Il-Ħuttafa

Is-Sbejħa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħb ieb Ħuttaf . . .

Ftit ilu fuq it-tv rajt żewġ dokumentarji.

It-tnejn kienu fuq in-natura u t-tnejn kellhom preżentatur miexi fil-kampanja jispjega fuq l-annimali li jiltaqa' magħhom.

Imma l-imġiba taż-żewġ irġiel kienet differenti ħafna.

L-ewwel preżentatur kull

annimal li sab ipprova jaqbdu.

Sab serp mistoħbi f'ħofra, daħal għalih u ġibdu 'l barra.

Biex jurihulna mill-viċin!

Ra kukkudrill żgħir nofsu rieqed f'għadira ilma, niżel għalih, qabdu minn denbu u tellgħu l-art.

Biex narawh aħjar!

Anke ħuta mill-baħar tella' fuq dgħajsa u dam koċċ jiftħilha l-garġi u jbagħbas fiha qabel reġa' tefagħha l-baħar.

Il-preżentatur l-ieħor qagħad attent biex ma jfixkilx lill-annimali.

Meta sab far f'ħofra fid-deżert ma

niżilx għalih imma bil-galbu daħħal kamera żgħira ħafna f'tarf ta' kejbil u qagħad jiffilmjah bil-moħbi.

Biex ma jgħammixx għajnejn annimali li joħorġu bil-lejl uża apparat night vision.

U dejjem b'leħen eċitat imma minn taħt l-ilsien biex ma jagħmilx storbju.

Dawn iż-żewġ preżentaturi t-tnejn għallmuna fuq l-annimali, imma t-tieni wieħed għallimna wkoll kif għandna nuruhom rispett.

L-ewwel preżentatur għamel minn kollox biex jimpressjonana fuq kemm hu hero.

It-tieni preżentatur ma qagħadx

jitbellah u jitmiegħek biex jaqbad l-annimali, imma impressjonani iktar.

U naf x'jismu, għax huwa l-iktar naturalista famuż u rispettat fid-dinja.

Sir Dave ma' familja meerkats – rispett u mħabba lejn l-annimali.

Jekk tħobb il-films tan-natura żgur taf min hu.

Liema miż-

żewġ preżentaturi tixbah?

Kif iġġib ruħek meta tiltaqa' ma' annimal?

Victor Victor Falzon L-Editur

Is-Sbejħa Crimson-speckled moth Utetheisa pulchella Din il-baħrija tassew jixirqilha isimha għax sabiħa tassew.

Kontra d-drawwa ta' ħafna baħrijiet, din toħroġ binhar mhux bil-lejl u għalhekk nistgħu ngawduha fid-dawl naturali.

Mhix baħrija kbira u mhix komuni ħafna.

Għalhekk jekk tkun b'xortik tilmaħ waħda ddur fuq il-fjuri, ieqaf ftit osservaha.

Farfett tal-ħurrieq (red admiral) fuq fjura tax-xewk abjad.

Happy Birthday Ħuttafa!

Il-faċċata tal-ewwel ħarġa tal-magażin f'April 1994.

Jiġifieri Il-Ħuttafa għalqet

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ċiklu fil-periklu Wiċċinu Ta' min huma?

Id-daqquqa tat-toppu Kolina u Żeppinu Agħtiha l-kulur Ittra Is-siġra ta' Ġuda Il-bufula ħamra The mudskipper

Kitbu f'dil-ħarġa (National Aquarium), Martina Brancato Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, April 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Il-bagħdan (Montagu's griż harrier) huwa għasfur tal-priża li jpassi minn Malta fir-rebbiegħa u fil-ħarifa.

Ftit ġimgħat ilu membru tal-publiku sab bagħdan griż mara li ma setgħetx ittir.

Ittieħdet għand il-vet li sabu li ma kinitx feruta imma biss għajjiena.

Il-BirdLife ikkuratha u temgħetha għal ftit ġranet sa ma wasal il-jum biex terġa' tinħeles ħalli tkompli triqitha lejn l-Ewropa.

Fir-ritratt tidher seħbitna Alice Tribe mit-tim tal-Conservation tal-BirdLife fil-mument li ħelset din il-ġmiel ta' tajra fir-riserva naturali tal-Għadira, nhar is-16 April 2019.

Il-vjaġġ it- tajjeb!

Jekk issibu tajr ferut jew għajjien ċemplu lil BirdLife fuq 79255697

Ħuttafa!

Bagħdan griz (raġel)

Ir-riservi naturali issa qed jiftħu wkoll matul il-ġimgħa waranofsinhar.

Sal-aħħar ta' Mejju.

Għadira

It-Tlieta u l-Ġimgħa 2pm–7pm Il-Ħadd 10am–4pm

It-Tnejn u l-Ħamis 2pm–7pm Is-Sibt u l-Ħadd 10am–4pm

Imxejna u gawdejna!

Fil-31 ta' Marzu 2019 kellna l-Mixja għan-Natura u kif taraw mir-ritratt tal- grupp kellna attendenza tajba ħafna ta' 132 parteċipant (+ kelb!).

Iltqajna Għajn Tuffieħa, inzertatilna ġurnata bnazzi b'riħ ħafif u kulħadd ħa gost.

Kienet rotta ġdida u ħafna minnha għaddietna mill-kampanja, speċjalment il-park Hemmhekk waqafna nistrieħu u kellna wkoll xi logħob u fittixna pjanti tax-xagħri.

tal-Majjistral.

Komplejna lejn il-Prajjet fejn hemm Popeye Village, għaddejna mill-Bajja

tal-Mellieħa, minn ħdejn ir-riserva naturali tal-Għadira u spiċċajna Foresta 2000.

Mixja ta' 8km.

Hemmhekk waqafna u tqassmu rigali żgħar lil kull min ġabar xi flus.

L-ikbar ġabra saret minn Rosaleen Thenner Caruana, u warajha Giuliana Caruana Debono u Zoe Maria Tabone.

B'kollox inġabru €1118.20.

B'dawn il-flus se jinxtraw explorer kits biex jintużaw waqt attivitajiet tal-BirdLife.

Grazzi lil kull min ħa sehem u lil-

leaders li organizzaw din il-mixja.

Imxejna fil-Park tal-Majjistral…

j u r i

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

fil-

"Ħa naraw b'xiex se toħroġ illum

Sky u oħtu t-tewmija Maris kienu qegħdin waqt lezzjoni tax-Xjenza u l-għalliema tagħhom kienet taf tagħmlu ħaj is-suġġett.

Illum kienu qed jitgħallmu fuq l-evaporazzjoni.

d-dieħla

"Il-ġimgħa

rridkom iġġibuli eżempju ta' evaporazzjoni li taraw madwarkom," qaltilhom il- Miss.

"Ħudu ritratt miegħu bħala prova li ma niżżiltuhx mill-internet!"

Maris u Sky ma kellhomx idea fejn se jsibuh dan l-eżempju, imma waqt il-brejk marru sabu lil sħabhom it-tewmin l-oħra Peter u Sylvia ħalli jaraw kellhomx ideat.

Ftehmu biex is-Sibt jinżlu flimkien sa Wied Żagħrun, li kien erba' passi bogħod minn fejn joqogħdu, u jaraw x'isibu.

Wasal is-Sibt u l-erbat itfal niżlu jduru fil-wied.

Wara siegħa mixjin kienu għadhom ma sabux eżempju ta' evaporazzjoni, u kienu qed jaħsbu biex iduru lura.

"Qabel ma mmorru għax ma ngħaqqdux idejna?" qal Sky "Forsi fejn ma wasalniex b'għajnejna naslu b'widnejna!"

It-tewmin kienu skoprew li meta l-erbgħa jaqbdu id xulxin, jibdew jisimgħu leħen in- natura.

Fil-pront semgħu

ilħna żgħar

"Fejn hi dik ir-rokna fonda?"

"Ersaqli, ma nistax nieħu nifs!"

B'qalbhom tħabbat it-tfal imxew id f'id lejn is-sors tal-għawġ.

Fil- pront indunaw li maġenb il-passaġġ kien hemm ġibjun qed inixxi l-ilma.

Xi metru bogħod kien hemm ħofra żgħira fil-blat li kienet imtliet b'dan l-ilma u ffurmat għadira.

"Iiiii, ara x'ġara!" qalet Maris, "Xi żrinġijiet biedu ġo din l-għadira.

U issa l-ilma tal-ġibjun tbaxxa u

m'għadux ħiereġ mix-xaqq.

L-ilma tal-għadira qed jevapora bla ma jiżdied mill-ġibjun!"

Fl-għadira

raw ħafna t-tfal 1mrieżep jitkagħwġu u jippruvaw isibu biżżejjed jgħixu.

Kienu għadhom żgħar u t-tewmin indunaw li l-imrieżep ma kinux se jilħqu jikbru u jsiru żriġijiet qabel ma jixfilhom l-ilma.

"X'se nagħmlu?" qal Sky, "Jekk

inħalluhom hawn se jmutu."

"Faċli," wieġeb Peter.

U b'dik il-kelma telaq jiġri kemm jiflaħ.

Wara kwarta rawh ġej lura b'biċċa ħabel oħxon f'idejh.

Deffes naħa tal-ħabel mit-toqba tal-ġibjun sa ma miss l-ilma u n-naħa l-oħra dendilha għal ġol-għadira.

"Indunajtu x'għamilt?

Ħloqt pont tal-ilma bejn il-ġibjun u l-għadira u issa l-imrieżep ma jmutux għax il- ħabel ftit ftit jixrob l-ilma mill-ġibjun u jqattru bil-mod fl-għadira.

B'hekk l-għadira ma tinxifx!"

It-tliet itfal ċapċpu bil-ferħ.

ftit bdew mixjin lura.

"Żomm!" qalet Maris, "insejna xi

ħaġa…" L-oħrajn ħarsu lejha.

"Ir-ritratt għal Miss Rebecca!"

Il-frieħ taż-żrinġ (singular marżepp), bl-Ingliż tadpole

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewmin!

Mid-dinja

Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent

Dinja iktar ħadra!

Fil-15 ta' Marzu li għadda xi miljun u nofs studenti minn iktar minn 100 pajjiż madwar id-dinja qamu fuq tagħhom, ingħaqdu f'leħen wieħed u pprotestaw!

Ipprotestaw kontra l-gvernijiet u l-mexxejja tad-dinja li mhu qed jagħmlu xejn biex isolvu l-problema tal-bdil fil-klima.

Ħafna laqgħat u konferenzi, paroli, ftehim, stqarrijiet… u t-temperatura xorta tielgħa.

Imma issa anke t-tempra tat-tfal tielgħa, għax fl- aħħar qed jirrabjaw u jsemmgħu leħinhom.

U prosit Greta Thunberg, it-tfajla Żvediża li bdiet dan il- moviment.

Skanta Wiċċinu!

Minn studju ta' ritratti tas-satellita, in-NASA sabet li llum hemm iktar siġar fid-dinja milli kien hemm 20 sena ilu!

Ħafna minn dan huwa riżultat ta' sforzi kbar minn pajjiżi bħaċ-Ċina u l-Indja biex iħaddru pajjiżhom iktar.

Pereżempju fl-2017 l-Indja kisret ir-rekord dinji meta miljun u nofs voluntiera ħawlu total ta' 66 miljun siġra… fi 12-il siegħa!

Dawn l-affarijiet juru li jekk il-bniedem irid jista' jagħmel ġid kbir lin- natura.

Ifraħ Wiċċinu!

Faħam bl-għali

Il-glasjers tad-dinja qed jinħallu iktar malajr milli kien maħsub.

Studju li sar dan l-aħħar wera li kull sena qed jinħallu 390 biljun tunnellata silġ.

Das-silġ kollu qed jispiċċa fil-baħar u l-livell tal-baħar qed jogħla.

Mhux biss, imma dak l-ilma ħelu kollu qed inaqqas l-imluħa tal-baħar f'xi nħawi tad-dinja.

Dan jista' jibdel il-kurrenti tal-baħar u jikkawża diżastru sħiħ fil-klima u jeqred ħafna plankton, li minnu jiddependu l-foodchains tal-baħar.

U dan kollu minħabba t-tniġġis mill-bniedem li qed isaħħan l-arja.

Ibki Wiċċinu!

Irid jeqred l-Amażon…

Il-President Amerikan Trump spiss ifaħħar il-power stations tal-faħam, l-iktar fjuwil li jniġġes l-arja.

Imma donnu f'wiċċu ħa jibqa' għax il-faħam qed isir għali.

Ftit ġimgħat ilu kkonfermaw li fl-Istati Uniti l-produzzjoni tal-enerġija nadifa mix-xemx u r-riħ issa saret irħas mill-produzzjoni tal-faħam.

Dan ħa jwassal biex ħafna power stations tal-faħam ifallu u jagħlqu, għax kulħadd ħa jkun irid elettriku rħis mix-xemx u r-riħ.

U iktar ma l-enerġija nadifa ssir popolari iktar il-prezz tagħha jkompli jaqa'.

Ir-Renju Unit, il-Kanada u l-Ġermanja diġà ddeċidew li sas-snin 2025–30 ħa jkunu għalqu l-power stations tal-faħam kollha f'pajjiżhom.

Ifraħ Wiċċinu!

Il-President Bolsonaro tal-Brażil huwa għadu kbir tal- ambjent.

Kif leħaq mexxej f'Jannar 2019 beda jnaqqar u jneħħi l-liġijiet li jħarsu l-foresta Amażon.

Irid itajjar il-popli indiġeni, jaqta' s-siġar kollha u jibdel il-foresta f'ranches għall-baqar (biex isiru burgers Amerikani) u biex iħaffer għaż-żejt u għad-deheb.

Tant hu ħerqan biex jeqred il- foresta li issa anke stieden lil sieħbu l-President Amerikan Trump (għadu ieħor tal-ambjent) biex jgħinu fil-proġett biex jirvina l-Amażon.

Is-sena l-oħra l-Amażon tilfet 7800km2 ta' foresta.

Oħroġ il-maktur Wiċċinu!

Ta' min huma?

Fir-rebbiegħa l-għasafar ikunu beżlin ħafna jibnu l-bejtiet, ibidu l-bajd u jrabbu familja flieles.

Kull għasfur jibni bejta bi stil differenti.

Hawnhekk hawn ħames bejtiet ta' ħames għasafar differenti li jbejtu f'Malta, u isfel hemm stampi ta' dawn l-għasafar.

Taf tqabbel il-bejta mal-għasfur?

L-iżgħar bajda ta' għasfur fid-dinja hija l-bajda tal- bee hummingbird.

Jiġifieri daqshekk!

Għasfur tal-Bejt Spanish Sparrow

Tweġibiet f'paġna 11.

