Il-Ħuttafa

Farfett tal- Kaboċċi

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

mill-editur

Ħbieb Ħuttaf

Dis-sena r-rebbiegħa ħallietna bix-xewqa!

Peress li kellna xitwa kważi bla xita, il-pjanti ma tantx kibru u fjuri ftit fetħu.

Imsieken l-insetti li faqqsu jew li ħarġu mill- fosdqa, flok ma sabu kampanja mburġata fjuri u weraq, sabu kważi deżert.

Kull fejn ħriġt fil-kampanja dan l-aħħar,

Ikun bħal ilma ħelu fil-fjuri.

il-ftit pjanti li rajt kellhom il-fjuri ffullati: busuf, naħal, żnażan, friefet, ħanfus, kollha jiddeffsu biex forsi tmisshom qatra nektar.

Min jaf kemm insetti ħa jmutu bil-ġuħ dir-rebbiegħa.

Tgħid nistgħu ngħinuhom?

Jien naf x'se nagħmel: se niftaħ ristorant

għall-insetti!

Se niġbor kemm niflaħ żerriegħa tal-bużbież, tal-ferla, tal-karfus il-ħmir, tal-bużbież il-baħar, tal-papoċċi, taċ-ċistu, eċċ. Dawn kollha fjuri maħbubin mill-insetti.

Nixtri koċċ qsari kbar, nimliehom bil-ħamrija u nferrex fihom iż- żerriegħa.

Fil-ħarifa nsaqqihom ftit ħalli jibdew jikbru.

Fix-xitwa nsib arbuxxelli bħax-xorbett u bil-galbu nieħu biċċiet minnhom.

Inħawwilhom fil-qsari ħalli fir-rebbiegħa jtellgħu l-weraq.

Maż-żmien jagħmlu wkoll il-fjuri.

Nifrex il-qsari barra madwar id-dar: fil-ġardina, fuq il-bejt, fit- taraġ tal-bejt, fil-ħoġor tat-twieqi, anke fuq l-għatba ta' barra!

Kif jiftħu l-fjuri jiftaħ ir-ristorant għall-insetti.

Bla ħlas, s'intendi.

Titħajru tiftħu ristorant bħal tiegħi?

Victor Falzon L-Editur

Żunżana tax-Xehda mehdija tixrob minn fjura tal-ferla.

Kemm ikun aħjar kieku flok noqogħdu nitwerwru minnha, nieqfu ftit u napprezzaw kemm hi sabiħa.

X'magna perfetta tan-natura!

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Il-bur salmastru Attività X'ġara x'waħdadin?

Xalata fuq lelluxa Id-deforestazzjoni In-naħal Il-Magħluq tal-Baħar L-Għadira s-Safra

Kordinazzjoni

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

l-membri

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, April 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Farfett tal-Kaboċċi (Large White Pieris brassicae) Dan wieħed mill-iktar friefet komuni ta' Malta.

Jismu hekk għax il-weraq tal-kaboċċi huma fost l-ikel favoriti tax-xagħat tiegħu.

Diversi friefet jisimhom bil-Malti għall-pjanta li jieklu x-xgħat tagħhom.

u kuda ġdida!

Nhar il-25 ta' Marzu 2016 tfaċċat fix-Xagħra l-Ħamra kuda rasha bajda (white-crowned black wheatear).

Din l-aħbar ġennet ħafna berdwoċers biex imorru jarawha għax dan l-għasfur rarissmu darba biss kien għadu deher f'pajjiżna… fl-1872.

Hekk hu, 144 sena ilu!

U sal-għada kienet telqet.

Il-kuda (northern wheatear) għandha diversi razez li xi ftit jew wisq jixxiebħu.

Waħda minnhom hija s-Seebohm's wheatear, razza li f'Malta s'issa qatt ma kienet dehret.

Nhar il-31 ta' Marzu 2016 il- ħabib tagħna Aron Tanti lemaħ kuda propju ta' din ir-razza.

U kellu l-kamera…

aħbarijiet

Ġiet il-ġerrejja !!

Ir-razza li s-soltu naraw Malta hija din t'hawn taħt, li ftit ikollha iswed ma wiċċha…

…filwaqt li din għandha ħafna iktar iswed.

Ftit ġimgħat ilu kien hemm nankina (cream- coloured courser) tiġġerra fl-ajruport.

Mhux għax tilfet l-ajruplan imma għax hija għasfur tal-beraħ, ta' art ċatta bi ftit ħaxix, kważi deżert.

Għalhekk meta kultant titfaċċa nankina f'Malta, post bħall-ajruport issibu komdu.

Qalb dak il-ħaxix baxx mal-ġenb tar-ranwej, din in-nankina għamlet diversi ġranet tiġri u tħuf wara l-insetti fuq dawk is- saqajn ħfief, qisha r-Roadrunner.

Minħabba li n-nankina mhijiex komuni f'pajjiżna, ħafna berdwoċers marru jfittxuha ħalli jitpaxxew b'dan l-għasfur tant eleganti.

Kultant jitfaċċa fjamingu Malta xi u l-ewwel ma jfittex huwa post fejn jinżel jistrieħ.

L-ambjent li jfittex huwa ilma salmastru baxx fejn joqgħod jistad għall- gambli.

Għalhekk ġieli jinżel fis-Salina jew l-Għadira.

L-agrett abjad juża s-saqajn twal li għandu biex jimxi fl-ilma tal-bur bla ma jixxarrab.

Narawh fil-pases, u jaf idum ġimgħa jew iktar jistrieħ u jistad għall-ħut fil- bur qabel ma jkompli l-vjaġġ.

Għalkemm żgħar (xi 2ċm) l-amfipodi jagħmlu xogħol siewi ħafna fl-ilma għax jieklu fdalijiet ta' annimali u pjanti u b'hekk iżommu l-ilma nadif.

Huma wkoll ikel għal ħafna għasafar tax-xtut.

Qed nara 7 agretti bojod.

Il-bruka waħda mill-ftit pjanti li kapaċi jgħixu fis-salmastru.

Minħabba li l-melħ huwa ħażin il-bruka tagħmel għas-siġar 1traspirazzjoni biex ħafna tneħħi l-melħ mill-weraq.

Ir-ruppja hija pjanta rarissma f'Malta.

Tikber fil-bwar salmastri mgħarrqa fl-ilma kemm kemm taħt il-wiċċ.

Għalkemm tikber fl-ilma mhijiex alga, u tagħmel il-fjuri u ż-żerriegħa.

Il-blonġun żgħir ipassi lejn pajjiżna fil-ħarifa u jgħaddi x-xitwa magħna.

Ifittex ambjent fejn isib ħut u kenn, għalhekk il-bwar tal-Għadira u s-Simar (fejn anke jbejjet) huma perfetti għalih.

Waqt il-fotosintesi l-pjanti jneħħu l-ilma minn pori fil-weraq.

Ambjenti u Residenti

Bur bil-qasab huwa ambjent perfett għall-gallozz iswed.

Huwa mgerrex u malajr jidħol jiġri jistaħba fil-qasab.

Jiekol pjanti, dud, gambli, insetti u anke bużaqq.

Ibejjet Is-Simar u l-Għadira.

Il-qasbet ir-riħ kapaċi tgħix f'ilma li jkun ftit salmastru. diversi Fiha jistkennu fiha annimali, u għasafar bħall-bufula tal- qasab.

Fis-Simar hemm roqgħa kbira ta' qasbet ir-riħ.

Il-bur salmastru huwa ħabitat rari ħafna f'pajjiżna għax biex jifforma jrid jitħallat ilma ħelu ma' ilma baħar.

Dan jiġri f'widien li fihom jinġabar l-ilma xita fejn jiżbukkaw fil-baħar, f'art li tkun iktar baxxa mill-livell tal-baħar.

Hawnhekk tal- wied jitħallat mal-ilma baħar u jsir salmastru.

L-uniċi postijiet f'Malta fejn għadek issib dawn l-elementi flimkien huma fir-riservi tal-Għadira (ritratt) u tas-Simar, fil-Magħluq tal-Baħar, fis-Salina u fil-Ballut ta' Marsaxlokk.

L-imluħa fil-bur salmastru tvarja minn staġun għal ieħor: fix-xitwa jkun iktar ħelu minħabba x-xita imma fis-sajf jevapora ħafna ilma u l-ilma jsir iktar mielaħ.

Għalhekk il-flora u l-fawna tal-bwar salmastri jridu jkunu kapaċi jgħixu f'ambjent li dejjem jinbidel.

Dawn l-annimali u pjanti speċjali jgħixu jew fl-ilma jew fi truf ix-xatt, u jkunu adattati skont f'liema ħabitat jgħixu.

Il-monakella tbejjet l-Għadira għaliex hemm issib l-ambjent u l-ikel li għandha bżonn.

Toqgħod max-xatt fejn tnaqqi dud u insetti mir-ramel.

Il-bużaqq l-unika ħuta Maltija li tgħix fil-bwar salmastri.

Hija rari u l-ikbar numri qegħdin fir-riservi u s-Simar.

Tikber sa xi 8ċm imma tbid mijiet ta' bajd.

tal-Għadira

Fuq il-Magħluq tal-Baħar hemm iktar f'paġni 10-11.

Imxejnieha…

Grazzi tal-mejda u tal-pranzu.

Il-Mixja għan-Natura tat-13 ta' Marzu 2016 saret u marret tajjeb.

It-temp ħabat se jinki ftit u anke kellna xi ħalba żgħira xita imma mbagħad iċċara u kulħadd mexa u wasal qawwi, sħiħ u niexef!

Tlaqna minn ħdejn l-Istazzjoni il-Qadim ta' taħt l-Imdina, ġbidna lejn id-Dwejra u Binġemma, għaddejna miż-Żebbiegħ, ksirna lejn San Martin, inżilna lejn il-Wied tal-Pwales u spiċċajna fil-Bajja tax-Xemxija, b'kollox 10km kemm kemm skorruti.

Ħdejn Is-Simar kien hemm xi kraft u tpinġija, imbagħad tqassmu r-rigali lil min ġabar xi flus.

Fl-aħħar kulħadd rikeb it-trasport lura lejn ir-Rabat.

Flus b'kollox inġabru €450, li se jintnefqu biex nagħmlu iktar bird tables.

Dawn il-bird tables qegħdin ftit ftit inqassmuhom fl-iskejjel kollha ta' Malta u Għawdex ħalli iktar għasafar iżuru l-ġonna tal-iskejjel u ħalli iktar studenti jgawduhom.

Grazzi kbira li dawk li ġew jimxu u ġabru xi flus, u grazzi wkoll lil-Leaders għall-għajnuna imprezzabbli tagħhom.

Iktar ma narmaw bird tables iktar l-għasafar isibu x'jieklu fix-xitwa.

X'ġara x'waħdadin?

L-erika (Mediterranean heath) hija arbuxxell sabiħ li fix-xitwa jimtela bukketti ta' fjuri żgħar qishom qniepen roża, kif jidher fir-ritratt tax-xellug.

Ftit ġimgħat ilu sibt din ir-roqgħa erika bl-uċuh kollha kannella.

X'taħsbu li ġara?

Ħaraqhom xi ħadd.

Mietu bl-għatx għax kellna xitwa niexfa.

Bexxhom nassab u qatilhom ħalli jarma mansab flokhom.

Tweġiba f'paġna 8

Attakkahom dudu li jgerrem l-għeruq u joqtol il-pjanti.

Normali li l-fjuri jsiru kannella meta jinxfu.

Xalata fuq Lelluxa

dubbiena tal-frott

ħadranija tal-ward

dubbiena

Minħabba li ftit għamlet xita dix-xitwa, kiber ħafna inqas lellux mis-soltu.

Għalhekk qed niddedikaw dil-paġna lil din il-ġmiel ta' fjura u lil disgħa mill- ħafna klijenti lelluxin!

Jien ukoll nagħmel festa fuq il- lellux.

Festa ta' insetti!

dubbiena dakar

Barra dawn jeżistu ħafna speċi oħrajn ta' dubbien, ħanfus u sfiefed li jżuru l-fjuri tal-lellux.

Il-brimba mħattba hija predatur li l-kulur tagħha jgħinha tistaħba fil-fjuri, fejn tistenna l-insetti jinżlu…

brimba mħattba

Probabbli smajtu bil-kelma deforestazzjoni u tafu wkoll xi tfisser.

Deforestazzjoni hija l-proċess li fih il-bniedem jibdel masġar f'art mingħajr siġar.

Is-siġar jinqatgħu għal skopijiet differenti, pereżempju biex jagħmlu spazju biex tinbena l-art, jew jiftħu spazju għall-agrikultura.

Hu meqjus li qegħdin jinqerdu madwar miljun ettaru ta' foresti kull sena.

X'impatti qed ikollha?

L-impatti tad-deforestazzjoni huma kbar u negattivi.

L-ilma naturali ma jinstabx biss f'ibħra u xmajjar, imma wkoll taħt l-art.

Ħafna minn dan l-ilma ta' taħt l-art jittella' mill-għeruq tas- siġar, li b'mod naturali mbagħad jerħuh fl-arja.

Dan il-proċess jgħin biex id-dinja jkollha atmosfera kkontrollata u umda kif suppost.

Barra minn hekk, dan il-proċess inaqqas iċ-ċans li l-art tinfaqa' bl-ilma u tikkawża 1għargħar.

Id-deforestazzjoni qed twassal għal atmosfera iżjed niexfa u żżid iċ-ċans ta' għargħar.

Il-ħamrija hija waħda mill-iktar elementi importanti fin-natura.

Minnha jiddependu tant u tant speċi ta' siġar u pjanti, miljuni ta' annimali, fosthom insetti, għasafar u anke

il-ħamrija

Wieħed mill-effetti tad-deforestazzjoni hu li ħafna ħamrija tispiċċa titkaxkar barra minn lokha u tintilef ħafna drabi fil-baħar.

Dan qed ikollu impatt negattiv fuq in-natura.

Id-deforestazzjoni ħafna l-2bijodiversità tal-foresti u l-imsaġar.

Dan wassal biex eluf ta' speċi, minn insetti sa annimali kbar bħall-orangutan, kif ukoll siġar u fjuri il-bijodiversità ġew 3estinti jew qegħdin f'riskju kbir ta' estinzjoni.

X'nistgħu nagħmlu?

Inqajmu kuxjenza Inqajmu kuxjenza fuq il-kwistjoni.

Infiehmu lill-ħbieb u l-familja dwar id-deforestazzjoni u l-effett tagħha fuq l-ambjent.

Nużaw ir-riżorsi bil-galbu Nagħmlu użu responsabbli tar-riżorsi bħal injam, karti u anke plastik, billi nużaw u nerġgħu nużaw flok narmu l-affarijiet mill- ewwel, innaqqsu l-ħela bla bżonn, innaqqsu x-xiri ta' affarijiet disposable, u ngħinu fir-riċiklar tal-materjali.

B'hekk innaqqsu l-bżonn li jinqatgħu iktar siġar min-natura.

Nużaw injam sostenibbli Ma nixtrux għamara u għodda magħmulin minn injam li ġej minn foresti tropikali (eż. kewba, iroko, teak) għax dawn mhux qed jitħawlu siġar flokhom.

Nużaw injam minn imsaġar sostenibbli, fosthom tal-abjad, tal- aħmar u ballut.

Inħawlu siġra U s'intendi b'kull siġra li nħawlu nkunu qed inpattu għal siġar oħrajn li nqatgħu.

Kont mingħalija li għargħar siġra.

Meta l-art tinfaqa' bl-ilma wara ħafna xita, tfur xmara, eċċ. (flooding) 2bijodiversità.

Il-varjetà ta' ħajja 3estinzjoni.

Meta annimal jew pjanta jinqerdu għal kollox minn post jew mid-dinja

Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tkunu tixtiquna niktbu dwaru f'din ir-rokna, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

Tweġiba għall-mistoqsija ta' paġna 6: Hija ħaġa normali li l-fjuri tal-erika jsiru kannella meta jinxfu.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 4

naħla tal- għasel

Qatt tajt każ li n-naħal li tara mal-fjuri mhux kollha l-istess?

