il-Ħuttafa

Novembru – Diċembru 2020

Baħrija ta' Ras il-Mewt

l a ħ g 2 €

Emmm.. ħelow!

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p2

Ħbieb Ħuttaf . . .

ikunu sbieħ u

ffullati bin-natura l-imsaġar.

U għalhekk hija tant ħasra li pajjiżna nieqes minnhom.

Tafu li inqas minn 1% ta' Malta huwa mgħotti bis-siġar?

Dan huwa numru veru tal-biki!

il-proġetti

Għalhekk

tal- BirdLife, wieħed għal qalbi ħafna huwa Foresta 2000.

Foresta 2000 bdejna nħawluha 20 sena ilu, u llum hemm jikbru iktar minn 21,000 siġar u arbuxxelli.

f'paġna 3,

issa l-BirdLife għadha kemm bdiet tieħu ħsieb masġar ġdid – fuq Kemmuna!

Dan il-masġar huwa ħafna iżgħar minn Foresta 2000, imma f'Malta anke siġra waħda ġdida tgħodd, aħseb u ara 2600!

Kemmuna hija diffiċli għas- siġar biex jikbru, għax ftit hemm ħamrija, il-blat qiegħed fil-wiċċ u l-gżira mikxufa ħafna għall-irjieħ u r-raxx tal-baħar.

Għalhekk is- siġar ħa jkollhom bżonn kura tajba biex jibqgħu ħajjin, u aktarx li ma jogħlewx ħafna.

Imma dan ma jimporta xejn.

Jekk jogħlew imqar żewġ metri jew tlieta u jiffullaw f'xulxin, dawn għad jagħmlu kenn tal-passa għal ħafna għasafar li jkunu deħlin minn fuq il-baħar għajjenin mejta.

Għalhekk ħadna gost li ġejna fdati bil-kura ta' dal-masġar ġdid.

U la tgħaddi l-pandemija ma ndumux ma nagħmlu ħarġa għal hemm.

F'isem il-BirdLife nixtiqilkom il- Milied it-Tajjeb u Sena Ġdida aħjar minn dis-sena diżastru li kellna!

Victor Falzon L-Editur

Bufula tal-għollieq (Cetti's warbler) tifrex ġwinħajha biex ittir.

F'din il-ħarġa… Mill-editur Masġar ġdid… Ix-Xeblieka Amy's Diary Frott Fest Iz-Zakak tad-Dell The Freshwater Crab Art page Il-Ħuttafa Sustainable Christmas Smiley and Grumpy Ktieb Ġdid

© BirdLife Malta, Diċembru 2020 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Reg.Vol.Org.

Sorry ta, intellef jekk noqgħod ftit hawn?

Ritratt ta' Aron Tanti

Baħrija ta' Ras il-Mewt Death's Head Moth Acherontia atropos

Il-baħrija ta' ras il-mewt hija l-ikbar baħrija li għandna.

Jgħidulha hekk mhux għax iġġib is-seħta kif jaħsbu xi nies, imma għax fuq daharha għandha marka li qisha ras ta' mewt.

Fir-ritratt jidher mhux il-baħrija imma x-xagħat (caterpillar) tagħha, li jiekol weraq ta' pjanti mill-familja tat-tadam u l-patata.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p3

Masġar ġdid fuq

aħbarijiet

Sentejn ilu fuq roqgħa art f'Kemmuna tħawlu eluf ta' siġar u arbuxxelli.

X'sar minnhom?

F'Kemmuna hemm ħafna steppa u ħafna xagħri.

Dawn huma żewġ ambjenti importanti għan-natura.

Imma siġar ftit hemm.

Għalhekk hija idea tajba li jitħawlu xi rqajja' siġar fuq Kemmuna, għax is-siġar iżidu l-bijodiversità1.

F'roqgħa art daqs xi żewġ il- grawnds Ministeru tal-Ambjent flimkien mal- ERA ħawlu numru sabiħ ta' siġar u arbuxxelli.

Xi xhur ilu l-kura ta' dan il-masġar żgħir għaddiet f'idejn il-BirdLife biex inkomplu nieħdu ħsiebu aħna.

L-ewwel ħaġa li għamilna kien li għoddejna s-siġar u l-arbuxxelli

u sibna b'kollox 2606 ħajjin.

Numru sabiħ ħafna.

għal L-ikbar masġar ġdid f'pajjiż niexef bħal Malta hija biex iżżomm is- siġar u arbuxxelli ħajjin fis-sajf.

Siġar żgħar ma jifilħux nixfa għax l-għeruq tagħhom ikunu għadhom fil-wiċċ, allura rridu nsaqquhom.

Fuq Kemmuna din ftit iktar problema għax hija gżira maqtugħa għaliha.

Għalhekk nawguraw

lill- ħabiba ħabrieka tagħna Alice Sicoli, li b'ħeġġa qiegħda bħalissa tieħu ħsieb 'trabbi' dan il-masġar.

Fost is-siġar imħawlin hemm xi għargħar

Forom differenti ta' ħajja, il-varjetà tan-natura.

Għaliex kull siġra mdawra bix-xibka?

Għaliex?

Biex ma jaħarbux!

Ħaħaħa!

Fil-verità għax inkella aħna ngerrmulhom iz- zokk u jmutu.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p4

Ġnien għan-Natura

Kif tiġbed in-natura lejn il-ġnien tiegħek

Mod kif issebbaħ il-ġnien huwa li tippjana dak li se tħawwel fuq livelli differenti.

B'hekk l-għajn ikollha ħafna postijiet interessanti fejn tħares.

Il-forom differenti u l-leħħiet tal-weraq skuri jew ċari jżidu ma' dan l-interess.

Illum se nagħtu ħarsu lejn il-pjanti xeblieka u kif dawn ikomplu jżidulek il-ħajja fil-ġnien.

Kenn u ikel

jgħixu jistkennu ħafna

Il-post delli qalb tal-pjanti il-weraq xeblieka joħloq mini- ħabitat, jew annimali.

Pereżempju, qatt ħsibt l-insetti u Meta tkun nieżla x-xita, annimali bil-ġwienaħ ibatu biex itiru għax jixxarrbulhom il-ġwienaħ.

Pjanti xeblieka jagħtu kenn lil għasafar żgħar bħal buful u vjolini u anke lil insetti bħal naħal, ġurati, grilli, friefet u tant oħrajn.

fejn jistkennu l-għasafar fix-xita?

Fil-ġranet

ix-xeblieka sħan, huma ħabitati perfetti għall-wiża'.

Dawn l-ewwel joħorġu jixxemmxu

fuq ħajt, u x'ħin biżżejjed, jisħnu jidħlu għad-dell qalb il-weraq tal-pjanta xeblieka.

Barra minn hekk, jekk wiżgħa tkun qed taħrab minn predatur, pereżempju għasfur, tidħol tiġri

tistaħba qalb il-weraq folt.

Minbarra l-weraq – li bla dubju hemm diversi dud, ġurati, ħanfus u sfiefed li jikluh – ix-xeblieka jagħmlu l-fjuri li jiġbdu insetti bħal naħal, friefet u baħrijiet.

U bis- saħħa tad-dakra mill-insetti, il-fjuri jsiru frott, li jittiekel mill-għasafar.

Insomma nisġa sħiħa tal-ikel

(food web) fuq pjanta waħda.

pjanta

isimha Pjanta li magħha.

Hija jiġifieri flok ma tixxeblek, trabbi zokk oħxon u treġġi weħidha kif jagħmlu s-siġar, din trid isserraħ ma' xi ħaġa wieqfa (aktarx ikun ħajt) u tikber magħha billi tiggranfa, teħel u tixxabbat.

Wiżgħa tal- kampanja Moorish gecko

Il-liedna tagħmel ħafna weraq folt.

Dan joħloq ħabitat għal ħafna insetti u anke rettili bħal wiża' u gremxul.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p5

Għandna xeblieka indiġeni?

L-għażla ta' xeblieka indiġeni (jiġifieri dawk li jikbru naturali f'Malta) li jgħoddu għall- ġonna tagħna hija żgħira.

Imma kollha tajbin biex jiġbdu n-natura lejn il-ġnien tiegħek.

Hawnhekk ħa nħarsu lejn tnejn.

Pajżana

Din ix-xeblieka għandha xewk żgħir li bihom taqbad ma' affarijiet madwarha biex tixxeblek u titla' 'l fuq.

Ma tridx ħafna kura u faċli tkabbarha miż-żerriegħa. f'Novembru- Iż-żerriegħa ssir Diċembru u tista' ssibha l-Buskett jew f'widien oħrajn.

Il-pajżana tista' tkun mara jew raġel, jiġifieri jekk issib pjanta li fil-ħarifa ma jkollhiex frott, dik tkun raġel.

Din tista' tkattarha bil-biċċa.

Kemm il-fjuri u anke l-frott huma tajbin għall- insetti u l-għasafar fil-ġnien fi żmien meta ħafna arbuxxelli qegħdin bla fjuri.

Il-weraq għandu x-xewk mat- truf, li jgħinu l-pjanta biex tiggranfa mal- ħitan u s-siġar li tixxeblek magħhom.

Il-fjuri tal- pajżana jiftħu fil-ħarifa u jiġbdu lejhom naħal u friefet.

L-għenieqed frott irqiq tal- pajżana jittiekel mill-għasafar, u dak li jaqa' jinġarr min- nemel.

Din hija xeblieka li kapaċi titla' ma' ħajt wieqaf mingħajr l-għajnuna ta' spag jew kannizzati.

Mill-friegħi tal-liedna joħorġu għeruq speċjali li jinkullaw il-pjanta mal-ħajt.

Jekk għandek ħajt bla xquq il-liedna ma tagħmilx ħsara imma jekk hemm xi xquq jew spazji bejn il-ġebel tal-ħajt, il-liedna aktarx tidħol bejniethom.

L-aħjar għal-liedna huwa ħajt li jħares lejn it-tramuntana.

Tajjeb ukoll li l-ħajt ikun kbir għax il-liedna tikber u tinfirex ħafna.

Il-liedna hija waħda mill-aħjar xeblieka għan- natura li jista' jkollok.

Tagħmel il-fjuri fil-ħarifa, fi żmien meta ftit ikun hawn fjuri oħrajn.

Jekk tinżel sal-Buskett bħalissa tara kemm ikollhom insetti l-fjuri tal-liedna.

Ftit ieħor dawn isiru frott u jiġbdu għasafar bħall-kapinera u l-isturnell.

Matul is- sena l-liedna jkollha ġmiel ta' weraq ħodor skuri li joħolqu kenn mill-elementi anke għall-bini li qed jikbru miegħu.

Kull fjura hija bukkett magħmul minn ħafna fjuretti, u kull fjuretta jkollha ħafna nektar.

Il-liedna tagħmel ħafna frott, li jiġbed lejh diversi għasafar.

Il-kapinera mhux biss tistkenn fil-liedna imma anke tbejjet fiha.

L-isturnell iħobb ħafna l-frott tal-liedna.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p7

Kont taf li l-pjanti jagħmlu l-frott apposta biex jikluhulhom l-annimali?

Meta għasfur jiekol frotta jibla' ż-żerriegħa b'kollox.

Din tgħaddi minn ġo fih u terġa' toħroġ meta l-għasfur jagħmel tojlit!

Fejn taqa' ż-żerriegħa tista' tinbet u ssir pjanta ġdida.

Gawda l-għasfur għax qata' l-ġuħ bil-frotta, u gawdiet il-pjanta għax firxet iż-żerriegħa tagħha 'l bogħod.

X'għaġeb in- natura hux!

Jekk tħawwel imqar waħda mill-ispeċi f'din il- paġna tkun qed tgħin lill- għasafar għal ħafna snin.

X'festa ħa nagħmel!

żagħrun hawthorn

riħan myrtle

Il-frott li jidher f'dil-paġna kollu jsir fil-ħarifa jew fix- xitwa.

Żmien tajjeb għax fih jonqsu l-insetti, u l-għasafar ma jsibux x'jieklu.

pajżana sarsaparilla

żebbuġ olive

L-isturnell li jgħaddu x-xitwa magħna jieklu ħafna minn dan it-tip ta' frott.

Ritratt ta' Aron Tanti, meħud fil-Buskett

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p10

popularly known as il-qabru or il-granċ tal-ilma ħelu.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p11

Thank you Sagħtar!

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p12

Ibejtu f'artna

il-ħuttafa

Reġina tal-ajru

Għalkemm mill-bogħod jidher iswed, lewn ir-rix tar-ras u tad- daħar huwa blu skur li jkanġi fid-dawl.

Il-ġwienaħ twal u dojoq huma xhieda ta' ħajja magħmula għat-titjir.

Saqajha qosra ħafna

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Denb bit-truf twal ħafna juri li dan raġel.

Isem xjentifiku Hirundo rustica Isem bl-Ingliż Barn Swallow Daqs 15–20ċm Piż 18g Ikel insetti żgħar Ħabitat beraħ, aktarx fejn hemm xi ilma.

Status Komuni fil-passa, ftit pari jbejtu kull sena.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p13

Il-ħuttaf jibni l-bejta minn tajn imħallat b'ħaxix niexef.

Jibniha dejjem x'imkien imsaqqaf, bħal għerien u spiss fil-bini.

Id-daqs proprju ta' bajda tal-ħuttafa

Ħi, jimporta żżomm ftit social distancing please?

U iva orrajt, x'għaġeb.

Biex jaħarbu mill-maltemp u l-kesħa, ħafna għasafar ipassu, jiġifieri jagħmlu vjaġġ twil minn art għal oħra.

Qabel jibda l-passa, il-ħuttaf iħobb jinġabar fi gruppi kbar u spiss juża l-wajers tad-dawl.

FIl-bejta l-ħuttafa jkollha minn tlieta sa seba' bajdiet.

Il-ġenituri t-tnejn jaqbdu n-nemus biex jitimgħuh lill-frieħ tagħhom.

Il-ħuttaf m'ilux ħafna jbejjet regolari f'Malta.

Sa 10 snin ilu kienet ħaġa rari imma f'dawn l-aħħar snin xi pari qed ibejtu kull sena, speċjalment f'Għawdex.

Nittamaw li n-numru jkompli jikber.

Il-ħuttaf iħobb ambjenti fejn hemm l-ilma, għax f'postijiet hekk aktarx ikun hemm iktar nemus, l-ikel favorit tal-ħuttaf.

Ma, tista' xi darba toħodni r-riserva tal-Għadira?

Immorru l-Ħadd għax tkun miftuħa.

Fir-ritratt tidher qatgħa ħuttaf iħuf fir- riserva tal-Għadira.

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p14

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p15

Il-Ħuttafa 161 • Diċembru 2020 • p16


Ikel bl-agħma!

Dil-ħarifa l-arbuxxelli tad- Deru għamlu frott bl-agħma.

L-għasafar żgħar li għadhom kemm waslu għajjenin u mġewħin mill-passa sabu pranzu sinjur jistenniehom.

Pitirrossi, kapineri, bekkafiki, buful, sturnell, eċċ. Kulħadd jiffanga!

Ħej Ħuttaf!

U hekk hu fl-aħħar għaqqadna l-mitt ħarġa!

Jien niftakar sew meta ħriġna

Il-Ħuttafa l-ewwel darba fl-1994.

Dak iż-żmien Il-Ħuttafa kellha tmien paġni biss u kulur xejn.

Biż-żmien sebbaħnieha u żidnielha l-paġni, u llum hi dik li hi.

Il-Ħuttafa hija differenti ħafna milli kienu jirċievu l-membri meta beda

Klabb Ħuttaf 40 sena ilu.

