Il-Ħuttafa

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħuttaf . . .

Xi żmien stramb qed ngħixu fih bħalissa hux!

Toroq baħħ u ajruplani xejn.

Skejjel, ħwienet, ristoranti, knejjes u lukandi magħluqin.

Ħafna nies magħluqin fi djarhom, jaħdmu u jitgħallmu onlajn.

Żmien diffiċli, speċjalment għal min jista' jitlef xogħlu.

Imma ma' marda serja li tittieħed ma tiċċajtax.

Żewġ miljuni infettati, eluf mejtin.

Irridu noqogħdu attenti ħalli ma tkomplix tinfirex.

f'Malta naqas b'70%). kollha (anke Naqas ukoll l-istorbju (noise pollution) mill-magni u l-ġettijiet, u naqas id-dardir tal-ilma miż-żjut u l-iskrejjen tal-vapuri.

U sintendi naqas l-użu (u l-ħela) taż- żejt, tal-petrol, tal-gass u tal-faħam.

L-arja ċċarat, qed naraw

iktar kwiekeb bil-lejl u qed nisimgħu l-għana tal-għasafar u ż-żanżin tal-insetti.

Anke d-dniefel qed jidħlu jistadu fil-bajjiet u l-portijiet.

Imma waqt li aħna qegħdin fuq slow motion nistennew il-periklu jgħaddi… in- natura qed tixxala!

Sewwa jgħidu li mingħajr in-natura l-bniedem jisparixxi, imma mingħajr il-bniedem in-natura tieħu r-ruħ!

B'inqas karozzi, vapuri u ajruplani, it-tniġġis tal-arja naqas madwar id-dinja

Għal dawn il-ftit xhur il-bniedem waqaf jitħanżer u jaħli r-riżorsi tad-dinja bl-addoċċ.

Imma la tgħaddi l-biża' x'ħa jiġri?

Hemm xi ċans li minn dil-problema ħadna tagħlima?

affarijiet m'għandniex vera bżonnhom.

Tgħallimna napprezzaw kemm hu sabiħ il-kwiet kultant?

Jew għandna ġenn biex nerġgħu u nħammġu d-dinja, u nixtru affarijiet bla bżonn? li Naf

Imma intom il-membri ta' Klabb Ħuttaf għadkom qed tikbru.

Għadkom qed tiffurmaw id- drawwiet tagħkom.

l-kbar diffiċli

Għadkom fil-ħin biex titgħallmu tħallu n-natura

tgħixu bla ma barra.

Victor Falzon L-Editur

Gallozz Iswed Moorhen Gallinula chloropus Il-Gallozz Iswed huwa wieħed mill-ftit għasafar li jbejtu f'Malta.

Iħobb bwar u għadajjar b'ħaxix twil u folt fejn jista' jistaħba u jaħbi l-bejta.

B'xorti ħażina ħafna kaċċaturi joqtlu l-glalez kull fejn jarawhom.

Imnalla jeżistu postijiet protetti bħar-riservi naturali tal-BirdLife, fejn dawn l-għasafar jistgħu jgħixu bla ma jfixkilhom ħadd.

Ritratt ta' Charles Galea Bonavia

Bagħdan Aħmar (Marsh Harrier) jissaqqar fuq is-siġar f'Foresta 2000.

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura X'tieħu n-natura mis-siġar?

X'inhu jagħmel?

Amy's Diary Dubbien Dakkar Iż-Żumbrell Il-Merill X'hemm għall-ikel?

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, April 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org.

aħbarijiet

Il-pespus Nor veġiż

Waqt li kienu qed jirringjaw fuq Kemmuna fit-18 ta' Ottubru 2019 studjużi tal-BirdLife qabdu pespus li kellu diġà ċurkett fuq siequ.

Iċ-ċurkett kellu indirizz ta' ċentru tar-ringing fin-Norveġja.

Ir-ringers kitbu lil dan iċ-ċentru u saru jafu li dak il-pespus kien ġie rringjat xahrejn qabel f'Pasvik Nature Reserve fin-naħa ta' fuq tal-pajjiż, viċin il-fruntiera mar-Russja.

Jiġifieri biex ġie Malta dal-pespus għamel vjaġġ ta' mill-inqas 3800km!

Bilkemm temmen li għasfur tant żgħir kapaċi jagħmel vjaġġi daqshekk twal.

Il-pespus (meadow pipit) huwa għasfur tal-passa, u ħafna psiepes jiġi minn diversi nħawi tal-Ewropa u jgħaddu x-xitwa magħna.

U wara li tgħaddi x-xitwa… jerġgħu lura f'arthom!

Il-linja fuq il-mappa hija diretta imma l-għasfur ikun fil-fatt ħa rotta ħafna iktar fit-tul.

Grazzi lil Nicholas Galea tat-tagħrif

Nifs ġdid għal Qalet Marku?

Qalet Marku hija ras art ħierġa fuq il-baħar f'Baħar iċ-Ċagħaq.

Bini fuqha m'hemmx ħlief torri tas-Seklu 17.

Mill-bqija blat baxx xagħri, mikxuf għar-raxx tal-baħar u l-qilla tal-grigal.

Minkejja dan, qalb il-blat jikbru ħafna pjanti baxxi tipiċi tax-xatt.

Ġenna tal-art żgħira?

Mhux eżatt!

B'xorti ħażina l-bniedem ilu ħafna

snin ikisser u jħammrġ f'dal-post.

Pjanti mqaċċtin, kampijiet illegali (sintendi bla toilets!), karavans, fdalijiet ta' baribikjus, ħġieġ, terrapien u skart tal-bini, laned imsaddin, plastik ta' kull xorta.

Miżbla sħiħa!

Issa l-Ministeru tal-Ambjent għalaq id-daħla għall-karozzi, u smajna li dan sar biex għal sena sħiħa l-post jingħata tindifa kbira u l-kura meħtieħa… ħalli Qalet Marku jingħata lura lin-natura!

Ma tantx nisimgħu aħbarijiet sbieħ għall-ambjent naturali, għalhekk din kienet sorpriża sabiħa.

Bi ftit attenzjoni u mħabba, Qalet Marku jista' jerġa' jsir ġenna tal-art għan-natura.

Il-proġett ħa jkun f'idejn l-għaqdiet ambjentali Get Trashed Malta u

Nawgurawlhom suċċess.

Jidher kbir mhux ħażin.

15 ettaru, qisu daqs 20 grawnd tal-futbol.

Il-qtil tal-għasafar mhux bżonn!

Minkejja l-COVID-19, u minkejja t-twissijiet kuljum mit-tobba biex ma noħorġux minn djarna bla bżonn… l-istaġun tal-kaċċa nfetaħ xorta!

joħorġu

Sal-aħħar

ta' April joqtlu

il-kaċċaturi l-għasafar. jistgħu Hekk, għall-pjaċir!

Jaqaw il-qtil tal- għasafar għall-gost huwa xi bżonn?

Il-kaċċaturi suppost li jisparaw fuq summien biss, imma l-BirdLife kuljum qed jidħlulha għasafar feruti protetti, fosthom arpa (osprey), spanjulett (kestrel) u daqquqa tat-toppu (hoopoe).

Dan juri li ħafna kaċċaturi jiksru l-liġi.

Il-BirdLife ilha ħafna snin titħabat biex

il-kaċċa fir-rebbiegħa tinqata'.

Din l-arpa nstabet f'Marzu 2020 feruta b'tiri ta' senter f'Għawdex.

Ma ġibniex ir-ritratt kollu għax tal-biki!

Ġnien għan-Natura

Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek

Meta tħawwel siġra tkun qed toħloq żewġ affarijiet: ħajja fis-siġra u ħajja madwarha.

Siġra hija kalamita għall-ħajja, kif jixhdu l-ħafna għasafar żgħar tal- passa li jieqfu f'dawk il-ġonna li jkollhom is-siġar.

Anke siġra waħda f'kull ġnien żgħir ġo raħal taf toħloq 'bosk' imfittex mill-għasafar tal-passa.

Jekk għandek spazju għal iktar minn siġra waħda, ħallat siġar li jħaddru s-sena kollha (evergreen) ma' siġar li joħorfu (deciduous).

B'hekk tinħass

iktar il-bidla fl-istaġuni u jkollok tiżwiqa ta' dawl u dell li jvarja minn xahar għal ieħor.

Aħseb biex tħalli dejjem roqgħa bla dell għall-fjuri li jħobbu x-xemx.

X'se nħawwel?

Larinġa

Is-siġra tal-larinġ ideali jekk għandek post għal siġra waħda biss u trid tolqot kemm tiflaħ vantaġġi.

Mhix siġra kbira, għandha weraq ċar, għalhekk ma ddallamlekx il-ġnien.

Il-larinġa ġġiblek ħafna tipi ta' insetti – speċjalment naħal tal-għasel fiż-żmien li tkun bil-fjuri – fosthom insetti rqaq bħal aphids.

Tiġbed ukoll insetti li jieklu insetti oħrajn, bħan- nannakola.

Il-larinġa popolari ma' ħafna għasafar, bħal buful, vjolini u għasafar tal-bejt.

U sintendi tagħmel il-frott!

Siġra ta' Ġuda

Bħala siġra ħorfija nissuġġerixxi Ta' Ġuda.

Meta twaqqa' l-weraq fix-xitwa jidħollok iktar dawl fil-ġnien u meta f'Marzu joħorġu l-fjuri roża (qabel il- weraq) toħloq spettaklu u tiġbed l-insetti.

Hemm tip ta' naħla (jgħidulha mqass tal-weraq) li ġieli taqta' ċrieki żgħar mill-weraq ta' dis- siġra, u f'tubu biex tibni l-bejta bihom.

Għandha bżonn

Post fix-xemx Kenn mir-riħ qawwi Tissaqqa fi żmien in-nixfa

Għandha bżonn

Post fix-xemx Tissaqqa l-ewwel ftit snin

Ċipressa

Jekk trid siġra twila u folta, ħawwel Ċipressa.

Tista' tbejjitlek fiha l-bufula sewda, forsi xi żanżarell tat-tikek!

Fix- xitwa, il-weraq folt jaf iħajjar xi kapinera biex torqod fiha filgħaxija.

U għasafar żgħar tal-passa jistkennu fiha wkoll.

Għandha bżonn

Post fix-xemx Tissaqqa l-ewwel ftit snin Kenn mir-riħ qawwi

Żanżarell tat-Tikek Spotted Flycatcher

Mqass tas-Siġar Leaf-cutter Bee

X'tieħu n-natura mis-siġra?

il-weraq Jagħmel l-ossiġnu, inaddaf l-arja, jiġbed ħafna insetti li jixorbu l-meraq tal-weraq, bħall-aphids.

Ħafna minn dawn l-insetti jittieklu mill- għasafar, anke miż-żnażan li jaqbdu dud u insetti żgħar biex jitimgħuhom lill-frieħ tagħhom.

Is-sugu żejjed li jarmu xi insetti saħansitra jixorbuh in- naħal.

Weraq folt jagħti kenn lill-għasafar mix-xita u mix-xemx, u joħloq ħabitat biex għasafar ibejtu fih.

il-weraq imwaqqa' Meta taqa' werqa tibda titmermer u l-kimika tal-ħamrija tinbidel.

Il-weraq ta' xi siġar bħall-ħarrub jagħmel terriċċju (kompost) eċċellenti.

iz-zokk Annimali bħal brimb, nemel u wiża' jużaw iz- zkuk u l-friegħi tas-siġra biex jikkaċċjaw l-ikel.

Dan jgħin biex jinżamm il-bilanċ tal-insetti li jkun hemm fis-siġra.

il-firxa Il-firxa tal-weraq tagħmel roqgħa dellija fl-art taħt is- siġra.

Dan jifforma ħabitat b'temperatura iktar baxxa u art iktar umda – ambjent tajjeb għal pjanti li jħobbu d-dell (u anke ħafna faqqiegħ) jew għal mixtla protetta mill-qilla tax-xemx.

X'inhu jagħmel?

X'inhu jagħmel dal-farfett jittawwal minn taħt werqa?

Qed jistaħba?

Qed jistrieħ?

Qed jistkenn mix-xemx?

Dieħel jorqod?

Xejn minn dan!

Din farfett tal-kaboċċi mara, u qiegħda

mperrċa mal-werqa għax hemm taħt qiegħda tbid!

Il-friefet joqogħdu attenti ħafna fuq liema pjanti jbidu għax ix-xagħat tagħhom ma jikolx kull tip ta' weraq.

Il- weraq fir-ritratt huwa ta' pjanta li nsejħulha nasturzjum, waħda mill-ispeċi favoriti tal-farfett tal-kaboċċi.

Meta l-bajd ifaqqas ix-xagħat jibda jiekol il-weraq li jkun fuqu.

Meta jikber biżżejjed jagħmel il-fosdqa u wara xi żmien mill-fosdqa joħroġ il-farfett lest.

Xagħat x'inhu?

Ix-xagħat huwa d-dudu tal- farfett, dak li bl-Ingliż ngħidulu caterpillar.

Il-bajd tal-farfett tal-kaboċċi jkun qisu ross żgħir isfar.

Waww bro x'int kamuflaxx illum!

L-istess farfett min- naħa l-oħra tal-werqa.

Issa jidher sew x'inhi tagħmel Madame Butterfly!

Dubbien

Meta nsemmu d-dubbien naħsbu f'dak l-insett żgħir li jidħlilna d-dar u joqgħod idur magħna u jinżlilna fuq l-ikel.

U ngħajtu: "Uff kemm hu fitt id-dubbien!"

Dik hija d-dubbiena tad-djar, imma dik speċi waħda biss fost xi miljun speċi oħrajn ta' dubbien!

Dubbiena fuq lelluxa

Ħa fna speċ i ta ' dubb ien ma jfi t txux l - ike l tagħna imma jfi t txu l - f ju r i .

Bħan - naħa l u l - f r ie fe t , ħa fna dubb ien j ix rob in -nek ta r u j ieko l i l - po l in .

Dubbiena fuq lelluxa

Dubbiena fuq ċistu roża

U bħan-naħal u l-friefet ħafna dubbien idakkar il- fjuri li jinżel fuqhom.

Mingħajr id- dakra l-pjanta ma tagħmilx żerriegħa.

Mela anke d-dubbien jixraqlu li nuruh rispett!

Dubbiena fuq is-sagħtar

Dubbien fuq suffejra kbira

Dubbiena fuq tfiefa

Dubbiena fuq it-tengħud

Dubbiena fuq il-ferla

Fl-aħħar!

Dubbiena fuq il-ġarġir isfar

Dubbiena fuq lelluxa

Dubbiena fuq widnet il-baħar

Id-dubbien f'dawn ir-ritratti huma kważi kollha speċi differenti.

U bħalhom għandna ħafna oħrajn.

Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fl-inħawi ta' San Blas (Malta)

Il-Ħuttafa 157 April 2020 • p11

X'hemm għall-ikel?

Aqta' x'inhu l-ikel tal-annimali fuq ix-xellug billi tirranġa l-kliem imgerfex, imbagħad qabbel il-kliem mal-istampi fuq il-lemin

malvizz

ħuttafa

sunħafa

qanfud

ubwiengħar

ħabjari

ruġnied

atruġ

ħexna

għerrieża

ħixxa

Għasafar li jbejtu f'Malta

Munqar tipiku ta' seqer: b'saħħtu, milwi ganċ u jaqta' daqs sikkina – għodda perfetta biex iqatta' l-laħam tal-priża.

Ibejtu f'artna

il-bies

Par għajnejn kbar li jistgħu t-tnejn iħarsu 'l quddiem għal vista eċċellenti.

L-isfumar kafellatte juri li dan il-bies huwa ferħ.

Fl-adulti jkun abjad, kif jidher hawn

Ir-rix tad-dahar jagħti ftit fil-kannella.

La jsir adult ir-rix ikun blu skur.

