STUDJI DUNKARMJANI

CARMEL AZZOPARDI EDITUR

7: Àj-

STUDJI DUNKARMJANI

CARMEL AZZOPARDI EDITUR

L-AKKADEMJA TAL-MALTI klabb kotba maltin bil-kollaborazzjoni tal- MINISTERU TAL-EDUKAZZJONI, XOGĦOL U L-FAMILJA

Ippubblikat għall-ewwel darba mill-Klabb Kotba Maltin, Triq il-Karmelitani, Santa Venera SVR1724 Tel: 21239039, 21497046 Indirizz elettroniku: sales-Omidseabooks.com

Copvright Letterarju O L-Akkademja tal-Malti flimkien mal-awturi, 2011 Copvright Editorjali 0 Klabb Kotba Maltin, 2010

Stampat għall-ewwel darba fl-2011

Il-jeddiet tal-pubblikazzjoni kollha miżmuma mill-awturi.

Ebda silta minn dan il-ktieb ma tista' tkun ippubblikata jew maħruġa f'mod fotostatiku, elettroniku, mekkaniku, irrekordjat jew b'xi mod ieħor mingħajr il-permess tal-awturi.

Produzzjoni: Mizzi Design and Graphic Services, Sta Venera

ISBN 978-99932-7-389-9

WERREJ

Daħla

Dettalji dwar l-istudji Prof. Ġużċ Aquilina Dun Karm u Żminijietu

Prof. Oliver Friggieri Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm

Rev. Dwardu Fenech Aspetti Stilistiċi fil-Poeżija ta' Dun Karm

Prof. Anthonv Bonanno L-Arkeoloġija f'Dun Karm

Rev. Prof. Peter Serracino Inglott Filosofija u Xbihat f'Dun Karm 'Ttektek bil-Għasluġ….

Prof. Daniel Massa Kurrenti Kuntrarji f''Il-Jien u Lil Hinn Minnu'

Frans Sammut Dun Karm — l-Ambjent Żebbuġi u Lil Hinn Minnu

vii

Rev. Prof. Peter Serracino Inglott Dun Karm Poeta Ċajtier

Immanuel Mifsud L-Impossibbli Poetiku: it-Tensjoni bejn Malta Mara u l-Mara Maltija

Prof. Oliver Friggieri Appendiċi I: Il-Ġbir tal-poeżiji kollha bit-Taljan u bil-Malti ta' Dun Karm David Agius Muscat

Appendiċi II: Ir-Rabta tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti mal-Innu Nazzjonali

DAĦLA

Il-poeta nazzjonali laqat l-attenzjoni tal-kritiċi Maltin li raw fil-varjetà tematika, fil-kapaċità fit-tħaddim tal-lingwa u fil- profindità tal-ħsieb għalqa għammiela fejn jimirħu.

Ħafna mill-istudji li saru fuq Dun Karm kienu f'forma ta' taħditiet li fil-biċċa l-kbira tagħhom ingħataw fis-sensiela Konferenzi Dun Karm imnedija fl-1975 fuq inizjattiva ta' Karmen Mikallef Buħaġar li ħalliet somma ta' flus biex bl-imgħax tagħha ssir konferenza fuq Dun Karm kull sentejn.

Bejn l-1975 u l-1999 saru tlettax-il konferenza f'din is- sensiela, bosta minnhom validi għall-aħħar.

Bla dubju din is-sensiela tat kontribut siewi biex jitjieb il-livell tal-kritika letterarja inġenerali u biex il-kritika letterarja lokali tinqata' mill-kritika x'aktarx impressjonistika u taqbad it-triq tal- kritika bbażata fuq it-teoriji moderni.

Xi wħud mit-taħditiet ġew stampati f'kotba żgħar li nħarġu għall-okkażjoni, oħrajn ma ġew stampati qatt, u xi ftit, diżgrazzjatament intilfu, jew għallinqas kopja tagħhom ma nstabitx.

F'din is-sena li taħbat il-ħamsin anniversarju mill-mewt ta' Dun Karm, l-Akkademja tal-Malti ħasbet li tkun ħaġa utli u xierqa li tiġbor l-aħjar taħditiet li saru fuq Dun Karm u tippubblikahom fi ktieb.

Minn dan il-ħsieb nibet il-ktieb 'Studji Dunkarmjani'.

L-Akkademja ressqet il-proposta lill-Klabb Kotba Maltin li qabel mill-ewwel mal-idea tal-

pubblikazzjoni, ħatret bord ta' esperti biex jagħżlu l-aħjar taħditiet minn fost is-serje Konferenzi Dun Karm u minn fost taħditiet li saru f'okkażjonijiet oħra, u ħejjiet ukoll it- testi magħżula għall-pubblikazzjoni.

Minbarra l-kriterju tal-validità tat-testi, il-bord tal-għażla żamm f'moħħu wkoll li fl-għażla tiegħu jippreżenta testi li anke jagħtu stampa tal-evoluzzjoni fil-kritika letterarja dunkarmjana.

It-taħditiet magħżula, minbarra l-kontribut kritiku per se, jirreġistraw din l-evoluzzjoni anke kronoloġikament.

It-taħditiet fis-sensiela Konferenzi Dun Karm waqfu fl- 1999.

Issa tħabbar li d-Dipartiment tal-Malti tal-Università ta' Malta se jerġa' jkompli din is-sensiela.

Aħbar tajba.

Għax is-suġġett Dun Karm għadu mhux eżawrit.

Għad hemm bosta aspetti f'Dun Karm li għadhom m'għaddewx mill- għarbiel tal-kritiċi.

Dan jawgura tajjeb kemm għal għarfien u apprezzament aħjar tal-opra poetika ta' Dun Karm u kemm għat-tisħiħ u l-iżvilupp tal-kritika letterarja lokali.

Carmel Azzopardi 16 ta' Novembru 2011

vi

DETTALJI DWAR L-ISTUDJI

Dun Karm u Żminijietu Prof. Ġużċ Aquilina Konferenza Dun Karm li saret fil-5 ta' Marzu 1976, fl-Università ta' Malta

Mekkaniżmi Metaforiċi f'Dun Karm Prof. Oliver Friggieri Konferenza Dun Karm li saret fit-28 ta' Ottubru 1977, fl-Università ta' Malta

Aspetti Stilistiċi fil-Poeżija ta' Dun Karm Rev. Dwardu Fenech Konferenza Dun Karm li saret fit-18 ta' Ottubru 1979, fl-Università ta' Malta

L-Arkeoloġija f'Dun Karm Prof. Anthonv Bonanno Konferenza Dun Karm li saret fit-23 ta' Ottubru 1887, fl-Università ta' Malta

vii

Filosofija u Xbihat f'Dun Karm ''Itektek bil-Għasluġ….'

Rev. Prof. Peter Serracino Inglott Konferenza Dun Karm li saret fl-10 ta' Ottubru 1989, fl-Università ta' Malta

Kurrenti Kuntrarji f''Il-Jien u Lil Hinn Minnu' Prof. Daniel Massa Konferenza Dun Karm li saret fil-25 ta' Ottubru 1991, fl-Università ta' Malta

Dun Karm — l-Ambjent Żebbuġi u Lil Hinn Minnu Frans Sammut Konferenza Dun Karm li saret fit-8 ta' Novembru 2002, fl-Università ta' Malta

Dun Karm Poeta Ċajtier Rev. Prof. Peter Serracino Inglott Serata mużiko-letterarja mtellgħa mill-Każin Banda San Filep li saret fid-19 ta' Frar 2011, fil-Każin Banda San Filep, Ħaż-Żebbuġ

L-Impossibbli Poetiku: it-Tensjoni bejn Malta Mara u l-Mara Maltija Immanuel Mifsud L-Omm li Tatna Isimha', serata mużiko-letterarja mtellgħa mill-Akkademja tal-Malti u l-Kumitat Festi Nazzjonali fit-3 ta' Diċembru 2011, fil-Berġa ta' Kastilja, il-Belt Valletta

viii

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

Prof. Anthonv Bonanno

L-arkeoloġija hija xjenza, fit-tifsira tagħha Taljana (una scienza), Franċiża (une science), u Ġermaniża (eine Wissenschaft), iktar milli fit-tifsira tagħha Ingliża (science) li tinvolvi raġunar u metodoloġija empiriċi .

U bħala xjenza, trid jew ma tridx, ikollha tħaddem kriterji u metodi kemm jista' jkun oġġettivi, u twarrab kemm jista' jkun ġudizzji personali, soġġettivi.l Huwa hawn li jidħol il-konflitt intern f'min, bħali bħalissa, jipprova jfittex il-komponent oġġettiv, xjentifiku, f'ġeneru ta' kitba (il-poeżija) essenzjalment soġġettiv, li joħroġ mill-qalb.

Jidħol ukoll, kif naraw iktar 'il quddiem, il-konflitt fil-poeta nnifsu li fl-interpretazzjoni tal- istorja jagħżel il-vokazzjoni tiegħu ta' poeta u jwarrab dik tal-istoriku analista.

Fi kliem Oliver Friggieri hu jaqbel għalkollox ma' xi Foscolo li jagħti lill-poeta l-akbar libertà li jħaddem is-'setgħa maġika' tiegħu quddiem il-fatti oġġettivi, u ma' xi Manzoni li jara fil- poeta l-bniedem li jintuwixxi l-ġrajjiet u li jgħaqqad f'korp wieħed il-veritajiet li x-xhieda storika mhix f'qagħda li tikkompleta.

Dan kollu qed ngħidu biex nipprepara lill-qarrej għal xi

ġudizzju jew kumment li nista' nagħmel 'il quddiem fuq il-korrettezza ta' pożizzjoni, ġudizzju, jew attitudni li Dun

STUDJI DUNKARMJANI

Karm jieħu quddiem xi avvenimenti jew perjodi tal-istorja ta' artna; kummenti li jistgħu jinħassu, prima facie, negattivi, iżda li bl-ebda mod ma jnaqqsu mill-merti ta' Dun Karm bħala poeta, poeta nazzjonali, poeta universali.

'L-istoriku li jiddokumenta jsir il-poeta li jintuwixxi l-istorja. ''

M'hemmx dubju li jekk hemm qasam tal-arkeoloġija li huwa rrappreżentat fil-poeżija ta' Dun Karm dan huwa l-qasam tal-Arkeoloġija Kristjana.

U dan ma jistax jonqos għaliex l-ispirazzjoni ewlenija tal-poeta nazzjonali Malti kienet dik reliġjuża, Nisranija u Kattolika.

L-imħabba li Dun Karm kellu lejn il-poeta Taljan Ugo Foscolo u l-influwenza profonda li dan kellu fuq il-ħsieb poetiku tal-poeta Malti huma magħrufin biżżejjed u fissirhom tajjeb Oliver Friggieri fis-saġġi tiegħu: Il-kriżi Foscoljana.

Tant kien imsaħħar minn Foscolo, Dun Karm, li qaleb għall-Malti waħda mill-isbaħ poeżiji mhux biss ta' Foscolo iżda wkoll tal-letteratura Taljana: il-karme I Sepoleri, 'biċċa xogħol iebsa bħaż-żonqor' kif stqarr l-istess Dun Karm.

U tant kienet kbira l-influwenza li kellu Foscolo fuq Dun Karm, speċjalment dan l-istess karme, li Dun Karm ħass il-bżonn li jikteb poeżija oħra, Il-Jien u lil Hinn Minnu, bħala tweġiba reliġjuża, Kattolika, għall-pożizzjoni razzjonali ta' Foscolo, li tidher li f'xi waqtiet kienet heżżitlu mill-qiegħ is-sisien tal-konvinzjoni Nisranija.

Dun Karm, bħal Foscolo, kien mifni mix-xewqa għall-immortalità.

F'I Sepolcri Foscolo jsib l-unika forza immortalatriċi fil-Poeżija, fil-figura tal-poeta Omeru l-għannej tat-tiġrif ta' Trojja u l-Eroj tagħha; niċċita mit- traduzzjoni ta' Dun Karm tal-karme.

Il-poeta qed jitkellem mas-siġar taċ-ċipress u tal-palm.

Xi darba għad taraw taħt djielkom qodma

tallab agħma jiġġerra jfittex b'idu,

jidħol bejn l-oqbra u jgħannaq dawk il-ġarar

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

u jistaqsihom.

Mill-għerien moħbija

joħroġ leħen imbikki u l-imwiet kollha

itennu l-ġrajja ta' Iljon imġarraf…

::: U int, Ettore, jkollok

ħaraġ ta' dmugħ kull fejn qaddis u mibki jinżamm id-demm għal art twelidna mxerred, u sakemm tibqa' x-xemx mis-sema tiddi

fuq id-dmugħ u l-ħsarat ta' ġens il-bniedem.

Dun Karm jidher jimxi fuq l-istess mogħdija tal-Foscolo fil-poeżija lirika Non Omnis Moriar:

Iżda l-għanja ma tmutx;

jitniehed il-poeta —

minn taħt il-għatu

tal-qabar waħdu tibqa' ħierġa safja

il-mewġa ddoqq li ġewwa qalbi ssawret

fil-ħolma ta' żgħożiti

u f'taqsim ġdid intisġet

mal-għanja li għannejt fl-aħjar ta' żmieni.

Bħal Foscolo, Dun Karm jislet in-nebħa tiegħu fuq l-immortalità minn monument arkeoloġiku, minn ċimiterju; iżda din id-darba mhux ċimiterju pagan imma ċimiterju Nisrani par excellence: il-Katakombi.

Dun Karm kiteb żewġ għanjiet bl-isem Fil-Katakombi: waħda fl-1927 u l-oħra fl-1934, u fit-tnejn jidwi l-messaġġ tan-Non Omnis Moriar (- 'ma mmutx kollni kemm jien')

Din mhix raqda ta' dejjem;

fuq l-oqbra titlajja t-tama. jgħid il-poeta fl-ewwel poeżija, dik tal-1927,

Minn hawn jidher is-sema

l-għamara sabiħa ta' dejjem.

STUDJI DUNKARMJANI

Il-messaġġ huwa ċar: il-poeta jemmen fis-saltna tas- sema, l-għamara ta' dejjem.

Hawnhekk ippermettuli niftaħ parentesi żgħira biex naqsam magħkom is-sbuħija tal-antitesi, tal-kuntrast, li juża l-poeta ripetutament bejn ir-realtà arkeoloġika u l-ħsibijiet tiegħu fuq il-ħajja ta' wara din u fuq it-twemmin Nisrani kif imnebbħa minn dawn l-ogbra kollettivi tal-Insara bikrin.

Araw ftit; l-ewwel strofa:

Aktar ma ninżel ' isfel

f'dis-saltna tal-mewt u tas-sikta

Aktar ħsiebi jittajjar

'il fuq, lejn is-saltna tal-ħajja.

L-antitesi hawn ninnotawha bejn il-verbi ''ninżel- nittajjar', u bejn l-avverbi ''lisfel— 'il fuq'; bejn 'saltna tal- mewt' u 'saltna tal-ħajja'.

U t-tieni strofa:

Inħoss ir-reżħa niedja tal-ħofra dellija fuq wiċċi, Imma ġo qalbi tikbes

bħal xrara ta' mħabba li taħraq

fejn il-kuntrast qiegħed bejn 'reżħa niedja' (realtà fiżika) u ''xrara li taħraq (realtà ta' sentiment).

