X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid?

Mid-dinja Hemm baħar jaqsam Xemx, xita, mixi u elf Ewro!

Jagħtu!

Attività Intervista ma' Fjura Għaram tar-Ramel Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet!

il-kumitat

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

Ħej Ħuttaf

Il-ġimgħa l-oħra kont ma' grupp tfal fil-

kampanja, u rajt tifla taqta' fjura.

Meta staqsejtha għaliex qatgħet fjura, qaltli:

"U daqs kemm hawn fjuri!

Mur ara billi qtajt

waħda!"

Ħeqq veru li kien hemm ħafna fjuri, imma xorta ma qaltlix għaliex qatgħet waħda?

Insomma biex ma ntawwalx, it-tifla ma kellhiex tweġiba.

Fil-fatt il-fjura kienet qatgħetha kważi bla ma taf.

Hekk, vizzju!

Forsi intom ukoll qed tgħidu: "X'għaġeb fuq biċċa fjura!"

Veru li billi qatgħet fjura ma waqgħetx id-dinja, imma jiena xorta

ninkwieta, għax huwa sinjal ikrah.

X'jiġifieri?

Immaġinaw xi ħadd id-dar qed jara t-televixin, u f'daqqa waħda taqa' żrara żgħira fuq rasu.

Iħares 'il fuq u jara li nqalgħet mis-saqaf.

Dik il-farka mhix ħa tkorrih, imma dak xorta jibda jitħasseb.

Għaliex?

Għax dik il-farka hija sinjal.

Hija sinjal li hemm xi xaqq fis-saqaf, u jekk ma jiħux ħsiebu dak ix-xaqq se jikber u xi darba jista' jaqa' s-saqaf kollu.

Għalhekk meta nara xi ħadd jaqta' fjura, dak huwa sinjal.

Huwa sinjal li dak ix-xi ħadd għadu ma tgħallimx iħobb in-natura.

U min ma jitgħallimx iħobb in-natura minn kmieni hemm ċans li jibqa' hekk anke meta jikber.

U jista' jsir agħar ukoll.

Min illum joqtol l-għasafar għall-gost, min illum imur jarmi friġġ jew saqqu f'xi wied, min illum jagħti permessi biex tinbena l-kampanja… dawn meta kienu żgħar kienu wkoll probabbli jaqtgħu l-fjuri.

Hekk, vizzju!

mal-faċċata

Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) għandu r-rekord tad- dinja tal-iktar għasfur saqajh twal paragun ma' ġismu.

Aħna l-Fras-servjent narawh f'pajjiżna wkoll.

Dar-ritratt ittieħed fir-riserva naturali tal-Għadira ftit ġranet ilu.

Ritratt ta' Victor Falzon

©BirdLife Malta, April 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

U ġriet l-aħbar mill-qalba tas-Simar…

Tliet ġrajjiet riċenti mir-riserva naturali tas-Simar.

ħ

iji

Ringer huwa studjuż li jaqbad l-għasafar, ilibbishom ċurkett u jerġa' jitlaqhom ħalli jitgħallem fuq il-passa.

Il-Blonġun…

…it-Tiġieġa…

Dari l-Blonġun Żgħir (Little Grebe) konna narawh biss fix-xitwa.

Imma bis-saħħa tas-Simar, issa għandu wkoll post fejn ibejjet.

U dis-sena ma ħalliniex bix-xewqa, għax reġa' bejjet.

Forsi hemm iktar minn par wieħed ukoll, imma diffiċli tgħid għax il-bejtiet ikunu moħbijin fil-qasab folt.

Imma frieħ dehru mill-inqas erbgħa.

Bħall-blonġun, it-Tiġieġa tal-Baħar (Common Coot) ukoll sa ftit snin ilu kienet għasfur tax-xitwa biss.

Imma fis-Simar bdiet tbejjet ukoll, u dis- sena donnha terġa', qed għax ilu ftit rawha ġġorr xi zkuk.

Dan Fjorentin (Great Tit), għasfur komuni fl-Ewropa, anke fil-ġonna.

Imma f'Malta rarissmu, u dan għaliex il-Fjorentini ma jpassux, allura ma jiġux f'pajjiżna.

Imma kultant, rari ħafna, jitfaċċa wieħed.

F'Marzu li għadda, ir-ringer Joseph Mangion qabad wieħed.

F'Malta dan l-għasfur kien ilu ma jidher… 36 sena!

X'Nista' Nara Tgħid?

F'Marzu li għadda dehru xi qtajjiet tal-Paletta, għasfur li mhux soltu narawh f'daqshekk numri f'Malta.

L-istorja spiċċat fl-aħbarijiet peress li l-kaċċaturi sparaw u qatlu numru minnhom hekk kif dan it-tajr resaq lejn l-art.

Il-Paletta hija għasfur kbir, abjad silġ bi ftit isfar fuq sidru, ftit iswed mat-truf tal-ġwienaħ u saqajh twal u suwed.

L-iktar li jolqtok fih huwa l-munqar twil qisu żewġ mgħaref fuq xulxin, u li minnu dan l-għasfur ħa ismu.

Meta jtir iżomm għonqu stirat 'il barra.

Minbarra fl-Ewropa, ibejjet ukoll f'partijiet tal-Afrika u l-Asja.

L-ambjent favorit tal-Paletta huma l-għadajjar tal-ilma ħelu jew salmastri.

Hemm iqatta' ħafna ħin fl-ilma baxx, b'munqaru fl-ilma filwaqt li jħarrek rasu minn naħa għal oħra biex isib jiekol.

Munqaru jżommu ftit imbexxaq u kif iħoss annimal żgħir (gambli, dud jew ħut żgħir), jaħtfu u jibilgħu.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta

X'għandna mid-dinja?

Prosit, issa x'ħa nagħmlu?

Trid tkun veru bla ruħ biex tispara fuq annimal bħal dan!

Sorry ħi, ma jinfidx!

Fit-Tanżanija se jgħaddu ħajwej minn nofs wieħed mill-iktar parks famużi tad- dinja: is-Serengeti, medda kbira (kważi 50 darba daqs Malta) ta' grasslands, foresti u għoljiet.

Fis-Serengeti jgħixu eluf kbar ta' wildebeest, żebri u antilopi.

Kull sena mat-tliet miljun minhom ipassu f'imrieħel enormi lejn il-Masai Mara National Reserve fil-Kenja, u magħhom imorru wkoll mijiet ta' iljuni, ċita, jeni u karnivori oħrajn.

Imma ftit ieħor dawn il-vjaġġaturi se jsibu r-rotta bblukkata bi triq wiesgħa!

Dit-triq se tisfratta passa li ilha ssir eluf tas- snin u li hija waħda mill-ikbar spettakli naturali tad- dinja.

Il-gvern tat-Tanżanija donnu qed jaqa' u jqum minn dan kollu, għax it-triq irid jagħmilha.

Nisperaw li l-mexxejja tat-Tanżanija jiftħu għajnejhom u jwaqqfu dil-ġennata, bħalma għamlu l-mexxejja tal-Kambodja (ara isfel).

Ġej il-lupu?

Le, sejjer!

L-iStati Uniti kważi dejjem b'xi aħbar ħażina għan-natura.

Ħa nżidu oħra!

Il-gvern Amerikan għadu kemm neħħa l-Lupu mil- lista ta' annimali protetti.

Jiġifieri issa l-Amerikani ħa jkunu jistgħu jerġgħu jikkaċċjaw u joqtlu dan l-annimal tal-ġenn.

Ir-raġuni vera hi li l-gvern irid jingħoġob mas- sidien sinjuruni ta' 1renċijiet tal-baqar.

Ma tonqosx ukoll il-fissazzjoni bl-armi li għandhom f'dak il-pajjiż.

Ħafna kaċċaturi Amerikani għadhom jaħsbu (u jixtiequ) li qed jgħixu fi żmien il-kawbojs.

Istħi USA!

Saret Mummy ta' sittin.

Wisdom huwa l-isem ta' albatross speċjali ħafna.

X'għandha speċjali?

Din l-albatross għandha iktar minn 60 sena u ftit ilu… kellha fellus ġdid!

Wisdom hija mill-ispeċi Laysan Phoebastria immutabilis u tgħix ma' eluf minn fuq sħabha Midway, grupp ta' gżejjer żgħar fl-Oċean Paċifiku.

Bis- ta' ċrieket apposta, saħħa dawn l-għasafar minn xulxin.

Lil Wisdom kienu rringjawha is-sena fl-1956 u dik kienet diġà qed trabbi fellus.

Minn dak iż-żmien 'l hawn, Wisdom rabbiet iktar minn 30 ferħ.

l-istudjużi

jagħrfu

Kos, dawn l-għasafar ma

jiqfux jgħaġġbuna!

MHUMIEX se jħaffru!

F'Il-Ħuttafa 102 konna ġibna li fil-Kambodja se titħaffer barriera enormi fil-Cardamom Mountains, proġett li kien se jirvina medda kbira foresta u jipperikola ċ-ċaqliq ta' annimali bħal iljunfanti.

Issa smajna li l-gvern tal-pajjiż reġa' bdielu u ħassar il-pjan kollu.

Għadhom qed jonqsu…

Fid-dinja kollha baqa' biss xi 4200 Rinoċeronti Suwed (Black Rhino).

Ħafna minnhom jgħixu f'parks fl-Afrika t'Isfel, flimkien ma' numru ta' Rinoċeronti Bojod (White Rhino).

Iż-żewġ speċi huma mħarsin bil-liġi, imma xorta waħda l-kaċċaturi għadhom joqtlu minnhom kull sena.

Is- sena l-oħra qatlu 323 mill-bojod u 10 mis-suwed.

Min jaf sa ma tikbru intom ikunx baqa' rinoċeronti fid-dinja! :( :( :(

1renċ = medda art li fiha jrabbu l-baqar, is-soltu għall-laħam tagħhom.

Fl-Amerka hemm renċijiet (ranches) enormi b'eluf kbar ta' baqar.

Għandek żball, sur Editur!

Wieħed minnhom Agrett tal-Bhejjem.

Dil-qatgħa Agretti Bojod għadhom kemm taru minn fuq il-blat max-xatt t'Għajn Tuffieħa biex ikomplu l-vjaġġ lejn l-Italja.

Tgħid jaslu kollha qawwijin u sħaħ?

Hemm baħar jaqsam.

Malta hija gżira, u kull min jiġi Malta jrid bilfors jaqsam il-baħar.

Dan jafuh il-barranin kollha li jżuruna, u jafuh ukoll l-għasafar kollha li jiġu.

Jekk għasfur ġej min-naħa tal-Italja jrid itir mill-inqas 80km baħar minn Sqallija; jekk ikun ġej mill-Afrika jrid itir mill-inqas 290km baħar.

Bħalissa għaddejjin mill-passa tar-rebbiegħa u ħafna mill-għasafar ġejjin min-naħa tal-Libja jew it-Tuneżija.

Mhux ċajta taqsam dak il-baħar kollu.

Il-vjaġġ tar-rebbiegħa

Għal ħafna għasafar il-baħar huwa periklu kbir.

Għaliex?

Għax ma jafux jgħumu.

Jekk Ħuttafa taqa' fil-baħar tegħreq.

Jekk ajkla tegħja u taqa' fil-baħar tegħreq.

Jekk seqer jintilef u jaqa' fil-baħar jegħreq.

Għalhekk ħafna għasafar jippruvaw jaqsmu l-baħar minn fejn huwa l-iktar dejjaq, jew fejn hemm xi gżejjer li jistgħu jistrieħu fihom.

Mela għalhekk jiġu ħafna għasafar daż-żmien.

Dal-Bagħdan Aħmar qed jiftaħ ġwinħajh u denbu biex jissaqqar (bl-Ingliż soaring).

Biex jibqgħu fit-thermal, l-għasafar jibdew iduru qishom telgħin garigor!

It-Trikk tas-Science!

Waqt li jigglajdjaw jibdew jitbaxxew.

L-arja sħuna titla' 'l fuq.

L-art issaħħan l-arja ta' fuqha.

Fuq il-baħar i-għasfur ikollu jaqdef.

Fl-aħħar, wasalt!

Fuq il-baħar ma jiffurmawx thermals

Hemm xi tajr li juża trikk tas-Science biex jivvjaġġja bla ma jegħja.

Dan it-trikk jużawh għasafar kbar li għandhom ġwienaħ wesgħin, per eżempju ajkli, kuċċard, ċikonji u rsieset.

Meta l-art tisħon bix-xemx, l-arja ta' fuqha tisħon ukoll, u kif nitgħallmu fix-Xjenza l-arja sħuna titla' 'l fuq.

Li jagħmlu l-għasafar hu li jżommu ġwinħajhom miftuħin bħal xugaman u dak il-kurrent ta' arja sħuna (jgħidulu thermal) itellagħhom fl-għoli (bħal hot air balloon!).

Meta jogħlew ħafna, jaqbdu r-rotta u jigglajdjaw biċċa sew, ukoll bla ma jaqdfu.

Meta jkunu tbaxxew sew, isibu thermal ieħor u jerġgħu jitilgħu fl-għoli.

U jibqgħu sejrin hekk, u b'hekk jagħmlu vjaġġi sħaħ bla ma jbatu.

Il-problemi jinqalgħu meta jiġu biex jaqsmu l-baħar.

Għaliex?

Għax fuq il-baħar l-arja ma tisħonx u thermals ma jkunx hemm.

Għalhekk biex jaqsmu l-baħar l-għasafar ikollhom jaqdfu, u jibdew jegħjew.

Imnalla tkun Malta għalihom, għax jaslu hawn mifluġin u jkollhom bżonn ħafna jistrieħu.

