Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p2

Jamm jamm!

Ħallik mill-jamm jamm, nofs ras!

Ma tafx li dawk jistgħu jkunu velenużi?

Issa li għamlet ftit xita sew, jibda' jitfaċċa l-faqqiegħ.

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid?

X'nista' nara tgħid?

X'jikbru u x'jikbru!

Dal-Milied… Fejn morna (rapport) Fejn ħa mmorru (ħarġa) Paġni POSTER Nru 3 Festa ta' Frott!

Ittra lill-Editur Intervista ma' fjura Għadajjar tal-Ilma Ħelu Agħti kulur Arti u ritratti Tgħidx ħmerijiet!

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Diċembru 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħbieb Ħuttaf !

Fi żmien il-Milied dejjem jitfaċċa f'Malta xi ċirklu, u dawn kważi dejjem ikollhom spettakli bl-annimali.

Jiġu daż-żmien biex taparsi jżidu mal-ferħ tal-festi.

Tgħidli xejn x'ferħ iħossu l-annimali jitbellhu quddiem tinda ppakkjata nies iċapċpu.

Għalina dawn ix-xows forsi jidhru sbieħ, imma għall-annimali dawn ix-xows mhuma sbieħ xejn.

Għalihom huma infern!

Għalhekk jekk tħobbu l-annimali tmorrux iċ-ċirklu.

Fiċ-ċirklu taraw iljuni u iljunfanti jagħmlu affarijiet kontra n-natura tagħhom.

Libsin ħwejjeġ tan-nies, jimxu fuq żewġ saqajn, jaqbżu minn ġon-nar, u ħmerijiet oħrajn.

Dawn l-affarijiet iwaqqgħu l-annimali għaċ-ċajt.

Biex dawn l-annimali jitgħallmu t-triks jgħaddu minn ħafna tbatija.

Jaqilgħu swat, xokkijiet, daqqiet ta' sieq, ta' ponn u ta' vireg, u anke jitħallew bil-ġuħ.

S'intendi dan it-"trejning" aħna ma narawhx għax ma jsirx quddiem in-nies.

Imma xorta nafu x'isir għax hemm min iffilmjahom bil- moħbi.

L-annimali jinħaqru ħafna sa ma jitgħallmu jagħmlu l-bużullotti.

Barra l-moħqrija fit-trejning, l-annimali jbatu wkoll waqt il vjaġġi minn

belt għal oħra, minn pajjiż għal ieħor.

Ġranet sħaħ maqfulin ġo gaġeġ żgħar, mijiet u mijiet ta' kilometri fuq ferroviji u vapuri, jixxenglu u jitbandlu, skossi u brejkijiet.

Ġiraffa li jmissu qiegħda għall-kwiet tomgħod xi werqa għad-dell u għaż-żiffa taħt akaċja fis-savanna Afrikana… u minflok, qiegħda msakkra u marbuta bi ħbula u ktajjen ġo vagun dejjaq, mudlam, storbjuż u jinten pesta.

Nixtieq naħrab mid- dar u niġi ngħix ma' taċ-ċirklu.

Ħbieb, jekk tħobbu l-annimali tmorrux ċirkli tal- annimali.

Nawguralkom Milied kollu ferħ u vaganzi tal-ġenn.

Victor Falzon L-Editur

mal-faċċata

U jien nixtieq naħrab miċ- ċirklu u mmur ngħix id-dar… fil-ġungla!

Il-blonġun sekond (black-necked grebe) huwa għasfur li narawh l-iktar fix-xitwa.

Il-blonġuni jħobbu postijiet b'ilma kalm u baxx, u l-aħjar biex tara xi wieħed huma r-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Hemm ma jfixkilhom ħadd.

Ritratt ta' Victor Falzon

Ara ġej iż-żRINġ għalik!

ħ

iji

Xi ftit tas-snin ilu xi għaref telaq żrinġ daqsxiex f'għadira żgħira f'Għawdex.

Daż-żrinġ bied u żdied u issa f'din l-għadira hemm numru mhux ħażin minnhom.

Dan ma kienx iż-żrinġ tas-soltu li naraw fil-widien.

Huwa żrinġ ikbar, b'faxxi ħodor fuq dahru, u jagħmel storbju sħiħ.

Dan huwa ż-żrinġ Għarib (Levant Water Frog Pelophylax annimal li nġab minn pajjiż ieħor.

U min tefgħu fl-għadira għamel ħażin ħafna.

Meta ġġib annimal

(jew anke pjanta) minn art oħra u titilqu barra, l-ispeċi dik tista' l-ġdida tagħmel ħerba sħiħa mill-flora u l-fawna.

Dawn l-istejjer ġraw għadhom mad-dinja kollha, u n-nies ma jafux xi ħsara jkunu qed jagħmlu.

Per eżempju daż-żrinġ aljen jista' jeqirdilna ż-żrinġ tagħna, għax ikbar minnu sew, jikollu l-ikel kollu u jista' anke jikollu l-imrieżep (tadpoles)!

Nisperaw li ma jinfirixx f'widien oħrajn.

jiġru

B'xorti tajba ż-Żrinġ Għarib ma jafx jgħix f'għadajjar li jinxfu fis-sajf.

Għalhekk ma jistax jinfirex f'ħafna mill-widien fejn jgħix iż-żrinġ Malti.

Tużżana sħan sħan

Kif jafu dawk li ġew għat-taħwila ta' Novembru, għadna kemm ħriġna sett stikers ġodda.

B'kollox hemm 12.

Dawn ħa nibdew inqassmuhomlkom kull meta tattendu l-ħarġiet tal-Klabb.

Qis li dawn twaħħluhom x'imkien fejn jarawhom sħabkom, forsi jitħajru jidħlu huma wkoll fi Klabb Ħuttaf.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p3

Miskin il-Malvizz

Malvizz Song Thrush

jekk

ħarġa

Fl-aħħar

tiftakru ħabbarnielkom li dis-sena mhux se jsir insib għall-għasafar.

Imma ftit wara li ħriġna l-magażin, il-gvern reġa' bdielu u ddeċieda li jħalli l-insib għall-imlievez.

Mela issa barra eluf ta' kaċċaturi joqtlu gzuz ta' mlievez, hemm ħafna nassaba qed jaqbdu l-ftit li jibqa'.

Miskin il-malvizz.

Mhux biss, għax bl-iskuża li taparsi qed jonsbu għall-malvizz ħafna nassaba qed jaqbdu wkoll għasafar tal-għana u pluvieri.

U dan huwa kontra l-liġi

Il-BirdLife qed tiċċekkja ħafna mnasab u tirrapporta u anke tiffilmja kull każ fejn issib nassaba jiksru l-liġi.

B'hekk ngħinu lill-pulizija biex jaqbdu lil dawn il- kriminali tan-natura.

F'Novembru biss il-pulizija qabdu 86 nassab qed jonsob għall-għasafar tal- għana.

Dan minbarra dawk li leħqu ħarbu sa ma waslu l-pulizija, u min jaf kemm mijiet oħrajn li ma nafux bihom.

Jekk taraw min jikser il-liġi tal-kaċċa (ALE u 22942161/2/3 jew 21224001).

DEJJEM ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel.

lill-pulizija

ċemplu

It-Tuneżina

Dari l-Fjamma tat-Tuneżija kienet speċi rarissma f'pajjiżna.

Imma f'dawn l- aħħar snin qed titfaċċa kull sena.

Fil-fatt bħalissa l-berdwoċers jafu b'xi erbgħa li donnhom ħa jgħaddu x-xitwa magħna.

Dil-ħarifa r-ringers tal-BirdLife anke rringjaw xi tnejn fuq Kemmuna.

Ħa tfaddalhom?

Diġà bdejt!

Fil-ħarġa li għaddiet qassamna Numru 1, u fil-ħarġa li jmiss se nqassmu Numru 2.

Tgħid min se jgħaqqad is-sett l-ewwel?

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta

X'għandna mid-dinja?

Fl-aħħar għandi fejn ngħix fil-kwiet.

Eħe imma issa mur aħsel snienek, owkej?

Il-Gola malimbe huwa għasfur rari ħafna li jgħix fil- Gola Forest

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p4

Fi Sierra Leone, pajjiż fl-Afrika tal-Punent, għadhom kemm ħolqu l-Gola Forest National Park, medda foresta li fiha iktar minn darbtejn daqs il-Gżejjer Maltin.

Fil-Gola Forest instabu jgħixu mhux inqas minn 327 speċi ta' għasafar u 518

speċi ta' friefet, uħud ġodda għax-xjenza.

F'dil-ġenna tal-art jgħixu wkoll ċimpanżì u xadini oħrajn, u tgħix ukoll popolazzjoni ta' ħippo nanu, speċi li qiegħda fil-periklu li ssir 1estinta.

Jekk tispiċċa dil-foresta, ċaw ċaw il- ħippopotamu, iċ-ċimps, l-għasafar u l-friefet.

Klabb Ħuttaf jgħid prosit lill-gvern ta' Sierra Leone talli ħa dan il- pass għaqli.

F'dawn il-ġranet is-Sirja qed tissemma' ħafna fl-aħbarijiet minħabba l-inkwiet u l-irvellijiet li qed isiru hemmhekk.

Imma bħal kull pajjiż ieħor, is-Sirja għandha l-ambjent naturali tagħha, u hemm ukoll nies li qed jaħdmu biex isalvaw annimali rari.

Wieħed minn dawn l-annimali huwa tip ta' velleran jgħidulu Bald Ibis, l-iktar għasfur rari fil- Northern Għal ħafna snin kienu ħasbuh li Lvant Nofsani, sparixxa kollox, imma mbagħad sabu grupp żgħir ta' sebgħa fis-Sirja.

Sa dis-sena kien baqa' biss tlieta, imma tnejn minnhom huma par, u b'xorti tajba (u ħafna protezzjoni) s-sajf li għadda faqqsu u rabbew żewġ flieles.

Dawn issa kibru u passew (ħadd ma jaf fejn).

It-tama tan-naturalisti hi li dawn il-frieħ jerġgħu lura u jrabbu familja huma wkoll.

B'hekk forsi n-numru ta' vellerani jerġa' jibda jikber.

għal

BirdLife International qed tgħin ħafna f'dal-proġett.

• 33 qarn tar-rinoċeront • 758 ċopstik tal-avorju • 127 brazzuletta tal-avorju

Dan kien it-total ta' kutrabandu li nqabad fid-

dwana ta' Hong Kong ftit ġimgħat ilu.

Kienu moħbijin f'kontejner li kien ġej mill-Afrika t'Isfel.

Iċ-Ċina hija l-iktar pajjiż fid-dinja li jikkonsma partijiet ta' annimali, fosthom speċi rarissmi.

Mhux talli fiċ-Ċina hemm biljun ruħ, imma ħafna minnhom jemmnu b'mediċini maġiċi li biex tagħmilhom trid għadam tat-tigri, qrun tar- rinoċeront, snien tal-iljunfanti, milsa tal-orsijiet, eċċ. Ħafna minn dawn huma kontra l-liġi.

Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar

Is-soltu meta jsibu annimali ġodda, dawn ikunu annimali żgħar - xi żrinġ jew insett - għax faċli jinħbew.

Mhux soltu li tiskopri ċerv ġdid.

Imma fejn hemm foresti u ġungli folti u mudlama, anke annimal kbir jista' jistaħba.

Fil-fatt ftit ġimgħat ilu sabu speċi ġdida ta' antilopu fil-foresti tropikali ta' Benin, Togo u Niġerja (pajjiżi fl-Afrika tal- Punent).

Proprjament kienu diġà jafu bih dan l-antilopu, imma kienu qed jaħsbuh speċi li tixbħu, għax ix-xjenzati kienu għadhom ma studjawhx sew.

Imma issa huma ċerti li dan l-antilopu huwa speċi ġdida, u tawh isem ġdid: Walter's Duiker.

Semmewh hekk għan- naturalist li kien sab l-ewwel wieħed.

Għoli biss xi 40ċm, jiġifieri ftit iktar minn qattus!

In-Northern Bald Ibis huwa tip ta' velleran.

X'hemm ġdid?

1estint = annimal jew pjanta li jkunu nqerdu għal kollox minn x'imkien, jew anke mid-dinja (bl-Ingliż extinct).

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p5

X'Nista' Nara Tgħid?

Fl-Ewropa l-Kuluvert huwa borka komuni ħafna, u ssibu kull fejn hemm l-ilma, imqar qalb il-bini fl-ibliet il-kbar.

Għalkemm jippreferi l-ilma ħelu, jinstab ukoll fil-baħar f'bajjiet kennija.

Imma f'Malta ma tantx hu komuni.

Jidher biss fi żmien il-passa (l-aktar fil-ħarifa) u fix-xitwa.

Barra mill-Ewropa, jinstab ukoll fl-Amerka, fl-Asja u fl-Afrika ta' Fuq.

Minn dil- 1borka fil-qedem tnisslu l-papri domestiċi li jitrabbew fl-irziezet għall-ikel.

Iddaħħlet mill-bniedem fl-Awstralja u fi New Zealand, fejn żdiedet ħafna u qiegħda toħloq problemi għall-papri tal-post.

Il-Kuluvert ifittex l-ikel billi jferkex fit- tajn, fuq l-art jew fl-ilma b'munqaru.

Jiekol żrieragħ, pjanti u frott żgħir kif ukoll insetti u bebbux tal-ilma.

Ir-raġel imlewwen sew, u r-ras ħadra tispikka ħafna; il-mara tkun kannella.

Il-bejta ġeneralment jibnuha fl- art.

Il-frieħ trabbihom il-mara weħidha, għax qabel ma l-bajd ifaqqas, ir-raġel jitlaq u jingħaqad fi qtajja ma' rġiel oħrajn.

il-mara

ir-raġel

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

X'jikbru u x'jikbru !

Is-siġar u l-arbuxxelli ġewwa Foresta 2000 qed jikbru tajjeb u b'saħħithom.

Issa qed jidhru wkoll anke fir-ritratti tas-satellita.

Fittxuhom fuq Google Earth!

Dal-Milied… Fi żmien il-Milied inżidu ħafna tiżjin fid-djar tagħna biex inżidu mal-ispirtu tal-festi.

Ħafna minn dat-tiżjin ikun fih affarijiet li jixegħlu, bħall-presepji, il-Bambin, is-siġra, u kwiekeb fit-twieqi.

Dawn kollha affarijiet sbieħ, imma biex ma ssirx ħela fil-vojt, ikun tajjeb kieku ma nħalluhomx mixgħulin il-lejl kollu.

Idea tajba kieku dawn id-dwal inqabbduhom ma' tajmer ħalli jintfew weħidhom.

It-tajmer jiffrankalna li noqogħdu niftakru nitfu u nixegħlu.