Fl-aħħar strofa, 'Minn hawn jidher is-sema' jerġa' jaqbad u jikkuntrasta mal-ewwel vers tal-poeżija: 'Aktar ma ninżel 'l isfel; u 'Hawnhekk jinsama' l-innu' jikkuntrasta mas-''saltna … tas-sikta' fit-tieni vers.

Ix-xewqa tal-bniedem li ma jmutx għalkollox insibuha espressa b'iktar qawwa fit-tieni poeżija Fil-Katakombi fejn:

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

.: l-ebda

kburi ma ħaseb lilu nnifsu jħalli

minqux fir-rħam hawnhekk, biex minnu jibqa' l-isem għall-inqas u ma jmutx għalkollox.

Mill-katakombi, mill-monument arkeoloġiku joħroġ ukoll il-ħsieb tal-'frugħa tal-frugħat':

Kull min hawn niżel, għad li għex fid-dinja

ma kienx tad-dinja u ġid u għana u żina

għalih fiergħa u bla togħma.

Ohl x'jiswa, x'jiswa

tikseb u taħżen, la ma żżommx għal dejjeml

Iżda hawn. it-tweġiba għall-aspirazzjoni tas- sopravvivenza nsibuha fit-twemmin fil-Qawmien mill- Mewt.

Kull min niżel hawnhekk kien jaf li nieżel

f'nagħsa li minnha jqum; kien jaf li Alla

jarġa' jiġbor f'setgħetu t-trab tal-oqbra

imxerred kullimkien u jarġa' minnu

idomm l-iġsma li l-Mewt ħattet u farrket.

L-istess messaġġ ilissnu f'widnejn il-poeta l-musbieħ tal- mużew fl-għanja li ġġib dan l-isem:

''Mhux kollox jinqered

taħt minġel ħażin,

mhux kollox jitbiddel

mal-ħerba tas-snin;

Baqa' ħaġa sabiħa minn żmien il-musbieħ, baqa' kelma qaddisa:

'Il-kelma huwa l-isem

Ta' Kristu Feddej …

Il-Ħaġa hija x-xirka

Ta' dan il-Mislub.'

STUDJI DUNKARMJANI Il-Musbieħ

Din il-poeżija, Il-Musbieħ tal-Mużew, jistħoqqilha trattament għaliha għaliex, kif diġà jagħti x'jifhem l-isem, hija l-iktar poeżija ta' kontenut arkeoloġiku.

Għal darba oħra Dun Karm jitnebbaħ minn monument arkeoloġiku, din id-darba oġġett ta' arti mobiljari — musbieħ — biex jislet minnu, ta' poeta-qassis li hu, il-messaġġ Nisrani tal-Mislub.

Il-poeta jibda biex jagħti d-dettalji deskrittivi, jew kif insibuhom aħna — 'antikwarji', tal-oġġett li għandu quddiemu.

Jgħidilna kif il-musbieħ ittella' 'mid-dalma tal-qabar' fejn kienu difnuh u kien qed jitmermer — iċ-ċirkustanzi tas-sejba.'

Jgħidilna li hu tal-fuħħar, b'fommu maħruq u bil-ħofra fejn kien jinżamm iż-żejt.

Sa hawn nistħajlu arkeologu bħali qed jibni l-ewwel parti ta' skeda ta' oġġett arkeoloġiku għall- inventarju.

Fl-istess vena jintebaħ b'sinjal li jindika ż-żmien meta ssawwar u nħema ġo maġmar: il-ħuta minquxa fuq ġbinu turi li:

Tal-Ajkla li ħakmet

Id-dinja żmien twil

Kien għadu ma nkiser

Il-ġewnaħ qalil.

Mela meta l-madmad ta' Ruma kien għadu ma tkissirx mill-invażjonijiet tal-barbari.

Billi l-Arkeoloġija Kristjana mhix il-qasam. ta speċjalizzazzjoni tiegħi, ma nixtieqx mill-injoranza tiegħi niżgwidakom u għalhekk m'iniex biħsiebni nidħol fil- kontroversja li għaddejja fuq id-datazzjoni tal-katakombi Nsara Maltin, jekk l-ewwelli ntużaw kienx fit-tielet seklujew fir-raba' seklu wara Kristu.

Jidher, iżda, li s-simboli kriptiċi, bħall-monogramma X (l-ewwel zewġ ittri ta' XPIZLTOŻ) u dak tal-ħuta, li kif nafu huwa sinjal figurattiv tal-kelma Griega IXOVŻ (ħuta) li l-ittri tagħha huma l-inizjali ta'

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

ħames kelmiet bil-Grieg IHEOVE XPIETOZ QOEIOT XIOX ZOTHP (Ġesu Kristu Iben Alla, il-Feddej), dawn is-simboli bdew jintużaw mat-tħaddin tat-twemmin Nisrani mill- Imperatur Kostantinu (jiġifieri lejn nofs is-seklu erbgħa).

Skond il-poeta, issa l-musbieħ jinsab merfugħ b'għożża ġol-ħġieġ fil-Mużew tal-Belt — fi skeda ta' inventarju dan jikkorrispondi għall-post fejn huwa kkonservat l-oġġett.

Fid-daħla għall-poeżija Dun Karm jagħti din id- definizzjoni interessanti ta' Mużew: Il-Mużew hu palazz fejn jinsabu miġbura, miżmumin tajjeb ġol-ħġieġ u mqassmin bid-dehen u bil-għaqal biex jidhru, bosta ħwejjeġ qodma li nkixfu fil-gżejjer tagħna, u li jistgħu jkunu ta' għajnuna kbira lil min jixtieq jagħraf sewwa l-ġrajja tal-bnedmin illi ġew, għexu u mietu hawnhekk fl-eqdem żminijiet. $

Tneħħi l-kelma palazz, m'hemm xejn f'din id-definizzjoni li ma jikkorrispondix mal-kunċett modern ta' mużew arkeoloġiku.

Forsi wieħed jista' jżid li mużew għandu jkun ukoll mogħni b'informazzjoni meħtieġa li tiftiehem minn kulħadd biex jintlaħaq l-iskop edukattiv demokratiku.

Iżda, ikompli jistaqsi l-poeta, x'inhu l-għan, x'inhi l-ħtieġa ta' dan l-oġġett arkeoloġiku fid-dinja moderna.

U hawn itemm xogħlu l-arkeologu u jidħol il-poeta, il-moralista.

Għall-poeta tagħna l-musbieħ għadu jixħet dawl qawwi:

Dawl qawwi li jinfed

Is-saffi ħoxnin

Tad-dlam illi nġabar

Mal-mixja tas-snin'

u, lejn tmiem il-poeżija: Għall-ġieħ ta' pajjiżna Int bosta meħtieġ.

STUDJI DUNKARMJANI

F'dan il-kliem naraw x'jaħseb il-poeta li hi l-funzjoni ta' din id-dixxiplina — li ddawwalna fuq dak li għadda minn għala missirijietna fil-passat —u l-ħtieġa tal-wirt arkeoloġiku tagħna — li jgħollilna ġieħna u ġieħ artna mal-barranin.

U min minna ma jħossux kburi bil-wirt arkeoloġiku li ħallewlna ta' qabilna2

Jissokta jistaqsi l-poeta lill-musbieħ jekk meta kien għadu jnemnem ġo rokna ta' xi dar kienx qatt sema' lil xi xwejjaħ jirrakkonta l-ġrajja tal-mixegħla li l-Imperatur Neruni kien għamel bl-iġsma tal-Insara.7 Jistaqsih ukoll jekk meta tniżżel fil-katakombi qatt rax lill-Insara mħalltin, għonja u fqar, kbar u żgħar, jinġabru hemm isfel:

Dwar mejda tal-ħaġar

jintasbu flimkien,

mingħajr ebda għażla

ta' ġieħ u ta' żmien. $

M'hemmx dubju li l-poeta hawn għandu f'moħħu l-Agape, jew 'mejda tal-imhabba', kif jispjega fit-tul u jiddeskrivi fid-dettal fid-daħla, jew 'kelmtejn minn qabel, kif isejħilha hu.

Din hija ambjent, għamla ta' ftit iktar minn nofs tond, maqtugħ mill-blat b'mejda tonda fin-nofs li jinsab bosta drabi fil-katakombi Maltin.

Dan qabel kien jissejjah 'mensa' (jew mejda) jew 'triclinium' ghaliex kien jixxebbah mat-triclinium tad-djar Rumani, jiġifieri l-arranġament għall-ikel tipiku tar-Rumani.

Dan kien jikkonsisti f'mejda fin-nofs imdawra fuq tliet naħat minn klinai, jew firxa li fuqha n-nies kienu jimteddu fuq ġenbhom u jixxabbtu biex jilħqu l-ikel minn fuq il-mejda tan-nofs.

Lejn l-aħħar tal-Imperu Ruman, ngħidu aħna minn Kostantinu l hawn, l-għamla tal-firxa madwar il-mejda tal-ikel fid-djar u fil- vilel tas-sinjuri inbidlet, ħadet il-qagħda tal-ittra C (sigma bil-Grieg) u bdiet tissejjaħ 'stibadium'.

Għalhekk, u billi l-firxa madwar il-mejda fil-katakombi Maltin għandha

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

wkoll din l-għamla, xieraq li nsejħulha stibadium (plural: stibadia).

Studju tal-katakombi Maltin, kif ukoll ta' dawn l-istibadja kien sar miż-żewġ studjużi ewlenin Maltin tal- Arkeoloġija Paleokristjana: Vincent Borg u Mario Buhagiar u għalhekk ta' min iqabbel dak li jgħid Dun Karm fil-poeżija u fl-introduzzjoni għaliha ma' dak li kitbu dawn l-istudjużi ħamsin u sittin sena wara.

Minn meta ndifen fil-qabar il-musbieħ għaddew mijiet tas-snin.

Twieldu, kibru u mietu saltniet u eżempji ta' dawn il-poeta jagħti t-tempji ta' Ġove u Ġuno, l-allat ewlenin ta' Ruma li ġġarrfet u s-saltna tagħha nqasmet fi tnejn.

Niżlu l-popli barbari min-naħa ta' fuq u quddiemhom:

Inqerdet ix-xeħta

Għas-Snajja' tal-Ġmiel,

Tal-ġenna ta' Ateni

Intilef kull ħjiel.

Hawn naraw stqarrija tal-ideal perfett ta' sbuħija li ċ-ċiviltà Griega (Ateni) kienet tirrappreżenta u li tagħha Ruma kienet biss il-werrieta.

L-Arkeoloġija bħala arti, bħala wirt klassiku, kif imħaddna tradizzjonalment f'ħafna universitajiet, kemm Ingliżi kif ukoll tal-kontinent, u kif għadha miżmuma speċjalment fl-universitajiet Taljani fejn l-Istituti ta' din id-dixxiplina jissejħu Istituti di Archeologia e Storia dell Arte Antica, issib rifless hawnhekk u fil-bidu tal-poeżija Fil- Katakombi II:

Għalxejn tfittex hawnhekk tal-ġmiel is-sengħa,

dik is-sengħa li mliet Ateni u Ruma

b'għeġubijiet li l-ebda żmien ma sata'

jisboq fil-qawwa anqas fil-ħlewwa;

L-istess ideal tal-quċċata tas-sbuħija milħuqa mill-arti tal-Greċja u ta' Ruma u li l-ebda arti oħra ma sebqet huwa

STUDJI DUNKARMJANI

tipiku tal-ħsieb intellettwali Ewropew mir-Rinaxximent sal-ewwel snin tas-seklu għoxrin, imħaddan ukoll, kif qed naraw, minn Dun Karm.

Fit-taqsima li jmiss tal-poeżija Il-Musbieħ tal-Mużew, Dun Karm jirrappreżenta bis-sħiħ it-twemmin storiku ta' żmienu, li kien iqis il-miġja tal-Għarab f'Malta bħala waħda ta' qerda biss u ta' xejn fejda:

U siket il-għana

U tbiddel il-Isien,

Tal-ħaqq u tas-sewwa

Irtafa' l-miżien.

Bil-herra f'mixjitha Bil-minġel mislut, Rebbieħa jekk toqtol, Rebbieħa jekk tmut,

Il-qilla tal-Għarbi, Żorr f'dinu u mqit, Għaddiet fuq il-ħemda Ta' qabrek sikwit.

Tal-ewwel, il-bidla tal-ilsien mitħaddet fi gżiritna minn dak ta' Ruma għal dak Għarbi, hija realtà storika li ħadd ma jiċħadha.

It-tieni kumment fuq ir-rafgħa tal-miżien tal-ħaqq u tas-sewwa huwa ġudizzju storiku li llum jitqies żbaljat mill-istudjużi ta' dan il-qasam.

Ħaġa stramba u kurjuża, fil-kuntest taż-żmien attwali, meta qed jiġi pubblikat it-test rivedut ta' din it-taħdita (2011), li Dun Karm ma jsemmi xejn fuq il-kwistjoni, bħalissa taħraq ħafna bejn l-istudjużi, dwar jekk kienx hemm kontinwità jew le tat- twemmin Nisrani fit-tliet sekli ta' okkupazzjoni Għarbija tal- gżejjer Maltin.

Donnu li Dun Karm lanqas biss ħass il-ħtieġa li jqajjem din il-kwistjoni.

Jista' jkun li għamel dan għaliex

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

kien iħaddan bl-akbar konvinzjoni t-tradizzjoni li t-twemmin Nisrani qatt ma naqas f'dawn il-gżejjer matul iż-Żmien tan- Nofs, saħansitra sa mill-miġja ta' San Pawl f'Malta fis-sena 60 w.K. Il-kitba serja tal-istudjuż Ġermaniż Albert Mavr fuq l-istorja bikrija tal-Knisja f'Malta'' għal iktar minn seklu ma ħalliet l-ebda impatt fuq l-istudji tal-istorja Medjevali Maltija, inqas u inqas fuq din it-tradizzjoni mħaddna u mxandra, bla ebda ħjiel ta' xi dubbju, mill-awtoritajiet u mill-istudjużi ekkleżjastici Maltin.

Għal seklu sħiħ din il-kitba baqgħet qisha ma teżistix, forsi għaliex kienet bil-Ġermaniz, ilsien li dam ma beda jiġi mgħallem fis-sistema edukattiva tagħna.

Sfortunatament, il-kontribut tal-arkeoloġija f'dan ir- rigward mhuwiex suffiċjenti, jekk mhux nieqes għalkollox.

Ta' żmien il-ħakma Għarbija f'Malta nistgħu ngħidu li m'għandniex fdal ta' bini wieħed.

Kulma għandna huwa fuħħar, u xi skrizzjonijiet Għarbin taż-żmien meta Malta kienet diġà waqgħet taħt in-Normanni ta' Sqallija.

Dawn l-iskrizzjonijiet huma mnaqqxa b'ittri Għarbin ornamentali ħafna fuq ġebel minġur f'għamla priżmatika li kien jitqiegħed fuq l-oqbra tal-mejtin l-iktar għonja.

Kienu nstabu flimkien ma' għexieren ta' oqbra Misilmin barra is-swar tal- Imdina fl-1881, 'il fuq mill-fdalijiet tal-bini u l-mużajċi tad- domus Rumana tar-Rabat.

