Wieħed minnhom naħseb kien qed jiekol in-Nutella!

Ħej Ħbieb Ħuttaf…

Ftit ilu ġie Malta ħabib tiegħi mill-Isvizzera u l-ewwel

X'għandna?

ħaġa li ried jara kien il-baħar.

Staqsejtu għaliex u qalli li kien

għadu qatt ma ra baħar f'ħajtu!

Ħeqq, irridu niftakru li l-Isvizzera hija mdawra kollha b'artijiet oħrajn u mkien ma tmiss mal-baħar.

Min jgħix l-Isvizzera u qatt ma siefer qatt ma ra jew miss il-baħar!

Aħna hawn Malta bil-maqlub għax imdawrin bih.

li pajjiżna żgħir ħafna, il-baħar jidher kważi minn kullimkien.

U minħabba li għandna sajf jaħraq, l-għawm huwa popolari u għalhekk il-baħar minn kmieni nsiru ħbieb tiegħu.

F'Malta l-iktar post bogħod mill-baħar huwa ħdejn Ta' Qali.

L-eqreb xatt qiegħed xi 5.7km bogħod.

Imma l-baħar mhux biss jiffriskana.

Bis-saħħa tiegħu pajjiżna qatt

ma jiksaħ jew jisħon iż-żejjed kif jiġrilhom artijiet bogħod mill-baħar.

Bis-saħħa tiegħu ħut frisk ma jonqosx.

Jien naħseb ukoll li bis-saħħa tal-baħar Malta għadha pajjiż, għax kieku ilna parti mill-Italja jew mil-Libja.

Imma minkejja l-affarijiet sbieħ li jagħtina l-baħar, aħna spiss nittrattawh

qisu miżbla.

Għadna nirraġunaw li jekk tarmi xi ħaġa l-baħar kollox sew għax il-ħaġa m'għadhiex tidher.

Allaħares nirraġunaw hekk fid-djar tagħna, għax kieku l-iskart nibdew inrekknuh taħt is-sodod u t-tapiti!

Ħeqq, mhux l-aqwa li ma jidhirx?

Imma forsi ftit ftit qed nitgħallmu.

Per eżempju Malta issa m'għadhiex tarmi d-drenaġġ dritt fil-baħar, imma l-ewwel issaffih.

Minħabba f'hekk il- baħar tagħna diġà sar wieħed mill-iktar baħar nodfa fl-Unjoni Ewropea.

Imma jekk nittawlu taħt wiċċ l-ilma f'ħafna xtut għadna naraw gzuz ta' fliexen, tazzi, boroż, laned u tajers fil-qiegħ jew jifflowtjaw.

Huwa ċar li għad baqgħalna ħafna biex il-baħar nitgħallmu nittrattawh kif suppost.

Il-baħar huwa d-dar ta' miljuni ta' annimali u pjanti li bħalna jridu jgħixu fl-indafa.

Trid tkun wiċċek tost biex tarmi l-iskart tiegħek fid-dar ta' ħaddieħor!

Insomma, biex nispiċċa l-istorja tal-bidu, dak sieħbi mill-Isvizzera mhux talli ra l-baħar, imma kemm dam Malta anke waqa' fih bil-ħwejjeġ b'kollox u kellu jarmi l-kamera u l-mowbajl!

mal-faċċata

Għalkemm famuż, il-merill (blue rock thrush) mhux għasfur komuni, imma jekk tmur għall-kwiet x'imkien fejn hemm l-irdumijiet għandek mnejn tisma' xi tnejn jgħannu.

Fir-ritratt naraw merill raġel li għadu kemm qabad wiżgħa biex imur jitmagħha lill-flieles tiegħu.

Ritratt ta' Joe Sultana

Il-mingus (striped sea bream) huwa komuni madwar ix-xtut tagħna, speċjalment fejn hemm qiegħ ramli.

Iħobb joqgħod fi gruppi.

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Attività (rapport) Intervista ma' fjura Paġni Poster 5 Mhux ħut biss Arti X'idea dik!

Avviżi Nħawi Naturali

il-kumitat

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Awwissu 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Wara tant u tant snin!

Ftit ilu kellna aħbar li għaġġbitna u ferrħitna: fekruna tal-baħar bejtet f'ramla Maltija!

Naħseb kollha smajtu.

ħ

iji

Fkieren oħrajn Minbarra l-fekruna komuni, fl-ibħra Maltin jidhru żewġ speċi oħrajn ta' fkieren, imma t-tnejn rari.

Dawn huma…

ħ

ħ

ħ

ġ

ġ

ħ

Ħ afna drabi l-fkieren ibejtu fl-istess ra mla fejn kienu faqqsu.

Il-fekruna komuni tbid minn 80 sa 100 bajda u tidfinhom fir- ramel.

il-b

a tiħ ajd w .

kru x ħ sie ara li alli

ħ

ħ

ħ

x-x ir-ra jfa

Il-fekruna komuni hija l-iktar fekruna komuni fil-Mediterran.

B'daqshekk ma jfissirx li tidher bil-gzuz, għax xorta hija skarsa.

Imma l-baħħara u s-sajjieda ġieli jarawha tixxemmex f'wiċċ l-ilma.

Li żgur huwa rari hu li titla' tbejjet f'xatt Malti!

Fl-antik, meta ftit kien hawn

nies f'Malta u meta l-għawm kien għadu ma sarx passatemp popolari, ir-ramliet kienu jkunu baħħ u filgħaxija kien jaqa' dlam ċappa.

Dak iż-żmien il-fkieren kienu probabbli jitilgħu jbejtu kull sena fix-xtut Maltin, bħalma jagħmlu f'ramliet oħrajn kwieti madwar il-Mediterran.

Min jaf kemm eluf ta' fkieren faqqsu f'postijiet bħar-Ramla l-Ħamra, Għajn Tuffieħa, il-Ġnejna u l-Bajja tal-Mellieħa.

Imma żdiedu n-nies, id-

dwal u l-istorbju, il-gabbani u l-barbikjus fix-xatt, u l-fkieren ma baqgħux jissugraw ibejtu fi xtutna.

Skont xi studjużi l-aħħar fekruna li bejtet Malta kien 50 sena ilu, skont oħrajn iktar minn 80 sena ilu.

Għalhekk kienet sorpriża meta fil-lejl tat-22 ta' Ġunju li għadda, fekruna telgħet fir-ramla tal- Ġnejna, ħaffret ħofra, biedet skoss bajd, difnitu, u mbagħad tkaxkret lura lejn il-baħar u sparixxiet.

B'xorti tajba ħadd ma fixkilha, u mill-għada stess inbdiet għassa kuljum mal-bejta, biex ma jiġix xi ħelu u jagħmel ħerba mill-bajd.

Issa nittamaw li l-istorja tispiċċa b'suċċess, jiġifieri li l-bajd ifaqqas u l-fkieren żgħar jinżlu jgħumu u jmorru jibdew ħajja ġdida.

Suppost sa ma jaslilkom dal-magażin il-bajd ikun faqqas, jew wasal biex.

Din l-iktar fekruna tal-baħar li tikber (iktar minn 200ċm).

Probabbli ma tbejjitx fil-Mediterran imma tidħol mill-Atlantiku.

ħ ajn

telg ħ et fe kru n a Fl-1 9 6 1 T uffi e ħ a. Xi s uld ati m la t' G li kie n u g ħ a s s a tbid fir-ra q a b d u h a u biċ ċru h a!

Tingħaraf mit-tqassim tal-qxur fuq daharha, li huwa differenti minn tal-fekruna komuni.

Ma nafux li qatt bejtet f'Malta.

Il-Ġnejna

X'għandna mid-dinja?