Tinkwetawx li fid-dlam Father Christmas ħa jaħbat mal-għamara, dak fid-dlam jara daqs qattus :) :)

1borka = papra selvaġġa

Fejn morna Fejn ħa mmorru

Ħa mmorru

L-iMġiebaħ

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p6

Dal-bosk żgħir huwa l-Ballut tal- iMġiebaħ.

Kulħadd jippoża ħdejn is-siġra li ħawwel!

Il-Ħadd 13 Novembru 2011 morna l-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf sa Foresta 2000.

Konna xxurtjati għax it- temp inzerta sabiħ wara ġimgħa maltemp.

Iltqajna quddiem ir-riserva naturali tal-Għadira u wara erba' kelmiet mingħand il-Leader Kathleen, morna fid-daħla tal-Foresta.

B'kollox konna iktar minn 30 ruħ bejn membri, familji u leaders.

Dħalna flimkien u mxejna ftit sakemm wasalna fejn konna se nħawlu s-siġar li kien ġabilna Ray ir-rejnġer.

Stajna nagħżlu bejn ballut, żnuber jew riħan, u wħud minna ħawwilna aktar minn siġra waħda.

Ħin minnhom rajna kamaleonte jistaħba qalb il-weraq u l-friegħi.

Wara li lestejna nħawlu, imxejna ftit aktar u osservajna l-flora ta' madwarna fejn kien hemm ħafna arbuxxelli bħal deru u żagħrun bi frott tajjeb biex jittiekel mill-għasafar bil-ġuħ wara l-vjaġġ twil tagħhom sa Malta.

Waqafna nistrieħu u nnaqqru xi ħaġa, fejn ilmaħna bejta żgħira taż-żunżan tax-xehda.

Ersaqna fil- qrib biex narawha imma mhux iż-żejjed li ma jmurx nitniggżu!

Kien hemm tifel li sab bejta oħra taż- żunżan, imma kienet abbandunata.

Wara naqra, ġejna qrib is-siġar li konna ħawwilna s-sena l-oħra: ħafna minnhom dehru kibru mhux ħażin għalkemm kien hemm ukoll xi ftit li mietu.

Inzertajna qatgħa kbira sturnell itir u jieqaf jistrieħ fuq siġra kbira.

Matul il-mixja lmaħna għasafar oħra, fosthom pitirrossi, għasafar tal-bejt u merill.

Wara nofstanhar ta' gost morna lura d-dar.

Iġri

tasal il-ħarġa li jmiss ta' Klabb Ħuttaf!

Parti mill-wied tal-iMġiebaħ

Ilna koċċ ma mmorru sa Selmun u L-iMġiebaħ.

Għalhekk dix-xitwa ħa nagħmlu ħarġa tal-Klabb proprju għal hemmhekk.

Dak il-beraħ jagħti għal fuq il-baħar sabiħ wisq, u jnessik għal ftit kemm ngħixu fuq gżira ppakkjata bin-nies u bit- traffiku.

L-inħawi ta' Selmun u L-iMġiebaħ hemm diversi ħabitati: hemm xagħri u makkja, hemm irdumijiet u sisien, hemm wied u ramla, hemm anke bosk żgħir tal-ballut.

Dawn kollha jkollhom flora u fawna differenti, u aħna ħa naqbżu qabża s'hemm ħalli naraw x'naraw.

Narawkom, ħbieb!

Gajd x'jaħbat?

Dawn il-kotba jgħinuk tagħraf fjuri, insetti, siġar, ħut, għasafar, eċċ.

data il-Ħadd 22 Jannar 2012 niltaqgħu 9am post quddiem Torri Selmun nispiċċaw xi nofsinhar ġibu (jekk għandkom) tromba, nowtbuk u gajd; u ikel u xorb iġġibux tkaken irqaq! merħba *membri tal-Klabb u l-familji

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi xi ħadd kbir magħhom.

F'Jannar jibdew jitfaċċaw xi orkidi, bħal din li jgħidulha dubbiena.

Jekk inkunu b'xortina forsi naraw xi spanjulett jissaqqar.

Familja żunżan tax-xehda qed jibnu l-bejta.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • suppliment

Jekk tħobb in-natura, dal-ktieb

GĦALIK !!

Ftit xhur ilu l-BirdLife ħarġet ktieb ġdid.

Dal-ktieb fih kull ma nafu fuq l-għasafar kollha li jbejtu Malta, u anke fuq l-għasafar li kienu jbejtu fil-passat.

Fih 380 paġna Bil-kulur minn qoxra sa qoxra Fih tagħrif fuq 77 speċi Ippakkjat b'iktar minn 470 ritratt Miktub minn 4 awturi

Fittex ixtrih qabel jispiċċa…

Il-ktieb huwa qoxra iebsa u jiswa €33.

Biex tixtrih ċempel lill-BirdLife fuq 21347644/5.

Qiegħed ukoll għall- bejgħ mill-Għadira u s-Simar, mingħand il-BDL u minn ħwienet tal-kotba.

Poster Nru 3 Il-Ħuttafa

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 - suppliment

L-Ajkla Bajda (Short-toed Eagle) hija tajra tal- priża kbira u skarsa li tpassi minn Malta.

F'dawn l-aħħar snin din l-ispeċi saret rari f'ħafna postijiet.

Ritratt ta' Raymond Galea

M'għandkomx fejn tmorru l-Ħadd li ġej?

Aqbżu qabża sa…

L-Għadira

Bħalissa jkunu tfaċċaw l-għasafar tax-xitwa bħall-Blonġun Sekond, it-Tiġieġa tal-Baħar, il-Gallozz tax-Xitwa u Ta' San Martin, u qed jistennewkom tmorru tgawduhom fl-ambjent naturali tagħhom.

Ma tagħrfux l-għasafar?

No problem: fir-riservi naturali ħa ssibu nies mill-BirdLife biex idawrukom u jispjegawlkom.

Bla ħlas!

Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa 4pm kollu tagħkom.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p7

Kemm se nitħanżer!

Żaqqi se taqagħli!

Dil-liedna ħa nżarmaha!

Ritratti tal-frott Victor Falzon, ħlief ir-riħan ta' Jason Aloisio Ritratt tal-għasafar Aron Tanti

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p8

Intervista ma' Fjura 7

Ittra lill-Editur…

Mhux il-gremxul biss…

Għażiż Editur, Jien jisimni Andrea u noqgħod il-Mosta.

Qrajt l-artiklu tal-gremxula fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa u għoġobni ħafna.

Inti taf li l-gremxul ta' Filfla m'għandhomx żewġt idnieb, imma kont taf li l-wiżgħa tal-Mosta għandha?

Din il-wiżgħa tar-ritratt sibnieha jien u oħti Rebekah d-dar tagħna ġo toqba fil-ħajt ħdejn il-garaxx.

Kif rajtha, urejtha lill-Papà u ħadnielha ftit ritratti.

Lili għoġbitni ħafna u naħseb li anke inti tiggustaha jekk taraha.

Barra l-għasafar, inħobb ħafna r-rettili u nħobb narahom mill-qrib, imma dejjem inħallihom fejn sibthom.

Inselli għalik.

In-Narċis

X'jismek?

Jisimni Narċis, u bl-Ingliż jgħiduli French Daffodil.

Jiġifieri inti minn Franza ġabuk?

Le le, jgħiduli hekk biss, imma jiena Maltija daqsek.

Inħobb beraħ, bħal 1steppa taflija, raba' mitluq, ġnub tal- għoljiet, basta jkun hemm ftit ħamrija.

X'għandhom speċjali l-fjuri tiegħek?

Trid tgħid x'm'għandhomx!

Fihom dehra tal-ġenn, u jaqsmulek qalbek bir-riħa tfuħ!

Inti tkun bil-fjuri s-sena kollha?

Lanqas xejn, jiena pjanta li nwarrad fix-xitwa.

Fis-sajf ma ssibnix b'nemes għax minni tibqa' biss basla taħt il-ħamrija.

Għandek xi problemi?

Iva ħijjos!

In-nies jarawni sabiħa u jaqtgħuli ħafna mill-fjuri.

B'hekk ma jħallunix nagħmel żerriegħa u sirt rari f'xi nħawi ta' Malta.

Imma inti protetta bil-liġi hux?

Le, għadni m'iniex protetta, u ma nafx x'qed jistennew!

Nixtieqlek saħħa u protezzjoni.

Grazzi xbin.

Ojj, int minn fejn ġejt?

Għażiż Andrea, Grazzi tal-ittra tiegħek u tar-ritratt.

Dik il-wiżgħa vera cool u naħseb il-membri kollha jaqblu.

Jien qatt ma rajt waħda hekk, u għalhekk grazzi talli qsamt din l-esperjenza magħna.

Naħseb dik il-wiżgħa mhux l-ewwel darba li waqqgħet denbha, għax l-ebda wieħed miż-żewġt idnieb mhu d-denb l-oriġinali.

Forsi tgħix ħajja avventuruża dik il-wiżgħa!

Prosit lilek u lil oħtok tal-interess li tieħdu fin-natura.

Komplu osservaw, studjaw u ħudu ritratti tal-għasafar, rettili u l-bqija.

Malta għandha ħafna bżonn ta' naturalisti.

L-Editur

K O M P E T I Z Z J O N I P O S T E R Ir-rebbieħ tal-Kompetizzjoni Poster kien Thomas Camilleri mill- Baħrija, li qata' li l-għasfur tal-poster kien ajkla.

Ftit ieħor Thomas jirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur.

Ħbieb, tagħtux annimali bħala rigal sorpriża tal-Milied.

Mhux kulħadd irid jew jista' jrabbi annimali.

Ħafna klieb u qtates li jingħataw bħala rigal jispiċċaw jintelqu barra.

1steppa = tip ta' ambjent b'art miftuħa b'ħamrija fqira fejn l-iktar li jikber ħaxix, u siġar xejn.

Hawn diversi tipi ta' steppa, li tvarja skont il-fond u l-kwalità tal-ħamrija, eċċ. Araw Il-Ħuttafa numru 99.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p9

ambjenti maltin

Wasalna fi tmiem din is-sensiela, u se ntemmu b'ħarsa lejn ambjent li jiġi u jmur!

Dan huwa l-ambjent tal-għadajjar ta' l-ilma ħelu.

Fejn qegħdin?

Malta m'għandniex xmajjar jew għadajjar kbar li jżommu l-ilma ħelu fit-tul.

Imma fil-blat insibu ħafna ħofor żgħar li jżommu l-ilma tax-xita għal xi żmien.

Peress li l-ilma tax-xita huwa tikka aċiduż, dan ftit ftit imermer u jħaffer il-blat.

Insibu ħafna minn dawn il-ħofor qalb ix-xagħri u fil-widien, u dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-ħajja.

Tiskanta kif sempliċi għadira ilma f'ħofra fil-blat kapaċi tgħajjex speċi ta' pjanti u annimali, fosthom xi speċi importanti.

X'jgħix fihom?

Dawn it-tip ta' għadajjar (bl-Ingliż ngħidulhom freshwater rockpools) ma jżommux l-ilma s-sena kollha: jimtlew bl- ilma xita fil-ħarifa u x-xitwa, imbagħad jinxfu fis-sajf.

Il-flora u l-fawna li nsibu tvarja skont kemm l-għadira żżomm ilma fit-tul.

Pjanti tipiċi ta' dan l-ambjent huma l-Ħarira tal-Ilma, id-Damażonju u l-Elatine, tliet speċi rari u fil-periklu li jinqerdu.

Per eżempju l-Elatine hija 1endemika għal Malta u 2Lampedusa.

Insibu wkoll diversi 3invertebrati, bħall-4Kopepodu tal- Għadajjar, il-Gamblu tal-Għadajjar u ż-Żagħrun tal- Ġwiebi.

Speċi rarissma hija l-Gamblu tal-Elmu, gamblu ta' madwar 5ċm jew 6ċm b'kulur ħadrani jew kannella, li jgħix fil-qiegħ ta' dawn l-għadajjar.

L-ispeċi ta' dawn l-għadajjar iridu jkampaw mas-sħana tas-sajf.

Dan jagħmluh billi jew (a) jitilqu mill-għadira fis- sajf u jirritornaw fix-xitwa, jew billi (b) jgħaddu s-sajf 'reqdin' (dormant) fil-ħamrija f'qiegħ l-għadira, imbagħad jinbtu (jekk żerriegħa) jew ifaqqsu (jekk bajd) fix-xitwa.

L-5organiżmi kollha li jgħixu f'dan l-ambjent għandhom ċiklu tal-ħajja qasir: iridu jgħaddu mill-fażijiet kollha ta' ħajjithom waqt il-ftit xhur ta' ilma, biex jilħqu jżerrgħu, ibidu jew ikollhom iż-żgħar qabel ma jinxef l-ilma.

Barra minn dawn, hemm ukoll speċi li ma jgħixux dejjem fl-għadajjar, imma jżuruhom biss meta jkunu bl-ilma.

Jekk tkunu f'wied dix-xitwa, ħarsu mill-qrib lejn dawn l-għadajjar u taraw kemm ikun hemm attività!

Kos anke jien kważi trasparenti!

Għadajjar Ilma Ħelu tal-

Hemm xi problemi?

Meta tagħmel xita qawwija, din tista' tifforma nixxigħat kbar ta' ilma.

Daw jistgħu jħarbtu l-ambjent u jkaxkru ħafna mill ħajja f'dawn l-għadajjar.

Imma bħas-soltu l-ikbar problemi joħloqhom il- bniedem, li spiss jeqred dawn l-għadajjar għal kollox.

Diversi meded art fejn dari kien hemm għadajjar qalb il-blat illum inbnew, jew tgħattew bil-ħamrija għall-agrikoltura.

Dawn huma proġetti żbaljati għax saru bla ma taw kas l-ambjent naturali li kienu qed jidfnu.

Ir-rimi ta' skart fix-xagħri jista' wkoll iniġġes dawn l-għadajjar.

Tkun ħasra kbira kieku minħabba t-traskuraġni, l-injoranza nispiċċaw nitilfu dan

l-egoiżmu u l-ambjent u l-flora u l-fawna tiegħu.

Il-gamblu tal-għadajjar huwa żgħir u kważi trasparenti.

Fih gost tarah jgħum fl-għadajjar tal-ilma ħelu.

1endemika = speċi li ssibha biss f'post, pajjiż jew reġjun wieħed biss fid-dinja.

2Lampedusa = gżira Taljana 160km fil-punent ta' Malta; żgħira, xi daqs terz ta' Għawdex.

3invertebrati = annimali bla xewka tad-dahar, per eżempju insetti, ħniex u granċijiet.

4kopepodu = annimal żgħir ħafna mir-razza tal-granċijiet u l-gambli.

5organiżmi = affarijiet ħajjin.