Blonġun Żgħir Little Grebe

Ritratt ta' Aron Tanti meħud fil-Park tal-Majjistral

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Kolina, taf fuq x'għallmuna llum l-iskola?

Fuq it-3Rs, jiġifieri Reduce, Reuse, Recycle, u kemm hu importanti li nżommuhom f'din l-ordni.

Qalulkom sewwa Żeppinu.

Reduce hija l-iktar importanti.

Għandna dejjem noqogħdu attenti li mill-bidu nett ma niġġenerawx skart għalxejn.

Hekk hu!

Pereżempju nirrifjutaw l-istraw meta nixtru xarba, jew ġelat nixtruh f'cone ħalli nevitaw it-tazza u l-kuċċarina tal- plastik.

U qabel nixtru xi ħaġa naraw jekk veru għandniex bżonnha.

Affarijiet sempliċi imma li mhux dejjem jiġuni f'moħħi mill-ewwel jien.

Kolina.Hemm min jaħseb li diffiċli tnaqqas l-iskart, imma fil-verità faċli ħafna ladarba tidra.

Qalulna wkoll li t-tieni ħaġa għandha tkun li prodott nerġgħu nużawh – Reuse.

Imma kif tista' tagħmel dan, ngħid jien?

Dażgur li tista', Żeppinu.

Pereżempju jekk qalziet m'għadux jiġik agħtih lil ħaddieħor li jista' jilbsu.

Jew flok tixtri flixkun ilma żgħir tixtri flixkun li jista' jerġa' jintuża aktar minn darba u timlieh minn flixkun ikbar jew minn xi filter tal-ilma.

Jekk kulħadd jagħmel hekk ma tantx ikollna skart.

Hekk hu!

U fl-aħħar nett importanti biex l-iskart li ma stajniex nevitaw nippruvaw nirriċiklawh - Recycle.

Dan nagħmluh billi skart ta' karti, plastik u metall nadif nisseparawh ġol- borża l-griża jew il-ħadra.

Il-ħġieġ nagħmluh ġo kaxxa tal-kartun u noħorġuh biex jinġabar skont l-iskeda tal-lokalità li ngħixu fiha.

Imma mhux kollox jista' jiġi riċiklat, hux hekk?

Għalhekk li nnaqqsu l-iskart huwa dejjem l-aktar importanti, aktar

importanti mir-riċiklaġġ.

Anqas ma nużaw

prodotti, anqas niġġeneraw skart u tniġġis.

B'hekk nibżgħu għall-ambjent u niffrankaw il-

flus fl-istess ħin.

U jien dejjem kont naħseb li t-3Rs

tfisser Raġel Ried Rixa!

Ta' moħħok?

Mhux ta' kokka intelliġenti bħalek,

tgħid!

ġ n p T

Il-Ħuttafa 151 April 2019 • p11

Jekk għandek tpinġija tan-natura li tixtieq inġibuhielek fil-magażin ibgħathielna fuq dan l-imejl: education@ birdlifemalta.org

Għaliex jgħidulu tax-xewk?

Le ruħi.

Dak għax id-dudu tiegħu jiekol weraq tax-xewk.

Tweġibiet Qabbel il-Bejta mal-Għasfur (p. 7)

1 = Blonġun Żgħir 2 = Bufula Sewda 3 = Gallozz Iswed 4 = Għasfur tal-Bejt 5 = Monakella

Ittra… Silta minn ittra mqanqla li bagħtitlna l-membru Clarissa minn Ħal Lija, qalbha sewda li l-ġnien li tant

tħobb se jindifen taħt binja għolja.

Għażiż Editur,

Fil-ġnien tagħna tgħidx kemm naraw għasafar, annimali u pjanti.

Imma dan dalwaqt se jinqered għax id-dar ta' ħdejna nbigħet u flokha ħa jibnu ħames sulari li se jitfa' lilna u tliet kwarti tal-ġnien tagħna fid- dell.

Warajna s'issa ħlief ġonna m'hemmx.

Nixtieq kieku tagħmlu iktar pressjoni u tqajmu kuxjenza fuq dan li qed jiġri madwarna.

Mehmużin ritratti ta' żewġt iħbieb ħelwin li jiġu jżuruna, u dehra tal-mostru, li għadu jrid jiġi approvat.

L-għasafar dalwaqt ma jsibux kenn iktar madwarna għax issa ħadd ma jkun irid joqgħod ħdejn mostru ta' appartamenti ħlief biex jibni iktar appartamenti!

Grazzi tax-xogħol ferm sabiħ u utli li tagħmlu.

Grazzi u tislijiet.

Għażiża Clarissa,

Grazzi tal-ittra tiegħek u tar-ritratti ħelwin ta' pitirross u bufula sewda.

Hija ħasra kbira li tant ġonna qed jintradmu taħt il-konkos jew biex jinbidlu f'pixxini privati.

Il-BirdLife qatt ma waqfet tiġġieled kontra l-iżvilupp bla kontroll u bla pjan.

Flimkien ma' għaqdiet oħrajn spiss nipprotestaw biex il-ftit beraħ li baqa' ma jkomplix jitnaqqar.

Qed nagħmlu pressjoni speċjali biex insalvaw spazji ħodor fil-qalba tal-irħula u anke fl-iskejjel.

Imma l-kilba għall-flus hija kbira wisq u ħafna awtoritajiet ma jimpurtahomx min-natura.

Għalhekk nawguralek li tibqa' membru u tibqa' ssemma' leħnek favur in-natura.

L-Editur

is-sigra ta' Guda

Fil-ġimgħat bikrin tar-rebbiegħa s-siġra ta' Ġuda mill-ewwel tagħrafha, anke jekk tkun siġra waħda mrekkna qalb mitt siġra oħra.

Din is-siġra jisimha ta' Ġuda għax hemm storja li Ġuda l-Iskarjota ma' siġra bħalha mar tgħallaq!

U s-siġra tant ħaditha bi kbira li ħmaret bil-mistħija … billi nksiet bi fjuri roża!

Ħrafa ftit stramba u makabra…

Iz-zokk Is-siġra ta' Ġuda hija waħda mis-siġar li fil- ħarifa tnixxef u twaqqa' l-weraq kollha.

Fix- xitwa ma jibqa' xejn ħlief firxa folta ta' zkuk.

Iz-zokk l-oħxon u l-friegħi l-kbar tas-siġra ta' Ġuda huma ta' lewn griż skur u jkollhom ħafna flieli; iz-zkuk l-irqaq ikunu iktar lixxi.

Il-fjuri Kif tibda r-rebbiegħa s-siġra ta' Ġuda tqum mir-raqda tax-xitwa u tibda ttella'… mhux weraq imma fjuri!

Il-fjuri jikbru mhux biss fi truf il-friegħi ġodda imma anke mill-friegħi l-kbar.

Fi ftit ġranet s-siġra titgħatta kważi kollha b'kisja fjuri roża skuri sa ma ssir ħuġġieġa sħiħa ta' fjuri.

Din is-siġra tassew taf turi l-bidla fl-istaġuni!

Il-weraq Wara li tkun infexxet f'dik l-isplużjoni ta' fjuri, is-siġra ta' Ġuda tibda tkabbar il-weraq għax mingħajr dawk ma tkunx tista' tikber.

Il-weraq tas-siġra ta' Ġuda wkoll jingħaraf malajr għax huwa tond u aħdar ċar.

Għall-ewwel ikun aħdar kważi highligher (kif jidher fir-ritratt), imma wara ftit ġimgħat jiskura ftit.

Il-frott u ż-żerriegħa Għalkemm hija siġra, is-siġra ta' Ġuda hija fil-fatt mill-familja tal-piżelli!

Il-frotta tagħha hija miżwet biż-żerriegħa stivati ħdejn xulxin kif ikunu l-imżiewet tal-piżelli u l-ful.

Jekk tkun iddakkret sew, is-siġra tipproduċi gzuz minn dawn l-imżiewet fil-ħarifa.

Siġra ta' Ġuda bi splużjoni ta' fjuri!

Dan juri biċ-ċar li r-ritratt ittieħed f'Marzu jew f'April.

L-imqass tal-weraq Ħafna insetti jżuru s-siġra ta' Ġuda biex jixorbu mill-fjuri.

Imma hemm naħla li mhux għall-fjuri tiġi imma għall-weraq.

Din-naħla tqatta' ċrieki puliti mit-truf tal-werqa, mhux biex tikolhom tirrumblahom f'tubu biex tibni l-bejta tagħha!

imma biex

Għasafar li jbejtu f'Malta

Ibejtu f'artna

Il-Bufula Ħamra Maħbuba tal-beraħ

Għasfur żgħir u mgerrex li ftit nies jarawh jew jafu bih.

iċ-ċirku abjad madwar għajnha hija r-raġuni għaliex bl-Ingliż jgħidulha 'spectacled', għax qisha liebsa n-nuċċali!

Il-kannella fuq il-ġwienaħ u l-leħħa qastnija fuq sidirha u żaqqha huma r-raġuni għaliex ngħidulha 'ħamra'.

Ir-ras griża u l-wiċċ skur juru li dan raġel.

Il-munqar irqiq huwa għodda tajba biex jaqbad insetti żgħar.

Isem xjentifiku Sylvia conspicillata Isem bl-Ingliż Spectacled Warbler Daqs 12–13ċm Piż 8–10g Ikel insetti, dud, xi frott irqiq Ħabitat Xagħri u makkja Status Residenti u skarsa

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-bejta tinbena fil-baxx f'arbuxxell folt, bħa xorbett jew tulliera.

Il-mara tbid fiha xi 4–5 bajdiet.

Menu varjat!

Kif jidher f'dawn ir-ritratti, il- ġenituri jitimgħu lill-frieħ tagħhom varjetà kbira ta' insetti u invertebrati.

Qerd in-nemel x'jaħbat?

Insett mislut u delikat, bl-Ingliż ant-lion.

Jgħidulu hekk għax iż-żgħir tiegħu jagħmel ħofor fir-ramel li fihom jaqa' n-nemel dritt għal ġo ħalqu.

Il-frieħ ifaqqsu wara xi 12-il ġurnata.

Fir- ritratt jidhru frieħ ta' ġurnata!

Daqs proprju ta' bajda tal-bufula ħamra

xagħat ta' farfett jew baħrija

n a ħla je w ż u n ż a n a

Il-bufula ħamra tħobb ambjent miftuħ.

F'Malta tgħix u tbejjet f'xagħri mwarrab b'arbuxxelli baxxi u folti, bħal dar-ritratt fl-inħawi ta' Ras il-Pellegrin.

Busaqajn (harvestman)


Il-Ħuttafa

Mejju – Ġunju 2019

l a ħ g 2 €

Xaħmet l-Art

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Hawn fejn qegħdin?

Ħb ieb Ħuttaf . . .

Dan l-aħħar mort tieġ.

Tgħiduli: "U iva, mhux ħaġa

l-għarajjes ħarġu mill-knisja stennejt is-soltu raxxa ross fuq il-miżżewġin friski.

Imma flok ross tfaċċaw erba' tfajliet b'kaxxa tal- kartun kull waħda.

Fetħu l-kaxxi u minnhom ħarġu jtiru kwantità ta' friefet!

Friefet kbar u żgħar, friefet suwed u blu, sofor u bojod, friefet oranġjo, friefet ileqqu.

U n-nies kollha "Oooooooh!"

Jien ukoll stagħġibt, imma mhux bil-ġmiel tal-friefet.

Stagħġibt kemm in-nies għadhom iqisu l-annimali bħala oġġett ta' tiżjin.

sabiħa li teħles ftit friefet?"

Il-problema hi li dawk il-friefet ma kinux friefet Maltin imma friefet impurtati minn barra – illum kollox issib tixtri onlajn.

Milli stajt nagħraf kienu kollha friefet tropikali, minn inħawi bħall-Afrika Ċentrali u l-Amerka t'Isfel.

Sintendi għax hemmhekk issib l-ikbar u l-iktar friefet kuluriti tad-dinja.

Il-problema hi li dawn il-friefet fil-klima ta' Malta ma jgħixux, u għalhekk probabbli mietu kollha dak il-lejl stess li nħelsu.

U biex tkompli tgħaxxaqha

għamlet ix-xita…

Għad hawn wisq nies li jaħsbu li d-dinja u kull ma fiha hija proprjetà tagħna l-bnedmin.

L-annimali donnhom jeżistu biex jaqduna, ipaxxuna, jagħmluna komdi, jagħmluna sinjuri, eċċ. Aħna biss u aħna dejjem!

Kemm se ndumu biex

nitgħallmu nittrattaw l-annimali bħala ħutna ħajjin, mhux skjavi jew oġġetti tagħna.

Nawguralkom vaganzi tal- ġenn, mimlijin baħar u ċafċif.

Victor Victor Falzon L-Editur

Ix-Xaħmet l-Art Ocellated Skink Chalcides ocellatus Wara xitwa mgezzez f'ħofra f'xi ħajt tas-sejjieħ, ix-xaħmet l-art joħroġ igawdi s-sħana tar-rebbiegħa u s-sajf.

Wara xhur sajjem issa jixxala jibla' l-insetti li bħalissa jkunu komuni.

Ix-xaħmet l-art ma jfixkel u ma jagħmel ħsara lil ħadd, għalhekk inħalluh jgħix bil-kwiet miskin.

Bħar-rettili l-oħrajn, huwa wkoll imħares bil-liġi.

Ritratt ta' Charles Gauci

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p2

Arbuxxell sagħtar (wild thyme) fgat bil-fjuri – ġenna tal-art għan-naħal!

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Għasfur ferut?

Is-sinjorina tad-draguni Ittra mingħand Amy Showdown!

Ir-russett tas-siġar Mangroves Agħtiha l-kulur Avviżi Iż-żnuber Il-monakella Kolina u Żeppinu

Kitbu f'dil-ħarġa Martina Brancato (National Aquarium), Maria Darmanin (BOV), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ġunju 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p3

F'dawn l-aħħar ġimgħat fir-riserva tal-Għadira faqqsu erba' familji!

Tnejn tal-monakella u tnejn tal-fras-servjent.

Il-monakell (little ringed plover) ilu jbejjet regolari fir-riserva mill-1995. filwaqt li l-fras-servjent (black-winged stilt) ilu jbejjet kważi kull sena mill-

aħbarijiet

Is-sena l-oħra l-fras-servjenti ma bejtux, imma dis-sena pattew.

Għalhekk bħalissa l-Għadira hemm jiġru sitt blalen żgħar tas-suf bis-saqajn (flieles tal-monakella!), u tmien blalen tas-suf ftit ikbar, bis-saqajn ftit itwal (flieles tal-fras-servjent!).

F'dar-ritratt ħelu tal-ħabib tagħna Aron Tanti tidher familja tal-fras-servjent, b'erba' flieles ta' ftit ġranet.