Xita, xemx, mixi u elf Ewro!

Kulħadd lest għall-mixi…

Nhar il-Ħadd 20 Marzu 2011 iltqajna taħt is-Saqqajja fit-8.30am.

Konna grupp sabiħ lesti għall-Mixja Maratona, imma wara ftit bdiet tqattar ix-xita.

"U iva," għedna, "issa nibdew nimxu u nħallu x-xita warajna!"

Għalhekk wara li nġabru xi flus li kienu faddlu l-membri, ħadna ritratt u bdejna mixjin.

Imma dik is-sħaba xita baqgħet miexja magħna sa ma sirna flieles.

Imbagħad sibna t-triq mgħarrqa bl-ilma għaddej igelgel.

Hawnhekk il-Leaders iddeċidew li l-mixja titħassar, imma ftehemna li nerġgħu nippruvaw il-Ħadd ta' wara.

Imxejna lura, tqassmu r-rigali lil min kien ġabar xi flus u kulħadd mar id-dar jinxef!

Il-Ħadd 27 Marzu ħareġ bnazzi.

Iltqajna xi 75 ruħ u bdejna l-mixja mill-ġdid, u did-darba t-temp ma fixkilniex.

L-ewwel parti tar-rotta kienet dritta u f'inqas minn siegħa wasalna fiċ-ċekpojnt, fejn straħna u kilna xi ħaġa.

Hemmhekk kellmitna l-leader Desirée dwar il-berdwoċing u spjegatilna li bil-flus li nġabru mill-mixja, il-BirdLife se tixtri trombi biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar.

Imbagħad, bil-leader Ray fuq quddiem, komplejna.

Għaddejna minn mogħdijiet fil- kampanja fl-inħawi tas-Siġġiewi.

Qbiżna d-Dar tal-Providenza u ftit wara wasalna il-leaders fit-tieni qassmulna frott u ilma, u tpaxxejna bil-veduta tal-baħar u ta' Filfla.

Imbagħad kellmitna l-leader Kathleen, fejn qaltilna li b'kollox kienu nġabru €1059.

Il-membru li kienet ġabret l-ikbar somma kienet Jacqueline Licari.

ċekpojnt.

Hawnhekk

Jacqueline Licari tilqa' mingħand Leader Kathleen il-premju rebbieħ għall- membru li ġabret l-aktar flus.

Grazzi Jacq!

Imbagħad komplejna l-aħħar parti tal-mixja.

Għaddejna mill- inħawi ta' Ħaġar Qim u ġbidna lejn il-Qrendi.

Fl-aħħar, għajjenin imma kuntenti, wara 11km mixi, wasalna l-Maqluba.

Hemmhekk sibna liżar kbir jistenniena u ntfajna nagħtuh il-kulur.

Ftit wara ġew għalina tat-trasport biex joħduna lura lejn ir-Rabat.

Insomma, mixja oħra ta' Klabb Ħuttaf: mixja oħra suċċess!

Imxejna fix-xita…

Il-Kumitat tal-Klabb jgħid grazzi kbira lil-leaders Ray Bonnici, Nicolette Falzon, Felix Gerardi u Janet Gerardi, kif ukoll lil Michael Falzon, Geoffrey Saliba, Lara Schranz u Nadja Tschovikov tal-għajnuna tagħhom biex il-mixja tkun suċċess.

Grazzi kbira wkoll lill-membri li ġew jimxu u lit-tfal li ġabru xi fondi.

Jaħaa!

Fis-Simar hemm ibejtu mal-20 par Gallozz Iswed.

Tistenna li kultant tinqala' xi kwistjoni bejn il-ġirien!

attività n Sejrin sal-Għadira.

Tiġu?

L-Għadira kienet l-ewwel riserva naturali ta' Malta.

Kienet il-BirdLife li tħabtet biex dir-roqgħa natura ma tintradamx taħt xi triq jew megaproġett tal-konkrit.

Illum l-Għadira jgawduha l-għasafar, is-siġar, l-insetti u r-rettili.

U jgawduha n-nies li jħobbu n-natura.

Aħna tal-Klabb ilna ftit ma mmorru s'hemm, għalhekk il- ħarġa li jmiss se tkun proprju għall-Għadira.

Forsi ninzertaw xi ħaġa interessanti, bħar-Russett Griż f'dar-ritratt, jew xi Fras-servjent bħar-ritratt ta' quddiem.

Post fejn hemm l-ilma jkollu iktar ħajja minn post niexef.

U kif inkunu hemm induru dawra wkoll mal-inħawi.

Insomma nieħdu pjaċir żgur.

Nista' mmur, Ma?

Basta ġġib ruħek sew.

dettalji data niltaqgħu ħin nispiċċaw ġibu merħba

* Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

il-Ħadd 8 Mejju 2011 L-Għadira, fil-venda 9am xi 11am tromba, jekk għandkom membri* tal-Klabb, familji u ħbieb

Intervista ma' Fjura

X'jismek?

Jisimni Lellux, u bl-Ingliż jgħiduli Crown Daisy.

Inti 1indiġena jew barranija?

Maltija minn ruħ ommi.

Tant hu hekk, li biex bil-Malti tgħidu li xi ħaġa safra ħafna, lili ssemmu, għax tgħidu "safra lellux"!

Il-fjuri tiegħek ifuħu?

Ma tantx għandhom riħa.

Jien l-insetti niġbidhom bil-kulur ilellex tal-fjuri.

Anke brimb ikolli jgħix fuq il-fjuri tiegħi.

X'tip ta' ambjent tħobb?

L-iktar li nħobb nikber huwa fl- imħarbat.

Għalhekk jiena komuni għax f'Malta hawn ħafna art imħarbta!

Tħobb xemx jew dell?

U meta tinżel ix-xemx, il- fjuri tiegħi jagħlqu l-petali.

F'liema żmien tikber?

Jiena fjura tar-rebbiegħa, speċjalment issa f'April.

Din hija l-Brimba tal- Fjuri, u spiss taraha fuq il-Lellux.

Tvarja fil-kulur, daqqa safra, daqqa oranġjo, daqqa ħamra.

Bl-Ingliż jgħidulha Red Crab Spider.

Għandek xi problemi?

Xi nies għandhom vizzju jaqtgħuli l-fjuri u jnittfuli l-petali waħda waħda.

Ma niħux gost, tafux!

Il-poeta Anton Buttiġieġ kellu poeżija jisimha IL- LELLUX!

Ojj hemm wara!

Moħħkom hawn!

Grazzi ħafna.

Xejn ruħi.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

1 indiġenu = pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra.

ambjenti maltin

l-irdumijiet

Bħas-sisien u

li rajna fil-ħarġa

l-oħra, l-għaram tar-ramel (bl-Ingliż sand dunes) huma ambjent speċjali.

Imma filwaqt li rdumijiet għandna ħafna, l-għaram tar-ramel mhumiex komuni fil-Gżejjer Maltin.

Fejn qegħdin ?

Ħafna jaħsbu li s-sand dunes xi ħaġa tad-deżert.

dawn ma ssibhomx biss fid-deżert, imma anke max-xatt.

F'pajjiżna l-għaram tar-ramel huma rari għal żewġ raġunijiet prinċipali.

L-ewwelnett ftit ħafna (xi 2%) mill-kosta Maltija hija ramlija, u bla ramel mhux se jkollok għaram tar- ramel!

It-tieni nett, il-ftit ramliet li għandna qegħdin dejjem taħt pressjoni kbira mill-iżvilupp, speċjalment għal proġetti ta' turiżmu u rikreazzjoni, u fil-passat ma tantx taw każ tan- natura f'dawn il-postijiet.

Għalhekk diversi siti f'Malta fejn qabel kienu jeżistu l-għaram, illum jew sparixxew jew qegħdin fi stat ħażin ħafna.

Fost dawn hemm l-Għadira, il-Ġnejna, ir-Ramla tal-Bir u r-ramliet fl-Armier.

L-aħjar eżempju ta' għaram tar-ramel li għandna f'Malta llum jinsab fir-Ramla l-Ħamra (Għawdex).

Hemmhekk għad hemm sistema naturali b'saħħitha li fiha nsibu flora u fawna tipiċi ta' dan l-ambjent.

X'jgħix fihom ?

Mhux faċli biex pjanti jikbru fuq ir-ramel u daqshekk viċin il-baħar.

Ir-ramel ma fihx l-istess nutrimenti li nsibu fil-ħamrija, u ma tantx iżomm ilma.

Fis-sajf ir-ramel jisħon ħafna bi nhar (kif żgur tafu!) u jiksaħ bil-lejl.

Il-pjanti tas- sand dunes iridu jkunu jifilħu għal dawn il-kundizzjonijiet kollha, u għall-effetti tal-baħar, bħal mewġ u raxx mielaħ.

Il-pjanti t'hawn għandhom mezzi differenti kif inaqqsu t-telf ta' ilma, fosthom għeruq fondi, u weraq jew friegħi 1sukkulenti.

F'għaram żviluppati sew, iktar ma tersaq 'il ġewwa mill-baħar, tinnota li l-pjanti jinbidlu.

Dan għaliex il- kundizzjonijiet jinbidlu ftit ftit, ħaġa li tissejjaħ 2zonation.

F'Malta, fost il-flora tal-għaram insibu Kromb il-Baħar (li jikber viċin il-baħar), il-Ħaxixa tal-iRmied Xewwikija, fawna il-Pankrazju u Xewk interessanti, inkluż diversi insetti, bħall-Grillu tar-Ramel, li huwa rarissmu u li f'pajjiżna jinsab biss f'xi tliet postijiet.

ir-Ramel.

Hemm ukoll

Jekk das-sajf tmorru sar-Ramla l-Ħamra jew xi ramla oħra fejn baqa' l-għaram tar-ramel, oqogħdu extra attenti li ma tirfsux pjanti bla bżonn, jew timxu fuq l-għaram infushom.

Ftakru li dan huwa ambjent rari li diġà tlifna ħafna minnu.

Tajjeb nieħdu ħsieb il-ftit għaram li fadlilna.

Għaram tar-Ramel

Fl-għaram tar-ramel, il-pjanti huma importanti ħafna biex dan l-ambjent ikompli jiżviluppa.

L-għarma tifforma meta jinġabar ir-ramel f'munzelli, u l-pjanti mhux biss iżommu r-ramel bl-għeruq tagħhom, imma jservu wkoll ta' oġġetti biex magħhom ikompli jinġabar ir-ramel.

Ir-Ramla l-Ħamra

Għawdex

Ir-Ramla tal-Bir

L-Armier

L-Għadira

Għajn Tuffieħa

Il-Ġnejna

L-inħawi bl-għaram tar-ramel kollha fin-naħa ta' fuq qegħdin.

Jekk kien hemm xi għaram fin-naħa t'isfel ta' Malta, ilhom li spiċċaw.

1 sukkulent = pjanta li jkollha l-weraq, iz-zokk jew l-għeruq kapaċi jaħżnu l-ilma fihom.

2 zonation = żoni ħdejn xulxin li f'kull wieħed tikber flora differenti.

X'mustaċċi għandu.

Qisu n-nannu!

Trid tgħid xi ħaġa?

Peprin Aħmar

Agħti kulur lill-istampa.

Meta tagħti kulur lil stampa, l-aħjar tibda mit-truf u l-irkejjen, għax dawk l-iktar li jridu paċenzja.

Għalhekk ibda bihom għax tkun għadek frisk u tkun għadek ma xbajtx.

Il-partijiet il-ħfief ħallihom għall-aħħar.

Owkej, bdejt mir-rokna kif għedtli!

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15

Illum hawn ħafna kameras diġitali tajbin, irħas u komdi, u bis- saħħa tagħhom il-fotografija qed taqbad fostkom il- membri.

Ibagħtulna ritratti li tieħdu ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna.

Basta jkunu ritratti ta' natura selvaġġa (mhux pets jew fjuri kultivat), u basta jkunu veru ritratti tagħkom.

Ibagħtuhom jpeg fl-imejl t'hawn fuq.

Din bl-Ingliż jgħidulha Strawberry Tree għax il-frott tagħha qisu frawli.

SEFFUD TAX-XAGĦRI Francesco Tanti 4

Ħeħe mela bħalek!

Il-KUDA

Din waħħluha ħażin.

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Is-sriep jagħtu l-velenu!

Kull fjura hija wiesgħa biss xi 2mm.

Din ħmerija mill-kbar!

Veru li f'pajjiżi oħrajn hemm sriep velenużi, imma b'xorti

tajba f'pajjiżna dil-problema ma teżistix.

F'Malta għandna erba' tipi ta' sriep: is-Serp Iswed, is-Serp Aħdar, il-Lifgħa u l-Qattus.

Ebda wieħed minn dawn ma jagħti velenu lin-nies.

Il-Qattus għandu tikka velenu, imma mhux kapaċi jweġġa' n-nies bih.

Il-priża tiegħu hija ferm iżgħar minn bniedem għax ħalqu jlaħħaq biss ma' xi gremxula jew wiżgħa.

Is-sriep l-oħrajn m'għandhomx velenu u jaqbdu l-priża billi jigdmuh, jitgerrbu miegħu u jagħsruh b'ġisimhom sa ma l-annimal jaqta' nifsu u jmut.

Minbarra gremxul u wiżgħat, is-sriep jieklu wkoll il-ġrieden.

Għalhekk flok ma nibżgħu minnhom, aħjar nieħdu gost meta naraw serp viċin id-dar, għax jaf jeħilsek mill-ġrieden!

Fil-Greċja, fejn ukoll tinstab il-Lifgha, in-nies tant japprezzaw das-serp li jgħidulu spitofido li bil-Grieg tfisser "is-serp tad-dar".