Biex tieħdu idea tal-magażin tal-bidu, aqraw paġna 5.

Dawk il-membri issa kibru, u uħud minnhom issa għandhom huma stess it-tfal tagħhom jaqraw Il-Ħuttafa!

Jien l-iktar li nħossni kburi għax rnexxielna noħorġu Il-Ħuttafa kull xahrejn għal 16-il sena sħaħ.

Mhux faċli, imma meta jkollok tim bis-sens qed jgħinek, ix-xogħol jiħfief.

Impossibli nsemmi lin-nies kollha għax kien hemm ħafna matul is-snin li għenu biex issir Il-Ħuttafa.

U hemm ukoll il-fotografi: x'kont nagħmel mingħajr ir-ritratti tagħhom?

Dawn in- nies kollha jagħtu l-ħin u l-ħila tagħhom bil-gost u bla ħlas.

F'isem Klabb Ħuttaf ngħidilhom grazzi kbira.

Insomma, għal dil-ħarġa speċjali Numru 100 qallibna

xi ftit il-magażin, u anke daħħalna erba' paġni żejda.

Nispera li jogħġbukom.

Ċaw ċaw.

Ritratt ta' Victor Falzon

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid?

Mid-dinja Il-Bużnannu tal-Ħuttafa!

Mitt ċans biex… 4 paġni speċjali …tkun ambjentalist!

Attività Qed nagħmlu differenza?

Id-Dinożawru Agħti kulur Gallerija Tgħidx ħmerijiet!

Nibqa' niftakarha!

il-kumitat

Biex ngħinu l-bijodiversità

Jekk għandek ġnien imiss mar-raba' u ġieli ġie jżurek xi qanfud, ħajjarhom anke jorqdu għandek billi tagħmlilhom moħba!

Sib krejt, friskatur jew banju żgħir tal-plastik.

Aqtagħlu bieba xi 14ċm2 u jekk fih xi "ħitan" diviżorji neħħihom (għid lil xi ħadd kbir jgħinek b'għodda li taqta').

Issa sib rokna kwieta fil-ġnien, aqleb il-krejt wiċċu 'l isfel u dawwarha b'xi ġebliet kbar ħalli tiġi soda, imbagħad għatti kollox b'munzell ħamrija u weraq niexef.

Il-bieba ħallilha daħla.

krejt tal- plastik

Aħħ kemm jidher komdu.

Komdu ħafna.

Ejja ħa ndawrek dawra (mal-istonku!)

Ma tantx tista' tiżbaljah ma' farfett ieħor, kemm minħabba l-kuluri kif ukoll għax huwa l-ikbar farfett li naraw f'pajjiżna.

Il- parti ta' quddiem ta' ġismu tkun sewda bit-tikek bojod.

Annimal sabiħ immens.

Ritratt ta' Victor Falzon

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Ottubru 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

ħ

iji

Issa hemm bżonn jikber ukoll il-Martell!

Spettaklu ta' tajr…

Settembru u Ottubru huma x-xhur tat-tajr tal-priża.

F'daż- żmien eluf ta' bgħadan, kuċċard u isqra jħallu l-Ewropa u jpassu lejn artijiet iktar sħan biex jgħaddu x-xitwa hemmhekk.

Dawn l-għasafar ma jħobbux jivvjaġġjaw fuq il-baħar, għalhekk biex jaqsmu l-Mediterran jgħaddu minn fejn il-baħar huwa l-idjaq.

Wieħed minn dawn il-postijiet huwa bejn Sqallija u t-Tuneżija.

Peress li Malta viċin t'hemmhekk, minn fuqna jgħaddi ftit tajr tal- priża mhux ħazin.

Kull sena, berdwoċers tal-BirdLife imorru l-Buskett biex igawdu dan l-ispettaklu.

Din hija lista ta' kemm raw tajr tal-priża b'kollox minn post wieħed fl-iktar tlett ijiem tajbin ta' Settembru.

Il-ġranet kienu 17, 18 u 21 Sett 2010

Bagħdan Aħmar

Kuċċarda

Seqer tal-Ħannieqa

Spanjulett Sekond

Bies tar-Reġina

Bagħdan Griż

Bagħdan Abjad

Njaħaa!

Jien irbaħt!

Ftit ġimgħat ilu fir-riserva tas-Simar reġa' kiber dan l-istramberija ta' faqqiegħ.

Ngħidulu Musmar, għax qisu musmar twil imsaddad.

Huwa rari ħafna u l-ewwel li nstab jikber Malta kien proprju f'Is- Simar stess fl-2003.

Bagħdan Aħmar

Grazzi lil Edward Bonavia tal-figuri.

X'Nista' Nara Tgħid?

Dan wieħed mill-papri slavaġ li jidhru l-aktar fil-ħarifa u x-xitwa.

Huwa wkoll wieħed mill-isbaħ.

Meta jkun itir jingħaraf ukoll mil-lewn abjad jixgħel ta' żaqqu.

Bħall-bqija tal-1borok, il-mara ma jkollhiex il-kuluri sbieħ tar-raġel u tkun iktar diffiċli li tagħrafha.

Kultant jidher fi qtajjiet fuq il-baħar, imma l-iktar li għandek ċans tarah huwa meta xi waħdiet jidħlu fir-riserva tal-Għadira jew tas-Simar u jqattgħu xi jiem jew ġimgħat hemm.

Jiekol l-iktar pjanti tal-ilma u ħaxix tal-art.

L-għajta tar-raġel qisha suffara!

Għalkemm jissejjaħ "Ewropew", ma jinstabx fl-Ewropa biss.

Ibejjet ukoll f'partijiet tar-Russja u ċ-Ċina, u jidher li mir-Russja qed jinfirex ukoll fl-Amerka.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew mir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1 borka = papra selvaġġa

X'għandna mid-dinja?

Semgħuh jagħtas!

Xadin minn razza li tixbaħ il-Myanmar Snub-nosed Monkey.

Dan ukoll għandu mnifsejh strambi.

Fi Myanmar għadhom kemm skoprew xadin ġdid.

Tgħiduli imma kif jista' xadin idum daqshekk ma jiskopruh?

Mhux xi insett żgħir hux.

Veru, imma l-pajjiż għadu nofsu miksi foresti fejn anke annimali kbar jistgħu jinħbew.

Ix-xadin il-ġdid huwa

Għalkemm id-dinja tax-xjenza ilha biss ftit ġimgħat taf b'dax-xadin, n-nies tal- lokal ilhom jafu bih, u jgħidulu mej nwoah.

In-nies tal-lokal jgħidulek li l-aħjar biex issib dax-xadin huwa fix-xita, għax tisimgħu jagħtas!

Dan għaliex imnifsejh jiftħu 'l fuq, allura meta tagħmel ix-xita jidħollu l-ilma f'imnieħru u jibda jagħtas.

Fil-fatt dax-xadin tgħallem biex fix-xita joqgħod rasu baxxuta bejn irkubbtejh!

Tgħid x'jiġri jekk tagħmillu ħalba silġ?

Kos, in-natura dejjem b'xi ħaġa

ġdida hux!

Dan l-aħħar

kellna aħbar sabiħa mill-

Kolombja: għasfur rari nġibed lura mill-estinzjoni.

Il-Yellow-eared Parrot Ognorhynchus icterotis huwa pappagall li sa 10 snin ilu kienu ħasbuh li nqered għal kollox mill- Kolombja, u mid-dinja.

Imma mbagħad naturalisti sabu grupp ta' xi 80 għasfur fil-muntanji Andes tal-pajjiż.

Għalkemm kienet aħbar tajba, 80 huwa xorta numru żgħir ħafna, għalhekk l-1IUCN stmat l-għasfur bħala Critically Endangered, jiġifieri f'periklu kbir li jinqered.

Għalhekk il-ProAves (għaqda bħall-BirdLife) ħalfet li tipprova ssalvah, u għamlet sforzi kbar biex l-inħawi fejn jgħix dal-pappagall jitħarsu sew.

Dan il-pappagall huwa anke l-logo tagħhom.

Jgħidulu Yellow-eared għax għandu rix isfar fuq wara ta' wiċċu.

L-isforzi ħadmu, in-numru ta' pappagalli żdied u dis-sena qabeż l-elf.

L-IUCN għalhekk bidlet l-istatus tal-Yellow-eared Parrot għal Endangered.

Xorta għadu fil-periklu, imma għall-inqas issa għandu ċans jirkupra sew.

Prosit ProAves u kull min għen biex

isalvaw dal-ġmiel ta' annimal.

Jalla l-għasafar kollha li qegħdin fil-periklu isibu l-għajnuna li sab il-Yellow-eared Parrot.

Ftit ġranet ilu fil-Ġappun iltaqgħu l-ministri tal-ambjent ta'

kważi 200 pajjiż u iffirmaw ftehim storiku.

Dawn wegħdu li jagħmlu sforzi kbar biex ma jħallux iktar speċi ta' annimali u pjanti jinqerdu mid-dinja, kif qed jiġri bħalissa.

Waħda mill-miri hi li sa 10 snin oħra mill-inqas 17% tal-art u 10% tal-baħar tad-dinja jkunu protetti.

Dal-ftehim semmewh in-Nagoya Protocol għax il-laqgħa saret f'belt jisimha Nagoya.

Issa nisperaw li l-ministri jżommu kelmthom!

Dik hi l-bużillis!

Tħobb l-għasafar?

Mela żur il-websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin għall-berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

L-IUCN toħroġ ir-Red Data Book, lista ta' annimali u pjanti rari jew li qegħdin fil-periklu li jinqerdu mid-dinja.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

il-Bużnannu tal-Ħuttafa!

Il-Ħuttafa ilha toħroġ mill-1994, imma l-BirdLife ilha bil-membri żgħar mill-1969.

X'kienu jirċievu l-membri tal-Klabb fl-antik?

Meta beda Klabb Ħuttaf fl-1969 kien jismu Young Members Section (YMS) u ftit ħafna kien fih membri - forsi xi 20!

Imma xorta waħda l-BirdLife (dak iż-żmien kien jisimha 1MOS) ħasbet għalihom dawk il-ftit tfal, u bdiet toħorġihom The Young Bird Lover.

Dan kien fuljett ta' erba' paġni miktubin bl-Ingliż, bi ftit disinji,

kulur xejn u linka ċara.

Imma avolja ma kellux tlellix, dal-fuljett xorta kien speċjali għax dan kien tal-ewwel u kien miktub għat-tfal li jħobbu n-natura.

Fl-1973, The Young Bird Lover sar jismu L-Għasfur u beda jinkiteb bil-Malti.

L-Għasfur bidel il-forma xi darbtejn u żdidulu l-paġni.

Issa ma kienx iktar fuljett u stajt issejjaħlu magażin żgħir.

Imma xorta waħda xejn kulur u xejn stampat.

Dak iż-żmien kienu

jużaw magna jgħidulha duplicator u l-linka mhux dejjem kienet toħroġ sura.

FL-1980, il-YMS bdiet toħroġ

Storm Petrel, magażin ta' sitt paġni.

Dan ukoll biż-żmien żdidulu l-paġni, bħalma bdew jiżdiedu wkoll il-membri tal-Klabb, li issa kienu qabżu l-mija.

Għall-ewwel, Storm Petrel kien taħlita ta' Malti u Ingliż, imma wara seba' ħarġiet ġie kollu bil-Malti u sar jismu Il-Kanġu.

Il-faċċata tal-ewwel ħarġa ta' The Young Bird Lover li ħarġet f'Jannar 1969.

Issa l-magażin kellu ħafna iktar tpinġijiet u kartuns, u biex nagħmluh

iktar sabiħ konna nvarjaw il-kulur tal-karta ta' quddiem.

Imma s-sistema kienet għadha bid-duplikejter u l-linka baqgħet tagħti ħafna problemi.

Imma l-2MOSY (l-isem il-ġdid tal-YMS) xorta kienet kburija bih Il-Kanġu.

Wara kollox ma kienx hawn magażin bħalu f'Malta: magażin għat-tfal fuq in-natura.

Fl-aħħar Il-Kanġu bdejna noħorġuh stampat u b'16-il paġna.

Għall- erwieħ, daqshekk diżastri u tiċpis bil-linka!

Veru li kien iktar għali biex isir, imma issa kull paġna kienet perfetta.

Kellna biex niftaħru.

Il-faċċata ta' L-Għasfur Nru 12 li ħarġet f'Settembru 1976.

l-bużillis!

Fl-istess ħin il-MOSY kellha wkoll newsletter ta' kull xahar jisimha Il-Ħabbara.

Minħabba n-newsletter, Il-Kanġu beda jaqa' lura u jdum ma joħroġ ħafna xhur.

Għalhekk il-MOSY għaqqdet in- newsletter u l-magażin flimkien f'publikazzjoni waħda ġdida.

Klabb Ħuttaf, u għalhekk il- magażin il-ġdid semmietu Il- Ħuttafa.

Dan beda joħroġ kull xahrejn u jintbagħat lill-mijiet ta' membri li issa kellu l-Klabb.

Għall-ewwel Il-Ħuttafa wkoll kienet black-and-white imma ftit ftit bdejna nżellqu xi faċċata bil- kulur, u fl-aħħar qlibna għal kollox bil-kulur.

U hekk għadu sal-lum!

U dik fuq fuq kienet l-istorja tan-nanniet u l-bużnanniet ta' Il- Ħuttafa !

Mela mhux bħali!

Il-faċċata ta' Storm Petrel Nru 4 (Lulju 1981), u ta' Il-Kanġu Nru 23 (Jannar 1990), l-ewwel wieħed li ħareġ stampat.

1 MOS = Malta Ornithological Society (ornitoloġija tfisser l-istudju tal-għasafar).

Arma ħiter solari fuq il- bejt.

Tħallix il-

mixgħulin

7 Waħħal nestbox għall- Għasafar tal-Bejt.

Għax- xiri ġorr basktijiet taċ-ċarruta.

Uża prodotti

li għandhom

mill-inqas.

Daħħal membru fi Klabb Ħuttaf 1

Uża bozoz u lampi li jaħlu inqas dawl.

Fejn tista' uża njam flok plastik.

5 Jekk għandek ġnien, ħalli rokna għall-pjanti selvaġġi.

Attendi kemm tista' ħarġiet tal- Klabb.

Arma panewijiet fotovoltajċi fuq il-bejt.

Qabel tarmi reċipjent ara tistax tużah biex terfa' affarijiet fih.

Jekk għandek qattus u tħallih joħroġ, agħmillu ġonġol mal-kullar.

Taqtax fjuri mill-kampanja.

27 Pitazz użah kollu, tħallix linji vojta.

Jekk tal- ħanut joffrilek borża għal xi ħaġa żgħira, għidlu le 26

grazzi.

25 Żomm it-tajers tal-karozza minfuħin kemm suppost.

Jekk

24 għandek bir, uża l-ilma tiegħu għall-ħasil u t-tisqija.

100 ċans

31 Aqra Il-Ħuttafa minn qoxra sa qoxra.

33 Għal distanzi qosra, mur bil- mixi jew bir- rota.

Tħallix dwal u apparat mixgħulin għalxejn.

32 Arma bird table fil- ġnien.

36 Meta tuża l-kitla, kejjel minn qabel kemm ħa tuża ilma.

Iddaħħalx

fil-friġġ.

affarijiet sħan

Kul inqas

laħam, u iktar

ħaxix.

Ibgħat

elettroniċi,

Faddal u uża

kartonċin minn

pakketti taċ-

ċereali.

