Il-Ħuttafa

Ċinju

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Dis-sena n-narċis ixxala bil-kbir!

Ħbieb Ħuttaf

Kull meta noħroġ fil-kampanja għalija dejjem qisha ħa tibda avventura ġdida.

Anke jekk post inkun żortu mitt darba, in-natura tant hi varjata u tant tinbidel, anke minn ġurnata għal oħra, li kull ħarġa tkun differenti.

Il-fjuri li rajt f'Jannar mhux kollha l-istess li ħa tara fi Frar, u l-għasafar li ħa jitfaċċaw f'Marzu mhumiex ħa jkunu kollha bħal dawk li rajt jew smajt fi Frar.

In-natura tiddependi ħafna mill- istaġuni, għalhekk il-bidla minn staġun għal ieħor iġġib bidla f'dak li ħa tara jew tisma' madwarek.

Iktar ma noħorġu u ninnutaw x'hemm madwarna, iktar ħa nsiru

Ftit ftit nidraw it-timetable tan-natura u nibdew naqtgħu minn qabel liema fjuri ħa naraw, għadux kmieni għall-mazzarelli, sarx tard għall-pitirrossi, hux żmien iż-żrinġijiet, għamlitx biżżejjed xita biex jitfaċċaw il-gambli tal-għadajjar, eċċ.

Mill-kotba, mill-Ħuttafa u mill-Internet nistgħu nitgħallmu ħafna fatti fuq in-natura.

Imma biex in-natura vera nsiru nafuha u nħobbuha rridu noħorġu nfittxuha.

Kif jgħidilna tajjeb Martin f'paġna 8, m'intix ħa ssir berdwoċer minn quddiem skrin tal- kompjuter.

Trid toħroġ!

In-natura qiegħda hemm barra,

mimlija sigrieti u sorpriżi sbieħ.

Oħorġu gawduha!

Victor Falzon L-Editur

Iċ-ċinju (mute swan Cygnus olor) huwa fost l-ikbar u l-itqal għasafar tal-Ewropa.

Filwaqt li komuni f'ħafna għadajjar u xmajjar tan-naħa ta' fuq tal-Ewropa, lejn il-Mediterran ma tantx jersaq.

Imma kultant fix-xitwa f'pajjiżna jitfaċċa xi wieħed… jew tużżana (ara p.3)!

F'Malta ċ-ċinju huwa protett bil-liġi.

B'din il-ħarġa Il-Ħuttafa għalqet 33 sena!

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Il-Ħajt tas-Sejjieħ Id-deżertifikazzjoni Wiċċinu Irrid insir berdwoċer!

Siti Natura 2000 fil-Baħar Il-Mixja ta' Marzu

Kitbu f'dil-ħarġa

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Kuntatt

© BirdLife Malta, Frar 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Isimgħu l-programm

fuq Radju Marija kull nhar ta' Ħadd fis-1pm

aħbarijiet

Meta ġew iċ-

Ċinji

Iċ-ċinju huwa l-itqal għasfur fl- Ewropa.

Kemm taħseb li jiżen?

A 4kg B 8kg Ċ 12kg Tweġiba paġna 6

Bl-Ingliż jgħidulu mute swan mhux għax vera huwa mutu, u fil-fatt għandu leħen.

Jgħidulu hekk għax meta jtir dan iċ-ċinju ma joqgħodx jgħajjat kif jagħmlu speċi oħra ta' ċinju, bħall-whooper swan u l-Bewick's swan.

Kos, lilek ħadd ma jgħidlek mutu.

Kif naħseb jaf kulħadd, fl-1 Jannar 2017 kellna rigal sabiħ tal-istrina meta waslet Malta qatgħa sabiħa ta' 12-il ċinju.

Kienu għajjenin sew u niżlu fil-pront kif waslu l-art, fil-wied ta' Marsalforn f'Għawdex.

Iċ-ċinju huwa rari f'pajjiżna u għalhekk ħafna nies marru jittawlulhom ħalli jgawdu l-ġmiel ta' din it-tajra kbira.

Iċ-ċinji li żaruna kienu mhux

biss għajjenin imma mejtin bil-ġuħ ukoll.

Għall-ewwel darba fl-istorja membri tal- BirdLife u xi kaċċaturi ħadmu flimkien biex jitimgħuhom sakemm dawn jerġgħu jieħdu saħħithom.

Il-pjan ħadem.

Kmieni filgħodu nhar l-14

Frar iċ-ċinji taru u telqu.

Aħna nawgurawlhom vjaġġ mingħajr periklu.

Nittamaw li forsi s-sena d-dieħla jerġgħu jittawlulna.

Daz-zakak żagħżugħ għax għandu leħħa safra ma' wiċċu.

Dan se jdum jitkessaħ!

Il-grupp ta' ċinji kienu mħalltin fl-età.

Huwa faċli tagħraf l-adulti miż-żgħażagħ: iż-żgħar ma jkunux bojod bħall-kbar, u munqarhom ikun skur flok oranġjo.

Kif isir kull sena taħt it-tmexxija

għaqlija tal-ħabib tagħna Denis Cachia, grupp nies tal-BirdLife iltaqgħu nhar is-Sibt 14 Jannar 2017 biex jgħoddu z-zizka!

Fix-xitwa z-zakak abjad (white wagtail) iħobb jinġabar fi gruppi kbar biex jorqdu f'post kenni bis-siġar.

Il-biċċa l-kbira taz-zizka bojod li jgħaddu x-xitwa Malta kull filgħaxija jmorru jorqdu l-Belt Valletta!

Fil-Belt hemm grupp siġar fi Pjazza Assedju u fi Pjazza San Ġwann u z-zizka jsibu dawn is-siġar dormitorji komdi.

Dis-sena sħabna għoddew total ta' 9038 zakak dieħel għall-irqad.

Kważi rekord!

Ir-rekord assolut kien is-sena l-oħra, fejn għoddejna 10,786 għasfur.

Ħafna miz-zizka bojod li jkunu Għawdex ma joqogħdux jaqsmu għal- Malta.

Minflok, jinġabru jorqdu fis-siġar fil-pjazza ta' Għajnsielem, oħrajn f'xi siġar fir-Rabat (Victoria).

9038 għar-raqda!

Il-brimba tat-tubu tuża xquq żgħar bejn il-ġebel u ħofor fil-ġebel stess.

Hemmhekk tinseġ speċi ta' tubu tal-ħarir fejn tistkenn u tistenna xi nemla tinqabad fi ħjut irqaq fil-bokka tat-tubu.

Il-ħajt tas-sejjieħ huwa ħabitat perfett għas-serp iswed għax jgħaddi faċilment bejn il-ġebel u jidħol jistaħba mill-periklu.

Jistkenn ukoll mit-temp meta tkun sħana jew kesħa wisq għar-rettili.

Iħobb joħroġ jixxemmex fuq xi ġebla sħuna.

Iż-żokret l-għaġuża spiss tikber fil-ħitan tas-sejjieħ f'irkejjen umdi fejn ma tantx tara xemx.

Għandha weraq żgħir, tond u jleqq li jkun fl-aqwa tiegħu fix-xitwa.

Twarrad fir-rebbiegħa.

Iż-żunżana tax-xehda spiss tibni x-xehda għall- kenn ta' ħajt tas-sejjieħ.

Minħabba li dawn ikunu fil-kampanja, iż-żunżan faċli jsib injam x'igerrem biex jibni x-xehda, xgħat biex jitma' liż-żgħar u nektar mill-fjuri.

Fin-naħa dellija ta' ħajt tas-sejjieħ issib il-ħażiż, pjanti li jiffurmaw tapit aħdar baxx u artab li jiksi l-ġebel qisu pannu.

Dan l-ispeċi ta' frott ikun fih l-ispori, li huma bħal żerriegħa.

Ambjenti u Residenti

Ħajt tas- Sejjieħ

Għasafar li jieklu l-insetti bħall- pitirross, il-fjamma sewda, il-buċaqq tax-xitwa, l-għasfur tal-bejt u l-kuda spiss jtperrċu fuq il-ħitan tas-sejjieħ minn fejn ifittxu insetti għaddejjin fuq wiċċ il-ħamrija.

L-istess jagħmel il- merill biex ifittex il-gremxul.

Minħabba l-forma żgħira, twila u misluta, il-ballottra faċli tistaħba ġo ħajt tas-sejjieħ.

Hawnhekk taf ukoll issib il-priża tagħha: ġrieden, firien u gremxul.

verrukarja

Diversi likeni jikbru fil- ħitan tas-sejjieħ, uħud fix-xemx, oħrajn fid-dell.

Il-likeni magħmulin minn fungu li taħtu jkun hemm alga, u ż-żewġ 1organiżmi jgħixu b'rabta bejniethom.

Il-likeni jikbru bil-mod u jafu jgħixu mijiet ta' snin.

Għall-qanfud, il-ħajt tas- sejjieħ huwa post komdu fejn jgħaddi l-ġurnata rieqed, protett mix- xemx u mill-2predaturi.

Jitgeddes irrumblat fl-ispazji bejn il-ġebel u joħroġ jiekol filgħaxija.

Il-ħitan tas-sejjieħ li naraw fil- kampanja jinbnew biex jifirdu għelieqi minn xulxin, imma wkoll biex il-ħamrija ma tinġarrx mix- xita u r-riħ.

Ħajt tas-sejjieħ huwa differenti mill-ħitan tad- djar għax ma jkollux tikħil bejn il-ġebliet, għalhekk jeħtieġ is- sengħa biex jinbena sew.

Meta l-ħamrija ix-xita u tagħmel tinfaqa' bl-ilma, l-ilma żejjed jiskula minn bejn il-ġebel.

Kieku jkun ħajt imkaħħal solidu l-ilma ma jkollux minn fejn jgħaddi u l-pressa tiegħu fl-aħħar twaqqa' l-ħajt.

Il-ħitan tas-sejjieħ joffru ħabitat eċċellenti għal ħafna annimali fil-ħofor, fix-xquq u il-ġebel.

Meta l-irkejjen bejn nkunu fil-kampanja, importanti ma nħottux ħitan billi nitilgħu fuqhom jew naqilgħu l-ġebel biex infittxu l-bebbux.

Fir-ritratt jidher ħajt tas-sejjieħ fl-inħawi taż-Żebbiegħ.

Oġġett ħaj 2predatur.

Annimal li jikkaċċja annimali oħrajn għall-ikel.

U jien kont naħsbu żejt jew żift imċappas!

Miskina dil-bufula.

Riġment siġar imħawlin f'battalja biex titwaqqaf il-firxa tad-deżert.

Battalja li spiss tintilef.

Kont taf li deżertifikazzjoni hija waħda mill-problemi ambjentali li d-dinja qiegħda tiffaċċja?

Naraw xi tfisser.

Id- deżertifikazzjoni hija l-proċess li fih art għammiela tinbidel f'deżert, jiġifieri art niexfa u bla ħajja.

Dan jikkawża problemi kbar għall-bijodiversità b'mod dirett fuq il-flora u l-fawna.

X'jikkawżaha ?

Bħal ħafna mill-problemi ambjentali, l-ikbar kawża tad- deżertifikazzjoni hi attività tal-bniedem.

Ħafna drabi din tibda bid-deforestazzjoni jew b'agrikoltura li ma tkunx adattata għal dik l-art.

Il-bidla fil-klima qiegħda wkoll tikkontribwixxi għad-deżertifikazzjoni: minħabba l-global warming, id-dinja qegħda tkun sħuna iktar minn qatt qabel.

Xi problemi qed toħloq ?

L-ewwel effett

tad-deżertifikazzjoni hi

ta' veġetazzjoni, fejn siġar, arbuxxelli, ħaxix, eċċ. jinxfu, imutu jew ineħħihom il-bniedem.

Dan jaffettwa ħażin lill-ħamrija fertili għaliex il-veġetazzjoni hi essenzjali biex il-ħamrija tkun bijoloġikament komposta kif suppost, bin-nutrijenti u minerali meħtieġa għall-ħajja.

Barra minn

hekk, meta l-ħamrija tinkixfilha l-veġetazzjoni, din ma tibqax protetta mir-riħ, mix-xita, mill-għarar, mir- raxx tal-baħar u mill-qilla iwassal tax-xemx.

Dan biex il-ħamrija jew tinxef u ttir mar-riħ jew tinġarr bl- għarar u tintilef.

Jibqa' biss ħamrija ġeblija u fqira jew blat mikxuf li ma jikber xejn fuqu.

Ħabitat li qabel kien mimli ħdura u ħajja spiċċa battal għal kollox mill-flora u mill-fawna li tiddependi minnha.

Minħabba l-global warming id-Deżert Saħara qed jikber.

Waqt il-passa, miljuni ta' għasafar kull sena jagħmlu sforz straordinarju biex jaqsmu dan id-deżert enormi.

Imma s-Saħara tant infirex li iktar ma jmur iktar għasafar qed imutu bil-ġuħ, bl-għatx u bl-għeja qabel ma jilħqu jaqsmuh.

Biex tiġi indirizzata l-problema tar-riħ mal-ħamrija niexfa, f'postijiet esposti qed jimplimentaw diversi teknoloġiji, fost dawn twaħħil ta' pannelli biex jipproteġu l-veġetazzjoni mir-riħ u l-għarar.

Qed jiddaħħlu wkoll sistemi tal-art u ta' maniġġjar jipproteġu tal-ilma biex l-ħamrija fertili.

toħloq

Però huwa dejjem ħafna aħjar li tipprova ma toħloqx il-problema, il-problema milli tipprova imbagħad ssolviha.

Għalhekk importanti ferm li nqajmu kuxjenza dwar it-theddida tad-deżertifikazzjoni ħalli nnaqqsu li sseħħ.

Ftakru li l-attività tal-bniedem hija wara kollox l-ikbar kawża tad- deżertifikazzjoni.

Tweġiba Kemm jiżen ċinju?

Tweġiba Ċ (12kg)!

l-possibiltà

ta' pajjiżna saret u għadha ssir

Anke fiċ-ċokon id- deżertifikazzjoni.

Qatt rajtu trakter għaddej f'għalqa bi sħaba ħamrija tielgħa mill-art u ttir mar-riħ?

Dak huwa każ perfett ta' kif minkejja l-għerf u t-teknoloġija kollha li għandna, xorta għad hawn min jibqa' jfaqqar l-art b'mod regolari.

X'għandek ħi?

Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent

Jieqaf il-massakru tal-foki

Ġirja lejn l-estinzjoni

joqtlu eluf ta' foki, fosthom frieħ li jinqatlu quddiem ommhom.

Insomma, massakru sħiħ.

Din ix-xalata ta' qtil baqgħet issir sal-ġurnata tal-lum, imma xi ġimgħat ilu waqfu!

Għal kollox!

Waqfu għax ħadd ma għadu jrid jixtru laħam tal-foka jew ħwejjeġ magħmulin mill- ġilda tal-foka.

In-nies jippreferu jaraw u jiggustaw il-foki ħajjin fin-natura.

Ifraħ, Wiċċinu!

Mexxej perikoluż

iżgħar milli kien maħsub.

Ir-raġuni hi li ħafna iktar qed jinqatlu jew jinqabdu minn bdiewa, rgħajja u traffikanti tal-annimali.

Jekk ma ssirx xi ħaġa malajr, dan l-annimal meraviljuż ma jdumx ma jogħsfor mid-dinja.

Tal-biki hux, Wiċċinu!