Jew forsi kont qed tibża' wisq biex tersaq viċin?

Fil-fatt jekk ma tagħmilx mossi f'salt tista' tosserva n-naħal mill-qrib bla periklu ta' xejn.

Għandna ħafna tipi ta' naħal u jgħixu differenti imma kollha jieklu l-polin u n-nektar tal-fjuri.

Il-fjuri għandhom kuluri ultravjola li aħna ma narawx imma n-naħal jarawhom.

Jużaw dawn il-kuluri bħala gwida biex isibu n-nektar.

Il-fjuri żviluppaw dal-kuluri apposta għan-naħal għax għandhom bżonnhom biex imexxu l-polin minn fjura għal oħra ħalli ssir iż-żerriegħa.

Xi naħal iqatta' dwawar mill-weraq u jinforra t-toqba tal- bejta bihom!

Werqa minn siġra ta' Ġuda

Ħafna naħal huwa solitarju, jiġifieri jgħix waħdu.

Jagħmlu bejta f'toqba li jsibu jew li jħaffru huma stess.

In-naħla tbid fit-toqba u tħalli l-ikel għaż-żgħar meta jfaqqsu.

Imbagħad tkaħħal id-daħla ħalli ħadd ma jsibilha l-bajd.

Naħla tal-granfi

Naħla tat-toqob

in-Naħal

L-iktar naħla familjari hija n-naħla tal-għasel, dik li tgħix f'komunità.

Dawn jibnu xehda minn xama' li jipproduċi ġisimhom, u jagħmlu l-għasel biex jitimgħu liż-żgħar.

Ix-xehda tkun magħmula minn ħafna tubi forma ta' ħeksagon waħda ħdejn l-oħra.

F'ħafna minnhom ir-reġina tbid bajda, f'oħrajn jaħżnu l-għasel.

Parti minn xehda tan-naħla tal-għasel mibnija fis-selvaġġ

Kif nista' ngħin lin-naħal?

In-naħal minnhom jiekol u minnhom jagħmel l-għasel biex jitma' ż-żgħar.

Tibżax min-naħal.

Jekk ma tbeżżagħhomx ma jagħtux kasek.

Osservahom u għallem lil ħaddieħor kif iġib ruħu magħhom.

Agħmel djar għan-naħal solitarju: aqbad injama jew biċċa ħajt fil-ġnien u taqqabha b'ħofor żgħar ta' daqsijiet differenti.

Gawdi n-naħal iżurhom.

Iftaħ ristorant għan-naħal (ara p. 2)!

Mela, l-isem xjentifiku ta' dawn huwa Rhodanthidium siculum u Osmia kohli.

T p n ġ

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Magħluq tal-Baħar

Kif jafu dawk li żaru l-bajja ta' Marsaskala, dan mhuwiex xi post remot fejn ma tantx tara nies – anzi, dan post ferm popolari ma' ħafna Maltin u turisti.

Għalhekk forsi ftit nimmaġinaw li hawnhekk se nsibu Sit Natura 2000, imma hekk hu!

triq li tifred il-kanal mill-baħar, taħt it-triq hemm żewġ katusi li jħallu l-ilma il-baħar u l-Magħluq.

jgħaddi bejn

Fil-passat dan il-bur salmastru

Il-Magħluq tal- Baħar qiegħed fil- qalba ta' Marsaskala.

Is-Sit Natura 2000 huwa magħruf bħala l-Magħluq tal- Baħar, kanal ta' ilma li qiegħed f'tarf il-Wied ta' Sant' Antnin.

Kif inhu ovvju meta taraw dan il-post, dan il-kanal ta' ilma ma ffurmax b'mod naturali.

Dak li llum jidher li hu kanal wieħed darba kien żewġ għadajjar.

Dawn kienu tħaffru fi żmien il- Kavallieri biex jintużaw għal skopijiet ta' 1akwakultura.

Illum-il ġurnata l-ilma li nsibu f'dan il-kanal jiġi mix-xita, mill-għelieqi tal-viċin, jew jidħol mill-baħar.

Għalkemm hemm

kien żgur mifrux fuq medda art ħafna ikbar u x'aktarx li fl- inħawi kien hawn ukoll l-ambjent tal-għaram tar-ramel.

Sfortunatament illum ma fadal xejn wisq minn dan, ħlief dan il-kanal żgħir ta' ilma.

Forsi qed tgħidu: "U allura?

Għalfejn huwa importanti dan il-kanal żgħir ta' ilma, kważi mitluf qalb il-bini?"

Ir-raġuni hija sempliċi: għaliex dan huma wieħed mill-ftit ambjenti 2salmastri li għad għandna fil-Gżejjer Maltin.

Trid niġu ngħixu hawnhekk?

Jekk inaddfuh, u jkabbruh…

siġar, arbuxxelli

art maħduma

art imqallba

Mappa tal- Magħluq tal-Baħar

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Mal-ġnub dojoq ta' dal-kanal ta' ilma nsibu ambjent ta' 3bur salmastru, bi pjanti speċjalizzati ħafna li jifilħu livelli għoljin ta' melħ u li ma jistgħux jgħixu f'ambjenti oħra.

Fost l-iktar importanti nsibu s-simar tal-baħar, speċi rari li qiegħda fil-periklu li tinqered mill-Gżejjer Maltin.

Insibu wkoll pjanti oħra tal-ambjenti salmastri, bħall- ħaxixa tal-irmied xewwikija, l-almeridja, u s-swejda tal- baħar.

Dar għall-bużaqq?

Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Magħluq mingħajr ma nsemmu l-bużaqq, ħuta li, bħall-pjanti li semmejna, kapaċi tgħix f'ambjenti salmastri, u li hi l-unika ħuta ta' din it-tip illi tinstab b'mod naturali f'Malta.

Din l-ispeċi hija wkoll mhedda u importanti ħafna fil-kuntest Ewropew; il-popolazzjoni li kien hemm fil-passat fil-Magħluq kienet inqerdet, għalhekk fis-Snin Disgħin kienu ntelqu numru ta' bużaqq biex tinbeda popolazzjoni ġdida.

Sfortunatament jidher li l-popolazzjoni li tinstab hemm illum ukoll qed tbati, kemm għax hija żgħira imma anke minħabba tniġġis tal-ilma u r-rimi ta' skart.

Bżonn urġenti ta' kura

Kif naħseb illi faċli tapprezzaw, dan huwa sit li tassew jeħtieġ kura u attenzjoni kbira; l-iżvilupp diġà qered ħafna mill-ambjent naturali li darba kien jinstab fil-bajja ta' Wied il- Għajn.

Baqa' biss fdalijiet, hekk imsejħa refuġja, tal-ambjent naturali.

Dan il-ftit li fadal irridu nieħdu ħsiebu b'reqqa kbira.

Il-bużaqq Aphanius fasciatus sar rari f'pajjiżna għax ftit baqa' mill-ħabitat li jgħix fih.

Is-swejda tal-baħar xewwikija Salsola kali tniggeż ħafna!

Trobbija tal-ħut 2salmastru.

Ilma ħelu mħallat mal-ilma baħar 1bur salmastru.

Ambjent umdu li fih jgħixu speċi li jifilħu għall-imluħa (ara paġni 4-5).

L-almeridja Salicornia ramosissima taħżen l-ilma fil-weraq.

L-Għadira s-Safra Ħa tikber jew ħa togħsfor?

L-Għadira s-Safra hija biċċa xatt żgħira matul il-Coast Road ta' Baħar iċ-Ċagħaq.

Ma tidher xejn speċjali imma fil-fatt hija Sit Natura 2000 minħabba xi pjanti rari u endemiċi li jikbru fiha.

Dan l-aħħar it-triq inbniet mill-ġdid u tressqet ftit 'il ġewwa, u x-xatt kiber ftit.

Għalhekk bi ftit ħsieb u kura l-Għadira s-Safra issa tista' titkabbar b'iktar mid-doppju u l-pjanti rari jkollhom iktar fejn jinfirxu.

X'se jiġri tgħid?

Min ħa jirbaħ?

Jew xi tliet gabbani oħra tal-ġelati u l-krips?


Il-Ħuttafa

Mejju - Ġunju 2016

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħuttaf

Ftit ilu rajt binja ġdida qed tinbena.

Blokk enormi tal-konkos f'tarf ta'

raħal.

Sibt wieħed li jmexxi x-xogħlijiet u peress li kien bil-brejk mort inkellmu.

Ta' naturalist li jien, staqsejtu l-post kienx ħa jkollu ġnien.

Ħares lejja qisni staqsejtu fejn ġejja l-vaska tal-kukkudrilli!

"Le ħi, xi ġnien hu!" fl-aħħar wiġibni, "M'hawnx post għal ġonna."

Ħarist madwari.

Rajt medda kbira art vojta kollha mqallba.

"Imma hawn ħafna spazju," għedtlu.

"Dak ġej parking għal mitejn karozza, ħi."

Urejtu strippa wiesgħa ġejja għad-dawra "U din?"

"Din ġejja r-ring road" Bdejt naqta' qalbi "Allura ħdura xejn?"

Hemmhekk, ara."

Ħarist fejn qalli.

Rajt strippa dejqa maċ-ċint ta' barra.

"Imma dik dejqa wisq," għedtlu, "Hemm lanqas siġra ma tikber."

"Le ħi, x'siġar siġar!

Is-siġar huma diżastru."

"X'jiġifieri?" staqsejtu, skantat.

Qatt ma kont smajt min jiddeskrivi

Fejn huma ħutna l-oħrajn?

Ħallini, infirxu mal-magażin kollu u issa lanqas biss naf kemm hemm.

Għin lin-naħla.

Għodd in-naħal kollu li ssib f'dil-ħarġa u ikteb it-total hawn:

s-siġar bħala diżastru.

"Ovvja, għax is-siġar jgħattu d-dehra sabiħa tal-bini."

Ħsibtu qed jiċċajta imma ma kienx.

U ma ridtx immerih għax kien fih

Gemgimtlu grazzi u ħallejtu jkompli l-ħobża biż-żejt.

Nispera m'hawnx ħafna jaħsbuha bħalu għax Malta deżert inġibuha.

Nawguralkom vaganzi sbieħ!

Victor Falzon L-Editur

Aqtagħli dil-kruha minn hawn, Jimmy, li ma jmurx tgħattilna l-bini!

Ritratt ta' Aron Tanti

Merill (blue rock thrush Monticola solitarius) Il-Maltin ilkoll nafu bih u nagħrfuh għax huwa l-għasfur nazzjonali tagħna.

Jgħix qalb l-irdumijiet u jbejjet fi xquq fis-sisien, kultant anke fis-swar, basta f'postijiet imwarrbin.

L-għanja tiegħu ssaħħrek!

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p2

Siġra tal-pekan Pecan nut tree Carya illinoiensis

Il-Falko hija

tal-membri

żgħażagħ

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Il-ġonna Attività Bebbuxu battal Ħajjithom mal-mewġ It-tniġġis Il-wiża' L-Imġiebaħ u Tal-Miġnuna Is-Salina

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena.

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ġunju 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p3

il-kokka

bil-bejta

Il-Falko hija t-taqsima tal-membri żgħażagħ tal-BirdLife.

Fit-23 April 2016 membri tal-BirdLife u l-Falko kienu berdwoċing f'Kemmuna.

Ftit wara nżul ix-xemx lemħu għasfur stramb u bilkemm riedu jemmnu x'qed jaraw: kien ferħ ta' kokka tax-xagħri li kien kważi wasal biex 1itajjar. l-kokka

(short- eared owl) kien tbejjet regolari f'pajjiżna.

L-aħħar bejta li nafu biha kienet fl-1983 imma kien sfrattaha kaċċatur meta qatel wieħed mill-par.

Tgħid wara 30 sena tgħallimna biżżejjed biex inħallu l-kokka trabbi familja f'artna?

tax-xagħri

il-bies

bil-bejta

Dari l-bies (peregrine falcon) kien ibejjet regolari fil-Gżejjer Maltin imma sas-Snin Sebgħin kien kważi nqered.

Fil-fatt wara l-1982 l-bies ma baqax ibejjet f'pajjiżna kull sena.

Imma f'dawn l-aħħar snin xi par jew tnejn reġgħu qed ibejtu mal-irdumijiet tal-Punent u n-Nofsinhar ta' Malta u Għawdex.

Din is-sena jidher li kien hawn sa tliet pari bil-bejta.

Kemm eżatt u kemm kellhom frieħ diffiċli tgħid għax il- bies ibejjet fi xquq f'sisien wieqfa li jagħtu għal fuq il-baħar u diffiċli tosservahom.

l-ispanjulett bil-bejta

kestrel) huwa seqer żgħir u komuni fil-passa tar-rebbiegħa u l-ħarifa.

Dari kien ibejjet regolari fis-swar u l-irdum imma t-tfixkil (speċjalment kaċċaturi) mill-bniedem ma ħalliehx jibqa' jbejjet fil-kwiet.

F'dawn l-aħħar snin però xi pari bejtu b'suċċess, l-iktar f'Għawdex.

Dir- rebbiegħa biss biss par spanjuletti fl- inħawi ta' Mġarr ix-Xini bejtu u 1tajru mill-inqas tliet frieħ.

Meta ferħ ta' għasfur jikber biżżejjed biex jitgħallem itir.

Grazzi lill-ħabib tagħna Ray Galea għat-tagħrif.

aħbarijiet

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p4

L-għasfur tal-bejt jadatta għal l-ġonna ħafna ħabitati huma fost il-favoriti għaliex isib ikel, kenn u anke post għall-bejta f'xi ventilatur viċin.

Il-farfett tal-ħurrieq ibid fuq il-ħurrieq biex meta jfaqqas ix-xagħat jiekol il-weraq ta' din il-pjanta.

Il-friefet isoffu n-nektar tal-fjuri b'ilsienhom li jkun qisu tubu rqiq.

F'ġonna li għandhom vaska l-mazzarelli. spiss l-insetti Dawn b'saqajhom waqt jtiru. li Ibidu fl-ilma, fejn iż-żgħar tagħhom jgħixu sakemm jikbru u jrabbu l-ġwienaħ.

Ħoss li tisma' f'ħafna ġonna tal- fil-ħarifa huwa pitirross.

Dal-għasfur territorjali ma jħallix pitirrossi oħrajn jersqulu lejn il-ġnien "tiegħu", fejn jiekol u fejn jgħaddi x-xitwa sa ma jpassi fir-rebbiegħa.

Fittex taħt il-qsari jew xi ġebla kbira u ssib il-ħnieżer l-art.

Dawn l-annimali jieklu fdalijiet tal-pjanti u huma miksijin b'qoxra iebsa.

Meta jkunu fil- periklu kapaċi jsiru ballun u b'hekk ikunu protetti.

Meta tqallbu ġebla dejjem poġġuha lura kif kienet.

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p5

Ambjenti u Residenti

Ġonna

il- tfittex Il-bufula sewda ġonna għax tħobb siġar baxxi u arbuxxelli, fejn issib frott, insetti u kenn.

Ġnien b'arbuxxelli folti huwa ħabitat perfett biex tbejjet fih.

Ħares fil-viċin lejn zokk ta' siġra u taf tara qisu ta' qxur żgħar ċatti jikber fuqha.

Dawn huma organiżmi likeni, minn magħmulin alga u li flimkien kapaċi jgħixu f'postijiet diffiċli.

Is-seffud tat-terrapien tarah għaddej mgħaġġel fuq il-wiċċ tal-ħamrija.

Kapaċi jħaffer fil-ħamrija biex isib għeruq tal-pjanti għall-ikel.

Il-wiżgħa tal-kampanja tistaħba bi nhar fi xquq fil- ħitan u qalb pjanti mxebilkin mal-ħajt, u filgħaxija toħroġ tikkaċċja l-insetti.