Jgħidulu Qattusss għax għajnejh bħal tal- qtatesss.

Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna

Il-Pittma pjanta stramba ħafna, bilkemm temmen li hija pjanta: la għandha weraq u lanqas biss hija ħadra.

Jekk taraha taħseb li xi ħadd ħarbitlu kobba suf roża u tħabblitlu ma' arbuxxell!

Dawk il-ħafna ħjut huma l-friegħi irqaq tagħha u jekk tosservaha mill-viċin tara li l-ħjut ikunu mwaħħlin mal- friegħi ta' dak il-povru arbuxxell.

U ngħidulu povru għax il-Pittma hija parassita: bħal vampir teħel mal-vittma tagħha u tixorbilha l-meraq.

Daż-żmien tidher ħafna fil-kampanja, speċjalment fix-xagħri, iggranfata ma' xi pjanta tas-Sagħtar.

Għalkemm weraq ma tagħmilx, fjuri tagħmel, imma jkunu bukketti żgħar ħafna.

Ma, għalfejn tgħidli pittma lili?

Jgħidulha hekk għax il-kuluri bħaċ-ċoqqa tal-patrijiet Dumnikani.

Tgħid mhux għax tagħmel il-fjuri!

Jiġifieri xi daqshekk!

Tħobb l-għasafar?

Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing.

Dil- websajt ħolquha l-ħbieb tagħna Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

Dil- websajt diġà tgħodd mas-700 ritratt, kollha meħudin Malta.


Din Il-Ħuttafa fiha iktar paġni mis-soltu.

Dan għaliex f'dil-ħarġa għandkom poster fin-nofs, b'ritratt sabiħ kbir.

Nispera togħġobkom l-idea, għax din ħa nibdew nagħmluha kull tliet ħarġiet tal-magażin.

Togħġobni.

Forsi jġibu poster tiegħi!

Mela tridhom iwerżqu kif jiftħuh!

Qerd iż-Żaqquq Din hija l-ikbar żunżana ta' Malta.

Anzi dan żunżanu, għax għandu antenni twal u rasu sewda.

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p2

Ħej Ħuttaf

Il-mara jkollha l-antenni qosra, u rasha tkun safra.

Tiftakru fl-aħħar ħarġa tal-magażin ġibna Fras-servjent fuq il-faċċata?

Kos, donnu ħa gost, għax ftit ilu tana ferħa kbira: bejtilna fir-riserva naturali tal-Għadira!

l-ewwel darba f'Malta, kif taraw jekk taqraw paġna 3.

Meta għasfur ibejjet minn jeddu x'imkien, dan ifisser li l-post

ikun għoġbu.

Ifisser li hemmhekk iħossu komdu u protett, u għandu biżżejjed x'jiekol hu u biżżejjed għall-frieħ tiegħu.

Għalhekk meta l-Fras-servjent bejjet l-Għadira, dan fisser li hemmhekk sabu tajjeb.

Aħna tal-BirdLife kburin b'dil-ħaġa, għax ir-riserva tal-Għadira teżisti bix-xogħol u l-isforzi li għamlu l-membri tagħna ħafna snin ilu.

Kieku l-Għadira ma ħadniex ħsiebha u salvajnieha, kieku llum hemmhekk hemm xi lukanda jew xi parking daqsxiex.

U addijo l-Fras-servjent u natura oħra.

Malta pajjiż żgħir mimli nies, u n-nies iridu fejn jgħixu u fejn

jaħdmu u fejn jiddevertu.

Imma jekk aħna rridu iktar għasafar ibejtu f'pajjiżna, irridu nħallulhom fejn.

Għalhekk ir-riservi naturali huma importanti.

Anzi għandna bżonn oħrajn, ħalli Malta ma tkomplix tinkesa bil-konkos u bit-tarmak.

Nawguralkom vaganzi tal-ġenn.

Wieġeb il-mistoqsija: Li kieku int kont Fras-servjent, fejn tagħżel li tbejjet?

il-kumitat

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'nista' nara tgħid?

Aktar aħbarijiet Attività Intervista ma' Fjura Poster Il-Ħanfus Skont ix-xhur il-bur… Meta morna l-Għadira Bwar Salmastri Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet!

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa qegħdin fil-Klabb xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis- sena.

©BirdLife Malta, Ġunju 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

A L-Għadira kif inhi llum.

B L-Għadira kieku ma salvajnihiex!

mal-faċċata

Il-Brimba Ħotbija (Crab Spider) ma tagħmilx għanqbuta biex taqbad il-priża.

Minflok, tistaħba qalb il-fjuri u kif jinżel insett taqbeż fuqu.

Hawnhekk qed tarawha fuq fjura taċ-Ċistu Roża.

Iċ-Ċistu Roża hija pjanta indiġena u ftit rari.

Ħafifa din!

ħ

iji

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p3

Bejjet ta' Saqajh Twal

Ibejjet għall-ewwel darba f'Malta… il-Fras-servjent

Il-Fras-servjent (Black-winged Stilt) trid tarah biex temmen li jeżisti!

Dawk is-saqajn twal esaġerati qishom vireg ħomor jiskantaw lil kull min jarahom.

Il-Fras-servjenti spiss ipassu minn Malta, speċjalment fir-rebbiegħa.

Wara xitwa fl-Afrika mal-kukkudrilli u l-ħippopotami, dawn l-għasafar ipassu lejn l-Ewropa biex ibejtu.

F'Malta narawhom l-iktar max-xtut u f'postijiet bħall-Għadira, Is-Simar jew Is-Salina.

Is-soltu jistrieħu tikka, jagħmlu forsi jumejn u mbagħad jkomplu l-vjaġġ lejn l-Ewropa.

Imma f'Mejju ta' dis-sena, par minnhom baqgħu l-Għadira u bejtu fuq gżira żgħira tar-ramel.

Kellhom erba' bajdiet, u lejn l-aħħar tax-xahar… faqqsu kollha!

Bħalissa l-flieles għadhom hemm u qed jikbru (iva saqajhom qed jitwalu wkoll!) ġmielhom.

Sa ma taqraw din l-aħbar ikunu tellgħu r-rix u forsi tgħallmu jtiru.

Aħna fil-ħarġa li jmiss ngħidulkom x'ikun ġara.

Fras-servjent jittajjar fuq l-ilmijiet tal- Għadira.

La nikber ftit iktar ħa nitgħallem intir, u l-Pa qalli li mbagħad ħa joħodna l-Afrika naraw l-annimali.

Isimgħu din, guys: dal-ktieb jgħid li l-Fras-servjent kien bejjet fis-Salina, imma l-frieħ kilhomlu ċinju.

Dak x'inhu, ktieb tal- ħrejjef?

Iċ- ċinju ħaxix jiekol, mela flieles!

Spettaklu Rari

Żgur li ħafna berdwoċers mhumiex ħa jinsew it-18 ta' Mejju 2011.

Dakinhar dehret l-ikbar qatgħa ta' Ċikonji Bojod (White Stork) li qatt dehret Malta: qatgħa ta' mill-inqas 205 tajra!

Iċ-Ċikonja Bajda rari naraw waħda f'Malta, aħseb u ara mitejn!

Dakinhar filgħaxija tfaċċat dil-qatgħa u qagħdu jduru fil-baxx, fuq irħula u kampanja, u kull min rahom issaħħar.

Imma mhux kulħadd xtaqilhom il-ġid, għax ruxxmata kaċċaturi ħarġu jiġru warajhom bil-karozzi.

In-nies tal-BirdLife ukoll segwejna dawn l-għasafar, spiss bil-pulizija magħna.

U meta dalam u t-tajr niżel jorqod, qgħadna għassa magħhom il-lejl kollu.

Imma xorta spiċċaw qatlu u ferew ħafna minnhom.

Is-Sibt (21 Mejju) filgħodu telqet l-aħħar qatgħa… 87 ċikonja biss!

Nisperaw li ħafna oħrajn salvaw u telqu wkoll.

Parti żgħira mill-qatgħa Ċikonji Bojod li dehru Malta

Trid tkun mostru biex toqtol ġmiel ta' tajra bħal din.

X'għandna mid-dinja?

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p4

Dak l-isem tqil ifisser nanu b'munqaru wiesa'!

Pajjiż imqaxxar

Il-Papua New Guinea għandhom meded kbar ta' rainforest, fost l-ikbar fid-dinja.

Imma jaħasra, donnhom ma jafux x'riżors prezzjuż għandhom, għax il-gvern t'hemmhekk sena wara l-oħra qed jagħti permessi kif ġie ġie lill-kumpaniji biex jaqtgħu eluf ta' siġar.

F'dawn l-aħħar snin qatgħu 5.2 miljun ettaru, medda art darbtejn daqs Sqallija!

U dan kollu għalfejn?

Biex flokhom iħawlu siġar tal-palm li minnu jagħsru żejt jgħidulu palm oil.

Addijo liġijiet li taparsi jipproteġu l-foresti tropikali.

Il-gvern qed jagħma bil-flus li qed idaħħal mill-bejgħ ta' dawn il- permessi.

Iż-żejt tal-palm jintuża f'ħafna ikel, bħal marġerina, ġobon

Daqshekk kilt marġerina.

u ċips, kif ukoll fil-kożmetika.

Daż-żejt jużawh biex jagħmlu l-bijodiżil

jitħaddmu

biex l-magni tal-karozzi.

Minħabba li d-domanda għall- bijodiżil qed jiżdied, qed jinqatgħu iktar miljuni ta' siġar tropikali li ilhom jikbru mijiet ta' snin.

U magħhom qed jinqerdu

jgħixu

fil-bnadar! ngħix, mhux hemmhekk l-foresti, u jien Qed jeqirduli fil-bandiera! għandhom lili Basta

Rajtu xi bini tiela' fil-kampanja?

Probabbli kontra l-liġi.

Ċemplu lill-MEPA fuq dan-numru ġdid ta' emerġenza 20699595

X'hemm ġdid?

Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar

Ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel!

Jiekol bl-imgħarfa

L-iSpoon-billed Sandpiper huwa għasfur veru uniku.

Kif taraw mill- istampa, għandu munqaru qisu mgħarfa.

Jixbah ftit lil tal-Paletta imma dan l-għasfur tant hu żgħir li joqgħod fil-pala t'idek.

Bil-Malti nistgħu nsemmuh Spatla!

Minkejja ċ-ċokon tagħha, l-iSpatla darbtejn f'sena tagħmel vjaġġ ta' iktar minn 8000km meta tpassi bejn ir-Russja u l-Indja!

Imma dan l-għasfur qiegħed fil-periklu li jispiċċa għax kull ma baqa' minnhom fid-dinja xi 200 par biss, u kull sena jonqsu iktar.

B'dir-rata fi żmien 10 snin id-dinja se titlef dil-pispisella rari.

Għalhekk, tim ta' esperti minn tmien għaqdiet (fosthom BirdLife International) ingħaqdu fuq missjoni ta' salvataġġ.

Bħalissa l-iSpatla tkun qed tbejjet fit-tundra tar-Russja.

Għalhekk it-tim marru hemm biex jiġbru l-bajd qabel ma jfaqqas, u jqegħduh f'inkubaturi li nbnew apposta fil-viċin.

Wara li jfaqqsu, il-flieles se jittieħdu f'ċentru fl- Ingilterra li nbena apposta biex irabbu dawn l-għasafar.

Meta l-frieħ ikunu kibru biżżejjed, jintelqu lura fis-salvaġġ ħalli jkomplu ħajjithom b'mod naturali.

B'dal-proġett l-esperti jittamaw li jsalvaw il-flieles kollha tal-iSpatla, u jekk l-esperiment jirrepetuh kull sena, ftit ftit il-popolazzjoni terġa' tikber.

U nkunu salvajna għasfur mill-1estinzjoni!

Ċirku Ċaw Ċaw!

tagħti dawl Il-Faqqiegħ Fanal Mycena ħadrani qawwi u tinstab fil-foresti ta' Sao Paolo fil-Brażil.

Iz-zokk tagħha huwa rqiq daqs lapes u miksi bil-ġel.

Fid- dinja hawn xi 71 tip ta' fungi li jixegħlu imma l-Mycena luxaeterna hija fost l-iktar li titfa' dawl qawwi.

Luxaeterna hija kelma bil-Latin li tfisser "dawl ta' dejjem" għax dal- faqqiegħ jixgħel lejl u nhar.

Dil-fjura hija rari ħafna u tinstab biss f'Réunion, gżira żgħira fl-Oċean Indjan.

Mingħajr dal-grillu, din il-pjanta tispiċċa minn wiċċ id-dinja għax ma jkollhiex min iġorr il-polin minn fjura għal oħra u b'hekk ma tifformax żerriegħa.

Dan huwa l-ewwel kas ċert ta' grillu li jġorr il-polin u jdakkar il-fjuri.

Ftit ilu ċ-Ċina ħabbret li se tagħlaq iċ-ċirkijiet kollha tal-annimali.

Kif tafu, fiċ-ċirku l-annimali jinħaqru ħafna biex jgħallmuhom jagħmlu l-bużullotti.

Għalhekk din aħbar tajba immens.

Nisperaw biss li għandhom pjan x'se jagħmlu bl-annimali li ħa jispiċċaw "bla xogħol".

Nispera ma jispiċċawx bla ħajja.

1estinzjoni = meta annimal jew pjanta jispiċċaw minn pajjiż, reġjun jew mid-dinja.

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p5

X'Nista' Nara Tgħid?

Ir-Russett Griż Grey Heron Ardea cinerea

Dan hu l-iktar komuni fost l-irsieset il-kbar li jidhru waqt il- passa.