Jekk

għandek

ġnien kbir,

agħmel

rokna għall-

Biex iżejjen

fil-Milied, taqtax

friegħi taż-

Żnuber: iġbor

biss prinjol

mill-art.

Qabel tuża

ħerdrajer, ħalli

xagħrek jinxef

ftit ġo xugaman.

Bil-lejl fil-

bil-mod biex ma

ttajjarx qniefed.

Uża batteriji

rikarikabbli.

ittestjat fuq

Biex taħsel

tħallix il-vit

Jekk ħa tixtri

għamara ġdida,

tagħżilx injam

tropikali bħal

Jekk

għandek ġnien,

ħawwel fih pjanti

indiġeni flok

pjanti barranin.

Tikolx iktar

rizzi!

Ħallihom

jgħixu.

Għall-

għidilhom

Għallem lil sħabek fuq in-natura u l-ambjent.

Jekk tara kamaleonti fil- kampanja, gawdih bla ma tmissu.

Flok "ħaxix ħażin" tgħallem għid "ħaxix selvaġġ"! 59

Żomm graf ta' kemm tużaw dawl u ilma d-dar, u waħħalha x'imkien fejn tidher.

Kull xahar sib fjura ġdida fil- kampanja u tgħallem x'jisimha.

Tixtrix pets eżotiċi bħal sriep, igwani u pappagalli.

Tagħtix pets bħala rigali jekk m'intix ċert li jriduhom.

55 Ħawwel imqar siġra waħda kull sena għall-bqija ta' ħajtek !

Tmorrux ċirkli, żuwijiet, dolfinarja u postijiet oħrajn li jużaw annimali li posthom

83 Żur ir-riservi naturali tal- Għadira u Is- Simar, u mur sa Foresta 2000.

61 Kun int in charge li titfi d-dwal u l-apparat fil-klassi.

U agħmel xogħlok sew!

Sib websajts tan-natura u żidhom mal- Bookmarks.

Jekk se tixgħel l-erkondixiner għal bil-lejl, agħmlu fuq tajmer.84

Se tixtru friġġ jew magna tal-ħasil?

Agħżlu klassi A+, A++, A+++ li jaħlu inqas dawl.

Żur spiss il-websajt ta' BirdLife Malta.

88 Jekk għandek ġnien, ħalli xi rkejjen bil-ġebel għall-wiża' u l-gremxul.

35 Ixtri deterġenti li ma jagħmlux ħsara lill- ambjent.

Uża kalkjulejters li jaħdmu bix- xemx.

Fis-sajf żomm reċipjent żgħir bl-ilma fil-ġnien (bitħa, bejt, eċċ) għall- għasafar.

tħallix skart

Tużax dixwoxer għal ftit ċekċik.

Tużax toothbrushes li jaħdmu bid-dawl.

perikolużi u żjut

ħuduhom f'ċentru

Jekk tixtri tonn

taż-żejt, qis

Ħu Il-Ħuttafa

miegħek l-iskola

u ħalli 'l sħabek

jarawha.

kaċċatur,

Għall-Milied

għidilhom

F'xatt il-baħar,

ħalli l-granċijiet

Tħallix friġġ jew

friżer miftuħ

iktar minn ftit

Jekk għandek vit jew flaxing iqattru, sewwihom.

Ixtri kamera diġitali, ħu ritratti tan-natura u tella' wirja l-iskola.

Uża sistema ta' flaxing li fiha short-flush jew minn dawk li twaqqafhom x'ħin trid.

Uża kartriġis tal-

linka minn dawk

li tista' terġa'

Jekk tiekol il-bebbux, ieqaf u ħallihom jgħixu! 81

Fejn tista' uża

tiksi pitazzi u

94 Meta toħroġ fil-kampanja, ħu tromba miegħek.

Tużax il-vacuum

cleaner għal

kinsiet żgħar.

Uża xkupa!

Uża inqas it-

r-riħ.

Uża karta

riċiklata.

Jekk tisma'

jew tara kaċċa kontra

l-liġi, irrapporta billi

ċċempel 112.70

Batteriji

użati faddalhom

Jekk

għadkom

Biex tuża

karti użati

dokumentarji

li jippruvaw

ibeżżgħuk mill-

L-iskola x-xorb

ħudu fi flixkun

b'saħħtu, mhux

flixkun li tużah

Pariri għall-familja biex

tgħix b'mod iktar ġentili

Tiġborx annimali

fil-post!

imejls għalxejn.

Żommhom ġo

folder fuq il-

kompjuter.

Jekk tara ħsara

lill-ambjent,

ikteb ittra fil-

gazzetta.

L-iskola ħu

mhux f'borża.

Jekk

għandek

wiżgħat fid-dar

jagħmlu l-ġid.

Xerred din il-

lista ma' kemm

tiflaħ nies!

primarjia, ħajjar

lill-għalliema biex

tagħmlu

Dinja Waħda.

Jekk l-iskola

għandkom ġnien,

Jekk

għandek

trabokk tal-

Jekk se tixtru

karozza ġdida,

ixtru waħda

90 Fejn tista', ixtri bil-bulk ħalli tiffranka ppakkjar żejjed.

91 Jekk se tixgħel l-erkondixiner, agħlaq it-twieqi kollha.

Fejn tista' uża borża tal-karti flok tal-plastik.

Jekk se tagħmel membrane fuq il-bejt, agħżel il-bajda ħalli tirrifletti s-sħana 93

Daħħal

membru fi

Klabb Ħuttaf

jaħlu inqas

tista' uża

Jekk għandek

ġnien, ħalli rokna

għall-pjanti

selvaġġi.

panewijiet

fotovoltajċi

fuq il-bejt.

ħarġiet tal-

kemm tista'

100 ħarġa tal-magażin 8 għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra!

Tħallix il- kompjuter u t-televixin mixgħulin stand-by.

Arma ħiter solari fuq il- bejt.

10 Iddaħħalx affarijiet sħan fil-friġġ.

Klabb.

nestbox għall-

Għasafar

Waħħal

Jekk tal-

5 Nov-Diċ 1994

2 Mej-Ġun 1994

Pitazz użah

kollu, tħallix

ħanut joffrilek

borża għal xi ħaġa

żgħira, għidlu le

grazzi.

Żomm it-tajers

tal-karozza

minfuħin kemm

Jekk

għandek bir, uża

l-ilma tiegħu

għall-ħasil u

Għax-

xiri ġorr

basktijiet

taċ-ċarruta.

22 Uża prodotti li għandhom ippakkjar mill-inqas.

21 Uża batteriji rikarikabbli.

Ixtri sapun li mhux ittestjat fuq l-annimali.

12 Kul inqas laħam, u iktar ħaxix.

Ibgħat kartolini elettroniċi, flok kartolini tal-karti.

Ħu xawer flok banju.

15 Faddal u uża kartonċin minn pakketti taċ- ċereali.

8 Mej-Ġun 1995

Jekk għandek ġnien kbir, agħmel rokna għall- kompost.

18 Biex iżejjen fil-Milied, taqtax friegħi taż- Żnuber: iġbor biss prinjol mill-art.

Qabel tuża ħerdrajer, ħalli xagħrek jinxef ftit ġo xugaman.

Bil-lejl fil- kampanja, suq 10 Set-Ott 1995 bil-mod biex ma ttajjarx qniefed.

100 ċans

14 Mej-Ġun 1996

Tħallix

Għal distanzi

qosra, mur bil-

mixi jew bir-

dwal u apparat

mixgħulin

għalxejn.

table fil-

ġnien.

Il-Ħuttafa

minn qoxra sa

17 Nov-Diċ 1996

Meta tuża

l-kitla, kejjel

minn qabel kemm

ħa tuża ilma.

23 Nov-Diċ 1997

38 Tmur fejn tmur, tħallix skart warajk.

39 Biex taħsel snienek, tħallix il-vit nieżel.

Jekk ħa tixtri għamara ġdida, tagħżilx injam tropikali bħal kewba, iroko u teak.

Jekk għandek ġnien, ħawwel fih pjanti indiġeni flok pjanti barranin.

Għall- birthday li jmiss għidilhom jixtrulek tromba!

43 Tikolx iktar rizzi!

Ħallihom jgħixu.

reċipjent ara

tistax tużah biex

terfa' affarijiet

Jekk għandek

qattus u tħallih

joħroġ, agħmillu

ġonġol mal-kullar.

26 Mej-Ġun 1998

29 Nov-Diċ 1998

35 Nov-Diċ 1999

38 Mej-Ġun 2000

11 Nov-Diċ 1995

20 Mej-Ġun 1997

Għallem lil sħabek

fuq in-natura u

Jekk tara

kamaleonti fil-

eżotiċi bħal

Tagħtix pets

bħala rigali jekk

m'intix ċert li

Flok "ħaxix

ħażin" tgħallem

għid "ħaxix

selvaġġ"!

Żomm graf ta'

kemm tużaw dawl u

ilma d-dar, u waħħalha

x'imkien fejn tidher.

ġdida fil-

u tgħallem

x'jisimha.

Kun int in charge

li titfi d-dwal u

l-apparat fil-klassi.

U agħmel xogħlok

56 Mej-Ġun 2003

Kull xahar

59 Nov-Diċ 2003

żidhom mal-

Jekk se tixgħel

l-erkondixiner għal

bil-lejl, agħmlu fuq

Se tixtru friġġ

jew magna tal-ħasil?

A++, A+++ li jaħlu

ta' BirdLife

Ħawwel imqar

siġra waħda kull

sena għall-bqija

ta' ħajtek !

Tmorrux ċirkli,

żuwijiet, dolfinarja

u postijiet oħrajn

li jużaw annimali li

Żur ir-riservi

naturali tal-

Għadira u Is-

Simar, u mur sa

deterġenti li

ma jagħmlux

ħsara lill-

32 Mej-Ġun 1999

Tużax

għal ftit

ċekċik.

Uża

jaħdmu bix-

Fis-sajf

żomm reċipjent

żgħir bl-ilma

fil-ġnien (bitħa,

bejt, eċċ) għall-

għasafar.

34 Set-Ott 1999 Likwidi perikolużi u żjut faddalhom u ħuduhom f'ċentru tal-frid tal-iskart.

Jekk tixtri tonn taż-żejt, qis li jkun dolphin friendly.

Tużax 48 Jan-Fra 2002 toothbrushes li jaħdmu bid-dawl.

50 Ħu Il-Ħuttafa miegħek l-iskola u ħalli 'l sħabek jarawha.

Issirx kaċċatur, u ssirx

Għall-Milied għidilhom jixtrulek mikroskopju! 48

F'xatt il-baħar, ħalli l-granċijiet bi kwiethom.

Tħallix friġġ jew 54 Jan-Fra 2003 friżer miftuħ iktar minn ftit sekondi.

Jekk għandek

diġitali,

ħu ritratti

u tella' wirja

Uża sistema

ta' flaxing li

jew minn dawk

62 Mej-Ġun 2004

li twaqqafhom

x'ħin trid.

Uża kartriġis tal- linka minn dawk li tista' terġa' 64 Set-Ott 2004 timla.

Jekk tiekol

il-bebbux, ieqaf u

ħallihom jgħixu!

fil-kampanja,

ħu tromba

miegħek.

Fejn tista' uża brown paper biex tiksi pitazzi u kotba 80

Tużax il-vacuum cleaner għal kinsiet żgħar.

Uża xkupa!

Uża inqas it- tumble drier, u iktar ix-xemx u r-riħ.

69 Uża karta riċiklata.

Jekk tisma' jew tara kaċċa kontra l-liġi, irrapporta billi ċċempel 112.70

Batteriji użati faddalhom u armihom f'battery bank.

68 Mej-Ġun 2005

65 Nov-Diċ 2004 Jekk għadkom m'intomx Family Member, siru issa!

77 Biex tuża karti raff, sib karti użati minn wara.

67 Mar-Apr 2005 Tarax dokumentarji li jippruvaw ibeżżgħuk mill- annimali ! 76

75 L-iskola x-xorb ħudu fi flixkun b'saħħtu, mhux flixkun li tużah darba.

80 Mej-Ġun 2007

Pariri għall-familja biex tgħix b'mod iktar ġentili lejn l-ambjent.

96 Tiġborx annimali mill-kampanja.

Gawdihom fil-post!

Tipprintjax imejls għalxejn.

Żommhom ġo folder fuq il- kompjuter.

98 Jekk tara ħsara lill-ambjent, ikteb ittra fil- gazzetta.

L-iskola ħu l-ikel f'lunchbox, mhux f'borża.

Jekk għandek wiżgħat fid-dar toqtolhomx - jagħmlu l-ġid.

Xerred din il- lista ma' kemm tiflaħ nies! 100

92 Mej-Ġun 2009

95 Nov-Diċ 2009

98 Mej-Ġun 2010

44 Jekk tmur skola primarjia, ħajjar lill-għalliema biex tagħmlu Dinja Waħda.

Jekk l-iskola għandkom ġnien, ibdlu parti minnu f'WildZone.

Jekk 72 għandek trabokk tal- pitirrossi, kissru.

73 70 Set-Ott 2005 Jekk se tixtru karozza ġdida, ixtru waħda ekonomika.

Jekk għandek

ġnien, ħalli xi

rkejjen bil-ġebel

għall-wiża' u

Fejn tista',

ixtri bil-bulk

ħalli tiffranka

żejjed.

Jekk se tixgħel

agħlaq it-twieqi

89 Nov-Diċ 2008

Fejn tista'

uża borża

tal-plastik.

Jekk se

tagħmel

il-bejt, agħżel

il-bajda ħalli

tirrifletti s-sħana

86 Mej-Ġun 2008

71 Nov-Diċ 2005

Agħżlu klassi A+,

il-websajt

74 Mej-Ġun 2006

77 Nov-Diċ 2006

Meta toħroġ

83 Nov-Diċ 2007

41 Nov-Diċ 2000

44 Mej-Ġun 2001

47 Nov-Diċ 2001

50 Mej-Ġun 2002

53 Nov-Diċ 2002

Ħuttafa qed titma' lill-frieħ tagħha, f'bejta tat-tajn u t-tiben li bniet f'Is-Sannat (Għawdex).

Ritratt sabiħ ta' Joe Sultana

Il-Ħuttafa

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

2 Mej-Ġun 1994

5 Nov-Diċ 1994

8 Mej-Ġun 1995

100 ħarġa tal-magażin għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra!

11 Nov-Diċ 1995

14 Mej-Ġun 1996

17 Nov-Diċ 1996

20 Mej-Ġun 1997

23 Nov-Diċ 1997

26 Mej-Ġun 1998

29 Nov-Diċ 1998

32 Mej-Ġun 1999

35 Nov-Diċ 1999

38 Mej-Ġun 2000

41 Nov-Diċ 2000

44 Mej-Ġun 2001

47 Nov-Diċ 2001

50 Mej-Ġun 2002

53 Nov-Diċ 2002

56 Mej-Ġun 2003

59 Nov-Diċ 2003

62 Mej-Ġun 2004

65 Nov-Diċ 2004

68 Mej-Ġun 2005

71 Nov-Diċ 2005

74 Mej-Ġun 2006

77 Nov-Diċ 2006

80 Mej-Ġun 2007

83 Nov-Diċ 2007

86 Mej-Ġun 2008

89 Nov-Diċ 2008

92 Mej-Ġun 2009

95 Nov-Diċ 2009

98 Mej-Ġun 2010

Daħħal

membru fi

Klabb Ħuttaf

jaħlu inqas

tista' uża

Jekk għandek

ġnien, ħalli rokna

għall-pjanti

selvaġġi.

panewijiet

fotovoltajċi

fuq il-bejt.