Il-Maldives huma l-iktar pajjiż baxx fid-dinja.

Ma jeżistux muntanji u għoljiet, u l-ogħla post huwa ftit iktar minn 2 metri!

Jekk bis-sħana tal-klima l-livell tal-baħar jitla' xi ftit, il-Maldives jegħrqu kollha!

Kemm tgħid li hemm gżejjer fil-Maldives?

Hemm 1192!

Il-Maldives huma grupp ta' gżejjer tropikali fl-Oċean Indjan.

Huma gżejjer minn dawk li tara fil-kartolini, kollha xtut ramlin u palm kif jidher f'dar-ritratt.

Il-baħar madwar il-Maldives huwa mimli skollijiet tal-qroll (coral reefs) b'varjetà enormi ta' natura.

Ftit ġimgħat ilu l-President tal-Maldives Mohamed Waheed ħabbar li sas-sena 2017 pajjiżu ħa jkun iddikjarah KOLLU kemm hu riserva naturali tal-baħar!

B'hekk il-baħar kollu madwar il-gżejjer ħa jkun protett u sajd li jagħmel ħsara jitwaqqaf kollu, u jitħalla biss sajd 1sostenibbli.

Il-Maldives ħa jkunu l-ikbar marine reserve tad-dinja, u l-ewwel pajjiż fid-dinja li pproteġa l-baħar kollu ta' madwaru.

Meta nieħdu xi ħaġa min-natura b'mod li nagħtuha ċans tirkupra, biex b'hekk ma tonqosx jew tispiċċa biż-żmien.

Hawn huma l-Maldives.

Kemm bnadar!

Le, mhix aħbar fuq il-Logħob Olimpiku, imma b'xorti ħazina dawn bnadar ta' pajjiżi li das-sajf diġà batew nirien fil-foresti u l-1makkja tagħhom.

L-artijiet madwar il-Baħar Mediterran huma pjuttost nixfin, b'sajf twil u jaħraq.

In-nixfa, is-sħana u t-traskuraġni (u l-vandaliżmu) ta' xi nies qed ikunu kaġun tal-qerda ta' meded kbar ta' msaġar bin-natura kollha li tgħix fihom.

Il-Greċja, il-Portugall, Spanja u l-Italja kollha batew nirien das-sajf, u anke diversi gżejjer ta' dawn il-pajjiżi, bħal Sardegna, Sicilia, Madeira, il-Canaries u l-Baleariċi.

F'dawn il-gżejjer il-problema hija ikbar, l-ewwelnett għax hemm inqas nies u apparat biex jiġġieldu n-nar; u t-tieni għax in-natura hemmhekk spiss tkun tinkludi speċi 2endemiċi, li jekk jispiċċaw minn hemm jintilfu mid-dinja.

Per eżempju fuq Madeira jbejjet l-iktar għasfur rari tal-Ewropa: iz-Zino's Petrel, tajra tal-baħar kuġina tal-kanġu ta' Filfla.

Nirien li ħakmu lil Madeira sentejn ilu għamlu ħerba sħiħa mill-3kolonji ta' dan l-għasfur.

Msaġar ta' siġar baxxi u arbuxxelli, bl-Ingliż maquis.

Jinstab biss f'dak il-pajjiż jew reġjun.

Grupp ta' annimali li jbejtu jew jgħixu viċin ta' xulxin.

ġimgħat

ilu miet Lonesome George, fekrunu ġgant li kien jgħix f'waħda mill-Gżejjer Galápagos.

Għaliex kien jismu hekk, u x'fiha importanti din l-aħbar?

Għax Lonesome George kien fekruna tar-razza Pinta giant tortoise.

Dari din ir-razza kienet komuni, imma l-kaċċa (bħas-soltu) għamlet ħerba minn dan l-annimal.

Fl-1971 sabu li kien baqa' biss wieħed minn dawn il-fkieren, u semmewh Lonesome George.

Issa miskin miet, u miegħu spiċċat ir-razza Chelonoidis nigra abingdonii.

Biex miet tgħid?

U b'hekk id-dinja kompliet

Naħseb bl-età għax kellu mal- mitt sena…

X'nista' nara tgħid?

Minn fost l-għasafar magħrufin bħala ibises, dan hu l-iktar wieħed imferrex madwar id-dinja, u l-uniku wieħed li jbejjet fil-kontinent tagħna.

Jinstab fin-naħa t'isfel tal-Ewropa, fil-kontinent Amerikan, fl-Afrika, fl-Asja u fl-Awstralja.

F'xi nħawi qiegħed jonqos, imma f'reġjuni oħra qiegħed jiżdied u jinferex f'territorji ġodda.

Hu għasfur sabiħ, b'rix ta' lewn qastni, u bil-ġwienaħ ħodor skuri.

Għandu munqaru twil u milwi 'l isfel, u jgħix f'postijiet fejn hemm l-ilma, bħal bwar salmastri u ġnub ta' xmajjar u għadajjar.

Ifittex l-ikel billi jgerfex bil-munqar f'ilma baxx.

Jiekol l-aktar insetti, bebbux u 1krustaċi.

Ibejjet f'kolonji, u l-bejta tinbena fil-baxx.

Minħabba li ftit li xejn għandna ambjenti tajbin għalih, rari jieqaf f'pajjiżna fi żmien il-passa u ġeneralment jidher itir f'waħdiet jew qtajjiet żgħar.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Bil-mod, għax tixraq!

Għasfur tal-Bejt mara qed titma' lill-ferħ

Ojj, dak il-flixkun!

Ma nistax nifhem għaliex xi nies iridu BILFORS iħammġu kull fejn imorru.

X'vizzju ikrah ħej!

Fis-sajf l-għasafar ikunu bil-frieħ, għalhekk mhux l-ewwel darba li naraw xi fellus tal-għasafar tal-bejt jaqbeż 'l hawn u 'l hemm fil-ġnien, fil-bitħa jew barra.

Meta narawhom aħna x'aktarx naħsbuhom mitlufin, u spiss niġbruhom ħalli nippruvaw nieħdu ħsiebhom aħna.

Imma dawn ma jkunu mitlufin xejn, anzi l-ġenituri tagħhom ikunu jafu eżatt fejn qegħdin uliedhom.

L-aħjar ħaġa li nagħmlu hi li nwarrbu ħalli l-Papà jew Mamà tagħhom jinżlu jitimgħuhom.

Ħeħe, tiftakar f'Il-Ħuttafa 109 qrajtilkom li r-Re Juan Carlos ta' Spanja, President tal-WWF ta' Spanja, mar il-Botswana għall-kaċċa tal-iljunfanti?

Jaqaw, x'għamel issa?

Mar l-Indja għall-kaċċa tat-tigra?

Le, il-WWF ħaduha bi kbira, u qaċċtuh 'il barra!

Grupp kbir ta' annimali li jinkludi granċijiet, grottli, gambli, koċċli u ħnieżer l-art.

Il-biċċ l-kbira tal-krustaċi jgħixu fil-baħar.

Intervista ma' Fjura

Lejla maċ-Ċief

jirrapporta TIMOTHY MICALLEF ritratti CHRIS CACHIA ZAMMIT

Il-ħarġa ta' Klabb Ħuttaf bil-lanċa saret fid-19 ta' Lulju minħabba li fit-13 ta' Lulju ir-riħ kien qawwi wisq.

Inġbarna l-Marfa fis-6.30pm u hemmhekk Chris Cachia Zammit

ftit mill-membri

q a t g ħ a ċ i e f

waħda mil-laneċ

ċiefa ttir ma' wiċċ l-ilma

kellimna ftit fuq iċ-ċief li konna se naraw.

