ASPETTI STILISTIĊI TAL-POEŻIJA TA' DUN KARM

Rev. Dr Edward Fenech B.A.(GEN.), B.A.(HONS.), M.A., Ph.D.(Leeds), F.R.A.S., O.S.A.

Daħla

Fil-ktieb tiegħi Għas-Sejħa tal-Għana (Malta, 1980), jien ġa għandi ppubblikati studji stilistiċi dwar poeti bħal Fr Joe Mejlak u Victor Fenech.

Hawnhekk, madankollu, qed nippreżenta studju tal-aqwa poeta Romantiku Malti tas-seklu tagħna.

Jien kont ilni fi ħsiebi biex ngħaddi lil Dun Karm mill-għarbiel tal-kritika lingwistika-letterarja.

Imma bħal kull biċċa xogħol oħra, dan l-istudju kellu jistenna sa ma wasal il-waqt tiegħu.

Il-ħsieb tiegħi twettaq wara li l-Kumitat tal-Konferenza DUN KARM, imwaqqaf skont il- fundazzjoni fl-Università ta' Malta mis-Sinjurina Karmen Mikallef Buħaġar bil-kuntratt tas-6 ta' Novembru 1975, stedinni biex nagħti t-tielet konferenza fuq il-Poeta Nazzjonali.

L-ewwel konferenza kien taha l-Professur Ġużċ Aquilina fil-5 ta' Marzu 1976.

Din kienet fuq Dun Karm u Żminijietu.

Hi kienet stampata fl-1977.

It-tieni konferenza taha Dr Oliver Friggieri.

Hi kienet fuq Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm.

Hi kienet pubblikata fl-1978.

Din il-konferenza tajtha fis-Science Lecture Theatre tal-Università ta' Malta fit-18 ta' Ottubru 1979, il-mija u tmien anniversarju mit-Twelid ta' Dun Karm, fil-preżenza tas- Sinjurina Karmen Mikallef Buħaġar, ir-Rettur Edwin Borg Costanzi, il-Professur Ġużċ Aquilina, Mons. Karm Sant A/Kap tad-Dipartiment tal-Malti, is-Sur Ġużċ Cassar Pullicino, Dr Wallace Ph.

Gulia, is-Sur Erin Serracino Inglott, is-Sur Ġużċ Cardona, Dun Frans Camilleri, Mons. Amabale Buontempo u ħafna studjużi oħra ta' lsienna u tal- letteratura tagħna.

Għan u Firxa tat-Tiftix

L-għan ewlieni ta' dan l-istudju hu li jsir studju kritiku letterarju ta' Dun Karm iktar mill- aspett lingwistiku milli minn ħaġ'oħra.

Għalkemm il-kwotazzjonijiet minn Dun Karm baqgħu indispensabbli, huma żgur li ma jiffurmawx l-iktar parti ċentrali ta' dan it-tiftix.

Is-siltiet ingħataw biss biex jikkonfermaw il-konklużjonijiet li saru fir-riċerka fuq Dun Karm.

Fil-qofol tiegħu dan l-istudju hu diskussjoni u applikazzjoni tat-teorija lingwistika tad- devjazzjoni b'riferenza għall-poeżiji ta' Dun Karm jew aħjar għall-mikrolingwa tiegħu kif tidher fil-versi li hu ħallielna.

Fi kliem ieħor aħna ridna naraw kemm Dun Karm, fil- lingwa Maltija mħaddma minnu fil-poeżija, żamm jew tbiegħed mill-Malti standardizzat.

Imma billi Dun Karm hu prolifiku ħafna, aħna rajna li kien jaqbel li nagħżlu ktieb wieħed għal dan l-iskop.

Dan hu l-Antoloġija ta' Dun Karm miġbura mill-Professur Aquilina.

B'hekk illimitajna rwieħna għal uħud mill-poeżiji li hu kiteb bil-Malti, imma ħallejna l- wisa' għal diversità ta' poeżiji tiegħu kemm bħala metrika, u kemm bħala kontenut.

Fl- istess ħin ħallejna barra għalkollox it-traduzzjonijiet li hu għamel u li mhux bilfors jirriflettu għalkollox il-mikrolingwa tiegħu.

Iżda dawn il-limitazzjonijiet li aħna imponejna fuqna nfusna huma xhieda biżżejjed biex juru kemm għad baqa' qasam kbir x'jinħadem anki fl-istess linja tat-teorija tad-devjazzjoni.

Metodu tat-Tiftix

Biex il-mikrolingwa poetika ta' Dun Karm setgħet tkun studjata fil-qosor, imma fl-istess ħin fl-aspetti ewlenin tagħha, bdejna l-ewwel billi fl-introduzzjoni ddiskutejna l-iżviluppi stilistiċi fi żminijietna.

Wara rajna xi aspetti fonoloġiċi.

Imbagħad tkellimna dwar xi aspetti morfoloġiċi.

Wara għaddejna għal trattament qasir ta' xi aspetti sintattiċi, u sewwasew wara rajna xi aspetti lessikali.

Fl-aħħar nett għidna l-konklużjonijiet ġenerali dwar l-elementi karatteristiċi tal-grammatka u tal-lingwa ta' Dun Karm.

Hu ttamat li f'dan l-istudju, għalkemm limitat ħafna, urejna biżżejjed li Dun Karm mhux biss hu poeta kbir, imma li taħt ħafna aspetti ħoloq lingwa għalih, u għaddieha lilna f'sura poetika letterarja.

I ta' Marzu 1984 Edward Fenech O.S.A

Introduzzjoni

F'dawn l-aħħar tletin sena, il-lingwistika għamlet passi kbar kemm taħt l-aspett teoretiku u kemm taħt l-aspett prattiku, hekk li nistgħu ngħidu li fi żmienna din ix-xjenza laħqet stat ta' maturità relattiva.

Minħabba f'hekk ma għadhiex iżolata u magħrufa biss mill-ftit bħalma kienet qabel.

Għadda ż-żmien tal-Komparatisti, tad-Darwinjani u tan-Neo- Grammatiċi tas-seklu dsatax.

Għadda wkoll iż-żmien ta' nies kbar bħal Ferdinand de Saussure, Charles C. Fries u Leonard Bloomfield li dawlu b'għerfhom l-ewwel nofs tas- seklu tagħna, anki jekk għadna m'aħniex miftuma għalkollox mit-tagħlim tagħhom.

L- għadd ta' lingwisti fid-dinja hu tassew kbir fi żmienna, u xi ħaġa iżjed hu dak tal- kontribuzzjonijiet tagħhom li jħaddnu varjetà kbira ta' suġġetti u aspetti.

L-istudji lingwistiċi reċenti qegħdin jagħtu kas ukoll tal-letteratura u fetħu toroq ġodda fl- analiżi tat-testi letterarji.

B'hekk il-lingwista u l-kritiku letterarju sabu li kellhom għalqa determinata li fiha setgħu jaħdmu t-tnejn bla ma jkunu ta' ħsara għal xulxin.

Billi l- lingwistika hi xjenza u l-letteratura hi arti, kulħadd kellu joqgħod fil-limiti tiegħu.

Bħala xjenza, il-lingwistika tgħin lill-kritika letterarja taħt l-aspett teoretiku billi tforniha bil- makkinarju meħtieġ għall-analiżi kritika, imma fl-istess ħin tibqa' fil-limiti tagħha ta'

dixxiplina kontributorja għall-kritika letterarja.

Il-kritika letterarja ma tintrabatx biss mal- aspett lingwistiku fl-analiżi tat-testi.

Fi kliem ieħor, il-metodu teoretiku lingwistiku jgħin lill-kritika letterarja, imma ma jiħux is-supremazija fuqha.

Għall-ewwel għandu mnejn jidher li kienet ħaġa minn ewl id-dinja li l-lingwistika tintegra ruħha mal-kritika letterarja li hi s-sieħba naturali tagħha.

Imma l-istorja turina li l-integrazzjoni bejn dawn iż-żewġ dixxiplini damet ma seħħet.

Għall-ewwel, il-lingwisti għaddew mill-analiżi ta' fatti lingwistiċi tal-ilsien miktub jew mitkellem u bdew japplikaw l-istess teoriji għall-analiżi ta' testi letterarji.

Huma stħajlu li kienu se jkollhom l-istess preċiżjoni xjentifika li kienu qegħdin jiksbu bl-analiżi tal-ilsien bħala tali.

Din kienet waħda mill-ewwel illużjonijiet tagħhom.

Il-kritiċi letterarji ħassew ruħhom assedjati f'darhom, imma malajr iddefendew irwieħhom billi qalu li l-letteratura hi arti u mhux xjenza.

Il-lingwisti b'danakollu ma qatgħux qalbhom u komplew bit-teknika analitika u bl-użu tat-terminoloġija rikka u mħawra tagħhom.

Huma ċaħdu għalhekk dak kollu li kien prelingwistiku fost il-kritiċi letterarji, jiġifieri warrbu għalkollox kull aspett suġġettiv, impressjonistiku jew mentalistiku.

Wieħed mill-akbar sforzi li saru favur l-integrazzjoni tal-lingwistika u l-kritika letterarja ġara fl-Istati Uniti fir-rebbiegħa tas-sena 1958.

Kien f'dik l-okkażjoni li taħt l-awspiċji tas-Social Science Research Council saret konferenza fl-Indiana Universitv biex jesploraw il-possibiltà li jsibu bażi komuni għal diskussjoni u forsi wkoll ftehim, l-iktar fost il-lingwisti, il-psikoloġi u l-kritiċi letterarji, dwar il-karatteristiċi tal-istil fl-ilsien.

B'hekk kien ittamat li toħroġ aħjar in-natura tal-letteratura u jingħażlu sistematikament l- elementi kostitwenti tal-istil.

Il-partiċipanti mhux biss inqdew b'lingwi diversi fil-qari tal- karti tagħhom u fid-diskussjonijiet, imma wkoll użaw tant metodi diversi biex jippruvaw iħollu l-istess problemi tal-istil li anqas biss ma rnexxielhom jaslu għal definizzjoni komuni tan-natura tal-istil.

Imma għall-inqas din il-konferenza serviet ta' stimulu biex kull studjuż jagħraf li kien hemm ħafna metodi oħra li hu seta' juża.

Kien b'dan il-mod ukoll li kiber l-interess f'iktar riċerka dwar in-natura tal-proċess letterarju u l-funzjonijiet tal-kritika letterarja.

Wieħed jista' jieħu idea tal-progress li sar fil-kritika letterarja taħt l-influwenza tal- lingwistika billi jħares lejn l-antoloġija Essavs on Stvle and Language: Linguistic and Critical Approaches to Literarv Stvle li ħareġ Roger Fowler fl-1966,2 u xi ħaġa iżjed billi janalizza l-kontribuzzjonijiet varji li hemm fl-antoloġija Linguistics and Literarv Stvle li ħareġ Donald C. Freeman fl-1970.3 Fil-parti l-kbira tagħhom ir-riċerki li hawn f'dawn iż- żewġ antoloġiji nkitbu wara l-1960, b'xi eċċezzjoni bħall-essav 'Linguistics and Literarv Historv' ta' Leo Spitzer.t Minn dawn l-istudji toħroġ weħidha l-konklużjoni li kritiku tajjeb fi żminijietna jrid ikun ukoll lingwista tajjeb kif qal l-istess Freeman fl- introduttorju 'Linguistic Approaches to Literature'.5 Ma hemmx għalfejn ngħidu li l- kontributuri għal dawn iż-żewġ antoloġiji ma mxewx fuq metodu lingwistiku wieħed, imma kulħadd qata' għal rasu kif deherlu l-aħjar skont is-suġġett u ċ-ċirkostanzi.

Imma minn din il-varjetà kollha, li tinkludi wkoll studju dwar il-grammatka ġenerattiva u l-

kunċett tal-istil letterarju bħala effett tar-rivoluzzjoni li qajjem Noam Chomskv fil-qasam lingwistiku l-iktar bil-pubblikazzjoni tas-Svntactic Structures fl-1957, hija prova biżżejjed biex turi x'effett kellha l-lingwistika moderna fuq il-kritika letterarja minkejja n-nuqqas ta' simpatija li kien hemm fil-bidu bejn il-lingwisti u l-kritiċi letterarji.

Fil-bidu tas-Sittinijiet sar id-Disa' Kungress Internazzjonali tal-Lingwisti, u fost il- kelliema kien hemm M. A. K. Hallidav li tkellem dwar l-istudju lingwistiku ta' testi letterarji.

Iktar tard dan l-istudju kien stampat fil-Proceedings of the IXth International Congress of Linguists fl-1964.6 Fil-karta tiegħu, Hallidav irrifera għall-applikazzjoni tat- teknika lingwistika fl-istudji letterarji u sejjaħ dan it-tlaqqigħ tal-lingwistika u l-kritika letterarja bit-terminu kompost 'stilistika lingwistika'.

S'issa ngħataw ħafna definizzjonijiet tal-istil) imma għall-iskop tagħna nistgħu ngħidu li l-istil hu l-mod li bih jitfisser il-ħsieb bis-saħħa ta' kliem, grammatka u sintassi.8 Il-kelma 'mod' hi l-qofol tad-definizzjoni għaliex tirrileva l-funzjoni essenzjali tal-istil.

Fil-fatt, l- istil hu interessat mill-għażla li ssir f'livelli diversi tal-ilsien, jiġifieri l-għażla fil- fonoloġija, l-għażla fil-morfoloġija, l-għażla fis-sintassi u l-għażla fil-lessiku.

Fl-istess ħin, l-istil jista' joħroġ (a) jew bis-saħħa ta' devjazzjoni min-norma, (b) jew bl-użu metodiku tal-istess mudelli lingwistiċi, (ċ) jew bl-esplojtazzjoni ta' mudelli lingwistiċi l- iktar varji.

It-test letterarju nnifsu għandu jkun dak li jmexxina biex niddeterminaw l-istil tiegħu wara li nqegħduh għall-analiżi lingwistika.

Fl-analiżi purament lingwistika aħna mdorrijin nieħdu s-sentenza bħala ikbar unità għall- analiżi tagħna, imma meta niġu għall-istilistika ma nistgħux nibqgħu magħluqin f'dak iċ- ċokon.

Problema bħal din nibtet ukoll fit-teorija tat-traduzzjoni fejn is-sentenza nħasset ċkejkna ħafna biex twassal għal traduzzjoni tajba u għal analiżi xierqa.

Għalhekk kien issuġġerit li jittieħed il-paragrafu bħala l-ikbar unità, u hekk tnissel it-terminu ġdid 'paragrema'.

Imma fil-każ tal-istilistika anqas il-paragrafu ma hu biżżejjed għall-analiżi.

Għalhekk kellha tinstab unità ikbar mill-paragrafu biex isservi ta' bażi għall-analiżi stilistika.

Din l-unità iktar tikkonsisti fit-test sħiħ li jkollna nanalizzaw, u dan jista' jkun kemm proża, kemm poeżija, u kemm kitba mista.

Meta nħarsu lejn il-progress li sar fil-Malti f'dawn l-aħħar tletin sena naraw li ttieħdu passi kbar fil-qasam lingwistiku.

Il-pubblikazzjonijiet lingwistiċi The Structure of Maltese,10 Papers in Maltese Linguistics,1l Maltese Linguistic Survevsl2 u A Maltese- Arabic Comparative Grammar3 tellgħu lill-Professur Ġużċ Aquilina fuq pedestall fid- dinja tal-istudjużi.

Anzi hu għandu jkun magħruf bħala 'Missier il-Lingwistika Maltija' kemm minħabba l-kontribuzzjonijiet tiegħu f'dan il-qasam, u kemm minħabba li kien hu li tħabat biex ex-studenti tiegħu telgħu l-Ingilterra ħalli jitħarrġu fl-aħħar żviluppi tal- lingwistika moderna.

Kien b'dan il-mod li jiena ktibt u stajt nippubblika fl-Olanda t-teżi dottorali tiegħi Contemporarv Journalistic Maltese: An Analvtical and Comparative Studv.

Kien ukoll bl-istess mod li Dr Albert Borg qabad din il-linja ta' lingwistika u

rnexxielu jikseb id-dottorat reċentement minn Università Ingliża, b'teżi lingwistika A Studv of Aspect in Maltese, pubblikata fl-Istati Uniti fl-1981.

Fl-istess intervall kien hemm ukoll studjużi oħra li interessaw ruħhom fil-lingwistika Maltija.

Fost dawn nistgħu nsemmu lil Dr Alexander Borg, David Cohen, William Cowan, Dr B. S. J. Isserlin, Dr J. M. Brincat, Helmut Ludtke, L. P. Trimble u oħrajn.

Ta' min isemmi wkoll lil Dr Ahmed Talaat li taħt id-direzzjoni tal-Professur Ġużċ Aquilina ħa d-dottorat mill-Università ta' Lixandra bit-teżi 4 Comparative Studv of Maltese as an Arabic Dialect f'Settembru 1977.