ħarġiet tal-

kemm tista'

100 ħarġa tal-magażin 8 għażiż tagħna… U qed nirrankaw għal 100 ħarġa oħra!

Tħallix il- kompjuter u t-televixin mixgħulin stand-by.

Arma ħiter solari fuq il- bejt.

10 Iddaħħalx affarijiet sħan fil-friġġ.

Klabb.

nestbox għall-

Għasafar

Waħħal

Jekk tal-

5 Nov-Diċ 1994

2 Mej-Ġun 1994

Pitazz użah

kollu, tħallix

ħanut joffrilek

borża għal xi ħaġa

żgħira, għidlu le

grazzi.

Żomm it-tajers

tal-karozza

minfuħin kemm

Jekk

għandek bir, uża

l-ilma tiegħu

għall-ħasil u

Għax-

xiri ġorr

basktijiet

taċ-ċarruta.

22 Uża prodotti li għandhom ippakkjar mill-inqas.

21 Uża batteriji rikarikabbli.

Ixtri sapun li mhux ittestjat fuq l-annimali.

12 Kul inqas laħam, u iktar ħaxix.

Ibgħat kartolini elettroniċi, flok kartolini tal-karti.

Ħu xawer flok banju.

15 Faddal u uża kartonċin minn pakketti taċ- ċereali.

8 Mej-Ġun 1995

Jekk għandek ġnien kbir, agħmel rokna għall- kompost.

18 Biex iżejjen fil-Milied, taqtax friegħi taż- Żnuber: iġbor biss prinjol mill-art.

Qabel tuża ħerdrajer, ħalli xagħrek jinxef ftit ġo xugaman.

Bil-lejl fil- kampanja, suq 10 Set-Ott 1995 bil-mod biex ma ttajjarx qniefed.

100 ċans

14 Mej-Ġun 1996

Tħallix

Għal distanzi

qosra, mur bil-

mixi jew bir-

dwal u apparat

mixgħulin

għalxejn.

table fil-

ġnien.

Il-Ħuttafa

minn qoxra sa

17 Nov-Diċ 1996

Meta tuża

l-kitla, kejjel

minn qabel kemm

ħa tuża ilma.

23 Nov-Diċ 1997

38 Tmur fejn tmur, tħallix skart warajk.

39 Biex taħsel snienek, tħallix il-vit nieżel.

Jekk ħa tixtri għamara ġdida, tagħżilx injam tropikali bħal kewba, iroko u teak.

Jekk għandek ġnien, ħawwel fih pjanti indiġeni flok pjanti barranin.

Għall- birthday li jmiss għidilhom jixtrulek tromba!

43 Tikolx iktar rizzi!

Ħallihom jgħixu.

reċipjent ara

tistax tużah biex

terfa' affarijiet

Jekk għandek

qattus u tħallih

joħroġ, agħmillu

ġonġol mal-kullar.

26 Mej-Ġun 1998

29 Nov-Diċ 1998

35 Nov-Diċ 1999

38 Mej-Ġun 2000

11 Nov-Diċ 1995

20 Mej-Ġun 1997

deterġenti li

ma jagħmlux

ħsara lill-

32 Mej-Ġun 1999

Tużax

għal ftit

ċekċik.

Uża

jaħdmu bix-

Fis-sajf

żomm reċipjent

żgħir bl-ilma

fil-ġnien (bitħa,

bejt, eċċ) għall-

għasafar.

34 Set-Ott 1999 Likwidi perikolużi u żjut faddalhom u ħuduhom f'ċentru tal-frid tal-iskart.

Jekk tixtri tonn taż-żejt, qis li jkun dolphin friendly.

Tużax 48 Jan-Fra 2002 toothbrushes li jaħdmu bid-dawl.

50 Ħu Il-Ħuttafa miegħek l-iskola u ħalli 'l sħabek jarawha.

Issirx kaċċatur, u ssirx

Għall-Milied għidilhom jixtrulek mikroskopju! 48

F'xatt il-baħar, ħalli l-granċijiet bi kwiethom.

Tħallix friġġ jew 54 Jan-Fra 2003 friżer miftuħ iktar minn ftit sekondi.

Għallem lil sħabek

fuq in-natura u

Jekk tara

kamaleonti fil-

eżotiċi bħal

Tagħtix pets

bħala rigali jekk

m'intix ċert li

Ħawwel imqar

siġra waħda kull

sena għall-bqija

ta' ħajtek !

Tmorrux ċirkli,

żuwijiet, dolfinarja

u postijiet oħrajn

li jużaw annimali li

Żur ir-riservi

naturali tal-

Għadira u Is-

Simar, u mur sa

Flok "ħaxix

ħażin" tgħallem

għid "ħaxix

selvaġġ"!

Żomm graf ta'

kemm tużaw dawl u

ilma d-dar, u waħħalha

x'imkien fejn tidher.

Kun int in charge

li titfi d-dwal u

l-apparat fil-klassi.

U agħmel xogħlok

56 Mej-Ġun 2003

Kull xahar

59 Nov-Diċ 2003

ġdida fil-

u tgħallem

x'jisimha.

żidhom mal-

Jekk se tixgħel

l-erkondixiner għal

bil-lejl, agħmlu fuq

Se tixtru friġġ

jew magna tal-ħasil?

A++, A+++ li jaħlu

ta' BirdLife

Jekk għandek

ġnien, ħalli xi

rkejjen bil-ġebel

għall-wiża' u

86 Mej-Ġun 2008

Fejn tista',

ixtri bil-bulk

ħalli tiffranka

żejjed.

Jekk għandek

diġitali,

ħu ritratti

u tella' wirja

Uża sistema

ta' flaxing li

jew minn dawk

62 Mej-Ġun 2004

li twaqqafhom

x'ħin trid.

Uża kartriġis tal- linka minn dawk li tista' terġa' 64 Set-Ott 2004 timla.

Jekk tiekol

il-bebbux, ieqaf u

ħallihom jgħixu!

fil-kampanja,

ħu tromba

miegħek.

Fejn tista' uża brown paper biex tiksi pitazzi u kotba 80

Tużax il-vacuum cleaner għal kinsiet żgħar.

Uża xkupa!

Uża inqas it- tumble drier, u iktar ix-xemx u r-riħ.

69 Uża karta riċiklata.

Jekk tisma' jew tara kaċċa kontra l-liġi, irrapporta billi ċċempel 112.70

Batteriji użati faddalhom u armihom f'battery bank.

68 Mej-Ġun 2005

65 Nov-Diċ 2004 Jekk għadkom m'intomx Family Member, siru issa!

77 Biex tuża karti raff, sib karti użati minn wara.

67 Mar-Apr 2005 Tarax dokumentarji li jippruvaw ibeżżgħuk mill- annimali ! 76

75 L-iskola x-xorb ħudu fi flixkun b'saħħtu, mhux flixkun li tużah darba.

80 Mej-Ġun 2007

Pariri għall-familja biex tgħix b'mod iktar ġentili lejn l-ambjent.

96 Tiġborx annimali mill-kampanja.

Gawdihom fil-post!

Tipprintjax imejls għalxejn.

Żommhom ġo folder fuq il- kompjuter.

98 Jekk tara ħsara lill-ambjent, ikteb ittra fil- gazzetta.

L-iskola ħu l-ikel f'lunchbox, mhux f'borża.

Jekk għandek wiżgħat fid-dar toqtolhomx - jagħmlu l-ġid.

Xerred din il- lista ma' kemm tiflaħ nies! 100

Jekk se tixgħel

agħlaq it-twieqi

Fejn tista'

uża borża

tal-plastik.

Jekk se

tagħmel

il-bejt, agħżel

il-bajda ħalli

tirrifletti s-sħana

89 Nov-Diċ 2008

92 Mej-Ġun 2009

95 Nov-Diċ 2009

98 Mej-Ġun 2010

71 Nov-Diċ 2005

Agħżlu klassi A+,

il-websajt

74 Mej-Ġun 2006

77 Nov-Diċ 2006

Meta toħroġ

83 Nov-Diċ 2007

44 Jekk tmur skola primarjia, ħajjar lill-għalliema biex tagħmlu Dinja Waħda.

Jekk l-iskola għandkom ġnien, ibdlu parti minnu f'WildZone.

Jekk 72 għandek trabokk tal- pitirrossi, kissru.

73 70 Set-Ott 2005 Jekk se tixtru karozza ġdida, ixtru waħda ekonomika.

41 Nov-Diċ 2000

44 Mej-Ġun 2001

47 Nov-Diċ 2001

50 Mej-Ġun 2002

53 Nov-Diċ 2002

Sejrin inħawlu

koċċ…

Jekk tiftakru, f'Jannar li għadda għamilna ħarġa għal Foresta 2000 imma ma ħawwilniex siġar bħas-soltu.

Minħabba li xita ma tantx kienet għamlet, l-art ma kinitx tajba għat-taħwil tas-siġar.

Imma dil-ħarifa qed tagħmel xita mhux ħażin, u għalhekk issa nistgħu mmorru nħawlu.

Did-darba flok f'Jannar se mmorru f'Novembru.

Intom għalikom xorta hux?

Ġejjin

Qegħdin nagħmlu differenza?

data il-Ħadd 28 Novembru 2010 niltaqgħu quddiem ir-riserva tal-Għadira ħin 9am ġibu ħeġġa biex tħawlu :) merħba membri* u familja

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir

Mis-sena 2005 'l hawn,

Klabb Ħuttaf sirna kull sena mmorru nħawlu koċċ siġar f'Foresta 2000.

Forsi tistaqsu: Imma wara dax-xogħol kollu mill- membri, qegħdin nagħmlu differenza?

It-tweġiba toħduha minn daż-żewġ ritratti.

Fuq ix-xellug taraw attività ta' taħwil li konna għamilna f'Jannar 2006.

Taraw tfal, ġenituri u leaders, f'idejhom imgħażaq u qsari b'siġar żgħar - tant żgħar li bilkemm jidhru fir-ritratt.

Issa araw ir-ritratt tal-lemin, li ħadnieh ftit ġimgħat ilu, fl-istess post u mill-istess angolu.

Taraw differenza?

Dawk is-siġar żgħar fil-qsari issa jidhru sew: Żnuber, Għargħar, Deru u Imbrijagla.

Kibru u qed isiru żgħażagħ.

Baqgħalhom x'jogħlew u x'jiffullaw, u jistgħu jgħixu mijiet ta' snin.

Dawk minnkom li kienu ġew iħawlu dakinhar fl- 2006 għandkom biex tkunu kburin.

Qegħdin nagħmlu

Ħeq-ħimm!

Mela, il-kelma li qed tipprova tgħid hija Imbrijagla, bl- Ingliż Strawberry Tree.

Jgħidulha hekk għax tagħmel frott tond aħmar jixbaħ ftit lill-frawli.

Hija arbuxxell sabiħ b'weraq aħdar skur u zokk ħamrani.

Tiċċajta aħniex !

Il-Pispisella ma tantx ikollha kuluri jgħajtu, għax tgħix fil-miftuħ u ma tkunx trid tagħti fl-għajn!

Imma stampa tista' tkun sabiħa xorta.

Hemm il-forma eleganti tal- għasfur, il-qagħda tiegħu, u hemm l-affarijiet ta' madwaru.

Flimkien dawn jistgħu jiffurmaw pittura interessanti.

Ħanina kemm jgħid dal-ħanex!

Agħti kulur lill-istampa!

Ajkla Rasha Bajda Luca Żammit 8

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu.

Kartun ħelu ieħor ta' Askya Pizzuto (14)

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 14

Silfjun Ewropew Danica Borg 10

Din fjura mhux insett.

Jgħidulha Naħla għax għandha petala qisha naħla sufija.

Anke bl-Ingliż jisimha Bumblebee Orchid.

Aċċola Gabriel Bugelli 14

Naħla Steve Zammit Lupi 14

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-Pitirrossi jiġu fil-Milied!

Lanqas xejn!

Il-Pitirrossi jiġu ħafna qabel il- Milied.

Jaslu Malta l-iktar f'Ottubru, meta t-temp ikun għadu ma kesaħx sew.

Jekk jippruvaw ipassu fil-Milied, jinqabdu fil-maltemp!

Ħafna għasafar ipassu biex jaħarbu mill-kesħa u mis-silġ, għax jekk fix-xitwa jibqgħu f'arthom, imutu jew bil-bard jew għax ma jsibux x'jieklu.

Allura importanti li jitilqu minn art twelidhom qabel ma tiġi l-kesħa.

Il-Pitirrossi li naraw Malta jiġu mill-Ewropa ta' Fuq, tal-Lvant u anke mir-Russja, u ħafna minnhom ikomplu jpassu sal-Afrika.

Imma eluf oħrajn jieqfu Malta, u fil-fatt dis-sena l-Pitirrossi ġew f'numru kbir f'Ottubru.

Dawn issa se jqattgħu magħna mhux il-Milied biss, imma x-xitwa kollha!

Mhux billi tarawni fil-kartolini tal-Milied, imperreċ fuq ras xi snowman.

Fil-verità jien nippreferi jum bnazzi u ħamrija mikxufa, mimlija ħniex ħoxnin u insetti jqarmċu!

"Dik il-ħarġa nibqa' niftakarha."

Meta tibda toħroġ berdwoċing ikun hemm mumenti li jibqgħu stampati f'moħħok u xejn ma jħassarhom.

Għal din il-mitt edizzjoni tal-magażin, staqsejna lill-membri tal-Kumitat tal-Klabb biex imorru ftit lura fiż- żmien u jiftakru f'ħarġa speċjali ta' Klabb Ħuttaf li baqgħet fil-memorja.

Għadni niftakarha qisu l-bieraħ lil Desirée tghidli: "Għax ma tidħolx Leader magħna fi Klabb Ħuttaf?"

L-idea għoġbitni u hekk għamilt.

L-ewwel ħarġa tiegħi mal-Klabb kienet mixja Selmun.

Mill-ewwel ħassejtni komda, imdawra bi tfal u ġenituri li jħobbu n-natura daqs kemm inħobbha jien.

Il-ħerqa tal-Ħuttaf iż-żgħar biex jitgħallmu dwar l-għasafar u l-pjanti laqtitni.

Ibqgħu żommu dak l-entużjażmu li għandkom lejn in-natura u żgur li ddakkru lil ta' madwarkom ukoll!

Żmien ilu konna mmorru Għawdex u ngħaddu lejl fuq l-irdum f'Ta' Ċenċ biex nisimgħu ċ-Ċief, flok immorru bid-dgħajsa biex narawh bi nhar.

Qatt ma ninsa l-għajat isaħħrek ta' mijiet ta' ċief iduru taħtna u fuq rasna, jgħajtu lil xulxin u lill-frieħ fil-bejtiet fix-xquq tal-irdum.

U kollox fi dlam ċappa.

Tant hi storbjuża l-ħajja ta' kuljum, li meta tinqata' fil-kwiet tal- irdum maċ-Ċief, tkun qisek ġo dinja tal-ħolm…

Kien waqt ħarġa tal-1MOSY fl-inħawi tal-Qammieħ.

Kienet ġurnata bnazzi u l-blu tal-baħar kien bħal dak li tara fil-pitturi.

Ħin minnhom daħlet qatgħa Agretti Bojod, itiru fil-baxx u kważi jħokku mal-ilma, tant li f'wiċċ il-baħar kien hemm ir-rifless bajdani miexi magħhom.

Bla ma ħadd qalilna, kulħadd waqaf mill-għajat u d-diskors, jammira fis-skiet dak il-ġmiel ta' tajr għaddej bil-kalma kollha minn taħtna.