Wara ftit tlaqna b'żewġ laneċ għal taħt Ta' Ċenċ.

Għalkemm eluf ta' ċief ibejtu madwar il-Gżejjer Maltin, bil-mod aħna konna resqin lejn l-akbar kolonja ta' ċief fi xtutna.

F'Ta' Ċenċ ibejjet mal- elf par u f'dan iż-żmien iż-żgħar taċ-ċief ikunu għadhom fil-bejtiet, fix- xquq u t-toqob fis-1sies.

Iċ-ċief jistennew sa ma jidlam kompletament biex jidħlu fl-irdum u għalhekk filgħaxija jingħaqdu fi gruppi kbar, li jisssejħu rafts, fuq wiċċ l-ilma jistennew id-dlam jaqa'.

L-akbar raft li rajna kienet ta' mill-inqas 400 ċiefa, imma osservajna ħafna ċief dieħel u jinġabar ma' diversi rafts iżgħar.

Uħud minnhom għaddew viċin tagħna, u ħafna membri bdew joħdulhom ir-ritratt.

Uħud minna rajna wkoll xi dniefel, imma kienu 'l bogħod u ma għarafniex xi speċi kienu.

X'ħin wasalna biex induru lura għall- Marfa, rajna li kien għad hemm ċief li kienu fi triqithom lejn l-irdumijiet.

Il-Busbież

Inti pjanta Maltija?

Sa fejn naf Maltija 2indiġena jien.

Inti rari jew komuni?

Issib minni kemm trid.

Ġnub tat-toroq, art imqallba, għelieqi mitluqin, steppa, ġonna…

Biżżejjed hekk!

U l-fjuri tiegħek kif ikunu?

Jien nagħmel fjuri żgħar f'bukketti qishom umbrelel sofor.

Bħall-ferla jaqaw?

Eżatt, il-ferla kuġina tiegħi imma dik tagħmel il-fjuri fir-rebbiegħa.

Għaliex, tiegħek meta?

Fis-sajf ruħi.

Minn Ġunju sa Awwissu nkun fl-aqwa tiegħi.

Għandek xi problemi?

Kemm ninħaraq meta jiġu dawk li jqaċċtuna u jbexxuna bil-velenu.

Ma nafx għaliex jagħmlu dan meta nkun mimlija fjuri.

X'ħasra!

L-agħar għax ma jagħtuniex ċans nagħmlu żerriegħa.

U ara kemm friefet u naħal jispiċċaw bla ikel.

Insomma, grazzi ħafna.

Lilek ukoll u tal-interess.

Fid-9pm wasalna lura l-Marfa u għedna ċaw.

Għalkemm did-darba rajna inqas ċief mis-soltu, l-atmosfera

Flimkien mal-leaders u l-organizzaturi l-oħrajn nixtieq inħeġġeġ lil dawk li ma ġewx magħna biex jattendu attivitajiet oħra matul is-sena.

Titgħallmu ħafna affarijiet ġodda, u fuq kollox tieħdu gost!

Il-veru ħadna gost.

Dil- ħarġa dejjem tkun suċċess.

Art li taqta' ħesrem fix-xejn, li toħloq wiċċ wieqaf u spiss għoli (bl-Ingliż cliff).

Is-sisien spiss jisseħju rdum jew irdumijiet, imma fil-fatt huma differenti.

2indiġenu. pjanta jew annimal li minn dejjem kien jgħixu f'ċertu post, u ma nġabux hemm mill-bniedem (bl-Ingliż native jew indigenous).

Il-kontra ta' ALJEN jew EŻOTIKU

Il-Ħuttafa 111 • Awwissu 2012

Għandek xi ħarġiet ta' Il-Ħuttafa neqsin?

Iktbilna u naraw naqdukx.

Ħafna back issues ilhom li spiċċaw, imma ma tafx kif forsi nsibu dak li trid.

Kull back issue tiswa €2 (bil-posta b'kollox).

Mela ixtri l-magg speċjali tal-50 Sena Anniversarju tal-BirdLife.

Prezz €5.

Ċempel 21347644/5.

Poster Nru 5 Il-Ħuttafa

Ċiefa Iċ-ċiefa (Cory's shearwater) hija tajra tal-baħar kbira.

F'Malta jbejtu eluf ta' ċief imma ma tantx narawhom għax jersqu lejn l-art bil-lejl.

Ritratt ta' Adin Vella

Sib daqs 400 differenza bejn ir-ritratt ta' fuq u dak ta' taħt!

Qed niċċajtaw ta!

M'hemmx bżonn kompetizzjoni għax id-differenza tidher sew.

Dawn huma ritratti ta' parti minn Foresta 2000.

Il-post huwa l-istess imma r-ritratt ta' fuq ittieħed fl-2005 u ta' taħt ittieħed dis-sena.

F'ta' fuq taraw mijiet ta' siġar imħawlin friski, u f'ta' taħt taraw is-siġar wara seba' snin ta' kura u tisqija.

Hekk hu ħbieb, il-proġett li bdiet il-BirdLife qed jirnexxi.

Foresta 2000 hija proġett immexxi minn BirdLife Malta, Din L-Art Ħelwa u PARK.

Is-sea slugs huma kuġini tal-bebbux u tal-bugħarwien.

L-isem xjentifiku ta' dan l-annimal huwa Piseinotecus gabinierei.

Bil-Malta m'għandux isem.

Grazzi lill-esperti Constantine Mifsud u Charles Cachia tal-għajnuna fl-identifikar.

Agħti kulur lill-istampa.

Jekk tmissu din l-istampa, issir kollha sewda!

Għaliex?

Ħaħa naf għaliex!

Għax titfagħlek il-linka!

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom.

Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16)

Fil-fatt dawn huma frieħ tal-ġurat tar- raba', li ma jkunux ilhom li faqqsu, forsi fuq l-istess pjanta li qegħdin fuqha.

Wara ftit jinfirxu u ma jibqgħux flimkien.

Farfett tal-Kromb Diane Micallef (12)

Ġurat tar-Raba' Neil Camilleri (12)

GĦASFUR TAL-BEJT

Ideat li l-bniedem ikkopja min-natura

Ġieli kontu għaddejjin fil-karozza

fid-dlam u rajtu bħal ringiela dwal żgħar f'nofs it-triq jew fil-ġenb?

Dawn jgħidulhom cats eyes.

Bis-saħħa tagħhom is-sewwieqa jkunu jistgħu jaraw it-triq f'postijiet fejn mhemmx dwal, bħal f'ħafna toroq fil-kampanja.

Is-sabiħa hi li dawn il-cats eyes jixegħlu bla elettriku.

Kif jista' jkun?

Bħal ħafna ideat fil-ħajja tal-bniedem, l-ispirazzjoni ġiet min-natura…

Il-cats eyes ivvintahom wieħed Ingliż jismu Percy Shaw.

Dan kien jirrakkonta li darba waħda fl-1933 kien qed isuq lura lejn daru f'Halifax.

Kien id-dlam, kien ħafna ċpar u bilkemm seta' jara fejn sejjer.

Biex tgħaxxaqha kellu jgħaddi minn biċċa triq ħdejn xifer ta' rdum!

Is-soltu fl-art kien ikun hemm strippi tal- metall mnejn jgħaddi t-tramm, u Shaw kien jużahom gwida biex iżomm fuq it-triq.

Imma dawn l-istrippi kienu tneħħew ftit qabel u għalhekk Shaw ma kienx qed jara t-triq, u għal ftit ma baqax sejjer għal isfel.

Imma b'xorti tajba lemaħ par għajnejn jixegħlu li nqabdu fid-dawl tal-karozza, u Shaw dawwar biex ma jolqothomx.