Il-piż ivarja daqshekk għax il- mara tkun ikbar u itqal mir-raġel.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Isem xjentifiku Falco peregrinus Isem bl-Ingliż Peregrine Falcon Daqs 38–51ċm Medda 89–113ċm Piż 400–1500g Ikel Għasafar Ħabitat Sisien mal- baħar Status Rari, xi par jew tnejn ibejtu kull sena.

Jidher ukoll fil-passa.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Id-daqs proprju ta' bajda tal-bies

Il-bies magħmul għall-ħeffa, bi ġwinħajh twal ġejjin għall- ponta u ġisem 1erodinamiku.

F'dar-ritratt il-bies qed itir mingħajr għaġla partikulari.

…jagħlaq ġwinħajh…

…u jsir missila!

Fi żmien il-Kavallieri l-bies tant kien komuni f'Malta li kull sena kien jingħata par bisien lir-Re ta' Spanja.

Minħabba f'hekk il-bies hemm min għadu jsejjaħlu The Maltese Falcon.

km fis-siegħa

Il-bies għandu par strixxi suwed niżlin ma' ħaddejh donnhom mustaċċi!

L-isqra li jgħaddu minn Malta tista' tgħid kollha għandhom xi ftit jew wisq "mustaċċi" bħal dawn.

Tal-bies jispikkaw sew, anke meta jkun qed itir.

Sintendi trid tromba biex tarah sew!

Il-bies ibejjet f'ħofor u xquq mal- uċuh weqfin tas-sisien.

Is-sisiem ta' Malta kważi kollha jagħtu fuq il-baħar.

Fir-ritratt jidher l-ambjent ideali fejn ibejjet il-bies, u tidher ukoll bejta.

Forma li tnaqqas ir-reżistenza tar-riħ (bl-Ingiż aerodynamic jew streamlined) 2borka.

Papra selvaġġa 3tudun.

Ħamiema selvaġġa


Il-Ħuttafa

Mejju – Ġunju 2020

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħuttaf . . .

Hawn nies jaħsbu li d-dinja teżisti

L-iskuża li ġab kienet li "ma jħallux

għalihom biss!

Ftit ilu fuq Facebook xi ħadd tella' dawn iż-żewġ ritratti ta' bejta ta' bufula sewda li kellu fil-ġnien jew fl-għalqa.

L-ewwelnett għenba tibda bl-għ.

It-tieni nett oqtol għalfejn?

Mela nesa kemm eluf ta' xgħat u ħanfus jiekol il-buful?

Mela ma jafx li dawn l-għasafar jeħilsuh mid-dud li aktarx jikollu l-weraq tal-ħxejjex li jkabbar fl-għalqa?

Anke dawk il-frieħ fil-bejta minn jaf kemm mijiet ta' caterpillars temgħuhom il-ġenituri tagħhom sa ma kibru.

Caterpillar mhux aħjar f'żaqq ta' għasfur milli jgerrimlek il-weraq tal- kaboċċi, Sur Għaref?

Il-bufula sewda u ħafna għasafar oħrajn jagħtu servizz b'xejn ta' pest control.

U min għandu l-għelieqi jagħmel tajjeb japprezza din il-ħaġa, u mhux iqajjem paniku għax isib għenba mnaqqra!

In-natura dejjem tipprova tgħallimna

kif inżommu bilanċ.

Imma min hu żaqqieq ma jafx x'inhu bilanċ għax irid kollox għalih.

Kif taraw mill-istampa tal-kumment, kien hemm ħafna li rrabjaw b'li qal (u tawh tweġiba

xierqa).

X'effett kellhom ma nafx, nispera tgħallem.

U nispera li tgħallem ukoll kif tispelli għenba.

Victor Falzon L-Editur

Ir-ritratti tellagħhom biex jaqsam il-ferħ li ħass kull darba li jittawwal u jara l-frieħ jikbru.

Fil-kummenti kulħadd qabel miegħu u kulħadd iggustahom dawk il-flieles.

Ħlief wieħed għaref li kiteb hekk:

Ma nafx xi trid tkun biex tħajjar lin-

nies jeqirdu bejta ta' bufula!

Gremxula Maltese Wall Lizard Podarcis filfolensis Il-Gremxula hija waħda mid-disa' rettili tal-art li għandna Malta.

Għadek taraha komuni fil-ġonna tad-djar, imma mill- kampanja qiegħda tonqos.

Il-gremxula hija endemika għal pajjiżna u ma ssibha mkien iktar fid-dinja.

Bħar-rettili l-oħrajn, hija mħarsa bil-liġi.

Jekk għandek ġardina bil-gremxul, oħroġlu biċċa tadama u forsi jidra jiekol minn idejk!

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p2

Żanżarell tat-Tikek (Spotted Flycatcher) qed jistenna tgħaddilu dubbiena!

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Ġnien għan-Natura X'qed jagħmlu?

Indiġenu jew endemiku?

Dolphins Smiley and Grumpy Dinja Waħda Live Il-Monakella Imperjali Amy's diary Fishy quiz Il-Bufula tal-Qasab Widnet il-Baħar Il-baħar tagħhom… Il-Miżieb u l-Aħrax

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ġunju 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org.

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p3

aħbarijiet

Tliet siti Natura 2000 ġodda

Siti Natura 2000 huma biċċiet

art jew baħar li fihom in-natura tkun imħarsa minn żvilupp bl- addoċċ.

F'Malta għandna 48 minnhom, 34 fuq l-art u 14 fil- baħar.

U issa s-siti ta' fuq l-art ser jiżdiedu bi tliet inħawi ġodda.

Dawn huma Wied Ħas-Saptan (ħdejn Marsaxlokk), Wied il- Mielaħ (f'Għawdex) u Tal-Wej (ħdejn il-Mosta).

Kumbinazzjoni dwar Tal-Wej ktibna m'ilux f'Il-Ħuttafa.

Tabilħaqq post li jixraqlu ħarsien għan-natura u l-istorja tiegħu.

Wied il-Mielaħ huwa wied fond b'ħafna xagħri madwaru (u tieqa fil-blat), u Wied Ħas-Saptan jista' jkun ġenna tal-art għan-natura jekk jingħata l-kura li ħaqqu.

Iktar 'il quddiem ngħidulkom iktar dwar dawn is-siti ġodda protetti.

Il-fekruna terġa' tbejjet!

fl-2018, ara Il-Ħuttafa 111 u 147) u darba fir-Ramla tal-Mixquqa fl-2016 (ara Il-Ħuttafa 135).

F'Għawdex kien ilu xi 70 sena ma titla' fekruna l-art.

Għalhekk is-sbejħa li biedet fir-Ramla tatna pjaċir doppju, mhux biss għax żanżnet ramla oħra, imma wkoll għax ma setgħetx tagħżel xatt aħjar.

Ir-Ramla l-Ħamra hija l-ikbar

ramla li għandna fil-Gżejjer Maltin.

Barra minn hekk hija sit Natura 2000, jiġifieri protetta minn żviluppi bħal lukandi u bini ieħor.

Insomma għamlet għażla għaqlija l-fekruna!

Issa nittamaw li kollox imur

b'wiċċ il-ġid, u li f'Il-Ħuttafa li jmiss inħabbru kemm faqqsu fkejruni u kemm ġrew lejn il-baħar :) .

Il-fekruna tal-baħar reġgħet biedet fuq ramla Maltija… anzi biex inkunu iktar preċiżi ramla Għawdxija.

Fid-29 Mejju, għall-ħabta tal- 10pm, xi nies li kienu r-Ramla l-Ħamra raw fekruna tal-baħar (loggerhead turtle Caretta caretta) tielgħa l-art, tħaffer fir-ramel, tbid partita bajd, tgħattihom u terġa' lura fil-baħar.

B'xorti tajba dawk li rawha kellhom id-diċenza ma jfixkluhiex.

F'dawn l-aħħar snin il-fekruna tal-

baħar biedet tliet darbiet f'pajjiżna – darbtejn fil-Ġnejna (fl-2012 u

Jekk tixtieq tgħin fl-għassa tal- bejta ibgħat imejl lil turtle.ramla@gmail.com

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p4

Ġnien għan-Natura

Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek

Biex niġbdu n-natura lejn il-ġnien tagħna tajjeb niftakru li annimali differenti jħobbu affarijiet differenti.

Iktar ma jkollna varjetà iktar ħa tkun b'saħħitha n-nisġa tal-ikel fil-ġnien.

Għalhekk idea tajba li noħolqu ftit ħabitati differenti.

Hawnhekk se nħarsu lejn tnejn minnhom: il-ġebel u z-zkuk.

Gorboġ ġebel

Sib post li jara x-xemx filgħodu u oħloq gorboġ żgħir ġebel.

Ġebel tal-gagazza ideali għax jidher sabiħ, imma qis li ma tiħux mix-xagħri jew mill-ħitan tas-sejjieħ.

Min jagħmel ġnien għan-natura ma jħottx ħabitati fis-selvaġġ.

F'ħafna trejqiet fil-kampanja ssib ġebel mormi u faċli ssib xi erba' jogħġbuk.

Oħloq munzell żgħir bil-ġebel fuq il-ħamrija fejn jara x-xemx.

Issa l-gremxul jibda' jużah biex jixxemmex fuqu.

Minn hawn fuq, il-gremxul jieħu gost jgħasses it- territorju tiegħu u spiss tarahom ikeċċu lil xulxin.

Jekk il-ġebel jisħon wisq, il-gremxul jitlaq għal ġod-dell jew jibda jfittex l-ikel.

Ftit mill-ġebel agħmilhom ċatti fuq il-ħamrija fid-dell, jekk jista' jkun ma' ħajt.

Binhar jistkennu taħthom ħafna annimali bħall-ħnieżer l-art u ħniex tal-indewwa, annimali li l-fdalijiet tal-ikel tagħhom huwa sustanza għall-ħamrija.

Peress li dawn joħorġu bil-lejl għandhom bżonn post umdu fejn joqogħdu binhar.

Biż-żmien tibda ssib ukoll predaturi bħax-xini, l-imqass u diversi brimb.

Ojj int m'intix mill- familja tagħna.

U ejja guys ħalluni nilgħab magħkom.

Jekk tkun żbart siġra jew arbuxxell li għandhom zkuk nixfin, tista' tagħmel munzelli bihom.

Varja l-postijiet: ftit fix-xemx, ftit fid-dell u ftit nofs u nofs ħalli jkollok ħabitati għal annimali differenti.

Munzell hekk huwa tajjeb għal varjetà ta' annimali għaliex dawn jistgħu jistaħbew taħthom, ibidu fihom u anke jikkaċċjaw fihom.

Ix-xaħmet l-art iħobbhom ħafna l-munzelli biz-zkuk.

Ħafna insetti wkoll jorqdu qalb zkuk nixfin fid-dell, bħall-baħrijiet.

Dawn imbagħad jagħmlu festa minnhom il-wiża'.

Zkuk irqaq iħobbhom ukoll in- naħal tal-ġonna, li binhar idakkrulek il-fjuri fil-ġnien u filgħaxija jsibu zokk u jorqdu mqabbdin miegħu.

Kumbinazzjoni hawn ritratt tagħhom f'paġna 5

Lili tuni munzell zkuk u ma jkun jonqosni xejn!

Insomma, u xi erba' dubbiniet…

u biċċa tadama

… u nuċċali tax-xemx!

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p5

X'qed jagħmlu?

Għall-ewwel taħsibhom naħal fuq il-fjuri.

Imma jekk inħarsu sew naraw li dawn l-erba' naħliet mhux fuq il-fjuri qegħdin imma donnhom qed jigdmu z-zokk tal-pjanta!

Mhux biss, imma saqajhom lanqas biss qed imissu z-zokk, anzi qegħdin marsusin ma' ġisimhom.

X'qed jiġri?

Xejn ta' barra minn hawn!

Dawk l-erba' naħliet … reqdin!

Mur ġib lili norqod hekk!

Dan mhux naħal tal- għasel imma naħal tal-ġonna (white-banded digger bee, Amegilla quadrifasciata)

Indiġenu jew endemiku ?

Kemm hawn min iħawwadhom daż-żewġ kelmiet!

Le, int indiġest.

Tgħid jien indiġenu?

Indiġenu (indigenous or native) Speċi indiġena tfisser speċi li dejjem kienet teżisti f'dak il- post, fi kliem ieħor ma jkunx daħħalha l-bniedem minn post ieħor.

Għalhekk pereżempju s-siġra tal-ballut hija indiġena għal pajjiżna għax meta wasal il-bniedem Malta kienet diġà hawn tikber selvaġġ.

U bħalma hija indiġena f'Malta l-balluta hija wkoll indiġena f'ħafna nħawi oħra tal-Mediterran.

Mill- banda l-oħra l-bajtar tax-xewk pereżempju mhux indiġenu għal Malta għax inġab mill-Amerka u tħawwel hawn.

Meta speċi tinġab minn art oħra tissejjaħ aljena jew eżotika.

Endemiku (endemic) Speċi endemika tkun speċi li tinstab f'post wieħed u mkien iktar fid-dinja.

Il-kiwi endemiku għal New Zealand għax hemm biss jinstab.

Il-gremxula tagħna hija endemika għal Malta għax ma ssibha mkien iktar fid-dinja.

L-istess widnet il-baħar, is-sempreviva t'Għawdex u l-musbieħ il-lejl.

Imbagħad hemm speċi li jkollhom razez endemiċi.

Pereżempju l-qabru tagħna huwa l-istess qabru tal-Italja, imma tagħna jkollu xi differenzi żgħar li ma ssibhom imkien iktar.

Għalhekk il-qabru huwa razza endemika għal Malta.

Farfett wieħed… 18-il isem!

Il-farfett tal-bużbież huwa wieħed mill-ikbar u l-isbaħ friefet ta' Malta.

Tant jispikka li ħafna nies mhux biss rawh imma anke tawh isem.

Min semmieh hekk u min semmieh hekk, tant li llum dal-farfett għandu mill-inqas 18-il isem differenti…

Farfett tal-Bużbież Kavallier

Ir-Re

Farfett tal-Fjuri

Farfett tar-Rummien

Farfett tal-Madonna Farfett tal-Fejġel A j k l a

Farfett tal-Lira

Ħajr lill-Kunsill Nazzjonali tal-Malti għal uħud mill-ismijiet

U intom x'issejħulu?

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p6

Waħda Live •

Waħda Live •

Dinja Waħda Live • Dinja Waħ

Ritratt ta' Aron Tanti – meħud fix-xatt ta' Marsaskala

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p10

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p11

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p12

il-bufula tal-qasab

Kollox bil-moħbi!

Ras misluta ġejja għall- ponta hija tipika ta' dan il-grupp ta' buful.

Iċ-ċurkett f'siequ juri li dan l-għasfur ġie rringjat minn studjużi tal-BirdLife.

Dan isir biex nitgħallmu iktar dwaru ħalli nkunu nistgħu ngħinuh aħjar.

Isem xjentifiku Acrocephalus scirpaceus Isem bl-Ingliż Reed Warbler Daqs 12.5–14ċm Piż 12g Ikel Insetti u dud Ħabitat Meded bil- qasab ħdejn l-ilma Status Komuni fil-passa, ftit pari jbejtu

Munqar fin juri li dan l-għasfur jiekol insetti żgħar

Swaba' twal u rqaq biex jaħfnu sew il-qasab anke meta jbandalhom ir-riħ

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p13

Id-daqs proprju ta' bajda ta' bufula tal-qasab

Il-bufula tal-qasab tbid minn tlieta sa erba' bajdiet.

Il-bufula qed iżżoqq tliet frieħ imġewħin!

Minkejja isimha, il-bufula tal-qasab spiss tbejjet fis-siġar tal-bruk (tamarisk), kif jidher f'dar-ritratt meħud Is-Simar.

Basta tkun qrib l-ilma u xi medda qasab.

L-istess bejta tar-ritratt ta' fuq, xi tliet ġimgħat wara.

Il-frieħ kibru ġmielhom u ftit ġranet oħra jħallu l-bejta u jitgħallmu jtiru.

Ir-riserva naturali tas- Simar hija l-uniku post f'Malta fejn il-bufula tal-qasab nafu li tbejjet regolari, għalkemm xorta f'numri żgħar.