Waħda mill-isbaħ ħarġiet li kelli kienet Bike Hike li għamilna mal-Falko fl-2006.

Mill-Mosta, it-triq ħaditna Għajn Riħana u minn hemm tlajna ż-Żebbiegħ u spiċċajna l-bajja tal-Ġnejna.

Il-pjan kien li minn hemm induru lura l-Mosta però konna qed inħossuna avventurużi u minflok, tlajna Fomm ir-Riħ.

Domna sagħtejn biex għaddejna minn dil-biċċa… bir-roti fuq daharna!

Imma fl-aħħar wasalna u komplejna lejn Binġemma, l-iMġarr u lura l-Mosta.

Attività li żgur qatt mhu se ninsa!

Ħarġa li nibqa' niftakar kienet proprju l-ewwel ħarġa tiegħi, fl-1975!

Konna grupp ta' xi 10 u konna morna Ħal Far, li dak iż-żmien kien għadu mitjar f'idejn l-Ingliżi.

Hemmhekk rajna ħafna Pluvieri u Venew, u niftakar konna salvajna Għasfur tal-Bejt li kien maqbud fil-ġewnaħ ta' biċċa ajruplan mitluq.

Dak iż-żmien ma kellix tromba, allura kont nieħu teleskopju żgħir ta' ħija l-kbir (li kont nisraqulu għall-ħarġiet :).

Il-lajs, mela naħseb jiftakar lil Mosè għadu tarbija…

Xxx, tgħajjatx!

Dak l-editur, tridu jkeċċik mill-magażin?

1MOSY (Malta Ornithological Society Youths) huwa l-isem l-antik ta' Klabb Ħuttaf, meta l-BirdLife kien għadu jisimha MOS.

aħna ngħinuk tfaddal

Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn:

• Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont • Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'.

Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta

Impenn lejn is-Suċċess tiegħek


Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p2

il-Faqqiegħ Il-faqqiegħ veru affaxxinanti.

Mhux talli għandu forma stramba, imma kapaċi jgħix bla ma jieħu saħħa mid-dawl tax- xemx, mhux bħal pjanti normali.

F'Malta għandna mijiet ta' speċi u għadna lanqas nafu sew x'għandna!

Ritratt ta' Victor Falzon

Ħej Ħuttaf!

Meta tispiċċa sena ħafna minna nagħmlu

wegħdiet magħna nfusna biex fis-sena

l-ġdida ngħixu aħjar, iktar b'saħħitna, naqtgħu xi vizzju ikrah u nkunu nies iktar tajbin.

S'intendi aħna n-naturalisti ta' Klabb Ħuttaf inżidu wkoll xi wegħda li biha ngħinu xi ftit lin-natura u l-ambjent.

Jekk irċivejtu l-aħħar ħarġa tal-magażin sibtu biss biss 100 ħaġa x'tistgħu tagħmlu biex tgħixu b'mod iktar ambjentalist.

Kemm minnhom diġà qed tagħmluhom?

Tgħid għad tgħaqqduhom kollha?

Mhux impossibli ta, jien qed nipprova!

Is-sena 2010 kienet is-Sena tal-Bijodiversità.

Matul dis-sena l-pajjiżi suppost għamlu sforz ikbar mis-soltu biex isalvaw il-varjetà ta' annimali u pjanti li jgħixu magħna fuq din il-ġmiel ta' pjaneta.

Ma nafx, jien inħoss li KULL SENA għandna tkun is-sena tal-bijodiversità, u l-isforzi jridu jibqgħu jsiru kull sena, kull xahar, kuljum.

Insomma ħbieb, nawguralkom sena

ġdida mimlija saħħa, ferħ u daħq.

Jien nista' nieħu?

Biex ngħinu l-bijodiversità

Biex nispiċċaw dis-sena dedikata lill-bijodiversità, inħajrukom tagħmlu dak li spiss inħajrukom: armaw BIRD TABLE.

Hija waħda mill-aqwa u l-eħfef modi biex tħajru l-għasafar iżurulkom il-ġnien, ġardina, bitħa, anke gallerija.

Ma tridx għerf biex tarma bird table.

Kull ma tridu biċċa plajwud daqs dil-paġna u lasta ta' xkupa.

Waħħlu t-tavla mal- lasta u deffsu l-lasta fil-ħamrija (f'qasrija bil-ħamrija jew ramel jekk m'għandekx ġnien) u ferrxu fuqha frak tal-ikel, żrieragħ u frott.

Esperimentaw u araw l-għasafar x'jieħdu u x'iħallu.

Biex ma jtirilkomx l-ikel bir-riħ waħħlu strippi żgħar tal-injam mad-dawru tal-wiċċ, u biex ma jitlgħalkomx bebbux deffsu għonq ta' flixkun tal-plastik fil-lasta kif hemm fl-istampa.

Armawha x'imkien fejn tarawha minn wara xi tieqa, inkella ma tgawdux l-għasafar li jiġu jżurukom.

U tpoġġuhiex x'imkien fejn qattus jista' jistaħba u jambuxja l-għasafar.

Tikkumplikawx id-disinn, l-aktar sempliċi huma l-aħjar u l-iktar

li jindraw malajr mill-għasafar.

Kultant naddfu waħda l-wiċċ speċjalment jekk tkunu poġġejtu xi ikel żejtni.

Il-bird table użawha biss fil-ħarifa u fix- xitwa.

Fir-rebbiegħa u s-sajf toħorġux ikel ħalli l-frieħ ġodda jitgħallmu jfittxu l-ikel naturali, u mhux isibu dejjem il-lest.

għonq ta' flixkun

Il-Pitirross (Robin) ingawduh sitt xhur sħaħ, allavolja jbejjitx.

Jekk għandkom ġardina ħajru f'Malta ma l-Pitirrossi jżurukom billi tarmawlhom bird table għal dawn ix-xhur kesħin.

U fl-istess ħin tgħinuhom għax ikel daż-żmien ma tantx isibu msieken.

Ritratt ta' Victor Falzon

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid?

Mid-dinja Websajts Intervista ma' Fjura Attività Morna nħawlu Paprati Is-Sellum tan-Natura Il-Bosk Agħti kulur Poeżija, Arti, Ritratti Tgħidx ħmerijiet!

Ntietef tan-Natura 4 Mill-arti ta' PAU

il-kumitat

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1100 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Diċembru 2010 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p3

Xi ġralhom iz-Zizka?

Jekk tifakru f'Il-Ħuttafa 98 konna ġibna kif fil- Belt Valletta żabru s-siġar li fihom kull xitwa jorqdu eluf ta' Zizka Bojod.

U konna staqsejna: "Issa fejn se jorqdu z-Zizka la jaslu Malta fil-ħarifa?"

U waslet il-ħarifa, u ġew iz-Zizka bħas-soltu biex jgħaddu x-xitwa f'Malta.

Moħħhom kien mistrieħ li ħa jorqdu fil-post tas-soltu, bħalma kienu jagħmlu kull sena.

Wasal filgħaxija u daħlu jtiru lejn il-Belt.

Imma flok siġar folti sabu pjazza b'siġar qishom skeletri, kważi bla weraq xejn.

Immaġinak tiġi lura mill-iskola u flok id-dar issib

Iz-zizka msieken iġġennu, itiru 'l hawn u 'l hemm ma

jafux x'ħa jagħmlu, mejtin bin-ngħas u m'għandhomx fejn jorqdu.

Iduru u jduru, min jiggranfa ma' werqa, min jitperreċ fuq wajers u ċnut, min jiġri fl-art fit- triq qalb in-nies mixjin.

Insomma, pandemonju sħiħ.

Dix-xena baqgħet tiġri kuljum tul il-ħarifa kollha, jaslu kull filgħaxija u mill-ġdid jitħawdu.

Imma bdew jonqsu, u l-aħħar li ċċekkjajna kien baqa' biss ftit għexieren li rnexxielhom jitgeddsu f'xi rkejjen jew qalb xi erba' werqiet.

Fejn spiċċaw is-7000 Zakak Abjad li kellna sas-sena l-oħra għadu ħadd ma jaf.

Nisperaw li għall-inqas sabu post ieħor fejn jorqdu.

Min ħareġ il-permess biex jinżabru s-siġar kien jaf

li hemmhekk jorqdu z-zizka, imma x'jimpurtah!

Imissna nistħu nittrattawhom hekk l-għasafar.

X'Nista' Nara Tgħid?

Il-Kokka tax-Xagħri Asio flammeus Short-eared Owl

Jgħidu li fl-antik kienet komuni, imma llum naqset ħafna u mhux faċli tinzertaha.

Ngħidulha tax-Xagħri għax dan hu ambjent tipiku fejn issibha.

Hija għasfur pjuttost kbir, b'medda tal-ġwienaħ li taf tlaħħaq metru.

Il-mara u r-raġel għandhom l-istess lewn u jintgħarfu biss mid-daqs għax il-mara tkun kemm kemm ikbar mir-raġel.

Snin ilu kienet bejtet fuq Kemmuna, imma l-bejta sfrattat għax wieħed mill-par kien "sparixxa".

Ġeneralment tbid minn erba' sa sitt bajdiet, imma meta l-ikel ikun 1abbundanti taf tbid anke 12-il bajda.

Il-Kokka tax- Xagħri tidher fl-istaġuni tal-passa, imma tista' tinzertaha wkoll fix-xitwa.

Kontra kokk ieħor, il-Kokka tax-Xagħri tikkaċċja bi nhar u ttir fil-baxx biex taqbad ġrieden u kultant anke insetti kbar.

Għaliex SPARIXXA qiegħda bl-imsielet?

Għax kokka li tkun bil-bejta ma taqbadx u tisparixxi, ruħi.

Bilfors qatilha xi kaċċatur.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

1 ikel abbundanti = ikollha ħafna x'tiekol

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta

X'għandna mid-dinja?

Il-Pine Marten iħobb il-foresti u huwa xabbatur prim.

Xita tajr mejjet…

Ir-Red-winged Starling huwa għasfur spettakolari.

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p4

Reġa' tfaċċa!

daqs qattus

Fir-razza tal-Ballottra hemm annimal jgħidulu Pine Marten.

Malta m'għandniex minnu (lanqas isem bil-Malti m'għandna għalih) imma fl-Ewropa għadu komuni f'inħawi bil-foresti.

Fil-foresti ta' Scotland u Wales ukoll għadu jinstab, imma fl-Ingilterra le.

Dari l-Pine Marten kien mifrux mal-Ingilterra kollha, imma wara sekli jikkaċċjawh sparixxa.

Kienu joqtluh jew biex joħdulu l-pil jew għax kienu jibżgħu li jaqbdilhom it-tiġieġ jew tajr tal-kaċċa.

Għaxar snin ilu l-Pine Marten iddikjarawh 1estint mill-Ingilterra.

Imma ftit xhur ilu nstabu sinjali ta' dan l-annimal f'bosk kbir privat f'Northumberland, fin-naħa ta' fuq tal-Ingilterra, u dan qajjem ħafna interess fost in- naturalisti.

Id-Dipartiment tal-Foresti flimkien mal- Vincent Wildlife Trust qed jibnu moħbiet artifiċjali biex iktar iħajru l-Pine Martens ikomplu jinfirxu f'dawn l-inħawi u forsi jerġgħu jsiru iktar komuni.

Kemm hu sabiħ meta l-bniedem jibdel l-imġiba tiegħu lejn l-annimali u ma jibqax jistmahom ta' għedewwa.

Illum il-Pine Marten huwa protett fl- Ingilterra.

Jalla jinfirex sal-parks ta' Londra!

Il-Ġgant

Ftit xhur ilu fil-Peru sabu fdalijiet ta' pingwin.

Dan ma kienx pingwin li miet riċenti, imma annimal li għex 36 miljun sena ilu - qabel ma Malta bdiet tifforma f'qiegħ il-baħar!

Ix-xjenzati semmewh Incayacu paracasensis, li tfisser "re tal-ilma".

Kien pingwin ġgant, twil xi 150ċm, jiġifieri ras u spalla itwal mill-Emperor Penguin, li jeżisti llum.

U kellu munqar twil u ppuntat.

Mhux hekk biss, mal-fdal sabu wkoll rix li minnu setgħu jgħidu x'kulur kien dan l-għasfur: ma kienx iswed u abjad bħall- pingwini tal-lum, imma kien griż u kannella.

Aħjar minnek, għax qisek banana!

Ħaħaj, intom dejjem libsin qiskom sejrin tieġ!

ġranet

ilu, f'Beebe (belt żgħira f'Arkansas, USA) in-nies qamu filgħodu u sabu t-toroq mimlijin iġsma ta' għasafar mejtin, kollha Red-winged Blackbirds.

Ftit ġranet wara - xi 500km bogħod, f'Louisiana (ukoll USA) - sabu mal-500 għasfur ieħor mejjet, ukoll Red-winged Starlings.

Ix- xjenzati ġabru mijiet minnhom ħalli jifhmu ġara, imma baqgħu jħokku rashom.

Min waħħal fil-murtali, min waħħal fil-maltemp, min fil-bexx, u hemm anke min qal (mhux xjenzati però) li l-għasafar mietu għax ħabtu ma' UFO!

Il-verità hi li s'issa għad m'għandhomx idea x'qatel ħabta u sabta lil dawn il-ġmiel ta' għasafar.

1 estint (extinct) = pjanta jew annimal li jkun inqered għal kollox minn pajjiż, minn reġjun jew anke mid-dinja.

Per eżempju, id-dinożawri huma kollha estinti mid-dinja.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p4

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p5

Għandek 10 sekondi għan-natura?

L-Internet jista' jagħmel ħafna ġid lill-ambjent.

Hemm websajts li anke jekk biss tikklikkja fihom, dik il-klikk issarraf f'għotja ta' flus lil xi għaqda li tgħin lin-natura jew annimali fil-bżonn.

Waħda minn dawn il-websajts hija THE ANIMAL RESCUE SITE (www.theanimalrescuesite.com).

Matul is-sena 2010 dil- websajt għamlet għotjiet li bihom inxtraw 86 miljun ikla għal klieb jew qtates fil-bżonn.

Websajt oħra bħalha hija THE RAINFOREST SITE (www. therainforestsite.com).

Matul is-sena 2010 dil-websajt salvat 5134 ettaru ta' foresta tropikali (biċċa art kważi daqs Għawdex) milli jinqerdu.

Bis-saħħa tal-klikks!

Mela żid daż-żewġ websajts mal-lista tal-favoriti, u ħudha drawwa li kull darba li tidħol fl-Internet tikklikkja fihom.

Kwistjoni ta' 10 sekondi!

Bozza waħda.

Jien kollha bdilthom tiegħi.

Biex tixgħellek bozza waħda tal-mija (100w) mill-qodma għal tliet sigħat kuljum, il- pawer stejxin tuża iktar minn 50 litru żejt fis-sena.

Għalhekk bis-sens li taqleb għall- bozoz il-ġodda, li ma jaħlu kważi xejn u jagħtu l-istess dawl.

Sensiela ġdida

Intervista ma' Fjura

Il-Garni tal-Pipa

X'jismek?

Jiena jisimni Garni tal-Pipa, u l-Ingliżi jgħiduli Friar's Cowl.

Għaliex jismek hekk?

Għax il-fjuri tiegħi ikunu magħluqin f'tubu qisu pipa.

Inti Maltija jew barranija?

Jiena Maltija indiġena.

Il-fjuri tiegħek ifuħu?

M'għandhomx xi riħa partikolari.

X'tip ta' ambjent tħobb?

