Suppliment speċjali mal-Ħarġa 19

L-isfidi tal-Lussemburgiż u tal-Malti:

kif lingwi ta’ komunitajiet żgħar jissopravivu f’realtà multilingwi

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Daħla

eta wieħed jemigra, jekk ikollu ċ-ċans, jagħżel li jmur f’pajjiż fejn ikun jista’ juża lingwa li diġà jaf.

Ulied in-nanna Venut ftit li xejn kienu jafu Ingliż, u batew sew meta waslu l-Amerka.

Is-sitwazzjoni ta’ bosta minna li ġejna naħdmu mal-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea, l-aktar bħala tradutturi, kienet differenti.

Minkejja li lkoll għaddejna minn episodji traġikomiċi meta tlajna hawn, u li setgħu faċilment jidħlu kexxun f’xi kapitli tal-opra letterarja ta’ Ġwann Mamo, biex ġejna Brussell u l-Lussemburgu kellu bilfors ikollna edukazzjoni għolja.

Apparti l-Malti, bilfors ridna nkunu nafu nitkellmu b’lingwa uffiċjali oħra tal-UE, jekk mhux tnejn.

Għall-ġenerazzjoni tal-biċċa lkbira tagħna li twelidna bejn is-sittinijiet u t-tmeninijiet, li tkun trilingwi kienet tant naturali li ħafna minna setgħu japplikaw biex jaħdmu mal-istituzzjonijiet imqar jekk l-iskola, formalment, qatt ma tgħallmu lingwa oħra apparti mittnejn uffiċjali.

Jiġifieri kellna punt tat-tluq differenti mill-karattri ta’ Mamo, għax għalkemm emigrajna biex ikollna opportunitajiet ta’ xogħol aħjar, tlaqna minn Malta armati bi tliet lingwi jew aktar.

Imma meta wasalna l-Belġju u l-Lussemburgu sibna wkoll varjetà ta’ kulturi u ta’ lingwi bħalma sabu Armaużarma u Filiċ: kemm huma u kemm aħna morna naħdmu f’pajjiżi li fihom tgħix popolazzjoni ta’ oriġini mżewqa sew u li titkellem lingwi differenti.

Uħud minna marru lBelġju, pajjiż fundatur ieħor tal-Unjoni Ewropea, li għandu tliet ilsna uffiċjali: il-Franċiż, il-Ġermaniż u l-Olandiż.

M’għandux lingwa li tidentifika lill-poplu tiegħu bħala wieħed.

Oħrajn, bħalna t-tradutturi li naħdmu mal-Kummissjoni Ewropea, ġejna l-Lussemburgu: pajjiż tmien darbiet akbar minn Malta, imma tista’ tgħid bl-istess għadd ta’ abitanti.

Magħkom xtaqna naqsmu ftit tagħrif dwar dan il-pajjiż ċkejken bħalma hi Malta, anki hu b’lingwa nazzjonali għalih li għalkemm tintuża ħafna fid-djar u fuq ir-radju, għadha tbati f’dik li hi viżibbiltà: taraha ferm inqas miktuba.

Bħal ilsienna, il-Lussemburgiż huwa lsien imħallat: xorob sew mill-Ġermaniż, mill-Olandiż u mill-Franċiż.

Hemm min iqisu biss bħala djalett Ġermaniż għax jixbah ferm id-djaletti mitkellma fiċ-ċentru tal-Punent.

Imma mbagħad hemm min jisħaq illi kieku lLussemburgiż kien biss djalett tal-Ġermaniż mitkellem hemmhekk, ma kienx ikun magħmul ukoll minn għadd ġmielu ta’ kliem ta’ nisel Franċiż li mażżmien integra sew fih.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Popolazzjoni

Lingwa nazzjonali

il-Malti

il-Lussemburgiż

il-Malti u l-Ingliż

il-Lussemburgiż, il-Franċiż u lĠermaniż*

Lingwa/i uffiċjali

Jitkellmu lingwa oħra barra dik materna

Ħiliet f’talinqas 2 lingwi barranin

Il-Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti

Il-Kunsill Permanenti dwar ilLingwa Lussemburgiża

Kattolika 93.9%

Kattolika 87 %

Awtorità lingwistika Reliġjon ewlenija Ġurnali

98 % 61 % jitkellmu 3 lingwi oħra

11: 2 bilingwi (Franċiż u Ġermaniż), 3 bil-Franċiż, 3 bil14: (7 bl-Ingliż, 7 bil-Malti) Ġermaniż, 1 bil-Portugiż, 1 blIngliż, 1 bil-Lussemburgiż

Stazzjonijiet tat-televiżjoni

8 (kollha bil-Malti)

2 (bil-Franċiż u bilLussemburgiż)

Stazzjonijiet tar-radju

12: 1 bl-Ingliż u 11 bilMalti

6: 3 bil-Lussemburgiż, 1 bilFranċiż, 1 bl-Ingliż, 1 bilPortugiż

* Il-Lussemburgu jqis dawn il-lingwi bħala ilsna amministrattivi u ġuridiċi.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Hu x’inhu l-każ, f’dan is-suppliment xtaqna naqsmu mal-qarrejja tagħna ftit tagħrif dwar il-lingwa nazzjonali tal-Lussemburgu: fejn tinsab u fejn sejra.

Ħadna l-okkażjoni biex nistiednu lill-awtoritajiet lingwistiċi tal-ilsien Malti u tal-ilsien Lussemburgiż iwieġbu ftit mistoqsijiet dwar l-istatus tal-lingwa llum, u dwar fejn jarawha għada pitgħada.

Għal-Lussemburgiż tkellimna malKummissarju tal-Lingwa (Marc Barthelemy) li huwa l-ewwel wieħed li qed jokkupa din il-kariga li nħolqot biss sena ilu.

Għall-Malti intervistajna lillPresident u lis-Segretarju Eżekuttiv tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti flimkien (Joe Friggieri u Thomas Pace).

Nirringrazzjawhom tal-ħin li tawna.

L-istorja tal-lingwa Lussemburgiża Għalkemm il-Lussemburgiż sar il-lingwa nazzjonali biss fl-1984, għandu għeruq li jmorru lura salMedju Evu.

L-istorja talLussemburgu miżgħuda b’episodji ta’ tensjonijiet politiċi li ġew riflessi fillingwa.

Fis-seklu erbatax, il-pajjiż kien diġà bilingwi: l-ilsna amministrattivi kienu l-Ġermaniż u l-Franċiż fil-forom antiki tagħhom.

Fi żmien l-ewwel ħakma Franċiża fl-1684, il-Ġermaniż ġie pprojbit u linfluwenza Franċiża, anke fil-lingwa, żdiedet ħafna f’dan iż-żmien.

Dawn ilkunflitti storiċi li kienu qed iwasslu għal alternanza fil-prijorità bejn dawn iżżewġ lingwi kbar baqgħu għaddejjin anke matul il-perjodu tal-indipendenza tal-Lussemburgu permezz tat-Trattat ta’ Londra fl-1839.

Episodju importanti seħħ qabel it-Tieni Gwerra Dinjija meta l-Lussemburgiżi rnexxielhom jittrasformaw ċensiment li kien qed isir mill-okkupanti Ġermaniżi fi kwistjoni dwar il-lingwa materna.

Fih il-Lussemburgiżi pproklamaw il-Lussemburgiż bħala l-uniku lsien matern tagħhom.

Minn dak iż-żmien il-Lussemburgiż baqa’ jikber anke bl-inklużjoni ta’ ħafna vokabularju Franċiż, u dan b’reazzjoni għall-kriżi tal-identità u t-trawma kkawżata mill-Ġermaniżi fiż-żewġ gwerer.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Illum il-ġurnata l-Lussemburgiż, il-Franċiż u l-Ġermaniż ilkoll għandhom listatus ta’ lingwi amministrattivi u ġudizzjarji li jiffurmaw din ir-realtà ta’ trilingwiżmu sinkronizzat.

Il-Kostituzzjoni ma ssemmix lingwi uffiċjali imma tgħid li jistgħu jintużaw it-tlieta li huma, tant li meta ċittadin iressaq mistoqsija bil-Lussemburgiż, bil-Ġermaniż jew bil-Franċiż, l-amministrazzjoni kemm jista’ jkun għandha twieġbu bl-istess lingwa li jkun uża hu.

Filwaqt li l-atti leġiżlattivi jinkitbu biss bil-Franċiż, id-dibattiti fil-Parlament saru jkunu kollha bil-Lussemburgiż.