Aktar art imħarsa

jnaqqar il-liġijiet li jikkontrollaw it-tniġġis fl-Amerka.

Qed iħajjar ukoll iktar tħaffir għaż-żejt u għall-faħam.

Irid ukoll iħassar ftehim importanti li sar fl-2015 biex il-pajjiżi kollha tad-dinja jnaqqsu t-tniġġis.

Nisperaw li ma tgħaddix tiegħu.

Ibki, Wiċċinu!

Tama għall-iljunfanti

L-ambjent naturali jinkludi foresti, steppa, xagħri, makkja, widien, xmajjar, muntanji u deżert, kif ukoll forom spettakolari fil-blat u veduti tal-ġenn.

Huwa post ukoll sagru għall-Indjani.

Idħaq, Wiċċinu!

Salvajna żewġ liġijiet importanti

Iċ-ċita, famuża bħala l-iktar annimal tal-art li jiġri, għandha inkwiet serju.

Studji li saru dan l-aħħar juru li fid-dinja baqa' biss xi 7100 ċita, figura ħafna

Ftit qabel spiċċa minn president tal-Istati Uniti, Barack Obama ddikjara żewġ riservi naturali kbar oħra: il- Bears Ears (5471km2) u l-Gold Butte (2023km2),

Is-sena l-oħra konna fil-periklu li nitilfu żewġ liġijiet importanti ħafna għall-ħarsien tal-għasafar u l-ambjent naturali tal-Ewropa.

Xi għorrief fil-Kummissjoni

Għal mijiet ta' snin fin-Norveġja kien hemm industrija kbira ta' qtil tal-foki.

Gruppi ta' rġiel armati bil-hakapiks (qisha lembuba kbira) joħorġu fuq is-silġ u

Donald Trump, il-president il-ġdid tal- Amerka, ma jemminx li l-klima qed tinbidel bit-tniġġis tal-bniedem.

Għalih dawn kollha "fake news" u għalhekk beda

Eluf ta' iljunfanti jinqaltu kull sena biex joħdulhom dawk iż-żewġ nejbiet twal.

Din il-kaċċa illegali ssir għax dawk in-nejbiet huma tal- avorju u jiswew ħafna

L-avorju jintuża l-iktar biex isiru statwi, u l-ikbar klijent tal-avorju hija ċ-Ċina, fejn jinbiegħ xi 70% tal- avorju kollu.

Issa l-gvern Ċiniż ħabbar li sa l-aħħar ta' dis-sena n-negozju fl-avorju ħa jsir illegali f'dal-pajjiż enormi.

Tbissem, Wiċċinu!

Ewropea dehrilhom li l-Birds Directive u l-Habitats Directive issa qdiemu u għandhom jitneħħew.

Imma nofs miljun ruħ ipprotestaw kontra din l-idea.

L-irjus baxxew rashom u aċċettaw li ż-żewġ liġijiet għadhom tajbin u meħtieġa.

Ħu gost, Wiċċinu!

• Avviż • Attività • Avviż • Attività • Avviż • Attività • Avviż • • berdwoċing • ikel • divertiment • logħob • passiġġati ggwidati • kafeterija • arti fil-beraħ • kwiżż • kompetizzjoni • tagħrif • stalls • stands • għaqdiet ambjentali • ferrovija • bouncing castle • produzzjoni tal-melħ Tlaqna!

Data il-Ħadd 12 Marzu 2017 Ħin 10.30am sa 5pm Post ir-Riserva Naturali tas-Salina

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers.

Issa li forsi xtrajt tromba ma tridx tħalliha fuq l-ixkaffa tiġbor it-trab.

Il-berdwoċing ma tagħmlux fil-kamra quddiem il- kompjuter, imma barra!

Wied il-Qlejgħa post tajjeb għall-berdwoċing.

Fejn taqbad tmur?

Wied il-Qlejgħa magħruf aħjar bħala Chadwick Lakes.

Tista' tibda mill-ġnien jew minn fuq il-bejt.

Diversi speċi ta' għasafar jħobbu l-ambjent urban u apparti l-għasfur tal-bejt li ismu miegħu, fil-mibni tista' tilmaħ għasafar bħaz-zakak abjad, l-isturnell u l-bufula sewda.

Fil-bidu kollox ikun affaxxinanti u ġdid imma malajr il-kurżità tegħlbek u tkun trid tmur tesplora postijiet oħra.

Ambjenti speċjali

Għalkemm l-għasafar issibhom kważi kullimkien hemm ambjenti speċjali li jiġbdu lejhom diversità ikbar minn ambjenti oħrajn.

U għalhekk jiġbdu lejhom ukoll lilna l-berdwoċers!

Żewġ postijiet tajbin ħafna għall-għasafar f'Malta u postijiet tajbin biex tibda l-berdwoċing, huma r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar.

Dawn huma wetlands, ambjent bl-għadajjar u rari fil-gżejjer tagħna.

Hawnhekk tista' tara għasafar li postijiet oħra diffiċli ssibhom.

Pereżempju, huma l-uniċi postijiet f'Malta fejn bejtu t-tiġieġa tal-baħar, il-blonġun żgħir, il-fras- servjent u l-monakella.

Mhux biss, fir-riservi ssib ukoll nies mill-BirdLife lesti jdawruk u jispjegawlek fuq l-għasafar li qed tara.

Hemm ukoll kmamar apposta (ngħidulhom ħajds) minn fejn tista' tara l-għasafar fil-qrib bla ma tgerrixhom.

Bħalissa żmien tajjeb għal dawra fir-riservi mal-familja, għax dawn huma miftuħin għall-publiku fi tmiem il-ġimgħa (10am sa 4pm).

Post ieħor tajjeb għall-għasafar tal-għadajjar u x-xtut huwa s-Salina.

Ir-riservi naturali tajbin ukoll għax issib kmamar apposta għall-berdwoċing, apparat u esperti lesti jgħinuk.

Imsaġar

Ħafna għasafar iħobbu s-siġar u għalhekk issibhom f'postijiet fejn hemm imsaġar.

F'Malta neqsin ħafna minn dan l-ambjent imma postijiet bħall-Buskett huwa tajjeb mhux biss għal għasafar żgħar bħall-buful u vjolini imma anke għal tajr tal-priża bħall-kuċċarda u s-seqer tal-ħannieqa.

Ġonna

Ġnien Rundle

Ftit mill-postijiet tajbin għall- berdwoċing.

għadira, wied

bosk, ġnien

xagħri, steppa

Wied il-Lunzjata

Ta' Ċenċ

kbar bħal San Anton u anke ċ-Ċimiterju tal-Addolorata huma wkoll tajbin għal għasafar żgħar bħal żanżarelli u bekkafiki.

Il-bosk li qed jikber f'Foresta 2000 huwa wkoll tajjeb għal għasafar bħal pitirrossi u mlievez.

Beraħ

Iċ-Ċirkewwa

Il-Qammieħ

Iċ-Ċumnija

Il-Majjistral

Ras il-Pellegrin

Imma mhux l-għasafar kollha ssibhom fl-ambjenti bl-ilma jew bis- siġar folti.

Speċi oħrajn adattaw għall- ambjent oppost, ambjent li jkun niexef għal ħafna mis-sena u b'veġetazzjoni baxxa jew sparsa: l-isteppa u x-xagħri.

Waqt xi mixja f'dan l-ambjent, pereżempju fi Xrobb l-Għaġin, il-park tal-Majjistral u fuq Kemmuna għandek ċans tara għasafar bħall-fjamma sewda u l-buċaqq tax-xitwa, u dalwaqt jibdew jaslu għasafar tal-passa bħall-kuda u d-daqquqa tat-toppu.

Bħal dan iż-żmien il-bufula ħamra, li tbejjet fix-xagħri, tkun bdiet tgħanni, kif qed jagħmel ukoll il-merill.

Dan tal-aħħar, però, iżjed issibu f'xi rdum jew sies.

Rdum u sisien

Imma mhux l-għasfur nazzjonali biss ibejjet fl- irdumijiet f'Malta.

Dan jagħmluh ukoll il-garni u ċ-ċief, tajr tal-baħar li iżjed iqattgħu żmien fuq il-baħar milli fuq l-art.

Għalhekk l-eħfef biex tarahom huwa meta jinġabru fi qtajja' fuq il-baħar ftit bogħod mill-kolonji, bħal Ta' Ċenċ, xi filgħaxija sajfija.

Mhux billi pajjiż żgħir!

Il-lista ta' postijiet fejn tista' tmur berdwoċing hija twila ħafna, anke f'pajjiż żgħir bħal Malta.

Veru li ġieli toħroġ u ma tarax wisq, imma trid tkun paċenzjuż u tiftakar li ħafna speċi huma tal-passa, u l-għasafar jiġu u jmorru skont it-temp u l-istaġun.

Ġranet tajbin ipattu bil-bosta għal ġranet iżjed kwieti.

Hawnhekk semmejt biss ftit mill-postijiet li tista' żżur.

Forsi hemm xi wied, ġnien jew biċċa kosta mhux bogħod mid-dar tiegħek li tista' żżur

Ktieb li jdur dawra tajba ma' diversi nħawi f'Malta tajbin għall- berdwoċing huwa Where to Watch Birds and Other Wildlife in Malta ta' Alex Casha u maħruġ minn BirdLife Malta.

Għall-bejgħ mingħand il-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Prezz €5.

L-Għadira

L-Irdum tal-Madonna

L-Għallis

Wied il-Qlejgħa

Għajn Riħana

L-ajruport

Bengħisa

Xrobb l-Għaġin

spiss u ssir tafha sew.

Ftit ftit tibda tinnota waħdek x'għasafar jidhru u f'liema żmien tas-sena jitfaċċaw.

Biex tagħmel dan huwa tajjeb li tibda żżomm nota ta' x'tara, u fejn u meta, inkella tinsa.

Imma fuq dan nitkellmu fil-ħarġa li jmiss.

Għalissa ftakar li l-importanti hu li toħroġ tgawdi

l-għasafar barra u tieħu gost bil-ftit jew bil-ħafna li jirnexxielek tara.

Skont dil-mappa u l-GPS suppost qegħdin fuq għolja f'nofs xagħra!

Natura 2000 Natura mħarsa

Siti fil-

Baħar

Tul dawn l-aħħar snin, dorna dawra mad-diversi siti Natura 2000 li għandna fil-Gżejjer Maltin, u ftit ftit wasalna għall-aħħar ta' din is-serje.

Jonqos biss li nitkellmu fuq xi siti li jinsabu fl-ibħra ta' madwar il-Gżejjer Maltin.

Tlieta minn ħamsa

Fil-Gżejjer Maltin għandna ħames siti Natura 2000 fil- baħar (ara l-mappa f'paġna 11).

F'ħarġiet passati tkellimna diġà fuq tnejn minnhom: dawn kienu l-Baħar madwar Għajn Tuffieħa (f'Il-Ħuttafa 116) u l-Baħar madwar id-Dwejra (f'Il- Ħuttafa 135).

Jonqosna għalhekk niffukaw fuq it-tliet siti li għadna ma tkellimniex fuqhom.

Dawn huma: il-Baħar fl-inħawi ta' Mġarr ix-Xini il-Baħar ta' bejn Filfla u Malta il-Baħar max-xatt tal-Grigal, bejn id-Dragunara u l-Ponta tar-Reqqa

Biss, flok naraw fid-dettal x'insibu f'kull sit, se nitkellmu b'mod iktar ġenerali fuq in-natura importanti li nsibu f'dawn l-ibħra.

Dan id-daqs proprju tal- gibbula.

Xi 8mm kollox!

Għalkemm inqas folta mill-posidonja, l-alka rqiqa Cymodocea nodosa xorta toffri kenn għal diversi annimali.

Din is-siċċa ftit beżgħana mill- fotografu qed tirriversja għal ġo roqgħa alka rqiqa!

Jagħmlu l-baħar sinjur

F'ħarġiet oħra diġà semmejna l-posidonja (jew alka), u din hija importanti wkoll f'dawn is-siti.

Il-posidonja hija importanti l-iktar għaliex tipprovdi ambjent għal ħafna speċi ta' ħut u fawna oħra.

Li kieku m'għandniex il-meded ta' posidonja madwar il-Gżejjer Maltin, il-baħar ta' madwarna kien ikun żgur iktar fqir.

Il-posidonja hija 1endemika għall- Baħar Mediterran.

Il-gibbula ta' Malta Gibbula nivosa hija bebbuxu endemiku għall- ibħra Maltin.

Jekk tintilef minn pajjiżna tkun intilfet mid- dinja.

Il-kundizzjoni tal-ambjent tal-posidonja li nsibu jvarja minn post għal post. Sfortunatament f'diversi nħawi saritilha ħafna ħsara, pereżempju mill-ankri tad-dgħajjes li jkaxkru mal-qiegħ u jqaċċtu meded sħaħ ta' posidonja.

Dawn is- siti Natura 2000 jinkludu fost l-aħjar irqajja' ta' posidonja li għandna.

L-istess isir b'tipi ta' sajd li fih jitkarkru xbiek mal- qiegħ.

Il-posidonja ssirilha wkoll ħsara mit-tniġġis tal-baħar, fosthom minn materjal li jdardar il-baħar u jdallam l-ilma.

Meta jiġri hekk id-dawl ta-xemx, li huwa kruċjali għas-saħħa tal-alka, ma jgħaddix.

Natura mħarsa

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Id-daħla ta' Mġarr ix-Xini hija wied li tħaffer minn xmajjar antiki li ilhom eluf ta' snin li nixfu.

L-art imbagħad tbaxxiet (jew għola l-baħar) u l-wied għereq u ġie kif inhu llum.

Fil-ġeografija dan it-tip ta' wied mgħarraq jgħidulu ria.

Siti Natura 2000 fil-Baħar 1

L-inħawi tad-Dwejra

L-inħawi ta' Mġarr ix-Xini

Il-Baħar fil-Grigal ta' Malta

L-inħawi ta' Għajn Tuffieħa

Il-Baħar bejn Filfla u Malta

Hemm ukoll speċi oħrajn li jagħtu servizz simili

L-alka rqiqa, pereżempju, tikber fuq ċerti tipi ta' qiegħ fl-ibħra Maltin.

Din ukoll tifforma meded u tapiti sħaħ li fihom jgħixu ħafna speċi oħra.

Speċi uniċi

F'dawn is-siti ma tonqosx ukoll il-fawna interessanti.

Pereżempju, ħafna minnkom żgur rajtu jew smajtu bin-nakkra tal-ħarir, mollusk endemiku għall-Mediterran.

Din kapaċi tikber iktar minn 80ċm – kważi metru! – u hija fost l-ikbar 3bivalvi tad-dinja.

Speċi oħra, ħafna iżgħar min-nakkra imma mhux inqas ta' interess, hija l-gibbula ta' Malta.

Din hija bebbuxu tal-baħar endemiku għal Malta.

Skorfna tal-Madejra

il-bebbuxu huwa meqjus mhedded: minħabba li huwa endemiku, dan ifisser li jekk jinqered

minn Malta jkun inqered mid-dinja.

Barra minn hekk, insibu diversi speċi ta' ħut, rizzi, krustaċi u oħrajn.

Huwa għalhekk li dawn is-siti huma tant importanti.

Il- bijodiversità fl-ibħra inqas ovvja minn dik fuq l-art.

Peress li aħna l-bnedmin ma ngħixux taħt wiċċ il-baħar, ma narawhiex daqshekk.

