitanti.

L-idea ppreżentata fil-kanzunetta, oskuta, kollha ħjiena u niket — l-idea li minnha nnifisha kull relazzjoni ta' mħabba hija abbużiva, u li l-abbuż tiegħu, sew jekk fiżiku u sew jekk psikoloġiku, huwa milqugħ u mħeġġeġ, turi li anke l-iżjed kanzunetta innokwa ta' mħabba għandha l-potenzjal li tostor ċerti veritajiet

umani tettibbli.

Bħal Prometju matbut bil-ktajjen mal-ġebla, ħalli l-ajkla tkun

tista' tikollu l-fwied kull lejl, Kvlie ssir il-ħaruf tas-sagrifiċċju tal-imħabba li tgħajjat stedina ardenti lil-lupu mliegħeb u miġwiegħ biex jiddevotaha għal datba tnejn, u dan kollu ma' bijt stimulanti tekno.

'TIl take vou back.

TIl take vou back again.'

Tassew.

Hawnhekk il-kanzunetta ta' mħabba ssir mezz li jurina stampa kiebja tal-umanità li mhix differenti minn dik tas-Salmi tat- Testment l-Antik.

It-tnejn huma messaġġi lil Alla li jitkarrbu fil-baħħ imtewweb,

kollhom diqa u stmettija, għall-fidwa.

Kif għedt qabel, il-ħajja artistika tiegħi kienet iċċentrata madwar ix-xewqa, jew aħjar, il-ħtieġa li nlissen id-divetsi sentimenti ta' telfa jew ta' tixniq li saffru f'għadmi u ħħammjaw f'demmi tul ħajti kollha.

F'dan il-proċess ktibt madwar mitejn kanzunetta, u fil-biċċa l-kbira tagħhom, ikolli ngħid, kienu kanzunetti ta' mħabba.

Kanzunetti ta' mħabba, u allura, pet definizzjoni, kanzunetti ta' niket.

Minn dil-massa kunsiderevoli ta' materjal, hemm għadd żgħit illi jintgħażlu mill- bqija bħala xempji ġenwini ta' dak kollu li tkellimt dwaru.

Sad Waters, Black Hair, I Let Love In, Deanna, From Her To Etetnitv, Nobodv's Babv Now, Into Mv Arms, Lime Trec Arbout, Lucv, Straight to Xou; inħossni kbuti b'dawn il-kanzunetti.

Dawn huma tfal imnikkta, vjolenti, b'għajnejhom mudlama.

Ipoġġu għalihom weħidhom, seveti, u ma jilagħbux mal-kanzunetti l- oħta.

Fil-biċċa l-kbita tagħhom huma wlied minn tqalat ikkumplikati u twelidijiet diffiċli u dolorużi.

Fil-biċċa l-kbita tagħhom għandhom għeruqhom imħawla fl-esperjenza personali u tnisslu minħabba taġunijiet diversi, iżda dal- gtupp imċetrċer ta' kanzunetti ta' mħabba huma, fl-aħħar mill-aħħar, kollha l-

istess ħaġa: swiegel mixħuta fil-galassji tad-divin minn taġel qed jegħreq.

Ir-raġunijiet l-għala nħoss dit-tqanqila biex inpoġġi u nikteb il-kanzunetti ta' mħabba huma ħafna.

Uħud minnhom dehtuli iżjed ċati meta nfajt bilqiegħda ma' ħabib tiegħi, li f'ġieħ l-anonimità ser nirreferi għalih bħala J. Jien u J. ammettejna ma' xulxin li t-tnejn li aħna nbatu minn dik id-diżordni psikoloġika li l-professjoni medika ssejħilha erotografomanija.

L-etrotografomanija hija x- xewqa ossessiva tal-kitba tal-ittri ta' mħabba.

Sieħbi stqatt miegħi li kien kiteb u bagħat lil martu, fl-aħħar ħames snin, iżjed minn sebat elef ittta ta' mħabba.

Dan sieħbi deher mifluġ, u l-mistħija tiegħu kważi stajt tħossha b'idejk.

Jiena nbati mill-istess kundizzjoni, iżda b'xotti tajba għad fadalli ħafna x'naqdef biex nilħaq dan l-istadju hekk avvanzat tal-povtru sieħbi J. Iddiskutejna l-qawwa tal- ittra ta' mħabba, u sibna, bla ma stagħġibna xejn, li din hija simili ħafna għall- kanzunetta ta' mħabba.

It-tnejn iservu ta' meditazzjonijiet wesgħin dwar il- maħbuba ta' dak li jkun.

It-tnejn iservu biex iqasstu d-distanza bejn min jikteb u min jirċievi.

It-tnejn iħaddnu fihom permanenza u qawwa li l-kelma mitkellma m'għandhiex.

It-tnejn huma, fihom infushom, eżerċizzji erotiċi.

It-tnejn għandhom il-potenzjal li jivvintaw mill-ġdid, permezz tal-kliem, bħal Pigmaljun mal-maħbuba tal-ġebel maħluqa minnu stess, il-maħbuba ta' dak li jkun.