Il-Kamra tad-Deputati sar għandha servizz apposta biex jara li l-Lussemburgiż li jintuża jinkiteb tajjeb.

Ta’ min jinnota wkoll li fil-kampanji elettorali, il-partiti sistematikament jużaw ilLussemburgiż biex iwasslu l-messaġġi tagħhom.

Qabel ma fl-UE daħlu l-pajjiżi tal-Lvant, kien hemm min jibża’ li għad jasal żmien fejn is-saħħa tal-Franċiż tista’ tkun ta’ detriment għal-Lussemburgiż.

Imma minħabba li fil-pajjiżi tal-Ewropa tal-Lvant il-Franċiż huwa lingwa barranija, mal-influss tal-immigranti minn dawn il-pajjiżi ġara li filLussemburgu beda jinxtered sew l-Ingliż.

Tant hu hekk li llum ħafna mis-

Il-mużew nazzjonali bis-senjaletika trilingwi 5

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

sinjali f’postijiet pubbliċi jinkludu l-Ingliż malFranċiż u l-Ġermaniż.

Fl-istess ħin, il-Franċiż ma kompliex jikber b’mod li jdgħajjef ilLussemburgiż, minħabba li l-eluf ta’ immigranti ġodda l-Franċiż ma kinux jafuh.

Mhux talli hekk, talli fil-Lussemburgiż raw it-triq għallintegrazzjoni tagħhom fil-pajjiż, u l-lingwa ħadet saħħa ġdida.

It-tagħlim gvern

fl-iskejjel

Minħabba l-għadd ta’ immigranti filLussemburgu, li jammontaw għal madwar nofs ilpopolazzjoni, ir-rata ta’ tfal żgħar li l-lingwa materna tagħhom hija l-Lussemburgiż qiegħda tonqos.

Jgħoddu biss terz.

Fl-istess waqt dejjem qed jikber in-numru ta’ dawk li minn ta’ età żgħira diġà jkunu jafu jużaw żewġ lingwi b’mod tajjeb ħafna.

Is-sistema edukattiva taħseb biex tintroduċi l-lingwa nazzjonali lill-istudenti millaktar fażi bikrija, saħansitra qabel jibdew l-iskola primarja.

Fiċ-ċentri pubbliċi li jindukraw lit-tfal żgħar ta’ bejn xahrejn u erba’ snin (hawnhekk magħrufin bħala l-crèches), uħud minnhom wild ġenituri li l-Lussemburgiż għadhom ma tgħallmuhx, il-komunikazzjoni tkun bilLussemburgiż.

Fil-crèches privati l-lingwa prinċipali hija l-Franċiż, imma bis-saħħa ta’ liġi riċenti, dawn iċ-ċentri huma obbligati jġibu edukatur biex ikellem lit-tfal bil-Lussemburgiż tal-inqas siegħa kuljum.

It-tfal żgħar kollha li jiġu fil-pajjiż minn barra (mhux imwielda l-Lussemburgu) jiġu offruti taħriġ sistematiku fil-Lussemburgiż bħala lingwa

“... bis-saħħa ta’ liġi riċenti, dawn iċ-ċentri huma obbligati

jġibu edukatur biex ikellem lit-tfal bilLussemburgiż tal-inqas siegħa kuljum.”

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Dawn l-aħħar ħmistax-il sena bdew jiġu żviluppati għodod pedagoġiċi proprju għal dan ilgħan.

Imbagħad hemm it-tfal li jaslu l-Lussemburgu meta jkunu diġà tfarfru sew.

Fis-sekondarja jingħataw lezzjonijiet introduttorji lil dawk li jaslu l-Lussemburgu meta jkollhom bejn l-għaxar u ttnax-il sena u li ma jkunu jitkellmu la l-Lussemburgiż, la l-Ġermaniż u lanqas il-Franċiż.

Minn meta jkollhom sitt snin sa meta jagħlqu ħdax, l-istudenti kollha jitgħallmu jiktbu u jaqraw bil-Ġermaniż u mbagħad bil-Franċiż.

Minkejja li filprimarja huwa mandatorju li l-istudenti jitgħallmu jitkellmu u jaqraw ilLussemburgiż, jiddependi biss mill-għalliem tagħhom jitgħallmux jiktbu bih ukoll.

Għall-adulti li jixtiequ jitgħallmu jiktbu bil-Lussemburgiż, isiru korsijiet apposta.

Minkejja li tradizzjonalment hemm min jara fil-lingwa waħda mitkellma biss, hemm indikazzjonijiet li l-media soċjali qed tagħmel ilLussemburgiż miktub aktar viżibbli, peress li huwa l-lingwa ppreferuta talġenerazzjoni żagħżugħa.

Jista’ jagħti l-każ li minħabba li f’kuntesti informali, iż-żgħażagħ imdorrijin jeqilbu għal-Lussemburgiż, biex jikkomunikaw bejniethom bil-miktub fuq l-internet qed jagħżlu l-istess lingwa (mhux neċessarjament jiktbuha b’mod korrett).

Fl-ewwel snin tas-sekondarja t-tagħlim ta’ bosta suġġetti jibqa’ jsir bilĠermaniż, imma iktar tard il-korsijiet kollha (sintendi minbarra dawk tallingwa) jaqilbu għall-Franċiż filwaqt li l-Ġermaniż jibqa’ prevalenti fledukazzjoni vokazzjonali.

B’mod aktar ġenerali, l-ispjegazzjoni waqt illezzjonijiet tkun bil-Lussemburgiż u biż-żewġ lingwi l-oħra.

L-istudenti Lussemburgiżi li jattendu l-iskejjel tal-gvern joħorġu mill-iskola jafu jitkellmu u jiktbu bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u bl-Ingliż, għax l-Ingliż hu suġġett obbligatorju fl-iskola sekondarja.

Għalkemm kollha jkunu tgħallmu l-

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Lussemburgiż, mhux kollha jkunu jafu jiktbu bih.

F’dan il-livell l-istudenti jistgħu jagħżlu li jżidu l-Latin, l-Ispanjol jew it-Taljan.

It-taħriġ fil-lingwi matul il-karriera skolastika kollha jammonta għal 50 % tal-kurrikulu.

Dan kollu għandu l-vantaġġ li meta jiġu għall-edukazzjoni terzjarja, l-istudenti jkollhom għażla kbira fejn ikomplu l-istudji tagħhom: jew jibqgħu ilLussemburgu jew imorru f’xi università ta’ pajjiż ieħor fejn jintużaw il-lingwi li jafu huma.

Ma jkollhom ebda ostaklu lingwistiku x’jissuperaw.

Il-lingwa u r-reliġjon L-ambjent reliġjuż huwa wkoll laboratorju interessanti għall-analiżi lingwistika tal-pajjiż.

Il-Knisja Kattolika fil-Lussemburgu, l-istess bħal Malta, għandha l-akbar kongregazzjoni.

L-informazzjoni ppubblikata tkun l-aktar bil-Ġermaniż, filwaqt li s-servizzi u l-prietki jsiru bilLussemburgiż.

L-istess japplika għallmagħmudijiet, iż-żwiġijiet u l-funerali.

Il-lingwa tal-komunikazzjoni reliġjuża tvarja wkoll minn parroċċa għall-oħra skont il-komunitajiet tal-immigranti residenti u l-preferenzi lingwistiċi tagħhom.

Xi servizzi parrokkjali jsiru bil-Portugiż, bit-Taljan jew bl-Ispanjol.

Il-lingwa u l-media Tradizzjonalment, il-Ġermaniż kien l-ilsien dominanti fejn tidħol l-istampa, imma maż-żmien kemm il-Franċiż kif ukoll il-Portugiż – u aktar reċenti lIngliż – żiedu sew l-ispazju editorjali tagħhom.

Il-multilingwiżmu hu karatteristika importanti fil-gazzetti fil-Lussemburgu.

L’Essentiel, gazzetta lokali ta’ kuljum li titqassam b’xejn fil-mezzi tat-trasport u f’postijiet pubbliċi, tiġi ppubblikata bil-Franċiż u bil-Ġermaniż.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

L-istess il-Luxemburger Wort, waħda mill-aktar gazzetti stabbiliti: il-maġġoranza talartikli jkunu bil-Ġermaniż imma oħrajn (fosthom l-editorjal) jinkitbu bil-Franċiż (ritratt).