Min-naħa l-oħra, l-arkeoloġi Taljani li ħaffru f'Tas-Silġ fis-snin 1963-1970 kitbu li kienu sabu xhieda tal-qerda tal- knisja Nisranija u tal-bini ta' madwarha taħt idejn l-invażuri Għarab, kif ukoll fdal ta' miħrab, parti minn moskea.

It-twemmin storiku tradizzjonali tal-ġenerazzjoni ta' Dun Karm jissokta jittenna fil-figura tal-Konti Ruġġieru, 'ir- raġel qalbieni / li ħabb is-Salib', li raġa' għalhekk irrestawra t-twemmin Nisrani f'artna.

Għalkemm il-poeta jgħid li miegħu

.:: 'Mfirex standard Ta' safa, ta' mħabba, Maħdum ġilju u ward.

STUDJI DUNKARMJANI

ma jidhirx li kien qiegħed jirreferi għal-leġġenda l-oħra, bla bażi storika, tal-oriġini tal-bandiera Maltija.

U warajh waslu l-Kavallieri 'Għedewwa bil-ħalfa / Tad- djieb Misilmin' u magħhom, warajhom, ġiet:

Il-muna tal-ġid;

Il-ħasba u l-ħedma

Ixxittlu mill-ġdid.

Perjodu Ruman

Iżda l-interess ta' Dun Karm fl-arkeoloġija Maltija ma jiqafx mal-arkeoloġija Kristjana.

Jinfirex ukoll fuq il-perjodu Ruman pagan.

Iżda lanqas hawn, is-sentiment reliġjuż ma jħallihx bla ma jġiegħlu jirrifletti fuq il-frugħa tat-twemmin u tal-kobor u l-ġid tar-Rumani pagani.

Fil-poeżija Ħerba, Dun Karm jagħmel xi riflessjonijiet poetiċi fuq il-fdalijiet ta' villa Rumana f'Għajn Tuffieħa, dawk li aħna nsibuhom bħala l-Banjijiet Rumani għaliex dak kollu li baqa' minn dan il-bini huwa sewwasew dik il-parti li kienet tagħmel minn kumpless termali mogħni b'sistema ta' sħana artifiċjali minn taħt l-art.

Iżda aktarx li dawn il- fdalijiet kienu biss parti minn bini iktar estensiv, villa tal- kampanja li Ilum ma baqa' ebda ħjiel tal-bqija tagħha.

Is-sunett ġie mitbugħ f'Marzu tal-1933, erba' snin wara s-sejba tal-fdalijiet u sentejn wara l-pubblikazzjoni tagħhom fil-Bullettin tal-Mużew.

Nirriproducih hawn għax qasir:

Ħerba

(Villa Rumana)

Hemm, fejn iż-żerq tas-sema jbus il-ħdura

li tlibbes il-għoljiet ta' Għajn Tuffieħa,

hemm għadhom is-sisien li juru s-sura

li kellha darba dik id-Dar sabiħa;

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

għadu hemm il-mużajk li id għajjura għaddiet b'difrejha, kif is-sengħa Iħiħa kienet titlob ta' Ruma; iżda miġbura f'daħla mwarrba l-kusien tal-oħla fwieħa,

u l-Penati, il-kolonni, il-palm fil-qsari, għaxqa waħdiena ta' xi Sidt kburija minn dawk li Ruma kienet tnissel dari,

ma għadhomx hemm; għebet il-mara u ġidha; bilqiegħda fuq il-ħerba mistoħbija tidħak il-Mewt bl-arloġġ u l-minġel f'idha.

Il-kliem 'is-sisien li juru s-sura / li kellha darba dik id- Dar sabiħa' jiżvelaw kunċett imħaddem mill-arkeologu li jipprova jirrikostruwixxi f'moħħu u fuq il-karta s-sura tal-bini (l-elevazzjoni) mis-sisien li jifdal.

Hawn Malta, fejn is-saff tal-ħamrija li jostor il-fdalijiet arkeoloġiċi huwa ġeneralment irqiq ħafna, inqisuna xxurtjati meta jifdal mill- inqas il-pedamenti.

Mhux ta' b'xejn li nosservaw ton ta' stagħġib meta jinnota li

għadu hemm il-mużajk li id għajjura

għaddiet b'difrejha, kif is-sengħa Iħiħa

kienet titlob ta' Ruma…

Ma nafx biżżejjed fuq it-teknika tat-tqegħid tal-mużajk Ruman biex ngħidilkom fiex jidħlu d-difrejn; iżda hu veru li l-mużajċi ta' Għajn Tuffieħa huma prodott tal-aħjar artiġġjanat Ruman f'dan il-qasam.

Il-poeta, imma, jinnota wkoll dak li kien xi darba u m'għadux: il-kusien tal-oħla fwieħa miġbura f'daħla mwarrba, il-kolonni, kif ukoll il-Penati, dawk ix-xbihat żgħar li r-Rumani kienu jqimu bħala l-allat li jħarsu l-familja u d-dar.

Bħal dawn kollha nstabu għadd kbir ġewwa d-djar

STUDJI DUNKARMJANI

ta' Pompej u Erkolano li tgħattew bit-tajn u l-irmied tal- Vesuvju, il-vulkan li żbroffa fis-sena 69 w.K.

M'iniex ċert għaliex il-poeta għażel il-figura ta' mara bħala s-sidt kburija ta' dik id-dar, flok raġel.

Forsi għaliex 'il-palm fil-qsari' nassoċjawh mal-kura tal-mara tad-dar.

L-aħħar nota hija dik pessimista tal-frugħa tal-ħwejjeġ tad- dinja: sic transit gloria Roma bħalma sic transit gloria mundi u

bilqiegħda fuq il-ħerba mistoħbija

tidħak il-Mewt bl-arloġġ u l-minġel f'idha.

F'dan il-kuntest tad-dinja klassika wieħed ma jistax ma josservax li meta tqabblu mal-mudelli tiegħu, l-iktar Monti u Foscolo, Dun Karm jispikka għan-nuqqas ta' riferimenti għall-mitoloġija u ismijiet oħra taċ-ċiviltà Griega-Rumana.

Bosta huma, min-naħa l-oħra, ir-riferimenti għal Ruma u Ateni, iżda bħala bliet storiċi, benniena ta' ċiviltà, li mietu filwaqt li baqa' sħiħ it-twemmin Nisrani.

Arkeoloġija Industrijali

Bosta huma dawk li jorbtu l-arkeoloġija esklużivament mal-qedem, dak il-qedem li forsi l-iżjed li jasal lejna huwa saż-Żminijiet tan-Nofs.

Inqas u inqas huma dawk li jiġihom f'moħħhom li hemm sezzjoni tal-arkeoloġija li tittratta l-makkinarju u aspetti oħra tal-ħajja industrijali, u li nsejħulha ''arkeoloġija industrijali'.

Waħda mill-poeżiji ta' Dun Karm, Lill-Mitħna tar-Riħ (1922) hija mnebbħa minn fdal tal-industrija qadima ta' missirijietna, li f'Malta nsibu ħafna eżemplari tagħha, iżda li waħdiet huma dawk li għadhom attrezzati bl-apparat kollu tagħhom.

F'din l-għanja Dun Karm jistqarr it-tħassib tiegħu għall-waqfien mit-tħaddim tal-imtieħen tar-riħ iżda

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

jaċċettah bħala simbolu tal-bidla ineżorabbli tal-progress fil-ħajja moderna tal-bniedem.

F'poeżija bħal Fil-Mużew (1929) aktarx li wieħed ma jistenniex li l-poeta se jittratta xi ħaġa oħra ħlief dak li normalment wieħed isib f'Mużew tal-Arkeoloġija, fi kliem il-poeta stess:

Xaqquf iswed, aħmar, isfar

liema mħażżeż, liema mhux,

ġebel, għadam, żġieġ, muniti,

ħut, għasafar u bebbux;

Imbagħ'/d statwi, ġarar, bwieqi, sdieri, qliezet …

Minn dawn il-ħwejjeġ kollha l-poeta jolqtu arloġġ tal- ħajt, ħaġa li wieħed normalment jassoċja ma' din is-sezzjoni tal-arkeoloġija, dik industrijali, jew protoindustrijali.

Evoluzzjoni 1932

Naħseb li ħadd ma għandu jistenna, la fi żmienu u lanqas illum, li Dun Karm, segwaċi fidil tat-tagħlim uffiċjali tal- Knisja, anzi għalliem tal-istess tagħlim — ħadd ma jistenna, nerġa' ngħid, li xi darba tul ħajtu, Dun Karm kellu jaċċetta t-teorija Darwinjana dwar l-evoluzzjoni tal-bniedem.

Għalih, kull ħsieb lijmur b'xi mod kontra l-kelma ispirata tal-Iskrittura Mqaddsa għandu jitwarrab, iktar u iktar meta jniżżel in-nisel tal-bniedem għal-livell ta' annimal, dak tax-xadina.

Nirriproduċi il-poeżija li tittratta b'ton epigrammatiku u xi ftit umoristiku dan is-suġġett, għax qasira ħafna.

Evolution

Darwin qal kelma; lil xi wħud qablilhom

u qalu li l-bnedmin ġew mix-xadina,

STUDJI DUNKARMJANI

jiġifieri, qabel Adam u Eva

kienu, l-missier, xadin, u l-omm, xadinal… Kieku kien hekk u t-tajfa baqgħet tielgħa kull nisel tarġa 'l fuq minn tax-xadina, kieku l-bnedmin tal-lum jixbhu lill-anġli wisq iżjed milli jixbhu lix-xadina… Imm'għandu jkun li sabu t-triq imwiegħra u… reġgħu lura fejn ħallew x-xadina.

Kieku Dun Karm kien ateu, anjostiku, pagan jew antireliġjuż jew kien jgħix f'ambjent ta' riċerka fix-xjenzi naturali, forsi kien ikollu għażla x'jagħmel, iħaddanx jew le t-teorija evoluzzjonistika ta' Darwin, u jiftaħx għajnejh għall-iżviluppi f'dan il-qasam tal-antropoloġija li saru fl- aħħar snin tas-seklu 20 li fihom, wara kollox, il-poeta ma kienx għadu ħaj.

Iżda bħala saċerdot Nisrani u Kattoliku li l-messaġġ tiegħu kien is-sublimazzjoni tal-bniedem fit- tagħlim tal-Iskrittura u l-Vanġelu, it-teorija Darwinjana ma setgħetx tkun aċċettabbli; anzi ma kienx jistħoqqilha ħlief li titwaqqa' għaż-żebliħ.

Ħarsien tal-Wirt Arkeoloġiku

Tema attwali ħafna fl-iżvilupp ta' pajjiżna f'din is-siegħa hija l-preokkupazzjoni mill-ħarsien tal-wirt storiku-arkeoloġiku (kif ukoll dak naturali) ta' din l-art ħelwa.

Din it-tema l-poeta tagħna ma jmisshiex direttament, iżda kultant niltaqgħu ma' xi tnehida li tagħti x'tifhem li Dun Karm kien diġà jħoss dan il-bżonn.

Ikolli ngħid li fil-poeżija Fil-Katakombi I il-karba ta' Dun Karm

Joħroġ leħen mill-oqbra —

mill-oqbra jaħasra mikxufal —

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

din il-karba, espressa f'parentesi — u kważi għax f'parentesi iktar tinqala', iktar tieħu saħħa — hija riflessjoni fuq l-istat mitluq tal-oqbra tal-qedem.

Donnu li l-poeta kien jistenna li dawn l-oqbra jerġa' jingħatalhom lura l-għatu b'rispett għall-bnedmin Insara li darba kienu midfunin fihom.

Ma nafx għandix nara iktar milli jidher fil-wiċċ u nistħajjel antiċipazzjoni f'Dun Karm tal-kwistjoni etika kurrenti fil- qasam tal-arkeoloġija, jiġifieri jekk kull għadam ta' bnedmin li jitħarrek waqt it-tiftix. arkeoloġiku għandux jerġa' jindifen bir-rispett kollu wara li jsiru l-istudji meħtieġa.

Mill-esperjenza tiegħi f'dan il-qasam, dan għamilnieh fil- każ ta' skeletri umani minn ġo knisja Medjevali, iżda qatt m'għaddielna minn moħħna li nagħmluh fil-każ ta' mijiet ta' skeletri minn oqbra u ċimiterji li jmorru lura għaż- żminijiet ta'qabel Kristu.

Karba oħra mnebbħa mit-telf tal-wirt arkeoloġiku Malti niltaqgħu magħha fil-kelmtejn ta' daħla li Dun Karm kiteb għall-pubblikazzjoni tal-poeżija Il-Musbieħ tal-Mużew u li hija eku tal-karba tat-tnehida mfissra fl-istess poeżija:

Jaħasral minn sħabek

Kemm għabu mijiet

Li kienu tal-qedem

Jgħallmuna d-drawwietl

Fid-daħla il-poeta jitnikket għaliex mill-ħafna msiebaħ misjuba 'fiż-żminijiet li għaddew … jaħasral billi min kien isibhom aktarx ma kienx jifhem, ġara illi ntemmew qasir il- għomor'.

Illum ma naħsibx li għadna daqshekk sajmin mit- tagħrif fuq dawn il-ħwejjeġ, iżda xorta għadek tisma' stejjer ta' qerda ta' oqbra antiki li l-kontenut tagħhom jispiċċa f'xi kollezzjoni privata jew oħra, u b'hekk jintilef darba għal dejjem il-valur storiku tiegħu.

Minn dan l-eżami limitat għall-poeżija ta' Dun Karm wieħed jieħu l-impressjoni li l-perspettiva arkeoloġika tal-

STUDJI DUNKARMJANI

poeta kienet limitata għall-aħħar, ristretta kważi għalkollox għal dik Kristjana, tal-ewwel Insara f'Malta.

Wieħed kien jistenna li monumenti spettakolari u imponenti fil-pajsaġġ (sa dak iż-żmien intatt) Malti, bħal dawk ta' Ħaġar Qim, Ħal Tarxien u l-Ġgantija kellhom jolqtu xi darba jew oħra lill-poeta nazzjonali u jnebbhuh xi għanja (lirika, didattika, ballata, li trid inti) fuq dan il-wirt prezzjuż u fl-istess ħin misterjuż ta' artna, bħal ma nebbħu lil poeti oħrajn.

Iżda le.

Lanqas l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni, li ngħid għalija kieku kont poeta, kont insib fih għajn tfawwar ta' ispirazzjoni, ma jsib post fil-kontenut arkeoloġiku tal-poeżija Dunkarmjana.

Lanqas il-Feniċi ma huma rappreżentati fl-arkeoloġija ta' Dun Karm.

Din tibda bi żmien ir-Rumani, u għaliex huwa f'dak iż-żmien li tiżvolġi ruħha ċ-ċiviltà bikrija Nisranija li hija ċ-ċentru tal-attenzjoni tiegħu.

Dan kollu wieħed jifhmu meta jiftakar li barra li kien saċerdot, Dun Karm għamel żmien jgħallem dan is-suġġett, Arkeoloġija Kristjana, fis-Seminarju.

Iżda, paradossalment, huwa preċiżament meta wieħed ifittex id-dokumenti li għandhom x'jaqsmu ma' din il-karriera ta' għalliem li wieħed jinduna li din l-impressjoni hija żbaljata u li Dun Karm kellu perspettiva ħafna iktar wiesgħa ta' din id- dixxiplina.