Kien qattus bil-qiegħda fuq ċint… f'tarf l-irdum!

Din l-esperjenza tat lil Shaw l-idea li jivvinta xi ħaġa li tleqq bħall-għajnejn

L-għajnejn ta' xi annimali, fosthom il-qtates, għandhom il-ġewwieni tagħhom ileqq ħafna.

Dan jgħinhom biex jaraw anke f'dawl baxx.

Għalhekk b'dawl qawwi fuqhom dawn jirriflettu.

L-istess idea tintuża fil-cats eyes, għax magħmulin minn boċċi tal-ħġieġ b'kisja tleqq fuq ġewwa.

Kompetizzjoni Poster Ir-rebbieħa ta' Kompetizzjoni Poster 5 kienet Nicole Azzopardi mill-Mosta, li qatgħet li l-għasfur kien ċiefa.

Ftit ieħor Nicole tirċievi pin badge ħelwa ta' għasfur.

20699595 Ċemplu fuq dan-numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra l-liġi.

Peress li xogħlu kien li jsewwi t-toroq, Shaw ma damx ma ħoloq il-cats eyes, invenzjoni sempliċi u tal-ġenn.

Il-ġenju ta' din l-invenzjoni hu li din taħdem bir-rifletturi, li jleqqu meta jaqa' dawl fuqhom.

B'hekk huma perfetti għal bil-lejl, għax jirriflettu d-dwal tal- karozzi li jkunu ġejjin.

Peress li l-cats eyes jaħdmu bla elettriku, m'għandhomx bozoz x'jinqatgħu u x'tibdlilhom.

Minħabba f'hekk jistgħu jitqiegħdu fl-iktar toroq imwarrbin u 'l bogħod mis-servizz tad-dawl.

Illum jintużaw mad-dinja kollha.

Din l-invenżjoni min jaf kemm iffrankat miljuni ta'

inċidenti tat-traffiku u salvat miljuni ta' ħajjiet.

Kos kemm għandna x'nafulu lil Percy Shaw!

Skużi ta!

Naħseb aħjar tgħid: Kos kemm għandna x'nafulu lil dak il-qattus!

Websajt Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

Websajt Għal ritratti ta' natura tal-baħar madwar Malta (u anke lilhinn minnha) żuru l-websajt www.edwardcurmi.com

Jekk għandkom bitħa, ġnien, bejt jew gallerija, ftakru biex toħorġu skutella bl-ilma ħalli l-għasafar (u forsi anke insetti) isibu x'jixorbu.

Tagħmlux ilma fond biex ħadd ma jegħreq fih, anzi agħmlu zokk żgħir ħiereġ mill-ilma ħalli jekk jaqa' insett isib ma' xhiex jiggranfa u joħroġ.

Xi ħaġ'hekk insomma.

Nħawi Naturali

Elisabeth Conrad iddur il-Gżejjer Maltin u ssibilna postijiet interessanti għan-natura.

Filfla hija gżira żgħira b'forma distintiva ħafna: blokka art wieqfa f'nofs baħar, kważi ċatta minn fuq u mdawra kollha b'sies għolja xi 60m.

L-area hija biss xi 6 ettari, jiġifieri Filfla kapaċi toqgħod xi 4100 darba fl-area ta' Malta!

Imma minkejja d-daqs żgħir tagħha, Filfla hija importanti għan- naturalist għax tipprovdi ambjent naturali uniku.

M'hawnx bħalhom

Forsi l-protagonist ewlieni tan-natura fuq Filfla hija l-gremxula.

Il-gremxula ta' Malta hija endemika għall- Gżejjer Maltin imma l-isem xjentifiku tagħha ħa ismu minn Filfla: Podarcis filfolensis.

Fil-fatt fuq Filfla nsibu 1sottospeċi endemika proprju għal Filfla stess.

Dan ifisser li mid-dinja kollha din ir-razza tgħix biss fuq dawn is-60,000m2.

X'aktarx li minħabba li Filfla hija daqshekk maqtugħa għaliha, kien diffiċli biex il-gremxul ta' fuqha jitħallat ma' gremxul ieħor, u għalhekk l-ispeċi evolviet razza differenti u unika.

Imma fuq Filfla mhux il-gremxula biss hija endemika: nsibu wkoll, fost oħrajn, żewġ speċi ta' bebbux tal-art u speċi ta' ħanfusa li ma jinstabu mkien iktar.

Turrun tjur Filfla hija wkoll ta' interess kbir għal min iħobb l-għasafar.

Dan għaliex tipprovdi ħabitat perfett biex ibejtu tliet speċi ta' għasafar tal-baħar.

Insibu kolonja kbira (bejn 5000-8000 par) ta' kanġu ta' Filfla, kolonja ta' ċief (xi 200 par) u kolonja ta' gawwija prima (xi 250 par, l-ikbar f'pajjiżna).

Il-kolonja ta' kanġu fuq Filfla hija l-ikbar waħda li nafu biha fil-Mediterran.

Filfa tinstab 4.5km 'l-barra mill-gżira ta' Malta, faċċata ta' Wied iż-Żurrieq.

B'xorti tajba n-natura ta' fuq Filfla hija protetta sew, u

Filfla għandha diversi titli ta' ħarsien bil-liġi.

Fost oħrajn, hija Riserva Naturali, Santwarju tal-Għasafar, Sit ta' Importanza Xjentifika (SSI), Area ta' Importanza Ekoloġika (AEI), Sit Natura 2000 u Area ta' Importanza għall-Għasafar (IBA) ta' valur globali.

Biex in-natura ta' fuq Filfla ma titfixkilx, ħadd mhu permess jinżel fuqha jekk mhux għal raġunijiet xjentifiċi jew edukattivi, u dejjem irid iġib permess speċjali mill-awtoritajiet.

Minħabba li hi daqshekk protetta, Filfla hija refugju għan-natura: f'dal-pajjiż tant mibdul mill-bniedem, hija post wieħed fejn l-id tan-nies ma tantx tinħass.

Fuq Filfla t-tajr tal-baħar ma jfixkluhx id-dwal u l-istorbju li x'aktarx jaffettwawh f'partijiet oħra ta-xtut ta' Malta.

Iktar ma tiżdied il-pressjoni mill-bniedem, iktar isiru importanti dawn ir- refuġji bogħod mill-problemi li joħolqu n-nies!

Kanġu ta' Filfla European Storm-petrel

Il-bieraħ, illum… u għada!

ikbar milli hi llum.

Biż-żmien, bir-raxx, bil-mewġ, bil-melħ, bir-riħ, bix-xita u b'aktar ċaqliq tal-art, Filfla bdiet titfellel, taqa' biċċiet.

U l-bombi tal-Ingliżi komplew farrkuha.

Il-bombi issa ilhom iktar minn 40 sena li waqfu, imma l-elementi għadhom ikidduha lil Filfla.

Ma tgħaddix xitwa li ma jċedix xi ċangun.

Biż-żmien anke t-tifrik li nġabar madwarha għad jitmermer u għad ikaxkru l-baħar.

Fuq il-lemin għandna

idea ta' kif setgħet kienet Filfla fl-antik, u kif tista' ssir fil-futur.

Tliet mapep antiki li juru lil Filfla bħala FOLFOLA jew FALFOLA.

Kif forsi kienet fil-bidu

Elf sena oħra!

Jew trux jew supperv!

Bżar u bombi

Ritratt oriġinali Joe Sultana, tbagħbis bil-kompjuter Victor Falzon

Hemm min jgħid li ġej mill- kelma Għarbija filfel li tfisser bżaru aħmar, forsi għax dari l-forma ta' Filfla kienet tixbaħ lil bżaru f'wiċċ l-ilma.