Anki fil-verżjoni online, il-qarrej jagħżel il-lingwa li jippreferi.

Fl-1991, il-Lussemburgiż ħa spinta sew ’il quddiem fix-xena medjatika bittnedija ta’ programm tal-aħbarijiet ta’ kuljum fuq l-istazzjon RTL Télé Lëtzebuerg, imma l-akbar abbundanza ta’ kontenut medjatiku bilLussemburgiż insibuha fuq l-istazzjonijiet tar-radju Lussemburgiżi, kemm lokali kif ukoll dawk nazzjonali, li dejjem ikollhom l-akbar għadd ta’ semmiegħa.

Il-lingwa fiċ-ċinema u fit-teatru L-ambjent lingwistiku miftuħ tal-Lussemburgu ppermetta li lingwi oħra bħallIngliż, it-Taljan u l-Portugiż jistabbilixxu niċeċ importanti.

Fiċ-ċinema, ilfilms il-kbar, jew li l-iktar jagħmlu suċċess, tista’ tagħżel tarahomx fil-verżjoni oriġinali jew le.

Jekk tagħżel il-verżjoni oriġinali, xorta se jkun hemm issottotitli b’lingwa oħra jew aktar, normalment il-Franċiż u l-Olandiż.

Fis-swali teatrali jittellgħu bosta produzzjonijiet bil-Lussemburgiż, imma anki bilĠermaniż, bil-Franċiż u bl-Ingliż.

Ix-xogħlijiet teatrali tal-kittieba Franċiżi u Ġermaniżi jittellgħu bl-oriġinal, għax dawk imwielda l-Lussemburgu jsegwuhom faċilment.

Id-demografija Il-popolazzjoni tal-Lussemburgu taqbeż is-600,000 imma 48 % huma barranin residenti l-Lussemburgu.

Fil-belt kapitali tal-Lussemburgu, il-barranin jgħoddu t-80 %.

Kien hemm żmien meta l-pajjiż kien fqir u bosta Lussemburgiżi emigraw lejn ir-Rumanija, Franza u l-Amerki biex isibu xogħol.

Imma r-rota daret sew meta lejn tmiem is-seklu 19 hawnhekk instab ħafna mineral talħadid li minnu jsir l-azzar.

L-industrija ġabet magħha ħafna flus, u ħafna 9

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

immigranti ekonomiċi.

Sal-lum hawn parti mdaqqsa ta’ residenti Portugiżi (aktar minn 15% tal-popolazzjoni) u bosta Franċiżi, Taljani, Belġjani u Ġermaniżi.

Fis-settur bankarju, tant importanti għall-ekonomija Lussemburgiża, l-Ingliż hu llingwa predominanti li ġġib flimkien il-ħaddiema ta’ nazzjonalitajiet differenti, minn kull rokna taddinja.

Barra mill-fatt li nofs ir-residenti huma barranin, kull filgħodu jidħlu fil-pajjiż ’il fuq minn 150,000 ħaddiem mill-pajjiżi ġirien, li jmorru lura pajjiżhom filgħaxija.

Minkejja li ma jgħixux fil-pajjiż, qed jiżdied sew l-interess tagħhom biex jitgħallmu l-Lussemburgiż tant li jattendu korsijiet tal-lingwa organizzati u ffinanzjati anki mill-Ministeru tal-Edukazzjoni.

Dan il-fenomenu ilu għaddej 12-il sena u r-raġuni hi li l-avviżi ta’ impjiegi fil-Lussemburgu (fejn il-pagi huma tajbin u l-prospetti li wieħed isib xogħol huma kbar) jirrikjedu li lapplikant ikun jaf il-lingwa tal-Lussemburgiżi.

Ġieli jitqies bħala vantaġġ, ġieli jkun rekwiżit.

Għar-residenti Lussemburgiżi hu perfettament normali li fl-istess ġurnata jużaw aktar minn lingwa waħda.

Il-pajsaġġ tal-multikulturaliżmu filLussemburgu, aktar milli jsegwi l-kunċett Amerikan tal-“melting pot” – fejn il-kulturi jidħlu f’‘borma’ waħda u jsiru entità uniku distinta mill-bqija, jista’ jitqabbel iktar ma’ orkestra b’ħafna strumenti li minkejja li joperaw f’armonija, kull ħoss jibqa’ jingħaraf mill-ieħor.

Il-lingwi f’dan l-ambjent jittolleraw sew lil xulxin.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Il-lingwa u ċ-ċittadinanza Fl-2015 fil-Lussemburgu sar referendum dwar jekk ir-residenti barranin għandhomx jingħataw id-dritt li jivvutaw fl-elezzjonijiet nazzjonali.

78% taċċittadini Lussemburgiżi vvutaw kontra.

Imma minħabba li kollox baqa’ juri li l-immigrazzjoni se tkompli tikber, il-gvern ried bilfors jikkunsidra jirriforma lliġi dwar iċ-ċittadinanza.

Jekk sal-1961 il-persentaġġ ta’ residenti barranin kien biss ta’ 13%, fl-2016 kien diġà tela’ għal 47%.

Il-konsegwenza kienet li lpersentaġġ ta’ nies li setgħu jivvutaw fl-elezzjoni ġenerali beda dejjem jiċkien, kwistjoni serja ta’ leġittimità demokratika.

Wara li falla r-referendum tal-2015 dwar id-dritt tal-vot, il-gvern stinka biex iġib il-partiti flimkien fuq riforma fil-liġi tal-għoti taċ-ċittadinanza u din daħlet fis-seħħ fl-1 ta’ April tal-2017.

B’kollox, f’dawn l-aħħar għoxrin sena, il-liġi dwar iċ-ċittadinanza ġiet riformata erba’ darbiet.

Jekk qabel ridt tkun ilek tgħix hawn seba’ snin, issa ħames snin huma biżżejjed biex tkun tista’ tapplika għaliha.

F’dan iż-żmien irid ikun irnexxielek titgħallem titkellem bilLussemburgiż.

Il-marka finali saret tittieħed minn żewġ testijiet, jiġifieri mqar jekk tmur ħażin f’wieħed, l-importanti li tmur tajjeb sew fl-ieħor.

Għal min ilu jgħix hawn għoxrin sena, biżżejjed li jattendi 24 siegħa ta’ lezzjonijiet filLussemburgiż f’waħda mill-iskejjel akkreditati.

M’hemmx għalfejn jagħmel leżamijiet.

Responsabbli biex jikkoordina t-tagħlim tal-Lussemburgiż hemm lINL, l-Istitut Nazzjonali tal-Lingwa.

Jagħti 89 kors kull term, u previst bil-liġi biex jagħti l-24 siegħa ta’ lezzjonijiet lil min ikun ilu iktar minn 20 sena residenti l-Lussemburgu.

Minn kemm ilha tissemma l-Brexit, kienu bosta r-residenti b’ċittadinanza Ingliża li stinkaw biex jitgħallmu l-Lussemburgiż biex jiksbu ċ-ċittadinanza, u hekk jiżguraw li jekk ir-Renju Unit joħroġ mill-UE, huma jibqgħu fiha.

Il-gvern iqis li din il-liġi l-ġdida dwar kif wieħed jikseb iċ-ċittadinanza Lussemburgiża se tistabbilizza l-effetti tal-flussi ta’ migrazzjoni mistennija fissnin li ġejjin.

Bħal fil-każ ta’ kull liġi oħra, liġi bħal din fil-Parlament tiġi diskussa bil-Lussemburgiż imma tiġi abbozzata biss bil-Franċiż.

L-istess bħalma l-liġi li tirrikonoxxi l-Lussemburgiż bħala l-lingwa nazzjonali (dik li għaddiet fl-1984) issib taqraha biss fil-verżjoni Franċiża.

Kif qegħdin fiha, iddokument taċ-ċittadinanza Lussemburgiża, il-passaport, jeżisti biss bil-Franċiż.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Intervista mal-Kummissarju tal-Lingwa Marc Barthelemy

l-aċċent intervista lill-Kummissarju tal-Lingwa Lussemburgiża Marc Barthelemy.

Il-kariga li jokkupa Barthelemy hi stabbilita b’liġi tal-2018 li tgħid li l-Kummissarju “irid jikkontribwixxi għall-implimentazzjoni talpolitika tal-lingwa Lussemburgiża u jipproponi pjan ta’ azzjoni lill-Gvern.