Għandu jidher ċar għalhekk li l-lingwistika Maltija, kemm sinkronika u kemm dijakronika, imxiet sewwa 'l quddiem, forsi wisq iżjed milli wieħed jaħseb għall-ewwel.

Minħabba dal-progress kollu wasal iż-żmien biex il-lingwisti Maltin iduru għall-kritika letterarja bl-apparat lingwistiku tagħhom.

Dan hu xogħol li jrid jieħu s-snin il-kbar, imma għandu jħalli t-tajjeb tiegħu jekk irridu ngħinu 'l-Malti biex jilħaq livelli dejjem ogħla, anki fil-qasam stilistiku.

F'dan l-istudju se nħarsu biss lejn il-poeżija ta' Dun Karm kif inhi rappreżentata fl- Antoloġija miġbura mill-Professur Ġużċ Aquilina.

Stajna daħħalna poeżiji oħra mit-tliet kotba tal-Għana li kien ħareġ it-Tabib Ġużċ Bonnici, jekk mhux ukoll poeżiji stampati band'oħra, imma dan kien ikun qasam wiesa' wisq għal studju bħal dan.

Anzi anki fl- istess Antoloġija jkollna nillimitaw irwieħna għal poeżiji magħżula.

Hawnhekk se naraw biss xi aspetti stilistiċi tal-poeżija ta' Dun Karm.

U dan se nagħmluh billi nippruvaw noħorġu xi karatteristiċi tal-mikrolingwa Dunkarmjana fil-livelli kollha.

Għalhekk l-analiżi tagħna se tinqasam taħt erbat irjus: (a) fonoloġija; (b) morfoloġija; (ċ) sintassi; u (d) lessiku.

A. Aspetti Fonoloġiċi

L-istudji stilistiċi huma l-aktar interessanti mill-analiżi tal-ilsien miktub, u mhux dak mitkellem.

Imma fil-fatt il-fonoloġija għandha ħafna x'tagħti f'diversi kontributi letterarji bħalma huma d-drammi, il-ħrejjef u l-poeżija.

Hu x'aktarx minnu li hemm xi għamliet ta' poeżija miktuba bil-għan li tidher fuq il-karta bis-simboli ortografiċi u b'manjieri diversi bħalma jiġri kultant fil-poeżija Futurista.

Imma meta nħarsu lejn il-poeżija ta' Dun Karm x'aktarx li ninnutaw li kienet miktuba bil-għan li tkun ippreservata l-kelma mlissna mill- poeta bl-effetti kollha tagħha.

Hekk, pereżempju, ma nistgħux nitkellmu fuq rima tal- kliem miktub mingħajr ma nirrikorru għall-mod kif hu jkun pronunzjat fil-fatt.

Nieħdu l- aħħar terzina tas-sunett 'Xi Nħobb — Ma Nħobbx il-Gwerra' (p. 5):

Inħobb il-għaqda li ma tafx bil-herra;

Inħobb il-ħaqq u s-sewwa; inħobb is-saħħa

Li taħdem għal kulħadd: ma nħobbx il-gwerra.

Iż-żewġ kelmiet li jirrimaw huma 'herra' u 'gwerra'.

Jekk inħarsu lejhom fil-kitba jidhru li jiffurmaw rima perfetta għaliex jaqblu għalkollox ortografikament mis-sillaba aċċentwata lura.

Imma meta nħarsu lejn il-fonoloġija tagħhom naraw li 'herra' fiha l- vokali (e:), jiġifieri l-parti li tirrima hi f'e:rra), filwaqt li 'gwerra' għandha l-vokali (e) qasira, hekk li l-parti li tirrima hi ('erra).

Jekk inlissnuhom b'dan il-mod, ('e:rra) u ('erra), ir-rima tkun imperfetta.

Imma nafu li 'herra' għandha wkoll pronunzja reġjonali, bħal fil- każ tal-Kottonera, u tista' għalhekk titlissen bil-vokali fe) qasira, jiġifieri f'erra).1

Bħal f'ilsna oħra, fil-Malti nsibu ħafna kliem li jista' jkun imlissen b'żewġ modi jew iżjed, u kull mod ikun aċċettabbli.

Imma mal-mod li jingħażel mill-kittieb, joħroġ ukoll l- istil fonoloġiku tiegħu li jitlob interpretazzjoni partikulari.

Nieħdu bħala eżempju l- kwattini tas-sunett 'Til Malta — Fuq il-Fruntiera' (p. 2):

Dejjem rajtek sabiħa, o Malta tiegħi,

Fil-libsa mżewqa li int ħdimt mas-snin,

Libsa li taf is-Sengħa f'bosta friegħi,

Minsuġa b'ħajt l-Imħabba w it-Twemmin.

U jien, poeta, o kemm għannaqtek miegħil

Kemm bews qegħedtlek fuq ħaddejk ħelwinl Kemm ħaddimt ħsiebi u qalbi u d-dgħif ta' driegħi Biex ma narakx f'idejn il-barraninl

Jekk inħarsu lejn il-kliem li jirrima 'tiegħi', 'friegħi', 'miegħi', 'driegħi', naraw li fil- Malti standardizzat għandu żewġ modi aċċettabbli.

Aħna nistgħu jew inlissnu f'ti.ail, f'fri.ai), ('mi.ai), ('dri.ai), jonkella nlissnu: ('ti.eil, ('fri.ei), ('mi.eil, ('dri.cil.

Ġaladarba hawn possibiltà ta' għażla, hawn ukoll possibiltà ta' mmarkar għall-istil fis-sistema fonoloġika.

Kollox jiddependi jekk l-għ storika tkunx realizzata bħala (a) bħal fil-każ

ta' f'ti.ail, jew tkunx realizzata bħala (e) bħal fil-każ ta' f'ti.ecil, kif kienu jgħallmuna fil- grammatka tal-Malti tradizzjonali.

Anzi hemm ukoll possibiltà oħra: dik li l-għ storika ma tkun realizzata xejn bħal fil-każ tal-pronunzja reġjonali f'ti.iJ.

Minħabba s-sistema ortografika tagħna, Dun Karm ma jgħidilniex x'kien qed jifhem fonoloġikament b'dan il- kliem.

Għalhekk, filwaqt li hu seta' jagħżel għalih bejn pronunzja standardizzata u oħra, u bejn pronunzja standardizzata u pronunzja reġjonali, hu tilef l-okkażjoni li jagħmel impatt stilistiku fl-aspett fonoloġiku, u ħalla l-għażla f'idejna.

Hekk jiġri li meta aħna naqraw rima bħal din, inkunu qegħdin ninterpretaw, x'aktarx arbitrarjament, il-ħsieb u x-xewqa tiegħu.

Din hi limitazzjoni oħra tal-ortografija tagħna, u kienet tkun għalkollox eliminata li kieku Dun Karm inqeda bl-alfabet fonetiku.

L-ortografija tal-kliem Semitiku Malti hi bbażata prinċipalment fuq prinċipji morfemiċi u

pereżempju, il-vokali (i: u l-vokali (u:) jinkitbu bħala ż u u, imma jkunu mlissna fieju (uo) meta warajhom tinzerta l-konsonanti ħ, jew il-konsonanti q, jew il-konsonanti

storika għu jkunu f'sillaba aċċentwata.

Hekk, niktbu 'xħiħa', 'sabiħa', 'maħruq' u 'magħluq', imma mbagħad inlissnu ('sħieħa), (sa'bieħaj, (maħ'rou') u (ma:'lou7).

Fis-sunett 'Għal Dun Mikiel Xerri' (p. 3), niltaqgħu mal-kelmiet 'xħiħa' u 'sabiħa' fl- ewwel terzina:

Jien regħ'xt u bkejt, għax rajt kemm kienet xħiħa

miegħek din l-Art li int ħabbejt fis-sewwa,

bi mħabba safja u bla nuqqas sabiħa…

Ortografikament, ir-rima tidher li hi iħa ('i:tħa), imma fonoloġikament hi realizzata bħala f'ieħa) minħabba r-regola fonetika li semmejna fuq.

Fil-poema 'Tl-Musbieħ tal-Mużew' (p. 78) insibu l-istrofa sitta li se nġibu hawn taħt: U jħares, u jifli Dak fommok maħruq, U l-ħofra fejn żejtek Fiż-żmien kien magħluq…

Ir-rima li naraw hawn hi uq fis-sistema ortografika, imma hi (uor) fis-sistema fonoloġika.

B'hekk ir-rima ortografika ġieli tingħażel mir-rima fonoloġika.

Din hi limitazzjoni oħra li timponi ruħha fuq il-poeżija u ġġagħalha titbiegħed mir-realtà ta' tlissin il-kliem.

Fi kliem ieħor nistgħu ngħidu li Dun Karm sab ruħu marbut mir-regoli ortografiċi, u xejn ma fittex li jaħrab minnhom.

Il-poeti Futuristi, pereżempju, ġieli ma qagħdux għar-regoli tal-ortografija standardizzata, imma Dun Karm għażel li jintrabat biha kemm meta kien qiegħed jinqeda b'sistema ortografika qadima, u kemm meta beda juża dik tal-Għaqda.

B'dan il-mod ġab ruħu bħala poeta konservattiv u fl-istess ħin modern għaliex mexa dejjem skont l-ortografija aċċettata fil-mument bla ma fittex li jaqta' għal rasu.

Imma jekk Dun Karm wera ruħu konservattiv fis-sistema ortografika, hu ġieb ruħu ta' progressiv fl-użu li għamel mir-rima fil-poeżija tiegħu.

Għalkemm ma hux minnu dak li qal Milton fl-introduzzjoni tal-ewwel edizzjoni tal-Paradise Lost li r-rima hi invenzjoni ta' żmien barbaru, il-poeti Klassiċi Griegi u Latini ma nqdewx biha jekk mhux aċċidentalment jew għall-inqas okkażjonalment u fil-bogħod.

Dun Karm għaraf ukoll il- fatt li r-rima ma hix indispensabbli, anzi ħafna drabi ma nqediex biha.

Hekk għamel, pereżempju, meta kiteb poeżiji ta' ċertu nifs fil-versi tal-ħdax maħlula, fil-versi liberi, u xi kultant fis-saffika.

Iżda anki jekk ninsew għal ftit dawn il-każijiet ta' poeżiji bla rima, ma rridux wisq biex insibu li Dun Karm ħass ruħu liberu biex jinħall mill-irbit sfiq tar-rima perfetta fil-poeżiji l-oħra rimati.

Hekk, pereżempju, hu ħa liċenzja poetika u elimina l-aħħar konsonanti (n) tal-kelma 'xejn' kif jiġri spiss fil-Malti mitkellem, biex b'dan il-mod sab kelma tirrima mal-kelma 'Mulej' fis-sunett Lill-Madonna ta' Lourdes' (p. 18):

Inti li taf kif jiżen il-Mulej, u taf kif jgħabbar in-nirien tal-Qilla bl-ilma tal-Ħajr, meta tibki l-Indiema,

tħallix, Madonna, li tintemm fix-xej' it-talba tal-ġwejdin: miktub ewwilla li qatt id-dinja m'għandha jkollha sliema2

Imma iżjed minn hekk, hu ġieli nqeda bir-rima imperfetta għalkollox.

Hekk, pereżempju, hu għamel użu mill-'eve rhvme', hekk li fil-kitba ortografika tagħna tidher li hemm ir- rima, filwaqt li fil-fonoloġija attwali hemm nuqqas ta' qbil perfett fl-element vokaliku aċċentwat.

Fis-sunett 'Lill-Pjaċir' (p. 18), hu jagħti l-kelma 'hena' bħala kelma li tirrima ma' 'sena' għalkemm waħda hi mlissna f'e:naj bil-vokali (e:) u l-oħra f'sena) bil-vokali (el qasira.

Dan hu każ ieħor li jaqbel ma' 'herra' u 'gwerra' li semmejna qabel.

Differenza oħra vokalika fil-livell fonoloġiku nsibuha, pereżempju, fit-tieni sunett 'Lil Ġannina Pisani' (p. 8) li fih il-kelma 'ħafifa' hi mogħtija bħala kelma li tirrima ma' 'sħiħa', 'sabiħa', u 'xħiħa'.

Ġannina, l-qabar mhux għal dejjem: sħiħa

qiegħda ġo sidri din it-Tama kbira;

għad terġa' tidher ħarstek is-sabiħa,

tarġa' tal-Hena tħeġġek it-tferfira.

Il-ġebla li tgħattik għalxejn tkun xħiħa, għax il-Wegħda ta' Kristu mhix qasira: 'Jekk miegħek tħaddan is-Salib, ħafifa tkunlek il-Qawma u Ruħek ma tkunx fqira. '

Dan hu każ ieħor ta' rima ortografika, imma mhix fonoloġika.

Għal Dun Karm l-iktar importanti kien il-ħsieb, u mhux ir-rima perfetta.

L-assonanza u l-konsonanza għalih jiswew daqs ir-rima meta jkun hemm raġuni suffiċjenti.

Barra minn dan, Dun Karm ġieli daħħal il-pronunzja djalettali biex iġib ir-rima.

Hekk, pereżempju, l-À storika tal-pronom mehmuż tal-femminil singular hi realizzata bħala (jl f'ħafna djaletti Maltin u Għawdxin.

B'dan il-mod il-kelma miżjuda morfoloġikament 'ħdejha' hi mlissna ('ħdeija) djalettalment.

Din l-istess kelma, Dun Karm daħħalha fis- sunett 'Il-Għid tal-Imwiet' (p. 10) u qabbilha mal-kelma 'għajnejja':

Dlonk ħsieb minn moħħi jgħaddi u jfakkarni

F'xi wħud li jien ħabbejt, u d-dmugħ f'għajnejja

Jaqbeż, u qalbi ddub f'ħasra qawwija.

Il-knisja tal-quċċata imma ssabbarni, Fejn Omm imnikkta b'Binha mejjet ħdejha Fuq l-oqbra ta' kulħadd tħares Marija.

Għall-effett tal-enfasi, Dun Karm anqas ma sabha bi kbira biex jinqeda bl-istess kelma minflok bi kliem differenti f'pożizzjonijiet li fihom kienet meħtieġa r-rima.

Hekk, pereżempju, fis-sunett 'Xi Nħobb — Ma Nħobbx il-Gwerra' (p. 5) li ġa semmejna qabel idaħħal il-kelma 'gwerra' sitt darbiet f'tarf il-vers.

Tant hu hekk li s-sunett fih tliet rimi biss ('arni) bħal fil-kelma 'ħalaqni', (f'erra) bħal fil-kelma 'gwerra' u ('aħħaj bħal fil- kelma 'saħħa'.

Is-sunett sħiħ hu dan:

Inħobb fuq kollox 'l Alla li ħalaqni

U tani l-jedd li ngħix: ma nħobbx il-gwerra;

Inħobb il-Knisja tiegħu li twettaqni

F'dak li ħabbarli Hu: ma nħobbx il-gwerra.

Inħobb l-art ta' twelidi li trejjaqni

Bil-ħobż minn tagħha bnin: ma nħobbx il-gwerra; Inħobb dik il-Bandiera li sseddaqni

Flimkien ma' ħuti hawnhekk: ma nħobbx il-gwerra.

Inħobb il-paċi li bid-daħka tagħha Thenni s-smewwiet u l-art: ma nħobbx il-gwerra, Għax niket, biża' u mewt imorru magħha.

Inħobb il-għaqda li ma tafx bil-herra; Inħobb il-ħaqq u s-sewwa, inħobb is-saħħa Li taħdem għal kulħadd: ma nħobbx il-gwerra.

Għalkemm dan hu l-iktar każ immarkat għar-ripetizzjoni tal-istess kelma fl-istess poeżija għall-effett tal-istil f'pożizzjoni ta' rima, żgur li ma hux każ uniku ta' tennija simili.

Hekk, pereżempju, fis-sunett 'Roma Immorttalis' (p. 11) insibu l-kelma 'Kristu' taqbel magħha nfisha fis-sestina:

Fuq it-trab tagħha tqiegħdet ġebla ġdida,

— Il-ġebla kienet Pietru u q'għedha Kristu —

Alla wettaqha… iż-żmien jgħaddi w iżidha.

Hekk kibret, mill-qadima iżjed sabiħa, Ruma oħra, mgħannqa mas-Salib ta' Kristu, Ruma li ma tmut qatt, u qatt mhi xiħa.

Fl-ottava tal-istess sunett insibu l-kelma 'mogħnija' mtennija wkoll, b'mod li ż-żewġ kwattini li jiffurmaw l-ottava jibdew b'vers li jispiċċa biha:

Fejn hu l-midbaħ ta' Ġove7 Id-djar mogħnija

Tas-slaten rebbiħin, iddewl Fejn huma2

Bla ħoss iġġarrfet minn kulħadd minsija

Il-qawwa ta' bla tarf li kienet Ruma.

Għalxejn poeti, ftit jew wisq mogħnija, B'kelma tas-saħħa, iddoqq, safja, mirquma, Għannewlha tqum: il-mejta, bla mibkija, Taħt il-ħerba taż-żmien baqgħet mirduma.

Il-kelma 'mogħnija' x'aktarx li tagħti inqas fil-għajn mill-isem proprju 'Kristu'.