Post ieħor fejn il-bufula tal-qasab ġieli bejtet huwa s-Salina.

Il- BirdLife qed tkabbar l-ambjent naturali f'din ir-riserva ġdida, biex tħajjar dan l-għasfur jibda jbejjet regolari hemm ukoll.

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p14

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p15

Granċ tal- Bebbuxu

Il-bahar taghhom

Budakkra Żebbuġija

Budakkra Rasha Sewda

Sultan iċ-Ċawl Apogon imberbis

Ċerna

iktar milli taghna!

Qed nagħtukom ukoll l-isem xjentifiku ta' dawn l-annimali biex jekk tridu tfittxu fuqhom onlajn.

Meta tiġu tgħumu ftakru li l-baħar huwa d-dar tagħna.

Merħba bikom biex tgawduh imma jekk jogħġobkom iġġibuhx miżbla.

Grazzi.

Il-Ħuttafa 158 • Ġunju 2020 • p16

Il-Miżieb u l-Aħrax Msaġar ta' kulħadd

L-imsaġar tal-Aħrax u tal-Miżieb huma l-ikbar irqajja' siġar f'Malta – bejniethom xi erba' darbiet ikbar mill-Buskett.

Dawn l-imsaġar qegħdin fuq art publika u s-siġar tħawlu kollha bi flus publiċi.

Biex igawdihom kulħadd.

Għal dejjem.

Għalhekk inkwetajna meta ftit ilu smajna bil- ħsieb li dawn l-imsaġar jingħataw lill-kaċċaturi biex jieħdu ħsiebhom huma!

Kull sena fil-Miżieb u l-Aħrax il-kaċċaturi joqtlu ħafna għasafar protetti.

Dan nafuh għax il-BirdLife tibgħat nies biex jaraw x'qed jiġri.

Jekk l-imsaġar jiħduhom il-kaċċaturi, dawn ma jħallu lil ħadd jidħol ħliefhom stess.

Ara kemm iktar massakri jsiru.

Għax sintendi ma jkun hemm ħadd jarahom.

Għalhekk flimkien ma' 60 għaqda oħra l-BirdLife

iltaqgħet mal-Prim Ministru ftit ġimgħat ilu.

Huwa wiegħed li dawn l-artijiet ħa jibqgħu miftuħin għall- publiku s-sena kollha.

L-Aħrax


Ħej Ħuttaf!

Kemm tgħidu li hu t-total ta' speċi ta' għasafar li s'issa dehru f'Malta?

Mija u ħamsin?

Le ta, sew iktar minn hekk…

Tliet mija u disgħin, l-aħwa!

Jien niskanta kif f'did-daqsxejn ta' gżira,

fgata bin-nies u bil-bini, jista' jkun li jkollna lista daqshekk twila.

S'intendi, ħafna mill-għasafar fil-lista huma rari immens.

Hemm minnhom dehru darba biss, jew rawhom l-aħħar xi mitt sena ilu!

Għalhekk l-ebda berdwoċer - lanqas l-iktar wieħed akkanit li joħroġ berdwoċing kuljum - m'għadu rahom kollha dawn l-għasafar f'Malta.

U tiskanta, kważi kull sena nżidu xi għasfur ġdid.

Daqqa jkun għasfur

żgħir, u daqqa jitfaċċa wieħed spettakolari, bħalma deher dan l-aħħar (araw p3).

Iktar għasafar, iktar varjetà ta' ħajja: biodiversità.

U la qed insemmu l-biodiversità, hawn ftit ħowmwerk għal darb'oħra:

Jekk għandkom ġnien, żidu l-biodiversità fih billi tarmaw vaska.

Xejn enormi: trej tal-plastik biżżejjed.

Idfnu t-trej fil-ħamrija sax-xifer, jekk ftit fid-dell aħjar.

Poġġu xi żewġ ġebliet fih u mlewh bl-ilma (tal-bir jekk għandkom).

Jekk iżżidu flixkun kif hemm fl-istampa, l-ilma jdum iktar biex jinxef, basta l-ilma tal-flixkun iżżiduh kultant.

F'dik il-vaska jistgħu jinżlulkom l-għasafar jixorbu u jinħaslu (araw p7), żnażan jiskejzjaw fuq il-wiċċ, forsi xi gremxula tbill griżmejha - issa li bdiet in-nixfa kulħadd jaqbdu l-għatx.

U jekk ma tħallux l-ilma jinxef,

ġebel

lasta fil-ħamrija

flixkun tal-plastik

ġablo

ħamrija

fih jibdew jikbru xi pjanti żgħar, u forsi jitfaċċaw ukoll bebbux tal-ilma u Ninfi (araw p11).

Jekk tagħmlu dal-proġett, ħudulu ritratt u ibagħtuhulna, forsi nġibuh fil-magażin.

Jien ukoll sejjer nitbaħbaħ!

E bilħaqq!

It-tweġibiet għall-ħowmwerk tal-aħħar darba kienu dawn:

ħut = 15,400 speċi amfibji = 5700 speċi rettili = 8900 speċi għasafar = 9000 speċi mammiferi = 4700 speċi

Jekk qallibtu l-Internet indunajtu li ħadd donnu ma jaqbel fuq it-totali: min jgħid numru u min jgħid ieħor.

Dan għaliex id- dinja kbira u l-istudjużi kuljum isibu annimali ġodda, filwaqt li annimali oħrajn jisparixxu.

Għalhekk impossibli tkun taf bl-eżatt.

In-numri li tajniekom huma bejn wieħed u ieħor.

Il-Qerd in-Naħal (European Bee-eater) huwa l-iktar għasfur ikkulurit li jżur Malta.

Narawh fil-pases tar- rebbiegħa u l-ħarifa, imma s-sena l-oħra bejjet ukoll f'pajjiżna!

Huwa protett bil-liġi, imma ħafna kaċċaturi xorta joqtluh.

Għax sabiħ!

Ritratt ta' Guido Bonett.

Bomblu naħla sufija u simpatika ritratt ta' Victor Falzon

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'għandna mid-dinja?

X'nista' nara tgħid?

L-iSkrepbuk tal-Fjuri L-Għadira Il-Banju tal-Vjolin Mixja Mixjun!

Attività Ix-Xagħri Nilagħbu tikka Gallerija Mill-arti ta' Pau U tgħidx ħmerijiet!

Natura fil-Lenti

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, April 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Aħbarijiet

Fl-Ewwel ta' April dejjem nistennew li xi ħadd jagħmlilna ċajta, jew jagħtina aħbar li ma tkunx vera.

Għalhekk meta dakinhar smajna li l-Għadira tfaċċa Gallozz Sultan, bilkemm ridna nemmnu.

Il-Gallozz Sultan huwa għasfur li jimpressjonak.

Qisu tiġieġa kbira blu fil-vjola b'munqar goff aħmar nar u saqajn twal ħomor ukoll!

Dan l-għasfur jgħix u jbejjet f'diversi nħawi tal- Mediterran, anke f'artijiet viċin tagħna bħal Sqallija.

Mhux għasfur li s-soltu jpassi, imma kultant jivvjaġġa xi ftit.

U issa tfaċċa wieħed Malta.

L-ewwel niżel fir-riserva naturali tal-Għadira u dam hemm ftit ġranet.

Imbagħad tar u mar fir- riserva tas-Simar, fejn ukoll hemm ambjent tajjeb għalih.

Din kienet l-ewwel darba li deher Gallozz Sultan

Il-Gallozz Sultan huwa għasfur mistħi u joħroġ l-iktar filgħodu kmieni jew filgħaxija ma' nżul ix- xemx.

Dar-ritratt meħud l-Għadira…

f'pajjiżna.

Għasfur ieħor li dan l-aħħar qanqal ħafna interess fil-berdwoċers kienet Alwetta Qastnija, li tfaċċat Delimara fil-bidu t'April. l-Alwetta Qastnija hija żgħira u kannella, jiġifieri mhijiex xi għasfur li fid-daqs jew fil-kulur iġiblek għajnejk wara widnejk.

Imma din l-ispeċi rari ħafna li tidher Malta, u s-soltu trid tmur fid-deżert Saħara biex tarah.

Għalhekk kienet rekord eċitanti għan-naturalisti tal-BirdLife.

Dan l-għasfur bl-Ingliż jismu Bar-tailed Desert Lark (Ammomanes cincturus) u l-aħħar li deher Malta kien fl-1969… 41 sena ilu!

Mid-dehra sewwa jgħidu li fuq tlieta toqgħod il- borma!

Ukoll għall-bidu t'April, f'Ta' Ċenċ (Għawdex) deher għasfur ieħor rari ħafna għal Malta.

Din kienet Bilbla Sekonda - għasfur żgħir minn lewn l-art u li mhux faċli tarah.

Imma l-berdwoċers xorta marru jfittxuh, għax din l-ispeċi kienet ilha koċċ ma tidher Malta.

Mill-1982, fil-fatt!

Il-Bilbla Sekonda hija wkoll għasfur li s-soltu tarah f'inħawi tad-deżert.

Għal min iħobb l-għasafar, dawn kienu tassew tliet figolli tal- Għid tajbin immens.

…u dawn ir-ritratti huma tal-istess għasfur meta mar Is-Simar.

Bis-saħħa tal- fotografija naqsmu flimkien il-ġmiel tan-natura.

X'għandna

Paleo-antropologu huwa xi ħadd li jistudja l-fossili tal-bnedmin tal-qedem.

mid-dinja?

Ġenna fuq l-art

…u fil-baħar

Ir-Renju Unit għadu kemm waqqaf riservi naturali enormi fil-baħar.

Din hija ċ-Chagos Islands Marine Reserve u qiegħda fl-Oċean Indjan madwar iċ-Chagos Islands, grupp ta' xi 60 gżira baxxa.

Dir-riserva naturali fiha medda ta' 545,000km2 (ikbar mill-Baħar l-Iswed) u hija l-ikbar marine reserve fid-dinja.

Il-Gżejjer Chagos ma jgħixux nies fuqhom (ħlief gżira waħda) u huma ġenna tal-art tropikali, kif taraw mir-ritratt t'hawn fuq.

Imma jekk l-art hija ġenna, il- baħar ta' madwarha huwa ġenna t-tripplu!

F'dawn l-ibħra jgħixu iktar minn 220 speċi ta' qroll, u madwar dan il-qroll jgħixu iktar minn 1000 tip ta' ħut, minn speċi żgħar kollha kuluri, sal-whale shark, l-ikbar ħuta tad-dinja.

Huwa wkoll wieħed mill-iktar inħawi ta' baħar nadif li jeżistu fuq il-pjaneta.

Issa li dal-baħar sar riserva naturali, m'għadux jista' jsir sajd goff fih, jew li jsir tħaffir għaż-żejt.

Problema waħda baqgħalhom isolvu: li n-nies li kienu jgħixu f'dawn il-gżejjer

u li kienu tkeċċew 50 sena ilu, xi darba jitħallew imorru lura f'pajjiżhom!

Matthew Berger, tifel ta' 9 snin, ftit ilu, kien qed iqalleb fil-ħamrija fl-Afrika t'Isfel u sab xi għadam antik.

Huwa ħaseb li kien ta' xi ċerv, imma meta rahom missieru beda jiżfen bil-ferħ!

Missieru huwa paleo-antropologu, u mill-ewwel induna li dak l-għadam ma kien ċerv imma speċi antika xejn, ta' bniedem-xadin tat-tip Australopithecus.

Komplew iħaffru fl-inħawi u sabu żewġ skeletri tal-istess speċi.

Xi studjużi huma ċerti li din hija speċi ġdida, imma oħrajn għadhom mhux qed jaqblu.

Hu x'inhu, huwa ċar li għad baqa' ħafna iktar studju x'isir fuq l-istorja tal-bniedem!

U iva, mela m'għandix għalfejn nibża' minnha din il- gremxula, għax frott biss tiekol.

Ħeħe!

Sakemm ma taħsbekx banana…

Sabu gremxula ġdida, imma timmaġinawx gremxula bħal dawk li jkollna fil-ġnien: dil-gremxula twila 2m!

Din hija n-Northern Sierra Madre Forest Monitor Lizard (x'isem twil!) u tgħix fil-foresti tal-Gżejjer Filippini.

Hija każ rari ta' gremxula li tiekol frott biss, hija mgerrxa sew u tgħix l-iktar fis- siġar.

U fil-fatt għalhekk l-istudjużi damu daqshekk ma indunaw biha.

L-isem xjentifiku tagħha huwa Varanus bitatawa.

Imma jekk in-naturalisti skoprew l-ispeċi issa, in-nies li jgħixu f'dawk in-naħat ilhom jafu biha… għax mid-dehra jikluha wkoll!

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta

Meta jtir jidher l-isfar fuq ġwinħajh.

X'Nista' Nara Tgħid?

Il-Gardell hu wieħed mill-għasafar magħrufin

bħala tal-għana.

L-isem tiegħu ġej mit-Taljan (cardellino).

Fil-kulur żgur li huwa l-isbaħ wieħed minnhom.

Tispikka ħafna l-maskra ħamra tal-wiċċ u l-faxx isfar tal-ġwienaħ.

Il-Gardell ibejjet mal- Ewropa kollha, fl-Afrika ta' Fuq u partijiet tal-Asja.

Fl-artijiet fejn tagħmel ħafna kesħa, il-Gardell ipassi.

F'Malta jidher fiż-żewġ pases imma n-numru jvarja minn sena għall-oħra.

Għandu munqar pjuttost irqiq ħdejn l-għasafar tal-għana l-oħra.

Il-munqar jużah biex jislet iż-żerriegħa mill-pjanti tax-xewk.

Il-Gardell għandu għanja sabiħa, u minħabba fiha

dan l-għasfur huwa marbut mal-ferħ.

Infatti f'bosta lingwi, inkluż il-Malti, nsibu l-idjoma "hieni daqs gardell".

L-għanja u l-ilwien tiegħu wasslu biex matul iż-żminijiet il-Gardell iddaħħal f'ħafna artijiet fejn ma kienx jinstab, bħall-Awstralja, New Zealand u l-Arġentina.

Illum nafu li meta f'art iddaħħal speċi ġodda mhix ħaġa ta' ġid għan-natura tal-post.

L-iSkrepbuk tal-Fjuri L-Orkida Piramidali

Pjanta 1perenni bil-basla.

Titwal sa 20ċm.

Tagħmel weraq aħdar ċar u ovali bil-vini dritti għall-ħabta ta' April.

F'Mejju tagħmel fjuri roża (kull waħda qisha insetti żgħir) f'bukkett forma piramidali.

Żerriegħa żgħira immens u ma tidhirx.

L-orkidi jagħmlu fjuri forma ta' insett biex jiġbdu insetti bħal naħal u żnażan solitarji li jkunu qed ifittxu sieħba.

Tikber fix-xagħri, fil-2makkja, fl-3isteppa, fiż-żrieżaq tat- tafal u anke f'raba' mitluq.

Speċi 4indiġena.

Frekwenti fil-biċċa l-kbira tal-Gżejjer Maltin.

Pjanta li tgħix diversi snin.

Ambjent b'ħafna siġar baxxi u arbuxxelli jikbru folti f'xulxin.

Ambjent bla siġar, b'ħamrija fqira fejn jikber l-iktar ħaxix.

4 indiġena.

Speċi tal-post, li ma ddaħħlitx mill-bniedem.

L-istampa tal-Gardell meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li ssib tixtrih (€5) mingħand il-BirdLife.

Il-piramida qed naraha.

Xieraq toħroġ xi mumja minn ġo fiha, kemm inwerżaq!

Tħobb l-għasafar?

Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

PROĠETT BIRDLIFE

L-Għadira

Bużaqq

Il-Bajja tal-Mellieħa hija popolari għall-għawm, u fis-sajf

tkun mimlija nies, storbju, traffiku, dwal u riħa ta' ċips!

U jet-skis, laneċ u lajlows, u gabbani, ristoranti u lukandi.

Imma jekk taqsam it-triq issib ruħek f'post differenti

ħafna.