Jidher f'waħdiet jew fi qtajja' (kultant kbar).

Meta jkun qed ipassi, ġieli jtir f'linja dritta u ġieli forma ta' V. Qatgħa Rsieset Griżi ttir b'dik il-qadfa kajmana jkun fiha tassew x'tara.

Mhux l-ewwel darba li xi qatgħa kbira tinżel fir-riservi tagħna.

Meta jiġri hekk, il-Bużaqq żgur ma jiħux gost għax l-irsieset imġewħin jagħmlu festa minnu.

Barra ħut, ir- Russett Griż jiekol żrinġijiet, insetti kbar u kultant anke xi ferħ t'għasfur u xi ġurdien.

Bis-saħħa tal-munqar twil u b'saħħtu, flimkien ma' għonq twil, jaħtaf il-priża f'ħakka t'għajn.

U saqajh huma twal biex jimxi fl-ilma bla ma jxarrab ir-rix.

Ir-Russett Griż mhux għasfur tal-Ewropa biss, għax insibuh ukoll fl-Afrika u fl-Asja.

Il-bejtiet tagħhom jibnuhom f'siġar għoljin, ġeneralment qrib l-ilma.

Wara li jgħaddi ż-żmien tal-bejta, ħafna rsieset ipassu lura lejn l-Afrika.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Is-Serp Iswed la hu velenuż u lanqas perikoluż.

Huwa mħares bil-liġi u huwa parti mill-fawna interessanti u bżonnjuża ta' pajjiżna.

Ma nħallux l-injoranza tirbaħ fuq in-natura.

Nirien fis-Salina!

Bufula tal-Qasab Reed Warbler

Ftit ġranet ilu xi ħadd ħaraq medda kbira ta' qasab li kienet qed tikber fis- Salina.

Is-Salina hija waħda mill-ftit wetlands li baqa' f'Malta, u f'parti minnha kien hemm roqgħa sabiħa ta' Qasbet ir-Riħ.

Hawnhekk bejtet diversi drabi l-Bufula tal-Qasab, u f'Malta ftit hawn postijiet fejn ibejjet dan l-għasfur.

F'dawk l-inħawi tbejjet ukoll il-Bufula tal-iMrewħa, il-Bufula Sewda u l-Bufula tal- Għollieq.

Hemmhekk jgħix ukoll tip ta' ġurat li f'Malta f'dal-post biss jinstab, u fil-fatt jismu l-Ġurat tas-Salina.

Imma issa, kif taraw mir-ritratt, din il-medda qasab saret irmied għax xi vandalu għoġbu jaħraq il-post.

Min jaf kemm ħaseb li huwa cool jagħmel bravura bħal dik!

U mal-qasab naturalment għosfru l-bejtiet u l-bajd u l-flieles u l-insetti li kien hemm qalb il-qasab.

Is-sena d-dieħla l-qasab probabbli jerġa' jikber, imma min jaf l-għasafar jerġgħux ibejtu.

Tgħid das-sajf tħalluni ngħix bi kwieti bħalma jien inħalli lilkom?

Ċiefċiefogu!

Reġa' wasal is-sajf, u reġa' wasal iż-żmien li nagħmlu dik il-ħarġa li tant minnkom tistennew: il-ħarġa bil- lanċa!

Dil-ħarġa nagħmluha filgħaxija mhux biex nevitaw ix-xemx taħraq, imma għax dak huwa l-ħin li jibda dieħel iċ-Ċief.

Ċief huwa tajr tal-baħar li jbejjet fis-sisien u l-irdumijiet.

Aħna ħa mmorru dawra sa taħt Ta' Ċenċ, ħalli ngawdu ċ-Ċief dieħel lejn l-art.

Intervista ma' Fjura

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p6

data indumu Prezz merħBa

ċemPlu

Il-Ġimgħa 8 Lulju 2011 xi 3 sigħat €5 kull persuna Membri Klabb Ħuttaf* u l-familja.

21347644/5/6 (ħin tax-xogħol)

Għal dil-ħarġa tridu tibbukkjaw għax post fuq il-laneċ huwa limitat.

Tingħataw iktar dettalji meta ċċemplu.

Żmien biex tibbukkjaw għandkom sat-Tlieta 5 ta' lulju, imma aħsbulu għax il-postijiet jinħatfu.

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult.

Tibagħtux flus bil-posta: il-ħlas isir fil-post.

Jekk il-baħar jagħmlilkom id-deni, tieklu xejn sa tliet sigħat qabel il-ħarġa.

Is-Sagħtar

X'jismek?

Jisimni Sagħtar, u bl-Ingliż jgħiduli Mediterranean Thyme.

Inti 1indiġenu jew barrani?

Jien ili ngħix Malta minn qabel Malta kien jisimha Malta!

X'ambjent tgħix fih?

Jiena tini x-xagħri u ttini xejn.

Nikber qalb il-blat, u dik il-ftit ħamrija biżżejjed għalija.

Allura x-xemx ma ddejqekx?

Lanqas xejn, anzi jien niftaħ il- fjuri meta tibda żżid is-sħana, jiġifieri għall-ħabta ta' Ġunju.

Kif tgħix f'dik in-nixfa?

Peress li għandi weraq żgħir, ma tantx nitlef ilma minnu.

Għandek xi ħaġa speċjali?

Tiċċajta!

L-ewwelnett il-weraq tiegħi jarmi riħa taqsamlek qalbek bil-fwieħa.

U l-fjuri tiegħi jiġġennen għalih in-naħal u jagħmel għasel tajjeb minnu.

Għandek xi problemi?

Xi nies għadhom iqaċċtuli l-friegħi biex iżejnu l-presepji, imma iktar jinkwetawni trakkijiet li jiġu jarmu t-terrapien fix- xagħri, għax jordmuni!

Grazzi ħafna.

Ħaġa żgħira, ħi.

1 indiġenu = pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra.

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p6

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p7

Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin?

Iktbilna u naraw naqdukx.

Naturalment, ħafna ħarġiet tal-magażin m'għadx baqa' kopji tagħhom, imma forsi ma tafx kif insibu dak li trid.

Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox).

Il-Ħuttafa

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p8

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p8

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p9

Kwakka Il-Kwakka (Night Heron) hija tip ta' russett.

Kif jidher mir-ritratt, hija tħobb il-kumpanija u spiss tpassi fi qtajja'.

Ritratt ta' Victor Falzon

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p11

Skont ix-xhur il-bur…

ħarsa lejn xi bidliet li jgħaddi minnhom bur salmastru minn staġun għal ieħor.

Bur salmastru x'jaħbat?

Għandek hawn, għaġeb!

Il-Ħuttafa 104 • Ġunju 2011 • p12

rebbiegħa u sajf Fis-sħana tas-sajf, ħafna mill-ilma jevapora u jsir ħafna iktar mielħa.

L-ilma jitbaxxa u ma jibqax jinfed mal-baħar.

L-għadira tista' tinfired f'numru ta' għadajjar żgħar, li iktar jinxfu malajr - l-annimali li jinqabdu fihom jew imutu jew joħorġu jew jindifnu fit-tajn qabel ma dan jinxef il-wiċċ tiegħu.

ħarifa u xitwa Bix-xita l-għadira timtela sew u tista' tfur.

Kultant jifforma kanal għall-baħar, li minnu xi annimali tal-baħar jistgħu jgħumu għal ġo l-għadira.

L-ilma issa jkun ħafna inqas mielaħ.

Xi pjanti jispiċċaw bl-ilma mal-għeruq.

Max-xtut nidjin jikbru pjanti tax- xitwa; oħrajn jinxfu.

Mad-dawra xorta tibqa' xi art niedja.

L-għadira ma tinfidx mal- baħar.

Nixxigħat ta' ilma xita jferrgħu fl- għadira.

L-ilma tal- bur jinfed mal-baħar.

Jitfaċċaw gżejjer żgħar.

Xi gżejjer jegħrqu.

Pjanti differenti jikbru skont kemm ikunu bogħod mill-ilma.

Jiffurmaw għadajjar żgħar.

Xi pjanti jispiċċaw fl- ilma.

Xi gżejjer jiffurmaw.

Meta morna l-Għadira…

Rajna xi kamaleonti u ħadnielhom ir- ritratti.

Mill-ħajd rajna l-għasafar bla ma huma raw lilna.

ltqajna

Il-ħarġa għall-Għadira

tat-8 Mejju 2011 kienet suċċess.

Wara li tal-karozzi, l-venda l-ewwel ġbidna lejn Ta' Biskra, biċċa xagħri sabiħ li qiegħed viċin tar-riserva.

Hemmhekk gawdejna ftit il-flora ta' dan l-ambjent sinjur - bħalissa kien qed jiftaħ is-Sagħtar - u minn fejn konna kellna wkoll veduta tajba tar-riserva naturali minn barra.

Imbagħad komplejna nimxu u dorna d-dawra kollha tal-Għadira.

Imbagħad dħalna fir- riserva u tlajna fiċ-Ċentru.

laqgħetna

l-veduta sabiħa tal-Għadira, kif ukoll dik ta' Agrett Abjad akkumpanjat minn par Fras-servjenti.

Kien hemmhekk li tawna l-aħbar sabiħa li dak l-istess par kien għadu kemm bejjet fir- riserva għall-ewwel darba f'Malta.

Minħabba li konna ftit membri u familji mhux ħażin, inqsamna f'żewġ gruppi iżgħar biex inqas nagħmlu impatt fuq l-ambjent delikat tar- riserva naturali.

Aħna u mixjin smajna l-Bufula tal-Għollieq tgħanni, u l-Bufula tal-iMrewħa tiżżippja fuq

Imbagħad dħalna nittawlu mill-ħajd, minn fejn rajna l-Fras- servjent u l-Agrett Abjad minn angolu differenti, u anke Glalez Suwed u Monakell.

Aħna u mexjin lura rajna Kamaleonti fis-siġar tal- Bruk.

Dan ma tantx ha gost bir- ritratti li bdejna noħdulu u malajr sparixxa fis-siġra.

L-Għadira hija veru ġawhra naturali, kellu bżonn nagħmlu ħarġa għal hemmhekk kull xahar!

Grazzi

li ħadu lil-Leaders ħsiebna, dawruna u għallmuna.

Xtaqt mort imma kelli ħafna ħowmwerk.


Xi Faqqus il-Ħmir għadu bil-fjuri, imma mimli wkoll blalen lesti biex jisparaw iż- żerriegħa!

Ħej Ħuttaf !

Dan l-aħħar mort ftit filgħaxija sa xatt il-baħar.

Ridt noqgħod daqsxejn għall-kwiet nisma' l-ħoss tal-mewġ żgħir iċafċaf fuq ir-ramel.

Imma x'tisma' tisma'!

Kien hemm kjosk li fetaħ damdim ta' mużika li beda jregħedli snieni - naħseb anke minn Sqallija semgħuh!

spiċċajt qomt u mort infittex il-kwiet x'imkien ieħor.

Mhux faċli ssib il-kwiet f'Malta, għax pajjiżna storbjuż.

Malta żgħira u mimlija nies.

U mimlija traffiku, eluf ta' karozzi u muturi li jagħmlu l-istorbju - hawn xi mġienen li jbagħbsu fil-magna biex iktar tagħmel ħoss.

U hemm l-ajruplani.

Dawn ukoll jagħmlu ħsejjes tal-biża' huma u telgħin u niżlin fl-ajruport.

Fis-sajf il-baħar jimtela spidbowts, li anke minn taħt l-ilma tismagħhom sejrin Mmmmmmm!

Min jaf il-ħut miskin.

U ma' dawn inżidu l-ħsejjes tal-magni mostri li jħaffru l-blat, u ċejsers,

senders u drilers, u sireni u ħornijiet, u kunċerti fil-miftuħ u diskos, u spikers, radjijiet u televixins jgħajtu, u murtali tal-bomba, u snieter tal- kaċċa, u klieb jinbħu fuq il-bjut.

Tassew aħna art storbjuża.

Meta nsemmu t-tniġġis is-soltu naħsbu fl-iskart, dħaħen tal-fabriki, eċċ.

Imma anke l-istorbju huwa tniġġis.

Mhuwiex tniġġis li tarah, imma huwa tniġġis li "jħammeġ" il-kwiet u jfixkel il-moħħ.

U jista' jmarradna wkoll.

Ħasra li f'Malta it-tniġġis tal-istorbju ma nagħtux kasu.

Lanqas liġi sura

m'għandna fuq dawn l-affarijiet.

Tgħid nitgħallmu?

U min jaf l-annimali kemm ifixkilhom l-istorbju tagħna.

Darba kelli ħemster u kont qed nitimgħu, u dak il-ħin faqqa' murtal

qawwi.

Jien u l-ħemster it-tnejn qbiżna bil- qatgħa, bid-differenza li l-povru ħemster miet bil-qatgħa!

Miskin, kien jismu Bloggs.

fuq l-istorbju u fuq Bloggs.

Komplu gawdu l-vaganzi, toqogħdux fix-xemx, u ftakru: ix- xatt u l-baħar ħalluhom pinna b'rispett ta' min jgħix fihom.

mal-faċċata

Il-Bufula tal-iMrewħa (Zitting Cisticola) hija għasfur daqs nitfa imma b'ħafna enerġija.

Hija waħda mill- għasafar li jbejtu f'Malta u l-bejta tibniha f'ħaxix għoli, xewk u arbuxxelli.

Tħobb tgħanni waqt li ttir u tagħmel Tsipp… Tsipp… Tsipp…Tsipp!

Ritratt ta' Nicholas Galea

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid?

X'nista' nara tgħid?