Imma daż-żewġ kelmiet imtennija fl-istess sunett jagħtu xhieda ta' kemm Dun Karm kien jemmen fir-ripetizzjoni stilistika f'pożizzjoni fejn ir-rima tkun mistennija.

Dun Karm kien jinqeda bit-tennija tal-istess kelma fil-pożizzjoni tar-rima mhux biss fil- każ tas-sunetti fejn ir-rima tkun iktar sfiqa, imma wkoll f'poeżiji oħra fejn ir-rima hi iktar rari.

Hekk jagħmel, pereżempju, fis-saffika 'Lil Malta tal-Lum u ta' Għada' (p. 77) fejn insibu l-kelma 'Monument' imtennija:

isma' minni, tersaqx bit-tifħir f'fommok,

bir-rand f'idejk quddiem il-Monument;

jiena ngħidhulek: Gidba sar tifħirek,

u gidba l-Monument.

Teknika oħra li jħobb jinqeda biha Dun Karm fil-każ tar-rima hi dik li jtenni l-istess kelmtejn jew iżjed li jirrimaw fi strofi diversi fl-istess poeżija, meta mhux ukoll f'poeżiji indipendenti marbuta tematikament.

Hekk, pereżempju, fis-sunett ''Talba għax-Xita' (p. 12) insibu l-kliem 'tagħna', 'ismagħna', 'xebagħna', u 'magħna' li jirrima fl-ottava.

Imbagħad, fis-sunett ''Wara x-Xita' (p. 12), li hu t-tweġiba tal-ewwel wieħed, jidher mill- ġdid is-sett ta' kliem li jirrima b'bidla żgħira: 'tagħna', 'tismagħna' (flok 'ismagħna' kif dehret qabel), 'xebagħna' u 'magħna'.

Ħaġa bħal din Dun Karm ma setax ma jagħmilhiex apposta, u għalhekk għandha titqies bħala karatteristika tiegħu, minkejja l-fatt li ma kienx waħdu li għamel hekk fil-poeżija Maltija.

Ara bħala eżempju iktar strett ta' din it-teknika fiż-żewġ sunetti marbutin taħt l-isem 'Fil-Portugall' ta' Salvu Frendo de Mannarino.

L-ottava ta' ''Talba għax-Xita' hi din li ġejja: Mulejja, ħniena minn dil-gżira tagħnal Inti li ħtartha bħala bintek kmieni, Int li ta' mħabbtek tajtha l-jedd ewlieni, Tħallihiex tmut bil-għatx, Mulejja, ismagħna.

Kollox niexef madwarna: oqsma xebagħna Ma tara mkien; imkien ma jidher hieni Wiċċ ta' bidwi felħan, u fuq is-swieni

Li ma jroddux, is-siġar tibki magħnal

L-ottava tas-sunett pariġġu ''Wara x-Xita' hi din li ġejja: Kemm niżlet ħelwa fuq il-gżira tagħna

Ix-xita li tlabniek, Alla ħaninl Aħna nafu, Missier, li int tismagħna, Għax l-għaxqa tiegħek thenni lill-bnedmin.

Minn qalbna niżżuk ħajr.

Meta xebagħna Iħaddru l-oqsma u b'siġar imwarrdin Jifirħu l-ġonna u s-sema jidħak magħna Bix-xemx li ttuq il-kotra tal-ħajjin…

Fil-poeżija 'Il-Monument' (pp. 28-29) insibu l-kelmtejn 'quddiem' u 'sliem' jirrimaw fi tliet strofi differenti.

L-ewwel ma jidhru hu fl-ewwel strofa:

Waħdek, ġwejjed, b'mixjitek sabiħa,

B'dik il-ħarsa mitfugħa 'l quddiem,

Fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla,

Fommok mimli bil-kelma tas-sliem2

Imbagħad jerġgħu jidhru għat-tieni darba fis-sitt strofa b'ordni inversa: U Int ġwejjed, b'mixjitek sabiħa, Fommok mimli bil-kelma tas-sliem, B'dik il-ħlewwa ta' Bniedem u Alla, B'dik il-ħarsa mixħuta 'l quddiem…

It-tielet darba li l-istess par jerġa' jidher hu fl-aħħar strofa li hi biss varjanti tal-ewwel waħda:

Issa waħdek, b'mixjitek sabiħa,

B'dik il-ħarsa mitfugħa 'l quddiem,

Fejn int sejjer, o Bniedem, o Alla,

Fommok mimli bil-kelma tas-sliem2

Fil-poeżija ''Int Alla Ħanin' (pp. 32-33) insibu l-kelmtejn li jirrimaw 'Sid' u 'ġid' imdaħħla f'żewġ strofi li jaqblu wkoll f'aspetti oħra hekk li nistgħu ngħidu li huma biss żewġ varjazzjonijiet tal-istess idea bażika.

L-ewwel ma jidhru hu fit-tielet strofa:

Tal-ħlejjaq

is-Sid,

fik jibda

kull ġid…

Imbagħad jidhru għat-tieni darba fl-għoxrin strofa: Tal-ħlejjaq is-Sid, fawwara ta' ġid…

Din it-teknika ta' ripetizzjoni ta' kliem jirrima hi mħaddma ħafna f'Dun Karm.

Ara wkoll bħala eżempju l-par 'Lhudija/mistoqsija' li jirripeti ruħu tliet darbiet u l-par 'Ġest/hu' li jirripeti ruħu erba' darbiet it-tnejn fil-poeżija 'Dan Min Hu7' (pp. 51-53).

Hekk ukoll ara l-par 'fuħħar/bin-nhar' li jtenni ruħu tliet darbiet fil-poemett 'Il-Musbieħ tal-Mużew' (pp. 78-87) miktub fl-1920.

Dun Karm iqabbel ukoll flimkien kliem ta' binja sempliċi mal- bixra komposta tiegħu.

Hekk, fil-ħdax-il strofa ta' 'Il-Monument' (p. 29) insibu l-kelma 'mkien' imqabbla ma' 'kullimkien':

Oh xi ħlewwa ta' ġranet imbierka

Kienet dikl liema ferħ kullimkienl

Fuq kull wiċċ tara d-daħka tal-hena,

Ħarsa mnikkta ma tilmaħ imkienl

Każ ieħor bħal dan, anzi iktar sempliċi u ċar minħabba l-ekonomija tal-kliem li jissieħeb miegħu, insibuh fil-wieħed u għoxrin strofa tal-poeżija ''Tnt Alla Ħanin' (p. 33) fejn niltaqgħu mal-par 'ħadd/kulħadd':

ma tinsa

lil ħadd

bik mogħni

kulħadd.

Din is-sempliċità kollha min-naħa tar-rima għandha turi biċ-ċar il-ħila li kellu Dun Karm fil-kitba tal-poeżija.

Ir-rima ma hix ir-ruħ tal-poeżija, imma biss libsa esterna.

Hu għalhekk li l-poeta tagħna seta' jisfida r-rima perfetta u jinqeda wkoll bl-istess kliem rimat bla ma jagħmel ħsara għall-poeżiji tiegħu.

Fil-fatt, meta hu ried jagħmel rima perfetta hu sabha wkoll, hekk li għandu inventarju sħiħ ta' rima Maltija fil-poeżiji tiegħu.

Hu mhux biss għandu l-varjetà fir-rima, imma wkoll fl-għażla tal-kliem li jirrima, għalkemm ħafna drabi wieħed ikun jista' jbassar x'se jkun il-kliem li jirrima minħabba raġunijiet oħra.

Hekk, jekk niltaqgħu ma' 'Alla' nistennew 'qawsalla'; jekk hemm 'qalbna' nistennew 'talbna'; jekk hemm 'ommna' nistennew 'fommna'; u jekk hemm 'tiegħek' nistennew 'miegħek', 'jitmiegħek' u 'driegħek'.

F'din il-ħaġa madankollu jkun hemm ukoll indħil min-naħa tal-limitazzjoni tal-lessiku Malti, anzi fil-każ ta' Dun Karm, tal-lessiku Malti Semitiku billi fil-poeżija jinqeda kemm jista' bil-Malti safi.

Wieħed mill-merti kbar ta' Dun Karm hu li hu ta armonija kbira lill-vers Malti bit- tħaddim tajjeb tal-metrika, u bin-'naturalezza' li hu nissel fih.

Fil-parti l-kbira tagħhom, il-versi ta' Dun Karm jinħassu bħala perfetti u ma jonqoshom l-ebda tibdila jew tiswija.

Hu għalhekk ukoll li wieħed iħoss ċerta solennità fil-qari tagħhom.

Hu minnu li Dun Karm kien ġa tħarreġ fil-kitba tal-poeżija bit-Taljan, u żgur li dan it-taħriġ f'dak l-ilsien armonjuż għenu ħafna.

Iżda hu minnu wkoll li bil-poeżiji tiegħu fi lsienna, Dun Karm ta' prova ċara li kien jaħkem ukoll il-Malti prosodiku wisq aktar mill-kontemporanji tiegħu.

Bħala mudell ta' poeżija Dunkarmjana miktuba fonoloġikament biex isservi ta' analiżi għalina se nġibu s-saffika 'Il-Vjatku' (pp. 26-27) li dehret l-ewwel darba fil-ġurnal Il-

Ħabib fl-1915.

Billi hi miktuba bla rima, is-sbuħija tagħha tistrieħ fuq valuri intrinsiċi.

Fuq il-livell fonoloġiku, jiswew ħafna l-kwalità tal-versi, l-aċċenti, l-użu tal-konsonanti, tal-vokali u tad-dittongi.

il vja:tku kollof dla:m 'tfappa 'ziffa 'kiesħa 'dvenven d3of'f7uo7 tat'twieri u 'fuoż il ħdzietf im'sakkar iffita r'7ieża 'bla ma 'te:da t'tektek

u 'min lim'wiezep

lilma itfartfar fit'toro7 'fuor iz'zliedza

ta l-art im' farba 'laun u 'lin tin'kiser

iddi:ja 'ħamra talfa'na:li w 'donna at'ra:t tistiednek

kem tmet il 'ħa:rsa 'ħat ma 'jider 'barra fi waft jin'stama 'mifi 'ma:ddzel 'ta:ddi 3bie.a seuda fit'trief u 'teip fi 'ro:ti

fil 'bo:t i'gergru

filħi:n nisma kem 'kem 'leħen qam'piena

draitu biz'zejjet 'da:k il leħen 'jersa7

u kul ma j'murr jit'7auwa 'vdaria 'waħda 'nilmaħ jit'ħarku

fi dwa:l tnein 'tnein res'7i:n man'naħa l'waħda

u ma loħra tat'trier jit'7assmu j'ħeffu

quddiem it'tfa:l fin'nofs 'tmeuwetf u 'tħammar ban'diera 'tfeikna

Pedi:n jo'Porbu 'seu 'beda jin'stama

illeħen talqas'si:s u tannies 'loħra 'jidru

iddwa:l fit'twieżi 'wara F'ħdzietf u 'fnofsom 'nies arkop'tei.om

a:ddei dze'su: bil'leil fir'rieħ fif'fita

kollu ħniena u mo:'dri:ja kollu m'ħabba

seijer i'7auwi l'Palp ur'ruoħ ta ''mseiken 'flaħħar tafbi:da

nistħaijel 'mi.ou a:ddei'ji:n moħ'birja allai'nein talbned'mi:n 'andsli bil'Ptaija u li:lu j'faħħru li vda'' fein ħops 'abjat

il kobor 'ti.ou

a:la' w 'ħeba u 'beira 'mPattsa j'ziddzu

a:lle:na ta mi:n 'bieħ 'jizba u jit'wettaż

a:dda dze'su: wa'raiħ 'baret pħal 'fwieħa 'ħelwa tal'dzenna

o ta:li:m ilfed'dei o 'emna 'mrattsa

kem intom 'zbieħ kem 'fi:kom 'e:rf tas'sema

O tjieba ta bla 'tarf int 'bis stait 'ta:mel dal'dzen ta mħabba

de: meta l'jiem ta 'di:n ilħaija a'lizja

ikunu 'waslu bief jin'temmu u 'mdeija'

taħt il ħakma tal'meut 'kollu nis'tħailu 'ħolma li'mo:ddi

iku:n bil'leil i'ku:n bi'na:r fif' fitwa

jeu filvilla tas'saif e:k ja mu'leija

eija zurni bit'tfa:l tnein 'tnein bil'leħen li 'jitlop 'ħniena

laħħar ħa'bi:p eija dzo 'sidri u '7i.et

Palbek fur 'Palbi u 'min kul 'dnu:p saf'fi.a

mi.ek ma:nna' dze'su: 'narbat bla 'biza it'trif ta 'deijem

F'din is-saffika jidher li Dun Karm qabbel il-fonoloġija mat-tema ċentrali li titlob li jkun hemm pass tqil fil-metru u solennità fil-għażla tal-għamla tal-istrofa.

Ibda biex, il-Poeta ma daħħalx rima, u għalhekk għen biex tinħoloq atmosfera ftit jew wisq klassika.

It-tliet versi tal-ħdax segwiti mill-vers tal-ħamsa li hemm f'kull strofa jkomplu jsaħħu s- solennità.

Dun Karm daħħal ukoll kemm-il darba l-vers ritmiku rikk tal-ħdax li fih l- aċċent jaqa' kemm fuq is-sitt u kemm fuq is-seba' sillaba, bħal fil-każ tal-vers:

Qegħdin joqorbu sew… beda jinstama'… jonkella l-vers:

Għall-għajnejn tal-bnedmin, anġli bil-qtajja'… u hekk ukoll fl-aħħar vers tal-ħdax fl-istess saffika:

Miegħek mgħannaq, Ġesti, naqbad bla biża'

It-triq ta' dejjem.

F'din il-poeżija ninnutaw ukoll li ħafna drabi l-fonoloġija metrika hi limitata mill- grammatka, hekk li strutturalment il-frażijiet ġieli jisfrundaw il-limiti tal-vers u anki tal- istrofa biex iseħħ l-enjambment.

Hekk jiġri, pereżempju, bejn l-ewwel u t-tieni strofa:

U mill-imwieżeb L-ilma jċarċar fit-toroq.

Fuq iż-żlieġa Tal-art imxarrba 'l hawn u 'l hinn tinkiser Id-dija ħamra tal-fanali…

Meta nħarsu lejn il-ħsejjes konsonantali u vokaliċi li jirrealizzaw ruħhom f'din il-poeżija, għandna ninnutaw li l-iktar ħsejjes li qegħdin jagħtu atmosfera kiebja lis-saffika ma humiex il-konsonanti, imma l-vokali.

Fil-fatt, il-konsonanti huma varjati ħafna, u l-enfasi qiegħda iktar fuq dawk li huma koronali jew xemxin, milli fuq il-konsonanti quddemin jew fuq il-konsonanti warranin li flimkien jissejħu wkoll qamrin.

Imma meta nħarsu lejn il-vokali, insibu li b'kollox is-saffika fiha 579 vokali.

Minn dawn, 239 huma vokali magħluqa maqsumin f'176 vokali i, u 63 vokali u; 153 huma vokali nofs magħluqa u nofs miftuħa, maqsumin f'113 vokali e, u 49 vokali o; filwaqt li 187 huma miftuħin, jiġifieri l- vokali a.

F'din l-istess saffika, Dun Karm għamel użu mill-vokali kollha qosra u twal u mid- dittongi kollha li jeżistu fil-fonoloġija Maltija.

Għalhekk nistgħu ngħidu li hu nqeda bir- rikkezza vokalika li għandna fil-Malti.

Minħabba l-interess tagħha se nagħtu l-frekwenza ta' kull vokali u ta' kull dittong:

Vokali Drabi Vokali Drabi il 92 (i) 17

el 54 (e: 5

al 148 (a:) 22

o) 31 (o:) 4

ul 32 (u:) 8 Dittongi Drabi

ie) 27

iu) 5

ei) 22

eu) 5

ai) 1

au) 6

ou) 2

ui) 2

uol 3 Minn din l-analiżi naslu biex ngħidu li hemm 357 vokali qosra, 56 vokali twal, u 83

dittongi.

Minn fost il-vokali qosra, madankollu, il-vokali (a) qasira għandha l-ikbar frekwenza, kif jiġri fil-Malti mitkellem u fil-Malti miktub bħala regola ġenerali.

Imma l- frekwenza tagħha ma tibqax qawwija minħabba l-użu sfiq tad-dittong li fihom il-vokali (il bħala wieħed mill-elementi kostitwenti tagħhom.

B. Aspetti Morfoloġiċi

Kull kittieb għandu l-mikrogrammatka tiegħu b'mod li konxjament jew inkonxjament jagħżel ċerti aspetti morfoloġiċi aktar minn oħrajn mill-possibiltajiet kollha li toffrilu l- grammatka tal-ilsien li bih ikun qed jikteb.

Hekk, joħroġ ukoll l-istil tal-kittieb fil-livell morfoloġiku għalkemm x'aktarx li għall-ewwel wieħed jista' jaħseb li l-morfoloġija hija jkunu meqjusa bħala tendenzi partikulari taħt il-livell standardizzat.