Kapaċi tiġri b'ħeffa kbira mal-ħitan.

Fuq il-wiżgħa hemm iktar f'paġni 9.

żgħar

Il-ġonna huma ħabitat importanti fil-gżejjer tagħna.

Minbarra li joffru kenn u għixien għal ħafna annimali, il-ħdura ttaffi r-rifless tax-xemx fuq il-bini u tnaddaf l-arja, waqt li l-ħamrija tassorbi l-ilma tax-xita.

Il-ġonna jistgħu jkunu ftit mill-postijiet fejn l-insetti jsibu fjuri u pjanti bla bexx.

U fejn issib l-insetti issib iktar ħajja, bħal għasafar u rettili.

Fir-ritratt jidher il-ġnien tal-Iskola Sekondarja tal- Imrieħel fejn l-istaff indunaw jkun li iktar b'saħħtu bi ġnien bi pjanti indiġeni.

Fir-Renju Unit kważi 90% tad-djar għandhom ġnien.

F'Malta wkoll hawn ħafna djar bil-ġonna imma flok ngħożżuhom spiss qed nordmuhom bil-patios u bil-pixxini.

Forsi la tikbru intom iddawru r-rota lura u terġgħu ddaħħlu l-ġonna!

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p6

Minħabba sigurtà, tfal taħt il-5 snin ma jistgħux jittellgħu fuq il-lanċa.

Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

Grazzi tal-koperazzjoni.

Jekk tkun f'xatt il-baħar u tara bebbuxu vojt, bħal dan

Appuntament maċ-

Kif nagħmlu kull sajf, ħa norganizzaw xi ħarġiet bil-lanċa biex immorru ngawdu ftit il-kumpanija tal-ħbieb tagħna ċ-ċief, filwaqt li naraw ix-xemx nieżla wara s-sisien ta' Għawdex.

Din esperjenza kważi maġika li min għadda minnha jerġa' jiġi.

Għalhekk jekk tixtiequ tiġu aħsbulu kmieni għax il-postijiet jinħatfu (ftakru li n-numru ta' nies fuq lanċa huwa limitat).

Isa, għax iċ-ċief qed jistenna!

data il-Ġimgħa 22 ta' Lulju 2016 is-Sibt 23 ta' Lulju 2016 prezz membri - kbar €7, żgħar (-14) €5 jekk mhux membri - kbar €10, żgħar (-14) €6 Biex tibbukkjaw u għal aktar dettalji ibagħtu imejl lil events@birdlifemalta.org

ċief

Jekk il-baħar idardarkom tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il-ħarġa.

L-annimal fir-ritratt mhux bebbuxu imma granċ li jgħix f'qoxra vojta ta' bebbuxu.

Bl- Ingliż jgħidulu hermit crab.

Bil-Malti x'jgħidulu?

ċ eċ wesajkk

…għax jista' ma jkun vojt xejn!

Tweġiba f'paġna 8

bebbuxu tal-granċ

granċ tal-bebbuxu

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p7

Ħajjithom mewġ

Il-baħar mhux biss ambjent tal- ħut.

Ħafna għasafar ukoll tgħallmu jgħixu f'dan l-ambjent diffiċli.

Imma f'xi żmien tas-sena l-għasafar kollha jridu jitilgħu l-art għax il-bejta ma jistgħux jagħmluha fil-baħar!

Fil- Gżejjer Maltin ibejtu erba' speċi ta' tajr tal-baħar.

Hawn huma…

Iċ-ċiefa, il-garnija u l-kanġu kollha bajda waħda jbidu.

Ċiefa

Kull sena fuq Filfla jbejtu mas-7000 par ta' Kanġu.

Fix-xitwa xi ċief Malti jpassi sal- Oċean Atlantiku tropikali.

Kanġu ta' Filfla

Il-gawwija prima hija l-ikbar għasfur li jbejjet f'Malta.

F'Malta jbejtu 10% tal-garni kollu tad-dinja!

Garnija

Il-BirdLife ilha 50 sena tistudja t-tajr tal-baħar u saret esperta sew fuq il-ħajja u d-drawwiet ta' dawn l-għasafar.

Ftit ġimgħat ilu beda proġett ġdid ta' studju, jismu Life Arċipelagu Garnija.

Bis-saħħa tiegħu rridu ngħinu l-garnija ma tibqax tonqos minn Malta, mill-Mediterran u mid-dinja.

Il-gawwija prima tbid 2 jew 3 bajdiet.

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p8

Il-kelma pollution nisimgħu u naqraw dwarha spiss, u l-maġġoranza nafu li din tfisser it-tniġġis tal-ambjent.

Dan it-tniġġis jiġi minn pollutants li spiss huma kimiċi li jikkontaminaw l-elementi tan-natura.

Imma mhux dawn biss, għax it-tniġġis jieħu diversi forom

Dan it tip ta' tniġġis hu l-iktar komuni u l-iktar perikoluż għall-ambjent.

Hemm ħafna oġġetti u attivitajiet tal-bniedem li jikkawżawh, fosthom karozzi, fabbriki, power stations u ħruq ta' ħafna materjali differenti, fosthom materjal tossiku.

Dan jiġri l-iktar meta jixxerrdu pestiċidi fin-natura.

Pestiċidi huma kimiċi li jintużaw fir-raba' biex jitnaqqsu l-insetti li jieklu prodotti agrikoli.

Dan qed iwassal għal kontaminazzjoni tal- ilma naturali.

Fattur ieħor hu r-rimi ta' skart industrijali fin-natura.

Skart industrijali, speċjalment skart radjuattiv, huwa perikoluż immens u qed ikun kaġun ta' tniġġis ambjentali li jaf jieħu eluf ta' snin biex jittaffa.

Dan it-tip ta' tniġġis ma jinvolvix kimika jew dħaħen.

Meta jinxteħet ammont kbir ta' dawl għal skopijiet industrijali u kummerċjali, bħal bilbords, riklami, kunċerti, eċċ., dawn inaqqsu mid-dlam naturali li suppost ikun hemm meta tinżel ix-xemx.

Min-naħa l-oħra, tniġġis mill-istorbju hu dak l-effett minn ħafna ħsejjes qawwija li jfixklu l-ħemda, u anke lilna l-bnedmin jaffettwana.

Fuq global warming ara Il-Ħuttafa 132

X'effetti għandu t-tniġġis?

L-ambjent hu l-ewwel vittma mit-tniġġis ta' kull forma, speċjalment dak fl-arja u fl-ilma.

Iż-żieda fid-1diossidu tal- karbonju fl-atmosfera jaffettwa kemm ix-xemx tolqot id- dinja u minħabba fih qed tinbidel il-klima tad-dinja (global warming).

Il-klima taffettwa l-ħajja kollha fuq il-pjaneta.

It-tniġġis għandu effett fuq is-saħħa tagħna l-bnedmin.

In- nuqqas ta' arja nadifa tikkawża problemi tan-nifs, fosthom ażma u kanċer fil-pulmun.

It-tniġġis tal-ilma u tal-ħamrija jivvelena l-ikel u x-xorb u jikkawża mard fil-ġilda u organi oħrajn.

It-tniġġis tal-ħamrija jwassal biex din ma tibqax fertili, u ħxejjex ma jikbrux jew ma jikbrux kif suppost.

B'riżultat ta' dan, it-tniġġis jikkontribwixxi wkoll għall-global warming. it-tniġġis minn dawl u storbju jikkawżaw nuqqas ta' rqad, problemi fis-smigħ, u ħafna iktar.

X'jista' jsir?

tal-arja

Fuq skala ta' pajjiż qed jittieħdu diversi miżuri biex it- tniġġis l-power stations jitnaqqas, pereżempju qegħdin jinqalbu għall-gass biex iħammġu inqas, u qed isir riċiklaġġ ta' skart domestiku u kummerċjali.

Dawn qegħdin iħallu effett pożittiv ferm.

Anke fuq livell individwali aħna wkoll nistgħu nagħmlu ħafna.

Apparti li nqajmu kuxjenza dwar is-sitwazzjoni, għandna naċċertaw li niġġeneraw l-inqas skart possibbli, nixtru apparat li juża inqas dawl (friġġijiet, airconditioners, TV, eċċ.) u ilma (magni tal-ħasil, eċċ.).

Fejn nistgħu, nevitaw l-użu tal-karozzi, nużaw iktar trasport pubbliku.

Għal kwalunkwe azzjoni għandna nżommu l-ambjent quddiem għajnejna u nfittxu dejjem li nkunu iżjed responsabbli.

1diossidi tal-karbonju.

Gass li jintrema fl-atmosfera fid-dħaħen tal- karozzi u industriji (CO2 fil-qosor)

Tniġġis mid-dawl Dwal minn Buġibba, il-Qawra u San Pawl il-Baħar jixegħlu s-sema bil-lejl.

Dawn id-dwal max-xatt spiss ifixklu lit-tajr tal-baħar, bħaċ-ċief u l-garni.

Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tkunu tixtiquna niktbu dwaru, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

Tweġiba għall-mistoqsija ta' p. 6: granċ tal-bebbuxu.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 5

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p9

Dil-wiżgħa tal- kampanja qed issaħħan żaqqha fuq lampa mixgħula!

Kif iktar tista' tgħinha lampa mixgħula?

Tweġiba isfel.

il-Wiża'

Hemm nies jibżgħu mill-wiża' imma żgur mhux għax dawn jagħmlu xi ħsara.

Anzi proprju bil- kontra, għax wiżgħa fid-dar tnaddfilna darna minn ħafna annimali li nqisuhom 'pests'.

Pereżempju…

dubbien

Għandna żewġ speċi ta' wiża'

… u ta' din Hemidactylus turcicus.

Il-wiżgħa tal-kampanja

Il-wiżgħa tad-djar

Torqod binhar u toħroġ bil-lejl.

Iżgħar u s-soltu iktar ċara minn tal-kampanja.

Il- wiżgħa tal-kampanja wkoll tikkaċċja bil-lejl imma binhar spiss toħroġ tixxemmex fuq xi ġebla sħuna.

Minħabba li joħroġ bil-lejl, il-wiża' għandu għajnejh tajbin ħafna.

Fil-fatt għajnejh idaħħlu dawl 350 darba iktar milli jdaħħlu tagħna.

L-isem xjentifiku ta' din huwa Tarentola mauritanica …

Il-wiża' għandhom leħen.

Filgħaxija meta t-temp jisħon, tisma' xi waħda minn wara l-għamara sejra 'Qeqq… Qeqq…Qeqq'.

B'dan juru lil xulxin fejn hu t-territorju tagħhom.

L-iktar kapaċità tal-għaġeb huwa l-mod kif wiżgħa jirnexxielha titla' tiġri ma' ħitan u soqfa bla ma taqa'.

Għandha miljuni ta' qisu xagħar mikroskopiku ma' subgħajha li jgħinha teħel.

Ix-xjenzati għadhom qed jistudjaw din il- kapaċità.

Kif nista' ngħin lill-wiżgħa?

L-iktar ħaġa li tagħmel ħsara lill-wiża' f'Malta hija l-injoranza.

Hawn min joqtolhom sempliċiment għax jarahom koroh.

X'ħasra!

Biex nirbħu din l-injoranza għandna nxerrdu l-interess fihom.

Meta naraw wiżgħa mhux inwerżqu qisna boloh imma niggustawha u nqajmu eċitament dwarha, forsi niħdulha ritratt.

Jekk naraw waħda fil-klassi nitolbu lill-għalliema jħalluna nfittxu dwarha fuq l-internet.

B'hekk il-wiżgħa ssir mistiedna speċjali!

Il-wiżgħa hija

Tweġiba.

Lampa mixgħula fid-dlam tiġbed lejha ħafna baħrijiet, ikel tajjeb u bnin għall-wiżgħa!

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p10

Natura 2000 Natura mħarsa

L-Imġiebaħ

u Tal-Miġnuna

Wieħed minn erbgħa

Forsi man-naturalisti l-Imġiebaħ huwa magħruf l-iktar għax huwa wieħed minn biss erba' siti f'Malta fejn baqa' fdal tal-foresta tal-ballut li xi darba kienet ħafna iktar mifruxa mal-Gżejjer Maltin.

Dawn is-siġar, li għandhom mijiet ta' snin, kibru b'tali mod li l-parti ta' fuq tagħhom (magħrufa bħala l-crown) iffurmat medda waħda sħiħa (magħrufa bħala closed canopy), qisha saqaf.

Din titfa' dell permanenti fuq l-art ta' taħtha u toħloq ambjent partikolari u umdu, li fih jgħixu speċi tipiċi tal-art tal-foresta, fosthom fungi u numru ta' insetti - inkluż speċi li ma jinstabu mkien iktar f'Malta.

L-Imġiebaħ qiegħed ħdejn il- Mellieħa.

Fost il-pjanti li jikbru f'dan l-ambjent hemm l-alaternu, il-qarn il-mogħża u l-pajżana.

Il-qarn il-mogħża (bl- Ingliż honeysuckle) forsa tagħrfuha għax jeżistu varjetajiet tagħha li huma popolari fil-ġonna, b'riħa tfuħ ħafna.

Il-pajżana wkoll faċli tingħaraf għax għandha l-weraq forma ta' qalb.

Wieħed mill-akbar

Il-foresta però mhix l-uniku ambjent importanti f'dan is- sit Natura 2000.

Is-sit fil-fatt jestendi fuq medda ħafna ikbar mill-masġar, u jiġbor fih widien u ambjenti varjati mal-kosta.

Il-Qortin ta' Għajn Żejtuna

Ras il-Griebeġ

Ir-Ramla tal- Imġiebaħ

Għajn Ħadid

tal-Imġiebaħ

Il-Ballut tal- Imġiebaħ

Mappa ta' L-Imġiebaħ u Tal-Miġnuna

xagħri

Il-Blata l-Bajda

xagħri tax-xatt

siġar, arbuxxelli

wied bil-qasab

art maħduma

Area tas-sit 176.47ha

Rdum il-Bies

Il-Ħarrieq

Ras il- Miġnuna

Il-Bajja tal-Mistra

Naħseb singular ta' hahahahaha!

Tagħtux kashom daż-żewġ morons!

Huwa kejl ta' area ta' 10,000m2

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p11

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Fil-fatt dan huwa wieħed mill-akbar siti Natura 2000 tal- art li għandna f'Malta.

Il-ġeoloġija tvarja sew f'dawn l-inħawi.

F'ħafna mis- sit, il-blat l-iktar komuni huwa l-qawwi ta' fuq imma nsibu wkoll meded ta' tafal max-xatt.

Huwa minħabba din il- varjetà li hemm rikkezza kbira ta' flora u fawna, għax fuq blat differenti jiffurmaw ambjenti differenti.

Insibu pereżempju RDUM MAL-BAĦAR, li fuqu jikbru pjanti tipiċi tax-xatt, bħax-xorbett u l-limonju ta' Malta.

Fuq iż-ŻRIEŻAQ TAT- TAFAL insibu pjanti bħall-ħalfa u x-xebb (li hija endemika).

Hemm ukoll RAMLA żgħira u pittoreska, jisimha r-Ramla tal- Imġiebaħ.

Fil-Wied tal-Imġiebaħ hemm meded ta' ħarrub u ta' żebbuġ.

Hemm meded kbar ta' STEPPA, ħafna minnu raba' antik mitluq, u meded bix-XAGĦRI, fosthom il-Qortin ta' Għajn Żejtuna, fejn hemm waħdam mill-ikbar irqajja' ta' ċistu

Il-pajżana Smilax aspera tuża l-weraq u l-friegħi xewwikin biex tixxeblek ma' arbuxxelli u ċnut.

roża f'Malta.

Mal-WIED jikbru wkoll speċi tipiċi ta' ambjenti bl-ilma, bħall-bruka u s-siġra tal-virgi.

Hemm ukoll GĦAJN TA' ILMA, li għalih hu msemmi Għajn Ħadid.