Kemm kibru t-tfal Rajna mal-elf waħda Ktieb ġdid Il-baħar tagħhom ukoll Intervista ma' fjura Stalaktiti u stalagmiti Għerien Agħti kulur Arti u ritratti Tgħidx ħmerijiet!

il-kumitat

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Awwissu 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ir-Ramla l-Ħamra tirbaħ!

ħ

iji

Ir-Ramla l-Ħamra t'Għawdex hija waħda mill-ikbar ramliet fil- Gżejjer Maltin.

Hija wkoll waħda mill-isbaħ, u dan għaliex s'issa għadha fi stat naturali mhux ħażin.

F'dal-post jiffurmaw l-għaram tar-ramel (sand dunes), ambjent rarissmu f'pajjiżna, u li fih jgħixu pjanti u annimali rari.

Kif taraw minn dar-ritratt sabiħ mill-ajru, madwar dir-ramla hemm ukoll ħafna kampanja sabiħa, bi ftit li xejn bini.

Imma ftit snin ilu xi ħadd talab permess biex jibni 23 villa mal-ġenb tal-għolja, biex imbagħad s'intendi jbigħhom u jsir miljunarju.

Għall-ewwel il-MEPA tatu l-permess, imma b'xorti tajba l-affarijiet ma kinux saru sew u l-permess inżammlu.

Fl-aħħar, ftit ġranet ilu, il-MEPA remiet għal kollox dil-ħniżrija ta' pjan (ħaġa li kien missha għamlet mill-ewwel).

B'hekk ir-Ramla l-Ħamra ħa tibqa' sabiħa u naturali għas-snin li ġejjin.

Ritratt ta' Aron Tanti

Reġa' bejjet il-Bilblun.

Il-Bilblun (Tawny Pipit) mhuwiex għasfur rari, is-soltu narawh fir-rebbiegħa jew fil-ħarifa, jagħmel xi ġurnata jew tnejn u mbagħad ikompli triqtu lejn l-Italja jew l-Afrika.

Imma dir-rebbiegħa dan l-għasfur anke bejjet.

Il-Bilbluni jħobbu l-beraħ bla siġar, u jbejtu fl-art qalb il-ħaxix u l-ġebel.

Żewġ berdwoċers akkaniti, Ray u Nick Galea, għamlu ħafna ġranet josservaw Bilblun jgħanni u jitbellah fix-Xagħra l-Ħamra, u ssuspettaw li kien bil-bejta.

U hekk kien, għax wara ftit ġranet sabu l-bejta li taraw fir-ritratt, b'erba' frieħ sufin!

L-aħħar li nafu li bejjet il-Bilblun f'Malta kien fl-1993, kważi 20 sena ilu.

Għalkemm jismu Bilblun, huwa proprju tip ta' pespus, mhux tip ta' bilbla.

Ħe, nisperaw li għal dejjem ta' dejjem.

U nisperaw li l-ġennata ta' Ħondoq ir-Rummien ukoll jarmuha.

Il-bejta bil- flieles tal-Bilblun.

Tnejn minnhom jidhru bil-ġuħ!

X'għandna mid-dinja?

Il-ħajwej MHIX se ssir

F'Il-Ħuttafa 103 konna ġibna li fit- Tanżanija jgħaddu ħajwej minn nofs is-Serengeti, park enormi minn fejn kull sena jpassu mat-tliet miljun wildebeest, żebri u annimali oħrajn.

Imma f'laqgħa li saret f'Ġunju, il-gvern tat-Tanżanija ħabbar li l-ħajwej mhix se ssir u se jħallu l-park kif inhu.

Minflok, se jtejbu xi toroq oħrajn li jduru mal-park ħalli t-turisti jkollhom servizz aħjar.

Id-deċiżjoni ħaduha biex ma jisfrattawx il-komunitajiet ta' nies li jgħixu fil-park, kif ukoll il-passa famuża bejn is-Serengeti, u l-Masai Mara (fil-Kenja).

Full marks għat-Tanżanija: eżempju perfett ta' kif tista' taqdi l-bniedem bla ma tisfratta n-natura!

Fjamingi fil-periklu

Veru ħa joħdulna l-ilma?

Hekk qrajt f'Il-Ħuttafa.

Erġajna fit-Tanżanija, fejn hemm proġett ieħor li jhedded in-natura.

Hemm kumpanija li trid tieħu l-ilma ta' Lake Natron, għadira kbira fejn ibejtu żewġ miljun Fjamingu Sekond (Lesser Flamingo)!

It- Tata Chemicals trid l-ilma tan-Natron għax fih ħafna ġir li tajjeb biex minnu jagħmlu t-trab tal- ħasil u jbigħuh.

Imma l-Fjamingu Sekond ukoll għandu bżonn dan l-ilma biex jirgħa hu u jżoqq liż-żgħar!

Dawn it-tip ta' għadajjar melħin huma rari ħafna, tant li tliet kwarti tal-Fjamingi Sekondi tad-dinja jbejtu fin-Natron.

Jekk tinqered din l-għadira m'għandhomx fejn imorru.

Fil-kwistjoni tal-ħajwej, lit-Tanżanija tajnieha

Tgħid f'din ħa tieħu 0?

Ħafna bliet fl-Ewropa qed jieħdu miżuri biex inaqqsu l-użu tal-karozzi, li huma waħda mill-ikbar kawżi ta' tniġġis tal- arja.

Ħafna toroq f'dawn l-ibliet issa tista' tgħaddi bir-rota biss.

Fit-toroq fejn tista' tgħaddi bil-karozza, għollew il-liċenzja u naqqsu l-postijiet fejn tipparkja biex inqas nies jitħajru jużaw il- karozza.

Fil-Ġermanja għamlu toroq fejn tista' tidħol bil-karozza biss jekk il-vettura tiegħek tarmi livell baxx ħafna ta' CO2.

B'xorti ħażina f'Malta għadna m'aħniex nagħtu kasha wisq dil-ħaġa, u flok ma nċekknu l-karozzi iktar donnhom qed isiru moda l-1SUVs.

X'hemm ġdid?

Naħseb minn dan jagħmlu l-kuskus.

Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar

Il-Kuskus tat-Tikek Spilocuscus wilsoni (Blue-eyed Spotted huwa Cuscus) 2marsupju li sabuh fil- foresti tal-Papua New Guinea.

Normalment il-marsupji ma jgħixux imma dan fis-siġar l-annimal grazzjuż jgħix fis-siġar fil-foresti tropikali tal-Papua New Guinea, u mkien iktar fid-dinja.

X'diżgrazzja kbira li qed jaqtgħu s-siġar f'dawn il-foresti!

Jew mill-ġenn ta' moħħok!

Fil-baħar jeżistu kanali fondi ħafna (trenches) li sa ftit ilu x-xjenzati kienu jaħsbu li ma fihomx annimali għax huma bogħod wisq mid-dawl tax- xemx.

Imma riċenti sabu speċi ta' snailfish f'kanal bejn il-Peru u ċ-Ċile li huwa fond 7km!

Dil-ħuta twila 25ċm. qisha marżepp u Tgħix f'baħar dlam ċappa u flok tara, għandha sensi f'rasha li bihom tħoss iċ-ċaqliq fl-ilma.

Meta tħoss ċaqliqa, is-snailfish tiġbed l-ilma ġo ħalqha bit- tama li tibla' l-priża.

Dil-ħuta tant għadha ġdida li għadhom ma tawhiex isem xjentifiku!

1SUV = Sport Utility Vehicle, tip ta' karozza kbira u goffa popolari mal-Amerikani; taħli immens u tniġġes ħafna.

2marsupju = tip ta' mammiferu li meta jitwildulu ż-żgħar iżommhom ġo speċi ta' but taħt żaqqu; l-iktar marsupji famużi huma l-kangarù.

X'Nista' Nara Tgħid?

Għal nofs is-sajf jibdew jidhru sew l-ewwel sinjali tal-

passa tal-ħarifa, speċjalment bil-preżenza tal-għasafar tax-xtut, bħall-Pispisella Ħamra.

Din tidher daqshekk kmieni peress li tbejjet fit-1tundra tas-Siberja u hemmhekk is-sajf qasir ħafna.

Dawn l-għasafar ikun fadlilhom biċċa sew x'jaqdfu peress li dawn jibqgħu niżlin lejn l-Afrika.

Hemm pispisell li jpassi lejn il-Majjistral tal-Asja u anke lejn l-Awstralja!

L-aħjar post fejn tara l-Pispisella Ħamra f'Malta hu fir- riserva naturali tal-Għadira, fejn ġieli jkun hemm qtajjiet imdaqqsin minnha.

Hawnhekk jgħaddu ħafna ħin ifittxu d-dud u ikel ieħor fit-tajn u l-ilma baxx.

L-għasafar tal- plajja mhux dejjem faċli tagħrafhom meta tkun berdwoċer ġdid, peress li hemm speċi jixxiebħu.

Fil-każ tal-Pispisella Ħamra, jgħinek żgur il-munqar milwi 'l isfel, u jekk tinzertaha bl-ilwien tas-sajf, il-kulur ħamrani tar-rix ma tiżbaljahx.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1tundra = wesgħat kbar ta' art fin-naħa ta' fuq tad-dinja, l-iktar fil-Kanada u fir-Russja.

Minħabba l-kesħa, l-art tkun iffriżata għal ħafna mis-sena, u siġar ma jikbrux.

Kemm kibru t-tfal!

Flieles tal-iSpatla li qrajna dwarha fl- aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa.

Kemm aħna kuntenti u kburin, B'dawn l-ewwel Fras-servjenti Maltin.

Tiftakruhom il-Fras-Servjenti li bejtu l-Għadira dir-rebbiegħa?

Tiftakru għednielkom li kellhom erba' flieles?

Tiftakru għednielkom ukoll li l-flieles bdew jikbru ġmielhom?

Dan huwa ritratt riċenti ta' tlieta minn dawk il-flieles.

Kemm kibru hux.

Saru daqs il-ġenituri tagħhom u jtiru tajjeb, l-erbgħa li huma.

Kull ma baqgħalhom hu li daharhom isir iswed u saqajhom isiru ħomor.

Issa fil-ħarifa nisperaw li jpassu lejn l-Afrika.

Min jaf is-sena d-dieħla jiġux lura.

Ktieb ieħor favoluż mill- BirdLife.

Ħa jkolli nixtrih!

Eh iva, u ħa jkolli nitgħallem naqra.

Rajna mal-elf waħda!

Membri u familji ta' Klabb Ħuttaf igawdu u jieħdu r-ritratti taċ-Ċief minn fuq waħda mil-laneċ.

Nhar il-Ġimgħa 8 Lulju 2011 iltqajna ċ-Ċirkewwa fis-6.30pm.

Bħal kull sena l-ħarġa bil-lanċa issir f'Lulju minħabba li, kif qalilna l-espert taċ-Ċief John Borg, f'dawn il-ġimgħat iċ-Ċief ikun qed ibejjet fl- irdumijiet.

Konna grupp sabiħ ta' membri u l-familji tagħhom, u mlejna żewġ laneċ.

F'waħda miż-żewġ laneċ telgħu magħna kru tat-Travel Channel li ġibdu xi filmati matul il-ħarġa.

Tlaqna fis-7.15pm għal Ta' Ċenċ fejn hemm l-akbar kolonja ta' Ċief ibejjet fil-Gżejjer Maltin.

Ilmaħna l-ewwel 1raft fil-bogħod għal xi 7.45pm.

Bil- mod ersaqna viċin tagħhom u l-baħar kalm għen biex nosservaw u anki nieħdu r-ritratti taċ-ċief.

Sakemm wasalna Ta' Ċenċ komplejna naraw iżjed rafts jiffurmaw madwarna, u b'kollox rajna xi 1000 Ċiefa.

Ma' nżul ix-xemx uħud mir-rafts ingħaqdu taħt is-sies u għal ftit ħin fis-skiet smajna l-għajta taċ- ċiefa, li tixbah tarbija tibki.

Meta dorna lura, żewġ Gawwijiet Primi għaddew minn fuqna fil-għoli, f'kuntrast mal-mijiet ta' ċief f'wiċċ l-ilma

jistennew biex jidħlu fil-bejtiet fid-dlam.

Mad-9.15pm wasalna lura ċ-Ċirkewwa fejn, kuntenti bin-numri kbar ta' ċief li rajna, temmejna l-attività.

1raft = grupp ta' tajr tal-baħar miġburin f'wiċċ il-baħar; kultant raft ikun fiha mijiet ta' għasafar.

Qabel jidlam, iċ-Ċief iħobb jirraftja kif jidher fir-ritratt ta' fuq nett.

Il-BirdLife għadha kemm ħarġet ktieb ġdid fuq l-għasafar.

Ktieb li jiġbor fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu jew li kienu jbejtu fil-Gżejjer Maltin.

Ktieb ta' 380 paġna Bil-kulur minn qoxra sa qoxra Miżgħud b'iktar minn 470 ritratt Xogħol ta' 4 awturi u 44 fotografu Tagħrif fuq 77 speċi

Jekk tħobb l-għasafar u n-natura Maltija MA TISTAX toqgħod mingħajru dal-ktieb.

Ixtrih qabel jinħatfu l-kopji kollha!

Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33.

Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5.

'Il quddiem ikun għall-bejgħ ukoll mir-riservi naturali.

U jekk tordnah sal- 31 Awwissu jiġik €25 biss.

Xi ħut għandu iktar minn isem wieħed.

Per eżempju ċ-Ċippullazza bl-Ingliż jgħidulha wkoll Red Scorpionfish.