Ladarba l-Gvern jadotta l-pjan ta’ azzjoni, il-Kummissarju jkollu r-rwol li jimmonitorja u jikkordina l-implimentazzjoni tiegħu.

Kull sena l-Kummissarju jħejji rapport dwar l-attivitajiet li jkunu seħħew dik is-sena u jista’, jekk jintalab mill-Gvern inkella b’inizjattiva tiegħu stess, ifassal rapport tematiku.”

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Fl-2010 l-UNESCO ddikjarat il-Lussemburgiż bħala lingwa “vulnerabbli”.

Taqbel ma’ dan?

Is-sitwazzjoni tal-Lussemburgiż hija waħda pjuttost ambigwa.

Minn banda, qatt ma kien hawn daqstant nies jitkellmuh: hemm numru dejjem jikber ta’ residenti barranin li jitgħallmuh, u ma’ dawn trid iżżid lil dawk, mill-pajjiżi ġirien, li kull filgħodu jiġu jaħdmu hawn u li jieħdu l-lezzjonijiet biex jitgħallmu l-Lussemburgiż.

Mill-banda l-oħra, in-numru ta’ tfal li d-dar jitkellmu bil-Lussemburgiż qed jonqos.

Li hu żgur hu li l-Lussemburgiż mhux ilsien mhedded.

Nistgħu ngħidu li potenzjalment jista’ jsir ilsien vulnerabbli, minħabba li s-suċċess tiegħu jiddependi mill-espansjoni ekonomika tal-pajjiż.

Kieku dan it-tkabbir ekonomiku u demografiku kellu jibda jmajna – u mhux probabbli li dan isir – it-tixrid tal-ilsien Lussemburgiż minn hemm ukoll jgħaddi.

Il-preżenza qawwija tal-Franċiż u tal-Ġermaniż kif tinfluwenza l-iżvilupp tal-Lussemburgiż (miktub u mitkellem)?

Il-Lussemburgiż huwa lsien relattivament riċenti u għamel ħafna żmien ma jinkitibx, jew jinkiteb ftit li xejn.

Kien djalett tal-familja tal-Mitteldeutsch talPunent (bħalma huwa l-Moselfränkisch), mitkellem fuq il-fruntiera bilĠermanofoni fuq naħa u l-Frankofoni fuq l-oħra.

Il-qafas tal-lingwa huwa Ġermaniku, iżda l-vokabularju mogħni b’għadd ġmielu ta’ termini millFranċiż u anki ta’ Belġiċiżmi.

Il-fatt li kull abitant fil-Lussemburgu juża lFranċiż u l-Ġermaniż kuljum, tal-ewwel fl-amministrazzjoni u tal-aħħar filmedia, u li juża t-tnejn li huma biex jikkomunika mal-oħrajn, dejjem jimplika li se jinħolqu diversi termini minn lingwa jew mill-oħra, inkella, kif qed jiġri daż-żmien, mill-Ingliż.

F’ħafna sitwazzjonijiet, il-Lussemburgiż għandu għażla kif irendi dak li jrid jgħid: jistrieħ iktar fuq il-Ġermaniż inkella jieħu iktar mill-Franċiż.

Madankollu, il-Lussemburgiż fih karatteristiċi partikulari li ma ssibhom f’ebda lsien ieħor ħlief f’xi idjoletti mitkellma fir-reġjuni ġirien.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Fil-fehma tiegħek, x’inhi r-raġuni li twassal lill-barranin li jafu l-Franċiż u/jew il-Ġermaniż jitgħallmu l-Lussemburgiż ukoll?

Is-suċċess tal-Lussemburgiż mal-immigranti jew ma’ dawk l-eluf li kuljum jaqsmu l-fruntieri li jmissu mal-Belġju, ma’ Franza u mal-Ġermanja għaxxogħol, jispjegawh żewġ fatturi:

 it-tfittxija għal xogħol fil-Gran Dukat, fejn spiss l-għarfien talLussemburgiż jitqies vantaġġ, jekk mhux rekwiżit;  l-akkwist taċ-ċittadinanza Lussemburgiża, li teżiġi l-għarfien talLussemburgiż bħala obbligatorju bil-liġi.

Mill-Università Lussemburgiż?

qegħdin

biżżejjed

għalliema

Le, għaliex il-kariga tal-għalliem tal-lingwa, bi speċjalità fil-Lussemburgiż, għadha friska.

S’issa kienu jkunu l-għalliema tal-Ġermaniż li jieħdu ħsieb ittagħlim tal-Lussemburgiż.

L-Università tal-Lussemburgu nħolqot fl-2003; naturalment dan ifisser li listrutturi tar-riċerka lingwistika fil-Lussemburgiż u l-istrutturi responsabbli mit-taħriġ tal-gradwati Universitarji fil-Lussemburgiż m’ilhomx stabbiliti.

Qed jieħdu ż-żmien li għandhom bżonn biex jaslu f’punt fejn jibdew iwieġbu għal kif il-lingwa qed tevolvi fis-soċjetà tal-lum.

Ninsabu konxji sew millproblemi li jeżistu biex inħarrġu biżżejjed għalliema.

Hemm domanda kbira għallezzjonijiet tal-Lussemburgiż minn studenti adulti li jridu jitgħallmuh bħala lingwa barranija.

Dan hu l-każ kemm fil-Gran Dukat kif ukoll fir-reġjuni li jmissu mal-fruntiera tiegħu.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Wieħed mill-kompiti prinċipali bħala Kummissarju tal-Lingwa huwa li tfassal u li timplimenta pjan lingwistiku fuq 20 sena li jdur kollu kemm hu mal-Lussemburgiż.

Tindikalna fiex se jkun jikkonsisti dan il-pjan?

Qabelxejn, il-ħsieb hu li jiġi kkonfermat l-istatus u l-użu uffiċjali talLussemburgiż.

F’dak li għandu x’jaqsam mal-istatus uffiċjali tal-Lussemburgiż u tal-użu tiegħu fl-amministrazzjoni, tajjeb li wieħed jinnota li l-Lussemburgiż ilu mill1984 il-lingwa nazzjonali tal-Lussemburgiżi.

Flimkien mal-Ġermaniż u malFranċiż huwa wieħed mit-tliet ilsna amministrattivi tal-pajjiż.

Il-Franċiż huwa l-lingwa leġiżlattiva, li jfisser li t-testi leġiżlattivi kollha u parti kbira millkomunikazzjonijiet uffiċjali jinkitbu bil-Franċiż.

Fil-livell tal-Unjoni Ewropea, il-Lussemburgiż mhuwiex meqjus lingwa uffiċjali.

Meta nħolqot l-UE, il-Gvern tal-Gran Dukat ma kienx talab biex ilLussemburgiż jiġi rikonoxxut bħala lingwa tal-Unjoni Ewropea.

Dak iż-żmien ma kienx għad ingħatalu l-istatus li mbagħad akkwista fl-1984.

Imbagħad terġa’ għandek il-pajjiżi ġirien li lanqas biss jirrikonoxxuh bħala lingwa minoritarja.

Hu ppjanat li l-istatus tal-lingwi tal-pajjiż, li diġà hu regolat bil-liġi, jitniżżel fil-kostituzzjoni l-ġdida tal-Gran Dukat li qed tiġi diskussa bħalissa.

Il-Gvern qed jaħseb għal proċess li jimmira li jirregola l-użu tal-Lussemburgiż fil-livell tal-Unjoni Ewropea.

Il-pjan ta’ azzjoni se jingħaqad, bla dubju, ma’ proposti oħra.

It-tieni aspett huwa dak tal-istandardizzazzjoni tal-lingwa Lussemburgiża, xi ħaġa li rridu nkomplu naħdmu fuqha.

Imbagħad il-pjan ta’ azzjoni se jressaq proposti li jgħinu fl-iżvilupp talkreattività kulturali bil-Lussemburgiż, u li jsaħħu r-riċerka f’dan il-qasam.

Fl-aħħar nett, fil-qalba tiegħu l-pjan se jiffoka fuq it-tagħlim tal-Lussemburgiż, kemm fl-edukazzjoni bikrija kif ukoll f’dik tal-adulti.

Għal ħafna snin ilLussemburgiż ma kienx jiġi mgħallem, anki għaliex il-Lussemburgiżi stess ftit

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Il-Kunsill Permanenti dwar il-Lingwa Lussemburgiża ġie stabbilit permezz tar-Regolament Gran Dukali tad-29 ta’ Lulju 1999.

