Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu Kitba ta' Gregory Gauci

Tempera mutantur et nos mutantur cum illis (iż-żmien jinbidel u aħna ninbidlu miegħu)

F'dan ix-xogħol qasir insibu informazzjoni dwar numru limitat ta' knejjes, kappelli u oratorji li ma għadhomx jidhru ġewwa 'l Birgu.

Ħafna minnhom huma strutturi li kienu mibnija kemm fi żmien medjuevu u dak tar-rinaxximent.

Fl-opinjoni tiegħi inħoss illi l-importanza ta' dan l-artiklu tinħass meta wieħed japprezza n-numru ta' kappelli mibnija f'post verament ċkejken fl-ispazju illi toffri din il-peniżula.

Dan l-ilsien art maħruġ fil-Port il-Kbir li jiddomina ċ- ċentru tiegħu bi spazju ta' 175,000 metru kwadru u li kellu popolazzjoni ta' 2500 fl-1530 mal-miġja tal-Kavallieri ta' San Ġwann.

Kavallier Taljan, ċertu Nicola Marchesi, fis-sena 1728 iddikjara illi fl-istess sena il-Birgu kellu madwar 1000 familja b'medja ta' 4000 ruħ.

Għalkemm din il- popolazzjoni baqgħet tiżdied, laħqet il-massimu fis-sena 1939 ftit qabel faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija meta l-popolazzjoni kienet 7000, naqset sakemm illum insibuha ftit ferm aktar minn 3,000.

Allura ma hemmx għaliex wieħed jiskanta illi fir-riċerki tagħna sibna madwar 38 knisja, kappella u oratorju f'dan l-ispazju limitat tal-Birgu.

Dan it-tagħrif huwa meħud mix- xogħol tiegħi, il-ktieb Churches, chapels & oratories in Birgu, li fih ġie spjegat madwar dawn it-38 knisja, kappella u oratorju li ħafna minnhom spiċċaw iżda l- oħrajn għadna nistgħu narawhom sal-ġurnata tal-lum.

Kappella ta' San Ġorġ

Din il-kappella kienet fi Triq il-Mina l-Kbira quddiem il-kunvent tad-Dumnikani.

Din, immarkata b-irħama mal-faċċata, kienet kappella Griega mibnija mill- komunità Griega li kien hawn ġol Birgu.

Dawn kienu l-istess Rodjani li ġew mal-Kavallieri fl-1530 wara li kienu ġew imkeċċija mill-gżira ta' Rodi fl-1522 mis-Sultan Ottoman Suleiman il-Manifiku.

Din spiċċat u ma baqgħetx tiffunzjona u kellha destin qasir ferm sabiex isservi lil komunità Griega fil-Birgu u ġiet abbandunata u pprofanata fis-17-il seklu.

Il-faċċata tagħha għadha teżisti.

Din il-kappella qabel kienet iddedikata lil San Nikola.

...../ikompli

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 1 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Kappella ta' San Nikola

Din il-kappella kienet mibnija fil-pjazza tal-Birgu (Misraħ ir-Rebħa) kantuniera ma' Triq Hilda Tabone, din ukoll immarkata b'irħama sabiex tfakkar is-sit tagħha fejn kien.

Din intilfet matul is-snin u serviet bħala parroċċa tal- komunità Griega ġol Birgu.

Il-kongregazzjoni inbidlet u saret dedikata lil San Nikola, iżda oriġinarjament kienet iddedikata lil Santa Agata kif taqra l- iskrizzjoni fuq l-irħama ta' mal-ħajt.

Kappella tal-Madonna ta' Damaxxena (Damasku)

Parti minn din il-kappella għadha teżisti fil-lok oriġinali tagħha fl-oratorju ta' San Ġużepp fejn illum insibu l-Mużew tal-knisja.

Din kienet kappella parrokkjali tal-komunità Griega fil-Birgu u nbniet fl-1550 kif jindika fuq l- irħama ma' ġenb l-oratorju ta' San Ġużepp fir-rokna.

Inbniet mill-istess Rodjani li ġew mal-Ordni ta' San Ġwann.

Din inbniet minflok kappella oħra antika li kienet iddedikata lil Santa Katerina.

Ġiet mibnija minn Nicolo' Flavari li kien impjegat mal-Kavallieri.

Il-kappella ta' Santa Katerina li kienet fil-post stess fejn inbniet din kienu jieħdu ħsiebha l-qlafat u dawk li jaħdmu fl-iċċumbar tal-ħbula.

Santa Katerina hija l-patruna tal-qlafat li kienet sengħa importantissma fi żmien il-Kavallieri minħabba l-ħbula neċessarji tal-flotta.

Peress li quddiem l-arsenali fejn illum insibu l-Mużew Marittmu kien spazju ferm limitat u ma kienx hemm fejn isir dan ix-xogħol, dan kien isir fi Triq it-Torri ta' San Ġwann fuq is-sur ma' ġenb il- French Curtain li llum in-nies tal-lokal għadhom isejħu bħala is-Sur tal-Kurdara.

Meta l-Griegi ġabu magħhom l-ikona tal-Madonna ta' Damascena bnew din il- kappella fejn ħadet l-istess isem tal-ikona.

Din l-ikona ġiet meħuda l-belt Valletta minn hawn mill-Gran Mastru Verdalle u replika tagħha (għalkemm mhix preċiża bħalha) inħadmet minn nies tas-sengħa Griegi u issa hija preservata tajjeb fil-kappella fl-oratorju stess ta' San Ġużepp li qiegħed iservi bħala Mużew tal-knisja fejn fih wieħed isib bosta oġġetti u artifatti ta' nteress u valur enormi.

Din il-kappella llum hija magħrufa bħala La Madonna dei Greci (il-Madonna tal-Griegi).

...../ikompli

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 2 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

San Lorenzo-a-mare

San Lorenzo-a-mare (San Lawrenz mal-baħar) kienet knisja primittiva ddedikata lil San Lawrenz mibnija minn baħħara Spanjoli bl-għajnuna ta' rejiet Spanjoli tard fis-seklu 13 jew kmieni fis-seklu 14 wara li l-gżejjer tagħna kienu ġew maħkuma mill-qawwa Aragoniża fis-sena 1283.

L-Aragoniżi tassew sabu dan l-ilsien art attraenti minħabba li s-sit kien kenni u servihom bħala port addattat għall-flottot tagħhom fil-Borgo maħruġ 'l barra fil-port bil-kastell Sant Anġlu fil-tarf tiegħu sabiex iħares lil dan il-villaġġ okkupat minn diversi sajjieda.

Is-sit fejn inbniet il-knisja kien magħruf bħala Ta' Ħammuna u dan il- post kien diġà abitat ħafna qabel l-okkupazzjoni ta' dawn il-gżejjer mir-Rumani fis-sena 216-218 Qabel Kristu.

Id-daqs tal-knisja kien xi 1/12 id-daqs ta' din preżenti.

Il-bieb maġġur kien qrib ħafna tal-pulptu u l-altar maġġur kien taħt il-pittura ta' Preti u kienet ukoll tħares lejn il-baħar bl-istess direzzjoni ta' din tal-lum.

Aragoniż sinjur u nobbli, Don Filippu De Guevara, kien laħaq il-kappillan ta' din il-knisja fl-1505 u kellu devozzjoni kbira lejn dan il-qaddis San Lawrenz.

Għalhekk waqqa' dik li bnew il-baħħara Spanjoli u bengħa oħra ftit akbar u isbaħ fl-1508 fuq stil Siculo-Normann.

Fil-fatt din hi il-knisja illi sabu l- Kavallieri meta ġew fl-1530 u mhux dik li kienu bnew l-Ispanjoli.

Jiġifieri kienet għadha knisja ġdida għax kellha biss 22 sena.

L-ewwel ma kien għamel il-Gran Mastru L'Isle Adam kien li ddikjara din il-knisja bħala l-knisja Konventwali tal-Kavallieri f'Novembru fejn serviethom għal 41 sena sakemm marru 'l belt Valletta u bnew San Ġwann li ġiet dikjarata bħala t-tieni knisja Konventwali tagħhom.

Bl-ordni ta' Carlo V ta' Aragona il-Gran Mastru bagħat lil De Guevara sabiex imexxi l-parroċċa mill-knisja tal-Lunzjata li fil-fatt kienet ilha sentejn biss immexxija mid-Dumnikani li ġew mir-Rabat fl-1528 sentejn qabel il-Kavallieri.

Hawn insibu li San Lorenzo-a-mare bħala l-knisja Konventwali kienet taqa' taħt il-ġuristizzjoni tal-Prijur tal-Ordni u l-kappillan ma kellu x'jaqsam xejn magħha.

L-ewwel dokumentazzjoni insibuha fis-sena 1436 meta l-Isqof ta' Malta Mello de Noto magħruf ukoll bħala de Mello kien laħħaq lil Nicholas de Falsone bħala kappillan tagħha.

Dan iżda ma jfissirx illi dan kien l-ewwel kappillan iżda jfisser illi hu kien dokumentat l-ewwel.

Giacomo Bosio jgħidilna li De Guevara ħassu ħażin (attak tal-qalb) meta l'Isle Adam urieh id-Digriet ta' Carlo V sabiex iċedi l-knisja lill-Gran Mastru u nsibu illi sitt xhur wara kien ħalliena, f'Marzu 1531 u warajh kien laħaq kappillan Mangion.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 3 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Din il-knisja ħadet in-nar u ġiet rovinata kważi għal kollox nhar l-ewwel ta' April 1532.

Kien it-Tnejn tal-Għid u sofriet ħsarat kbar, x'aktarx minħabba l- blandun li kien tħalla' jixgħel matul il-lejl, u peress li kienet tliet kwarti minnha mibnija bl-injam inklus anki s-saqaf, dan kompla jinkuraġġixxi dan id-diżastru li seħħ biss wara 17-il xahar li waslu l-Kavallieri fostna.

Ma hemm l-ebda informazzjoni kompluta dwar din il-knisja u nafu ftit ferm dwarha.

Dak li nafu inkiteb minn Giacomo Bosio li kien l-istorjografu tal-Kavallieri fejn tana l-istorja tagħhom kemm damu hawn fi gżiritna.

Il-knisja reġgħet inbniet mill-ġdid fi żmien sena u kienet ħafna ikbar u isbaħ u kompliet isservi lil Kavallieri sakemm dawn telqu lejn il-belt Valletta f'Marzu tal-1571.

Din l-istess knisja ġiet żarmata u mwaqqa' fl-1681 sabiex tinbena din il-ġawhra li għandna llum li hi l-għaxqa mhux biss tal-Vittorjosani iżda tal- viżitaturi kważi kollha li jiġu jżuruha.

Dan ngħiduh b'esperjenza li akkwistajna bis-sigħat li nqattgħu fiha meta tinfetaħ għat-turisti u viżitaturi matul l-għodwa kuljum u dan nagħmluh sabiex nassistu lil dawk kollha li juru xi interess fiha.

Kappella ta' Sant'Antnin

Din il-kappella kienet il-parroċċa tal-Ordni ta' San Ġwann meta l-Kavallieri ġew Malta.

Din kienet fi Triq Sant'Antnin stess wara l-knisja tat-Trinità.

Din tal- aħħar kellha l-bieb prinċipali fi Triq San Lawrenz qabel.

Illum dan il-bieb qiegħed fi Triq iċ-Ċentinarju tal-Parroċċa peress li din it-triq kienet b'isem ieħor ta' Sant'Antnin u l-knisja tat-Trinità kienet iġġarfet fil-gwerra.

Sfortunatament din il-kappella ta' Sant'Antnin mhix immarkata b'irħama bħal knejjes oħra.

Kienet inqerdet totalment fil-gwerra li għaddiet.

Fis-17-il seklu l-Ordni tal- Kavallieri kienet għalqet kompletament din il-kappella u ddeċidiet li ma tagħmel l-ebda użu minnha għal xi raġuni, iżda qabel serviet lill-Ordni bħala sostituta tal-knisja Konventwali San Lawrenz.

Il-Gran Mastru kien trasferixxa l-ikoni li kien fiha lejn il-knisja tal-Vitorja fil-belt Valletta u għal din is-sempliċi raġuni il- knisja tal-Vitorja kienet ukoll magħrufa bl-istess isem ta' Sant'Antnin, dan dejjem skond id-dokumenti li sibna.

Insibu li t-tberik ta' diversi annimali kien isir barra din il-kappella.

Il-Kavallieri kienu okkupaw din il-kappella ċkejkna minbarra dik ta' San Lawrenz u sal- aħħar gwerra dinjija kienet diġà pprofanata u tintuża bħala ħanut tax-xogħol ta' mastrudaxxa.

Fi żmien l-Ordni kienet taħt il-kmand tal-Prijur tal-knisja Konventwali.

Fil-preżent jeżisti disinn (sketch) tagħha u jinsab fil-Mużew tal- knisja magħmul minn ċerta Eliżabeth u Paul.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 4 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Oriġinarjament kienet forma rettangulari u l-faċċata tagħha qatt ma ġiet mibdula u baqgħet l-istess sakemm ġiet meqruda.

Il-bieb prinċipal kellu tliet tarġiet quddiemu.

Din kienet tamministra s-sagramenti lid-Donati tal-Ordni, jiġifieri dawk il-Kavallieri magħrufa bħala "Half Cross" (tan-nofs salib) u kienet isservi lil dawk l-individwi kollha.

Il-kappillan tagħha kien ukoll suġġett għall- Prijur tal-Ordni, u għal xi żmien kien Fra Antonio de Corogna li aktar tard kien laħaq il-Prijur tal-knisja Konventwali San Lawrenz.

Fil-knisja parrokkjali San Lawrenz insibu lapida kbira tal-irħam fil-kappella ta' Santa Katerina.

Fil-fatt hemm żewġ lapidi, imma dik li tikkonċernana hi dik fuq il-lemin meta tħares lejn il-vara ta' Santa Katerina.

Fil-lapida hemm l-iskrizzjoni kompluta ta' meta miet, kemm kellu żmien u meta laħaq Prijur tal-knisja Konventwali de Corogna.

Irħama tassew interessanti peress li dan kien it-tieni Prijur tal-knisja Konventwali, jiġifieri l-ewwel wieħed wara dak li kien laħaq minn l'Isle Adam kif il-Kavallieri ġew Malta.

Il-pittura tal-altar maġġur ta' din il-kappella kienet inġiebet minn Rodi fl-1530 iżda ttieħdet fil-belt Valletta fl-1617.

Dan ġara wara editt fis-sena 1603 u kkonfermat mill-Papa Pawlu V li ddeċieda dwar bini ta' knisja fil-belt Valletta bħala dritt mill-kappella ta' Sant'Antnin tal-Birgu.

Kien il-Gran Mastru Wignacourt li ġie il-Birgu akkunpanjat mill-Prijur Fra Pietru de Warsea Camarosa u l-kappillani konventwali taħt l-att ta' Fra Othony Bosio viċi Kanċillier.

Fost dawn kien hemm patrijiet ta' Monti Carmeli, Dumnikani mill- belt Valletta u Franġiskani Konventwali u s-soċjeta ta' Santa Barbara.

Il- Kavallieri u xi Maltin daħlu fil-kappella flimkien mal-Gran Mastru u Kavallieri oħra sabiex iġibu l-Immaġni Qaddisa wara l-qari mill-Gran Kunsill tal-Ordni.

Fi ftit kliem hija tassew ħasra kbira li ma baqa' xejn minn din il-kappella ċkejkna bi storja kbira.

Knisja ta' Sant'Andrija

Din il-knisja kienet mibnija fix-xatt storiku tal-Birgu ma' ġenb il-ħabs l-antik li kien ġie mħaffer mill-istess Ordni għall-ilsiera.

Din ġiet imwaqqa' mill-istess Ordni fi żmien il-Gran Mastru Gregorio Carafa sabiex jibni minflok il-ħamest imħażen għall-użu tal-flotta fl-1689.

Is-sit ta' din il-knisja huwa mmarkat u mfakkar issa permeżż ta' salib magħluq ġewwa niċċa kbira mal-faċċata ta' wieħed mill-imħażen imsemmija maġenb il-mina li tagħti għall-ħabs u għan- naħa l-oħra li jinfed għall-Kalkara.

Din in-niċċa tkun dejjem magħluqa.

Is- sajjieda lokali, li l-patrun tagħhom huwa Sant'Andrija, kienu taw kontribut qawwi finanzjarju għall-bini ta' din il-knisja fis-sena 1524 għall użu spiritwali

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 5 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

tas-sajjieda.

Illum insibu il-mina (daħla) fit-tieni maħżen fejn hemm in-niċċa msemmija.

Dan il-bini huwa magħruf bħala Carafa Building.

Sas-sena 1613 din il-knisja kienet diġa mitluqa u pprofanata.

Benefizzju (ta' knisja jew qassis iżda mhux ta' isqof) kien diġà jeżisti f'din il-knisja li kienet magħrufa l-aktar bħala San Andrea al Borgo fl-atti tan-nutar Vincenzo Bonaventura f'April 1537.

Aktar tard, sas-sena 1688, kienet diġà kważi abbandunata.

It-Teżor tal-Ordni ried li juża is-sit ta' fejn kienet bħala mħażen għall-ħtiġijiet tal-flotta.