U ġenituri tant kburin!

Ta' Qali se jikber!

Prosit kbira lil min ħolom bil-proġett biex jikber il-park ta' Ta' Qali.

Qrajna figuri sbieħ: 80,000 siġra, medda ta' 450,000m2, daqs ta' 63 grawnd tal-futbol, eċċ.

Jekk veru ħa jħawlu 80,000 siġra lanqas ħa jibqa' spazju fejn timxi!

Forsi ħa jkunu bonsai.

Din il-medda art sabiħa ħa tiżdied mal-park

Mostri fil- bahar

Meta tissemma' l-problema ta' fejn se narmu l-iskart tal-bini, spiss xi għaref jissuġġerixxi li nużawh biex nibnu ġżejjer fil-baħar.

Min joffri din bħala soluzzjoni jkun qed juri biċ-ċar li m'għandux farka rispett lejn in-natura.

Min li jitkellem hekk għadu l-baħar huwa li qiegħ il-baħar huwa deżert vojt lest biex jilqa' l-imbarazz tagħna.

jaħseb landa taż-żibel,

Xi ħadd dan l-aħħar qal li fil-każ il-ħsara li nagħmlu fil-baħar inpattu għaliha billi dawn il-gżejjer ġodda nagħmluhom riservi naturali.

Tgħid mhux hekk!

Ħafna mill-ġonna publiċi tagħna huma tal-biki.

Mhux għax forsi fihom xi skart.

Il-ġonna huma tal-biki anke qabel ma jsiru!

Il-problema li min jiddisinjahom jinsa li dawn suppost ġonna, tara l-ħdura, is-siġar, ħamrija u natura.

Min jippjanahom ikun iktar moħħu f'kemm strutturi ħa jdeffes.

Għalhekk nispiċċaw b'ħafna passaġġi taċ-ċangatura, bankijiet, lampi, tabelli,

jiġifieri postijiet il-fjuri,

statwi, xi vaska tonda tal-konkos… u sintendi gabbana u latrina.

U fl-aħħar xi erba' konok tal-konkos b'siġra (aktarx palma) fihom.

Nisperaw li l-parti l-ġdida li se tiżdied mal-park f'Ta' Qali ħa tkun medda sabiħa fejn issaltan in-natura, u mhux xi ristorant jew outdoor gym.

Jekk hawn minnkom li ħa ssiru periti la tikbru ħudu ftit nota please!

is-Semmiegħa

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p4

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: kull meta jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Peter, oħtu t-tewmija Sylvia, u l-ħbieb tagħhom (tewmin ukoll) Maris u Sky kienu għadhom kif skulaw.

Peter kien talabhom jibqgħu miegħu wara l-iskola għax kellu bżonn l-għajnuna tas-seħer speċjali tagħhom.

Peter kien fil-kunsill tal-iskola u kienu qed jippjanaw biex jagħmlu barbikju filgħaxija f'Mejju, f'għalqa mitluqa ħdejn l-iskola.

Għalhekk Peter ried ikun ċert li ma ssirx ħsara lin-natura.

"Ma nafx," qalet oħtu, "Ilha mitluqa din l-għalqa, u qatt ma nara xejn fiha."

Imma lkoll qablu li xorta aħjar

jiċċekkjaw.

Wara kollox kienu jieħdu gost jgħaqqdu jdejhom jisimgħu leħen in-natura.

Id f'id imxew sat-tarf l-ieħor tal-

għalqa.

F'ħin minnhom semgħu:

"Iva bil-mod, qisek qatt ma kilt!"

"Ejja, Pa!

"Anke jiena!

It-tfal ħarsu lejn xulxin.

xejn," qalet Sylvia.

"Hemm ara!

Mal-art!" għajjat

Ftit bogħod minnhom raw għasfur lewn il-ħamrija, donnu jzappap u jkaxkar ġwinħajh.

"Miskin, dak ferut!" qalet Maris.

"X'se nagħmlu?"

"Inċemplu lill-BirdLife," wieġbet

fil-pront Sylvia, li kienet membru fi Klabb Ħuttaf.

Il-ġenituri kienu jħalluhom jużaw il-mobajl, basta f'emerġenza, u din żgur kienet emerġenza.

Ħarġet il-mowbajl u ċemplet 79255697.

Wiġibha xi ħadd jismu Nimrod u bla nifs Sylvia qaltu fuq l-għasfur ferut, u staqsietu x'jistgħu jagħmlu sakemm jaslu tal-BirdLife.

"Ikkalma, ikkalma," qalilha Nimrod, "Spjegali sew x'qed tara."

Sylvia spjegatlu, imbagħad

irringrazzjaha u qalilha:

"Ara, ibdew bil-mod resqin lura

minn fejn ġejtu bla ma taqilgħu

"Bla nifs qaltlu fuq l-għasfur ferut…"

għajnejkom minn fuq l-għasfur."

"Issa," kompla tal-BirdLife,

"għidli jekk il-ġewnaħ baqax imdendel, u x'qed jagħmel l-għasfur."

It-tewmin iċċassaw għax mhux

talli l-għasfur kien donnu fieq, imma f'daqqa waħda tar lejn roqgħa ħamrija u poġġa fl-art.

Minħabba li kien lewn il-ħamrija niexfa, sparixxa mill-ewwel.

"X'ġara?" staqsiet Sylvia, "Fejjaqtu minn fuq it-telefown?"

"Le," daħaq Nimrod, "Dik li qed taraw hija bilbla u ma kienet feruta xejn.

Il-bliebel jiġu Malta f'April biex ibejtu, u mid-dehra intom ersaqtu viċin xi bejta.

Il-blieleb jibnu l-bejtiet fl-art u jsibu ħafna x'ifixkilhom.

Meta jaraw periklu riesaq, il- ġenituri jmorru quddiem dak il-periklu u jagħmluha tabirruħhom feruti.

Il-predatur idur għalihom u jipprova jaqbad lilhom, u jħalli l-bejta biż-żgħar bi kwiethom.

X'ħin il-ġenituri jkunu biegħdu l-predatur biżżejjed mill-bejta, f'daqqa waħda id-diżabiltà 'tgħaddilhom' u jtiru 'l hemm!"

"Tal-blieh!" għajtu t-tfal f'daqqa.

Sylvia qalet grazzi lill-uffiċjal tal- BirdLife u qatgħet.

"Mela dawk l-ilħna li smajna kienu l-frieħ jittalbu l-ikel minn missierhom," qal Peter.

"Imnalla smajniehom għax ma konniex nindunaw li hemm bilbla tbejjet fl- għalqa."

"Mel'issa lill-kumitat għidilhom biex il-barbikju nagħmluh f'Lulju," qalet Maris.

"B'hekk il-bilbla tkun lestiet mill-bejta u l-frieħ ikunu tajru."

"U l-għalqa nkunu nistgħu

nużawha!" daħaq Sky.

F'paġna 7 hemm iktar fuq dan it- trikk tal-bilbla.

U jekk ma tafx…

Aħna l-għasafar tal-bejt ukoll inħobbu nċafċfu fl-ilma!

Mela jekk għandek ġardina das-sajf ftakar fina u agħmlilna pixxina!

Imla plattina tal-qsari bi ftit ilma ħalli aħna wkoll ninżlu niffriskaw fih.

Fl-ilma dejjem poġġu ġebla jew zokk li jixirfu mill-wiċċ tal-ilma, ħalli jekk taqa' gremxula jew insett ikunu jistgħu jitilgħu fuqhom u jsalvaw.

Inkella jegħrqu.

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p5

Daż-żmien tas-sena spiss insibu għasafar tal-bejt frieħ jaqbżu fl-art donnhom mitlufin.

Ir-rix bilkemm ikun telgħalhom u jkunu għadhom ma jtirux.

Qalbna toħroġ għalihom u nkunu rridu ngħunuhom.

Imma dawn is-soltu ma jkunu mitlufin xejn.

Anzi missierhom u ommhom ikunu x'imkien viċin, aktarx ikunu qed jarawk u qed jistennewk twarrab ħalli jinżlu jitimgħu liż-żgħir tagħhom!

Sakemm ma jkunux f'nofs triq jew fejn hemm il-qtates, l-aħjar ħaġa hi li titbiegħed u toqgħod għassa sa ma jinżlu għalihom il-ġenituri.

Jekk stennejtu xi xena minn Game of Thrones jiddispjaċina!

Hawnhekk nippreżentawlkom lis-sbejħa damiġella, insett mir-razza tal-mazzarelli.

Il- mazzarelli (dragonflies) huma insetti kbar li malajr tinduna bihom speċjalment jekk ikunu qed itiru.

Id-damiġella tixbahhom ħafna imma hija ħafna iżgħar u

rqiqa kważi daqs labra tal-ħjata – biex taraha trid għajnejn ta' seqer (jew ta' naturalist!)

Bħall- kuġini kbar tagħha, l-iktar li ssib lid-damiġella huwa fejn l-ilma, xi ġibjun, vaska jew għadira.

Dan l-ambjent tħobbu għax tiekol in-nemus li jkun ħdejn l-ilma, u għax hi stess tbid ukoll fl-ilma.

Għalkemm għandu

isem femminili (anke bl-Ingliż damselfly), dan l-insett sintendi jista' jkun raġel jew mara.

Mhux dejjem faċli tagħrafhom għax in-nisa jvarjaw fil-kulur u xi wħud jixbhu ħafna lill-irġiel.

Dan huwa d-daqs proprju tiegħi!

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p6

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p7

Showdown Sfida bejn bilbla u serp

Il-bilbla (short-toed lark) tibni l-bejta fl-art fix-xagħri, għalhekk il-bajd u l-flieles tagħha dejjem fil- periklu li jsibhomlha u jikolhomlha s-serp iswed.

Hawnhekk naraw bilbla tiddefendi l-bejta minn serp billi tipprova tiġbidlu l-attenzjoni lejha ħalli ftit ftit tbiegħdu mill- bejta u minn uliedha.

Iss, li kont jien kont naqbdu u nieklu lis-serp!

Tkellem il-kawboj ħej!

Sensiela ritratti drammatiċi meħudin ftit ġimgħat ilu f'Għawdex min- naturalista ħabib tagħna Denis Cachia

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p8

Russett tas-Siġar Little Bittern Ixobrychus minutus

Ritratt ta' Aron Tanti

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p9

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p10

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p11

Jekk għandek tpinġija tan-natura li tixtieq inġibuhielek fil-magażin ibgħathielna fuq dan l-imejl: education@ birdlifemalta.org

Ir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar issa għalqu għas-sajf.

Nerġgħu niftħu f'Settembru.

Għal aħbar sabiħa fuq il-fras-servjent ara paġna 3.

Seminarju Għawdex

Siġġiewi Primary

Għal tagħrif u avviżi fuq attivitajiet tal- BirdLife dejjem żuru l-websajt… birdlifemalta.org/events/

Żabbar Primary B

It-temp qed jiġġennen!

Naħseb mhux it-temp qed jiġġennen!

Grazzi u prosit lil dawn l-iskejjel li matul din is-sena kienu abbonati f'Il-Ħuttafa.

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p12

iż-Żnuber

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p13

Aleppo hija belt fis-Sirja imma dan ma jfissirx li ż-żnuber inġabet Malta minn hemm.

Fil-fatt din l-ispeċi hija indiġena u mifruxa mal-pajjiżi tal-Mediterran.

Sabiħa s-sena kollha, imma speċjalment fix-xhur sħan tas-sajf.

Għax fis-sħana r-reżina taż-żnuber terħi r-riħa tipika ta' din is-siġra u timla l-arja bi fwieħa ta' foresti!

il-weraq Il-weraq taż-żnuber huwa twil u rqiq donnu labar – fil-fatt bl-Ingliż jgħidulhom pine needles.

Din il-forma stramba tgħin lis- siġra biex ma titlifx wisq ilma mill-pori tal- weraq.

Għalkemm hija siġra dejjem-ħadrana (evergreen), iż-żnuber twaqqa' ħafna weraq.

Minħabba r-reżina li jkun fih, il-weraq li jaqa' jdum biex jitmermer u għalhekk taħt dawn is- siġar spiss jitrabba tapit folt ta' weraq niexef.

Minn dan it-tapit ma jikber kważi xejn, u b'hekk iż-żnuber tevita l-periklu li tikber siġra oħra viċin u toħnoqha.

il-prinjoli Iż-żnuber hija mir-razza tal-koniferi, grupp ta' siġar primittivi li kienu jeżistu qabel man- natura 'ivvintat' il-fjuri!

Għalhekk iż-żnuber qatt ma 'tgħallmet' tagħmel il-fjuri.

Flok fjuri tagħmel speċi ta' frott jgħidulu prinjol (cones) u minn dawn tagħmel żewġ tipi: prinjoli rġiel u prinjoli nisa.

Il-prinjoli rġiel jitfaċċaw għal ħabta ta' Frar f'bukketti żgħar ħodor weqfin f'tarf il-friegħi.

Wara ftit ġranet jisfaru, jinfetħu u minnhom joħroġ ħafna polin isfar li jtir mar-riħ.

Il-prinjoli mbagħad jinxfu u jaqgħu.

Kenn tajjeb Il-weraq folt taż-żnuber jipprovdi kenn tajjeb għal ħafna għasafar għajjenin tal-passa.

Fl-irqajja' żnuber li hemm fil- Buskett kull rebbiegħa u kull ħarifa jinżlu jorqdu (fost oħrajn) mijiet ta' kuċċard, isqra, bgħadan u kwakk.

Dawn ikunu għadhom kemm qasmu medda baħar u jkollhom seba' mitt sena biex isibu x'imkien fejn jinħbew ħalli jorqdu ftit.

Ix-xuxa folta taż- żnuber hija xena familjari f'diversi ġonna, toroq u fil-kampanja.

Din t'hawn tikber fl- inħawi ta' Selmun.

Malvizz imperreċ f'siġar taż-żnuber

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p14

Il-Monakella Ħajjitha f'xifer ir-ramla

Għasfur żgħir li jgħaddi ħajtu jterraq f'xatt il-baħar jew l-għadajjar, daqqa jiġri u daqqa jieqaf f'salt biex inaqqar xi dudu jew ħanex mir-ramel jew mit-tajn.

Ir-rix tad-dahar huwa lewn ir-ramel u t-tajn biex fil-beraħ ma jispikkax.

B'hekk l-għasfur jiffranka attakk minn xi seqer.

Għajnejn kbar, tipiċi tal-pluvieri

Il-munqar fin u rqiq huwa għodda tajba biex taqbad dud, ħniex u gambli mill-ilma.

Saqajha ftit twal biex tkun tista' tippassiġġa fl-ilma baxx u fit- tajn max-xatt bla ma xxarrab żaqqha jew tħammeġ ir-rix.