Hemmhekk hemm ħaġa li tiġbed lin-natura: hemm għadira ilma, u din l-għadira tkun hemm is-sena kollha.

Fejn hemm l-ilma s-sena kollha jgħixu iktar pjanti u annimali.

Din hija r-riserva naturali tal-Għadira, post imħares bil-liġi u ndukrat biex ħadd ma jidħol fih bla permess u jagħmel ħerba min-natura.

Il-BirdLife ilha ħafna snin tistudja u tieħu ħsieb l-Għadira.

Il-flora u l-fawna tal-Għadira huma speċjali għax iridu jifilħu għall-ilma mielaħ li jidħol mill-baħar.

Fost il-pjanti li jgħixu f'dan l-ambjent hemm ix-Xorbett, l-Almeridja, Kromb il-Baħar u l-Bjanka tal-Baħar.

Hemm anke Simar Niggież, Qasbet ir-Riħ, Siġar tal-Bruk, Pankrazju u Mentna - dawn tal-aħħar huma żewġ fjuri rari li jikbru fir-ramel.

Fl-ilma tal-Għadira jgħix il-Bużaqq, ħuta rari li tħobb

l-għadajjar.

Din tiekol ħaxix li jikber fl-ilma u anke annimali żgħar tal-ilma, bħal bebbux u gambli.

Imma l-Bużaqq irid joqgħod attent għax jista' jsib min jiekol lilu, speċjalment għasafar bħall-Agrett Abjad, l-Għasfur ta' San Martin u l-Blonġun Sekond.

Dawn ma jgħixux l-Għadira s-sena kollha imma jgħaddu ftit ġranet, ġimgħat jew anke xhur.

L-Għadira spiss jidħlu wkoll għasafar tax- xtut bħall-Monakella, it-Tertuxa, il-Pispisella, il-Girwiel u l-Fras-servjent.

Dawn jgħixu max-xtut tal-baħar jew tal-għadajjar u jieklu dud li jtellgħu mit-tajn u r-ramel.

Is-sabiħ ta' riserva naturali hu li dawn l-għasafar ħadd

ma jpoġġihom hemm, imma jiġu weħidhom!

Barra għasafar, l-Għadira jgħixu wkoll rettili bħas-Serp Iswed, ix-Xaħmet l-Art u l-Kamaleonti, u hemm varjetà sabiħa ta' insetti, fosthom friefet u baħrijiet.

Hemm jgħix ukoll il-Grillu tar-Ramel, speċi rarissma f'Malta.

Ħafna minnkom forsi mortu l-Għadira ma' tal-iskola jew

Jekk le, ħajru lill-ġenituri jew lill-għalliema joħdukom, għax l-Għadira hija waħda mill-ftit postijiet f'Malta fejn in-natura tiġi l-ewwel u l-bniedem jiġi t-tieni.

L-Għadira tiftaħ… Għall-publiku Sibtijiet u Ħdud (10am-4pm) minn Novembru sa Mejju.

Dħul bla ħlas.

Għall-iskejjel fil-ġranet tal-iskola.

Dħul bla ħlas, imma żjarat minn skejjel iridu jsiru bil-booking (21347646)

Il-Banju tal-Vjolin Roqgħa ilma xita f'nofs mogħdija fil-kampanja kienet biżżejjed biex dal-

Vjolin Ħadrani jitnaddaf, jiffriska u jixxala!

Ritratti ta' Victor Falzon.

Isma' jimporta ma tħarsux please?

Qed ninħasel hawnhekk!

Grazzi, ta…

Imxejna mixja mixjun!

Il-Mixja Maratona Marret Meravilja!

Did-darba ħadna rotta ġdida.

FL-14 Marzu 2010 iltqajna taħt is-Saqqajja (r-Rabat), u meta nġabar kulħadd tlaqna nimxu fid-direzzjoni tas- Siġġiewi.

It-triq kienet sabiħa u faċli, u t-temp kien perfett.

Matul il-mixja kellna spettaklu sabiħ

ta' Bgħadan Ħomor iduru fuq rasna.

Dawn huma ajkli żgħar li fir-rebbiegħa jgħaddu minn pajjiżna fil-maratona tagħhom mill-Afrika għall-Ewropa!

Minbarra bgħadan, dakinhar rajna wkoll Daqquqa tat-Toppu, Spanjulett, Pitirrossi, Zizka Bojod, Buċaqq tax- Xitwa u anke Bekkaċċ.

U rajna wkoll xi Runduni!

Ir-Rundun kien l-għasfur speċjali tal-mixja, għax il-flus li ġabru l-membri għall-mixja se jintużaw proprju biex nibnu kaxxi

apposta ħalli nħajru iktar Runduni jbejtu f'Malta.

Wara waqfa qasira, il-mixja kompliet

qalb il-kampanja, ġbidna lejn l-irdum fejn erġajna waqafna ftit u tqassam xi frott lil kulħadd.

Komplejna lejn l-inħawi ta' Ħaġar Qim, imbagħad imxejna lejn il-Qrendi u spiċċajna Il-Maqluba, fejn il-membri għamlu ċart kbira bir-Rundun.

Imbagħad saru xi intervisti minn ġurnalisti, tqassmu rigali lil min attenda u l-attività spiċċat.

Għal dil-mixja nġabru b'kollox €1115.

Klabb Ħuttaf u l-BirdLife jirringrazzjaw lil dawk kollha li għenu biex tinġabar dis-somma (ara l-lista).

Grazzi wkoll lil-Leaders kollha li taw daqqa t'id biex kollox imur ħarir.

Għall-mixja dis-sena konna b'kollox

153 ruħ.

U żewġt iklieb!

U issa jmiss li ninżlu niżla sal-

Naħseb kollha mortu l-Buskett.

Mal-familja, ma' tal-klassi, xi ħajk mal-ħbieb.

Imma kos tinżel kemm tinżel f'dak il-wied kollu siġar, frisk u dellijiet, qisu qatt mhu biżżejjed hux!

Aħna wkoll hekk inħossuna.

Wara kull siġra donnu dejjem hemm xi sorpriża sabiħa tan-natura tistenniena nsibuha.

Xi sigriet ġdid li qatt ma rajna qabel.

Xi ħoss misterjuż.

Insomma, aħna ħa mmorru s'hemm.

Titħajru tiġu magħna?

It-Tajra Safra hija għasfur li nistgħu naraw il- Buskett.

data il-Ħadd 9 Mejju 2010 niltaqgħu Taħt it-Tinda, Buskett ħin 8.30am - 11am ġibu jekk għandkom tromba, gajd, nowtbuk merħba membri* tal-Klabb, familja u ħbieb

*Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult.

U ejja, kiesaħ!

ambjenti maltin

Wara li dawritna mal-ambjenti tad-dinja, ELISABETH CONRAD ġġibna lura Malta u tgħallimna ftit fuq l-ambjenti differenti ta' pajjiżna stess.

Ix-xagħri huwa ambjent naturali komuni fil-Gżejjer

Huwa ambjent tipiku ħafna tal-Mediterran, u jinstab f'postijiet bi klima li mhix ħarxa u li hi niexfa fis-sajf, u fejn il-blat huwa 2kalkarju, bħas-saffi ewlenin tal-blat Malti.

Toqob, xfar u ponot

Ix-xagħri jikber fuq art bi blat mikxuf, speċjalment fuq il-Blat tal-Qawwi.

Din it-tip ta' art jgħidulha karst: wesgħat ta' blat li jkun fihom ħafna toqob, xfar, ponot u ħofor.

Il-karst jifforma bl-effett tal-ilma tax-xita fuq il-blat kalkarju.

L-ilma tax-xita jiġbor is-CO2 mill-arja u mill- ħamrija u b'hekk isir ftit aċiduż.

Dan l-ilma aċiduż imermer il-minerali fil-blat.

Jiffurmaw forom differenti għax fi blata waħda nsibu diversi tipi ta' minerali, li mhux kollha jittieklu bl-istess rata.

Il-fdalijiet tal-blat li ma jinħallux jinġemgħu fix-xquq u fil-ħofor u biż-żmien isuru rqajja ħamrija.

Bl- Ingliż ix-xagħri jgħidulu garrigue (proprjament hija kelma Franċiża!)

Mhux ambjent faċli

Fuq dan il-blat jikbru pjanti tipiċi tax-xagħri, fost dawn is-Sagħtar, it-Tengħud Malti, l-Għansar u l-Erika.

Ħafna pjanti tax- xagħri jikbru baxxi mal-art.

Dan għaliex ix-xagħri mhuwiex ambjent faċli għall-pjanti.

Mhux biss hemm ftit ħamrija, imma dawn l-inħawi huma spiss mikxufin ħafna għar-riħ.

Il-Fenek Selvaġġ ma tantx jiffansjaha t-togħma tal-pjanti aromatiċi!

Barra minn hekk, tinsewx in-nixfa twila tas-sajf Malti!

Xi pjanti jadattaw billi jkollhom il-basal taħt l-art biex ikampaw waqt l-istaġun niexef, bħalma jagħmlu l-orkidi.

Pjanti oħrajn huma 3annwali, bħal Demm il-Madonna, li jħaddru fl-istaġun tax-xita u jħallu biss żerriegħa għas-sajf.

Il-pjanti li jħaddru s-sena kollha għandhom ukoll diversi modi kif ikampaw mas- sajf, per eżempju weraq sukkulenti biex jaħżnu l-ilma, jew weraq żgħar u ta' forma u materjal li jnaqssu it-telf tal-ilma.

Ħafna pjanti tax-xagħri huma wkoll aromatiċi, li fil- weraq ikollhom żjut b'riħa qawwija.

Lilna jogħġbuna ħafna minn dawn l-irwejjaħ u anke nħawru l-ikel tagħna bihom, imma l-annimali bil-maqlub: ir-riħa tal-pjanti aromatiċi ddejjaqhom u jevitaw li jieklu l-weraq.

Minħabba li x-xagħri huwa ambjent komuni f'Malta,

forsi ma tantx nagħtu kaz il-valur tiegħu, però meta terġgħu toħorġu fil-kampanja, araw li tapprezzaw ftit il-ġmiel u r-rikkezza ta' pjanti li jikbru f'dan l-ambjent naturali.

Fir-ritratt tidher medda sabiħa ta' xagħri li qiegħda fuq l-għolja tal- Marfa, ħdejn Foresta 2000.

Dawk l-arbuxxelli bil-fjuri sofor huma Tengħud Malti, pjanta 1endemika li hawnhekk tikber komuni.

Fil- bogħod tidher ukoll Kemmuna, li wkoll fiha meded sbieħ ta' xagħri.

Ix-Xagħri

Ta' Ċenċ

Il-Qammiegħ

Ix-Xagħra l-Ħamra

Il-Qortin ta' Santa Marija

Għar Lapsi

Mappa ta' fejn hemm xagħri fil-Gżejjer Maltin, bl-ismijiet ta' xi postijiet.

Annimal jew pjanta li tinsab biss f'reġjun u mkien iktar fid-dinja.

Blat kalkarju jkun magħmul fil-biċċa l-kbira minn ġir (bl-Ingliż limestone).

Pjanti li jgħixu ċ-ċiklu ta' ħajjithom f'sena waħda.

GĠ

Għ

DĊ Ġ

Ġ

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu.

Basta tan-natura…

Nilagħbu tikka! ma'

Konna mixjin fil-kampanja u sibna karta b'xi kliem miktub fuqha.

Jidher li minn kitibhom uża xi forma ta' kodiċi, però waħda minnhom kellha l-kelma mikxufa.

Tgħid biżżejjed biex insibu x'inhuma l-kelmiet l-oħrajn kollha?

Ċ

Għ

Ċ

għakreb gabriel bugelli 13

Mill-arti ta' PAU

U TGĦIDX ĦMerIJIeT!

Nisimgħu ħafna ħmerijiet fuq in-natura.

F'dis-sensiela, DESIRÉE FALZON iddur dawra ma' ftit minnhom.

Il-kamaleonti jekk tqiegħdu fuq l-aħmar imut!

Il-ġilda tal-kamaleonti magħmula minn ħafna rqajja' żgħar ta' kuluri differenti.

Huwa juża dawn l-irqajja' biex ibiddel il-kulur tal-ġilda tiegħu ħalli jiġi jaqbel mal-ambjent ta' madwaru.

Dan jagħmlu

billi jkabbar u jċekken l-irqajja' skont

il-kulur u d-disinn li għandu bżonn.

Bis-saħħa ta' dat-trikk, il-kamaleonti jkollu kamuflaxx tajjeb u

jaqbad ħafna insetti għax ipoġġu viċin tiegħu u ma jarawhx.

Il-kamuflaxx jgħin ukoll lill-kamaleonti biex jistaħba mill-għedewwa tiegħu.

Imma l-kamaleonti m'għandux il-kuluri kollha tal-qawsalla: il-ġilda tiegħu tvarja minn safrani għal aħdar ċar, u ġieli jaqleb aħdar skur, kważi iswed b'xi tbajja' safranin.

Peress li jgħix fis-siġar jew fix- xagħri, l-aħmar m'għandux bżonnu f'dawn l-ambjenti.

Imma b'daqshekk ma jfissirx li jekk kamaleonti joqgħod fuq xi ħaġa ħamra ħa jmut!

U lanqas mhu ħa jwerżaq, jintefaħ, itirlu d-demm, jaqagħlu denbu jew jisplodi!

Natura fil-Lenti F'Malta jgħixu eluf ta' speċi ta' annimali, imma ħafna minnhom

huma żgħar.

F'dir-rokna nressqu l-lenti lejn xi ntietef naturali.

In-Ninfa hija insett żgħir.

Forsi għall-ewwel taħsibha nemusa, imma jekk tħares sew tinduna li hija differenti.

Biss biss fit-tarf ta' ġisimha għandha qishom żewġ xagħriet twal.

In-Ninfa (bl-Ingliż mayfly) kważi dejjem taraha viċin xi ġibjun, vaska jew għadira tal-ilma ħelu.

Dan għaliex in-Ninfa tbid fl-ilma u l-frieħ tagħha jgħixu taħt l-ilma.

Il-ferħ idum xhur jikber, u meta fl-aħħar isir adult għandu xorti jgħix iktar minn ġurnata!

F'dik il-ġurnata n-Ninfa trid ittir, issib sieħeb, issib vaska bl-ilma u tbid il-bajd. in- Ninfa

Jekk tafu b'xi vaska tal-ilma ħelu, osservaw ftit il-ħajja fl-ilma u forsi taraw xi frieħ tan-Ninfa.

Il- frieħ ikollhom tliet xagħriet f'tarf ġisimhom (mhux tnejn).


Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p2

Ħej Ħbieb!

Fuq il-lemin taraw l-arma tas-Sena Internazzjonali tal- Biodiversità.

Kif taraw fiha hemm is-sena 2010 u mdaħħlin qalb in-numri hemm stampi ta' ħut u mewġ, siġra, fjamingu u anke raġel u tifel.

Dak il-logo ifakkarna li aħna l-bnedmin ukoll niffurmaw parti min-natura.

Ħafna minna ngħixu f'postijiet fejn tittawwal mit-tieqa u ma tara xejn ħlief bini u konkos u toroq.

Bilkemm tara pjanta waħda.

Dan hija ħasra kbira għax meta ngħixu maqtugħin minn man-natura spiss ninsew kemm għandna bżonnha.

L-affarijiet li jżommu ġisimna ħaj jiġu kollha min-natura: dawn huma l-arja, l-ilma u l-ikel.

Bla arja immutu fi ftit minuti, u kif żgur li tafu, l-arja tiġi mill-weraq aħdar tal-pjanti.

Il-Wii, il-mowbajls, l-iPods u t-televixins HD kollha invenzjonijiet tal-ġenn u divertenti, imma jekk jaqbadna l-ġuħ naħseb ħadd minna ma jmur jiekol il-maws tal-kompjuter hux! :)

Insomma, nispera tmorru tajjeb fl-eżamijiet ħalli

mbagħad tgawdu l-vaganzi b'moħħkom mistrieħ.