L-iżjed forma għażiża ta' korrispondenza, l-ittra ta' mħabba, jaħasta, bħall-kanzunetta ta' mħabba, sofriet taħt il-madmad tal-ħeffa bierda tat-teknoloġija, taħt il-

madmad tan-nuqqas ta' kont u ta' ruħ li għandna llum fi żmienna.

Nixtieq nagħti ħarsa, fl-aħħar, lejn waħda mill-kanzunetti tiegħi li rreġistrajt għall-album The Boażwan's Call.

Din il-kanzunetta, inħoss jien, tagħti eżempju ta'

ħafna minn dak li tħaddidt dwaru Ilum.

Din il-kanzunetta jisimha Far Froz Me.

Far From Me

For jon dear, L was born

For jon I was raised p

For jon T've lived and for von I will die For jon am dving now

Xou were mv mad little lover

In a world where evervbodi fucks evervbodi else over Xou who are so far from 71e

Far from me

So far from ve

Wa across some cold nenrotic sea

Far from me

I would talk to von of all matter of things Wirb a smile jon would rebh

Then the sun would leave vonr pretti face And xon'd retreat froru the front of pour ejes

I keep bearing tbat vou're doing best

I bope xonr heart beats happv in xour infant breast Xou are so far from 711e

Far from me

Far from me

There is no knowledge buti know it

Tbere's notbing to learn froru that vacant voice That sails to me across the line

From the ridienlons to tbe sublirme

Ifs good to bear xon're doing so well

But reallu can't von find somebodv else that von can ring and tell

Did jon ever Care for me2 Were jon ever There for meż So far from me

Xou told me xon'd stick bj me Thromgh the thiek and tbrongh the thin Those were xonr verj words

M) fair-weatber friend

Xou were 1) brave-bearted lover

At the first taste of trouble went running back to motber So far from ve

Far from me

Suspended in-xour bleak and fisbless sea

Far from me

Far From Me ħadet etba' xhur biex tinkiteb, daqs kemm damet għaddejja r-

telazzjoni li tiddesktivi.

L-ewwel vers inkiteb matul l-ewwel ġimgħa tat-tappott,

u huwa mimli bid-drama erojka ta' mħabba ġdida, filwaqt li jiddesktivi t-totalità tas-sentiment mentti jirrikonoxxi l-potenzjal għall-uġigħ — for vou Pm dving now.

Ipoġġi liż-żewġ maħbubin li jiddeskrivi fl-isfond ta' dinja li ma jimportaha minn xejn — a world that fucks evervbodv ovet — u jdaħħal l-idea tad-distanza fiżika li jissuġġerixxi t-titlu.

Oħroġ il-għaġeb, madankollu, il-kanzunetta, bħal donnha kienet qiegħda tistenna ħalli tiġri t-'tiġriba ttawmatika' li tkellimt fuqha l-ewwel, ma ħallietx lilha nnifisha titlesta sakemm ma laħqitx ġtat il-katastrofi.

Ċerti kanzunetti huma makakki, u jkun għaqli li tkun moħħok hemm meta tittratta magħhom.

Spiss insib li donnu l-kanzunetti li nikteb ikunu jafu xi jkun għaddej f'ħajti iżjed minni.

Għandi paġni sħaħ ta' kwartini li nkitbu waqt li s- telazzjoni kienet għadha għaddejja fuq it-tubini.

Vers minnhom kien jgħid:

The Camellia, the Magnolia Hawe such a prettj flower And the bells of 4 Mars Inform 15 of the hour

Kliem sbieħ, kliem innoċenti, li m'għandhom l-ebda ħjiel li għada pitgħada set jisfaxxa kollox.

Il-kanzunetti ta' mħabba li jinthemżu mal-esperjenza attwali, li jippoetizzaw ġtajjiet ta' vera għandhom sbuħija pekuljari fihom.

Dawn jibqgħu ħajjin bħalma jagħmlu l-memorji, u ġaladarba huma ħajjin, jikbru u jgħaddu minn bidliet u jiżviluppaw.

Kanzunetta ta' mħabba bħal Far Frow Me sabet personalità li tmut lil hinn minn dik li kont tajtha jien fil-bidu, bis-setgħa li tinfluwenza s-sentimenti tiegħi stess fir-rigward tal-ġrajja attwali nnifisha.

Din hija xi ħaġa straordinarja u wieħed mill-benefiċċji tabilħaqq tal-għaġeb tal-kitba tal-kanzunetta.

Il-kanzunetti li ktibt illi jitkellmu dwar telazzjonijiet tal-

imgħoddi saru telazzjonijiet huma stess.

Permezz tal-kanzunetti kont kapaċi

nimmitoloġizza l-ġrajjiet ordinarji ta' ħajti, inxewlaħhom 'il fuq mill-pjan tempotali u nixħithom 'il bogħod għal ġol-istilel.

Ir-relazzjoni li tiddeskrivi Far From Me ġiet u matret, iżda d-diska nnifisha għadha tgħix, iżżomm polz itektek fl-imgħoddi tiegħi.

Daqshekk hi eċċezzjonali s-sbuħija tal-kitba tal-kanzunetta.