Intervista ma' Fjura

Stalaktiti u stalagmiti

Stalaktiti u stalagmiti huma bħal pilastri tal-ġebel li jiffurmaw mas-saqaf u mal-art ta' xi għerien.

Kif jiffurmaw?

Is-saqaf tal-għar

Mas-saqaf tifforma qatra ilma.

Dil-qatra tkun għaddiet mill-blat tas- saqaf u fiha jkollha ftit ġir maħlul.

Mas-saqaf jibqa' ftit ġir.

GĦAXAR

Il-ġir li jinġabar mas-saqaf jagħqad, u ftit ftit tifforma stalaktita li tikber imdendla 'l isfel.

Il-qatra taqa' bil-bqija tal- ġir fiha.

X'għandek fuq rasek?

Mur paġna 9 u tkun taf!

Il-qatra tinqasam fl-art u fil-post fejn taqa' tħalli warajha ftit ġir.

Bl-istess mod mal- art tifforma stalagmita li tikber 'il fuq.

L-art tal-għar

Kultant l-istalaktiti u l-istalagmiti tant jitwalu li jiltaqgħu fin-nofs u jsiru kolonna waħda naturali mill-art sas-saqaf!

Il-Kappara

X'jismek?

Jisimni Kappara, bl-Ingliż Caper, bit-Taljan Cappero, bil-Latin Capparis, bl-iSpanjol alcaparro, bl-Għa…

Isma' inti 1indiġena jew 2aljena?

Maltija minn ruħ ommi, nannti, bużnannti u buż-buż-buż-buż- buż-buż-…

Allura inti x'ambjent tħobb tikber fih?

Jien art ċatta ma togħġobnix, nippreferi nikber imxabbta ma' xi sies wieqaf, u anke mas-swar.

Tħobb ix-xemx jew id-dell?

Xemx u sħana nogħxa fihom, għalhekk fis-sajf nixxala bil- fjuri.

Jogħġbuk il-fjuri tiegħi?

Immens, imma issa għidli: kif ma tinxifx f'dis-sħana?

Eee ħijjos, għax jien il-weraq tiegħi jaħżen l-ilma fih.

U għandek xi problemi?

Iva għandi!

Peress li n-nies iħobbu jikluli l-blanzuni, spiss iżarmawni u ma jħallulix fjura waħda.

Ħeqq, jien il-fjuri għandi bżonnhom, inkella ma nkunx nista' nagħmel żerriegħa, hux.

Għandek raġun.

Grazzi ħafna.

Ta' xejn, ruħi.

1 indiġenu = pjanta jew annimal li minn dejjem kienu jgħixu f'ċertu post, u ma nġabux hemm mill-bniedem 2 aljen = pjanta jew annimal li jkun ġabhom il-bniedem minn art oħra; il-maqlub ta' indiġenu.

Anke jien aljen!

ambjenti maltin

Did-darba se nagħtu ħarsa lejn ambjent ieħor f'Malta li ma tantx hu komuni: l-għerien.

Kif isiru l-għerien?

Ħafna mill-blat ta' Malta huwa limestone, blat li ma tantx hu iebes u li anke x-xita taffettwah.

L-ilma tax-xita mhuwiex kompletament pur, għax bid-1dijossidu tal-karbonju li jsib fl-arja jinbidel u jsir ftit aċiduż.

Mhux xi aċtu qawwi, però qawwi biżżejjed biex xi blat iħollu bil-mod il-mod.

Il-blata tibda ftit ftit titħaffer u titmermer, u jinfetħu fiha xquq u fetħiet.

Biż-żmien, uħud minn dawn ix-xquq jikbru u jiffurmaw għerien.

F'Malta m'għandiex ħafna għerien fondi, però għandna diversi għerien żgħar li huma interessanti.

Fost dawn insibu Għar il-Friefet, Għar Ħasan u Għar Dalam.

F'Għar Dalam tista' tara diversi stalaktiti u stalagmiti.

Dawn jiffurmaw meta l-ġir li jkun inħall mill-blat jerġa' jinġabar fejn l-ilma jqattar mis-saqaf tal-għerien (ara wkoll paġna 8).

X'jgħix fihom ?

Minħabba li l-għerien ikunu mudlama, pjanti ftit li xejn ħa ssib peress li dawn iridu d-dawl.

Imma xi annimali tgħallmu jgħixu fl-għerien, u l-aktar famużi huma l-friefet il- lejl.

Ħasra li ħafna nies jibżgħu minnhom (forsi raw xi films tal-vampiri!) għax il-friefet il-lejl ma jagħmlux ħsara, anzi huma mammiferi affaxxinanti.

Ħafna friefet il-lejl isibu l-ikel b'widnejhom flok b'għajnejhom!

Il-farfett il-lejl jagħmel bħal tisfir għoli ħafna u skont kemm u kif jisma' d-diwi ta' dan it-tisfir, il-farfett il-lejl ikun jaf eżatt x'hemm madwaru, anke fid-dlam ċappa tal-għerien.

Dat-trikk jgħidulu echolocation.

F'Malta għandna 11-il speċi ta' friefet il-lejl.

Kollha huma protetti bil-liġi, imma xorta huma mhedda, u waħda mir- raġunijiet hi li l-ambjent tagħhom huwa rari f'pajjiżna.

Barra friefet il-lejl, fl-għerien hemm diversi ħlejjaq oħrajn, speċjalment 2invertebrati.

Uhud min dawn huma 3endemici, fosthom tip ta' ħanżir l-art.

Għerien

Id-daħla ta' Għar Dalam, għar popolari mat-turisti u anke mal-Maltin.

Dan l-għar fond mhux ħażin, imma parti minnu biss miftuħa għall-publiku, għax aktar 'il ġewwa jidjieq u jsir perikoluż.

Nieħdu ħsiebhom

Għawdex

Hemm ukoll diversi għerien taħt is-sisien li d-daħla tagħhom qiegħda mal-baħar, bħal Blue Grotto.

Hemm ukoll għerien mgħarrqin għal kollox fil-baħar, u trid tkun għaddas tajjeb biex tidħol fihom.

tal-għerien spiss

jeħtieġu l-kundizzonijiet partikolari li jinstabu hemmhekk, diffiċli għalihom jgħixu f'postijiet ohra.

Minħabba li ftit għandna għerien f'Malta, ħafna minn dawn l-ispeċi qegħdin fil- periklu li jispiċċaw.

Important għalhekk, li nħarsu u naprezzaw l-għerien

Maltin u posthom fin-natura ta' pajjiżna.

Għaxar għerien 1 Għar Ilma 2 Għar Siekel 3 Għar ta' Xerri 4 Għar ta' Ninu 5 Għar il-Kbir 6 Għar tal-Girgenti 7 Għar Mirdum 8 Għar Ħasan 9 Għar Dalam 10 Għar il-Friefet

1 dijossidu tal-karbonu = carbon dioxide (CO2), wieħed mill-gassijiet li nsibu fl-arja 2 invertebrati = annimali li m'għandhomx sinsla tad-dahar, bħal insetti, bebbux, eċċ. 3 endemiku = pjanta jew annimali li ssibhom f'post jew reġjun wieħed biss fid-dinja

Il-bieraħ ippruvajt niddendel bħal dan, imma waqajt u ġejt għal rasi.

Faqqus il-Ħmir

Jekk m'għandekx aħdar tista' ġġibu billi tħallat l-isfar u l-blu.

Ibda' dejjem bil-kulur iċ-ċar (f'dal-kas huwa l-isfar) u ftit ftit żid fuqu l-kulur is-skur (il-blu).

B'hekk tikkontrolla kemm l-aħdar ħa jiġik skur.

Jiena qed nuża sistema bit-tikek.

Jekk tħares lejha mill- bogħod tidher ħadra.

Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna.

Importanti li r-ritratti jkunu tagħkom.

Ibagħtuhom jpeg fl- imejl t'hawn fuq.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15

Agħti kulur lill-istampa.

XAĦMET L-ART Dianne Portelli 17

BAĦRIJA TAT-TENGĦUD Thomas Schembri 8

Ma, ir-raġel tal- BAĦRIJA x'inhu?

Ngħidu BAĦRIJA RAĠEL.

Grazzi Dione Caruana ta' xi tagħrif li tana.

Iċ-Ċikloża hija waħda mill-brimb li jgħidulhom orb spinners jew orb weavers.

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Is-siġra tal-oljandru ġġib il-wirdien.

Din waħda minn dawk il-ħmerijiet li jinħolqu meta n-nies jaqilbu t-tagħrif ta' taħt fuq!

L-Oljandru hija siġra sabiħa, tikber forma ta' arbuxxell kbir, b'weraq twal, dojoq u ħodor skuri.

L-Oljandru jħawluh ħafna fit-toroq u fil-ġonna pubbliċi għax huwa dejjem-ħadran u jagħmel ħafna fjuri roża, ħomor jew bojod.

Minbarra l-isem Oljandru, dis-siġra hawn min isejħilha Siġra tal-Wirdien, u s'intendi ħafna nies jaħsbu li jgħidulha hekk għax iġġib il-wirdien.

Imma l-verità hija eżatt il-maqlub, għax dari l-Oljandru kien jintuża biex joqtol il-wirdien!

Għax il-wirdien jiekol kollox, speċjalment affarijiet li fihom is-cellulose (dik is-sustanza li magħmul il-weraq minnha).

Allura kienu jaqtgħu ftit weraq tal-Oljandru u jpoġġuh fejn hemm il-wirdien.

Il-wirdien kien inaqqar il-weraq, u peress li l-meraq ta' dis- siġra huwa velenuż, il-wirdien imut!

U bilħaqq, jekk tiċċappas bil-meraq tal-oljandru, togħrokx għajnejk u tmissx ħalqek.

Aħsel idejk, dak kollox.

Qed taraw kif il-ħmerija qalbet il-verità bil-kontra!

Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna

Iċ-Cikloża

Iċ-Ċikloża hija brimba żgħira.

Tagħmel għanqbuta raddiena u fiha taqbad insetti żgħar li jeħlulha magħha.

Matul il-ġurnata ħafna brimb joqgħod rieqed f'moħba tal- ħarir f'xi rokna tal-għanqbuta.

Imma ċ-Ċikloża tistaħba f'nofs l-għanqbuta bla ma tibni moħba xejn.

Il- fdalijiet tal-insetti li tiekol iddommhom f'ringiela u tħalli post vojt fin-nofs biex toqgħod hi fih.

Il-kuluri tagħha huma taħlita ta' iswed, kannella skur, kannella ċar u abjad, u jagħtuha kamuflax perfett.

B'hekk meta hi tpoġġi qalb il-frak u l-fdalijiet taħsibha parti minn das-serbut ta' skart.

B'hekk iċ-Ċikloża tinħeba, allavolja tkun mikxufa għal kollox!

Ma, għaliex jgħidulha ċikloża?

Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart li bniet fl-għanqbuta.

Araw il-kulur tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart.

Kemm ġabret imbarazz!

Ma nafx ruħi.

Forsi tħobb iċ- ċikkulata roża!

Ċikloża

issib Fil-websajt aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel għażiża l-għaqda tagħna, u ħafna tagħrif ieħor.

Websajt mimlija tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing.


Il-Kuċċarda narawha l-iktar f'Mejju u f'Settembru.

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid?

X'nista' nara tgħid?

Ktieb Ġdid Bis-Saħħa tagħkom Dinja Waħda Is-Slaten tas-Smewwiet Attività Kompetizzjoni Intervista ma' fjura Il-Buskett Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet!

il-kumitat

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Ottubru 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħbieb Ħuttaf !

X'għandna?

X'daqsxejn ta' ritratt dan eh!

Din hija Kuċċarda

u r-ritratt ħadu l-ħabib tagħna Aron Tanti waqt li kien berdwoċing fil-Buskett.

Il-Buskett huwa post tal-ġenn għat-tajr tal-priża.

Xi tkun dil-priża?

Ħafifa.

Priża hija annimal li jinqabad u jittiekel

minn annimal ieħor.

Ħafna għasafar jaqbdu annimali żgħar biex jikluhom jew biex jitimgħuhom lill-frieħ tagħhom: Għasfur tal-Bejt li jaqbad xagħat, żanżarell li jaqbad nemusa, ċikonja li tabqad żrinġ, pengwin li jaqbad ħuta.

Xi ftit jew wisq dawn huma kollha għasafar tal-priża.

Imma meta n-naturalisti jitkellmu fuq "tajr tal-priża" (bl-Ingliż birds of prey) ikunu qed ifissru grupp speċjali ta' għasafar.

Dan huwa l-grupp li fih l-ajkli, l-isqra, l-avultuni u l-kokk.

It-tajr tal-priża malajr tagħrafhom għax għandhom munqarhom milwi 'l isfel bħal ganċ, u għandhom dwiefer ukoll qishom grampuni ppuntati.

U kważi kollha għandhom għajnejhom kbar u vista eċċellenti (mhux bħal tiegħi mela!).

Il-munqar, id-dwiefer u l-vista huma kollha għodda li t-tajr tal-priża jużaw biex isibu, jaqbdu, joqtlu u jqattgħu il-priża tagħhom.

Il-bniedem minn dejjem kienu jaffaxxinawh it-tajr tal-priża.

L-Eġizzjani tal-Qedem kienu jadurawhom u wieħed mill-allat importanti tagħhom kien seqer jismu Ra.

Ir-Rumani kienu jużaw l-ajkla fuq l-armi u l-istandardi tagħhom, drawwa li kkupjawha ħafna kavallieri fil-Medjuevu.

Anke llum għadek issib l-ajkli fl-armi u l-bnadar ta' diversi pajjiżi.

X'ġara?!

Tgħix għaliex hux?