Agħti kulur lill-istampa.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p10

L-Album tan-Natura

Din l-istampa tista' tgħid hija kollha ħadra.

Imma hemm ħafna tipi differenti ta' aħdar!

Fil-kaxxa tal-kuluri forsi għandkom iktar minn aħdar wieħed.

Jekk le, tista' toħroġ aħdar differenti minn kemm tagħfas il-kulur, jew billi żżid fuqu isfar jew blu.

Il-blu tantx tagħfsuh.

Ħeħe anke jien qed inpinġi vjolin tax-xitwa!

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan- natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna.

Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom jpg fl- imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16)

Jekk hemm xi għasfur partikolari li tixtiequ lil Askya tpinġilna kartun tiegħu, iktbulna.

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-Ħuttafa 107 • Diċembru 2011 • p11

L-għasafar jgħixu fil-bejta!

Veru li l-għasafar jibnu l-bejtiet,

imma mhux biex jgħixu fihom.

Il-bejta jibnuha biex fiha

l-għasfura tbid il-bajd.

Hemmhekk iżżommhom sħan u mħarsin mix- xita u mir-riħ sakemm ifaqqsu.

Fil- bejta, il-bajd ikun ukoll iktar moħbi mill-predaturi.

Meta jfaqqsu, ħafna flieles jibqgħu fil-bejta għal ftit ġimgħat jew xhur (skont l-ispeċi) sa ma jikbru u jtellgħu r-rix.

Wara li jitgħallmu jtiru, il-bejta ma tibqax tesagħhom, u għalhekk jitilquha għal dejjem.

Għalhekk fil-ħarifa u fix-xitwa tara ħafna bejtiet vojta.

Dawn ma jkunux għadhom qed jintużaw, għax xogħolhom ikun lest.

Ftit ftit jiżżarmaw bir-riħ u l-maltemp, u jispiċċaw fix-xejn.

L-għasafar jorqdu barra: fl-

arbuxxelli, fis-siġar, fil-ħaxix, fuq ir-ramel, fuq l-ilma, anke fl-arja!

Mhux faċli tkun għasfur…

La jikbru ftit ieħor dawn it-tliet flieles bilkemm ikollhom fejn jiċċaqalqu, u jkollhom jitilqu mill-bejta.

Xxxx!

Aqtgħuha ħa norqod.

Jimporta tneħħi sieqek minn ġo dahri?

Jien ħa nifga hawn taħt…

Bejta ta' Bufula Sewda

Victor Falzon jagħti ħarsa lejn ħlejjaq żgħar madwarna

Il-mell huwa annimal żgħir ħafna, is-soltu mhux iktar minn xi 1mm kollox.

Bl-Ingliż jgħidulhom aphids imma għandhom ismijiet oħrajn, bħal greenfly u blackfly, skont ir-razez.

Il-ġardinara u l-bdiewa jafu bih sew il-mell.

Għaliex?

Għax dan jiekol billi jsoff is-sugu tal-pjanti.

U mur ara, daqs kemm hu żgħir, kemm jista' jagħmel ħsara?

Il-problema hi li l-mell ifaqqas f'numri kbar.

Pjanta kultant timtela b'eluf kbar ta' mell, kollha jsoffu u jixorbu, u jistgħu jmarrduha u anke joqtluha.

Ħafna mill-bexx li vvinta l-bniedem huwa mmirat lejn il-mell, imma xi bdiewa ndunaw li l-aħjar biex tikkontrollah mhux bil-velenu, imma billi ġġib lil min jieklu!

Min jiekol il-mell?

Waħda mill- iktar annimali li tiffanga fih hija n-nannakola.

Din tixkuma l-mell qisha tirannożawru f'gallinar tat-tiġieġ!

Xi ħadd semma l-mell?

Il-mell qegħdin fil-familja kbira ta' insetti li jgħidulhom bugs.

Ħafna bugs għandhom ħalqhom qisu labra ta' siringa.

Dan jużawh biex itaqqbu l-pjanta u jixorbu minnha qishom minn ġo stro.

X'int tgħid!

Jien karrotti nħobb.

Websajt mimlija ritratti ta' għasafar, rettili, insetti, pjanti u natura Iċ-Ċikloża f'nofs id-damma ta' skart oħra.

Xogħol tal- li bniet fl-għanqbuta.

Araw il-kulur fotografu ħabib tagħna tagħha kif jaqbel eżatt mal-iskart.

www.birdlifemalta.org Fil-websajt tal-BirdLife issib aħbarijiet fuq kull ma tkun qed tagħmel l-għaqda għażiża tagħna, u ħafna tagħrif ieħor.

Websajt dwar l-għasafar ta' Malta u l-aħjar postijiet fejn tmur berdwoċing.

Mijiet ta' ritratti.

aħna ngħinuk tfaddal

Faddal permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont u rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'.

Ġenituri, nanniet, tuturi jew rappreżentanti legali jistgħu jiftħu dan il-kont biex iġemmgħu għal tfal żgħar.

Impenn lejn is-suċċess tiegħek.

Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c.

58, Triq Żakkarija Valletta VLT 1130 - Malta

Termini u kundizzjonijiet japplikaw.


Il-Pitirrossi huma komuni daż-żmien tas-sena fil-kampanja u fil-ġonna.

Ħajjarhom iżuru l-ġnien tiegħek billi tarmalhom bird table.

Ħej Ħbieb Ħuttaf !

Forsi ndunajtu fil-

faċċata ta' quddiem, ħdejn l-logo tal-BirdLife hemm

dan il-logo bin-numru 50.

Għaliex?

Ħeqq, għax dis-sena l-BirdLife għalqet ħamsin sena.

Il-BirdLife bdiet fis-sena 1962, ħeħe min jaf fejn kontu għadkom intom, forsi lanqas il-ġenituri tagħkom ma kienu għadhom twieldu!

Hekk hu!

Fil-25 ta' Jannar 1962, grupp ta'

seba' rġiel kienu ltaqgħu f'dar f'Tas-Sliema u ffurmaw għaqda biex tistudja u tiddefendi l-għasafar.

Dakinhar twieldet BirdLife Malta, u kienet l-ewwel għaqda tan- natura f'Malta.

Dak iż-żmien ħadd ma kien isemmi l-ambjent, u ma kont tara lil ħadd bit-tromba jew bil-kamera jdur fil-kampanja.

L-uniċi nies li kienu jduru fil-kampanja jfittxu l-għasafar kienu kaċċaturi bis-senter, biex joqtluhom!

Orni… ortino… orġito… orġinolo…

Għall-ewwel il-BirdLife kien jisimha Malta Ornithological

Fl-MOS bdew jissieħbu nies li jħobbu l-għasafar, nies li riedu jitgħallmu fuq in-natura, u nies li xtaqu jgħinu lill-għasafar.

Insomma, bħalkom wara kollox.

FL- 1995 l-MOS bidlet isimha u saret BirdLife Malta.

Ftit ftit il-BirdLife kibret u llum fiha xi 3000 membru.

hemm xi 1000 tfal u żgħażagħ membri fi Klabb Ħuttaf.

Klabb Ħuttaf huwa parti importanti ħafna mill-BirdLife.

Ħafna min-nies li jmexxu l-BirdLife illum kienu fi Klabb Ħuttaf meta kienu żgħar.

Anke jien!

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'hemm ġdid?

X'nista' nara tgħid?

Members' Day Kompetizzjoni Poster Attività Intervista ma' Fjura Bojod u Sofor Agħti kulur Arti u Ritratti X'idea Dik!

SENSIELA ĠDIDA Tinsewx Titimgħuhom!

Nħawi Naturali SENSIELA ĠDIDA

il-kumitat

Ara tibla' lsienek!

Ornitoloġija tfisser studju tal- għasafar.

Klabb Ħuttaf jawgura lill- BirdLife 50 sena oħra ta' xogħol favur l-għasafar u n-natura.

Tgħid la l-BirdLife tagħlaq 100 sena (fis-sena 2062) tkun għadha toħroġ II-Ħuttafa?

Min jaf tkunx differenti milli hi llum.

Emm, naħseb l-editur ikun

differenti żgur!

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Frar 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Iż-Żrinġ (painted frog) huwa l-uniku amfibju Malti.

Dari kien komuni imma llum spiċċa minn xi postijiet għax in- nixxigħat tal-ilma li għandu bżonn nixfulu.

M'għandna qatt naqbdu jew infixklu ż-żrinġijiet.

Huma wkoll imħarsin bil-liġi Ritratt ta' Desirée Falzon

mal-faċċata

ħ

iji

Tafu x'inhu Kanġu?

Garnija?

Tafu x'inhi Ċiefa?

Jekk forsi ma tafux, mhux tort tagħkom, għax dawn huma għasafar li jgħixu kważi ħajjithom kollha fuq il-baħar.

Imma fi żmien il-bejta jersqu lejn l-art.

Il-Kanġu, il- Garnija u ċ-Ċiefa t-tlieta jbejtu f'pajjiżna: iċ-Ċief u l-Garni jbejtu f'ħofor u xquq fis-sisien, u l-Kanġi jbejtu fi rkejjen taħt il-blat ta' Filfla, u f'xi għerien.

Dawn it-tliet għasafar u

l-postijiet fejn ibejtu huma mħarsin bil-liġi.

Imma l-postijiet fejn ifittxu l-ikel mhumiex protetti.

Lanqas biss nafu sew fejn imorru!

X'imkien fil-baħar!

Ħeqq imma l-baħar kbir!

Għalhekk il-BirdLife bdiet studju ta' ħames snin biex nitgħallmu eżatt FEJN dawn l-għasafar imorru jistadu.

B'hekk imbagħad dawn l-inħawi l-gvern ikun jista' jipproteġihom ħalli ċ-Ċief, il-Garni u l-Kanġu jibqgħu jgawdu dawn il-meded ta' baħar importanti.

Ċiefa Cory's Shearwater

Kanġu ta' Filfla European Storm-petrel

Hawnhekk hawn waħda mill-ftit għaram tar-ramel li baqa' fil-Gżejjer Maltin.

Imma l-aħħar li mort sibt fiha ħġieġ, fliexken tad-dlik, karti u imbarazz ieħor.

Għaram tar- rimi, mela!

Max-xatt tal-Armier u t-Torri l-Abjad hemm mijiet ta' kmamar villeġġjatura li huma kontra l-liġi.

Għaliex?

Ħeqq, għax huma mibnijin bil-wiċċ tost kollu fuq art publika, art li suppost hi ta' kulħadd.

U kif taraw mir- ritratt anke d-dawl u l-ilma għandhom mgħoddi!

Dan l-aħħar riedu jibnulhom substation ħalli jkollhom provista ta' dawl aħjar, imma l-MEPA ma tathomx permess.

Imma l-prosit vera tkun meta xi darba dawk il-kmamar jitwaqqgħu kollha u l-post jingħata lura lil kulħadd u lin-natura.

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

X'għandna mid-dinja?

Sabu lil Dracula…

… u lil Elvis!

Fil-lvant tal-gżira Borneo, fl-Indoneżja, hemm foresta tropikali jisimha Wehea.

Dil- foresta ikbar mill-Gżejjer Maltin, u ftit li xejn imbagħbsa mill-bniedem.

Ftit ġimgħat ilu, xjenzati sabu fiha speċi ta' xadin li kienu ħasbuh inqered minn wiċċ id-dinja.

Dan huwa l-Miller's Grizzled Langur, xadin griż b'kullar abjad madwar għonqu - hemm min xebbħu ma' xi ħadd liebes ta' Dracula għal

Fil-foresti muntanjużi fit-tramuntana ta' Myanmar, xjenzati skoprew xadina ġdida - il-Myanmar Snub-nosed Monkey.

Din l-ispeċi kienu jafu biha biss minn ġild ta' waħda mejta, ħadd kien għadu ma ra waħda ħajja.

U fil-fatt lanqas dawn ix-xjenzati ma rawha proprju.

Għaliex?

Għax bħall-istorja l-oħra, sabuha għax ħallew kameras armati bis-senser, u r-ritratti tax-xadina nġibdu weħidhom!

Sal- tal-lum ġurnata għadu ħadd ma ra dan l-annimal wiċċ imb wiċċ!

Interessanti hu li dawn l-istudjużi ma kinux qed ifittxu din l-ispeċi, imma kienu armaw xi kameras biex ritratti jieħdu ta' annimali oħrajn.

U minflok, il-kamera ġibdet eluf ta' ritratti ta' din ix-xadina rarissma!

Tiskanta kif f'dinja ppakkjata bin-nies, xorta għad hawn irkejjen li jagħtuna sorpriżi sbieħ.

Allura fejn jidħol?

Ħeqq, forsi

għax kif taraw mill-istampa, din l-imbierka xadina għandha żewġ nokkli niżlin fuq moħħha.

U xi għaref malajr laqqamha Elvis Monkey :) :)

Rebħa oħra għall-foka!

Ftit ġimgħat ilu r-Russja ħabbret li daqshekk importat prodotti magħmulin mill-harp seals.

Il-Kanada toqtol iktar minn 300,000 foka fis-sena!

Din hija daqqa ta' ħarta kbira għall- industrija tal-qtil tal-foki, għax dawn il-prodotti kważi kollha (90%) r-Russja kienet tixtrihom.

Il-qtil ta' eluf ta' frieħ tal-ħarp seal hija drawwa vili u barbara li għadha ssir kull sena fil- Kanada.

Kif pajjiż ċivilizzat bħall-Kanada jibqa' jagħmel dawn il-ħniżrijiet diffiċli tifhimha.

Issa li l-ikbar xerrej waqaf jixtri, nittamaw li l-Kanada fl-aħħar taqta' qalbha minn dal-massakru.

Fl-2009 l-Unjoni Ewropea waqqfet id-dħul ta' prodotti tal- foka.

Ħafna mill- qtil tal-foki jsir b'daqqiet bi bsaten u grampuni.

Il-Kanada twaħħal fil-foki talli naqas il-ħut fil-baħar!

Jinqatlu l-foki frieħ ta' ftit ġimgħat… quddiem ommhom!

X'hemm ġdid?

Paedophryne amauensis (għad m'għandux isem bl-Ingliż)

Annimali u pjanti li nstabu ġodda dan l-aħħar

Ftit ilu, qalb il-weraq u t-terriċċju umdu fl-art tal-foresti tropikali f'Papua New Guinea, xjenzati sabu xi żrinġijiet daqs nitfa.

Meta kejluhom, sabu li huma medja ta' 7.7mm.

Dan ifisser li daż-żrinġ mhux talli huwa l-iżgħar żrinġ fid-dinja, imma huwa wkoll l-iżgħar 1vertebrat li nafu bih.

Li għandu interessanti hu li meta jfaqqas, daż-żrinġ ikun diġà bis-saqajn u jaqbeż, jiġifieri ma jkunx marżepp (tadpole) għall- ewwel.