Is-salib li hemm ġewwa n-niċċa tal-injam jindika in-natura sagra ta' dak il-bini bħala knisja u probabilment dak li sar kien minħabba n-neċessita' ta' aktar spazju għall-istess flotta li kienet tieħu importanza kbira mill-istess Kunsill u t- teżor tal-Ordni.

Dan is-salib serva ukoll għall-galjeri deħlin u ħerġin fil-port fejn ta' kull darba kienu jsellmu lil dan is-salib ġon niċċa bl-istess mod kif kienu jagħmlu meta kien hemm il-knisja qabel ma twaqqgħet.

Diversi baħħara interessanti fiha baqgħu jieħdu ħsieb sew tal-knisja, u wara, tas-salib anki wara li l-Ordni ħalliet Malta fl-1798.

Żewġ kwadri ta' pittura ta' nteress li fihom il-martirju ta' Sant'Andrija kienu f'din il-knisja żgħira u issa qegħdin fil-kor tal-knisja preżenti San Lawrenz f'kull naħa' mal-ħajt fuq il-bankuni tal-kanonċi.

Dawn huma replika tal-oriġinal ta' Guido Reni u Domenico Zampieri, liema oriġinali qegħdin Ruma.

Dawn huma preservati tajjeb fl-oratorju ta' San Andrija fil-knisja ddedikata lil San Gregorio ta' Monte Celio.

Il-kopji li għandna fil-kor tal-knisja parrokkjali ma nafux ta' min huma iżda l-oriġinali nafu skont id-dokumenti tal-kanonku storiku Gianmarie Farrugia.

Dawn id-dokumenti ta' importanza qegħdin fl-arkivji ta' San Lawrenz fil-Birgu.

Kappella ta' San Bastjan

Fuq l-istess sit fejn illum insibu l-ewwel kampnar tal-knisja San Lawrenz, li din is-sena stess jagħlaq tliet mitt sena, kien hemm mibnija minflok il-kappella storika ta' San Bastjan.

Sfortunatament din il-kappella ftit ferm nies lokali jafu biha.

Din il-kappella inbniet minn baħħara Spanjoli wara l-epidemija tal-pesta fl-1519.

Kienet is-sena 1584 meta l-Isqof Tommaso Gargallo, isqof Taljan ta' Malta, iddeċieda jerġa' jibni lil din fuq l-istess sit u kien fi ħsiebu jiddedikaha lill-Madonna ta' Monserrat li kien devot kbir tagħha.

Hu rnexxielu jibni l- kappella minn butu stess iżda għal xi raġuni li ma nafux x'kienet id-dedika baqgħet l-istess lil San Bastjan.

Din il-kappella kienet aktar tard magħrufa bħala "il-Grotta ta' San Bastjan" għaliex kienet żgħira u b'saqaf baxx wisq.

Il-

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 6 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

kappella oriġinali kienet tinkorpora ġnejna magħha iżda dak li kien jieħu ħsiebha aktar kien jagħti kas tal-ġnejna milli tal-kappella.

Il-kappella għalhekk spiċċat rovina, mitluqa għal kollox, u dan il-fatt kien li ġiegħel lil Isqof Gargallo iwaqqagħha u jibni oħra minflokha.

Oratorju ta' Santa Marija

Dan l-oratorju kien mibni fejn illum insibu s-sagristija u l-Awla u l-Mużew Kapitulari tal-knisja San Lawrenz.

Kif diġà semmejna fuq is-sit tal-knisja preżenti kien hemm dawn il-kappelli, San Lorenzo-a-mare, il-kappella San Bastjan, u l-oratorju ta' Santa Marija.

Dan il-lokal kien magħruf bħala Ras il- Knejjes.

Il-kwadru tal-pittura ta' Santa Marija li għandna fil-kappellun tal- knisja kien dak prinċipali ta' dan l-oratorju wara l-altar.

L-artist mhux magħruf u sar fuq kummissjoni tal-Kavallieri fis-sena 1677.

Fir-rokna isfel fuq il-lemin hemm salib żgħir abjad tat-tmin ponot tal-Kavallieri.

Kien is-Sibt 23 ta' Ottubru tal-1723 f'xi l-5 ta' wara nofs inhar meta l-isqof ta' Malta Gori Mancini ġie f'dan l-oratorju, li kien imżejjen sew għall-okkażżjoni, meta l-isqof apprezza u għaraf ir-relikwi li kienu jeżistu fih.

Dawn ir-relikwi kienu donazzjoni tal-Inkiżitur.

Kienu f'kaxxa żgħira taċ-ċomb u miksija bil- lama ħamra.

Dawn kienu id-driegħ ta' Santa Tranquillina, verġni u martri, biċċa mir-ras ta' San Aurelio martri u biċċa mir-ras ta' Santa Veneranda, martri oħra.

Wara, l-isqof mar fil-palazz tal-Inkiżitur bħala mistieden, fejn kien qatta' l-lejl hemm.

L-isqof. mgħejjun mill-Kapitolu tal-parroċċa, ta bidu għaċ-ċerimonja tal-Konsagrazzjoni tat-tempju ta' Lorenzu.

Preżenti ukoll kien hemm l-Inkiżitur Antonio Ruffo.

Kienet is-sena 1797 fl-ewwel ta' Jannar li l-Beneficiati (Kulleġġ uniku magħmul minn tnax-il qassis fil-knisja ta' San Lawrenz) inġabru f'dan l-oratorju mal- Inkiżitur fejn il-Kanċillier Don Ignazio Debono beda jaqra il-Breve.

L-Inkiżitur, li kien Giulio Carpegna (l-aħħar Inkiżitur f'Malta), wara ta lill-kappillan tal- knisja Don Gian Battista Delia il-pussess, u wara lill-istess Beneficiati.

Meta dawn il-Beneficiati inġabru fl-oratorju il-kappillan baqa' fil-knisja jistenna lill- Inkiżitur u meta waslu l-kappillan kien diġà libes il-mozzetta u r-rukketta.

L- Inkiżitur imbagħad libbes il-Kappa Magna minflok il-mozzetta lill-kappillan u wara ċ-ċerimonja kulħadd mar fl-oratorju biex jibdew is-sevizz ta' ringrazzjament.

...../ikompli

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 7 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Dan il-kulleġġ tal-Beneficiati kien uniku u storiku ħafna.

Kien jeżisti biss fil- knisja San Lawrenz u kien beda fi żmien l-Inkiżitur Antonio Ruffo li bħal zijuh l- Inkiżitur Tommaso Ruffo kien benefattur kbir tal-knisja.

Il-Kulleġġ ġie inawgurat fl-1725 wara l-Konsagrazzjoni tal-knisja fl-1723.

Oratorju tal-Kunċizzjoni

Dan l-oratorju kien fl-ispazju wara n-niċċa tal-vara ta' San Lawrenz u l- kappellun tal-Kurċifiss ta' Kandja (Kreta).

Dan kien jikkonsisti fi spazju twil u dejjaq u fit-tarf tiegħu illum hemm altar li qabel kien tal-kappellun ta' San Franġisk li tneħħa fl-1970 sabiex minfloku titpoġġa n-niċċa tal-vara ta' San Lawrenz.

Dan l-ispazju huwa użat illum għal bżonnijiet u armar tal-knisja.

It-tieni kampnar ġie miżjud u l-ewwel ġebla tpoġġiet mill-isqof Pietru Pawl Pace f'Awissu 1913.

Propju wara dan il-kampnar sa wara l-kappellun tal- Kurċifiss insibu li kien dan l-oratorju ddedikat lill-Madonna bit-titolu tal- Kunċizzjoni.

L-aċċess għal dan il-lok illum huwa permezz ta' bieb ma' ġenb in- niċċa tal-qaddis patrun.

Ma nafux eżatt meta dan l-oratorju żgħir kien mibni iżda nafu li kien jeżisti sas- sena 1659, qabel il-bini tal-knisja preżenti.

L-aċċess oriġinali għal dan il-lok kien milħuq b'numru ta' tarġiet minn barra 'l knisja.

Aktar tard inbena l-bieb mill-istess knisja li diġà semmejna li nsibu llum.

Dokument jaqra li bi dritt id- daħla għal dan il-lok mill-istess knisja, il-Konfraternita' kellha tħallas skud kull sena lill-kappillan tal-parroċċa.

Naturalment dan l-oratorju huwa totalment differenti llum għax huwa jidher ferm iżgħar milli kien qabel sas-sena 1913 meta ġie mibni t-tieni kampnar li ħa biċċa art sewwa minnu.

Oratorju ta' San Filippu Neri

L-oratorju ta' San Filippu ma jeżistix aktar.

Dan kien jikkonsisti f'bini żgħir għal komunità żgħira li n-numru ta' membri attwali dejjem baqa' jonqos matul is-snin sakemm spiċċa għal kollox fil-Birgu.

Il-patrijiet, magħrufa bħala Oratorjani ta' San Filippu Neri, saru s-sidien ta' ġnien ma' ġenb il-knisja ta' San Filippu u anki kienu jieħdu ħsieb l-istess ġnien.

Dan l-ispazju illum huwa użat bħala post fejn jipparkjaw il-karrozzi.

Dawn il-patrijiet stabbilew l-oratorju u xtraw dar qrib tiegħu.

Dan l-oratorju kien jikkonsisti f'sala ta' daqs moderat ma' ġenb il-knisja.

Pittura ferm sabieħa tal-Madonna iżżomm lil Ġesù kienet

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 8 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

iżżejjen dan l-oratorju.

Fil-pittura nsibu lil Sant'Antnin ta' Padova u lil San Filippu fuq in-naħa l-oħra.

F'dan l-oratorju kienet saret okkażżjoni speċjali - din kienet saret f'erba' okkażżjonijiet diversi flimkien.

Dawn kienu (1) id-dinjità tal-Kolleġġjata meta saru ċelebrazzjonijiet f'dan il-post wara li l-knisja San Lawrenz ġiet mgħollija għad-dinjità ta' Kolleġġjata, (2) il-pussess tal-kanonċi ġodda, (3) il-Milied u (4) s-Sena Ġdida.

Mistednin ġew invitati fejn kienu ġew milqugħa mill-istess kanonċi ġodda.

Il-festa saret fil-ġnien stess taħt is-siġar iffullati li kien fih.

Il- ġnien kien kważi jmiss mal-knisja.

Don Lorenzo Lanzon, bniedem ħabrieki li għamel ħafna xogħol għall-knisja San Lawrenz, kien ukoll il-Propostu tal-knisja ta' San Filippu fil-Birgu.

Il-pussess sar fil-31 ta' Diċembru 1821 meta id-Dekan tal-Katidral, il-kanonku Biagio li kien ukoll il-Vigarju tal-Isqof ta' Malta, ta l- pussess lil 18-il kanonku ġodda waqt il-ħsejjes ferrieħa tal-qniepen tal-knisja tal-Birgu, l-Isla u Bormla.

F'wieħed mis-seba' volumi li ħallielna l-kanonku Lanzon insibu tagħrif b'dettal dwar dawn iċ-ċelebrazzjonijiet imsemmija.

Oratorju tal-Fratellanza tal-Karità

Meta nidħlu fil-kappella tas-Sagrament fil-knisja parrokkjali li ġiet mibnija fl- 1786 fuq ix-xellug meta nħarsu lejn l-altar, hemm kienet id-daħla għall- oratorju li kien tal-Konfraternità tal- Karità.

Din il-Konfraternità bdiet fil-Birgu fis-sena 1582 u l-oratorju l-ġdid issemma' għall-Madonna tal-Karità.

Dan kellu bieb ieħor li kien jagħti għal Triq l-Irlandiżi, illum imsemmija għal Wenzu Dyer.

Dan l-ortaorju kien mantnut tajjeb ħafna finanzjarjament mill-Baruni Bartolomew Testaferrata.

Dan kien ħallas nofs il-prezz minn butu stess.

Żewġ terzi minn nofs l-ieħor tħallsu mill-Kanonku Anton Testaferrata li kien benefattur kbir tal-knisja tagħna, u t-terz l-ieħor kien tħallas mill-Bank tat- tribunal tal-Inkiżizzjoni.

Wara l-bini tal-Kappella tas-Sagrament il-Konfraternità tal-Karità kienet imħallsa żewġ skudi bħala kirja perpetwa mill-Papas tal-Griegi sabiex kamra ġiet mgħotija lilu.

Din il-kamra żgħira kienet bejn l-oratorju u s-sagristija l- qadima tal-knisja li ippermettiet dħul għall-oratorju stess mill-kappella tas- Sagrament.

Din il-Konfraternita' kienet torganizza funzjoni f'Ħamis ix-Xirka filgħodu qabel il-funzjoni uffiċjali tal-parroċċa.

Dawn kien jsejħu l-iktar familji foqra tal-parroċċa, jaħslulhom saqajhom bħala tifkira ta' meta Kristu ħasel saqajn l-Appostli u jagħtuhom xi flus bħala att nobbli tal-karità.

Din il- Konfraternità kienet magħrufa sew għall-karità li kienet twettaq fil-Birgu.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 9 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

Sfortunatament din il-Konfraternità waqfet mill-funzjonijiet tagħha kif bdiet it- Tieni Gwerra Dinjija fl-1940.

Kappella ta' Santa Katerina tal-Italja

Din kienet kappella żgħira ħafna fi Triq San Lawrenz.

Ma' ġenbha kien hemm klinika u l-Berġa tal-Italja li sfortunatament kollox ġie meqrud fl-aħħar gwerra.

Kemm il-klinika kif ukoll il-kappella kienu jservu lill-Kavallieri tal-Lingwa Taljana u l-Kavallieri Taljani stess kienu jieħdu ħsiebha.

Dan il-bini huwa mmarkat b'tabella tal-irħam mal-ħajt ta' bini li ġie mtella' wara l-gwerra fuq l- istess sit fejn kienet il-Berġa.

Il-kappella żgħira iżda ħelwa ħafna skont dokument (la piccola e dolcissima cappella Italiana) kienet mibnija taħt ir- residenza tal-Prodomo (Balliju) tal-Berġa Taljana.

Meta ġew l-Ingliżi Malta wara s-sena 1800 dan l-ispazju beda jkun użat bħala mħażen għall-Ammiraljat tas-servizzi Ingliżi.

Ma' ġenb il-Berġa Taljana kien jeżisti ftuħ u bankina baxxa magħrufa bħala Il Ballette., Dan kien assoċjat mal-karnival organizzat mill- Kavallieri Taljani li kien beda f'Malta fis-sena 1535 u jingħad li kien l-ewwel Karnival organizzat f'Malta.

Kappella tal-Qalb ta' Ġesù

Fl-istess sit fejn hemm l-uffiċini tal-Kunsill Lokali tal-Birgu ġewwa Couvre Porte kien hemm din il-kappella ma' ġenb l-Għassa tal-Pulizija li kien hemm qabel fi żmien it-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-pulizija kellhom din il-kappella ħelwa wisq iddedikata lil Qalb ta' Ġesù f'waħda minn dawk is-swali li hemm.

Illum din hija użata bħala esibizzjoni tar-ritratti organizzata mill-istess Kunsill (Birgu Permanent Photo Exhibition).

Meta kienet waqgħet il-koppla tal-knisja parrokkjali nhar l-4 ta' April 1942, din ġiet magħluqa għas-servizzi kollha u l- Arċipriet, il-kanonku Pawlu Galea ta' dak iż-żmien, beda juża din il-kappella minflok il-knisja ta' San Lawrenz.

F'dan iż-żmien ikraħ żmien tal-gwerra din il- kappella serviet għas-servizzi u ħtiġijiet kollha parrokkjali għan-nies tal-lokal bħal magħmudijiet, funerali, quddies, tiġijiet ecc. Din il-kappella serviet lill- pulizija anki qabel il-gwerra u taħt din kien ġie mħaffer xelter li kellu ftugħ ieħor għall-foss il-kbir.

Nies mit-tliet ibliet kienu joqgħodu fix-xelters tal-foss il-kbir f'dawn iż- żmienijiet u kamra temporanja tal-injam ġiet mibnija fl-istess foss fejn serviet bħala kappella temporanja għall-Arċipriet u l-parruċċani kollha.

Kienu jieħdu

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 10 minn 11 Knejjes, kappelli u oratorji li kienu jeżistu fil-Birgu

ħsiebha l-istess Arċipriet Pawl Galea u Dun Richard Born li dejjem qaddsu għall- ħtiġijiet ta' dawk kollha li baqgħu fil-Birgu u l-ibliet l-oħra tal-madwar.

Il-pittura tal-Madonna tad-Duluri, li kienet tiġi mżejna fil-festa tad-Duluri li kienu jżejnu l-pulizija f'din il-kappella, illum qegħda fil-Kwartieri Ġenerali tal- Pulizija fil-Furjana.

---------------------------------- T M I E M ----------------------------------

Nota Editorjali

Dan l-artiklu ttieħed minn mill-ktieb "Churches, Chapels & Oratories in Vittoriosa" li llum jinsab "out of print".

Is-Sur Gauci, l-awtur innifsu ta' dan il-ktieb, għoġbu mhux biss li jagħtina dan l-artiklu għal dan is-sit iżda wkoll li jaqilbu għall- Malti hu stess.