Imma dan żgur ma jfissirx li l-ħajja tal-baħar m'għandhiex

bżonn ukoll ta' ħarsien.

In-nakkra tal- ħarir Pinna nobilis spiss issibha nofsha midfuna fir-ramel.

Hemmhekk toqgħod b' "ħalqha" miftuħ biex tiffiltra mill- ilma xi frak irqiq ta' ikel li jgħaddi mal- kurrent.

Ħarsa lura, ħarsa 'l quddiem

Ħbieb, nagħlaq din is- serje b'ħarsa lura u ħarsa 'l quddiem.

Jekk inħarsu lura lejn is-siti kollha li tkellimna fuqhom, żgur taqblu miegħi li għalkemm Malta hija tant żgħira, xorta għandha rikkezza kbira ta' natura.

Irridu biss inkunu konxji tagħha!

Biss irridu wkoll inħarsu 'l quddiem.

Biex niżguraw li dan il-wirt naturali ma nitilfuhx, irridu naċċertaw li dawn is-siti jkunu u jibqgħu protetti mhux biss bil-kliem imma wkoll bil-fatti.

Għalhekk importanti li nrawmu apprezzament tan-natura li għandna f'pajjiżna, mhux fina biss imma anke f'dawk ta' madwarna.

Annimal jew pjanta li jinstabu biss f'reġjun jew pajjiż wieħed u mkien iktar fid-dinja.

Il-flora u l-fawna li jgħixu f'ambjent partikolari u li b'xi mod jew ieħor jiddependu minn xulxin u mill-ambjent li jkunu fih.

Mollusk b'żewġ qoxriet x'aktarx pariġġ li jkunu f'għamla ta' għotjien li bejniethom tistkenn il-parti ratba tal-annimal, pereżempju l-arzell.

L-Imdina

L-Imtarfa

Binġemma

Iż-Żebbiegħ

Il-Mixja ta' Marzu

Marzu x-xahar tar-rebbiegħa, u kif nagħmlu kull sena ħa mmorru mixja sabiħa u twila fil-kampanja.

Kif taraw mill-mappa ħa nieħdu r-rotta favorita ma' ħafna membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija.

Mixja ta' ftit iktar minn 10km.

Tidher twila, imma kważi kollha għall-wita jew għan-niżla.

U nagħmlu xi żewġ waqfiet ukoll.

Din il-mixja speċjali wkoll għax għaliha nħajru

lill-membri jiġbru xi ħaġa tal-flus.

B'dawn il-flus il-BirdLife tixtri xi ħaġa ta' bżonn għal xi proġett.

Dis-sena nixtiequ nixtru teleskopju għar-riserva tas-Simar.

Dan ikun tajjeb biex jużawh l-istudenti u l-familji li jżuru s-Simar.

Biex tiġbor xi flus tista' tuża l-karta li waslitlek ma' dil-ħarġa tal-magażin.

Dakinhar tal-mixja ġib il- karta miegħek flimkien ma' xi flus li tkun ġbart.

Ħa jkun hemm trasport lura (€1) mix-Xemxija għar-Rabat

Grazzi u nisperaw li narawk.

U ġib lill- familja miegħek ukoll!

DATA Il-Ħadd 26 Marzu 2017 ĦIN: 8.30am (il-mixja tibda fid- 9.00am u nispiċċaw xi 12.30pm) NILTAQGĦU Quddiem il-Mużew tal-Ferrovija, ħdejn l-Imdina (ara mappa).

Jekk ma tafx fejn, mur ħdejn il-Villa Rumana u jidderiġuk minn hemm MERĦBA Membri*, familja, ħbieb u skejjel**

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew jibagħtu imejl lil education @birdlifemalta.org

San Pawl il-Baħar

Smajt se jkun hemm xi rigali.

Din il-kamera, pereżempju!

Aktar dettalji fil-karta tal- isponsors.

Kamera Canon Powershot għal min jagħmel l-akbar ġabra

? u ħ g q a t l i

Mużew tal-ferrovija Niltaqgħu hawn

Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 7.


Il-Ħuttafa

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħuttaf

Fit-8 Marzu 2017 waqt baħar jibla' l-art iġġarrfet it-Tieqa tad-Dwejra.

Sparixxiet fil-baħar u pajjiżna tilef monument naturali għażiż.

Ilkoll sewwidna qalbna għax It-Tieqa kienet parti mill-karattru ta' pajjiżna.

Bħal forom oħrajn fil-blat, it-Tieqa kienet opra tan-natura.

Darba kienet parti solida mis-sies.

Imma l-mewġ, ir-raxx mielaħ, ir-riħ u x-xita mermru l-blat u ffurmat il-ħnejja.

Imma t-tmermir ma waqafx.

Baqa' jwessa' sa ma fl-aħħar ċeda l-pilastru li kien qed iżomm kollox.

Xi nies tkażaw u qalu li missna għamilna xi ħaġa biex insalvawha.

Imma kontra l-forzi tan-natura il-bniedem huwa nemla u spiss ma jista' jagħmel xejn.

Daqs kemm tista' twaqqaf vulkan!

Kien ikun aħjar kieku tkażaw bil-ħsarat li jagħmel il-bniedem lin-natura.

Fl-inħawi tad-Dwejra stess hemm ħsarat kemm trid: barrieri, bini illegali, steppa maħruqa, imnasab, kaċċa, karozzi pparkjati fix-xagħri, kamping illegali, munzelli ta' radam, skart, eċċ.

Dawn huma l-ħsarat li jistgħu jitwaqqfu jew jitnaqqsu.

Kull ma trid

huwa rispett lejn in-natura u nfurzar tal-liġi, żewġ ingredjenti li għadhom skarsi wisq f'pajjiżna.

Ritratt sabiħ tat- Tieqa f'paġna 12

Victor Falzon L-Editur

Eeeh tlifna teżor jaħasra, id-Dwejra m'għadhiex li kienet.

Baqa' birra?

Demm il-Madonna pjanta baxxa tax-xagħri.

X'għandna f'dil-ħarġa?

Editorjal Aħbarijiet Is-Semmiegħa Attività u avviżi Membru akkanit Il-bexx Kollox roża Irrid insir berdwoċer!

Il-Gawwija Prima It-Tieqa

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Fl-aħħar ħarġa, bi żball ġibna li Il-Ħuttafa għalqet 33 sena.

Ridna ngħidu 23, mhux 33.

Skużawna.

Il-fjamma (common redstart Phoenicurus phoenicurus) huwa għasfur żgħir li naraw fil-passa tar-rebbiegħa u l-ħarifa.

Jismu fjamma għax denbu ħamrani.

Minkejja ismu bl-Ingliż, dan l-għasfur m'għadux daqshekk komuni daqs kemm kien 20 sena ilu.

Diversi għasafar li jieklu l-insetti ħadu kedda f'dawn l-aħħar snin.

Ritratt ta' Aron Tanti

© BirdLife Malta, April 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Isimgħu l-programm

fuq Radju Marija kull nhar ta' Ħadd fis-1pm

Iss ħej, jien x'għamilt?

L-istaġun suppost kien biss għall- kaċċa tas-summien

Staġun bla sens

Kontra kull raġuni u sens komun dir-rebbiegħa

reġa' nfetaħ staġun tal-kaċċa.

L-istaġun kien ta' tliet ġimgħat (25 Marzu sa 14 April).

Suppost li l-istaġun kien għall-kaċċa tas- summien biss.

Imma f'dawk il-21 jum inqatlu wkoll ħafna għasafar protetti.

Biss biss il-BirdLife daħlulha 15-il għasfur feruti jew mejtin, ilkoll speċi mħarsin bil-liġi.

Dawn kienu Daqquqa tat-Toppu (3), Bagħdan Aħmar (5), Gamiema (1), Tellerita (2), Ħuttafa (1), Spanjulett (1), Spanjulett Sekond (1) u Rundun (1).

Dawn l-għasafar kollha kienu qed ipassu minn

Malta mingħalihom sejrin ibejtu x'imkien sabiħ fl-Ewropa.

Imma flok bejtu u żiedu iktar għasafar spiċċaw inqatlu f'Malta.Mhux ta' b'xejn aħna kontra l-kaċċa fir-rebbiegħa.

aħbarijiet

Allura r-raġel tat-tiġieġa tal- baħar jgħidulu serduq il-baħar?

Imma fil- fatt jeżisti annimali li jgħidulu serduq il-baħar.

It-tiġieġa fuq il-bajd

Fl-Ewropa t-Tiġieġa tal-Baħar (Common Coot) ssibha tgħix u tbejjet bil-gzuz kważi f'kull għadira.

Imma f'Malta hija speċi skarsa li tidher fil-passa tal- ħarifa, b'xi waħdiet forsi jgħaddu x-xitwa jekk isibu post fejn ma jfixkilhom ħadd.

Wieħed minn dawn hija r-riserva tas-Simar, fejn fl-2008 dan l-għasfur anke bejjet.

Din kienet l-ewwel darba f'Malta!

Minn dak iż-żmien 'l hawn it-Tiġieġa tal-Baħar reġgħet bejtet hemm xi drabi oħra imma mkien iktar.

Issa par ieħor instab ibejjet fir-riserva tal-Għadira.

Għadu kmieni biex inkunu nafu s-suċċess tal-bejta.

L-ewwel iridu jfaqqsu l-flieles, jikbru u jitgħallmu jtiru.

Hemm biss inkunu nistgħu niċċelebraw storja oħra ta' suċċess!

Grazzi l-aħwa!

Grazzi Nina!

Mixja suċċess

It-temp kien bnazzi u kellna attendenza

sabiħa ta' 125 ruħ.

Kbar, żgħar, membri u mhux membri, studenti, familji, ġenituri, għalliema u leaders.

U Ħuttafa ġganta!

Hemmhekk saret attività kraft għall-membri u tqassmu goody bags lil min ħa sehem.

Imbagħad ġew il-vannijiet u lkoll għedna ċaw u nfridna.

Iltqajna taħt l-Imdina u mxejna lejn id-Dwejra,

B'kollox inġabret is-somma sabiħa ta'

fejn waqafna nistrieħu ftit ħdejn il-kappella tal-Madonna ta' Ittria.

Imbagħad komplejna r-rotta, għaddejna minn Binġemma u minn ħdejn l-Imġarr u ż-Żebbiegħ.

Għamilna waqfa oħra ħdejn l-Għar ta' San Martin, fejn il-leaders qassmulna l-mandolin.

L-aħħar tappa wasslitna ħdejn ir-riserva naturali tas-Simar, fil-Bajja tax-

€1123, li bihom issa l-BirdLife ħa tixtri teleskopju tajjeb għas-Simar.

Ir-rebbieħa tal-kamera kienet Nina Busuttil li ġabret l-iktar flus għall-mixja.

Grazzi lil kull min ġie jimxi u grazzi wkoll lil-leaders li organizzaw kollox u li bis-saħħa tagħhom kollox mar bizzilla.

Rakkont Sensiela ġdida

is-Semmiegħa

L-avventuri ta' erba' tewmin

magħhom.

Imma x'ħin waslu fin-nofs sabu għadira kbira ilma kollha tajn mix-xita tal-ġurnata ta' qabel.

"Issa x'se nagħmlu?" qal Sky,

"Se nħammġu ż-żarbun ġdid!"

Il-Mamà ta' Maris u Sky tqatta' u tiekol minnha imma tinbidel f'mostru jekk tidħlilha d-dar bit- tajn maż-żarbun!

"Tinkwetawx," ikkalmahom Peter, "Jien u Syl ngħaddu mit- tajn għan-naħa l-oħra, għalina mhux problema," qal bid-daħqa.

"Intom irrankaw u aqbżu l-għadira

u aħna nilqgħukom biex ma taqgħux."

U hekk għamlu.

Id f'id, Maris u Sky taw salt kbir u qabżu flimkien.

X'ħin niżlu n-naħa l-oħra kienu se jeħduha għal wiċċhom imma Peter u Sylvia qabduhom minn idejhom.

F'daqqa waħda l-erbat itfal, għadhom id f'id, semgħu tgeġwiġija ilħna żgħar, ilħna rqaq, ilħna mwerwrin.

"Qed jaqtgħu kollox!

X'se nitma' liż-żgħar?

Kif se nagħmel l-għasel?

X'qed jiġri?

Qed jiħdulna l-ikel!

Kien l-ewwel ta' Ottubru u għal

Peter u oħtu Sylvia kienet l-ewwel darba fi skola sekondarja.

"Din fula f'qargħa!" qalet Miss Galea, l-għalliema tal-Ingliż, meta rat li fil-klassi kellha mhux biss lil Peter u Sylvia tewmin, imma anke lil Maris u ħuha Sky!

Iż-żewġ pari tewmin qatt ma kienu ltaqgħu imma ġieli kienu raw lil xulxin f'Ħal Bużbież, ir- raħal fejn kienu jgħixu.

"Biex insiru nafu iktar lil xulxin,"

qaltilhom il-Miss, "se ningħaqdu fi gruppi t'erbgħa, u kulħadd se jsir jaf daqsxejn fuq xi ħadd li ma jafx fil-grupp.

Imbagħad id-dar irridkom tfittxu fuq l-ismijiet tal- persuni l-oħrajn fil-grupp tagħkom biex għada tgħiduli xi sibtu."

Il-Miss imbagħad qassmet l-istudenti fi gruppi ta' erbgħa.

Daret fuq it-tewmin u qaltilhom bi tbissima: "Peter, Sylvia, Maris u Sky, intom flimkien!"

Ftit ftit għaddiet l-ewwel ġurnata.

Iż-żewġ pari tewmin sabu ruħhom fuq l-istess karozza lura lejn id-dar.

Is-sewwieq kien ġdid fuq ir-rotta lit-tewmin niżżilhom f'post li Maris u Sky ma kinux jafuh.

"Hawn fejn qegħdin?" inkwetat

Maris, "Din mhix it-triq tagħna."

Sylvia kienu jafu l-inħawi.

"jekk ngħaddu minn das-sqaq bejn l-għelieqi naslu viċin it-triq tagħkom."

Bdew mexjin fit-trejqa, kollha

fjuri tal-ħarifa u insetti jduru

Dan x'ġenn hu!

Dawn jafu x'qed jagħmlu?"

It-tfal baqgħu ċċassati jisimgħu.

Maris kient l-ewwel waħda li ġiet f'sensiha.

Telqet id ħuha u f'daqqa waħda kollox reġa' kkwieta.

L-ilħna rqaq ma baqgħux jinstemgħu.

"Waww!" qaltilhom, "Fhimtu x'qed jiġri?"

L-oħrajn ħarsu lejha.

"Araw dak ir-raġel qed jaqta' l-fjuri.

Jekk jibqa' jqaċċat, l-insetti se jispiċċalhom l-ikel!"

"Imma x'ġara?

l-ilħna?" staqsa Sky.

"Dik narawha wara," għajjat

Peter, li kien diġà qed iħaffef biex ikellem lir-raġel li kien qed iħaddem grass cutter.

Dan kien ħaddiem tal-gvern, imqabbad biex 'inaddaf' l-isqaqien mill-ħaxix ħażin.

Ma kinitx faċli.

kwarta jispjegawlu u jippillawlu li l-ħaxix selvaġġ mhuwiex ħaxix ħażin, għax l-insetti għandhom bżonnu daqs kemm aħna għandna bżonn l-ikel fuq il-platt.

