Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p2

Ħbieb Ħuttaf…

Kif żgur tafu jekk sifirtu jew rajtu dokumentajri fuq it-televixin, Malta nieqsa ħafna mis-siġar u mill-ħdura.

Ma niskantax, wara kollox ngħixu f'pajjiż żgħir ħafna, mimli nies, moqli bix-xemx, nieqes mix-xita, u għandna ħamrija baxxa u fqira.

Ħa ngħidilkom x'nistenna: nistenna li l-ftit siġar li għandna nieħdu

ħsiebhom daqs il-mimmi t'għajnejna.

Imma tħares madwarek u x'tara?

Vjal b'siġar kbar tal-Fiku fuq kull naħa, tmur ġimgħa wara u flokhom issib

Ġnien publiku mimli siġar kollha weraq u bl-għasafar jgħannu, jorqdu u jbejtu fihom, tmur l-għada u ssib is-siġar imqaxxrin qishom skeletri kważi bla werqa waħda.

Pjazza b'siġar tal-Ballut m'għola żewġ sulari, tmur wara ġimgħa u ssibhom

nani forma ta' kaxxa.

Centre-strip b'ringiela arbuxxelli għoljin tal-Bruk, tmur wara ġimgħa u

ssib li ġabuhom forma ta' ċint baxx aħdar, bilkemm tinduna li pjanti.

Jien ma nistax nifhem x'inhi dil-gwerra kontra s-siġar.

X'inhu dal-ġenn biex inneħħu kull werqa mill-bliet u rħula tagħna?

Ara qis li tiġu għat- taħwila siġar li għandna f'Diċembru, għall-inqas inpattu ftit għas-siġar li qed jinqerdu, hux.

F'isem il-Klabb nixtieq lilkom u lill-familja l-Milied it-Tajjeb.

Aħna sejrin inħawlu.

Biċċa triq ġdida li qed tinbena fil-Manikata.

Tgħid x'ħa jiġrilha dik il-ħarruba li issa ġiet f'nofs it-triq?

mal-faċċata

Il-malvizz (song thrush) huwa għasfur komuni tal-ħarifa.

Eluf jgħaddu minn Malta kull sena imma eluf minnhom imutu kif jaslu.

Il-malvizz huwa popolari ħafna mal- kaċċaturi, u bħas-soltu dil-ħarifa nqatlu eluf ta' mlievez.

Għaliex joqtluhom?

Hekk, għall-gost.

Ritratt ta' Aron Tanti

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Aħbarijiet mid-Dinja Il-Venewwa L-Ambjent Urban Attività Avviżi Intervista mat-Tulliera Daqs Nitfa Tellieqa Tajr Paġna Falko Selmunett

il-Kumitati Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Diċembru 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p3

Kif jiġri kull ħarifa… …ir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar issa reġgħu miftuħin għall-publiku.

Wara sajf ta' nixfa issa reġa' wasal l-istaġun tax-xita, u ftit ftit l-għadajjar u l-kanali taż-żewġ riservi jerġgħu jimtlew bl-ilma.

U bil- ħajja!

Meta u x'ħin?

Is-Simar Il-Ħadd 10.30am sa 4.30pm L-Għadira Sibt u Ħadd 10.30am sa 4.30pm Kemm tħallas? €0.00 kull persuna!

Ħeħe, għalja mela!

Passa ta' Tigri

Ir-riservi reġgħu fetħu

ta' speċi

It-total ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal…

Waww, kważi 400.

Mur obsor fuq gżira daqs nitfa.

Kmieni filgħodu l-Ħadd 17 Novembru 2013 tnejn minn sħabna l-bird ringers tal-BirdLife - Joseph Mangion u Caldon Mercieca - kienu qed jirringjaw l-għasafar fil- Buskett meta fix-xibka daħlilhom għasfur żgħir.

Mad- daqqa t'għajn kien qisu speċi komuni bħal pitirross, imma x'ħin ħelsuh mix-xibka u rawlu dak id-denb ikħal naħseb qalbhom kważi waqfitilhom!

Għax dan ma kien pitirross xejn imma Fjamma Kaħla (Red-flanked Bluetail Tarsiger cyanurus).

Il-Fjamma Kaħla tgħix in-naħa ta' fuq tar- Russja u rari ħafna tersaq lejn l-Ewropa tal-Punent, aħseb u ara lejn il-Mediterran.

Għal Malta dan kien għasfur ġdid għal kollox.

Wara li rringjawh u ħadulu xi ritratti, ir-ringers

naturalment reġgħu ħelsuh, kif isir dejjem.

Prosit Joe u Caldon, il-Milied wasal kmieni għalikom!

Tard wara nofsinhar tat-23 Ottubru 2013 wasal Malta grupp ta' iktar minn 50 ajkla.

Ħafna minnhom kienu Ajkli Bojod (short-toed eagle) u l-bqija kienu Ajkli tal-Kalzetti (booted eagle) u xi Ajkli tat- Tikek (lesser spotted eagle).

Kif jiġri kull meta f'pajjiżna jitfaċċa tajr kbir jew rari, xi kaċċaturi qabadhom ferħ ta' ġenn u bdew jisparaw fuq l-ajkli, avolja għasafar protetti.

Peress li beda jidlam l-ajkli bdew jinżlu fis-siġar biex jorqdu, u dak il-lejl nies tal- BirdLife għamlu kemm felħu għassa f'dawn il-postijiet, peress li xi kaċċaturi anke jisparaw fuq għasafar reqdin fis-siġar!

Sa l-għada n-numru ta' ajkli li kompla t-triq jen l-Afrika kien ħafna inqas minn 50 :(

F'Malta d-Danaws (African Monarch jew Plain Tiger Butterfly) huwa rari imma kultant ipassu numru minnhom minn pajjiżna.

Fit-tieni ġimgħa ta' Novembru għaddew mijiet (jekk mhux eluf) minnhom, u kull min iħobb in- natura għoxa jarawhom!

Għalkemm hawnhekk nagħtukom l-aħbar tal-għasfur il- ġdid, kull każ ta' speċi ġdida jkun għad iridu jistudjawh grupp ta' esperti tal-BirdLife li jissejjaħ Rarities Committee, imbagħad jiddeċiedu jaċċettawhx jew le.

Naturalment każ ċar u ovvju bħal dan ma tantx hemm dubju dwaru.

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p4

Eżattament f'Il-Ħuttafa 86 ta' Mejju-Ġunju 2008.

Mostri fuq il-Mistra

Xi snin ilu konna ħabbarna f'Il-Ħuttafa li x-Xemxija kienu se jinbnew blokok ta' appartamenti li kienu ħa jirvinaw id-dehra tal-bajja ħelwa tal-Mistra.

Dak il-proġett kien weħel minħabba permessi.

Imma issa l-permessi ħarġu (bi ftit tibdil u tnaqqis) u għalhekk ħa jinbnew sitt blokkijiet enormi (total ta' 750 flett) fil-quċċata tal-għolja!

Ħa jirvinaw għal dejjem l-għolja tax- Xemxija u l-veduta madwarha, u se jżidu mat-traffiku, mat-trabijiet u mal-istorbju.

Prosit għalina.

Bħall-iljunfanti, ir-rinoċeronti wkoll qed jerġgħu jinqatlu bl-addoċċ fl-Afrika.

Joqtluhom il-kaċċaturi biex jeħdulhom il-qarn ta' fuq imniħirhom.

Dal-qarn ibigħuh f'pajjiżi bħall-Vjetnam u ċ-Ċina, fejn jaħsbu li fih valur mediċinali (ma fih xejn fil-fatt!) u fejn jiswa iktar mid-deheb!

Il-pajjiżi Afrikani suppost li jipproteġu r-rinoċeronti imma spiss ma jkollhomx flus biex iħallsu gwardjani.

B'xorti tajba fir-riserva naturali ta' Madikwe (li kbira darbtejn daqs Malta) fl-Afrika t'Isfel, fondazzjoni sinjura tat il-flus biex jitħarreġ tim ta' gwardjani armati biex jgħassu r-rinoċeronti.

Bis-saħħa ta' dawn l-għassiesa, issa ilu 200 jum ma jinqatel rinoċeront f'Madikwe.

Il-kumpanija Google u kumpanija oħra ħa jonfqu €300 miljun biex jibnu sitt impjanti fl-Istati Uniti biex jipproduċu enerġija mix-xemx.

Dawn l-impjanti bejniethom ħa jipproduċu biżżejjed elettriku għal 17,000 dar.

Peress li mix- xemx, din tkun enerġija nadifa u bla tniġġis.

Ġdida

Ftit ilu fin-Nepal xjenzati kkalkulaw li fil-pajjiż hemm total ta' xi 200 tigra.

Mhux numru kbir, imma n-naturalisti xorta ferħu ħafna għax dan kien fil-fatt żieda ta' 63% fuq l-aħħar darba li għoddewhom (fl-2009).

Bħalissa l-1WWF qed tagħmel sforzi biex sas-sena 2022 in-numru ta' tigri fid-dinja jirdoppja.

Tgħid jirnexxielha?

Ftit ġimgħat ilu fil-baħar ħdejn South Carolina fl-Istati Uniti sabu speċi ġdida ta' kurazza (hammerhead shark).

Tixbaħ lil speċi oħra imma x-xewka ta' dahar din il- ħuta fiha inqas irkiekel.

Ma jafux hix komuni, imma probabbli hija rari għax is-sajjieda jistadulha għax-sharkfins.

Il-gvern tal-Guyana jrid jibni sensiela ta' digi (dams) fuq ix-xmara Mazaruni u jgħarraq medda kbira ta' foresta tropikali.

Dawn il-foresti huma ġenna tal- art għan-natura - xadini, ġagwar, pappagalli, orkidi u eluf ta' speċi oħra - u fihom jgħixu wkoll komunitajiet ta' nies indiġeni li jiddependu għal kollox mill- foresta.

Il-World Wildlife Fund hija għaqda dinjija li tiġbor flus biex tgħin proġetti biex jitħarsu ħabitati, annimali u pjanti madwar id-dinja.

Anke r-riserva tagħna tal-Għadira saret bl-għajnuna tal-WWF!

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p5

X'nista' nara tgħid?

Fid-dehra tagħha l-Venewwa

żgur li ma tħabbtekx biex tagħrafha, għax il-pjumi li joħorġu minn rasha jtuha dehra mill-aktar partikulari.

Anke t-titjira mmewġa tagħha, fuq ġwienaħ wisgħin u pjuttost tondi, hi unika għal dan l-għasfur.

Fl-Ewropa l-Venewwa ssibha tirgħa u tbejjet fir-raba' maħdum mill-bdiewa, ambjent komuni ħafna fil-kontinent tagħna.

Tiekol kull xorta ta' dud u insetti, l-aktar matul il-lejl u speċjalment meta d-dlam ikun miksur mid-

dawl tal-qamar.

B'xorti ħażina t-tibdiliet li seħħu fl-agrikoltura f'dawn l-aħħar tletin sena laqtuha ħażin ħafna, u għalkemm mhix xi għasfur rari, in-numri tagħha naqsu sew.

Fix-xitwa tinġabar fi qtajjiet kbar.

F'pajjiżna tidher tard fil-ħarifa.

B'xorti ħażina, dan l-għasfur sabiħ ma jgawdix protezzjoni u hu mfittex ħafna mill-kaċċaturi.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-

MappAmbjenti 2 Urban u Żvilupp

Kif rajna l-aħħar darba, l-iktar ambjent komuni fil-Gżejjer Maltin huwa l-għelieqi.

It-tieni l-iktar ambjent komuni ukoll ħolqu l-bniedem, u dan huwa l-ambjent urban.

L-urban huwa l-ambjent fejn ngħixu aħna l-bnedmin.

Fil-mappa huwa l-area kkulurita, u hemm ċappa mhux ħażin hux!

Dan għaliex f'Malta jgħixu kważi nofs miljun ruħ (+ miljun turist ieħor kull sena!).

Minħabba f'hekk ħafna nies jgħixu f'geġwiġija ta' bini u ftit jaraw beraħ u ħdura.

Huwa ħażin li għajnejna u moħħna

ma nserrħuhomx xi ftit mill-bini, traffiku u storbju.

Flimkien mal-bini fil-mappa daħħalna wkoll postijiet oħra ta' żvilupp: industrija u fabriki, barrieri, inħawi ta' divertiment u villeġġatura, portijiet, l-ajruport u toroq.

Flimkien dawn jgħattu 30% ta'

pajjiżna.

Għalkemm l-urban huwa l-ambjent tal-bniedem, bi ftit ħsieb u kura nistgħu nħajru ħafna natura żżur l-ambjent fejn ngħixu aħna, fosthom għasafar, rettili, insetti u

pjanti.

San Ġwann

Ħal Balzan

Ħal Lija

Bi 30%, Malta hija l-iktar pajjiż mibni fl-Unjoni Ewropea.

Warajna tiġi l-Olanda bi 13%.

Il-medja tal-pajjiżi tal-Unjoni Ewropea hija ta' 4% biss.

Ħafna rħula tant kibru li daħlu f'xulxin.

Hawn fuq jidhru partijiet minn Birkirkara, Ħal Lija, Ħal Balzan u San Ġwann li saru kważi ħaġa waħda.

U l-bini xorta tiela' bl-addoċċ.

Serja l-biċċa!

U terz tad-djar huma vojta!

attività Taħwila l-Foresta

Is-siġar f'Foresta 2000 qed jikbru, l-aħwa!

Jekk dix-xitwa tagħmel ftit xita sew, mis-sajf li ġej ħafna minnhom ikunu jistgħu jkomplu jikbru weħidhom bla bżonn li nsaqquhom.

Imma ħafna oħrajn għadhom żgħar wisq biex ifendu għal rashom.

U kif nagħmlu kull sena, aħna tal-Klabb ħa mmorru nżidu ftit iktar siġar u arbuxxelli żgħar.

U kif inkunu hemm, imbagħad induru dawra mal-post flimkien mar-rejnġer tal-Foresta.

Qis li narawkom!

F'Foresta 2000 spiss jinżlu eluf ta' sturnell

Jien ġejt berdwoċing u lbist kamuflax biex ma nagħtix fl-għajn.

Jien aħjar minnek.

Data Il-Ħadd 15 Diċembru 2013 Niltaqgħu Ħdejn ir-riserva tal- Għadira Ħin Fid-9am Nispiċċaw Xi 11.30am Ġibu X'tieklu u x'tixorbu, żarbun tal-mixi Merħba Membri* u l-familja

*Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+).

Dan il-colouring book ta' 40 paġna għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf, jew tidħol membru (jekk għadek m'intix).

Żuru dawn il- kmamar fuq

Niskopru n-Natura ma' Klabb Ħuttaf

Dinja Waħda

Ir-Riserva Naturali tas-Simar

Din l-istess fjura tal-aħħar darba?

Imma veru l-fjuri jixxiebħu, u dak għax huma t-tnejn fil-familja tal-lellux.

Intervista ma' Fjura

Għaliex jgħidulek 'sticky'?

Għax il-weraq tiegħi tikka jdellek.

Idellek għax maħmuġ?

Le, x'jiġifieri maħmuġ!

Dak għax il-weraq jipproduċi żejt b'riħa qawwija.

Ifuħ jew jinten?

Hawn min togħġbu u hawn min iddejqu.

Inti x'taħseb?

Mmm, togħġobni ngħid għalija.

Ftit mediċinali, hux?

Iż-żejt tiegħi ilu eluf tas-snin jintuża minnkom il- bnedmin għal xi kura jew ieħor.

X'ambjent tħobb?

Ma tantx għandi sinifiteti jien.

Kif tara anka fl-imħarbat u qalb it-terrapien nikber tajjeb.