Dan jiġri spiss, pereżempju, fil-Malti mitkellem, fil-Malti tal-ġurnali u tax-xandir, kif ukoll fil-Malti ta' wħud mill-kittieba x'aktarx żgħażagħ.

Dun Karm għandu wkoll il-mikrogrammatka tiegħu li tagħżlu minn kittieba oħra ta' Isienna.

Bħala regola ġenerali nistgħu ngħidu li hu ma jfittixx li jikser ir-regoli stabbiliti fil-Malti standardizzat.

Bil-maqlub, hu jagħmel ħiltu biex ikun eżatt fl-użu morfoloġiku tiegħu, hekk li kultant tidher fih tendenza lejn il-morfoloġija arkajka, li tagħżlu kemm mill-Malti mitkellem, u kemm mill-Malti miktub ta' żmienna.

Barra minn dan għandu tendenza li jinqeda iżjed b'ċerti forom morfoloġiċi, milli b'oħrajn minkejja l-possibiltà tal-morfoloġija Maltija.

Fil-Malti modern għandna t-tendenza li ndaħħlu l-vokali i prostetika jew tal-leħen qabel in-nomi u l-aġġettivi li jkunu jibdew b'konsonanti likwida li tkun segwita immedjatament minn konsonanti oħra meta nagħmlulhom l-artiklu definit.

Hekk, fil-każ tal-kelma 'lwien' x'aktarx li ngħidu u niktbu 'l-ilwien'.

Imma Dun Karm iħobb jinqeda bil-forma iżjed stretta billi jqiegħed l-artiklu immedjatament qabel il-kelma bla ma jżidilha l-vokali prostetika.

Hekk, fil-poeżija 'Għaliex77 (p. 1) insibu l-forma 'il-Isien' kemm fis- sottotitlu: ''Jedd il-Lsien Malti', u kemm fil-poeżija nfisha fejn jingħad:

Għaliex immela tiċħad, Malti ħija,

lil dan il-Lsien li bih int Malti sewwa/2 F'dan l-użu jidher li hu sistematiku.

Hekk, il-kelma 'lbies' jagħmlilha l-artiklu definit u jġibha 'il-Ibies' fis-sunett 'Lill-Pjaċir' (p. 18) fl-ewwel vers tas-sestina:

U hekk, qarrieqi, taħt il-Ibies tal-Hena

bqajt tindehes mal-ġnus… Hu jagħmel l-istess fil-poeżija ''Lil Malti tal-Lum u ta' Għada' (p. 76) fejn insibuh jistaqsi:

Pererezzzzni Fejn hi tan-nisa

il-mistħija fil-ħars, fil-kliem, fil-Ibies2 F'din il-poeżija jinqeda bl-istess forma fil-każ tal-kelma 'rġiel':

Fejn hu l-għaqal tar-rġiel2… Araw wkoll il-kelma 'rdum' fil-poeżija 'Il-Milied' (p. 43):

Tama fissret id-dija tal-kwiekeb,

Tama l-ħdura tas-siġar fir-rdum… Fis-sunett 'Nhar San Ġwann'' niltaqgħu wkoll mal-kelma 'rħula' bl-artiklu definit magħmul bl-istess mod:

U ġewwa l-Knisja n-nies għadha tiltaqa' Mill-bliet u r-rħula…

Meta nħarsu lejn in-nomi nsibu li xi kultant Dun Karm juri tendenzi partikulari.

Hekk, pereżempju, meta fis-sunett 'Ħerba' (p. 7) jagħti l-plural tal-kelma 'kus' hu ma jinqediex bil-forma 'kwies' kif jagħtuha fost l-oħrajn Falzon u Caruana, imma jagħti minflok il- forma 'kusien' kif jiġri jekk nimxu fuq il-mudell 'qies', plural 'qisien'.

Imbagħad, meta ġie biex isawwar nomi ġodda ġieli nqeda bl-istat kostrutt, bħal fil-każ ta' 'ktieb-il-ġrajjiet' fis-sens ta' 'storja' fis-sunett 'Għal Dun Mikiel Xerri' (p. 3):

Kont għadni, nista' ngħid, ċkejken tarbija

meta ktieb-il-ġrajjiet ħabbibni miegħek…

Imma fl-istess kostruzzjoni daħħal ukoll is-sing bejn l-ewwel nom u l-artiklu definit ta' qabel it-tieni nom.

L-użu doppju tas-sing biex isawwar kelma waħda minn tliet partijiet jidher ukoll fis-sunett 'B'Dana Kollu… (p. 19) fil-każ tal-isem proprju Magħna-hu-EI li qiegħed f'tarf it-tieni terzina:

Xterdet l-aħbar tat-twajjeb Magħna-hu-EI…

B'dan kollu ta' sikwit Għira miġnuna

Ittenni l-ġrajja ta' Kajjin u Abel.

Dun Karm ġieli wera tendenzi partikulari wkoll fl-użu tal-aġġettivi.

Hekk, fil-Malti tal- lum aħna x'aktarx li ngħidu 'xebbiet Lhud', imma l-poeta tagħna għażel li jinqeda bil- forma tal-femminil singular b'sens ta' plural u kiteb 'xebbiet Lhudija' fis-sunett 'Id- Duluri' (p. 10):

Hekk, mela, fost kemm hawn xebbiet Lhudija

Kellek tkun l-isbaħ waħda… Għall-ewwel forsi wieħed jaħseb li dan hu każ ta' rima sfurzata billi l-aħħar kelma riedet tkun taqbel mal-kliem 'mimlija', 'dija' u 'Marija'.

Imma r-rima 'ija' tant hi kotrana fil- Malti li din is-suppożizzjoni jkollha taqa' weħidha.

Għal raġunijiet metriċi, Dun Karm ġieli jinqeda bi frażi prepożizzjonali biex juri l- possessiv flok ma jinqeda bil-pronom mehmuż marbut direttament man-nom.

Hekk, ngħidu aħna, fis-sunett 'Id-Duluri' (p. 10) hu juża l-frażi 'Omm minn tagħna' minflok ma jinqeda bil-forma iktar sempliċi 'Ommna':

Iżjed mill-mewt ħasritek hi felħana:

Iżd' Alla jżommok ħajja biex issir,

Fil-mewt tal-Iben tiegħek, Omm minn tagħna.

F'dan l-aħħar vers wieħed jinnota wkoll il-frażi 'l-Iben tiegħek' minflok il-forma aktar sempliċi 'Ibnek'.

Dawn iż-żewġ tendenzi huma tipiċi fil-poeżija Dunkarmjana.

Madankollu ma nistgħu bl-ebda mod ngħidu li Dun Karm kien jaħrab mill-pronomi mehmużin.

Anzi, kultant forsi taħt l-influwenza tal-Malti mitkellem, ġieli jinqeda bih

meta jkun jista' faċilment jgħaddi mingħajru.

Hekk hu l-każ meta jdaħħal il-pronom

mehmuż wara l-verb bħal 'tag' tan-nominali li jkun warajh fil-funzjoni ta' oġġett dirett.

Nieħdu bħala eżempju l-ewwel vers tal-poeżija ''Għaliex2 Jedd il-Lsien Malti' (p. 1): Għaliex tarmih il-Lsien li tatek ommok…

In-nomi li magħhom inwaħħlu l-pronomi mehmużin fil-Malti modern huma x'aktarx dawk li magħhom aħna l-iktar familjari.

Hekk ngħidu: 'ħsiebna', 'idejna', 'ħuna' u 'pajjiżna'; imma mbagħad, għall-inqas fil-Malti mitkellem, ma ngħidux 'ktiebna', 'pitazzina', 'stonkuna' u 'semana'.

Dun Karm, madankollu, jaċċetta bi prekawzjoni l-użu ta' ċerti pronomi mehmużin bla ma jesaġera ħafna.

Hekk, filwaqt li fil-Malti mitkellem la ngħidu 'semana' fis-sens ta' 'sema tagħna', u lanqas il-plural 'smewwietna', Dun Karm jaċċetta l-użu tal-kelma miżjuda 'smewwietna', imma ma jinqediex bil-forma tas-singular 'semana'.

Ara l-għeluq tat-tieni terzina tas-sunett 'Qawsalla' (p. 20):

Jinstama' talbhom7 Hekk ikun, għax Alla

Ma jitlaqx lit-tajbin f'idejn il-ħżiena…

U fi smewwietna dehret il-Qawsalla.

Barra minn dan, Dun Karm jagħmel użu mhux żgħir tal-pronomi mehmużin man-nomi, mal-verbi u mal-prepożizzjonijiet f'tarf il-vers fil-pożizzjoni tar-rima.

Hekk pereżempju fis-sunett 'Lill-Muża' (p. 6) insibu dan il-kliem li jirrima permezz tal-pronom mehmuż, l-ewwel persuna singular, fil-kelmiet 'xofftejja', ħdejja', 'għajnejja' u 'idejja'.

Hekk ukoll fis-sunett 'Univers Ieħor' (p. 7) insibu r-rima 'ommha', 'fommha' u 'żżommha'.

Fis-sunett 'Lis-Silla' (p. 9) insibu r-rima 'tagħha', 'magħha' u 'tilqagħha'.

Il-poeżija 'Il- Għanja tal-Imħabba' (p. 91) tagħlaq ukoll b'rima bħal din:

Il-Bniedem biss li jaf x'inhi l-Imħabba

l-Imħabba ma ħabbhiex:

qalbu kesħet fis-silġ tal-Jien imkabbar

u l-Għanja m' għannihiex.

Meta jiġi għall-vokattiv, Dun Karm jinqeda kemm bil-partiċella tal-vokattiv 'o', u kemm bil-forma 'ja'.

Imma stilistikament jagħmel distinzjoni.

Hu jinqeda bil-partiċella 'o' meta jkun irid juża l-formalità, bħal fis-sunett 'Lil Malta — Fuq il-Fruntiera: Wara Elfejn Attakk mill-Ajru' (p. 2):

Dejjem rajtek sabiħa, o Malta tiegħi… L-istess ħaġa jiġri fis-sunett 'Lil Malta' (p. 4):

Iżda daqsek lil ħadd, o Malta tiegħi… Min-naħa l-oħra hu jinqeda bil-vokattiv 'ja' meta jkun irid idaħħal sens ta' familjarità bħal fis-sunett ''Biki ta' Omm' (p. 5):

Għaliex narak b'dak wiċċek niedi

Bid-dmugħ7 X'inhu li qed, j'Omm, ibikkik2

'Faħħruni l-barranin… każbruni wliedi'.

Fil-forma arkajka n-nom 'nies' jieħu l-verb fil-femminil singular, filwaqt li fil-forma aktar moderna jieħu l-verb fil-plural.

Dun Karm li kien jaf li seta' jagħżel kemm il-forma arkajka u kemm il-forma moderna, wasal biex aċċettahom it-tnejn, u ġieli saħansitra daħħalhom fl-istess vers bħalma għamel fis-sunett 'Il-Għid tal-Imwiet' (p. 10):

Tgħaddi n-nies ħiemda u jtennu xi talbiet… bl-ewwel verb 'tgħaddi' fil-femminil singular u t-tieni verb 'itennu' fil-plural.

F'dan il- każ rebaħ il-prinċipju tal-varjetà.

Għal dak li huwa temp, Dun Karm ġieli għamel xi tibdil biex il-poeżija tkun iktar effettiva.

Hekk fis-sunett ''Wied Qirda' (p. 9) hu nqeda bil-preżent storiku: nisma' ġol-fraxxnu u ġol-ħarrub tal-plajja bħal karba twila ta' min qed ibati u jigdem l-art fl-uġigħ tal-aħħar firda…

Fil-verbi Dun Karm jinqeda bil-persuni kollha, imma l-iktar persuna karatteristika tiegħu hi l-ewwel persuna singular li tidher f'parti kbira tal-poeżiji tiegħu.

Hekk, pereżempju, fi eŻjara lil Ġest' (p. 21) jgħid:

Qatt ma ninsa l-ħlewwiet li ħassejt f'qalbi

dik id-darba, o Ġest.

Is-saffika 'It-Tifla tar-Raba'' (p. 70) tibda wkoll hekk:

Jien rajtek kemm-il darba u għirt għall-qawwa

Ta' dirgħajk u riġlejk, ja bint ir-raba':

Rajtek hienja u daħkana s-sjuf u x-xtiewi

Tbakkar u tishar…

Il-Għanja tar-Rebħa' (p. 73) tibda wkoll fl-ewwel persuna singular:

Iżda fi lsienek ngħannihielek l-għanja

li ġewwa qalbi jien sawwart għalik,

u niktibha bid-demm li tatni ommi

nixtieq, ja Malta, biex ħaqqek nagħtik… Ara wkoll l-impronta personali ta' Dun Karm fil-ftuħ tal-poeżija ''Żagħżugħ ta' Dejjem' (p. 114):

Nistħajjel għadhom fuqi

dawk ix-xmux li bisuni fit-tfulija,

u nħoss taż-żmien is-sikka

tħarbex fuq ġbini r-radda tax-xjuħija…

Nota oħra karatteristika fl-użu tal-verbi f'Dun Karm insibuha fil-frekwenza tal-imperattiv fil-poeżija tiegħu.

Dun Karm, bil-personalità u bil-figura imponenti tiegħu, ma joqgħodx lura biex jagħmilha tal-profeta f'pajjiżu anki jekk jaf u jifhem li Malta ta' żmienu ma riditx tisimgħu.

Hu jwiddeb u jikkmanda, hu jhedded u jipprojbixxi skont il-ħtieġa tal- mument.

Hu għalhekk jinqeda bl-imperattiv b'mod sistematiku, u b'konsistenza kbira f'ħafna mill-poeżiji tiegħu.

Hu ġieli l-ewwel jesponi l-problema tiegħu u wara joħroġ bl-

imperattivi, u ġieli wkoll jagħmel il-lamentazzjonijiet tiegħu, biex wara jikkmanda u jipprojbixxi.

Ara pereżempju, il-poeżija ''Għaliex7' (p. 1) fejn l-ewwel jilmenta: Għaliex tarmih il-Lsien li tatek ommok, u titlef għaqlek wara Lsien barrani2 Maltija kienet l-ewwel kelma f'fommok u bil-Malti tkellimt tifel daħkani.

Ftit 'l isfel imbagħad joħroġ bl-imperattivi fil-pożittiv u fin-negattiv: ħobb, jekk jiswewlek, l-Ilsna barranija, iżda le tbarri lil min hu ta' ġewwa.

Anki l-istess forma tal-imperattiv negattiv 'le tbarri' hi waħda arkajka u taqbel iżjed mat- ton widdiebi ta' Dun Karm.

Dun Karm ġieli wkoll inqeda bl-imperattiv biex joħroġ l-effett ta' ottattiv hekk li jfisser aħjar ix-xewqa, x'aktarx qaddisa, tiegħu.

Hekk, fis-sunett 'Lis-Silla' (p. 9) hu juri x- xewqa li jitgħallem iħares lejn Alla, ix-Xemx Ħanina tagħna, f'kull azzjoni tiegħu ħalli jasal għall-milja tal-imħabba:

Ja siġra tajba ta' dil-gżira tagħna,

għallimni nħares lejn ix-Xemx Ħanina

li bid-dawl tagħha biss ruħi tistagħna;

biex, kif minn qalbek, taħt ix-xemx titrabba

il-warda ħamra, hekk, ta' ħajti żina,

toħroġ minn qalbi l-warda tal-imħabba.

F'dan is-sens, Dun Karm jinqeda ħafna bl-imperattiv kif jidher fis-siltiet li ġejja: 'int arġa' wasslu d-dar' ('Kewkbet is-Safar', p. 11); 'tħallihiex tmut bil-għatx' ('Talba għax- Xita', p. 12); 'Tftaħ, Mulejja, l-għajn tal-ħniena fuqna' ('Talba għax-Xita', p. 12); €Agħtina l-ilma ħalli jfur ir-raba'' ('Talba għax-Xita', p. 12); 'Ħares, Missier, għax Int ġarrabt il-mewġa, /f'liema baħar tinsab id-dgħajsa tagħnal' ('Il-X ta' Frar (1936)', p. 16); 'Aqbad it-tmun; ħaddem l-għeruq ta' driegħek;/Int mexxi d-dgħajsa' ('Il-X ta' Frar (1936), p. 16); 'Erwieħ agħtini; il-bqija ħudu' ('Lil San Ġwann Bosco', p. 17); 'Ħares, Madonna: fuq il-ġnus ħosbiena/għaddejja sħaba sewda' ('Lill-Madonna ta' Lourdes', p. 18); 'Kollox ħerba madwarna, iddewl ismagħna:/Tħallix lill-Għadu li kull jedd imiegħek/ Jiddieħak bik għax għandu id setgħana:/Urih, Mulej, kemm jiflaħ driegħek. '

('Fis-7 ta' Mejju, 19417, p. 19); 'hekk, ja Mulejja,/Ejja żurni, bit-tfal tnejn tnejn, bil-leħen/Li jitlob ħniena. '

('Il-Vjatku', p. 27); 'L-aħħar Ħabib, ejja ġo sidri u qiegħed/Qalbek fuq qalbi u minn kull dnub saffiha' ('TIl-Vjatku', p. 27); 'ixgħel, ixgħel,/ja lampa ċkejkna' ('Lampa Ċkejkna', p. 55); ''xandar lill-ġnus taż-żewġ qasmiet tad-dinja/li qatt rebħa ma rajt isbaħ minn din.'