"Ħmm, qatt ma kont ħsibtha din," ammetta fl-aħħar.

"Ara, ħa ngħidilkom x'ħa nagħmel.

Jien il-ħaxix xorta jkolli naqtgħu imma mil-lum 'il-quddiem ħa nibda nagħtih ċans jagħmel il-fjuri u ż-żerriegħa qabel naqtgħu.

Tajjeb hekk?"

L-aħwa għoġbithom is- soluzzjoni.

Irringrazzjawh u komplew triqthom lejn id-dar jitkellmu eċitati.

Lura d-dar fittxew isem xulxin fuq l-Internet, kif talbithom il-Miss.

"Il-aħwa," qalet Maris, "Peter

ifisser blat, Sylvia jfisser bosk, Sky ifisser sema u Maris ifisser baħar!

Meta qbadna id xulxin ħloqna katina maġika tan-natura.

Forsi għalhekk ġralna hekk?"

"Jista' jkun,' weġibha ħuha, "Tgħid għalhekk il-Miss kellha ħarsa f'għajnejha meta poġġietna fl-istess grupp?"

Sbieħ… imlewna… attivi… itiru… Għasafar?

Le, mazzarelli!

Insetti kbar u interessanti.

Għalhekk se nagħmlu mixja biex immorru nfittxuhom, ingawduhom u nitgħallmu ftit dwarhom.

Magħna ħa jkollna espert.

Data Is-Sibt 30 Mejju 2017 Għal membri żgħażagħ: FALKO (13+) Għal aktar tagħrif ċempel 21347646 jew ibgħat imejl lil events@birdlifemalta.org

Il-mazzarelli hawn Maltin jafuhom bħala ajruplani.

L-10 ta' Mejju huwa l-Jum Dinji tal-Passa!

Żur il-websajt www.worldmigratorybirdday.org

Aqbżu qabża sar-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar dal-weekend.

Ftuħ 10am sa 4pm.

Dħul b'xejn.

Ir-riservi jibqgħu jiftħu sal- aħħar tal-Mejju.

Tertuxa Little Stint

Mattija Nikol Xerxen huwa membru fi Klabb Ħuttaf li ftit ilu għamel riklam sabiħ għall-Klabb u għall-BirdLife.

"Jisimni Mattija u qiegħed Junior 6 fil-Kulleġġ

Missjunarju ta' San Pawl.

Waqt laqgħa f'Jannar l-għalliema staqsietna dwar Klabb Ħuttaf u peress li jiena membru aċċettajt li nagħmel preżentazzjoni dwar il-Klabb.

Ħassejtni vera kburi.

Ippreparajt PowerPoint presentation u l-BirdLife bagħtuli ħafna magażins, posters u stickers.

Il-preżentazzjoni għamiltha waqt l-assembly ta' filgħodu quddiem l-istudenti kollha tar-Raba', Ħames u Sitt sena tal-iskola.

Għidtilhom dwar Il-Ħuttafa, fuq kemm ikun fiha tagħrif interessanti dwar l-ambjent u n-natura.

Tkellimt ukoll dwar l-attivitajiet tal-BirdLife li jistgħu jattendu l-membri tal-Klabb.

Kien hemm preżenti r-Rettur u għenuni wkoll sħabi.

Fl- aħħar qassamna fuljetti u ħajjarna lit-tfal jissieħbu fi Klabb Ħuttaf."

Mattija (bil- mikrofonu) waqt il-preżentazzjoni, megħjun minn sħabu Aidan Wingfield u Axel Abela, l-għalliema tiegħu Ms Kim Dimech, u r-Rettur Fr Silvio.

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri!

Prosit immens Mattija.

U grazzi ħafna.

il-bexx

Illum-il ġurnata l-bdiewa li jipproduċu l-ikel tagħna spiss ikollhom suċċess għax ħafna mill-prodotti jibqgħulhom ħajjin.

Però fil-passat din xejn ma kienet faċli.

Il-bdiewa kienu jbatu ħafna biex iżommu l-pjanti ħajjin, u dan minħabba insetti, mard, temp ħażin u fatturi oħrajn.

Waħda mir-raġunijiet għaliex illum xogħol il-bidwi huwa eħfef hi li ddaħħlu kimiċi bħal pestiċidi, erbiċidi u fungiċidi.

Dawn il-kimiċi jinbexxu fuq il-pjanti biex jikkontrollaw l-affarijiet li jheddu s-saħħa tal-prodotti.

Il-bexx iwaqqaf l-insetti milli jieklu l-pjanti u għalhekk l-uċuh tar-raba' għandhom ċans ikbar ta' suċċess.

Kemm tinstema' idea tajba!

Imma sfortunatament hemm il-problemi għax il-bexx ma jibqax biss fuq il-pjanti.

Parti minnu tispiċċa fl-ilma naturali u anke fil-ħamrija permezz tax-xita.

B'riżultat t'hekk jispiċċa jaffettwa l-ambjent kollu madwar il-pjanti, inkluż saħħitna stess.

Barra minn hekk meta insett jieħu l-pestiċida fih mhux dejjem imut mill-ewwel imma jaf jibqa' ħaj għal xi żmien.

U kif nafu, ħafna insetti jittieklu minn ħafna annimali.

Dan ifisser li jekk għasfur jiekol insetti li ġew f'kuntatt mal-bexx, il-bexx awtomatikament jispiċċa f'ġisem l-għasfur ukoll.

Peress li għasfur jiekol ħafna insetti, tinġema' ħafna kimika tal-bexx ġo fih.

Din tikkaġuna ħsara kbira għas-saħħa tal-għasfur u tista' toqtlu wkoll.

U l-problema ma tiqafx hemm.

Jekk pereżempju tajra tal- priża tiekol numru ta' għasafar żgħar li ħadu fihom il-bexx, il- kimiċi jispiċċaw jinġemgħu anke fil-ġisem tal-għasfur il-kbir.

Xi ħsara tagħmel ?

Il-kimiċi li nsibu ġol-bexx iħallu effett ħażin ħafna fuq l-għasafar.

Pereżempju l-veleni fil-bexx jaffettwaw il-ħxuna tal-qoxra tal-bajd.

Meta jbidu l-bajd il-qoxra taf tkun irqiqa wisq u dgħajfa li l-frieħ ma jsalvawx għax il-ġenituri jkissruha meta jpoġġu fuqha biex isaħħnuha.

Jekk il-qoxra tkun ħoxna wisq il-frieħ ma jirnexxilhomx ifaqqsu u jmutu fil-bajda.

Jekk it-tajr tal-priża jieklu ħafna insetti u għasafar iżgħar bil-bexx ġo fihom jista' jikkawża anke l-mewt tal-għasafar.

L-għasafar huma biss grupp wieħed minn ħafna vittmi tal- bexx.

Vittmi oħrajn huma l-qanfud u l-wiżgħat.

X'nistgħu nagħmlu ?

Waħda mis-soluzzjonijiet biex nindirizzaw il-problema hi li jitkabbru l-pjanti b'mod organiku f'għelieqi u b'kura speċjali fejn ebda kimika ma tintuża.

Huwa veru li f'Malta l-biedja organika diffiċli ssir għax pajjiżna gżira żgħira u l-mument li bidwi partikolari juża l-bexx, l-għelieqi ta' madwaru faċli jintlaqtu wkoll.

Però llum fis-supermarkets kważi dejjem insibu taqsima ta' ħxejjex u frott (impurtati) organiku.

Dawn x'aktarx ikunu ftit iktar għaljin mill-prodotti normali imma jekk minn xirja sħiħa nixtru mqar oġġett wieħed li jkun organiku, dejjem huwa pass 'il quddiem.

Dak il-prodott ħa jkun żgur aħjar għal saħħitna, u nkunu qed nagħmlu kuraġġ lill-biedja organika biex tkompli tinfirex.

Li nistgħu nagħmlu wkoll hu li nqajmu kuxjenza dwar is- suġġett u flimkien naraw kif nistgħu nikkonvinċu l-industrija tal-biedja biex inaqqsu u jikkontrollaw l-użu tal-bexx, u biex iktar bdiewa jaqilbu għal tkabbir organika.

Kif jinġema' l-velenu

Il-velenu li jkunu kielu jew iċċappsu bih l-insetti jgħaddi mill-katina tal-ikel u jispiċċa jinġema' fil-ġisem ta' predaturi bħal isqra, eċċ. Dan jista' jkun biżżejjed biex imarradhom jew joqtolhom.

buċaqq

buċaqq

Ċistu Roża

Lsien l-Għasfur

Leblieb tax-Xagħri

Kollox roża

F'Malta jikbru pjanti bi fjuri ta' kull lewn, imma mhux l-ilwien kollha huma komuni.

Pereżempju fjuri sofor u bojod għandna ħafna imma fjuri blu ftit għandna.

Għandna wkoll ħafna fjuri roża u hawnhekk għandkom 10 minnhom, li tista' tgħid kollha qegħdin bil- fjuri bħalissa.

Morru passiġġata fil-kampanja u jekk tiltaqgħu magħhom ittikkjaw iċ-ċirku aħdar.

Ħubbejża tas-Siġra

Ċentawrja Kbira

Papoċċi Ħamra

Il-kulur favorit tagħna!

Sieq il-Ħamiema

Silla Selvaġġa

Widnet il-Baħar

Kemm jien kamuflaxx qalb dal-fjuri!

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers.

fir-rebbiegħa

u Qegħdin n-natura mimlija insetti, fjuri… u għasafar.

L-għasafar tal-post qegħdin bil-bejta u tal-passa jieqfu hawn għal ftit biex jieklu u jistrieħu qabel ikomplu l-vjaġġ lejn artijiet l-berdwoċers oħra.

Aħna nistennew bil-ħerqa daż- żmien eċitanti.

Għalhekk nispera li s'issa xtrajt tromba u bdejt issib postijiet tajbin fejn tmur.

Jekk le titlifx ħin, għax dan żmien tajjeb ħafna biex tibda.

Kemm mis-sema kien mgħotti bis-sħab (0/8 = sħab xejn, 4/8 = sema nofsu msaħħab, eċċ.)

Hawn min juża simboli.

Numru ta' għasafar minn dik l-ispeċi

In-nowtbuk huwa dokument tiegħek personali.

Qassmu kif l-aktar komdu għalik u uża sistemi kif l-aktar tifhimhom int.

L-għodda tal-berdwoċer 2.

In-nowtbuk u l-gajd

Fil-ħarġa ta' qabel semmejna n-nowtbuk biex fih tikteb x'għasafar tara meta toħroġ.

Qis li jkun żgħir biżżejjed li joqgħodlok komdu fil-but.

Minbarra lista tal-għasafar li tkun rajt ikteb ukoll id-data, il-ħin li kont berdwoċing, u l-post fejn kont.

Nota tat-temp, li jinkludi d-direzzjoni u l-qawwa tar-riħ, jgħinek tibda tidra tendenzi ta' meta jidhru iżjed ċertu għasafar tal-passa.

Tajjeb tikteb ukoll in-numru ta' għasafar ta' kull speċi li osservajt.

iżjed faċli meta l-għasafar ikunu fi qtajja' li tkun tista' tgħoddhom dak il-ħin.

Meta għasafar ikunu f'waħdiet mifruxin, bħal pereżempju l-buful iswed fil-Buskett, ħafna drabi niktbu estimi.

Għal dan trid iżjed esperjenza peress li l-għasafar jiċċaqalqu u faċli tgħodd doppju.

Tajjeb tikteb ukoll xi osservazjonijiet fuq l-imġiba

tal-għasfur, pereżempju li rajt għasfur tal-bejt iġorr materjal tal-bejta, jew li spanjulett kien qed jissaqqar waqt li jikkaċċja.

Tinsiex in-nowtbuk huwa personali tiegħek u fih tista' tikteb li trid.

Ħin

Riħ bid-direzzjoni u qawwa.

Hawn min ipinġi warda tal-irjieħ sempliċi

Simbolu li jfisser raġel

Dan il-berdwoċer jidher kuntent li ra dan l-għasfur!

Skeċċ ħafif li juri dettal tas- seqer.

Dan id-dettal wara tqabbel mal-gajd u għen biex jingħaraf xi speċi kienet.

Simbolu li jfisser mara

Bir-raġun għax il-bies tar-reġina huwa għasfur sabiħ u mhux komuni.

Osservazzjonijiet

Total ta' speċi għal dakinhar

tista'

Gajd tajjeb ikun ippakkjat tagħrif imma fl-istess ħin ma jkunx ktieb goff, ħalli toħorġu miegħek bla ma jtaqqlek.

L-aħjar gajds huma dawk bl-għasafar impinġijin, mhux ritratti.

Tajjeb ukoll li l-kitba dwar l-għasfur tkun fl-istess fetħa fejn hemm l-istampa.

B'hekk għandek it-tagħrif kollu quddiemek bla ma toqgħod tqalleb il- paġni.

Il-Collins Bird Guide fih dawn l-affarijiet kollha.

Prezz xi €27.

Ħa jkun hemm drabi li għasfur ma tagħrfux, speċjalment fil-bidu imma anke berdwoċers tal- esperjenza tiġrilhom din.

Jekk l-għasfur ma rajtux sew u leħaq tar, paċenzja m'hemmx x'tagħmel!

Imma jekk ikollok ċans tosservah sew ħu noti tad-dettalji. u iktibhom jekk jista' jkun dak il-ħin stess.

Flok noti bil-kitba tista' wkoll tagħmel skeċċ ta' xi dettal li rajt, pereżempju faxx ċar fuq il-ġewnaħ, jew strixxa fuq l-għajn.

Dawn imbagħad qabbilhom mat-tagħrif fil- gajd biex jgħinek tagħraf x'għasfur kien.

Li hu żgur hu li berdwoċer tajjeb ma jaqbadx ifajjar speċi jekk ma jkunx ċert.

Il-gajd

Gajd (jew field guide) huwa ktieb li ismu miegħu għax jiggwidak biex tagħraf l-għasafar.

Hawn diversi gajds imma l-aqwa wieħed li jeżisti bħalissa huwa l-Collins Bird Guide.

Fih tagħrif biex jgħinek tagħraf l-għasafar kollha li jidhru fl-Ewropa, inkluż s'intendi Malta.

Tista' tixtrih onlajn (ara wkoll il-kaxxa fuq).

Wara t-tromba, il-gajd huwa l-iktar għodda importanti għall-berdwoċer, għalhekk fittex akkwista wieħed.

Iżjed ma tqalleb fil-gajd u tara għasafar fl-ambjent tagħhom iżjed tibda tidra liema karatteristiċi għandek tinota l-ewwel biex tagħraf għasfur.

Id-daqs huwa fost l-ewwel li għandek tinnota.

Qabbel ma' għasfur komuni li taf: Iżgħar minn għasfur tal-bejt?

Ikbar minn ħamiema?

Imbagħad iċċekkja l-munqar: irqiq, goff, twil, qasir, dritt, mgħawweġ?

It-tul tas-saqajn u tad-denb ukoll importanti, kif ukoll il-forma tal- ġwienaħ.

Għandu xi rqajja' ta' lwien differenti?

Għandu tikek jew strixxi?

Fejn qegħdin?

Jekk tikteb "għasfur kannella" mhux se tgħinek wisq għax hemm viżibilju imma jekk iżżid "daqs sturnell, munqar ippuntat, strixxa ċara tasal sa għajnejh, ċirku ċar m'għajnejh, tikek suwed fuq sider abjad" għandek tasal li rajt malvizz.