La jagħtuh isem bl-Ingliż żgur mhux ħa jkun Giant Frog!

Ma, aħna vertebrati?

Le, ħanini.

Aħna l-ħniex nissejħu invertebrati għax m'għandniex xewka tad-dahar.

Njaħaa!

Jien għandi imma!

Ħsibtu dubbiena!

Id-daqs vera taż-żrinġ!

1vertebrat = annimal li għandu sinsla tad-dahar; il-vertebrati huma l-ħut, l-amfibji, ir-rettili, l-għasafar u l-mammiferi.

X'nista' nara tgħid?

Russett tas-Siġar Little Bittern

Ir-Russett tas-Siġar huwa kemm kemm ikbar minn ħamiema, u għalhekk dan l-għasfur huwa l-iżgħar wieħed fil-familja tal-irsieset u l-agretti.

Mhux għasfur faċli biex tarah, għax iħobb iżomm mistoħbi fis-siġar u speċjalment fil-meded tal-qasab lil jikbru folti fil-widien.

L-għajta tipika tiegħu qisha nebħa ta' kelb.

Il-mara u r-raġel jintgħarfu sew minn xulxin mill-kulur tar-rix.

Ir-Russett tas-Siġar jiekol ħut, żrinġijiet, brimb, rettili u għasafar żgħar, u joħroġ ifittex l-ikel l-aktar fi tlugħ u nżul ix-xemx.

F'Malta r-Russett tas-Siġar jidher l-aktar fir-rebbiegħa,

f'waħdiet jew qtajjiet żgħar.

Ibejjet f'partijiet tal-Ewropa, l-Asja u l-Afrika.

F'Malta wkoll bejjet dan l-għasfur, imma s'issa darbtejn biss nafu bi żgur, u d-darbtejn fl-istess post: fir-riserva naturali tas-Simar!

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Peress li dis-sena l-BirdLife tagħlaq

50 sena, fl-4 Marzu 2012 se nagħmlu

Waqt din l-attività se jintwera filmat fuq il-BirdLife, diversi PowerPoints fuq il-proġetti tal-BirdLife matul is-snin, u slajdxow ta' ritratti ta' għasafar.

Il-membri kollha merħba li jattendu.

L-attività sħiħa twila sitt sigħat, imma se jkollna parti għat-tfal u tistgħu tiġu għaliha biss.

Lilkom il-membri tal-Klabb għandu jogħġobkom il-filmat 50 Years For Birds and Nature (10.25-11.00am) u dritt warajh (11am-12pm) ħa jkun hemm xi logħob apposta għalikom fil- ġonna sbieħ ta' Mount St Joseph.

Nisperaw li narawkom.

Data Il-Ħadd 4 Marzu 2012 Ħin Il-programm sħiħ huwa minn 10am sa 4pm Post Mount St Joseph (ħdejn il-Mosta) Merħba Membri u familji 1Prezz €5 (mingħajr l-ikla) jew €23 (bl-ikla inkluża) Ibbukkjaw Ibagħtu 2ċekk lill-BirdLife (indirizz p.2) b'isem, telefon u kemm se tkunu nies.

Ċans għandkom sa l-Erbgħa 29 Frar 2012

F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkollna r-raba' poster.

Dan biċċa mir-ritratt li ħa jidher.

X'taħsbu li hu l-għasfur?

Ibagħtu t-tweġiba, flimkien ma' isimkom, f'dan l-imejl

kompetizzjoni.poster@gmail.com Aħna mbagħad intellgħu isem minn dawk li jaqtgħu, u nibagħtulkom rigal żgħir.

Ħbieb!

Jekk jogħġobkom, tixtrux affarijiet li fihom iż-żejt tal-palm (palm oil).

Biex jipproduċu daż-żejt, kull sena qed jeqirdu firxiet enormi ta' foresti fl-Asja t'Isfel, fejn ngħixu aħna l-orangutan u eluf ta' speċi oħra ta' annimali u pjanti.

Grazzi.

1prezz huwa għal kull persuna 2ċekk maħruġ lil BirdLife Malta

Iktar dettalji fil-karta sponsor li taslilkom ma' dal-magażin.

Intervista ma' Fjura 8

Waslet il- Mixja ta' Marzu!

Sejjer?

Irrid nixtri żarbun sura però…

Il-mixja li nagħmlu kull sena f'Marzu saru jistennewha ħafna membri.

Dis-sena ħa nieħdu r-rotta sabiħa mir-Rabat sax-Xemxija.

Il- mixja twila 11km, imma komda għax tlajja' m'hemm kważi xejn.

U hija wkoll passiġġata ħelwa f'kampanja kollha natura.

Kif dejjem nagħmlu, għal dil-mixja nistiednu lill-membri jiġbru xi flus.

Dawn il-flus imbagħad nonfquhom f'apparat li l-BirdLife tuża fil- proġetti tagħha.

Dis-sena se niġbru għal kameras żgħar biex narmawhom ħdejn il-bejtiet tal-għasafar fir- riservi naturali.

Dawn huma għodda tajbin biex nosservaw mill-bogħod x'ikun qed jiġri fil-bejta, bla ma nfixklu l-għasafar.

Ejjew imxu u gawdu ftit kampanja magħna!

Data il-Ħadd 18 Marzu 2012 Niltaqgħu 8.30am Post Domus Romana, ir-Rabat Nispiċċaw xi 1pm Ġibu x'tieklu u x'tixorbu Iġġibux tkaken u toqol żejjed!

Merħba *membri, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

X'jismek?

Inti rari jew komuni?

Komuni mhux ħażin, f'xi snin iktar minn oħrajn.

Aqra Il-Ħuttafa 99 u tkun taf.

U ejja għidilna… Orrajt!

Steppa tkun art b'ħamrija baxxa u fqira, b'siġar xejn.

F'liema żmien tikber?

Bħalissa diġà ssibni bil-fjuri.

Is-sena l-oħra ddubbajt soft toy.

Veru li jqassmu xi rigali?

Għandek xi problemi?

Ma tantx, sakemm ma jirriversjawx xi karozza fuqi, jew ibattlu xi munzell terrapien fuqi, jew iferrgħu xi tank żejt maħruq tal-karozza fuqi, jew…

Ojj ojj, biżżejjed hekk!

Isma', inti 1indiġena jew 2aljena?

Indiġena, sa fejn naf jien.

Għandek isem bl-Ingliż?

Iva, jgħiduli Branched Asphodel.

Grazzi ħafna tal-ħin tiegħek.

No problem, inzertajt ma tantx kelli x'nagħmel illum.

1 indiġena.

Minn dejjem kienet teżisti f'dawk l-inħawi.

Daħħalha l-bniedem minn art oħra.

Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf li jmiss, jiġifieri n-numru 3.

Ngħidu li hi epidemika.

Għalkemm Malta żgħira, xorta waħda għandna mijiet u mijiet ta' pjanti differenti.

L-aħjar mod biex tagħraf pjanta huwa mill-fjuri: mid-daqs tagħhom, mill-kulur, mill- forma, mir-riħa, min-numru ta' petali, eċċ. F'dil-paġna ġbarna ftit fjuri li kif taraw huma kollha bojod bin-nofs isfar.

Imma allavolja għandhom l-istess kulur, xorta huma kollha differenti.

Narċis French Daffodil

Bebuna tal-Baħar Maltese Sea Chamomille

Ċfolloq tal-Widien Three-leaved Water Crowfoot

Margerita Selvaġġa Southern Daisy

Ċistu Abjad Narrow-leaved Rock-rose

Ħeħeħe, bdilna waħda mill-istampi!

Għeneb id-Dib Isfar Yellow Nightshade

Uħud minn dawn il-fjuri jiftħu daż-żmien, bħall-Bebuna, il- Margerita Selvaġġa u ċ-Ċfolloq tal-Widien.

Oħrajn jiftħu iktar tard fir-rebbiegħa, bħaċ-Ċistu Abjad, il-Bebuna ta' Malta u Għeneb id-Dib.

In-Narċis kien fl- aqwa tiegħu f'Diċembu u Jannar.

Ħaħaj, din ukoll għandna l-abjad u l-isfar!

Mhux ċajta tajba jew?

X'ħin jinduna l-Editur ħa jqattagħkom roti roti u jpoġġikom fuq il-bird table!

… u dik xi ħmieġ ta' kitba hi?!

Ħafna mill-fjuri ta' Malta huma bojod, u ħafna oħrajn huma sofor.

Dawn t'hawnhekk jgħaqqdu ż-żewġ kuluri flimkien, biex ma jiġġieldu ma' ħadd!

Taż-Żebbuġ

L-Għasfur Taż-Żebbuġ huwa wieħed minn dawk l-għasafar li ngħidulhom "tal-għana".

Għandu munqaru goff u b'saħħtu u jużah biex ikisser l-għadam taċ-ċirasa.

Tgħid jekk jigdem lili jkissirli l-għadam?

Inti ħanex, ruħi.

Qas biss għandek għadam!

F'din l-istampa taraw li xi kuluri jisfumaw f'xulxin.

Per eżempju dahar l-għasfur jibda kannella skur u iktar 'l isfel jisfuma f'kannella ħamrani.

Meta tisfumaw kulur f'ieħor żommu l-lapes ħafif u tagħfsuhx.

Idea tajba li tesperimentaw fuq biċċa karta ħalli taraw l-effett.

Ħeħe!

B'dal- pinzell maġiku qed nisfumah fix-xejn!

Ibagħtulna t- tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dir-rokna.

Basta r-ritratti jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom .jpg fl-imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 16

Agħti kulur lill-istampa.

GĦASFUR TAL-BEJT Francesco Tanti 5

MA RAJTX ŻEWĠ ĦNIEX ROŻA HUX?

Ibqa' sejjer dritt…

Il-ĦAWWIEFA

ispirat mill-weraq

Minn pjanta għal kolonna Qatt rajtu kolonna bħal din?

Dad-disinn huwa tal-Ħannewija.

Jingħad li eluf ta' snin ilu, skultur Grieg ra qoffa fuq qabar ta' tifla żgħira.

Fil-qoffa kien hemm xi ġugarelli li kienet tilgħab bihom it-tifla, u l-qoffa kienet mgħottija b'maduma biex ma jixxarrbux bix-xita.

L-iskultur ra xi weraq tal-Ħannewija qed jikbru mal-qoffa, u ġietu idea għal disinn ġdid ta' kolonna.

Dad- disinn sar magħruf bħala Stil Korintjan jew Korinz (Corinthian), u l-eqdem kolonna ta' dat- tip li nafu biha nħadmet f'xi 450QK.

Ir-Rumani kienu jħobbuh ħafna l-istil Korinz u żejnu bih l-isbaħ tempji tagħhom.

Dan l-istil għadu jintuża sal-lum ma' xi bini, anke f'xi djar Maltin.

Sensiela ġdida dwar idejat li l-bniedem ikkopja min-natura.

Il-Ħannewija

Il-Ħannewija (Bear's Breeches) hija pjanta b'weraq kbar li tħobb f'postijiet bid-dell bħal Wied il-Luq fil-Buskett.

Hija pjanta 1annwali li tikber daż-żmien tas-sena.

Fejn issib il-Ħannewija s-soltu tara ħafna minnha jikbru ħdejn xulxin, u flimkien jagħtu dehra friska, ħadra skura.

Il-fjura tal-Ħannewija hija kbira, u meta ż-żerriegħa ssir, tispara 'l barra b'ħoss ta' frosta qed tfaqqa'!

Tinsewx titimgħuhom

Fix-xitwa l-għasafar ma tantx isibu x'jieklu, għalhekk tajjeb li ngħinuhom ftit.

Armaw bird table fil-ġardina tad-dar tagħkom, u farrkulhom fuqha xi ħaġa tajba: kejk, pastizzi, qassatat, krustini, ottini, qagħaq, pudina, kollha tajbin.

Evitaw ikel mielaħ jew immuffat, imma tibżgħux tagħtuhom ikel xaħmi, l-għasafar mhux ħa jkollhom problemi ta' ħxuna għax huma annimali attivi ħafna.

Importanti li l-ikel tfarrkuhulhom żgħir ħalli ma jeħlilhomx - tinsewx li l-għasafar m'għandhomx snien biex iqattgħu l-ikel.

Insomma, armaw bird table dix- xitwa u gawdu Pitirrossi, Għasafar tal-Bejt, Fjammi Suwed u Buful Iswed fil-ġnien.

Pjanta li tgħix staġun wieħed, imbagħad tagħmel iż-żerriegħa u tmut.

Jekk l-iskola qed tagħmlu Dinja Waħda, forsi għamiltu bird table anke fil-ġnien tal-iskola.

L-ikel farrkuhulhom żgħir ħalli ma jifgawx fih.

Ma kienx bajd moqli li morna vvintajna…

Veru, meta morna l-ħarġa L-iMġiebaħ ma' tal-Klabb rajnieha dil-pjanta.

Nħawi Naturali

Sensiela ġdida li fiha Elisabeth Conrad ddur il- Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura.

F'din is-serje ġdida, se nagħtu ħarsa lejn postijiet differenti ta' interess naturali fil-Gżejjer Maltin, kemm dawk magħrufin sew kif ukoll dawk li forsi nisimgħu inqas bihom.

U se nibdew bid- Dwejra t'Għawdex.

Id-Dwejra u l-inħawi tal-Qawra huma postijiet imħarsin bil-liġi bħala Special Areas of Conservation (SAC fil-qosor).

Dawn l-SACs jiffurmaw parti minn Natura 2000, nisġa ta' iktar minn 25,000 postijiet naturali protetti mal-Ewropa kollha.

Id-Dwejra hija importanti għal diversi raġunijiet, fost dawn

għall-1ġeoloġija u l-2ekoloġija tagħha.

żmien

ilu. ħafna Madwar il-wied tal- Qawra u f'xi nħawi oħra, insibu wkoll postijiet fejn hemm it-tafal mikxuf.

Il-Ġeoloġija

Id-Dwejra hija post tajjeb biex naraw l-eqdem saffi ta' blat tal-Gżejjer Maltin, jiġifieri l-qawwi ta' taħt u l-franka.

Fil- franka tad-Dwejra nsibu diversi fossili ta' ħlejjaq tal-baħar, li juru tajjeb kif dan il-blat beda jifforma taħt il-baħar ħafna

Id-Dwejra qiegħda fil- punent ta' Għawdex, ħdejn ir-raħal ta' San Lawrenz.

Faċli tasal Żgħax hemm ħafna tabelli juruk it-triq.

Il-3ġeomorfoloġija tad-Dwejra mhi xejn inqas interessanti.

Hemm per eżempju d-dolini, jkunu bħal dwawar enormi maqtugħin fil-blat.