Imma jekk fl-antik kienet qisha bżaru, illum dax-xebħ ma tantx jidher.

Irridu niftakru li fi żmien l-Ingliżi Filfla kienet tintuża mill-militar bħala mira għal bombi u sparar ieħor!

B'dawk l-isplussivi kollha l-forma ta' Filfla x'aktarx li nbidlet.

Għalkemm il-bombi bla dubju għamlu impatt negattiv fuq il-gżira, ħallew ukoll benefiċċju!

Minħabba l-periklu ta' bombi mhux sploduti li forsi għad hemm f' qiegħ il-baħar ħdejn Filfla, is-sajd sa 1.8km madwar dil-blata huwa projbit.

B'hekk anke l-ħut madwar Filfla issa jgħix fil-paċi!

Razez li jkunu jixxiebħu u jiġu minn xulxin, ilkoll tal-istess speċi.

Ir-razza tal-gremxula ta' Filfla hija Podarcis filfolensis ssp. filfolensis.

L-ittri ssp. jfissru sottospeċi

Żugraga ta' Filfla Filfla Top Snail


Qatgħa sabiħa sturnell.

Eluf ta' sturnell jaslu Malta fil-ħarifa u ħafna jibqgħu hawn għax-xitwa.

Kultant tara qtajja' li jkun fihom l-eluf.

Waww, mur għoddhom!

Ħafifa!

Għodd kemm hemm ġwienaħ u agħmel division by 2!

Ħej Ħbieb Ħuttaf !

Dan l-aħħar mort passiġġata sa Foresta 2000.

Is-siġar qed jikbru ġmielhom u l-arbuxxelli tad- deru, taż-żagħrun, tal-imbrijagla u tar-riħan

mimlijin frott.

Veru ġenna tal-art qed isir hemm.

Kemm domt hemmhekk rajt mijiet ta' sturnell itiru u jpoġġu fis-siġar u jpaċpċu bejniethom.

Madwari wkoll tpespis u tektik ta' pitirrossi, fjammi suwed u anke xi mlievez - dawk li żgiċċaw it-tiri tal-kaċċaturi!

Dawn l-għasafar kellhom kull ma jridu hawnhekk.

Kenn tal-weraq fejn jorqdu u jistaħbew, u ikel kemm iridu.

Kellhom biżżejjed biex jgħaddu xitwa sħiħa magħna fil-kumdità.

Ħassejtni kuntent li l-BirdLife konna ħlomna b'din l-idea ta' Foresta 2000.

Kieku ma ħawwilniex dawn il-pjanti kollha, l-għasafar ma kienx ikollhom dal-ġid kollu.

Ħmistax-il sena ilu dal-post kien kważi vojt, u s-siġar li kien hawn ma kinux it-tip li jipprovdu ikel.

Imma llum għandhom frott biżżejjed biex taqbadhom indiġestjoni!

Għalxejn ngħidlek biex ma titħanżirx!

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Kalendarju 2013 Attività Intervista ma' fjura Magħlubin u Tawwalin Arti X'idea dik!

Avviżi Natura 2000

il-kumitat

Biex tipproteġi l-għasafar trid tipproteġi wkoll l-ambjent tagħhom.

U jekk dan l-ambjent ma jeżistix trid tipprova toħolqu.

Hekk għamilna f'Foresta 2000, fl- Għadira u fis-Simar.

Ċaw għalissa, u tinsewx tiġi tħawlu f'Diċembru (paġna 6).

Reġa' ġej ċirklu bl-annimali L-annimali taċ-ċirklu huma mdejqin, imwerwrin u maħqurin.

Min imur iċ-ċirklu jkun qed iħallas biex il-moħqrija tkompli.

Jekk tħobbu veru l-annimali…

mal-faċċata

Il-ballottra (weasel) hija karnivoru għax tiekol il-laħam ta' annimali li taqbad, speċjalment ġrieden.

Diffiċli taraha għax imgerrxa mill-bniedem.

Għalkemm żgħira ħafna, il-ballottra xorta hija l-ikbar karnivoru tal-art li għandna Malta, u hija mħarsa bil-liġi.

Ritratt ta' Raymond Galea

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Ottubru 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Għasfur ġdid…

ħ

iji

Dan għadu ferħ.

L-għasfur adult ikollu rasu, sidru u żaqqu kollha lewn il-lumija.

Mela bħalek!

Fit-12 Awwissu li għadda, il-ħabib tagħna Ray Galea kien berdwoċing f'Wied il-Kbir, ħdejn Ħal Qormi.

Għalkemm kellna sajf niexef, f'xi nħawi tal-wied kien għad baqa' xi ftit ilma, u ħdejn l-ilma lemaħ għasfur żgħir mislut inaqqar xi dud mill-ilma.

Kien zakak, imma mhux wieħed miz-zizka li naraw komuni fil-pases u fix-xitwa.

Dan kien zakak tal- lvant (citrine wagtail Motacilla citreola), għasfur li s-soltu jgħix fir-Russja u jpassi lejn pajjiżi bħall-Indja eċċ.

Din kienet l-ewwel darba li qatt deher dan l-għasfur hawn Malta.

Fir-ritratt tal-lemin taraw iz-zakak tal-lvant qed jiekol xagħat ta' dubbiena li tella' mill-ilma.

Dan l-għasfur dam jinżel jiekol fil-wied sas-16 tax-xahar, imbagħad sparixxa.

Oħroġ l-għaġeb, kważi xahar wara (10 Settembru 2012) raw ieħor il-Buskett!

It-total ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal…

Dawn huma t-tliet speċi ta' zakak li s-soltu naraw f'Malta.

Min jaf Numru 400 liem speċi ħa tkun!

Ħeħe, forsi xi pengwin!

Tajjeb, mela żidna ieħor.

Puuu għalihom!

Il-bajd li biedet il-fekruna tal-baħar fil-Ġnejna spiċċa ma faqqasx.

Ħadd ma jaf għaliex, forsi r-ramel tal-Ġnejna ma kienx fond biżżejjed.

X'ħasra!

KAċċATURI JOqTLU L-fJAMINGI Fit-3 Ottubru 2012 dehret qatgħa ta' xi 50 fjamingu (greater flamingo) fl-inħawi tal- Gżejjer ta' San Pawl.

L-għada xi kaċċaturi qatlu xi fjamingi fl-istess naħat ☹, u wieħed mill-għasafar daħal ferut fis-Salina, b'saqajh miksurin ☹.

Il-BirdLife ippruvat taqbdu biex tikkurah imma ma rnexxilhiex, lanqas il-pulizija.

Dakinhar ukoll, fjamingu ieħor intlaqat u waqa' fil-baħar ☹.

Il-BirdLife ċemplet il-forzi armati, li ġew bil-patrol boat u rnexxielhom jaqbdu l-għasfur u ħaduh għall-kura.

Imma kien ferut sew u miet ☹.

Sadattant il-fjamingu tas-Salina kien għadu hemm.

Għalhekk dak il-lejl membri tal-BirdLife baqgħu għassa miegħu biex ma jidħlux għalih il-kaċċaturi.

L-għada rnexxielhom jaqbduh meta l-povru fjamingu waqa' f'kanal fond.

Ħaduh ukoll għall-

Il-fjamingu ferut fis- Salina.

kura, imma miet ukoll ☹.

Ftit ġranet wara membri tal- BirdLife raw qatgħa oħra ta' xi 60 fjamingu itiru fl-inħawi ta' Baħar iċ-Ċagħaq.

Raw ukoll spidbowt ħierġa għalihom, raw kaċċatur jispara mid-dgħajsa u jwaqqa' żewġ fjamingi ☹.