Isem xjentifiku Charadrius dubius Isem bl-Ingliż Little Ringed Plover Daqs 15–18ċm Piż 30–50g Ikel invertebrati tal-ilma Ħabitat Xtut ramlin jew bit-tajn Status Regolari u frekwenti fil- passa, ftit pari jbejtu.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p15

Daqs proprju ta' bajda tal-monakella

Il-bejta tkun ħofra baxxa mdawra bi ftit qxur ta' arzell u ċagħaq żgħir.

Il-monakella tbid minn tliet sa erba' bajdiet ta' lewn li ftit li xejn jispikka.

F'dar-ritratt il-flieles jidhru sew għax inzertaw qegħdin fuq ir-ramel.

Imma kieku mteddu f'roqgħa ċagħaq, kien ikollhom kamuflaxx perfett.

Meta jfaqqsu, il-flieles tal- monakella jkunu diġà jafu jiġru.

Imma f'każ ta' periklu jintefgħu fl-art u ma jiċċaqalqux, kif qed jagħmlu fir-ritratt.

Il-ġenituri jieħdu ħafna ħsieb taż-żgħar tagħhom.

Filgħaxija l-flieles jidħlu kollha jitgeddsu fir-rix ta' żaqq ommhom jew missierhom.

Dan jagħmluh ukoll fl-eqqel tas-sħana biex jistkennu mix-xemx qawwija, kif naraw fir-ritratt.

Monakella żagħżugħa

Post tajjeb għall-monakella hija r-riserva naturali ġdida tas-Salina, li issa qiegħda f'idejn il-BirdLife.

Hawnhekk il- monakella diġà bejtet xi drabi.

Il-Ħuttafa 152 • Ġunju 2019 • p16

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Imma Kolina, aħna bilfors billejl kellna niġu naraw il-fkieren ifaqqsu?

Jien norqod irrid.

Iva Żeppinu, għax meta jfaqqsu l-fkieren żgħar aktarx joħorġu billejl mill-bejta fir-ramel biex jevitaw li jattakkawhom il-predaturi.

Lili n-ngħas qed jattakkani… Kolina.

Żeppinu, jekk ma narawx dawn il- meravilji tal-ħolqien kif ħa napprezzaw il-ġmiel tan-natura.

Qed nara xi ħaġa!

Hemm ara, eżatt f'nofs ir-ramla.

Ħares sew.

Qed nara fkieren żgħar ħerġin mir-ramel: 1… 2… 3… 4… 5… Uuuu, Nann, kemm hemm!

Qed nitfixkel ngħodd.

Qed tara xi ġmiel bla qies in-natura!

Veru Nanna, imnalla insistejtli biex niġi miegħek.

Fekruna minnhom daħlet u nqabdet f'tazza tal-plastik!

Iva povra fekruna, għadha tfaqqas u diġà bdiet tbati mill-iskart li n-nies jarmu barra.

Dik ma tafx x'inhi tazza u qatt mhi se ssib kif toħroġ minnha u tasal il-baħar ma' ħutha l-fkieren.

L-oħrajn kollha kważi waslu fil-baħar imma hi miskina għadha maqbuda.

Ejja mmorru ngħinuha toħroġ minn dik in-nassa.

U hekk għamlu.

Bi ftit sforz bejn it-tnejn li huma rnexxielhom joħorġu lill-fekruna ferħa mit-tazza u jidderiġuha lejn il-baħar biex tingħaqad mal-oħrajn.

Imnalla konna hawn, għax povra fekruna tat-twelid kienet se tispiċċa vittma tal-iskart tal-bnedmin.

Dan kollu għax ma rmewx it-tazza fejn suppost.

Mhux biss!

Ftit ilu tkellimna fuq kemm jiswa li l-ewwel u qabel kollox innaqqsu l-iskart.

Dik it-tazza setgħet ma ntużatx kieku n-nies ġabu magħhom tazza li terġa' tintuża.

U jekk kienet tazza ta' ġelat, min xtrah messu xtara kown ħalli jevita l-iskart u jkollu aktar x'jiekol!

Hekk hu.

Kellhom bżonn il-bnedmin jitgħallmu daqs kemm qed titgħallem int, Żepp!

Das-sajf nippruvaw innaqqsu l-iskart li niġġeneraw, speċjalment fix-xtut ta' pajjiżna.

L-iskart li ma stajniex nevitaw imbagħad nifirduh u narmuh kif suppost.

ġ n p T


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħb ieb Ħuttaf . . .

Sa ftit snin ilu meta kont nistaqsi

lill-istudenti għaliex ħażin li tarmi l-iskart barra, kienu jwieġbu: "Għax tħammeġ" jew "Għax tkerrah".

Tweġibiet tajbin.

Imma minn xi żmien 'l hawn meta nagħmel l-istess mistoqsjia, ħafna tfal (anke ta' Year 3) iwieġbu:

"Għax l-annimali l-iskart jaħsbuh

ikel, jikluh u jmutu."

U spiss iżejnuha b'eżempju, bil-ħut, bil- fkieren tal-baħar, bl-albatross.

Din tweġiba iktar bis- sens mill-oħrajn.

Din it-tweġiba turi li n-nies qed jindunaw li d-dinja

naqsmuha ma' miljuni ta' ħlejjaq oħrajn, u l-iskart li narmu jaf ikun ta' periklu għal dawn il-ħlejjaq.

U ħaġa sabiħa li dawn l-affarijiet

qed tgħiduhom intom li għadkom qed tikbru.

Ftit ilu mort protesta kontra l-qerda tas-siġar u l-kampanja (ara paġna 3).

Ħadt gost mhux biss għax konna iktar minn elf ruħ imma l-iktar għax ħafna minnhom kienu żgħażagħ.

Importanti ħbieb li tkomplu tistinkaw biex ikollna dinja iktar sabiħa u b'iktar natura.

Issa komplu gawdu l-vaganzi,

u araw li tkunu ambjentalisti anke f'xatt il-baħar.

Morru paġna 5!

Victor Victor Falzon L-Editur

Skont l-aħbarijiet, fl- Etjopja ħawlu 350 miljun siġra… fi 12-il siegħa!

Diffiċli temmen figura bħal din, imma jekk hu veru prosit tassew!

Minn din il-ħarġa żidna ftit iktar artikli bl-Ingliż.

Dan għamilnieh minħabba tfal u familji membri fi Klabb Ħuttaf li ma jifhmux bil-Malti.

Qarnita Common Octopus Octopus vulgaris Il-qarnita hija annimal tassew speċjali.

Mhux biss għax għandha kamuflaxx inkredibbli, u mhux biss għax għandha dawk it- tmien tentakli li jsaħħruk tarahom jiċċaqalqu.

Imma għax wara l-mammiferi tal-baħar (dniefel, balieni, eċċ) il-qarnita hija aktarx l-aktar annimal intelliġenti tal-baħar.

Bilkemm temmen li din kuġina tal-bebbux!

Ħasra li tant nies japprezzawha biss bħala platt stuffat!

Grupp imħallat ta' kaħli (saddled seabream) u ċawl (damselfish), żewġ ħutiet komuni madwar xtutna.

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Tal-Ġelati Environmentalist Concrete L-ittra ta' Amy Residenti Speċjali Il-Monakella Kolina u Żeppinu Agħtiha l-kulur Avviżi L-Oljandru Shearwaters in danger Fossil hunting

Kitbu f'dil-ħarġa Martina Brancato (National Aquarium), Maria Darmanin (BOV), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Awwissu 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Tkompli l-gwerra kontra s-sigar…

Dar-ritratt juri parti mit-Triq tar-Rabat, triq li jagħrafha kulħadd minn dawk iż-żewġ ringieli siġar sbieħ taż-żnuber.

Siġar mgħawġin u mibrumin, li ħafna minnhom għandhom iktar minn 100 sena.

Imma issa biċċa sew minn din it-triq ħa titwessa' ħalli tieħu iktar traffiku.

U quddiem il-gaffa se jinqerdu ħafna siġar.

Se jitneħħew total ta' 549 siġra: ċipress,

oljandru, siġar ta' Ġuda, eċċ. U ħafna żnuber, fosthom dawn l-għaxra li jidhru hawn taħt.

Ħafna għelieqi ħa jispiċċaw ukoll taħt it-tarmak – medda ħamrija ikbar mir-riserva naturali tas-Simar.

Fit-28 ta' Lulju saret protesta kontra dan il-proġett mostruż.

Marru iktar minn 1000 ruħ imma jidher li l-gaffa xorta ħa tirrombla u tgħaffeġ kollox.

Parti mit-triq tar-Rabat.

Iċ-ċrieki ħomor huma ftit mis-siġar li ħa jinqerdu.

Ma jdumux ma jsalpaw

F'Il-Ħuttafa li għaddiet semmejna li faqqsu tmien frieħ tal-fras-servjent (black-winged stilt) fir-riserva naturali tal-Għadira.

Minn dak iż-żmien 'l hawn dawk it-tmien flieles tellgħu r-rix, kibru, twalu u tgħallmu jtiru.

Fir- ritratt jidhru tlieta minnhom qed juruna kemm saru bravi.

U jaqblilhom, għax ftit ġimgħat oħra

jsalpaw lejn l-Afrika.

Iridu jaqsmu l-baħar, id- Deżert Saħara u jfittxu xmara jew għadira sabiħa x'imkien fl-Afrika Ċentrali, fejn jgħaddu x-xitwa. jerġgħu Imbagħad fir-rebbiegħa jagħmlu l-vjaġġ lura!

Min jaf, forsi jerġgħu jiġu Malta!

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: kull meta jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Kien l-istaġun favorit ta' Maris u ta' ħuha t-tewmi, Sky.

Flimkien maż-żewġt iħbieb tewmin tagħhom, Peter u Sylvia, kienu jmorru l-baħar kważi kuljum.

Bħalissa kienu qed jagħmlu tlielaq tal-għawm.

Barra l-logħob li dejjem jivvintaw, it-tewmin kienu jgawduha sew in-natura ta' ħdejn il-baħar, għax meta jgħaqqdu jdejhom flimkien kienu kapaċi jisimgħu n-natura titkellem.

"Sar il-ħin għall-ġelat?" staqsa Peter, li kien qisu bir bla qiegħ fejn jidħol l-ikel.

Imma Ivan's Ice Lollies li kien jarma ħdejn ix-xatt ma kienx bħal kwalunkwe vann tal-ġelati: kien ikollu biss ġelati home-made ta' kull tip, togħma u għamla.

Mhux hekk biss: Ivan kien iżejjen il-karta tat-tgeżwir bi stampa sabiħa u tagħrif fuq dik l-istampa.

Sylvia kienet tiċċajta li jekk xi darba jinsew iġibu ktieb magħhom, setgħu jixtru ħafna ġelati u jkunu moqdijin xorta!

"Ejja nitilgħu," qalet Sylvia biex

teħles mill-qrid ta' ħuha.

telgħin mill-ilma l-erbgħa li huma qabdu id xulxin biex ma jiżolqux.

U f'dak il-ħin sew mill-bogħod bdew jisimgħu ilħna rqaq jgħajtu:

"Ajjut!

Xi ħadd itini nifs!"

"Fejn qiegħed?"

"Kif qiegħed bil-maqlub?"

"Waqaf dak it-taħbit?"

"Hawn xi annimali fl-inkwiet," qal Sky, "imma m'jien nara xejn!"

Minnufih it-tewmin bdew ifittxu 'l hawn u 'l hemm biex jaraw kif se jagħtu daqqa t'id.

"Hemmhekk!" għajjat Peter

wara ftit, "Fir-ramel!"

L-erba' ħbieb ġrew lejn barmil tal-plastik li xi tfal insew fir-ramel.

X'ħin qalbuh, sabu munzell granċijiet tal-bebbuxu nofshom mejtin, xotti u bla nifs.

Peter ġabarhom fil-barmil u ġera bih lejn il-baħar, fejn telaqhom ħalli jkomplu ħajjithom fl-ambjent tagħhom.

Sky kien kważi se jibki.

"Kieku ma smajnihomx, kienu jmutu kollha.

Kemm hawn min hu kattiv!"

"…ġrew lejn barmil li xi tfal insew fir-ramel."

granċ tal-bebbuxu hermit crab

Sylvia, li kienet taqra Il-Ħuttafa,

spjegat li din aktarx kienet injoranza milli kattiverija, għax it- tfal żgħar jaraw qoxra ta' bebbuxu u jaħsbuha vojta.

Itellgħuhom mill-ilma, joqogħdu jilagħbu bihom, imbagħad iħalluhom hemm.

"Fil-fatt dawk ikunu granċijiet

tal-baħar li jgħixu fil-qxur vojta tal-bebbux.

Meta joħorġuhom mill-baħar il-granċ jibża' u jinġibed 'il ġewwa, u ma tindunax li hemm annimal ħaj hemm ġew!"

"Kif se nagħmlu biex nedukaw lit-tfal li jiġu l-baħar ħalli joqogħdu attenti?" tħassbet Maris.

"Naf kif!" qabeż qal Peter, hekk kif qabad id oħtu.

"Oqogħdu hawn, daqt niġu lura."

U flimkien ma' Sylvia ġera lejn

Maris u Sky skantaw kif Peter u Sylvia ma ridux jgħidulhom x'għamlu.

Xi ġranet wara, it-tewmin marru

l-baħar bħas-soltu, dejjem attenti għal xi tfal jilagħbu bil-bebbux.

Meta sar il-ħin għall-ġelati, Peter bagħat lil Maris u lil Sky biex jixtru.

"Hawn huma!" qalilhom Ivan

tal-ġelati, u newlilhom erba' ġelati bi tbissima kbira.

It-tewmin għall-ewwel ma fehmuhiex dik it-tbissima, imma mbagħad raw ir-wrapper u nfaqgħu jidħqu.

Fuqu kien hemm stampa kbira ta' granċ tal-bebbuxu, xi tagħrif dwaru u l-messaġġ:

Mhux ġugarelli!

Ħallihom fil-baħar!

Issa morru paġna 11 u agħtu kulur lill- granċ tal-bebbuxu.

Residenti speċjali

Das-sajf fil-Belt Valletta kellna residenti speċjali.

F'rokna kennija mal-ħajt ta' bini għoli fi Triq il-Merkanti, par ħawwief bnew bejta u fiha rabbew familja!

Dawn ir-ritratti juru ftit waqtiet mill-ħajja f'din il-bejta.

F'Awwissu l-frieħ tgħallmu jtiru u ħallew il-bejta.

Il-ħawwiefa (house martin) hija komuni fil- passa imma rari tbejjet f'pajjiżna.

L-ewwel darba li nafu li bejtet kien fil-Mosta fl-1981 u l-aħbar kienet dehret fil-gazzetti!