('Il-Għanja tar-Rebħa', p. 75).

Dun Karm l-aktar li jinqeda bl-imperattiv fis-sens ta' kmand jew ta' projbizzjoni hu meta jkun jitkellem ma' Malta, mal-Maltin u ma' nies intimi għalih.

Ara pereżempju l- imperattivi f'dawn l-erba' strofi li ġejjin meħudin mill-poeżija 'Lid-Dielja' (p. 63):

O Malta tiegħi, ma rajthiex id-daħka,

Ma smajthiex tfaqqa' fuq xofftejn barrani2 Urieh imlibbsa kullimkien bid-dwieli Għoljiet xemxija.

Tħarisx lejn dari; la tistmellx is-sengħa

Ġdida li tgħarrfek kif ittuq id-dielja:

Iżbor u qaċċat: tħallihiex tisserdak, Iżda mogħnija

Bi ftit għenieqed fuq qasbiet imsallba,

Żommlha bejn għolja u baxxa; u jekk xi marda

Il-għerq tmissilha, jew il-għenbu, inkella Il-werqa sfajra,

Roxxilha t-trab tal-kubrit, saqqiha

Bl-ilma tar-ram; u l-oqsma jerġgħu ħodor:

Forsi mhix ċajta; mhux għax hekk kien darba Hekk jibqa' dejjem.

B'ton iktar solenni u b'ordni ta' profeta jċanfar lil Malta u jgħidilha terġa' lura fuq triqtha biex issib il-fejqan tagħha fil-poeżija 'Lil Malta tal-Lum u ta' Għada' (p. 77): Maltal Jekk għadu ma nkitebx fis-sema għalik il-ħaqq li mess lil Babilon, arġa' lura fuq triqtek: Min ifejqek jistenniek ġo Sijon.

Ċ.

Aspetti Sintattiċi

Is-sintassi ta' Dun Karm hi waħda rikka, xi kultant sempliċi, u xi kultant kumplessa.

Imma kemm meta jinqeda bis-sempliċità sintattika, u kemm meta jinqeda bil-komplessità tas-sintassi, Dun Karm jinħass li qiegħed iħaddem l-istil għoli u maestuż.

Il-Malti tiegħu jingħażel għalih kemm minħabba li ma jaqbilx mal-Malti ta' kittieba u poeti oħra Maltin, u kemm minħabba li hu 'l bogħod ħafna mill-Malti mitkellem.

Fih kull frażi hi meqjusa u mirquma hekk li l-binjiet sintattiċi joħolqu sena ta' solennità li tgħin ħafna biex il-poeżija tkun individwalizzata u xejn inqas apprezzata.

Bħala eżempju nistgħu nieħdu s-sunett ''Univers Ieħor' (p. 7) li minkejja l-qosor tiegħu jippermettilna naraw ir-rikkezza lingwistika ta' Dun Karm:

Sema ieħor ma tafx għajr il-wiċċ t'ommha Dejjem safi bla nikta ta' ħajbura,

Anqas xemx oħra ħlief tbissimet fommha Li tieħu ta' kull dawl il-lewn u s-sura.

Kwiekeb tnejn biss, u hemm ħarsitha żżommha Meta f'ħoġorha tq'għedha l-omm għajjura;

U waqt li l-għonq taqbdilha jew il-komma, Tiġbed minn sider bnin l-ogħla matmura.

Tar-regħba tal-bnedmin m' għandha ebda ħabar, Anqas taf kif id-dmugħ minnhom jinxtara, 'L ommha biss taf, hemm l-univers jinġabar.

U minn dak l-univers ta' tjieba u dija Li jiddi ħelu fuq il-wiċċ ta' mara Alla jixref u jidħak lit-tarbija.

Meta wieħed iħares lejn il-parti tad-diskors li hemm f'dan is-sunett 'Univers Ieħor' isib li prattikament kull parti tad-diskors hi rappreżentata.

B'kollox hemm 120 okkorrenza, imqassmin kif ġej f'ordni dixxendenti: Nomi 33; Prepożizzjonijiet 17; Verbi 14; Artiklu Definit 14; Pronomi iżolati u mehmużin 13; Aġġettivi 10; Konġunzjonijiet 9; Avverbji 8; u Partiċelli 2.

Jekk inħarsu lejn il-persentaġġ ta' din il-frekwenza nsibu li 27.590 huma Nomi; 14.16 huma Prepożizzjonijiet; 11.66 huma Verbi; 11.66 oħra huma Artikli Definiti; 10.83 huma Pronomi; 8.33 huma Aġġettivi; 7.5 huma Konġunzjonijiet; 6.66 huma Avverbji; u 1.66 huma Partiċelli.

Ħarsa lejn dan it-tagħrif statistiku turina malajr il-komplessità tas-sintassi Dunkarmjana.

Fl-istruttura tal-wiċċ ta' dan is-sunett hemm 11.66970 Verbi, u fl-istess ħin hemm 27.56 Nomi.

Fi kliem ieħor filwaqt li prattikament hemm verb wieħed għal kull vers, hemm kważi żewġ nomi għal kull vers, u dan minkejja l-fatt li hemm nomi oħra sottinteżi jew moħbija.

Hekk, pereżempju, is-sunett jibda direttament: ''Sema ieħor ma tafx', mingħajr ma ssemma s-suġġett 'tarbija'.

Dan in-nom jissemma direttament għall-ewwel darba fl- aħħar vers tas-sunett, anzi iktar preċiżament fil-frażi prepożizzjonali 'lit-tarbija' li tagħlaq il-poeżija.

Ħarsa iktar mill-qrib lejn is-sunett titfgħalna dawl biżżejjed biex nifhmu l-għala l- persentaġġ tan-nomi hu għoli.

Hu minnu li n-nomi jistgħu jiffunzjonaw bħala suġġett u bħala oġġett fis-sentenza, imma huma jistgħu wkoll jidhru fil-frażijiet perpożizzjonali.

U dan hu sewwasew dak li ġara fil-każ tas-sintassi Dunkarmjana.

F'dan is-sunett insibu li hemm 14.160/ Prepożizzjonijiet, u dan hu l-akbar persentaġġ wara dak tan-nomi.

Biex wieħed jifhem kemm huma spissi l-frażijiet prepożizzjonali f'dan is-sunett, dejjem fl-istruttura tal-wiċċ, irridu ngħidu li fl-erbatax-il vers tiegħu hemm sbatax-il frażi prepożizzjonali.

Dawn huma:

1. għajr il-wiċċ (v. 1)

2. t'ommha (v. 1)

bla nikta (v. 2)

ta' ħajbura (v. 2)

ħlief tbissimet fommha (v. 3) ta' kull dawl (v. 4) f'ħoġorha (v. 6)

minn sider bnin (v. 8)

9. tar-regħba (v. 9)

10. tal-bnedmin (v. 9)

11. minnhom (v. 10)

12. 'l ommha (v. 11)

13. minn dak l-univers (v. 12) 14. ta' tjieba u dija (— ta' tjieba u ta' dija) (v. 12) 15. fuq il-wiċċ (v. 13)

16. ta' mara (v. 13)

17. lit-tarbija (v. 14)

MADBMBMW

Minn dawn il-frażijiet prepożizzjonali kollha hemm waħda biss li fiha pronom mehmuż; is-sittax l-oħra kollha fihom nom, meta mhux ukoll tnejn, u wħud minn dawn in-nomi fihom ukoll il-pronom mehmuż biex ikomplu l-komplessità sintattika.

Il-frażi 'minnhom' hi magħmula mill-prepożizzjoni 'minn' u mill-pronom mehmuż 'hom' li qiegħed minflok in-nom fil-plural 'bnedmin' li hemm fil-vers 9.

Il-frażi 'ta' mara' hi magħmula minn prepożizzjoni u nom mingħajr ebda definitezza.

Il-frażi 'għajr il-wiċċ' hi magħmula minn prepożizzjoni u nom bl-artiklu definit i/-.

Il-frażi 'minn dak l-univers' hi magħmula minn prepożizzjoni, aġġettiv dimostrattiv (dak) u nom bl-artiklu definit.

Il-frażi 'minn sider bnin' hi magħmula minn prepożizzjoni, nom u aġġettiv.

Min-naħa l-oħra, il-frażi 'ħlief tbissimet fommha' hi magħmula minn prepożizzjoni u żewġ nomi fi stat kostrutt magħmulin minn nom segwit minn nom ieħor li hu definit permezz tal-pronom mehmuż femminil singular.

B'hekk, il-varjetà sintattika għandha tidher ċara.

Barra minn dan, il-frażijiet prepożizzjonali għandhom funzjonijiet differenti.

Hekk pereżempju, il-frażi 't'ommha' hi aġġettivali u tikkwalifika n-nom 'il-wiċċ', filwaqt li l- frażi 'f'ħoġorha' hi avverbjali tal-post u timmodifika l-verb 'tq'għedha' li għandu wkoll il-pronom mehmuż.

Fl-istess sunett insibu għaxar aġġettivi, disa' konġunzjonijiet u tmien avverbji, minbarra erbatax-il artiklu definit.

Dawn ikomplu jagħtu aspett solenni u stil ta' Malti għoli u mirqum lill-kitba ta' Dun Karm.

Dan l-istess stil għoli jidher mhux biss fis-sunett 'Univers leħor', imma wkoll fil-bqija tal-poeżija Dunkarmjana.

D. Aspetti Lessikali

Il-lessiku ta' Dun Karm jiddependi ħafna mill-iskop poetiku Romantiku li għalih kien magħżul.

Bħala regola ġenerali, il-vokabolarju mħaddem hu Semitiku fil-qofol tiegħu u

minħabba f'hekk hu wkoll limitat.

Hu biss 'l hawn u 'l hinn li jidher xi vokabolarju Taljan, filwaqt li l-vokabolarju Ingliż u dak Latin jitfaċċaw bħala eċċezzjoni.

U dan għaliex Dun Karm kien jemmen fil-Malti safi, iżjed u iżjed fil-kitba tal-poeżija.

Kien tassew b'konvinzjoni li Dun Karm, fil-poeżija 'Għaliex7' (p. 1), stqarr bil-miftuħ: Maltija kienet l-ewwel kelma f'fommok u bil-Malti tkellimt tifel daħkani.

Biex jirnexxilu jinqeda kemm jista' jkun b'vokabolarju Semitiku, Dun Karm kien jittratta ħafna drabi fuq ħwejjeġ konkreti, u meta mess ħwejjeġ astratti, x'aktarx li ra kif għamel u fl-istess waqt inqeda bis-simboliżmu u l-metafori biex reġa' sab ruħu fuq l-art iebsa.

Nieħdu bħala eżempju s-sunett ''Bjuda' (p. 15):

Rajtek filgħodu tidħak qalb il-ħdura

Ta' ġnien ifuħ, fuq ġilju u ġiżimina,

Safja bla nikta, u fuqek dik il-ħmura

Li tixgħel fit-twelid tax-xemx ħanina.

U rajtek, f'nofsinhar ħiemed, minxura Fuq is-silġ, tal-għoljiet ilbies u żina,

Tiddi mill-bogħ'd fuq il-għajnejn għajjura Ta' min iħoss tal-għoli x-xewqa rżina.

Sabiħa, o Bjudal U f'qalbi kibes ġamar Ta' mħabba meta rajtek filgħaxija Tħares ħosbiena minn fuq wiċċ il-qamar.

U ħlomt ħolma tal-ġenna — dehra ġdidal Rajtek tkebbeb, bħal star, Tfajla Lhudija Li kienet xebba u kellha 'l binha f'idha.

F'dan is-sunett Dun Karm tkellem fuq kunċetti astratti bħalma huma l-bjuda, il-ħdura, il- ħmura u s-safa billi nqeda bi ħwejjeġ konkreti kif inhuma l-ġilju, il-ġiżimina, il-ħaxix tal- ġnien, is-silġ, il-qamar u t-Tfajla Lhudija.

B'dan il-mod, hu kkonkretizza l-astrazzjonijiet li ried jittratta bla ma kellu jirrikorri għal vokabolarju tekniku u filosofiku ta' nisel Rumanz.

Dun Karm ġieli daħħal neoloġiżmi bil-ħsieb li jżomm l-aspett Semitiku tal-lessiku tiegħu.

Hekk għamel, pereżempju, meta daħħal il-kliem 'ktieb-il-ġrajjiet' ('Għal Dun Mikiel Xerri', p. 3) flok 'storja', 'Magħna-hu-Eli' ('B'Dana Kollu…7, p. 19) flok 'Emmanwel' jew 'Manwer' fil-forma mqassra, u 'Emmna' ('Il-Vjatku', p. 27) flok 'Fidi'.

Il-poeta tagħna nqeda wkoll bil-liċenzja poetika biex iqassar ċertu kliem fil-bidu, fin-nofs jew fit-tmiem tiegħu.

Dan jista' jidher f'dawn l-eżempji: ''Mma jien ma rajtek qatt bħal- lum sabiħa' ('Lil Malta — Fuq il-Fruntiera', p. 2), 'u fittixt, imm' għalxejn, fuq l-art

Maltija/ħaġra li turi fejn hu l-qabar tiegħek' ('Għal Dun Mikiel Xerri', p. 3), 'iżd'għax ħabbejtha lil din l-Art Ħanina' ('Lil Mikiel Anton Vassalli', p. 3), 'S'dirha mwettaq ġol- ifrem azzar' ('Il-Monument', p. 28).

Dun Karm jinqeda wkoll bi kliem ta' bixra familjari jew ta' taħnin u għożża.

Ara bħala eżempju l-kliem li ġej: 'immela' ('Għaliex7', p. 1), 'ċkejkuna' ('Żjara lil Ġest', p. 23), 'kos' ('Ateiżmu', p. 42).

Hekk ukoll inqeda b'vokabolarju arkajku jew nofsu mejjet bħal f'dawn l-eżempji: 'gewġa' ('Il-X ta' Frar (1936)', p. 16), 'utieqa' ('Il-Lampa tas- Sagrament'', p. 17), 'xgħil ('Il-Lampa tas-Sagrament', p. 17), 'ħedma' ('Ġest'', p. 20), 'ħawi' (Lampa Ċkejkna'', p. 55), 'qada' ('Lil Malta tal-Lum u ta' Għada', p. 76)u 'amman' ('Spes Ultima', p. 103).

Minħabba l-kultura Klassika tiegħu, Dun Karm mess ċerti temi bħalma hi dik tal- filosofija tal-ħajja wara l-mewt fil-każ tal-poeta, kif jidher fil-poemett 'Non Omnis Moriar' (pp. 98-101) miktuba fl-1927.

Għalhekk ukoll isemmi kemm-il darba lil Ruma, lil Atene u lill-Greċja.

Ara bħala eżempju, 'Għal Dun Mikiel Xerri' (p. 3):

Għax tajfitna b'għamilek sfat mirquma,

U għall-qawwa li wrejt quddiem l-għedewwa

Kienu jitkabbru bik Atene u Ruma.

Hekk ukoll fis-sunett ''Milied u Missjoni' (p. 13) isemmi b'ġieħ il-bliet tal-kultura l- qadima:

U marru l-Mibgħutin f'Atene u Ruma

U raġa' twieled Kristu, u fuq id-drawwa

Għadu jitwieled kull fejn jirfsu huma.

Ruma tissemma weħidha fis-sunett 'Roma Immorttalis' (p. 14):

Hekk kibret, mill-qadima iżjed sabiħa,

Ruma oħra, mgħannqa mas-Salib ta' Kristu,

Ruma li ma tmut qatt, u qatt mhi xiħa.

Fis-sunett 'Ġest' (p. 20), Ruma terġa' tissemma weħidha:

U nistħajlek ġo Ruma, l-Belt għajjura,

Taħt l-art, fuq l-oqbra tal-mejtin imqiegħda

U ħbiebek mixlijin, maħqura.

Atene, anzi din id-darba Ateni, u Ruma jerġgħu jissemmew flimkien fil-poeżija ''Dan Min Hu'7' (p. 51):

seennnni F'Ateni u Ruma

stama' leħnek — ħelu u qawwi —

tal-ilsiera tkissru l-ktajjen,

tas-sidien ħlew il-fehmiet… L-istess jiġri fil-poeżija 'Fil-Katakombi' (p. 45).

Fis-sunett 'Till-Knisja' (p. 14) jissemmew mhux biss il-Greċja u Ruma, imma wkoll l-Eġittu u l-Babilonja:

Bħall-mewġ tal-baħar, ħalla wara ħalla,

Sawwar Javeh l-imperi llum mirduma:

It-triq ħejjewlek, o tas-Sliem Qawsalla,

L-Eġittu, il-Babilonja, il-Greċja u Ruma.