Ġabarhom mill- baħar u saq jiġri qabel waslu fil- post il-forzi armati ☹.

qalb biex toqtol fjamingu.

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

X'għandna mid-dinja?

Tellieqa min jipproteġi l-iktar!

Il-Cook Islands huma

grupp gżejjer żgħar fl- Oċean Paċifiku.

Imma għalkemm żgħar ħafna (iżgħar anke minn

Malta), għandhom f'idejhom ħafna ħafna baħar.

Ftit ġimgħat ilu dawn il-gżejjer iddikjaraw biċċa sew minn baħarhom bħala park marin.

Hija medda enormi ta' 1.1miljun km2, l-ikbar marine park fid-dinja.

grupp ieħor ta' gżejjer fl-istess oċean, ħabbru li huma wkoll ħa jiddikjaraw il-baħar ta' madwarha bħala park marin.

Din hija area ta' 1.4miljun km2, ftit ikbar minn tal-Cook Islands.

Tgħid xi pika bejniethom?!

Dawn iż-żewġ meded kbar fihom

daqs il-Baħar Mediterran kollu!

L-attività kollha li ssir f'dal-baħar issa trid issir b'mod li ma ssirx ħsara lill-eluf ta' speċi ta' ħlejjaq li jgħixu fih, mill-iċken 1plankton sa l-ikbar baliena.

Sittax-il elf żiemel niexef!

Ftit ġimgħat ilu fl-ajruport ta' Lima (Peru), il- pulizija tad-dwana sabu tliet bagalji mitluqin, u meta fetħuhom sabu fihom 16,280 żiemel!

Le mhux żwiemel t'erba' saqajn, imma żwiemel il-baħar, imnixxfin u lesti biex jissiefru lejn pajjiżi bħaċ-Ċina, il-Korea u l-Ġappun.

Hemm għadhom jemmnu li miż-żwiemel il- baħar mitħunin tista' tagħmel mediċina biex iżżidlek l-enerġija.

Jaħasra kemm ħmerijiet!

Sittax-il elf jidher numru kbir, imma mhu xejn ħdejn l-20 miljun li huwa stmat li jinqabdu kull sena.

Mhux ta' b'xejn li ż-żwiemel il-baħar tad- dinja diġà naqsu bin-nofs.

Skont is-2CITES, żwiemel il-baħar mhu suppost isir xiri u bejgħ tagħhom imkien fid-dinja.

Il-ħajja tal-baħar f'dawn l-inħawi hija sinjuruna u ħafna minnha għadha mhix imfixkla mill-bniedem. fl-inħawi baxxi jikber ħafna qroll, bħal dan il-cabbage coral.

Bis-saħħa tal-marine parks ġodda, din ir-rikkezza ħa tibqa' hemm!

Tal-ġenn, man!

Mank jagħmlu l-istess f'Malta!

Daqshekk kaċċa

Mill-Costa Rica kważi dejjem aħbarijiet ambjentali sbieħ nisimgħu.

Dan l-aħħar smajna oħra: il-gvern għadu kemm għadda liġi li biha waqqaf il-kaċċa

kollha fil-pajjiż (ħlief is-sajd).

Il-Costa Rica huwa pajjiż fl-Amerka Ċentrali.

Mhux pajjiż kbir, imma fih ħafna ambjenti differenti, fosthom muntanji, vulkani, foresti tropikali, gżejjer u xtut fuq żewġ oċeani differenti.

Mhux ta' b'xejn in-natura tal-Costa Rica hija sinjura ħafna.

Fuq kollox, il-gvern u n-nies t'hemmhekk japprezzaw in-natura li għandhom.

Kwart mill-pajjiż huwa riservi jew parks naturali.

U aħna għandna wieħed biss!

Fost annimali oħrajn li jgħixu fil-ġungli tal-Costa Rica hemm il-ġagwar, tapiri u xadini.

Għandhom ukoll 700 speċi ta' għasafar, u xi 200 speċi ta' amfibji.

Iż-żwiemel il-baħar huma ħut żgħar. f'Malta għandna żewġ speċi.

Pjanti u annimali żgħar ħafna li jifflowtjaw fl-ilma u li huma l-ikel ta' ħafna annimali tal-baħar.

Ħafna minnhom ikunu frieħ ta' annimali bħal gambli u granċijiet.

Il-Convention on International Trade in Endangered Species hija ftehim internazzjonali importanti li jikkontrolla l-bejgħ u x-xiri ta' annimali u pjanti rari.

X'nista' nara tgħid?

ċikonja Sewda Black Stork

Jekk tqalleb xi ktieb ftit antik dwar l-għasafar ta' Malta, issib li ċ-ċikonja sewda hi fost l-aktar għasafar rari li jidhru fi żmien il-passa, u li lanqas ma tidher kull sena.

Imma minn xi snin 'l hawn waħdiet saru jidhru tista' tgħid f'kull passa.

Iċ-ċikonja sewda hija għasfur kbir li tħobb iżżomm pjuttost

fil-moħbi.

Ġeneralment issibha f'imsaġar b'siġar kbar u xi ftit imbegħdin minn xulxin.

Għall-kuntrarju taċ-ċikonja bajda, iżżomm bogħod mill-istorbju u d-djar tan-nies.

Tfittex x'tiekol f'ilma baxx, u taqbad l-aktar ħut, bebbux, żrinġijiet u granċi.

Kapaċi ttir distanzi twal u meta tpassi tagħmel vjaġġi ta' iktar minn 7000km.

Tħobb tpassi fi qtajjiet li ġieli jlaħħqu 30 tajra, imma fi żmien il-bejta kull par jinqata' għalih waħdu.

Jibnu bejta goffa fil-quċċata ta' siġra għolja jew ma' rdum.

jbidu sa erba' bajdiet.

Il-bejta tibqa' tintuża minn sena għall-oħra, għalkemm mhux bilfors mill- istess par.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il- BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Kalendarju 2013

Il-BirdLife għadha kemm ħarġet kalendarju ġdid għas-sena 2013.

Huwa desk calendar mit-tip li jreġġi waħdu fuq mejda.

Għal kull xahar fih ritratt sabiħ bil-kulur ta' għasfur Malti.

Tistgħu tixtruh

dirett mingħand BirdLife Malta jew mir- riservi naturali tal-Għadira u s-Simar. bil-posta billi tibagħtu ċekk (pagabbli lil BirdLife Malta) ta' €2.80 (jinkludi posta) lil BirdLife fl-indirizz paġna 2.

attività Taħwila siġar

Intervista ma' fjura

Ilkoll smajtu b'foresta 2000, il-proġett kbir ta' taħwil tas-siġar fin-naħa ta' fuq ta' Malta. foresta 2000 hija għal qalbna wisq, mhux biss għax qed isir ambjent tal-ġenn għan-natura, imma għax konna bdejnieh aħna stess ta' Klabb Ħuttaf.

It-taħwil issa kważi kollu lest.

Baqa' biss xi rqajja' żgħar x'jimtlew…

U aħna ħa mmorru nimlewhom !!

S'intendi, kif inkunu hemm ir-rejnġer idawwarna dawra ħalli narawh u ngawduh sew.

Data il-Ħadd 2 Diċembru 2012 Niltaqgħu quddiem ir-riserva tal-Għadira Ħin 9am Nispiċċaw xi nofsinhar Ġibu xi ħaġa x'tieklu u x'tixorbu Iġġibux tkaken bil-ponta!

Merħba *membri, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir.

Qed tfaddalhom jew?

X'jismek?

Jisimni xorbett, imma smajt li l-Għawdxin isejħuli xurbebb.