Huwa responsabbli għall-istudju, id-deskrizzjoni u t-tixrid tal-lingwa Lussemburgiża.

Jikkoordina x-xogħol tad-diversi gruppi ta’ ħidma li huma mitluba mill-Gvern għall-iżvilupp ta’ dizzjunarji ġodda filLussemburgu u ta’ kull miżura li tista’ tgħin biex titqajjem kuxjenza dwar il-lingwa.

Il-Kunsill jikkoordina:  grupp ta’ ħidma responsabbli għall-monitoraġġ tal-iżvilupp tallingwa Lussemburgiża u, b’mod partikolari, għall-istabbiliment ta’ ortografija simplifikata għal-Lussemburgu; 

task force li tfassal dizzjunarju prattiku tal-Lussemburgu;

 grupp ta’ ħidma huwa responsabbli għat-tfassil ta’ dizzjunarju multilingwi tal-Lussemburgu. li xejn kienu jfittxuh meta jiġu biex jiktbu, u minflok iduru għall-Ġermaniż u lFranċiż.

Fl-istess ħin, għat-tfal u għaż-żgħażagħ li kienu jiġu jgħixu hawn, ilkuntatt mat-tfal tal-lokal kien ikun biżżejjed biex jibdew jifhmu u jitkellmu bil-Lussemburgiż.

Imma dan m’għadux il-każ.

Għal ħafna żmien fost in-nies tal-post kien hemm ir-rieda li jintuża l-Lussemburgiż mar-residenti barranin.

Imma l-għadd dejjem kbir ta’ residenti ta’ oriġini barranija qed jagħmilha iebsa biex dak li jkun jibqa’ jassumi li bil-Lussemburgiż se jinftiehem.

Fl-istess ħin, il-kelliema nattivi għandhom il-ħabta jaqilbu għal lingwa oħra kif jindunaw li dak li jkun qed isib diffikultà jesprimi ruħu bil-Lussemburgiż, xi ħaġa li l-barranin li jkunu jixtiequ jitgħallmu l-lingwa ma jiħdux gost biha.

Bla dubju, dan ma jfissirx li l-pjan ta’ azzjoni se jkun qiegħed b’xi mod jikkunsidra li jimponi l-Lussemburgiż bħala l-uniku lsien tal-pajjiż.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Jekk il-Lussemburgiż huwa fattur ta’ identità importanti għall-pajjiż, daqshekk ieħor huwa lmultilingwiżmu.

Kulħadd jaqbel li hemm bżonn nibżgħu għat-tnejn: kemm għal-Lussemburgiż u kemm għall-multilingwiżmu tal-abitanti kollha tal-pajjiż.

X’tip ta’ investiment pubbliku qed isir biex dan il-pjan jidħol fis-seħħ, kemm bħala finanzi u kemm bħala riżorsi umani?

Il-pjan ta’ azzjoni mressaq lill-Gvern se jkun qed jistabbilixxi l-miżuri li jridu jittieħdu fis-snin li ġejjin, flimkien mal-baġit propost għalihom.

Imbagħad f’idejn il-Gvern biex jiddeċiedi.

Il-pjan diġà jinvolvi numru ta’ istituzzjonijiet li qed jirċievu finanzjament f’dan is-sens: iċ-Ċentru Nazzjonali tal-Letteratura, iċ-Ċentru għalLussemburgiż, l-Istitut Nazzjonali tal-Lingwi, idDipartiment tal-Lingwa u tal-Letteratura Lussemburgiża tal-Università, il-Kunsill Permanenti tal-Lingwa Lussemburgiża, il-Bibljoteka Nazzjonali, l-Arkivji Nazzjonali, eċċ. Inkunu korretti jekk ngħidu li l-Lussemburgiż għandu ortografija u grammatika standardizzati?

Jeżisti dizzjunarju uffiċjali?

“Jekk ilLussemburgiż huwa fattur ta’

identità importanti għall-pajjiż, daqshekk ieħor huwa l-multilingwiżmu.”

Iva, teżisti ortografija standardizzata.

Jeżisti ddizzjunarju elettroniku www.lod.lu li ġie żviluppat taħt it-tutela tal-Gvern u li, kif wieħed jista’ jobsor, huwa multilingwi.

Jeżistu xi pubblikazzjonijiet marbuta malgrammatika iżda għadna lura milli jkollna grammatika strandardizzata.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Nistgħu ngħidu li l-Lussemburgiż għadu lingwa primarjament mitħaddta, użat biss id-dar jew f’ambjent informali?

Le, il-Lussemburgiż sar lingwa li kulma jmur qed tintuża iktar, anki fil-kitba.

Fuq naħa ssib il-popolazzjoni multilingwi li tagħżel il-Lussemburgiż bħala llingwa ta’ komunikazzjoni komuni, inkluż fl-iskambji informali li jsiru fuq ilmedia soċjali.

Bosta Lussemburgiżi qed jieħdu d-drawwa jiktbu anki bi lsienhom.

Fuq in-naħa l-oħra, il-Lussemburgiż assuma rwol anki fl-iskambji uffiċjali miktuba.

Xhieda ta’ dan huma d-dibattiti fil-Kamra tad-Deputati li llum isiru esklużivament bil-Lussemburgiż; it-traskrizzjoni ssir kollha kemm hi bl-istess lingwa.

Il-komunikazzjoni bejn iċ-ċittadini u l-amministrazzjoni ta’ spiss issir bilLussemburgiż; dan huwa l-każ ukoll fil-komunikazzjoni uffiċjali bejn lamministrazzjonijiet tal-Istat u dawk komunali.

Tista’ tispjega ftit xi rwoli jħaddnu l-ispeċjalisti tal-lingwa Lussemburgiża fil-Lussemburgu?

Bla dubju hemm l-għalliema tal-Lussemburgiż, fid-diversi livelli ta’ tagħlim tal-lingwa, kemm għat-tfal u kemm għall-adulti.

L-Università hemm ir-riċerkaturi; iċ-Ċentru għal-Lussemburgiż jistrieħ fuq lispeċjalisti tal-lingwistika u ċ-Ċentru Nazzjonali tal-Letteratura ingaġġa numru ta’ esperti fil-letteratura tal-pajjiż.

Fil-Kamra tad-Deputati jeżisti servizz importanti biex dak li jiġi diskuss jinkiteb b’ortografija korretta.

Kulma jmur, dan qed jiġri wkoll f’amministrazzjonijiet oħra.

Kull dipartiment ministerjali jibgħat delegat filKumitat Interministerjali li l-missjoni tiegħu tkun li jagħti pariri u jassisti lillKummissarju [tal-Lingwa].

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Intervista mal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti Dan is-suppliment speċjali jagħlaq b’din l-intervista ta’ l-aċċent mal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti.

It-tweġibiet għall-mistoqsijiet tagħna huma talPresident tal-KNLM il-Prof.

Joe Friggieri u tad-Direttur Eżekuttiv Thomas Pace.

Prof. Joe Friggieri Minkejja li l-Malti għadu l-lingwa dominanti fejn jidħol it-taħdit bejn ilMaltin, faċli wieħed josserva ż-żieda fil-fenomenu ta’ kelliema li jaqilbu minn lingwa għal oħra.

Dan hu evidenti fid-diskussjonijiet fuq il-mezzi tax-xandir u fil-mod kif xi ġenituri jkellmu lil uliedhom.

Taħsbu li l-isfida biex l-ilsien Malti jissopravvivi qiegħda dejjem tikber?

Huwa naturali li żewġ lingwi f’kuntatt jinfluwenzaw lil xulxin.

L-Ingliż jinfluwenza lill-Malti u l-Malti jinfluwenza t-taħdit u l-kitba bl-Ingliż talMaltin, fil-varjetà li tissejjaħ “Maltese-English”.

S’hemm m’hemm xejn ħażin.

Il-problema tkun jekk ma nibdewx nagħrfu aktar il-vokabularju mifrux tagħna, bi lsienna, u minfloku nibdew naqilbu għal-lingwa l-oħra u nużaw kliem blIngliż (la fil-każ tagħna l-lingwa l-oħra f’kuntatt hija l-Ingliż) li ma nkunux neħtiġuh, u li nagħmlu rilessifikazzjoni bla bżonn.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Id-Direttur Eżekuttiv Thomas Pace

Il-qawwa tal-Ingliż bħala lingwa internazzjonali mifruxa nistgħu narawha, ngħidu aħna, fl-għadd kbir ta’ kotba blIngliż li nsibu fil-libreriji u lħwienet tal-kotba lokali.