Biex ngħinu l-biodiversità…

Idea biex tħajjar iktar biodiversità żżurlek il-ġardina, il-bitħa jew anke l-bejt tad-dar hija billi tipprovdi dar għal xi naħal jew żnażan.

Sib ftit stro mill-kbar (tal-plastik iservu iktar), qasqashom biċċiet ta' xi 8ċm, u orbothom faxx bit-tejp kif hemm fl-istampa.

Sodd naħa minnhom bil- plastisin jew b'biċċa kartuna.

Issa sib rokna kennija u waħħalhom fiha, bit- toqob iħarsu 'l barra.

Hawn naħal u żnażan li ma jibnux xehda imma jbejtu f'ħofor jew zkuk vojta.

Forsi jitħajru jużaw l-istro tiegħek!

Esperimenta b'tulijiet u postijiet differenti u ara liema l-iktar li jirnexxu.

Naħseb anke jien noqgħod!

Ix-Xewk Isfar tar-Ramel (Sand Oyster Thistle) tagħmel fjuri oranġjo safranin ileqqu.

Mhux billi xewka, hija xorta pjanta sabiħa, anzi din il-pjanta hija ftit skarsa għax tikber fl-għaram tar-ramel (bl-Ingliż sand dunes), ambjent rari f'Malta.

Ritratt ta' Victor Falzon.

Damiġella kuġina żgħira tal-mazzarelli ritratt ta' Victor Falzon

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'għandna mid-dinja?

Lura Malta… X'nista' nara tgħid?

L-iSkrepbuk tal-Fjuri Proġett Garnija Dawk ta' Tmien Saqajn Tlaqna għaċ-Ċief Attività Il-Makkja Nilagħbu tikka Gallerija Tgħidx ħmerijiet!

Mill-Arti ta' Pau

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Ġunju 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p2

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p3

aħbarijiet

Issa fejn se norqod?

Ħeqq, għandi sleeping bag jekk trid!

iż-

żabra

Dan l-aħħar żabru s-siġar fi Pjazza Assedju fil-Belt Valletta.

Jekk tiftakru, dil-pjazza semmejnieha ftit ilu f'Il-Ħuttafa 96 meta ġibna artiklu fuq ir-roost taz-Zakak Abjad.

Roost hija post fejn l-għasafar jinġabru biex jorqdu, u s-siġar folti f'dil-pjazza kennija kienu l-ikbar roost ta' dan l-għasfur f'Malta.

Biss biss f'Jannar li għadda l-BirdLife għoddejna 7600 Zakak Abjad deħlin jorqdu hemmhekk.

Imma issa dawn is-siġar żabruhom u ħallewhom kważi zokk biss!

se jorqdu dawk l-eluf ta' zizka la jaslu lura Malta fil-ħarifa?

Il-BirdLife kienet għamlet lista tal-aktar postijiet importanti f'Malta għall- għasafar.

Dawn ngħidulhom Important Bird Areas (IBAs), u Pjazza Assedju kienet waħda minnhom.

Imma issa li ħanxru s-siġar, dil-pjazza

nistgħu nroddulha salib u nneħħuha mil-lista!

Bil-lejl daħlu xi kriminali fil-Foresta 2000 u qatgħu u qatlu mal-120 siġra.

Dawn kienu siġar żgħar li konna ħawwilna fl-2007, kważi kollha Żnuber.

Vandali huma nies ħżiena li jieħdu gost jagħmlu l-ħsara.

U vandali tan-natura huma agħar minnhom għax jieħdu gost joqtlu.

Reġgħu ġew!

Ir-Runduni reġgħu ġew!

Wara xitwa jixxalaw l-Afrika, reġgħu ġew ibejtu.

Sa erba' snin ilu, ir-Rundun ma kienx ibejjet f'Malta, imma fl-2008 xi pari bdew ibejtu, u s-sena l-oħra komplew jinfirxu.

Rapport aktar dettaljat f'Il- Ħuttafa li jmiss.

X'għandna

mid-dinja?

il- Wara 70 sena nieqes, Black-footed Ferret reġa' qed jiġġerra fil-prateri tal-Kanada!

Is-sena l-oħra l-Parks Canada telqu 34 nemes, u jidher li dir-rebbiegħa ħafna minnhom għadhom f'saħħithom.

Nisperaw li ma jdumx ma jibdew jitfaċċaw iż-żgħar!

Mela mhux bħal Malta, għax bilkemm kellna xitwa!

Dan għaliex għandu mnieħru goff u wiesa' qisu tromba mdendla fuq wiċċu!

Is-Saiga tgħix fi gruppi kbar fil-wesgħat tar-Russja, tal- Każakstan, l-Użbekistan u l-Mongolja.

Sa 20 sena ilu kien hawn miljuni ta' Saiga, imma f'dawn l-aħħar snin saret kaċċa fuqhom bla kontroll u n-numru spiċċa kważi fix-xejn: Illum bilkemm baqa' 50,000 Saiga fid-dinja.

Dan l-aħħar smajna aħbar kerha: fil-Każakstan instabu mat-12,000 Saiga mejtin!

Did-darba ma kinux kaċċaturi, imma jaħsbu li attakkahom mikrobu u l-annimali mietu ma kinux b'saħħithom biżżejjed.

Ix- xitwa li għaddiet kienet kiefra ħafna fis-Siberja, u s-Saiga batew ħafna kesħa u ġuħ.

Tkun ħasra kbira jekk id-dinja titlef dan l-annimal simpatiku u uniku.

Ħasra wkoll għax bi ftit protezzjoni sura, in-numru ta' Saiga jista' jerġa' jikber.

Imma f'dawk l-inħawi donnu ftit hemm interess fil-ħarsien tal-biodiversità.

Basta bl-ajkla fuq il-bandiera…

Lura Malta…

Kaħlan tal-Penz Dal-mazzarell jingħaraf minn faxx abjad mal-ġenb ta' ġismu (jidher sew fir-ritratt it-tond).

Din hija l-mazzarell mara, għax hija kannella.

Ir-raġel ikun blu.

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p4

Sa l-aħħar siġra

Il-gvern tal-Madagaskar reġa' jinbigħ ħareġ permessi biex kwantità kbira ta' injam illegali.

Dan l-injam inqata' minn foresti li taparsi huma parks nazzjonali.

Il-Madagaskar diġà

tilef 90% tal-foresti li kellu (jiġifieri minn kull 10 siġriet inqatgħu disgħa).

U mal-foresti sparixxaw ħafna speċi 1endemiċi ta' lemuri.

Ġenna tal-art ġabuha rovina.

Għall-flus.

Jekk rajtu l-films Madagascar tafu żgur x'inhuma lemuri.

1 speċi endemika.

Tinsab hemmhekk biss u mkien iktar fid-dinja.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

Mazzarell Ġdid

Il-mazzarelli ġmielhom iżidu f'Malta.

Sa 10 snin ilu konna nafu biss b'xi 11-il speċi, imma f'dawn l-aħħar ftit snin tfaċċaw speċi ġodda u n-numru tela' għal xi 17.

L-iktar wieħed ġdid għadu kemm sabu l-ħabib tagħna Charles Gauci ftit ġranet ilu (12 Ġunju 2010) fir-riserva tal-Għadira.

Dan huwa l-Kaħlan tal-Penz (Epaulet Skimmer chrysostigma), mazzarell Orthetrum komuni fl-Afrika.

Fl-Ewropa jinsab biss fi Spanja u l-Portugall.

l-kamera tajba Charles kellu miegħu u ħadlu xi ritratti, li qed jaqsamhom magħna.

Hija drawwa tajba li fil-kampanja tkaxkru dejjem kamera magħkom.

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p4

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p5

X'Nista' Nara Tgħid?

jgħid

Hawnhekk qed li meta jogħdos mill-għoli għall-priża, il- Bies jaqbeż it-320km fis-siegħa.

Fil-fatt il-Bies huwa l-iktar annimal veloċi fid-dinja!

Iss, dak għax ma jafux bija!

Il-Bies Peregrine Falcon Fost l-iktar tajr tal-priża magħruf insibu l-Bies.

Jissemma' anke fl-istorja ta' Malta, għax il-Kavallieri kienu jagħtu minnhom kull sena lir-Re ta' Spanja bħala ħlas tal-Gżejjer Maltin.

Il-Bies Malti kellu fama tajba fil-falkunerija, tant li tlaqqam il-Maltese Falcon.

Imma l-kaċċa għall-ibbalzmar xorta qerdet il-Bies minn Malta (l-aħħar par sparawlhom fl-1982 minn fuq il-baħar).

Daż-żmien naraw biss xi waħdiet tal-passa.

Baqa' wkoll tifkira tal-Bies fl-ismijiet ta' xi nħawi f'Malta u Għawdex, bħal iRdum il-Bies.

F'pajjiżi fejn jirrispettaw l-għasafar, il-Bies ibejjet anke fil-qalba tal-ibliet: ma' ġnub ta' knejjes u bini għoli, u jgħin biex inaqqas xi ftit il-problema tal- ħamiem.

Kien hemm żmien fl-Ewropa u l-Amerka meta minħabba tip ta' bexx velenuż ħafna il-Bies kien kważi nqered.

Imma dak il-bexx tneħħa u l-Bies reġa' rkupra f'ħafna pajjiżi.

Wara l-għeluq u t-tnaqqis tal-istaġun tal-kaċċa fir-rebbiegħa f'Malta, jidher li tfaċċa xaqq dawl għall- Bies f'pajjiżna wkoll.

Għad m'hemm xejn ċert, imma nisperaw li l-Bies jagħtina xi sorpriża…

Tħobb l-għasafar?

Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

L-istampa tal-Bies meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li ssib tixtrih mingħand il-BirdLife.

Prezz €5.

L-iSkrepbuk tal-Fjuri il-Ħobbejża tas-Siġra

Pjanta goffa u 1bienni, titwal sa 2m.

Il-weraq qishom tal-sardinell imma ferm ikbar u ftit sufin.

Minn Mejju sa Lulju tkabbar zokk twil bi fjuri roża bil- vini skuri.

Iz-żerriegħa qishom ftajjar żgħar - dawn huma li jagħtu l-isem lil dil-pjanta.

F'Malta tikber l-iktar ħdejn il-baħar, u f'Għawdex tikber iktar 'il-ġewwa fil-gżira, l-iżjed fl-imħarbat.

Frekwenti f'Malta, komuni f'Għawdex.

Tinstab ukoll fuq il-Ġebla tal-Ġeneral.

Probabbli pjanta 2aljena li qed tiżdied.

Pjanta li tgħix sentejn.

Iddaħħlet mill-bniedem minn artijiet oħrajn.

Qed nistenna dawk il-ftajjar isiru ħalli nagħmel festa!

PROĠETT BIRDLIFE

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p6

Dehra mill-ajru ta' Rdum il-Madonna, fil-ponta tal-Aħrax tal-Mellieħa.

Jidhru l-irdum imfarrkin, il-bosk u anke x-xagħri

Ritratt sabiħ ta' Aron Tanti.

Proġett Garnija

Mhux bogħod mill-Għadira hemm biċċa art twila ħierġa fuq il-baħar.

Hawnhekk jgħidulu l-Aħrax tal-Mellieħa,

u l-ponta jgħidulha Rdum il-Madonna (fuq mappa ta' Malta din tiġi parti mid-denb tal-ħuta!).

F'dal-post il- BirdLife għandha proġett importanti: Proġett Garnija.

X'inhi Garnija?

Garnija hija tajra tal-baħar qisha gawwija, u hija kuġina taċ-Ċiefa (ara p.8).

Il-Garnija tbejjet

f'ħofor fl-irdum, u Rdum il-Madonna huwa l-aqwa post f'Malta għaliha, għax hemmhekk ibejtu mal-500 par Garni.

L-istramba hi li jekk tmur hemm bi nhar ma tarax Garnija waħda!

Għaliex tgħid?

Għax matul il-ġurnata l-Garni jkun qed jistad 'il barra sew mill-art.

Fil-bejta jidħol biss bil-lejl, għax jibża' wisq li jarawh il-1predaturi.

Imma minkejja dan, il-Garnija xorta bdiet tonqos minn dal- post. U r-raġuni hija tas-soltu: il-bniedem!

Fi Proġett Garnija, li beda fl-2006, il-BirdLife ippruvat

issolvi l-problemi tal-Garni.

Waħda mill-problemi hija l-firien.

Xi nies li jmorru jikkampjaw u jagħmlu barbikjus iħallu ħafna skart, u dan iġib il-firien.

Il-firien jattakkaw ukoll il-frieħ tal-Garni fil-bejtiet.

Għalhekk il-BirdLife għamlet nases speċjali, u ħelset l-irdum minn mijiet - jekk mhux eluf - ta' firien.

Tpoġġew ukoll tabelli biex min iżur jitgħallem fuq il-Garni u jitgħallem jibża' għall-ambjent naturali tal-post.

Hemm ukoll gwardjan (il-ħabib tagħna Matthew Borg Cardona) li parti minn xogħlu hi li jeduka lin-nies li jżuru l-post biex ma jkomplux iħammġu.

Rdum il-Madonna huwa mikxuf għall-irjieħ u għar-raxx

tal-baħar.

Il-blat fil-wiċċ jifforma x-xagħri, ambjent sinjur fil-flora fejn jikber is-Sagħtar u diversi orkidi bħall-Orkida Piramidali u n-Naħla (din fjura mhux insett!).

Hemm ukoll numru sabiħ ta' siġar.

Barra l-Garnija, hawnhekk ibejtu wkoll iċ-Ċiefa, il-Merill, il-Bufula Ħamra u anke l-Bilbla, għasfur li sar skars f'pajjiżna.

Rdum il-Madonna huwa Natura 2000 Site, jiġifieri protett mhux biss bil-liġi ta' Malta imma anke bil-liġi tal- Unjoni Ewropea.

Taraw hux, kemm hu post importanti!

Garnija

Naħla

Ħinijiet ta' ftuħ.

Rdum il-Madonna miftuħ is-sena kollha f'kull ħin, u mhemmx ħlas biex iżżur il-post.

L-importanti li min imur iġib ruħu sew: jimxi fil-mogħdijiet, ma jħallix skart, ma jagħmilx storbju, ma jaqtax fjuri, eċċ.

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p6

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p7

Appuntament Ċief

maċ-

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p8

Il-ħarġa bil-lanċa li nagħmlu kull sena hija popolari ħafna mal-Klabb.

F'dil-ħarġa aħna mmorru ngawdu xi qtajja' ta' Ċief itiru fuq il-baħar viċin tagħna.

Das-sajf ukoll l-appuntament maċ-Ċief ħa nżommuh.

Dettalji hawn taħt.

Nisperaw li narawkom.

DATA Sibt 10 Lulju 2010 TUL TAL-ĦARĠA xi 3 sigħat PREZZ TAL-LANĊA €5 kull persuna MERĦBA *membri Klabb Ħuttaf u l-familja

Tibagħtux flus bil-posta - ħlas isir fil-post.

Jekk il-baħar jagħmlilkom id- deni, tieklu xejn sa tliet sigħat qabel il-ħarġa.

Ibbukkjaw billi ċċemplu lill-BirdLife (21347644/5 ħinijiet tax-xogħol).

Tingħataw iktar dettalji (ħin, post, eċċ.)

Ċans tibbukkjaw għandkom sal- Erbgħa 7 Lulju 2010, imma ħaffu għax il-postijiet jinħatfu.

*Membri taħt it-8 snin irid jiġi magħhom adult.

MILL-ALBUM TAL-KLABB

Ħarġa tad-9 Mejju 2010 għall-Buskett.

Kaxxi għar-Rundun

Kif tafu, il-flus li ġbarna mill-Mixja Maratona ta' dis-sena qed nużawhom biex inħajru iktar Runduni jbejtu f'Malta.

Aħna nafu li r-Runduni spiss ibejtu f'nest boxes artifiċjali, basta jkunu ta' ċertu daqs u forma.

Għalhekk bdejna nibnu skoss minn dawn il-kaxxi, u kif taraw mir-ritratti, diġà għandna 30 kaxxa.