Forsi l-aħjar eżempju ta' dolina fid-Dwejra huwa l-Inland Sea, dawra kbira u fonda, li l-qiegħ tagħha mimli bl-ilma baħar li jidħol minn mina naturali fis-sies li tinfed minn naħa għall-oħra.

L-Inland Sea qisu bajja magħluqa.

Bħal din id-dawra nsibu diversi oħrajn f'dawn l-inħawi, per eżempju l-Bajja tad-Dwejra.

Din il-bajja wkoll għandha forma tonda u darba kienet magħluqa u mgħottija imma s-sies ta' barra tmermer bl-ilma baħar u llum baqa' minnu biss blata weħidha fid-daħla tal-bajja: il-Ġebla tal-Ġeneral. (ara l-ispjega bl-istampi f'p.11) Ftit jeżistu postiijet fid-dinja fejn insibu dolini tant kbar u viċin ta' xulxin.

Jaħsbu li dawn id-dolini kienu darba għerien kbar, li maż-żmien sfrundaw bit-tmermir tal-blat.

It-Tieqa

L-istudju ta' kif l-art tifforma u minn xhiex inhi magħmula.

L-istudju tal-affarijiet ħajjin u kif jgħixu fl-ambjent tagħhom.

Il-forom li tieħu l-art, per eżempju muntanji, widien, sisien, eċċ.

Fid-Dwejra nsibu wkoll forom oħrajn interessanti fil-blat.

Hemm per eżempju t-Tieqa, arkata naturali li wkoll iffurmat bit-tmermir mit-taħbit u r-raxx mielaħ tal-baħar.

Biż-żmien, l-arkata tat-Tieqa għad tisfronda u taqa', u tibqa' biss gżira fil-baħar, bħall-Ġebla tal-Ġeneral.

L-Ekoloġija

Bur salmastru x'inhu bħalissa?

Bur salmastru huwa art baxxa viċin il- baħar li tkun mifqugħa bl-ilma baħar.

L-ekoloġija tad-Dwejra hija wkoll ta' interess kbir, għax f'dawn l-inħawi nsibu diversi ambjenti differenti, inkluż ix-xagħri, il- widien, għadajjar tal-ilma ħelu u anke bwar salmastri.

Kull ambjent għandu l-ħajja speċjali tiegħu.

Kif probabbli ffurmaw il-Bajja tad-Dwejra u l-Ġebla tal-Ġeneral

Fil-bidu kien xatt normali, b'sies mal-baħar.

t p n ġ

Xi għerien bdew jiffurmaw fis-sies.

Sempreviva ta' Malta

L-għerien kibru u saru għar enormi.

Il-wiċċ tal-art beda jixxaqqaq.

Fid-Dwejra jgħixu wkoll xi pjanti 4endemiċi, fosthom ix-Xebb, il- Bjanka tal-Irdum, is-Sempreviva ta' Malta, iż-Żigland t'Għawdex, il-Ġiżi ta' Malta u l-Limonju ta' Malta.

Fuq il-Ġebla tal-Ġeneral l-Għerq Sinjur, pjanta jikber 5parassita b'dehra stramba, li għalkemm mhix endemika, xorta rarissma.

Hemm ukoll annimali endemiċi, bħall-Psewdoskorpjun Ħadrani, u fuq il-Ġebla tal-Ġeneral tgħix 6sottospeċi ta' Malta li tgħix biss fuq din il-blata.

Ma jonqosx ukoll li fl-inħawi tad- Dwejra jbejtu diversi għasafar, fosthom il-Garnija, iċ-Ċiefa, il-Bilbla, il-Merill, il-Bufula tal- iMrewħa u d-Durrajsa.

Tmur meta' tmur, id-Dwejra

Il-problemi

Għaliex

Sentejn ilu kumpanija tal-films li kienet qed tiffilmja fid-Dwejra ksiet il-blat b'xi ramel bla ma pproteġiet l-art sew.

Nisperaw li ma saritx ħsara kbira.

Id-Dwejra għażlet biex tiffilmja?

Minħabba l-veduti.

Id-Dwejra jżuruha eluf ta' nies kull sena.

Il-baħar, il-veduti, in- natura, l-istorja, il-ġeoloġija, dawn kollha jiġbdu lejhom in-nies.

U fejn imorru gzuz ta' nies dejjem jinqalgħu problemi għall-ambjent: ipparkjar fuq il-blat, skart, qtugħ u tgħaffiġ ta' fjuri, serq ta' fossili.

Xi nassaba kull sena jaħarqu l-pjanti tax-xagħri biex jarmaw ix-xbieki.

Biex ma nsemmux ukoll xi kmamar illegali fix-xatt tal-Inland Sea, u l-barrieri koroh fil-qrib (fir- ritratt p. 10 jidhru sitta!).

Għerq Sinjur

dejjem hemm x'tara!

Fl-aħħar is-saqaf tal-għar sfronda.

Gremxula tal-Ġebla

Iż-żewġ ħnejjiet tad-daħla sfrundaw ukoll.

Il-Bajja u l-Ġebla kif inhuma llum.

li nibżgħu għaliha.

Pjanta jew annimal li ssibhom f'post, pajjiż jew reġjun wieħed biss.

Pjanta jew annimal li jgħix minn fuq speċi oħra.

Razez li jkunu jixxiebħu u jiġu minn xulxin, ilkoll tal-istess speċi.


Ħbieb Ħuttaf,

Wara xitwa ftit iktar kiesħa mis-soltu, reġgħet magħna r-rebbiegħa.

Ħafna berdwoċers jistennew bil-ħerqa dan l-istaġun, għax fir-rebbiegħa tiġi l-passa tal-għasafar.

Miljuni ta' għasafar jitilqu mill-Afrika u jtiru lejn l-Ewropa biex ibejtu.

U ħafna jieqfu Malta biex jistrieħu ftit.

Imma b'xorti ħażina, anke ħafna kaċċaturi jibdew ilestu s-snieter biex

kif l-għasafar jaslu jibdew joqtluhom.

X'ħasra dik!

Fir-rebbiegħa l-għasafar suppost inħalluhom bi kwiethom ħalli jmorru jrabbu familji ġodda, għax b'hekk biss l-għasafar jistgħu jibqgħu numerużi.

Imma hawn min ma jimpurtahx, l-aqwa li joqtol.

Trid tkun veru tuba bl- għeruq biex dil-ħaġa ma tifhimhiex.

Il-BirdLife ilha s-snin tiġġieled biex tispiċċa l-kaċċa fir-rebbiegħa.

Biex iżżid mal-problema, ħafna kaċċaturi jiksru l-liġi u joqtlu għasafar protetti, bħal irsieset, bgħadan, daqquq u anke ħuttaf.

Għalhekk fir-rebbiegħa l-BirdLife qed ikollha gruppi ta' nies iduru kuljum fil-kampanja.

Dawn jirrappurtaw lill-pulizija kull meta jaraw kaċċatur jispara fuq għasafar protetti jew jikkaċċja f'ħinijiet jew f'postijiet fejn mhux suppost.

Jien niddejjaq meta nara kemm għad baqa' Maltin li ma jirrispettawx l-annimali.

Imma mbagħad niftakar fil-mijiet ta' membri żgħar u żgħażagħ fi Klabb Ħuttaf, u nerġa' nagħmel il-qalb!

Victor Falzon L-Editur

il-kuntatt

Demm il-Madonna hija pjanta tax-xagħri li tikber f'għenieqed ħomor ċatti fl-art fuq blat mikxuf, qisha għadira demm!

Hija fjura tar-rebbiegħa.

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'hemm ġdid?

X'nista' nara tgħid?

Mixja Mixjun Attività Intervista ma' fjura Paġni POSTER Nru 4 X'tella' l-baħar!

Avviżi Nħawi Naturali

il-kumitat

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

mal-faċċata

L-Agrett Isfar (Squacco Heron) huwa mir-razza tal- irsieset.

Narawh l-iktar fi żmien il-passa, u jħobb postijiet bl-ilma, bħal xtut u għadajjar.

Bħall-irsieset u l-agretti kollha, l-Agrett Isfar huwa protett.

Ritratt ta' Victor Falzon

©BirdLife Malta, April 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Għandhom għalina, ras!

ħ

iji

Iwa ħijjos.

Mhux ħa jieqfu qabel jeqirduna minn wiċċ id-dinja.

11,000 Gamiema u 5000 Summiena!

Dan huwa t-total ta' gamiem u summien li l-kaċċaturi jistgħu joqtlu dir-rebbiegħa.

Għax għal darb'oħra nfetaħ l-istaġun tar-rebbiegħa biex jisparaw.

U għaliex?

Tgħid għax il-kaċċaturi qed imutu bil-ġuħ u għandhom bżonn jieklu?

U ejja!

Tgħix għax il-gamiem u s-summien żdiedu wisq?

Le, anzi qed jonqsu.

Mela għaliex?

Il-verità hi li m'hemmx raġuni sura.

Kontra kull raġuni, din ir-rebbiegħa eluf ta' Gamiem u s-Summien ser jerġgħu jinqatlu hekk, għall-gost.

U min jaf kemm magħhom għasafar oħrajn li mhux suppost jinqatlu.

L-istaġun ħa jkun miftuħ 16-il ġurnata (12 sa 30 April 2012, ħlief il-Ħdud).

Jiġifieri sa

ma jaslilkom dal-magażin l-istaġun ikun għalaq jew wasal biex jagħlaq.

Jekk taraw min jikser il-liġi tal- kaċċa u l-insib, ċemplu lill-pulizija (ALE 22942161/2/3 jew 21224001).

DEJJEM ħallu f'idejn min hu kbir biex iċempel.

Żidna għasfur ġdid

Dan hu l-istess għasfur li raw fuq Kemmuna.

Ħarsu sew u tarawlu ċ-ċurkett fuq siequ l-leminijia.

Ftit ġranet ilu żidna għasfur ġdid mal- lista tal-għasafar li dehru Malta.

Dan huwa ż-Żanżarell tal-Atlas Ficedula speculigera, li bl-Ingliż jgħidulu Atlas Flycatcher.

Dan l-għasfur rawh xi 1ringers tal-BirdLife

fuq Kemmuna fil-15 April 2012.

Dakinhar ir-ringers mhux talli rawh, imma qabduh u rringjawh (ara l-kaxxa l-ħadra).

Wara li telquh, komplew jarawh għal xi tliet ijiem oħra, imbagħad sparixxa biex ikompli l-passa tiegħu.

Iż-Żanżarell tal-Atlas jixbaħ ħafna liż- Żanżarell Iswed (Pied Flycatcher), li huwa komuni fir-rebbiegħa.

Dan ikollu inqas abjad fuq il-ġwienaħ.

Żanżarell tal-Atlas (raġel)

F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkun hemm iktar fuq ir-ringing.

Għax qalli l-Editur.

Il-bird ringing huwa studju tal-għasafar li jsir biex nitgħallmu iktar dwarhom, speċjalment fuq il-passa tagħhom.

Fir-ringing, l-għasafar jinqabdu f'xibka speċjali.

B'galbu kbir, ir-ringer joħroġ l-għasfur mix- xibka, jagħmillu ċurkett żgħir tal-aluminju ma' siequ, jieħu xi noti u kejl, u jerġa' jitilqu fil-pront.

Fuq daċ-ċurkett ikun hemm indirizz u numru speċjali.

Jekk dak l-għasfur ipassi u jerġa' jaqbdu ringer f'pajjiż ieħor, miċ-ċurkett ir-ringer isir jaf minn fejn ikun ġie dak l-għasfur.

1ringer (bird ringer) = espert tal-għasafar li għandu l-liċenzja biex jistudja l-għasafar permezz tar-ringing.

Aqra iktar fil-kaxxa l-ħadra t'hawn fuq.

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

X'għandna mid-dinja?

Fil-Kavango Zambezi jgħixu mat-300,000 iljunfant.

L-iljunfanti spiss jivvjaġġaw, u issa ħa jkunu jistgħu.

L-Angola,

il-Botswana, in- Namibja, iż-Żambja u ż-Żimbabwe għadhom kemm ftehemu bejniethom biex jiffurmaw il-Kavango Zambezi Trans- frontier Conservation Area (jew KaZa TFCA).

Isem twil, imma bir-raġun, għax din se tkun l-ikbar biċċa conservation area tad-dinja: medda ta' 440,000km2, jiġifieri ikbar

Ħeħ, mela ikbar minn Malta!

mill-Italja, l-iSvizzera u l-Awstrija flimkien!

F'din il-medda art enormi diġà jeżistu 37 parks u riservi naturali, imma s'issa dawn kienu maqtugħin għalihom.

Issa dal-proġett ħa jgħaqqadhom flimkien, u dil-ħaġa għandha tgħin immens lin-natura, għax b'hekk annimali bħall- iljunfanti jkunu jistgħu jaqsmu u jpassu minn post għal ieħor b'inqas tfixkil.

Minbarra iljunfanti, jgħixu wkoll ħippopotami, ġiraffi, antilopi, żebri, xadini, iljuni, ċita, kukkudrilli, leopardi… insomma l-lista ma

tispiċċa qatt.

U mijiet u mijiet ta' speċi ta' għasafar.

Għaliex din il- ħajja kollha?

Għax minbarra li hija art kbira ħafna, fiha hemm ħafna ambjenti differenti, fosthom foresti, savanna, xmajjar, għadajjar, u bwar enormi.

l-art jgħixu wkoll ħafna nies.

Għalhekk hemm bżonn li l-post jitmexxa sew ħalli n-nies jgħixu komdi imma bla ma jfaqqru l-ambjent naturali.

Per eżempju, il- kaċċa għall-annimali ħa tibqa' ssir, imma fejn s'issa kienet bl-addoċċ,

Żimbabwe

Nispera jikkontrollawha sew.

issa ħa tkun ikkontrollata aħjar ħalli l-annimali ma jinqerdux.

Aħna nawguraw suċċess

lill-proġett Kavango Zambezi, u li bis-saħħa tiegħu annimali u pjanti li kienu sparixxaw minn xi nħawi jerġgħu jitfaċċaw.

Jekk tridu taqraw iktar fuq dal-proġett morru fil-websajt www.kavangozambezi.org

Fih il-ħobż!

Basta l-President tal-World Wildlife Fund ta' Spanja, ħej!

Ma nafx jien.

Hawn qed naqra li r-Re ta' Spanja għadu kemm mar il-Botswana jikkaċċja l-iljunfanti.

X'hemm ġdid?

Kienu ilhom jarawh dan l-annimal fl-artijiet tal-Afrika tal-Fuq, imma dejjem ħasbuh speċi ta' xakall.

Issa bis-saħħa tad-1DNA, ix-xjenzati huma ċerti li dan mhu xakall xejn imma lupu.

Mhux biss, imma huwa differenti biżżejjed minn speċi oħrajn ta' lpup biex tawh isem separat.