Madankollu, ta’ min jinnota li l-għadd ta’ kotba bil-Malti ppubblikati fl-aħħar snin f’diversi oqsma, kiber ħafna.

Il-produzzjoni tal-ktieb Malti tjiebet u sbieħet ħafna f’kull aspett bis-saħħa talinvestimenti tal-pubblikaturi tagħna.

Qed ikollna wkoll diversi xogħlijiet ta’ awturi emerġenti u qed naraw għadd sabiħ ta’ gruppi mużikali ta’ żgħażagħ li jitħajru jiktbu l-lirika tagħhom bil-Malti.

Il-Malti jintuża regolarment kemm bħala għodda ta’ riċerka kif ukoll fil-kitba letterarja.

L-interess fl-istudju tal-Malti huwa kbir u dan jixhduh l-għadd sabiħ ta’ studenti li jattendu l-korsijiet talMalti fl-Università u r-reazzjonijiet li jkollna mill-pubbliku f’xogħolna.

F’dan kollu, il-ġenituri, l-għalliema, u l-mezzi tax-xandir għandhom dmir jifhmu l-importanza li jużaw iż-żewġ lingwi mingħajr taħlit bla bżonn.

Il-Malti se jibqa’ magħna u se jibqa’ jinbidel bħal kull lingwa oħra.

Din il-bidla l-poplu spiss iħossha ta’ theddida.

Il-fatt li jeżisti l-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, l-Akkademja tal-Malti, u għaqdiet oħra tal-lingwa, iservi ta’ xprun biex ilMalti jibqa’ jiffjorixxi.

X’qed jagħmel il-Kunsill biex jippromwovi l-użu ta’ Malti korrett, l-aktar fil-kitba, u biex il-Malti jżid fil-viżibbiltà tiegħu?

Nixtiqukom tpoġġu ttweġibiet fl-isfond tal-politika lingwistika li l-Kunsill hu marbut li “jiżgura l-implimentazzjoni effettiva u fidila tagħha”.

Il-Kunsill tal-Malti jwettaq skrupolożament id-dmirijiet imsemmija fl-Att dwar l-Ilsien Malti.

Dan jagħmlu mhux biss bil-pubblikazzjoni ta’ materjal li jservi ta’ gwida għall-mod kif għandu jinkiteb il-Malti fiċ-ċirkostanzi tal-lum, imma wkoll permezz tal-ħidma tad-diversi Kumitati Tekniċi stabbiliti fi ħdanu.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Dawn huma l-Kumitat tat-Terminoloġija u t-Traduzzjoni, il-Kumitat talEdukazzjoni, il-Kumitat tal-Media, il-Kumitat tar-Riċerka Lingwistika, ilLessikografija u l-Ortografija, il-Kumitat tal-Malti fl-Informatika, il-Kumitat tal-Malti fil-Qasam tal-Mużika u l-Ispettaklu, u l-Kumitat tal-Letteratura u lPubblikazzjoni.

Dawn il-Kumitati huma magħmulin minn nies esperti filqasam tagħhom li għandhom kuntatt dirett mal-mod kif jitħaddem il-Malti fiddiversi oqsma tal-kompetenza tagħhom u mal-iżvilupp tal-Malti fil-ħajja ta’ kuljum.

Aħna nagħmlu dan ix-xogħol “bil-kelma t-tajba” u billi nikkonsultaw mal-pubbliku u ma’ kull min hu interessat.

Ilproġetti konkreti li daħal għalihom il-Kunsill jinkludu laġġornament tas-senjaletika ta’ madwarna u f’diversi binjiet pubbliċi biż-żewġ lingwi, żjajjar kontinwi fl-iskejjel u laqgħat ta’ aġġornament għallgħalliema, l-organizzazzjoni tal-korsijiet fil-qari tal-provi id f’id mad-Dipartiment tal-Malti fl-Università u ta’ korsijiet oħra fil-kitba tal-Malti mal-Istitut għas-Servizzi Pubbliċi, kollaborazzjoni mal-Awtorità tax-Xandir li qed tissarraf f’għajnuna u f’korsijiet għaxxandara u l-ġurnalisti, liżvilupp ta’ terminoloġija f’oqsma li fihom il-Malti għadu mhux daqstant żviluppat, liżvilupp ta’ għodod diġitali bi sħab mal-Istitut tal-Lingwistika u t-Teknoloġija tal-Lingwa, u – fuq kollox – kollaborazzjoni ma’ kull min juża l-Malti fil-post tax-xogħol, fosthom il-pubblikaturi lokali, l-awturi, il-qarrejja tal-provi, u t-tradutturi tal-istituzzjonijiet Ewropej.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Il-Malti huwa wieħed mil-lingwi uffiċjali tal-Unjoni Ewropea u għaldaqstant id-dokumenti uffiċjali jiġu tradotti bil-Malti.

Fuq livell ġenerali, kemm taħseb li dan l-iżvilupp influwenza l-użu tal-Malti f’Malta?

Huwa importanti ħafna li dawn it-traduzzjonijiet jibqgħu jsiru għax b’hekk ilMalti jibqa’ jitħaddem formalment fl-ogħla livelli tal-istituzzjonijiet Ewropej.

Huwa sabiħ li tara l-Malti jintuża mhux biss fil-pubblikazzjonijiet legali imma wkoll f’tant pubblikazzjonijiet interessanti oħra fuq temi varji, li saħansitra jintużaw ukoll fl-iskejjel lokali.

Aħna napprezzaw ħafna l-isforzi serji li jagħmlu t-terminologi Maltin għall-aħjar għażla tal-kelma, ngħidu aħna, billi jikkunsidraw lingwi oħra, jirriċerkaw f’kotba li jkunu ħarġu għall-konsistenza u jistaqsu nies esperti fis-suġġetti li jkunu qed jittraduċu.

Il-Kunsill jagħti sehmu wkoll meta dawn jiltaqgħu ma’ xi diffikultà.

Dan ilkuntatt ta’ bejnietna nqisuh importanti għax l-iżvilupp tat-terminoloġija bilMalti mill-istituzzjonijiet Ewropej jgħin ħafna lokalment għall-kitba bil-Malti, l-aktar f’dawk l-oqsma li fihom il-Malti għadu mhux daqstant żviluppat jew fil-każ ta’ termini internazzjonali ġodda li jkunu għadhom deħlin fi lsienna.

Ilfatt li t-traduzzjoni tal-UE tkopri daqstant oqsma huwa ta’ vantaġġ għal ilsienna għax ikompli jiżviluppa l-vokabularju tiegħu.

Riżorsa aċċessibbli bħall-IATE, tgħinna lokalment naraw x’termini jkunu qed jintużaw f’oqsma speċjalizzati.

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

L-Istat qed joffri biżżejjed riżorsi, anke finanzjarji, għall-iżvilupp talilsien Malti?

Fl-aħħar snin, minbarra r-riżorsi finanzjarji limitati mgħoddija lill-Kunsill talMalti, rajna investiment qawwi, ngħidu aħna, fil-Kunsill tal-Ktieb u flAġenzija tal-Litteriżmu.

Dawn ilkoll wasslu għall-pubblikazzjoni ta’ aktar kotba sbieħ u varjati bil-Malti għal udjenzi ta’ etajiet differenti.

Il-libreriji u liskejjel tal-Istat huma mgħammrin b’għadd sabiħ ta’ kotba ġodda bil-Malti.

Imma huwa importanti ħafna wkoll li l-Malti narawh miktub aktar madwarna mal-Ingliż.

F’pajjiż bilingwi jixraq li ż-żewġ lingwi jintużaw f’kull ħaġa uffiċjali.

Sfortunatament għad għandna l-maġġoranza tas-siti elettroniċi talMinisteri tal-Gvern bl-Ingliż biss.

Fil-bini tal-ministeri għadek issib issenjaletika kollha bl-Ingliż.

Mis-settur pubbliku għadhom jinħarġu dokumenti sħaħ u abbozzi għall-konsultazzjoni pubblika bl-Ingliż biss.

Għadhom jitniedu inizjattivi (kampanji u programmi pubbliċi) b’isem Ingliż biss u bir-reklamar fuqhom mingħajr il-Malti.

Huwa hawn ukoll fejn l-Istat għandu joffri aktar riżorsi umani u finanzjarji lid-dipartimenti diversi tiegħu biex ikun hemm impjegati kompetenti u aġġornati fiż-żewġ lingwi li jistgħu jgħinuh iżid ilbilingwiżmu madwarna ħalli l-lingwa nazzjonali tagħna tkun aktar viżibbli.