Ta' dan nirringrazzjawh.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 11 minn 11


Kullani ta' Kotba mitbugħa mill-MUSEUM matul is-Snin

Sergio Grech

Il-Mixja lejn il-Ktieb

Fl-1907, Dun Ġorġ Preca (1880-1962), li ġie kkanonizzat qaddis mill-Papa Benedittu XVI f'Ġunju 2007, waqqaf il-MUSEUM: soċjetà ta' lajċi b'mandat li jevanġelizzaw id-Duttrina Nisranija.

It-twaqqif tal-MUSEUM ma kienx inizzjattiva faċli.

Kien hemm sa mill-bidu diversi saċerdoti li għajnhom għokrithom minn dan il-pass għax dawn il-ħaddiema l-ġodda tal-evanġelizzazzjoni kienu lajċi u fuq kollox karattri sempliċi mingħajr ebda kredenzjali fit-Teoloġija u dan ġab inkwiet mal-Awtoritajiet Ekklesjastiċi.

Fil-fatt Preca ġie mgħoddi 'ġuri' mill-awtoritajiet tal-Knisja fejn litteralment ġie 'interrogat' dwar il-missjoni li kien daħal għaliha.

Jidher ċar, li maż-żmien, il-pubblikazzjonijiet kienu saru għajn u għodda ewlenija u importanti tas-soċjetà ta' Preca biex din tifrex ħidmietha.

Kif ser naraw, dawn il-pubblikazzjonijiet maż-żmien ħadu suriet differenti imma komuni fuq il-qoxra ta' barra kienet titpoġġa l-frażi Verbum Dei Caro Factum Est (L-Iben t'Alla sar bniedem u għammar fostna) bis-simbolu tas-salib quddiemha.

Klassifikazzjoni tal-Kotba

Kien hemm wieħed josserva żewġ fergħat ta' kotba: dawk intenzjonati għall-membri biex jikbru fil-missjoni tagħhom u dawk għall-pubbliku ġenerali li kien għatxan li jitma' l-ispirtu f'epoka fejn l-illiteriżmu kien jippredomina u l-edukazzjoni kienet esklussività tal-waħdiet.

Dan minbarra komplikazzjonijiet politiċi tal-perjodu fosthom il-famuża Kwistjoni tal-Lingwa.

Dun Ġorġ, l-imgħallem tal-kelma par excellance, għaraf l-importanza li l-kelma mitkellma tkun stampata u hekk tixtered iktar.

Kien jippubblika u juża l-istampa b'mod regolarissimu ħafna.

Patri Alessandru Bonnici ġabar mingħand John Formosa lista ta' 135 titlu ta' Preca li hu ddeskriva "bejn kbar u żgħar."

Imma hemm possibiltajiet li l-lista mhix kompleta u għalhekk in-numru jkompli jikber.

Sadanittant f'pubblikazzjoni tas-sena 2003, Fenech ikkwota lil Borg li f'teżi universitarja ta l-figura ta' "132 edizzjoni ta' diversi xogħlijiet."

Dawn il-kotba kienu jvarjaw fit-tul u fid-daqs u l-qarrej m'għandux jaħseb f'termini ta' ktieb kif nafuh illum.

Il-kotba tal-qaddis Malti, li dwaru l-bijografi tiegħu jsostnu li kien jgħix fil-faqar, jistgħu jinqasmu fi tlieta: it-Teoloġija Dommatika, il-Morali u l-Ispirtwalità.

Ħadem ukoll fuq numru sostanzjali ta' libretti bit-talb biex jintużaw mill-membri kif ukoll mill-poplu ġenerali.

Ittraduċa wkoll xi siltiet mill-Bibbja li hu tant xtaqha fl-idejn.

Il-Pinna mħaddma sal-Aħħar

Anki fuq is-sodda tal-mewt Dun Ġorġ kien qed jaħdem fuq pubblikazzjoni u dan jikkonferma din il-'kilba' li kellu għall-pubblikazzjonijiet.

Mario Cassar sostna li l-kitbiet ta' Preca "fuq il-morali, l-axxetika, u d-dommatika, li pproduċa tul medda twila ta' snin, kellhom jgħinu sabiex jinħoloq lingwaġġ ta' natura teoloġika fil-Malti."

Skont Bonnici, l-ewwel kotba ta' Dun Ġorġ kienu traduzzjonijiet dwar it-tagħlim nisrani u "fuq kollox dawn il-pubblikazzjonijiet … kienu għall-membri tal-MUSEUM … xi wħud mill-kotba tal-ewwel żmien kienu ddeddati."

L-istess riċerkatur jinsisti li Preca kien għamel ħiltu biex iħaddem il-Malti tajjeb, imsejjaħ tal-Għaqda, meta dan daħal fis-seħħ.

Fil-fatt hu kien ifittex membri Mużewmini biex jikkoreġulu l-Malti.

Dawn nafuhom b'isimhom u kunjomhom.

Bonnici jsemmi wkoll xi nies li Dun Ġorġ ħadem magħhom fl-editjar tal-kotba tiegħu anki minħabba l-fatt li San Ġorġ bħal ħafna Maltin litterati ta' żmienu kellu u ħaddem Malti Taljanizzat.

Il-qarrej irid iżomm f'moħħu wkoll li Preca kien qed jittraduċi minn testi teoloġiċi barranin li fil-Malti żgur li ma kienx faċli li ssib l-ekwivalenza tagħhom kif ġieb u laħaq.

Wara kollox il-Malti dam sal-1932 biex ikollu alfabett tiegħu u għal perjodu twil mhux ħażin kien lingwa mingħajr ħjiel ta' letteratura.

Hemm dettalji oħra li ta' min wieħed jikkunsidra dwar Dun Ġorġ, l-awtur.

"Dun Ġorġ qatt ma ried li jidher ismu fil-ħafna kotba li kiteb, anzi meta xi ħadd kien ifaħħarlu l-kotba tiegħu kien jgħid li dawk kienu "kotba minn kotba u m'hemm xejn oriġinali fihom."

Fil-fatt huwa ħaddem in-nome de plume Patri Franku.

"Dan huwa l-isem li Dun Ġorġ kien ħa bħala Terzjarju Karmelitan, meta nkiteb Terzjarju fl-1918, u pprofessa fl-1919.

Ktieb tiegħu jismu proprju Il-Pulptu ta' Patri Franku, li kitbu fis-snin ħamsin tas-seklu 20, meta kien diġà xjieħ mhux ħażin.

Kull kapitlu ta' dal-ktieb huwa stedina, imbagħad taħdita żgħira, u fl-aħħar konklużjoni.

B'kollox Dun Ġorġ jikteb 113-il Pupltu jew aħjar 113-il Taħdita jew Konferenza."

Fatt li għandu wkoll jissemma hu li Preca għamel karriera jippubblika l-kotba taħt il-dikjarazzjoni Ad usum privatum.

Kien biss fis-snin 40 li l-qaddis beda jpoġġi kitbietu għall-iskrutinju taċ-Ċensur Teoloġiku Kurjali.

Dan tah vantaġġ ta' distribuzzjoni ikbar u usa'.

L-Idea ta' Kullana ta' Kotba

Barra għadd bla tarf ta' kotba singulari, fuq il-milja taż-żmien tal-MUSEUM ippubblikaw diversi kullani ta' kotba fosthom il-Kollezzjoni Verbum Dei, il-Kollezzjoni għal Kulħadd, il-Kollezzjoni Marija SSMA, il-Kollezzjoni Sancte Joseph u l-Kollezzjoni Preliminarja.

Il-kotba kien ikollhom ukoll l-approvazzjoni kurjali bin-Nihil Obstat u l-Imprimatur.

Fost iċ-ċensuri li raw dawn il-kotba kien hemm Patri Pawl Tabone OFM, Patri Alfonsu Camilleri OFM u l-Prof A. Tabone.

Il-lista ta' pubblikazzjonijiet f'dawn is-sensiliet huma tabilħaqq impressjonanti meta tqis bosta fatturi bħall-illiteriżmu, id-daqs tal-popolazzjoni, il-pagi tan-nies, l-attendenzi fl-iskejjel, is-suq u l-limitu tiegħu, id-daqs tal-gżira u oħrajn.

Sal-1949, kien ħarġu 4 kotba fil-Kollezzjonijiet Verbum Dei u Kollezzjoni għal Kulħadd, 26 ktieb fis-sensiela Marija SSMA u 13-il ktieb fis-sensiela Sancte Joseph.

Sal-1946, kienu ħarġu 20 titlu mis-sensiela Marija SSMA.

Fis-sensiela Kollezzjoni għal Kulħadd kienu dehru fost l-oħrajn test dwar Teresa Newmann u L-Antikrist.

Sensiela oħra ppubblikata mill-MUSEUM kienet It-Tarka tan-Nisrani li kellha l-għan li tindirizza "obbezzjonijiet dommatiċi jew diffikultajiet fuq il-fidi maħlulin u spjegati b'mod ħafif u sempliċi."

Fit-tielet ktieb mis-sensiela msemmija tqajmu punti bħall-kotba ħżiena, il-prosperità tal-ħżiena u l-immortalità tar-ruħ.

Is-seba' volum ittratta diversi temi bħall-propjetà privata, l-awtorità tal-Knisja u l-Ispirtu s-Santu.

It-Tarka tan-Nisrani kienet tagħmel parti wkoll mill-Kollezzjoni Marija SSMA.

Tista' tgħid li l-kotba li ra l-awtur preżenti fis-sensiliet imsemmija ma jġibu l-firma tal-ebda awtur partikulari.

Tal-MUSEUM fil-bidu tas-sittinijiet kienu qed jippubblikaw għand l-istampatur Giovanni Muscat tal-Belt sensiela ta' kotba imsejħa Trattat Dommatiku.

Fil-fatt kienu jżommu l-istess disinn għall-qoxra imma kienu jipproduċuh taħt kulur differenti.

Fost it-temi esplorati kien hemm Eżistenza ta' Alla, Il-Grazzja Attwali, In-Novissmi, Il-Vera Reliġjon u Il-Quddiesa.

Fil-qoxra kienu jiżdiedu wkoll kwotazzjonijiet mill-Kotba Imqaddsa.

Sal-1964, kien hemm 22 titlu fil-kullana.

Lejn l-aħħar tal-ħamsinijiet u l-bidu tas-sittinijiet tas-seklu 20, tal-MUSEUM ħarġu s-sensiela Katekiżmu Axxetiku fejn il-kotba kienu jinqasmu f'numru ta' partijiet.

L-ewwel ktieb kien Mezzi għall-Perfezzjoni li kien jinqasam fi tliet kotba.

It-tieni ktieb ittratta L-Impedimenti tal-Perfezzjoni fejn ħarġu 3 volumi.

Kien hemm żewġ volumi fit-tielet ktieb li kien dwar il-Virtuijiet.

Is-sensiela ġiet stampata għand Giovanni Muscat.

Iktar Sensiliet

Sensiela oħra kienet il-Katekiżmu Morali fejn fost l-oħrajn ħarġu kotba bit-temi li ġejjin: Għemil il-Bniedem u l-Kuxjenza (Nru 1 u 2), Il-Liġi (Nru 3), Id-Dnub (Nru 4), u Virtujiet Teologali (Nru 5).

Kien hemm ħames kotba mis-sensiela li trattaw il-kmandamenti.

Il-volum numru 13 kien dwar Il-Kuntratti li fih twieġbu mistoqsijiet dwar il-kuntratti b'mod ġenerali, il-kuntratti unilaterali, kuntratti bilaterali ta' ġrajja ċerta u kuntratti tax-xorti.

Sal-1957, kienu ħarġu 13-il titlu mis-sensiela msemmija hawn fuq.

Wara li ġew ittrattati l-għaxar kmandamenti, is-sensiela ffukat fuq is-seba' sagramenti.

Il-ktieb numru 19 kien dwar il-Qrar waqt li t-tnejn ta' qablu, is-17 u t-18 rispettivament kienu dwar il-Magħmudija u l-Griżma tal-Isqof.

Il-format tal-kotba kien mistoqsija u tweġiba li tidher li kienet formula stabilità f'dawk iż-żminijiet.

Dwar il-qrar ġew ippreżentati 428 mistoqsija u tweġiba.

Sensiela oħra tixbah lil ta' qabilha kienet il-Każijiet Morali fejn kienu jiġu ppreżentati diversi każijiet li jmissu mal-ħajja ta' kuljum, il-fidi u l-aġir tal-bniedem u jiġu interpretati mil-lat morali.

L-att jgħaddi għalhekk minn ġudizzju u l-qarrej ikollu alternattiva ta' kif iġib ruħu u jgħix skont li tixtieq il-Knisja.

Il-kotba kellhom ukoll il-permess Kurjali.

Wisq probabbli sensiela bħal din ma kinitx biss ta' mitqlu deheb għal min ried jgħix il-fidi jew għall-membri tal-MUSEUM imma wkoll għal dawk li ħaddnu s-saċerdozju u aktarx kien hemm minnhom li sabuhom ta' għdda tajba fl-amministrazzjoni tas-sagrament tal-qrar.

Bħal każijiet oħra, l-awtur jibqa' misterjuż u anonimu.

B'mod ġenerali dan kien kontribut samm għad-dixxiplina tal-każistika.

Fl-ewwel ktieb tas-sensiela nsibu 71 każ fejn fost l-oħrajn ġew diskussi suġġetti bħall-korla, il-kburija, il-biża' servili, id-dubju tal-fatt u temi oħrajn.

Fir-raba' ktieb ġew diskussi kważi erba' mitt każ.

Fost il-każijiet diskussi kien hemm is-suwiċidju, skużi skużanti fejn tidħol il-quddiesa, il-parir għall-ħsara, il-vot bi żball u oħrajn.

F'kull sitwazzjoni kienu jaqbdu karattru u jpoġġuh f'kuntest u wara jibdew il-mistoqsijiet dwar l-att li jkun għamel.

Interessanti l-għażla tal-ismijiet li kienu jintgħażlu għall-każijiet – Ewesebju, Rafel, Mose', Dun Dijonisju, Dun Djanu, Ettore, Sempronju, Goffredu, Karlu u Martinu.

Il-kotba tal-Każijiet Morali, jidher li, kienu ħarira ogħla; probabbli anki minħabba bdil fil-prezzijiet tal-karta u l-istampar matul is-snin.

Il-proġett kien ġie stampat il-Lux Press.

Il-Lux kienet tal-familja Micallef u minn hemm kienet toħroġ il-gazzetta ta' filgħaxija The Bullettin.

Il-Bejjiegħa

Dawn il-kotba nafu li kienu jinbiegħu fost l-oħrajn mill-oqsma tas-soċjetà, is-St.

Joseph Library (Triq l-Arċisqof il-Belt), is-St.

Lawrence Library (Triq l-Isqof Labini Birkirkara), il-Cordina Emporium (Triq Brittanja l-Belt) u mingħand Aquilina tal-Belt.

Il-prezzijiet kienu jvarjaw minn sensiela għall-oħra u anki fl-istess sensiela.

Il-kotba tal-Kollezzjoni Marija SSMA kienu jinbiegħu fiz-zona ta' 5d jew 9d.

Il-kotba fis-sensiela Katekiżmu Morali kienu jvarjaw minn 7d għal 1s 10d.

Fl-1946, G. Vella li kien joqgħod f'numru 85, Triq Tarxien, Ħal Tarxien kien ibigħ il-kotba u jibgħathom b'posta mingħajr ħlas.

Kunsiderazzjoni tal-Aħħar

Iktar 'il quddiem wieħed jinnota li s-soċjetà nvestiet fi stamperija, dar tal-pubblikazzjoni u ħanut tal-kotba.

L-istamperija bdiet fl-erbgħinijiet sakemm fl-1961 waslet il-Veritas Press li kienet anki tagħmel xogħol privat li ma kienx ikun f'kunflitt mat-tagħlim tal-Knisja.

L-istamperija nfetħet f'Ħaż-Żabbar.

L-istamperija għalqet fis-sena 2017.

Il-Librerija Preca twaqqfet fl-1971 bħala ħanut tal-kotba.

Sa sentejn wara l-Librerija Preca saret ukoll attur fil-kamp tal-pubblikazzjonijiet reliġjużi Maltin kif g]ada sal-lum.


Article from file /home/albert/CODE/textmt/textmt/corpus/data/rawdata/kappellimaltin/pdf/Kwadri_Ex-Voto

Kwadri Ex-voto tal-Baħar Maltin Joseph Muscat

L-ogħti ta' oġġetti bħala wegħda lill-allat beda wisq qabel ma deher il- Kristjaneżmu.

Il-bniedem fi bżonn kbir jara d-djufija tiegħu u jdur lejn Alla għal għajnuna.

Min jagħmel wegħda skond it-tagħlim Nisrani jrid izommha u jagħti dak li jkun wigħed.

Fost bosta oġġetti li ngħataw bħala ex-voto ser insemmu l-iżjed il-kwadri tal-baħar li minnhom fil-gżejjer Maltin hawn bosta mijiet.

Kwadru wegħda jkun jingħaraf sew għax fuqu tara l-ittri kbar V.F.G.A. Dawk l-ittri jfissru Voto Fecit Gratiam Accepit, voldieri għamilt wegħda u qlajt il- grazzja.