1DNA = kimika li tinsab fiċ-ċelluli ta' kull ħaġa ħajja.

Mid-DNA ix-xjenzati jkunu jafu kemm annimali jew pjanti jkunu differenti minn xulxin, jew kemm jiġu minn xulxin.

X'Nista' Nara Tgħid?

Taż-Żebbuġ Hawfinch

Dan hu l-ikbar fost il-grupp ta' għasafar imsejħa 'tal- għana' li naraw f'pajjiżna fi żmien il-passa.

Jidher f'numri żgħar, għalkemm f'xi snin jaslu ammonti ikbar mis-soltu.

Mhux għasfur kbir, imma jagħti dehra ta' għasfur b'saħħtu, speċjalment minħabba dak il-munqar kbir.

Munqar dan l-għasfur għandu forza kbira, hekk li kapaċi jkisser anke l-għadma taċ-ċirasa u żrieragħ ibsin, li ġeneralment huma skartati minn għasafar oħra.

Taż-Żebbuġ huwa għasfur pjuttost imgerrex.

F'Malta l-iktar li għandek ċans tarah hu waqt li jtir, jew f'postijiet imsaġġra, speċjalment fil-ħarifa.

Minkejja li l-għanja tiegħu hija fqira meta mqabbla ma' dik tal-għasafar tal-għana l-oħrajn, xorta kien imfittex ferm min-nassaba.

Illum, bħall-għasafar tal-għana kollha, Taż- Żebbuġ huwa protett u ma jistax jinqabad.

Fl-Ewropa jidher li qiegħed jonqos, u d-drawwa kerha f'xi pajjiżi, l-aktar fl-Italja ta' fuq, li jisparaw fuqu xejn mhi tgħin is-sitwazzjoni.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Kulħadd lest għall-mixi!

B'kollox konna xi 170 ruħ.

Imexxu fuq quddiem, il-Leaders Ray Bonnici u Sivie Cauchi.

tat-18 Marzu 2012 kienet suċċess.

Konna grupp sabiħ, it-temp ħareġ bellezza u mxejna 10.5km mir-Rabat sax-Xemxija.

Bħas-soltu, il-membri għamlu xi ġbir ta' fondi biex nużawhom fi proġett ta' BirdLife.

Dis-sena nġabru €1000 eżatt, bl-ikbar ġabra (€72) minn Daniela Mizzi.

B'dawn il-flus se nixtru kameras biex nosservaw u nistudjaw il-bejtiet tal-għasafar.

Grazzi lil kull min ġabar; lill-iskejjel primarji tal-Gudja, Mosta B u Teresa Nuzzo li attendew; lill-ħafna Leaders li mexxew u għenu fl-attività; u lil Gejxa Garage tas- servizz eċċellenti ta' trasport.

61 Membri, ħbieb u studenti li ġabru għall-Mixja

Kulħadd jittimbra l-bejtiet!

Is-sena l-oħra għamilna ħarġa għar-riserva tal-Għadira u l-kampanja ta' madwarha.

Intgħoġbot sew mill- membri li ġew u għalhekk dis-sena ħa nirrepetuha!

L-Għadira hija waħda mill-ftit postijiet f'Malta fejn hemm għadira kbira bl-ilma s-sena kollha.

Dan huwa tajjeb ħafna għan-natura għax kif dejjem ngħidu: "Fejn hemm l-ilma hemm il-ħajja!"

Kull sena l-Għadira jidhru biss biss iktar minn 140 speċi ta' għasafar.

Uħud narawhom kull sena, oħrajn rari; uħud jgħixu hemm is-sena kollha, oħrajn iżuruna fi staġuni differenti.

Bħalissa jitfaċċaw l-għasafar tal-passa tar-rebbiegħa, u aħna ħa mmorru s'hemm biex naraw x'ninzertaw.

Ma tafx kif jitfaċċa xi għasfur mhux tas-soltu!

Per eżempju ftit ġranet ilu niżlu żewġ xifiet il-ġmiel tagħhom.

wkoll fuq barra tar-riserva ħalli ngawdu ftit in-natura sabiħa tax-xagħri.

Insomma, nisperaw li narawkom.

Munqar ix- xifa jkun milwi 'l fuq.

Ara Ma, jien xifa!

Int xifajk, mhux xifa!

data il-Ħadd 6 Mejju 2012 niltaqgħu L-Għadira, ħdejn l-għassa ħin 9am nispiċċaw xi 11am ġibu tromba (jekk għandkom) merħba *membri tal-Klabb u l-familja

Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf li jmiss, jiġifieri n-numru 4.

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

Intervista ma' Fjura

L-Orkida Tfuħ

X'jismek?

Jisimni Orkida Tfuħ.

Għaliex jismek hekk?

Ħeqq, naħseb għax infuħ hux!

Imma hawn ħafna fjuri jfuħu!

Iva, imma mill-orkidi Maltin, jien biss infuħ.

L-oħrajn bla riħa.

U inti fejn tikber?

Jien ix-xagħri nħobb.

Inti fjura komuni jew rari?

Ma ssibnix kullimkien, imma f'xi xagħriet naf inkun f'numru sabiħ.

Tfittex sewwa għaliex?

Ħeqq daqs kemm jien qasira!

Jekk ma tħarisx sew ma taranix.

Fir-ritratt tidher kbira… U x'ee!

Dak għax min ħadli r-ritratt xkaxxa wiċċu fl-art!

F'liema żmien tikber?

Fir-rebbiegħa, imma kif tibda x-xemx sew malajr ninxef.

Għandek xi problemi?

Xi nassaba jbexxu jew jaħarqu x-xagħri biex jifirxu x-xbiek.

U kull fjura li tkun hemm ċawċaw!

Grazzi tal-ħin tiegħek.

Xejn ruħi, tkun 'l hawn għaddi.

Il-Ħuttafa 109 • April 2012

Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin?

Iktbilna u naraw naqdukx.

Ħafna back issues ilhom li spiċċaw, imma ma tafx kif forsi nsibu dak li trid.

Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox).

Dis-sena l-BirdLife għalqet 50 sena u biex infakkru dan ħriġna magg speċjali.

Kif taraw mir-ritratt, dan fih l-arma tal-BirdLife u l-logo speċjali tal-anniversarju.

Trid wieħed bħala tifkira?

Mela ordna jew ixtri wieħed qabel jispiċċaw.

Il-magg jiswa €5 u ssibu mingħand il-BirdLife (tel 21347644/5) jew mir-riservi tal-Għadira u Is-Simar.

Poster Nru 4 Il-Ħuttafa

L-Isfar (Yellow Wagtail) huwa għasfur komuni li narawh fil-pases tar-rebbiegħa u tal-ħarifa.

Ritratt ta' Ian Balzan

Għandkom fejn tmorru l-Ħadd li ġej?

Jekk le, aqbżu qabża sar-riservi naturali ta'…

Il-Ħuttafa 109 • April 2012

L-Għadira

Bħalissa fl-Għadira u f'Is-Simar jitfaċċaw l-għasafar tal-passa, bħall-Agrett Abjad, ir-Russett Griż, it-Tajra Safra, l-Isfar, il-Bagħdan Aħmar, forsi xi Gamiema jew Daqquqa Kaħla.

Ma tagħrfux l-għasafar?

Mhix problema, għax fir-riservi naturali ssibu nies tal-BirdLife biex idawrukom u jispjegawlkom.

Bla ħlas!

Sibtijiet u Ħdud mill-10am sa 4pm (sa 31 Mejju) kollu tagħkom.

Il-Ħuttafa 109 • April 2012

X'tella' l-baħar!

Ix-xitwa li għaddiet għamel ftit maltemp sew, u darba minnhom kellna grigalata li tellgħet forza kważi ta' uragan.

Peress li ħafna portijiet u bajjiet f'Maltin qegħdin faċċata tal-grigal (northeast), meta jaħkem riħ u baħar minn dik in-naħa spiss jagħmel ħsarat.

Il-mewġ u l-kurrent qawwi jagħmlu ħerba anke mill-qiegħ tal-baħar, u wara xi grigalata jkun interessanti tmur mixja max-xatt ħalli tara x'ikun tella' l-mewġ!

Dawn ir-ritratti juru xi affarijiet li tella' l-baħar fuq ir-ramla tal-Bajja tal- Mellieħa wara l-grigalata ta' ftit ġimgħat ilu.

L-iskeletru delikat ta' Rizza.

Dan jgħidulu test.

Il-ħaġa tonda hija Ballun tal-Baħar, tip ta' alga, u l-ħafna taħbil qisu spag u xbiek huma friegħi u fdalijiet taċ-Ċimodoċja, pjanta tal-baħar.

Dawn il-blalen jiffurmaw meta fdalijiet jitħalltu mar-ramel u tal-Posidonja jirrumblaw fil-qiegħ biċ-ċaqliq tal-mewġ.

Qxur ta' Koċċla tal-Għonq.

Għadma ta' Siċċa.

Proprja mhi għadma xejn imma bħal qarquċa fil-ġisem tas-Siċċa li jgħinha fl-għawm.

Qxur ta' arzell u ta' Bekkum (bebbuxu tal-baħar).

L-iskeletru ta' tip ta' rizzi li flok xewk ikollhom bħal kisja suf.

Dawn ir-rizzi jgħixu midfunin fir-ramel.

Ritratti kollha ta' Joseph Vella, ħlief tal-mewġ iħabbat (Aron Tanti) u tal-għadma ta' Siċċa (Victor Falzon).

Grazzi lill-esperti Edwin Lanfranco u Michael Gatt talli għarfulna xi speċi.

L-isem xjentifiku ta' dan l-annimal huwa Echinocardium cordatum.

Bil-Malta m'għandux isem.

Agħti kulur lill-istampa.

Peprin Aħmar Red Poppy

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom.

Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16)

Blonġun Sekond Francesco Tanti (5)

Ħiħħi ħaħħajj ħaħaħiħiħiħi

Issa jagħmlilkom ħaħaj la jaqbadkom!

Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura

Darba, xi 80 sena ilu, wieħed Svizzeru jismu

Georges de Mestral ħa l-kelb tiegħu mixja fil-kampanja.

Meta mar lura d-dar, innota li mwaħħlin mas-suf tal-kelb kien hemm ħafna qishom blalen żgħar.

Qabad wieħed minn dawn u nduna li kienet żerriegħa tal-burdock, li hija tip ta' xewka.

Qabditu l-kurżità biex ikun jaf kif din kienet weħlet mal- kelb.

Eżaminaha taħt mikroskopju u sab li kellha ħafna ganċijiet irqaq.

Dawn il-ganċijiet qegħdin apposta biex jeħlu mas-suf ta' annimali li jħokku mal-pjanta, u b'hekk il-pjanta xxerred iż-żerriegħa tagħha.

De Mestral baqa' jaħseb fuq dil-ħaġa u peress li kien

inventur, ġietu l-idea li joħloq materjal li naħa jkollu ganċijiet irqaq u naħa oħra jkollha materjal sufi, u b'hekk twieled… il-Velcro!

Illum il-Velcro jintuża f'ħafna affarijiet, speċjalment fi

ħwejjeġ, żraben, basktijiet, ħrieqi u mitt ħaġ'oħra.

Għoddu kemm għandkom affarijiet id-dar li jingħalqu bil-velcro.

Ħeħe, ġejt qisni bebbuxu!

Jużawh anke fl-ilbies tal-astronawti.

Għax komdu iktar minn buttuni, lazzijiet u żippijiet.

Insomma, idea brillanti oħra li tathielna

F'Malta ma tikbirx il-burdock, imma għandna pjanti li jużaw l-istess trikk biex ixerrdu ż-żerriegħa.

Fost dawn hemm diversi tipi ta' nefel (medicks).

Dawn jagħmlu mżiewet tondi jew qishom romblu u kollha ganċijiet.

Żgur qabdulkom mal- kalzetti xi darba!

Kif jidher il-velcro taħt il-mikroskopju.

Jekk għandkom bird table, issa tistgħu tieqfu tqiegħdu l-ikel fuqha.

La daħlet ir-rebbiegħa, il-kampanja issa reġgħet mimlija insetti u l-għasafar għandhom biżżejjed x'jieklu.

Barra minh hekk, lill- flieles tagħhom aħjar jitimgħuhom ikel naturali bħal xgħat u ħanfus milli kejk u frak tal-pastizzi!

Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

Websajt Biex titgħallmu fuq l-għasafar ta' Malta u postijiet tajbin fejn tarahom żuru www.birdinginmalta.com

Happy Birthday Ħuttafa!!!

B'din il-ħarġa, il- magażin għażiż tagħna jagħlaq 18-il sena.

Ħeħe, tista' tibda ssuq mela!

Kompetizzjoni Poster Ir-rebbieħ tal- Kompetizzjoni Poster kien Dario Ellul minn Marsascala, li qata' li l-għasfur ta' Poster 4 kien Isfar.

Ftit ieħor Dario jirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur.

20699595 Ċemplu fuq dan-numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra l-liġi.

Nħawi Naturali

Elisabeth Conrad iddur il-Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura.

Wied il-Għasel

Did-darba se nagħtu ħarsa lejn grupp ta' widien li f'xi partijiet għadhom naturali mhux ħażin.

Dawn il-postijiet huma importanti mhux biss bħala ħabitat naturali, imma wkoll bħala postijiet sbieħ fejn wieħed jista' jmur passiġġati biex igawdi n-natura.

Mhux wieħed imma sett Dan l-artiklu jismu Wied il-Għasel, imma Wied il-Għasel huwa biss wieħed minn sett ta' widien li jmissu ma' xulxin.

Dawn il-widien bejniethom jaqsmu medda sew ta'

Is-sistema tibda ħdejn Ħad-Dingli b'Wied Liemu, u b'Wied il-Busbież, Wied l-Għemieri u Wied Għomor ħdejn ir-Rabat.

Dawn jingħaqdu f'Wied il-Fiddien, li mbagħad isir Wied il-Qlejgħa, li magħruf l-iktar għall-area ta' Chadwick Lakes.

Wied il-Qlejgħa jserrep biċċa ġmielha u jsir Wied l-Isperanza fid-daħla tal-Mosta; dan imbagħad isir magħruf bħala Wied il-Għasel, fejn isir iktar wiesa'.

Wara li jħalli l-Mosta, Wied il-Għasel jingħaqad ma' Wied Għajn Riħana li jkun ġej min-naħa tal-Bidnija, u dawn jispiċċaw fl-art ċatta ta' ħdejn Burmarrad.

Imbagħad jingħaqad magħhom Wied Qannotta, u fl-aħħar jiżbukkaw fil-baħar fis-Salini.

Mill-bidu ta' Wied Liemu (A) sal-fetħa tas-Salina (B) hemm tul ta' iktar minn 13km.

Naf għax imxejtha kollha!

Jien tiżloq u tiskiddja rajtek!