Għandek xi problemi?

Spiss jiġu ħaddiema jħanxruna mill-ġnub tat-toroq.

Jgħidu qed inaddfu!

X'affarijiet dawn!

Ħasra, għax mimlija fjuri… Iva nagħmel fjuri bir-rimi u nipprovdi ikel għal ħafna insetti.

Is-sena kollha tkun bil-fjuri?

Le, il-ħarifa żmieni, u fil-fatt daqt nerfa' għax qed jiffriska.

Mela ħa nħallik fil-paċi.

Saħħa.

Saħħa lilek.

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p7

Ilna ma nagħmlu xi praspura, ras!

Iddeċidejt li nrabbi l-għaqal.

Raġġiera jonqsok!

Għalkemm żgħar, anke l-buful huma ġganti ħdejn l-iżgħar għasfur tad-dinja - il-Bee Hummingbird, li jgħix l-Amerka.

Il-bajd li jbid dan l-għasfur huma daqs piżelli!

Bufula tal-Għollieq

Mhux l-għasafar kollha huma kbar bħall-ajkli u fjamingi.

Fid-dinja tal-għasafar hemm ukoll in-nani.

F'Malta dehru iktar minn 40 speċi ta' buful, vjolini u bekkafiki.

Uħud komuni, oħrajn rarissmi.

Dawn it-tmienja huma fost l-iktar komuni, u erbgħa minnhom fil-fatt jgħixu magħna s-sena kollha.

Bufula Ħamra

Għal min qatt ma qabad tromba f'idu, il-buful kollu jidher l-istess.

Imma bi ftit prattika malajr tibda tagħrafhom.

Vjolin Ħadrani

Bufula Passajra

Bufula tal- Imrewħa

Il-buful jiekol ħafna insetti u brimb.

Meta fix-xitwa ma jsibux insetti jieklu frott żgħir bħal berries.

Ħafna buful jgħix fil- foresti, imma hemm dawk li jippreferu l-makkja, ix-xagħri, il-qasab, anke ġonna tan-nies.

Basta jsibu x'inaqqru u fejn jistaħbew.

Għajjenin imma kuntenti fi tmiem l-attività, it- tim jippużaw bil-flokk speċjali tal-okkażjoni.

Tellieqa Tajr

Kien għadu kemm beda jbexbex x'ħin wasalna Foresta 2000.

Qbiżna mill-karozza bix-xewqa li naraw xi buqrajq kmieni kmieni, imma x-xorti ma kinitx magħna.

Biex tgħaxxaq beda tiela' sħab iswed tuta.

Fuq arblu tad-dawl rajna żewġ Spanjuletti u rajna ieħor jissaqqar.

Inżilna

l-Għadira u kif dħalna bdiet xita qliel. nieżla Minħabba f'hekk ma rajniex għasafar daqs kemm xtaqna, għax dawn fix-xita jidħlu jistkennu.

Imma xorta għasafar tal-plajja, fosthom Pispisella tad-Dabra, Girwiel u xi Monakell inaqqru d-dud mit-tajn.

Għad-9am wasalna s-Simar.

S'issa konna rajna 22 speċi biss, ix-xita kienet għadha nieżla u kważi qtajna qalbna li ntellgħu 50 speċi.

Imma t-temp fetaħ, l-għasafar bdew ħerġin u għamilna l-kuraġġ.

Ħadna ħafna gost bi Vjolin tal-Faxx, għasfur rari mis-Siberia.

Għasfur ieħor speċjali kien Russett Abjad li qgħadna ngawduh jaqbad il-Bużaqq.

Il-lista telgħet għal 39 u issa konna kunfidenti li nilħqu n-numru maġiku!

Mis-Simar morna l-Qawra, fejn rajna koċċ gawwi jistrieħ fuq il-bagi u xi bgħadan deħlin l-art.

Imbagħad ħadna ġelat imma kważi waqqajnieh x'ħin rajna qatgħa Rsieset Griżi jduru fil-baxx fuqna!

Ħrabna għaċ-Chadwick Lakes, fejn żidna erba' speċi oħra, fosthom Fjamma, għasfur tal-passa vera sabiħ.

Issa ftit kien fadlilna biex nilħqu l-50 u ħsibnieha sew fejn jaqbel immorru.

Iddeċidejna fuq l-Imtaħleb u Miġra l-Ferħa, għax għedna hemm tkun l-ewwel art li jsibu l-għasafar tal-passa li jkunu deħlin minn fuq il-baħar.

Bufula tal-Għollieq (6.50am F)

Ta' San Martin (7.00am F)

Spanjulett (7.05am F)

Agrett Abjad (7.10am F/G)

Russett Griż (7.10am F/G)

Tiġieġa tal-Baħar (7.10am F/G)

Ħuttafa (7.20am F)

Swejda Ċara (8.05am G)

Gamiema tal-Kullar (8.10am G)

Bekkaċċ (9.05am S)

Blonġun Żgħir (9.15am S)

Bufula tal-Qasab (9.55am S)

Blonġun Sekond (9.55am S)

Qerd in-Naħal (10.00am S)

F = Foresta 2000 G = Għadira S = Is-Simar Q = Qawra CL = Chadwick Lakes M = L-Imtaħleb MF = Miġra Ferħa B = Buskett

Miġra l-Ferħa Iktar għasafar tax-xagħri.

L-Għadira Tajr tax-xtut… u xita qliel!

Il-Qawra Għamilna ftit seawatching.

Hawn ħadna pizza!

Is-Simar Żewġ speċi rari… u t-temp fetaħ!

Ittawwalna s-Salini imma ma rajna xejn ġdid.

L-Imtaħleb Żidna xi għasafar tax-xagħri.

Chadwick Lakes Żidna erba' speċi.

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p8

Fis-6 Ottubru 2013 ħames Leaders tal-Falko għamlu tellieqa kontra l-ħin biex jaraw kemm kapaċi jilmħu għasafar f'ġurnata.

Il-mira: 50 speċi!

Tgħidilna iktar Anne-Marie Austad

kellna raġun!

Rajna l-ewwel Buċaqq tax-Xitwa, imbagħad Kuda, Buċaqq tas-Silla.

Rajn wkoll Merill jiekol fix-xagħri, u Bufula Ħamra.

X'ħin tlaqna għall-Buskett kien fadlilna biss żewġ speċi biex nilħqu l-isfida.

Il-masġar li hemm il-Buskett jiġbed lejh varjetà ta' għasafar.

Bilkemm wasalna x'ħin mit-tieqa tal- karozza rajna Seqer tal-Ħannieqa jaqbad l-insetti mill-ajru.

Kollna ħeġġa ħarisna u ttrumbjajna lejn is- sema u s-siġar għall- aħħar speċi.

Konna viċin ħafna l-linja tat-tmiem u l-ħin kien għaddej.

U fl-aħħar, wara 12-il siegħa berdwoċing, l-għasfur li għaqqdilna l-50 kien Bies.

Kumbinazzjoni l-Bies huwa l-logo tal- Falko u li lkoll kellna stampat fuq il-flokk!

fraħna li kien irnexxielna.

Iħaqna l-isfida, urejna li f'Malta wkoll hawn varjetà sabiħa x'tara, u wrejna kemm il- berdwoċing jista' jkun passatemp eċitanti u mimli sorpriżi.

Din kienet l-ewwel bird-race li qatt saret Malta imma mhix se tkun l-aħħar.

Is-sena nagħmlu d-dieħla oħra!

Bufula tal-Imrewħa (10.00am S)

Vjolin tax-Xitwa (10.10am S)

Vjolin tal-Faxx (10.20am S)

Bagħdan Aħmar (12.25pm Q)

Kuċċarda (3.00pm CL)

Ġaħġaħ

Ħawwiefa (3.10pm CL)

Ġaħġaħ (3.10pm CL)

Buċaqq tas-Silla (3.35pm M)

Buċaqq tax-Xitwa (3.50pm MF)

Qerd in-Naħal

Din it-tellieqa saret fl- okkażjoni ta' EuroBirdwatch 2013.

Il-EuroBirdwatch issir kull sena madwar l-Ewropa biex tqajjem interess fl- għasafar u l-berdwoċing.

Kos, aħna Ċekċek Lejs ngħidu.

Bufula Ħamra (4.05pm MF)

Naħseb moħħok iċekċek.

Seqer tal-Ħannieqa (4.30pm B)

Il-Buskett Għaqqadna l-50 …u spiċċajna!

Ir-Rotta tat-Tellieqa

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p9

Ħarġa waħda… …żewġ riservi!

Allavolja għadha ma bdietx kesħa, l-għasafar żgħar bħal pittirrossi, kapineri u fjammi jafu li ġejja x-xitwa u għalhekk diġà qed jpassu mill-Ewropa għall-Afrika biex jiffrankaw il- ksieħ tax-xitwa.

Uħud jibqgħu imma għax-xitwa Malta l-maġġoranza jaqsmu l-baħar u jmorru jqattgħu x-xitwa l-Afrika ta' Fuq.

Xi għasafar anke jaqsmu d-deżert Saħara!

Minn Malta sal-eqreb xatt fl-Afrika ta' Fuq hemm 340km baħar.

Malta importanti ħafna għall-għasafar tal- passa għax hawn ikollhom iċ-ċans jieqfu biex jistrieħu u jieklu ħalli jrabbu biżżejjed enerġija għat-triq twila fuq il-baħar li jkun għad fadlilhom sa ma jaslu l-Afrika.

Min ġie l-attività ta' Kemmuna f'Ottubru kellu ċ-ċans jara ftit ringing.

Dakinhar ġew irringjati biss biss mal-mitt pittirross mir-ringers fir-ringing station li għandha l-BirdLife fuq Kemmuna.

Ir-ringing importanti għax jgħinna nagħmlu riċerka u studju tal-għasafar.

Wara li jinqabad f'xibka apposta, l-għasfur jagħmlulu ċurkett ma' siequ bl-indirizz tal-BirdLife Malta u numru uniku.

Iċ-ċurkett ikun ħafif ħafna ħalli ma jdejjaqx lill-għasfur, u jvarja fid-daqs skont il-ħxuna ta' siequ.

Imbagħad ikejlulu l-ġewnaħ u jiżnuh.

Ġieli l-istess għasfur jerġa' jinqabad wara ftit jiem u r-ringer jinnota li l-għasfur ikun żdied fil-piż (anke b'xi 10g, li għal għasfur żgħir huma ħafna).

Dan ifisser li jkun sab x'jiekol, u ħafna drabi jkun lest biex ikompli jpassi.

Importanti li jżid fil-piż għax waqt li jkun qed jaqsam ibħra u deżert mhux se jkollu fejn jieqaf jieħu snack!

Permezz tar-ringing skoprejna li l-għasafer li jaslu Malta fil-passa jiġu l-iktar mill-Ewropa Ċentrali u mil-Lvant.

Per eżempju dil-ħarifa f'Malta nqabad bekkafikk li kien irringjat fir- Republika Ċeka, u żewġ ħuttafiet waħda mis- Slovenja u l-oħra mid-Danimarka.

Dawn kellhom ċurkett bil-pajjiż ta' fejn ġew irringjati u n-numru uniku tagħhom.

Nisperaw li narawkom l-attività li jmiss.

Ġaħġaħ

Ringer tal- BirdLife qed jirringja pitirross.

Fir-ringing tintuża tnalja speċjali b'toqob ta' daqsijiet differenti skont il-ħxuna ta' sieq l-għasfur.

Hekk hu!

Ħa nżuru ż-żewġ riservi tal-BirdLife fl-istess ġurnata!

Dawn huma l-Għadira u s-Simar, ekosistemi uniċi u importanti għall- għasafar.

Billi fihom l-għadajjar, jiġbdu ħafna speċi t'għasafar.

Ħa nibdew mill-Għadira u wara ftit berdwoċing hemmhekk nimxu lejn Għajn Żejtuna, l-Imġiebaħ u l-Mistra.

Tinstema' triq twila imma tinkwetawx, aħna nieqfu spiss biex nitpaxxew bil-ġmiel ta' xi għasfur jew bil-pajsaġġ li f'dawn l-inħawi sabiħ ħafna.

Minn hemm imbagħad niġbdu lejn Is-Simar.

Jekk qrajtu l-artiklu f'paġna 8 forsi tgħidu min jaf kemm ħa tkun twila l-lista tal-għasafar.

Mod wieħed hemm biex tkunu tafu: ejjew il-ħarġa!

Data il-Ġimgħa 13 Diċembru 2013 Niltaqgħu 9am quddiem ir-riserva tal-Għadira Nispiċċaw 4pm fir-riserva tas-Simar (fix-Xemxija) Ġibu ikel u xorb • żarbun tajjeb għall-mixi • tromba • kamera Età Falko 13+

Ta' min niltaqgħu ftit fil-vaganzi tal-Milied.

F'dak iż-żmien il-Buskett ikun mimli għasafar.

Pitirrossi, mlievez, kapineri u vjolini kull fejn tħares u dawn ma joqogħdux kwieti, u speċjalment filgħodu l-arja tkun mimlija għana!

Ħa jkollna ċ-ċans ukoll nosservaw ftit ringing li jsir minn ringers liċenzjati.

Wara nimxu ftit lejn l-inħawi ta' Ħad-Dingli ngawdu l-veduta.

Mixja tal-Milied Data Il-Ġimgħa 27 Diċembru 2013 Ħin 9am sa xi 1pm Niltaqgħu u nispiċċaw fit-Tinda tal-Buskett Ġibu ikel u xorb • żarbun tajjeb għall-mixi • tromba • kamera Età Falko 13+

U bħala sorpriża, tal-Falko ħa jġibu ftit kejk tal-Mil… >Ngnn!<

MARELLI x'peċluqa fik!

Meta morna Kemmuna… Nhar is-Sibt 26 Ottubru iltqajna fis-7.30am għall-attività tant mistennija ta' Kemmuna.

Għalija kienet esperjenza eċitanti għax qatt ma kont għadni mort Kemmuna.

Rajna għasafar differenti li kienu qed ipassu minn fuqna fosthom spanjulett, mlievez u sturnell.

Fl- osservatorju tal-BirdLife rajna ghasafar bħal pitirross, buċaqq tax- xitwa u fjamma li xi ringers kienu qed jaghmlulhom ċurkett żgħir u jeħdulhom kejl tal-gewnaħ u l-piż.

Wara rħejnielha għal mixja mad- dawra ta' Kemmuna, fejn osservajna gmiel ta' natura li rari taraha fil-ħajja ta' kuljum.

Dħalna ġol-Batterija ta' Santa Marija li tinsab f'tarf minnhom tal-gżira u stajna naraw il-veduta ferm aħjar.

Għal xi 5pm qbadna d-dgħajsa lura lejn Malta, u waqt il-vjaġġ gawdejna ftit il-Blue Lagoon u rajna ħafna daħliet ta' għerien li hemm mad-dawra ta' Kemmuna.

Kienet gurnata ferm interessanti li għenitni napprezza aktar is-sbuħija ta' pajjizi u nitgħallem dwar l-għasafar li jpassu mill-gżejjer Maltin.

Inħeġġiġkom tattendu l-attivitajiet Falko.

Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ċempel 99214143 / 99809190 jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com.

Natura 2000 Postijiet f'Malta protetti

għall-valur naturali tagħhom.

L-istatwa ta' San Pawl.

Skont l-għidut, il-ġifen li fuqu kien San Pawl inkalja f'dawn l-inħawi.

Fil-verità ħadd ma jaf fejn.

Il-fdal ta' ħitan tas-sejjieħ jfissru li dari anke Selmunett kellha l-għelieqi u kienet tinħadem

Il-blat fil-wiċċ ta' Selmunett kważi kollu Qawwi ta' Fuq, imma f'xi nħawi jidhru s-saffi ta' taħt.