Inti pjanta rari?

Mela x'ambjent tħobb?

Jien nikber l-iktar ħdejn il- baħar, fit-tifrik li jinġabar fl- irkejjen qalb il-blat.

Kif tissaporti l-imluħa tal-baħar?

Ħeħe għandi trikk!

Il-weraq tiegħi nista' naħżen l-ilma fih biex fi żmien in-nixfa nieħu l-ilma mill-weraq flok intella' ilma mielaħ mill-art.

Pjanta li taħżen l-ilma fil-weraq jew fiz-zokk jgħidulha sull… slukk… skutt… emm…

U l-fjuri meta tiftaħhom? fir-rebbiegħa?

Le, jien il-fjuri nagħmilhom fil-ħarifa.

Bħalissa mimlija fil- fatt.

Il-fjuri tiegħek ifuħu?

Hawn min jogħġbuh, hawn min le.

Il-friefet u n-naħal jogħġbuhom żgur għax jiġġennu għalija!

Għandek xi problemi?

L-ikbar biża' tiegħi hu li intom il-bnedmin tkomplu tiksu x-xtut bil-konkos flok tħalluhom naturali.

Naqbel miegħek.

Saħħa u grazzi. ċaw ħi.

Tkun 'l hawn għaddi.

Dakinhar ħa nqassmu l-istiker I ♥ Klabb Ħuttaf numru 6.

Ħallini mmissjajt waħda!

Anke mill- ispazju!

Dawn huma tliet ritratti ta' parti minn Foresta 2000.

Ir- ritratti (minn Google Earth) ttieħdu mill- għoli ħafna - minn satellita fl-ispazju fil-fatt - u bejn ritratt u ieħor għaddew sentejn: 2007, 2009, 2011.

Jekk tħarsu sew, speċjalment fiż-żewġ roqgħat fejn qed juru l-vleġeġ, taraw kif f'erba' snin feġġew ħafna tikek ħodor.

Dawk it-tikek huma siġar li tħawlu.

U bħalissa hemm ruxxmata pitirrossi, buful, imlievez u sturnelli li qed jirringrazzjawna tal-kenn u l-ikel li dawn is-siġar qed jipprovdulhom.

Min jaf sentejn oħra kif ikun ir-ritratt.

Ħaxix iva, siġar xejn.

23 Ġunju 2009

Eluf ta' siġar qed jispuntaw, qishom nemex ħodor!

10 Ġunju 2011

Is-siġar issa jidhru sew.

Agrett tal-Bhejjem

Russett tas-Siġar Little Bittern

fost l-għasafar hemm familja ta' tajr li kważi kollha huma għasafar twal.

Dawn huma l-agretti u l-irsieset, li minnhom f'Malta jiġu disa' speċi.

U hawn qegħdin ilkoll, jiġġebbdu u jippużaw għar-ritratt!

Skont iċ-ċeklist, dehru 10 speċi, mhux 9.

Tletin sena ilu xi ħadd ra western reef heron.

Russett Aħmar Purple Heron

Russett Griż Grey Heron

Agħti kulur lill-istampa.

farfett tal-fejġel Swallowtail

Għandhom żball!

Dan Farfett tal- Bużbież.

Dak jgħidulu Farfett tar-Reġina.

Dak Farfett tal-Lira.

Min għandu raġun?

Kollha kemm huma!

Għax dal-farfett għandu ħafna ismijiet!

Il-buħarrât għandu bħal snien fuq saqajh ta' quddiem.

Dawn jużahom biex iħaffer bihom.

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew fjuri kultivati) u aħna nġibuhomlkom f'dil- paġna, basta jkunu veru tagħkom.

Tistgħu tibagħtuhom bil-POSTA* lil Klabb Ħuttaf BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 jew bl-IMEJL (jpg, pdf, tif) lil il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (16)

Buħarrât Kyle Cassar (12)

Għażiż Editur,

Jien Kyle Cassar (12 yrs) li flimkien ma' oħti Kirsty (5 yrs) qed nikteb din l-ittra.

L-ewwelnett grazzi u prosit tal-Ħuttafa għax vera sabiħa, interessanti u mżewqa b'kollox.

Nixtiequ naqsmu magħkom ritratt sabiħ ta' insett li ġie ħdejna waqt li konna qed nagħmlu barbikju fl-inħawi tal-Bidnija.

Domna ħafna nosservawh sakemm fl-aħħar sparixxa taħt l-art.

Jekk mhux sejrin żball naħsbu li hu buħarrat (mole cricket).

Nieħdu gost jekk narawh fil-magażin.

Grazzi.

Kyle u Kirsty Cassar

Għeżież Kyle u Kirsty,

Grazzi tar-ritratt u ħadna veru gost li jogħġobkom il-magażin.

Kellkom raġun fuq l-insett.

Il-buħarrât huwa tip ta' grillu li jħaffer taħt il-ħamrija.

Insett interessanti ħafna, imma l-bdiewa ma tantx jiffansjawh għax igerrmilhom il-patata u prodotti oħra.

L-Editur

Tiġieġa tal-Baħar

Darba kien hemm żewġt itfal Amerikani

jisimhom Orville u Wilbur Wright, u jum wieħed missierhom tahom rigal.

Kien speċi ta' ħelikopter tal-logħob magħmul minn sufru, biċċa qasba u karti.

L-iskrun kien idur b'biċċa lastku.

Dakinhar is-subien bdew joħolmu li jivvintaw magna li ttir ta' veru.

Is-sena kienet 1878 u dak iż-żmien kienu għadhom ma jeżistux ajruplani!

Il-bniedem kien ilu s-sekli jħares lejn l-għasafar u jixxennaq li jtir bħalhom, imma ħadd ma kien għadu ivvinta magna li jtir biha.

Orville u Wilbur riedu jkunu l-ewwel li jivvintaw magna kapaċi ttir bi bniedem fiha, iddur u terġa' tillandja.

L-aħwa kellhom tliet problemi kbar x'isolvu: (1) X'tip ta' ġwienaħ trid

Ir-ritratt famuż tal-1903 fejn jidher Orville mimdud fl-ajrupan maqtugħ mill-art, u Wilbur jiġri miegħu.

biex tinqata' mill-art u ttir? (2) X'tip ta' forza trid biex l-ajruplan iżomm fl-ajru? (3) Kif se tikkontrollah biex idur fl-ajru u tniżżlu fl-art bla ma titfarrak?

Din tal-aħħar kienet l-ikbar problema, u t-tweġiba ġabuha min-natura.

L-aħwa Wright studjaw il-ħamiem itir u innutaw kif dawn idawru ġwinħajhom skont 'il fejn iridu jduru.

Biex iddur lemin ħamiema kienet tgħolli l-ġewnaħ xellugija u tbaxxi l-leminija.

Orville u Wilbur bdew jaħdmu fuq din l-idea.

Ħabat tajjeb li kienu jaħdmu f'ħanut tar-roti.

Darba qabdu tubu tal-lastku u qagħdu jdawruh 'l hawn u 'l hemm bħalma ħamiema ddawwar ġwinħajha.

Wara hafna esperimenti u provi, irnexxielhom.

F'Diċembru 1903 l-aħwa Wright ivvintaw l-ewwel ajruplan ta' vera.

Bis-saħħa tal-ħamiem, s'intendi!

Il-ħamiem għallem lill-aħwa s-sigriet kif tikkontrolla u ddawwar l-ajruplan.

L-istess idea għadha tintuża llum fl-ajruplani kollha.

Anke Leonardo da Vinci kellu diversi ideat kif tibni ġewnaħ biex bniedem ikun jista' jtir.