Minn dak iż- żmien 'l hawn il-ħawwief bejjet xi 10 darbiet oħra, u mhux dejjem b'suċċess.

Għalhekk din il-bejta fil-Belt kienet avveniment speċjali.

Il-ħawwief jibni l-bejta minn ċapep żgħar tat-tajn li jġorrhom f'ħalqu.

Minn ġewwa jinfurraha bir-rix.

Jasal wieħed mill-ġenituri bl-ikel. frieħ Iż-żewġ ħalqhom miftuħ għal-lest!

Il-flieles jistennew l-ikel!

Il-ħawwiefa żżoqq lil uliedha mġewħin.

Bla nifs, il-ħawwiefa terġa' ttir biex tfittex iktar nemus u dubbien għat-tfal tagħha.

Grazzi lil Annalise Falzon li f'Ġunju rat il- ħawwief iħuf fl-inħawi ta' Kastilja u ssuspettat li hemm bejta fil-viċin.

U grazzi lil Denis Cachia li sab il-bejta, żar il-post regolarment u bagħtilna dawn ir-ritratti u t-tagħrif.

Ritratt ta' Charles Galea Bonavia meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Nanna, sibt dar tal-bnedmin veru sabiħa – tgħidx x'veduta għandha.

Irridek tiġi miegħi biex taraha.

Is-sena l-oħra diġà morna nisseparaw l-iskart fil- villa u m'hemmx għalfejn nerġgħu mmorru din is-sena.

Int meta ser trabbi naqra għaqal għid?

Le Nanna, din dar oħra u ħafna isbaħ għax għandha veduta veru sabiħa.

Imxi Żeppinu, għax qabbadtni l-kurżità.

Nispera mhux 'il bogħod.

Le, hawn kważi wasalna diġà.

Ara xi ġmiel – kollox għandhom!

X'inti tgħid Żepp?

Din mhux dar tal-bnedmin?

Din id-dar tal-ħlejjaq li jgħixu fuq l-irdum u l-bnedmin ħammġuha bl-iskart tagħhom!

Iss ħej!

Imma inti ma kontx għidtli li l-bnedmin għandhom iċ-Ċentri għall-Iskart Goff fejn jarmu dan it- tip ta' skart?

Saħansitra jistgħu jċemplu lill-Kunsill Lokali u jmur jiġbrilhom l-iskart b'xejn minn wara biebhom?

Hekk hu, imma xi nies bla sens jippreferu jarmu barra.

Però mhux il-bnedmin kollha hekk, ta.

Hemm nies li saħansitra jorganizzaw attivitajiet fejn ineħħu l-imbarazz li jarmi ħaddieħor.

Qed tara dak il-grupp nies fil-bogħod?

Dawk hekk qed jagħmlu.

Ħa ngħidlek x'nagħmlu, Żeppinu: ejja nsejħu lil sħabna kollha u nnaddfu dan l-imbarazz.

Nagħmluh fil-ġenb tat-triq ħalli x'ħin jgħaddi t-trakk biex jiġbor l-affarijiet li qed jiġbru dawk in-nies jieħu l-imbarazz li nkunu ġbarna aħna wkoll.

U hekk għamlu.

Sħabhom tal-irdum kollha nġabru jgħinuhom inaddfu l-iskart li ntrema qalb ix-xagħri bi ħsara għall-ambjent naturali.

Il-aħwa, Nann, x'battikata dik, kif għajjejt.

Imma għall-inqas issa hawn kollox nadif, u kulħadd jista' jerġa' jgawdi l-veduta mingħajr ħmieġ u mbarazz.

Hekk hu, Żeppinu.

Kieku l-bnedmin jarmu kollox mill-ewwel fejn suppost, kieku ħadd ma jkollu joqgħod jinħela jnaddaf wara ħaddieħor.

U kulħadd ikun jista' jgawdi ġmiel in-natura mingħajr ħmieġ.

Mela tinsewx. ħbieb!

Skart goff jew anke skart perikoluż, bħal batterija ta' karozza jew mediċina skaduta, għandu jintrema dejjem fiċ-Ċentri għall-Iskart Goff.

Żuru l-websajt www.wasteservmalta.com għal aktar informazzjoni.

ġ n p T

Il-Ħuttafa 153 Awwissu 2019 • p11

Granċ tal-Bebbuxu Hermit Crab

Jekk għandek tpinġija tan- natura li trid inġibuhielek fil-magażin ibgħatha hawn: education@birdlifemalta.org

Dawk l-ingwanti qishom li tuża n-nanna biex toħroġ xi torta mill-forn!

Għal tagħrif u avviżi fuq attivitajiet tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org/events/

Nixtrilek waħda, ibni?

Diġà xtrajtha mill-pocket money!

Fl-ambjent naturali tiegħu l-oljandru jikber l-iktar maġenb ix-xmajjar għax iħobb art umda.

F'Malta m'għandniex xmajjar, u l-oljandru ta' pajjiżna aktarx li kollu tħawwel mill-bniedem.

L-oljandru naraw ħafna minnu għax id-dehra tiegħu tingħoġob mill-bniedem u għalhekk jitħawwel spiss fil-ġonna, fis-centre strips u mal-ġnub tat-toroq.

L-oljandru huwa velenuż, imma b'daqshekk m'għandniex għax nagħmlu għaġeb.

Naħslu dejjem idejna u ma nippruvawx nieklu weraq u fjuri tal-oljandru!

il-fjuri L-oljandru għandu staġun twil bil-fjuri, jibda minn April-Mejju u jibqa' sejjer sal-ħarifa.

Il- fjuri tal-oljandru jżuruhom diversi insetti.

Fis- selvaġġ il-fjuri huma roża ċari imma l-bniedem ilu ħafna jżejjen il-ġonna bl-oljandru, u maż- żmien ħoloq diversi razez bi lwien differenti, fosthom bojod, ħomor, lewn is-salamun u sofor.

il-weraq Il-weraq tal-oljandru huwa twil, dejjaq u jleqq.

Mad-daqqa t'għajn jixbah ftit lil taż-żebbuġ imma huwa ikbar u l-aħdar tiegħu iktar karg.

Dan ix-xebh aktarx li ta l-isem oleander lil din il-pjanta, għax l-isem xjentifiku taż-żebbuġa huwa Olea.

Hemm xi leġġendi u ħrejjef li jagħtu spjega differenti.

Isem ieħor għall-oljandru huwa siġra tal-wirdien.

Imma mhux għax l-oljandru jġib il-wirdien, anzi bil-maqlub!

Peress li l-oljandru huwa velenuż, dari xi nies kienu jqattgħu l-weraq tiegħu u jferrxuh f'irkejjen madwar id-dar, biex isibhom il-wirdien, jikolhom… u jmut.

iż-żerriegħa Fil-ħarifa l-fjuri jinxfu u dawk li jkunu ddakkru jiffurmaw imżiewet twal u rqaq.

Meta dawn jinxfu u jsiru kannella jinfetħu u minn kull miżwet joħorġu jtiru mijiet ta' żerriegħa, kull waħda b'ħafna xuxa fina.

Din ix-xuxa tgħin liż-żerriegħa ttir mar-riħ qisha paraxut.

B'hekk tmur 'il bogħod mis-siġra omm u forsi tinbet f'post ġdid.

Bil-fjuri u l-weraq tiegħu l-oljandru jagħti ħajja u kulur lil ħafna mit-toroq tagħna.

L-oljandru hija l-fjura uffiċjali ta' Hiroshima.

Din il-belt fil-Ġappun kienet inqerdet fl-1945 bl-isplużjoni ta' bomba atomika.

Il-bomba qatlet ħafna nies (iktar minn 100,000 ruħ), annimali u siġar, iċċattjat il-bini kollu fiċ- ċentru tal-belt u vvelenat l-arja, l-art u l-ilma għal ħafna snin.

Jingħad li l-oljandru kienet l-ewwel fjura li fetħet wara dan id-diżastru nukleari.


Il-Ħuttafa

Kuċċarda

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

mill-editur

Ħbieb Ħuttaf . . .

Din is-sena Klabb Ħuttaf jagħlaq 50 sena!

Klabb Ħuttaf twieled fl-1969.

Dak iż- żmien il-BirdLife kien jisimha Malta Ornithological Society (MOS fil-qosor) u fost il-membri tagħha kien hemm grupp żgħażagħ akkaniti għall- għasafar u n-natura.

Għalhekk l-MOS waqqfet il-Young Members Section (YMS fil-qosor) u bdiet toħroġ ittraħbar għalihom u torganizza ħarġiet apposta għall- membri tal-YMS.

Jien niftakarhom sew dawk il-ħarġiet, u mnalla kont immurhom għax tgħallimt ħafna fuq in-natura u għamilt ħbieb ġodda.

Ftit ftit il-YMS żdiedet fil-membri u żiedet il- ħarġiet.

Fis-snin Tmenin il-YMS sar jisimha MOS Youths (MOSY fil-qosor) u fis-snin Disgħin saret Klabb Ħuttaf.

Dik l-ittraħbar ukoll inbidlet maż-żmien.

żidnielha l-paġni, qalbet għall-kulur… u saret Il- Ħuttafa!

Il-aħwa!

Mela jekk baqgħu ħajjin dawk is-siġar illum għandhom 42 sena!

Victor Falzon L-Editur

Membri tal-YMS iħawlu s-siġar fid-Dwejra (Għawdex)

Kuċċarda Honey-buzzard Pernis apivorus Il-kuċċarda hija tajra tal-priża li spiss naraw f'Malta.

Dan l-għasfur ma jbejjitx f'pajjiżna imma xorta ngawduh għax fir- rebbiegħa u fil-ħarifa ħafna kuċċard ipassi minn fuqna.

Dawk li jaslu tard wara nofsinhar ma jkomplux sejrin imma jinżlu jorqdu f'siġar kbar (speċjalment fil-Buskett) u l-għada jkomplu l-vjaġġ.

Għalkemm imħares bil-liġi, ħafna kuċċard jinqatel mill-kaċċaturi.

Ritratt ta' Raymond Galea

Jekk tmur timxi fix- xagħri kmieni fil-ħarifa għandek mnejn issibha.

Din hija xewka tal-mixta, (ground thistle), pjanta stramba li tkabbar il- fjura ċatta fl-art flok fuq zokk.

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet It-trajbu Flying A nasty surprise for birds Letter from Amy Here come the Raptors!

Ir-russett griż The Amazon Agħtiha l-kulur Arti u Avviżi Id-Durrajsa How to be a good birdwatcher Ix-Xabbatur

Kuntatt tel indirizz

21347645 / 21347646 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 info@birdlifemalta.org www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ottubru 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

ġ n p T

Kangu mhux ta' Filfla!

Il-kanġu ta' Filfla huwa għasfur żgħir skur b'dabra bajda fuq dahru.

Jgħix ħajtu kollha fuq il-baħar u kull sena ħafna kanġi jbejtu fuq Filfla (għalhekk jismu hekk).

Nhar il-Ħadd 25 t'Awwissu 2019 filgħodu grupp berdwoċers tal-BirdLife kienu fuq dgħajsa xi 5km 'l barra minn Marsaskala.

Kienu qed josservaw it-tajr tal-baħar iħuf ħdejn xi fishfarms.

Ħin minnhom il-ħabib tagħna Martin Austad lemaħ kanġu ftit ikbar mill-oħrajn u mingħajr dik id-dabra bajda, li s-soltu tidher sew.

Urih lil sħabu u b'eċitament kbir ikkonfermaw li dan kien Swinhoe's storm petrel (Oceanodroma monorhis).

X'ma jkunux eċitati!

Dan l-għasfur is-soltu jħuf f'ibħra fl- inħawi taċ-Ċina u l-Ġappun – fil-Mediterran deher biss erba' darbiet.

U issa tfaċċa Malta wkoll!

Il-BirdLife semmiet din l-ispeċi ġdida kanġu tal-lvant.

Il-kanġu ta' Filfla għandu dabra bajda tispikka fuq dahru.

Grazzi !

Il-Ħuttafa ssellem lil Ray Vella li għal 15-il sena kien ir-ranger ta' Foresta 2000.

F'idejn Ray, Foresta 2000 minn ħolma saret vera.

Fiha ħawwel, saqqa u kkura eluf ta' siġar u arbuxxelli.

Is-siġar qed jikbru u llum igawduhom ħafna insetti, għasafar u annimali oħra li jsibu kenn u ikel f'dal-bosk żagħżugħ.

Qed igawduhom ukoll ħafna nies li jmorru passiġġata, u mijiet ta' studenti li kull sena jmorru hemm jagħmlu fieldwork – forsi inti stess mort xi darba mal-klassi.

Ray issa rtira mix-xogħol.

Grazzi ta'

Grazzi lil Raymond Galea tat-tagħrif.

Fi New Zealand sabu fossili ta' pappagall enormi.

Bil-wieqfa kien twil metru, jiżen xi 7kg u aktarx ma kienx itir.

Kien jgħix xi 19-il miljun sena ilu.

Dan bla dubju huwa l-ikbar speċi ta' pappagall li nafu biha.

Dik tajba biex toqgħod tilgħabha waqt ġurnata xita mgeddsin ġewwa…

…b'magg hot chocolate u pakkett gallettini tal-krema.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna

It-trajbu tagħrfu mill-ewwel mill- forma tal-qoxra tawwalija qisha ċilindru, differenti ħafna mill- bebbux l-ieħor li naraw fil-ġnien.

Meta ssemmi l-bebbux ħafna nies jaħsbu biss fil- ħsara li jagħmel lill-qsari li forsi jkollhom fil-bitħa.

Imma l-bebbux ukoll għandu postu fin-natura.

Hawnhekk nagħtu daqqa t'għajn lejn it-trajbu, tip ta' bebbuxu li għandu xogħol speċjali fil-ġnien.

Dieta speċjali!

Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal- bebbux jiekol ħaxix u weraq, it-trajbu huwa karnivoru!

Dal-bebbuxu jħuf il-ġonna u l-btieħi tagħna u jfittex annimali oħrajn għall-ikel, fosthom bebbux ieħor, bugħarwien (slugs) kif ukoll il bajd tagħhom.

Għalhekk jekk ikollok trajbi fil-ġnien se jżommulek il-popolazzjoni tal-bebbux milli tinfirex bla kontroll.

It-trajbu jaf jiekol ftit ħaxix ukoll.

Ħeqq, salad hux!

Filwaqt li l-qoxra tat-trajbu spiss tkun kannella ċar, l-annimal innifsu għandu ġilda sewda.

Trajbu għadu ferħ

Qoxra sħiħa

Le ta, dak normali li jiġrilu hekk!

Jibda sħiħ!