Hawnhekk tidher żurżieqa tat-Tafal.

Bejn Selmunett u x-xatt ta' Malta hemm biss 83 metru.

Gżira waħda żgħira Għalkemm ngħidulhom il-Gżejjer Selmunett (jew il-Gżejjer ta' San Pawl), fil-verità dawn il-'gżejjer' huma magħqudin b'medda art li tinstab fil-baxx ħafna.

Fil-fatt (sakemm ma jkunxu baħar imqalleb) faċli timxi minn naħa għall-oħra bla ma xxarrab saqajk.

Għalhekk nistgħu nqisuhom gżira waħda.

Selmunett fiha inqas minn 900m tul u l-iktar parti wiesgħa hija biss xi 200m.

Hija gżira żgħira imma b'natura interessanti.

Minbarra li hija Sit Natura 2000, Selmunett ilha mill-1993 riserva naturali, b'diversi restrizzjonijiet fuq l-attivitajiet li jistgħu jsiru hemmhekk.

Flora endemika Kif tistgħu timmaġinaw, il-flora ta' din il-gżira kapaċi tadatta sew għall-ħajja max-xatt, għax kull parti ta' Selmunett hija influwenzata ħafna mill-baħar li jdawwarha.

Dan l-ambjent mhu faċli xejn għall-ħajja – pjanta taf filli ssib ruħha taħt il-

Il-Gżejjer Selmunett

Fejn huma?

Il-Gżejjer Selmunett qegħdin f'tarf il- bajja tax-Xemxija, mhux bogħod mill-Mistra

baħar u filli barra mill- ilma, spiss miksija bil-raxx mielaħ, b'irjieħ qawwijin fuq bażi regolari, u ma ninsewx ukoll in-nixfa qawwija tas-sajf.

Minkejja dawn id- diffikultajiet, fuq din il-medda art żgħira nsibu veġetazzjoni interessanti li tinkludi diversi speċi endemiċi jew rari.

Insibu per eżempju l-Limonju ta' Zerafa, speċi mhedda, il-Limonju ta' Malta, ix-Xebb u l-Bebuna tal-Baħar.

Insibu wkoll ix- Xewk tal-Gaġġa (ukoll speċi mhedda u li ftit fadal minnha fil-pajjiż) u l-Papocci ta' Malta.

Fawna rari Il-fawna

tgħix f'kundizzjonijiet xejn faċli, u għalhekk insibu diversi speċi ta' invertebrati li huma adattati għall-ħajja f'ambjenti diffiċli, fosthom diversi speċi ta' bebbux, ħanfus u ħnieżer l-art,

ta' Selmunett ukoll

tkun kapaċi

Ħamrija baxxa b'xagħri u steppa

Blat li spiss jintleħaq mill-mewġ

Fdal ta' ħitan tas-sejjieħ u bini ieħor

Mogħdija

L-istatwa ta' San Pawl

Il-Bebuna tal-Baħar (Maltese Sea Chamomile) hija endemika.

Il-Ħuttafa 119 • Diċembru 2013 • p11

Il-fish farms jiġġeneraw ħafna ħmieġ tal-ħut, li spiss jifga l-ħajja ta' qiegħ il-baħar.

Il-far huwa wieħed mill-iktar annimali li jagħmlu ħsara lin-natura.

Il- firien qerdu l-fawna u l-flora ta' ħafna gżejjer żgħar madwar id-dinja.

fosthom speċi endemiċi.

Sa ftit snin ilu, kienet tinstab ukoll popolazzjoni ta' fenek selvaġġ fuq Selmunett, imma din inqerdet kaġun ta' mard.

Forsi l-iktar annimal magħruf ta' dil- ġżira hija l-Gremxula ta' Selmunett.

Proprjament hija l-istess speċi bħalma naraw tiġri fil-ġonna tagħna, imma l-gremxul ta' Selmunett huwa razza b'ilwien kemmxejn differenti, u tinsab hemmhekk biss.

X'aktarx li minħabba li Selmunett ilha maqtugħa mill-bqija ta' Malta, il-gremxul li kienu fuqha ftit ftit evolvew b'mod differenti u ffurmaw sottospeċi partikolari.

Illum hemm dubju serju dwar jekk il-Gremxula ta' Selmunett għadhiex fil-fatt teżisti.

Dan għaliex, sfortunatament, fuq

Selmunett wasal ukoll annimal ieħor li għamel ħafna ħsara, lill-gremxul kif kemm ukoll lil speċi oħra ta' natura.

Qed nitkellem fuq il-Far, annimal li jiekol minn kollox u li l-popolazzjoni tiegħu kapaċi Ftit snin ilu beda programm biex jinqerdu l-firien minn fuq Selmunett, imma minkejja li l-proġett ħalla riżultati tajjeb, xorta jibqa' ħafna xogħol x'isir.

f'qasir żmien.

tikber ħafna

Tkun tassew ħasra li kellna nitilfu din il-ġawhra żgħira ta'

natura fil-Gżejjer Maltin!

Il-Gremxula ta' Selmunett Podarcis filfolensis kieselbachi hija probabbli estinta.

Il-Papoċċi ta' Malta (Maltese Toadflax) tinsab biss f'Malta u f'Lampedusa u Linosa, żewġ gżejjer żgħar ġirien tagħna.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

Ħareġ.

Il-Kalendarju 2014 tal-BirdLife

Għall-bejgħ €2.50 miċ-Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar


l a ħ g 2 €

Il-Gawwija Rasha Kannella narawha komuni fix-xitwa speċjalment fil- portijiet

Ħbieb Ħuttaf…

Kellna ftit ġranet kesħin mhux ħażin dix-xitwa.

Imma ħdejn l-inġazz li kellhom in-naħa ta' fuq tal-Ewropa, ix-xitwa tagħna qisha s-sajf!

Ħafna għasafar jafuh dan u għalhekk kull ħarifa jinżlu jfittxu l-inħawi tal-Mediterran.

Jekk jibqgħu fl-artijiet tat-tramuntana jiffriżaw.

In-naħat tagħna huma iktar sħan mill-Ewropa ta' fuq għax qegħdin iktar viċin tal-ekwatur (equator).

Biex tagħqad, mhux bogħod minna hemm l-ikbar deżert sħun tad-dinja – is-Saħara – u dak ikompli jsaħħan l-arja mal-Mediterran kollu.

Barra minn hekk, il-baħar stess ma jħallix it-temperaturi jitbaxxew jew jogħlew wisq.

U Malta tgħum eżatt f'nofsu!

Mhux ta' b'xejn qatt ma nlaqqtu l-estremi tat-temp.

U mhux ta' b'xejn jien u nikteb dan l-editorjal qed nisma' mit- tieqa Vjolin tax-Xitwa jgħanni kważi se toħroġ qalbu.

Il-Vjolin tax-Xitwa (chiffchaff) jkun komuni f'Malta daż-żmien..

Għasfur daqs nitfa mingħajr kwiet f'ġismu.

Dejjem jgħarrex qalb il-weraq ifittex dud u insetti.

Hawnhekk għandu xalata, x'ma jkantax!

Kieku baqa' l-Ġermanja jew il-Polonja jew min jaf minn fejn ġie, kieku ilu li sar ice-cube miskin.

L-ekwatur huwa l-usa' parti tad- dinja, l-eħxen parti tal-ballun.

Pajjiżi f'dawn l-inħawi jkunu iktar sħan għax ir-raġġi tax-xemx jinżlu fuqhom dirett u b'iktar qawwa.

il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet Aħbarijiet mid-Dinja Il-Ġojjin L-Isteppa Attività Intervista mal-Erika Erba' Mammiferi Arti u Ritratti Paġna Falko Pembroke

il-Kumitati Ċentrali

B'daqshekk kellek għalfejn tilbes ta' weirdo?

Aħna

Malta vera xxurtjati li jkollna daqshekk għasafar fil-pases u fix-xitwa, u kollu bis-saħħa tal- pożizzjoni tal-Gżejjer Maltin.

Kieku pajjiżna kien x'imkien ieħor – ngħidu aħna f'nofs l-Atlantiku jew fin-North Sea – ma kienx ikun daqshekk tal- imfittex mill-għasafar passa. kważi L-għasafar jixirqilhom ikunu fil-bandiera ta' Malta :)

Il-Vjolin issa waqaf jgħanni, u floku issa hawn Sturnell qed jagħmel ħoss qisu bieb iżaqżaq!

l-membri żgħar u Klabb Ħuttaf huma żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Frar 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Mal-faċċata

Il-fenek selvaġġ (wild rabbit) huwa l-ikbar mammiferu selvaġġ ta' Malta.

Probabbli mhuwiex indiġenu imma kien iddaħħal Malta fl-antik, forsi mir-Rumani.

Illum huwa meqjus parti mill-fawna ta' pajjiżna.

Il-fenek fir-ritratt huwa żarmuġ (ferħ) ta' ftit ġimgħat!

Ritratt ta' Aron Tanti

Gamiema fuq il- bejta, ritratt meħud Kemmuna.

Bi nhar iz-Zakak Abjad jinfirex mal-kampanja u fil-widien.

Daqshekk daħlu zizka bojod jorqdu l-Belt Valletta.

Fil-11 Jannar 2014 wara nofsinhar inġabru l-Belt Valletta grupp ta' 20 membru tal-BirdLife.

Xogħolhom kien ħa jkun li jgħoddu z-zizka bojod waqt li dawn l-għasafar ikunu deħlin jorqdu.

Il-membri tqassmu madwar is-swar tal-Belt, ilkoll armati b'karta,

lapes u arloġġ.

U par għajnejn!

Ftit qabel il-5pm bdew jitfaċċaw iz-zizka deħlin sparati mill- kampanja.

Għall-ewwel dehru waħdiet imma sa kwarta wara bdew deħlin bil-gzuz.

U sa 5.35pm spiċċa kollox!

Fil-ħarifa jitfaċċaw Malta z-zizka bojod (white wagtail) u ħafna jibqgħu Malta għax- xitwa.

Iz-zizka għandhom drawwa li filgħaxija jinġabru fi gruppi biex jorqdu f'siġar kbar kennija (jgħidulu roost).

L-ikbar roost taz-zizka bojod f'Malta huwa fis-siġar ta' ħdejn il-konkatidral ta' San Ġwann fil-Belt Valletta.

Il-BirdLife ilha mill-1986 tagħmel roost counts kważi kull sena.

Ir-rekord kien 7761, fl-2009.

imbagħad reġa' ltaqa' biex iqabblu jagħmlu u n-numri t-totali.

B'kollox kienu għaddew 7497.

Dan kien it-tielet l-ogħla total minn kemm il-BirdLife ilha tagħmel dan l-istudju.

Grazzi lill-membri li ħadu sehem speċjalment lil Denis Cachia li organizza l-attività.

Ma nafx jien.

Tini sodda u ttini xejn.

li għadda

Rari u grixti F'Diċembru reġa' tfaċċa Malta Gallozz tal-Afrika (Allen's Gallinule Porphyrula alleni).

Din kienet ir-raba' darba li dan l-għasfur rari mill-Afrika qatt deher f'pajjiżna.

Daqshekk ġbarna firem biex nippruvaw inwaqqfu l-kaċċa fir-rebbiegħa.

Skont il-liġi dan in-numru huwa kbir biżżejjed biex il-gvern jagħmel dak li jgħidulu referendum.

Referendum huwa meta fil-pajjiż ikun hemm kwistjoni jiddeċiedi fuqha l-gvern, jiddeċiedu n-nies stess billi jivvutaw iva jew le.

Il-problema tal-kaċċa fir-rebbiegħa ilha għaddejja s-snin u mhemmx li tinqata' darba għal dejjem.

Għalhekk il-BirdLife u diversi għaqdiet ambjentali oħrajn ingħaqdu flimkien, ħarġu fit-toroq u l-pjazez u l-ħwienet bil-karti u bdew jiġbru eluf ta' firem.

Ġbarna xi 44,000 firma, u kieku bqajna għaddejin żgur konna niġbru iktar.

Jidher ċar li hawn ħafna Maltin li jixtiequ l-ġid lill-għasafar.

importanti għall- Ir-rebbiegħa hija żmien għasafar għax ikunu qed jibdew ibejtu biex irabbu familja ġdida.

Għalhekk dan huwa l-iktar żmien meta għandna nħarsuhom, speċjalment għasafar bħall-gamiem u s-summien li qed jonqsu fl-Ewropa.

Imma l-kaċċaturi Maltin iridu l-maqlub.

Iridu jitħallew ikomplu jisparaw fir- rebbiegħa fuq il-gamiem u s-summien.

Fl-aħħar Il-Ħuttafa ġibna r-ritratt tax-xellug u tħassibna fuq il-futur ta' dik il-povra ħarruba li spiċċat f'nofs triq ġdida li qed jibnu fil-Manikata.

Minn dak iż-żmien 'l hawn ġara kif bsarna.

Kif taraw mir-ritratt tal-lemin il-ħarruba issa taret minn hemm.

Biex forsi tibqa' ħajja, inqalgħet bil-galbu u reġgħet tħawlet fil-qrib (fejn turi l-vleġġa).

Aħna nisperaw li tibqa' ħajja dil-ħarruba.

Nisperaw ukoll li min jippjana l-iżvilupp fil-kampanja juri rispett sura lejn is-siġar, mhux qishom ma jeżistux!

ilu żorna

Ftit l-povra ħarruba li bħalissa qisha skeletru.

Rajnielha ħafna weraq ġdid qed jinbet mil- friegħi u tidher għadha ħajja.

Imma biex inkunu ċerti trid tgħaddi mqar sena.

17 Diċembru 2013

Kaċċa Stop!

L-Albanija ħa twaqqaf il-kaċċa kollha għal sentejn.

Ħafna għasafar (speċjalment tajr tal- priża bħal ajkli) u anke orsijiet qed isiru rarissmi f'dal-pajjiż.

Dan qed jiġri minħabba l-ħafna kaċċa bl-addoċċ li ssir hemmhekk kull sena, speċjalment minn mijiet ta' kaċċaturi Taljani li jmorru hemm u jagħmlu ħerba.

Fil-mira!

L-Istati Uniti għandhom liġi tajba jisimha Endangered Species Act li tipproteġi annimali rari.

Fost dawn hemm il-lupu, li ilu protett mill-1974.

Imma issa qed jitħajru jneħħu l-lupu mil-lista.

Dan kollu biex ipaxxu l-kaċċaturi, li mejtin biex jerġgħu jibdew joqtlu l-lupu, ħalli jħossuhom vera heroes.

Ħu ħsieb il-lupu, Sur Obama, inkella ma nibqgħux inħobbuk.

Matul is-sena 2013, l-enerġija mir-riħ kompliet tiżdied madwar id-dinja.

Għalkemm naqset f'xi pajjiżi bħall-Istati Uniti, żdiedet sew f'pajjiżi bħall-Kanada u ċ-Ċina.

Fis-sena 2012 l-enerġija totali mir-riħ kienet 283 gigawatts.

Fl-2013 telgħet għal 318 gigawatts, żieda ta' 12.4%.

Numru sabiħ.

il-figura

tisħon

Ikel ġdid!

Minħabba il- li qed klima, l-istaġun tas-silġ fl-Artiku qiegħed jiqsar.

L-orsijiet bojod qed ibatu l-ġuħ għax bla silġ ma jkunux jistgħu jikkaċċjaw il- foki.

Fil-fatt fil-Kanada xi orsijiet imġewħin qed iduru għall-bejtiet ta' għasafar bħal eiders (tip ta' papri) u jiklulhom il-bajd – eluf u eluf ta' bajd.

l-ħin kollu

In-naturalisti jsibu annimali ġodda madwar id-dinja, is-soltu xi insetti jew żrinġijiet żgħar.