Ċerti esklamazzjonijiet jidhru Ilum bħala manjeriżmu Dunkarmjan.

Hekk hi, pereżempju, l-għajta 'iddew' bħal fis-sunett 'Roma Immortalis' (p. 14):

Fejn hu l-midbaħ ta' Ġove7 Id-djar mogħnija

Tas-slaten rebbiħin, iddewl fejn huma2 Hekk hi wkoll l-esklamazzjoni 'oh' bħal fi 'Żjara lil Ġest' (p. 23):

dekeenuz Oh setgħa

oh ġenn ta' mħabbal oh tjiebal oh tjiebal oh tjiebal

Kien l-iktar taħt l-influwenza tar-reliġjon li Dun Karm daħħal xi vokabolarju ċkejken Latin bħal fit-titli: 'Roma Immortalis' (p. 102).

Il-vokabolarju Ingliż hu iktar ristrett.

Dan jidher fit-titlu tal-poeżija 'E-Boats' (p. 88) u xi kliem iżolat bħal 'sport', 'business', 'talkie' u 'wajerless' fil-poeżija 'Progress' (pp. 129-130).

Il-vokabolarju Taljan hu wisq iktar kotran minn dak Latin u Ingliż, imma billi ħafna drabi dan ikun addatta ruħu għall- fonoloġija tal-Malti, hu jinħass ftit li xejn.

Hu fatt li l-Malti Semitiku hu bil-wisq u bil- wisq iżjed kotran.

Konklużjoni

Minn dan li għidna għandu jidher ċar li fil-mikrogrammatka ta' Dun Karm insibu kemm elementi partikulari tiegħu, anki saħansitra xi devjazzjonijiet bħalma rajna pereżempju fil-morfoloġija, u kemm ukoll għażla stilistika f'diversi livelli tal-ilsien bejn kitba tajba u oħra tajba daqsha.

Meta wieħed iqis l-aspetti fonoloġiċi, morfoloġiċi, sintattiċi u lessikali tal-poeżija ta' Dun Karm, ikun jista' jgħid b'ċertezza min hu l-poeta tagħna u jfisser l- għaliex hu wasal biex għolla l-livell tal-poeżija tagħna u taha s-solennità li kienet tixirqilha.

Biblijografija

Aquilina, Joseph, The Structure of Maltese: A Studv in Mixed Grammar and Vocabularv, Universitv of Malta: Malta, 1959.

— Papers in Maltese Linguistics, Universitv of Malta: Malta, 1961.

— Maltese Linguistic Survevs, Universitv of Malta: Malta, 1976.

— A Maltese-Arabic Comparative Grammar, Malta, 1979.

— Ed., Antoloġija ta' Dun Karm, A. C. Aquilina and Co.: Malta, 1963.

Chomskv, Noam, Svntactic Structures, Mouton: The Hague, 1957.

Fenech, Edward, Vassalli u Kitbietu, P.A.M: Malta, 1977.

— Wirt il-Muża, P.A.M: Malta, 1977.

— Contemporarv Journalistic Maltese, E. J. Brill: Leiden, 1978.

— Lingwistika Ġenerali, A. C. Aquilina and Co.: Malta, 1980.

— Għas-Sejħa tal-Għana, A. C. Aquilina and Co.: Malta, 1980.

Fowler, Roger, Ed., Essavs on Stvle and Language: Linguistic and Critical Approaches, Routledge and Kegan Paul: London, 1966.

Freeman, Donald C., Ed., Linguistics and Literarv Stvle, Holt, Rinehart and Winston, Inc.: New Xork, 1970.

Guirand, P., u Kuents, P., Ed., La Stvlistique: Paris, 1970.

Hunt, Horace G., Ed., Proceedings of the IXth International Congress of Linguists, The Hague, 1964

Sebeok, Thomas A., Ed., Stvle in Language, The M.I.T. Press, Massachusetts Institute of Technologv: Cambridge, Massachusetts, 1958.

Vinav, J. P., u Darbelnet, J., Stvlistique Compareċ du Francais: Methode de Traduction, Didier: Paris (1958), ed. riveduta, 1972.

l Ħafna mill-karti li nqraw fil-Konferenza dwar l-Istil fl-Indiana Universitv, inklużi d-diskussjonijiet li saru wara, jinsabu fil-ktieb Stvle in Language, editjat minn Thomas A. Sebeok, The M.I.T. Press, Massachusetts Institute of Technologv, Cambridge, Massachusetts.

Il-ħtieġa tal-konferenza kienet inħasset waqt proseminar dwar l-ilsien poetiku mmexxi flimkien minn Thomas A. Sebeok, Sol Saporta u Edward Stankiewicz.

2 Roger Fowler, Ed., Essavs on Stvle and Language: Linguistic and Critical Approaches to Literarv Stvle, Routledge and Kegan Paul: London, 1966.

3 Donald C. Freeman, Ed., Linguistics and Literarv Stvle, Holt, Rinehart and Winston, Inc.: New XVork, 1970.

41bid., pp. 21-39.

5 Ibid., p. 3.

6 Horace G. Hunt, Ed., Proceedings of the IXth International Congress of Linguists, The Hague, 1964, pp. 302-307.

7 Ara pereżempju P. Guirand u P. Kuents, Ed., La Stvlistique, Paris, 1970, pp. 3-15 fejn hemm varjetà sħiħa ta' definizzjonijiet.

8 Ara Edward Fenech, Contemporar Journalistic Maltese: An Analvtical and Comparative Studv, E. J. Brill: Leiden, 1978, p. 148.

9 Thomas A. Sebeok, Ed., Stvle in Language, p. 88, fejn Sol Saporta, waqt li jitkellem dwar l-istil fl-istudju 'The Application of Linguistics to the Studv of Poetic Language', jgħid: 'whereas the maximum unit in Linguistics is the sentence, a larger unit, the text, serves as the basis for stvlistic analvsis'.

Dwar il- paragrafu, ara pereżempju, J. P. Vinav u J. Darbelnet, Stvlistigue Compareċ du Francais: Methode de Traduction, Didier: Paris (1958), edizzjoni ġdida riveduta u kkoreġuta, 1972, pp. 231-2.

10 J, Aquilina, The Structure of Maltese: A Studv in Mixed Grammar and Vocabularv, Universitv of Malta, 1959.

1 J, Aquilina, Papers in Maltese Linguistics, Universitv of Malta, 1961.

2 J, Aquilina, Maltese Linguistic Survevs, Universitv of Malta, 1976.

13 J, Aquilina, A Maltese-Arabic Comparative Grammar, Malta, 1979.

14 Skont ma sirt naf minn Dr Wallace Gulia u Dun Frans Camilleri, Dun Karm kien jippronunzja kliem bħal 'herra' bil-vokali qasira, jiġifieri f'erra), għaliex kien jaħseb li la fi kliem bħal dan inlissnu l-vokali qasira

meta jkun hemm konsonanti oħra fil-bidu tal-kelma bħal fl-eżempju 'derra', hekk ukoll għandu jiġri meta l- ewwel konsonanti ortografika tkun 'h'.

Dan kien raġunar ħażin, u għalhekk hu każ ta' iperkorrettezza.

15 Ara Dwardu Fenech, Wirt il-Muża, Malta, 1977, pp. 44-45, fejn hemm dawn iż-żewġ sunetti miġjuba minn Is-Salib tal-15 ta' Frar 1908.


Filosofija u Xbihat f'Dun Karm Itektek bil-Għasluġ…7

Professur Peter Serracino Inglott B.A., B.D., M.A.(Oxon.), Ph.D.(Milan)

Taħdita mogħtija fl-Università fl-10 ta' Ottubru 1989

Madwar erbgħin sena ilu qrajt għall-ewwel darba Il-Jien u Lil Hinn Minnu.

Fit-tieni vers, il-kelma ''għasluġ' bagħtitni nqalleb fil-manuskritt tal-Miklem.

Hemm sibt li 'għasluġ' huwa ''fergħa ġdida rqiqa u milwija f'zokk ta' siġra'.

Jew inkella li tinqata' miz-zokk għal wieħed minn żewġ użi prinċipali.

Jew biex tintuża bħala bastonċin jew ħatar żgħir, mhux biex isserraħ fuqu, għax irqiq u jiltewa; imma sewwasew kif jużah l-agħma: biex itektek bih ħalli ma jiħux pass fil-vojt, biex jiżgura ruħu li quddiemu hemm is-sod.

Jonkella l-għasluġ jinqata' miz-zokk ta' siġra, pereżempju tas-simar jew taż-żafżaf (siġra 'tal-ġens 'Salicaceae', li tikber f'artijiet niedja, twarrad f'Jannar, komuni fil-Ġnejna'); jinqata' biex jintuża bħala frosta, jonkella bħala bakketta, bħala l-għodda tas-sewwieq jew tal-mexxej, tas-surmast tal-banda jew tal-orkestra, tar-rajjes li jrid iħabbat biha r-ritmu tad-daqq u biha jqejjes iż-żmien, virga li titħaddem bħala strument metroloġiku.

L-għasluġ huwa, għalhekk, għajnuna biex jintlaħqu fl-istess waqt żewġ skopijiet, u jiżżewġu flimkien: il-moviment u r-ritmu, il-mixja 'l quddiem u l-kejl, it-tiftix ta' direzzjoni u t-tnissil tal-ordni.

Żewġ skopijiet marbuta maż-żewġ organi essenzjali tal- bniedem.

Il-moviment, il-mixja 'l quddiem, it-tiftix ta' direzzjoni mal-moħħ li jaħseb; ir- ritmu, il-kejl, it-tnissil tal-ordni mal-qalb li tħobb.

Hekk ħassejt li fhimt is-sens tal-ħoss tal-għasluġ li nisimgħuh itektek fit-tieni vers ta' Il- Jien u Lil Hinn Minnu.

U fhimt aktar għaliex dan il-poema huwa l-kapolavur ta' Dun Karm, u mhux biss l-itwal fost il-mijiet li kiteb, anzi fil-fehma tiegħi (mhux waħdil) l- aqwa poeżija li nkitbet s'issa bil-Malti.

L-għasluġ itektek huwa s-simbolu tal-poeżija nfisha, jew għall-inqas tal-poeżija kif kien jixtiegha Dun Karm.

Fil-poeżija jrid li jkun hemm ħsieb oriġinali: l-għasluġ, fergħa ġdida; ħsieb flessibbli: l-għasluġ fergħa rqiqa tiltewa, u bih torjenta ruħha r-riċerka; imma wkoll l-għasluġ itektek bil-qies u l-ħeffa tal- metronomu ħaj tal-imħabba; bis-sistole u d-distole tal-qalb.

Hekk il-Poeżija tkun tabilħaqq l-espressjoni tal-unità tal-bniedem, tal-integrità tal-eżistenza umana, tal-laqgħa u taż-żwieġ fiha tal-intelliġenza u tar-rieda ħielsa.

L-ewwel, il-ħsieb li jfittex.

Poeżija hija speċi ta' vjaġġ misterjuż.

Vjaġġ li jieħdok fejn ma kontx taf li sejjer, f'siegħa li ma kontx tobsorha, f'qigħan li altrimenti ma jintlaħqux.

Vjaġġ mirakoluż li bih u fih kull ħaġa li tiġi taħt għajnejk, tkun qisek taraha għall-ewwel darba, bħallikieku jitneħħa velu minn quddiemha.

It-tieni, l-imħabba, li tnissel l-ordni mill-konfużjoni tat-tiġrib.

Permezz tal-kliem.

Billi kull kelma li tintuża ġġarrab speċi ta' mewt, u mbagħad titwieled mill-ġdid, u b'hekk iġġedded il-ħolqien.

Bix-xbihat tipiċi tad-diskors tal-poeżija, il-bniedem jgħaddi lil hinn mill-qasam tal-filosofija, għax il-ħsieb imżewweġ mal-imħabba ma jagħtikx biss ir-ritratt tad-dinja kif inhi, bil-figura ta' issa, li tgħaddi; imma wkoll il-prefigurazzjoni ta' dinja oħra, li ġejja u ma tgħaddix.

Il-poeżija tinkarna fix-xbihat l-iskoperti li huma l-frott tat- tiftix.

fuqha nfisha, awtoanaliżi, fl-att stess tas-sintesi ta' ħidmet il-moħħ ma' ħidmet il-qalb.

F'din it-taħdita nixtieq nuri kif dan iseħħ f'/l-Jien u Lil Hinn Minnu u b'hekk inwettaq il- wegħda li kont għamilt meta ppreżentajt l-edizzjoni tal-poema li għamel il-ħabib u kollega Oliver Friggieri meta ta lill-poema libsa editorjali tassew tixirqilha.

Tiftix u tnissil: ħsieb u mħabba.

Iż-żewġ elementi essenzjali tal-poeżija huma l-istess li jagħtu tifsira lill-eżistenza umana.

L-ewwel kelma tal-'Jien' hija: 'Ħsiebi'.

L-ewwel attur li jitfaċċa fuq il-palk imħejji għar-reċta ta' ħajjet il-bniedem huwa l-Ħsieb.

Imma jidħol 'bħal agħma' — f'dalma totali, fi blackout fejn ebda sinjal ma jilma, ħlief biss it- tektik tal-għasluġ tal-poeżija, li jtul għall-ewwel strofa u jxeblek għal fuq ta' warajha, it- tektik ta' żmien l-istennija.

Mat-tieni strofa, jidħol fuq dan il-palk kollu swidija, it-tieni attur, jew aħjar attriċi — l- attriċi prinċipali, jisimha ''Qalbi'.

Bħal fid-diversi kwadri ta' Botticelli li jirrappreżentaw it-twelid ta' Venere, l-Imħabba tidher hawnhekk dieħla fi proċess dijalettiku.

U jeħtieġli mill-ewwel ingħid li għalija dejjem kienet sorpriża li nisma' kummentaturi awtorevoli tal- poeżija ta' Dun Karm donnhom jinfixlu u ma jarawx ċar sewwasew liema hija din id- dijalettika, minkejja li Dun Karm innifsu jiddikjaraha bl-aktar mod espliċitu u kristallin.

Kien hawn min qal li l-poema turina l-konflitt bejn il-Fidi u r-Raġuni.

Ma naf li hemm xejn f'Dun Karm li jistidinna naħsbu f'dawn it-termini.

Nafu li Dun Karm midħla tal- metodu ta' Santu Wistin (li sejjaħlu 'l-ikbar u l-ifjen filosofu'): Credo ut intelligam, nemmen biex nifhem.

Infatti, il-ħsieb u l-istruttura ta' Il-Jien u Lil Hinn Minnu huma prefigurati fiż-żewġ poeżiji saffiċi twal Lil Santu Wistin u Il-Mewt ta' Santu Wistin li juru biċ-ċar il-mudell li fuqu mexa Dun Karm.

M'hemm xejn li jindika li jħaddan il-metodu ta' Terulljanu: Credo quia absurdum: nemmen għax ma nifhimx.

Huwa biss meta tiżbalja r-Raġuni (billi tħalli barra l-Imħabba) li tista' ġġib konflitt mal-Fidi.

Dun Karm mhux talli mhux fideista, iżda lanqas biss iħossha din il-problematika.

Kien hawn ukoll min ra l-konflitt bħala bejn ir-raġuni u l-intwizzjoni jiġifieri bejn żewġ modi ta' ħsieb — ir-raġuni li tipproċedi minn premessi għall-konklużjonijiet u l- intwizzjoni li tmur dritt għall-verità f'leħħa.

Din id-dijalettika għandha wkoll post kbir daqs dik bejn il-fidi u r-raġuni fl-istorja tal-filosofija imma ma jidhirx li kellha wisq

importanza għal Dun Karm.

Mhix l-epistemoloġija li kienet qiegħda tkiddu, imma l- eskatoloġija; u meta jgħid:

Ġo fija bdiet taħdita ħierqa

bejn ħsiebi u qalbi,

(vv 221-222)

ma nara ebda ġustifikazzjoni għaliex għandna nidentifikaw il-ħsieb ma' għamla waħda tiegħu — ir-raġuni — u l-'qalbi' mal-għamla l-oħra — l-intwizzjoni.

Le, Dun Karm huwa espliċitu: il-laqgħa mixtieqa u l-għaqda meħtieġa kellha tkun fi kliemu, bejn 'id-dawl tal- għaqal' u l-'qawwa tal-imħabba'.

It-tema ċentrali tal-poema ta' Dun Karm, bħall-essenza tal-poeżija, hija dik li nsibu miġbura fl-isem ta' ktieb ta' segwaċi ieħor ta' Santu Wistin, Martin D'Arcv: The Meeting of Knowledge and Love.

Huwa l-ħsieb li D'Arcv innifsu ġabar f'dawn il-kliem: /ntellect and love work together in a reciprocal relationship, love being a blind beggar and intellect a cripple with good sight sitting on the shoulders of love.