Wied l-Għemieri

Wied Għomor

X'imkien hawn qegħdin iċ-Ċekċek Lejs.

Naħseb moħħok iċekċek!

Wied il-Qlejgħa

Wied Għajn Riħana

Wied il-Busbież

Wied il- Fiddien

Wied il- Għasel

Ilhom xaba' żmien

Felċi tal-Ħitan tas-Sejjieħ Rusty-back Fern

Dawn il-widien x'aktarx li ffurmaw żmien twil ilu, meta l-klima ta' Malta kienet ferm differenti minn tal-lum, u meta kienet tagħmel ħafna iktar xita.

Dan nafuh għaliex ma jistax ikun li widien fondi bħal Wied l-Isperanza u Wied il-Għasel jitħaffru bl-ammont żgħir ta' xita li tagħmel f'Malta llum-il ġurnata.

Fil-fatt, illum dawn il-widien ma jżommux ilma matul is-sena kollha, imma fix-xhur tax-xitwa biss.

Sinjuri fin-natura

F'partijiet insibu MAKKJA, b'siġar bħal Ħarrub u Għargħar, arbuxxelli u pjanti mdaqqsin, bħat-Tengħud tas-Siġra, is-Salvja tal-Madonna, il-Ħannewija u l-Garni, kif ukoll pjanti li jixxebilku, bħal-Liedna.

F'partijiet oħra jiddomina x-XAGĦRI, bi speċi bħas-Sagħtar u l-Erika.

Fost pjanti rari li nsibu hawnhekk hemm il-Putorja, il-Felċi tal- Ħitan tas-Sejjieħ, l-Għansar Ikħal u l-Orkida Piramidali ta' Malta.

Fix-xitwa, f'dawn il-widien jifforma ambjent rari f'Malta: GĦADAJJAR u NIXXIGĦAT TA' ILMA ĦELU.

F'dan l-ilma jgħixu flora u fawna speċjali li wkoll mhumiex komuni, fosthom il-Gamblu tal-Għadajjar u l-Gamblu tal-Elmu.

Insibu wkoll insetti interessanti, inkluż speċi magħrufin biss minn dawn il-widien, jew minn ftit postijiet oħra fil-Gżejjer Maltin.

Ħafna għasafar ukoll iħobbu l-widien għax joffrulhom kenn (blat, siġar, arbuxxelli, eċċ.) u ikel (frott, insetti, eċċ.).

Fost dawn insibu l-Bufula tal-Għollieq u r-Rożinjol fil-qiegħ tal- wied, il-Kuda u l-Bufula Ħamra fix-xagħri u l-makkja, iz- Zakak tad-Dell ħdejn in-nixxigħat, u anke xi Gallozz Iswed fejn jinġabar l-ilma.

F'dawn l-aħħar snin probabbli bejjet ukoll ir-Rundun fl-inħawi tal-pont ta' Wied il-Għasel.

Dejjem fil-periklu

Għansar Ikħal Sicilian Squill

Matul is-snin diġà ntilfu diversi speċi minn dawn il-widien; anke widien sħaħ sparixxaw, bħal Wied Filep li nqered bil-

Il-barrieri qegħdin ftit ftit igerrmu l-ġnub ta' Wied il-Għasel.

Għalkemm il-widien tal-Mosta illum huma 1skedati bħala siti ta' importanza naturali, Wied il-Għasel qed jiġi mhedded minn żviluppi ġodda, li jekk isiru ħa jkomplu jirvinawlu l-karattru u l-valur naturali tiegħu.

Irridu niftakru li dawn il-widien mhumiex importanti biss għall-annimali u l-pjanti li jgħixu fihom, imma anke għax jipprovdu lilna n-nies green areas fejn nistgħu ngawdu ftit ħdura u kampanja.

Għalhekk importanti li jiġu mħarsin sew.

Postijiet li għal xi raġuni huma mħarsin minn żvilupp, tkissir, tibdil jew twaqqiegħ.

Dawn jistgħu jkunu rqajja' ta' ambjent naturali, postijiet b'veduti sbieħ, siġar antiki jew rari, bini storiku jew arkeoloġiku, eċċ.


Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p2

Ħej Ħbieb Ħuttaf !

Is-Sultan huwa l-ikbar mazzarell li naraw Malta.

Huwa territorjali ħafna, jiġifieri l-vaska tiegħu jiddefendiha sew, u jkeċċi l-mazzarelli l-oħrajn kollha.

Ħlief xi mazzarella gustuża!

Eżatt kif kont ħa nikteb dan l-editorjal, il-ħbieb tagħna Ray Galea u ibnu Nick - żewġ berdwoċers akkaniti - tawna l-aħbar sabiħa li sabu bejta tal-

kapinera fil-Buskett.

Din hija l-ewwel darba li dan l-għasfur nafu li bejjet f'Malta.

Allura ddeċidejt li dan l-editorjal niddedikah lil din l-aħbar, għax mhux

kull sena jbejjet għasfur ġdid.

F'Malta l-lista ta' għasafar li jbejtu hija fqira mhux ħażin.

Veru li f'dawn l-aħħar għaxar snin żdiedu speċi ġodda, bħar-rundun, it-tiġieġa tal-baħar u l-gamiema tal-kullar - kif taqraw mill- aħbarijiet f'Il-Ħuttafa stess - imma n-numru xorta għadu baxx.

Il-kapinera hija komuni u tidher kull sena fir-rebbiegħa u fil-ħarifa.

Numru sabiħ minnhom anke jibqa' Malta fil-ħarifa u jgħaddu x-xitwa

magħna.

Eh, imma sa Mejju kollha jkunu parpru lejn Sqallija, l-Italja jew iktar 'il fuq.

Imma dis-sena par kapineri baqa' fil-Buskett, bnew bejta ġo liedna folta, u rabbew fiha familja ta' tnejn.

Iss'issa għadni kemm smajt li ż-żewġ frieħ kibru b'suċċess, tgħallmu jtiru u telqu mill-bejta!

Aħna nisperaw li din ma tkunx l-ewwel u l-aħħar darba li l-kapinera tbejjet f'pajjiżna, u bil- qalb nistidnuha terġa' tiġi s-sena d-dieħla!

Anzi jalla jiġu ż-żgħar u jbejtu huma wkoll.

B'hekk tibda popolazzjoni ta' għasfur ġdid f'Malta.

Ċaw ħbieb.

Gawdu s-sajf imma tantx toqogħdu fix-xemx.

Iż-żewġ flieles tal-kapinera fil-bejta.

Ir-rix diġà qed jibda jispuntalhom.

Jekk qed nara sew, qed titmagħhom brimba tal- pal tal-bajtar.

L-omm waslet bl-ikel biex titma' liż-żgħar tagħha.

Il-mara jkollha l-kappell kannella.

mal-faċċata

Il-Limonju (sea-lavender) hija pjanta delikata li tikber baxxa fuq friegħi irqaq ħafna u weraq f'bukkett fl-art.

Din tar-ritratt tikber fi xtut ramlin u hija rari.

Għad irid isir studju aħjar fuqha għax għadna lanqas nafu sew liema speċi hi!

Ritratt ta' Victor Falzon

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Kompetizzjoni Attività Mid-Djarju ta' 2 membri Intervista ma' fjura Jieħdu bażż!

Avviżi Nħawi Naturali

il-kumitat

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

il-magażin

©BirdLife Malta, Ġunju 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p3

Żmien iż-Żgħar…

ħ

iji

Ir-rebbiegħa hija ż-żmien meta l-għasafar jibnu l-bejtiet u jrabbu familji ġodda.

F'Malta għandna diversi speċi ta' għasafar li jbejtu, u mhux għasafar tal-bejt biss, kif jaħsbu ħafna nies.

Fost dawn hemm il-monakella, it- tiġieġa tal-baħar u l-gamiema tal-kullar.

Dawn huma ritratti friski ta' xi frieħ tagħhom minn ta' dis-sena.

F'Malta l-Monakella tbejjet biss fir-riserva naturali tal-Għadira.

Dawn huma tlieta mill-flieles li faqqsu f'Mejju ta' dis-sena.

Tiġieġa tal-Baħar Common Coot

F'Malta t-tiġieġa tal-baħar tbejjet biss fir-riserva naturali tas-Simar.

Dawn tlieta mill-flieles li faqqsu f'Mejju ta' dis-sena.

Gamiema tal-Kullar Collared Dove

Il-gamiema tal-kullar bdiet tbejjet regolari f'Malta f'dawn l-aħħar għaxar snin.

Dawn żewġ bċieċen li faqqsu dis-sena.

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p4

Daqqa ta' ħarta għall-Amażon

Il-Foresta Amażon

Partijiet mill-foresta li diġà nqerdu fil-Brażil

X'għandna mid-dinja?

L-Amażon hija waħda mill-ikbar foresti tad-dinja, u fiha jgħixu eluf ta' speċi ta' pjanti u annimali.

Ħafna mill-Amażon qiegħda fil-Brażil, u għalhekk il- futur tagħha qiegħed f'idejn in-nies u l-gvern t'hemmhekk.

B'xorti ħażina s'issa l-Brażiljani ma tantx beżgħu għall-Amażon għax kull sena jaqtgħu u jaħarqu meded kbar minnha.

Dan l-aħħar il-Brażil għadda liġi ġdida li biha

l-qerda tal-foresta flok tonqos ħa żżid!

Fil- Brażil l-għaqdiet tal-bdiewa huma sinjuruni u b'saħħithom ħafna, u hemm bdiewa biljunarji li lesti jaqtgħu l-Amażon kollha u jibdluha f'għelieqi enormi fejn irabbu miljuni ta' baqar.

Dal-baqar imbagħad isiru… ħambergers!

B'xorti tajba, l-aktar partijiet koroh tal-liġi

l-ġdida neħħewhom.

Għall-inqas!

Hemm wisq aħmar!

U kull sena jżid!

Ġdid

l-aħħar 20 sena, il-puma żdiedet sew f'diversi stati tal- iStati Uniti, speċjalment fl-inħawi magħrufin bħala l-Midwest.

Dan l-aħħar sar servej fuq dal-ġmiel ta' annimal u sabu li fi stati bħal Texas, Arkansas, Nebraska, South Dakota, North Dakota, u anke (fil-Kanada) f'Manitoba u Ontario, minn inqas minn 100 li kienu għoddew fl-1990 issa n-numru tela' għal 30,000!

l-kaċċaturi-kawbojs li Amerikani ma jikluhom jibdewx idejhom biex imorru jieħdu bażż joqtlu koċċ puma għall-gost.

fid-dinja

pajjiż li għasafar differenti:

Il-Kolombja hija l-iktar fih xi 1880 speċi!

Dan għaliex il-Kolombja għandha varjetà kbira ta' ambjenti differenti, u issib natura differenti, inkluż għasafar.

U issa sabu ieħor.

Dan huwa l-Antioquia Wren, u sabuh erba' 1ornitoloġi Kolombjani, li għamlu sentejn jistudjaw u josservaw dawn l-għasafar fil-majjistral tal-pajjiż.

L-Antioquia Wren Thryophilus sernai mhux talli huwa għasfur ġdid għax-xjenza, imma huwa wkoll 2endemiku għall-Kolombja.

Fid-dinja baqa' biss xi 4000 tigra, u kważi nofshom jgħixu fl-Indja.

Għalhekk minn kif l-Indja tittratta t-tigri tagħha jiddependi ħafna l-futur ta' dan l-annimal tal-ġenn.

Fil-fatt l-aħbarijiet mill-Indja huma ħżiena immens.

Fl-2010 ġew rappurtati li nqatlu 56 tigra, u fl-2011 inqatlu 52.

Waħda fil-ġimgħa!

U dis-sena agħar, għax fl-ewwel sitt xhur biss diġà nstabu 48 tigra mbiċċra!

It-tigri jinqatlu l-iktar biex jinbiegħ l-għadam tagħhom fiċ-Ċina, fejn ħafna jemmnu li huwa mediċinali!

1ornitologu = xi ħadd li jistudja l-għasafar • 2endemiku = jinstab biss f'dak il-pajjiż jew reġjun

Imma jaħasra b'dak il-faqar kollu fl-Indja, fejn tridhom isibu l-flus biex jipproteġu t-tigri?

U ejja!

La għandhom flus biex jibnu rokits spazjali u bombi nukleari, għandhom biex iħarsu t-tigri sew.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p5

X'nista' nara tgħid?

Tertuxa Little Stint

It-Tertuxa hi fost l-iżgħar u l-iktar komuni mill-grupp

tal-għasafar tax-xatt.

Tidher fi żmien il-passa u anke matul is-sajf.

L-aħjar postijiet fejn tista' taraha, flimkien ma' għasafar oħra tax-xatt huma s-Salini u r-riservi naturali tal-Għadira u tas-Simar.

Tħobb tfittex l-ikel ma' għasafar ikbar minnha, qisha biex titwennes.

L-ikel tagħha, magħmul l-aktar minn 1invertebrati żgħar, tnaqqru minn wiċċ it-tajn b'munqar żgħir u rqiq.

L-aħjar mod biex tagħrafha, speċjalment meta jkollha l-kuluri ċari tax-xitwa, hu mid-daqs żgħir tagħha.

It-tertuxa tbejjet fin-naħat ta' fuq tal-Ewropa u tal-Asja,

fejn is-sajf huwa qasir.

Huwa għalhekk li tibda tpassi

kmieni lejn l-Afrika meta l-ħarifa tkun għadha lanqas bdiet.

Il-frieħ ipassu ftit wara l-ġenituri tagħhom.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1invertebrati = annimali bla sinsla tad-dahar (vertebra), ħafna minnhom bla għadam ieħor ukoll.

Per eżempju insetti, brimb, ħniex, bebbux, gambli, qarnit, arzell, granċijiet, eċċ.

Ktieb sabiħ immens.

F'Il-Ħuttafa li jmiss ħa jkollna l-ħames poster.

Dan biċċa mir-ritratt li ħa jidher.

X'taħseb li hu l-għasfur?

Ibgħat it-tweġiba, flimkien ma' ismek, f'dan l-imejl

kompetizzjoni.poster@gmail.com Aħna mbagħad intellgħu isem minn dawk li jaqtgħu, u min jirbaħ nibagħtulu rigal żgħir.

F'isem sħabi l-granċijiet kollha, nitlobkom biex jekk f'xatt il-baħar jaqbadkom il-ġuħ, aħsbulu u ħudu l-ikel magħkom.

Toqogħdux taqbdu lilna biex tmeximxulna saqajna.

Ma niħdux gost, tafux!

Saqajna għandna bżonnhom.

Grazzi.

Appuntament maċ-Ċief

Reġgħet waslet waħda mill-iktar ħarġiet popolari: il-ħarġa bil-lanċa lejn Ta' Ċenċ għal ftit kumpanija maċ-ċief.