Għaliex ma tarax pitirrossi fuq l-arma, daqs kemm hu għasfur ħelu?

Ħeqq, għax meta xi ħadd ikun irid jimpressjona, jagħżel annimal kbir, b'saħħtu u feroċi.

Għalhekk l-ajkla hija tant popolari.

Barra minn hekk, meta tara ajkla ttir, ma tistax ma tissaħħarx warajha.

F'paġna 7 ta' dil-ħarġa għandkom iktar ritratti ta' tajr tal-priża.

mal-faċċata

L-Għansar (Sea Squill) hija pjanta li tikber l-iktar fix- xagħri.

Tard fis-sajf tagħmel bukketti sbieħ ta' fjuri li jikbru fuq bsaten twal qishom pjuma.

Meta tara roqgħa xagħri kollu bsaten tal-Għansar jixxenglu mar-riħ, veru jagħmlu effett sabiħ.

Ritratt ta' Victor Falzon

Xejn insib dil-ħarifa!

Jaħuuu!

Malvizz Song Thrush

L-għasafar

isibu ħafna perikli wiċċhom, speċjalment fi żmien il-passa.

Wieħed minn dawn il-perikli hija l-kaċċa.

Fil-ħarifa, miljuni ta' kaċċaturi fl-Ewropa joqtlu miljuni ta' għasafar li jkunu qed itiru lejn l-Afrika.

Periklu ieħor għall-għasafar huwa l-insib.

F'Malta l-insib tal- għasafar huwa wkoll popolarim u eluf ta' għasafar jinqabdu fix-xbiek tan-nassaba.

aħbar tajba dil- ħarifa kienet li l-gvern ma fetaħx staġun għall-insib.

B'hekk l-għasafar għandhom problema inqas, għal dis-sena għall-inqas.

Aħna nisperaw sena tibqa' hekk.

s'intendi li kull

ħ

iji

Sa ftit snin ilu l-insib kien problema kbira f'Malta.

Kważi 5000 nassab kienu jonsbu, kellhom lista twila ta' għasafar, u kienu jonsbulhom fil-ħarifa, fix-xitwa u anke fir-rebbiegħa.

Imma ftit ftit dil-problema qed tissolva, għax bil- liġi l-insib fir-rebbiegħa issa spiċċa, u l-lista niżlet għal erba' speċi biss (li jidhru fir-ritratti t'hawn fuq).

Bis- saħħa t'hekk, kważi nofs in-nassaba qatgħu qalbhom u żarmaw.

Imma xorta baqa' iktar minn 2000 nassab, u ħafna minnhom spiss jiksru l-liġi u jaqbdu għasafar li suppost protetti. l-BirdLife ħa tibqa' titħabat sakemm l-insib jinqata' għal kollox minn pajjiżna.

Min jaqbad l-għasafar għall-gost huwa egoist.

Spettaturi mill-Ungerija

Il-grawnd tal-iMġarr bit-tfal jilagħbu.

U fl- għoli fuq l-arblu…

…tliet Ċikonji Bojod żgħażagħ josservaw il-logħob!

Nhar it-28 Settembru 2011, waqt li tfal kienu qed jilagħbu l-ballun fil-grawnd tal-iMġarr, ġew jarawhom spettaturi mhux tas-soltu: tliet Ċikonji Bojod!

Kif taraw mir-ritratt, dawn it-tliet tajriet kbar poġġew ħelu ħelu fuq arblu twil tad-dawl, wieħed fuq kull fanal.

Membri tal-BirdLife kif semgħu bl-aħbar marru sparati fil-post, u ndunaw li t-tliet tajriet kellhom ċurkett f'sieqhom.

Bit-teleskopju setgħu jaqrawlhom in-numri fuq iċ-ċrieket u jiċċekkjaw minn fejn kienu ġew.

Ma damux ma saru jafu li dawn kienu tliet ċikonji żgħażagħ li faqqsu l-Ungerija r-rebbiegħa li għaddiet.

In-nies tal-BirdLife baqgħu hemm il-lejl kollu għassa mat-tajr ħalli ma jisparawlhomx il-kaċċaturi.

L-għada filgħodu

għal xi 8.30am iċ-Ċikonji taru, ġibdu lejn is-Salib tal-Għolja, għolew ħafna u komplew il-passa tagħhom lejn l-Afrika.

AĦBAR LI DAĦLET FL-AĦĦAR MUMENT: SIRNA NAFU LI T-TLIET ĊIKONJI ĠEW LURA U NQATLU

KOLLHA MINN KAĊĊATURI F'ĦAL FAR…

X'għandna mid-dinja?

Fuq tliet gżejjer żgħar fi New Caledonia għaddej isalvaw diversi

proġett biex

għasafar rari.

Biex isir dan, kull ma għamlu kien li ħelsu l-gżejjer mill-firien kollha.

Tinstema' ħaġa ħafifa, imma mhijiex, għax il-firien jagħmlu ħafna frieħ malajr.

Għalhekk il-firien kellhom jinqerdu sa l-inqas wieħed.

Il-gżejjer jisimhom Table, Double u Tiam'bouène, li bejniethom fihom area ta' 137ettaru.

Ir-riżultat malajr beda jidher, għax għasafar li ma kinux baqgħu jbejtu reġgħu tfaċċaw kważi mill-ewwel.

Fost dawn kien hemm ibejtu das-sajf speċi rari bħall-Fairy Tern u t-Tahiti Petrel.

Dal-proġett qed tmexxih l-għaqda SCO, li hija l-BirdLife ta' New Caledonia.

Issa ħa jkomplu jifirxu l-proġett fi gżejjer oħrajn fil-viċin.

Meħlusin mill-firien

Ftit ilu l-BirdLife ta' Malta wkoll għamlet proġett bħal dan.

Kellha tneħħi partita firien biex issalva l-bejtiet tal- Garni.

New Caledonia hija grupp ta' gżejjer fil-lvant tal-Awstralja.

Konna ġibna dwar Proġett Garnija f' Il- Ħuttafa 98.

Il-far huwa wieħed mill-ikbar għedewwa tal-għasafar, għax spiss jattakkalhom il-bejta u jiekol il-bajd u l-flieles.

Ħafna speċi ta' għasafar saru 2estinti bis-saħħa tal-firien li żarmaw popolazzjonijiet sħaħ, speċjalment fuq gżejjer żgħar.

F'ħafna gżejjer tropikali l-firien jagħmlu ħerba mit-tajr tal-baħar.

Għalkemm il-far jidher li huwa l-kriminal, it-tort ikun kważi dejjem tal-bniedem.

Għaliex?

Għax huwa minħabba l-ħmieġ u t-traskuraġni tan-nies li l-firien jitfaċċaw f'postijiet fejn qabel ma kinux jeżistu.

Il-firien jaslu fuq l-istess dgħajjes jew vapuri li jiġu bihom in-nies, jinżlu l-art, jinfirxu u fi ftit snin iżidu ħafna fin- numru.

Kemm jafu jirraġunaw ħej!

140,000 għall-qatla.

Il-gvern tal-Kanada qed jippjana massakru ta' 140,000 foka.

Għaliex?

Għax qal li l-foki qed jiklulhom il-ħut.

Ara trid tkun veru wiċċek tost biex tirraġuna hekk!

Wara li l-Kanada (u pajjiżi oħrajn) battlu l-Oċean Atlantiku mill-ħut bis-sajd esaġerat, issa s-sajd qed ifalli.

Ħafna għaqdiet ambjentalisti kienu xebgħu jwissuhom biex jikkontrollaw is-sajd, imma x'jikkontrollaw hu!

Issa li fallew iridu jwaħħlu f'xi ħadd hux!

Min se jeħel, is-sajjieda?

Il-gvern Kanadiż?

Ħeqq mela tort ta' dawk il-foki żaqqiqin!

X'ħa nagħmlu?

Ħeqq noqtlu l-foki hux!

Kemm ħa noqtlu?

Ma nafx, biżżejjed 140,000 għal dis- sena tgħid?

Naħseb.

Tlaqna għalihom.

Tant għadni misjub frisk li għadhom ma tawnix isem xjentifiku!

X'hemm ġdid?

Ftit ilu fil- muntanji fil-punent tal-pajjiż, xjenzati sabu żrinġ trasparenti li ma jinstab imkien iktar fid-dinja.

Iż-żrinġijiet trasparenti jgħixu u jbidu fis- siġar, fejn jinġabar ħafna ilma xita qalb il-weraq.

Tistgħu timmaġinaw jekk tinxef il-klima x'jiġrilhom dawn iż-żrinġijiet.

Foka Griża

Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar

Fl-Asja hemm xmara twila ħafna jisimha Mekong li taqsam tliet pajjiżi.

Dix-xmara tiżbokka fil- Vietnam, fejn hemm gżira jisimha Cat Ba.

Hawnhekk instabet wiżgħa b'kuluri tal-għaġeb, għajnejn oranġjo u saqajn bi dwiefer twal qishom ta' leoparda.

Insomma, qisha annimal minn film tal-fantaxjenza!

Hija rari ħafna u s'issa tlieta biss instabu minnha.

Nisperaw li l-gvern tal-Vietnam jipproteġiha bil-liġi.

1ettaru = biċċa art twila 100m u wiesgħa 100m (bl-Ingliż hectare), qisu area ta' grawnd tal-futbol.

2estint = annimal jew pjanta li jkunu nqerdu għal kollox minn x'imkien, jew anke mid-dinja (bl-Ingliż extinct).

X'Nista' Nara Tgħid?

Ftit taż-żmien ieħor jibdew jidhru l-għasafar tal-għana, li sa ftit ilu eluf minnhom kienu jinqabdu fl-imnasab imxerrdin ma' kullimkien.

B'xorti tajba għal dawn l-għasafar, l-insib f'Malta sar kontra l-liġi, u għalhekk dawn l-għasafar nistgħu ngawduhom iktar.

Fost l-isbaħ minn dawn l-għasafar insibu l-Gardell.

M'għadux jidher fil-kwantitajiet li kienu jpassu fl-imgħoddi, għalkemm pass bogħod minna, fi Sqallija, il-Gardell tarah anke fil-ġonna qalb il-bini.

Ir-raġel u l-mara jixxiebħu ħafna fid-dehra, imma r-raġel biss jgħanni.

Minħabba d-dehra u l-għanja tiegħu, il-bniedem ħa miegħu l-Gardell f'artijiet fejn ma kienx jinstab, bħall-Awstralja.

Illum nafu li dan l-aġir mhux ta' ġid għan-natura tal-post.

L-ikel favorit tal-Gardell huwa ż-żerriegħa li jislet mill- fjuri nexfin tax-xewk.

Minħabba f'hekk sar simbolu tal- passjoni u l-kuruna tax-xewk, u f'pitturi antiki ġieli narawh ħdejn it-tfajjel Ġesù, qisu biex ifakkar f'dak li kellu jgħaddi minnu.

Fl-aħħar!

Il-corrida fil-Catalunya spiċċat.

Kif kulħadd jaf, it-tortura tal-barrin hija moda fi Spanja.

Imma fil- parti li jisimha Catalunya, din it-tradizzjoni kiefra issa spiċċat.

L-aħħar spettaklu (li fih inqatlu sitt povri barrin) sar ftit ġranet ilu.

J'alla dil-mewġa kontra l-moħqrija tal-barrin ftit ftit tinfirex għal Spanja kollha.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Spiċċat!

Il-BirdLife għadha kemm ħarġet ktieb ġdid fuq l-għasafar.

Ktieb li jiġbor fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu jew li kienu jbejtu fil-Gżejjer Maltin.

Ktieb ta' 380 paġna.

Bil-kulur minn qoxra sa qoxra.

Miżgħud b'iktar minn 470 ritratt.

Xogħol ta' 4 awturi u 44 fotografu.

Tagħrif fuq 77 speċi.

Jekk tħobb l-għasafar u n-natura Maltija MA TISTAX toqgħod mingħajru dal-ktieb.

Ixtrih qabel jinħatfu l-kopji kollha!

Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33.

Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5.

Qiegħed ukoll għall-bejgħ mill-Għadira u s-Simar.

Bis-saħħa tagħkom!

Hawnhekk taraw 30 tromba li nxtraw.

U dawn lanqas huma kollha, għax barra minn dawn xtrajna 10 oħra ta' mudell ieħor, u anke skoss lentijiet.

Bil-flus li ġbartu dawk minnkom li ġejtu għall-Mixja Maratona ta' dis-sena, il-BirdLife xtrat ħafna trombi.

Dawn it-trombi nxtraw biex jużawhom l-istudenti li jżuru r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar meta jiġu ma' tal-iskola - forsi intom stess għad tużawhom ukoll xi darba.

Bis-saħħa tagħkom, l-għasafar li jżuru r-riservi naturali issa ħa jitgawdew aħjar, għax it-trombi li kien hemm qabel kienu ruħhom fi snienhom.

Għalhekk grazzi kbira lill-Ħuttaf kollha (u l-familji tagħhom) li ġejtu timxu.

Dinja Waħda reġgħet magħna

Nhar il-Ħamis 22 Settembru 2011 kienet ġurnata importanti fil-kalendarju ta' Dinja Waħda.

Illum Dinja Waħda saret popolari ħafna fl-iskejjel Maltin u Għawdxin, u jieħdu sehem fiha eluf ta' studenti.

Il-Bank of Valletta u BirdLife Malta issa reġgħu ngħaqdu flimkien għal dal-proġett, sħubija li issa daħlet fir-raba' sena tagħha.

Kif tafu, Dinja Waħda nagħmluha biex it-tfal isiru jafu aktar fuq in-natura, u jsiru aktar responsabbli lejn l-ambjent naturali.