Imma dan l-aħħar fil-foresti tropikali tal-Brażil u l-Kolumbja skoprew tapir ġdid li jiżen sa 110kg! indiġeni kienu In-nies ilhom jafu bih imma għax- xjenza huwa ġdid: Tapirus kabomani.

Mela issa fid-dinja hawn b'kollox 5 speċi ta' tapiri.

Kull sena fl-Istati Uniti biss huwa stmat li jmutu kważi biljun għasfur għax jaħbtu mal-ħġieġ tat-twieqi.

L-għasafar ma jarawx il-ħġieġ bl- istess mod li narawh aħna u spiss ma jindunawx bih.

Għalhekk itiru għal ġo fih u ħafna drabi jmutu mad-daqqa.

L-aħjar mod biex nevitaw dan huwa li jitwaħħlu tejp jew stikers mal-ħġieġ.

L-istat Idaho (USA) qed ta' jitħajjar iħalli tfal ta' 10 snin joħorġu għall-kaċċa!

Din l-idea stupida u perikoluża ħarġu biha biex iżid il-bejgħ ta' snieter u rajfils!

Wieħed mill-għorrief li jrid dil-liġi nstema' jgħid: "X'hemm isbaħ milli l-familja kollha toħroġ tgawdi n-natura!"

Prosit, għal dawn tgawdi n-natura it-tuba jfisser toqtol l-annimali!

Studju li ilu għaddej ħafna snin sab li mill-1993 sal-2011 il-friefet il-lejl tal-Ewropa żdiedu b'43%.

Il-friefet il-lejl kienu naqsu sew fis- seklu 20, l-iktar minħabba l-qerda tal-ambjent naturali tagħhom u minħabba bexx u kimiċi.

Bis- saħħa tal-ħarsien u proġetti 1konservazzjoni, dawn ta' il- mammiferi tal-ġenn qed jerġgħu jirkupraw.

Ftit ġimgħat ilu l-Kenja għaddiet liġijiet ġodda kontra n-negozju illegali fl-2avorju tal-iljunfanti.

Ftit ilu nqabad Ċiniż bi 3.4kg avorju.

Tellgħuh il-qorti akkużat li qed jinnegozja fl-avorju u weħel multa ta' €171,000 (jew seba' snin ħabs). tal-iljunfanti Il-qtil żdied sew f'dawn l-aħħar snin, forsi dawn il-liġijiet ħorox jgħinu biex tonqos dit-traġedja.

1konservazzjoni = Meta annimali, pjanti jew ambjenti rari jingħataw protezzjoni u għajnuna speċjali biex jerġgħu jżidu u jinfirxu, u ma jibqgħux fil-periklu li jinqerdu.

2avorju (jew ivorju) = Il-materjal li minnu magħmulini in-nejbiet twal tal-iljunfanti.

L-avorju jinbiegħ l-iktar fiċ-Ċina, fejn jaħdmuh fi statwetti jew jagħmlu minnu 'mediċina'.

Mediċina li ma taħdimx, s'intendi.

X'nista' nara tgħid?

Ġojjin Linnet

Il-Ġojjin huwa wieħed mill- għasafar tal-għana li jidhru fi żmien il-passa.

Dari kien aktarx l-aktar wieħed komuni fosthom, imma f'dawn l-aħħar snin naqas sew.

L-istorja tiegħu, sfortunatament, hija komuni fl-Ewropa – it-tibdil fil-biedja u l-bexx ċekknu l-popolazzjoni tiegħu b'xi 60%.

Minbarra fl-Ewropa, il-Ġojjin

jinstab ukoll fl-Afrika ta' Fuq

u fil-punent tal-Asja.

Dawk li jgħixu n-naħa ta' fuq tal- Ewropa jpassu, l-oħrajn huma ġeneralment 1residenti.

Jingħad li sa ftit snin ilu xi pari Ġojjini kienu għadhom residenti f'Għawdex imma mid-dehra spiċċaw ukoll.

Kieku jitħalla hemm ċans tajjeb li dan l-għasfur jerġa' jibda jbejjet f'pajjiżna.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1residenti = Meta annimal ikun tal-post u mhux tal-passa.

Kif rajna f'Il-Ħuttafa 118 l-ambjent tar-raba jiksi iktar minn nofs Malta, u kif rajna f'Il-Ħuttafa 119 l-ambjent urban (bini, eċċ.) jiksi terz ieħor minn Malta.

Jekk tgħaqqadhom flimkien tinduna li ftit jibqa' post f'pajjiżna għall-ambjent naturali.

U hekk hu, għax xi 18% biss ta' Malta nistgħu

Hawn diversi tipi ta' ambjenti naturali u f'Malta l-iktar komuni fosthom hija l-isteppa.

L-isteppa tikber fejn hemm art b'ħamrija baxxa u fqira (nieqsa mis-sustanzi).

Fl-isteppa jikbru pjanti baxxi u ma ssibx siġar.

L-iktar li jixxala huwa l-ħaxix, xewk

u xi pjanti tal-basla (bħall-berwieq u n-narċis).

Hemm tipi differenti ta' steppa, skont l-art li tkun.

Per eżempju hemm l-isteppa tat-tafal, fejn tispikka l-ħalfa, ħaxixa li tikber qisha trofof griżi.

Steppa oħra tikber fuq art li darba kienet tinħadem imma li ntelqet wara li taret kważi kollha

l-ħamrija

mar-riħ.

Fl-isteppa jgħixu ħafna insetti, fosthom ġurati, friefet u ħanfus. wkoll busaqajn u brimb.

Busaqajn x'ikun?

Hemm ġ-ġej wieħed n-naħseb..!

Medda steppa fl-inħawi ta' Ras il-Pellegrin.

Fin-naħa tan-nofs tar-ritratt tidher tikber il- ħalfa, u fin-naħa t'isfel (bil-fjuri ħomor) hemm roqgħa silla, pjanta oħra tal-isteppa.

Data Il-Ħadd 23 Marzu 2014 Niltaqgħu fil-pjazza tas-Siġġiewi Ħin 9am Nispiċċaw Il-Maqluba (ħdejn il- Qrendi) xi 12.30am Ġibu ikel, xorb, żarbun tal-mixi Merħba membri* u l-familji, ħbieb…

*Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+).

Kif nagħmlu kull sena, dir-rebbiegħa ħa jkollna l-Maratona.

Mixja ftit twila imma xorta sabiħa għax ngħaddu mill-kampanja u l-kilometri bilkemm narawhom.

Anzi dis-sena r-rotta ħa nqassruha ftit.

B'hekk inkunu iktar rilassati u ngawdu iktar in-natura li fir-rebbiegħa tisplodi bil-kuluri.

Wara l-mixja, għal min irid ħa jkun hemm trasport lura għas-Siġġiewi.

Dis-sena ġejjin magħna wkoll il-membri l-kbar tal-BirdLife.

Fl-istess ħin niġbru ftit fondi F'din l-attività aħna niġbru wkoll xi flus biex nixtru xi ħaġa bżonnjuża għall-BirdLife.

Per eżempju bil-flus mill-mixja tas-sena l-oħra (€1526) xtrajna solar panels biex indaħħlu ftit elettriku fiċ- ċentru żgħir tar-ringing li għandna fuq Kemmuna (ritratt tal-apparat mixtri hawn taħt).

Bis-saħħa ta' dan l-apparat ir-ringers li jmorru jistudjaw l-għasafar fuq Kemmuna jkunu jistgħu jixegħlu bozza

Wara ħafna riċerka għall-aħjar sistema, l-apparat xtrajnieh u ftit ġimgħat oħra nwaħħluh fil-post, fuq Kemmuna.

filgħaxija!

Dis-sena ħa nużaw il- fondi biex nixtru trombi u lentijiet biex jużawhom l-istudenti fir-riservi tal- Għadira u s-Simar.

Din mhix l-ewwel darba li ħa nixtru apparat bħal dan, u dan għaliex b'xorti ħażina t-trombi ma jservux ħafna snin.

tgħinuna niġbru dal-proġett għal flus użaw il-karta sponsor li waslitilkom ma' dal- magażin.

Għandkom iktar dettalji fuq il-karta stess.

Grazzi ħafna.

Intervista ma' Fjura

X'kien għandek isem ta' tifla?

Ara l-ieħor!

Forsi l-bniet issemmew għalija eh!

U bil-ħaqq għandi ismijiet oħrajn: Leħjet ix-Xiħ, Savina, Sagħtar Aħmar, Issopu.

Allura Savina, inti pjanta komuni jew rari?

Ma tantx jien komuni imma f'xi nħawi fejn hemm l-ambjent tiegħi taf tara ħafna 1arbuxxelli minna.

X'inhu l-ambjent tiegħek?

Jien fix-xagħri nixxala.

Il-fjuri issa biss żmienhom jew għandek staġun twil?

Il-fjuri niftaħhom f'Jannar u Frar, imma le ma tantx idumu.

Ifuħu?

Xejn speċjali imma n-naħal xorta jsibhomli u jiffanga fihom!

Għandek xi problemi?

Ma tantx, ħlief li x-xagħri hawn xi nies jaħsbuh tajjeb biss biex tarmi fih xi trakk terrapien!

Qed nara xi arbuxxelli maħruqin.

Hawn min iħobb jaħraqkom ukoll?

Le ruħi dawk mhux maħruqin.

Dak għax meta jinxfulna l-fjuri jsiru bukketti kannella u jkun qisu xi ħadd tahom in-nar.

Serraħtli rasi.

Ċaw u grazzi.

Tkun 'l hawn għaddi.

1arbuxxell = siġra baxxa u folta, bl-Ingliż bush jew shrub.

Il-Qanfud Il-Qanfud (Algerian hedgehog Atelerix algirus) ta' Malta differenti mill- qanfud tal-Ewropa għax tagħna ġie mill-Afrika ta' Fuq.

Jiekol insetti, ħniex u bugħarwien.

Joħroġ bil-lejl u spiss itajruh il-karozzi :( X'aktarx li ddaħħal Malta mill- bniedem fl-antik.

Il-Ballottra Il-Ballottra (weasel Mustela nivalis) hija l-uniku karnivoru tal-art li għandna Malta.

Hija żgħira ħafna u tiekol l-iktar ġrieden u firien, kultant iżżarma xi bejta għasafar jew tkaxkar żarmuġ ta' fenek.

Jista' jkun li mhix indiġena imma li ddaħħlet Malta fl-antik.

Fil-Gżejjer Maltin għandna żewġ speċi ta' bugeddum, wieħed f'Malta u l-ieħor f'Għawdex.

Qisu ġurdien imma huwa mill-familja tal-qanfud u jiekol insetti u annimali żgħar oħra.

Dan huwa t-tieni l-iżgħar mammiferu tad-dinja!

Il-Pipistrell F'Malta għandna erba' speċi ta' pipistrelli u mhux faċli jingħarfu minn xulxin.

Dan tar-ritratt huwa probabbli l-Pipistrell tal-Faxx (Kuhl's pipistrelle Pipistrellus kuhli).

Bħal friefet il-lejl oħra jittajjar filgħaxija u jiekol baħrijiet u nemus.

Grazzi lill-ħabib tagħha John J Borg għal xi tagħrif dwar il-friefet il-lejl.

Malta nieqsa sew mill- mammiferi imma le mhux dawn l-erbgħa biss għandna!

Xi darba niltaqgħu ma' ftit oħrajn.

Biss biss hemm ieħor f'paġna 1.

Baqa' ftit kalendarji x'jinbiegħu.

Issa qegħdin €1.50 biss.

Mir-riservi naturali jew miċ- Ċentru BirdLife f'Ta' Xbiex

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta*. imejl il-huttafa@birdlifemalta.org indirizz BirdLife Malta

57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120

*Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Kamaleonti ta' Jonathan Pullicino

Blonġun Sekond ta' Kimberly Gauci

Jien naf ngħum daqs blonġun.

Jien smajt li taf tgħum daqs kantun.

Attività għal Sibt il-Għid • 19 April 2014

r u l u k i t ħ g A

Iktar attività

Ejjew gawdu!

Nhar Sibt il-Għid il-BirdLife ħa torganizza attività għall-familja fir-riserva tas-Simar: logħob, tal-Għid, tfittxija għall-bajd eċċ. Għal iktar tagħrif ċemplu 21347644/5 jew ibagħtu imejl lil office@birdlifemalta.org

Lill-Falko nistgħu ngħidulha ilna

Happy Birthday għax proprju sena li bdejna!

intom ħadtu tgħid gost daqsna.

Tista' għamilna minn kollox: mixjiet fil-kampanja (anke night hike), tlajna Għawdex u Kemmuna, żorna r-riservi.

Rajna ħafna għasafar, imma anke ħlejjaq oħra u pajsaġġi sbieħ.

Fuq kollox għamilna ħafna ħbieb ġodda. tagħna qed nippjanaw jżidu mal- attivitajiet ġodda avventura.

Imma għandna bżonn l-għajnuna tagħkom.

Iżjed ma nkunu Falkuni iżjed nieħdu gost, x'taħsbu?

Għalhekk ħeġġu lil sħabkom jiġu l-attivitajet magħkom u biex jidħlu membri fil- BirdLife.

Nisperaw li nkomplu naraw uċuh ġodda ta' membri li jkunu għadhom kemm daħlu.

Għat-tieni sena

li ħa

Nagħtu wkoll merħba kbira

il- membri tal-Klabb li dis-sena jagħlqu 13-il sena u li għalhekk isiru awtomatikament Falkuni.

Importanti li ġġedu l-miżata fil-Klabb inkella titilfu ċ-ċans li dduqu l-Falko!

lil dawk

Meta tkunu membri tal-BirdLife turu kemm in- natura Maltija hi għal qalbkom.

Il-flus li tagħtu jgħinu lill-BirdLife tkompli x-xogħol fl-edukazzjoni, fir-riservi u fil-protezzjoni u l-istudju tal-għasafar.

Imma aktar minn hekk, permezz tal-ħarġiet u tal-magażin Il-Ħuttafa intom titgħallmu iktar dwar l-ambjent naturali.

Malta għandha bżonn żgħażagħ li jafu l-proċessi kumplessi ta' kif jiffunzjonaw l-ekosistemi.

Pajjiżna għandu ħafna bżonn ta' nies li jifhmu fin-natura u li jixtiequ jagħmlu l-parti tagħhom għall-ħarsien ta' dawn l-ekosistemi.

Li tkunu membri fil-BirdLife jaf ikun l-ewwel pass biex issiru dawn in-nies.

Narawkom għal xi ħarġa.

Min hu l-piggy li kiel biċċa mill-birthday cake tal-Falko?

X'għarukaża!

Tal- mistħija!

Aħna tal-Falko mhux se ngħidu le għal sfida u għalhekk ħa mmorru aħna wkoll il-mixja maratona ta' Marzu mal-bqija ta' Klabb Ħuttaf.

Araw paġna 6 għad-dettalji.

Hekk hu!

Ħa naraw kemm jirnexxielna naraw speċi t'għasafar f'xi sitt sigħat berdwoċing!

Aħna l-Leaders tal-Falko konna l-ewwel li għamilna attività bħal din f'Malta (araw Il- Ħuttafa 119) imma din id-darba ħa tkun għall- membri kollha tal-BirdLife.

Minn ħa jgħid le għal ċans li jdur diversi postijiet fil-kampanja bħar- riservi, Foresta 2000 u l-Buskett, jara ħafna għasafar, jitgħallem iżjed kif jagħrafhom u dan kollu fl-eqqel tal-passa?