Dun Karm bħala Għalliem

Ta' interess kbir għal min ifittex fuq is-suġġett ta' din it- taħdita huwa bla dubju ta' xejn il-manuskritt ta' Dun Karm (MS 207) illum miżmum fis-sezzjoni tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università bl-isem Lezioni di Archeologia Cristiana bid-data 1908-9.

Fl-ewwel lezzjoni Dun Karm, b'metodoloġija eżemplari jintroduċi lill-istudenti tiegħu għal din id-dixxiplina, bid-

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

definizzjoni tagħha, ir-raison d'ċtre, l-istorja, il-metodoloġija, id-dokumenti u t-tqassim tagħha.

Nistqarr li l-iktar paragrafu li laqatni f'dan il-manuskritt huwa dak fejn jagħti apoloġija tal-arkeoloġija, għaliex fiha juri li kellu kunċett ta' din ix-xjenza ħafna iktar miftuħ u universali minn dak li jagħti x'jifhem fil-poeżija fejn jidher li huwa magħluq kważi esklużivament għall-Arkeoloġija Kristjana.

Isimgħu kliemu stess:

Vi fu chi disse inutile passatempo l'Archeologia.

Non ċ vero.

Chiamare inutile l'Archeologia, questo gigantesco lavoro

con ammirevole pazienza compilato e con sagace ordine

disposto, ċ lo stesso che dire inutile la storia; imperciochċ, come già abbiamo accennato innanzi, lo scopo pratico della nuova Scienza non ċ che la ricostruzione e la cognizione perfetta della vita dei popoli antichi, massime di quelli dei quali mancano affatto i monumenti letterari.

E che la nuova

Scienza, tanto sul campo della antichità classica, quanto

su quello dell'antichità cristiana, abbia gid in pochi anni

di vita ottenuto largamente il suo scopo ċ semplicemente

evidente.

Relevanti ħafna hi s-sensiela ta' artikli bit-Taljan mill- pinna ta' Dun Karm, intitolati 'Archeologia''$, li kienu ġew ippubblikati f'The Teacher: l-ewwel artiklu fil-ħarġa ta' Novembru 1920; il-ħames, u l-aħħar, artiklu fil-ħarġa ta' Novembru 192216

F'dawn l-artikli huwa jikteb b'mod l-iktar luċidu u b'Taljan perfett introduzzjoni għall-Arkeoloġija bħala dixxiplina.

Fiha wieħed isib elaborati l-istess ħsibijiet tal- manuskritt tal-librerija tal-Università.

Jidher ċar sa mill- ewwel silta, u kif kont nistenna minnu bħala għalliem tal-istess dixxiplina, li l-għan aħħari ta' Dun Karm kien li jeduka lill-qarrejja tar-rivista fuq l-Arkeoloġija Kristjana.

Tant hu hekk li fl-istess silta, wara li jagħti definizzjoni tal-

STUDJI DUNKARMJANI

Arkeoloġija u jqabbilha mal-Istorja u mal-Istorja tal-Arti, u filwaqt li jisħaq fuq il-kontribut tagħha lil dawn iż-żewġ dixxiplini, huwa jagħlaq l-lenti tiegħu fuq l-Arkeoloġija Kristjana.

Dan il-għan joħroġ iktar ovvju fit-tieni silta fejn jittratta l-għejun ta' tagħrif għall-Arkeoloġija.

Fuq quddiem nett ta' dawn l-għejun iqiegħed il-Bibbja, is-Santi Padri tal- bidu, u l-kitbiet ('memorie') tal-Pellegrini fuq is-Siti Mqaddsa u l-oqbra tal-Appostli f'Ruma, kif ukoll il-Martiroloġi u l-Kotba Liturġiċi.

Meta jgħaddi għall-għejun 'monumentali', jiġifieri l-oġġetti u l-fdalijiet materjali, huwa jqiegħed fuq quddiem l-Arkitettura tal-Ewwel Insara.

Meta mbagħad jiddiskuti il-mużewijiet u kollezzjonijiet oħra ta' kategoriji differenti ta' oġġetti materjali l-għażla tiegħu ta' eżempji taqa' fuq dawk Kristjani, bħall-Museum Christianum fil-Vatikan u l-mużew imwaqqaf mill-Papa Piju IX fil-Palazz tal-Lateran — li mbagħad sar il-Museo Cristiano Lateranense.

Fl-istess perspettiva, fil-ħames silta fejn jagħti firxa tal-istorja tal-letteratura fuq l-istess dixxiplina, huwa jikkonċentra kważi esklużivament fuq kittieba tal- Arkeoloġija Kristjana, bħal Onofrio Panvinio (1529-1568), Antonio Bosio (1576-1629) u Cesare Baronio (1538-1607), sal-famuż Giovanni Battista De Rossi (1841-1894).

Konklużjoni

Fl-aħħar nett naħseb li ma nkunx għamilt ġustizzja ma' Dun Karm fuq din it-tema jekk manislitx xi ħsibijiet u attitudinijiet lejn l-Arkeoloġija li hu jesprimi f'nota bijografika ta' Temi Zammit fl-okkażjoni tal-mewt ta' dan f'Novembru 1935, l-aħħar kitba ta' Dun Karm li naf biha jien fuq dan is-suġġett.

7 Fiha, Dun Karm jesprimi r-rispett u l-istima kbira li kellu għal dan il-persunaġġ staordinarju li ddomina x-xena lokali

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

fil-qasam tal-Arkeoloġija fl-ewwel terz tas-seklu għoxrin.

Barra li jsemmi l-merti ta' Zammit f'oqsam oħra, infatti, il- kittieb jikkonċentra fuq ix-xogħol siewi li għamel Zammit f'dan il-qasam.

L-ewwel ħsieb huwa dak fuq il-ħtieġa tat- tħaffir arkeoloġiku li mingħajru ċ-ċiviltajiet antiki, fosthom dik ta' art twelidu, kienu jibqgħu mistura.

Dun Karm jenfasizza l-importanza tal-pubblikazzjoni tar-riżultati ta' dan it-tiftix.

Fost dawn minn ta' quddiem kien l-ewwel rapport fuq l-Ipoġew 'meraviljuż' ta' Ħal Saflieni.

Huwa juri apprezzament speċjali għall-ħafna sejbiet li Zammit kien għamel (oqbra, fdalijiet ta' djar u vilel (Rumanij)) u (importanti) ippubblikahom f'rivisti akkademiċi kemm f'Malta kif ukoll barra.

L-aqwa fost dawn is-sejbiet, skond Dun Karm, kienu il-fdalijiet tat-tempji megalitiċi ta' Ħal Tarxien.

Dan juri li fir-realtà Dun Karm ma kienx sajjem mill-apprezzament tal-wirt preistoriku ta' art twelidu.

Jiġbed ukoll l-attenzjoni fuq l-għajnuna 'ġeneruża' li kien wera ma' Luigi Maria Ugolini, l-arkeologu Taljan li min-naħa tiegħu fl-1934 xandar il-meravilji tal-preistorja Maltija mad-dinja bil-ktieb tiegħu Malta: Origini della Civiltà Mediterranea.

Radd ta' Ħajr

Nixtieq nagħlaq billi nrodd ħajr lill-kumitat Konferenza Dun Karm ta' dak iż-żmien, lill-mibkija Karmen Mikallef Buħaġar u lill-Professur Oliver Friggieri talli flimkien tawni l-opportunità li niskopri, anki għalija nnifsi, l-isfond tal-wirt kulturali u storiku f'Dun Karm, iżda l-iżjed għaliex, medhi kif kont fil-ġirja mgħaġġla tal-ħajja ta' kuljum, wara li kont tlaqt l-istudji letterarji għal iktar minn għoxrin sena, tawni l-opportunità li nerġa' niskopri s-sbuħija tal-poeżija b'mod ġenerali, dik tal-poeta nazzjonali tagħna b'mod partikolari.

STUDJI DUNKARMJANI Appendiċi

In memoria dell'Onor. Prof. Sir T. Zammit (Sezzjoni tal- Arkivji u Kotba Rari tal-Librerija tal-Università: MS 215.7) Fl-ewwel parti l-kittieb jelenka l-merti ta' Zammit fil- qasam tal-kimika, qabel ma jgħaddi biex isemmi l-kisbiet li hu kien għamel fil-qasam tal-Arkeoloġija: Antichissimi poeti e antichissimi storici avevano cantato e narrato le meravigliose bellezze della sua piccola patria; ma dei monumenti di quell'antica civiltà e di quellantica floridezza niente o poco rimaneva.

Dungue2 Scavare, scoprire, illustrare , ordinare quei monumenti, testimoni sinceri della grandezza e bellezza di Malta dev'ssere il secondo campo di attività sua.

Ed egli si mette all'opera.

Nel 1903 s'inaugura in un nuovo locale un piccolo museo già esisitente in nucleo nella Regia Biblioteca ed egli ne ċ fatto conservatore; e, dato un po di assetto alla scarsa raccolta dei monumenti, alterna coi lavori sul campo della chimica le ricerche e i lavori sul campo archeologico e preistorico dell'isola.

Sfrutta i risultati ottenuti dai suoi illustri predecessori, l Habela, il Ciantar, il Barbaro, il Bres e fra i piit recenti il Vassallo, il Caruana, e il Tagliaferro, e nel 1908 pubblica in Inglese la Guida alla Villa Romana del Rabat, da lui convertita in un piccolo museo, e una descrizione storica della Città Valletta; nel 1910 pubblica il primo rapporto sul meraviglioso ipogeo di Ħal Saflieni, recentemente scoperto.

Fortunato anche in questo campo, fa una serie di scoperte di tombe, di avanzi di case e di ville, in Malta e in Gozo, che egli descrive, schizza e illustra nell' Archivum Melitense, nel Bollettino di Paleontologia (sic. minflok Paletnologial Italiana, nell' Archaeologia di Londra, nel Monthlu Record of Anthropological Science, nella Rivista della Societv of Antiquaries, nella Art and Archaeologu e altre importanti

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

riviste: scoperte che vengono coronate da una che le supera tutte in importanza, quella cioċ degli avanzi cospicui di due templi megalitici, conservati in ottimo stato nelle vicinanze del villaggio di Tarxien, non molto lontano dal famoso Ipogeo.

Questi templi egli minutamente descrisse e illustro in tre consecutivi rapporti e in articoli pubblicati in Riviste straniere.

Intanto svariati cimeli ed altri piccoli oggetti di arte minuta, di vetro, di osso, di selce, di bronzo, di terracotta raccolti dalle tombe, dalle ville, dai templi scoperti andavano ad arricchire il Museo Nazionale che in pochi anni crebbe talmente che lo si dovċ trasportare in un locale pit ampio, cioċ T'antico Albergo d'Italia, ed ċ oggi, perciċ che riguarda la preistoria, divenuto uno dei piti importanti musei del mondo.

Questi risultati non poterono non dare la massima soddisfazione allo Zammit; e furono essi uniti alla sua illimitata cortesia, che davvero resero Malta carissima ai Maltesi e ammirevole agli occhi degli stranieri.

Lo sa T'Ugolini, il quale colla generosa cooperazione di quest'uomo grande e umile che pose a disposizione di lui L'immenso corredo delle sue cognizioni e la maravigliosa raccolta dei monumenti, potċ dare al mondo il suo bellissimo libro ' Malta: Origini della Civiltà Mediterranea'.

Nċ al buon Temistocle fu straniera larcheologia cristiana; e le estese catacombe di San Paolo del Rabat, nonche le minori catacombe di Sant' Agata, di San Cataldo, Tal-Virti, Tad-Dejr, ed altre furono anch'esse oggetto caro della sua instancabile investigazione.

Frutto prezioso di questo complesso di studi fu il suo libro 'Le Isole di Malta e la loro Storia' pubblicato in Maltese nel 1924, e in inglese nel 1926, e ristampato nelle due lingue pit dopo, copie di questo libro poste nelle venti piccole biblioteche di campagna sono in continua circolazione.

STUDJI DUNKARMJANI

Hawnhekk l-awtur ikompli jfaħħar il-merti ta' Zammit

fil-qasam tal-lingwa Maltija.

Noti

wenwmou

Taħdita mogħtija fl-Università fit-23 ta' Ottubru 1987u emendata ghal din l-okkazjoni.

Għalkemm fit-teorija u fil-prattika tal-Arkeologija mis- snin 1980 'l hawn, f'ħafna setturi, dan il kunċett inqaleb ta' taħt fuq.

Skont l-Arkeoloġija Post-Proċesswali, jew Interpretattiva, mhux talli l-kitba arkeoloġika ma tistax tkun oġġettiva, għaliex il-kittieb ma jista' qatt iwar- rab għal kollox dak li xorob kulturalment f'ħajtu u fil-formazzjoni tiegħu, iżda għandha tkun soġġettiva.

Oliver Friggieri, Dun Karm — Il-Poeżiji Miġbura (Malta: Klabb Kotba Mal- tin u Karmen Mikallef Buħaġar, 1980) 48.

Dun Carm.

Psaila, Il Musbieh tal Muzeu: poeżija u chelmtejn kabel ta' Dun Carm.

Psaila (Malta: Tipografia 'Empire', bla data, prob.

Minn hawn 'il quddiem ser nirreferi għal din l-edizzjoni ta' din il-poeżija, iżda bl-użu tal-ortografija kurrenti.

Dan il-musbieħ, b'rappreżentazzjoni ta' ħuta fuq il-wiċċ tond ta' fuq, kien instab fl-1912 f'qabar fi Strada Giardino Botanico, illum Triq Luqa Briffa, mhux 'il bogħod mill-fdalijiet ta' villa Rumana li jinsabu fl-art tal-iskola sekondarja tal-bniet fiż-Żejtun.

Il-musbieħ inħadem fis-seklu ħamsa w.K., fl-Afrika ta' Fuq, aktarx fir-Tuneżija.

Ibid.

Ibid.

Ibid.

Ibid.

Vincent Borg, 'Une ile et ses hvpogċes de Tċre des premiers chrċtiens: Malte', Les Dossiers de l'Archċologie No. 19 (Novembru- Diċembru 1976) 52-67; Mario Buhagiar, Late Roman and Bizantine Catacombs and Related Burial Places in the Maltese Islands (Oxford, B.A.R., 1986).

F'numru ta' pubblikazzjonijiet wara l-1986, l-istess Mario Buhagiar kompla jsostni d-data post-Kostantinjana ta' dawn l-imwejjed, kif ukoll tal-katakombi li huma jagħmlu ħaġa waħda minnhom.

Albert Mavr, 'Zur Geschichte der ilteren christlichen Kirche von Malta', Historisches Jahrbuch XVII, 3 (1896) 475-96.

Traduzzjoni għall-Ingliż ta' din il-kitba ġiet ippublikata l-ewwel darba s-sena li għaddiet: Albert Mavr (traduzzjoni ta' Hanna StĠger), 'On the historv of the older Christian church of Malta', f'Joseph F. Grima (ed.), 60'' Anniversaru of the Sociebj: a commemoration (Malta, The Malta Historical Societv, 2010) 23-40.

Fl-1999 l-istess traduttriċi kienet kitbet teżi kritika, taħt id-direzzjoni tiegħi, fuq il-kitbiet ta' Albert Mavr relatati ma' Malta: Johanna StĠger, Albert Mavr (1868-1924): a Legacu of Pioneer Work.