Iċ-ċief huwa tajr ta' baħar li filgħaxija jħobb jinġabar fi gruppi fuq il-baħar ftit bogħod mix-xatt.

Aħna ħa mmorru ftit sa dawk in-naħat biex fil-kwiet ingawduhom ftit.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p6

Intervista ma' Fjura

Data il-Ġimgħa 13 Lulju 2012 Prezz €5 Tibagħtux flus bil-posta (ħlas fil-post).

Merħba *Membri, familji u ħbieb Iktar dettalji meta tibbukkjaw.

Il-Pankrazju

Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf numru 5.

X'jismek?

Jisimni Pankrazju.

Hawn min jafni wkoll bħala Narċis il-Baħar.

Jekk il-baħar jagħmlilkom id-deni, tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il-ħarġa.

Biex tibbukkjaw ċemplu lill-BirdLife fuq 21347644/5 (ħinijiet tax-xogħol).

Ċans għandkom sa 3 Lulju imma tittardjawx għax il-postijiet jinħatfu.

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

Mid-Djarju ta' 2 membri…

Il-Ħadd 6 Mejju 2012.

Jien ili membru fil-BirdLife imma llum mort l-ewwel ħarġa tiegħi magħhom.

Morna r-riserva naturali tal-Għadira, hemmhekk rajt tipi differenti ta' għasafar bħal russett griż, agretti bojod u għasafar oħra.

Kif kont hemm sirt naf bi pjanta jisimha denb il-fenek, u kienet sabiħa.

Ħadt pjaċir ħafna l-ewwel ħarġa ma' Klabb Ħuttaf u nittama l-ħarġiet li jkun hemm ma nitlifhomx għax kienet tant interessanti.

Il-Ħadd 6 Mejju 2012.

Illum mort l-ewwel ħarġa tiegħi ma' Klabb Ħuttaf għar-riserva tal-Għadira.

Bdejna b' mixja madwar ir-riserva u rajna qatgħa rundun u ħawwiefa jtiru.

Wara rajna gamiem tal-kullar, kaċċamendula u buċaqq jistrieħu fuq wajers tad-dawl.

Dħalna fir-riserva u hemmhekk osservajna aktar għasafar mill-qrib u anke bit-trombi.

Rajna russett griż u xi agretti bojod li jżuruna fil-passa.

Waqt li mixjin fil-passaġġ biex immorru ġo kamra fuq wara tar-riserva, rajna l-pjanta tal-ħannewija.

Fost l-għasafar li rajna mill-kamra kien hemm diversi tipi ta' ħuttaf, pispisella ħamra, gallozz u gawwija.

Kemm kienet interessanti din il-ħarga!

Jien qiegħda nistenna bil-ħerqa l-ħarġa li jmiss.

Jien ukoll inżomm djarju, imma sigriet.

F'Il-Ħuttafa 103 konna ġibna fuq l-għaram tar-ramel.

Inti rari jew komuni?

Ma tantx issibni lili, ħijjos.

Għaliex inti daqshekk rari?

Għax l-ambjent tiegħi huwa rari.

Jien ngħix fl-1għaram tar-ramel.

Ikunu munzelli tar-ramel…

Bħal dawk tad-deżert?

Iva, imma jien ngħix fl-għaram li jiffurmaw f'xatt il-baħar.

F'liema żmien tiftaħ il-fjura?

Jien fjura tas-sajf, ħabib.

Tidher fjura sabiħa… Mhux biss sabiħa, imma kbira u tfuħ bħall-ġilju.

U minbarra l-ambjent rari, għandek problemi oħra?

Peress li l-fjuri tiegħi jfuħu, kultant jaqtgħuhomli.

U xi drabi l-karozzi jipparkjaw fuq ir-ramel u jżellġuna ġor-ramel…

X'għarukaża!

X'jismek bl-Ingliż?

Grazzi ħafna u saħħa.

Saħħa lilek, u jekk tkun f'xatt il- baħar u tara lil sħabi, sellili.

1 għaram tar-ramel.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p7

X'differenza bejn naħla u żunżana?

In-naħal is-soltu jkun sufi, iż- żnażan is-soltu ma jkunux.

In-naħal għandu forma ftit smina, iż-żnażan huma iktar tawwalin u spiss ikollhom qaddhom dejjaq.

In-naħal ikollhom saqajhom sufin u ħoxnin, taż-żnażan twal u lixxi.

Naħla tibda bin-N u żunżana biż-Ż!

Kważi kull fejn issib il-fjuri ħa ssib l-insetti.

U fost l-iktar insetti li jixxalaw bil-fjuri huma n-naħal u ż-żnażan.

Ħafna nies jibżgħu min-naħal u ż-żnażan minħabba dik l-imbierka xewka.

Imma jekk ma nfixkluhomx, dawn l-insetti ma jagħmlulna xejn, anzi jkomplu bix-xogħol bieżel tagħhom.

F'Malta għandna mal- 200 speċi ta' naħal u żnażan, u dawn sebgħa minnhom.

Innutaw kemm dawn l-insetti jħobbu l-iswed u isfar.

Fin-natura dawn iż- żewġ kulur flimkien ifissru PERIKLU.

Din twissija lil annimali oħrajn biex iħallu lil dawn l-insetti bi kwiethom.

Agħti kulur lill-istampa.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p8

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom.

Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16)

In-natura sabiħa anke meta ma tkunx fl-aqwa tagħha.

Dawn il-fjuri allavolja nixfin xorta fihom ritratt.

Mhux biss, imma jkollhom iż-żerriegħa, li jiġġennu għalihom għasafar bħall-gardell.

Qaqoċċ tax-Xewk Francesco Tanti (5)

Ħuttafa

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p9

Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura

Skont it-tradizzjoni, fis-sena 105, wieħed Ċiniż

jismu Ts'ai Lun kien qed josserva żunżan tax-xehda jibnu l-bejta tagħhom u innota kif iż-żunżana tgerrem l-injam minn zokk ta' pjanta u tibda tomogħdu sakemm isir qisu pejst.

Imbagħad iż-żunżana tuża saqajha u anke ħalqha stess biex tiċċattja l-pejst.

Meta ġġibu l-ħxuna ta' karta tibda tużah biex tibni l-ħitan tax-xehda tagħha, b'dawk il-ħafna ċelel żgħar.

Minħabba li Ts'ai Lun xogħlu kien li joħloq magni

u invenzjonijiet oħra għall-Imperatur tiegħu Han Ho Ti, dan mill-ewwel beda jħaddem moħħu biex jara kif jista' jimita liż-żnażan.

Ts'ai Lun qabad zkuk tal-bambù, taċ-ċawsla u ftit ċraret, qattagħhom, ħallathom flimkien u xarrabhom qisu kif jagħmel żunżan f'ħalqu.

Meta t-taħlita saret ħaġa waħda, nixxifha, ferrixha fuq tilar u b'hekk ħoloq… il-karta!

Din l-iskoperta tant kienet kbira li ċ-Ċiniżi

żammewha sigrieta għal mijiet ta' snin!

Żewġ żunżaniet qed igerrmu l-injam biex jibdew jomogħduh.

Bl-Ingliż daż-żunżan jgħidulu paper wasp.

mehdijin żnażan Familja jaħdmu u jibnu x-xehda.

Iċ- ċelel bit-tapp ikollhom fihom 1fosdqa ta' żunżana ġdida.

Dehra mill-qrib tax-xehda. tal-karti. iż-żnażan Kos, ivvintaw il-karta miljuni ta' snin qabilna!

1 fosdqa.

Wara li xagħat ta' insett ikun kiber biżżejjed, jingħalaq ġo fosdqa biex imbagħad joħroġ minnha kbir.

Bl-Ingliż jgħidulha pupa.

Grazzi Nixtiequ ngħidu grazzi lill-gazzetta L-OrizzOnt li għal dawn l-aħħar ħames snin kull ġimagħtejn fil- paġni tat-tfal ġabitilna rokna dwar in-natura jisimha… rokna natura!

20699595 Ċemplu fuq dan- numru jekk taraw bini jew żvilupp kontra l-liġi.

Websajt Biex titgħallmu fuq fjuri u siġar Maltin żuru l-websajt www.maltawildplants.com

Ħiħiħiiiii, kemm se jirrabja.

Eluf ta' snin qabel ic- Cinizi, l-Egizzjani kienu ivvintaw tip ta' karta imma kellhom sistema ohra.

Flok ifarrku l-injam u jaghmluh pejst kienu jinsgu strippi rqaq tal-papiru.

Il-papiru huwa tip ta' qasab li jikber mal-gnub tax- xmara Nil.

Jinghad però li qabel ma bdew juzaw il-papiru, l-Egizzjani ghal xi zmien ukoll kienu skoprew u kkupjaw is- sigriet taz-znazan!

Fil-fatt il-kelma paper ġejja minn papyrus

Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

IDEA GĦAS-SAJF Tridu tiffrankaw l-elettriku?

BAJDU L-BEJT ABJAD!

L-abjad jirrifletti mhux biss id-dawl imma anke s-sħana.

Għalhekk djar bil-bejt abjad ikunu iktar friski minn djar bil-bejt skur.

Ara kemm fannijiet u erkondixiners tiffranka!

Stajna sibna karta ftit inqas imtebbgħa, ta!

Nħawi Naturali

Elisabeth Conrad iddur il-Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura.

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p10

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Flimkien, is-siti Natura 2000 jiksu 20% tal- Ewropa.

X'aktarx ħafna minnkom għaddejtu xi darba mill-inħawi tas-Salina, li qiegħed ħdejn il- Kennedy Grove (forsi tiftakru r-riħa mhux tant tfuħ!)

Is-Salina huwa post importanti ħafna

għan-natura f'Malta, tant li llum huwa Natura 2000 Site.

L-ambjent tas-Salina huwa speċjali ħafna, għax fih jiltaqgħu tliet tipi ta' ambjent naturali: l-art, l-ilma ħelu u l-ilma baħar.

Fejn dawn it-tliet ambjenti jiltaqgħu spiss jifforma dak li ngħidulu bur 1salmastru jew bur mielaħ (saltmarsh).

Bwar salmastri ma tantx għandna fil-Gżejjer Maltin, għalhekk post bħas-Salina rridu nibżgħu għalih għax huwa rari.

Jifilħu għall-imluħa

Issa li dieħel is-sajf aħna ngergru bis-sħana, imma l-pjanti li jgħixu fil-bwar salmastri għandhom problemi kbar

Is-Salina qiegħed ħdejn il-Qawra, sewwasew fejn tispiċċa t-triq li minn Baħar iċ-Ċagħaq twasslek San Pawl il-Baħar.

oħrajn.

Per eżempju, minħabba li fis-sajf ma tagħmilx xita, jonqos ħafna l-ilma ħelu, u b'hekk jiżdied l-ammont ta' melħ fl- ilma.

Għalhekk il-pjanti li jgħixu hawnhekk iridu jkunu jifilħu ħafna mluħa.

Mhux biss, imma jridu jkunu wkoll kapaċi jgħixu f'ambjent li jinbidel minn staġun għal ieħor.

Irridu niftakru li ħafna annimali jistgħu jitilqu minn post meta staġun jinbidel u ma jibqax komdu għalihom.

Il-pjanti ma jistgħux imorru x'imkien ieħor, għax imwaħħlin fl-art!

Xi pjanti tipiċi ta' dan l-ambjent jadattaw għall-imluħa għolja u għan-nuqqas ta' xita billi jaħżnu l-ilma ħelu fil-weraq.

Hekk jagħmel per eżempju x-xorbett, li għandu weraq imlaħħmin għax fih isorr l-ilma.

Oħrajn, bħall-almeridja, għandhom weraq żgħir ħafna li jnaqqas it-telf ta' ilma ħelu.

Is-siġra tal- bruk li tikber fl-inħawi tas-Salina terfa' l-melħ fil-weraq, li mbagħad twaqqgħu fix-xitwa, u teħles mill-melħ żejjed b'dal-

X'għedt?

Għandek bżonn lapes?

Il-Ħuttafa 110 • Ġunju 2012 • p11

għelieqi

art mibnija

ta' ħanex wieħed min-numru postijiet ta' importanza naturali magħrufin bħala Natura 2000 Sites.

proġett ta' afforestazzjoni

x a g ħ r a im ħ ar b at

Fir-ritratt jidher parti mill-Kanal tas-Sokkorsu u l-ikbar tliet salini, li qegħdin fuq barra nett.

Fis-Salina nsibu wkoll pjanti oħra adattati sew għal dan l-ambjent u li m'għadhom jinstabu mkien iktar fil-Gżejjer Maltin.

Tnejn minnhom huma l-mellieġ tal-bwar mielħa (Borrer's saltmarsh grass) u s-sikrana tar-ramel.

Fawna speċjali

Is-Salina huwa wkoll ta' interess għall-fawna.

Fil-Kanal tas-Sokkorsu, li jdur mas-salini u li jilqa' fih l-ilma ħelu li jinżel mill-widien ta' Burmarrad, insibu l-bużaqq, l-unika ħuta tal- ilma salmastru li għandna f'Malta.

Is-Salina huwa wkoll post ta' interess storiku għax kienu bnewh il-Kavallieri ta' San Ġwann biex jipproduċu l-melħ.

Dari kien wieħed mill-posijiet ewlenin għall- produzzjoni tal-melħ f'Malta.

Is-Salina huwa wkoll post eċċellenti għall-għasafar tax- xtut, bħat-tertuxa (ara paġna 5) u l-fras-servjent, li jieqfu hemmhekk waqt il-passa biex jieklu u jistrieħu; is-Salina huwa fil-fatt 2santwarju tal-għasafar.

F'dan il-post kienet instabet l-ewwel bejta f'Malta tal-bufula tal-qasab fl-1977, u f'xi snin għadha tbejjet hemm.

Fis-Salina hemm ukoll fawna li ma ssibhiex f'postijiet oħra, bħal tip ta' insett jgħidulu mqass tax-xtut, jew li mhumiex komuni, bħal tip ta' gamblu jgħidulu 3amfipodu tas-salmastru.

Amfipodu x'jaħbat?

Ejja ħa nispjegalek!

Ilma li jkollu mħallat fih l-ilma baħar, is-soltu fejn wied jiftaħ fuq il-baħar 2santwarju tal-għasafar.

Post fejn l-għasafar huma mħarsin minn kull tfixkil, kaċċa, insib, eċċ. Per eżempju l-Buskett, l-Għadira, Is-Simar, Ta' Ċenċ, Kemmuna, eċċ. 3amfipodu tas-salmastru.

L-isem xjentifiku tiegħu huwa Gammarus aequicauda.

Bużaqq Mediterranean Killifish Aphanius fasciatus

Il-bużaqq hija l-ħuta nazzjonali ta' Malta.