Imma ħeqq mhux biżżejjed li jkollok il-kaxxi.

Biex ir-Rundun jużahom, il-kaxxi jridu jkunu x'imkien fl-għoli.

Għalhekk qed nibdew f'xi insibu bini għoli nħawi ta' Malta u nwaħħluhom miegħu.

Għal dis-sena forsi tard biex ir-Runduni jibdew jużawhom, imma forsi s-sena d-dieħla jitħajru.

Aħna naraw x'jiġri u ngħidulkom!

Sadattant inkomplu nagħmlu iktar kaxxi.

Klabb Ħuttaf jgħid dettalji grazzi kbira lill-ħbieb tagħna Michael Falzon u John Borg tal-paċenzja li ħadu biex għamlulna l-kaxxi u xogħol eċċellenti li għamlu.

tal-biċċa

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p9

ambjenti maltin

Il-Makkja

Did-darba ħa nitkellmu fuq il-makkja, ambjent li mhux komuni daqs ix-xagħri, imma li hawn diversi rqajja' minnu f'pajjiżna.

X'jikber fil-makkja?

Il-karattru ewlieni tal-makkja huwa li fih jikbru

arbuxxelli kbar u anke siġar żgħar, li ħafna minnhom iħaddru s-sena kollha.

Fost l-ispeċi komuni tal-makkja nsibu ż-Żebbuġ, id-Deru u l-Ħarrub, kif ukoll Tin, Lewż u Rand.

Diversi minn dawn is-siġar iddaħħlu Malta mill-bniedem fil-qedem, għax kellhom xi użu (frott, eċċ.).

Speċi komuni ta' arbuxxelli jinkludu ż-Żiju, il-Borgħom Komuni u t-Te Sqalli.

L-arbuxxelli tal-makkja

Il-frott tal-Alaternu maħbub ħafna mill-għasafar.

ġeneralment jogħlew sa xi 3m.

Fil-makkja jikbru wkoll diversi pjanti li jixxebilku, per eżempju l-Liedna, il-Pajżana u r-Robbja Salvaġġa, u anke pjanti li jħobbu d-dell tas-siġar u l-arbuxxelli, bħall- Ħannewija u l-Garni.

F'xi rqajja ta' makkja nsibu wkoll speċi rari, per eżempju l-Għargħar u r-Riħan.

Għalfejn jogħlew?

Fil-makkja l-pjanti jikbru iktar għoljin minn dawk

tax-xagħri.

Dan għaliex il-makkja tikber f'postijiet fejn il-ħamrija tkun iktar fonda u jkun hemm iktar ilma għall-pjanti.

Il-makkja spiss ukoll tikber f'postijiet kennija mir-riħ, u għalhekk il-pjanti jkunu jistgħu jogħlew xi ftit bla ma jkissirhom ir-riħ.

Diversi pjanti tal-makkja jagħmlu frott imlaħħam.

Ħafna għasafar jiġġennu għal dal-frott, per eżempju l-Bufula Sewda, il-Bufula Passajra, il-Kapinera, il-Malvizz u t-Tajra Safra.

Il-fjuri ta' dawn il-pjanti jiġbdu lejhom ukoll insetti bħal friefet u baħrijiet, żnażan u ħanfus, u dawn ukoll isibu min jikolhom, bħall-Kamaleonti u l-Brimba Kbira tal-Widien.

Il-Bufula Passajra spiss taraha fil-makkja.

F'dil-biċċa makkja li qiegħda ħdejn San Martin jidhru pjanti taż- Żiju, Żebbuġ, Kappar, Spraġ Xewwieki u xi Ħannewija niexfa.

Fejn tikber il-makkja?

Il-makkja tista' tikber f'art li darba kienet bosk imma li għal xi raġuni tkun tfaqqret.

Dan jiġri jekk per eżempju jinqatgħu s-siġar jew jinħarqu, jew jekk il-bniedem idaħħal il-mogħoż jirgħu fih.

Dawn l-attivitajiet jikxfu l-ħamrija, li mbagħad titkaxkar mar-riħ jew max-xita u l-art ma tibqax tajba biżżejjed biex fiha

F'Malta l-makkja tikber l-iktar f'postijiet li ma jintleħqux min-nies, bħall-ġnub weqfin u l-qigħan ta' xi widien, jew taħt xi

rdumijiet.

F'xi postijiet

il-makkja tant hi folta li impossibli tgħaddi minn ġo fiha.

F'Malta għandna diversi rqajja' żgħar ta' makkja.

Fil-mappa huma dawk il-linji rqaq ħodor qishom dud.

Jidhru hekk għax ħafna makkja tikber matul il-widien.

Jien ukoll dudu aħdar.

Nilagħbu tikka! ma'

Għaqqad in-numri minn 1 sa 60 u ara x'jitfaċċa!

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p10

Askya Pizzuto, artist żagħżugħa ta' 14-il sena, bagħtitilna sett kartuns ta' għasafar oriġinali.

Bi pjaċir inlaqqgħukom ma'…

Il-Kaċċamendula

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu.

Basta tan-natura.

widnet il-baħar chaanah muscat 13

buċaqq tax-xitwa danica borg 10

Għażiż Editur,

Qed nibgħatlek ritratt ta' Għasfur tal-Bejt iżoqq lill-fellus tiegħu fil-bitħa tagħna, fuq il-gaġġa tal- cockatiels tagħna.

Il-fellus kien waqa' mill-bejta u spiċċa fil-bitħa tagħna.

Għalhekk il-ġenituri tiegħu kienu kull filgħodu jiġu jżoqqu ż-żgħir tagħhom.

Nieħu pjaċir jekk iġġib ir-ritratt u l-istorja tal-fellus

f'Il-Ħuttafa.

Dejjem tiegħek,

Il-Ħuttafa 98 • Ġunju 2010 • p11

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali…

Jekk tmissek wiżgħa ttellagħlek il-ġilda!

Din ħmerija ta' żmien il-brodu!

Dawk il-boċċi li jkollha huma disinn fuq il-ġilda, mhux mard!

Bħal ħafna rettili oħrajn, il-wiżgħa għandha ġilda ħarxa miksija bl-iskwami (scales).

Il-ġilda tar-rettili hija differenti minn tagħna għax m'għandhiex pori u għalhekk l-annimal ma joħroġlux għaraq bħalna.

Dan għaliex ħafna rettili jgħixu f'ambjenti nixfin, u importanti li ma jitilfux ilma prezzjuż minn ġisimhom.

Għalhekk il-wiżgħa la hija marida b'infezzjoni tal-ġilda, u lanqas m'għandha mard li jittieħed.

Temmnux ħmerijiet!

Il-Wiżgħa tad-Djar hija annimal nadif.

Jekk għandek wiżgħa f'darek ħalliha tgħix, u hi tpattilek billi teħilsek minn ħafna nemus, dubbien u kamla!

Bla ħlas!

Ħarsa lejn xi annimal żgħar madwarna

Il-Musbieħ il-Lejl

Il-Musbieħ il-Lejl huwa tip ta' ħanfusa, u huwa wieħed minn dawk l-annimali tal-għaġeb li jafu jagħmlu d-dawl!

Biex jagħmlu d-dawl ma jużawx l-elettriku imma jużaw kimiċi speċjali f'ġisimhom li meta jitħalltu flimkien jixegħlu.

Dawn l-annimali jużaw id-dawl biex jikkomunikaw bejniethom fid-dlam, qishom għandhom torċ!

Fil-Musbieħ il-Lejl, il-mara biss tagħmel id- dawl u filgħaxija tintefa' f'rokna u tixgħel denbha.

Jekk jaraha Musbieħ raġel li jkun qed itir fl-inħawi, jinżel ħdejha.

F'Il-Ħuttafa 96 (p.7) kellna għażla sabiħa ta' likeni.

Waħda minnhom konna ġibnieha bi żball bħala Kaloplaka.

Fil-fatt dik kienet Żantorja.

Skużawna, u grazzi lil Jennifer Fiorentino talli kkoreġithielna.

Musbieħ il-Lejl (raġel)

Mill-arti ta' PAU


Akrobati tal-Baħar Tliet Dniefel Geddumhom Qasir (Bottlenose Dolphin) li dehru dan l-aħħar qrib ix-xatt ta' Malta.

Ritratt ta' Chris Cachia Zammit

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Xutt ieħor lin-natura?

Is-Simar Dawk li jaqbżu!

Xalata Ċief u Dniefel Swift Actiom L-iSteppa Agħti kulur… Gallerija Tgħidx ħmerijiet!

Mill-arti ta' Pau Ntietef tan-Natura

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġgiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xaharejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Awwissu 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej Ħuttaf!

Darba kien hemm tifel iħobb jitfa' l-ġebel u jkisser it-twieqi.

Meta qabduh u staqsewh għaliex kien qed jagħmel il-ħsara, huwa wieġeb: "Ħeqq, dak il- passatemp tiegħi!"

Darba kien hemm tifla li kienet tħobb tħabbat il-bibien tad-djar u titlaq

tiġri.

Meta fl-aħħar qabduha u staqsewha għaliex qed iddejjaq lin-nies, din wieġbet: "Ħi, dak il-passatemp tiegħi!"

Darba kien hemm żagħżugħ li kien iħobb jisprejja ħafna kliem ħażin fuq il-ħitan.

Meta fl-aħħar qabduh u staqsewh għaliex kien qed iħanżer il-ħitan, dan wieġeb: "Man, dak il-passatemp tiegħi, ras!"

Kemm hi skuża bla sens meta tagħmel il-ħsara u ssejħilha passatemp.

L-istess jagħmlu n-nies li joqtlu l-għasafar u jgħidulu passatemp.

Jekk tħobb tagħmel il-ħsara, dak mhux passatemp

imma vizzju ikrah li jrid jinqata'.

F'paġna 4 taraw kif anke l-iSpanjoli fl-aħħar qed jibdew jaqtgħu l-vizzju moqżież tal-corrida.

Insomma ħbieb, gawdu l-vaganzi u tixxemxux wisq.

Biex ngħinu l-biodiversità…

L-aħjar mod biex tħajjar l-annimali jiġu fil-ġnien huwa billi tipprovdilhom l-ikel.

Ħafna insetti jħobbu l-fjuri, għalhekk jekk tieħdu ħsieb li jkollkom dejjem xi ħaġa bil-fjuri, ħa jkollkom ġnien iktar ħaj u interessanti.

Il-ħxejjex aromatiċi bħal Nagħniegħ, Salvja, Klin, Merdqux, Ħabaq u Plejju huma popolari għax il-weraq tagħhom jintuża mal-ikel.

Ħasra li ħafna nies dal-ħxejjex ma jħalluhomx jagħmlu fjuri, imma jqaċċtu l-weraq minnu bl-addoċċ.

Jekk tħallu mqar parti mill-pjanta tikber u tagħmel il-fjuri, taraw l-insetti ġejjin, għax dawn ukoll jiġġennu għall-ħxejjex aromatiċi.

B'hekk aħna ngawdu l-weraq u huma jgawdu l-fjuri.

Armonija perfetta!

Il-ħxejjex aromatiċi anke fil- qsari jikbru, jiġifieri anke jekk għandkom bitħa madum, xorta tistgħu tiġbdu naħal u friefet.

Il-Gallozz Iswed (Moorhen) huwa wieħed mill-għasafar li jbejtu f'Malta.

Iħobb postijiet fejn hemm għadajjar u ħafna ħaxix twil fejn jistaħba.

Fir-ritratt taraw fellus ta' Gallozz Iswed li faqqas das-sajf stess fir-riserva naturali tal-Għadira.

Kemm hu ħelu hux!

Ritratt ta' Denis Cachia

Mergħat

Imħarsa!

Erba' rqajja' sbieħ ta' baħar madwar Malta għadhom kemm saru protetti.

Dan sar biex jiġu mħarsa il-mergħat ta' Alka li jikbru fil-qiegħ f'dawn l-inħawi.

L-Alka tifforma ħabitat importanti għal ħafna annimali tal-baħar, fosthom ħut, qarnit, bebbux u granċijiet.

Dan pass għaqli tassew.

Issa nittamaw li dil-protezzjoni tkun ta' vera.

Biex taraw kif intom ta' Klabb Ħuttaf qed tgħinuna, morru paġna 8.

Ir-Runduni reġgħu għamlu suċċess dir- rebbiegħa.

Kif taraw mill- mappa, jidher ċar li l-inħawi ta' Tas-Sliema u San Ġiljan saru l-favoriti tar-Rundun f'pajjiżna, u bejtu fil-ventilaturi tad-djar f'diversi toroq t'hemmhekk.

Dis-sena komplew jinfirxu, u issa bejtu anke San Ġwann, il-Gżira u Ta' Xbiex, u forsi anke Pembroke u Tal-Balal.

Sadattant ir-Runduni tal-iMdina, tal- Mellieħa u tal-Mosta reġgħu bejtu b'suċċess, u kien hemm interess ukoll f'Birżebbuġa, l-iSptar Mater Dei, il-Marsa u d-Dwejra f'Għawdex.

Grazzi lil Ray Galea u lil Joe Sultana għat-tagħrif.

aħbarijiet

Il-mazzarelli kollha għandhom bżonn l-ambjent tal-ilma ħelu għax dawn ibidu fih u l-frieħ tagħhom jgħixu fl-ilma.

Ħafna minnhom rari jitbiegħdu wisq mill- għadajjar u n-nixxigħat, u għalhekk Malta nieqsa sew minn dawn l-insetti, għax niexfa wisq għalihom.

Imma f'dawn l-aħħar snin żidna numru sabiħ ta' speċi ġodda ta' mazzarelli.

Per eżempju fl-aħħar ħarġa ta' Il-Ħuttafa ġibna l-Kaħlan tal-Penz, li deher Malta l-ewwel darba f'Ġunju li għadda, fir-riserva tal-Għadira.

Did-darba ħa nġibu fuq speċi oħra li wkoll m'ilhiex wisq li tfaċċat Malta.

Dan huwa l-Kaħlan tal-Vina Safra (Yellow-veined Skimmer Orthetrum nitidinerve), li ra ftit minnhom seħibna Arnold Sciberras fis-sajf tal-2008 ħdejn għajn tal-ilma fil-Mellieħa.

Dal-mazzarell jismu hekk għax fi ġwinħajh

għandu xi vini sofor.

Ir-raġel (fir-ritratt) huwa blu u l-mara tkun kannella.

B'hekk issa l-lista ta' mazzarelli Maltin

telgħet għal 18-il speċi.

Mhux ħażin għal gżira żgħira niexfa, hux!

Żommu għajnejkom miftuħin, forsi l-ispeċi ġdida li jmiss… issibuha intom!

Żewġ bejtiet differenti ta' Rundun fi triq f'Tas-Sliema.

Mid-dehra dawk il- ventilaturi bid-daħla doppja huma komdi ħafna għar-Rundun!

Ritratti meħudin f'Mejju li għadda minn Tim Micallef, membru tal-Klabb.

Bejtu żgur

X'għandna mid-dinja?

Ftit jiem ilu l-gvern ta' Catalunya (reġjun fi Spanja) waqqaf il-corrida.

Dan sar wara li nies li jħobbu l-annimali ġabru 180,000 firma u ppreżentawhom lill-gvern.

Il-corrida hija dik

Waqt corrida, irġiel sadisti jagħtu spettaklu billi jinku u jittorturaw il-barrin, u fl-aħħar joqtluhom waqt li l-udjenza jċapċpu bħal boloh.

il-misħuta drawwa

Fi Spanja t-tortura tal-barrin għadha popolari.

Kull sena fi Spanja jsiru iktar minn 1000 corrida, u kull sena jmutu iktar minn 11,000 barri b'dal-mod barbaru.

Imma issa f'parti minn Spanja n-nies xebgħu b'dil-kattiverija.

Aħna nisperaw li ftit ftit din tinfirex mal-pajjiż kollu u l-corrida tinqata' kullimkien.

s o n B u t t i ġ e ġ

Dar ġdida għaċ-Ċita?

Mela kieku minn Marsaxlokk saċ- Ċirkewwa tiġriha fi kwarta!