An Evaluation of Mawr's Contribution on the Works of Later Scholars

16 17

L-ARKEOLOĠIJA F'DUN KARM

(dissertazzjoni tal-BA (Hons), Università ta' Malta, 1999); Hanna StĠger, 'Albert Mavr (1868-1924), Malta Archaeological Review, 4 (2000) 3-9.

Ara wkoll il-kumment ta' Godfrev Wettinger għall-pubblikazzjoni ta' din it- traduzzjoni: Godfrev Wettinger, 'Whv an 1896 paper is being published, a personal note', f'Joseph F. Grima (ed.), 60'' Anniversaru of the Societij: a commemoration (Malta, The Malta Historical Societv, 2010) 19-22.

Mijiet ta' oqbra bħalhom komplew jinstabu fl-istess naħa matul is-seklu għoxrin u għadhom qed jinstabu sal-lum, fl-2011, taħt il-bini fuq in-naħa opposta tat-triq.

Minħabba f'hekk dan iċ-ċimiterju jgħodd bħala wieħed uniku fil-Mediterran għal dak iż-żmien u għandu importanza qawwija għall-arkeoloġija Iżlamika.

Michelangelo Cagiano de Azevedo, 'Medieval buildings excavated in Malta', f'Anthonv T. Luttrell (ed.), Medieval Malta, (London, 1975) 89, fig. 3b.

Għalkemm huwa minnu li nstab ammont ta' fuħħar ta' żmien l-Għarab fis-saffi 'il fuq mill-fdalijiet Biżantini, studjużi oħrajn xeħtu dubji serji fuq kemm hu ta' min jorbot fuqha din l-interpretazzjoni.

Ara Mario Buhagiar, 'The Earlv Christian remains at Tas-Silg and San Pawl Milqi, Malta.

A reconsideration of the archaeological evidence', Melita Historica, XII, 1 (1996) l-46; Brunella Bruno, L'Arcipelago Maltese in Età Romana e Bizantina: attività economiche e scambi al centro del Mediterraneo (Bari, Edipuglia, 2004) 121-122.

T. Zammit, ''Roman villa and the thermae at Għajn Tuffieħa — Malta', Bulletin of the Museum I, 1 (Frar 1931) 56-64.

Nota editorjali: Bonanno jgħid li l-fotokopji ta' dan l-artikli ġew f'idejh grazzi għal Toni Cortis li għaddihomlu wara li hu kien għamel it-taħdita f'Ottubru 1987.

Bonanno jistqarr li dawn l-artikli għalih servew biex im- lew lakuna fit-taħdita tiegħu tal-1987 fuq l-involviment ta' Dun Karm fl-Arkeoloġija, li minħabba fiha baqa' jħossu skomdu u li żammitu milli jippubblika t-test tat-taħdita kif kien dakinhar.

Nizziħajr lis-Sur Toni Cortis talli ġentilment għaddieli dawn il-fotokopji.

Sezzjoni tal-Arkivji u Kotba Rari tal-Librerija tal-Università: MS 215.7.

Anzi, barra minn hekk, bil-premess tal-pubblikaturi, qed nirriproduċi f'Appendiċi traskrizzjoni ta' dan il-manuskritt, limitata għall-parti rela- tata mas-suġġett ta' din il-kitba (ff.

Billi, sa fejn naf jien, din in-nota bijografika ma ġiet qatt stampata, naħseb li jistħoqqilha tiġi magħrufa minn settur ikbar tal-poplu Malti.


ERAKLITU

Sktitt ta' Nietzsche

Din id-deskrizzjoni ta' Eraklitu hija misluta mill-ktieb ell- Filosofija fl-Epoka Ttaġika tal-Griegh, wieħed mill-ewwel xogħlijiet ta' Nietzsche, miktub fl-1873 iżda mitbugħ wara mewtu (ma nqalibx għall-Franċiż).

Ġaladarba Eraklitu kien ra l-liġi fit- tqabid bejn elementi multipli, u fin-nar il-logħba innoċenti tal- univers, lil dan Nietzsche Żgur kien iżommu bi xbieha tiegħu, bħala essri li fl-imgħoddi kien wieħed minn dlielu.

Kemm-il darba Eraklitu xtalla' s-siparju firq dan l-ispettaklu makbruv — il-logħba taż-żmien qettiedi — dan jikkonsisti fl-istess spettaklu li sar il- kontemplazzjoni u l-passjoni ta' Nietzsche, illi matulu kellha tfeġġlu quddiem għajnejh il-viżjoni miżgħuda bl-uħix tal-irġigħ dejjiemi. x Kull waqt jeżisiti biss sal-punt li jkun qered il-waqt ta' qablu, missieru L-instabbiltà totali ta' kull mhuwa reali hija xbieha li twaħħax u tiskurmenta: l-azzjoni tagħha għandha mit- taħsis ta' min waqt theżżiża tal-art jitlef il-fiduċja fil-fermizza tal- attw Dan l-ispettaklu makbru, din il-festa suprema, hija l-mewt ta' Alla. cJewwilla mhux naqgħu bla hedu qegħdin' Waranijiet, la ġenba, 'il quddiem, mill-ġnub kollha) Hekka għajjat Nietzsche iżjed tard meta ġarrab dika l-estasi li sejħilha il-mewt ta' Allav (Ix- Xjenza Feliċi, $ 125).

Ferm lil hinn mill-barrakki Faxxisti…

Etaklitu kien imkabbar: u meta filosfu jseħħlu jasal sal-kobtija, tiegħu tkun kobtija mill-ikbar.

Għemilu qatt ma jfittex xi cawdenzjax, lanqas l-applawsi tal- mases jew il-kor hellieli tal-kontempotanji.

It-timriħ solitarju għal għonq it-toroq

jappattieni lin-natura tal-filosfu.

Id-doni tiegħu jkunu mill-iżjed tari, f'ċertu sens

mill-iżjed kontronatuta, u dawn ikunu esklużivi u ostili saħansitra fir-rigward ta' doni simili.

Il-ħitan tal-awtosuffiċenzja tiegħu żgur ikunu magħmulin mid-djamanti, ħalli la jinqerdu u la jinqasmu, għaliex kollox ikun f'moviment kontta tiegħu.

Il- vjaġġ tiegħu versu l-immottalità jkun miżgħud b'iżjed ingroppi u intoppi minn kull vjaġġ ieħor; u safrattant ħadd ma jista' jemmen b'iżjed żgutizza mill-filosfu li l- mawsal tiegħu ser iseħħlu jilħqu sewsew minn din it-triq.

Ma jkunx jaf ma' fejn jaqbad jissiegħen jekk mhux fuq il-ġwienaħ imsettħa tal-iżmna kollha, u dan għax il-bruda għall-ħwejjeġ preżenti u istantanji ssawwar l-essenza tal-grannatura filosofika.

Dan ikollu l-verità: ir-rota taż-żmien tista' tiġbed lejn liem naħa trid, iżda

mill-verità le tista' qatt taħrab.

Żgut ifidna nsiru nafu li bnedmin bħal dawn eżistew tassew.

Il-kobrija t'Etaklitu 'qas qatt ma nażżardaw nistħajluha xi possibbiltà kimeta.

Kull sforz għall-għarfien jidhet, sa minnu qaddisu, eternament insodisfatt u insodisfaċenti.

Ħadd allura ma jkun jista' mbagħad jemmen, sakemm ma jkunx imgħartaf mill-istotja, f'amorproprju tant irjali, f'ċertezza tant mosħaħa li tkun l-uniku korteġġjatur għaxqan tal-Verità.

Flien bħal dawn jgħammtu f'sistema solari għalihom: sewwasew hemmhekka ttid tmut tfittixhom.

Xi Pitagora jew xi Empedokle wkoll kienu jqisu tuħhom bi stima sovrumana, anzi b'suġġizzjoni kważi teliġjuża; iżda mbagħad, ir- tabta mal-mogħdtija, imqammta mal-grankonvinzjoni mit-trasmigrazzjoni tal- etwieħ u mill-unità ta' bejn il-kwien ħajjin kollha, kienet tetġa' tqattibhom lejn il-

bnedmin l-oħta mill-ġdid, għalbiex lilhom ifejqu u jsalvaw.

Mis-sentiment ta' solitudni li ntnifed bih l-eremit tal-maqdes t'Attemide f'Efesu, ma nkunu nistgħu qatt inġarrbu xi ħaġa imkien jekk mhux fl-irżuħa tal-imkejjen muntanjużi l-iżjed selvaġġi u stramani.

Minnu ma jemana ebda sentiment maqwieħ ta' ħniena, ebda ħajra jagħti daqqa t'id, ifejjaq jew isalva.

Huwa stilla bla atmosfera.

Għajnu, li l-ħrara kollha tagħha għal fuq ġewwa tinxteħet, 'il barra tħares biss għall- patenza, b'ħarsa mitfija u glaċjali.

Kullimkien madwatu l-imwieġ tal-ġenn u tal- petversità jaħbat għal fuq il-fortizza ta' kbutitu: huwa jdawwat, b'diżgust, ħarstu

band'oħra.

Iżda dipatti tagħhom il-bnedmin ta' qalb tajba wkoll għandhom ħabta jaħarbuha 'l dit-tali maskra donnha msawta mill-bronż.

F'xi santwarju fil-bogħod, qalb ix- xbihat tal-allat, biswit xi biċċa arkitettura bietda, trankwillament sublimi, l-eżistenza ta' essri bħal dan tkun xi ħaġa iżjed fhumija.

Fost il-bnedmin, Eraklitu, bħala bniedem, kien inkonċepibbli; u anke jekk veru stajna narawh josserva dehwien logħob it-tfal storbjużi, hu x'inhu kien jagħmel hekk huwa u jberren fuq ħaġa li f'ħabtiet bħal dawn ebda bniedem ma tgħaddilu minn tasu, voldieti l-logħba tal-

gransabi universali, Żews.

Ma kienx fil-ħieġ tal-bnedmin l-oħta, lanqas biss biex jistgħana fil-għerf; xejn ma kien jimpurtah minn dak li jista' jinsilet minnhom u li għottief oħrajn qablu kienu tbiżżlu tant biex isiru jafu bil-mistoqsijiet tagħhom.

Kien jitħaddet b'disprezz fuq dawk il-bnedmin li erħilhom jistħarrġu u jiġimgħu, fil-qosor il-bnedmin estotiċin. xMinn jeddi jien fittixt u ftaqadtx, kien stqarr fuqu nnifsu; għamel dan waqt li nqeda b'kelma li tinsinwa li qagħad jiftaqad l-otaklu: dana kollu bħalkieku kien huwa biss, u ħadd ħliefu, li seħħlu jtemmem tabilħaqq it-twettiq tal-għajda Delfika: (Sit af lilek innifseklw

Dak li kien jagħraf u jaħtaf f'moħħu tul is-smiegħ tal-oraklu, huwa kien iżommu b'għerf immottali li dejjem jibqa' jistħoqqlu jingħata interpretazzjoni, b'seħħa bla limiti fil-ġejjieni mbiegħed, skont ix-xempju tad-diskorsi profetiċi tas-Sibilla.

Dana għandu jibbasta lill-aħħar umanità: anke kieku din tal-aħħar żgur imbagħad tgħodd b'assjoma otakolati dak illi huwa, bħal alla Delfiku, ela jqul u la jostorv.

Għad illi jħabbar dana bla tbissima, bla dandin u bla fwieħa tal-ugwent), iżda pjuttost wb'fommu jriegħin, jenħfieġ li dan jibqa' jżomm sħiħ f'li jasal sal-bgħuda tal-millenji ġejjiena.

Il-għaliex id-dinja tibqa' dejjem teħtieġ il-verità, u għaldaqstant id-dinja lil Etaklitu tibqa' teħtieġu dejjem, anke jekk lilha Eraklitu ma jeħtieġha xejn.

X'jimpurtah ///u mill-glorja tiegħuż

Il-glorja fost xil-mottali li dejjem issa jiġu issa jgħaddulb kien esklama b'ċertu

tmasħir.

Lill-umanità l-glorja tiegħu tinteressaha, żgur bla dgħul, iżda lilu din ma

tinteressah xejn; l-immottalità tal-umanità teħtieġ lilu, iżda l-immottalità tal- bniedem Etaklitu ma jeħtiġhiex.

Dik li ra — id-duttrina tar-riegla fi ħdan it-tiswir u tal- logħob fi ħdan il-ħjieġ— minn issa 'l quddiem għandha tibqa' tleħħ quddiem għajnejna

adeternum: hedan talla' s-siparju fuq dan l-ispettaklu makbtu.

Kummentarju

Din is-silta hija kontribut minn Geotges Bataille għat-tieni ħatġa tar-tivista Acċphale li ħatġet f'Jannar tal-1937.

Ir-rivista kienet tintebagħ minn soċjetà sigrieta u ononima li twaqqfet minn Bataille u intellettwali Franċiżi oħrajn tas-

snin tletin.

F'din il-ħarġa Bataille radd fil-Franċiż kummentarju ta' Friedtich Nietzsche dwar Etaklitu — l-primfilosofu tat-tiswir.

Biex nifhmu dan it-test ikun siewi li nqisu żewġ ħwejjeġ: qabelxejn, għala l-qwiel enigmatiċi ta' Etaklitu jgawdu daqstant stima minn Nietzsche, u mbagħad, għaliex Bataille dehrlu li Nietzsche żgut kellu jgħodd 'l Etaklitu ''bi xbieha tiegħu'.

Imbagħad joħroġ fid-dieher aħjar kif l-Erakiltu ta' Nietzsche sab lok ċenttali fl-iskema' l-

wiesgħa tal-filosofija ta' Bataille.

Lil Eraklitu Nietzsche kien iżommu b'xempju idoneu tal-ħajja mistħattġa,

b'għatef li għaraf veritajiet eterni li 'jenħtieġ' jibqgħu jaslu, minkejja li tal- waħx, għand kull ġenerazzjoni ġejjiena.

Mhux ta' b'xejn li f Il-Fi/bosofija fl-Epoka Traġika tal-Griegi kien tah il-patti tal-perċimes.

Fatt magħruf li Nietzsche kien qatta' l-karti ma' bosta ħassieba li għarrfulu xogħlu, iżda lejn Etaklitu baqa'

fidil sal-Ecce Hoxo, anzi… sal-mewt.

Iżda fis-sew min kien l-Etaklitu ta' Nietzscher Biex inwieġbu din jaqbel qabelxejn nistsaqsu: x'post għandha n-nozzjoni tat-tiswir fi ħsieb Nietzscher Ħaġa ċara li huwa kien jgħożżha bil-kbir.

Fis-sew kien proprju mingħand Etaklitu li wetitha, tant li meta kiteb fuqha spiss issiegħen miegħu.

Spiss ukoll mar ħadha kontra dawk li skontu kellhom, kif kiteb f'L-Għabex tal-Idoli, ''bagħda għall-idea nfisha tat-tiswir — kontra dawk, bħal xi Platun, Descattes, xi Kant, li skontu f'dar-rigward kienu baqqtu l-filosofija bl-'idjosinktasiji' ontoloġiċi tagħhom.

Bil-kontra ta' kif interpretawh bosta qablu, l-Eraklitu ta' Nietzsche huwa filosofu li — minkejja l-illużjoni tal-persistenza tal-fenomeni

dinjija — xotta jibqa' sħiħ f'li jaħlef biss fuq dinja waħda: dik tat-tiswit.