Ċans ta' premjijiet sbieħ.

Hemm wisq irqaqat biex noqogħdu nġibu kollox hawn, għalhekk min hu interessat jikkuntattjana u nibagħtulu d-dettalji kollha.

Fir-rebbiegħa mhux ta' min ma jitlax ġurnata Kemmuna.

Is-sena l-oħra ħadna ħafna gost, min jaf forsi dis-sena nerġgħu ninzertaw xi għasfur speċjali bħall-aħħar darba!

Għandna naraw xi kaċċamendula, żanżarelli u xi tajra safra.

Ħa jkollna ċ-ċans ukoll naraw ftit bird- ringing għax kif inkunu hemm ngħaddu waħda sar-Ringing Station Imbagħad nimxu ftit fuq ix-xagħra u s-sisien, u ngawdu l-kwiet u l-ġmiel ta' dil-gżira żgħira.

niltaqgħu fis-7.15am (il-lanċa titlaq fis-7.30am) post Iċ-Ċirkewwa quddiem il-gabbana ġibu flus għal-lanċa (xi €10), żarbun għall- mixi, ikel, ilma, tromba, kamera, beritta, sanblokk età Falko 13+

Fit-13 Diċembru 2013 imxejna mir-riserva tal-Għadira sa dik tas-Simar.

Gawdejna kampanja mill-isbaħ, kif tistgħu taraw mir-ritratti ta' sħabna membri Kimberly Gauci u Jonathan Pullicino.

Ilmaħna wkoll xi għasafar, fosthom żewġ imragen, blonġun sekond (ritratt p.8) u fjamma sewda.

Rajna wkoll kamaleonti (ritratt p.8).

Waqfa L-Imġiebaħ waqt il-ħarġa tat-13 Diċembru 2013.

Sibuna fuq facebook.

Jekk tfittxu Falko BirdLife Malta għandkom issibu l-paġna l-ġdida tagħna.

Ittawlulha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Tista' jew iċċempel 99214143 / 99809190 jew tibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com jew tħalli messaġġ fuq Facebook.

għall-valur naturali tagħhom.

Natura 2000 Postijiet f'Malta protetti Pembroke

It-Torri tal-Madliena nbena fl-1658 fi żmien il-Gran Mastru Martin de Redin

Minħabba li r-ritratt miġbud fi Frar, fl-isteppa jispikka ħafna l-berwieq għax ikun bil-fjuri.

Ilkoll x'aktarx li smajtu bil-lokalità ta' Pembroke, jew anke żortu l-post.

Pembroke huwa raħa żgħir fl-inħawi ta' Paceville, Is-Swieqi u San Ġiljan – mhux parti ta' Malta li tant nassoċjaw man-natura normalment!

Minkejja dan, ix-xagħri li nsibu fl-inħawi ta' Pembroke huwa wieħed mis-siti naturali importanti tal-Gżejjer Maltin, tant li dan huwa Sit Natura 2000.

Ambjent li mhux faċli tgħix fih

Allura x'hemm daqshekk speċjali f'Pembroke?

Ħafna affarijiet.

Ix-xagħri huwa minnu nnifsu ambjent ta' valur kbir, li fih insibu arbuxxelli u pjanti żgħar adattati sew għan-nixfa tas-sajf u l-qilla tax-xemx, u għar-rih – tinsewx li mingħajr tas- siġar, fuq medda miftuħa il-baħar, pjanta viċin żgħira trid tkun kapaċi tkampa anke f'riħ qawwi, speċjalment xi grigal mgħobbi raxx mielaħ tal- baħar.

Fejn qiegħed?

Pembroke qiegħed max-xatt fil-grigal ta' Malta, bejn St Andrews u Baħar iċ-Ċagħaq.

tagħrafhom mid- dehra speċjali tal-fjuri.

Fost l-orkidi li nsibu Pembroke hemm in- Naħla Griża, l-Orkida Ħamra, l-Orkida tat-Tikek u l-Brimba Sewda – dawn jinkludu wkoll speċi rari fil-Gżejjer Maltin.

Dalwaqt jasal l-istaġun tal-fjuri ta' dawn l-orkidi (l-iktar bejn l-aħħar ta' Frar u April) u jekk tmorru passiġġata Pembroke taraw xi spettaklu sabiħ dawn joffru.

Pjanti oħrajn importanti huma t-Tewm Irqiq ta' Malta u l-Limonju ta' Malta, żewġ speċi endemiċi għal Malta.

Minħabba li Pembroke qiegħed mal-baħar insibu wkoll diversi pjanti tipiċi tax-xatt, bħax-Xebb

xagħri tax-xatt

xagħri

xagħri bl-isteppa

siġar, arbuxxelli

art imħarbta

mogħdijiet, toroq

Fix-xagħri

ta' Pembroke insibu mhux biss speċi komuni tax- (bħas-Sagħtar) xagħri (bħall- u Għansar u l-Berwieq), imma wkoll speċi li huma inqas magħrufin jew inqas komuni.

B'mod partikolari, ix-xagħra ta' Pembroke hija magħrufa għall-orkidi, pjanti li faċli

Torri Madliena

Rifle ranges tal-Forzi Armati

L-Impjant tar-Reverse Osmosis

Ir-raħal ta' Pembroke

Mappa ta'

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

u l-Bużbież il-Baħar.

Insomma, taħlita tassew interessanti ta' pjanti ta' ambjenti differenti.

Fi żmien ix-xita jinħoloq ambjent importanti ieħor fix-xagħri ta' Pembroke, meta jiffurmaw l-għadajjar tal-ilma helu.

Dawn jinxfu bis-sħana tas-sajf, però sakemm idumu preżenti jipprovdu ħabitat għal diversi speċi li huma speċjalizzati biex jgħixu ċ-ċiklu ta' ħajjithom f'qasir żmien, qabel l-għadira tinxef.

Pjanta partikolari ta' dan l-ambjent li tinstab f'Pembroke hija l-Elatine, li hija endemika għal Malta u għal Lampedusa, gżira żgħira Taljana.

Meta speċi tkun endemika għal xi żewġ pajjiżi biss ngħidu li hi sub-endemika.

Fawna ta' interess ukoll ma tonqosx, kemm fl-għadajjar, kif ukoll fix-xagħri u fl-isteppa.

Fl-għadajjar tal-ilma jgħix il- Gamblu tal-Għadajjar, annimali żgħir u kważi trasparenti, li

bħall-pjanti tal-għadajjar ukoll għandu life cycle qasira.

Fost l-għasafar li tara daż-żmien hemm il-Pespus u l-Buċaqq tax-Xitwa, imma fir-rebbiegħa jitfaċċaw għasafar bħall- Kuda u anke d-Daqquqa tat-Toppu.

Ta' min ngħidu li dan is-sit għandu wkoll valur storiku importanti.

Sabiħ li napprezzaw mhux biss in-natura imma kull aspett ta' wirt pajjiżna.

L-istrutturi militari li nsibu f'Pembroke imorru lura mhux biss għal żmien l-Ingliżi (bħar- rifle ranges li għadhom jintużaw sal-lum mill-Forzi Armati), imma anke sa żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann (bħat-Torri tal-Madliena u l-fugass - speċi ta' kanun imħaffer fil-blat).

Jekk tagħmlu ftit riċerka ssibu stejjer interessanti ħafna marbutin mal-iżvilupp ta' din il-lokalità tul iż-żminijiet.

It-Tursin il-Għul Xewwieki (Thorny Burnet) hija pjanta rarissma li f'Malta li tikber biss f'Pembroke.

Il-Kuda (Northern Wheatear) tagħrafha mid-disinn iswed u abjad fuq denbha, li jispikka ħafna.

It-Tewm Irqiq ta' Malta (Maltese Dwarf Garlic) huwa endemiku għall- Gżejjer Maltin.

Fil-fatt tinsab fir- Red Data Book ta' Malta.

Red Data Book x'jaħbat?

Red Data Book huwa ktieb b'lista ta' annimali u pjanti li jkunu rari u fil-periklu li jinqerdu minn dak il-pajjiż.

Idħol membru jew ġedded sena oħra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegħek!


l a ħ g 2 €

Ħbieb Ħuttaf…

Kemm hu rari li nisimgħu aħbarijiet sbieħ fuq l-ambjent naturali.

Il-ħin kollu jivvintaw proġetti enormi li kollha jibilgħu l-art (jew il-baħar).

Ajruport f'Għawdex, pont bejn Malta u Għawdex (jew mina?), jott marini ġodda, supermarkets u carwashes u pompi tal-petrol ġodda f'nofs il-kampanja.

Iktar m'għandna pajjiż żgħir iktar donnu rridu nifgawh bil-bini.

Kieku qatt nisimgħu li saret xi riserva naturali

ġdida!

Tgħiduli "Iss, imma spiss jiftħu xi ġnien ġdid."

Ħmm veru, imma hemm problema ta, għax f'Malta donnu nsejna x'inhu ġnien!

Fil-ġonna publiċi tal- lum iktar tara ċangatura u konkos milli tara ħamrija u ħaxix.

Iktar tara bankijiet milli tara arbuxxelli, u iktar tara arbli u lampi milli tara siġar u fjuri.

Għalija dak mhux ġnien imma iktar bini!

Mela isimgħuni dawk minnkom li xi darba forsi ssiru planners u periti.

Araw li la tikbru ma tinsewx lin-natura fil-proġetti li jkollkom, owkej!

Min jaf, forsi xi darba Malta terġa' timtela b'ġonna

ta' veru.

Il-Ħuttafa għalqet 20 sena!

L-ewwel ħarġa tal-magażin favorit tagħkom kienet f'Marzu 1994.

Minn dakinhar Il-Ħuttafa ħarġet kull xahrejn bla ma mmissjat waħda.

Awguri għal 20 sena oħra!

L-ewwel ħarġa ta' Il-Ħuttafa (Marzu-April 1994)

Very nice, imma qisu xi ħaġa tal-Lego.

Mal-faċċata

Il-bagħdan aħmar (marsh harrier) huwa fost l-iktar tajr tal- priża komuni li jpassu minn Malta.

Li kieku ma joqtluhx il- kaċċaturi, issir xena regolari li tara dan l-għasfur jissaqqar fuq l-għelieqi jfittex gremxul u ġrieden għall-ikel.

Ritratt ta' Aron Tanti

Ħalib it-Tajr Kbira Fjura tar-rebbiegħa li tikber f'art mitluqa.

il-Kontenut Editorjal Aħbarijiet X'Nista' Nara Tgħid?

Ambjenti u Residenti Attività Twaħħlu… Intervista ma' Peprina Fjuri tar–Rebbiegħa Arti u Ittri Paġna Falko L-Għar tal-Iburdan

il-Kumitati Ċentrali

Martin Austad (kap) • Anne Marie Austad • Nicholas Galea • Timothy Micallef il-Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena.

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, April 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

F'Marzu li għadda fir-riserva naturali tal-Għadira tfaċċa Gallozz tal-Faxxi (Porzana pusilla Baillon's Crake).

Dan l-għasfur huwa iktar komuni fl-Ewropa tal-Lvant u f'Malta rari narawh.

Għalhekk kienet ħaġa speċjali għall-berdwoċers li rnexxielhom jilmħuh.

Il-Gallozz tal-Faxxi mhux talli rari, imma huwa wkoll żgħir, skur u jħobb jistaħba!

Ir-riserva tal-Għadira tkun miftuħa għall- publiku s-Sibt u l-Ħadd (sal-aħħar ta' Mejju) mill-10.30am sa 4.30pm.

Dħul b'xejn.

Aqbżu qabża, forsi taraw xi ħaġa mhux tas-soltu.

Mixja suċċess

Il-Gallozz tal-Faxxi huwa mistħi ħafna.

Il-parteċipanti jaslu f'Tal-Providenza, bil-leaders Ray u Sivie fuq quddiem.

Il-Mixja Maratona ta' Marzu kienet suċċess, kif jafu dawk kollha li ġew.

B'kollox konna 232 ruħ (u 2 klieb!), numru rekord!

Iltqajna filgħodu fil-pjazza tas-Siġġiewi – ir-residenti naħseb ħasbu li ġejja xi invażjoni! – u minn hemm imxejna lejn il-kampanja.

Ħdejn Tal-Providenza waqafna nistrieħu.

Il-leaders imbagħad ħadu lit-tfal fuq biċċa art xagħri u bl-għajnuna ta' worksheet, ritratti u flashcards, qgħadna ninvestigaw il-pjanti tar-rebbiegħa.

Wara din l-attività komplejna nimxu u fl-aħħar wasalna l-Maqluba.

Hemmhekk kien hemm armati tabelli b'xi stampi tal-għasafar biex jingħataw il-kulur.

It-tfal imbagħad ingħataw xi rigali bħala grazzi tal-flus li kien ġabru u fl-aħħar kulħadd rikeb il-vannijiet lura lejn is-Siġġiewi.

B'kollox flus inġabru €1122 – b'dawn il-flus ħa nixtru trombi biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar.

Grazzi kbira

lil kull min ħa sehem, speċjalment lit-tfal li ġabru l-flus, l-għalliema li ġew mat-tfal tal-iskejjel u s'intendi l-leaders li organizzaw kollox.

L-iktar li ġabret flus għall-mixja kienet Giulia Debattista Montalto, li ġabret €124.

Fir-ritratt Giulia (xellug) tidher qed tingħata ktieb minn Kathleen, il- kap ta' Klabb Ħuttaf.

Prosit u grazzi, Giulia!

X'nista' nara tgħid?

Farruġ European Roller

Dan wieħed fost l-aktar għasafar sbieħ li jidhru fil- passa, minħabba l-kuluri li jżejnuh u li fosthom jispikka l-blu.

Fih kważi daqs ħamiema, u meta tarah fid-dawl, ma tistax ma tintlaqatx mid-dehra tiegħu.

Iħobb ipoġġi f'postijiet prominenti, bħall-wajers tad- dawl.

Minn hemmhekk joqgħod jgħarrex għall-priża li tinkludi insetti, gremxul u anke ġrieden żgħar.

Meta jaraha jtir għaliha u jaqbadha mill-art.

Il-Farruġ huwa għasfur tal- imsaġar, imma adatta ruħu wkoll

għall-art agrikola.

Fi żmien in-namra, jibda jinqaleb u jimmanuvra waqt li jtir.

Dan jagħmlu biex jiġbed l-attenzjoni tas-sieħba u anke biex juri t-territorju tiegħu.

Il-mara tbid sa erba' bajdiet u l-bejta tinbena fis-siġar jew mal-wiċċ tal-irdumijiet.

Il-Farruġ ibejjet fl-Ewropa, fl-Afrika ta' Fuq u anke f'parti mill-Asja, imma l-popolazzjoni tiegħu naqset sew.

Dan ġara minħabba t-tibdil li ġabet il- biedja moderna, u minħabba l-kaċċa.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Kif żarmajnieha fjura!

Njaħaa!

Kemm ġejna cool !

Ambjenti u Residenti

Ix-Xagħri

Jekk tisma' trrrrrrrr! fittex il-bufula ħamra fuq xi arbuxxell.

Fis-sajf din tbejjet hawnhekk.

Is-sagħtar tagħrfu mir- riħa tfuħ tal-weraq, u f'Ġunju mit-tapit ta' fjuri vjola li jiksi x-xagħri bih.

Dawn il-qishom tbajja' sofor, griżi, jew suwed, mal- blat huma likeni.

Il-likeni m'għandhomx għeruq u jieħdu ħafna mis-sustanzi mix-xita.

Ix-xagħri huwa l-ambjent perfett għax-xaħmet l-art għax għandu insetti x'jiekol, ġebel fejn jixxemmex u arbuxxelli fejn jistaħba.