Barra minn hekk għandek dejjem issib in-naħa ta' fuq tal-kwadru ikona tal-Madonna jew ta' xi xbiha oħra qaddisa.

In-naħa t'isfel tal-kwadru bosta drabi ssib skrizzjoni li tfisser fil-qosor il-ġrajja li tidher fil-kwadru u l- isem tad-donatur jew ta' min ikun għamel il-wegħda.

Hawn ser nitkellmu biss dwar kwadri ex-voto li juru ġrajjiet tal-baħar iżda hemm fil-knejjes tagħna mijiet ta' kwadri oħra li juru ġrajjiet ta' mard, twelid ta' trabi, diżgrazzi ta' kull għamla u stejjer oħra.

Wieħed jara wkoll oġġetti mogħtijin bħala wegħda bħal m'huma balal, bombi, xi biċċa qlugħ, bicciet ta' ħbula, ktajjen, manetti ta' l-ilsiera u x'naf jien.

Jekk wieħed iżur is-Santwarji ta' Pinu u tal-Mellieħa jara b'għajnejh dak li qed ngħid.

Għalkemm s'issa għandna kitbiet dwar il-wegħdi tal-baħar mhux ħażin ma nistgħux ngħidu l-istess għall-każi ta' mard u ħlasijiet diffiċli ta' trabi.

Ħasra li ftit tas-snin ilu certa Madame Galley minn Pariġi interessat ruhha fi studju bħal dan u ma' Cassar Pullicino ippublikat xi studji żgħar iżda milli jidher issa 2

kibret ħafna jew forsi m'għadiex magħna għax ma deher xejn iżjed mill-kitba tagħha.

Ara ma naħsbux li wegħdi tal-baħar u oħrajn issibhom f'Malta biss għax dawn il-kwadri ex-voto huma wirt li ssibu fil-Mediterran kollu.

F'xi santwarji fl-Italja, fi Franza, fi Spanja u nħawi oħra tara mijiet kbar minnhom imdendlin f'posthom mal-ħitan tal-knejjes.

Hawn Malta l-ikbar għadd tal-kwadri wegħda juru bħala ikona lill-Madonna taħt bosta titli bhal ngħidu aħna l-Kuncizzjoni, Santa Marija, Tal-Karmnu, Tad-Dawl, il-Lunzjata u oħrajn.

Insibu xi ftit li juru l-ikona tal-Kurcifiss jew tar-Redentur u oħhrajn juru xi qaddisin bħal San Ġużepp, Sant'Anna, San Ġorġ, San Franġisk ta' Pawla, San Pawl u oħrajn.

Ta' min ikun jaf ukoll li d- devozzjoni lejn l-Erwieħ tal-Purgatorju kienet qawwija ħafna u għalhekk bosta drabi taht l-ikona tal-Madonna tara xi erwieħ tal-Purgatorju wkoll.

Ħares sew lejn il-kwadri wegħda u tara minn xiex għaddew ta' qabilna meta baħħru f'kull żmien tas-sena biex jaqilgħu l-hobża ta' kuljium.

Raw baħar jibla l-art, attakki minn ħut kbir, trombi ta' l-arja, il-ħruxija tal-kursari ta' Barbarija, tiksir tal-bastimenti tagħhom nawfraġji u x'naf jien.

Tara baħrin jgħumu fil-baħar, oħrajn jilħqu l-art bit-tbatija, sajjetti jfaqqgħu mal- bastimenti u baħrin imqabbdin mas-sarsi u l-attrezzaturi ta' l-arbli u tal- qlugħ.

U xi ngħidu meta tara baħrin bla ħwejjeġ jitqabdu mal-mewġ u magħhom tara btieti u baqar jgħumu fil-qrib.

Afli trid teżamina l-kwadri mill- qrib u bla għaġġla ta' xejn biex tara kif id-donaturi riedu juru minn xiex għaddew u minn xiex inħelsu.

Ġieli bastiment ħa n-nar u n-nies kollha ta' fuqu kellhom jaqbżu fil-baħar biex jeħilsu mill-infern li tkebbeż abbord.

U meta bastiment ieħor beda jagħmel l-ilma l-ekwipaġġ kellu jħaddem il-pompi ta' l-ilma l-ħin kollu sa ma wasal Malta.

Id-donaturi jew min kien jagħti l-kwadri ex-voto min kienu ?

Tista' tgħid li kull min kien ibaħħar xi darba jew oħra ta xi kwadru wegħda.

Kien hemm kaptani, baħrin, passiġġieri, suldati, kavallieri, reliġjużi, nisa u oħrajn.

U dawn ma kienux Maltin biss iżda fil-kwadri ssib l-ismijiet ta' barranin ukoll.

Kien hemm Russi, Awstrijaċi, Svediżi, Ragusani minn Dubrovnik, Ingliżi u oħrajn.

L-ewwel kwadru datat hu dak li taralu s-sena 1631 fuqu u li jinsab fil-Muzew tas-Santwarju Ħaż-Żabbar.

Izda fil-knisja tal-Ħniena fil-Qrendi tara kwadru li hu żgur ta' qabel l-1625 għax juri l-kapitana jew il-flagship ta' l-iskwadra tal- galeri ta' l-Ordni mizbugħa ħamra.

Issa ta' min ikun jaf li l-kapitana bidet tinzebagħ bl-iswed fl-1625.

Jista' jkun ukoll li fil-Mużew tas-Santwarju Ħaż- Żabbar issib xi kwadri tas-seklu sittax għalkemm ma juru l-ebda sena fuqhom.

Fis-sekli sbatax u tmintax il-wegħdi żdiedu ħafna iżda kien fis-seklu ta' wara li nsibu l-akbar għadd ta' wegħdi.

Nistgħu ngħidu li mal-bidu tas-seklu għoxrin l-għoti tal-wegħdi tal-baħar waqaf ħesrem.

Hemm ħafna raġunijiet x'wieħed iġib iżda ma naqsitx fil-bniedem il-fiduċja f'Alla f'kull ħtieġa.

Illum tara eluf ta' wegħdi ta' xort'oħra u biżżejjed wieħed iżur is-Santwarji tal- Mellieħa, Tal-Ħerba f'Birkirkara u Ta' Pinu biex jara b'għajnejh stess kemm wegħdi għadhom isiru.

Ħarsa lejn l-iskrizzjonijiet fil-kwadri turi s-siwi tagħhom għal dik li hi l-istorja tal-baħar.

Fil-kitba ssib dettalji bħalma huma t-tipologiji tal-bċejjeċ tal- baħar, ismijiet ta' kaptani u membri ta' l-ekwipaġġi, dati tal-ġrajjiet u rqaqat oħra importanti.

U x'ingħidu mbagħad għat-topografiji jew id-dettalji ta' artijiet fejn tkun seħħet il-ġrajja murija fil-kwadri.

Tara, pereżempju, it- 4

torrijiet tal-għassa ta' madwar ix-xtut ta' Malta, il-gżira ta' Filfla, bajjiet magħrufin bħal dik ta' Marsaxlokk, id-daħla għal Port il-Kbir u xeni ta' artijiet barranin.

L-interess storiku joħroġ waħdu; hekk biex insemmu każ wieħed dak ta' l- ixprunara Maltija.

Waqt li l-kitba dwarha qajla kont issib f'Malta, mill-kwadri ex-voto seta' wieħed joħroġ l-istorja tagħha mis-seklu sbatax sal-1900.

Hekk ħarġet l-evoluzzjoni ta' l-ixprunara b'mod viżiv.

Dan nistgħu ngħiduh għall-bastimenti oħra bħal brig, bark, skuna, bombarda u oħrajn.

Tassew l- interess storiku li ssib fil-kwadri jkompli jikber iżjed ma tgħarbilhom bir- reqqa.

Fil-kwadri ex-voto tal-baħar wieħed isib l-istorja marittima ta' Malta mhix miktuba.

Biż-żieda ta' dokumenti li wieħed isib fl-arkivji ta' Malta jista' wieħed jorqom studji serji u ta' valur kbir.

Mur sib, kieku ma kienux dawn il- kwadri, ċerti dettalji ta' bastimenti, l-ilwien użati fuqhom, l-għamla tal-qlugħ u attrezzaturi ta' ħbula.

Dan ngħiduh l-iżjed għal dawk il-kwadri li saru minn madonnari tajbin bhal ma kienu Mikiel u ibnu Vincenzo Gonzi.

Il-madonnaru kien dak li xogħlu kien li jpitter kwadri ex-voto.

Ma rridx ninsa nsemmi b'mod specjali lil Nikola Camilleri li l-ftit xogħlijiet li baqa' tiegħu juru l-ħila kbira li kellu biex ipinġi bastimenti mill-isbaħ.

Xi wħud mill-kwadri li juru l-galeri tal-Ordni setgħu saru minn artisti kbar imħallsin mill-kavallieri.

Kwadri oħra fqar u qishom xogħol tat-tfal saru forsi minn min għamel il-wegħda u ma setax iħallas għal xi xogħol tajjeb: dawn jidħlu ma' l-arti popolari u għandhom il-valur tagħhom ukoll.

Ħafna kwadri li saru fuq il-karta bl-akkwarella batew wisq tul is-snin.

Barra l- umdita, il-kamla xi drabi għamlet ħerba sħiħa.

Xogħlijiet li saru fuq tavlozzi ta' l-injam żammew sħiħ għalkemm xi wħud xpakkaw u fejn l-injam ingħata primitura bil-gibs l-umdita għamlet tagħha sew.

Bosta kwadri saru fuq it-tila u ż-żebgħa żammet sewwa.

L-għedewwa prinċipali tal-kwadri kienu l-umdita u n-nugrufum, biex ma nsemmix ukoll dik il-lagħqa żejt tal-kittien li xi wħud kienu jagħtu biex min għalihom qed inaddfuhom.

Għal bosta u bosta snin dawn il-kwadri ma rawx fuqhom l-iċken restawr.

Iżda ta' min jgħid ukoll li llum l-interess fihom żdied ħafna, wisq iżjed minn xi erbgħin sena ilu.

Illum sabu ruhhom ukoll f'wirjiet li minn żmien għal ieħor jittellgħu bħala biċċa mill-istorja soċjali, reliġjuża u kulturali tagħna.

Għalkemm fil-gżejjer Maltin hawn madwar 500 kwadri ex-voto tal-baħar, il- kollezzjonijiet il-kbar tagħhom issibhom f'Ħaż-Żabbar, Birkirkara u l- Mellieha.

Oħrajn żgħar tarahom fil-Qrendi, f'Wied il-Għajn, l-Iisla u f'Ta' Pinu; fi knejjes żgħar issib waħdiet.

Ma naqbilx ma' l-idea li l-kwadri u għamliet oħra ta' wegħdi jitneħħew mill-knejjes u jitqegħdu f'Muzewijiet.

Ex- voto in situ voldieri f'postu ma' ħajt ta' knisja, ikollu tifsira reliġjuża iżda meta mdendel f'Muzew tħares lejh bħala oġġett ta' l-arti iżjed milli ħaġ'oħhra.

Niftakar il-ħitan tal-knisja Tal-Ħerba miksijin bil-kwadri wegħdi.

Illum tarahom f'sala kbira mal-ġenb tal-knisja, imdawlin sewwa iżda neqsin minn dik ix-xiħaġa li tgħollihom għal-livell reliġjuż.

Madwar erbgħin sena ilu, kull meta wieħed kien iħares lejn il-kwadri wegħdi, tħalli barra dawk ta' Ħaż-Żabbar, kienu jagħtu impressjoni ta' traskuraġni kbira.

Ħadd ma kien jimpurtah minnhom; ħadd ma kien joħroġ ċenteżmu biex jitranġaw.

Bosta nqerdu biż-żzmien li għadda minn fuqhom iżda llum 6

tieħu pjaċir tkun taf li min hu responsabbli minnhom qed jagħti kashom.

Illum il-kwadri ex-voto igawdu rispett bħala arti popolari u bħala biċċa mill- ħajja kulturali ta' pajjiżna.

Huma xhieda ta' ħajja reliġjuża ta' dawk ta' qabilna.

Minkejja li ħfna nqerdu għad baqa' biżżejjed biex bl-istudju tagħhom insiru nafu xi ħaġ'oħra dwar kif konna snin ilu.

Tieħu pjaċir tkun taf li fl-Universita ta' Malta daħlu xi teżijiet dwarhom.

Ta' min jibza' għal dawk li fadal billi huma xhieda ta' niesna u biċċa mill-istorja marittima ta' Malta.

history, folklore, architecture, traditions


Il-Kappelli ta' L-Għanja tas-Seba' Niċeċ ta' George Zammit Kitba ta' Ġorġ Peresso

Il-kapulavur poetiku, il-poema "L-Għanja tas-Seba' Niċeċ" ta' George Zammit din is-sena tagħlaq sittin sena li nkitbet.

Hi kapulavur ta' ħila ta' min jaf iħaddem il-vers (fiha Zammit juża kemm il-vers ta' ħdax, ta' tmienja u ta' ħamsa, u f'waqtiet juża wkoll ir-rima), kapulavur ta' ħsieb u metafori, kapulavur fl-użu tal-kelma, kapulavur ta' fidi, kapulavur tal-paessaġġ Malti u ta' kemm il-kelma ssir immaġini.

Hi poeżija ta' l-ambjent.

F'waqtiet l-ismijiet ta' lokalitajiet Maltin, imsemmija ħdejn xulxun, fil-ħoss biss joħolqu poeżija ta' l-immaġini.

Fiha l-poeta jimmaġina pellegrin li b'tewba għal dnubietu jżur seba' kapppelli, ħamsa f'Malta u tnejn f'Għawdex.

Din l-idea tal-ħajja bħala vjaġġ insibuha fuq kollox fil-poemi ta' Omeru, kemm fl-Illijadi kif ukoll fl-Odissea, u tieħu xejra nisranija f'La Divina Commedia ta' Dante u f'Canterbury Tales ta' Chaucer li jibqgħu l-eżempji ewlenin.

Zammit hu midħla sew, kemm fil-proża u kemm fil-poezija (anki fid-disinji u l- pitturi) tal-paessaġġ Malti u Għawdxi miżgħud b'ħafna kappelli.

Għalija George Zammit hu l-poeta tal-paessaġġ, tal-Kappelli Maltin.

Biżżejjed wieħed jaqra poeżiji bħal San Ġużepp tat-Tarġa; Lill-Wied tal-Lunzjata, Għawdex; Ħdejn Knisja Mwarrba u Ħdejn ta' Loretu, Gudja, biex niġġustifika dan li qed ngħid.

F'L-Għanja tas-Seba' Niċeċ għandna l-paessaġġ Malti bil-kappelli li jservu aktar minn sempliċi kwadru visiv u sfond.

Paessaġġ u kappelli huma r-ruħ tal- poema.

Jekk irridu nieħdu l-kappelli bħala paessaġġ lokali irridu nqisuh ukoll bħala paessaġġ minn dinja terrena għal dinja spiritwali.

Il-materjali, dak li jidher, li jiffigura dak li ma jidhirx.

Il-Knisja tas-Sema.

Il-Kappella tas-Samra

Il-poeta jgħaddi l-pellegrin (li hu l-poeta nnifsu) minn toroq fejn iserrep il-faqar u "fejn il-faqar/ tħossu jħares b'ħarsa liebta/ minn kull bieb u minn kull għatba", jittawwal u jitperreċ minn kull tieqa, u jwasslu f'għodwa tar-rebbiegħa f''misraħ Il-Ħamrun, quddiem il-Kappella tas-Samra ("Samra imma sabiħa").

Magħrufa wkoll ta' Antoċja, tħassir tal-kelma Antijokja, minħabba li hi kopja ta' Madonna, meqjuma fi Spanja u attribiwita lil San Luqa.

Il-kappella nbniet, flok oħra ddedikata lil San Nikola, minn Isabella u Giuseppe Casauri fl-1630 bħala tifkira u ħajr lill-Marija Santissima talli meta Isabella kienet tarbija salvat meta d-dar fejn kienet toqgħod iġġarfet waqt attak ta' l-Assedju l-Kbir tal-1565 u t- tarbija Isabella ma ġralha xejn.

Mal-knisja nbniet ukoll dar fejn għexu qishom patri u soru Isabella u Giuseppe.

Huma ndifnu fil-Knisja u rħama turi il-lok tal- 2

qabar tagħhom.

Dan kollu hu mniżżel fl-atti tal-vista li għamel l-Isqof Alpheran 1736.

George Zammit jirrakonta dan kollu u jdaħħal lill-pellegrin b'rasu baxxuta f'dan il-maqdes fejn jitlob lil Marija x'kellu jagħmel biex jikseb il-maħfra ta' dnubietu.

U leħen Marija jwieġbu:

"Daqsa kemm huma Tad-dnubiet l-irjus misħuta Daqstant ieħor trid iżżur..."

In-numru seba' fil-poema jieħu aspett Bibbliku u dottrinali.

U direzjonali; u għalhekk ukoll numru perfett.