Għaliex Bataille twebbel ixandat dis-siltaż Qabelxejn għax Bataille, bħal bosta ħassieba ta' żmienu, kellu ħabta jiffilosofizza favur jew kontra Nietzsche.

U anke Bataille, tetġa', inzerta filoċelebtant ċelebti ta' dak 'l-ispettaklu makbtu', voldieri tal-mewt ta' Alla li nisimgħu b'aħbatha mingħand Nietzsche f'Ix- Xjenza Feliċi.

Anke hu kien ''titlef il-fiduċja fil-fermizza tal-art'.

F'artiklu ieħor f'din it-tivista, difatti, kien ħareġ bi 'ħmistax-il propożizzjoni kwantu l-mewt t'Alla'; biex ma nsemmix ir-tiflessjonijiet filodrammatiċi li nsibu fi Kwantu

Nżetgsche.

L-ispettaklu makbru huwa appuntu ''makbru' għax ikbar minnu mhawnx.

Iżjed tatd, madankollu, Bataille għaraf ikompli minn fejn kien ħalla Nietzsche: mill-ifdla tal-ispettaklu makbru, mil-laqx li forsi kien għad fadal minn Alla.

Għamel dan billi maħħaħ fuq kif il-bniedem jista' jibqa' — minkejja l-mewt ta' Alla — iġarrab 'esperjenzi interjuti' għalbiex jittanta jaqta' l-għatx għall- impossibbli.

U dan minkejja Etaklitu, minkejja 'd-dutttina tar-tiegla fi ħdan it-tiswit',

minkejja Nietzsche… minkejja 'l-ispettaklu makbru.'


GEORGES BATAILLE Il-qaddis tal-abbissi

Dan it-test huwa meħud minn wieħed mill-iżjed xogħlijiet magħrufa ta' Georges Bataille, L-Erotiżmu (1957).

F'dan ix-xogħol Bataille jittratta fil-fond bosta temi

erotiċi bħat-tabu, it-trasgressjoni, is-sagrifiċċju uman, is-sagrileġġ, il-lingwa, il-

It-test magħżul jikkonsisti f'żewġ siltiet: l-ewwel silta hija l-konklużjoni tal-ktieb li tiġbor fil-qosor uħud mit-temi saljenti ta' dan is-saġġ, b'enfasi fuq l-impotenza tal- filosofija u tal-lingwa li jfissru l-qċaċet intensi tal-għemejjel erotiċi u fuq ir-relazzjoni intrinsika bejn l-erotiżmu u l-mewt.

It-tieni silta hija l-prefazju għar-rumanz tiegħu

Madame Edwarda li deher ukoll f'dan is-saġġ.

L-Erotiżmu f'għajnejja jixhed bis-sod li bħala ħassieb libertin Bataille jibda sewsew fejn jieqaf sobtu l-Markiż de Sade.

F'dan is-saġġ Bataille donnu ma jidhirx konxju minn dan sabarra.

Madankollu xorta joħroġ ċar li l-proġetti tagħhom fassluhom b'fenomenoloġija erotika u b'ekonomija ġenerali' bil-wisq differenti.

Mhux biex ninvalida għalkollox il-ġenju tal-Markiż jew noqgħod nagħmilha tad-Dostoevskv, iżda

xorta nsostni li apparagun ma' dik ta' Bataille l-viżjoni Sadjana hija pjuttost fqira.

Minnu, it-tnejn kienu ossessjonati bl-ikrah bl-uġigħ u bit-trasgressjoni sesswali.

It- tnejn kellhom tendenzi vjolenti, sadisti, niħilistiċi u makabri.

It-tnejn qarrħu moħħhom imaħħu dwar il-problematka taċ-ċivilizzazzjoni u dwar il-konsegwenzi kastranti tal- moralità tradizzjonali.

It-tnejn widdbuna dwar 'l-iżvinturi tal-virti.'

It-tnejn xewilħu

d-dimonji kollha fuq is-santimonji tar-reliġjon.

B'danakollu dan m'għamluhx bl-istess mod.

Kif turi dis-silta, minkejja n-namra tiegħu ma' Hegel, Nietzsche u Shestov, Bataille kien jirrelata mal-filosofija formali b'ċerta bruda u kien jgħodd ruħu b'mistiku, mentri de Sade kien iridha tal-filosfu.

Bataille kellu għarfien profond u wiesa' tat-tradizzjoni mistika Ġudeo-Kristjana, il- Markiż ftit li xejn.

Bħala l-pern ta' xogħolu Bataille poġġa n-nozzjoni tas-sagru.

De Sade kien ikonaklasta primaklassi, erħilu jfergħen u jħaqqaq.

Bataille saħaq fuq il-

linja li tbejjen lill-bniedem mill-annimal.

De Sade dejjem ċaħadha.

Il-Markiż kien

Materjalist bigotta bid-dikjarar, mentri f'Bataille qatt mhu ċar jekk hux qed ikollna x'naqsmu ma' Idealist tat-taħtnijiet, l-iżjed meta nqisu l-attitudni ambivalenti tiegħu

mad-dijalettika ta' Hegel.

F'dis-silta Bataille saħansitra jasal jagħti benefiċċju funzjonali lit-tabu.

Bil-kontra tal- Markiż, Bataille jargumenta li hija proprju t-tabu li tqellel l-esperjenza erotika u ġġibha iżjed eċċitanti, u dan għax, fost raġunijiet oħra, kull att sesswali minnu nnifsu huwa trasgressjoni vjolenti, u mingħajr it-tabi ma jistax ikun hemm trasgressjoni, u

għaldaqstant mingħajr it-tabu s-sesswalità titlef ħafna mill-qawwa trasgressiva tagħha.

Il-baħar jaqsam li jofroq lil daż-żewġ enfants terribles jmur oltre.

Fid-dinja trasgressiva ta' Bataille insibu ċertu romantiċiżmu kożmiku, għad illi dejjem kiebi u waħxi, li jinċita b'fervur l-vjolazzjoni ontoloġika b'lingwaġġ kważi-mistiku.

L- assenza ta' Alla ċċelebrawha t-tnejn li huma, iżda Bataille, bħal donnu qaddis fuq il-

pulptu tal-abbissi, xorta waħda baqa' jixxennaq għall-estasi mistika.

F'Bataille, 'tiġriba ġewwiena' bħal din tesiġi t-telfien tal-jien permezz ta' tidwiba totali mas-suġġett/oġġett erotiku fil-'verità tal-erotiżmu.'

B'hekk biss, skont Bataille, nistgħu nidħlu ''sovrana', imqar għall-ftit, fl-għamajjar tas-sagru.

'L-għan aħħar tal- erotiżmu huwa l-fużjoni… It-tifsira aħħarija tal-erotiżmu hija l-mewt,' jgħidlna Bataille.

Dan hu ferm 'l bogħod mid-dinja kruda tal-Markiż fejn kollox jitħabbes

fil-kamra tas-sodda' jew wara l-iżbarri ta' Bastilja.

Fil-Markiż de Sade naqraw x'jiġri meta l-bniedem jaħsel jinħakem min-niħiliżmu u jwieġeb biss bl-edoniżmu.

Iżda fid-dellirji ta' Bataille naqraw, biex nislet vers mill- poeta Achille Mizzi, dwar x'jiġri fis-saħna tal-mument meta l-bniedem iseħħlu

jbexxaq għal waqt wieħed biss il-purtiera tal-ġenna.


Georges Bataille Kevin Saliba IL-KONĠURA SAGRA

Nazzjon diġà xih u korrott, illi ser jinsilek bl-almu kollu mill-madmad ta' gvern monarkiku għalbiex ibaddan wieħed repubblikan, mhuwiex: ser ikampa wisq minghajr l-ghemil ta' qabda delitti, il-għaliex diġà armajn taha għad-delitt, u kemm-il darba ikun irid jgħaddi mid-delitt għall-virtà, jiġifieri mzinn stat vjolenti

ghal wiehed ġentili, żgur jisfa' f'inerzja li ma ddumx ma ssir il-kaġun tiegħu.

SADE

Dak illi lbieraħ kellu bixra politika u li kien jgħodd ruħu b'politiku, il-lum jew għada għad iwaqqa' l- maskra u jinkixef fid-dieher bħala moviment reliġjuż,

KIERKEGAARD

Intom is-solitarji tal-lum, intom illi tgħixu seklużi, xi darba intom għad itkunu poplu.

Dawka li ħatru lilhom infushom il-quddiem għad isawru poplu maħfur — u ser ikun sewsew minn dana l-poplu li ser

titwieled l-eżistenza li għad tisboq lill-bniedem.

NIETZSCHE.

Dak illi dħalna għalih aħna m'għandu ħadd jitfixklu ma' xi ħaġ'oħra, m'għandux ikun li jisfa' limitat għal espressjoni ta' ħsieb u wisq inqas għal dak illi bix-xieraq jitqies

bħala atti.

Jenħtieġ nipproduċu u nieklu: biss, hemm bosta ħwejjeġ meħtieġa li għadhom bla

siwi ta' xejn, u dan mhux inqas fl-aġitazzjoni politika.

— EĊĊESSI VEĠĠENTI—

Georges Bataille Kevin Saliba

Min qatt joqgħod ifantas, qabel imut jissielet sal-aħħat nifs, li jċedi postu 'l tajfa nies li 'qas biss jista' jarahom li ma jħossx il-ħtieġa li jeqridhom; Iżda li kieku lil hinn mill- ħidma politika tabilħaqq ma jista' jinstab xejn, ma' wiċċha t-regħba tal-bniedem ma

jseħħilha ssib xejn ħlief il-baħħ.

AĦNA RELIĠJUŻI B'FEROĊJA, u daqs kemm l-eżistenza tagħna tirrappreżenta l-kundanna ta' kull mhu magħdud b'siewi Ilum, hemm esiġenza ġewwiena li tamrilna

nkunu daqstant ieħor impetjużi.

Daka li dħalna għalih huwa gwetta.

Wasal iż-żmien li nixħtu wara spallejna did-dinja taċ-ċivilizzati u d-dawl tagħha.

Atmajn tard wisq biex nibqgħu nwebbsu tasna f'li nkunu taġonevoli u struwiti — dan ġab biss ħajja mingħajt attrazzjoni ta' xejn.

Fil-moħbi jew le, jenħtiġilna nsitu ta' fatta

oħta għalkollox jeklilċ nieqfu neżistu.

Id-dinja li lilha appartenejna ma tipproponi xejn li nistgħu nħobbu lil hinn minn kull insuffiċjenza individwali: l-eżistenza tagħha tillimita ruħha għall-utilità.

Dinja li ma tistax tinħabb minna sal-mewt — bl-istess mod illi taġel iħobb mara — tittappreżenta biss l-interess personali u l-obbligu tax-xogħol.

Apparagun mad-dinjiet megħjuba hija dinja odjuża u tidher l-iżjed falluta minn kollha.

Fid-dinjiet armajn megħjuba kont għadek istajt tintilef fil-estażi, ħaġa li minnha trid taqta' jiesek fid-dinja tal-vulgatità struwita.

Il-vantaġġi taċ-ċiviltà jisfgħu mwieżna mill-mod kif il-bnedmin jistgħallu minnhom: il-bnedmin tal-lum jistgħallu minnhom ħalli jsiru l-iżjed esstijiet degradanti

mill-esstijiet kollha li qatt kien hawn.

Il-ħajja tiżvolġi dejjem qalb ħamba bla ebda koeżjoni apparenti, iżda l-grandjożità u

t-tealtà tagħha ssibhom biss fl-estażi u fl-imħabba estatika.

Min dejjem moħħu biex

— EĊĊESSI VEĠĠENTI—

Georges Bataille Kevin Saliba

iġenneb jew jifhem ħażin il-estażi huwa essti minqus bi ħsibijiet ridotti għall-analiżi.

L- eżistenza mhijiex biss baħħ itrekwiet, anzi, hija żifna li ġġagħlna niżfnu b'fanatiżmu.

Il-ħsieb illi l-oġġett tiegħu mhuwiex framment mejjet fil-ġewwieni jeżisti biss bħal

fjammi.

Jenħtieġ insiru utiqin u sodi biżżejjed għalbiex l-eżistenza tad-dinja taċ-ċiviltà fl-

aħħar tidhet inċerta.

Fil-ħawi noqogħdu nwieġbu 'l dawk li kapaċi jemmnu f'did-dinja u li minnha jisiltu s-setgħa: jekk jitħadtu, dejjem nistgħu nħarsu lejhom bla nweġbuhom, u anke jekk stess inħarsu lejhom, dejjem nistgħu 'naraw' biss dak illi jeżisti ferm 'il bogħod

minnhom.

Għandna nitroftaw il-ħwejjeġ tedjużi u nitgħajxu biss b'dak illi jaffaxxina.

F'din it-triq fil-fieragħ noqogħdu nitħabtu u nfittxu nħajru lejna flien t'għanijiet xipli, bħal dawk li jaħlu l-ħin jixxiewlu jew jiddieħku jew isiru individwalment bizzatti.

Għandna npassu 'l quddiem bla ma nħatsu lura, u bla ma nikkalkulaw 'il dawk li s-

realtà immedjata m'għandhomx il-ħila jinsewha.

Il-ħajja umana issa xabgħet issefter ta' tas u ta' taġuni għall-univets.

Safejn tasal issir dika r-tas u dika t-taġuni, safejn tasal issir meħieġa għall-univets, il-ħajja umana tasal daqstant ieħor taċċetta s-servilità.

Kemm-il darba ma tkunx libeta, l-eżistenza ssit ħawja inklilċ newtra, u kemm-il darba tkun libeta, l-eżistenza tkun logħba.

Sakemm baqgħet tkewwen katakliżmi, siġar jew għasafar, il-Art kienet univers libetu; il-faxxinu tal-libertà safa' mċajpar meta l-Art sawret essti li esiġa li l-ħtieġa ssir liġi fuq l-univets.

Saftattant il-bniedem baqa' liberu li ma jwieġeb għall-ebda ħtieġa.

Għandu l-libertà jsit jixbah 'il dak kollu li fl-univers mhuwiex hu.

Jista' jiskarta l-ħsieb illi jkun hu jew

inkella Alla li jżomm il-ħwejjeġ l-oħta kollha milli jkunu assutdi.

— EĊĊESSI VEĠĠENTI—

Georges Bataille Kevin Saliba

Il-bniedem ħatab minn tasu bħal sentenzjat mill-ħabs.

ACEPHALE

RELIGION : SOCIOLOGIE ' PHILOSOPHIE - REVUE PARAISSANT 4 FOIS PAR AN ieamie LA CONJURATION SACREE Żġjsi PAR.

GEORGES BATAILLE PIERRE KLOSSOWSKI ET ANDRE MASSON

Lil hinn minnu nnifsu mhux lil Alla 'żda sab — dak lili hu l-projbizzjoni fuq id-delitt, iżda essti li jinjora l-projbizzjoni nfisha.

Lil hinn minn dak li jien, niltaqa' m'essti li jqabbadni d-daħk għaliex tas m'għandux, li jimlini kollni diqa għax magħmul mill- innoċenza u mid-delitt: f'idu tax-xellug iżomm atma tal-ħadid, f'tal-lemin fjammi donnhom qalb imqaddsa.