Apparti li huwa sit Natura 2000, l-Imġiebaħ huwa wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika, Post ta' Valur Pajsaġġistiku Għoli, Riserva Naturali u Żona ta' Protezzjoni tas-Siġar.

Din il-lista twila ta' titli forsi tagħtikhom idea ta' kemm huwa uniku dan is-sit!

Il-Ballut tal-Imġiebaħ

Iċ-ċistu roża Cistus creticus iwarrad fir-rebbiegħa.

Il-Ħuttafa 134 • Ġunju 2016 • p12

għas-Salina

Is-Salina hija wieħed mill-aħħar bwar salmastri li fadal f'pajjiżna.

Il-bniedem ilu jbagħbas f'dal-post sa minn żmien ir-Rumani, u għal 400 sena kienet industrija tal-ġbir tal-melħ (għalhekk jismu s-Salina).

Illum bil-bini u t-traffiku ħafna mill-ġmiel naturali ntilef.

Imma f'xi partijiet ta' das-Sit Natura 2000 għad hemm tama għan-natura, speċjalment issa li ħa tibda tieħu ħsiebu l-BirdLife.


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Sultan iċ-Ċawl

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Bużbież il-Baħar Fjura sajfija

Editorjal Aħbarijiet Widien Nixfin Rokna Kwiżż Logħob Jgħumu magħna Sajd eċċessiv Il-pipistrell Il-Baħar tad-Dwejra Wied Inċita

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Awwissu 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

mill- Editur

Ħbieb Ħuttaf

Immaġinaw jiġu d-dar tagħkom

Flimkien ma' dil-massa nies

koċċ nies li ma tafuhomx, jibdew jiġru mad-dar kollha, jixxalaw u jgħajtu u jħammġu.

Imbagħad jagħmlu festin u filgħaxija jitilqu u jħallu mandra sħiħa warajhom.

Tieħdu gost?

naħsibx, speċjalment jekk l-għada jerġgħu jitfaċċaw!

Lill-annimali li jgħixu fil-bajjiet

tagħna hekk nagħmlulhom kull meta jasal is-sajf.

Filli jkunu qed igawdu d-dinja tagħhom fil-kwiet, u filli tasal invażjoni ta' nies iċafċfu, jaqbżu u jgħajtu.

Iġibu magħhom ikel u xorb u creams imqartsin f'boroż u fliexken.

Ħafna minn dan l-ippakkjar jispiċċa fil- baħar.

titfaċċa wkoll flotta sħiħa ta' laneċ, jottijiet, speedboats, cabin cruisers, jet skis, powerboats, eċċ., ilkoll bl-istorbju tal-magni u l-muturi, bl-iskrejjen jagħqdu u għaddejjin sparati f'wiċċ l-ilma.

Dawn l-inġenji kollha jerħu fil- baħar żjut u fjuwil, u xi sidien maħmuġin anke jarmu fil-baħar l-iskart li jkollhom fuq il-lanċa.

Mela dejjem ftakru li l-baħar huwa d-dar ta' ħafna annimali u pjanti.

Nużawh b'rispett lejn ir-residenti tiegħu.

Ħudu gost.

Victor Falzon L-Editur

X'waħx!

L-Editur qed jiġġennen!

Skont dal-ktieb sultan iċ-ċawl huwa għasfur.

Eżatt!

U bl-Ingliż jgħidulu jay.

Bil-mod, guys!

Xi annimali u pjanti għandhom l-istess isem.

Sultan iċ-ċawl huwa kemm għasfur kif ukoll ħuta.

Sultan iċ-Ċawl (cardinal fish Apogon imberbis) Ħuta żgħira, sabiħa, komuni u li spiss issibha f'ilma baxx madwar xtutna.

Ma tantx iħobb id-dawl, għalhekk x'aktarx li ssibu f'xi rokna taħt blata, fejn ukoll irabbi liż-żgħar tiegħu.

aħbarijiet

Il-Baħar tat-Tramuntana

Il-Baħar madwar Għawdex

Biex ikollhom fejn jistadu fil-kwiet.

Il-Baħar tal-Grigal

Il-Baħar tal-Lbiċ

Il-Baħar tal-Lvant

Il-Baħar tal-Kanġu

Din il-mappa turi tmien

irqajja' kbar ta' baħar madwar il-Gżejjer Maltin.

Dawn il-wesgħat il-BirdLife sabet li huma l-iktar importanti għat-tajr tal-baħar għax fihom l-iktar li jmorru jistadu għall- ikel.

Dan sirna nafuh wara snin ta' studju fi proġett speċjali li jismu LIFE Malta Seabird Project.

Bis-saħħa ta' dan l-istudju

l-Gvern Malti issa ddikjara dawn l-irqajja' baħar protetti bħala Siti fil-Baħar Importanti għall-Għasafar.

B'hekk f'dawn l-inħawi ikun hemm iktar kontrolli fuq affarijiet bħal sajd u attività oħra.

Bejniethom dawn l-irqajja' baħar fihom medda ta' 3220km2.

Dan huwa iktar minn kwart tal- 1baħar territorjali ta' pajjiżna.

Il-Baħar tan-Nofsinhar

Il-Baħar tax-Xlokk

Kanġu ta' Filfla

Ċiefa

Garnija

Ir-Ramla tal- Mixquqa

1baħar territorjali.

Il-medda baħar madwar pajjiż li fiha dak il-pajjiż biss għandu dritt ibaħħar, jistad, eċċ.

Reġgħet bejtet!

Il-fekruna tal-baħar (loggerhead turtle) reġgħet biedet f'pajjiżna.

aħbar vera speċjali għalina li nħobbu n-natura għax mhix ħaġa tas-soltu.

Sa mitt sena ilu l-fekruna tal-baħar kienet tbid regolari fuq ir-

ramliet Maltin u Għawdxin.

Imma ftit ftit naqset, probabbli għax is-sajjieda kienu jaqbdu wisq minnhom għall-brodu dak iż-żmien il-fkieren ma kinux imħarsin bil-liġi.

Illum huma protetti, imma issa għandhom problema oħra: il-fkieren iħobbu ramliet kwieti u mudlama, u kif tafu r-ramliet tagħna fis-sajf ikunu miżgħudin bin-nies, bid-dwal u bl-istorbju.

Għalhekk kienet ħaġa tal-għaġeb meta fil- lejl ta' 1-2 Awwissu telgħet fekruna fir-1Ramla tal-Mixquqa, ħaffret fir-ramel, biedet partita bajd, għattiethom u reġgħet niżlet fil- baħar.

Xi nies li kienu hemm skantaw bl-ispettaklu imma b'xorti tajba ħadd ma fixkilha.

L-għada filgħodu r-roqgħa fejn hemm il-bejta ddawret malajr bil-gradilji ħalli ħadd ma jirfes.

Xi voluntiera issa qed joqogħdu għassa mal-post lejl u nhar.

Il-bajd idum xi xahrejn biex ifaqqas.

Għalhekk issa nistennew…

1Ir-Ramla tal-Mixquqa.

Din il-bajja hija magħrufa ma' ħafna bħala Golden Bay.

L-aħħar li nafu li bejtet il-fekruna tal-baħar kien fl-2012, fir-ramla tal-Ġnejna.

Sfortunatament il-bajd ma kienx faqqas.

Konna ġibnieha f'Il-Ħuttafa 111

Jekk tkunu tixtiequ tgħinu fl-għassa mal- bejta ibagħtu imejl lil kareng@onvol.net

Jekk tara għasfur jaqbeż qalb tal- il-blat mikxuf wied, ara f'denbu taralux disinn ta' T sewda fuq l-abjad.

Jekk iva mela sibt kuda, għasfur tal-passa.

Il-kaħlani tal-widien huwa ġurat żgħir u l-kulur tiegħu ivarja minn kannella sa ħadrani.

Jibqa' attiv anke fix-xitwa, ħlief fl-iktar ġranet kesħin.

Jekk hu aħdar għaliex jgħidulu kaħlani?

Għax meta jtir taralu ftit ikħal mal- ġwienaħ.

Il-friefet il-lejl binhar jorqdu u bil-lejl itiru.

Oħroġ ma' nżul ix-xemx ħdejn wied u taf tara l-vespertini ħerġin minn xi xaqq fil-blat, iduru fuq il-wied qabel ma jmorru jikkaċċjaw x'imkien ieħor.

Iktar tagħrif f'paġna 9.

riħa

tal-madonna Is-salvja tfuħ fir- tagħmel rebbiegħa meta tiftaħ bukketti ta' fjura sofor.

Il-weraq tagħha jingħaraf għax sufi u jagħti fil-griż.

titgħawweġ, faċli tagħha

li żgħira u Minħabba il- kapaċi tfittex ballottra qalb il-priża il-ġebel u x-xquq tal- blat.

Taqbad ġrieden u annimali żgħar oħra.

Ambjenti u Residenti

Fis-sajf ma tistax ma tismax it-tisfira taċ-ċikada.

Tal- għaġeb kif annimal daqshekk żgħir jagħmel ħoss daqshekk jagħmlu qawwi.

Dal-ħoss r-raġel biex isib mara.

Il-ħoss jagħmlu billi jivvibra parti minn żaqqu.

Ħeq-ħemm: Monticola solitarius

tal- xjentifiku L-isem merill 'jgħix ifisser waħdu fil-muntanji'.

Jekk tisma' tiegħu l-għanja tidwi mal-wied, fittex mad-dawra ta' xifer il- wied u hemm ċans tarah.

Kważi ma tgħaddix minn ħdejn wied fir-rebbiegħa li ma tismax l-għajta qawwija tal-bufula tal-għollieq.

Din tbejjet f'arbuxxelli folti biex il-predaturi ma jsibuhiex.

Il-lifgħa hija serp żgħir b'disinn sabiħ magħmul minn dbabar ħomor skuri.

Tgħix qalb il-blat u l-ħaxix u tiekol annimal żgħar bħal ġrieden.

U mhix velenuża!

U m'għandhiex x'taqsam ma' San Pawl!

Ħafna mill-widien tal-gżejjer tagħna ssawru eluf ta' snin ilu, fi żmien meta kienet tagħmel ħafna xita.

Xmajjar sħaħ kienu jgħaddu b'ħeffa minn bejn il-blat, u ftit ftit ħaffru l-blat sakemm iffurmaw il-widien.

Minħabba li llum il-klima hija niexfa, il-biċċa l-kbira tal-widien tagħna ma jkunx fihom ilma.

Imma minħabba d-dell tal-ġnub tal-wied, il-qiegħ ikun delli għal ħafna mill-ħin u joħloq ħabitat għall-pjanti li jikbru folti u fid-dell.

Mill- banda l-oħra, mal-ġnub tal-wied magħmulin minn blat mikxuf insibu pjanti li jifilħu għan-nixfa.

Il-pjanti tal-widien jiġbdu lejhom annimali differenti għall-kenn kif ukoll għall-ikel.

Fir-ritratt jidher Wied Inċita ħdejn Ħ'Attard, li huwa tipiku tal-widien nixfin.

Aħna l-bnedmin b'xortina ħafna li naraw bil-kulur.

B'xortina għax il-biċċa l-kbira tal-mammiferi tad-dinja ftit li xejn jaraw kuluri.

Dal-kwiżż ħafif għandu x'jaqsam mal- kuluri.

Qis li ġġib kollox tajjeb!

Għaliex frott mhux misjur ikun aħdar?

Tweġibiet isfel.

A. Biex ma jidhirx qalb il-weraq u l-annimali ma jikluhx qabel ma jsir.

B. Għax il-frott jibda ħajtu bħala werqa u ftit ftit jinbidel fi frott.

Ċ.

Għax ikollu l-qoxra rqiqa u jkun jidher il- meraq.

A. Biex jaħsdu lill- annimali u ma jikluhomx.

B. Għax ikun reħa fuqhom il-kulur tal-friefet li jżuruhom.

Ċ.

Biex jispikkaw ħalli jiġbdu lejhom l-insetti.

Għaliex il-fjuri huma kuluriti?

Fejn hu t-tassu?

Għaliex il-kamaleonti ma jsirx aħmar?

Għaliex l-għasafar żgħar ma jkollhomx il-kuluri tal-kbar?

A. Għax inkella ma jkunx jidher meta jkun fuq fjuri ħomor.

B. Għax jekk jipprova jsir aħmar imut.

Ċ.

Għax m'għandux lewn aħmar fil-ġilda.

A. Biex il-ġenituri ma jkollhomx preferenzi għall-isbaħ wieħed.

B. Biex ma jarawhomx il-predaturi fil-bejta.

Ċ.

Għax ikunu għadhom ma bdewx jieklu l-ikel tal-kbar.

A. Għax l-aħdar iserraħ għajnejn l-annimali.

B. Għax il-kimika li tagħmel l-ikel għall- pjanta hija ħadra.

Ċ.

Għax l-aħdar iħajjar lill-annimali biex jieklu l-weraq.

Għaliex il-weraq huwa aħdar?

Qalb dil-folla żebri hemm tassu (badger) moħbi.

Ċ

Dan il-ġurat ta' rasu twila tilef dellu!

Għinu jsib id-dell it-tajjeb.

Dellu B Kwiżż: 1A, 2Ċ, 3Ċ, 4B, 5B

Jgħumu magħna

Dan huwa ftit mill-ħut komuni li jgħix madwar xtutna.

Id-dar ta' dan il-ħut hija l-post fejn aħna ninżlu ngħumu fis-sajf.

Ara tagħrfux x'jisimhom bl-għajnuna tas-

sentenzi li hemm isfel.

Jekk għandkom maskla tal-baħar u pajp, ħuduha magħkom meta tmorru tgħumu.

Ittawlu taħt wiċċ l-ilma forsi tilmħu uħud minnhom.

Ftakru dejjem biex ma nħammġux il-baħar, li huwa d-dar ta' dawn l-annimali sbieħ.

Il-burqax għandu dabra kaħla fuq żaqqu.

Il-kaħlija għandha tikka sewda ħdejn denbha.

L-għarusa għandha żigużajg oranġjo ma' qaddha.

Iċ-ċawla tkun kollha kannella skur.

Ix-xirgien għandu lewn fiddien u żewġ faxxi suwed.

It-trilja tal-faxxi għandha l-mustaċċi.

Il-lhudi jkollu ħafna lwien.

Sajd Eċċessiv

Meta nsemmu overfishing qed nirreferi għas-sajd eċċessiv li fih jinqabad ħut iktar milli l-popolazzjoni tagħhom tkun tiflaħ.

Fi kliem ieħor meta jinqatel iktar ħut milli jfaqqas b'suċċess.

X'impatti negattivi għandu l-overfishing?

Fost l-effetti negattivi tal-overfishing hemm:

Skont studjużi, sajd li mhux sostenibbli huwa wieħed mill-ikbar kaġuni ta' ħsara għall-ekosistemi tal-oċeani.

Dan għaliex is-sajd ifixkel il-ktajjen tal-ikel (foodchains) tal-baħar u ladarba dawn jitħawdu, ħa taffetwa ħażin il-ħajja tal-baħar.

klieb il-baħar

lancet fish

qamar

il-bijodiversità.

Titfaqqar Il-baħar għandu bijodiversità vasta, b'ammont kbir ta' speċi ta' ħut u annimali oħrajn, kif ukoll flora varjata speċjalment algi.

Sajd persistenti fuq speċi partikolari jissogra l-estinzjoni ta' dik l-ispeċi, bħalma qed jiġri bħalissa bit-tonn (bluefin tuna).

Huwa għalhekk li s-sajd għalihom għandu jitnaqqas u jiġi kkontrollat.

Tniġġis.

Is-sajd jinkludi l-użu ta' dgħajjes ta' daqsijiet differenti, minn frejgatini żgħar sa vapuri enormi.

Waqt li jintużaw, dawn jarmu fil- baħar kimiċi perikolużi u żjut ta' kull tip kif ukoll materjal solidu.