Jien inħobb postijiet fejn il- ħamrija żżomm l-ilma.

Ix-xemx tħobbha?

Inti tikber is-sena kollha?

Le, jien nikber tard fil-ħarifa, u tibqa' ssibni sar-rebbiegħa.

Imbagħad nagħmel iż-żerriegħa u ninxef għal kollox.

Inti pjanta komuni jew rari?

Jiena pjanta komuni sew.

Għandek xi problemi?

Le, b'xorti tajba l-ambjent tiegħi mhux rari, u n-nies ma joqogħdux jaqtgħuni.

Grazzi ħafna.

M'hemmx imniex.

Jewwilla ħanex jitkellem huwa normali!

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p6

Sejrin sal-Mistra

Il-ħarġa li jmiss tal-Klabb se tkun sal-Mistra.

U le tibżgħux m'aħniex ħa ngħumu!

Fil-fatt m'aħniex ħa noqogħdu fil-bajja, imma ħa mmorru mixja ħelwa f'dawk l-inħawi ħalli ngawdu ftit il-kampanja, il-beraħ, il-veduti u n-natura t'hemmhekk.

Dawk in-naħat hemm xtut u bajjiet żgħar u kwieti li ħafna nies ma jafux bihom, u hemmhekk inkunu wkoll viċin ħafna tal-gżira Selmunett.

Aħna ta' Klabb Ħuttaf s'intendi ħa noqogħdu wkoll attenti għall-għasafar.

Daż-żmien ikollna diversi għasafar qed jgħaddu x-xitwa magħna, bħal Pitirrossi, Buċaqq tax-Xitwa, Fjammi Suwed, Psiepes u Sturnell. hemmhekk Peress l-irdum fil-qrib, hemm nafu ninzertaw xi Merill, u anke xi gawwi għaddej fuq il-baħar.

Selmunett huwa isem ieħor għall- Gżejjer ta' San Pawl, ibni.

Il-Merill huwa għasfur tal- irdumijiet, u kif jaf kulħadd huwa l-għasfur nazzjonali ta' Malta.

Imma xorta ħafna nies qatt ma raw wieħed.

Dan t'hawnhekk huwa raġel, il-mara tkun kannella skur.

data il-Ħadd 30 Jannar 2011 niltaqgħu fil-bajja tal-Mistra ħin 9am nispiċċaw xi 12.00pm ġibu jekk għandkom tromba, kamera, nowtbuk, ikel u xorb. merħba membri* u familja

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir

Daqshekk paroli.

Ejjew u gawdu n-natura magħna!

Fid-9am tal-Ħadd 28 Novembru 2010 iltqajna quddiem

ir-riserva naturali tal-Għadira, fejn Ray Vella (ir-rejnġer tal-Foresta) u l-leader Kathleen Mamo spjegawlna ftit fuq Foresta 2000 li fiha konna se nħawlu.

Imbagħad, filwaqt li Ray tella' s-siġar il-Foresta bil-Land Rover, aħna tlajna sal-ewwel grada.

Minn hemm dħalna l-Foresta u mxejna

Morna nħawlu koċċ siġar.

jirrapporta Tim Micallef

Bdejna billi tlajna telgħa li wasslitna sal- lukanda mitluqa taħt it-Torri l-Aħmar, imbagħad imxejna lejn il-Punent kważi sal-irdum li jgħidulu ċ-Ċumnija u nżilna biċċa oħra u qbadna passaġġ ieħor.

Ħin minnhom ilmaħna Kamaleonte, li warrabnieh minn nofs il- mogħdija biex ma jintrifisx.

B'kollox ħawwilna xi 15-il siġra jew arbuxxell.

Dawn kienu Ballut, Għargħar, Alaternu u Rand.

Wara ħadna l-aħħar mixja lura għall- Għadira fejn rajna xi pjanti fosthom Ċistu Abjad, Tengħud ta' Malta u Garni tal-Pipa.

Fost l-għasafar li rajna kien hemm Merill, Bufula tal-iMrewħa, Ħuttafa u anke tip ta' kokka li probabbli kienet Qattus (Long-eared Owl)!

Meta wasalna l-Għadira ħafna minna dħalna fir-riserva, fejn rajna Blonġun Prim, għasfur skars.

Il-membri jippużaw mas-siġra tagħhom.

Nisperaw li jiftakru l-post ħalli fis-snin li ġejjin imorru jżuru din il-ħabiba ġdida u jaraw kemm iddum biex titwal iktar minnhom!

Nixtieq nirringrazzja lil-leaders u lir-rejnġer talli organizzaw din il-ħarga interessanti

ħafna fejn żidna ftit aktar siġar mad-19,000 li diġà hemm f'Foresta 2000!

Tgħid jagħmel mjaw?

Blonġun Prim

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p7

U meta taraw papra b'denbha ppuppat 'il fuq u b'rasha mgħaddsa fl-ilma, dik mhux tixrob tkun qiegħda, imma tkun qed tferkex fil-qiegħ b'munqarha għal xi ħaġa tajba!

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p8

Is-Sellum tan-Natura

L-ambjent naturali magħmul minn affarijiet ħajjin, u l-affarijiet ħajjin jinbidlu.

Meta għandek post li fih tip ta' ambjent, ma jfissirx li dak l-ambjent minn dejjem kien hemm.

Jista' jkun li qablu kien hemm ambjent differenti.

Fin-natura huwa normali li biż-żmien ambjent jiżviluppa f'ieħor, u dan il-bdil l-istudjużi jgħidulu succession.

Qisha n-natura titla' sellum skaluna wara oħra.

Per eżempju, l-ambjent tax-xagħri huwa iktar żviluppat minn dak tal-isteppa.

Ix-xagħri biż-żmien jista' jiżviluppa f'makkja, u l-makkja wara mijiet ta' snin tista' tinbidel f'bosk.

Il-Bosk Mediterranju huwa l-iktar skaluna għolja fis-sellum tas-succession, u jgħidula climax community.

Il-Mediterran darba kien imdawwar bil-boskijiet, imma tfaċċa l-bniedem u qaċċat il-foresti kważi kollha.

Issa n-natura trid terġa' tibda tielgħa s-sellum!

Ritratt meħud ħdejn il-Ġnejna

Ritratt meħud ħdejn il-Marfa

Ritratt meħud San Martin

Ritratt meħud … mhux Malta!

xagħri makkja

Liema hu l-ambjent favorit tiegħek?

Jien xagħri jogħġobni.

Kif tista' jekk qas għandek xagħra waħda?!

Tippreferi tigra hekk?

Jew hekk?

Jekk tippreferi r-ritratt tal-lemin

tMuRX ċIRKLI LI Jużaw L-aNNIMaLI

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p9

ambjenti maltin

F'din is-serje s'issa tkellimna fuq ix-xagħri, il-makkja u l-isteppa.

Illum se nħarsu lejn il-bosk.

Fejn mar il-bosk?

Il-bosk ftit nassoċjawh ma' Malta, għax m'għandniex foresti kbar kif insibu f'pajjiżi oħra.

Dan ma jfissirx però li f'Malta qatt ma kien hawn meded kbar ta' siġar; anzi x'aktarx li l-bosk kien ambjent komuni ħafna fil-passat mad-dawra kollha tal-Mediterran.

Fil- bosk Mediterranju tipiku jikbru siġar li jħaddru s-sena kollha, u li għandhom weraq ftit ibsin.

Allura għalfejn il-bosk mhuwiex ambjent komuni f'Malta?

Dan għaliex meta l-bniedem ġie jgħix fil- Gżejjer Maltin qata' ħafna mis-siġar li kien hawn.

Dan ġara mhux f'biss Malta, imma mal-Mediterran kollu.

Għalhekk l-ambjent tal-bosk Mediterranju huwa ħafna inqas komuni illum milli kien dari.

U minbarra li qata' s-siġar, il-bniedem ġab miegħu ukoll in-ngħaġ u l-mogħoż biex jirgħu, u dawn ma ħallewx siġar żgħar ġodda jieħdu post is-siġar li nqatgħu.

X'baqa'?

Illum baqa' biss fdalijiet żgħar ta' bosk f'Malta.

Dawn huma il-Ballut tal- l-Ballut tal-Wardija, iMġiebaħ u Ta' Baldu / Wied Ħażrun, fejn insibu ftit siġar li x'aktarx kienu jiffurmaw parti minn bosk ikbar fil-passat.

Fost is-siġar li nsibu f'dawn l-inħawi hemm il-Ballut (inkluż uħud li għandhom mijiet ta' snin) u ż-Żnuber.

Hemm ukoll il-bosk tal-Buskett ħdejn ir-Rabat u Ħad-Dingli, li huwa każ partikolari.

Dan għaliex il- Buskett mhuwiex bosk naturali, imma ħafna partijiet minnu tħawlu mill-bniedem fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann.

B'hekk insibu taħlita ta' ambjenti naturali u oħrajn li nħolqu mill-bniedem.

Imma llum- il ġurnata s-siġar fil-Buskett 1jirriġeneraw b'mod naturali u għalhekk ngħidu li l-Buskett huwa bosk semi-naturali.

Fih insibu siġar bħal Żnuber, Ballut, Żebbuġ u Ħarrub, kif ukoll Deru, Rand u Alaternu.

Il-Buskett huwa l-uniku bosk matur li hawn f'Malta llum, u jipprovdi ħabitat, kenn u ikel għal diversi speċi ta' fawna, inkluż ħafna invertebrati u għasafar.

Fost l-għasafar li naraw fil-bosk fix-xitwa hemm il- Kapinera, il-Vjolin tax-Xitwa, il-Pitirross, il-Bufula tal-Qamar, u forsi xi Malvizz Iswed ukoll.

il-Bosk

Il-Buskett huwa bosk semi-naturali għax ħafna mis-siġar li hemm fih ma kibrux weħidhom imma kienu tħawlu mill-bniedem.

L-Aħrax

L-iMġiebaħ

Il-Ballut tal-Wardija

Il-Miżieb

Wied Ħażrun

It-tbajja' u t-tikek suwed fil-mappa huma l-irqajja' siġar li hawn Malta.

Kemm aħna neqsin mis-siġar hux!

L-ikbar żewġ firxiet siġar huma l-Miżieb u l-Aħrax, li t-tnejn tħawlu f'dawn l-aħħar 50 sena.

B'xorti ħażina dawn iż-żewġ postijiet ikunu invażati bil-kaċċaturi, u joqtlu eluf ta' għasafar li jinżlu fis-siġar mingħalihom se jsibu l-kenn.

Il-BirdLife u Klabb Ħuttaf qed nagħtu s-sehem tagħna biex inżidu s-siġar f'pajjiżna, u dan qed nagħmluh bil- proġett Foresta 2000.

Din hija Kapinera raġel għax għandu l-beritta sewda.

Il-mara jkollha beritta kannella

1 jirriġenera = meta ambjent jibda jikber u jinfirex.

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p10

Granċ tal-Bebbuxu

Bonġu

L-annimali tal-baħar spiss ikollhom kuluri sbieħ ħafna.

Il-ħasra li taħt l-ilma d-dawl jonqos u xi kuluri ma tkunx tista' tarahom sew, speċjalment l-aħmar.

Imma hawnhekk jidher sew, għalhekk qis li tużaw kuluri jgħajtu.

Iktar int qed tgħajjat, mhux il-kuluri!

agħti kulur lill-istampa!

Kartun ħelu ieħor ta' askya Pizzuto (14)

Kartun ieħor ta' askya Pizzuto 15

POEżIJa L-annimali

Jien inħobb l-annimali kollha.

U l-għaqda li hemm bejnietna, Ma nixtieq qatt inħollha.

Anzi nixtieq inżidha, Bejn il-bnedmin kollha.

Ma rridx li joqtluhom, U jibbalzmawhom, B'għajnejn tal-ħġieġ!

Nixtieq li jsiru jħobbuhom, Bla ma jaqbduhom.

Xi nies għandhom ix-xorti sabiħa, bħal Karl, li filgħaxija jiġi jżurhom qanfud fil-ġnien.

Ftakru però li l-Qanfud mhuwiex pet, u għandna ngawduh mingħajr ma nfixkluh.

Il-VJOLIN taX-XItwa

l-għasafar?

Mela żur

Tħobb il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha l-ħbieb tagħna Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

Dil-websajt diġà fiha mas- 700 ritratt, kollha meħudin Malta.

Il-Ħuttafa 101 • Diċembru 2010 • p11

tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-ġurati jagħtu s-sikkina!

U x'jagħtu jagħtu!

Ħafna nies jibżgħu minn povru ġurat, avolja ħadd qatt ma ra ġurat jaqta' jew iferi bniedem bis-'skieken' ta' saqajh!

Fil-fatt dawn m'huma skieken xejn.

Is-saqajn ta' wara ta' xi ġurati għandhom ringiela snien żgħar max-xifer, imma dawn ma jużawhomx bħala arma imma bħala strument mużikali!

Meta r-raġel ikun irid jiġbed mara lejh, iħokk dawn is-snien mal-gwienaħ jew ma' ġismu u jagħmel ħoss biex iħabbar fejn qiegħed, ħalli n-nisa jtiru lejh.

Il-ġurati mhux talli ma jattakkawx lin-nies, imma saqajhom qegħdin imdawrin kontra ħalli iktar ikunu jistgħu jagħtu s-salt u jaħarbu malajr minna!

Jekk trid sikkina, mur fittex fil-kexxun tal-kċina!

Ħarsa lejn annimali żgħar madwarna

Il-Busaqajn

Il-Busaqajn huwa annimal żgħir qisu boċċa kannella mdawra b'saqajn twal ħafna.

Jekk tarah taħsbu brimba għax bħalhom għandu tmien saqajn, u hemm brimb fil-fatt jixbħuh.

Imma l-Busaqajn mhux brimba u ma jafx jagħmel ħarir bħall-brimb.

Narawh l-iktar jippassiġġa fuq il-ħaxix, u kultant jekk noqogħdu bilqiegħda fil-ħaxix issib xi wieħed li jibqa' tiela' ma' ħwejjiġna.

Imma b'daqshekk m'għandniex nippanikjaw, inwerżqu jew noqtluh, għax il-Busaqajn ma jagħmlilna assolutament xejn.

Bl-Ingliż jgħidulu harvestman.

Busaqajn

Tixtieq għandek is-saqajn?

Le, biex toqgħod tirfishomli jew?

Mill- arti ta' Pau

Fi ktieb ieħor dan l-annimal deher bħala BRIMBA SAQAJHA TWAL, imma aħna bdilnihulu għax ma kienx jixraqlu.

Għaliex?

Għax saqajh qosra?

Għax mhux brimba!

aħna ngħinuk tfaddal

Faddal il-flus li taqla' permezz tal-BOV Young Savers Account u gawdi minn:

• Karus b'xejn meta tkun faddalt €100 fil-kont • Rati vantaġġjużi ta' imgħax fuq il-flus li ġġemma'.

Maħruġ mill-Bank of Valletta p.l.c., 58 Triq Żakkarija, Valletta VLT 1130 - Malta

Impenn lejn is-Suċċess tiegħek


Għasfur ta' San Martin

Ġawhra ta' għasfur li trid tarah biex temmen il-kuluri li għandu!

Ritratt ta' Aron Tanti

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Frar 2011 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej ħbieb

Dan l-aħħar ġie jkellimni tifel u urieni tromba ġdida

li kien għadu kemm xtara ħalli jibda l-passatemp tal- berdwoċing.

Kien jidher akkanit, u talabni lista ta' postijiet tajbin fejn jista' jmur berdwoċing.