Il-pellegrin jibda jterraq "imħażżem bil-libsa tat-tewba/ u l-ħatar..." u Zammit jgħaddih minn inħawi magħrufa sew minnu: minn niżla tal-Bajjada, għan-niċeċ ta' l-Erba' Qaddisin, bejn il-Ħamrun u Ħal Qormi, iqarrbu lejn il-Knisja ta' San Bastjan, dik tal-Vitorja u wara li jħalli Ħal Qormi, bil-Knisja sabiħa tal-Gafà ddedikata lill-Qaddis tal-Kavallieri (San Ġorġ) warajħ, jibda' t-triq lejn Ħaż- Żebbuġ, jgħaddi minn fejn Kappella ddedikata lill-Kunċizzjoni, għaż-żjara ta' l- ewwel kappella, magħrufa bħala Tal-Ħlas.

F'din il-Knisja ħafna ommijiet kienu, u għadhom, jieħdu lit-tarbij tagħhom biex jippreżentawha lill-Madonna wara l-ħlas.

Hekk għamlu l-ġenituri tal-poeta meta kien għadu tarbija.

Il-Madonna tal-Ħlas

Il-knisja oriġinali tmur lura għall-1550 u nqerdet b'terremot fl-1693.

Fiż-żmien il-Kavallieri kienet fit-triq ewlenija li mill-Birgu u l-Belt kienet twassal għall- Imdina.

Gafa, li dak iż-żmien kien qed jibni kemm il-Katidral u kemm il-Knisja ta' San Ġorġ, għamel wegħda li jirranga minn butu din il-knisja li hi ġojjel ta' arkitettura mifrxua f'dik il-kampanja, darba aktar siekta mil-lum.

Mal-Knisja hemm loġoġ u mwejjed u bankijeit biex jistirieħu l-pellegrini u fil-qrib għad hemm id-dar mibnija mil-Kavallier Mongadoin għall-qassis li jieħu ħsiebha.

Fil-knisja hemm post fejn il-pellegrini kienu jħallu xi ħaġa tal-flus għad-dawl jixgħel quddiem il-Madonna.

U fis-sagrsitija hemm inkwatri tal-wegħda, (ex voto), "frott aktar tat-twemmin milli tas-sengħa".

Wieħed jista' jara wkoll l-arma tal-Papa Klement XI li għana din il-kappella b'ħafna benefiċji.

Imbagħad il-pellegrin jaqbad it-triq li tilwi minn maġemb l-arkata ta' Bieb Rohan u tieħu lejn l-Imdina.

U dlonk iħalli warajh l-irħula antiki ta' Ħaż- Żebbuġ, Ħal Dwin, u Mula u Muxi u fuq il-lemin ra n-Naxxar u Ħal Għargħur "u l-ħarrub ta' Wied l-Iklin/ il-witat ta' Wied is-Sewda/ Ħal Balzan, u Sant'Anton/ U Ħ'Attard u l-Knisja l-Ħamra" (Ħal-Lija).

Il-poeta jsejħilha "L-isbaħ ġawhra tal- pjanura".

Jara wkoll il-meddiet ta' Birkirkara.

U jirrifletti kemm fuq il-Knisja l- Qadima, bis-saqaf "ħiemed" imġarraf u l-kampnar mislut "bħal xewka" (għax dak iż-żmien dak il-kapulavur kien mitluq, veru "għajb dejjiemi"), u kemm fuq il-Knisja l-Ġdida ta' Sant'Elena bil-qniepen tagħha jidwu b'leħen "kbir u għani." 3

Dwar il-maqdes ħiemed ta' Santa Marija, George Zammit li kien jaf japrezza l- kultura jikteb hekk, b'ton malenkoinku:

"Waħdu, waħdu qisu għassa Tal-ġmiel safi ta' l-imgħoddi."

U jkompli jterraq lejn it-tieni niċċa.

Imma mhux qabel ma jitkellem dwar "il- ħelwa Mdina" imsejħa wkoll minnu "Belt is-Slaten, Belt il-Qawwa/ Belt il- Ħemda."

Jitla' t-telgħa wieqfa tas-Saqqaja, jaqsam ir-Rabat, minn ħdejn Santu Wistin għal Ta' Ġieżu u jsib ruħu fil-misraħ ta' quddiem il-Grotta ta' San Pawl.

Jilwi għal San Katald u kif jasal fil-ħâra ta' Ħal Bajjada jagħtina deskrizzjoni tal-ħajja fqajra fejn l-għajjat tal-bejjiegħa jsir qisu għana.

U jddiskrivi toroq dojoq, fejn it-tfal jilagħabu, xi niċċa mixgħula u ħoġor it-twieqi mżejnin b'xi xitla tas-sardinell jew qronfol, sinjal li hemm "ġawhra" għaż-żwieġ.

Deskrizjonijiet bħal dawn jagħmlu l-poema ta' Zammit mhux biss pellegrinaġġ devot imma wkoll pellegrinaġġ tal-memorja.

Il-Kappella tal-Katakombi ta' Sant'Agata

Wara li jħalli l-Katakombi ta' San Pawl, il-pellegrin isib ruħu f'misraħ u knisja żgħira u jinżel "it-taraġ niedi taħt il-knisja...lejn l-għerien fejn għammret ħienja/ b'għod mill-qerq ta' niesha w artha,/ Agta xbejba, mistoħbija/ mis-Sultan mitluf fil-qilla."

Fil-Kripta jilmaħ "xbihat imqaddsa/ tal-Bambin f'ħoġor Marija/ San Anard bil- ktajjen f'idu/ id-dragun u Margerita;/ ta San Blas, meqjum mill-qedem/ Ġo din artna."

Dawn kollha qaddisin li kellhom rabta sħiħa mad-devozjoni tal-Maltin: San Anard, patrun ta' l-ilsira; Santa Margerita, aktarx ta' Antijokja, li lejha fil- Mediterran kien hawn devozzjoni kbira, l-aktar minn nisa waqt it-tqala u waqt il-ħlas.

Id-dragun ħdejn saqajha huwa simbolu tar-rebħ tagħha fuq id-dimonju.

Hija l-istess patruna ta' Santa Margerita Ligure fil-Ligurja u fis-Sannat, Għawdex u ta' Santa Margerita tal-Mosta.

Santa Margerita kienet wa ħda mill- qaddisin li dehru lil Govanna d'Arc.

San Blas, qaddis tal-Lvant li juri r-rabta tal-gżejjer Maltin mas-saltna ta' Biżanzju, hu l-qaddis patrun fost l-oħrajn kontra l-mard tal-griezem li qabel kien kawża ta' mwiet tat-trabi.

Isemmi wkoll qaddisa oħra li ġiet minn Marsilja.

Aktarx li hija Santa Venera, li jingħad li fir- Rabat hemm Katakombi msemmi għaliha imma ħadd ma jaf eżattament fejn huwa.

Dawn huma pitturi tas-seklu ħmistax.

Hemm tlieta li huma żgur tas-seklu tnax, wieħed minnhom huwa ta' Sant'Agata, qaddisa tas-seklu tlieta fi żmien Trajanus Decius li ġiet Malta għal xi zmien flimkien ma' sħabha minn Sqallija.

Mietet martri f'art twelidha fil-5 ta' Frar 251.

Qabel fil-kripta kien hemm ħafna artali imma issa hemm biss tnejn.

Monsinjur Buenos, isqof ta' Malta fis-seklu sbatax, irregala statwa sabiħa ta' l-alabastru ta' din il-qaddisa waqt il-martirju.

Issa tinsab fil-Mużew li jieħu ħsiebu bl-akbar kura Fr. Victor Camilleri.

Flok l- istatwa originali hemm replika magħmula mill-iskultur Rabti, Anton Agius.

Hemm ukoll affresk tal-Madonna, aktarx tas-seklu tnax.

Il-pellegrin/poeta jkompli jdur il-katakombi b'xemgħa f'idu.

U ra l-oqbra, u l- mejda ta' l-Agape u bħal donnu madwar din il-mejda huwa ra l-erwieħ it- twajba li maż-żjara tiegħu bħal jinfixlu u "jaħarbu d-dija, qishom stmerru 'l min serħanhom/ ġie serqilhom, wara l-medda ta' mijiet ta' snin mudlama."

Iqigħed xemgħa fuq l-artal ta' Sant'Agata.

U jiftakar il-ġrajja ta' meta dehret lil Soru Benedettina waqt li Sinam Paxà fl-1551 kien qed jattakka lill-Imdina mir-Rabat u talbitha tgħid lill-Isqof beix joħroġ il-vara tagħha fuq is-swar u hija kellha ġġibilhom ir-rebħ.

U hekk kien.

Kien hemm drawwa li ssir purċissjoni kull nhar il-festa ta' Sant'Agata, mill-Katidral sal-Kripta.

Minn hemm, il-Pellegrin ta' George Zammit, li jirrapreżenta lilu nnifsu, joħrog biex imur għat-tielet Niċċa.

Wara li l-pellegrin iħalli l-katakombi ta' Sant'Agata, minn triq fuq San Katald jiġbed għan-niżla ta' l-Għeriexem, jerġa' jsib ruħu is- Saqqajja ħdejn il-Villa Rumana, jinżel mill-mina li tagħti għat-Trunċiera u għall- bieb il-Griegi fejn hemm l-immaġini ta' San Pawl u "niċċa bajda tal-Madonna/ b'lampa tnemnem/ u madwarha ward tax-xagħri..."

Idur lejn il-xellug, jaqbad in-niżla u jmur għall-Buqana u għall-Qattara u hekk jilħaq Wied il-Qliegħa.

U joqrob lejn it-Tielet Niċċa tiegħu, "Lejn il-Għar ta' l-Isperanza".

Tul din il-mixja minn post għal ieħor, sempliċiment billi jsemmi l-post, l-aktar l-aktar b'xi pinzellata t'aġġettiv, George Zammit imexxik mal-pellegrin tiegħu (hu nnifsu).

Int ukoll issir il-pellegrin.

It-Tielet Niċċa: Il-Madonna ta' l-Isperanza

Din il-kappella tinsab tagħti għall-Wied ta' l-Isperanza, u għalhekk George Zammit b'ħila ta' mgħallem, bil-vrus mgħaġġla ta' ħamsa, joħloq effett ta' ilma għaddej qawwi u jgerbeb kollox.

Dan l-effett joħroġ kemm mill-allitterazzjoni konsonontali u kemm vokali.

Ixebbaħ b'metafora milquta lill-bniedem ma' "ċagħka maħkuma/ f'għama bla rieda fl-eqqel tax-xitwa."

It-tqegħid flimkien ta' nomi u xbihat għal kollox differenti, b'effett kważi ta' antiteżi u antonimija, ("Il- mewt u l-baħar/ ir-ruħ u ċ-ċagħka"; "bejn dlam u dija",) ikomplu jżidu d-dehra mqanqla tal-Wied sakemm iwassal lill-pellegrin fl-Għar tat-Tfajla Mostija li satarha "mill-qilla għatxana/ t'Ulied il-Mislem."

Imbagħad jibdel ir-ritmu.

Minn ta' ħamsa jaqleb b'effett, kważi ta' modulazzjoni u moviment sinfoniku, għal dak ta' tmienja biex iġib quddiemna kemm l-Għar u kemm il-Kappella:

"F'nofs ta' rampa tielgħa wieqfa Mal-lemin ta' pont tal-ġebel rajt il-Għar ta' taħt il-Knisja."

Waqt li jitlob, jerġa' jara quddiemu l-ġrajja, il-leġġenda, tieħu l-ħajja.

Jara lit- tfajla maħruba tistaħba f'dak l-għar miksi xuxa ta' tursin selvaġġ u xniexel ta' kappar, waqt li brimba tinseġ bħal għata fil-fetħa ta' l-għar għal dik ix-xbejba li skond il-leġġenda, fl-1760, waqt li kienet fir-raba' mal-familja, kienet se taqa' lsira tal-Misilmin li kienu fil-qrib ta' Bur Marrad.

L-imsejknin ħarbu lejn il- Mosta, imma waħda minnhom, xebba ta' xi għoxrin sena, ma felħitx tlaħħaq magħhom u staħbiet f'għar u wegħdet lill-Madonna li tibnilha kappella fuqu 5

jekk teħlisha.

Kif fil-fatt sar għax il-furbani għaddew minn hemm iżda billi hija kienet mistura sew kemm mix-xtieli u kemm mill-brimba li kienet tagħlaq id- daħla tal-għar, il-Misilmin ħasbu li ma kien daħal ħadd fih u baqgħu għaddejin.

Skond l-istoriċi George Cassar u Joseph G.M. Borg, din il-kappella hija l-isbaħ u l-egħżeż knisja għall-Mostin wara dik parrokjali.

Skond l-istoriku Ciantar, l- għar ta' taħtha huwa dak tal-Visitazzjoni u Monsinjur Dusina ħalla miktub li kien ikkonsagrat minn seba' isqfijiet.

Il-kappella fil-fatt inbniet bi ġbir li beda fl- 1757 u baqa' sejjer għal ħames snin.

Fil-faċċata hemm żewġ armi, waħda bl- Isem ta' Marija u l-oħra ta' l-Isqof ta' Malta, Fra Bartolomeo Rull li fi żmienu nbniet dil-knisja.

Il-knisja hi ta' stil barokk, minn ġewwa f'forma ottogonali, u fiha hemm pittura ta' Rokku Buhagiar.

Issir festa f'ġieħ il-Madonna fit-tielet Ħadd ta' Novembru.

Ir-Raba' Niċċa: L-Għar ta' San Kurrad.

Inkomplu nterrqu mal-Pellegrin.

Nibqgħu il-Mosta.

Ninżlu għal Wied il- Għasel.

Jasal hemm meta "... fuq il-ħemda jidwu t-tokki/ minn fuq l-għoli tal- kampnari: nofs in-nhar."

Donnok qed tisma' int ukoll it-tokki b'tislima lill- Madonna.

George Zammit isejjaħ dan il-Wied " ...

Wied il-faraġ, wied il-għana tal-ħolqien."

Id-deskrizzjonui li jagħti tal-wied m'hix biss waħda viżwali, bil- blanzun tal-ħawħ u l-lewż, u s-sema nir, u l-griz tal-blat u l-aħdar skur tal- ħarrub, imma wkoll sonora bit-tpespis tal-merill.

Hemm, imkenna fil-blat , tinsab il-kappella ta' San Pawl Eremtia, li iżda il- poeta jorbotha ma' San Korradu (jew Sirrew, imma jżid "ismek bilkemm nafuh") li kien jgħix f'dawk l-inħawi iżda n-nies tal-post ma semgħux minnu, saħasnitra ħaġġruh, u huwa telaq lejn il-Qala t'Għawdex.

Verżjoni oħra tgħid li mar fuq il-mewġ lejn Noto, Sqallija.

Mar fejn mar, hu ħalla warajh bastun li kien iwarrad nhar il-festa ta' San Pawl l-Eremita (15 ta'Jannar).

San Pawl l-Eremita kien eremit dixxiplu ta' San Anton Abbati u għex fid-deżert u miet meta kien għalaq il-mitt sena u fuqhom sew.

Il-ħajja tiegħu nkitbet minn San Ġilormu.

Skond Franġisk Abela fil-kappella oriġinali li kien żar Dusina kien hemm ukoll pittura ta' San Anton Abbati.

Abela jkompli jgħid f'dan il-għar għexu ħafna 'servi t'Alla' f'ħajja eremitika.

Fil-fatt il-kappella ta' San Pawl l-Eremtia hija kumpless ta' żewġ kappelli, waħda appuntu ddedikata lil San Pawl Eremita u l-oħra lill-Madonna.

Dan l- imkien kien imfittex ħafna anki mill-istess Gran Mastri, b'mod partikualri il- Gran Mastru Pinto.

Xi mapep antiki jniżzluha qrib il-Mosta.

Zammit b'sengħa ta' poeta mħarreġ, b'għażla ta' ritmi differenti, alliterazzjonijiet, tixbiħat, joħloq dinja li hi tassew lil hinn minn din id-dinja.

Kull vers joħloq atmsofera ta' talb u skiet, miksura biss mill-ħoss ta' l-ilma jqattar "qatra wara qatra", fil-ħwat li minnhom xorob il-Ħareb.

Dan l-ilma tant kien safi li l-Kavallieri kienu jġorruh fil-btieti.

Il-poeta imma wkoll jilmenta li ħofor ta' ammunizzjoni mill-Inglizi ħassru dawk in-naħiet "b'għan qerried".

X'kien jgħid kieku din il-poema inkitbet illum u mhux fl-1947! 6

Lejn il-Ħames Niċċa

Il-Pellegrin, wara li jistrieħ fuq ġebla ħdejn l-għar, ikompli jterraq, jagħti ħarsa lejn l-Imdina , "bil-Kattidral, u s-swar tittawal griża/ u mitfija bħal ħolma", u jaqbad it-triq lejn Bur Marrad.

Jilmaħ il-kappella iddedikata lil Santa Katarina, imsejħa ta' Wied il-Għasel, imwaqqfa minn Marino Mangion fl-1608 u li f'xi atti notarili nsibuha mniżżla bħala li tinsab 'in contrada ta Hal Pissa sive Wied il- Għasel.'