Jekk il-Malti ma narawhx madwarna daqs l-Ingliż, issirilna naturali li nużaw aktar il-kliem bl-Ingliż għax dak inkunu qed nirreġistraw inkonxjament.

Fid-dawl ta’ dan, il-Malti għadu nieqes minn ċekkjatur diġitali li jserraħ ras dak li jkun jixtieq jikteb xi ħaġa bla nuqqasijiet.

Din riżorsa meħtieġa ħafna li tagħmel il-pubbliku aktar kunfidenti juża l-Malti fil-kitba.

Barra minn hekk, hemm bżonn ukoll investiment f’numru ta’ għodod diġitali li diġà ġew żviluppati għall-Malti imma li għandhom bżonn jibqgħu jiġu aġġornati u mirquma.

Huma meħtieġa wkoll ħafna aktar riżorsi diġitali bil-Malti għat-tfal, l-adolexxenti u ż-żgħażagħ.

Fid-dinja teknoloġika tal-lum, uliedna u wlied uliedna jqattgħu ħafna ħin fuq l-internet jew jużaw l-apps mit-tablets.

Importanti li jkun hawn aktar materjal bil-Malti aċċessibbli bla ħlas.

Fl-Att dwar l-Ilsien Malti (Art.

3), l-Istat Malti jimpenja ruħu bil-miktub li: “jagħraf fl-ilsien Malti espressjoni qawwija tan-nazzjonalità tal-Maltin, u għalhekk jagħtih l-għarfien xieraq u meħtieġ kollu billi jagħraf l-importanza tiegħu fil-prinċipju u fil-prattika, u jgħasses biex dan l-ilsien ma jitħassarx u ma jintilifx.”

Suppliment Speċjali

Ħarġa 19

Insibu wkoll li: “l-Istat Malti jippromwovi b’kull mezz possibbli l-akbar użu tal-ilsien Malti fledukazzjoni, fix-xandir u fl-istampa, fil-qrati, u fil-ħajja politika, amministrattiva, ekonomika, soċjali u kulturali.”

Il-Malti jingħata spinta kbira ’l quddiem jekk l-organi kollha tal-Istat jaħdmu flimkien biex jitwettqu dawn l-għanijiet.

Ħadmu fuq dan is-suppliment it-tradutturi Marija Agius, Alan Delia u Louise Vella.

Referenzi Id-Dipartiment tal-informazzjoni — www.doi.gov.mt Delano, Rivista Lussemburgiża bl-Ingliż, April 2017 Il-portal uffiċjali tal-Gran Dukat tal-Lussemburgu, disponibbli bl-Ingliż, bil-Franċiż u bil-Ġermaniż — http://luxembourg.public.lu/en/index.html.

“Promoting and nurturing the Luxembourgish language” 2019. — https://today.rtl.lu/news/luxembourg/a/1331059.html Is-sit tal-Ministeru tal-Edukazzjoni, tat-Tfal u ż-Żgħażagħ — http:// www.men.public.lu/fr/fondamental/index.html.


DEJTA ĠEOSPAZJALI U NAVIGAZZJONI F'din il-ħarġa qed nippreżentaw lista ta' termini b'rabta ma’ leġiżlazzjoni li tistabilixxi standards tal-ġbir u ż-żamma tad-dejta ġeospazjali kif ukoll b'rabta man-navigazzjoni kemm spazjali kif ukoll bil-baħar.

Bosta minn din id-dejta tintuża fil-kartografija u limmappjar ta’ informazzjoni li tikkonċerna lużu tal-art u l-ispazju mill-bniedem kif ukoll elementi ġeografiċi.

Għall-prattiċità tat-tfittxija, is-sekwenza hija dik alfabetika Ingliża.

Il-lista hija bbażata fuq l-entrati li jinsabu fil-IATE u jinkludu t-termini Ingliżi (EN), dawk korrispondenti Maltin (MT), u fejn kienu disponibbli, il-Franċiżi (FR) u l-Ġermaniżi (DE).

Aktar referenzi u spjegazzjonijiet jistgħu jinkisbu billi tikkonsulta l-IATE (http://iate.europa.eu).

Reuben Seychell It-Terminologu tad-Dipartiment tal-Malti Il-Kummissjoni Ewropea

MT astrazzjoni test tar-raġunament astratt

tip astratt restrizzjoni għall-aċċess triq ta' aċċess

tkejjil bir-reqqa għall-wisa' ħieles ta' qiegħ il-baħar

attivazzjoni ta' mekkaniżmu ta' twissija

isem iż-żona tal-indirizz

komponent tal-indirizz lokalizzatur tal-indirizz oġġett indirizzabbli unitajiet amministrattivi kontigwi limitu amministrattiv linja ta' demarkazzjoni amministrattiva

kategorija ta’ ajrudrom nodu ta’ ajrudrom punt ta’ referenza talajrudrom tip ta’ ajrudrom

MT miri ta' prestazzjoni aggregati

fruntiera tal-ajru link tal-ajru sekwenza ta’ links tal-ajru

nodu tal-ajru link ta’ rotta tal-ajru rotta tal-ajru netwerk ta' trasport bl-ajru sensur ittrasportat bl-ajru

sensuri ttrasportati bl-ajru

ajruport koordinatur tal-ajruport żona ta’ spazju tal-ajru erja tar-rampa tal-ajruport akwifer, formazzjoni akwifer

navigazzjoni ta’ żona, RNAV rwol ta' assoċjazzjoni attribut vajrus avirulenti sinjal bijoetanol bijoloġista korp ta’ ilma ta’ taħt l-art kisra fix-xaqliba tal-qiegħ baga netwerk ta' trasport b'kablaġġ link ta' rotta b'kablaġġ medda katastali tqassim f'żoni tip kandidat koordinati Kartesjani studju ta' każ baċir tal-iskular

bijoloġija ċellulari klassi tas-CEMT linja tan-nofs karatterizzazzjoni kimiku kodifika kodifika u dekodifika tassoftwer reġistru li jelenka l-kodiċijiet komuni

elementi komuni tat-trasport sistema ta’ referenza ta’ koordinati komposti

paġna

MT komputazzjoni tossikoloġija komputazzjonali xjenza tal-kompjuters mudell konċettwali kundizzjoni tal-faċilità tal-ajru kundizzjoni tal-faċilità kundizzjoni tal-faċilità tal-ilma

pożizzjonijiet konnessi xogħol ta' kostruzzjoni erja ta’ kontroll żona ta’ kontroll sistema ta’ referenza ta’ koordinati sistema ta’ koordinati kimika ta' koordinazzjoni tagħmir ta' individwazzjoni ta' radjazzjoni kożmika

sforz għall-kosteffiċjenza pajżaġġ kontroreferenza elementi b'kontroreferenza qsim links inkroċjati ċitossiċità diga żona ta’ periklu

analiżi tad-dejta analiżi tad-dejta ġestjoni ta' bażijiet ta’ dejta provveditur tad-dejta sors tad-dejta tip ta' dejta datum rotta fl-ilma fond stil ta’ rappreżentazzjoni predefinita

veloċità skont id-disinn

punt deżinjat deżinjazzjoni deżinjatur mudell ta' elevazzjoni diġitali links b'direzzjoni mikrosekwenza tad-DNA livell ta' dottorat b'konfini pariġġati spettru elettromanjetiku elettroforeżi tul tal-element

paġna

MT wisa’ tal-element koordinati tal-elevazzjoni imbankment

interkjużura kodifikazzjoni enumerazzjoni valutazzjoni ambjentali

xjenza ambjentali xjenzi ambjentali aġenti li jikkawżaw stress ambjentali

analiżi epidemjoloġika epidemjologu karburant etanol triq-E ewtrofikazzjoni fruntiera esterna identifikatur ta' oġġett estern erja tal-kanali navigabbli kaskati xejra falza lejn il-Lvant xejra falza lejn it-Tramuntana mgħaddra qsim b'mezz ta' trasport tul korp tal-ilma

użu ta' mezz ta' trasport tul korp tal-ilma

Elevazzjoni tal-Kamp materjal fissili lok fiss reġjun ta’ informazzjoni dwar titjir id-direzzjoni fl-ajru punt tax-xmajjar forma tal-mogħdija ilma ħelu ilma ħelu