Għaddew għoxrin sena ta' kitba ta' kanzunetti, iżda l-baħħ għadu miftuħ betaħ, xorta waħda.

Dak in-niket inspjegabbli, id-duende, is-saudade, l-iskuntentizza divina għadhom jippetsistu, u forsi set jibqgħu miegħi sakemm nata wiċċ Alla nnifsu.

Iżda meta Mosċ xtaq jara l-wiċċ ta' Alla, fl-Eżodu 33, 188, kien intqallu li jaf ma jkunx jiflaħ għalih — l-ebda bniedem ma jista' qatt jatalu wiċċu u jgħix.

Ħeqq, jien ma jimpurtanix wisq.

Kuntent li nkun mdejjaq.

Għaliex it-tesidwi, li jitfarfu minni f'dit-tiftixa, il-kanzunetti nfushom, dal-boton imgħallat ta' tfal b'għajnejhom kiebja, jinġabru madwati u jħarsuni kif jafu huma, iwennsuni u jaħjuni.

Huma l-kumpanni tar-ruħ li jmexxuha lejn l-eżilju, li jtuqu dik il-waħma tremenda għal dak li mhuwiex ta' did-dinja.

L-immaġinazzjoni tixxennaq għal dinja oħta, u bil-kitba tal-kanzunetta ta' mħabba, wieħed ipoġġi u jiekol il-kirxa mat-telfa u t-tixwiq, mal-ġenn u l-malinkonija, mal-estasi u l-maġija, b'rispett daqs kemm bi gratitudni.

It-tiftixa spiritwali għandha ħafna wċuħ — ir-reliġjon, l-arti, id-drogi, il-ħidma, il-flus, is-sess — iżda dit-tiftixa rati taqdi 'l Alla b'mod

daqstant dirett u s-sodisfazzjon tati jkun daqstant kbir meta din il-ħaġa ssit.

Grazzi.


'Jekk. . .' ta' Karmenu Vassallo — Nota Stilistika Charles Briffa

L-LINGWA tippermetti bosta tipi ta' repetizzjoni formali' li spiss iqanqlu,

speċjalment fl-arti, repetizzjonijiet f'livelli oħra.

L-istilista jeħtieġlu l-għodda

tal-lingwistika mhux biex joħroġ nomenklatura twila bħalma kien isir fir-retorika tradizzjonali, imma sabiex jifhem ir-realtajiet li biċċa artistika tpoġġilu quddiemu.

L-arti hija konxja u fl-istruttura tinsab parti mill-messaġġ ta' l-artista… Hija tiffunzjona ġo kultura' u l-kontroll tal-messaġġ permezz ta' l-istruttura huwa indikattiv tal-ħakma li l-bniedem soċjali għandu fuq l-ambjent tiegħu.

B'repetizzjoni nifhem kopja eżatta ta' element (kelma, frażi jew sentenza) li ngħata qabel f'test.

Jekk ikun hemm repetizzjoni parzjali jkollna paralleliżmu. $ tiftaħ intensità kbira.

Iżda fl-użu emottiv tal-lingwa, b'mod partikolari fl-arti verbali, it-tennija ta' elementi ttella' stati ta' emozzjoni.

Aktar milli tikxef faqar ta' riżorsi lingwistiċi, ir-repetizzjoni tpoġġi sentiment b'qawwa.

Ir-repetizzjoni għal wieħed u tletin darba ta' ''jekk, '' fil-poeżija 'Jekk. . .' ta' Karmenu Vassallo,

: għandha l-elokwenza tagħha.

''Jekk'' timplika bidu ta' twissija, u twissija jista' joffriha l-imġarrab (f'dan il-każ, il-poeta li hu l-ewwel persuna) lit-tieni persuna.

Is-sensiela ta' twissijiet għalhekk tissuġġerixxi intensità emozzjonali li forsi għamlet żmien miżmuma — sentiment ikkalzrat itanbar fuq ħitan il-lingwa ħa jaħrab f'psikoloġija wiesgħa.5

Iżda r-repetizzjoni f''Jekk. . .' ma tinsabx biss fil-livell lessikali.

Bħala kelma,

1. t'Formali'' hawnhekk qiegħda tintuża fis-sens tekniku.

Dan l-istudju jagħraf it-tliet livelli ewlenin tal-lingwa skond kif imfissra mill-moviment Neo-Firthjan fl-Ingilterra: SUSTANZA (fonoloġija/grafoloġija) — FORMA (grammatika u lessiku) — SITWAZZJONI (semantika). jista' jikseb aktar dettalji f'M.A.K. Haħlidav: Caregories of the Theorv of Grammar (The Bobbs-Merrill Reprint Series in Language 4 Linguistics, New Vork 1961) p. 244.

Marshall MeLuhan: Understanding Media (The New American Librarv, New Vork 1964) pp. 23-35.

V. Lowenfeld, W. Lambert Brittain: Creative and Mental Growth (Macmillan Publishing Co., New Xork, 1975) pp. 19-22.

G. N. Leech: A Linguistic Guide to English Poetrv (Longman, London 1969) p. 77.

Dan il-kunċett spjegajtu f'aktar tul f'''Ir-Repetizzjoni fil-Poeżija ta' Mario F. Bezzina' f'm… Tagħna (21/2/87).