Dawn qegħdin iniġġsu l-ambjent naturali ta' ħafna speċi marittimi.

Ma rridux naqgħu fin-nasba li nemmnu li minħabba l-kobor tal-oċean l-impatt hu żgħir: ftakru li hemm ħafna iktar minn dgħajsa waħda fl-oċean!

Jintilef ukoll ħafna materjal bħal xlief, snanar, ċimi, xbiek,

eċċ. li huwa perikoluż għall-ħajja tal-baħar.

X'irid isir biex jonqos l-overfishing?

L-iktar mod effettiv li nikkontrollaw is-sajd eċċessiv huwa li jsiru liġijiet li jipproteġu l-ħut u l-baħar fejn jgħixu.

Dan isir billi jiġu protetti rqajja' ta' baħar speċjalment fejn ibejjet il-ħut jitwaqqfu staġuni li fihom ma jsirx sajd isiru kontrolli (kwoti) fuq kemm jista' jinqabad ħut jitwaqqaf għal kollox il-qbid ta' ħut rari isir kontroll strett fuq it-tip u t-tul ta' xbiek li jintuża għas- sajd biex pereżempju ma jinqabadx ħut li jkun għadu żgħir, jew annimali bħal fkieren, dniefel u tajr tal-baħar jinqata' l-użu ta' apparat li jagħmel ħerba minn qiegħ il- baħar

Naturalment, mal-liġijiet irid isir l-infurzar neċessarju.

Apparti liġijiet, trid tibqa' ssir pressjoni konsistenti fuq kumpaniji tas-sajd sabiex l-ambjent jiġi dejjem rispettat u jingħata prijorità.

Aħna wkoll nistgħu nagħmlu l-parti tagħna billi

nqajmu kuxjenza ma' kulħadd ningħaqdu ma' għaqdiet ambjentali.

X'jgħidulhom f'kelma waħda dawn il-ħlejjaq żgħar tal-baħar?

dinoflaġelli

Tweġiba paġna 10.

Eżempju ta' nisġa tal-ikel.

Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tixtiquna niktbu dwaru f'din il-paġna, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 6

il-Pipistrell

Il-friefet il-lejl m'għandhomx x'jaqsmu mal- friefet ta' binhar.

Il-friefet ta' binhar huma insetti filwaqt li l-friefet il-lejl huma mammiferi bħalna.

Ngħidulhom friefet għax itiru ftit qishom friefet.

Fost id-diversi speċi ta' friefet il-lejl li għandna Malta, il-pipistrelli huma l-iżgħar.

Bl-Ingliż jgħidu blind as a bat imma dan mhux veru.

Għalkemm iktar jużaw is-smigħ milli l-vista biex isibu triqthom fid-dlam, il-friefet il-lejl mhumiex għomja.

Minħabba li joħroġ bil-lejl, għajnejn il-pipistrell huma żgħar u ma tantx jara minnhom.

Minflok, għandu widnejn kbar u jisma' ħafna u b'hekk jista' "jara" x'hemm madwaru.

Kemm għandna speċi ta' friefet il-lejl f'Malta?

Il-friefet il-lejl jorqdu binhar u joħorġu bil-lejl.

B'hekk jistgħu jikkaċċjaw l-insetti li joħorġu bil- lejl bi ftit jew xejn kompetizzjoni minn predaturi oħrajn.

Binhar il-pipistrelli jorqdu fi xquq bejn il-ġebel tad- djar, knejjes u bini ieħor, anke ġo ventilaturi, fejn joqogħdu kobba, mhux rashom 'l isfel.

Waqt li jtir jagħmel sensiela ta' ħsejjes irqaq.

Meta dal-ħoss jaħbat ma' insett quddiemu u jerġa' lura lejh, il-pipistrell jinduna eżatt fejn qiegħed l-insett.

Dan it-trikk jgħidulu echolocation.

Grazzi lill-ħabib tagħna John J. Borg għal xi tagħrif.

Il-bexx joqtlilhom l-ikel jew jivvelenahom.

Vandali jfixkluhom jew joqtluhom fl-għerien.

Tħaffir u traffiku jriegħed u jwaqqa' l-għerien.

Kif nista' ngħin lill-pipistrell?

Għallem lil ħaddieħor li l-pipistrelli la jagħmlu ħsara, la huma tal-biża' u lanqas jixorbulna demmna, anzi jagħtuna servizz għax jeħilsuna minn ħafna nemus.

Jekk inti fi skola primarja, la tmur lura l-iskola ħajjar lill-klassi biex tagħmlu l-Attività Dinja Waħda jisimha Going Batty.

Il-pipistrelli jieklu insetti bħal nemus u baħrijiet żgħar li jkunu qed itiru madwar lampi tat- triq u qalb ir-raba'.

F'lejl pipistrell wieħed kapaċi jaqbad 2000 nemusa!

ġ n p T

Aħdem dis-somma u tkun taf.

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Baħar ta' madwar id-

Ninsabu fl-eqqel tas-sajf u jekk tħobbu l-baħar żgur li qed tieħdu gost b'dan l-istaġun.

Biex nibqgħu fuq tema sajfija, f'din il-ħarġa se nitkellmu fuq sit Natura 2000 li jinsab fil- baħar.

Wieħed minn dawn is-siti huwa l-baħar tad-Dwejra, fil- punent ta' Għawdex.

Il-baħar tad-Dwejra huwa maghruf

Id-Dwejra qiegħda fil-Punent ta' Għawdex

Varjetà ta' ħabitati

Forsi meta nħarsu lejn il-baħar ma naħsbux mill-ewwel fil- flora u fawna għax din tkun moħbija taħt il-wiċċ.

Imma dan ma jnaqqas xejn mill-importanza tal-baħar għall-ħarsien tal- ambjent, u huwa għalhekk li nsibu dawn is-siti Natura 2000

Mappa tal-Baħar ta' madwar id- Dwejra

It-Tieqa

sikek u blat

Il-Bajja tad-Dwejra

Il-Ġebla tal-Ġeneral

ghax jipprovdi varjetà kbira ta' ambjenti differenti, inkluż irdum, għerien, ħnejjiet, laguni, sikek u xkafef (platforms).

Bħalma nsibu muntanji u pjanuri fuq l-art, hekk ukoll insibu 1topografija varjata ħafna taħt il-baħar.

Skont l-ambjent, il-ħajja

Kif diġà rajna f'ħarġiet oħrajn, meta jkollok ambjenti differenti spiss ikollok varjetà ikbar ta' speċi.

Pereżempju, f'inħawi tal-baħar fejn tolqot iktar ix-xemx insibu speċi li jfittxu d-dawl.

F'postijiet iktar dellija nsibu speċi li m'għandhomx bżonn ix-xemx daqstant.

Fost in-natura li nsibu fid-Dwejra nsemmu l-alka (jew posidonja), pjanta 2endemika għall-Baħar Mediterran.

Area tas-sit 228.61ha

Peress li l-alka Posidonia oceanica tikber f'ilma baxx ma tantx hi mifruxa madwar id-Dwejra għax ħafna mill-baħar hemmhekk huwa fond.

Però hemm roqgħa mdaqqsa fil-Bajja tad-Dwejra (ara mappa xellug) li ma tantx hi fonda.

Tweġiba paġna 8: plankton

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

hija tip ta' sea grass importanti ħafna – fil-fatt hija mħarsa bil-liġi – għax tipprovdi kenn u ambjent għal ħafna speċi ta' fawna, inkluż ħut li nistadu għalih għall-ikel.

Barra min hekk il-posidonja tgħin biex tipproteġi x-xatt mill-effett tal-mewġ.

Madankollu din il-pjanta tikber bil-mod ħafna u hija fraġli.

Għalhekk faċli ssirilha l-ħsara, pereżempju meta jankraw id-dgħajjes fuqha, jew bit-tniġġis tal-baħar.

Huwa għalhekk li l-protezzjoni ta' siti Natura 2000 hija importanti, biex inkun nistgħu nirregolaw aħjar dak li jsir f'dawn l-inħawi.

B'hekk niżguraw li kemm jista' jkun ma ssirx ħsara.

Insibu ħafna speċi oħra ta' fawna fid-Dwejra – inkluż sponoż, rizzi, qroll, granċijiet, artikli, awwisti u diversi speċi ta' ħut, fosthom iċ-ċerna, il-lizz u l-pixxi San Pietru.

Insibu wkoll in-nakkra tal-ħarir, li bħall-posidonja hija endemika għall-Mediterran; din kapaċi tikber sa 80ċm.

Id-Dwejra hija popolari ħafna kemm mal-Maltin kif ukoll mat-turisti.

Ħafna għaddasa jżuru dan il-baħar, li huwa magħruf għall-ġmiel naturali li joffri; ħafna jqisu l-baħar tad- Dwejra wieħed mill-aħjar siti fil-Mediterran għall-għaddasa.

Kif rajna f'siti oħrajn, jibqa' dejjem importanti li nippruvaw inżomm bilanċ, bejn li ngawdu dawn il-postijiet, u li nibżgħu għalihom għall-futur.

Il-forom tal-art li naraw madwarna, bħal għoljiet, widien, bajjiet, irdum u pjanuri.

Annimal jew pjanta li tinsab f'pajjiż jew reġjun wieħed u mkien iktar fid-dinja.

Ferħa ta' ċerna (dusky grouper).

Minħabba s-sajd bil-ħarpun dil-ħuta naqset sew mill-baħar ta' madwarna.

Minkejja l-forma stramba, l-isponoż (bħal din l-ispeċi mill-ġeneru Phorbas) huma fil-fatt annimali.

Għalkemm qishom ħaxix, l-artikli wkoll huma annimali, kuġini tal-bram fil-fatt.

Din hija artikla ħadra (snakelocks anemone).

Ir-rizza tax-xewk twil Centrostephanus longispinus tgħix fil- fond.

Mnalla, għax ma nixtieqx nirfes waħda minnhom!

Dell ikrah

fuq

Wied Inċita

Wied Inċita huwa wied żgħir fil-qalba ta' Malta.

Parti minnu għadha xi ftit jew wisq sabiħa b'natura interessanti.

F'parti oħra hemm barriera li ftit ftit qiegħda tgerrem il-ġnub tal-wied.

Meta xi darba l-barriera tieqaf taħdem, jista' jsir proġett biex l-art titranġa u tingħata lura lin-natura.

Imma smajna li xi ħadd flok jagħmel hekk irid jibdilha f'żona industrijali.

Bħallikieku m'għandniex biżżejjed bini.

Tgħid min ħa jirbaħ, in-natura u l-publiku?

Jew l-iżviluppatur?


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Ċikonja Bajda

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Qatgħa mħallta ta' agretti tal-bhejjem (cattle egret) u agretti bojod (little egret).

Kif tagħrafhom minn xulxin?

L-agrett abjad munqaru iswed.

mill- Editur

Ħbieb Ħuttaf

biex nitgħallem fuq in-natura.

Fost l-annimali li nfittex dwarhom s'intendi hemm l-insetti.

Ħaġa li ssewwidli qalbi meta niggugilja fuq l-insetti hi li ħafna mit-tagħrif li jitla' ma jkunx fuq kemm huma sbieħ imma fuq x'għandek tagħmel biex teqridhom!

Min jgħidlek kif tħallat velenu biex toqtol dudu, min jurik kif l-aħjar biex tgħarraq bejta tan-nemel, u min jispjegalek pass pass kif tagħmel flame-thrower biex tixwi bejta taż-żnażan!

Gwerra sħiħa kontra l-insetti.

Sfortunatament ħafna nies tant tbiegħdu min-natura li jinfixlu meta jiġu wiċċ imb'wiċċ ma' annimal, żgħir kemm hu żgħir.

Allaħares tidħlilhom id-dar imqar brimba daqs fullstop li ma jtihomx ġenn u jkunu jridu jitilqu bomba

nukleari fuqha!

Kemm għaġeb żejjed jaħasra, u kemm moħqrija u qtil għal xejn.

Dan l-għaġeb spiss jiġi għax

in-nies ma jkunux jafu dwar l-annimali, u għalhekk jibżgħu minnhom.

Jien naf li ħafna minnkom dħaltu fi Klabb Ħuttaf u fil-BirdLife biex titgħallmu fuq in- natura.

Prosit, għax b'hekk tneħħu l-ħafna biża' u twerwir bla sens.

Meta nitgħallmu fuq in-natura mhux biss ingawdu aħna, imma tgawdi wkoll in-natura stess.

Tgawdi wkoll dik il-brimba li daħlitlek id-dar mhux biex toqtollok il-familja, imma biex taqbad dubbiena.

Ħeqq, għax forsi nsiet il-lunch id-dar!

Victor Falzon L-Editur

Editorjal Aħbarijiet Ħajja fl-għadajjar Attività Intervista mal-busieq Fjuri tal-ħarifa In-negozju fil-pets Is-Salina f'idejna!

L-Għadira s-Safra Ġobon tat-toqba

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Sħubija fil- klabb hija €10 fis-sena.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ottubru 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ritratt ta' Denis Cachia

Iċ-ċikonja bajda (white stork Ciconia ciconia) hija waħda mill-ikbar għasafar li jgħaddu minn Malta.

Hija wkoll rari, għalkemm f'dawn l-aħħar snin xi qtajja' żgħar saru jidhru kull sena.

Ħasra li xi kaċċaturi għadhom jiġġennu biex joqtlu dal-ġmiel ta' annimal.

Il-lista tkompli titwal… Sparvier ġdid

Il-Buskett post tajjeb biex tara l-għasafar tal-passa, u

Settembru huwa speċjalment tajjeb għat-tajr tal-priża.

Nhar is-27 Settembru 2016 wara nofsinhar grupp

berdwoċers tal-BirdLife kienu hemm josservaw u jgħoddu l-għasafar.

Dakinhar minbarra kuċċard, bgħadan u isqra, il-ħbieb tagħna raw ukoll għasfur ġdid għal Malta.

Dan kien sparvier tal-lvant (levant sparrowhawk), għasfur li ġeneralment jgħix u jpassi bejn artijiet tal-Lvant u l-Afrika.

Ma tantx jersaq lejn iċ-ċentru tal-Mediterran, fejn qegħdin aħna.

Għalhekk tgħidx kemm ferħu sħabna li lemħu wieħed idur fil-baxx fuq rashom.

Minħabba li rawh tajjeb setgħu jagħrfuh u ndunaw ukoll

li kien għasfur żagħżugħ.

Wieħed mill-berdwoċers kellu l-kamera u ġibidlu xi ritratti, fosthom dan t'hawnhekk.

L-isparvier imbagħad rawh nieżel fis-siġar biex jgħaddi l-lejl qabel ikompli l-vjaġġ.

Nawgurawlu li kompla l-passa tiegħu lejn l-Afrika bla

nkwiet, xkiel, problemi, intoppi u ostakli :)

Numru totali ta' speċi

Minħabba studji li jsiru l-ħin kollu fuq l-ispeċi tal-għasafar, din il- figura hija bejn wieħed u ieħor.

Ngħidu li hi figura approssimattiva!

Wara mitt sena… Faqqsu l-fkieren!

Damu mitt sena biex ifaqqsu?

Inti aqra hawn taħt l-ewwel qabel tkellem.

aħbarijiet

L-isem xjentifiku tal- isparvier tal-lvant huwa Accipiter brevipes.

Sparvier komuni jkollu għajnejh sofor.

Sparvier tal- lvant ikollu għajnejh skuri.

Grazzi lill-ħabib tagħna Ray Galea li tana t-tagħrif u anke r-ritratt.

Il-aħwa!

Dawn iż-żewġ stejjer ġraw fl-istess ġurnata!

Il-bejta tal-fekruna tal-baħar li kien hemm fir-Ramla tal-Mixquqa faqqset b'suċċess.

Kmieni filgħodu nhar is-27 Settembru 2016 xi 66 'fkejruna' faqqsu u b'ħafna tperpir tad-dirgħajn ħaffew lejn il-baħar.