Semmejtlu r-riservi naturali tas-Simar u l-Għadira, u semmejtlu l-Buskett, is- Salina, il-Majjistral, Ta' Ċenċ, Kemmuna, eċċ.

Imbagħad għedtlu: "U anke l-iskola post tajjeb!"

Ħasibni qed niċċajta imma ma kontx.

Għax huwa veru li anke mill- iskola tista' tosserva l-għasafar, speċjalment skejjel li għandhom btieħi u grawnds u ġonna.

Barra minn hekk, diversi għasafar ma jibżgħux jersqu lejn l-abitat tan-nies.

Minbarra l-Għasfur tal-Bejt u l-Bufula Sewda, li tarahom is-sena

kollha, f'dawn ix-xhur tax-xitwa tista' tara wkoll Pitirrossi, Fjammi Suwed, Sturnell, Zizka Bojod u Vjolini tax-Xitwa.

Ħeqq, jiddependi wkoll fejn tkun l-iskola: minn Savio College jaraw Kuċċard u bgħadan għax qiegħda ħdejn il-Buskett, u mill-Primarja ta' San Pawl il-Baħar tista' tara gawwi u anke Ċief (u dniefel!).

Imma l-iktar importanti hu li żżomm għajnejk u widnejk miftuħin, għax

dawk huma l-aqwa għodda tal-berdwoċer.

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet X'nista' nara tgħid?

Mid-dinja Żewġ Ritratti Intervista ma' Fjura Attività Mixja l-Mistra Sofor Lellux X'differenza bejn..?

Sisien u Rdumijiet Agħti kulur Arti u Ritratti Tgħidx ħmerijiet!

Minn hawn tista' tniżżel PowerPoint tajjeb fuq l-għasafar li tista tara mill-iskola: www.birdlifemalta.org/Content/teachers/dinja_wahda/ Activities/ghasafarfliskola/1101/

il-kumitat

Bi ftit pjanar anke rokna tal-klassi tistgħu tibdluha f'information centre fuq l-għasafar, u ħajd għal ftit berdwoċing waqt il-brejk!

In-Narċis (Narcissus, French Daffodil) hija fjura li tara kemm tara minnha ma tixbax titpaxxa u titgħaxxaq biha u bil-fwieħa tagħha.

Hija ħasra li xi nies għadhom ma jafux igawdu n-Narċis jekk ma jaqtgħux xi bukkett.

Tagħmlux hekk ħbieb.

a t a ċ ċ a f - l

Jew Minaċċja?

Dan l-aħħar qed nisimgħu b'idea li tinbena mina taħt qiegħ il-baħar bejn Malta u Għawdex.

L-idea hi biex l-Għawdxin ikunu jistgħu jaqsmu lejn Malta u lura b'inqas tbatija u f'inqas ħin.

Aħna nifhmu li biex toqgħod

taqsam bejn il-Gżejjer kuljum għax-xogħol hija biċċa xogħol.

Imma meta taħseb fuq proġett bħal dan trid taħseb f'ħafna affarijiet, mhux fuq bżonn wieħed biss.

Għawdex għandu karattru differenti minn Malta għax huwa maqtugħ gżira għalih.

Jekk jingħaqad ma' Malta, dik il-ħaġa li tagħmel lil Għawdex speċjali tista' tispiċċa.

Tkun ħasra jekk Għawdex jitlef il-karattru tiegħu.

Immaġinaw ukoll kemm iktar traffiku, storbju u tniġġis.

U minħabba li Għawdex huwa terz id-daqs ta' Malta, il-ħsara lill-ambjent tiegħu tkun ikbar u tinħass iktar.

Għalhekk irridu noqogħdu

b'seba' għajnejn biex meta nagħmlu proġett, ma nirbħux ħaġa u nitilfu mija.

X'Nista' Nara Tgħid?

jikteb Jason Aloisio Is-Seqer tal-Ħannieqa Falco subbuteo Hobby

Wieħed mill-isqra li naraw fi żmien il-passa huwa s-Seqer tal-Ħannieqa.

Dan l-għasfur ibejjet fl-Afrika, fl-Ewropa u fl- Asja, u fix-xitwa l-isqra tal-Ewropa jinżlu l-Afrika.

Is-Seqer tal-Ħannieqa huwa seqer żgħir u mislut b'denb tawwali.

Meta jkun qiegħed itir, il-ġwienaħ jidhru ġejjin għall- ponta u jkollhom il-forma ta' minġel.

L-għamla tiegħu tfakkrek f'Rundun kbir.

It-titjira ħafifa tgħinnu jikkaċċja u jaqbad priża veloċi, bħal ma huma l-mazzarelli, il-Ħuttaf u r-Rundun.

L-insetti li jaqbad kemm-il darba jikolhom waqt li jibqa' jtir.

Għalkemm is-Seqer tal-Ħannieqa s-soltu jżomm għalih waħdu, fi żmien il-passa jħobb jingħaqad fi qtajjiet żgħar.

Peress li jħobb l-imsaġar, il-Buskett hu wieħed mill-aħjar

postijiet fejn tista' tosservah.

Ma, jien tajjeb għall-ikel?

Ma nafx ibni.

Tridx nigdmek ħalli nara?

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Dawn l-aħbarijiet tajbin biex tużawhom l-iskola fl-attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda) Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel primarji minn BirdLife Malta u Bank of Valletta

Minaċċja x'inhi?

X'għandna mid-dinja?

Se jħaffru fil-foresta

Baliena tar-razza Minke, l-iktar speċi ikkaċċjata.

Fil-Kambodja hemm kullana muntanji jisimhom Cardamom Mountains, li għadhom miksijin foresti tal-ġenn u madwarhom xmajjar iserrpu qalb is-siġar.

Issa l-gvern t'hemm ħa jħalli kumpanija tħaffer barrieri għat-titanjum fuq medda art kważi daqs Malta.

Dan l-iżvilupp se jagħmel ħsara kbira lill-ambjent, fosthom se jisfratta medda art li minnha jpassu l-Iljunfanti Ażjatiċi.

Reġa' bdielhom…

Ftit xhur ilu l-Gvern tar-Renju Unit ixxokkja lil kull min iħobb in-natura meta ħabbar li ħa jibda jbigħ il-foresti tal-pajjiż lil kumpaniji privati.

Dan kien ħa jfisser li meded ta' foresti kienu ħa jinqerdu biex isiru golf courses, housing estates, eċċ. Imma wara li rċieva nofs miljun protesta, il-Gvern Ingliż induna bil-ġennata li kien ħa jagħmel, ammetta li ħa żball u ħassar il-pjan kollu.

Ħallejtkom!

Ftit ġranet ilu l-Ġappun waqqfet ħesrem il-kaċċa tal-balieni għall-bqija tal-istaġun, u sejħet il-flotta ta' whaling ships lura lejn id- dar.

Qalet li qed twaqqaf il-kaċċa kmieni għax tant bdew ifixkluhom l-ambjentalisti li l-vapuri ma setgħux jikkaċċjaw sew!

Din hija rebħa kbira għall-balieni, għax dis-sena l-Ġappun kienu se joqtlu 1000 baliena.

Imma issa waqfu qabel ma leħqu qatlu nofs dan-numru.

Kull sena għal dawn l-aħħar snin, l-għaqda ambjentalista Sea Shepherd kienet qed tibgħat vapuri u dinghies biex ifixklu l-kaċċaturi Ġappuniżi milli joqtlu l-balieni.

Tgħid fl-aħħar irnexxielha?

Fl-1987 il-pajjiżi tad-dinja kienu ftehmu li jwaqqfu l-kaċċa tal-balieni, għax dawn l-annimali kienu se jinqerdu minn wiċċ id-dinja.

Imma tliet pajjiżi baqgħu rashom iebsa, u baqgħu xorta joħorġu bil-vapuri u joqtlu eluf ta' balieni.

Dawn il-pajjiżi huma n-Norveġja, l-Islanda u l-Ġappun, u kollha ġabu xi skuża fjakka: min qal għax din kultura, min qal għax ried jistudja l-balieni, u min qal "Aħna nagħmlu li rridu, tindaħlulniex!"

J'alla jżarmaw għal-dejjem u jħallu l-balieni jgħixu.

Tlifna ieħor…

Mis-sena 1600 'l hawn diġà nqerdu 132 speċi ta' għasafar minn wiċċ id-dinja.

Il-Madagascar għandha ħafna annimali 1endemiċi.

Il-ħasra hi li ħafna minnhom qed jinqerdu minħabba l-kaċċa, qtugħ ta' foresti u qerda oħra tal-ambjent.

Lake Alaotra huwa l-ikbar għadira tal-pajjiż (900km2, kważi tliet darbiet daqs Malta).

F'din l-għadira suppost li jgħix L-Alaotra Grebe Tachybaptus rufolavatus, blonġun endemiku li jixbaħ lill-Blonġun Żgħir li naraw Malta.

Imma n-nies tant bagħbsu f'din l-għadira li l-ambjent inbidel u batiet in-natura.

Wieħed milli ntlaqtu ħażin kien l-Alaotra Grebe.

Beda jonqos u sar rari, u l-aħħar darba li rawh kien fil-1985.

U la spiċċa minn hemm, spiċċa mid-dinja!

Is-sena l-oħra l-2IUCN iddikjaratu 3estint.

Il-Blonġun ta' Alaotra: għasfur ieħor li tlifna.

Il-aħwa, jiġifieri qed jisparixxi għasfur kull tliet snin!

1 endemiku = pjanta hew annimal li jkunu jgħixu biss f'pajjiż jew reġjun wieħed biss tad-dinja.

2 IUCN = International Union for Conservation of Nature, għaqda dinjija li fost affarijiet oħra żżomm rekord ta' kemm huma komuni jew rari eluf ta' pjanta u annimal, u toħroġhom fir-Red Data List.

3 estint (extinct) = pjanta jew annimal li jkun inqered għal kollox minn pajjiż, minn reġjun jew mid-dinja.

Dal-poster għalik jekk iġġedded il-miżata fi Klabb Ħuttaf.

Ta' kiesaħ!

Żewġ ritratti…

Intervista ma' Fjura

Istħi!

F'dar-ritratt, meħud L-Aħrax tal-Mellieħa, naraw kaċċatur qed juri lil tifel kif iżomm senter tal-kaċċa.

Prosit ħej, x'edukazzjoni dik: tgħallem lit-tfal kif tuża arma tan-nar biex tibda toqtol l-għasafar!

Mhux hekk biss, imma dak il-kaċċatur qed jikser il-liġi wkoll, għax tfal mhux suppost jitħallew iżommu senter, aħseb u ara jitgħallmu jużawh.

Imissu jistħi dak ir-raġel.

X'jismek?

Jisimni Buttuniera, u bl-Ingliż jgħiduli Sweet Alison.

Għaliex jismek Buttuniera?

Għax il-fjuri tiegħi jkunu bukketti qishom buttuni.

Inti Maltija jew barranija?

Iva, jiena Maltija 1indiġena.

Il-fjuri tiegħek ifuħu?

Iva għandhom riħa, hawn min togħġbu u hawn min le.

X'tip ta' ambjent tħobb?

Nikber f'ħafna ambjenti, anke fuq art ramlija ħdejn il-baħar!

Fil-fatt fl-isem xjentifiku tiegħi hemm il-kelma maritima, jiġifieri ta' ħdejn il-baħar.

Ix-xemx tħobbha?

Inħobbha, ħlief fl-eqqel tas-sajf.

F'liema żmien tikber?

Kważi s-sena kollha bil-fjuri jien.

Għandek xi problemi?

Ma tantx jaqtgħuni, kieku.

Imma meta nikber mal-ġnub tat-toroq spiss ibexxuni u joqtluni.

Grazzi ħafna.

M'hemmx imniex.

Il-bexx mal-ġnub tat-toroq joqtol ħafna fjuri għal xejn b'xejn.

Ma nafx x'jarawlha ħamrija mikxufa.

Aħjar fjuri.

F'dar-ritratt naraw tifel żgħir jieħu r-ritratti ta' pjanta tal-Għansar, jew forsi xi insett li kien hemm fuq il-weraq.

Din id-drawwa sabiħa tgħallimha mingħand il-papà tiegħu, li wkoll jieħu ħafna ritratti tan- natura.

Dik edukazzjoni vera!

Inti pjanta komuni jew rari?

Jiena pjanta komuni sew.

1 indiġenu = pjanta jew annimal li dejjem kienu jgħixu f'dawk l-inħawi u mhux ġabhom il-bniedem minn art oħra.

Reġgħet waslet il-Mixja Maratona, attività popolari immens mal-membri u l-familji tagħhom.

Issa sar normali li jiġu iktar minn mija għal dil-ħarġa.

Is-sena l-oħra ħadna rotta ġdida, u ħafna għoġbithom u qalulna nerġgħu nużawha.

U hekk ħa nagħmlu.

Ħa nimxu mir-Rabat sal-Qrendi (11km), rotta sabiħa, tgħaddi kollha mill-kampanja, u kważi kollha wita jew għan-niżla, biex ħadd ma jbati jimxi.

Ma' dal-magażin bgħatnielkom karta-sponsor: dik biex jekk ikollkom ċans u aptit tiġbru xi ħaġa tal- flus, u forsi tirbħu xi rigali żgħar bħala ringrazzjament.

Is-sena l-oħra ġbarna €1115 u kif tafu qed nonfquhom biex inħajru iktar Rundun ibejjet f'Malta.

Dis-sena bil-flus bi ħsiebna nixtru skoss trombi biex jużawhom it-tfal tal-iskejjel meta jżuru r-riservi naturali fl-Għadira jew Is-Simar.

Il-Maqluba hija ħofra naturali ħdejn il-Qrendi.

Xi darba nieħdok.

Iktar dettalji fil- karta-sponsor

DATA il-Ħadd 20 Marzu 2011 NIlTAqGĦu Ir-Rabat (taħt is-Saqqajja) ĦIN fit-8.30am (tiġux tard!)

NASlu l-MAqluBA xi 12.30pm ġIBu MAGĦKOM ikel u xorb, il-karta- sponsor u xi flus li tkunu ġbartu MeRĦBA membri* tal-Klabb, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir

Kos, anke lili jgħiduli pittma!

Mixja Memorabbli Madwar il-Mistra

jirrapporta Tim Micallef

tal-Ħadd 30 Jannar Fid-9.00am 2011 inġbarna fil-bajja ċkejkna tal- Mistra għal ħarġa oħra ta' Klabb Ħuttaf.

Imdawrin biċ-ċpar bdejna li mexjin tinsab man-naħa ta' fuq tal-bajja.

Hemmhekk il-leaders urewna kif is-siġar jikbru qishom arbuxxelli kbar minħabba r-riħ li jolqot dawk l-inħawi.

Komplejna nimxu ma' Rdum il-Bies lejn Selmunett, fejn rajna xi Gawwi Prim itir fuq il-gżejjer u Ilmaħna ħafna pjanti l-fishfarms. fosthom Għansar, Garni tal-Pipa, Papoċċi Ħamra, Silla, Erika, Pittma kif ukoll Tengħud ta' Malta u Limonju ta' Malta (dawn l-aħħar tnejn huma endemiċi).

Meta wasalna viċin il-gżejjer tlajna mat-telgħa li wasslitna ħdejn Fort Campbell, fortizza mitluqa ta' żmien l-Ingliżi.

Mal-mogħdija rajna siġar bħal Ħarrub, Bruka u Żebbuġ, u xi pjanti oħra bħal Silla tal- Mogħoż, Ħarira, Liftija, Narċis u Qniepen.