Ix-xagħri huwa ambjent li ma tantx fih ħamrija, u għalhekk il-blat jidher fil-wiċċ.

L-eluf ta' kreaturi li jgħixu fix-xagħri rnexxielhom jadattaw għal ambjent fejn jaħkem ir-riħ fix-xitwa u tisreġ ix-xemx fis- sajf.

Ix-xagħri mhux ħabitat rari f'Malta, imma importanti li nibżgħu għalih għax huwa sinjur fil-pjanti u fl-annimali.

Ix-xagħri f'dan ir-ritratt huwa fl-inħawi ta' Ras il- Pellegrin, ħdejn il-Ġnejna.

Il-buċaqq tas-silla huwa għasfur tal-passa.

Fittxu fuq xi zokk wieqaf, mnejn iħobb ifittex l-insetti.

L-għansar joħroġ il-weraq fil-ħarifa u fix-xitwa.

Fir- rebbiegħa l-weraq jinxef, u fis-sajf jiftħu l-fjuri!

Is-suldat huwa wieħed mill-ħafna insetti tax- xagħri.

Jixrob il-meraq mill-weraq tal-pjanti.

Id-Demm il-Madonna kapaċi tgħix f'tikka ħamrija fuq il-blat.

Dawk il-boċċi żgħar ħomor huma weraq mimli ilma.

Il-kuda taraha fil-passa.

Tagħrafha għax meta ttir jinkixef bħal salib iswed fuq denbha abjad.

Jekk tgħaddi ħdejn is-silla tal-mogħoż u ċċaqalqilha l-weraq, ixxomm riħa qawwija qisha tarmak!

t i v i t Niżlin waħda sal-

Intervista ma' Fjura

Il-Buskett qisu foresta żgħira, b'siġar kbar u anzjani u

sbieħ li jagħmlu d-dell u jżommu l-frisk.

Dan l-ambjent jagħti kenn lil ħafna annimali, speċjalment għasafar li bħalissa jkunu waslu għajjenin mill-Afrika.

Is-siġar tal- Buskett huma tajbin ukoll biex xi għasafar ibejtu fihom u jrabbu familja.

Bħalissa huwa proprju żmien il-bejtiet u fost l-għasafar li jbejtu fil-Buskett hemm il-bufula sewda, il- bufula tal-għollieq, iż-żanżarell tat-tikek, l-għasfur tal-bejt u forsi anke xi gamiema, sponsun jew kapinera.

Ejjew magħna forsi niskopru xi sigriet tan-natura…

Żommu l-kwiet please, għax tqajmuli t-tfal!

Meta tiġu, ippruvaw tilbsux kuluri jgħajtu.

Iktar ma nkunu kamuflax inqas ingerrxu l-għasafar.

Ilek tikber hawnhekk?

Le, jien inbitt miż-żerriegħa ftit ġimgħat ilu, u ngħix staġun wieħed.

Bonġu Peprina, nista' nkellmek?

Bonġu, iva ma tantx jiena busy llum.

Ara din l-għalqa mimlija peprin bħali.

Allura intom żeragħkom il-bidwi?

Ħaħħaħħa!

Jien fjura selvaġġa imma dan l-ambjent inħobbu għax nikber tajjeb f'art li titqalleb spiss, bħall-għelieqi.

Staġun wieħed biss?

X'ħasra… Ehhh, imma jien nagħmel ħafna żerriegħa ħalli s-sena d-dieħla jikbru uliedi.

Ħafna fjuri jagħmlu bħali – jgħidulna pjanti annwali.

Għandhom riħa l-fjuri tiegħek?

Le, jien l-insetti niġbidhom bil- kulur mhux bil-fwieħa.

Il-bieraħ rajt peprina vjola.

Dik bħalek?

Le, dik speċi oħra ta' peprin – kuġina tiegħi jisimha xaħxieħa.

Hemm fuq hemm ritratt ta' xaħxieħa.

Għandek problemi?

Il-bexx, ruħi.

Il-bexx jeqridna.

Nismagħha mingħand ħafna pjanti din :( Ħa nħallik.

Ċaw u nawguralek ħafna żerriegħa.

Grazzi, ħi.

Awguri lilek ukoll.

Data Is-Sibt 17 Mejju 2014 Niltaqgħu Il-Buskett (taħt it- Tinda) Ħin 9am Nispiċċaw xi 11.30am Ġibu ikel, xorb, tromba Merħba membri* u l-familji

*Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+).

Twaħħlu u qed jintużaw!

Is-solar panels li konna xtrajna għal Kemmuna issa twaħħlu, kif taraw mir-ritratti.

Mhux talli, imma diġà qed jintużaw!

Kull rebbiegħa u kull ħarifa r-ringers tal-BirdLife imorru jgħaddu xahar Kemmuna biex jirringjaw u jistudjaw l-għasafar tal-passa.

Fil-fatt bħalissa għaddej l-istudju tar-rebbiegħa.

U issa r-ringers jistgħu jixegħlu bozza filgħaxija u jiċċarġjaw il-laptops u l-mowbajls.

Il-panels kienu nxtraw bil-flus li nġabru għall-Mixja Maratona ta' Klabb Ħuttaf tas-sena l-oħra.

Xi ringers qalulna biex ngħidu grazzi kbira lill-Klabb ta' din l-għajnuna siewja.

Il-panels imwaħħlin fuq il-bejt taċ-Ċentru tar- Ringing fuq Kemmuna.

Kiesaħ!

Ħabitat: Art mitluqa

Ħabitati: Art mitluqa, terrapien, ġnub tat-toroq

Ħabitati: Art mitluqa, ġnub tat-toroq

Ir-rebbiegħa spiss norbtuha mal-fjuri, u mhux għalxejn.

Veru li kull staġun għandu l-fjuri tiegħu imma lir- rebbiegħa ħadd ma jirbħilha!

Mijiet ta' pjanti jwarrdu f'dan l-istaġun.

Dawn huma biss sebgħa minnhom li tistgħu taraw daż-żmien.

Xaħxieħ Opium Poppy

Ħabitati: Art mitluqa, raba' mhux maħdum

Ħabitati: Ġnub tat-toroq, ħitan tas-sejjieħ

Papoċċi Ħamra Greater Snapdragon

Ħabitat: Xagħri

Jekk tkunu sejrin passiġġata fil- kampanja, ħudu Il-Ħuttafa magħkom u fittxu dawn il-fjuri.

Kull waħda minnhom li taraw, immarkaw iċ- ċirku ħdejn isimha.

Tgħid jirnexxielkom issibuhom kollha?

Ritratti ta' Victor Falzon, ħlief ix-xaħxieħ (ta' Aron Tanti).

r u l u k i t ħ g A

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta*. imejl il-huttafa@birdlifemalta.org indirizz BirdLife Malta

57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120

*Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Biex tieħu ritratt sabiħ tan-natura mhux bilfors trid ħafna kuluri.

Dar-ritratt ta' roqgħa fjuri nixfin tal-għansar xorta huwa interessanti għax il-forom tal-fjuri, weqfin u ċari, jagħmlu kuntrast sabiħ mal-art skura u ċatta.

Aċċjola Gerard-William Zammit (8)

Il-Misteru tal-Ġnien

Għansar Francesco Tanti (6)

Sur Editur, Qed niktiblek biex nitolbok jekk jogħġbok tidentifikali għasfur li jidher li straħ il-lejl fil-ġnien tiegħi.

Dan donnu raqad fl-art wara qasrija kbira minkejja li fil-ġnien għandi 2 siġriet kbar tal-larinġ.

Ma kontx naf bih imma meta rsaqt lejn il-qasrija tgerrex u tar l-ewwel lejn siġra imbagħad għal fuq kannizzata, minfejn wara li rnexxieli narah sewwa tar mill-ġnien.

Deskrizzjoni.

Twil xi 25-30ċm, kulur griż skur ħafna kważi iswed, munqaru isfar xi 5-6ċm mibrum 'l isfel (naħseb xi wader).

Wisa' tal-ġwienaħ mat-titjira xi 40ċm.

Grazzi

Għażiż 'A',

Grazzi tal-ittra tiegħek.

Mid-deskrizzjoni u mit-tpinġija li bgħattilna, l-għasfur misterjuż li għadda l-lejl għandkom naħseb kien xi gallozz, probabbli gallozz tax-xitwa (water rail).

Biss dan l-għasfur is-soltu munqaru jkun aħmar, mhux isfar.

Imma peress li ktibtilna fil-ħarifa, l-għasfur seta' kien ferħ (li munqaru jkun safrani) li faqqas dik is-sena u passa lejn Malta.

L-imġiba wkoll hija tipika ta' gallozz, li jippreferi jistaħba fl-irkejjen milli fis-siġar.

Lanqas kieku għandkom foresta fil- ġnien, il-gallozz xorta jfittex l-art.

Ngħidlek prosit mhux biss talli rajt dan imma wkoll talli fi ftit sekondi innutajt dawk l-affarijiet kollha u tajtna deskrizzjoni daqshekk tajba.

l-għasfur,

L-Editur

A. Ventura Ħal Balzan

Grazzi lill-ħabib tagħna Joe Sultana għall-opinjoni siewja tiegħu.

Dan l-għasfur giddieb!

Għaliex?

Gallozz tax-Xitwa

Għax imnieħru twil!

Ftit ġimgħat ilu – wara xi sena li applikajna – il- Falko akkwistajna fondi għal proġett mill-Unjoni Ewropea (Youth in Action Il-proġett Programme).

APUS semmejnieh (Appreciating, Protecting and Understanding Swifts) u se jinvolvi xogħol ta' ħarsien u apprezzament tar-rundun (common swift Apus apus) f'pajjiżna.

Il-proġett ħa jinkludi użu ta' nest-boxes u nest-cams, attivitajiet għalikom il-membri, għall-publiku u għall-iskejjel.

Se nikkomunikaw mal-Kunsilli Lokali ta' fejn ibejtu r-rundun, u se jkollna wkoll kuntatti ma' fejn qed isiru proġetti simili madwar l-Ewropa.

Bis-saħħa

irridu nżidu tal-Proġett APUS l-għarfien dwar dawn l-għasafar meraviljużi u nfiehmu l-importanza li nipproteġuhom; fl-istess ħin niskopru iżjed dwar il-popolazzjoni tagħhom f'Malta.

Flimkien mal-leaders tal-Falko, ma' Hannah Chisholm tal- BirdLife) u mat-taqsimiet kollha tal-BirdLife, jiena se nkun qed nikkordina dan il-proġett sa Ġunju 2015.

tal-edukazzjoni

Nispera li qegħdin tgawdu dan iż-żmien tar- rebbiegħa, u nixtiqilkom l-aħjar għall-eżamijiet.

Lejla mal-Garni Il-Ġimgħa 23 Mejju 2014

Il-Garnija hija waħda mit-tajr tal-baħar li jbejjet fl-irdumijiet Maltin.

Tajra misterjuża li ma tantx narawha imma meta fid-dlam jidħlu lejn il-bejta tagħhom qalb l-irdumijiet, dawn l-għasafar jgħajtu lil xulxin u joħolqu atmosfera li ssaħrek.

Ħa nżuru l-ewwel iċ-ċentru l-ġdid tal-Park tal-Majjistral, imbagħad wara li tinżel ix-xemx immorru nissemmgħu dan l-għajat mhux tas-soltu.

Forsi nagħmlu barbikju wkoll.

Niltaqgħu 6.30pm.

Post Quddiem l-Apple's Eye Restaurant (faċċata tal-bus stop) Golden Bay.

Nispiċċaw xi 10pm (norganizzaw trasport lura) Età Falko 13+

Kuċċarda Ħamra minn fuq…

Waww, din kienet it-tieni darba li l-kuċċarda ħamra qatt dehret f'Malta.

Mela mhux bħalek għax xbajt narak!

Ritratti ta' Tim Micallef

… minn wara …

F'Ġunju se jkollna l-ewwel attività tal- Proġett APUS.

Biex issiru tafu iktar, żuru spiss il-paġna tal-Falko fuq Facebook jew ċemplulna jew ibagħtulna imejl.

Is-Sibt 19 April 2014, waqt l-attività tagħna f'Kemmuna, rajna din il-ġmiel ta' kuċċarda ħamra (long-legged buzzard), tajra rarissma f'Malta.

Rajnieha fil-fatt tielqa minn Malta, b'xorti tajba bla ma nqatlet mill-kaċċaturi.

Dakinhar rajna wkoll qerd in-naħal (European bee-eater), bagħdan aħmar (marsh harrier), bulebbiet (wryneck), russett tas-siġar (little bittern) u ħafna għasafar tal- passa oħrajn.

Osservajna wkoll kif isir ir-ringing tal-għasafar.

Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Ċempel 99214143 / 99809190 jew ibgħat imejl lil falkoblm@ gmail.com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook.

… u minn taħt!

Natura 2000 Postijiet f'Malta protetti

għall-valur naturali tagħhom.

L-Għar tal-

Din id-darba se nagħtu ħarsa lejn ambjent ftit differenti minn dawk li rajna f'ħarġiet riċenti.

L-għerien huma postijiet mudlama, umdi u kultant inaċċessibli.

Ħafna nies ma tantx iqisuhom ambjenti attraenti, imma minkejja dan, l-importanza tagħhom għan-natura hija kbira.

F'dis-sensiela diġà ħarisna lejn Għar Dalam, did-darba se nitkellmu fuq għar ħafna inqas magħruf, imma xorta waħda huwa sit Natura 2000.

Qed ngħidu għall-Għar tal-Iburdan.

Bis-saħħa tal-aċdu L-Għar tal-Iburdan jinstab fl-inħawi tar-Rabat u huwa fost l-għerien pjuttost fondi li nsibu fil-Gżejjer Maltin, mifrux fuq għoli ta' żewġ sulari.

X'aktarx li dan ifforma meta l-aċdu fl- ilma tax-xita ħall xi kimiċi fil-blat Malti.

Il-forom u l-karatteristiċi tal-passaġġi tal-għerien, li jvarjaw fl-għoli u fil-wisa', jindikaw

Fejn qiegħed?

L-Għar tal-Iburdan jinsab ħdejn ir-Rabat.

li x'aktarx dan l-għar ifforma hekk kif dan l-ilma ftit aċiduż beda jiffiltra minn ġol-blat b'rata mgħaġġla.

Ma tantx insibu stalaktiti u stalagmiti minħabba li huwa għar ftit jew wisq 'żagħżugħ'.

Infakkru però li dan l-għar tbiddel ħafna mill-bniedem.

Instabu fih fdalijiet Rumani, u nafu li n-nies kienu ħaffru u kabbru wħud mill-passaġġi tiegħu.

Għar il-friefet L-għar huwa ta' importanza partikolari għall-friefet il-lejl, speċjalment in-nagħli (lesser horseshoe bat), li tiegħu nsibu popolazzjoni pjuttost kbira, u l-vespertin tal-Magreb (Maghrebian bat).

L-Għar tal-Iburdan għandu medda kbira

Kemm qiegħda viċin tal-għar il-barriera ħej!

Nispera ma jifqgħuhx għax ċaw ċaw friefet u ċaw ċaw Natura 2000.

Din il-barriera qiegħda ħdejn l-Għar tal-Iburdan.

L-istorbju mill- magni, it-theżżiż tal-art, it-trabijiet, il-preżenza u l-attività tal- bniedem, u l-qtugħ tal-blat huma kollha perikli u theddid għall-friefet il-lejl u l-ambjent naturali tagħhom.

Mappa tal-inħawi tal-Għar tal-Iburdan.

Is-Sit jinkludi 50 metru art mad-dawra tal-għar.

Il-vjola juri l-medda tal-għar.