klassi tat-triq funzjonali loġika fuzzy elettroforeżi b'ġell espressjoni ġenika

mudell ta' netwerk ġeneriku test ġenetiku ttestjar ġenetiku sistema ta’ koordinati ġeodetiċi

datum ġeodetiku

paġna

MT sistemi ta' grilji ġeografiċi sistema ta' informazzjoni ġeografika, GIS

ambitu ġeografiku territorju ġeografiku ġeostatistika ċifra globali sistema ta' lokalizzazzjoni bissatellita, GPS

qsim f’livell separat

grilja ċellula ta' grilja punt ta' grilja ilma ta' taħt l-art

ilma ta’ taħt l-art żona ta'sors tal-ilma ta' taħt lart

eżerċizzju fi grupp

analiżi tal-perikli

valutazzjoni tal-perikli saħħa u sikurezza okkupazzjonali

fiżika tas-saħħa xjenzi tas-saħħa ħeliport

ilma għoli stennija fir-rotta jew en route mogħdija omoġenja abitazzjoni domestika li jista' jinqara mill-bniedem nodu idro punt ta’ interess idro impjant tal-enerġija idro nodu idrografiku ġestjoni tal-identifikaturi kwalità tal-immaġni użu ta' xbihat immunoassaġġ ilma baxx tar-rebbiegħa Indjan informatika

paġna

MT xjenza tal-informazzjoni

punt tal-approċċ inizjali, IAF istanzja proċedura tal-approċċ talistrument

sistema ta’ nżul bl-istrumenti, ILS

konnessjoni intermodali fruntiera interna

awditjar ambjentali intern interoperabilità jinkroċjaw art mgħarrqa setgħat investigattivi oġġett abbażi tal-għarfien art żbark, ħatt l-art użu tal-art

miżbla erja tal-inżul fażi tal-inżul Stat mingħajr kosta limitu bejn l-art u l-ilma newtrali f'dak li għandu x'jaqsam mal-lingwa

saff sistema ta' legat (antika) informazzjoni dwar iċ-ċiklu tal-ħajja

far element lineari referenzjar lineari sekwenza ta' links identifikatur lokali lokalizzatur

lokalizzatur

pożizzjonijiet ta’ ċelluli ta’ grilja b’erja indaqs

xatba ilma baxx limitu inferjuri tal-altitudni manjetokimika awtorità tal-manutenzjoni

oġġett magħmul mill-bniedem

paġna

MT projezzjoni tal-mapep

passaġġ fuq l-ilma baħar fruntiera marittima sinjal markatur sinjal ta' indikazzjoni marġ metadejta element ta' metadejta sistema ta’ nżul b'microwaves, MLS

marġa sit mera kodiċi mnemoniku mudellatur bijoloġija molekulari dinamika molekulari monitoraġġ tal-pjanijiet u talmiri tal-prestazzjoni

post imsemmi l-ispazju tal-isem miri nazzjonali talkosteffiċjenza

awtorità superviżorja nazzjonali

indiġenità riżorsi naturali tagħmir ta' għajnuna għannavigazzjoni

merea fiergħa

erja tan-netwerk konnessjoni tan-netwerk element tan-netwerk proprjetà tan-netwerk attività kkawżata minn newtroni nodu wisa' nominali bejn il-binarji ta' linja ferrovjarja

sinjal nondirezzjonali birradju, NDB

aċidu nuklejku aċidu nuklejku għadd ta’ korsiji algoriżmu numeriku

referenzjar tal-oġġetti

paġna

MT sikurezza okkupazzjonali

reġjun tal-oċean spostament żona taż-żebbuġ organometalliku

awtorità tas-sjieda pakkett mappa tal-karti ħabel art akwifer ta' fuq it-tafal sorveljanza tal-prestazzjoni

pajp analiżi tal-politika erja tal-port nodu tal-port rappreżentazzjoni punti ta' twassil postali deskrittur postali soluzzjoni tal-problemi link ta’ proċedura żona projbita saħħa pubblika stazzjon tal-ippumpjar relazzjoniji kwantitattiva bejn l-istruttura u l-attività

bnajka radjuprotezzjoni

maniġġjar ta’ skart radjuattiv

erja ferrovjarja elettrifikazzjoni ferrovjarja

linja ferrovjarja link ferrovjarju

sekwenza ta’ links ferrovjarji

nodu ferrovjarju erja ta' stazzjon ferrovjarju kodiċi ta’ stazzjon ferrovjarju nodu ta’ stazzjon ferrovjarju linja ferrovjarja netwerk ta' trasport bilferrovija tip ferrovjarju użu ferrovjarju depost ferrovjarju erja ta' depost ferrovjarju

paġna

MT nodu ta’ depost ferrovjarju rapidi ħin reali raġunament ħabel referenzjali standard referenzjali amministratur tar-riċerka riżorsi u kapaċitajiet żona ristretta

restrizzjoni għall-vetturi restrizzjoni għall-vetturi talilma

riskju għas-saħħa talbniedem erja tat-triq sodda tat-triq link tat-toroq sekwenza ta’ links tat-toroq

isem it-triq nodu tat-triq erja ta’ servizz fit-triq tip ta’ servizz fit-triq

kategorija tas-superfiċje tattriq netwerk ta’ trasport bit-triq wisa' tat-triq erja tar-runway punt tal-linja tan-nofs tarrunway bur salmastru żona ta’ saturazzjoni ambitu ta' indirizz kitbiet, skripts plajja bini mal-linja tal-kosta punt sinifikanti sit ta’ interess Komunitarju, SIK

ħila

sieqja fajl tal-ħoss sensur spazjali dejta spazjali servizzi ta' dejta spazjali

sett ta' dejta spazjali

paġna

MT firxa spazjali oġġetti spazjali tip ta’ oġġett spazjali riżoluzzjoni spazjali

xjenza spazjali żona speċjali ta’ konservazzjoni, ŻSK

żona ta' protezzjoni speċjali, ŻPS limitu tal-veloċità ilma qiegħed

tluq strumentali standard

wasla strumentali standard metodu statistiku metodi statistiċi apparat għall-ħżin mekkanika strutturali

sottobaċir subtip ta' kimika tas-superfiċje kompożizzjoni tas-superfiċje skol tas-superfiċje ilma tas-superfiċje

validazzjoni sintattika taddejta

alkoħol sintetiku radar apertura sintetika, SAR ċellula tat-tabella sistema tan-navigazzjoni ajrutattika

navigazzjoni ajrutattika, TACAN erja tat-taxiway kap ta' tim sistema ta’ referenza temporali riżoluzzjoni temporali żona ta’ kontroll tat-terminal

metodu ta' ttestjar approċċ teoretiku isem it-triq livell limitu Touch Down Lift Off direzzjoni tal-fluss tat-traffiku skema ta’ separazzjoni tattraffiku

paġna

MT erja ta’ skema ta’ separazzjoni tat-Traffiku

qsim ta' skema ta’ separazzjoni tat-traffiku

korsija ta' skema ta’ separazzjoni tat-traffiku

roundabout ta' skema ta’ separazzjoni tat-traffiku

separatur ta' skema ta’ separazzjoni tat-traffiku

erja tat-trasport link tat-trasport sekwenza ta’ links tat-trasport

sett ta’ links tat-trasport netwerk tat-trasport nodu tat-trasport oġġett tat-trasport punt tat-trasport proprjetà tat-trasport elementi ttrasportati sottolinja identifikatur uniku limitu l-iżjed għoli tal-altitudni reġjun ogħla ta’ informazzjoni dwar titjir

traffiku urban erja agrikola utilizzabbli, EAU

restrizzjoni għall-użu dominji ta' valuri erja tat-traffiku tal-vetturi

raġunament verbali pożizzjoni vertikali sinjal tar-rajdu omnidirezzjonali VHF, VOR

servizz ta' netwerk ta' viżjoni żona tal-vinji pnewmonja virulenti filbhejjem annullabbiltà annullabbli sekwenza ta’ links tal-ilma

nodu tal-ilma

paġna

MT direzzjoni tal-fluss tat-traffiku fl-ilma

netwerk ta’ trasport bl-ilma kanal tal-ilma link ta’ kanali tal-ilma

qsim separat ta’ kanali talilma

baxxfond passaġġ fuq l-ilma, passaġġi navigabbli

link ta' passaġġi fuq l-ilma nodu ta’ passaġġi fuq l-ilma servizz ibbażat fuq l-internet art mistagħdra

paġna