Meta t-trajbu jkun għadu żgħir il-qoxra tiegħu tiġi għall-ponta.

Huwa u jikber, it-trajbu jħokk mal-ġebel u z-zkuk u jtajjar il-biċċa ta' fuq u ma jibqax bil-ponta.

B'hekk il-forma tiġi qisha ċilindru.

Għaliex jiġri dan?

Bħall-bebbux l-ieħor tal-art it-trajbu għandu bżonn iżomm niedi, inkella jmut.

Joħroġ mill-qoxra biss bil-lejl jew fix- xita, u l-bqija jħaffer 'l isfel fil-ħamrija.

Fi żmien ta' nixfa kapaċi jagħlaq il-fetħa tal-qoxra billi joħloq 'għatu' minn bżieq speċjali li jagħqad u jsakkar il-fetħa.

B'hekk it-trajbu jżomm ġewwa umdu.

Kif nista' ngħin lit-trajbu?

Tajjeb li jkollok taħlita ta' bebbux fil-ġnien jew il-bitħa għax kollha għandhom xogħolhom u posthom fin- natura.

Sib qasirja mdaqqsa, imla nofsha bil-ħamrija u n-nofs l-ieħor bi zkuk u ħaxix, u żommha mxarrba.

B'hekk it-trajbu jkollu fejn jistkenn ħalli jkompli jaqdi lin-natura u lilek.

Għaliex jismu hekk?

L-isem trajbu ġej mill-forma tal-qoxra, li tixbah dak it-tubu tal- brown paper li jaħdmu l-bizzilla fuqu biċ-ċombini, li wkoll jgħidulu trajbu.

Jibda sħiħ!

And smaller birds like hawfinch (taż-żebbuġ) too.

Hobby Seqer tal-Ħannieqa

Eleonora's Falcon Bies tar-Reġina

Marsh Harrier Bagħdan Aħmar

Russett Griż Grey Heron Ardea cinerea

Ritratt ta' Aron Tanti meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

Il-Ħuttafa 154 Ottubru 2019 • p11

Jekk tmur sar-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar dal- weekend u tgħaddi ftit ħin fil-ħajds għandek ċans tajjeb li tara dan l-għasfur tal-ġenn!

Għasfur ta' San Martin Common Kingfisher

Għalkemm jgħidulu Ta' San Martin, m'għandux x'jaqsam mal-qaddis jew mal-festa tiegħu (11 Nov).

F'Malta dan l-għasfur narawh minn Awwissu sar-rebbiegħa.

Għal tagħrif u avviżi fuq attivitajiet tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org/events/

Jekk għandek tpinġija tan-natura li trid inġibuhielek fil-magażin ibgħatha hawn: education@birdlifemalta.org

Kull xahar in-nies jarmu 40 biljun flixkun tal- plastik!

Biżżejjed biex tibni muntanja bħal din!

Inti qed iżżid ma' dil-muntanja?

Għasafar li jbejtu f'Malta

Ibejtu f'artna

Id-Durrajsa Iċ-ċuqlajta tal-kampanja

Għasfur żgħir li lanqas tinduna bih… sakemm jibda jgħanni!

Munqar goff

"Mustaċċi"!

M'għandhiex kuluri jispikkaw.

Tixbah sew lil għasfur tal-bejt mara.

Ħafna tikek u strixxi skuri fuq sidirha

Isem xjentifiku Emberiza calandra Isem bl-Ingliż Corn Bunting Daqs 16–17ċm Piż 38–55g Ikel insetti, żrieragħ, dud Ħabitat Beraħ, raba' maħdum, xagħri Status Residenti u tbejjet, naqset ħafna f'dawn l-aħħar 20 sena.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Biex tgħanni, id-durrajsa tħobb titperreċ x'imkien fl-għoli, bħal wajers tad-dawl u arbli.

Id-durrajsa m'għandhiex għanja melodjuża (ħoss ta' xi ħadd qed iċekċek mazz ċwievet!) imma hija għanja prezzjuża għax tant sar rari li tismagħha.

Id-daqs proprju ta' bajda tad-durrajsa

Id-durrajsa tibni l-bejta fl-art, moħbija sew qalb ħaxix niexef.

Fiha l-mara tbid minn tlieta sa sitt bajdiet, li jfaqqsu wara xi 13-il ġurnata.

Kif jidher fir-ritratt, il- frieħ ikollhom kamuflaxx tajjeb ħafna

Peress li l-bejta tad-durrajsa tkun fl-art, il-bajd u l-frieħ tagħha spiss isibhomlha u jikolhomlha s-serp iswed.

Ix-Xagħra l-Ħamra, fil- Park tal-Majjstral, hija waħda mill-ftit postijiet f'Malta fejn id-durrajsa għadha tbejjet.

ix- abbatur!

Fir-ritratt jidher il-ħabib

tagħna Martin Austad jixxabbat mal-irdum ħalli jistudja l-bejtiet tal-garnija (yelkouan shearwater), tajra tal-baħar li tbejjet f'ħofor fl-irdumijiet.

Meta kien tifel Martin kien membru fi Klabb Ħuttaf.

Illum huwa espert tal-għasafar u jaħdem mal- BirdLife.

Iktar ma nitgħallmu fuq l-annimali iktar inkunu nistgħu ngħinuhom u nħarsuhom.

Il-BirdLife ilha ħafna snin tistudja t-tajr tal-baħar, u llum nafu ħafna sigrieti fuqhom – fejn jistadu, fejn imorru fix-xitwa, x'perikli jsibu.

Dawn l-għasafar ibejtu mas- sisien tal-baħar u għalhekk mhux faċli tistudjahom.

Anzi perikoluż!

Prosit Martin, imma oqgħod


Il-Ħuttafa

Novembru – Diċembru 2019

Blonġun Sekond

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p2

Ħbieb Ħuttaf . . .

Meta nistaqsi studenti x'ġid jagħmlu

s-siġar, ħafna minnhom iwieġbu:

"Nieħdu l-karti!"

U iva orrajt veru li mis-siġar nieħdu l-karti, imma x'waħdadin dik l-ewwel ħaġa li tiġi f'moħħna?

Donnhom is- siġar qegħdin hemm jistennew biex isiru pitazzi u tissues!

Ar'hemm żu ħa ngħidilkom jien x'ġid

jagħmlu s-siġar!

Is-siġar

Is-siġar huma l-ħabitat għal eluf ta' speċi ta' insetti, brimb, dud, bebbux, għasafar, mammiferi, rettili, amfibji, fungi, likeni, ħażiż u anke pjanti oħra.

Is-siġar jipproduċu ħafna weraq, fjuri, frott u żrieragħ li huma l-ikel ta' miljuni ta' annimali.

Il-weraq li jaqa' mis-siġar jifforma (kompost) eċċellenti u

terriċċju jsaħħaħ il-ħamrija bis-sustanzi.

jieħdu mill-arja ħafna carbon dioxide, il-gass li qed isaħħan il-klima tad-dinja.

Is-siġar huma l-aqwa fabriki li bihom nistgħu nsolvu l-problema tal-klima.

Is-siġar jagħtu lil ħafna annimali kenn mill-maltemp, mix-xita, mir-riħ u mir-raġġi qawwija tax-xemx.

Is-siġar joffru wkoll moħba lil ħafna annimali biex jaħarbu mill-predaturi.

Is-siġar jipproduċu ħafna ossiġnu, il-gass li l-annimali u aħna l-bnedmin għandna bżonn biex nieħdu n-nifs – il- famuża "arja tajba".

Mill-weraq tas-siġar joħroġ ħafna fwar tal-ilma.

Fejn hemm foresti kbar (bħal rain forests) dal-fwar jifforma sħab ta' nida li jżomm l-arja umda.

Is-siġar huma post perfett biex fihom ibejtu ħafna annimali, fosthom eluf ta' għasafar.

Jipprovdu wkoll materjal bħal zkuk u weraq niexef għall- bini tal-bejtiet.

L-għeruq tas-siġar jorbtu l-ħamrija u ma jħalluhiex tinġarr mix-xita.

Il-weraq tas-siġar jieħdu fuqhom il-qilla tax-xita u jipproteġu l-art milli titmermer u titkaxkar.

Is-siġar iwaqqfu l-firxa tad-deżert.

Is-siġar jispirawna u jsaħħruna.

Fihom għaxqa timxi tħares taħthom, tmiss dak iz-zokk oħxon li forsi jgħodd il-mijiet tas-snin, tisma' t-tħaxwix tal-weraq u timla l-pulmun bl-arja safja.

Ħobbuhom is-siġar, ħbieb.

ċans li jkollkom ħawlu iktar minnhom.

Il-Milied it-Tajjeb.

Victor Falzon L-Editur

Blonġun Sekond Black-necked Grebe Podiceps nigricollis Il-blonġun sekond huwa wieħed minn tliet speċi ta' blonġuni li jżuru Malta.

Jgħix ħajtu kważi kollha fl-ilma – fil-fatt fuq l-art ibati ftit biex jimxi.

Huwa għasfur tal-għadajjar, xmajjar u bajjiet kennija.

F'daż-żmien tas-sena fir-riservi naturali tal-Għadira, Is- Simar u s-Salina spiss ikun hemm xi tlieta jew erbgħa jgħaddu x-xitwa jgħoddsu għall-ħut u l-gambli.

Ritratt ta' Aron Tanti

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Iz-zakak abjad Wiċċinu Żokret l-għaġuża Amy's Diary Isimhom leħinhom Il-buċaqq tax-xitwa Lionfish Little Hedgehog Lost Your art Environmentalist at Christmas Il-fras-servjent Winter is coming… Skiet u Dlam fid-Dwejra

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Diċembru 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop Reg.Vol.Org.

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p3

Gawwi bir-rimi!

Għal ftit berdwoċing bis-sens, aqbżu qabża sas-Salina dix-xitwa.

Dan ir-ritratt ittieħed ftit ġimgħat ilu, u kif taraw is-salini qed ikunu kuljum invażati għasafar – fil- biċċa l-kbira gawwi (xi erba' jew ħames speċi) imma anke agretti bojod, blonġuni sekondi, marguni u forsi xi russett griż u pispisell.

Biex tkunu komdi hemm ħajd apposta fejn tistgħu toqogħdu bilqiegħda tgawdu x-xena.

Jekk għandkom tromba ħuduha magħkom.

Illum jien il-kaptan!

Aħbarijiet

Naħseb qed nara dodo!

Bħal moħħok!

Għal li jista' jkun hawn kuluvert tas- salib?

Għax ġiet ommu għalih.

Kburin u bir-ragun!

Nhar is-26 Novembru 2019 saret l-Għotja tal-Premjijiet Dinja Waħda.

Fiċ-Ċentru tax-Xjenza Esplora nġabru tfal u għalliema minn 97 skola primarja u 5 skejjel sekondarji.

Inġabru biex jingħataw il-premju għall-attivitajiet Dinja Waħda li għamlu matul is-sena skolastika li għaddiet.

Fir-ritratt jidhru xi tfal li attendew, kburin iħaddnu t-trofew jew iċ-ċertifikat li ħadet l-iskola tagħhom.

Grazzi kbira lill-istudenti u l-għalliema kollha, lit-tim Education tal-BirdLife, lill-Esplora li offrewlna l-post u l-faċilitajiet eċċellenti tagħhom, u lil Bank of Valletta l-isponsor ta' Dinja Waħda.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p4

Meta jtir għandu għajta Ċisik!

Ċisik!

Minn hawn ġej l-isem zakak!

Qatt innutajt fix-xitwa għasfur żgħir iswed u abjad jippassiġġa fil- bitħa tal-iskola, jew f'xi parkeġġ tal-karozzi?

Jekk le, ibda fittex f'wesgħat u pjazez, jew fuq bankini mal-ġnub tat- triq, u aktarx tara z-

Daqqtejn ballun, l-aħwa?

Biex jaħarbu l-bard!

Iz-zizka bojod jiġu Malta fil-ħarifa biex jaħarbu l-kesħa tan-Nord, fejn ma jsibux x'jieklu.

Ħafna jinfirxu mal-kampanja jnaqqu dud u insetti mill-ħamrija, oħrajn iħufu fil-pjazez, parkeġġi u btieħi kbar fl-abitat tan-nies.

Fuq art lixxa jaraw sew u jkunu jistgħu jiġru wara l-insetti bla xkiel.

Forsi l-griż ta' daharhom jgħinhom xi ftit għax jaqbel mal-kulur tal-art!

Post favorit huwa fejn jiffurmaw għadajjar tal-ilma xita, għax hemm iktar ċans li jsibu nemus, eċċ.

ġ n p T

bir-rix tas-sajf

bir-rix tax-xitwa

Kull sena l-għasafar ibiddlu r-rix.

Ir-rix tax-xitwa spiss ikun inqas ikkulurit.

Meta jaslu Malta fil-ħarifa, iz-zizka jkunu aktarx diġà bil-libsa l-ġdida għax-xitwa.

Ir-rix tax-xitwa jkun inqas iswed taħt il-geddum.

San ma jaslu biex jerġgħu jpassu lura fir-rebbiegħa, ħafna zizka jkunu diġà qed jerġgħu jbiddlu r-rix, u jiżdied l-iswed taħt geddumhom.

għasfur tal-bejt

Jaqbeż…

Jimxi u jbandal!

Bħall-għasfur tal-bejt, iz-zakak abjad spiss jinżel fl-art, imma faċli tagħrafhom minn xulxin, anke mill-bogħod!

Għax iz-zakak jimxi, mhux jaqbeż bħall-għasfur tal-bejt.

Mhux biss, imma mal-pass ibandal dak denbu twil 'il fuq u 'l isfel.

Għalhekk bl-Ingliż jgħidulu "wagtail".

Kif nista' ngħin liz-zakak?

Kultant xi kunsilli lokali jiddeċiedu li jiżbru s-siġar tal-pjazez bil-goff fl-eqqel tax-xitwa.

Jekk fis-siġar ikun hemm roost ta' zizka, dawn l-imsieken għasafar ħa jsibu ruħhom f'daqqa waħda bla kenn, u ħafna jmutu bil-kesħa.

Għalhekk kun berdwoċer u ċċekkja hemmx roost fir-raħal tiegħek u informa lill-BirdLife fil-pront.

Il-BirdLife imbagħad tħajjar lill- kunsill biex iż-żbir iħalluh għal wara li jitilqu z-zizka.

Ħadna gost f'Malta, hux!

Nerġgħu niġu l- ħarifa li ġejja?

Filgħaxijiet iz-zakak abjad jinġabar f'numri kbar biex jorqod f'postijiet ngħidulhom roosts.

Dawn ikunu xi pjazza b'siġar folti fejn iz-zizka jistaħbew qalb il-weraq u jitgeddsu kontra l-kesħa.