Fl-Indja bi ħsiebhom jerġgħu jdaħħlu ċ-Ċita!

Dari ċ-Ċita kienet komuni fl- Indja, imma nqerdet bil-misħuta kaċċa.

Illum fid-dinja baqa' biss xi 10,000 Ċita, u dawn

kważi kollha jgħixu l-Afrika.

Issa l-Indja iddeċidew li jitilqu numru minnhom fi riservi naturali kbar f'Rajastan u f'Madhyar Pradesh.

Kif naħseb tafu, iċ-Ċita hija l-iktar annimal tal-art li jiġri, kapaċi tilħaq ħeffa ta' 100km fis-siegħa.

Naturalment, annimal bħal dan irid ħafna art fejn jgħix.

Nisperaw li l-proġett taċ-Ċita jirnexxi, mhux bħall-proġett biex isalvaw lit-Tigra, li ftit ftit qed tinqered mill-Indja.

U kemm joħdulha ritratti l-ispeed cameras!

5 miljun tank żlieġ!

F'April li għadda sploda bir taż-żejt li kienu qed iħaffru f'qiegħ il-baħar tal-Gulf of Mexico.

Minnu ħarġu gliegel ta' żejt, li baqa' jiżbroffa tliet xhur sħaħ!

Sa ma rnexxielhom isodduh, leħqu ħarġu fil-baħar xi 4,900,000 1tank żejt!

Iż-żejt niġġes il-baħar u rvina ħafna xtut sbieħ mimlijin natura - ħut, għasafar, flora, fkieren tal-baħar.

U għadhom ma jafux xi ħsara saret lill-ħajja ta' qiegħ il-baħar.

Dan kien l-ikbar diżastru ambjentali fl-istorja tal-iStati Uniti, li fih mietu wkoll 11-il ruħ.

U kollu minħabba flus.

l-kilba għall-

Skont il-kalkoli tiegħi, biż-żejt li nxtered fil-Gulf of Mexico kont timla 390 miljun flixkun taż-żewġ litri, biżżejjed biex tagħmel ringiela fliexken li ddur id-dinja!

Biex jiffrankaw il-flus, il-kumpanija taż-żejt (BP) li kienet qed tħaffer ma għamlitx l-affarijiet kif suppost.

U ara x'ġara!

1 tank żejt.

Dan huwa kejl ta' żejt, li jesa 159 litru.

Bl-Ingliż jgħidulu oil barrel.

Pellikan Kannella, wieħed minn eluf ta' vittmi tad-diżastru.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

Apus pallidus Għasfur li ftit nies jafu bih huwa r-Rundun Kannelli.

Ma jispikkax għax jixbaħ ħafna lir-Rundun fid-daqs, fl-għamla, fl-għajta u fil-kulur, imma huwa ftit iktar ċar.

Għalhekk mhux se tarah itir u tagħrfu f'ħakka t'għajn, għax biex tagħrfu minn Rundun komuni trid tarah f'dawl tajjeb u mill-qrib.

Bħal dejjem, l-esperjenza fil- berdwoċing tgħin ħafna.

F'Malta jidher mir-rebbiegħa sal-ħarifa u hu inqas komuni mir-Rundun.

Ir-Rundun Kannelli jbejjet fl-artijiet madwar il-

Mediterran u jqatta' x-xitwa fl-Afrika, 'l isfel mid-Deżert Saħara.

Il-bejta jibniha kemm mal-bini kif ukoll mas- 1sisien u l-irdumijiet.

F'Malta qatt ma kellna rekords ta' bejtiet tiegħu, imma ftit snin ilu nstabet l-ewwel 2kolonja żgħira fis-sisien tad-Dwejra f'Għawdex.

Jidher li bil- mod il-mod qed jinfirex ukoll f'Malta.

Hawn min, għax hekk jaqbillu, jgħid li f'Malta ma jistgħux ibejtu għasafar, u jġibu kull skuża: bini, storbju, is-sħana tas-sajf.

Ħaġa waħda jinsew isemmu: il-qerda li ġġib il- kaċċa!

Għax oħroġ il-għaġeb, malli waqfet il-kaċċa fir- rebbiegħa f'dawn l-aħħar tliet snin, il-lista tal-għasafar li jbejtu f'Malta twalet ġmielha.

Xutt Ieħor lin-Natura?

F'dil-biċċa mhux suppost tibni!

X'Nista' Nara Tgħid?

Hawnhekk hawn li r-runduni jorqdu waqt li jtiru!

Naf, il-bieraħ ippruvajtha…

Ftit ilu smajna li ħa jibnu

kumpless sportiv kbir f'Baħar iċ-Ċagħaq.

Li nżidu l-faċilitajiet sportivi huwa tajjeb għax l-isport sabiħ, imma meta jkun proġett kbir trid toqgħod attent ħafna fejn se tibnih.

Speċjalment f'pajjiż daqs tikka bħalma hi Malta!

Fl-art fejn għażlu diġà hemm xi bini ikrah, u tajjeb li jneħħuh.

Imma ħafna mill-art hija beraħ u natura, u hemm parti li hija anke Sit Natura 2000.

Meta post ikun Sit Natura 2000 jiġifieri jkun imħares bil-liġi għax ikun importanti għan-natura.

Allura jekk hi art protetta, kif ħa

jibnu fuqha?

Protetta jew mhix protetta?

Min iħobb in-natura għandu raġun jinkwieta.

U iktar inkwetajna meta smajna li parti mill-proġett mhux ħa jkun veru għal-isport, imma ħa jibnu fih 300 dar.

Mappa ta' parti minn Baħar iċ-Ċagħaq.

Il-linja l-ħamra turi fejn se jinbena l-kumpless sportiv.

Il-parti l-ħadra hija Sit Natura 2000.

Kif taraw, l-aħmar jaqbeż ġol-aħdar!

Tħobb l-għasafar?

Mela żur il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall- berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

Tip ta' rdum li jaqta' dritt, wieqaf u għoli.

Ħafna mix-xatt tal-Punent u n-Nofsinhar ta' Malta huma sisien.

Grupp ta' annimali li jgħixu jew ibejtu flimkien jew viċin ħafna ta' xulxin.

PROĠETT BIRDLIFE

F'Is-Simar mhux siġar biss hemm, imma hemm ukoll għadira mdawra b'ħafna qasab u pjanti oħrajn li jħobbu l-ilma.

Ritratt ta' Jason Aloisio

Riserva naturali bis-sens!

Fil-Bajja tax-Xemxija, 'il ġewwa mit-triq prinċipali, hemm medda art ħadra maqtugħa għaliha.

Din hija r-riserva naturali tas-Simar,

X'fih speċjali s-Simar?

Ħaġa li hemm f'Is-Simar li f'Malta hija rari ħafna hija 1għadira permanenti.

Din l-għadira tagħmel il-post interessanti għall-ħajja għax, kif tafu, kull ħaġa ħajja trid l-ilma biex tgħix.

Minħabba dan l-ilma, fir-riserva naturali jikbru diversi pjanti tal-ilma, speċjalment Qasbet ir-Riħ.

Is-Simar hemm meded sħaħ ta' qasab, li jifforma reedbed.

Dan ukoll huwa ambjent rari f'pajjiżna.

Minbarra qasab hemm ukoll mijiet ta' siġar.

Ħafna minnhom tħawlu xi 15-il sena ilu u issa kibru sew u joffru kenn, dell, frisk u ikel għal diversi annimali.

Fost is-siġar tas-Simar hemm Żebbuġ, Luq u Bruk.

Il-Bruka hija siġra li tiflaħ ħafna għar-raxx tal-baħar.

Skont l-ambjent issib l-għasfur.

Il-meded tal-qasab jiġbdu lejhom għasafar bħar-Russett tas-Siġar, ir- Russett Aħmar, il-Gallozz tax-Xitwa, id-Durrajsa tal-Qasab, il-Bufula Prima u l-Bufula tal-Qasab.

Dawn kollha jidhru spiss f'Is-Simar, naturalment skont l-istaġun tagħhom.

Hemm minnhom mhux biss iżuru s-Simar, imma anke jbejtu fir-riserva.

Fl-ilma stess jgħix il-Bużaqq, ħuta rari ħafna f'Malta għax tgħix fl-għadajjar (li kif għedna, ma tantx għandna minnhom).

Il-Bużaqq hija l-ħuta nazzjonali ta' Malta: forsi għalhekk iħobbuha tant ir-Russett Griż, l-Agrett Abjad u l-Blonġun Żgħir li jżuru l-post kull sena!

Dawn huma biss ftit ħafna mill-biodiversità li jagħmlu s-Simar kalamita għan-naturalist.

Imma tiskanta, 20 sena ilu, ma kien jeżisti xejn minn dan!

Mela x'ġara?

Ġara li daħlet il-BirdLife fl-istorja!

Għasfur ta' San Martin Sajjied prim!

Simar Niggież Ir-riserva msemmija għalih!

Li ma kinitx il-BirdLife, Is-Simar ma jeżistix.

Is-Simar huwa t-tieni riserva naturali li l-BirdLife ħolqot (wara l-Għadira).

Qabel ma beda x-xogħol fl-1992, is-Simar kien roqgħa skart, ġrieden u drenaġġ.

Imma wara ħafna ħsieb, xogħol u spejjeż, dal-proġett irnexxa.

Is-Simar jurina li jekk nagħtuha ċans, in-natura ma tinsiniex!

Illum Is-Simar jiġbed lejh mhux biss natura, imma anke studenti, għalliema u publiku.

Min jaf kemm minnkom diġà żortuh ma' tal-iskola.

Ħinijiet ta' ftuħ.

Is-Simar jiftaħ għall-iskejjel fil-ġranet kollha tal-iskola.

Nhar ta' Sibt u Ħadd jiftaħ ukoll għall-publiku minn Novembru sa Mejju mill-10am sa 4pm.

Dħul bla ħlas.

Ikun hemm ukoll min idawwarkom.

Bla ħlas ukoll!

1għadira permanenti.

Għadira li żżomm l-ilma s-sena kollha, bla ma tinxef.

Xalata Ċief u Dniefel

Jirrapporta Tim Micallef

Il-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf bil-lanċa saret is-Sibt 10 Lulju 2010.

Iltqajna fis-6.30pm iċ-Ċirkewwa fejn

Kathleen Mamo u Ray Vella spjegawlna kif iċ-Ċief

jinġemgħu f'rafts filgħaxija qabel ma jidħlu fil-bejtiet

Ftit wara s-7pm tlaqna b'żewġ laneċ għal taħt

Ta' Ċenċ.

Bdejna naraw l-ewwel qtajja' ta' Ċief malli dħalna fil- fliegu t'Għawdex.

Meta wasalna 'l barra minn Mġarr ix-Xini uħud minna

lemħu xi dniefel jgħumu madwar il-lanċa, li bdew ukoll jaqbżu viċin tagħna.

Dawn kienu l-ispeċi Denfil Komuni (Common Dolphin).

Waqt li komplejna nersqu lejn Ta' Ċenċ rajna ħafna Ċief jinġabru f'rafts.

Waħda mill-laneċ

kienet ftit iżjed 'il ġewwa taħt is-sies u għalhekk kienet imdawra biċ-Ċief itir viċin, waqt li l-lanċa l-oħra kellha iżjed dniefel madwarha.

dorna lura għaċ-Ċirkewwa għaddejna minn ħdejn diversi rafts kbar

ta' Ċief u konna fortunati li erġajna rajna d-dniefel.

Għal ħafna minn dawk li ġew din kienet l-ewwel esperjenza tagħhom li jaraw iċ-ċief, imma kienet

esperjenza unika għal kulħadd li tara d-dniefel

daqshekk qrib tiegħek.

Ċiefa

Swift Action Proġett għar-Rundun

Tiftakruha l-Mixja Maratona ta' Marzu?

Kif qrajtu fl-aħħar ħarġa tal-magażin, il- flus li konna ġbarna dakinhar diġà nfaqna minnhom biex għamilna ħafna kaxxi għall- bejtiet tar-Rundun.

Issa dawk il-kaxxi qed nibdew inwaħħluhom.

Ir-Rundun iħobb ibejjet f'postijiet għoljin,

għalhekk il-kaxxi qed inwaħħluhom ma' bini għoli, bħal knejjes u torrijiet.

Il-ħolma tagħna hi li s-sena d-dieħla xi Runduni jitħajru jbejtu f'dawn il-kaxxi.

B'hekk Klabb Ħuttaf inkunu tajna daqqa t'id oħra biex inżidu l-biodiversità f'pajjiżna.

Kif taraw mir- ritratti, ix-xogħol ta' twaħħil beda.

Nixtiequ ngħidu grazzi lil Jason Aloisio

li qed jieħu ħsieb dal-proġett; u lil David Attard, John Borg, Michael Falzon u Ray Vella tal-għajnuna tagħhom.

Grazzi wkoll lil Mario Camenzuli mill-Kummissjoni Ambjent tal-Knisja, li magħhom il-BirdLife qed tmexxi dal- proġett eċitanti.

Ray Vella mperreċ fuq it-turretta tat-Torri l-Aħmar biex iwaħħal erba' kaxxi.

Kien riħ xi ħaġa dakinhar!

Tnejn mill-kaxxi jidhru mwaħħlin max-xifer tat-turretta.

John Borg qed iwaħħal waħda mill-kaxxi mal-ħajt tal-Kunvent tal- Karmelitani fl-iMdina.

Erba' kaxxi jidhru mwaħħlin lesti.

Issa f'idejkom, Runduni!

Kemm ġew puliti.

Jien kieku nbejjet fihom!

ambjenti maltin

L-iSteppa

Fl-isteppa ma nsibux siġar jew arbuxxelli kbar.

L-ambjent tal-isteppa nsibuh f'postijiet b'ħamrija baxxa, u li spiss ikunu wkoll mikxufin għall-irjieħ.

Għalhekk f'dan l-ambjent diffiċli jkampaw pjanti kbar, u nsibu l-iktar grasses u pjanti baxxi.

Hemm diversi tipi ta' steppa.

Insibu per eżempju steppa li tifforma fuq it-tafal.

F'din jikbru, fost oħrajn, ħaxix bħall-Ħalfa u l-Barrum tax-Xagħri.

Tip ieħor ta' steppa hija dik iddominata mix-xewk, fejn jikbru pjanti bħas-Sajtun.

Fost il-pjanti tal-isteppa nsibu diversi annwali.

Dawn huma pjanti li jgħaddu ċ-ċiklu kollu ta' ħajjithom fi staġun jew sena waħda: jinbtu, jikbru, jagħmlu l-fjuri u ż-żerriegħa, u jmutu.

Insibu wkoll dawk li nsejħulhom umbelliferi.

Kif taraw, il-kelma umbelliferi tixbaħ il-kelma umbrella.

Fil-fatt jekk tħarsu lejn, per eżempju, iz-Zunnarija Selvaġġa jew il-Bużbież (it-tnejn huma umbelliferi), f'bukketti qishom li taraw umbrelel.

jkabbruhom

Hemm ukoll dawk li ngħidulhom ġeofiti, pjanti li jgħixu għal tul ta' żmien, però li jgħaddu parti miċ- ċiklu ta' ħajjithom taħt l-art, permezz ta' basal jew għeruq ħoxnin.

Żewġ ġeofiti komuni huma l-Berwieq u l-Għansar.

Jekk taraw steppa bħalissa, fl-eqqel tas-sajf, faċli taħsbuha ambjent fqir u bla ħajja.

Dan għaliex fis-sajf ħafna pjanti ġeofiti jnixxfu l-weraq kollha u jibqgħu ħajjin biss il-partijiet li jkunu moħbijin taħt il-ħamrija.

Dawn il-partijiet iservu ta' ħażna ta' enerġija għall- pjanta, li b'hekk tibqa' ħajja.

Kif appena tidħol ix- xitwa malajr taraw l-isteppa terġa' tieħu l-ħajja, hekk kif dawn il-pjanti jtellgħu weraq ġdid.