Din kienet l-ewwel darba li dil-ħaġa

ġrat f'pajjiżna mill-ewwel snin tas- Seklu Għoxrin 'l hawn.

Prosit lill-fkieren li faqqsu u prosit lill-mamà tagħhom li bidithom b'tant għaqal.

Nawgurawlhom li jiskansaw il-perikli kollha tal-baħar u jikbru b'saħħithom.

Ngħidu prosit ukoll lil dawk il- voluntiera tas-sigħat twal li għamlu għassa mal-bejta bil-lejl u binhar.

Il-fkieren tal-baħar spiss

ibidu fl-istess ramliet li jkunu faqqsu fihom.

Min jaf xi 20 sena oħra jitfaċċawx xi fkieren minn dawk li faqqsu Malta, u jbidu fir-Ramla tal-Mixquqa!

Ħeħe, fil-każ jaqrawha f'Il-Ħuttafa Numru 250.

Il-ħajja madwar l-għadajjar tal- ilma ħelu

damiġella Ischnura genei mazzarell sultan Anax imperator żunżana tax-xehda Polistes gallicus mazzarell skarlat Crocothemis erythraea żrinġ Discoglossus pictus kaħlan tal-faxx Orthetrum cancellatum vjolett Trithemis annulata żagħrun tal-ġwiebi Daphnia pulicaria spiroġira Spirogyra sp. ħanex tal-bjar Chironomidae ferħ ta' mazzarell sultan Anax imperator ferħ ta' damiġella Ischnura genei

Jgħidulha hekk imma fil-fatt hija ħanfusa, kuġina tan-nannakola.

wirdiena tal-ilma Dytiscus circumflexus ferħ ta' ninfa Cloeon sp. dudu ta' dubbiena moqrana Stratiomys sp. ħanfusa sewda tal-għadajjar Meladema coriacea mqass tal-ilma Notonecta maculata bebbuxu tal-ilma ħelu Physa acuta lemna komuni Lemna minor marżebb ta' żrinġ Discoglossus pictus

Jekk għandkom vaska fil-ġardina jew tafu b'waħda fi ġnien publiku viċin tagħkom, morru ċċekkjawha ftit.

Hawn Malta neqsin ħafna mill-ilma ħelu.

La għandna xmajjar u lanqas muntanji bil- borra fil-quċċata.

L-istaġun tax-xita huwa qasir u l-ftit xita li tagħmel tinxef malajr bis- sħana tax-xemx.

Minħabba l-klima niexfa tagħna, annimali u pjanti li jħobbu l-ilma ħelu ma tantx għandhom fejn jgħixu f'pajjiżna.

B'xorti tajba uħud minn dawn il-ħlejjaq kapaċi jgħixu anke fil-vaski ġol-ġonna jew fil-ġwiebi u l-ġibjuni mxerrdin mar-raba' fil-kampanja.

Għalkemm dawn huma għadajjar artifiċjali, diversi ħlejjaq isibuhom komdi biex jgħaddu ħajjithom jew parti minn ħajjithom f'dan l-ilma prezzjuż.

T p n ġ

Intervista ma' fjura

Is-Sibt u l-Ħadd 5 u 6 Novembru 2016

Il-Ħadd 13 Novembru 2016

Il-Ħadd 13 Novembru 2016

Il-Ħadd 20 Novembru 2016

Berdwoċing, logħob, eċċ.

Falko Mixja fl-inħawi tad- Dwejra u l-Victoria Lines

Jien sejjer

Familja Rakkont ta' stejjer fir-riserva naturali tas- Simar

Familja Attività fl-okkażjoni tal-Jum Dinji tat-Tfal fl- iskola sekondarja tal-Gżira

Il-Ġimgħa 25 Novembru 2016 Falko serata film.

Il-Ħamis 8 Diċembru 2016

Familja Passiġġata fir- riserva naturali Foresta 2000

Il-Ħadd 11 Diċembru 2016

Bonġu, Busieq.

Bonġu lilek.

Mhux il- busieq biss tiftaħ il-fjuri fil-ħarifa.

Skużani kważi rfistek.

Tajtni qatgħa, biex ngħidlek!

Daqs kemm int qasira!

X'tagħmel!

Mhux kulħadd twil bħall-għansar.

U wara kollox jien it-tul x'irridu.

Kuntenta kif jien.

U għalkemm żgħira għandek fjuri l-ġmiel tagħhom.

Grazzi, grazzi.

Għadek ħa ttellagħhom?

Le ta, jien daż-żewġ werqiet biss kull ma jkolli.

Il-aħwa kemm huma rqaq!

Dawk biżżejjed biex inti tikber?

Kif tara jien pjanta qasira, għalhekk m'għandix bżonn ħafna enerġija.

Imma trid enerġija biex iżżomm ħajja sena sħiħa… Is-sigriet tiegħi huwa l-basla li għandi taħt il-ħamrija.

Wara li nagħmel iż-żerriegħa, innixxef kollox u nagħmel ħafna xhur rieqda bħala basla.

Falko Mixja l-Imtaħleb

Sal-ħarifa tas-sena d-dieħla?

Sal-ħarifa tas-sena d-dieħla!

Għal aktar tagħrif ibagħtu imejl lil info@birdlifemalta.org jew ċemplu 21347644/5/6

Busieq, ħa jkolli nħallik.

Ċaw u saħħa.

Saħħa lilek.

Fjuri tal-Harifa

Ħafna mill-fjuri ta' Malta jiftħu fir-rebbiegħa.

Numru sabiħ ieħor jiftħu fix-xitwa.

Xi ftit anke jiftħu fil-qilla tas-sajf.

Trid tkun ġifa ma tapprezzax ġmiel il- ħarifa.

Fil-ħarifa wkoll ma tantx jiftħu fjuri.

Il-pjanti jkunu għadhom kemm qamu mir-raqda tas-sajf!

Dawn ftit mill-pjanti li jwarrdu proprju fil-ħarifa.

Il-fjuri tax-xorbett qishom xmux sofor.

Iċ-ċfolloq jagħmel fjuri sofor ileqqu.

In-narċis imwaħħar għandu fjuri bojod.

Il-fjuri tal-kiesħa qishom qniepen.

Il-fjura taż-żagħfran selvaġġ hija vjola.

Is-siġra tal-ħarir tagħmel fjuri qishom skrejjen kannella.

Il-liedna tagħmel fjuri f'bukketti qishom blalen.

negozju fil-pets

Il-pet trade hija problema ambjentali li ħafna nies lanqas biss konxji minnha.

Hija industrija kbira li tneħħi annimali mill-ħabitat tagħhom biex jinbiegħu u jitrabbew bogħod minn darhom.

l-ewwel Tajjeb nagħmlu distinzjoni bejn annimal domestiku u annimal selvaġġ.

Annimali domestiċi bħal klieb, qtates u fniek ilhom jitrabbew u jgħixu man-nies eluf tas-snin u llum-il ġurnata l-ambjent naturali tagħhom huwa proprju d-djar, il-btieħi u l-ġonna tagħna.

Tajjeb insemmu wkoll li ħafna mill-annimali li jinqabdu mis-selvaġġ imutu fi ftit ġranet jew ġimgħat.

Dan għaliex l-annimali spiss jinġarru f'kundizzjonijiet ħżiena ħafna, u numru kbir ma jirnexxilhomx jgħixu tul il-vjaġġ.

X'ħasra!

X'annimali huma vittmi tal-pet trade?

Eluf ta' speċi ta' annimali huma vittmi ta' dan il-kummerċ.

Fost l-iktar popolari huma fkieren, xadini, sriep, ħut u għasafar.

Eżempju li spiss naraw Malta fil-petshops huwa l-pappagall African Grey (ritratt ta' fuq).

F'xi 30 sena sas- sena 2005, tneħħew xi 1.3 miljun għasfur ta' din l-ispeċi min- natura fl-Afrika.

Dan wassal biex il-popolazzjoni selvaġġa naqset ħafna, u issa din l-ispeċi hi mhedda li tinqered għal kollox mid-dinja.

Mill-banda l-oħra annimal selvaġġ jitwieled u jgħix fil- ħabitat naturali tiegħu u spiss bogħod mill-bniedem.

Il-pet trade li qed tagħmel ħsara hi dik li tinnegozja f'annimali li jinqabdu mis-selvaġġ (spiss b'mod illegali).

Kultant jgħidulek: "Sakemm dawn l-annimali jgħixu snin sħaħ ma saritx ħsara, hux?"

Ħafna nies jirraġunaw hekk, u dan hu skorrett.

Għalkemm ħafna speċi kapaċi jibqgħu ħajjin fit-tul f'ambjenti artifiċjali, ma jfissirx li qed jgħixu tajjeb u komdi, jew li b'daqshekk ma saritx ħsara lill-ispeċi.

Xi ħsara tagħmel il-pet trade?

It-traffikar ta' annimali mis-selvaġġ qed iċekken il- popolazzjoni tagħhom mill-ambjent naturali.

Il-pet trade qed tikkaġuna l-estinzjoni ta' ħafna speċi.

Il-qbid tal-annimali mis-selvaġġ ifixkel ukoll l-ekosistemi għax jinqatgħu l-ktajjen tal-ikel (foodchains) li dawn l-annimali kienu parti minnhom.

Barra minn hekk fin-nases u l-imnasab li jitpoġġew jinqabdu u jmutu wkoll ħafna speċi bi żball.

Pereżempju xi ħut tropikali jaqbduh billi jużaw velenu li jistordi l-ħut imma li joqtol kwantità kbira ta' annimali oħrajn fl-inħawi.

Meta fl-2003 ħareġ il- film Finding Nemo ħafna nies iġġennu biex irabbu l-clown fish.

Bdew jinqabdu mis-selvaġġ bil-gzuz, tant li f'xi nħawi nqerdu għal kollox.

Issa li ħareġ il-film Finding Dory nisperaw ma jiġrix l-istess lill-blue tang fish, il-ħuta protagonista tal-film.

liġijiet

Ħafna ħut tropikali jinqabad mix- għadu xmajjar u mill-baħar minkejja u kontrolli.

L-istess ħafna gremxul u wiżgħat, il-mammiferi u barra xadini hemm ukoll lemuri, qtates u gerriema (rodents).

Loris, vittma oħra

X'qed isir biex titnaqqas il-problema?

Saru ħafna liġijiet u pressjoni internazzjonali fuq diversi pajjiżi Ażjatiċi u mill-Amerka t'Isfel biex in-negozu fl-annimali jiġi kkontrollat u jitnaqqas.

Isiru kontrolli fuq il-bejgħ u l-esportazzjoni mill-post naturali tagħhom u ma tgħaddix ġimgħa li ma jinqabadx xi ħadd qed iġorr jew ibiegħ annimali bla permessi.

Il-problema kbira hi li għad hemm wisq domanda għal dawn l-annimali eżotiċi, u dan jagħmilha diffiċli biex jitnaqqas in-negozju fihom.

Is-soluzzjoni għal din hija l-edukazzjoni.

Aħna x'nistgħu nagħmlu?

Aħna stess għandna nevitaw li nixtru dawn l-annimali bħala pets, u jekk inkunu nafu lil xi ħadd li qed jitħajjar għandna nqajmu kuxjenza dwar is-suġġett.

Il-futur tal-ambjent naturali jiddependi minna, u għandna

nkunu aħna hemm biex niddefenduh!

Aħbar speċjali

Iċ-Ċentru Żjarat

Ix-xagħra

Il-qasab

Is-Sokkorsu

Il-konfini tar-riserva naturali

Ir-ridott ta' Ximenes

is-Salina f'idejna!

Hekk hu!

Ftit ġranet ilu l-gvern għadda t-tmexxija tas- Salina f'idejn il-BirdLife.

Is-Salina hija waħda mill-ikbar riservi naturali f'Malta u hija wkoll sit Natura 2000.

L-ambjent tas-Salina jiġbed diversi għasafar, speċjalment tajr tax-xatt bħal pispisell, irsieset u anke fjamingi.

F'dan is-sit jikbru wkoll diversi pjanti, uħud minnhom rari u endemiċi.

Fl-ilma tal-kanal jgħix il-bużaqq, il-ħuta nazzjonali.

Is-Salina għandha wkoll valur storiku għax is-salini nbnew fis-Seklu 16 mill-Ordni ta' San Ġwann biex jipproduċu melħ għall-pajjiż.

Ftit mis-salini ħa jerġgħu jibdew jitħaddmu biex nieħdu l-melħ mill-baħar.

Il-bqija ħa jitħallew bħal għadajjar baxxi għan-natura.

Il-BirdLife se tagħmel minn kollox biex Is-Salina ssir kalamita ikbar għan-natura.

U għan-nies li jħobbuha!

Kemm hemm salini fis- Salina?

Tweġiba paġna 10

sabbara

Natura 2000 Natura mħarsa

L-Għadira s-

Bil-mod il-mod resqin lejn it-tmiem ta' din in-sensiela.

Jonqos biss ftit siti Natura 2000 illi għadna ma dorniex.

Illum ser nitkellmu fuq sit pjuttost żgħir li jagħmel max-Naxxar.

Dan is-sit jismu L-Għadira s-Safra u jinsab viċin it-torri tal- Għallis, f'xatt il-baħar.

Ambjent jinbidel spiss

L-importanza tal-Għadira s-Safra tiġi mill-fatt li l-ambjent t'hawnhekk huwa rari fil-Gżejjer Maltin.

Dan huwa ambjent li bl-Ingliż jgħidulu transitional coastal wetland, jiġifieri ambjent max-xatt li huwa influwenzat kemm mill-ilma ħelu kif ukoll mill-ilma baħar.

Il-blat tal-Qawwi ta' Taħt li nsibu mal-kosta

L-Għadira s- Safra qiegħda bejn Baħar iċ- Ċagħaq u s-Salina.

hawnhekk fih diversi għadajjar, li daqqa jkunu mimlijin bl-ilma u daqqa nixfin.

F'xi żmien jimtlew bl- ilma baħar li jinġarr mir-riħ u mill- mewġ.

Fix-xitwa jew meta tagħmel ix-xita, però, l-għadajjar jimtlew ukoll bl-ilma ħelu, u minħabba dan it-taħlit ta' ilmijiet, spiss insibu kundizzjonijiet salmastri.

Kif diġà rajna f'ħarġiet oħrajn, il-flora u l-fawna li kapaċi jgħixu f'dawn l-ambjenti salmastri huma speċjalizzati ħafna.

it-triq il-

ġ

xagħri tax-xatt

art li tistagħdar

steppa bis- sabbara

radam imħawwel

limiti tas-sit Natura 2000

Mappa ta' L-Għadira s-Safra

Meta ftit ilu reġgħet inbniet il-Coast Road, dil-parti tat-triq tressqet 'il ġewwa xi ftit metri.

B'hekk l-art fejn kienet it-triq il-qadima (fil-mappa mdawra bl-isfar) issa tista' bi ftit ħsieb u kura tingħata lura lin-natura.

U forsi L-Għadira s-Safra tista' tikber xi ftit.

Sabbara hija pjanta aljena li qed tinfirex f'xi nħawi tal-kampanja.

Fir-ritratt ta' fuq jidhru tlieta.

Fis-Salina hemm 35 salina.

sabbara

sabbara

Fl-Għadira s-Safra nsibu numru ta' pjanti li jew f'Malta jinstabu hawn biss, jew fi ftit postijiet oħra biss.

Fost il-flora ta' dan is-sit hemm speċi bħall-kressa, il-bebuna tal-baħar, il-lewża tal-baħar, u speċi oħrajn li ftit huma magħrufin man-nies, tant li uħud għad m'għandhomx isem bil-Malti!

Eqdem mid-dinożawri

L-Għadira s-Safra hija wkoll waħda minn ftit biss siti f'Malta fejn instab il-gamblu tal-elmu, li huwa fost l-eqdem annimali fid-dinja.

Dan il-gamblu ilu jeżisti xi 220 milljun sena, jiġifieri minn qabel id-dinożawri!