Fl-istess etuzzjoni jwaħħad it-Twelid u l-Mewt.

Mhuwiex bniedem.

Xi Alla mhuwiex lanqas.

Mhuwiex jien iżda huwa iżjed jien milli jiena jien: żaqqu hija daka l-labirint li ġo fih intilef, li ġo fih nintilef miegħu jiena wkoll u li ġo fih

jiena nsibni nkun huwa nnifsu, voldieti mostru.

— EĊĊESSI VEĠĠENTI—

Georges Bataille Kevin Saliba

Dak illi qed naħseb u nittappreżenta la ħsibtu u lanqas irtappreżentajtu waħdi.

Qed nikteb fi dwejta kiesħa f'villaġġ tas-sajjieda, għadni kemm smajt kelb jinbaħ fil-lejl.

Kamatti qiegħda maġenb il-kċina, fejn Andrċ Masson jinsab hieni jdur u jagħqad u jkanta: proprju jien u nikteb mar dawwar fuq il-fonografu diska tal-ovettuta ta' Don Ġovanni: iżjed minn kull ħaġa oħta, l-overtura ta' Don Ġovanni torbot dak illi fil-ħajja għandu jgħaddi mingħalija ma' sfida li tbettaħni għal ġennija lil hinn mill-jien.

Sewsew f'dana l-waqt, 'il dan il-essti aċefalu, 'il dad-defsa magħmul minn żewġ ossessjonijiet it- tnejn qliel indaqs, qed narah huwa u jsir 'Il-Qabar ta' Don Ġovanni .'

Meta jumejn ilu kont qiegħed f'dil-kċina ma' Masson, bilqiegħda b'tazza inbid f'idi, f'ħin bla waqt beda jistħajjel il-mewt tiegħu u ta' qrabatu; b'għajnejh fissi, weġgħan, kien għoddu qed iwerżaq li l-mewt jenħtiġilha ssir mewt t'affezzjoni u passjoni, iwerżaq l-istmellija tiegħu għal dinja li dawk idejha ta' impjegat tasal tgħabbihom sansitra fuq il-mewt.

F'daka l-waqt ġa ma stajtx nibqa' niddubita li x-xorti u l-ħamba bla tmiem tal-ħajja umana jinfetħu biss għal dawk li ma setgħux jibqgħu jeżistu bħal par għajnejn mifqugħa, iżda bħal veġġenti mkaxkra minn ħolma ġġennen illi lilhom qatt qatt ma

tista' tgħajjat.

'Tossa, 29 ta' April 1936

Georges BATAILLE

Acċphale, l-1' sena, 24 ta' Ġunju 1936

— EĊĊESSI VEĠĠENTI—


Il-Mit ta' Sisifu IL-MIT TA' SISIFU

L-allat kienu kkundannaw lil Sisifu jimbotta 'l fuq ġebla daqsiex bla hedu sal-quċċata ta' muntanja minn fejn il-ġebla kienet tetġa' taqa' għal isfel bil-għabar tagħha.

Kienu ħasbuha, u b'ċerta taġuni, li m'hemmx

kastig iżjed waħxi mill-ħidma bla fejda u bla tama.

Jekk nemmnu 'l Ometu, Sisifu kien l-iżjed wieħed għatef u l-iżjed wieħed prudenti mill-mottali kollha.

Skont tradizzjoni oħra, b'dankollu, kellu ħabta jmil lejn il-mestier ta' brigant.

F'dan ma nata l-ebda konttadizzjoni.

Hemm fehmiet differenti dwar il-motivi li safflu fl-iktar ħaddiem inutli tal-infernijiet.

Ibda biex liemuh dwat xi mġibiet frivoli mal-allat.

Kixfilhom is-sigrieti.

Eġina, bint Esopu, kienet inħatfet minn Ġove.

Lil missierha din l-għawba ħallietu miblugħ, u dlonk mar jikbri f'ħoġor Sisifu.

Huwa, li kien diġà jaf bil-ħtif, offra 'l Esopu li jgħarrfu b'kollox, bil-patt u l-kundizzjoni li jagħti l-ilma liċ-ċittadella ta' Korintu.

Minflok is-sajjetti smewwija mat għażel il-barka tal-ilma.

Ta' dana ngħata l-kastig fl-infern.

Ometu jitrakkontalna wkoll li Sisifu kien seħħlu jikkatna l-Mewt.

Pluto, illi ma felaħx iġetragħ id-dehta ta' saltnatu hekk baħħ u siekta, bagħat għall-alla tal-gwertra, li salva l-Mewt mill-madmad tal-ħakkiem tagħha.

Jingħad ukoll illi Sisifu, li kien f'xifer il-mewt, mar kontra l-prudenza billi tied jitlob prova tal-imħabba ta' mattu.

Għamrilha tixħet ġismu, mhux midfun, f'nofs il-pjazza pubblika.

Sisifu teġa' sab ruħu fl- infernijiet, u hemmhekk, imħanfes b'obbidjenza daqstant kunttatja għall- imħabba bnedmija, kiseb permess minn Pluto biex fid-dinja jmur lura

ħalli jikkastiga lil martu bl-iebes.

Iżda meta reġa' ra d-dehta ta' din id-

Albert Camus / Kevin Saliba

Il-Mit ta' Sisifu

dinja, daq l-ilma u x-xemx, il-ġebel sħun u l-baħar, ma tiedx imur lura fid-dliel infernali.

Is-sejħiet lura, il-għadab u t-twissijiet kienu għar-riħ bla xita.

Għex bosta snin biswit il-kurva tal-golf, quddiem il-baħar liemagħ u t-tbissim tad-dinja.

Kien jenħtieġ degriet mill-allat.

Dlonk ġie Merkurju jaħfen 'l dal-wiċċieni mill-kullar, u huwa u jmawtu mill-għaxqiet tiegħu kaxkru lura bid-dnija fl-infernijiet, fejn sab il-ġebla tiegħu lesta hemm

għalih.

Diġà fhimna li Sisifu huwa l-etoj assurd.

Huwa hekk kaġun tal- passjonijiet tiegħu daqs kemm kaġun tat-turment tiegħu.

Id-disprezz għall-allat, l-istmellija għall-mewt u l-passjoni għall-ħajja qallgħuh dina l- piena indiċibbli fejn il-kewn kollu jixxiegħel biex ma jseħħlu xejn ifid.

Dana huwa l-prezz li jrid jitħallas għall-passjonijiet ta' din id-dinja.

Kwantu Sisifu fl-infetnijiet ma jingħadilna xejn.

Il-miti jsiru għalbiex l- istħajjil janimahom.

F'dan naraw biss l-istrapazz ta' ġisem jisforza biex iqandel ġebla daqsiex, jirromblaha, jimbottaha 'l fuq u jgħinha titla' t- telgħa ad eternum; naraw il-wiċċ miġbud, il-ħadd imwaħħal mal-ġebla, ir- tifda ta' spalla tilqa' l-massa miksija bit-tafal, ta' tiġel ifellisha, il-bidu mill-ġdid b'felħ id-dirgħajn, l-iżgurizza għalkollox umana ta' pat idejn mimlija bl-art ħarta.

Fl-aħħar nett ta' dan l-isforz babaw, imqejjes mill- beraħ bla sema u mill-ħin bla għamieq, il-għan jittemmem.

Sisifu jara, imbagħad, il-ġebla tkarwat 'l isfel tul ftit uqat lejn id-dinja taħtenija minn fejn ser ikollu jetġa' jimbottaha 'l fuq, lejn il-quċċata.

Jinżel jerġa' fil-

pjanuta.

Huwa matul dan ir-ritorn, tul dina l-pawża, li jinteressani Sisifu.

Wiċċ li

jitbażwar qarnas tant qrib il-ġebel ikun diġà ġebla huwa nnifsul Nata 'l

Albert Camus / Kevin Saliba

Il-Mit ta' Sisifu

dan it-raġel mill-ġdid nieżel 'l isfel, b'pass tqil iżda meqjus, lejn turment li qatt m'hu set jaf b'temma.

Dik is-siegħa, li tkun bħal mument nifs u li żgur tetġa' tiġi daqs il-lula tiegħu, dika s-swejgħa hija s-siegħa tal- koxjenza.

F'kull waqt minn dawk l-uqat, meta jħalli l-qċaċet u jmut jittaħħat bil-qajl il-qajl lejn l-għetejjef tal-allat, ogħla huwa jkun mid- destin tiegħu.

Ikun asaħħ mill-ġebla tiegħu.

KX X

Jekk dan il-mit traġiku, dan ikun għax l-etoj tiegħu konxju.

Fis-sew, x'turment kien ikun dan tiegħu, li kieku kellu ttuqu, ma' kull pass, it-tama li jseħħlu jirnexxi; Il-ħaddiem tal-lum jaħdem fuq l-istess ħidmiet preċett kuljum ħajtu kollha, u d-destin tiegħu mhuwa xejn inqas assurd.

Iżda tiegħu jkun traġiku biss f'dawka l-mumenti tati xħin isir konxju.

Sisifu, proletarju tal-allat, impotenti u tibelli, kien jafha sewwa l-qagħda miżerabbli tiegħu, u fil-wisa': huwa u nieżel proprju dwar dan ikun qiegħed imaħħaħ.

Dika l-perspikaċja li kellha taħti għat-turment tiegħu

fl-istess waqt tinkurunah tebbieħ.

M'hemmx destin li d-disprezz le jvinċi.

Ġaladatba, f'xi jiem minnhom, l-inżil lura jsir fil-għali, dan allura jista' jsit daqsinsew fil-għoġba.

F'dina l-kelma mhemmx xi eseġetazzjoni.

Għadni nistħajjel lil Sisifu jerġa' lura lejn il-ġebla, u fil-bidu jkun hemm il-għali.

Meta xbihat il-art jibqgħu kkakmati bis-sod mal-fakat, meta sejħ il-hena jsir wisq ilħiħ, titla' f'qalb il-bniedem id-diqa: dika hija r-rebħa tal- ġebla, din hija l-ġebla nfisha.

Il-piena bla qies tkun ferm tqila għalbiex tinġarr.

Dawka huma l-iljieli tagħna fil-Ġetsemani.

Iżda l-veritajiet skjaċċanti jmutu billi jsiru magħrufa.

Odipu, b'dan il-mod, lid-destin tiegħu kien obdieh, mill-bidu nett, bla ma biss kien jafu.

It-traġedja

Albert Camus / Kevin Saliba

Il-Mit ta' Sisifu

tiegħu tibda hekda kif isir jafu.

Iżda fl-istess waqt, għami u ddisptat, iseħħlu jagħraf li l-unika ħolqa li torbtu mad-dinja tkun l-id friska ta' ċetta xbejba.

Tidwi allura għajda liema bħalha: ''Minkejja tant tiġrib, il- għadd ta' snini u l-kobor ta' ruħi lili jagħtu l-emna li kollox sewwa.'

L- Odipu ta' Sofokle, bħal Kitilov ta' Dostoievskv, jagħtina b'dan il-mod it-

tiċetta tat-tebħa assurda.

Għetf il-qedem imlaqqa' mal-etojiżmu modern.

Ma niskoprux l-assurd bla ma tiġina t-tentazzjoni niktbu xi enkitidjon tal-hena.

'Eh kiff B'dat-toroq tant dejqin…37' Iżda hemm biss dinja waħda.

Il-hena u l-assurd huma żewġ ulied tal-istess art.

Huma inseparabbli.

Negħltu jekk ngħidu li l-hena bilfors trid titwieled mill- imsiba assutda.

Jiġri wkoll li ħsus l-assutd jitwieldu mill-hena.

'Għandi l- emna li kollox sewwa,' kien qal Odipu, u dina hija għajda sagta.

Tidwi fl- univers selvaġġ u limitat tal-bniedem.

Lilna tfiehem li mhux minnu li kollox safa' mifni.

Minn din id-dinja tqalfat 'il barra alla li ġo fiha kien daħal bla sodisfazzjon u bit-togħma tal-pwieni futili.

Mid-destin din tagħmel kwistjoni bnedmija, xi ħaġa li ħsiebha jridu jeħduh il-bnedmin.

Il-għoġba siekta kollha ta' Sisifu tinsab hemmhekka.

Lilu jgħajjat id- destin tiegħu.

Il-ġebla tiegħu hija l-ħaġa tiegħu.

Hekka wkoll, il-bniedem assutd, meta jkun qed jikkontempla t-turment tiegħu, l-idoli jsikkithom kollha.

Fl-univers illi f'ħin bla waqt jisfa' matdud lura lil skietu, tqum id- dewwedija t'ilħna ħlejja mistagħġba bil-att.

Is-sejħiet inkonxji u sigrieti, l- istediniet mill-uċuħ kollha, huma l-kunttratju meħtieġ u l-prezz tat-tebħa.

Xemx mingħajr dell ma hemmx, u jenħtieġ insiru midħla tal-lejl.

Il- bniedem assutd jgħid iva u l-isforzi tiegħu jkunlu bla hedu.

Jekk hemm

destin personali tassewwa allura destin superjuri ma hemmx, jew inkella,

Albert Camus / Kevin Saliba

Il-Mit ta' Sisifu

almenu, hemm biss wieħed li l-bniedem jqisu fatali u spreġevoli.

Mill- bqija, jaf huwa lilu nnifsu bħala sid jiemu.

F'dak il-mument sottili meta l- bniedem jixħet għajnejh lura fuq ħajtu — Sisifu ġej lura lejn il-ġebla — issibu jikkontempla din is-sensiela ta' għemejjel bla tabta li jsiru d-destin tiegħu, minnu maħluq u taħt il-ħarsa ta' tifkirtietu mwaħħad, imħattam dalwaqt b'mewtu.

Hekka, fl-iżgurizza mill-maġta għalkollox bnedmija ta' kulma huwa uman, għami jixtieq jara u li jaf li l-lejl tmiem m'għandux,

jibqa' dejjem sejjer.

Il-ġebla għadha ddut.

Inħalli lil Sisifu f'saqajn il-muntanjal Salibu dak li jkun dejjem jetġa' jsibu.

Iżda Sisifu jgħallem il-lealtà supetjuti li tiċħad l-allat u tolza l-ġebel.

Anke huwa jemmen li kollox sewwa.

Dan l-univets, atmajn bla sid, la jidhirlu sterili u lanqas futili.

Kull nitfa ta' dina l-ġebla, kull dija minetali ta' dika l-muntanja maħnuqa bil-lejl, fiha nfisha, issawwar dinja.

It- taqtigħa nfisha lejn il-qċaċet tibbasta għalbiex qalb il-bniedem timla'.

Lil

Sisifu għandna nistħajluh kuntent.

Albert Camus / Kevin Saliba

Il-Mit ta' Sisifu

Sisifu, Franz Stuck, 1920

Albert Camus / Kevin Saliba


Geotges Bataille

IL-PRATIKA TAL-FERĦ DIFAĊĊ IL-MEWT

Dan kollu jien, u dan kollu rrid inkun: hamiema, serb n banżir fl-istess waqt.

— Nżetzsehe

Meta l-bniedem isib ruħu f'tali qagħda li d-dinja titrifletti ruħha ġewwa fih b'mod hieni bla ma ġġib il-qetda jew it-tbatija — bħal f'xi għodwa sbejħa tar- tebbiegħa — jista' jħalli ruħu jinħakem mis-seħet jew mill-ferħ sempliċi li din itrodd.