Innotaw kemm din ix- xbieha, li wkoll tippersonifika lill-Ħsieb u lill-Imħabba f'allegorija ċkejkna tixbah lix- xbieha ta' Dun Karm fejn il-ħsieb 'imexxi' l-imħabba b'dawlu, jurih id-direzzjoni, imma huwa zopp, u waħdu m' għandux ħila jimxi 'l quddiem bil-ħeffa, u jeħtieġlu 'jintrifed' — dik hi l-kelma ta' Dun Karm — mill-qalb.

Jeħtieġlu l-appoġġ, is-sostenn, l-irfigħ fuq spallejn l-Imħabba, b'qawwitha, biex mhux biss jara lil fejn għandu jimxi, imma biex tassew jimxi, u bir-ritmu armonjuż meħtieġ ħalli jasal fejn jara li għandu jasal.

Bejn il- moħħ u l-qalb, jew l-għaqal u l-imħabba, m'hemmx oppożizzjoni ta' kontradittorjetà, u lanqas ta' kuntrarjetà.

Mhumiex bħall-abjad u l-iswed, u lanqas bħal kelb u qattus.

Huma bħal raġel u mara, differenti u kumplementari, il-wieħed jeħtieġ lill-oħra, it-tnejn b'xi ħaġa nieqsa jekk ma jkunux flimkien, it-tnejn flimkien jagħmlu bniedem sħiħ.

Bejniethom ebda taqtigħa, imma ''taħdita ħierqa'', djalogu minsuġ minn riċerka li twassal għall-kreattività.

Jekk dwar dan il-punt — l-identità tal-protagonisti tad-djalogu — il-kummentaturi ġieli, fil- fehma tiegħi, ma rawx ċar, ħadd minnhom ma nfixel dwar in-natura tad-dalma, tas- swidija, tal-lejl li huwa l-ambjent tal-bidu tad-dramm.

Dan huwa d-dell tal-mewt.

M'hemm ebda ħtieġa li nisħaq dwar dan.

Min qara l-edizzjoni tassew sabiħa, li ma niddejjaqx għal darb'oħra nfaħħarha, li tana l-Professur Oliver Friggieri tal-poema ta' Dun Karm, jaf'li l-kitba tal-poema hija marbuta ma' żewġ ċirkostanzi: il-mewt ta' Ġannina Pisani u t-traduzzjoni tas-Sepolecri ta' Foscolo.

L-argument ċentrali tal-poeżija huwa sewwasew dwar il-mewt.

Forsi hawn ta' min infakkar li mhix biss is-saffika msejħa Il-Mewt ta' Santu Wistin li titqaffel madwar it-tema tal-mewt u tan-Non Omnis Moriar ('Tibqa' l-kelma li ktibt, u magħha d-dija safja ta' ħsiebek) b'mod xi ftit retoriku żżejjed, iżda t-tema tal-mewt hija wkoll il-ħajta ewlenija fin-nisġa tas-saffika l-oħra msemmija Lil Santu Wistin u fil-fehma tiegħi ħafna isbaħ:

Bħala ġorf l-iżjed qawwi li jiftakar

Waħda waħda l-ġrajjiet tal-għomor tiegħu

Għalkemm iħoss li r-rabta ġewwenija

M'għadhiex li kienet

U qalbu bdiet tiċkien…

U bir-rieda, bil-fehma, b'saħħtu kollha

Mal-mewt jissara.

Imma anki hawnhekk naħseb li jista' jkun ta' siwi li nipprova jiena niġbru l-argument ta' Dun Karm fil-qofol tiegħu fl-aktar qosor possibbli, biex joħroġ kemm jista' jkun ċar.

L-argument huwa dan.

Persuna maħbuba — ngħidu aħna, ommok — tmut; b'danakollu, il- preżenza tagħha wara l-mewt tħossha aktar qawwija milli meta kienet ħajja.

Mela, il- mewt mhijiex tmiem assolut tal-eżistenza imma bidla fil-forma ta' din l-eżistenza.

Aktar preċiżament, hija bidla fil-forma tal-preżenza.

Hawnhekk tajjeb li niftakru żvilupp importanti tad-duttrina ta' Santu Wistin li nsibu f'San Tumas d'Aquino u li aktarx Dun Karm kien studjaha tajjeb ukoll.

San Tumas isostni li xi ħadd ikun preżenti jew għax ikun jokkupa l-ispazju, bħalna hawn aħna preżenti f'din is- sala; jonkella meta anki mingħajr ma jokkupa spazju jeżerċita forza jew qawwa xi mkien.

Hekk jagħmlu l-ispirti.

U Dun Karm jurina li huwa tassew ħass il-preżenza t'ommu mejta.

Dan iseħħ fi tliet stadji:

L-ewwel hemm it-tifkira ta' kliem ommu li jiġih f'moħħu fis-sitt strofa, imma dan huwa biss memorja.

It-tieni hemm is-smigħ ta' leħinha — ''il-leħen moħbi jċanfar' — li jindirizzah fil-ħmistax-il strofa; u dan mhuwiex biss tifkira, imma tfakkira attwali.

Tfakkira tal-attwalità tal-misteru tas-salib li d-diwi tiegħu jiddamdam mill-ħolqien kollu; imma l-vuċi weħidha għad ma ssarrafx preżenza umana sħiħa.

Ma tistax ma tiftakarx hawn mill-ġdid f'Santu Wistin.

F'wiċċ il-mewt, Dun Karm jgħidilna:

Monika, l-omm ħelwa,

Għadha twiddeb u twissi, għadha ċċanfar,

Tagħder, tistenna u taħfer; għadha tħares

Kif omm taf tħares.

Il-konvinzjoni tal-eżistenza u l-preżenza f'miljietha t'ommu l-poeta jiksibha, fl-istrofa 24, meta jħoss fil-mument ta' issa mħabbitha taħraq għalih, xejn inqas dak il-waqt, meta kienet ilha li mietet, milli fiż-żmien ta' qabel, meta kienet għadha ħajja.

Il-poeta jitkellem minn esperjenza personali, imma li ma jqishiex suġġettiva, għaliex hija esperjenza li kull min ħabb tassew iġarrabha.

Kieku min imut ma jibqa' jeżisti xejn, jew jibqa' jeżisti biss fil-memorja, ma kienx ikun possibbli la tħobbu u wisq anqas tinħabb minnu, għaliex ix-xejn ma jista' jkollok ebda relazzjoni jew rabta miegħu, u wisq inqas jista' x-xejn jaġixxi u jaħdem fuqek.

Għalhekk il-poeta jikkonkludi:

Lel L-imħabba ma tmutxl L-imħabba tisboq

kull żmien u tofroq dik is-satra sewda… li hi l-mewt.

Din mhix ħlief it-tifsira Pawlina tas-Salib.

Il-mewt tidher għal mument rebbieħa; iżda l-imħabba hija aktar qalila, aktar qawwija mill-mewt.

Il-mewt jirnexxilha teqred tassew biss fejn ma kienx hemm imħabba qawwija biżżejjed, imma meta l- Imħabba laħqet l-aqwa tagħha, allura dak li jseħħ huwa biss bidla fil-forma tal-preżenza, fl-espressjoni tal-eżistenza, li ma tibqax aktar murija bl-okkupazzjoni tal-ispazju minn korp bi tliet dimensjonijiet, imma bl-eżerċizzju tal-forza, tal-qawwa, tal-enerġija, tal- imħabba li tinħass f'post determinat — sewwasew fil-persuna ħajja li tibqa' tħobb u tinħabb mill-persuna mejta.

Ħassejt li kien siewi li nfisser l-argument dwar il-mewt, biex nipprova nneħħi l-ideat li xterdu dwaru, u li nqishom żbaljati jiġifieri li Dun Karm b'xi mod jiċħad ir-raġuni f'isem il-fidi, jew l-intwizzjoni.

Għall-kuntrarju, huwa jippretendi li jippreżenta argument rigorożament raġunat.

Imma ma jippretendix li l-prova tal-eżistenza wara l-mewt tista' tingħata bħalma ħasbu Sant' Anselmu, Descartes, u Leibniz, li setgħet tingħata l-prova tal- eżistenza t'Alla bl-argument imsejjaħ 'ontoloġiku' — jiġifieri biss bl-analiżi loġika tal- ideat.

Jaħseb bħal San Tumas dwar il-provi tal-eżistenza t' Alla li dawn iridu jinħadmu mir-raġuni, bil-loġika, fuq il-bażi tal-esperjenza, fuq is-sies tat-tiġrib tal-ħajja u d-dinja.

U l-esperjenza u t-tiġrib li għandha bżonn ir-raġuni biex tibni l-prova tal-Immortalità huma sewwasew l-esperjenza u t-tiġrib tal-imħabba.

Hekk tgħid, espliċitament, il-Qalb lill- Moħħ, fil-poema:

Int mexxini bid-dawl tal-għaqal — jiena

nirfdek bil-qawwa tal-imħabba — u nirbħu.

(vv 258-260)

Hemm ħafna iżjed x'jingħad dwar il-kontenut filosofiku tal-poema.

Imma ma rridx intawwal iżjed dwar dan, għax kif għedt fil-bidu t-teżi ġenerali tiegħi hija li l-ħsieb jew il- filosofija tidħol biss bħala element li jindika direzzjoni.

Hija mbagħad l-inkarnazzjoni tal- ħsieb f'ġisem, li jintgħaġen max-xbihat, b'ħidma li nistgħu letteralment insejħulha 'amoruża' li tnissel il-poeżija — dik l-għamla ta' poeżija li jirnexxilha tesprimi l-eżistenza temporali fil-projezzjoni tagħha lejn l-eternità.

Waħdu l-ħsieb huwa zopp; u Il-Jien u Lil Hinn Minnu ma kinetx tkun poeżija sabiħa li kieku l-ħsieb ma kienx inkarnat fi struttura mirfuda mix-xbihat.

L-istruttura nfisha għandha funzjoni integrattiva.

Il-poeżija hija qabelxejn lingwistika — jiġifieri magħmula mill-kliem, minn ħsejjes u ittri, minn elementi materjali li jikkostitwixxu l-ġisem tal- kliem, u dan il-ġisem għandu sehem importanti fit-tifsira tagħhom.

Ix-xbieha aktarx toħroġ mix-xokk tat-tlaqqigħ bejniethom tal-kliem aktar milli mis-suġġestjoni tal-kelma iżolata.

Ix-xintilla li toħroġ mix-xokk tat-tlaqqigħ tal-kliem jixgħel fil-logħob tan-nar.

Fil- fehma tiegħi huwa l-moviment strutturat, ir-ritmu tat-trajjetorja tal-ħsieb li jagħti ruħ lix- xbihat.

Il-punti fissi tal-poeżija, ix-xbihat, huma t-traċċi misluta mill-passaġġ tal-ħsieb, u l-indiċijiet tal-mixja tal-ispirtu attravers l-isfera tal-ispazju u ż-żmien.

Hija din id- dinamika li huwa xogħol il-kritiku letterarju li jaqbad.

M' għandix dubju li l-aħjar mod biex wieħed jifhem l-istruttura ta' poema bħal Il-Jien u Lil Hinn Minnu hija l-mużika.

Kulħadd jaf li l-forom strumentali tal-mużika oċċidentali moderna, jiġifieri ta' wara r-Rinaxximent, inbnew b'paralleliżmu mal-forom tad-diskors verbali bl-istess regoli li jiddeterminaw il-funzjoni melodika-espressiva tal-frażijiet mużikali, filwaqt li r-ritmu jissejjes fuq l-alternanza regolari u kostanti ta' arsi u tesi, li tqieset bħala naturali, imxebbha saħansitra mal-pulsazzjonijiet tal-organiżmu, mat-taħbit tal-qalb u l-infiħ tan-nifs, nistgħu ngħidu bħat-tektik tal-għasluġ: tokk, skiet, tokk.

Il-forom mużikali ewlenin — sonata, sinfonija, kunċert, kwartett — huma strutturi mdaqqsin, b'sensiela ta' episodji, differenzjati fil-moviment, (fit-temp u l-andament) skont il-kontenut li jridu jesprimu.

Kollha ħarġu mis-sonata.

Fis-sinfonija l-mużika saret diskors uffiċjali, aktarx solenni, indirizzat lil kulħadd, ixandar veritajiet magħrufa u meqjuma, bl-użu tar-riżorsi tekniċi kollha tal-istrumenti.

Fil-kunċert, saret djalogu spettakolari bejn is-solist jew is-solisti u l-orkestra.

Fil-kwartett saret konverżazzjoni 'da cametra' bejn ftit ħbieb.

U s-sonata nfisha baqgħet id-diskors intimu, x'aktarx ġewwieni, dejjem aktar kollokju tal-kompożitur miegħu nnifsu, bil-pjanuforti dejjem aktar imħaddem b'immedjatezza u personalizzazzjoni.

L-istruttura ta' Il-Jien u Lil Hinn Minnu hija dik ta' Sonata.

Tiġini f'moħħi, pereżempju, is-Sonata 26 ta' Beethoven, Mi Bimoll Maggiore, Opus 81a wkoll impernjata fuq it-tema tal-mewt.

Minkejja d-differenzi li l-forma tippermetti, l-istruttura bażika ta' Sonata hija l- istess.

Ma rridx hawn nidħol wisq fid-dettall, imma nibqa' biss fuq linji ġenerali.

Sonata dejjem tibda bil-preżentazzjoni ta' żewġ temi importanti u aktarx kontrastanti fi kjavi differenti.

Hekk jagħmel Dun Karm.

L-ewwel strofa tintroduċi t-tema tal-ħsieb: kważi nistgħu ngħidu fil-kjavi ta' Re Minore, li l-istess Beethoven jingħad li sejħilha l-kjavi tas- swidija, u l-istess użu kien għamel minnha, b'mod aktar iswed, Johann Sebastian Bach.

It-tieni strofa tintroduċi, fi kjavi li konna nqabbluha mar-Re Bimoll Maggiore, kieku kellna napplikaw l-iskemi tal-kromatiżmu mużikali ta' Rimskv-Korsakov u Scriabin, it- tema tal-Qalb.

Wara din is-sezzjoni qasira espożittiva, issegwi s-sezzjoni msejħa transizzjonali, fejn id-diskors huwa modulat fi kjavi b'parentela mbiegħda.

Dun Karm joħodna, fit-tielet strofa, f'ambjent pastorali: 'ward ilellex' u 'għasafar… jgħannu' … 'dehra ħelwa… li bennitni f'ħolma ta' poeżija u bħal raqqditli s-sensi', u fir-raba' strofa, fil-beraħ infinit taħt is-sema bla tarf, u ħdejn il-baħar.

Imbagħad isegwi l-iżvilupp tat- temi, bit-tliet fażijiet li diġà semmejt immarkati mit-tliet interventi tal-omm: it-tifkira tagħha, fi tfulitu, ħajja f'din id-dinja, memorja tal-imgħoddi; il-vuċi tagħha tkellmu, leħen moħbi, ta' ruħ mingħajr ġisem, jindirizzah fil-preżent; imbagħad, l-antiċipazzjoni tal-komunjoni sħiħa fl-imħabba mill-ġdid magħha, fil-ġejjieni, meta jinsebaq iż-żmien fl- eternità.

M' għandix ħin nidħol fl-irqaqat, imma rrid insemmi għall-inqas sensiela waħda mix-xbihat li għedt jikkostitwixxu t-traċċi tal-passaġġ tal-ispirtu fid-dinja materjali.

Dawn huma t-tliet għasafar (jew aħjar l-erba') li jsemmgħu leħinhom fit-tliet episodji tal- poema: ir-rużinjol, il-bufula, u l-par ħamiem.

Naħseb li meta fit-tielet strofa — li tikkorrispondi mal-moviment transizzjonali tas-sonata jew tas-sinfonija — nisimgħu:

smajt lill-għasafar moħbijin fix-xuxa

tal-fraxxnu u tal-ħarrub jgħannu l-għanja

ferrieħa tal-imħabba…

(vv 19-21)

huwa diffiċli li ma tismax bħall-eku tal-vjolini li jevokaw il-kor tal-għasafar fl-episodju ta' biswit ix-xmara fis-Sinfonija Pastorali.

Hawnhekk Beethoven aktar milli jimita, jissublima l-kant tal-għasafar, imma fil-kadenza tal-aħħar juża l-fagott u l-flawt u l- istrumenti l-oħra tal-għuda biex isemmgħalna l-kant vespertin ta' tliet għasafar, li jsemmihom fil-partitura: il-bufula, is-summiena u d-daqquqa kaħla, qabel ma permezz ta' ftit battuti jniżżel is-siparju tal-lejl, u d-dlam iħaddan ix-xena.

Dun Karm ukoll, wara l-kor tal-għasafar fl-istrofa tat-transizzjoni, isemmilna l-għana differenti ta' tliet tipi t' għasafar.