Dan ir-raħal żgħir, jagħmel mal-Mosta, żgur li kien għadu abitat sal- bidu tas-seklu sbatax kif jidher minn dħul ta' magħmudija minn dawn in-naħiet, iżda Ġan Franġisk Abela jgħid li aktar ma għadda ż-żmien tul is-seklu sbatax dan ir-raħal ma baqa' xejn minnu ħlief ismu.

Hawn il-poeta jinseġ tifħir lejn dawn il-kappelli mxerrda mal-kampanja Maltija fejn missirijietna kienu jsibu fejn jitimgħu r-ruħ u l-ġisem.

Kappella oħra li jilmaħ hija dik ta' Santa Margerita ta' Għajn Riħana qrib Wied il-Għasel.

Il- prokuratru tagħha kien iqassam l-ikel nhar il-festa tagħha.

Din id-drawwa nsibuha mniżżla fl-atti tal-benefikati ta' ħafna kappelli, daqqa jqassmu ħobż, daqqa frott u daqqa nbid.

George Zammit itemm din id-desikrizzjoni taż-żewġ kappelli b'ilment dwar kemm il-Maltin qed jinsew l-imgħoddi u kważi jistħu minnu.

Meta Zammit kiteb din il-poema, ftit wara l-gwerra, kien hawn bixra, kif wieħed jistenna, li l- Maltin issiru aktar moderni, aktar Ingliżi.

Iżda m'hemmx leħen Ġeremija li jdejqek fit-twiddiba tiegħu.

Leħnu jieħu ton ta' l-imgħoddi u b'nitfa filosofija, imwieżna b'metafora sabiħa tal-gawwi "li minn baħar qalil jislet għajxienu" u b'dana kollu hu aktar għani mill-bniedem, itemm dik ir-riflessjoni f'waqtha.

U "Bin-newba tad-dmugħ fuq għajnejja,/ bin-newba ta' l-għana ġo qalbi" jasal Bur Marrad.

Jara Wied Qarrotta, mistriħ fix-xemx.

U f'nofsu, ċatta ċatta "... il- Ħotba tal-Qala/ bejn Ġebel Azara u l-Wardija."

Jiskorri il-Knisja tal-Milqgħi, iddedikata lil San Pawl, fejn skond it-tradizzjoni, il- Maltin laqgħu lil San Pawl wara l-għarqa.

Fil-qrib hemm Għajn Rażul (l- Appostlu).

It-tradizzjoni tgħid li kien fetaħha San Pawl.

Fi żmien li George Zammit kiteb dawn il-versi, l-għajn ġa kienet imniġġża minħabba l-bini fil-qrib.

Ħalla x-Xemxija u, "titbaskat fil-bewsa/ tax-xemx tar-rebbiegħa" jara l-Pwales, "bis-swieni ireddnu fil-ħdura daħkana".

Bħas-soltu, ftit pinzellati, u l-paessaġġ hu mimli u ħaj quddiemna!

Idur lejn Għajn Żnuber, jaqsam il-ħotbiet t'Għajn Tuffieħa u l-Wied tal-Miżieb, jgħaddi minn qalb siġar xjuħ tal-ħarrub ("ja siġra ta' ġensna, ħarruba ħanina" bħal donnu jqima, niċċa oħra tal-qedem), u jasal il-Mellieħa biex iżur il-ħames kappella, is-Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa, "l-eqdem artal ta' ġensna."

Il-pellegrin jasal il-Mellieħa, raħal għal qalb ħafna ta' George Zammit.

Hemm se jagħmel il-ħames żjara tiegħu minn kappella għal oħra.

Minn Misraħ il- Knisja, jinżel minn taraġ għas-Santwarju.

U mall-ewwel għajnejh, minkejja li hu għajjien, jaqgħu fuq kitba ma' l-ark illi jifred il-bitħa tal-Maqdes mir-raħal.

"Fik temgħu...

Fik, missirijietna, u Int smajthom."

Il-bitħa tas-Santwarju għandha l-istess fasla ta' btieħi oħra ħdejn u quddiem santwarji u kappelli li jżuruhom il-pellegrini: loġoġ, siġar, bankijiet u kmamar fejn jistrieħu l-pellegrini.

Imma x-xewqa tal-pellegrin hija li minnufih jistrieħ quddiem "l-eqdem artal ta' Gżiritina."

Hemm ġew l-atmosfera tinbidel.

Anki d-daqq u r-ritmu tal-vers (in-novenarju, tad-disgħa bil-fard) jinbidel.

Bir-ritmu jaqa' fuq it-tieni u fuq il-ħames u jistriħ b'saħħa fuq it-tmien wieħed, il-poeta joħloq effett ta' mixi mgħaġġel tal-ħerqa imbagħad mistriħ hekk kif jinżel għarkubbtejh.

U donnok tisma' nifsu jintelaq mid-disgħa sillaba mhux aċċentata.

Aktar u aktar meta r-ritmu hu megħjun minn allitterazzjonijiet, konsonanti mtennija ħdejn xulxin u rimi fl-istess vers li jdoqqu sabiħ.

"Fil-ħemda mniddija, dellija, Mixħut għarkobbtejja, b'minkbejja Fuq l-iebes imreżżaħ ta' rħama..."

Il-poeta/pellegrin mall-ewwel imbagħad jgħollilna l-ħarsa u l-ħsieb tagħna lejn il-bidu leġġendarju ta' dik "il-ħofra" mibdula mill-Isqfijiet (Ir-Rgħajja) f'post ta' qima "ewlieni ta' ġensna."

Fis-saqaf appuntu hemm impinġija x-xbihat ta' seba' Isqfijiet li skond it-tradizzjoni żaru dan l-għar fi triqthom lejn il-Konċilju ta' Milevo, qrib Kartaġni, fis-sena 416.

Hemm ukoll seba' slaleb tal- konsagrazzjoni.

Kienu ta' lewn aħmar iżda inksew bid-deheb fis-sena 1620.

It-tpinġija tas-saqaf saret minn Salvatore Bonnici u ħallas għaliha Mario de Vasis min Sirakuża li ħadem ħafna biex ikabbar u jsebbaħ il-Knisja.

Fil-fatt hemm rabta bejn din il-grotta/santwarju u għadd ta' grotti mibdula f'qima fi Sqallija.

Din Tal-Mellieħa hija waħda, ċertament l-aktar magħrufa u maħbuba, minn għadd ta' kappelli mħaffra fil-blat fil-gżejjer Maltin.

L-immaġini tal- Madonna, dejjem skond it-tradizzjoni, hija attribwita lil San Luqa, msejja ħ minn George Zammit "l-imqaddes kittieb" billi hu kiteb wieħed mill-Vanġeli u L-Atti ta' l-Appostli.

Imma l-istoriku u studjujż ta' l-arti, Mario Buhagiar hu tal-fehma li l-immaġini bi stil biżantin hi simili bħal immaġini oħra fin-naħa t'isfel ta' Sqallija u hi aktarx tas-seklu tnax jew bidu tlettax.

Għadd ta' slaten żaru dan is-santwarju, fosthom ir-re Ferdinandu IV (1373), u r-re Alfonsu (1432).

Għalhekk il-poeta jgħid li rabat fehmtu mal-fehma tas- Slaten.

Il-poeta jtenni leġġenda oħra li trid li din il-grotta għandha rabta ma' San Pawl u minn hemm leħnu kien "jifred il-baħar/ ta' bejn iż-żewġ gżejjer, u tefa'/ s-sisien tat-twemmin".

Qabel jitlaq mis-santwarju, il-pellegrin iħalli "xrara ta' mħabba, biex tixgħel dejjiema/ flimkien mal-lampier ta' Perellos."

Il-Gran Mastru Perellos kien mar iżur il-Madonna wara marda li qarrbitu lejn il-mewt u li minnha ħareġ imfejjaq.

B'ħajr huwa ħallielha, fost affarijiet oħra, lampier tal-fidda.

Fil-fatt il-Kavallieri, bil-Gran Mastri b'kollox, kellhom devozzjoni lejn dan is-Santwarju.

Alof de Wignacourt kien jitla' jżuru kull nhar ta' Sibt.

F'mappa tas-sena 1686, 8

mitbugħa minn Gio.

Giacomo de Rossi, hemm imniżżla 'Mezza strada della Valletta alla Madonna della Melleha,' imħarsa wkoll minn xi torrijiet.

L-immaġini qaddisa tal-Madonna kienet ikurunata minn Mons, Pietru Pace fl- 24 ta' Settembru, 1899.

Lejn Għawdex

Il-pellegrin iħalli s-santwarju u jitfa' ħarstu lejn skultura ta' ruħ imnaqqxa fil- ġebel qalb vampa nar, tistenna t-talb tal-fidili.

Skulturi bħal dawn, l-aktar qrib ċimiterji, qabel kienu mxerrda ħafna.

U jħejji biex jaqsam lejn Għawdex, " 'l hinn, jirt'għod/ fir-raġġi roża tas-smewwiet", għax issa l-jum wasal biex jintemm, waqt li jara l-għoljiet tal-Qala u n-Nadur.

Jinżel lejn l-Għadira u jgħaġġel lejn it-Telgħa tal-Qammieħ u tant hu mgħaġġel qabel jidlam li ma jiqafx jitpaxxa bis-sbuħija tal-madwar jew jissaħħar "bl-għanja tal-qasab" u "t- tiżwiq ta' ilwien."

Ma' sajjied jaqsam il-Fliegu, u huwa u jammira mill-bogħod il- paessaġġ Għawdxi, imbiegħda ħdejn il-Wied ta' Marsalfron jara l-istatwa ta' Kristu fuq l-għolja li kienu jaħsbu li kienet vulkan ifawwar in-nirien.

Jissaħħar bis-swar taċ-Ċittadella "fejn darba niesa raddew qima/ 'l allat qarrieqa."

U hekk jasal Santa Sabina.

Fuq il-lemin għandu l-għolja tal-Gelmus, imsejħa minnu "ġawhra ta' l-għoljiet' u ġa mfakkra f'poeżija mill-isbaħ tiegħu stess.

U jilmaħ l-Għolja tal-Ġurdan.

U l-poeta ta' l-ambejnt ma jistax ma jinfexx fi ftit versi mill-isbaħ dwar il-ġmiel ta' dawk l-inħawi li jfakkruh fi tfulitu - "fejn darba qtajt il-ward/ tal-ferħ u tat-tfulija..."

Is-Sitt Niċċa: Il-Knisja Ta' Pinu

F'salib it-toroq idur għall-lemin u jara "tielgħa, bajdanija, fuq sema mħeġġeġ, lil Ta' Pinu."

Il-qniepen bdew isellmu lill-Madonna għall-Ave Marija.

Jidħol fil- Maqdes fejn Karmena Grima semgħet il-leħen ta' Marija.

U minn hemm ħareġ gelgul ta' grazzji kif jixhdu l-għotjiet tal-fidili.

Hawn tinħass it-telqa tal-pellegrin li kien ilu l-jum jkollu jterraq, moħħu biss fit- tewba u fil-mistriħ, imma n-nisġa tal-kliem għadha dinjituża fil-vers ta' ħdax.

Issa b'qalb mistrieha, waqt li dalam sew, imfarraġ mix-Xbejba tas-Smewwiet, jitlaq ferħan taħt qamar felli, lejn it-toroq imwarrba li se jwassluh qrib l-aħħar niċċa.

Is-Seba' NIċċa: San Dimitri

"Fid-dawl imċajpar/ ta' bejn il-jum u l-lejl..." jasal quddiem il-Knisja, mibnija flok il-qadima li ġġarfet fil-baħar, jiskorriha u ħdejn il-baħar misterjuż titqanqal fih il-leġġenda tal-mara li tablet lil San Dimitri biex iġibilha 'l binha "... ħa nixgħellek qasba żejt."

U San Dimitri sema' t-talba t-tagħha u ġabilha lil binha riekeb miegħu fuq iż-żiemel.

(San Dimitri twieled f'Tessaloniki fir-raba seklu, 9

aktarx kien suldat fl-armata rumana u bata l-martirju fi zmien Dioklezjanu jew Galerju.

Fil-Lvant hu meqjum daqs San Ġorġ u ħafna ikoni jippreżentawh liebes ta' kavallier fuq żiemel.

Il-qima ta' qaddis mil-Lvant fil-gżejjer Maltin hija xhieda tar-rabta li Malta kellha ma' l-Imperu ta' Biżantium u ma' rħieb mil- Lvant.)

Fir-riflesjonijiet li l-poeta pellegrin jagħmel dwar l-aħħar żjara tiegħu, kliemu jieħu sura misterjuża, bejn poeżija krepuskulari u surrealista.

Għandna poeżija dwar il-baħar li fi żmien li kitibha George Zammit kienet rari ħafna.

Jieħu spunt mill-leġġenda fejn jingħadd li s-sajjieda u l- bugħaddasa għadhom jaraw fil-knisja mġarrfa fil-baħar il-qasba żejt li offriet l-armla għadha mimlija dawl. ("... iżda l-qasba/ ta' l-armla msejkna, għadha qatt ma ntfiet.)

Il-poeta pellegrin jitħallat mal-baħar.

Fil-ġuf tal-baħar isir ħlejqa stramba bħal ma jħossu stramb kull min jiġi wiċċ'imbwiċċ ma' misteru.

It-talba li bidet tul dan il-vjaġġ fil-Knisja tas-Samra, f'jum "b'sema mżejjen/ bl-isbaħ ikħal ta' gżiritna", fi knisja f'qiegħ ta' baħar, fid-dlam fejn it-twemmin biex jiftiehem jew milqugħ, isir misteru u l-misteru leġġenda.

Hemm f'qiegħ il-baħar jitlob il- poeta mad-dawl tal-qamar rifless fuq il-mewġ u l-lampa ta' l-armla.

Għeluq

George Zammit itemm din il-poema b'ħames strofi endikasillabi, bit-tieni u r- raba' vers jirrimaw.

Issa l-vers ta' ħdax jieħu t-ton eleġijaku ta' innu antik.

Fil- fatt hu innu lid-dawl li ma jintemmx.

Il-fidi.

Xhieda li din il-poema nkitbet biex il-poeta jsaħħaħ il-fidi tiegħu.

U paradossalment leġġendi flimkien ma' veritajiet isaħħulu twemminu.

Il-pellegrin dubjuż u niedem ma fittixx provi f'Katidrali u katedri imma f'kappelli żgħar, imwarrba fil-paessaġġ imma ċentrali fit-twemmin.

Fittex u sab tweġiba għad-dubji tiegħu mhux qalb in-nies iżda "B'għod mill-bnedmin bis-semm li jbaqbaq f'demmhom/ b'għod mill-mibegħda u l-għira u l-qerq u l-ġenn."

Saħansitra bogħod minn "dil-marda li jsejħulha mħabba".

Dan it-ton pessimista la hu nebħ minn Leopardi jew mill-filosofija ta' Foscolo, imma hu aktar konstatazzjoni ta' realtà maħbuba ("Ħabbejt il-mewt u xtaqtha").

La hu xewqa lejn it-temma tal-ħajja u lanqas ħarba mir-realtà, imma aktar xenqa lejn dak li hu traxxendentali.

It-tluq lejn is-sema hu g ħall-poeta f'tarf irdum ħdejn knisja mwarrba.

Zewġ limiti qrib xulxin.

L-irdum u l-għoli.

Mal-lejl li jsir dawl li ma jintefa qatt.

Fil-fatt fi tmiem il-pellegrinaġġ tiegħu il-poeta jiġi wiċċ'imbwiċċ ma' l-akbar realtà: il-mewt, u bħar-Raħeb t'Aġġira (San Filep), jixtieq li l-ħin u l-post tal- mewt jagħżilhom hu.

Hemm fil-Knisja ta' San Dimitri, kappella mwarrba fuq irdum ħdejn il-baħar.

U mal-leħen tal-qanpeina bit-tokki ta' l-Imwiet il-poeta pellegrin iħobb l-aktar ħaġa ċerta daqskemm misterjuża: il-mewt.

L-aħħar versi bħal donnhom għandhom mill-karba ta' San Pawl li kien iħossu lsir ta' ġismu li jbiegħdu mis-Sema, diwi ta' kliem-il ktieb tal-Għerf li jfisser il-ġisem li jagħlaq fit-tafal lill-ispirtu li jrid jimraħ 'il fuq.

U jitlob li

"... l-ħalla Iġġorni magħha lejn l-għerien tas-skiet."

Tassew kapulavur hi din il-poema "L-Għanja tas-Seba' Niċeċ" ta' George Zammit.

U tkun ħasra jekk kapulavur bħal dan jgħib mill-antgoloġiji u l- letteratura u l-memorja tagħna.


L-Immunita' Ekklesjastika

L-Immunita' Ekklesjastika Kitba ta' Gregory Gauci

Wieħed mill-karatteristiċi ta' Malta rurali huwa n-numru kbir ta' kappelli bi plakkek tal-irħam mal-faċċata qrib il-bieb prinċipali li jaqraw NON GODE L 'IMMUNITA' ECCLESIASTICA li tfisser li din il-kappella ma tagħtix Immunita' Ekklesjastika.