Fost l-annimali tal-isteppa nsibu xi speċi ta' ġurati li diffiċli immens tarahom, per eżempju l-Ġurat ta' Rasu Twila.

Dan għaliex il-ġurati għandhom kamuflax tajba ħafna.

Minħabba li fl-isteppa ma tantx hemm fejn tistaħba, it-trikk tal-kamuflax iservihom ħafna lill-annimali!

Żewġ għasafar li jħobbu l-isteppa huma l-Bilbla u l-Alwetta.

Meta jtiru tarahom u tismagħhom, imma kif ipoġġu fl-art… jisparixxu!

Il-Bilbla u l-flieles tagħha jkunu kulur il-ħaxix niexef!

Medda art steppa bil-blat.

Kif taraw jikber fiha ħafna ħaxix.

IL- weraq niexef kannella ħamrani huwa tal-Għansar.

Fejn qiegħda?

F'Malta għandna kemm trid irqajja' ta' steppa.

Ħafna minnha ffurmat meta l-għelieqi ntelqu u ma baqgħux jinħadmu.

L-isteppa

b'mod tifforma imma naturali, tista' wkoll tifforma f'ambjent bħal makkja jew xagħri li għal xi raġuni jitlef ħafna mill-pjanti tiegħu.

Dan jista' jiġri per eżempju jekk hemm nirien li jeqirdu l-pjanti kollha u l-art tinkixef u l-ħamrija titkaxkar bir-riħ u x-xita.

L-isteppa tista' wkoll tifforma f'postijiet fejn jittieħdu l-annimali biex jirgħu, jew fuq art agrikola li ma baqgħetx tinħadem.

Meta mmorru ngħumu niftakru li xatt il-baħar huwa d-dar ta' ħafna annimali żgħar bħall granċijiet.

Biex nieħdu pjaċir m'hemmx għalfejn naħqru jew noqtlu dawn l-annimali.

Għandna nħalluhom bi kwiethom, u għandna nħallulhom l-ambjent tagħhom nadif u sabiħ kif sibnieh.

Agħti kulur lil dal-granċ gustuż!

Ajkla Rasha Bajda Luca Żammit 8

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu.

Kartun ħelu ieħor ta' Askya Pizzuto (14)

Il-Ħamran huwa wieħed mill-iktar mazzarelli komuni f'Malta, speċjalment fir-rebbiegħa.

Ir-raġel ikun aħmar, u l-mara tkun ħadranija.

Jiġifieri din mara.

Papoċċi ta' Malta Chaanah Muscat 13

mill-arti ta' PAU

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' xi ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-friefet il-lejl huma għomja!

Lanqas xejn!

Veru li l-friefet il-lejl għandhom għajnejhom żgħar ħafna, imma dawn xorta jużawhom, u jużawhom biex jaraw f'ħinijiet meta ma tantx hemm dawl, jiġifieri mal-għabex, matul il-lejl, u mas-sebħ.

Fil-biċċa l-kbira, il-friefet il-lejl għandhom sens tas-smigħ straordinarju, u iktar jużaw dan milli l-vista biex isibu t-triq u l-priża fid-dlam ċappa.

Imma dan ma jfissirx li huma għomja!

Bl-Ingliż jgħidu "blind as a bat", imma min ivvinta din is-simile naħseb ma kienx jifhem fil-friefet il-lejl!

Hemm grupp ta' friefet il-lejl kbar jgħidulhom fruit bats.

Dawn itiru bi nhar, jieklu frott, għandhom għajnejn kbar u jaraw tajjeb.

Il-fruit bats jgħixu kważi kollha f'artijiet 1tropikali, u Malta ma jiġux.

Pipistrell Nanu Wieħed mill-friefet il-lejl ta' Malta.

Jisma' ħafna, imma jara wkoll!

Ħarsa lejn xi annimal żgħar madwarna

Il-Qabbieża

Il-brimb kollu jagħmel il-ħarir, imma mhux kollu jibni l-għanqbut.

Hemm grupp ta' brimb żgħir ngħidulu brimb qabbież (bl-Ingliż jumping spiders).

Dawn jaqbdu l-priża mhux fix-xibka imma billi jersqu lejha u jaqbżu fuqha.

Biex jagħmlu hekk iridu vista tajba.

Għalhekk il-brimb qabbież għandu erba' minn għajnejh kbar u jħarsu 'l quddiem.

Bis-saħħa tagħhom il-brimba tikkalkula tajjeb kemm tkun bogħod jew viċin il-vittma tagħha.

F'Malta għandha xi 20 speċi ta' brimb qabbież.

Uħud minnhom, bħaż-Żebrina, spiss narawhom mal-ħitan tad-djar tagħna.

Jekk taraw waħda tagħtuhiex fastidju.

Anzi, osservawha bil-kwiet u forsi tarawha taħtaf xi dubbiena.

1artijiet tropikali.

Artijiet fl-inħawi sħan tad-dinja, jiġifieri fil-parti l-wiesgħa tal-pjaneta.

Għandek torċ?

Iva, imma d-dar qiegħda!

Żebrina (raġel) tip ta' brimba qabbieża


TEKNOLOĠIJA TAL-INFORMAZZJONI U L-KOMUNIKAZZJONI GĦALL-INKLUŻJONI GĦOTI TA' INFORMAZZJONI FIL-QOSOR DWAR IL-POLITIKA Kuntest tal-polika Id-dokumenti tal-politika Ewropea Konklużjonijiet tal-Kunsill dwar Soċjetà talInformazzjoni Aċċessibbli u Aġenda Diġitali għall-Ewropa jenfasizzaw l-irwol tatteknoloġija tal-informazzjoni u l-komunikazzjoni (ICT) fl-oqsma kollha tal-ħajja, inkluż l-edukazzjoni, l-impjiegi, u l-kultura u l-ambjent soċjali.

L-għarfien diġitali għandu jiġi kkunsidrat bħala kompetenza ewlenija għall-inklużjoni soċjali fuq livell personali u faċilitatur ewlieni għall-"progress [...] lejn soċjetà tal-għarfien miftuħa, ambjentali u kompetittivà" fuq skala Ewropea (Il-Kunsill tal-Unjoni Ewropea, 2009, p. 6).

Madankollu, il-Komunikazzjoni tal-2013 mill-Kummissjoni dwar Niftħu l-Edukazzjoni ssostni li: L-edukazzjoni fl-UE mhijiex qed iżżomm mal-pass tas-soċjetà u l-ekonomija diġitali...

It-teknoloġiji diġitali huma inkorporati b'mod sħiħ fil-mod kif in-nies jinteraġixxu, fix-xogħol u fil-kummerċ; iżda minkejja dan, għadhom mhux qed jiġu sfruttati bis-sħiħ fis-sistemi tal-edukazzjoni u t-taħriġ madwar l-Ewropa (IlKummissjoni Ewropa, 2013, p. 2).

Il-Komunikazzjoni tissuġġerixxi wkoll li: Barra milli jwessa' l-aċċess għall-edukazzjoni, l-użu usa' ta' teknoloġija ġdida u riżorsi edukattivi miftuħin jista' jgħin biex itaffi lispejjeż għall-istituzzjonijiet edukattivi u għall-istudenti, speċjalment fost il-gruppi żvantaġġati.

Din l-ekwità tal-impatt teħtieġ, madankollu, investiment sostnut flinfrastruttura edukattiva u r-riżorsi umani (Il-Kummissjoni Ewropea, 2013, p. 3).

Il-mira li jitwessa' l-aċċess għall-edukazzjoni permezz ta' teknoloġija ġdida hija f'konformità mal-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Persuni b'Diżabilità li tirrikonoxxi: ... l-importanza tal-aċċessibbiltà għall-ambjent fiżiku, soċjali, ekonomiku u kulturali, għall-edukazzjoni u s-saħħa u għall-informazzjoni u l-komunikazzjoni, biex ikun possibbli li persuni b'diżabbiltà jkunu jistgħu jgawdu b'mod sħiħ id-drittijiet talbniedem u l-libertajiet fundamentali kollha (In-Nazzjonijiet Uniti, 2006, Preambolu, v).

Sejbiet tal-proġett Is-sejbiet tal-proġett tat-Teknoloġija tal-Informazzjoni u l-Komunikazzjoni għallInklużjoni (ICT4I) jissuġġerixxu li hemm sfidi għal dawk li jfasslu l-politika u lprattikanti biex jadattaw l-ideat tagħhom u sussegwentement il-modi ta' ħidma ICT għall-Inklużjoni – Għoti ta' Informazzjoni dwar il-Politika

tagħhom sabiex jeliminaw l-ostakoli u jippermettu lill-istudenti jibbenefikaw millopportunitajiet edukattivi disponibbli b'mod wiesgħa, affordabbli u aċċessibbli li jista' joffri l-ICT.

Il-proġett ICT4I identifika ħames kwistjonijiet politiċi kritiċi li għandhom jiġu indirizzati:  Tiġi eliminata l-qasma diġitali biex jiġi żgurat li l-istudenti kollha jibbenefikaw mill-ICT bħala għodda għat-tagħlim tagħhom.  Jiġi żgurat li l-ICT4I titqies bħala kwistjoni settorjali u hija kkunsidrata u viżibbli fl-oqsma politiċi rilevanti kollha.  Jiġu żgurati d-disponibbiltà u t-teħid ta' mogħdijiet komprensivi u integrati tal-edukazzjoni ta' għalliem fl-ICT4I, bħala 'prekundizzjoni' vitali għal kwalunkwe inizjattiva ICT4I.  Tiġi appoġġjata l-implimentazzjoni ta' sejbiet fir-riċerka relatati mal-ICT4I filprattika fil-klassi.  Dejta sinifikanti – kemm kwalitattiva kif ukoll kwantitattiva – tkun magħmula disponibbli għall-monitoraġġ u l-formazzjoni tal-politika u l-prattika fl-ICT4I.

Il-konklużjonijiet globali tal-proġett ICT4I jidentifikaw l-ixprunaturi potenzjali li għandhom jiġu sfruttati f'tentattivi oħrajn biex tiġi indirizzata l-esklużjoni diġitali fledukazzjoni: 1.

L-akkwist pubbliku ta' ħardwer tal-ICT, softwer u materjali ta' tagħlim diġitali li jinkludu l-aċċessibbiltà bħala kriterju (fil-livelli nazzjonali, reġjonali u organizzattiv).

Programm ta' taħriġ disponibbli b'mod wiesgħa għall-partijiet interessati kollha fl-ekosistema tal-ICT4I, inkluż il-ġenituri, l-għalliema, il-mexxejja tal-iskola, ilpersunal ta' appoġġ fl-ICT, l-amministraturi tal-web, u l-professjonisti tal-IT u l-midja.

Politiki fil-livell tal-iskola u pjanijiet ta' azzjoni għall-ICT4I li jikkonformaw malpolitiki fil-livell nazzjonali u li dawn jiġu mmonitorjati b'mod effettiv biex issir limplimentazzjoni usa' tal-ICT4I.

Appoġġ għall-mexxejja tal-iskejjel biex jiżviluppaw il-fehim tagħhom ta' attitidunijiet pożittivi lejn l-ICT4I u l-viżjoni għalih.

Il-proġett ICT4I jikkonkludi li l-użu effettiv tal-ICT sabiex jiġi appoġġjat it-tagħlim fledukazzjoni inklużiva jagħti eżempji ta' tagħlim tajjeb għall-istudenti.

Madankollu, ICT4I jeħtieġ pedagoġija ġdida li tuża l-ICT biex jittieħdu u jiġu implimentanti deċiżjonijiet dwar l-approċċi ta' tagħlim li huma l-aktar effettivi għalihom.

Tali pedagoġija ġdida tippermetti: "Kulħadd jista' jitgħallem, Kullimkien, f'Kull ħin, permezz ta' Kwalunkwe mezz, bl-appoġġ ta' Kwalunkwe persuna" (Il-Kummissjoni Ewropea, 2013, p. 3).

Rakkomandazzjonijiet It-teknoloġiji emerġenti jippreżentaw sfidi ċari, iżda anki opportunitajiet kbar għal dawk li jfasslu l-politika biex iwessgħu l-aċċess u l-parteċipazzjoni.

Il-proġett ICT4I identifika erba' rakkomandazzjonijiet ewlenin.

Il-politiki għall-ICT għall-Inklużjoni għandhom jiżguraw li: 1.

L-istudenti kollha għandhom ikunu jistgħu jużaw b'mod effettiv l-ICT fit-tagħlim tagħhom f'ambjenti inklussivi.

Dan ifisser li:  L-ICT jintuża bħala għodda biex tappoġġja l-parteċipazzjoni permezz ta' approċċi ta' tagħlim personalizzat għall-istudenti b'diżabilità u bi bżonnijiet edukattivi speċjali f'ambjent inklussiv;  l-esperjenza tal-istudenti tad-disponibbiltà ġenerali u speċifika tal-ICT, fliskola, id-dar u fit-tranżizzjoni lejn setturi edukattivi oħrajn tkun bla xkiel, mingħajr nuqqasijiet jew livelli differenti ta' disponibbiltà.

L-għalliema kollha għandhom ikunu jistgħu jużaw l-ICT b'mod effettiv biex jappoġġjaw it-tagħlim f'issettjar inklużiv.

Dan ifisser li:  l-ostakoli attitudinali tal-għalliema fl-użu tat-teknoloġija u/jew l-edukazzjoni inklużiva huma rikonoxxuti u indirizzati permezz ta' żvilupp professjonali xieraq;  l-għalliema huma appoġġjati b'mod effettiv fl-użu tagħhom tal-ICT biex jappoġġjaw it-tagħlim, kif ukoll l-użu speċifiku tat-teknoloġija assistiva;  l-għalliema jiġu appoġġjati b'mod effettiv fl-użu tagħhom tal-ICT bħala għodda għal tagħlim personalizzat f'ambjent inklussiv.

L-iskejjel kollha jkunu jistgħu jimplimentaw u jżommu infrastruttura tal-ICT4I effettiva u sostenibbli.

Dan ifisser li:  l-iskejjel ikollhom aċċess għal infrastruttura tal-ICT effettiva u sostenibbli;  l-iskejjel u l-professjonisti kollha li jaħdmu fi ħdanhom ikunu jistgħu jużaw lICT b'mod effettiv biex iwessgħu l-parteċipazzjoni u jżidu l-opportunitajiet ta' tagħlim għall-istudenti b'diżabilità u bi bżonnijiet edukattivi speċjali;  il-mexxejja tal-iskejjel ikunu jistgħu jippromwovu l-użu tal-ICT biex jappoġġjaw it-tagħlim f'ambjent ta' edukazzjoni inklussiva.

L-infrastruttura ICT4I fil-livell nazzjonali u/jew reġjonali tkun tista' tappoġġja b'mod effettiv il-ħidma tal-iskejjel u l-għalliema kollha li jaħdmu f'ambjent inklussiv.

Dan ifisser li:  il-partijiet interessati kollha jqisu l-ICT4I bħala għodda li permezz tagħha jistgħu jwessgħu l-parteċipazzjoni u jżidu l-opportunitajiet edukattivi għallistudenti kollha, inkluż dawk b'diżabilità u bi bżonnijiet edukattivi speċjali;  hemm politika trans-settorjali maqbula għall-ICT4I fil-livell nazzjonali;  hemm infrastruttura effettiva għall-ICT4I fl-ambjenti edukattivi, tad-dar u soċjali kollha;  hemm djalogu u konsultazzjoni kontinwa effettiva li tinvolvi lill-partijiet interessati kollha fl-eko-sistema ICT4I.  hemm appoġġ għall-inizjattivi ta' riċerka u żvilupp li jieħdu approċċi "li jinvolvu l-utent" kif ukoll "iċċentrati fuq l-utent" u li jwasslu għal għodod tal-ICT ġodda u aċċessibbli għall-istudenti kollha, inkluż dawk b'diżabilità u bi bżonnijiet edukattivi speċjali.

Aktar informazzjoni hija disponibbli mill-qasam tal-web tal-proġett ICT4I: http://www.european-agency.org/agency-projects/ict4i

Extracted from ICT4I Policy Brief_MT.pdf