M'għandniex xi ngħidu, Dinja Waħda dis-sena se tkompli bil-ħafna attivitajiet maħsubin apposta għalikom, waħda isbaħ mill-oħra.

Għalhekk flimkien mal-għalliema tagħkom, qisu li dis-sena tkomplu tieħdu sehem.

Bis-saħħa ta' Dinja Waħda titgħallmu iktar fuq in-natura.

Waħda mill-aktar logħbiet imfittxija minnkom hija l-Wader Game.

Is-sena l-oħra dil-logħba lagħbuha iktar minn 3000 student minn 25 skola differenti.

U dan mhux kollox tafux!

Dis-sena stennew aktar attivitajiet eċitanti bħal:

L-Għoti tal-premjijiet lill-iskejjel li ħadu sehem is-sena l-oħra Il-Mixja Maratona ta' 11km b'risq l-ambjent.

Film dwar il-ġmiel tan-natura.

L-interess u l-parteċipazzjoni tal-iskejjel f'Dinja Waħda qiegħed dejjem jiżdied.

Inti se tingħaqad magħna din is-sena?

Kulħadd jaf x'inhi ajkla, imma ftit Maltin jafu li dawn l-għasafar jiġu f'pajjiżna wkoll.

It-tajr tal-priża narawhom l-iktar fi żmien il-passa, u Settembru u Ottubru huma xhur tajbin.

F'Malta s'issa dehru xi 30 speċi ta' birds of prey, u hawnhekk għandkom ritratti ta' tmienja minnhom.

L-astuni tagħrafhom għax meta jagħlqu denbhom jiġi b'zewġ ponot bħal furketta.

Ħeħe, mela jien astun.

Kuċċarda Honey-buzzard Nicholas Galea

Il-kuċċarda waħda mill-iktar tajr tal-priża komuni li naraw.

Jgħidulha honey-buzzard għax tiġġennen għall- għasel.

Bagħdan Aħmar Marsh Harrier

Spanjulett Common Kestrel

Tgħid iddoqq?

Bħalissa t-tajr tal-priża jkunu sejrin l-Afrika għax-xitwa.

Dawn ir-ritratti kollha ttieħdu Malta, ħafna minnhom mill-Buskett.

Il-Buskett huwa post tajjeb biex tosserva t-tajr tal-priża.

Seqer tal-Ħannieqa Hobby Aron Tanti

Ħa mmorru nħaddru…

Kif nagħmlu kull sena, ħa mmorru nħawlu ftit siġar f'Foresta 2000.

S'issa diġà hemm imħawlin mal-20,000 siġra u arbuxxell, u ftit ħafna baqa' post fejn tħawwel.

Imma r-rejnġer tal- foresta ħasbilna għal roqgħa fejn nistgħu nkomplu nħaddru l-għolja tal-Marfa.

Mela titilfux iċ-ċans li tgħinu fit-twelid tal-ikbar foresta f'Malta.

Intervista ma' Fjura 6

taħwil

ta' siġar

Foresta 2000 hija proġett ta' li bdietu l-BirdLife fis-sena 1995.

Il-ħolma tagħna kienet li nkabbru foresta Mediterranja mżewqa biex inpattu ftit ta' kemm siġar inqatgħu fil-passat.

Dil-ħolma bdiet bis- saħħa ta' Klabb Ħuttaf.

data il-Ħadd 13 Nov 2011 niltaqgħu 9am post quddiem ir-riserva tal-Għadira nispiċċaw xi 12pm ġibu xi ħaġa x'tieklu u x'tixorbu iġġibux tkaken irqaq!

Tfal taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir magħhom.

L-Għansar

X'jismek?

Jien jgħiduli Għansar.

Inti Maltija jew ġabuk minn barra?

Ħadd ma ġabni minn imkien.

Kont nikber hawn minn qabel ma ġew l-ewwel nies f'Malta.

Mhux biss, imma bdiet proprju fil-paġni ta' dal- magażin stess!

Hekk hu.

Eżattament f'Il-Ħuttafa numru 17 ta' Nov-Diċ 1996, f'paġna 12.

Ara ibżagħli għal dawk il-magażins għax inqaxxrek.

Fix-xagħri għall-beraħ u d-dawl.

K O M P E T I Z Z J O N I P O S T E R Kif tafu, ftit ilu bdejna sensiela ta' posters li jidhru kull tliet ħarġiet tal- magażin.

S'issa diġà ġibna tnejn, u f'Il- Ħuttafa li jmiss ħa jkollna t-tielet poster.

Biex nittantawkom ftit, qed inġibulkom biċċa mir-ritratt li ħa jidher.

X'taħsbu li hu l-għasfur?

Ibagħtu t-tweġiba (flimkien ma' isimkom) fuq dan l-imejl speċjali

kompetizzjoni.poster@gmail.com Aħna mbagħad intellgħu isem minn dawk li jaqtgħu, u nibagħtulkom RIGAL żgħir.

Kif tissaporti s-sħana tas-sajf?

Għax inħaddem rasi!

Il- weraq intellagħhom fix-xitwa u r-rebbiegħa, il-fjuri u ż-żerriegħa nagħmilhom fil- ħarifa, ħalli fl-eqqel tas-sajf ma jkollix x'nagħmel, u noqgħod rieqda taħt il-ħamrija.

Torqod taħt il-ħamrija!

Għax jien nagħmel basla kbira, u naħżen is-sustanza kollha fiha għal meta niġi bżonnha.

Il-fjuri tiegħek kif ikunu?

Ruħi, dax-xahar jien cover girl.

Mur paġna 1 u tara!

Sbieħ!

Għandek xi problemi?

Ma tantx, ħlief xi nassaba gwappi li jiġu jaħarqu xi biċċa xagħri jew ibexxu l-pjanti u joqtluna.

U dan kollu biex jarmaw dawk il- misħutin xbiek.

Għalfejn il-gremxul m'għandux jagħmel bungee jumping.

X'vizzju ikrah hux!

Grazzi ħafna.

M'hemmx imniex, ħi.

Hawnhekk hawn fejn nistaħba!

Forsi ma' tal-klassi, forsi mal-familja, forsi għall- iMnarja, u forsi ħarġa ma' Klabb Ħuttaf.

Il-Buskett huwa wieħed mill-ftit postijiet f'Malta fejn tista' timxi għad-dell ta' siġar għoljin u tħossok qiegħed ġo foresta.

Katina sħiħa ta' ħajja

Il-Buskett popolari anke man-naturalisti, għax fejn hemm is-siġar hemm iktar natura.

Għaliex?

Għax id-dell tas-siġar u l-umdu li joħroġ mill-weraq joħolqu ambjent eċċellenti għall-ħażiż, likeni u faqqiegħ.

U fl-irkejjen qalb il-friegħi u l-weraq u l-qxur taz-zkuk jgħixu, jistkennu u jistaħbew ħafna ħlejjaq żgħar bħal dud u ħnieżer l-art.

Barra minn hekk, il-weraq, il-fjuri u l-frott tas-

siġar jikluh ħafna insetti.

U fejn hemm l-insetti ssib annimali li jikluhom, bħal għasafar, rettili u brimb.

Insomma katina sħiħa ta' ħajja.

Minħabba li mill-Buskett jgħaddi Wied il-Luq, fix-

xitwa u fir-rebbiegħa spiss ikun hemm nixxiegħa tal-ilma.

Hemmhekk jgħixu tip ta' ħniex ċatti, bebbux tal-ilma ħelu, u s'intendi żrinġijiet.

Bħalissa fil-ħarifa, ħafna għasafar ikunu qed ipassu mill-Ewropa lejn l-Afrika.

Waqt dal-vjaġġ twil, l-għasafar jegħjew u jkollhom bżonn x'imkien

fejn jistrieħu u jorqdu.

Is-siġar kbar taż-Żnuber, Luq, Ballut, Ħarrub, Ċipress u Fraxxnu li jikbru

fil-Buskett huma kalamita għal dawn l-għasafar

għajjenin.

F'Settembru u Ottubru eluf ta'

għasafar jinżlu jgħaddu lejl fil-Buskett qabel ikomplu l-vjaġġ.

Fost dawn hemm għasafar żgħar bħall-Bufula Passajra u l-Ħuttafa, għasafar ta' daqs medju bħall-Gamiema, is-Seqer tal-Ħannieqa

Dar-ritratt imġebbed?

u l-Qerd in-Naħal.

U hemm għasafar kbar bħall- Kuċċarda, il- Bagħdan Aħmar u l-Kwakka.

Mingħajr il-Buskett, ħafna minn dawn l-għasafar ma jsibux post ieħor f'Malta fejn jistrieħu, u jekk ma jistriħux dawn jistgħu jmutu.

Għalhekk importanti li l-Buskett nibżgħu għalih mhux biss biex ingawduh aħna imma għan-natura li tiddependi minnu.

Le, dik toqgħod hekk biex jaħsbuha zokk.

Dudu tas-Sajd

Id-Dudu tas-Sajd huwa dak l-annimal żgħir li naraw ħafna minnhom jiġru sfrenati f'xatt bil- blat.

Fil-fatt mhu dudu xejn imma tip ta' ħanżir l-art.

Bl-Ingliż jgħidulu Sea-slater.

Id-Dudu tas-Sajd mhux veru fih dawn il-kuluri kollha, imma qiegħed hekk biex ikun iktar interessanti u oriġinali.

Meta tpinġu tibżgħux tesperimentaw bil-kuluri.

Użaw l-immaġinazzjoni.

Ħeħe, jien m'iniex nibża' nesperimenta bl- immaġinazzjoni.

Agħti kulur lill-istampa.

ĠURAT TAR-RABA' Fabian Camilleri 11

Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna.

Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom jpg fl-imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 15

KUĊĊARDA Timothy Micallef 16

Is-SEQER tal-ĦANNIEQA

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-gremxul ta' Filfla għandhom żewġt idnieb.

Din waħda minn dawk il-ħmerijiet tispjega li tajjeb hafna kif jinħolqu l-ħmerijiet!

Il-gremxula ta' Filfla għandha forma eżatta bħal ta' Malta: ġisem twil u mislut, u denb twil u rqiq.

L-unika differenzi huma fid-daqs u fil-kulur.

Mela kif ġiet din taż-żewġt idnieb?

Kif tafu, meta gremxula tkun se tinqabad, twaqqa' denbha u taħrab tiġri.

Id-denb jibqa' jiċċaqlaq waħdu u l-1predatur jibqa' moħħu f'dad-denb, u l-gremxula jinsieha.

Wara ftit taż-żmien, il-gremxula ittella' denb ġdid.

Probabbli xi ħadd (forsi sajjied) darba ra gremxula fuq Filfla li meta waqqgħet denbha, ma nqatax għal kollox.

Allura meta tellgħet denb ġdid, din l-imbierka gremxula spiċċat qisha b'żewġt idnieb.

Imma l-kelma leħqet ġriet, u l-gremxul ta' Filfla ħa l-fama li għandu żewġt idnieb!

Il-Gremxula ta' Filfla

ħelwa, imma tajjeb niftakru li din hija biss ħmerija.

Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna

Il-Muswafa (l-isem sħiħ Nemusa Muswafa) kollha rajtuha xi darba jew oħra: dik l-insett żgħir ħafna li kważi dejjem tarawh mal-ħajt ħdejn xi sink.

Ħafna jaħsbuha baħrija għax hija sufija bħalhom (anke l-ġwienaħ sufin).

Imma fil-fatt hija tip ta' dubbiena.

Mhix dubbiena minn dawk li jiffittawna jew ipoġġulna fuq l-ikel.

Xejn minn dan: il-Muswafa ma tantx ittir bogħod mill-ħabitat tagħha, fil-fatt ma tantx tiflaħ ittir fit-tul, kif tinnutaw jekk tosservawha ftit.

Allura l-ħabitat tagħha x'inhu?

Huwa proprju l-pajpijiet tas-sinek.

Għall- kenn u għall-umdu, il-Muswafa tgħix u tixrob l-ilma li jinżel mis-sink, li fih is-sustanzi kollha li għandha bżonn.

Ħeqq, u kultant toħroġ iddur dawra miskina.

Ħabitat huwa l-post fejn tgħix.

Ma, x'inhu ħabitat?

Ċikloża

U x'inhu l- ħabitat tagħna?

Il-ħabitat tagħna huma l-paġni ta' dal- magażin!

Ħbieb, kemm infakkarkom biex issa li bdiet ix-xita, ma żżarmawx ħitan tas-sejjieħ biex tfittxu l-bebbux.

Anzi jekk ma taqbduna xejn u tħalluna ngħixu, tant aħjar!

Rajtu sew ir-ritratt?

Mela daqshekk ħmerijiet fuq żewġt idnieb, owkej?

Imma…

Il-Muswafa bl- Ingliż jgħidulha moth-fly u qiegħda fil-familja kbira tad-dubbien u n-nemus.

għasafar,

Websajt mimlija ritratti ta' rettili, insetti, pjanti u natura Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart tal- Xogħol oħra. li bniet fl-għanqbuta.

Araw il-kulur fotografu ħabib tagħna tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart.

Fil-websajt tal-BirdLife issib aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel għażiża l-għaqda tagħna, u ħafna tagħrif ieħor.

www.maltawildplants.com L-ikbar u l-aqwa websajt fuq ta' Malta, b'eluf ta' ritratti u ħafna ħafna tagħrif.

Xogħol tal- 2botaniku ħabib tagħna Stephen Mifsud.

il-pjanti

Annimal li jikkaċċja u jaqbad annimal ieħor għall-ikel, per eżempju seqer, lupu, brimba qabbieża, ballottra.

Xi ħadd li jistudja l-pjanti.