46 KARMENU VASSALLO Il-Malti

t'jekkU tintroduċi l-kondizzjonal ta' bixra possibbli li ssaħħaħ il-ħsieb li l-poeta huwa mġarrab — każ fejn l-istruttura sintattika ssaħħaħ l-istruttura semantika, il-forma tikkumplimenta l-kontenut, il-kitba tiġġenera t-tifsira.

Allura, fuq il-livell sintattiku huwa l-kondizzjonal li huwa repetut għal wieħed u tletin darba f'għoxrin strofa.

Lessikalment hija ''jekk'' biss li qiegħda mtennija.

Għalhekk ir-repetizzjoni tal-kondizzjonal ixxaqleb għall-paralleliżmu.

Il-mekkaniżmu tal-paralleliżmu jidħol f'forgrawnd lingwistikuf u jissawwar minn element kostanti (ir-repetizzjoni ta' l-istess kelma, f'dan il-każ) u element varjanti:'

i. Paralleliżmu — element kostanti 4 element varjanti (P — k 4 v)

Il-paralleliżmu verbali li fiha l-poeżija jissawwar b'repetizzjonijiet f'pożizzjonijiet ekwivalenti.

Ir-repetizzjonijiet qegħdin fil-bidu ta' silta relevanti.

Din is-silta tieħu xejriet prosodiċi differenti: daqqa vers jew tnejn u kultant strofa sħiħa.

Ir-repetizzjoni tinħass fil-bidu ta' vers jew strofa u tagħti l-element kostanti, filwaqt li fil-kumplament hemm il-biċċa varjanti tas-silta.

Jekk nanalizzaw daqsxejn l-istruttura lingwistika nkunu nistgħu nifhmu l-paralleliżmu sintattiku.

Fil-Malti l-mod kondizzjonal (K) li juri possibbiltà huwa magħmul minn protasis (jew kondizzjoni) u apodosis (jew riżultat tal-kondizzjoni) li l-għaqda strutturali tagħhom tista' tkun waħda minn dawn:$

a. protasis d- apodosis (p 4 a) — Jekk tidħol fil-ġlieda, Taqlagħha bis-sħiħ. b. apodosis 4- protasis (a d-p) — Warajk jiġu jnemmsu jekk toħroġ fit-triq.

Biex nissimplifikaw l-argument nippreżenta din is-sekwenza:

A zojpra ii.

K Eż;

U biex nevitaw aktar komplikazzjoni grammatikali nieqaf hawn fir-regola

Ara: Oliver Friggieri: L-Idea tal-Letteratura (Pubblikazzjoni Bugelli, Malta 1986) pp. 37-40, għal tifsira sħiħa ta' l-idea tal-forgrawnding letterarju.

Leech op. cit., p. 67.

G. Aquilina: The Structure of Maltese (The Roval Universitv of Malta, 1959) pp. 332—333.

Danifisser li l-kondizzjonal (K) jista' jiġi espress bl-alternattivi (imfissra bil-brekits imgħawġin) protasis (p) magħquda ma' (-F) apodosis (a) jew apodosis magħquda ma' protasis.

WĦen.

Il-Malti 'Jekk. ..' — Nota Stilistika 47

ġenerattiva tal-kondizzjonal.

Jekk issa nikkombinaw regola (i) ma' regola (ii) jista' jkollna din il-figura:

P

li turi li l-element varjabbli ħiereġ kemm mill-protasis u kemm mill-apodosis fiż- żewġ alternattivi.

Tradizzjonalment meta l-element kostanti jaħbat fil-bidu bħalma hu fil-kondizzjonal permezz ta' ''jekk'' jissejjaħ anafora.

Hekk ir-repetizzjoni ta' kelma, ''jekk,'' hija akkompanjata bir-repetizzjoni ta' struttura sintattika, il-kondizzjonal, li minħabba r-regoli tal-binja fil-Malti ssawret anafora.

Għaldaqstant il-paralleliżmu verbali huwa interkonness ma' dak sintattiku, u ma nistgħux nifirdu 'l wieħed mill-ieħor.

Il-poeżija hija magħmula minn 26 struttura fuq il-mudell (p 4 a) u ħames strutturi (a H- p).

Jiġifieri l-pattern qed jiġi interrott u l-paralleliżmu jitwaqqaf għal ftit, imbagħad jerġa' jissokta u jerġa' jitwaqqaf u jibqa' sejjer hekk sa l-aħħar.

Dan it-tfixkil fil-pattern tal-paralleliżmu, aktar milli huwa nuqqas, iwaqqaf il-formalità tad-diskors biex jagħti aktar stħajjil ta' espressjoni ġenwina ta' sentiment.

F'dan it-tbandil mill-paralleliżmu għat-twaqqif u lura jidhru l-burdati tal-poeta.

L

'Jekk. . .' hija mnebbha mill-poeżija memorabbli 'If. . .' ta' Rudvard Kipling li tinsab fil-pubblikazzjoni tiegħu Rewards and Fairies (1910).