Iktar u iktar jekk smajtu u ħadt nota tal-għajta tiegħu "għajta tsik…tsik".

L-għajta nofs il-bejgħ!

La qed insemmu l-għajta, mur fil-websajt www. xeno-canto.org u ibda tgħallem il-ħsejjes tal-iżjed speċi komuni.

Il-websajt hija bla ħlas.

Iż-żmien tas-sena

Iż-żmien tas-sena huwa ħjiel essenzjali.

Pereżempju d-diżż u l-pespus jixxiebħu ħafna għal min għadu jibda, imma d-diżż jidher fir-rebbiegħa u l-ħarifa filwaqt li l-pespus ikun magħna fix-xitwa.

Il-ktieb L-Għasafar ta' Malta ta' Joe Sultana jgħidlek meta jidhru l-ispeċi f'pajjiżna.

Għal bejgħ mingħand il-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Prezz €9.50

Niftakar fl-ewwel snin tal-berdwoċing tiegħi kont inkun spiss iffrustrat għax fin-nowtbuk iżjed kelli għasafar li m'għaraftx milli dawk li għaraft!

Imma tinkwetax jekk jiġrilek bħali, mill-iżbalji titgħallem.

Hemm ħafna speċi f'xiex titfixkel, imma żomm!

Fuq dan m'għandniex ingergru għax hija d-diversità li tagħmel il-berdwoċing tant sabiħ u eċitanti.

Iktar ma tqalleb fil-gajd iktar tidra x'għandek tfittex meta tara għasfur.

Ibejtu f'artna

Sensiela ġdida fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta

il-Gawwija Prima

Bajda silġ minn taħt u griża minn fuq, il-Gawwija Prima ssaħħrek taraha għaddejja taqdef fuq rasek, kważi tixgħel kontra s-sema blu.

Kbira, tħobb il-kumpanija ta' sħabha u storbjuża speċjalment fl-inħawi fejn tbejjet.

Il-Gawwija Prima hija l-ikbar għasfur li jbejjet fil-Gżejjer Maltin.

Isem xjentifiku Larus michahellis Isem bl-Ingliż Yellow-legged Gull Daqs 52-58ċm Medda tal-ġwienaħ 120-140ċm Ikel ħut, annimali żgħar, skart organiku Ħabitat xtut, irdum, baħar Status komuni, residenti s-sena kollha

Id-dahar u l-ġwienaħ griżi, u l-abjad fuq il-bqija ta' ġisimha, juru li din il-Gawwija Prima hija adulta.

Il-Gawwija Prima tixbaħ ħafna lill- Gawwija Saqajha Roża (herring gull) li tgħix fl-inħawi tan-North Sea u n-naħa ta' fuq tal-Atlantiku.

L-iktar differenza ovvja hi li l-Gawwija Prima għandha saqajha sofor flok roża.

Meta l-gawwi ġenituri jżuru l-bejta, il-flieles itektku din it-tikka ħamra.

Dan ikun messaġġ li jfisser "Għandi l-ġuħ!" u fil-pront il-ġenituri jitimgħu lil uliedhom!

Dan iċ-ċurkett jitqiegħed fuq saqajn l-għasafar minn studjużi tal-għasafar li jissejħu bird ringers.

Bis-saħħa tal- istudju biċ-ċrieket nitgħallmu ħafna fuq il-ħajja tal-għasafar.

Il-Gawwija Prima tibni bejta sempliċi, ċatta fl-art fil-mikxuf jew qalb arbuxxelli baxxi.

Tagħmilha minn ftit ħaxix niexef u xi rix.

Il-mara tbid 2–3 bajdiet u l-ġenituri t-tnejn jieħdu ħsieb iżommu l-bajd sħun.

Il-flieles ifaqqsu wara xi xahar.

Il-Gawwija Prima żagħżugħa jkollha ħafna rix kannella skur ma' ġisimha kollu, speċjalment fil-ġwienaħ u fuq daharha.

Issir griża u bajda fir-raba' sena.

Meta l-flieles ifaqqsu malajr iqumu fuq saqajhom u jimxu.

Il-ġenituri tagħhom jibqgħu jġibulhom l-ikel sakemm jitgħallmu jtiru u jsibu l-ikel weħidhom.

Dari l-Gawwija Prima kienet tbejjet madwar ħafna sisien u rdumijiet ta' Malta.

Minħabba l-kaċċa u tfixkil ieħor illum-il ġurnata l-popolazzjoni kważi kollha tbejjet fuq Filfla, fejn ma jfixkilhom ħadd.

Il-kolonja ta' Filfla bħalissa tgħodd xi 160 par.

It-Tieqa tad-Dwejra kienet rigal tan-natura.

U kienet ukoll in-natura li fl-aħħar …

…ħaditha lura!


Il-Ħuttafa

Mejju – Ġunju 2017

Bugeddum t'Għawdex

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p2

Ħbieb Ħuttaf

Mazzarell Skarlat Mazzarell komuni.

Din hija mara, ir-raġel ikun aħmar nar.

Fin-natura nsibu diversi każi fejn annimali jikkawżaw xi ħsara fis- siġar.

Il-woodpeckers iħaffru l-ħofor fiz-zkuk biex ibejtu fihom.

Il-beavers jaqtgħu siġar żgħar biex jibnu għarix fejn jgħixu.

L-iljunfanti jimbuttaw u jwaqqgħu xi siġar dgħajfin biex jilħqu l-weraq.

Il-frieħ ta' diversi ħanfus igerrmu u jieklu l-għeruq ta' xi siġar.

Is-siġar veru li ssirilhom ħsara u kultant anke jmutu b'din l-attività mill-annimali.

Imma għall-inqas l-annimali jagħmlu dan għall-bżonn: min biex jiekol, min biex isib kenn, min biex jibni daru.

Annimal wieħed biss jagħmel ħsara lis-siġar għal xejn b'xejn: il-

Issa l-bniedem suppost li hu l-iktar annimal intelliġenti fid-dinja.

Suppost nafu s-siġar kemm għandna bżonnhom.

Għalhekk meta nisma' b'aħbar bħal ma ġara f'Foresta 2000 ftit jiem ilu (paġna 3) jagħtini li nħabbat rasi mal-ħajt mitt darba.

Issa x'ħa l-baħnan li qaċċat dak iż-żebbuġ?!

Ma tgħidx seraqhom bl- għeruq b'kollox u mar ħawwilhom fl-għalqa tiegħu!

Le, kull ma għamel ħanxarhom u ħallihom hemm.

Forsi ħa gost?

Intom tifhmu kif xi ħadd jista' jieħu gost billi jneħħi

l-ħajja ta' xi ħaġa oħra?

Għax jien ma nifhimhiex din.

Għalkemm żgħar, dawk is-siġar kienu diġà qed jiffurmaw parti min- nisġa tal-ikel u jifirxu dlielhom u joħolqu ħabitat kenni taħthom.

Issa ma baqa' xejn ħlief ħamrija mikxufa tikwi fix-xemx.

Għandu b'xiex jiftaħar il-vandalu li faqqar lil pajjiżna ftit iktar.

Hekk sew!

Aħna nħawlu u l-vandali jqaċċtu.

Saħħa ħbieb.

vaganzi tal-ġenn.

Victor Falzon L-Editur

Il-Bugeddum t'Għawdex (Sicilian Shrew Crocidura sicula) huwa wieħed mill-ftit mammiferi fil-fawna ta' pajjiżna.

Jiekol insetti, ħniex, bebbux, eċċ. Mhux faċli tarah għax mistħi u żgħir – huwa fost l-iżgħar mammiferi fid-dinja.

Dan l-annimal jinsab biss f'Għawdex u fi Sqallija (dari kien jinsab ukoll f'Malta imma llum estint).

Protett bil-liġi.

Ritratt ta' Gilbert Haber

X'għandna f'dil-ħarġa?

Editorjal Aħbarijiet Paniku fil-ġnien Wiċċinu Isqi 'l min hu bil-għatx!

In-Nemel Is-Sajfin Biex tara iktar għasafar Il-Bufula tal-Imrewħa Kemm idumu?

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

© BirdLife Malta, Ġunju 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Isimgħu l-programm "Naturali" fuq Radju Marija kull nhar ta' Ħadd fis-1pm

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p3

Delitt fil-Foresta

Nhar it-Tnejn 12 ta' Ġunju 2017 il-gwardjan ta' Foresta 2000 kien qed idur il-post kif jagħmel regolarment, u sab xena ta' qsim il-qalb.

F'post fejn kienet qed tikber medda siġar taż-żebbuġ sab mhux inqas minn 36 siġra, ilkoll maqtugħin u mixħutin fl-art qed jinxfu.

Il-vandalu li qata' dawn is-siġar ma qalagħhomx mill-għeruq imma uża xi għodda biex qatagħhom.

Il-BirdLife irrappurtat il-każ lill-pulizija, li ġew jinvestigaw.

Dawn is-siġar kellhom xi 10 snin u kienu tħawlu hemmhekk fl-2009.

Għalkemm żgħar kienu qed jikbru ġmielhom u uħud minnhom kienu diġà għamlu l-frott.

Din ma kinitx l-ewwel darba li sar

vandaliżmu f'Foresta 2000.

Hemmhekk hemm lista sħiħa.

Staġun ieħor suċċess għall-Fras-servjenti

Dir-rebbiegħa reġgħu bejtu l-Fras- servjenti fir-riserva naturali tal-Għadira.

Hawn huma t-tliet frieħ ta' dis-sena, friski friski u lesti biex itajru.

aħbarijiet

Litanija ta' vandaliżmu Ħsarat li saru f'Foresta 2000

1 Settembru 2004 Jinqatgħu jew jitqaċċtu xi 100 siġra u jitkissru tabelli u rixtellu 4 Jannar 2005 Jinsterqu jew jitqaċċtu iktar minn 50 siġar u arbuxxelli 4 Lulju 2006 Jingħata n-nar lill-ħaxix niexef, b'xorti tajba jiġi kkontrollat 6 Lulju 2006 Jingħata n-nar lill-ħaxix niexef, b'xorti tajba jiġi kkontrollat 1 Settembru 2006 Jingħata n-nar lill-ħaxix niexef, b'xorti tajba jiġi kkontrollat 9 Mejju 2007 Jinqatgħu jew jitqaċċtu 3000 siġar u arbuxxelli 14 April 2009 Xi ħadd jispara għar-rejnġer tal- Foresta u jolqtu f'wiċċu 26 April 2010 Jinqatgħu jew jitqaċċtu 104 siġar u arbuxxelli.

12 Ġunju 2017 Jinqatgħu 36 siġra taż-żebbuġ

Qatt ma nqabad ħadd ħlief tas-26 ta' April 2010, fejn inkixef li l-vandali kienu tliet kaċċaturi.

Dawn tressqu l-qorti u weħlu multa.

Grazzi lil Ray Vella għal xi tagħrif.

Il-frieħ tar-ritratt għandhom xi erba' ġimgħat.

Ir-rix tal-ġwienaħ ikun kiber u twal biżżejjed biex jibdew jitgħallmu jtiru.

Sa ma jaslilkom dal-magażin dawn it- tliet aħwa jkunu jaf jtiru sew.

U jaqblilhom, għax dalwaqt iridu jpassu lejn l-Afrika!

Miskin, daż- żgħiru ma jiflaħx?

Dak qed jieħu nagħsa fix-xemx!

is-Semmiegħa

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p4

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Paniku fil-gnien!

Kienu għaddew xahrejn mindu l-erba' tewmin saru jafu li kellhom poter speċjali.

Eċitati b'din l-iskoperta, Peter u Sylvia bdew jintefgħu iktar ma' Maris u Sky, isibu roqgħa natura u jgħaqqdu jdejhom ħalli jisimgħu l-mijiet ta' ilħna differenti ġejjin mill-annimali u l-pjanti ta' madwarhom.

Kien wasal Diċembru.

Maris u Sky stiednu lil Peter u lil oħtu d-dar tagħhom biex jiltaqgħu mal-Mamà.

L-ewwel ma laqagħhom kien Ċips, il-qattus tal-familja, li qagħad idur u jinħakk ma' saqajhom għall- fsied.

Wara kwarta jistħu u jwieġbu

l-mistoqsijiet ta' omm il-ħbieb tagħhom, Peter u Sylvia talbu jistgħux joħorġu fil-ġnien.

għax kellhom ġenn biex ikunu jafu s-sigrieti tan-natura fil-ġnien tagħhom.

"Il-aħwa kemm għandkom

Lanqas għaddiet minuta li t-tfal

siġar!" stagħġbet Sylvia, li minħabba li isimha kien ifisser 'bosk', ħasset rabta speċjali mas- siġar.

ma semgħux ħafna twerżiq ġej min-naħa l-oħra tal-ġnien.

Lanqas

"Veru, x'daqsxejn ta' ġnien għandkom," qabel Peter, hekk kif inxteħet fuq bank jitpaxxa bil-ħdura ta' madwaru.

Wara ftit ħin, l-erbgħa ħarsu lejn xulxin bħallikieku riedu jgħidu "Ningħaqdu?"

Warrbu minn hemm!"

Id f'id, it-tfal qamu malajr minn

fuq il-bank u ġrew lejn l-għajjat biex jaraw x'inqala'.

Nieżel minn ma' siġra taż-żebbuġ raw lil Ċips b'għasfur żgħir f'ħalqu.

Il-qattus resaq lejn Sky biex jagħtihulu rigal!

Maris u Sky ħatfu id l-oħrajn

"Le Ċips!" għajtet Maris,

"X'għamilt!"

Sky ħeles malajr lill-povra bufula sewda minn ħalq il-qattus.

B'xorti tajba l-għasfur ma kellu xejn gravi u kien biss tilef ftit rix.

Kif Sky fetaħ idu, il-bufula taret lura fis-siġar tirkupra mix-xokk.

L-erba' tewmin issa kienu

"X'se nagħmlu?" staqsiet Maris.

"Lil Ċips mhux se nispjagawlu li ħażin jagħmel hekk, għax dak l-istint tiegħu."

"Naf!" qabżet Sylvia.

"Agħmlulu

kullar bil-ġonġol ħalli meta Ċips ikun fil-ġnien u jipprova jaqbad għasfur, il-ġonġol iċenċel maċ-ċaqliq tiegħu u l-għasafar jisimgħuh ġej."

It-tfal daħqu, kuntenti bis- soluzzjoni ta' Sylvia.

Mill-għada stess il-buful u l-għasafar l-oħrajn setgħu jgħixu bil-kwiet fil-ġnien ta' Maris u Sky.

Malajr drawh il- ħoss tal-ġonġol ta' Ċips, u meta jisimgħuh kienu fil-pront itirulu fejn ma jilħaqhomx!

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

"Il-qattus resaq lejn Sky biex jagħtihulu rigal!"

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p5

Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent

Douglas Tompkins u l-mara tiegħu Susie kienu koppja sinjuruni li għamlu flushom mill-kumpaniji li fetħu, fosthom id-ditta The North Face.

Dawn iddeċidew li flushom jonfquhom biex jgħinu lin- natura.

Għalhekk xtraw fiċ-Ċile biċċa art enormi kollha muntanji, foresti niedja, xmajjar u għadajjar, biex isalvawha mill-iżvilupp.

Ftit ftit komplew jixtru art madwar sa ma kellhom area ta' 4000km2.