Diversi storiċi ippruvaw u ħadmu qatigħ sabiex jistabbilixxu s-sena tal-oriġini ta' dawn il-plakkek tal-irħam imwaħħla mal-faċċati ta' diversi kappelli u knejjes f'Malta, anzi issa naqsu b'ammont totali għax ħafna minnhom ġew ukoll imneħħija.

Kellna l-ewwel data li ġiet ikkwotata matul il-perjodu tal-Papa Benedittu XIV (1740-1758).

Kif nissoponi bil-kelma SANCTUARY (bil-Malti Santwarju) tfisser immunita' jew kenn.

Fil-fatt hekk kienet magħrufa.

Kienet il-prattika li tintuża bħala maħfra.

Il-kelma Santwarju hawn tfisser post kenni u salv għal xi kriminal jew ħalliel jew bniedem fuġitiv maħrub.

Dan kien ifittex li jkun salv bla ebda biża' li ser jiġi maqbud u arrestat mill-awtorita' billi jidħol ġo knisja, kappella jew kunvent ta' reliġjużi wara li jkun ikkommetta xi att kriminali.

Din is-sistema spiss kienet tiġi prattikata u aċċettata mill-knejjes Kattoliċi biex sempliċiment tħares u taħfer għal raġunijiet speċjali iżda l-Ordni ta' San Ġwann bl-impjegati u suldati, baħrin u skjavi tagħha qatt ma ppermettiet dan.

Ngħiduha kif inhi, naħseb illi żgur ma tagħmel l-ebda sens għax b'hekk ma ssirx ġustizzja.

Din l-immunita' kienet ġiet abolita f'Diċembru 1752 mill-knejjes tal-Kapuċċini u l-kunventi fil- Furjana u fil-Birgu bit-talba tal-patrijiet kollha li ma setgħux jifilħu iktar bil-kwantita' ta' maħruba jfittxu l-kenn f'dawn il-postijiet sagri u reliġjużi biex jaħarbu mill-qilla tal-ġustizzja u jkunu salvi fil-knejjes, kappelli jew kunventi.

Kultant insibu każi fejn dawn il-kriminali baqgħu f'postijiet bħal dawn, kunventi, knejjes, kappelli anki għal snin sħaħ.

Wieħed kriminali minn Għawdex li kien qatel dam għall-kenn u salv għal 30 sena fl-1741 ġo knisja jiekol u jixrob u moħħu mistrieħ li l-liġi ma tistax għalih u ma tistax tagħmel ġustizzja minnu la nies il-vittma lanqas l-awtorita'.

Jingħad, skont dokument, illi l-itwal perjodu ta' frustrazzjoni tal-ġustizzja f'Malta kienet minħabba kriminal li dam f'din il-ħajja ġo knisja għal 48 sena, sas-sena 1746 moqdi bl-ikel u xorb mill-patrijiet iservuh.

Il-Gran Mastru Emmanuel Pinto fl-1759 informa lill-Ambaxxatur tal-Ordni f'Ruma li ħafna ħallelin instabu fil-kampanja Maltija jiftħu s-soqfa ta' djar , soqfa magħmula minn xorok tal- injam u jidħlu mit-toqob li jagħmlu biex jisirqu jew jagħmlu atti kriminali.

Ħafna familji Maltin kienu terrorizzati u mwerwra b'dan l-għemil faħxi.

Il-gvern beda jordna suldati (Żbirri) u ħafna li nqabdu ammettew il-ħtija u ġew mgħejjuna bħala fuġitivi f'kappelli u knejjes.

Xi uħud minnhom kienu anki ħatja li kienu qatlu.

Żgur illi jrid ikun hemm rimedju sostna Pinto.

Ma nistgħux nibqgħu sejrin hekk kull min jikkommetti xi kriminalita' isir fu ġitiv u jgawdi l-

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 1 minn 3 L-Immunita' Ekklesjastika

immunita' bis-saħħa tal-Knisja.

Il-Granmastru ried, għall-ewwel, illi jwaqqaf din l-immunita' stupida għall-dawk il-knejjes u kappelli l-ewwel fejn ikun hemm miżmum is-Sagrament il-ħin kollu.

Il-Papa ma qabilx ma' din l-Immunita' Ekklesjastika u ma riedx iktar jara diversi kappelli u knejjes bħala "Santwarju" jżommu nies kriminali.

Ma riedx aktar nies illi jinqdew b'dan il-mod bil-knejjes u kappelli.

L-Isqof ta' Malta il-Majjorkin il-Monsinjur Rull ried illi joffri lill-fuġitiv żmien limitat biex iħalli l-knisja jew kappella li jkun moħbi fiha.

Inkella, jekk ma jsirx hekk, ried illi dawn jintbgħatu fil-ħabs tal-Knisja.

Dan kien kulma ssuġġerixxa, suġġeriment li kien jagħmel almenu ftit tas-sens iżda l-Gran Mastru xorta ma qabilx ma' dan.

L-ordni kienet valida għal żmien qasir u l-ebda editt ma ġie ppublikat dwar dan.

Kien l-istess isqof, infatti Monsinjur Rull, li rċieva ordni stretta mill-Kongregazzjoni tal-Immunita' Ekklesjastika u ried l-għajnuna sabiex jitrasferixxi lil dawk fuġitivi għall-ħabsijiet tal-Knisja.

Il-korla ta' dawn in-nies kompliet tiżdied għall-ordni tal-Knisja.

Naturalment huma jibqgħu kif kienu riedu u mhux jing ħalqu ġo ħabs tal-Knisja.

Li kieku ma kinux is-suldati u l-gwardji tal-affari tagħhom u żammew l-ordni b'dixxiplina stretta kienu kollha jaħarbu.

Soluzzjoni oħra ġdida saret mill-Gran Mastru Pinto li kienet tagħmel ftit tas-sens ukoll.

Dan riedhom li jintbgħatu jaqdfu fuq il-galjeri tal-flotta tal-Ordni iżda xorta baqa' l-biża' illi kienu jistgħu jaħarbu.

Għalhekk sabu illi lanqas din ma kienet azzjoni faċli li ssolvi l-problema.

Fis- sena 1761 il-Papa kiteb ittra lill-Kurja ta' Malta biex inaqqas din l-immunita' mill-knejjes parrokkjali u għal xi kappelli filjali fejn is-Sagrament kien miżmum regolarment.

Dan il-pass kien importanti għax in-numru ta' knejjes u kappelli fil-gżira kienu bosta (madwar 327 waħda), għalkemm mhux kollha kienu affettwati b'din l-immunita'.

Il-Kurja ppublikat l-editt fit-30 ta' Mejju tal-1761.

Il-knejjes ta' Malta kollha qraw dan u għarrfu lil parruċċani kollha fejn spjegawlhom bid-dettal waqt il-quddies tal-Ħdud u l-festi.

Sadanittant il-fuġitivi li sabu ruħhom f'kappelli li ma kinux hemm bl-immunita' talbu lill-isqof sabiex jiġu trasferiti għall-kappelli oħra u l-kappillani bdew jarmaw u jordnaw li jitwaħħlu l-avviżi mal-faċċata tal-knejjes u kappelli qrib il-bieb ta' barra sabiex ikunu jidhru minn kulħadd.

Dawn it-tabelli kienu jaqraw illi spiċċat l-Immunita' Ekklesjastika minn dawk il-kappelli li jġibu dan l-avviż biex ma jkunx hemm skużi minn ħadd.

F'Lulju 1764 Bolla (Editt) Papali ħarġet tabolixxi dan is-"Santwarju" tal-immunita' Ekklesjastika għal kull min ikkommetta serq permezz ta' qtil.

Dan l-editt ġie ukoll moqri fil- knejjes kollha għaċ-ċittadini kollha.

Madwar 90 biss mill-250 knisja u kappella tilfu id-dritt ta' din l-immunita', l-oħrajn bħal dawk tal-belt Valletta, Bormla, Balzan u Attard kollha reġgħu neħħew il-plakkek tal-irħam minn mal- faċċata.

Dan kien il-veru pass tal-mistħija għall-gvern għax dan serva ta' nkoraġġiment għall- kriminali biex jagħmlu iktar abbużi bid-dritt tal-immunita'.

Il-Gran Mastru Pinto kien jispera li l-Papa minn Ruma xi darba jifhem u jordna illi l-plakkek jerġgħu jiġu mwaħħla mill-ġdid.

Kien fuq l-ordni tal-Papa li l-Gran Mastru jħalli l-plakkek barra bla ma jitwaħħlu mill-ġdid.

Iktar tard in-neċessita' kienet illi jerġgħu jitwaħħlu u l-gvern reġa' poġġihom f'posthom bħal qabel.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 2 minn 3 L-Immunita' Ekklesjastika

Dan id-dritt tal-immunita' naħseb illi kien każ ta' taqbida bejn l-Istat u l-Knisja iżda l-immunita' lokali kienet abolita f'Malta u Għawdex u aktar permezz tal-famuż "Motu Proprio" fis-sena 1777.

Din kienet kważi abolita għall-kollox minn l-ewwel Gvernatur ta' Malta l-Ingliż Sir Thomas Maitland wara li nħatar Gvernatur ta' Malta fl-1813.

Aktar avvanz fis-sistema sar fis- sena 1820 iżda din kienet propjament abolita għal kollox mill-Gvern Ingliż fl-10 ta' April 1828.

Xi ftit mill-plakkek f'Malta u f'Għawdex għadna nistgħu narawhom mal-faċċati iżda bla ebda użu ta' xejn: qegħdin hemm biss biex ifakkruna fl-istorja tagħhom.

Wieħed mid-dokumenti li ġie f'idejna juri li l-kappelli li kellhom din l-immunita' fil-Birgu kienu ftit ferm.

Dawn kienu l-knisja tal-Madonna tal-Karmnu fix-xatt, il-knisja tat-Trinita' fi Triq San Lawrenz (din qabel kienet iddedikata lill-Madonna ta' Monserrat) u l-knisja ta' Sant Antnin li kienet fi Triq Sant Antnin u li llum spiċċat u ma' għadhiex teżisti billi kienet f'rovina u pprofanata u wara nqerdet bl-attakki tal-għadu fl-aħħar gwerra.

Il-kappella tal-Madonna ta' Damascena (Damasku), li kienet wara l-knisja parrokkjali ta' San Lawrenz u li għad baqa' parti żgħira ferm minnha fejn illum insibu l-oratorju ta' San Ġużepp li fih insibu l-Mużew tal-knisja, kienet ukoll affettwata ftit ferm.

F' żewġ kappelli fil-Forti Sant'Anġlu, dik iddedikata lill- Sant'Anna u l-oħra li hemm imħaffra ġol-blat dedikata lin-Nattivita' tal-Madonna (Il-Bambina).

Kien hemm ukoll il-knisja tas-Salvatrur ħdejn l-isptar ta' Bighi li dak iż-żmien kienet għadha tagħmel mal-Birgu, issa tagħmel mal-Kalkara minn meta din saret parroċċa u ħarġet mill-Birgu fl-1898.

Kitba ta' Gregory Gauci pa ġna 3 minn 3


L-Orgni Maestuż ta' Bormla: Għalaq 150 sena Dr Simon Mercieca Fl-arkivju tan-nutara ġewwa l-Belt, fost il-ħafna kuntratti li wieħed isib, hemm dak dwar ilbini tal-orgni preżenti li jżejjen ilKolleġġjata ta' Bormla.

Il-kuntratt tal-ħlas għal bini ta' dan l-orgni maestuż sar 150 sena ilu għand in-nutar Salvatore Scifo.

In-nutar Scifo kien wieħed mill-aktar nutara nfittxija f'dik il-ħabta ġewwa Bormla.

Hu kien joqgħod fi Triq San Pawl, numbru 116.

Il-kuntratti li kellhom x'jaqsmu mal-Kolleġġjata Il-pajpijiet tal-orgni kienu jsiru għandu.

Il-kanoniċi ta' Bormla kienu jmorru għandu biex jagħmlu l-kuntratti tagħhom favur għotjiet ġenerużi lill-knisja tal-Immakulata li kienet tant għal qalbhom.

Għalhekk ma setax jonqos, li meta ġew biex jagħmlu orgni ġdid, huma marru għand dan in-nutar biex jorbtu lill-persuna magħżula biex tibni dan l-organi, b'termini speċifiċi.

Huma riedu orgni li jagħmel ġieħ lil Bormla u lil Malta.

Dan l-orgni ġdid kellu jieħu post ieħor aktar antik tal-kanen li kien sar madwar is-sena 1695.

L-orgni l-qadim ġie kkommissjonat għand wieħed mill-aqwa organari (jiġifieri bennej tal-orgnijiet tas-sfafar) li kien hawn f'Malta f'dik il-ħabta, Gaetano Turiglio.

Il-kuntratt għal bini ta' dan l-orgni kien sar fit-28 ta' Ġunju 1695.

Fost l-orgnijiet li Turiglio kien għamel u li għadu jeżisti, hemm dak tal-Knisja tal-Università (jew kif inhi magħrufa aħjar bħala tal-Ġiżwiti) ġewwa l-Belt Valletta.

Turiglio għamel dan l-orgni għal Bormla biex iservi għall-bżonnijiet mużikali tal-knisja li kienet qed tinbena, jiġifieri dik li għandna llum.

Meta sar dan l-orgni tqiegħed fil-gallerija apposta li kienet saret fuq il-bieb tal-knisja.

Għalhekk il-knisja ta' Bormla kienet waħda mill-ewwel knejjes f'Malta li għamlet orgni u qegħditu fuq il-bieb tal-knisja f'gallerija apposta.

Sa dik il-ħabta, l-orgnijiet kienu jitqegħdu f'gallerija apposta li kienet issir fil-kor tal-knisja bħalma għadu jidher f'numru ta' knejjes ġewwa Malta.

Dan l-orgni kien għal qalb talprokuraturi tal-knisja u kienu jagħtuh importanza kbira.

Infatti, Bormla f'dik il-ħabta kienet ewlenija fid-daqq tal-mużika tal-knisja u l-knejjes tal-madwar kienu jimxu fuq .

Centru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA

Il-kuntratt tax-xiri tal-orgni ta' Morelli

l-eżempju tagħha.

Madwar għoxrin sena wara, jiġifieri fl-20 ta' Novembru 1715, ilprokuraturi tal-knisja, Fr Giovanni Antonio Schembri u Dr Vittorio Grech kienu waslu fi ftehim ma' Turiglio biex dan jibda jagħmel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni, għall-inqas darba fis-sena.

Ġie miftiehem ukoll, li tul ħajtu, Gaetano Turiglio kellu jibqa' responsabbli mill-ikkordar tal-orgni u ta' dan ix-xogħol kellu jitħallas 6 skudi fis-sena.1 Wara l-mewt ta' Turiglio jidher li kien hemm xi problemi min ser ikompli jagħmel l-akkordatura ta' dan l-orgni.

Fl-1751, Dun Fortunato Demarco, qassis minn Bormla, u persuna rispettata u ta' responsabbilità kbira, aċċetta li jidħol għal din il-biċċa xogħol.

Dan il-qassis kellu mħabba kbira lejn il-mużika ġewwa Bormla.

Hu aċċetta li jkun responsabbli mill-mużika fil-knisja u aċċetta wkoll li jibda jieħu ħsieb l-akkordatura ta' dan l-orgni.

Dan il-kuntratt jurina l-importanza li l-knisja ta' Bormla kienet tagħti għall-użu tal-orgni waqt il-festa tal-Immakulata, għaliex Demarco ġie marbut li jagħmel dan ix-xogħol ftit qabel il-festa.

In fatti, hu kien jirċievi l-ħlas wara li jkun għamel ix-xogħol fuqu u dan il-ħlas kien isir ftit qabel il-festa.

Demarco aċċetta wkoll li jitħallas 5 skudi u 6 tari, jiġifieri 6 tari inqas milli kien qed jieħu Gaetano Turiglio għall-istess xogħol.2 Il-preżenza ta' dan l-orgni wassal biex knejjes oħra f'Bormla u fil-madwar jibnu wkoll orgnijiet.

Fost dawn insibu lill-patrijiet Karmelitani Skalzi li għamlu orgni ta' seba' reġistri.

Il-ftehim għal dan l-orgni kien sar fit-2 ta' Ġunju 1746 mingħand it-tfal ta' Gaetano, Giuseppe u Pietro Turiglio.

Il-prokuratur kien il-kanonku Giorgio Fenech, li qabel li għandu jagħtihom il-landa, iċ-ċomb, il-ħadid, l-imsiemer u l-injam biex ikunu jistgħu jibnu l-kaxxa tal-orgni u affarijiet oħra neċessarji.

Materjali oħra iżda kellhom iġibuhom u jieħdu ħsiebhom il-bennejja ta' dan l-orgni.

Fuq kollox, Pietro Turiglio ntrabat li jibqa' jagħmel il-manutenzjoni ta' dan l-orgni b'xejn tul ħajtu kollha u ta' dan ix-xoghol, aċċetta li ma jitħallasx.3 Fuq kollox fl-1768, inħass il-bżonn biex organetto żgħir li kien hemm fil-knisja ta' l-Immakulata, jinbidel u jsir orgni żgħir ġdid, dan minħabba li meta dan l-organetto ġie eżaminat mill-organaru Pietro Santucci, dan sabu fi stat ħażin u ta l-parir biex isir wieħed ġdid minfloku.