Il-limiti tas- Sit Natura 2000

Grazzi lil John J Borg għall-għajnuna tiegħu dwar l-inħawi tal-għar.

Nagħli Lesser Horseshoe Bat Rhinolophus hipposideros

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,000 sit Natura 2000 u flimkien jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta għandna 39 minnhom.

X'widnejn għandek, man!

l-ispeċi

li t-tnejn meqjusin

ta' ambjent mudlam li huwa ideali għal dawn ta' prijorità Ewropea.

In-nagħli jikber sa 5ċm (medda tal-ġwienaħ sa 25ċm), mentri l-vespertin huwa fost l-ikbar friefet il-lejl ta' Malta, b'daqs sa 7.5ċm (medda tal-ġwienaħ sa 40ċm).

Minn żmien f'dan għal żmien l-għar il-buwidnejn (grey long- eared bat).

Dawn il-friefet il-lejl jużaw l-għar kemm għar-raqda tax-xitwa (hibernation) kif ukoll għall-irqad normali matul is- sena kollha.

Anke l-madwar

Irridu niftakru, però, li l-friefet il-lejl mhux l-għerien fejn jorqdu biss jeħtieġu. fl-inħawi L-art madwar l-għar għandhom bżonnha wkoll għax fiha joħorġu jfittxu l-ikel filgħaxija (nemus, baħrijiet, eċċ).

Għalhekk li meta nipproteġu n-natura ma importanti nħarsux biss l-irqajja' żgħar ta' ambjenti naturali, imma nqisu wkoll il-bżonnijiet kollha tal-annimali.

Jekk per eżempju jkun hemm problemi ta' tniġġis minn ċertu bexx f'dik l-art agrikola, dan se jkollu effett anke fuq il-friefet il-lejl ġo l-għar.

L-għerien huma ambjenti sensittivi immens.

L-Għar tal-Iburdan diġà saritlu ħsara minħabba l-attività u l-preżenza tal-barrieri li hemm fil-madwar.

L-għerien ta' Malta huma ambjenti rari, speċjali u mhedda, u għalhekk iridu jitħarsu b'iktar reqqa.


l a ħ g 2 €

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p2

Ħbieb Ħuttaf…

Wara ftit ġimgħat friski f'Mejju minħabba r-riħ li kellna, issa Ġunju donnu jrid ipatti għax it-temperatura tielgħa sew u x-xtut ġmielhom jimtlew bin-nies biex jiffriskaw fil-baħar.

In-natura wkoll tħossha s-sħana, imma ma tistax tagħmel bħalna u tixgħel l-erkondixiner jew tmur tgħum.

Il-pjanti u l-annimali jridu jsibu soluzzjonijiet oħrajn.

U tibżgħux, għandhom triks kemm trid.

Wara kollox, dawn il-ħlejjaq ilhom jiffaċċjaw is-sajf għal ħafna miljuni ta' snin, ħafna qabel ma tfaċċa l-bniedem fid-dinja.

Xi pjanti, per eżempju n-Narċis u l-Berwieq, inixxfu l-weraq u z-zkuk, u jgħaddu s-sajf reqdin fil-ħamrija forma ta' basla, sa ma terġa' tasal ix-xita.

Ħafna oħrajn, bħall-Peprin u l-Lellux, jgħixu ħajjithom kollha fi staġun wieħed u sa ma jasal is-sajf ikunu kibru, tellgħu l-weraq, fetħu l-fjuri u għamlu ż-żerriegħa.

Imbagħad imutu kuntenti li ħallew warajhom eluf jekk mhux miljuni ta' żerriegħa biex jinbtu fil-ħarifa.

Kif nitgħallmu fil-lezzjonijiet tax-Xjenza, il-pjanti jitilfu ħafna ilma mill- weraq.

Għalhekk xi pjanti jkabbru l-weraq fix-xitwa u r-rebbiegħa, u għas-sajf inixxfuhom għal kollox u jikkonċentraw biex ikabbru l-fjuri.

Hekk jagħmlu l-Pankrazju u l-Għansar.

Pjanti oħrajn, bħax-Xorbett u s-Sedum, jaħżnu l-ilma fil-weraq ħalli

fis-sajf ikollhom x'jixorbu.

Ħafna pjanti tal-Mediterran, fosthom iż-Żebbuġ u l-Ballut, jagħmlu weraq żgħir u bellusi minn taħt.

Dak il-bellus huwa saff folt ta' pil ħalli l-ilma li jkun ħa joħroġ mill-weraq jinqabad fih u ma jintilifx.

Aaaaħ xi frisk…

Nista' nibqa' sejjer, u għadni lanqas bdejt fuq l-annimali, li wkoll għandhom it-triks tagħhom.

Imma ma baqagħlix fejn nikteb!

Ċaw ħbieb, gawdu l-vaganzi

u toqogħdux ħafna fix-xemx.

Mal-faċċata

Ara mhux veru teżisti dil-fjura ta!

Ċajta tal-Editur.

Jew qagħad fix- xemx u saħanlu moħħu!

Il-kristallina (crystal plant) hija pjanta rari ħafna f'Malta.

Hija rari għax tikber fl-għaram tar-ramel (sand dunes) jew f'ħamrija ramlija max-xtut.

Dawn l-ambjenti ftit għandna minnhom f'pajjiżna, u għalhekk il-Kristallina ma tantx għandha fejn tikber.

Ritratt ta' Victor Falzon

Is-Sagħtar jagħmel fjuri bil-gzuz, għalhekk iħobbuh l-insetti, bħal dal-Farfett tal-Anġlu.

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Il-Gawwija Prima Ambjenti u Residenti Attività Intervista max-Xewk Isfar Niltaqgħu ma' 5 Rettili Arti u Ittri Paġna Falko Xlendi u Wied il-Kantra

il-Kumitati

Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li jirċievu l-membri bil-posta. d-dar Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €7 fis-sena. il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Ġunju 2014 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p3

Il-ħabs ħa jerġa' jiftaħ!

Pjanta ġdida

Il-ħabs ħa jerġa' jiftaħ!

Ħames snin ilu (2009) l-insib tal- għasafar tal-għana twaqqaf.

Imma issa mid-dehra ħa jerġa' jibda!

Hekk hu, mill-ħarifa li ġejja eluf ta' nassaba ħa jerġgħu jitħallew jifirxu eluf ta' xbiek biex jaqbdu eluf ta' vrieden (greenfinch), sponsuni (chaffinch), ġojjini (linnet), apparelli (serin), ekri (siskin), griedel (goldfinch) u taż- żebbuġ (hawfinch).

Dan kien pass ta' ġgant lura fil-ħarsien

Imissna nistħu.

Allura x'se jgawdu l-għasafar minn din id-deċiżjoni?

Se jgawdu l-bqija ta' ħajjithom maqfulin f'gaġġa!

L-ispori jkunu miġburin f'għenieqed żgħar ma' taħt tal-weraq.

felċi

Ftit ilu l-ħabib tagħna u 1botaniku Stephen Mifsud sab jikber f'xaqq fl-irdum ta' Għawdex.

Meta qabbilha ma' speċi tal-istess razza sab li l-pjanta kienet ftit differenti minnhom.

Jidher għalhekk li l-forma li tikber f'Malta hija razza (forsi wkoll speċi) ġdida u probabbli 2endemika għall- Gżejjer Maltin.

Għalhekk dan il- felċi nistgħu nsejħulu Felċi ta' Malta (Maltese Rockcap Fern, Polypodium vulgare melitense).

Jekk b'iktar studju jsibu li huwa differenti biżżejjed, jista' jiġi speċi għal kollox ġdida għax- xjenza!

U għal kollox Malti!

F'Malta l-felċi (ferns) huma rari, għandna biss xi 10 speċi.

Il-felċi jħobbu l-umdu, postijiet bħal foresti dellin u niedja, kaskati, xita spissa, eċċ. Pajjiżna għandu klima niexfa u ftit fih ambjent tajjeb għall-felċi.

Il-felċi ma jagħmlux fjuri u flok żerriegħa jagħmlu spori (spores).

Ċioè Għawdxi!

X'nista' nara tgħid?

Il-Gawwija Prima hija

l-akbar għasfur li jbejjet regolari f'Malta.

Tbejjet l-aktar fuq Filfla fejn hemm mal-mitejn par, u kolonji żgħar oħra fl-irdumijiet.

Meta l-frieħ itajru jkunu kannella, sakemm sa tliet

snin wara jkunu saru bħall- adulti.

Fix-xitwa għadd kbir ta' Gawwi Prim jinżel mill-Ewropa biex iqatta' x-xitwa madwar il- Gżejjer Maltin.

Minn xi snin 'l hawn ħafna gawwi beda jżur il-landfill tal- Magħtab biex ilaqqat fdalijiet ta' ikel mormi mal-iskart.

Filgħaxija mbagħad, spiss jidher jaqsam l-art f'waħdiet jew qtajjiet żgħar għan-naħa l-oħra ta' Malta.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1botaniku = xi ħadd li jistudja l-pjanti 2endemiku = annimal jew pjanta li jgħixu biss f'pajjiż jew reġjun wieħed, per eżempju l-Kiwi huwa endemiku għal New Zealand!

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p4

Spiss tara l-gawwija prima għaddejja bil-lajma minn fuq il-baħar.

Fis-sajf tbejjet ma' xi sisien u fuq Filfla, u fix- xitwa ġieli tidher f'qatgħat kbar.

Il-widnet il-baħar għandha weraq imlaħħam biex jaħżen l-ilma għax fil-blat ftit jew xejn hemm ħamrija.

Fis-sajf bikri tiftaħ fjuri roża.

Is-sisien ikun fihom xquq u għerien, li bi nhar jistkennu fihom diversi friefet il-lejl, fosthom in-nagħli.

Mal- għabex dawn joħorġu jaqbdu l-insetti.

Arbuxell endemiku li jikber mal-irdum huwa x-xebb.

Dan jingħaraf mill-weraq folt qisu ħafna swaba' żgħar imlaħħmin.

Mur passiġġata sal-irdum u forsi tisma' l-għanja tal-merill tidwi mal- blat.

Segwi l-għanja u forsi tara lir-raġel jitperreċ f'xifer xi blata.

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p5

F'Malta ċ-ċief ibejjet fi xquq fis-sisien u fihom ibid bajda waħda.

Bil-lejl f'Lulju tista' tisma' l-għajat ta' eluf ta' ċief dieħel minn fuq il-baħar lejn il-bejta.

Ambjenti u Residenti

Attent għal xi passa ta' insetti deħlin minn fuq il-baħar.

Fost dawn hemm mazzarelli u friefet bħal dal-farfett tax-xewk.

Fir-rebbiegħa fuq xi rdum mal-baħar jiftħu twapet ta' fjuri tal-bebuna tal-baħar, tip ta' kamumilla endemika.

Dal ħabitat maqsum fi tnejn.

Fil- parti ta' fuq tar-ritratt (xellug) hemm is-sies, li jkollu faċċata ta' blat wieqaf bi xquq u anke għerien.

Meta jinqasam is-sies jaqa' ġebel kbir li ftit ftit jifforma gorboġ blat taħt is-sies.

Dan ngħidulu rdum.

F'ħafna sisien u rdumijiet jgħixu diversi pjanti, fosthom uħud endemiċi.

Dawn baqgħu jeżistu hemm għax ma ntleħqux mill-bniedem jew minn annimali bħal mogħoż.

Ir-ritratt juri l-inħawi ta' Daħlet Qorrot, bajja ħelwa fil-grigal ta' Għawdex.

Il-qattus serp skars li jħobb postijiet bil-blat fejn jistkenn matul il-jum.

Fl-għabex u anke bil-lejl joħroġ iħuf għall-ġrieden.

Intervista ma' Fjura

Sejrin għaċ-Ċief

Kif nagħmlu kull sajf, se mmorru dawra bil-lanċa ħalli niltaqgħu ma' koċċ Ċief hekk kif dawn jibdew deħlin lura lejn il-bejtiet tagħhom fis-sisien.

Jekk inkunu b'xortina għandna naraw koċċ mijiet, u jekk inkunu b'xortina ħafna forsi naqbżu 1000.

Imma naraw koċċ żgur.

Basta tiġu!

Data Il-Ġimgħa 4 Lulju 2014 Prezz €6 (kbar u żgħar) Tibagħtux flus bil-posta – ħlas isir fil-post.

Merħba membri 5yrs+ u familji Iktar dettalji meta tibbukkjaw

Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+)

Biex tibbukkjaw ċemplu lill-BirdLife fuq 21347644/5/6 (ħinijiet tax-xogħol).

Ċans tibbukkjaw għandkom sa 2 Lulju 2014 imma aħsbulu għax il- postijiet jinħatfu.

Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 1.

Iċ-ċiefa hija tajra kbira qisha gawwija.

Tgħix ħajjitha kważi kollha fuq il-baħar, bogħod mill-art.

Imma biex tbejjet tfittex xquq u ħofor fis-sisien u l-irdumijiet.

Eluf ta' ċief ibejtu max-xtut għoljin ta' pajjiżna, f'postijiet fejn b'xorti tajba ma jilħaqhom ħadd.

Matul il-jum iċ-ċief joħroġ jistad, u filgħaxija, ma' nżul ix-xemx, jidħol lura lejn il-bejta biex jibdel mas-sieħeb jew sieħba li jkunu ilhom ġurnata jew iktar weħidhom fuq il-bajda fil-bejta.

Bonġu, xi ġmiel ta' fjuri għandek!

Grazzi ħi, għax qed tiskanta?

Hawn ħafna pjanti bi fjuri sbieħ.

Għax ħafna nies meta jaraw ix-xewk ma jindunawx kemm jaf ikollu fjuri sbieħ.

Veru, jaħsbu li aħna tajbin biss biex inniggżu.

Ma tantx nara xewk bħalek.

Jaqaw inti speċi rari?

Iva, ma tantx jiena komuni.

Għaliex m'intix komuni?

Għax l-ambjent li nħobb ma tantx hawn minnu f'Malta

Jekk il-baħar idardarkom tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il-ħarġa.

X'ambjent tħobb?

Ramel jaqaw?

Hekk hu, jien nikber l-iktar fl- għaram tar-ramel.

Għal raġunijiet ta' sigurtà tfal taħt il-5 snin ma nistgħux naċċettawhom fuq il-lanċa.

Grazzi tal-koperazzjoni.

Dawk li bl-Ingliż jgħidulhom sand dunes hux hekk?

Preċiż, u f'Malta l-għaram tar- ramel huma rari.

Aqtagħli l-kurżità, intom għaliex tkabbru x-xewk?

Biex il-mogħoż u annimali oħra ma jiklulniex il-weraq.

Ix- xewk huwa l-arma tagħna.

U l-fjuri jfuħu?

Xejn speċjali, jien l-insetti bil- kuluri l-iktar li niġbidhom.

Ħa jkolli nħallik.

Ċaw.

Saħħa, u ara tniggeż.

Naħseb ilbist saqajn ommi bi żball!

Dan ferħ ta' Gallozz Iswed.

Saqajh għall-ewwel ikunu sproporzjonati.

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p7

Wiżgħa tal-Kampanja Moorish Gecko Tarentola mauritanica

Wiżgħa tad-Djar Turkish Gecko Hemidactylus turcicus

Xaħmet l-Art Ocellated Skink Chalcides ocellatus

Kif jixhed isimha, il- Wiżgħa tal-Kampanja narawha l-iktar fil- kampanja, speċjalment fejn hemm ħaġar kbir, jew bini żgħir fil- kampanja.

Din toħroġ filgħaxija tħuf għal baħrijiet u insetti oħrajn, u matul il- jum torqod f'xi rokna mudlama u kennija.