Iżda jista' jagħraf ukoll, fl-istess waqt, it-toqla u t-tħassib ħawi tal-misttieħ fieragħ illi dil-beatitudni taf itfisser.

Sewsew f'daka l-mument, dak illi jitqawwem b'keftija ġo fih jista' jixxebbah m'għasfur tal-ħatfa li jħanxar għonq għasfur iċken minnu f'sema ikħal primavista ċar u sielem.

Jagħraf illi miljet ħajtu ma jistax iseħħlu jilħaqha kemm-il darba ma jċedix tuħu għal moviment ineżotabbli, għal moviment bi dnewwa li jħossha ġo fih sal-ibgħad ibnadi ta' kewntu bi ħruxija li twaħħxu.

Jekk idur fuq il-bnedmin l-oħra li l-beatitudni le joħorġulha mill-ħażż tagħha, mibgħeda ma jħoss xejn, anzi, simpatija jħoss għal dal-fetħat meħtieġa: iħaqqaqha biss ma' dawk li jkollhom il-pretensjoni li laħqu miljet il-ħajja u li jirreċtaw farsa bla sogri ħalli man-nies joqogħdu jtiduha ta' dawk li tassew laħquha, mentri fis-sew ma jkunux għajt flien li jpeċilqu li waslu.

Iżda mbagħad dan jaqbillu ma jħallix ruħu jinħafen mill-mejt.

Dan għaliex il-mejt kapaċi jixħtu, dikment mifni, fi tmaħħiħ fuq itpoż hieni jonkella, jeklilċ, fuq frugħa mingħajt tbatiji.

Inkella, jekk huwa ma jċedix u jiċċarrat sal-fond nett bi prexxa twetwet, jidħol fil-mewt b'tali mod li iżjed tettibbli minnu ma hemm xejn.

Hieni biss dak illi — wara li jkun ġattab il-mejt sat- tregħid t'għadmu kollu u sat-titlif sħiħ tal-qies ta' kemm seta' waqa' — dlonk isib, bla xejn ittamaha, il-qawwa li jibdel l-agunija tiegħu f'ferħ illi jasal jinġazza u jittrasfigura 'l kull min jiġi wiċċ imb wiċċ miegħu.

Iżda l-unika ambizzjoni li tista' taħkem bniedem li ġo fih jilmaħ, hekk kiesaħ u biered, il-ħajja tilħaq miljietha

f'dana t-tiċrit, dina ma tistax toqgħod tixxennaq għal kobor li x-xotti remota biss

Kevin Saliba

Geotges Bataille

għandha s-setgħa jkollha.

Din ix-xorta ta' deċiżjoni vjolenti, li tqalftu 'l barta mill- itpoż, mhux tabilfors teħtieġ il-mejt jew l-uqiegħ imgħaġġel fil-mewt.

Ġewwa fih, dina tista' ssir għamil u qawwa li b'riħthom hu jinxteħet għall-ħruxija li t-taħrik tagħha bla rfugħ jingħalaq u daqs munqar l-għasfur tal-ħatfa jqatta'.

Il- kontemplezzjoni mhijiex ħlief il-medda, waqtiet kalma waqtiet tempestuża, illi matulha l-forza tapida tal-azzjoni tiegħu jkollha, il-lum jew għada, tiddaħħal fis- siegħa tal-prova.

L-eżistenza mistika ta' dak illi l-'ferħ difaċċ il-mewt' tiegħu ssawwar fi dnewwa ġewwiena ma tista' fl-ebda każ tiltaqa' ma' beatitudni fiha nfisha sodisfaċenti li tista' tinġieb f'paragun ma' dik tal-Kristjan li jtiegħem minn qabel l-eternità.

Il-mistiku tal-ferħ difaċċ il-mewt ma jistax jingħadd b'mittud, fis- sens li huwa jkun f'qagħda li jidħak ħlusi ħlusi b'kull possibbiltà umana u li jagħraf kull seħet possibbli: b'danakollu, it-totalità tal-ħajja — ġaladarba l-kontemplazzjoni estatika u l-għarfien luċidu jitweftqu f'azzjoni li ma jistax jonqos li ssir riskjuża — hija d-destin tiegħu b'mod daqsinsew ineżotabbli bħalma l-mewt hija d-destin tar-raġel

ikkundannat.

It-testi li ġejjin weħidhom ma jistgħux jikkonsistu f'inizjazzjoni għall-eżerċizzju ta' mistika tal-'fetħ difaċċ il-mewt'.

Mentri nistgħu nammettu li għandu mnejn hemm xi metodu, dawna lanqas biss jirrappreżentaw element minnu.

Ġaladatba anke l- inizjazzjoni bil-fomm hija minnha nfisha diffiċli, f'xi erba' paġni kollox mhuwiex possibbli tingħata xi ħaġa iktar minn tappreżentazzjoni mill-iżjed vaga ta' dak illi dinatura ma jistax jinfthiem.

Fl-assjem tagħhom, wara kollox dawna l-kitbiet pjuttost jittappreżentaw l-iktar deskrizzjonijiet sempliċi ta' stat kontemplattiv jew ta' kontemplazzjoni estatika milli eżerċizzji fis-sens strett tal-kelma.

Dad-

desktizzjonijiet lanqas biss kien ikun jistħoqqilhom jintlaqgħu li kieku mhumiex

Kevin Saliba

Geotges Bataille

qed jingħataw talli huma, voldieri liberi.

Huwa biss, forsi l-iżjed l-iżjed, it-test

ewwieli li ġej illi jista' jitressaq bħala eżerċizzju.

Għalkemm ħaġa flokha li tintuża l-kelma vvisfika fit-tigwatd tal-'fetħ difaċċ il- mewt' u tal-pratika tiegħu, dana ma jimplika xejn iżjed minn xebh ta' natura affettiva bejn dina l-pratika u dika tad-djien tal-Ażja u tal-Ewropa.

M'għandna l- ebda taġuni l-għaliex nassoċjaw xi presuppożizzjoni dwar xi allegata tealtà profonda ma' ferħ illi m'għandux oġġett ieħor għajr il-ħajja immedjata.

Il-'fetħ difaċċ il-mewt' jappattieni biss lil min għalih m'hemmx il-Zi/hinn; dina hija l-unika

triq intellettwalment integra li t-tiftixa għall-estażi tista' taqbad.

Wara kollox, da' kif xi ///binu, Alla jew xi ħaġu simili għal Alla jkun-xi-jkun jista' xotta waħda jibqa' aċċettabbli L-ebda terminu m'hu biżżejjed ċar għalbiex jesprimi l-istmellija feliċi li dak li 'jiżfen mal-ħin illi joqtlu' jħoss lejn dawka li joqogħdu jistkennu fl-istennija tal-beatitudni eterna.

Dina x-xorta ta' qdusija beżżiegħa — illi qabelxejn jenħtieġ titqiegħed għar-rdoss mill-eċċessi erotiċi — armajn issa tilfet is- setgħa kollha tagħha: ma nistgħu nagħmlu xejn għajr niddieħku bih is-sokotr sagru li kien jingwalaha mal-waħx ''qaddis' taż-żagħbil.

L-iskrupoliżità jaf itfid lit-ritatdati, iżda dawk li jitmeżimżu mix-xebbiet għarwenin u mill-wiski, dawka ftit li xejn

ikollhom x'jambuh il-'ferħ difaċċ il-mewt'.

Hija biss qdusija bla mistħija u bla deċenza li kapaċi ġġib /e/fien tal-jien biżżejjed hieni.

Il-'ferħ difaċċ il-mewt' ifisser illi l-ħajja tista' titweġġaħ bis-sħiħ mill-għeruq

Kevin Saliba

Geotges Bataille

sal-quċċata.

Dina toftom minn kull tifsira kulma hu /////nn intellettwali jew mortali, sustanza, Alla, ordni immutabbli jonkella salvezza.

Hija apoteożi ta' dak illi jista' jinqered, apoteożi tal-laħam u tal-alkaħol kif ukoll tal-estażi tal-mistiċiżmu.

L- għamliet teliġjużi li tiskopri mill-ġdid ikunu dawk l-għamliet inġenwi li ppreċidew l- intrużjoni tal-motalità setvili: dina ġġedded dix-xotta ta' tifriħ traġiku li 'jkun' il- bniedem hekda kif jieqaf iġib ruħu ta' ġabas, billi joqgħod jithellel bil-ħidma

meħtieġa u billi jitħalla jinħesa bl-istkettih mill-jum li jmiss.

Netħi lili nnifsi lis-sliem sat-tixjin.

L-għagħa tat-tqabid jintilef fil-mewt bħax-xmajjat fil-baħat, bħat-tilħiħ tal- kwiekeb fil-lejl.

Il-qawwa tat-tislit titwettaq bis-sħiħ fis-sikta ta' kull għamil.

Nidħol fis-sliem bħalma nidħol ġo mhux-magħtuf dagħmieni.

Naqa' f'dal-mhux-magħtuf dagħmieni.

Jiena stess insir dal- mhux-magħtuf dagħmieni.

II

JIENA l-fetħ difaċċ il-mewt

Il-ferħ difaċċ il-mewt ikaxkarni.

Il-ferħ difaċċ il-mewt ixewlaħni 'l isfel.

Il-ferħ difaċċ il-mewt ixejjinni.

Kevin Saliba

Geotges Bataille

Nibqa' hemm f'dat-tixjin, u minn hemm 'il hemm, lin-natuta nibda nistħajjilha

logħba ta' forzi li twetti ruħha f'agunija mkattra ma taqta' qatt.

Nintilef hekk bil-qajl il-qajl f'betaħ b'la fehim u b'qas qiegħ.

Nilħaq qiegħ id-dinjiet.

Inħossni maħġum mill-mewt.

Inħossni maħġum mid-deni.

Insibni xxugat fil-beraħ kiebi.

Insibni mxejjen fil-ferħ difaċċ il-mewt.

III JIENA l-ferħ difaċċ il-mewt.

Għamieq is-sema, il-betaħ mitluf huwa ferħ difaċċ il-mewt: kollox mixquq sal- fond nett.

Nistħajjel lid-dinja ddur mejt stotduta fis-sema.

Nistħajjel lis-sema stess jiżżellaq, jiddawwar u jintilef.

Ix-xemx, qisha xi alkaħol, iddur u tibbti taqtagħlek nifsek.

Għamieq is-sema bħal tbahtida ta' dawl silġi qed jintilef.

Kulma jeżisti jinqered, jikkonsma tuħu u jmut, kull waqt jitkewwen biss fit-tixjin tal-waqt ta' qablu u fih innifsu jeżisiti biss ta' miġruħ għall-mewt.

Jiena stess neqred u nikkonsma lili nnifsi, bla hedu, fija nnifsi f'xalata demm.

Nistħajjel il-waqt silġi ta' mewti stess.

Kevin Saliba

Geotges Bataille

IV

Niffissa punt bi dritti, u 'l dal-punt nistħajlu l-lokus ġeomettiku ta' kull eżistenza u ta' kull unità, ta' kull firda u ta' kull tertut, ta' kull xewqa bla seħħa u ta' kull mewt

possibbli.

Inżomm ma' dal-punt u mħabba profonda lejn daka li nsib f'dal-punt taħraqni sa nitrofta li nkun ħaj għal kwalsijasi raġuni għajr daka li nsib hemmhekka, għal dal- punt illi, ġaladarba huwa sew il-ħajja u sew il-mewt tal-essti maħbub, għandu l-limja

ta' ċatċata.

Fl-istess. waqt, jenħtieġ ngħarwen dak illi nsib hemmhekka minn kull tappreżentazzjoni esterjuri, sakemm dan ma jkun xejn ħlief dnija puta, intetjurità, waqgħa interjuri pura f'abbiss bla limiti; dal-punt li bla hedu jassorbi ċ-ċarċara kollha ġo dak illi ġo fih huwa xejn, voldieri armajn megħjub, 'imgħoddi', u li fl- istess moviment iqaħħab bla waqfien dehra ħin bla waqt għall-imħabba li trid

taħfen iżda għalxejn dak li set jieqaf jeżisti.

L-impossibbiltà tas-sodisfazzjon fl-imħabba hija gwida lejn il-qabża weffieqa u fl-

istess waqt it-tiġjib fix-xejn ta' kull illużjoni possibbli.

V

Li kelli nistħajjilni ġo viżjoni u ġo taġġieta li tittrasfigura l-wiċċ estatiku u mikdud ta' essti matibond, dak illi jirradja minn dak il-wiċċ jillumina bil-ħtieġa tiegħu s-sħab tas-sema, li l-griż dawlhom imbagħad isir iżjed penetranti mid-dawl tax-xemx infisha.

F'dina l-istħajjila, il-mewt tkun tidher l'għandha l-istess natura tad-dawl illuminanti, sal-punt li dana jintilef appena jitlaq minn imkienu: donnu jenħtieġ telfa xejn inqas mill-mewt għalbiex il-limja tal-ħajja jseħħilha tittraversa u titttasfigura l-

eżistenza monotona, għax huwa biss it-tqaċċit liberu tagħha li ġewwa fija jsir il-

Kevin Saliba

Geotges Bataille

qawwa tal-ħajja u taż-żmien.

B'hekka nieqaf milli inkun xi ħaġa oħta ħlief il-mera

tal-mewt, bl-istess mod illi l-univers mhux ħlief il-mera tad-dawl.

VI: Meditazzjoni Etraklitea

JIENA STESS IL-GWERRA.

Nistħajjel moviment u tqanqil uman b'possibbiltajiet bla limiti: dal-moviment u

dat-tqanqil jistgħu jifaffew biss bil-gwerra.

Nistħajjel id-don ta' tbatija bla tmiem, tad-dmija u tal-iġsma mċatrtin betaħ, fix- xbieha ta' eġakulazzjoni li 'l min theżżeż iġġartfu mbagħad tetħih hemm ġo filġa

miżgħuda nawżji.

Nistħajjel lid-Dinja mxeħħta fl-ispazju, donnha mata tixher b'rasha ħuġġieġa nat.

Quddiem id-dinja tertestti, li fiha s-sajf u x-xitwa jamtru l-agunija ta' kull ħlejqa ħajja, quddiem l-univers magħmul minn kwiekeb bla għadd li jdutu, jintilfu u jikkunsmaw ruħhom bla Iġiem, nagħraf biss suċċessjoni ta' splenduti krudili Panki t-tħarrik tagħhom stess jesiġi li jien immut; dil-mewt mhix għajr konsum /emwaġħ ta' kulma kien, il-fetħ bl-eżistenza proprja ta' kulma jiġi fid-dinja; saħansitra ħajti stess

tesiġi li kulma jeżisti, f'kull imkien, itid bla qatt jieqaf jagħti ruħu u jixxejjen.

Nistħajjilni kollni dmija, sfrakassat iżda trasfigurat u f'armonija mad-dinja, bħala għasfur tal-ħatfa iżda fl-istess ħin bħala xedaq taż-ŻMIEN, li joqtol bla hedwa u bla hedwa jinqatel.

Daqsxejn kullimkien, hemm splussivi li kapaċi daqt jgħamuni.

Nidħak meta nġib f'moħħi li dawn għajnejja jibqgħu jippetsistu jitolbu ħwejjeġ li ma jxejnuhomx.

Kevin Saliba