Din il-poeżija Ingliża hija pożittiva ħafna tant li hemm ġrajja li tgħid li ġeneral Ingliż, hu u jirrakkonta fuq l-esperjenzi tiegħu tal-gwerra, kultant kien ikollu xi jiem meta l-ħajja kienet tidher qiegħda tingħax għalxejn.

F'mumenti ta' dwejjaq bħal dawn, dan il-ġeneral kien joħroġ mill-but kopja mgħaffġa ta' 'If. . .' u joqgħod jaqraha u jixtarrha.

Kien iħobb jaqraha aktar minn darba u l-ħajja kienet tieħu tifsir ieħor.

Tant kienet taħjih li kien bagħat għal qabda kopji tal-poeżija sabiex kull meta jiltaqa' ma' xi suldat iddisprat kien jagħtih kopja ħa jsib il-konsolazzjoni tiegħu.

A. Mee ed.: The Children's Encvelopedia (The Educational Book Co. Ltd., London) Vol.

IX, p. 6285.

48 KARMENU VASSALLO Il-Malti

$ ear

Il-ħsieb ta' Kipling kien li permezz ta' sensiela ta' ''jekkijiet' mimlijin bi sfortuni għall-individwu u mqegħdin f'paralleliżmu sintattiku joħroġ mudell li fuqu tista' tfassal is-sens ta' rġulija tiegħek:

Xours is the Earth and evervthing that's in it, And — which is more — vou'll be a Man, mv sonl

Din il-konklużjoni ta' Kipling għandha ton bil-wisq differenti minn dik ta' Vassallo:

Jekk ħaj trid titqabad u titlef sa tmut, biex tirbaħ għal dejjem hemm biss it-Tebutl

Il-ħsieb huwa negattiv x'aktarx imqanqal mill-pessimiżmu li Vassallo huwa akkreditat li għandu.

Il-poeta Malti jistqarr li dan il-pessimiżmu jżommu marbut mar-realtà tal-ħajja, b'saqajh dejjem ma' l-art.

Huwa pessimiżmu, igħid Vassallo, tli ma ħriġix bih biex ningħażel minn poeti oħra Maltin, imma għannejtu għax nibbtuh u qangluh fija ħsarati li, jekk ma ttaffewlix bih, ħallewli għallinqas b'riħtu rasi flokha. l

Hawn hu l-imġarrab lest illi jwissi.

Imma b'daqsxejn ta' tirqim ieħor naraw X'xejra tieħu t-twissija tal-poeta.

Il-pattern ta' l-istress fil-prosodija Maltija jagħtina ħjiel.

Il-vers tas-sitta fil-Malti huwa sillabiku aċċentwattiv għaliex fih pattern fir-regolarità kemm ta' l-għadd ta' sillabi u kemm ta' kwantità ta' aċċenti.

Is-senarju ma hu xejn għajr paralleliżmu ritmiku:' tfassil ta' sillabi b'aċċenti ritmiċi f'suċċessjoni ma' oħrajn non-ritmiċi b'regolarità aktar minn dik meħtieġa fit-taħdit Malti ta' kuljum.

Il-paralleliżmu fis-senarju jinsab fir-ritmu mhux fil-ħsejjes konsonantali jew vokaliċi, u għalhekk m'aħniex inqisu bħala repetizzjoni sħiħa.

Nieħdu b'eżempju l-ewwel strofa ta' 'Jekk. … ':

Jekk tiskot għax jaqbel, int b'ġifa tingħad: jekk fehmtek bla biża' tfissirha, tinbagħ'd.

Il-forma aċċentwattiva hija regolari ħafna.

Hemm ritmu perjodikali li jista' jnissel analoġija ma' ħbit il-qalb fejn jitwettqu avvenimenti (f'dan il-każ, l-aċċenti ritmiċi) regolari fil-ħin.

Fonoloġikament dan jissejjaħ isokroniżmu li hija kondizzjoni li tagħti tul indaqs lil xi elementi tal-prosodija.

Fl-ewwel vers il-paralleliżmu bejn l-ewwel nofs u l-aħħar nofs — Jekk tiskor / għax jaqbel — juri sew dan il-prinċipju

K. Vassallo: ''Daħla għal Vrusi'' f'Tnemnim (Empire Press, Malta, 1970), p. 26.

K. Vassallo: Metrika Maltija (Emporium, Malta 1967) pp. 15-16; O. Friggieri; Dizzjunarju ta' Termini Letterarji (PEG 1986) p. 50.

Il-Malti 'Jekk. ..' — Nota Stilistika 49

isokroniku permezz ta' l-enfasi fuq l-elementi ritmiċi stabbli tal-vers tas-sitta.

Grafikament dan ir-ritmu parallel nindikawh hekk (X / X) 4 (X / X),5 fejn ir-repetizzjoni ta' l-istess forma qed toħloq kondizzjoni li tagħti waqt uniformi fit-tħarrik tal-vers bħaċ-ċagliq tal-pendlu jew bilanċ ta' arloġġ.