Membri tal-Klabb waqt il-ħarġa.

Tidher il-gżira Selmunett bl-istatwa ta' San Pawl fuqha, u fil-baħar jidhru wkoll xi gaġeġ tal-fixfarms.

Minn dak l-għoli rajna l-ispazji kbar u miftuħin tal-kampanja madwar il-bajja.

Filwaqt li mxejna lejn Selmun inzertajna żewġ Kamaleonti u fl-aħħar qbadna passaġġ li jinżel għal ġol-wied tal-Mistra, u minn hemm erġajna spiċċajna fil-bajja.

Matul il-ħarġa, minbarra l-gawwi

rajna għasafar oħrajn bħal Bufula tal-iMrewħa, Bufula Sewda, Pitirross u Zakak Abjad.

F'din il-ħarġa skoprejna li l-wesgħat ta' kampanja li hemm fin-naħat tal-Mistra jżommu varjetà ta' flora u fawna, u dawn

għandhom ikunu protetti biex kulħadd igawdihom.

qarsu

Ċfolloq Bulbous Buttercup

Ħeħeħe!

l-iktar kulur komuni fil-fjuri ta' Malta huwa l-isfar.

Jekk toħorġu fil-kampanja bħalissa taraw irqajja' sħaħ ta' sfura ma' kullimkien.

Hawnhekk għandkom tmien speċi ta' pjanti li jagħmlu fjuri sofor.

Ir-raġuni li ħafna fjuri Maltin huma sofor hija minħabba t-tip ta' ħamrija Maltija.

Tengħud tas-Siġra Tree Spurge

Hemm minnhom tarawhom daż-żmien (bħall-Ferla), oħrajn jiftħu iktar tard (bħall-Faqqus il-Ħmir). uħud jikbru kullimkien (bħall-qarsu) u oħrajn inqas mifruxin (bħaċ-Ċfolloq).

Faqqus il-Ħmir Squirting Cucumber

Kollha sofor lellux, imma waħda biss hija Lelluxa vera… DIN!

Ritratti ta' Victor Falzon

X'differenza bejn Sies u Rdum?

Sisien u rdumijiet mhumiex l-istess ħaġa.

Huma żewġ tipi ta' ambjent differenti sew.

U m'hemmx isbaħ minn stampa biex nifhmu id-differenza.

Araw daż-żewġ ritratti:

Il-Gżejjer Maltin huma magħmulin minn ħames saffi ta' blat.

Hemm blat iebes, u hemm blat artab.

L-irdum jifforma meta l-blat artab ikun mal-baħar.

Dar-ritratt juri s-sisien ta' ħdejn Ħad-Dingli (il-famużi Dingli Cliffs).

Sies huwa fejn l-art taqta' għal kollox fix- xejn.

Ħafna minnu tant huwa wieqaf li ebda pjanta ma jirnexxielha tikber miegħu, għalhekk fir-ritratt partijiet minnu jidhru bojod.

Is-sisien is-soltu jkunu ta' blat iebes (żonqor), jiġifieri jew Qawwi ta' Fuq jew Qawwi ta' Taħt.

Il-wiċċ u l-forma tas-sisien jista' jibqa' l-istess għal eluf ta' snin bla ma jinbidlu kważi xejn.

Qawwi ta' Fuq

Immaġinaw tliet saffi ta' blat: Franka, Tafal u Qawwi ta' Fuq.

Il-Franka u t-Tafal huma tipi ta' blat artab, u l-Qawwi ta' Fuq huwa blat iebes.

Il-blat jibda jixxaqqaq.

Ir-riħ u r-raxx imermru l-blat.

Il-frak jispiċċa fil-baħar.

Bil-mewġ, bil-melħ, bir-raxx, bir-riħ u bix-xita, il-blat artab jibda jitmermer, u ftit ftit jiffurmaw daħliet fil- blat.

Is-saff ta' fuq ma jkollux fuqhiex jistrieħ.

Blat iċedi u jaqa'.

Ħafna mill-blat jispiċċa fil-baħar.

Dar-ritratt juri l-irdum madwar Ras il-Pellegrin, ħdejn ir- ramla tal-Ġnejna.

L-irdum ma jkunx wieqaf daqs sies, imma jkun imżerżaq u mimli blat, ħaġar u tifrik.

Bejn dal-ġebel jinġabar ħafna tafal, trab u ħamrija.

Qalb dan it-tifrik spiss jikbru pjanti u ħaxix.

Rdum is-soltu jkun magħmul minn taħlita ta' blat, bħal Franka, Rina, Tafal u ċnagan taż-Żonqor.

Huwa ambjent li biż-żmien jinfirex.

F'Malta għandna ħafna postijiet bl-isem rdum: Rdum il-Kbir, Rdum id-Delli, Rdum Dikkiena, Rdum tal-Vigarju, Rdum tas-Sarġ, Rdum l-iMdawwar, Rdum Majjiesa, L-iRdum tal-Madonna, Rdum Rxawn, Rdum il-Qawwi, Rdum il-Bies…

Biċċiet mill-Qawwi ta' Fuq jinqasmu u jirrumblaw 'l isfel.

Ħafna jispiċċaw fil-baħar flimkien ma' ħafna tmermir mill-Franka u t-Tafal.

Xi ħaġar jixref minn wiċċ l-ilma.

L-ispazju bejn il-blat jimtela bil-frak u t-tafal.

Iktar tmermir ta' Tafal u Franka jġiegħlu iktar ċnagan tal-Qawwi biex iċedu, jaqgħu u jiżżerżqu 'l isfel.

Ftit ftit jifforma xatt ġdid kollu blat u tifrik.

Rdum il-Bies!

Hemmhekk minn fejn għaddejna fil-ħarġa tal-Mistra.

ambjenti maltin

F'din is-serje s'issa tkellimna fuq ix-xagħri, il-makkja, l-isteppa u l-bosk.

Illum se nħarsu lejn l-irdumijiet.

Fejn qegħdin?

Minħabba li l-Gżejjer Maltin qegħdin ftit imxaqilbin, ħafna mix-xtut tan-naħat t'isfel ta' Malta u Għawdex huma għoljin, u x-xtut tan-naħa ta' fuq baxxi mal-baħar.

Ix-xtut għoljin jiffurmaw is-sisien u l-irdumijiet, u hemm ħafna postijiet tajbin f'Malta fejn tosserva dan l-ambjent, per eżempju ħdejn Ħad-Dingli, Il-Fawwara, L-iMtaħleb u Ħal Far; u Ta' Ċenċ f'Għawdex.

X'jgħix hemm?

Minkejja li f'dan l-ambjent m'hemmx ħamrija fonda, xorta nsibu fihom pjanti li jirnexxielhom jikbru.

Dawn il-pjanti li jikbru fuq il-blat jissejħu pjanti rupestri.

Il-pjanti li jikbru hawn iridu jkunu kapaċi jikbru mingħajr wisq ħamrija u nutrimenti, u mingħajr wisq ilma; ħafna drabi jridu jkunu wkoll jifilħu għall-irjieħ qawwijin u jkampaw ukoll mar-raxx tal-baħar bil-melħ li jġorr.

Fost il-pjanti rupestri nsibu Widnet il-Baħar, il-fjura nazzjonali ta' Malta, li hija pjanta 1endemika.

Pjanti oħrajn endemiċi li nsibu f'dan l-ambjent huma l-Bjanka tal-iRdum u x-Xebb.

F'Għawdex insibu wkoll pjanti endemiċi li lanqas biss jinsabu Malta, bħas-Sempreviva t'Għawdex, li tikber mas-sisien madwar l-Inland Sea tad-Dwejra, u ż-Żigland t'Għawdex.

Hemm ukoll speċi li għalkemm mhux endemiċi, ma jinstabux f'ħafna postijiet oħra, per eżempju l-Fexfiex tal-iRdum.

Imma mhux pjanti biss insibu fuq l-irdum.

Dan huwa ambjent importanti wkoll għal diversi għasafar, fosthom il- Merill, l-għasfur nazzjonali, u tajr tal-baħar bħaċ-Ċiefa u l-Garnija, li jbejtu fix-xquq tas-sisien.

Mal-blat tal-irdumijiet insibu wkoll fawna endemika rari ħafna, bħad-Dussies ta' Għawdex u ż-Żugraga tal-iRdum.

X'fihom speċjali?

Is-sisien u l-irdumijiet huma importanti għal min jistudja n-natura.

Minħabba li s-sisien huma tant weqfin, għoljin u perikolużi, diffiċli biex bniedem jilħaqhom.

Għalhekk l-irdumijiet huma tista' tgħid l-uniku ambjent naturali f'Malta li baqa' mhux mittiefes u mħarbat mill-bniedem.

B'hekk dawn il-postijiet jipprovdu kenn prezzjuż għal diversi speċi ta' pjanti u annimali, post fejn dawn jistgħu jgħixu bla tfixkil.

Kieku mhux għal dal-postijiet, żgur li ħafna mill-flora u fawna endemika nqerdet jew tinsab mhedda sew.

Sisien u Rdumijiet

L-irdumijiet u s-sisien huma xena komuni jekk timxi max-xtut tal-punent, tal- lbiċ u tan-nofsinhar ta' Malta, u kważi d-dawra kollha t'Għawdex.

żugraga

X'inhuma dussies u żugraga?

Huma tipi ta' bebbux tal-art.

Hawn ħa, ġibthomlok it-tnejn mill-Mużew tal-iStorja Naturali biex tarahom.

U ara tkissirhom għax il-kuratur tal-mużew jagħmilni pikles.

Sempreviva t'Għawdex Maltese everlasting

Għawdex

Ta' Ċenċ

L-iMtaħleb

L-irdumijiet u s-sisien qegħdin l-iktar man-naħat t'isfel tal-Gżejjer.

Dan għaliex meta Malta telgħet minn qiegħ il-baħar telgħet immejla!

1 endemika = pjanta jew annimal li ssibhom biss f'post jew reġjun wieħed biss tad-dinja.

Jekk tinstab f'Għawdex biss, aħjar semmewha Gozitan Everlasting!

Li kellek tgħidli noħroġ pattern sabiħ mill-ISWED, GRIŻ u lewn is-SADID, kont naqta' qalbi li noħroġ xi ħaġa sura.

Imbagħad nara l-Fjamma Sewda u ngħid Waww x'idea oriġinali!

Għandek raġun.

Għasfur tal- ġenn.

Basta ma jaranix u jiftaħ l-aptit!

Agħti kulur lill-istampa!

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto 14

Il-fotografija fl- aħħar qed taqbad fostkom il-membri.

Il-kameras diġitali huma tajbin, irħas u komdi.

Għalhekk nieħdu gost jekk tibagħtulna xi ritratti li tieħdu biex inġibuhomlkom f'dir-rokna.

Basta jkunu ritratti tan- natura selvaġġa (mhux pets jew ward ikkultivat), u basta jkunu veru ritratti tagħkom.

Ibagħtuhom .jpeg fl-imejl t'hawn fuq.

Il-Fjamma Sewda hija għasfur li fix-xitwa jżur il-ġonna tagħna.

Tagħrfuha minn dak id-denb aħmar.

Din mara, għax griża.

Ir-raġel ikun iswed.

Ir-RuSSeTT GRIŻ

Din mhux tas-sett.

Tgħidx ħmerijiet!

Desirée Falzon iddur dawra ma' ħmerijiet li nisimgħu fuq l-annimali.

Il-baħrija ġġib il-bad luck!

Baħrija ta' Ras il-Mewt

Lanqas xejn!

Ara kif jista' jkun li l-baħrijiet għandhom kontroll fuq il-ħajja tal-bniedem!

Il-baħrijiet huma insetti, kuġini tal-friefet, u jixbħuhom ħafna.

Id-differenzi ewlenin huma li l-biċċa l-kbira tal-baħrijiet itiru bil- lejl, u li meta baħrija tpoġġi, hija żżomm ġwinħajha miftuħin ċatti, mhux tagħlaqhom bħal farfett.

Allura għalfejn ħafna nies jibżgħu mill-baħrijiet?

L-imsieken baħrijiet

imdawrin bis- 1superstizzjonijiet, u mhux f'Malta biss: anke l-Ġappuniżi jaħsbu li l-baħrijiet huma erwieħ!

Dan probabbli għax in-nies minn dejjem kienu jibżgħu mid-dlam, u peress li baħrija taraha bil-lejl, ivvintaw li ġġib xorti ħażina.

Biex tgħaqqadha, hemm speċi ta' baħrija li fuq daharha għandha disinn qisu ras ta' mewt!

Imma miskina l-baħrija x'taħti li għandha dak id-disinn?

Kieku n-nies josservaw flok jivvintaw il-ħmerijiet, malajr jindunaw li l-baħrijiet

m'għandhom ebda poteri fuqna.

Ħlief li jsaħħruna bil-ġmiel tagħhom!

Victor Falzon jagħti ħarsa lejn annimali żgħar madwarna

Il-Gamblu tal-Għadajjar

Il-Gamblu tal-Għadajjar trid tkun taf bih biex tarah!

Mhux biss huwa żgħir, imma kważi trasparenti wkoll.

U jgħix f'ambjent li jisparixxi!

X'jiġifieri?

Għax dal-gamblu mhux fil-baħar jgħix imma fix-xagħri,

f'ħofor fil-blat li jimtlew bl-ilma xita.

Dawn l-għadajjar ma jkunux hemm is-sena kollha, għax fis-sajf jinxfu għal kollox.

Għalhekk il-Gamblu tal-Għadajjar għandu ħajja qasira: ifaqqas, jiekol, jikber, jiżżewweġ u jbid, kollox fil-ftit xhur qabel ma jasal is-sajf, tinxiflu l-għadira u jmut.

Imma dak il- bajd li tbid il-mara ma jiġrilu xejn bin-nixfa.

Dak jibqa' fil-ħofra niexfa, u jistenna l-ħarifa terġa' ġġib ix-xita.

Imbagħad ifaqqas!

Taf tgħum laġenba?

Gamblu tal- Għadajjar

Ftit ilu kont se tegħreq f'kuċċarina ilma!

Dik mgħarfa kienet.

Dal-gamblu jikber xi 2ċm jew 3ċm, għandu ħdax-il par saqajn, u jgħum laġenba.

L-isem xjentifiku tiegħu huwa Branchipus schaefferi.

Schaefferijiet dawn!

Kiesaħ…

Skużawna u aħfrulna!

F'Il-Ħuttafa 101 paġna 4 ħawwadna żewġ għasafar!

L-istorja kienet fuq ir-Red-winged Blackbird (għasfur Amerikan) imma bi żball ġibna ritratt ta' Red-winged Starling (għasfur Afrikan).

Nitolbukom tiskużawna, u nisperaw li l-familjari taż-żewġ għasafar jaħfrulna! :)

Suppost tiegħi ġabu ritratt, mhux tiegħek.

Ħeħe, dak għax jien isbaħ minnek!

l-għasafar?

Mela żur

Tħobb il- websajt Birding in Malta għal tagħrif u ritratti fuq l-għasafar ta' Malta, u anke postijiet tajbin fejn tista' tmur berdwoċing.

Dil-websajt ħolquha l-ħbieb tagħna Nicholas Galea u Steve Zammit Lupi, żgħażagħ berdwoċers u membri ta' Klabb Ħuttaf.

Dil-websajt diġà tgħodd mas- 700 ritratt, kollha meħudin Malta.

1 superstizzjoni = għidut u ħrejjef li jemmnu xi nies, per eżempju li jekk tmiss xi ħaġa tal-injam (jew tgħid Touch wood!) twarrab xi diżgrazzja.