Sejħulha Pumalin Park u għalkemm kien privat ħallewh dejjem miftuħ għall-publiku.

F'Marzu li għadda l-armla ta' Tompkins (li kien miet f'diżgrazzja) tat lura dan il-park lill-Gvern Ċilen biex igawdih kulħadd.

Għamlitlu kundizzjoni waħda: li jibqa' protett għal dejjem.

Il-President taċ-Ċile mhux talli laqgħet din l-għotja ġeneruża, imma żiedet mal-park roqgħa art disa' darbiet ikbar u ħolqot park enormi ta' 40,000km2.

Nies bis- sens, Wiċċinu!

Isqi 'l min hu bil-għatx!

huma l-ħabitat tal-koalas – li dawn l-annimali qed jonqsu sew.

Fi New South Wales naqsu bi kwart u fi Queensland naqsu b'iktar min-nofs.

Il-koala huwa endemiku għall-Awstralja.

Jekk jispiċċa minn hemm, jispiċċa mid-dinja.

Oħroġ il- maktur, Wiċċinu!

Ħafna iktar siġar!

Kulħadd

jiggustahom il-koalas.

X'ma tiggustahomx, qishom teddy bears ta' veru!

Imma f'ħafna nħawi tal-Awstralja tant qed jinqatgħu foresti – li

Ftit ilu x-xjenzati li jistudjaw wiċċ id-dinja ħadu sorpriża sabiħa meta sabu li fid-dinja hawn ħafna iktar siġar milli kienu jaħsbu.

Dan sabuh bis-saħħa tar-

ritratti tas-satelliti, li llum juru ħafna iktar dettall minn qabel.

Dawn il-meded ta' siġar sabuhom f'inħawi b'art x'aktarx niexfa, inkluż fl-Awstralja, fl-Afrika t'Isfel, fil-Brażil, fil-Mediterran, madwar id-Deżert Saħara.

B'kollox jgħaqqdu total ta' 4.6miljun km2 – qed ngħidu medda daqs l-Unjoni Ewropea!

Oħroġ il-vuvużela, Wiċċinu!

Issa li bdiet is-sħana u kullimkien niexef qoxqox tajjeb naħsbu ftit f'dawk l-annimali li bħalna jaqbadhom l-għatx.

Fin-natura ħafna annimali jieħdu l-ilma li għandhom bżonn mill- ikel li jieklu.

Imma f'nixfa kbira, anke dawn ibatu minn nuqqas ta' ilma.

Fost dawn hemm il-qanfud, annimal li

kulħadd iħobbu imma li ħloqnielu ħafna perikli bit-toroq fil-kampanja.

Jekk id-dar tiegħek qiegħda ħdejn il-

kampanja, jew taf li fl-inħawi tagħkom joħorġu l-qniefed filgħaxija, armalhom bieqja baxxa bl-ilma x'imkien fejn isibuha.

B'hekk il-qniefed ukoll ikunu jistgħu jaqtgħu l-għatx f'dan l-istaġun xott.

Imlihielhom regolarment, eh!

Kieku jitkellmu, żgur jgħidulek grazzi.

Poġġi zokk żgħir fl-ilma u middu ma' xifer il-bieqja.

B'hekk jekk fl-ilma jaqa' annimal żgħir bħal nemla jew ħanfusa, isib ma' xhiex jitla'.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 7

F'dar-ritratt minbarra n-nemla jidhru wkoll xi afidi (aphids), li huma wkoll insetti.

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p6

Nemla Rasha Ħamra, Crematogaster scutellaris

Ħafna drabi n-nemel inqisuh xi ħaġa li rridu neħilsu minnu, anke meta dan ikun qed jgħix għall-affari tiegħu fil-bitħa jew fil-ġnien.

Imma qatt waqaft tosserva ftit kif jgħixu?

In-nemel kapaċi jagħmel affarijiet li l-bniedem ma joqgħodx ħdejhom!

In-nemel huma insetti.

Bħal insetti oħra ġisimhom huwa maqsum fi tlieta, għandhom sitt saqajn u par antenni.

Ċ

X'saħħa dik!

Minkejja li żgħir, in-nemel ħafna iktar b'saħħtu minna.

Nemla kapaċi terfa' piż 50 darba t-toqol tagħha.

U terfgħu mhux b'dirgħajha imma tuża par xedaq (mandible) li għandha quddiem ħalqha.

Immaġinak

terfa' iljunfant – bi snienek!

Anke Superman ixoqqlu l-għaraq!

Familja numeruża!

Hemm ħafna tipi ta' nemel, uħud jgħixu fis-siġar, oħrajn fil-ħamrija, uħud fix-xquq fil-ġebel, oħrajn f'injam mejjet.

Grupp nemel ikollu reġina (li xogħolha tbid il-bajd) u mijiet u anke eluf ta' ħaddiema.

Dawn ifittxu ikel li jinkludi ħaxix, weraq, żrieragħ, u fdal ta' annimali żgħar mejtin.

Xi nemel anke jattakka annimali ħajjin.

Tweġiba isfel.

Kemm jeżistu speċi ta' nemel fid-dinja?

Kif nista' ngħin lin-nemel?

Taqtax fjuri slavaġ.

Iż-żrieragħ tagħhom huma ikel tan-nemel.

Toqtolx nemel li mhux qed jagħmel ħsara fid-dar tiegħek.

Tqabbadx nirien fil-ħamrija.

Liema waħda hija l-vera nemla?

Tweġiba isfel.

Servizz kbir In-nemel jagħmel ħafna ġid lin- natura.

Dan jinkludi…

Imexxi ż-żerriegħa taħt l-art minn fejn imbagħad tinbet Inaddaf l-ambjent minn annimali mejtin Iservi ta' ikel għal ħafna annimali oħrajn Jagħmel il-kompost Meta jħaffer jgħin l-arja tidħol fil-ħamrija.

Nemel gwida Meta nemla ssib l-ikel, tħalli riħa mal-art.

Nemel oħrajn viċin ixommu dir-riħa bl-antenni tagħhom u jsegwuha.

Minħabba li "r-reffiegħa" ma jistgħux jaraw fejn sejrin, nemel oħrajn jimxu quddiemhom biex jiggwidawhom!

Tweġibiet Ċ • 12,000

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p7

Qabbel ir-ritratti mas-sentenzi, u ikteb isimhom fil-kaxxi taħt ir-ritratti.

Meta toħroġ ara kemm tilmaħ minnhom.

Tweġibiet isfel.

Meta nsemmu l-fjuri l-istaġun li jiġi f'moħħna huwa r-rebbiegħa.

Veru li ħafna fjuri jiftħu fir-rebbiegħa, imma mhux kollha.

Diversi pjanti sbieħ ikunu bil-fjuri f'Ġunju u Lulju, u hawnhekk ġibna sebgħa minnhom.

Widnet il-Baħar għandha fjura qisha pompom roża.

Is-Sagħtar arbuxxell baxx li jinkesa bi fjuri vjola.

Il-Kappara tagħmel fjura qisha murtal tal-festa qed jiftaħ!

Is-Sedum jagħmel fjuri sofor ċari fuq lasta twila kannella.

I l - Bużb ież jagħme l f jur i f 'bukke t t i so for q ishom umbre l la .

Il-Pankrazju jagħmel fjuri bojod kbar b'sitt petali.

Tweġibiet 1.

Bużbież • 5.

Sagħtar • 6.

Widnet il-Baħar

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers.

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p8

Biex tara iktar għasafar…

Fl-aħħar ħarġa ġibna xi suġġerimenti biex jgħinuk tagħraf l-għasafar li tara.

Hemm iżjed tricks, li mhux biss jgħinuk tagħrafhom, imma jgħinuk ukoll tara iżjed għasafar u tarahom aħjar.

Ħafna drabi dawn jinvolvu kif inġibu ruħna.

L-imġiba tal-berdwoċer fl-ambjent naturali tgħin

mhux biss lill-istess berdwoċer imma anke lill- għasafar.

Meta ġġib ruħek kif suppost inqas ħa tgerrex għasafar, u b'hekk jitħallew jieklu, jistrieħu u jbejtu bil-kwiet.

Ftakar li int qed iżżur l-ambjent tagħhom, għalhekk qis li ma tħallix impatt negattiv f'darhom.

Meta tkun berdwoċing żomm il-kwiet.

Veru li jekk tara tajra speċjali jkollok ġenn biex tgħajjat lil sħabek ħalli jiġu jarawha huma wkoll.

Imma jekk tagħmel hekk x'aktarx li l-għasfur ħa ttajru u tispiċċa la int u lanqas sħabek ma jarawh sew.

Ittrenja lilek innifsek biex ma tagħmilx ħoss waqt li timxi, u tilbisx żarbun iżaqżaq.

Xi ħwejjeġ ta' drapp sintetiku jħaxwxu meta timxi.

Dan mhux biss igerrex l-għasafar imma lanqas ma jħallik tisma' l-għajjat u għana tagħhom.

Iċċekkja wkoll għal ċwievet jew flus iċekċku fil-but, jew għandekx mowbajl b'ringtone li jqajjem il-mejtin!

Sikket dak il-mowbajl

Tilbisx ħwejjeġ jgħajtu.

Jekk tkun liebes ħwejjeġ b'kuluri jgħajtu tista' mhux timxi bil-mod u fil-kwiet għax x'aktarx li l-għasafar jikxfuk u jitilqu ħafna qabel int biss tilmaħhom!

Għalhekk ipprova ilbes ħwejjeġ b'kuluri li jaqblu mal- ambjent li tkun fih, u evita kuluri jgħajtu.

Tista' wkoll tilbes beritta jew kappell li jitfgħu dell fuq wiċċek, u fl-istess ħin tevita xi xemxata!

Movimenti mgħaġġlin ukoll igerrxu l-għasafar.

Għalhekk imxi bil-mod u jekk se tqum minn bilqiegħda tqumx f'salt.

Anke biex taqbad it-tromba jew il- kamera, agħmel dan mingħajr skossi u bil-kalma kemm jista' jkun.

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p9

Żomm profil baxx

fejn ħa nqiegħdu saqajna li bilkemm nittawlu 'l fuq, u jistgħu mhux itiru merilli u tajr isfar quddiemna għax ma narawhomx!

Jekk tkun f'mogħdija mħarbta li ma

ttikx għażla oħra milli tara fejn qed miexi, f'dal-każ ieqaf spiss u ħares 'il fuq.

Ħalli l-ħarsa toqgħod, għax mhux dejjem tinduna b'xi ħaġa mill-ewwel.

Tistenniex dejjem li tara l-għasfur

biex tuża t-tromba.

Għarrex fil- bogħod u fittex, dan ngħidulu scanning.

Spiss tara berdwoċers bit-tromba ma' għajnejhom u meta

Meta timxi pprova li jkollok siġar, ħajt tas-sejjiegħ jew xi għolja warajk, għax jekk taqta' kontra s-sema tagħti ħafna iżjed fil-għajn.

Jekk għasfur tersaq lejh bil-mod, ħafna drabi jirnexxielek tersaqlu mhux ħażin u tkun tista' tgawdih aħjar.

Imma tersaqx iż-żejjed, wara kollox għalhekk għandek it-tromba.

Jekk tajra tkun għajjiena wara passa twila, ma jkollhiex aptitek toqgħod ittajjarha kull fejn din tipprova tieqaf biex tistrieħ jew tnaqqar xi ħaġa tal-ikel.

Jekk biex tersaq viċin ħa jkollok tgħaffeġ veġetazzjoni naturali, tagħmilhiex.

Żomm kemm tista' mal-passaġġi: biex naraw għasfur mhux sew neqirdulu l-ħabitat naturali li jiddependi minnu.

tistaqsiehom x'qed jaraw jgħidulek, "Le xejn, qed niskenja."

Tajjeb tiskejna siġar imbegħdin għal tajr qiegħed kif ukoll fis-sema għal xi tikka fis-sħab li meta tersaq iżjed tkun xi kuċċarda.

Ħu ħsieb il-ħin

Fl-aħħar nett: il-ħin.

L-għasafar ma jżommux l-istess livell ta' attività mal-ġurnata kollha.

Pjuttost ikunu iżjed attivi filgħodu kmieni, u għalhekk aħna l-berdwoċers nippruvaw inqumu magħhom!

Jekk tqum kmieni jkollok ukoll il-vantaġġ li l-arja

tkun iżjed ċara qabel ma tibda s-sħana li tnaqqas ħafna l-viżibiltà.

F'Malta l-kampanja malajr timtela bin- nies speċjalment il-Ħadd wara nofsinhar, u jaqbillek tbakkar qabilhom għax ftit nies jafu jgawdu n-natura

Attent għad-dawl!

Xemx faċċata tiegħek jew wara

l-għasfur hija l-akbar għadu biex tagħraf l-għasafar.

Id-dawl f'għajnejk flok jgħinek jgħammxek u l-għasfur jidher iswed (silwett).

F'dawl batut ukoll tajra jaf tidher ikbar jew iżgħar u l-kuluri ma jidhrux tajjeb.

Ovvjament fuq dan m'għandekx kontroll, m'hemmx wisq x'tagħmel ħlief li tipprova forsi ddurlu bil-mod biex iġġib d-dawl favurik.

Meta tkun sejjer mixja ipprova ppjanaha b'mod li jkollok ix-xemx warajk fil-mixi.

Jekk se timxi filgħodu sib rotta mil-lvant għall- punent, jekk wara nofsinhar sib rotta mill-punent għall-lvant.

Tinsiex tħares!

Ħaġa oħra li spiss ninsew meta nimxu fil-kampanja, hu li nħarsu 'l fuq.

Faċli nkunu mehdijin naraw

F'dawl ħażin tafdax lil għajnejk!

fil-kwiet!

Issa jekk qed timmaġina li għall-

berdwoċing trid bilfors tissettja l-iżveljarin għall-5am, u qed tibda taqta' qalbek, m'għandekx għalfejn.

L-għasafar żgħar jerġgħu jsiru attivi qabel l-għabex u ċertu pases ta' tajr jaslu iżjed wara nofsinhar.

F'Settembru, li kull berdwoċer Malti jkun ħerqan għalih, l-aqwa ħin tal-ġurnata hu wara nofsinhar meta jidħol numru kbir ta' tajr tal- priża.

Dan jaf jgħodd ukoll għar- rebbiegħa.

Għalhekk hi kwistjoni li titgħallem

fejn u meta għandek tmur.

Imma jekk ikollok ċans oħroġ ikun x'ikun ir-riħ, it-temp u l-ħin, għax xi ħaġa jaf tinzerta dejjem.

Anke daż-żmien tas-sajf tista' tgawdi l-għasafar, speċjalment dawk li jbejtu f'pajjiżna, bħall-Bilbla, ir-Rundun u ż-Żanżarell tat-Tikek.

Hekk aħjar!

Tpinġija Victor Falzon

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p10

il-Bufula

tal-Imrewħa

Għasfur żgħir, anke ħdejn Għasfur tal-Bejt jidher nanu!

Sas-Snin Sebgħin kien għadu għasfur tal-passa x'aktarx skars, imma wara li beda jbejjet infirex ftit ftit ma' Malta u Għawdex.

Illum huwa komuni u l-għanja tiegħu tinstema' f'ħafna nħawi tal-kampanja.

Il-Bufula tal-Imrewħa hija l-iżgħar għasfur li jbejjet f'pajjiżna.

Waqt li jtir iħobb jiftaħ denbu bħal imrewħa.