Il-Gremxula hija komuni u ssibha tista' tgħid fil-ġonna ta' kulħadd, tixxemmex fuq xi ġebla.

Ir-raġel ikun ikbar mill-mara u jkun aħdar b'disinn iswed; il-mara tkun kannella.

Il- Gremxula hija endemika għall-Gżejjer Maltin (u xi ġżejjer żgħar Taljani viċin tagħna).

Ħafna familji Maltin għandhom xi Wiżgħa tad-Djar tgħix f'xi rokna tad-dar tagħhom.

Hemm min iddejqu għax jemmen ħafna ħmerijiet fuq il-wiża', u hemm min jieħu pjaċir biha għax teħilsu mill-kamla, kokroċ u baħrijiet tal- ħwejjeġ.

Bla ħlas u bla pestiċidi!

Il-Kamaleonti għandu dehra ta' dinożawru, u jaf ibiddel il-kulur skont l-ambjent ta' madwaru, il-burdata u t-temperatura.

Il- Kamaleonti mhux proprju Malti, għax żmien ilu kienu daħħluh mill- Afrika ta' Fuq.

Imma llum meqjus parti mill- fawna Maltija.

Ix-Xaħmet l-Art huwa tip ta' gremxula smina b'saqajn żgħar.

Meta ma jkunx qed ifittex nemel u insetti oħra x'jiekol, spiss jixxemmex fuq xi ċint.

Hawn min jitqażżu, forsi għax jarawh ileqq.

Imma x-xaħmet l-art ileqq għax nadif, mhux għax midluk bix-xaħam kif jaħsbu xi nies.

i l t a q g ħ u m a ' ħ a m e s R e t t i l i

Hemm ukoll erba' speċi ta' sriep imma dawk dorniehom m'ilux.

Ssssewwa qed tgħid.

Kienet Il-Ħuttafa 116.

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p8

Qtajt xagħrek Betty?

Ibagħtulna tpinġijiet u ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom imejl jew bil-posta*. imejl il-huttafa@birdlifemalta.org indirizz BirdLife Malta

57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120

*Materjal li tibagħtu bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Fras-servjent Matthew Attard (5)

r u l u k h i t ħ g A

Mazzarell Sultan Blue Emperor

Ma beżax!

li għadda morna ġurnata Għawdex.

Fost ħxejjex u annimali li rajna f'wieħed mill-widien kien hemm Bies li kien jidher għadu ferħ għax ma kienx jaf itir.

Konna viċin tiegħu xi metru u nofs iżda ma tgerrixx.

Biex inkunu ċerti li ma kienx milqut ersaqt aktar ħalli nosservah aħjar.

Wara ftit gera taħt xi weraq u zkuk u beda jgħajjat bħalllikieku qed isejjaħ lil xi bies ieħor.

Rajna wkoll annimali oħra, fosthom ħuttaf, buful, xaħmet l-art, gremxul, friefet tax-xewk u oħrajn, mazzarelli u varjetà kbira ta' pjanti u insetti.

Il-wied kien nadif, milli jidher il-bniedem ftit jersaq!

Grazzi u nixtieq li ġġibli xi ritratt fil-magażin.

Għażiż André, Grazzi tar-rakkont u tar-ritratti, u prosit!

Dak l-għasfur huwa Spanjulett (Common Kestrel), seqer żgħir kuġin tal-Bies.

L-imġiba li ddeskrivejt veru qisha ta' ferħ imma staqsejna espert u qalilna li l-għasfur tar- ritratt huwa mara adulta.

Kif ma taritx malli ratkom huwa misteru imma probabbli kellha xi frieħ fil-qrib u ma riditx titlaqhom weħidhom.

Grazzi lill-ħabib tagħna Edward Bonavia għall-kelma tal-espert.

L-Editur

Wasallek lilek?

Ħeħe, jien mhux talli wasalli.

Jekk *iġġedded is-sħubija tiegħek fi Klabb Ħuttaf (jew tidħol membru jekk għadek m'intix), nibagħtulek dan il-ktieb.

40 paġna kollha stampi ta' pjanti u annimali Maltin lesti biex tagħtihom il-kulur.

*Din l-offerta tgħodd darba.

Bil-lanċa għaċ-Ċief Il-Ġimgħa 4 Lulju 2014

Għandna ħarġa bil-lanċa biex immorru ngawdu ċ-Ċief.

Aħna l-leaders tal-Falko ħa nkunu hemm tibqgħu ukoll.

Titilfuhiex għax esperjenza tiftakruha.

Dettalji paġna 6.

Biex tibbukkjaw għal din ċemplu l-uffiċċju tal-BirdLife

Id-Dwejra għar-Rundun il-Ħadd 13 Lulju 2014 ??

Ħa mmorru sad-Dwejra (Għawdex) u naqbdu dgħajsa biex inżuru kolonja tar-Rundun Kannelli jbejjet fl-għerien mal-baħar.

(Pallid Swift) Imbagħad insibu x'imkien fejn ngħumu għawma wkoll.

Peress li kollox jiddependi minn kemm jiġu membri, għadna ma kkonfermajniex id-dettalji.

Jekk interessati, ikkuntattjawna.

Berdwoċing u BBQ il-Ħamis 21 Awwissu 2014

i Ta' San Martin Common Kingfiser

Is-sena l-oħra waħda mill-iktar attivitajiet li ntgħoġbot kienet meta ltqajna r-riserva tal-Għadira u wara għamilna barbikju fejn il-bajja.

Għalhekk das-sajf ħa nerġgħu nagħmluha.

Mhux mixi u maratoni biss, ħaqqna ftit rilassar ukoll!

U peress li fis-sajf tkun ħafna sħana l-postijiet fejn forsi jkun hemm ftit għasafar huma dawk bl-ilma, bħar-riserva.

Għalhekk qabel il-barbikju nagħmlu ftit berdwoċing hemm.

Jekk ikun hemm bżonn norganizzaw vann għat-transport lura, għalhekk dejjem ikuntattjawna jekk tkunu ġejjin.

niltaqgħu quddiem ir-riserva tal-Għadira. ħin 4.30pm. ġibu tromba, malja jekk ħa tgħumu, ikel u xorb (mhux alkoħol) għalikom (bbq u faħam f'idejna) nispiċċaw xi 10pm. età Falko 13+

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p9

Il-European Day of Parks jiġi kull 24 ta' Mejju.

L-iskop ta' dan il-Jum hu biex isaħħaħ ir- rabta bejn bniedem u natura.

Postijiet protetti għan-natura huma ferm importanti għax ħafna drabi jinkludu annimali u pjanti rari jew vulnerabbli.

F'dawn il-postijiet aħna nistgħu nitgħallmu dwar in-natura jew anke sempliċiment ingawdu s-sbuħija tagħha.

Kif tafu mill-aħħar magażin, f'dak l-istess tmiem il-ġimgħa tal-European Day of Parks aħna tal-Falko wkoll kellna attività fil-park tal- Majjistral fejn għamilna night hike u tgħallimna fuq l-Garnija, tajra tal-baħar li tbejjet fl-irdumijiet tal-park.

Il-Majjistral jipprovdi ambjent tajjeb għall-Garni u għal ħafna ħlejjaq oħrajn, fosthom għasafar, insetti u pjanti.

Mhux għalxejn huwa sit Natura 2000.

Bħal ħafna siti Natura 2000 oħrajn, il-Majjistral ma jeskludix attività tal-bniedem bħal biedja, berdwoċing u passiġġati.

Anke kaċċa u nsib isiru f'ċerti nħawi, basta jsiru b'mod sostenibbli.

Imma sfortunatament dan spiss mhux il-każ f'Malta.

Per eżempju minħabba l-kaċċa fir- rebbiegħa għasafar bħall-Gamiema ma jistgħux ibejtu f'pajjiżna.

Issa l-aħbar kellna kerha l-insib li tal-għasafar tal- għana ħa jerġa' jsir legali.

Kieku jispiċċa f'Malta speċi l-insib, bħall-Ġojjin u l-Apparell żgur ibejtu u l-lista qasira ta' għasafar li jbejtu f'Malta titwal xi ftit.

tal-Majjistral u

ta' siti protetti L-ambjent oħrajn huwa li importanti fraġli.

Għalhekk nkunu responsabbli biex il-ftit postijiet li fadlilna b'bijodiversità għolja ma nitilfuhomx.

Il-BirdLife tagħmel diversi proġetti biex inħarsu l-għasafar li jbejtu f'pajjiżna.

Per eżempju hemm il-Life+ Malta Seabird Project li jiffoka fuq tajr tal-baħar, fosthom l-Kanġu ta' Filfla u l-Garnija.

Hemm ukoll il-proġett APUS – li qed immexxuh aħna stess tal-Falko – dwar ir-Rundun.

Bl-attivitajiet li nagħmlu, aħna nixtiequ ninvolvu lilkom il-membri u lil sħabkom kemm jista' jkun.

Titilfux dan iċ-ċans tal-ġenn biex tgawdu u tgħinu l-għasafar Maltin.

Kaċċaturi ġo park?

23 Mejju 2014.

Paulo Barreiro, li jaħdem fuq il-Malta Seabird Project, jispjega lil membri tal-Falko fiċ-ċentru tal-Majjistral dwar l-Garnija u x-xogħol importanti li qed isir biex nipproteġuha aħjar.

Sibna fuq Facebook (fittex Falko BirdLife Malta) Ittawlilha spiss għal iżjed tagħrif fuq l-attivitajiet.

Dejjem infurmana jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko.

Ċempel 99214143 / 99809190 jew ibgħat imejl lil falkoblm@gmail. com jew ħallilna messaġġ fuq Facebook.

Natura 2000 Postijiet f'Malta protetti għall-valur naturali tagħhom.

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p10

Il-Wied tal-Kantra

Ix-Xlendi u l-Wied tal-Kantra

F'dil-ħarga jmiss li nżuru Sit Natura 2000 f'Għawdex.

hija l-bajja popolari tax-Xlendi u l-inħawi tal-madwar, sit li diġà bdew iżuruh ħafna nies għall-għawm u d-divertiment tas-sajf.

Għalkemm ħafna minna forsi nafu bil-bajja tax-Xlendi, ftit nindunaw li dil-bajja hija l-bokka ta' wied estensiv, magħruf bħala l-Wied tax-Xlendi, li jifrex fuq medda sabiħa.

Fih area ta' 296 ettaru.

Meta nqisu l-ambjent naturali, importanti li ma nħarsux biss lejn sit waħdu, imma lejn is-sistema kollha li ssostni n-natura f'dak is-sit.

Fil-fatt dan is-Sit Natura 2000 jinkludi mhux biss il-bajja imma wkoll il-Wied tax-Xlendi u anke

Fejn qiegħed?

Ix-Xlendi u l-Wied tal- Kantra qegħdin max-xatt fil-lbiċ ta' Għawdex

l-Wied tal-Kantra u widien oħrajn.

Il-Wied tal-Kantra qiegħed viċin ix-Xlendi u kif taraw mir-ritratt u mill-mappa jiżbokka fl-istess bajja.

Das- sit huwa fost l-ikbar meded protetti fil-Gżejjer Maltin.

Min qatt żar il-Wied tax-Xlendi jaf kemm hu wied

Maqtugħ fil-blat tal-Qawwi ta' Taħt, dan huwa wied pjuttost fond f'ħafna partijiet, wied li bl-Ingliż insejħulu gorge type.

Il-parti ta' fuq tal-wied tinkludi l-Wied tal- Lunzjata (fl-inħawi ta' Kerċem).

Dan wieħed mill-ftit widien fil-Gżejjer Maltin li minnu jgħaddi l-ilma ħelu s-sena kollha, u li għalhekk għandu ekoloġija speċjali.

Fil-wied insibu wkoll ħafna għelieqi żgħar imma produttivi immens.

u l-Wied tal-Kantra

Kerċem

Fir-roqgħa mmarkata A hemm saff interessanti ta' blat.

Dan magħmul minn ħafna ċagħaq imwaħħal flimkien.

Das-saff ma tantx hu komuni fil-wiċċ.

F'din is-sistema ta' widien insibu diversi pjanti u annimali interessanti.

F'qiegħ il-wied fejn jgħaddi l-ilma u jikber ħafna Qasab jgħix il-Qabru, il- granċ rari tal-ilma ħelu.

Hawnhekk jgħix ukoll is-Sangisug Iswed, li fil-Gżejjer Maltin jinsab biss f'das-sit.

Fl-irdum u s-sisien ta' dawn l-inħawi nsibu kolonji ta' għasafar tal-baħar bħaċ-Ċiefa u l-Garnija, u popolazzjoni tal-Merill, l-għasfur nazzjonali.

Kultant jidhru wkoll xi Bies jew Bies tar-Reġina, illi kieku jitħallew jafu jbejtu ma' dawn l-irdumijiet.

Xi partijiet tal-wied huma wkoll importanti għall-għasafar tal-passa, fosthom

xagħri u sies

wied bil-qasab

siġar

kuluri oħrajn juru art maħduma

Il-Wied tal-Kantra

Il-Wied tal-Għanċija

Il-Wied tal-Lunzjata

agretti u rsieset,

ħuttaf u sofor.

Kif tafu, Malta nieqsa xi ftit minn ambjenti komdi

Hekk hu!

Dak is-saff jissejjaħ konglomerat fosforitiku.

Ħeħe, jien ngħidlu s-Saff tal-Qubbajt għax hekk qisu!

Il-Ħuttafa 122 • Ġunju 2014 • p11

Il-Ħotba

Id-Dawra tas-Sanap

Il-Misraħ

għall-għasafar, u għalhekk widien bħal dawn huma tant importanti.

Fil-fatt il-Wied tax-Xlendi u l-inħawi madwaru huma mhux biss Sit Natura 2000, imma wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika, Sit ta' Importanza Xjentifika, u post b'valur għoli ta' pajsaġġ.

Fi kliem ieħor, li kellna nagħmlu lista tal-iktar postijiet importanti għan-natura f'Malta, dawn l-inħawi żgur ikunu fin-naħa ta' fuq tal-lista.

Dan is-sit Natura 2000 huwa wkoll importanti għall- flora, b'varjetà ta' ambjenti naturali, fosthom ambjenti influwenzati mill-baħar, sisien u rdum, art agrikola u meded ta' makkja.

Fost speċi endemiċi nsibu x-Xebb, il- Limonju ta' Malta, is-Silla Selvaġġa, Widnet il-Baħar u

ż-Żigland ta' Għawdex.

Dan tal-aħħar huwa ħafna aktar komuni f'Għawdex milli f'Malta, minkejja li bl-Ingliż jismu Maltese Hyoseris.

Interessanti li dil-pjanta tista' tittiekel, imma jekk issibuha ara ma taqtgħux minnha, għax mid-dinja kollha iż-Żigland t'Għawdex jinsab biss f'Għawdex u f'xi meded żgħar f'Malta u għalhekk huwa strettament protett.

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 27,000 sit Natura 2000.

Minn dawn, 39 qegħdin f'Malta.

Ojj!

Sa ftit ilu kont qed tgħid 26,000…

Hekk hu, imma żdiedu.

Sewwa qallek, ras.

Is-sena l-oħra daħlet il-Kroazja fl-Unjoni Ewropea, u hemmhekk għandhom iktar minn 700 sit ieħor.

It-Torri tax-Xlendi nbena fl-1650, fi żmien il-Gran Mastru Lascaris.

Inbena fid-daħla tal-bajja tax- Xlendi ħalli ebda xini furban ma jazzarda jidħol jistaħba, jistkenn jew l-art xi marmalja pirati!

iniżżel

Żigland t'Għawdex Maltese Hyoseris Hyoseris frutescens