Jekk tqabblu mal- 200,000 sena li ilu jeżisti l-bniedem tinduna li din l-ispeċi hija elf darba aktar antika minna.

Fil-fatt il-gamblu tal-elmu huwa

lewża tal-baħar

wieħed minn dawk l-ispeċi li ngħidulhom fossili ħajjin, għax għadhom jgħixu llum bl-istess forma li kellhom ħafna ħafna żmien ilu.

Din l-ispeċi kienet kapaċi tkampa tant fit-tul minħabba li hija adatta sew għall-kundizzjonijiet diffiċli li tgħix fihom.

L-annimal jgħaddi miċ-ċiklu tal-ħajja malajr ħafna, fi żmien ġimagħtejn jew tlieta.

Meta l-ilma tal-għadajjar jinxef, il-bajd li jkunu biedu kapaċi jibqgħu ħajjin fit-tajn niexef għal għexieren tas-snin, sakemm l-għadira terġa' timtela

bl-ilma… u ċ-ċiklu jerġa' jibda.

Minbarra li huwa sit Natura 2000, l-Għadira s-Safra hija wkoll skedata bħala Sit ta' Importanza Ekoloġika u bħala Sit ta' Importanza Xjentifika.

Minkejja li hija waħda mill-iżgħar siti Natura 2000 u forsi mhux daqshekk spettakolari mad- daqqa t'għajn, kif rajna hija xorta waħda post tassew uniku fil-wirt naturali ta' Malta.

Bebuna tal-baħar Maltese sea chamomille Anthemis urvilleana

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Naħseb bil-Brexit ħa jonqsu koċċ!

Hekk hu.

Ir-Renju Unit għandu 924 sit Natura 2000, li ħa jinqatgħu mil-lista meta l-pajjiż joħroġ mill-Unjoni Ewropea.

Nisperaw madankollu li dawn is-siti jibqgħu xorta waħda protetti.

Pajjiżna qed inġibuh

ġobon tat-toqba.

Malta qiegħda timtela bit-toqob – toqob kbar ħafna jgħidulhom barrieri!

Il-barrieri jitħaffru għall- ġebel, għaż-żrar u għar-ramel.

Ħafna minn dal-materjal jintuża għall-bini ta' djar, apartamenti u bini ieħor.

Il-ħasra hi li f'Malta hawn 73,000 djar u apartamenti vojta.

Kieku jitranġaw u jintużaw dawn il-postijiet vojta flok dejjem jinbena l-ġdid, nofs il-barrieri ma jkollniex bżonnhom.

Ara kemm konna niffrankaw, trabijiet, dħaħen, storbju, traffiku, fjuwil, dawl… u qerda tal-ambjent.


Il-Ħuttafa

Novembru – Diċembru 2016

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p2

Ħbieb Ħuttaf

Ħafna nies meta jisimgħu l-isem BirdLife jiġi quddiem għajnejhom

grupp ta' nies jargumentaw mal-kaċċaturi.

Veru li l-BirdLife għaddejja f'battalja kontinwa biex tiddenfendi

l-għasafar minn dawk li jridu joqtluhom jew jaqbduhom.

Imma tagħmel ħafna iktar minn hekk!

Għax l-għasafar mhux lill-kaċċaturi u lin-nassaba biss għandhom problema.

L-ikbar problema li għandhom l-għasafar – u miljuni ta' speċi oħrajn

madwar id-dinja – hi li qed jispiċċawlhom il-ħabitati fejn jgħixu.

Dan qed jiġri minħabba l-iżvilupp u t-tniġġis tal-bniedem u minħabba l-bidla fil-klima.

F'Malta dil-problema teżisti wkoll.

F'pajjiżna wkoll il-ħabitati naturali naqsu ħafna.

Għalhekk fil-BirdLife naħdmu wkoll ħafna fuq dil- problema.

Dan nagħmluh b'żewġ modi…

Billi nieħdu ħsieb ħabitati rari li għad baqa'.

Billi noħolqu mill-ġdid ħabitati li tlifna.

…kif qed nagħmlu fis-Simar u l-Għadira.

…kif qed nagħmlu f'Foresta 2000.

Biex isir sew dax-xogħol jieħu ħafna sforz, pjanar, żmien u spejjeż.

Imma l-aqwa li fl-aħħar ħa jgħin lin-natura u lill-għasafar.

U lin-nies li jgawduh.

U dan mhux kollox tafux!

Il-BirdLife tagħmel ħafna iktar affarijiet imma dwar dawn nitkellmu xi darb'oħra.

Sadattant nawguralkom Milied sabiħ u nixtiqilkom sena ġdida mimlija ferħ, daħq u natura.

Victor Falzon L-Editur

Il-buttuniera (sweet alison Lobularia maritima) hija pjanta komuni.

Tikber baxxa, tagħmel ħafna fjuri u ssibha tikber kullimkien.

B'xorti ħażina ħafna jqisuha 'ħaxixa ħażina' u jaqtgħuha jew joqtluha bil-bexx.

S'intendi l-friefet u n-naħal ma jaqblu xejn ma' dan!

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Fil-ħamrija L-aljeni Qed ifaqqas il-faqqiegħ Irrid insir berdwoċer!

Ix-Xagħra tal-Kortin Ix-xatt tagħkom

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Diċembru 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p3

aħbarijiet

Xi ħadd qalilhom!

L-għasafar donnhom jafu li r-riserva naturali tas-Salina issa qiegħda f'idejn il-BirdLife, għax f'dawn l-aħħar ġimgħat kien qed ikun hemm numru sabiħ ta' gawwi, ċirlew, agretti, blonġuni, irsieset, imragen, pispisell u tajr ieħor tal-baħar u x-xtut.

Ftaħna

Kif jiġri kull sena, ir-riservi naturali tal-Għadira

u s-Simar kienu magħluqin għas-sajf.

F'dawk ix- xhur isir ħafna xogħol: nirranġaw, niżbru, niżbgħu, inħawlu, nibdlu, innaddfu, eċċ. Insomma dejjem naraw x'nivvintaw biex nagħmlu dawn il-postijiet iktar interessanti għan-natura u għan-nies li jżuru.

Issa li s-sajf għadda r-riservi naturali reġgħu fetħu.

F'Ottubru nfetħu għall-iskejjel, kif jafu diversi klassijiet li diġà kellhom ħarġa għal hemm, u f'Novembru nfetħu għall-publiku.

Razzett fil-Buskett

Tiġieġ tal-Baħar

L-Għadira tiftaħ is-Sibt u l-Ħadd.

Is-Simar jiftaħ il-Ħadd.

Ħin mill-10am sa 4pm.

M'għandkomx bżonn tibbukkjaw, aqbdu u morru.

U bħal dejjem, dħul bla ħlas.

U jekk għandkom tromba ġibuha.

Jien it-tromba dejjem inġorrha miegħi.

Moħbi qalb is-siġar fil-Buskett hemm razzett li ftit jafu bih.

Jismu r-Razzett Tal-Bosk u sa ftit snin ilu kien imwaqqa' u mitluq.

Issa li rrestawrat ħa jintuża mill-ġdid imma mhux iktar bħala razzett.

Se tużah il-BirdLife għal diversi affarijiet, fosthom attivitajiet li għandhom x'jaqsmu man-natura tal-Buskett.

Se jkun ukoll ċentru għall-kura ta' għasafar feruti sakemm dawn ifiqu u jerġgħu jinħelsu.

Ir-Razzett jiftaħ ukoll għall-publiku Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa nofsinhar.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p4

Wara x-xita nibdew ninnutaw il-faqqiegħ.

Dawn huma parti żgħira mill-fungu li jgħix fil-ħamrija fil-forma ta' eluf ta' ħjut irqaq.

Iktar fuq il-faqqiegħ f'paġna 7.

Ix-xini tal-ħamrija huwa predatur.

Jikber sa 15ċm u jserrep qalb ik-ħamrija jfittex ħniex u insetti żgħar għall-ikel.

Mill-ħlejjaq kollha tal-ħamrija, l-iktar importanti huma l-bakterja, li f'roqgħa żgħira ħamrija hemm minnhom iktar milli hemm nies fid- dinja!

Hemm ħafna tipi ta' bakterja, mikroskopiċi, li bis-saħħa tagħhom isiru s-sustanzi fil-ħamrija.

Dat-tuba ta' bebbuxu tilef il-qoxra.

Ma nafx min hu t-tuba jien!

Il-bugħarwien ta' Malta huwa wieħed mill-annimali li jagħti servizz ta' riċiklaġġ lin-natura meta jiekol ħaxix u weraq niexef.

Huwa endemiku għal Malta u Sqallija.

Il-ħanex tal-ħamrija jgħix f'toqob li jħaffer huwa u għaddej mill-ħamrija.

Joħroġ biss bil-lejl biex jiġbed xi weraq minn wiċċ il-ħamrija għall-ikel.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p5

Ambjenti u Residenti

Fil-Ħamrija

Il-bombli jagħmlu l-bejta f'ħofra fil-ħamrija fejn jgħixu f'2kolonja.

Kull sena jagħmlu bejta ġdida li fiha jrabbu l-frieħ sa ma dawn jikbru.

Il-ħamrija hija ħabitat prezzjuż għall-ħajja tad-dinja.

Biljuni ta' annimali jgħixu fiha u ħafna proċessi li tiddependi minnhom il- ħajja jsiru fiha.

Wieħed minn dawn huwa r-riċiklaġġ tal-ikel: meta pjanti u annimali jmutu, jew meta narmu fdalijiet ta' ħaxix, jew meta s-siġar iwaqqgħu l-weraq, dawn kollha jitmermru u jsiru kompost jew jinbidlu f'sustanzi, li mbagħad jerġgħu jintużaw minn pjanti ġodda.

Dil-ħaġa ma ssirx bil- maġija!

Fil-ħamrija jgħixu ħafna ħlejjaq oħrajn, fosthom ħafna 1mikroskopiċi, bħall-bakterja.

Dawn jieklu l-materjal mejjet u jbiddluh f'ħamrija ġdida.

Mingħajr dawn il-ħlejjaq il-materjal kollu jibqa' jinġema' f'wiċċ il-ħamrija u nispiċċaw nintradmu taħtu.

Għalhekk importanti nieħdu ħsieb il-ħamrija billi ma nitfgħux veleni u kimiċi fiha u billi ma ngħattuhiex bit-toroq u bit-terrapien (jew bil- madum fil-ġardina!).

Inkella nkunu qed neqirdu ħabitat li ma ngħixux mingħajru!

Il-ħażżien iswed jgħix f'2kolonji ta' eluf ta' nemel f'bejta li taf tkun kbira, b'ħafna b'toqob jinfdu għall-wiċċ minn fejn iġorru żrieragħ u jsorruh taħt l-art.

baħrija tat-tengħud spurge hawkmoth

I-baħrija tat-tengħud tgħaddi x-xitwa taħt il-ħamrija bħala 3fosdqa.

Fir-rebbiegħa toħroġ il- baħrija lesta, kbira u ikkulurita.

Fil- ħarifa tbid fuq pjanti tat-tengħud ħalli x-xagħat isibu x'jieklu..

Il-busewdien tat-terriċċju jgħix qalb il-weraq li jiksu wiċċ il-ħamrija, iġorr u jiekol żrieragħ ta' pjanti slavaġ.

Iħaffer bejta fil- ħamrija fejn ibid u jħalli żerriegħa għaż-żgħar.

Oġġett tant żgħir li trid mikroskopju biex tarah.

Annimali li jgħixu u jbejtu flimkien fi grupp.

Fażi fil-ħajja ta' xi insetti, bħall-friefet u l-baħrijiet, meta l-larva jingħalaq fi speċi ta' qoxra qabel ma jsir adult.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p6

L-ikbar problema ambjentali fid-dinja hija l-qerda tal- ħabitat.

It-tieni l-ikbar problema hi l-problema ta' speċi aljeni invażivi.

Din il-problema ġeneralment joħloqha l-bniedem, jew bi skop jew bi żball.

Il-mink Amerikan qed jagħmel ħerba mill-fawna kull fejn iddaħħal fl-Ewropa.

L-Aljeni

X'inhi speċi aljena?

Ħibridizzar

Speċi aljeni huma annimali jew pjanti li jiddaħħlu f'ħabitat li mhux normali jinsabu fih; fi kliem ieħor, speċi li mhumiex indiġeni ta' dak il-post.

Speċi ta' annimali jew pjanti aljeni jistgħu jkunu invażivi, u jħallu impatt ħażin fuq l-ambjent u l-bijodiversità.

X'impatt jagħmlu l-aljeni?

Bdil tal-ħabitat

Ħafna drabi l-bniedem idaħħal annimal jew pjanta f'post bi skop li jsolvi xi problema, imma bla ma jaħseb x'effetti oħra se jkun hemm.

Pereżempju fis-snin 1800 iddaħħal il-marram grass fix-xtut ramlin ta' California, Oregon u Washington.

L-iskop kien biex jikkontrollaw iċ-ċaqliq fir-ramel ta' dawn il- postijiet.

L-esperiment kien effettiv però din il pjanta nfirxet u ħonqot il-pjanti indiġeni ta' dawn l-inħawi; u ħolqot ukoll kenn għal predaturi ta' għasafar tal-baħar.

Id-dħul ta' din il-pjanta biddel il-ħabitat u ħoloq żbilanċ fl-ekosistema indiġena.

Ħibridizzar (hybridisation) huwa meta żewġ speċi li jkunu jixxiebħu jitgħammru bejniethom.

Ċerti speċi indiġeni għandhom kompożizzjoni ġenetika li jekk titħallat ma' speċi oħrajn tinbidel drastikament.

Din tista' twassal għall- estinzjoni tal-ispeċi indiġena.

Dan ġara pereżempju meta fi Spanja ddaħħlet ir-ruddy duck (speċi Amerikana) li bdiet titgħammar mal-white-headed duck (speċi indiġena u rari) u ġabitha f'xifer l-estinzjoni fl-Ewropa.

Il-problema ta' speċi aljeni tinsab madwar id-dinja kollha u ħafna pajjiżi qed iwettqu pjanijiet fit-tul biex jeħislu min speċi aljeni.

Huwa fatt li ladarba speċi tinfirex f'pajjiż isir diffiċli teqridha kollha.

Imma bi sforzi u spejjeż kbar kien hemm diversi suċċessi f'ħafna gżejjer żgħar, bħal Kiska (fejn ħelsu mill-volpi), Campbell (ħelsu mill-firien), Baja (firien, qtates, fniek u mogħoż), Santiago fil-Galapagos (mogħoż) u Breaksea (firien).

Imma għalkemm dawn kienu suċċess, il- ħsara kienet leħqet saret għax xi speċi indiġeni kienu leħqu saru estinti.

Aħna stess min-naħa tagħna għandna dejjem nevitaw li nitilqu fil-kampanja ta' pajjiżna pjanti u annimali li nixtru minn petshops u ħwienet tal-ġonna, għax x'aktarx dawn ikunu aljeni.

Għandna wkoll inqajmu kuxjenza ma' kulħadd dwar l-impatt negattiv li jagħmlu dawn l-ispeċi.

Fuq Stephens Island, gżira żgħira fi New Zealand, kienet tgħix speċi ta' għasfur żgħir, is-Stephens Island wren, li ma kienx itir.

Fl-1894 mar jgħix hemm wieħed gwardjan tal-fanali u miegħu ħa lil Tibbles, il-qattus tiegħu.

Waħdu, dan Tibbles qabad ir-wrens kollha tal-gżira.

Peress li l-għasfur kien endemiku, inqered mhux biss minn Stephens Island imma anke mid-dinja!

Kollu bis-saħħa ta' qattus wieħed!

Kompetizzjoni

Bħall-ispeċi indiġeni, l-ispeċi aljeni għandhom ukoll bżonn spażju u riżorsi (speċjalment ikel) biex jgħixu.