Din id-drawwa tatu l-isem Bufula tal-Imrewħa.

Ħafna berdwoċers Ingliżi wkoll jafuh bħala Fan-tailed Warbler.

Mhux għasfur ta' ħafna kuluri.

Ir-raġel u l-mara jixxiebħu ħafna.

Isem xjentifiku Cisticola juncidis Isem bl-Ingliż Zitting Cisticola Daqs 10ċm Piż 7-9g Ikel brimb u insetti Ħabitat beraħ, raba', ħaxix għoli Status komuni, residenti s-sena kollha

Munqaru rqiq u qisu pinzetta – biċċa għodda tajba biex jaħtaf insetti rqaq minn qalb il-weraq.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p11

Il-bajd tal-Bufula tal-Imrewħa jvarja fil-kulur u anke fl-għamla.

Dawn huma bajd minn 12-il bejta differenti.

Il-bajd f'dar-ritratt huwa minn kollezzjonijiet li hemm fil-Mużew Nazzjonali tal-Istorja Naturali fl-Imdina.

Ojj!

Ara jfettlilkom tmorru tferkxu f'xi bejta għax tħarbtu familja għasafar.

U tkunu qed tiksru l-liġi wkoll.

Dan huwa d-daqs proprju tal-bajd!

Il-Bufula tal-Imrewħa tibni bejta speċjali qisha buqar fond bl-għonq wiesa'.

Jibnuha minn materjal artab, bħal xi żrieragħ, għanqbut, rix u anke suf tan-ngħaġ.

Din jorbtuha qalb ħaxix twil jew arbuxxell u fiha l-mara tbid xi 4 jew 5 bajdiet.

L-ewwel bejta tal- Bufula tal-Imrewħa nstabet fl-1973 minn membri tal-BirdLife.

Ferħ li għadu kemm tajjar.

Bħal ħafna għasafar oħrajn, il-ferħ tagħrfu għax ma' munqaru jkollu bħal xifer safrani.

Meta ngħidu "għasfur tajjar" jiġifieri ferħ li jkun tgħallem itir.

Mela, dik il-brimba hija Tetranjata…

…u dan Ġurat tar- Raba għadu żgħir.

Żewġ ikliet fuq il-menu tal-Bufula tal- Imrewħa: (A) brimba u (B) ġurat.

X'aktarx iż-żewġ għasafar tar-ritratt kienu sejrin bihom biex jitimgħuhom lill- frieħ tagħhom.

Kemm jien bravu hux!

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife.

Prezz €15.

Il-Ħuttafa 140 • Ġunju 2017 • p12

Kemm idumu biex jitmermru?

Ħafna skart li narmu fil-baħar idum għexieren, mijiet u anke eluf ta' snin sa ma jitmermer.

ħarqa disposable 450 sena

flixkun tal-ħġieġ 4000 sena

kaxxa tal-kartun xahrejn

furketta tal-plastik 100-1000 sena!

fdal ta' tuffieħa xahrejn

flixkun tal-plastik 450 sena

bott tal-landa 50 sena

borża tal-plastik 20 sena

bott tal-aluminjum 200 sena

Il-baħar huwa d-dar tagħna, mhux il-miżbla tagħkom!

Grazzi.

tazza tal-ġablow 50 sena

xlief u sunnara 600 sena


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Parti mix-xatt sabiħ li jdawwar pajjiżna, dan fl-inħawi tal-Ġnejna.

X'għandna f'dil-ħarġa?

Editorjal Aħbarijiet Id-dar tan-nuna Il-Baħrijiet Wisq dawl!

Itma' 'l min hu bil-ġuħ Il-Merill Wied Speranza

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

© BirdLife Malta, Awwissu 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħbieb

Ħuttaf

Dil-ġimgħa mort ngħum fil-Bajja tal-

Mellieħa, bajja tant popolari li anke kanzunetta kitbu dwarha.

Din ir-ramla ilha xi snin tgawdi t-titlu ta' Blue Flag Beach.

Li tkun Blue Flag Beach ifisser li r-ramla hija miżmuma fi stat ta' ndafa, li fiha ċerti faċilitajiet, servizzi, tabelli, u li hija ndukrat sew.

Fil-Gżejjer Maltin għandna 10 xtut bil- bandiera blu tperper fihom.

Inżilt bil-maskla ngħarrex taħt wiċċ l-ilma biex

insellem lill-ħbieb tagħna tal-baħar.

Rajt Siċċa tiżgiċċa u Boll Komuni jħuf mal-qiegħ, żewġ Bisien iqabblu l-ikħal tal-ġwienaħ, Awrata kurjuża, u xi ftit Sparli u Għarajjes.

Però l-iktar li impressjonani ma kienx il-ħut imma l-kwantità ta' mbarazz mormi l-baħar.

Fliexken, tazzi tal-ġablow, frieket u mgħaref tal-plastik, platti, trejs tal-fojl, laned tal-birra, boroż tal-plastik, anke blalen tal-faħam!

Inkredibbli, kelli fejn narma barbikju għal 10 min-nies.

Kollox jitbandal ħelu ħelu mal-mewġ, u jien hemm nitbandal magħhom, nitmasħan u nirrabja.

Insomma, biex ma ntawwalx ġbart koċċ mill-iskart kif stajt u tlajt

l-art maħruq bla ma ħaditni x-xemx!

Biex xatt iżomm il-Blue Flag minn sena għal oħra jidhirli li jiġu xi uffiċjali jiċċekkjaw hux kollox għadu nadif u skont ir-regoli.

Kieku dawn l-uffiċjali jindenjaw jilbsu maskla u jittawlu ftit taħt l-ilma, mhux il-bandiera biss joħdulna imma anke l-lasta!

Gawdu l-baħar ħbieb,

u tarmu xejn fih ħlief xi frak tal-ħobż biex taraw il-ħut tiela' jnaqqar minnu.

Victor Falzon L-Editur

Il-Morina (Moray Eel Muraena helena) hija huta tawwalija minn dawk li ngħidulhom sallur.

Bil-lejl toħroġ tikkaċċja ħut żgħir, u binhar tidħol tistaħba fix-xquq u l-ħofor qalb il-blat.

Biex tieħu n-nifs il-morina trid tiftaħ u tagħlaq ħalqha imma ħafna nies jaħsbuha qed tagħmel hekk għax tkun ħa tattakkak.

Xejn minn dan, imma xorta tajjeb li ma tersaqilhiex viċin ħafna.

aħbarijiet

Jerġa' jbejjet b'suċċess

L-Apparell huwa għasfur żgħir safrani u storbjuż.

F'Malta jidher fil- pases tar-rebbiegħa u tal-ħarifa, u ġieli xi par ibejjet f'siġar għoljin fil-Buskett.

L-aħħar li nafu biċ- ċert li Apparell bejjet b'suċċess kien fl-2002.

Għalhekk bi pjaċir inħabbru

li dir-rebbiegħa par Apparelli bejtu.

Fis-6 Lulju 2017 seħibna Ray Galea, berdwoċer tal- BirdLife, lemaħ fil-Buskett tliet frieħ tal-Apparell li kienu għadhom kemm ħallew il-bejta.

Din prova ċara li dawn faqqsu u trabbew f'Malta.

L-insib tal-għasafar huwa kontra l-liġi tal-Unjoni Ewropea.

Minkejja li Malta qiegħda fl-UE xorta waħda kull ħarifa għadu jinfetaħ staġun għall- insib.

Il-BirdLife qed tagħmel kull ma tista' biex l-insib isir illegali hawn Malta wkoll.

L-Apparell huwa għasfur tal-għana li kull

sena jinqabdu eluf minnhom min-nassaba.

Barra minn hekk meta par Apparelli jippruvaw ibejtu, spiss jindunaw bihom xi ħallelin, li jitilgħu mas-siġar u jisirqulhom il-bejta bil-bajd jew bil-frieħ.

Dan kontra l-liġi għax l-għasafar li jbejtu huma kollha protetti fl-istaġun tal-bejta.

Li ma kienx għall-insib u s-serq tal-bejtiet, l-Apparell ibejjet iktar regolari f'pajjiżna.

Kif jagħmel f'artijiet u gżejjer oħrajn madwarna.

Kien fi triqtu lejn l-Afrika…

Huwa għasfur żagħżugħ li faqqas u trabba mill-ġenituri tiegħu dis- sena x'imkien fl-Ewropa.

Kien qed jagħmel l-ewwel vjaġġ ta' ħajtu u kien fi triqtu lejn l-Afrika.

Huwa u jaqsam il-Baħar Mediterran fettillu jiġbed lejn Malta, fejn fil-pront sparalu kaċċatur.

Laqtu fil-ġewnaħ u l-povru għasfur waqa' fil-baħar.

B'miraklu m'għeriqx u l-kurrent tellgħu l-art ħdejn Xrobb l-Għaġin.

B'xorti tajba rah xi ħadd u ċempel lill-BirdLife, li malajr waslu fil-post, ġabru l-astun u ħaduh malajr għall- kura.

Tgħid ifiq?

Tgħid għad xi darba jkompli l-vjaġġ lejn l-Afrika?

Din l-istorja ġrat fl-4 Awwissu 2017 u għadha ma spiċċatx…

Jekk issib għasfur ferut jew għajjien u ma jistax itir ċempel lill-BirdLife fuq tal- in-numru emerġenza 79255697.

Il-BirdLife tiġi tiġbor l-għasfur u bl- għajnuna ta' vet taċċerta x'għandu sew l-għasfur u jekk jistax jingħata kura ħalli maż-żmien jinħeles lura fin- natura.

Tippruvax tikkurah inti għax tista' tagħmillu iktar ħsara.

U x'aktarx tkun qed tikser il-liġi wkoll.

Nispera tkun storja b'happy ending.

Bħat-tajr tal-priża kollu, l-Astun Iswed huwa mħares bil-liġi.

Barra minn hekk l-istaġun tal- kaċċa għall-għasafar bħalissa magħluq.

Fis-sajf ikun miftuħ biss staġun għall-kaċċa tal-fenek.

Filli xejn u filli tnejn!

Grazzi lil Ray Galea għal xi tagħrif

Il-Kaċċamendula (Woodchat Shrike) tidher regolari fil-passa tar- rebbiegħa u l-ħarifa.

Dari kienet ukoll tbejjet kull sena, għalkemm qatt ma kienet komuni.

F'dawn l-aħħar 60 sena lanqas kull sena ma bejtet.

Għalhekk ħadna gost bl-aħbar li dir-rebbiegħa bejtu mill-inqas żewġ pari, par fl-inħawi tas-Simar u par lejn Għajn Riħana.

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

L-iskola tan-nuna

Kien wasal Ġunju u Miss Galea

tal-Ingliż riedet tagħti l-aħħar komponiment.

"Din id-darba se nagħtikom titlu wieħed u rridkom tużaw l-immaġinazzjoni biex toħorġu storja oriġinali: L-iskola tan-Nuna.

Hi u tgħidha tat ħarsa fit-tul lejn l-erba' tewmin.

"X'riedet tgħid biha dik il-ħarsa

l-Miss?" staqsa Peter, kif ħarġu mill-iskola.

"Ma nafx," wieġbet oħtu,

"Bħalissa m'għandix ideat u wisq inqas aptit nikteb."

"Lanqas jien," żiedet Maris.

x'għandi aptit?

Immur ngħum!"

X'ħin waslu d-dar it-tfal talbu lill- ġenituri biex iż-żewġ familji jmorru l-baħar flimkien.

Peress li l-għada kien is-Sibt, kulħadd qabel.

Kif waslu x-xatt l-erbgħa telqu bil-ġirja lejn il-baħar.

Għall-ewwel qagħdu viċin ix-xatt, iċafċfu u jisimgħu lin-nies igorru fuq l-alka.

Il-kurrent kien tella' munzelli ta' weraq tal-alka ma' xifer l-ilma, u kull min jitla' mill-baħar beda jtellgħu ma' saqajh.

"Trid noħorġu ftit 'il barra u niskopru xi sigriet?" tbissmet Sylvia.

Kulħadd fehemha, u f'kemm ilna ngħidu t-tfal kienu

"Qishom tfal żgħar jilagħbu noli…"

għamu se fejn kemm kemm ma jlaħħqilhomx.

Kollha kienu libsin maskli tal-għawm u qagħdu jħarsu lejn roqgħa sabiħa ta' alka ħadra skur tikber fil-qiegħ ramli.

"L-alka tbeżżagħni ftit," ammetta Sky, "Għax ma nistax nara x'hemm f'dak il-ħaxix."

"Mel'ejja ngħaqqdu idejna ħa nifhmu iktar," qalet Maris, li minħabba li isimha kien ifisser 'baħar' kienet l-iktar waħda ħerqana.

U hekk għamlu.

U l-ilħna bdew…

Rajtek, ejja 'l hawn!"

Staħbew!

Idħlu 'l

ġewwa!"

L-erba' tewmin baqgħu mbellħin

jisimgħu mijiet t'ilħna ġejjin minn ġol-alka, ilħna qishom ta' tfal żgħar jilagħbu noli u jistaħbew qalb il- weraq folt.

Fil-kwiet it-tewmin telqu idejn xulxin, ħadu nifs u għoddsu biex jaraw aħjar.

X'ħin telgħu, kollha bdew jitkellmu f'daqqa:

L-alka mimlija żgħar tal-ħut!" qal Peter.

"Meta jersqu nies jew ħut kbir,

jidħlu jistaħbew qalb il-weraq," żiedet Sylvia.

"U b'hekk ma jsibuhomx il-

predaturi." spiċċat Maris.

"Waww!" qal Sky, "Daqshekk bżajt mill-alka.

Li ma tkunx l-alka ma jkollux fejn jistkenn il-ħut sakemm jikber.

Għall-frieħ tal-ħut l-alka qisha skola tan-nuna!"

L-erbgħa ħarsu lejn xulxin u nfaqgħu jidħqu.

Issa kellhom idea oriġinali sew għall-komponiment tal-Ingliż!

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 8

Din hija Ħabbara, bl-Ingliż Hummingbird Hawkmoth u bix-xjentifiku Macroglossum stellatarum.

Fost l-annimali ġirien li jgħixu madwarna fil- ġonna u anke fid- djar tagħna hemm

il-Baħrijiet

Il-baħrijiet huma insetti mill- familja tal-friefet.

F'xi affarijiet jixbħuhom u f'xi affarijiet huma differenti.

Pereżempju meta baħrija tistrieħ iżżomm ġwinħajha mimdudin flok merfugħin.

Filwaqt li l-friefet għandhom bħal nefħa f'tarf l-antenni, l-antenni tal- baħrija jew jiġu għall-ponta jew qishom pjuma.

Mhux il- baħrijiet kollha jtiru bil-lejl.

Il-Ħabbara żżur il-fjuri binhar.

B'ilsienha twil ħafna tilħaq in-nektar minn fjuri b'għonq twil u dejjaq li ħafna insetti oħrajn ma jilħquhx.

Ħeljotis

Ras il-Mewt

Baħrija tat- Tengħud

Iż-żgħar tal-baħrijiet huma xgħat (caterpillars) bħal tal-friefet.

Uħud jgħixu fil-ħamrija u jieklu għeruq ta' pjanti, oħrajn jieklu fjuri u weraq.

Meta xagħat ta' baħrija jikber biżżejjed, jagħmel fosdqa u joqgħod fiha sakemm jinbidel, irabbi l-ġwienaħ u joħroġ.