Hija uniformità fir-rata ta' aċċenti ritmiċi.

L-għelm tal-plass qiegħed juri l-lok ta' l-għaqda fil- katina metrika, imma rridu nuru rappreżentazzjoni oħra: (X/X)…(X/X) fejn it-tikek jindikaw il-pawsa meħtieġa f'nofs il-qies.

Imma ma hijiex din il-pawsa li l-aktar tagħti l-proprjetà ta' paralleliżmu metriku minkejja li tippriserva l-pattern stabbli tas-senarju mingħajr ma nistħajluh biss tennija tal-vers tat-tlieta.

Għaliex f'versi fejn din il-pawsa ina ssirx b'mod naturali, bħal f'Jekk tkiln twaj / jeb żċjjed, xorta waħda jibqa' jeżisti l-mudell metriku (X / X) 4 (X / X).

Il-proprjetà tal- paralleliżmu għadha hemm.

Imma f'dan l-aħħar każ il-mudell grafiku jista' jintwera hekk: (X / IX) (XI / X).

U Il-mudell ewlieni tagħna jiġbor sa issa żewġ patterns:

iii.

X/X)-HXIX-EZ $ l t39'(xj ka X)

Din hija daqsxejn ta' varjazzjoni li l-effett tagħha ġenerali huwa li tnaqqas ħarira mill-monotonija tal-poeżija.

Varjazzjoni oħra tinħoloq bl-alternazzjoni ta' vers pjan ma' ieħor tronk.

Dak li għidna sa issa japplika għall-pjan.

It-tronk ukoll għandu l-mudell ewlieni (X 1X) 4 (X /)li jiġbor fih żewġ patterns rappreżentati bil-versi, int b'ġifa tingħad u m'għandekx għarbiel fin:

iv.

(XIX) i KE Oi

It-tieni verżjoni twaqqa' l-pawsa lessikali tal-vers.

Din il-varjazzjoni tagħti l-qawwa lill-paralleliżmu.

Duplikazzjoni jew repetizzjoni eżatta ma tagħtix paralleliżmu, għax il-paralleliżmu jitlob elementi varjabbli fil-pattern: elementi li joħolqu kuntrast u li huma paralleli f'dak li għandu x'jaqsam mal-qagħda tal-mudell.

Jekk issa nieħdu strofa sħiħa biex naraw il-pattern ritmiku tagħha komplet ikollna struttura interessanti li nistgħu nissimbolizzawha hekk:

X tfisser sillaba mingħajr aċċent ritmiku u (f) tfisser sillaba b'aċċent ritmiku.

Il-brekits joħorġu aktar il-paralleliżmu tas-senarju, u l-plass juri l-għaqda bejn iż-żewġ nofsijiet.

14. il-brekits kwadri jiġbru fihom kelma waħda.

Din ir-rappreżentazzjoni turi li l-paralleliżmu mhux minnu li huwa ''marbut l-iżjed ma' repetizzjoni sintattika'' (Friggieri: L-Idea tal-Letteratura p. 36).

Il-paralleliżmu fil-letteratura Maltija nsibuh f'kull livell lingwistiku.

50 KARMENU VASSALLO Il-Malti

X/IXXIX XIXX/

XIXXIX X/IXX)

Il-forma (iii) talterna ma' (iv), u t-twaħħid taż-żewġ forom joħolqu l-paralleliżmu.

It-twaħħid huwa mtenni fl-istess strofa.

Imbagħad, billi din l-istruttura fonolo- ġika hija dduplikata għal għoxrin darba, għandna repetizzjoni.

Hekk għandna:

paralleliżmu fis-senarju

. paralleliżmu fit-twaħħid tal-pjan mat-tronk paralleliżmu fit-tennija tat-twaħħid tal-pjan mat-tronk . repetizzjoni ta' l-istruttura ritmika ta' l-istrofa

arop

Il-paralleliżmu fonoloġiku jispikka ħafna u jissaħħaħ bil-forma tar-rima mħaddma (a — b — ċ — b): rima mqabbża mit-tieni għar-raba' vers li billi huma tronki l-poeta jinqeda b'rimi maskili t-tul kollu.

Skond din l-għamla tar-rima qiegħed jiġi mmarkat il-ħsieb.

L-ewwel żewġt ivrus ġeneralment jiġbru idea sħiħa u t-tieni tnejn idea oħra li tipparallelizza (u kultant tikkumplimenta) 'l-ewwel waħda.

Hekk ir-rima qiegħda taqsam l-istrofa fi tnejn, u l-linja tal-ħsieb fl-ewwel parti tidħol f'paralleliżmu mal-linja tal-ħsieb tat-tieni parti biex it-tnejn f'daqqa jwasslu l-filosofija tal-poeta.

Barra minn hekk, nifhmu li repetizzjoni formali spiss tkarkar magħha repetizzjoni fonoloġika.

Ir-repetizzjoni ta' element tikkaġuna r-repetizzjoni tal-ħsejjes tiegħu, kemm il- fonemi segmentali u kemm dawk sopra-segmentali.

Eku verbali jidwi b'eku fonoloġiku.