L-ikbar roost taz-zizka f'Malta qiegħda fi Pjazza Assedju fil-Belt Valletta.

Kull sena l-BirdLife tgħodd iz-zizka bojod li jorqdu f'dal- post. F'Jannar 2019 għoddejna total ta' 14,475 – rekord assolut!

Konna ġibnieha f'Il-Ħuttafa numru 150

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p5

Mid-dinja

Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent

Miljuni ta' żwiemel

Kien mitluf reġa' nstab

L-Awstralja bħalissa għandha l-ikbar nirien ta' foresti li qatt jiftakru.

Tant infirxu n-nirien li l-forzi tat-tifi tan-nar qed jaqtgħu qalbhom li jikkontrollaw l-inċendji.

Bħalissa hemmhekk sajf, għalhekk ftit hemm ċans ta' xita biex titfi n-nirien.

Miljuni ta' annimali, fosthom eluf ta' koalas, sfaw vittmi ta' dawn in-nirien.

S'issa nħarqu xi 2.7 miljun ettaru, medda art kważi daqs l-Italja.

Tgħid tort tal-bdil fil-klima?

il-kilba, kull sena

jużaw ukoll żwiemel

Barra għadam tat-tigri u elf ħaġ'oħra, iċ-Ċiniżi tal- baħar fil-mediċini tradizzjonali (li ħafna minnhom ma jiswew xejn).

Minħabba din jinqabdu xi 37 miljun żiemel tal-baħar.

Dawn jinbiegħu mnixxfin liċ-Ċiniżi minkejja li suppost protetti mis-CITES.

Is-sajd bla kontroll huwa wkoll problema kbira.

Xi speċi qegħdin fil-periklu ta' estinzjoni.

Spiss naqraw li annimali qed isiru estinti.

Kemm hu sabiħ meta kultant taqra li annimal li kien maħsub estint jerġa' jinstab!

Wieħed minn dawn huwa s-silver-backed chevrotain Tragulus versicolor, speċi ta' ċerva żgħira daqs fenek.

Dan l-annimal kien ilu 30 sena ma jidher u kulħadd kien ħaseb li nqered.

Imma ftit ilu naturalisti li kellhom kamera awtomatika armata f'foresta fil-Vjetnam sabu l-kamera b'sensiela ritratti ta' dan l-annimal!

Is-CITES huwa ftehim bejn 183 pajjiż tad-dinja biex jikkontrollaw il-bejgħ u x-xiri ta' pjanti u annimali rari, jew partijiet minnhom.

Il-pajjiżi li ffirmaw dan il-ftehim mhux suppost iħallu lil min jimporta jew jesporta dawn l-affarijiet.

Niltaqgħu ma'…

żokret l-għaġuża

Iż-żokret l-għaġuża hija pjanta żgħira li ftit tispikka, u lanqas ma ssibha tikber kullimkien.

L-ambjent favorit tagħha huma ħitan tas-sejjieħ li ma tantx jaraw xemx (pereżempju dawk li jħarsu lejn it-tramuntana).

Għandha weraq tond u mlaħħam, bi speċi ta' ħofra baxxa fin-nofs (għalhekk dak l-isem stramb!)

Għal Marzu tiftaħ bukketti fjuri żgħar fuq friegħi li jikbru weqfin minn qalb il-weraq.

Mhux bil-Malti biss jisimha żokra!

Bl-Ingliż navelwort, bit-Taljan ombelico di Venere, bil-Franċiż nombril-de-Vénus, bil-Ġermaniż Venusnabel, bil-Latin Umbilicus horizontalis.

Sibtha komda għall-Milied, għax xtrajt waħda għal kull wieħed u waħda min-neputijiet.

Kif nista' ngħin liz-zakak?

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p6

Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq

Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq

Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq

Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p7

Diżż Tree Pipit

Ġaħġaħ Tree Sparrow

Ċ e w ċ

L-għasafar għandhom ħafna ismijiet strambi.

Fost l-iktar ismijiet strambi huma dawk li ssemmew għall-għajta tagħhom.

Kull lingwa għandha ismijiet hekk, u fil-Malti xejn inqas.

Hawnhekk ħa niltaqgħu ma' disa' għasafar li isimhom bil-Malti jixbah xi ftit l-għajta tagħhom.

Isimhom leħinhom!

Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq e w ċ e w … Ċ e w ċ Zakakk…zakakk…zakakk Kwaa!

Kwaa! e w ċ Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq e w ċ e w … Ċ e w ċ Zakakk…zakakk…zakakk e w ċ Ċ e w ċ Wss-ċaqq!

Wss-ċaqq!

Ċaqq-wss-ċaqq .

P s s - w s s - w s s . . g u u u u r l . g u u u r l G u u u u r l Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ Guuuurli…guuurli…guuuurli… Ġ a ħ - ġ a ġ a ħ - ġ a ħ ġ a ħ . . ġ a ġ a ħ ħ .

P s s - w s s - w s s - w s s Ċewċewċew…Ċewċewċew P s s - w s s - w s s .

Sintendi dawn l-ismijiet mhumiex il-ħoss eżatt li jagħmlu.

Biex tisma' l-għajta vera tagħhom mur fil-websajt www.xeno-canto.com u ttajpja l-isem (bl- Ingliż) fejn għandek Search recordings.

Buċaqq (tax-Xitwa) European Stonechat

Ċewċewwa Greenshank

Ismijiet bħal dawn jgħidulhom ismijiet onomatopejċi.

Tumpana ta' widnejk!

Buċaqq tax-Xitwa European Stonechat Saxicola torquatus

Ritratt ta' Aron Tanti meħud fil-Park tal-Majjistral

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p10

Il-Ħuttafa 155 Diċembru 2019 • p11

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p12

Ibejtu f'artna

Il-Fras-servjent Il-ballerin tax-xtut

Għasfur spettakolari li sa 10 snin ilu ftit konna nobsru li għad ibejjet f'pajjiżna

Munqar donnu pinzetta twila rqiqa, perfett biex jaqbad priża żgħira mill- ilma bla ma tizloqlu

Dahar iswed tuta u jleqq juri li dan huwa raġel – l-iswed fuq dahar il-mara jkun mitfi u jagħti fil-kannella

Saqajn twal ħafna, li bis- saħħa tagħhom kapaċi jimxi f'ilma fejn tajr b'saqajn iqsar ma jlaħħqilhomx.

Dawn is- saqajn taw l-isem xjentifiku himantopus, li ġej mill-Grieg himas (strippa jew ċinga) u pous (sieq)

Isem xjentifiku Himantopus himantopus Isem bl-Ingliż Black-winged Stilt Daqs 33-36ċm Piż 160g Ikel ħniex tal-ilma, gambli, ħut żgħir Ħabitat Xtut ramlin u għadajjar baxxi Status Ipassi frekwenti fir-rebbiegħa u l-ħarifa, xi ftit pari bdew ibejtu mill- 2011 'l hawn.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p13

Id-daqs proprju ta' bajda tal-fras-servjent

Il-fras-servjent jibni l-bejta fl- art imdawra b'xi zkuk u ħuxlief.

Fiha l-mara tbid 3–4 bajdiet u ż-żewġ ġenituri joqogħdu fuqhom, isaħħnuhom u jindukrawhom.

Il-bajd ifaqqas wara xi 25 jum

Fellus ta' ftit ġranet – il-flieles jitilqu jimxu hekk kif ifaqqsu!

Ferħ ta' ftit ġimgħat u li aktarx diġà jtir

Il-ġenituri jħarsu sew lil uliedhom u ma jħalluhomx mument weħidhom.

Filgħaxija ż-żgħar jinġabru jitgeddsu qalb ir-rix ta' missierhom u ommhom.

Għandi n-ngħas, Ma.

Nista' nidħol norqod?

Il-fras-servjenti jkeċċu kull annimal li jersqilhom lejn il-bejta jew lejn uliedhom.

Hawnhekk jidher ir-raġel qed ikeċċi par kuluverti.

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p14

Garden snail (għakrux)

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p15

Red campion (ilsien l-għasfur) Victor Falzon

Il-Ħuttafa 155 • Diċembru 2019 • p16

s-skiet Ikomplu jsaltnu u d-dlam fid-Dwejra

Rebħa għan-natura!

Mela xi ħadd għajnejh ikbar minn żaqqu applika biex ikabbar ristorant fid-Dwejra (f'Għawdex).

Proġett bħal dan ifisser iktar bini, iktar dwal, irwejjaħ, skart, mużika, storbju u tfixkil mill-bniedem.

Issa d-Dwejra hija post speċjali għan-natura.

Hija fil-fatt Sit Natura 2000, post protett fejn ċertu żvilupp ma jistax isir, speċjalment jekk joħloq dwal u storbju.

Għalhekk il-permess għall- bini tar-ristorant għall-ewwel ma ħariġx.

Imma xi għorrief qalbu din id-deċiżjoni u ħarġulu l-permess.

Meta semgħu b'din

l-aħbar, ħafna nies li jħobbu n-natura rrabjaw u nkwetaw.

Imma li tirrabja u tinkwieta mhux biżżejjed.

Għalhekk il-BirdLife għamlet ġabra biex tkun tista' ttella' l-każ il-qorti u f'jumejn inġabru €3000!

Dan sar bl-għajnuna tal-publiku u ta' 14-il għaqda ambjentali oħra.

Ftit ġimgħat ilu l-każ irbaħnieh!

Jiġifieri r-ristorant mhux ħa jitkabbar u d-Dwejra ħa tibqa' tgawdi l-kwiet u d-dlam kif suppost.

Din kienet rebħa kbira

għan-natura u għal min għandu l-ambjent għal qalbu – bħalkom il-membri ta' Klabb Ħuttaf u tal-BirdLife.

Prosit lil kulħadd!

Grazzi!

Grazzi!

Ċiefa Scopoli's Shearwater

Iċ-ċief ibejjet fl-irdumijiet tad-Dwejra u għandu bżonn id-dlam u l-kwiet.

Il-merilli jbejtu fl-irdumijiet tad-Dwejra u l-preżenza tal-bniedem tgerrixhom.

L-għaqdiet li ħadmu biex salvajna d-Dwejra


Il-Ħuttafa

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Eastern Yellow Wagtail Motacilla tschutschensis fir-riserva tas-Salina – għasfur ieħor ġdid għal Malta!

Ħbieb Ħuttaf . . .

Illum saret moda li jkollok pet mhux jsemmuli tas-soltu.

Ħafna studenti gremxul kbir bħal igwani, basiliski, kamalejonti u draguni.

Jew xi flying squirrel… għax tgħidx kemm hu cute!

Donnu m'għadux biżżejjed kelb jew qattus.

Irridu bilfors xi annimal eżotiku, forsi biex nimpressjonaw.

Miljuni ta' annimali qed jinqabdu mis-selvaġġ kull sena biex jinbiegħu bħala pets.

Ħafna minnhom imutu fil- vjaġġ u lanqas jilħqu jaslu fil-post tal- bejgħ.

Għal kull pappagall ħaj li tara fil-petshop, mijiet ikunu mietu.

L-istess jgħodd għal ħafna rettili u ħut tropikali.

jgħidlek

Tal-ħanut

Dawn annimali sensittivi ħafna għall-bdil fl-ambjent.

X'ma jmutux bil-gzuz! forsi

li dawn l-annimali ma nqabdux mis-selvaġġ imma tfaqqsu u trabbew fil-magħluq.

Jista' jkun li veru, imma biex razza domestika tibqa' b'saħħitha spiss iħalltu magħha annimali maqbudin mis- selvaġġ.

Dan spiss isir kontra l-liġi għax dik l-ispeċi tkun protetta.

Din hi r-raġuni għaliex ħafna speċi ta' pappagalli saru rari fid-dinja, u oħrajn sparixxaw għal kollox.

Biex tgħaxxaqha, iktar ma annimal ikun rari iktar jiswa flus.

U fejn jidħlu l-flus spiss jinkisru l-liġijiet.

Sfortunatament f'ħafna pajjiżi tropikali fejn jgħixu dawn l-annimali, il-liġi tkun fjakka u tinkiser qisu ma ġara xejn.

In-negozju illegali tal-annimali mis-selvaġġ jiswa mal-€5 biljun fis-sena!

Meta tixtri annimali eżotiċi aktarx li tkun qed tħajjar biex il-liġijiet ikomplu jinkisru u biex iktar annimali jinqabdu mis- selvaġġ.

Għalhekk jekk veru tħobbu l-annimali u tridu trabbu annimal ixtru kanarin, amorin jew ħemster.

Jew kelb jew qattus.

Basta tkunu lest li tħobbuhom qishom ħutkom tul ħajjithom kollha.

U cute kemm huma cute, il- flying squirrels inħalluhom għall- foresti please!

Victor Falzon L-Editur

Tħobb tikber f'bukketti baxxi baxxi li jibdlu roqgħa art battala fi splużjoni ta' xmux żgħar bojod bil- buttuna safra fin-nofs.

Iħobbu jikbru speċjalment fejn ikun hemm xi ħofra baxxa li fiha jkun żamm ftit iktar umdu minn madwarha.

Ftakru dejjem: qatt taqtgħu fjuri mis-selvaġġ.

Ħudulhom miljun ritratt jekk tridu, imma qatt taqtgħuhom.

Ritratt ta' Victor Falzon

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura Għadna lura Iż-Żrinġ Amy's Diary Ħabbara tar-Rebbiegħa Zakak Abjad Clownfish Walk for Nature Friefet u Baħrijiet Il-Ġaħġaħ A walk at Tal-Wej National species

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Frar 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org.

Suppost 10.367 għax jien dħalt wara li dalam u ma rawnix.

Mur paġni 8–9 għal ritratt sabiħ ieħor ta' zakak abjad.

Nhar is-Sibt 11 Jannar 2020 ftit qabel inżul ix-xemx grupp membri tal-BirdLife tqassmu madwar is-swar tal-Belt Valletta biex jagħmlu roost count.

X'jiġifieri?

Jiġifieri biex jgħoddu l-għasafar li jkunu deħlin jorqdu!

U l-għasafar li kienu ħa jgħoddu kienu z-zizka bojod.

Iz-zakak abjad (white wagtail) iżurna fil-ħarifa – jiġu bl- eluf.

Ħafna minnhom jieqfu ftit jistrieħu imbagħad ikomplu jtiru lejn l-Afrika.

Oħrajn jieqfu u jgħaddu x-xitwa magħna.

Matul il-jum jinfirxu mal-kampanja jfittxu dud u insetti żgħar fir-raba' u anke mal-ġnub tat-toroq.

Imma filgħaxija jinġabru f'numru kbir biex jorqdu flimkien f'xi siġar li jkunu għall-kenn.