L-ewwel fir-raba' strofa: — għannej waħdieni fis-skiet tal-lejl, ir-rużinjol iwieġeb b'leħen imbikki, (vv 37-38) fi dwett mal-mewġ iħaxwex fuq ix-xtajta, ''dik il-għanja ċkejkna li tħannen għall- mistrieħ', u jissokta fil-ħames strofa: moħbi ġo siġar moħbijin — ruħ imbikkija— hemm kien ir-rużinjol itenni l-għanja li għallmitu l-imħabba; — poeżija ħelwa li traqqad ix-xejriet tal-ġisem. (vv 52-56)

Dan jipprepara, wara ftit versi ħorox minn fomm il-poeta, għat-tifkira ta' kliem ommu dwar it-tjieba t' Alla li ''jitma' l-għasafar'.

It-tieni moviment tal-poema jibda bi żvilupp twil ta' erba' strofi dwar is-silenzju tal- oqbra, u bil-mistoqsija ripetuta: 'X'inhi l-mewt77.

Imbagħad jinstema' t-tieni għasfur, jew aktar preċiżament din id-darba hija għasfura: Minn ġo ħarruba tasal il-għanja ta' bufula.

Mgħaġġeb indawwar ħarsti u nara lill-għasfura ċkejkna tittajjar minn għasluġ għal ieħor fuq ruħha, lventa, u fuq kull fergħa tgħanni. (vv 150-154)

Ir-rużinjol raġel tfaċċa qisu l-għelm tal-ambigwità.

Moħbi u mbikki, l-għanja tal-imħabba paradossalment issaffi l-erotiżmu; xbieha oskura tal-imħabba sagrifikali.

Il-bufula, mara,

għasfura li, kif iddeskriviha tajjeb il-poeta, dejjem titħarrek, u bla kwiet f'ġisimha hi kontra tal-ieħor li b'leħnu ''jraqqad ix-xejriet tal-ġisem'.

Din isservi ta' preludju, bl- intervall bħal qabel tal-mistoqsijiet imgħaddba tal-poeta, għat-tieni intervent tal-Omm.

Din id-darba l-Omm lil binha tapostrofizzah fil-preżent — b'diskors twil strofa ta' xejn inqas minn sebgħa u tletin vers.

Id-diskors jiżvolġi tema introdotta fit-teoloġija tan- novissimi minn Santu Wistin, u fformulata minn San Tumas fil-famuża frażi desiderium naturale non potest esse imane: ''Xewqa naturali ma tistax tkun bla temma.'

Frażi mill- aktar li qanqlu kontroversji fl-istorja kollha tat-teoloġija.

Dun Karm jgħidha hekk:

Għax jekk min sawwar din il-qalb u fiha

kebbes xewqat akbar miż-żmien u l-wisa'

jiċħdilha t-temma, jiċħad lilu nnifsu.

(vv 385-387)

M'iniex se nieqaf nikkummenta hawn, imma ninnota biss il-bidla fil-lingwa tal-Omm.

Fl- ewwel intervent ta' kliemha meta kienet għadha ħajja, il-kontenut u l-istil it-tnejn kienu ta' mara Maltija tar-raħal.

Issa d-diskors kemm fil-kontenut u kemm fl-istil huwa ta' teologu mkisser, bħal ta' Beatrice fis-sema ta' Dante.

Imma ma niqfux fuq dan, inħarsu biss lejn il-qafas.

Isegwu żewġ strofi ta' dibattitu interjuri bejn il-Moħħ u l-Qalb; u tkompli l-Omm id-diskors tagħha, b'żewġ strofi ta' erbgħa u għoxrin vers bejniethom, din id-darba b'espożizzjoni tat-Teologia Crucis, jiġifieri tar-rabta bejn is-siġra ta' Adam u s- siġra tas-Salib u d-dijalettika tal-Għerf u tal-Imħabba; u l-aħħar kelma mlissna mill-Omm tibqa' tidwi b'eku kożmiku għal strofa sħiħa, twila, oħra.

It-tielet moviment jibda fil-poeta fil-misraħ taż-żewġ toroq imsemmija fit-titlu tal-poema b'meditazzjoni ta' erba' strofi, sakemm din id-darba l-Omm tantiċipa l-għasfur u tidher in persuna:

Waqaft.

Sabiħa fil-ġmiel kollu tagħha

dehret quddiemi x-xbieha t'ommi: Ħelwa

kienet id-daħka fuq xofftejha; ħelwa

id-dija rżina ta' ħarsitha: ħelu

dak wiċċha qamħi taħt il-kobba bajda

ta' dlielha bellusin: u jien ħabbejtha

lil din ix-xwejħa fl-hena ta' tfuliti

fil-milja tar-rġulija, u għadni nħobbha…

Lel L-Imħabba ma tmutx)

(vv 372-382)

Qegħdin hawn fil-quċċata tal-poema; u minn din il-quċċata l-poeta jilmaħ: fuq ħajt ta' dwejra ftit 'il bogħod minni, żewġ ħamiem tal-barr, bħalkieku mxaħxaħ f'dik id-dija fietla tax-xemx ħanina, kien jitbewwes f'ħolma ta' xi bejta fil-blat fejn ebda regħba

ma tasal kiefra; anqas ta' riħ jew xita ma tiżżarġan il-qilla… (vv 412-418)

Mhux aktar — issa li l-Imħabba ssieħbet mal-ħsieb, li l-moħħ u l-qalb bdew iħabirku flimkien — għasfur raġel waħdu jmewwet il-ġibdiet tan-natura bl-istess għana tal- imħabba, mhux aktar għasfura mara waħidha taħli l-enerġija fi tferfir u titjir inutli; issa l- ħamiem huma par, kuntenti, għalkemm joħolmu li jsibu bejta isbaħ.

Fis-Sinfonija Pastorali, Beethoven isemmgħalna t-tħammim tal-ħamiem fil-bidu nett tal-ewwel moviment, għax l-istruttura tagħha hija dik ta' ġurnata ferħana fil-kampanja li tibda maż- żerniq u tasal sal-lejl.

Dun Karm jurina l-par ħamiem lejn it-tmiem, għax il-poema tiegħu tibda fil-qalba ta' lejl dlam samm u tintemm maż-żerniq tal-ħajja ta' dejjem.

Għall-Insara xejn inqas milli għar-Rumani Pagani, kif tixhed l-arti tas-sekli bikrin, il-ħamiem kien xbieha tal-Ispirtu ħallieq, tat-tiġdid tal-ħajja fis-sliem.

Hawn Dun Karm jurina l-par ħamiem magħquda fi mħabba naturali li hija l-prefigurazzjoni ta' komunjoni aktar sħiħa f'hena li xejn ma jnikket il-perfezzjoni tagħha.

Il-poema tkompli b'sitt strofi oħra li jikkorrispondu għall-għeluq tas-sonata u tal-forom l- oħra mużikali derivati minnha.

Is-sezzjoni finali tissejjaħ rikapitulazzjoni, għax fiha ġeneralment iż-żewġ temi ewlenin imħabbra fil-bidu jiġu rikonċiljati fi kjavi waħda.

Hekk ukoll Dun Karm jagħlaq fit-ton ta' marċ trijonfali, jiċċelebra ż-żwieġ tal-moħħ u l- qalb u r-rebħa fuq il-biża' tal-mewt.

Huwa evidenti, nittama, li bl-ebda mod f'din it-taħdita ma ppruvajt nagħtikom kummentarju eżawrjenti dwar il-poema ta' Dun Karm.

Ta' dan m'hemm l-ebda bżonn, għax hemm il-ktieb tal-Professur Friggieri.

Dak li ppruvajt nagħmel jien kien biss li nuża Il-Jien u Lil Hinn Minnu biex neżemplifika fehmti dwar ir-relazzjoni bejn il-Filosofija u l-Poeżija.

Ridt nuri li l-ħsieb — mhux ħsieb ta' kafkaf, imma ħsieb filosofiku — iservi biex jagħti direzzjoni u orjentament lil mixja, lill-moviment, li tħalli warajha struttura mużikali, miżgħuda bi traċċi li huma x-xbihat.

Fost dawn, minn /l-Jien u Lil Hinn Minnu għażilt ix-xbihat ornitoloġiċi.

Fihom Dun Karm juri kemm realiżmu ta' preċiżjoni kbira, kif ukoll jisfrutta d-dimensjoni simbolika assoċjata magħhom.

Iżda stajt ħadt ħafna oħrajn minflok l-għasafar.

Stajt, pereżempju, analizzajt il-pajsaġġ u l-bdil tax-xenarju, mill- imsaġar bil-pjanti veri, imma għonja b'simboliżmu sħiħ xejn anqas mit-tjur, sal-baħar li kulħadd jaf kemm huwa importanti fil-poeżija ta' Dun Karm.

Stajt analizzajt is-sekwenza taż-żmien, bit-tibdil tal-ħin u tat-temp, maħdumin fix-xoqqa tal-poema bl-istess naturalezza li taħbi mill-qarrej superfiċjali d-dimensjoni simbolika tagħhom.

Imma nittama li l-eżempji li għażilt u li ma fettaqtx fihom daqskemm b'aktar ħin u reqqa jista' jagħmel kull qarrej, kienu biżżejjed bħala xhieda tal-funzjoni tax-xbihat fil-poeżija — is-sinjali mħollija mill-passaġġ tal-ħsieb li xtaqt nurikom.

Din hija l-opra tal-imħabba tal-poeta għad-dinja.

Fil-bidu għedt li l-imħabba tnissel l- ordni mill-kapaċità tat-tiġrib, u dan billi l-kliem iġarrab speċi ta' mewt tal-individwalità tiegħu billi jidħol f'rabta ma' kliem ieħor u hekk jagħti dehra ġdida lid-dinja.

Hekk il- kliem fil-poeżija jisfa' xbieha tal-misteru tas-Salvazzjoni, tal-Kelma divina li ħadet ġisem, mietet fuq is-Salib u tat lilna u lill-ħolqien il-possibiltà tal-Qawmien għal dejjem.

Żidiet bi tweġiba għall-kummenti li saruli Minn Mro Charles Camilleri

Għall-ewwel, minħabba s-sura drammatika ta' Il-Jien, bdejt nistħajjel il-poema bħala kantata għal erba' vuċijiet — il-Moħħ, il-Qalb, l-Omm, il-Poeta — u kont bdejt b'analiżi tal-kisra differenti akustika, barra milli stilistika, ta' dawn l-erba' ilħna ewlenin, differenzjati sewwa bejniethom, li Dun Karm isemmgħalna.

Malajr intbaħt li l-istruttura mużikali vera ma kinetx imfassla għal kant bi stil Taljan, iżda b'paralleliżmu ma' kompożizzjoni strumentali bħalma hi s-sonata.

Waqt li fl-Innijiet Dun Karm jinqeda mhux biss b'metrika, imma wkoll b'ritmi Taljani, mhux hekk fl-aqwa poeżiji tiegħu bħalma hi Il-Jien.

Dawn ma jaqblu xejn mal-forom mużikali Taljani għall-vuċijiet ta' dawn l-aħħar sekli, għax huma mibnija fuq ir-ritmi tad-diskors Malti mitkellem, u forsi aktar jaqblu mal-forom aktar antiki tal-mużika tal-Mediterran.

Dwar kemm kien konxju Dun Karm ta' dan, ma nafx biżżejjed dwar il-kultura mużikali tiegħu, għalkemm jiena stess smajtu jdoqq il-pjanu.

Il-Professur Peter Vassallo, wieħed mill-qraba tal-poeta, qalli li Dun Karm ġieli bagħat il-bidu ta' poeżiji li kien qed jikteb lin-neputija Karmena (in-nanna tal-Professur Vassallo) b'nota: 'dawn l-ewwel battuti… L-użu ta' terminu mużikali f'dan il-kontest jidhirli li huwa sinifikattiv ħafna.

Parti mill-ħsieb tiegħi f'din it-taħdita kien dak li nipproponi stħarriġ sħiħ tar-relazzjoni tal-poeżija mal-mużika f'Dun Karm, forsi anki fid-dawl ta' dak li Charles Camilleri kiteb, flimkien miegħi, dwar ir-relazzjoni bejn il-mużika, il-lingwa, il-ħsejjes u l-ħemda ambjentali.

Mill-Professur Franco Lanza

Naqbel li l-poeżija bit-Taljan ta' Dun Karm hija idjomatikament u metrikament perfetta, imma nieqsa mir-risonanzi assoċjattivi u mill-polivalenza ta' tifsiriet tax-xorta li jiena rrilevajt f'/l-Jien u li bihom l-aħjar poeżija ta' Dun Karm bil-Malti hija tassew għanja.

Fil-fehma tiegħi, meta Dun Karm qaleb mit-Taljan għall-Malti nbidel ukoll minn poeta fidil lejn it-tradizzjoni ottoċenteska għal poeta tas-seklu tagħna.

Mis-Sur Ġużċ Cassar Pullicino

Naħseb li l-'agostiniżmu' ta' Dun Karm huwa anki iktar fond fil-poeżija tiegħu milli wrejt jiena.

Pereżempju, jista' jkun li t-tliet movimenti ta' Il-Jien (fejn jiena stħarriġt kważi biss l-għasfur li jidher f'kull wieħed minnhom, għanjietu u l-fasla mużikali) għandhom sfond Agostinjan.

Santu Wistin, kif kulħadd jaf, kien jara rifless tat-Trinità fl- istruttura psikoloġika tal-bniedem: memorja, fehma, rieda.

Kif semmejt fuq, l-ewwel mit- tliet interventi tal-Omm fil-poema huwa bħala memorja.

U l-fakra taqdi eżattament il- funzjoni li attribwielha Santu Wistin, b'logħba bil-kliem li tibqa' effettiva anki maqluba mil-Latin għall-Malti — tgħinek ''tiġi f'sensik'.

Hekk tgħin biex jittieħed pass lejn l- għarfien tad-dgħufija tal-bniedem bħala sinjal ta' dipendenza minn Alla.

Hekk — bl-użu tajjeb tal-'memorja' — tibda l-Confessio, kif sawwarha Santu Wistin: fl-istess ħin, xilja tiegħek innifsek u innu ta' tifħir lill-Ħallieq, stqarrija fl-istess ħin ta' ħtija min-naħa tal- bniedem u ta' grazzja min-naħa tal-Missier.

Tibda bl-awtokuxjenza, bl-awtobijografija, b'xogħol il-memorja, biex twassal għal fehma.

L-operazzjoni tal-fehma, it-tieni fakultà tar-ruħ li tirrifletti t-tieni Persuna tat-Trinità, tidher skont Santu Wistin fl-espressjoni tagħha bil-kelma.

Dan jaqbel mat-tieni intervent tal-Omm, li ssemma' leħinha, mingħajr ma sseħħ il-preżenza attwali tagħha.

L- amplifikazzjoni retorika li biha Dun Karm hawnhekk jirrendi l-amplifikazzjoni tal-ħoss tal-leħen jidwi mal-ħolqien hija invenzjoni letterarja fl-istil l-aktar tipiku ta' Santu Wistin.

It-tielet intervent huwa l-mument tar-rieda, tal-Ispirtu s-Santu, tal-ħamiem jinħabb, tal- komunjoni.

Il-qofol tat-tagħlim kollu ta' Santu Wistin huwa sewwasew dan: jekk tiftakar f'Alla, u allura taħseb fih bis-serjetà, issir tħobbu, u tikseb l-għerf fis-sura waħdanija li fiha jista' jurih il-bniedem — il-qima lejn it-Trinitàl

Ma kellix il-ħin biex infittex dwar sewwasew xi studji dwar Santu Wistin kien għamel Dun Karm.

Semmejt id-differenza li hemm bejn Fil-Mewt ta' Santu Wistin (bil-kelma Pagana tal-kelma aqwa mill-mewt) u Lil Santu Wistin (ukoll impernjata dwar il-mewt, iżda bit-tema Pawlina ta' 'l-imħabba aqwa mill-mewt').

Għedt ukoll li ma naqbilx mal- Professur Friggieri fil-paragrafu fejn jitkellem dwar ''għażla filosofika bejn ir-raġuni u l- intellett', imma bħalu nara x-xebh bejn il-ħsieb ta' Dun Karm u dak Eżistenzjalista, speċjalment Kierkegaard.

Ma nissopponix li Dun Karm kien qrah, iżda xorob mill-istess għajn: Santu Wistin.

(B'danakollu, ma naħsibx li l-assimilazzjoni tal-'Jien' mal-'eżistenza' u ta' 'Lil Hinn minnu' mal-'essenza' hija sostenibbli).

Fost ħwejjeġ oħra, il-Professur Friggieri nnota r-rilevanza tal-parti tal-għasafar fil-famuża prietka ta' Kierkegaard mibnija fuq id-diskors ta' Kristu: ''Araw l-għasafar tal-ajru u l- ġilji tal-widien'.

Ma' dan nixtieq inżid li t-tematika ta' Kierkegaard hawnhekk għandha wkoll sottofond patristiku, barra milli f'Santu Wistin, anki f'San Ġirolmu (Ittri 22 u 29), San Pawlinu ta' Nola (Ittra 40), u oħrajn li hemm wisq aktar probabiltà li Dun Karm kien jafhom direttament milli l-filosfi Eżistenzjalisti ta' żmienna.