U kollox jikkontribwixxi għas-sinfonija ta' l-iskema fonoloġika.

Din l-iskema tagħti sens ta' repetizzjoni akustika.

Donnha eku ħiereġ mil-lingwa letterarja.

Bi skema, hawnhekk, qed nifhem mudell sustanzjali (fonoloġiku/grafoloġiku) jew formali (grammatiku jew/u lessikali).

F'din l-iskema r-repetizzjonijiet jiġu fforgrawndjati għax jiddependu mill-espressjoni lingwistika li hija l-fonoloġija/grafoloġija u l-grammatika u l-lessiku, jiġifieri l-binja tal-wiċċ.

Għalhekk il-paralleliżmu, ħiereġ mir-repetizzjoni, jidher bħala regolarità mhux devjazzjoni għaliex il-kreattività lingwistika flimkien ma' dik artistika tidħol fi skema ta' arranġamenti mhux tas-soltu li jwasslu preżentazzjoni qawwija u armonjuża ta' ideat.

Karmenu Vassallo dan ix-xogħol jirrepetih għal għoxrin strofa.

Tmenin vers senarju mfasslin fuq il-mudelli li tkellimna fughom.

U kull strofa tirrepeti l-istess filosofija: f'kulma tagħmel issib 'il min itellgħek il-ġenna u 'l min jitfgħek f'qiegħ ta' infern.

Il-poeżija tidher donnha litanija sħiħa ta' tgergir għaliex kull ħaġa li hawn f'ħajjitna hija kollha mqangla mill-istess: ħadd ma jaħsillek wiċċek biex

Il-Malti 'Jekk. ..' — Nota Stilistika - sl

tkun aħjar minnu.

Kull aspett minn ħajjitna huwa ħolqa f'kantaliena waħda.

L-individwu ġeneralment jintrema jew għallanqas ma jitqiesx bil-potenzjalitajiet tiegħu kollha.

Mhux dejjem tagħrfu s-soċjetà, mhux dejjem tapprezzah.

L-individwu jitbandal minn riżq għal reżħa skond il-burdati soċjali.

Il-mewt biss trid tagħtih rebħa fuq din il-ħakma li s-soċjetà għandha fuqu.

Il-kittieb iħossu insinjifikanti bħala individwu.

Imma bħala poeta jinqeda bil-paralleliżmu ħa jixħet parodija fuq is-soċjetà.

F'dan il-każ il-paralleliżmu huwa indispensabbli għall-proċess totali tal-komunikazzjoni poetika.

Il-paralleliżmu f'din il-poeżija huwa evidenti u twil, forsi wkoll idejjaq xi daqsxejn speċjalment għaliex jista' joħloq distrazzjoni fil-komunikazzjoni.

Iżda l-implikazzjoni tiżżerżaq ftit ftit malli nifhmu l-iskop tal-poeta.

Għalkemm hemm għoxrin strofa kollha jagħtu aspetti ta' l-istess filosofija, kull aspett jidħol f'relazzjoni ta' ekwivalenza.

Il-konnessjoni hija waħda ta' similarità bejn l-aspetti kollha.

F'din is-sensiela ta' similaritajiet il-bniedem jidher mifni bil-ħsarat li l-kotra titfgħu fihom, tifgalu l-kapaċitajiet tiegħu u x'sens hemm f'ħajja bħal din7 U l-konklużjoni li l-poeta jwassal lill-qarrej għaliha permezz tal-paralleliżmu twil (u l-qarrej forsi jasal għaliha qabel tmiem il-poeżija) hija ta' aħjar mejjet tassew milli ħaj taparsi.

Jekk inneħħu r-repetizzjoni u l-paralleliżmu noħonqu bosta mill-valuri artistiċi tal-poeżija.

Il-poeta qed jesprimi suġġett li laqtu ħafna.

Laqtu għax fnieh u ħass li jrid jinfexx f'proċedura iterattiva bħal f'ritwal.

Il-qarrej jisma' u jara r-repetizzjoni u l-paralleliżmu għax iż-żewġ elementi jtellgħu relazzjoni speċjali bejn espressjoni u kontenut: il-forma ta' barra tal-poeżija mhux biss qed tagħti l-implikazzjoni ta' ħsarat repetuti f'ħajja taparsi, iżda qed timita l-bixra attitudinali tagħha, tant li donna naraw u nisimgħu s-''sura'' ta' l-ideat.

L-espressjoni ttanbar il-kontenut: il-ħoss jimita s-sens.

F'dan tinsab il-ġustifikazzjoni artistika għall-istruttura ta' Jekk…

Vassallo: Tnemnim, p. 27.

Extracted from Jekk ta' Karmenu Vassallo.pdf


Kummentarju (SHARE IV)

L-EŻISTENZJALIŻMU HUWA UMANIŻMU

— Kawża qawwija, difiża dgħajfa -

Din is-silta meħuda minn essej imsejjes fuq taħdita pjuttost storika li Jean-Paul Sartre kien ta f'Pariġi fir-Rebbiegħa tal-1945.

Fis-sena ta' wara ġiet ippubblikata bl- isem L-Esistenzjaliżmu Huwa Umaniżiun.