Ħafna speċi invażivi jiddominaw fuq speċi indiġeni u jisirqu r-riżorsi li s-soltu jintużaw minn speċi indiġeni.

Din il-problema wasslet għal tnaqqis ta' speċi indiġeni, speċjalment f'ambjent fejn spazju, ikel u riżorsi huma limitati, pereżempju fuq gżejjer.

Problema oħra hi li speċi aljeni spiss isiru predaturi ta' annimali indiġeni.

Din ġrat fuq Guam, gżira fl-Oċean Paċifiku, fejn kien iddaħħal serp (il-brown tree snake) li qered tliet kwarti tal-ispeċi ta' għasafar indiġeni f'din il-gżira, żewġ speċi ta' gremxul u żewġ speċi ta' friefet il-lejl li jinsabu hemm.

Uħud minn dawn l-ispeċi vittmi tas-serp kienu endemiċi, jiġifieri kienu jgħixu hemm biss u mkien iktar fid-dinja.

fellus ta' garnija

F'Malta teżisti din il-problema?

Iva, f'Malta wkoll għandna ħafna speċi aljeni, fosthom il-far iswed.

Il-BirdLife ilha diversi snin tmexxi proġett biex tnaqqas il-firien mill-inħawi tal-Irdum tal-Madonna għax il-firien jieklu l-bajd u l-flieles tal-garni li jbejjet hemmhekk.

Il-proġett irnexxa u n-numru ta' garni reġa' żdied.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p7

Qed ifaqqas il-faqqiegħ !

Ix-xitwa li għaddiet xita ftit għamlet u n-natura batiet ħafna.

Mietu ħafna żrinġijiet, miet ħafna bebbux, mietu anke koċċ siġar, u faqqiegħ ma kiber kważi xejn.

Din il-ħarifa mod ieħor, u l-faqqiegħ naħseb ħa jkollu staġun tajjeb.

Il-faqqiegħ iħobb id-dell u l-umdu, u jekk tfittex f'xi nħawi fil-ħaxix madwar bażi ta' siġra jew zokk mejjet fl-art (anke fuq iz-zokk stess) forsi ssib uħud minn dawn l-għeġubijiet tan-natura.

Il-faqqiegħa (mushroom) hija biss parti mill- fungu, il-biċċa l-kbira tal-fungu tkun taħt l-art forma ta' massa ħjut irqaq.

Il-faqqiegħa hija biss il-frotta, li tagħmel l-ispori (speċi ta' żerriegħa) li jinġarru bir-riħ biex jikbru x'imkien ieħor.

Dari l-fungi konna ngħodduhom mal-pjanti imma llum nafu li l-fungi ma huma pjanti xejn.

Għalhekk inħoloq renju (kingdom) ġdid għalihom, ir-renju FUNGI.

F'Malta l-fungi għadhom qed jiġu studjati.

Nafu li għandna mill-inqas 300 speċi (bla ma ninkludu dawk mikroskopiċi) imma għadna lanqas nafu x'jisimhom kollha.

Fosthom forsi hemm uħud li huma ġodda għax-xjenza.

Għandna bżonn iktar nies li jistudju il-fungi.

Forsi inti stess li qed taqra dal-magażin!

Jekk tħobb titgħallem dwar in-natura, tħajjar studja l-fungi u min jaf, forsi ssib speċi ġdida… u jsemmuha għalik!

Iktar djar għalina!

Ojj!

Hawnhekk ħniex biss permessi

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p8

Sensiela Ġdida

X'hemm iktar meraviljuż minn kreaturi li jtiru?

L-għasafar huma fost il-ħlejjaq li jaffaxxinaw l-iżjed lill-bniedem.

Hemm diversità kbira tagħhom, b'ħafna kuluri u għamliet.

Fid-dinja nafu bi kważi 10,000 speċi ta' għasafar.

Minn dawn f'Malta dehru s'issa iktar minn 400 speċi u jekk toħroġ tfittixhom tista' tibda ssibhom int ukoll.

Biex tagħmel dan l-aħjar li ssir berdwoċer.

X'għandek tagħmel?

L-għodda tal-berdwoċer 1.

It-tromba Essenzjali

L-irħis għali, kienet tgħidli n-nanna.

X'jiġifieri KIENET ja skumnikat!

L-ewwel ma jaqbillek tagħmel hu li tixtri tromba.

Biex ingawdu l-għasafar tajjeb li narawhom fl-ambjent naturali tagħhom u tajjeb ukoll li narawhom viċin.

Imma l-għasafar jibżgħu min-nies, u jekk nersqu viċin tagħhom ingerrxuhom.

Tromba hija għalhekk essenzjali għall-berdwoċing.

Mhux ġugarell

Għalkemm mingħajr tromba xorta tista' tgawdi l-ġmiel u l-għana tal-għasafar fil-kampanja, meta

Issa li wasal il-Milied żellaq kelma quddiem il-familja, forsi ma tafx kif issib waħda fil-kalzetta!

tarahom mit-tromba tibda tinnota ħafna iżjed dettal li jgħinuk tagħraf xi speċi qed tara.

Tromba tajba mhix irħisa, għax għall-berdwoċing ma rridux tromba ġugarell bl- lentijiet tal-plastik u xi kulur

isfar jgħajjat!

Imma jekk tibda tfaddal ftit ftit ikollok biżżejjed.

Imbagħad meta takkwistaha, ħu ħsiebha u ddum tgawdi l-għasafar minnha għal ħafna snin.

Kemm tkabbar

Tipi u għamliet ta' trombi hawn kemm trid.

Importanti ħafna li ma tixtrihiex kbira u tqila għax malajr tegħja żżommha m'għajnejk.

It- tip roof prism (bit-tubi dritti) huma spiss iżgħar u eħfef minn dawk porro prism (bl-ispallejn).

Tromba 7x jew 8x hija tajba ħafna biex tibda l-berdwoċing biha.

Dan in-numru jgħidlek il-magnification (7x = tkabbar seba' darbiet, 8x = tmien darbiet, eċċ.) u jkun stampat x'imkien fuq it-tromba stess.

Tmurx għal tromba li tkabbar iktar minn 10x għax

iktar ma tkabbar iktar ħa tbati biex issib l-għasfur u biex iżżomm it-tromba soda.

Minbarra l-magnification ikun hemm ukoll numru

ieħor, pereżempju 7x25, 8x30.

Dan juri l-wisa' tal- lenti.

Numru ieħor li tajjeb tħares lejh huwa l-field of view li idealment ma tkunx iżgħar minn 100m (jew 6°).

Tajjeb ukoll li t-tromba tkun waterproof jew għall- inqas issiġillata bin-nitroġenu.

U jekk inti tuża nuċċali

Berdwoċing. n. Passatemp fejn tosserva u tgawdi l-għasafar ħajjin fl-ambjent naturali tagħhom bla ma tfixkilhom.

Berdwoċer. n. Persuna li tipprattika dan il- passatemp.

[Mill-kelma Ingliża birdwatching/er].

Biex tittestja tromba ittawwal lejn oġġett dritt u dejjaq, bħal arblu.

Taċ-cheap!

naddfilha l-lentijiet b'ċarruta apposta u kemm jista' jkun żomm il-lentijiet mgħottjin bl-għotjien tagħhom ħalli tevita grif u trab fuq il-lenti.

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p9

lastku wiesgħa

ara li l-eye relief (il-lastku madwar il-lentijiet minn fejn tittawwal) ikun ikbar minn 15mm.

Tikkumplikax

Tixtrix tromba b'żum, image stabilisation jew iżjed

minn rota waħda biex tiffoka għax b'dawn titlef mid- dawl fl-istampa u ddum iktar biex tiffoka.

Tajjeb li tipprova t-tromba għand tal-ħanut l-ewwel,

pereżempju fil-ħwienet tan-Nikon f'Malta.

Jekk tixtri mill-Internet għandek iżjed għażla, imma trid toqgħod iżjed attent għal trombi ta' kwalità ħażina, għax s'intendi tromba li tixtri onlajn ma tistax tippruvaha qabel.

Opticron u Nikon huma żewġ ditti rinomati li għandhom trombi tajbin għal prezz irħas minn ditti bħal Swarowski u Zeiss.

Jekk tonfoq bejn €100 u €200 għandu jkollok tromba tajba.

Jekk dan hu ħafna tikkonfondix: l-ewwel tromba tiegħi kont xtrajtha tmien liri (xi €20) minn ħanut fil-pjazza tar-raħal!

Jekk tixtri tromba ta' dan il-prezz u li m'għandhiex ditta speċifika, hu ferm iżjed importanti li tippruvaha qabel tixtriha.

Dan tagħmlu billi toħroġ barra quddiem il-ħanut u tiffoka fuq oġġetti f'distanzi differenti.

Jekk tara doppju jew it-truf tal-oġġetti mċajprin tixtrihiex.

Ibża' għaliha

Tonfoq kemm tonfoq, qis li t-tromba tieħu ħsiebha

Tużahiex waqt li qed tiekol!

jekk tridha sservik.

Tħallihiex fix-xemx jew fl-umdu (anke jekk hi waterproof), tressaqhiex lejn ramel, tużahiex waqt li qed tiekol, tippruvax iżżarmaha,

Ħaġa oħra utli ħafna għall-berdwoċing huwa ktieb speċjali ngħidulu gajd, imma fuq dan nitkellmu f'ħarġa oħra.

Il-ktieb li ħarġet BirdLife Malta

għadu kemm rebaħ il-Premju Nazzjonali għall- Aħjar Produzzjoni ta' Ktieb bl-Isbaħ Dehra għas-sena 2015.

Il-ktieb fih 390 paġna, bil-kulur u mimli illustrazzjonijiet u ritratti.

Jinsab għall-bejgħ mingħand il-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Prezz €49 Għal aktar tagħrif ibgħat imejl fuq info@birdlifemalta.org jew ċempel 21347645/6

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p10

Ix-Xagħra tal- Kortin qiegħda ħdejn ix-Xemxija, fl-inħawi bejn il-Mistra u Daħlet il-Fekruna

postijiet oħrajn fejn il-preżenza tal- bniedem tinħass iktar.

Pereżempju l-komunità tas-siġra tal-ħarir li nsibu hawnhekk hija meqjusa waħda mill- aħjar eżempji fil-pajjiż.

X'tella' l-baħar!

F'dan is-sit insibu wkoll xatt żgħir taċ-ċagħaq fil-Qala tal- Mistra.

Bħal ma jiġri f'bajjiet oħra, fix-xitwa wara l-maltemp il- baħar spiss itella' fuq ix-xatt meded ta' alka (jew posidonja).

Għalkemm mad-daqqa t'għajn jidhru skart jew xi ħaġa li tkerrah ix-xatt, dawn il-munzelli alka (bl-Ingliż banquettes) huma fil-fatt importanti għal diversi raġunijiet.

L-ewwelnett, fihom tgħix komunità sħiħa ta' bijodiversità, inkluż bebbux, u ħafna tipi ta' insetti, fosthom ħanfus u dubbien.

Ix-Xagħra tal-

F'din il-ħarġa se nitkellmu dwar sit żgħir fl-inħawi tal-Bajja tal-Mistra, li nafuh bħala x-Xagħra tal-Kortin.

Mhuwiex xi sit magħruf ħafna, bħal ngħidu aħna l-Buskett jew id-Dwejra – forsi din l-ewwel darba li smajtu bih intom stess!

Ma jintlaħaqx malajr

Ix-Xagħra

tal-Kortin qiegħda mal-baħar, b'ambjent pittoresk ta' rdum u xagħri.

Ħafna partijiet ta' dan l-irdum ma jintlaħqux faċilment – tista' tasal biss b'diffikultà kbira u jekk tassew tkun avventuruż!

Forsi għalhekk ma tantx jiġu hawn in-nies, u mnalla.

Minhabba li ftit huwa aċċessibbli, in-natura hawnhekk hija pjuttost protetta.

Diversi speċi rari

Insibu diversi speċi ta' pjanti tipiċi Maltin, inkluż speċi endemiċi, bħal pereżempju il-ġiżi ta' Malta, it-tulliera ta' Malta, is-siġra tal-ħarir, it-tengħud tax-xagħri, ix-xebb, l-orkida piramidali ta' Malta, il-ħatba s-sewda ta' Malta, l-erika, is-sagħtar, u l-brijonja sewda.

Ħafna mill-ispeċi li jikbru hawnhekk mhumiex mifruxin wisq mal-Gżejjer Maltin.

Pereżempju l-ġiżi ta' Malta jinsab biss hawnhekk u f'żewġ postijiet oħra f'pajjiżna: f'Għawdex u f'Tal-Miġnuna, sit Natura 2000 ieħor viċin ħafna t'hawn.

Konna ġibna fuq Tal-Miġnuna f'Il- Ħuttafa 134.

Diversi minn dawn l-ispeċi huma protetti bil-liġi Maltija jew qegħdin fir-Red Data Book ta' Malta, ktieb li fih l-ispeċi li f'pajjiżna huma l-iktar mhedda, u li għalhekk jeħtieġu ħarsien speċjali.

L-importanza ta' dan is-sit, però, ma tiġix biss mill- preżenza ta' dawn l-ispeċi imma anke mill-kundizzjoni tagħhom.

In-nuqqas ta' aċċess faċli serva biex jitħares dan l-ambjent, u għalhekk insibu diversi komunitajiet ta' pjanti li huma fi stat tajjeb ħafna, specjalment meta nqabblu ma'

Fix-xitwa meta ma jsirx għawn dawn il-banquettes għandna nħalluhom fix-xatt, mhux inneħħuhom u niftaħru fil-midja li għamilna clean-up!

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p11

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

xagħri

qasab

siġar u arbuxxelli

xatt ċagħqi

Il-Qala tal- Mistra

il-banquettes huma meqjusin fost l-iktar ħabitati importanti fl-Ewropa.

Barra minn hekk, dawn jilqgħu kontra

il-munzelli l-qilla tal-mewġ u jipproteġu x-xatt milli jitmermer.

F'parti mill-wied li jiftaħ fuq

tal-Mistra nsibu wkoll

il-bajja medda żgħira ta' bur salmastru, fdal ta' ambjent li darba kien ikbar imma li ntilef taħt l-iżvilupp.

Fih ukoll insibu wkoll pjanti li mhumiex komuni, fosthom is-simar niggież.

Ġiżi ta' Malta

Minkejja li s-sit huwa pjuttost inaċċessibbli xorta tista' ssirlu l-ħsara, pereżempju bir-rimi ta' skart.

Proprju minħabba li għadu fi stat daqshekk tajjeb, iktar għandna nagħmlu kull ma nistgħu biex nibżgħu għalih ħalli ma jitfaqqarx.

L-Ulieġi

Area tas-sit 12.6ha

Limiti tas-sit Natura 2000

Siġra tal-Ħarir Wolfbane Periploca angustifolia

Daħlet il-Fekruna

Mappa tax- Xagħra tal-Kortin

Il-Ħuttafa 137 • Diċembru 2016 • p12

Ix-xatt tagħkom

Aħna ngħixu f'pajjiż daqs nitfa u ffullat bin-nies.

Għalhekk xieraq li nibżgħu għal kull farka art li għandna.

Minħabba li Malta gżira għandna ħafna xatt imma parti sew minnu diġà mirduma taħt konkos, ġebel u tarmak.

B'xorti tajba baqa' xi meded sbieħ li tieħu r-ruħ tħares lejhom, bħal dawn l-inħawi ta' Għajn Barrani f'Għawdex.

Għalhekk hemm bżonn serju li nieqfu ngerrmu mix-xatt ta' pajjiżna.

Bil-liġi x-xatt suppost proprjetà tal-Maltin kollha u mhuwiex għall-bejgħ.

Mela żommu għassa b'għajnejn ta' seqer u kull fejn taraw żvilupp max-xatt tkellmu, irrappurtaw, tkażaw u qajmu kjass!

Tħallux iktar min jisirqilkom ix-xatt.

Ix-xatt tagħkom.