Dari f'Malta kienu jagħmlu l-ħarir mill-fosdqa tal-baħrija tal-ħarir.

baħrija

Dawk l-antenni qishom pjuma x'jambuhom?

Fl-antenni l-baħrijiet għandhom is-sens tax-xamm u bis-saħħa tagħhom kapaċi jxommu lil xulxin minn 11km bogħod!

Fi kliem ieħor baħrija fuq is-swar tal-Imdina tinduna li baħrija oħra dieħla l-Port il-Kbir!

F'Malta hawn ħafna iktar speċi ta' baħrijiet milli friefet.

Kemm hawn speċi ta' baħrijiet f'Malta?

Kif nista' ngħin lill-baħrijiet?

Tweġiba isfel.

Il-Werqa Niexfa (Lappet) jisimha hekk qisha… werqa niexfa!

Peress li l-baħrijiet huma priża ta' ħafna annimali żviluppaw diversi difiżi:

ħafna jtiru bil-lejl biex ma jidhrux ħafna għandhom kamuflaxx tajjeb uħud għandhom kuluri qawwijin biex jaħsdu lill-predatur jew biex iwissuh li huma velenużi

Tweġiba 450+

Jekk għandna dwal barra (fil-parapett, fil-ġardina, eċċ.) tajjeb nużaw lampi li jkollhom 'kappell' ħalli d-dawl jitfgħuh 'l isfel.

Għal xi raġuni l-baħrijiet jinġibdu lejn id-dwal artifiċjali u jitħawdu.

It-tniġġis bid-dawl (light pollution) huwa dak id- dawl artifiċjali eċċessiv li jdawwal il-lejl u jfixkel dak li jiġri fid-dinja.

Dan it-tip ta' tniġġis jaffettwa mhux biss lin- natura, imma għandu impatt negattiv ukoll fuq l-għajxien u s-saħħa ta' komunitajiet rurali.

Biex ma nsemmux ukoll il-ħela ta' enerġija li qiegħda dejjem tkompli ssaħħan l-atmosfera.

Wisq dawl !

Ifixkel ukoll lil min iħobb l-astronomija.

Impatt fuq l-għasafar

It-tniġġis bid-dawl jinterrompi l-funzjoni ta' annimali selvaġġi li joħorġu bil-lejl (bl-Ingliż nocturnal).

Id-dawl bil-lejl ifixkel ir-ritmi, iż-żmien, il-ħin, il-mod u r-rotta tal-annimali li jpassu.

Inaqqas ukoll il-kapaċità ta' xi annimali tal-priża li jsibu u jaqbdu l-ikel tagħhom b'suċċess, u anke jista' jagħmel ħsara psikoloġika lill-annimali.

Effett fuq is-saħħa

Minn kemm ilha teżisti, id-dinja dejjem kellha lejl u nhar, għalhekk il-ħajja li żviluppat fuq wiċċ id-dinja minn dejjem adattat għal dan ir-ritmu ta' dawl-dlam-dawl-dlam-eċċ.

Tant hu hekk li l-ġisem jipproduċi u jirregola ċerti kimiċi skont il- livell ta' dawl li jkun hemm.

B'konsegwenza ta' dan, il-light pollution jista' jħarbat anke fina l-irqad, iżid l-ansjetà u anke nstabu rabtiet ma' kanċer ta' diversi tipi.

Ħela ta' enerġija

Kif jgħid il-Malti: "Il-ħela m'hi tajba għal ħadd!"

Id-dawl artifiċjali huwa reponsabbli għal madwar kwart tal-ħela fl- enerġija.

Id-dawl eċċessiv li nixegħlu bil-lejl iżid it-tniġġis bid-dawl, speċjalment dwal li jkunu fuq barra.

Skont studji tan-NASA, Malta hija fost l-aktar pajjiżi fl- Ewropa li għandha t-tniġġis bid-dawl.

Studju li għamlet BirdLife Malta flimkien ma' Heritage Malta ikkonfermat mhux biss li dan it-tniġġis huwa eseġerat, imma li qed jagħmel impatt fuq il-ħajja tal-għasafar fis-selvaġġ.

Il-BirdLife spiss iċemplulha nies li jsibu Ċief f'postijiet fejn l-inqas tistenniehom, pereżempju grawnds tal-futbol, ristoranti, eċċ. Ħafna drabi dan iċ-Ċief ma jkollu xejn ħażin fiżikament.

Ikun biss diżorjentat, fi kliem ieħor ikun mitluf għax fixkluh id-dwal bil-lejl.

Vittmi oħra tal-light pollution.

X'nista' nagħmel?

Ħafna mit-tniġġis bid-dawl jista' jnaqqsu biss il-gvern tal-pajjiż.

Il-kontroll fuq il-mixegħla tat-toroq mhux f'idejn iċ-ċittadin komuni.

Gvern għandu wkoll jgħaddi liġijiet serji li jillimitaw il-mixegħla esaġerata ta' xi bini, riklamar, eċċ. Imma aħna wkoll nistgħu nagħmlu l-parti tagħna, fosthom:

Inqajmu kuxjenza ma' ħbieb u familja

Nużaw dawl adattat għall-bżonnijiet li għandna

Nużaw dawl biss meta vera hemm bżonn Nevitaw dwal imdawrin lejn is-sema

Nevitaw dwal imdawrin lejn il-baħar

Innaqqsu d-dwal fuq barra

F'dan l-għar fin-naħa ta' fuq ta' Malta jbejjet it-tajr tal-baħar.

Minnu jidher dawl qawwi ġej mix-xatt tal-Qawra.

Dan id-dawl jixgħel is-sema fl-inħawi u jġibu qisu binhar, kif jidher fir-ritratti.

Dan ifixkel it-tajr tal- baħar, speċjalment frieħ li jkunu għadhom kemm ħallew il-bejta.

mal-gallozz

Itellgħu r-rix, jitgħallmu jtiru…

Kemm kbirna!

Bejta mimlija bajd…

Din hi l-famuża Rota (jew Ċiklu) tal-Ħajja, li l-ispeċi kollha ta' annimali u pjanti jgħaddu minnha.

Il- kbar ikollhom iż-żgħar, u ż-żgħar jikbru u jkollhom huma wkoll iż-żgħar tagħhom.

Hawnhekk naraw ftit fażijiet ħelwin mir-rota tal-ħajja tal- Gallozz Iswed.

Il-Gallozz Iswed (Moorhen) ibejjet fir- riservi naturali tal-Għadira u s-Simar (fejn inġibdu ħafna minn dawn ir-ritratt) u f'xi widien li jżommu l-ilma.

Jitimgħuhom il-ġenituri…

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers.

M'għandekx bżonn kamera biex tkun berdwoċer.

Fil-fatt jekk qed titħajjar tixtri kamera, nissuġerilek tagħmel dan wara li tkun xtrajt tromba u mhux bil-kontra.

Imma huwa veru li ħafna berdwoċers jitħajru għall-fotografija.

Għaliex?

Allura x'kamera ħa nixtri?

Ħafna nies jieħdu r-ritratti biex iżommu rikordju ta' xi ħaġa.

Ir-ritratti tal-għasafar ukoll iservu ta' memorja sabiħa tal-għasafar li tkun rajt.

Sabiħ meta dawn ir-ritratti taqsamhom mal-ħbieb, forsi jkun mod kif tħajjarhom jiġu miegħek għal mixja berdwoċing.

Publikazzjoni

Jekk tqallbu f'dal-magażin stess tindunaw kemm ir-ritratti huma importanti għall-publikazzjonijiet tan-natura.

Allaħares ma jkunux il-berdwoċers u naturalisti oħrajn ġenerużi li jħalluna nużaw ir-ritratti tagħhom f'Il-Ħuttafa u fil-kotba li toħroġ il-BirdLife.

B'hekk igawduhom mijiet u eluf ta' nies.

Fotografi professjonali jużaw kameras għaljin jgħidulhom DSLR, u mwaħħlin magħhom ikollhom lentijiet kbar u goffi qishom kanun.

Dawn jiswew eluf ta' ewro, u biex iġġorrhom mhux ċajta lanqas!

Imma b'xorti tajba llum hawn diversi compact cameras li huma iżgħar, ħafna irħas u xorta jieħdu ritratti tajbin ħafna.

Uħud għandhom ukoll żum qawwi li jħallik tieħu ritratti ta' għasafar li jkunu bogħod mhux ħażin.

Eżempji ta' kameras ta' dan it-tip li bħalissa huma mfaħħrin għall-fotografija tal-għasafar huma

Jekk rajt għasfur skars, ritratt tiegħu ħa jservik ta' record shot, hekk imsejjaħ għax huwa prova li rnexxielek tilmaħ dak l-għasfur rari.

B'hekk ħadd ma jkun jista' jgħidlek li qed toħlom :).

Għajnuna

Ir-ritratti tajbin ukoll biex jgħinuk tagħraf għasfur li forsi ma tantx tak ċans tiflih bit-tromba.

Jekk toħodlu ritratt tkun tista' mbagħad fil-kwiet u bla għaġla tqabbel ir-ritratt mat-tpinġijiet fil-gajd (ara Il-Ħuttafa 139) jew turih lil berdwoċers mustaċċuni biex jagħtuk il-fehma tagħhom.

Għalkemm iżgħar, il-compact cameras xorta jieħdu ritratti tajbin ħafna.

Ilkoll jiswew ftit mijiet ta' ewro imma jkollok biċċa apparat tajba ħafna u s'intendi l-kamera tista' tużaha għal kollox, mhux għall-għasafar biss.

Importanti li taqra l-manwal ħalli

1 tuża l-kamera kif suppost u 2 tieħu ritratti eċċellenti.

Ovvjament il-kwalità tar-ritratt minn dawn il-

compact cameras ma tistax titqabbel ma' ta' kameras DSLR imma xorta waħda jistgħu jagħtu riżultat tajjeb ħafna.

Iż-żum

Illum issib compact cameras li jkabbrulek 20, 30, 40, anke 60 darba u iktar.

Dan tkun tafu minn numru 20x, 40x, eċċ. li jkun miktub fuq il-kamera, spiss mal- ġenb tal-lenti.

Id-digital zoom tal-kamera tużahx għax dan jagħtik kwalità ferm baxxa.

Għalhekk tixtrix kamera fejn jiftaħru bid-digital zoom.

Jekk għandek kamera b'żum qawwi (> 40x) m'hemmx bżonn li dejjem tiżżumja sal-aħħar.

Ieqaf iżżumja ftit qabel tasal fil-limitu tal-lenti, imbagħad ħalli tikkroppja ftit fuq il-komputer wara.

Dan għaliex fuq żum massimu ċ-ċaqliq ta' idejk jinħass iktar u

l-kwalità tonqos.

Jekk hu possibbli dejjem serraħ il-kamera fuq xi

ħajt jew zokk ta' siġra, ħalli tnaqqas iċ- ċaqliq.

Jekk imbagħad

tixtri tripied (tripod) biex tqabbad il-kamera miegħu, dan jaqtagħlek iċ-ċaqliq għal kollox.

Alternattiva oħra hi li tuża żewg għodda li

probabbli diġà għandek it-tnejn: il-mobajl u t-tromba!

S'intendi l-mobajl waħdu mhux se jkabbarlek għasfur imma jekk tqegħedlu l-kamera ma' waħda mil-lentijiet ta' quddiem tat-tromba (kif jidher fl-istampa t'hawn fuq) għandek speċi ta' kamera b'żum tajba!

Din it-teknika ngħidulha digiscoping u trid ftit

prattika sakemm tidra ssib il-pożizzjoni tajba tal-mowbajl mal-lenti.

B'hekk ikollok sistema ta' fotografija tal-għasafar bla ma ttaqqal il-basket u tbattal il-kartiera!

Ir-ritratti li tieħu b'dal-mod mhux ħa jkunu ta' kalibru professjonali imma jafu jkunu ta' kwalità biżżejjed biex għasfur jingħaraf tajjeb.

Din hija ħaġa importanti għax illum-il ġurnata ħafna għasafar rari li jitfaċċaw f'postijiet mhux tas-soltu jingħarfu u jiġu aċċettati mill-esperti bis-saħħa tax-xhieda minn ritratti diġiskopati.

Jekk xtrajt kamera hemm xi settings li jekk titgħallem tużahom tajjeb, jgħinuk tiġbed ritratti aħjar.

Imma dwar dan nitkellmu fil-ħarġa li jmiss.

Itma' l min hu bil-ġuħ.

Sib granċ tax-xatt u ara tħajrux jiekol minn idek!

Iss, u għalija xejn?

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-Merill

Ilkoll nafu bih għax huwa l-għasfur nazzjonali ta' Malta, imma ftit huma n-nies li qatt rawh.

Jgħix waħdu jew mas-sieħba, kważi dejjem bogħod mill-abitat.

Isem xjentifiku Monticola solitarius Isem bl-Ingliż Blue Rock Thrush Daqs 20ċm Piż 37-54g Ikel gremxul, insetti, xi frott irqiq (berries) Ħabitat irdumijiet, sisien, xi swar Status frekwenti, residenti s-sena kollha

Munqar b'saħħtu bħal tal-imlievez, li magħhom huwa relatat.

Studji tal- ġenetika, però, juru li x'aktarx il-Merill huwa iktar relatat maż-żanżarelli (flycatchers) milli mal-imlievez.

Dan huwa r-raġel.

Jingħaraf faċilment għax għandu ħafna blu.

Mill-bogħod x'aktarx jidher iswed, però.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Merill mara m'għandhiex blu bħar- raġel.

Hija tkun kannella skur b'ħafna tikek iktar skuri.

Fir-ritratt tidher mara qed iġġorr xagħat ta' baħrija biex bih iżżoqq il-frieħ.

L-irdumijiet u s-sisien li jagħtu fuq il-baħar huma l-ħabitat favorit tal-Merill.

F'Malta għandha ħafna minn dan l-ambjent u b'xorti tajba ħafna minn dawn l-inħawi diffiċli jintleħqu mill- bniedem.

Bini antik, mitluq u mwarrab, bħal din il-girna, jaf ukoll ibejjet fih il-Merill.

Il-Merill jibni bejta ftit goffa imma pulita.

Jibnieha fi xquq fis-sisien, imma anke f'bini antik mitluq fil- kampanja, bħall-bejta f'dar-ritratt.

Il-mara tbid ġeneralment minn 3 sa 5 bajdiet ta' lewn ikħal turkważ.

Daqs proprju ta' bajda ta' Merill

L-aqwa li jkollhom kenn u privatezza assoluta.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Baqa' speranza għal Wied Speranza?

Ħlief il-Mostin, ftit nies jafu b'Wied Speranza.

Fil-fatt dal-wied huwa l-parti ta' fuq ta' Wied il-Għasel, li huwa iktar famuż.

Dan l-aħħar il-wied ħa n-nar u nħarqu diversi siġar u arbuxxelli, u magħhom min jaf kemm bejtiet tal-buful, u kemm gremxul, wiżgħat, sriep, bebbux, eċċ. Meta x'imkien jaqbad hekk, spiss ikun tort tat-traskuraġni (jew vandaliżmu) tal- bniedem.

Biżżejjed sigarett mormi jew ħġieġa ta' flixkun tleqq fix-xemx, jew xi vandalu li jħobb iqabbad.

Tgħid il-wied jerġa' jitħalla jieħu r-ruħ?

Jew issa li maħruq xi ħadd joħlom li jagħtih għall-bini?