Il-prokuratur tal-knisja tal-Immakulata ta' dak iż-żmien, Don Giuseppe Lacorte qabel ma' din il-proposta u ordna mingħand Santucci orgni ġdid żgħir għall-knisja.4 Dan l-orgni għadu jeżisti u wara li ġie rrestawrat tliet snin ilu minn Robert Buhagiar, fuq sponsorship ġeneruż mill-APS Bank, illum jinsab fil-gallarija tal-orgni tal-oratorju tal-Kurċifiss.

Matul is-seklu dsatax, beda jinħass il-bżonn ta' orgni ġdid għal ġewwa l-knisja ta' Bormla għax dak ta' Turiglio ma baqax iservi aktar kif jixraq il-bżonnijiet mużikali tasseklu dsatax fejn issa l-idjoma romantika bdiet tiddomina l-kompożizzjonijiet mużikali.

L-Italja kienet għada ċ-ċentru tal-produzzjoni mużikali iżda l-produzzjoni tal-mużika fl-Italja kienet mxiet min-naħa t'isfel għal fuq tal-Peninsula.

Bil-wasla ta' Giuseppe Verdi fuq ix-xena mużikali Taljana, Milan sar iċ-ċentru tal-produzzjoni mużikali ġewwa l-Ewropa kollha sakemm tfaċċa Wagner u daħħal stili ġodda u mexxa ċ-ċentru mużikali għall-Ġermanja fejn ġiet ipperfezzjonata l-idea tal-orkestra filarmonika.

Għalhekk, meta l-kanoniċi ta' Bormla ġew biex jagħmlu orgni ġdid, kienu jafu sew il-kambjamenti mużikali li kienu seħħew fl-Ewropa bir-riżultat li ma ħarsux aktar lejn Sqallija jew l-Italja ta' Isfel, kif kien ġara matul l-epoka barokka, iżda tefgħu għajnejhom fuq Milan, jiġifieri l-belt li kienet saret iċ-ċentru tal-produzzjoni tal-mużika fid-dinja ta' dak iż-żmien u riedu orgni li kien kapaċi jdoqq ir-repertorju romantiku. .

Centru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA

Huma marru jħabbtu l-bieb ta' wieħed mill-aktar organari importanti li kien hemm f'Milan dik il-ħabta.

Dan kien Natale Morelli.

Meta tqabbad mill-kanoniċi ta' Bormla hu kien ġa għamel isem Milan f'dan il-qasam.

Fost l-orgnijiet li Natale Morelli kien ġa għamel għall-knejjes ġewwa Milan u l-inħawi ta' madwar kien hemm dak tal-knisja ddedikata lill-qaddisin Giovanni di Dio u Vincenzo fl-isptar Fatebenefratelli li tinsab Corso di Porta Nuova 23, Milano.

Dan l-orgni sar fl-1853 u ġie rrestawrat fl-2008.

Orgni ieħor li hu għamel f'dik is-sena hu dak li jinsab fl-Abbazia di Chiaravalle.

Ta' bniedem professjonali li kien, Natale Morelli kien ġie Malta minn Milan ħalli jara aħjar ix-xogħol li ried isir biex il-knisja ta' Bormla jkollha orgni li kien tajjeb għaddaqs tagħha.

Għadu mhux magħruf minn kien wara dawn il-kuntatti ma' Morelli u kif Bormla saret taf b'dan l-organaru.

Biss id-dokumenti jippuntaw subgħajhom lejn iddekan tal-kapitlu ta' Bormla, jiġifieri "il-wisq reverendu sinjur, Kanonku Dekan, Dott. Luigi Albanese".

Hekk indirizzah in-nutar fil-kuntratt li ġie ffirmat ma' Natale Morelli għall-bini ta' dan l-orgni.

Dun Albanese twieled u għex ġewwa Bormla, fl-istess triq fejn kien jgħix in-nutar, jiġifieri Strada San Paolo.

Fuq kollox hu kien it-tifel tal-mejjet negozjant, is-Sur Salvatore.

Bħal missieru, il-Kanonku Albanese kien tgħallem sew kif ikun ħawtiel u din is-sengħa użaha ħafna favur it-tisbiħ tal-knisja ta' Bormla.

Hu kien il-bniedem li l-kapitlu ta' Bormla kien jiddelega għal proġetti ta' tisbieħ tal-knisja.

Id-dokument li qed nirriproduci f'dan l-artiklu juri biċ-ċar li kien ġa sar ftehim preliminari ma' Natale Morelli ta' kif kellu jkun l-orgni.

Biss wara dan il-ftehim, kien inħass il-ħtiega li jiżdiedu żewġ reġistri oħra.

Dan ix-xoghol kien tlesta sal1862.

Ghalhekk kulma kien jonqos kien biex Morelli jinstalla l-orgni f'postu waqt li jkompli jitħallas tax-xoghol tiegħu.

Infatti, il-qbil kien li Morelli jitħallas f'żewg rati ta' pagamenti.

L-aħħar rata saret mat-tqegħid tal-orgni u dawn il-ħlasijiet, bħalma juri l-kuntratt li qed ikun ripprodott, kien ukoll kopert minn skrittura quddiem nutar, li kienet qed isservi ta' riċevuta.

Dan l-orgni kien qam lil Bormla tmint elef frank.

Il-ħlas kien qed isir permezz talfranki li kienet il-munita użata f'Milan f'dik il-ħabta.

Barra dan il-ħlas kien hemm ukoll ħlas addizzjonali għal dawk iż-żewġ reġistri, li kien apparti mill-kuntratt miftiehem ma' Morelli.

Ta' dan ix-xogħol, Morelli kien tħallas 10 liri tal-fidda.

B'hekk l-orgni kien lest fl-1862 u din id-data ġiet imfakkra fuq l-orgni innifsu permezz ta' plakka.

Dan il-kuntratt jagħtina ħafna dettalji oħra, fosthom li kien ġie ffirmat fid-dar talKanonku Albanese stess, numru 57 ġo Triq San Pawl.

Jurina minn kienu x-xhieda, jiġifieri, Carlo Chetcuti u Salvatore Cassar.

Fuq kollox, il-bżonn ta' orgni ġdid wassal għall-bżonn ta' gallarija tal-orgni ġdida.

Il-gallariji tal-orgni kienu jsiru tal-injam, minħabba raġunijiet ta' estetika mużikali, ħalli l-ħoss u l-mużika setgħu jkunu trasmessi aħjar ġewwa l-knisja waqt il-funzjonijiet reliġjużi.

Infatti, il-kunċett wara l-bini ta' dawn il-gallarijiet tal-orgni kien dak wara l-bini ta' palk għat-teatru.

Nafu li l-gallarija preżenti saret wara l-1862 għaliex fis-sagristija għadu jeżisti d-disinn li kien sar biex jilqa' fih dan l-orgni maestuż ġdid u uniku għal Malta.

Is-sena 1862 kienet waħda attiva fuq livell mużikali għal Bormla.

Mhux biss, f'dik is-sena kien twaħħal dan l-orgni, iżda wkoll twaqqfet b'mod permanenti banda ġewwa Bormla.

Dan ma jfissirx li qabel din id-data ma kienx hemm baned f'Bormla, jew ilbaned ma kinux jieħdu sehem fil-festi li kienu jsiru ġewwa Bormla minn fratellanzi .

Centru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA

differenti.

Hawn ser nikkwota biss mirreġistri tal-Fratellanza tar-Rużarju li juri li ġa fl-1825 kienet tieħu sehem banda.

Biss mhux kull sena kienet tieħu sehem l-istess banda.

Fil-festa tar-Rużarju tal1828, ħadet sehem banda bl-isem ta' R.M: li probabbilment tfisser, il-banda tarRigment Malti jew Regimento Maltese.

Ma hemmx dubju li ġo Bormla kienet teżisti banda ad hoc f'dawn iż-żminiijiet imbegħda iżda l-istorja tad-daqq tal-baned ġewwa Bormla u dik tal-mużika waqt ilfesta tal-Madonna tar-Rużarju, huwa suġġett għal studju ieħor.

Biss b'dak li ġara fl-1862, il-knisja ta' Bormla akkwistat strument mużikali, li verament seta' jitqies bħala r-re talistrumenti mużikali kollha, jiġifieri orgni maestuż ħalli l-mużika f'Bormla tkompli tissaħħaħ waqt li tpaxxi lil kull minn kien Il-Console tal-orgni ta' Morelli jattendi għas-servizzi liturġiċi fil-knisja.

Hija ħasra li dak li kien hemm qabel, jiġifieri dak magħmul minn Turiglio ma nafux x'sar minnu.

L-orgni ta' Bormla huwa wieħed totalment mekkaniku.

Il-kollegament bejn it-tastiera, pedalliera kif ukoll ir-registri huwa kollu mekkaniku.

Għandu tastiera waħda ta' 58 nota u pedalliera ta' 17-il nota u pedala għall-terzamano.

Il-'levers' li jikkmandaw ir-registri tal-orgni jinsabu fuq in-naħa tal-lemin tat-tastiera u qegħdin f'żewġ ringieli weqfin.

Ir-ringiela ta' fuq il-lemin hija għarreġistri 'di Ripieno' u dik tax-xellug hija għar-registri 'Da Concerto'.

Jidher li matul iż-żmien, kienu saru xi kambjamenti u l-pożizzjoni ta' numru minn dawn irreġistri nbiddlet.

Dan l-orgni għandu aktar minn bankun wieħed.

Bankun huwa struttura tal-injam li fuqha jpoġġu s-sfafar, u li fih jkun hemm valvoli li jikkontrollaw l-arja li tgħaddi għas-sfafar.

Il-bankun prinċipali Il-Bombarda tal-orgni.

Hija mqiegħda f'pożizzjoni hu dak magħruf bħala 'somiere a vento'. orizzontali.

Din il-pożizzjoni hija rari għax Dan it-tip ta' bankun hu tipiku fl-orgnijiet normalment tqiegħed vertikalment. .

Centru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA

magħmula fl-Italja ta' Fuq matul is-seklu dsatax.

Fih hemm ukoll ħames bankuni żgħar għar-registri tal-pedalliera.

Il-mod ta' kif jaħdem dan l-orgni hu li permezz ta' bankun 'a vento' imħaddem mekkaniżmu, li hu wieħed sempliċi iżda li jirrispondi tajjeb għat-tastiera.

Min-naħa l-oħra, il-pedali jaħdmu b'mekkaniżmu aktar komplikat għaliex trid tħaddem ħames bankuni li jinsabu mxerrda mal-orgni kollu.

L-orgni għandu bżonn minfah biex jiġbor l-arja li mbagħad tgħaddi għassfafar.

It-tip ta' minfaħ li għandu dan l-orgni hu magħruf bħala 'Parallel' b'żewġ settijiet ta' kustilji jingħalqu l-ġewwa.

Oriġinarjament kellu wkoll tnejn jew tliet imniefaħ oħra iżgħar, iservu bħala pompi manwali talIl-mekkaniżmu tal-manwali tal-orgni arja.

Iżda dawn kienu ġew imneħħija meta mutur elettriku beda jforni l-arja lill-minfaħ, u għalhekk illum dan il-minfaħ ma jistax jintefaħ b'mod manwali iżda biss permezz ta' mutur tal-elettriku.

Fuq ilfaċċata għandu 25 kanna, li fihom persentaġġ għoli ta' stann.

Il-maġġoranza talkanen li hemm fuq ġewwa, wara l-faċċata, fihom persentaġġ għoli ta' ċomb fil-ħadma tagħhom.

Il-manwali tal-orgni: Il-kolonna tax-Xellug

Il-kolonna tal-Lemin

Principale 8 Bassi Viola 8 Principale 8 Soprani Viola Celeste 8 Flauto 8 Soprani Flauto 4 Bassi Flauto 4 Soprani Undamaris Pedale 4 Subbasso 16 e 8 combinati Pedale 4/8 Bombarda Ottava Sopra

Principale 16 Bassi Principale 16 Soprani Dulciana Soprani Ottava Bassi Ottava Soprani Ripieno 12 Ripieno 15 Ripieno 19 Ripieno 22 Ripieno 26 Ripieno 29 Ripieno 33 Tremolo

Aċċessorji oħra f'dan l-orgni

- Lever tas-sieq għall-'Combinazione Libera' (alla Lombarda). - Lever tas-sieq għar-Ripieno (biex wieħed idaħħal il-manwali kollha tal-lemin). - pedala ta' tmintax-il nota li tħaddem ukoll il-makkanizmu tal-'Ottava Sopra'.

B'dan it-tip ta' orgni, jista' jindaqq ir-repertorju kollu Verdjan.

Morelli bena orgni ieħor fil-gżejjer Maltin f'dik l-istess ħabta, u dan jinsab fil-knisja tax-Xagħra ġewwa Għawdex.

L-orgni ta' Bormla huwa akbar minnu kemm fin-numru ta' sfafar kif ukoll fir- reġistri.

L-orgni ta' Bormla għandu tonalità rikka u sabiħa.

Għalhekk dan l-orgni huwa wieħed mill-orgnijiet storiċi tas-seklu dsatax l-aktar importanti li għandha f'pajjiżna.

Iżda minħabba l-istat preżenti ta' konservazzjoni, anki jekk dan l-orgni għadu jista' jindaqq, mhux f'kundizzjoni tajba biżżejjed biex fuqu jsiru kunċerti ta' ċertu livell artistiku.

Ilproblema prinċipali ġejja miż-żmien li għandhom il-partijiet mekkaniċi tiegħu mogħtija bil-ġlud.

F'dan il-każ il-ġilda therriet.

Problema oħra hija l-attakki mis-susa.

L-orgni sofra wkoll minn numru ta' modifikazzjonijiet li saru matul iż-żminijiet.

Il-bankun prinċipali, li huwa l-moħħ tal-orgni, hu prinċipalment grid li fih hemm kanali u valvi biex minnhom tgħaddi l-arja għal ġol-kanen.

Dan il-bankun ġie attakkat sew mis-susa.

It-toqob tas-susa ikkrea passaġġi tal-arja minn kanal għall-ieħor u dan qed ikollu effett ħażin fuq id-daqq.

Problemi oħra li fih dan l-orgni ġejja min-numru ta' valvi magħrufa bħala ventilabrini li mhux jagħlqu sew u qed iħallu l-arja tibqa' għaddejja ġolkanen u b'hekk dawn jdoqqu anki meta mhux suppost.

Il-bankuni tal-baxxi, huma aktar sempliċi fid-disin tagħhom, u jinsabu f'kundizzjoni wkoll xejn tajba minħabba l-effett tas-susa.

Waqt li hu normali li wieħed jiltaqa' ma' susa fil-partijiet tal-orgnijiet li huma magħmula mill-ġewż, f'dan il-każ, is-susa wkoll attakkat partijiet mill-kanen tal-injam li huma magħmula mill-injam tal-abjad u mekkaniżmu ieħor magħmul minn dan l-istess tip ta' njam.

Il-mekkaniżmu wkoll għandu bżonn reviżjoni kompluta avolja bħalissa wieħed jista' jinqeda.

It-tastiera għada oriġinali iżda l-kisja tan-noti 'bojod' ġiet mibdula.

Probabbli li originarjament kienet miksija bl-avorju, iżda llum nsibuwha miksija minn plastik abjad, probabbilment għax l-avorju tħaffer bl-użu.

Dan il-plastik irid jinqala' u t-tasti jerġgħu jinksew b'materjal naturali adattat (għadam).

Il-parti ta' quddiem tan-noti l-bojod għadha miksija bl-avorju originali għax din il-parti ma tinħakimx mis-swaba tal-organista.

Il-pedalliera tas-sieq hija dik oriġinali iżda wkoll għandha bżonn sew ta' restawr.

Meta jiżżarma l-orgni, wieħed jista' jifhem ukoll x'tibdil sar fir-reġistri u fl-ismijiet tagħhom.

Ta' interess partikolari f'dan l-orgni hija l-preżenza ta' reġistru 'ad ancia' fil-manwal, iżda mbagħad ma hemm l-ebda lever tar-registri jikkorrispondi ma' dawn is-sfafar u għalhekk dawn is-sfafar illum ma jistgħux jindaqqu.

L-imniefaħ huma f'kundizzjoni li jaħdmu iżda l-ġilda tagħhom hija qadima u qed tagħmel l-arja.

Għalhekk il-ġilda tal-imniefaħ trid tindibel.

Fuq kollox, hu maħsub li jista' jkun hemm xi kanen nieqsa u għalhekk dawn iridu jerġgħu jsiru.

Dan l-orgni kien wieħed mill-affarijiet li kellhom jiġu rrestawrati mill-finanzjament Ewropew.

Hija ħasra li minħabba li dan il-proġett tal-EU kellu jiġi abbandunat, dan l-orgni issa mhux ser ikun restawrat u għalhekk iċ-ċans hu li dan il-ġojjel jintilef għal dejjem.

Nisperaw li jirnexxilna nsibu sponsors ħalli dan l-orgni jiġi salvat u b'hekk patrimonju ieħor ta' pajjiżna jerġa' jingħata l-glorja li jistħoqqlu. .

Centru 19 ta' Novembru 1944 - BORMLA