Dawn il-postijiet speċjali ngħidulhom roosts, u l-ikbar wieħed f'pajjiżna qiegħed il-Belt Valletta, sewwasew fis-siġar fi Pjazza Assedju faċċata tal-Qorti!

Kull sena l-BirdLife torganizza attività biex tgħodd iz- zizka li jidħlu jorqdu l-Belt.

L-ikbar numru li qatt tellajna kien is-sena l-oħra: 14,475 zakak.

Din is-sena n-numru kien inqas, imma xorta total sabiħ ta' 10,366 zakak.

Dan kien it-tielet l-ikbar total minn meta bdejna nagħmlu dawn ir-roost counts fl-1986.

Dak ir-rekord konna ħabbarnieh f'Il-Ħuttafa 150

Bħas-soltu, grazzi u prosit lill-ħabib tagħna Denis Cachia li sena wara sena jieħu ħsieb dan l-istudju interessanti u importanti.

Totali ta' dawn l-aħħar 17-il sena

It-total baxx tal- 2011 kien meta żabru s-siġar bl-addoċċ!

Fomm ir-Riħ fil-mira

Hawn min jara biċċa kampanja u jgħid "Xi ġmiel in- natura!" u hawn min jara l-istess art u jgħid "Kif se nsir sinjurun minnha?"

Hemm pjan biex xi kmamar qodma fl-inħawi ta' Fomm ir-Riħ (ara r-ritratt) jitwaqqgħu u flokhom jinbena kumpless taparsi agri- xi-ħaġa-bil-pixxina – f'kelma waħda jiżviluppawh.

Tgħid jirbaħ ir-rispett lejn l-ambjent jew tirbaħ il- kilba għall-flus.

Giet izzurna Snowy!

Mhux soltu jżuruna għasafar li f'isimhom hemm il-kelma Id-durrajsa bajda (snow bunting Plectophenax nivalis) hija għasfur żgħir li jbejjet fit-tundra fl-inħawi ta' fuq nett tal-Ewropa, fosthom fl-Iżlanda, eċċ. Għalkemm fil-ħarifa din id-durrajsa tpassi 'l isfel, ftit li xejn tinżel sa dan-naħat tad-dinja, u għalhekk f'Malta u anke fil-Mediterran din l-ispeċi hija rari mhux ħażin.

Imma sewwasew fl-aħħar jiem tas-sena l-oħra tfaċċat waħda fl-inħawi tal-punent ta' Malta.

Hemmhekk għamlet ftit żmien tferkex qalb il-blat għal xi dudu Malti, u tat ċans lil skoss berdwoċers jitpaxxew biha!

Imbagħad sparixxiet… Nisperaw li l-ikel lokali għoġobha, ħalli ma tafx kif

nerġgħu narawha x-xitwa li jmiss!

Il-kampanja Maltija qiegħda dejjem tonqos u n-natura qed titlef ħafna postijiet fejn tista' tgħix.

Bi ftit ħsieb nistgħu npattu xi ftit billi noħolqu ħabitati għan-natura fil-ġonna u l-btieħi tagħna.

F'dis-sensiela Desirée taqsam magħna l-esperjenzi tagħha ta' kif ħajret lin-natura tersaq lejn il-ġnien.

Iġbor żerriegħa ta' fjuri slavaġ li tara fil-kampanja u li jkollhom l-insetti magħhom.

Itfagħhom fil-ħamrija fejn tridhom jikbru u stenna sakemm jerġa' jasal l-istaġun biex jikbru.

Jekk trid fjuri s-sena kollha, iġbor żerriegħa fi staġuni differenti.

Jekk m'għandekx ġnien, tista' xxerred iż-żerriegħa fil-wiċċ tal- qsari.

Fir-ritratt jidhru xi qsari bil-fjuri tal-buttuniera.

Ġnien għan-Natura

Ix-xewk abjad u t-tfief huma fost l-iktar fjuri mfittxijin mill-insetti fix-xitwa u r-rebbiegħa.

X'nista' nagħmel?

Ħalli roqgħa ħamrija bla ma tiżra' xejn fiha.

Ftit ftit taraha timtela fjuri selvaġġi.

Ħallihom jagħmlu ż-żerriegħa.

Din tixtered waħedha u s-sena d-dieħla aktarx li dawn il-pjanti jerġgħu jikbrulek.

Ħalli żewġ roqgħat ħamrija vojta.

F'waħda minnhom qalleb il-ħamrija wara li l-fjuri jxerrdu ż-żerriegħa.

Is-sena ta' wara tara differenza f'dak li jikber fiż- żewġ roqgħat.

B'hekk ikollok iktar varjetà ta' fjuri slavaġ.

Din tiġri għaliex meta tqalleb il- ħamrija tkun qisek ftaħt paġna ġdida għal ħafna żrieragħ li jkunu jittajru mar-riħ u jaqgħu fil-ħamrija mqallba friska.

Ħaxix ħażin!

Dil-frażi ma teżistix għal min iħobb in-natura!

Il-ħaxix selvaġġ huwa l-uniku ikel għal ħafna insetti.

In-naħal u l-friefet iħufu mad-djar, il-btieħi u l-ġonna tagħna jfittxu l-fjuri.

Mill-fjuri jieklu l-polin (trab isfar) u jixorbu n-nektar (ilma ħelu).

Ħafna fjuri li nixtru mill-

ħwienet tal-ġonna jkunu razez imkabbrin għall- kulur biss, u la jkollhom polin u lanqas nektar.

Tkun mingħalik qed tkabbar il-fjuri għall-insetti u bla ma taf tkun qed toqtolhom bil-ġuħ!

Allaħares ma jkunux il- fjuri selvaġġi għall-insetti.

Għalhekk ma jeżistix ħaxix ħażin.

Din għalija biss!

Għalija biss!

Busuf mitluf jiekol il-polin mgħannaq ma' fjura taċ-ċistu roża

Naħla qed timla l-bwiet bil-polin minn fjura tad-denb il-ħaruf

Farfett tal-kaboċċi qed jixrob xarba nektar bnin minn fjura tat-tfief

Il-but huwa parti mis-sieq ta' wara tan-naħla li fiha tiġbor il-polin.

Għadna lura!

Din il-graf turina l-pajjiżi

tal-Unjoni Ewropea u kemm iġġeneraw enerġija sostenibbli fl-2018, fi kliem ieħor kemm mill-elettriku tagħhom ġie minn sorsi ndaf, bħal xemx, riħ u ilma tax-xmajjar.

Bi 73% l-Awstrija ġiet quddiem nett, u fl-aħħar post, bi 8% biss… Malta!

Veru m'għandniex xmajjar imma xemx għandna bir-rimi.

Jekk irridu li pajjiżna

jagħti sehmu fil-ħarsien tal- ambjent, irridu naqdfu ħafna iktar.

Prosit għalina!

Niltaqgħu ma'…

iż-żrinġ

Iż-żrinġ (painted frog) huwa l-uniku amfibju 1indiġenu ta' Malta.

Jgħix f'nixxigħat, vaski u ġwiebi, basta jkun ilma ħelu.

F'dan l-ambjent iż-żrinġ jiekol insetti żgħar bħal nemus.

Iż-żrinġ ibid ukoll fl-ilma, li minnu jfaqqsu l-imrieżeb (tadpoles).

Sa ma jikber, il-marżebb jgħix fl-ilma u jieħu n-nifs mill- ilma bħall-ħut.

Jiekol billi jnaqqar mill-pjanti tal-ilma.

Huwa u jikber u jrabbi s-saqajn ikabbar ukoll il-pulmun f'sidru biex meta jsir żrinġ ikun jista' jieħu n-nifs barra mill-ilma.

Jekk fis-sajf jinxiflu l-ambjent fejn jgħix, iż-żrinġ

kapaċi jibqa' ħaj billi jħaffer fit-tajn u jgħaddi s-sajf rieqed!

B'xorti ħażina bin-nuqqas ta' xita ħafna nixxigħat u għadajjar qed jinxfu iktar kmieni mis-soltu.

Xi bdiewa wkoll jippumpjaw l-ilma min-nixxigħat u jkomplu jkabbru l-problema.

Speċi li tinsab f'dak il-post b'mod naturali, jiġifieri ma ddaħħlitx mill-bniedem (bl-Ingliż native jew indigenous)

Dan l-aħħar daħal grupp ta' 65 membri ġodda fi Klabb Ħuttaf, ilkoll mill-iskola Primarja tan-Naxxar!

Prosit, grazzi u merħba.

HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS, HE YYY ĦUT TAFERS,

Ix-xitwa għaddiet u xi għasafar tal-passa diġà tfaċċaw biex ifakkruna li waslet ir-rebbiegħa.

L-għasfur li s-soltu nassoċjaw mal-wasla tar-rebbiegħa huwa l-ħuttafa, li għaliha msemmi Klabb Ħuttaf u l-magażin tagħna!

Xi ħuttaf fil-fatt diġà beda jidher.

Imma kif naraw minn dawn ir-ritratti hemm xi kuġini u terzi kuġini li jixbhu l-ħuttaf.

Naraw liema huma, u kif nagħrfuhom minn xulxin…

Ħuttafa Barn Swallow

denbha maqsum f'żewġ ponot twal

Ħawwiefa House Martin

m'għandhiex faxx ma' għonqha

m'għandhiex faxx ma' għonqha

għandha faxx ma' għonqha

Reġina tal-Ħuttaf Red-rumped Swallow

għandha faxx ma' għonqha

denbha maqsum f'żewġ ponot twal

denbha qasir

żaqqha bajda

denbha qasir

żaqqha bajda

denbu qasir

ġwinħajh twal ħafna

żaqqu bajda

e b b i e g ħ a

denbu qasir

Rundun Żaqqu Bajda Alpine Swift

ġwinħajh twal ħafna

għandu faxx ma' għonqu

Ritratt ta' Charles Galea Bonavia meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

il-Fawwara

Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 12.

Il-Ħuttafa 156 Frar 2020 • p11

Il-Ħadd 29 Marzu 2020

Iktar tagħrif fl-isponsorsheet inkluża mal-magażin.

il-Buskett

il-Girgenti

is-Salib tal-Għolja

Tajjeb mela m'hemmx problema ta' trasport lura.

Reġgħet waslet il-Mixja ta' Marzu, u kif taraw mill-mappa dis-sena għandna rotta ċirkolari, jiġifieri li tispiċċa fl-istess post fejn tibda.

Se niltaqgħu l-Buskett, nimxu lejn Dingli Cliffs, ngħaddu mill-Fawwara, mis-Salib tal-Għolja u l-Wied tal-Girgenti, u nerġgħu lura l-Buskett.

Twila 8km imma fi tliet sigħat għandna nagħmluha, anke b'żewġ waqfiet ta' mistrieħ.

Sintendi, għal min jieħu sehem, xi rigali ma jonqsux!

Friefet u Baħrijiet

Membri ta' Klabb Ħuttaf jiltaqgħu ma' baħrija fir-riserva tal-Għadira, ftit qabel ma nħelset.

Din l-attività saret apposta filgħaxija ħalli l-membri jgawdu ftit annimali li mhux soltu narawhom, minħabba li joħorġu meta jidlam.

Barra baħrijiet rajna wkoll ħafna friefet il-lejl u qgħadna nsegwuhom bil-bat detectors.

Għal aktar attivitajiet dejjem iċċekkjaw fil-websajt www.birdlifemalta.org/events

Bħas-soltu għal dil-mixja nistiednu l-parteċipanti biex jiġbru xi flus, biex il-BirdLife tużahom f'xi proġett milli jkollha.

Dis-sena bil-flus li jinġabru ħa nixtru satellite tags, apparat żgħir u ħafif (imma għaljin immens!) li jitwaħħlu mar-rix ta' dahar xi għasafar (ara ritratt).

L-għasafar jinħelsu, u bil- GPS insegwu mnejn jgħaddu waqt il-passa, fejn jieqfu u ħafna tagħrif ieħor.

Dan it-tagħrif imbagħad jgħinna biex nipproteġu l-għasafar.

Pereżempju bis-saħħa ta' dawn it-tags erba' snin ilu l-BirdLife ġabet protezzjoni għal roqgħa kbira ta' baħar fejn it-tajr tal-baħar imur jistad.

jogħġobkom għinuna biex

Għalhekk

jekk ngħinuhom!

Grazzi.

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-ġaħġaħ

Mad-daqqa t'għajn taħsbu għasfur tal-bejt għax jixbhu ħafna.

Imma fil-fatt huwa għasfur differenti għal kollox, fl-imġiba, fl- ambjent fejn jgħix, fid-daqs u anke f'leħnu.

Il-fattizz li mill-ewwel jagħraf ġaħġaħ minn għasfur tal-bejt hija din id-dabra sewda fuq wiċċu.

L-għasfur tal-bejt ma jkollux din id-dabra.

Il-ġaħġaħ huwa ftit iżgħar mill-għasfur tal-bejt.

Kultant l-għasafar tal-bejt jibbulijaw lill-ġaħġaħ!

Isibuh żgħir miskin!

Isem xjentifiku Passer motanus Isem bl-Ingliż Tree Sparrow Daqs 12.5–14ċm Piż 24g Ikel żrieragħ, insetti, frott Ħabitat Rziezet fil- kampanja, bini qadim Status Residenti s-sena kollha.

Il-qurriegħa kannella lewn iċ-ċikkulata.

Bħal tal-għasfur tal- bejt imma ftit iktar ħamranija.

Bħall-għasfur tal-bejt, il-ġaħġaħ ukoll għandu l-iswed taħt geddumu, imma ma jibqax nieżel sa fuq sidru.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Id-daqs proprju ta' bajda tal-ġaħġaħ

Għalkemm bl-Ingliż jismu tree sparrow, il-ġaħġaħ rari ħafna jbejjet fis-siġar.

Jippreferi xquq fil-ħitan.

Il-ġaħġaħ żagħżugħ ikollu l-kuluri iktar mitfijin.

Jekk tħarsu sew, it-tebgħa sewda fuq wiċċu diġà tidher.

Fil-ġaħġaħ, l-irġiel u n-nisa jkunu l-istess kulur.

Iż-żewġ għasafar f'dan ir-ritratt jistgħu jkunu raġel u mara, żewġ irġiel jew żewġ nisa!

ġaħġaħ

Sib id- differenza!

L-ambjent tal-ġaħġaħ huwa rziezet fil-kampanja, bini qadim, barrieri, truf ta' rħula żgħar.

Hemmhekk isib x'jiekol mill-kampanja fil-qrib, u jsib fejn ibejjet fil-ħitan.

L-isfond mhux l-istess kulur…

Wieħed għandu d-dawl f'għajnejh…

The small-flowered viper's bugloss (ilsien il-fart żgħir)

Crown anemone (Kaħwiela)

Din bil-Franċiż.

Fan-lipped orchid (orkida ħamra)