B'dit-taħdita Sartre tied jiddefendi l- eżistenzjaliżmu minn diversi tmetiji.7 Dan ġara fi Franza li, ma ninsewx, kienet għadha qed tistejqet mit-Tieni Gwetta Dinjija.

Għaldaqstant dan l-eżerċizzju joffri stampa ta' kif Sartre kien irrisponda — filosofikament — għat-theddid tal-ordni

dinjija ta' żmienu, voldieri l-Okkupazzjoni Ġermaniża.

Fl-istudji Sartjani jitqies test importanti: kemm għax jippreżenta bosta ideat ċenttali tal-iskema tal-eżistenzjaliżmu tiegħu, u kemm għax fl-istess waqt jesponi bosta xquq fil-binja tal-viżjoni 1/zana tiegħu, saħansitra fuq livell fundamentali.

Id-diskors tagħha jixbah ħafna 'l dak li kien ippubblika mat-tlieta snin qabel fl-opra filosofika manja tiegħu L-Fssri u x-Xejn.

B'danakollu ċetti skulari jispekulaw li kien proprju dan il-ktejjeb li ssiġġilla l-istatus ta' Sartre bħala ///0sfu tal-eżistenzjaliżzun.

Iżda maż- żmien kien Sartre stess li ddispjaċih li mat ippubblika dit-taħdita, għax l-eżitu kien pjuttost diżappuntanti.

B'referenza għal dan it-test, ftit snin qabel mewtu kien ammetta mal-ġurnal The New Vorker li 'bil-ftit il-ftit fhimt li d-dinja hija iżjed ikkumplikata minn hekk '

Ma tridx wisq biex tifhem għaliex.

Ibda biex imkien ma jiġġustifika tajjeb, pirkażu, l-għaliex isejjes l-umaniżmu eżistenzjali fuq in-nozzjoni tal-libertà tadikali.

Minnu, ġaladarba l-libertà tagħna tiddependi minn dik tal-bqija, il-libertà tal-oħrajn tgħodd daqs tagħna u allura trid tkun ukoll l-għan prinċipali tagħna.

Iżda jekk l-infern huma n-nies tad-dinja,' kif jiddikkjara Joseph Garcin fid-dramm Bil-Bibien Mitbuqa

(Huis Clos), ikun bla fejda li nsibu kenn fit-refuġju tal-intetsuġġettività umana.

Iktar

Kevin Saliba

Kummentarju (SHARE IV)

u iktar meta anke għajnejn l-oħrajn huma għamla ta' jasar.

Dan Sartre kien diġà wetieh fil-mod xejn promettenti — għad illi aktarx korrett — kif f'L-Essri u x-Xejn

Sartre kien fisser id-dinamiki sado-mażokisti tar-relazzjonijiet umani.

Problematika wkoll l-istqattija peżanti li kull meta individwu jagħżel ikun qiegħed difatti jagħżel b'mod univetsali għal kulħadd.

F'dat-tigwatd il-kalkoli motali ta' Sartre għandhom xi ftit mill-etika deontoloġika ta' Kant.

U ħaġa ċata: ħafna drabi ma jreġux.

Sartre hawnhekk ikompli jgħidilna li l-għażla dejjem possibbli, għax kif spjega ma' The New Vorker, fi żmien it-Reżistenza l-għażla għall-Franċiż kienet pjuttost sempliċi: 'jew favur il-Ġermaniżi jew kontrihom.'

M'għaddewx sentejn, imbagħad, li ma ħoloqx il-katattru ta' Heintich — li fid-dramm tiegħu Ix-Xi/an u t- Twajjeb Mulej (Le Diable et ke Bon Dien) jista' f'sitwazzjoni fejn ħassha impossibbli jagħżel bejn il-foqra li abbandunaw il-Knisja u l-Knisja li abbandunat il-foqta.

Minkejja d-difetti kollha tiegħu t-test xorta huwa televanti ħafna fi żmienna.

Id- dinja ta' Sartre kienet differenti minn tagħna, iżda jgħaddi kemm jgħaddi żmien il- bniedem dejjem jibqa' kkonfrontant bl-istess għażliet.

U Ilum, meta donnu m'ilux id-dinja wx/eħref f'ordni dinjija ġdida, żgur ma nagħmlux ħażin jekk nerġgħu nqisu t- taħdita L-Eżistenzjaliżmu Huwa Umaniżiiun b'għajnejn iżjed friski.

Jekk xejn, jaf tipprovdilna għodod ta' ħsieb utli ħafna biex inqisu l-implikazzjonijiet tal-għażliet motali tagħna f'dinja li kulma jmut qiegħda ssit dejjem iżjed ostili.

Biss dan jaf ma jibbastax biex iħoll il-kobba ta' 'x'ser isir il-bniedem.7 Għandu mnejn bl-umaniżmu u bl-eżistenzjaliżmu biss ma naslux.

Heidegger żmien ilu kien

qalilna li 'xż Alla biss jista' jsalvana.'

Aktarx Sartre kieku llum xorta jwieġbu

allaħares.

Kevin Saliba