Imma lanqas dal-ġenju ma rnexxielu.

Grazzi Nixtiequ ngħidu grazzi lill-gazzetta L-Orizzont - speċjalment lil Ms Roberta Fenech - li kull ġimagħtejn għal dawn l-aħħar 5 snin ġabitilna rokna dwar in-natura jisimha… Rokna Natura!

20699595 Ċemplu fuq dan- numru jekk taraw xi bini jew żvilupp kontra l-liġi.

Websajt Biex titgħallmu fuq għasafar u berdwoċing f'Malta żuru l-websajt www.birdinginmalta.com

Ir-riservi naturali tal-Għadira u Is-Simar issa reġgħu miftuħin għall-publiku fi tmiem il-ġimgħa.

L-Għadira tiftaħ Sibtijiet u Ħdud u s-Simar Ħdud biss.

Ħinijiet ta' ftuħ 10.30am-4.30pm Dħul BLa ħLaS u mhemmx bżonn tibbukkjaw.

Njaħaaa!

Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

TISTGĦU TARMAW!

Issa tajjeb li tibdew taħsbu biex tarmaw bird table fil-ġardina jew bitħa tagħkom.

Ftit ieħor l-għasafar jibda jonqsilhom l-ikel, u bird table armata bi frak bnin ta' gallettini, qagħaq, xi frotta mqattgħa, eċċ jinżlilhom għasel fix- xitwa.

Tħallux l-għasafar bil-ġuħ imsieken!

Natura 2000 Dawra ma' xi nħawi fil-Gżejjer Maltin li huma

mħarsin mil-liġi għax huma importanti għan-natura.

Inżel għand il-professur ħa jispjegalek

Għar Dalam

Għar Dalam qiegħed ħdejn Birżebbuġa, fit- triq li tkun nieżla minn Bir id-Deheb.

L-għerien ma tantx nassoċjawhom man-natura bħal ambjenti oħra, forsi għax naħsbu li fid-dlam ma jgħix xejn.

Dan però mhux il-każ.

U tinsewx li n-natura mhiex biss annimali u pjanti, kif se naraw.

Blat u taqtir

Għar Dalam huwa mħaffer fil-blat magħruf bħala 1l-Qawwi ta' Taħt.

Huwa interessanti għall-2ġeoloġija, fost raġunijiet oħra minħabba li fih diversi stalaktiti u stalagmiti.

Dawn il- kelmiet jiġu mill-kelma Griega stalassein, li tfisser 'tqattar'.

Jgħidulhom hekk għax meta l-ilma jgħaddi minn ġo ċertu blat, iħoll xi minerali mill-blat, li jinġarru mal- ilma.

Meta jqattru mis-saqaf tal-għar, uħud minn dawn il-minerali jibqgħu mwaħħlin mas-saqaf jew mal-art tal-għar u jerġgħu jibdew jieħdu forma solida.

Dal-proċess isir bil-mod ħafna, xi 1ċm kull 100 sena!

Immaġinaw ftit kemm-il mitt sena kellhom jgħaddu biex jiffurmaw dawn!

Dawn konna spjegajna fuqhom f'Il-Ħuttafa 105.

Nani ta' dari

Natura 2000 huma sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

Apparti l-ġeoloġija, Għar Dalam huwa ta' interess kbir għall-istorja naturali ta' Malta għax jitfa' dawl fuq kif żviluppat l-istorja ta' dawn il-gżejjer.

Fl-1865, 3ġeologu Taljan beda jħaffer fl-għar biex jara jsibx ħjiel fuq il-bniedem li kien jgħix Malta fiż-żminijiet l-imgħoddija.

Sab ħafna iktar milli basar!

Meta l-għar 4skavawh sal-qiegħ nett, fl-eqdem saff (ta' madwar 500,000 sena), instabu snien u għadam ta' diversi

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Għandna 35.

annimali fosthom ippopotami, volpi, lpup u ċinji.

Uħud minn dawn kienu ferm iżgħar minn annimali simili tal-lum.

L-iljunfant, per eżempju, kien biss xi metru għoli, jiġifieri kien nanu ħdejn l-iljunfanti tal-lum, li jitwalu sa erba' metri.

Dawn is-sejbiet urew li Malta, li llum hija gżira, bilfors li xi darba fil-passat kienet magħquda ma' art oħra.

Dan għaliex dawn l-annimali ma setgħux jgħumu għal Malta.

L-istudjużi

Stalaktiti u stalagmiti f'Għar Dalam

Kif jidher Għar Dalam li kieku taqtgħu mill-ġenb.

L-għar impossibli tidħol fih sa ġewwa nett, għax jitbaxxa ħafna u fih ħafna tajn u żlieq.

In-nies ma jitħallewx jidħlu biss sa ġewwa nett.

Għandu fejn idendilha l- misluta!

Id-dehra ta' Għar Dalam mid- daħla 'l ġewwa.

Mappa ta' Għar Dalam

jaħsbu fil-fatt li Malta kienet magħquda mal-Italja, imma reġgħet saret gżira meta għola l-livell tal-baħar.

Meta ġara dan, l-annimali li kienu waslu Malta inqabdu fuq dawn il- gżejjer u komplew jevolvu hawn.

Minħabba li Malta żgħira u ma hawnx wisq riżorsi, l-annimali ftit ftit żviluppaw razez iżgħar minn dawk tal-bqija tal-Ewropa.

Biż-żmien, il-klima bdiet tinxef u l-annimali bdew jonqsu u jmutu.

Sa ma tfaċċa l-bniedem f'Malta 7000 sena ilu, l-iljunfanti u l-ippopopotami Maltin kienu ilhom li spiċċaw.

Għall-kenn u l-frisk

Illum ukoll, Għar Dalam għadu interessanti għan-natura, b'iktar minn 40 speċi differenti.

Fost dawn hemm il-farfett il-lejl widnejh kbar, li bi nhar jorqdu f'irkejjen mudlama tal-għar, bogħod minn għajnejn in-nies.

Xi għasafar ta' bejt ibejtu wkoll fl-għar viċin il-bokka.

Insibu wkoll diversi 5invertebrati, fosthom il-ħanżir l-art ta' Għar Dalam li huwa żgħir ħafna u sensittiv għad-dawl.

Din l-ispeċi ngħatat l-isem xjentifiku Armadillidium ghardalamensis.

Hekk hu, huwa msemmi proprju għall-għar tant interessanti li fih jgħix… u mkien iktar fil-Gżejjer Maltin.

U mkien iktar fid-dinja!

1Qawwi ta' Taħt.

Il-Gżejjer Maltin magħmulin minn ħames saffi blat.

Il-Qawwi ta' Taħt huwa ta' taħt nett, u huwa l-eqdem wieħed.

L-istudju ta' kif iffurmat id-dinja.

Xi ħadd li jistudja l-ġeoloġija.

Skavar huwa tħaffir li jsir b'ċertu galbu, is-soltu bi tfittxija għal fdalijiet ta' nies, annimali, eċċ. mill-qedem, per eżempju għadam, snien, għodda u fuħħar.

Annimali bla sinsla tad-dahar, per eżempju insetti, molluski u krustaċi.

Ħanżir l-Art ta' Għar Dalam Għar Dalam Woodlouse Armadillidium ghardalamensis

Grazzi lill-ħabib tagħna John J. Borg - kuratur tal-Mużew tal- Istorja Naturali (Mdina) - għar-ritratti li jidhru ma' dan l-artiklu, għall-mappa ta' Għar Dalam, u għal tagħrif fuq il-friefet il-lejl.


Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p2

Fil-ħarifa d-deru (lentisk) jagħmel ħafna frott, li jiġġennu għalih l-għasafar.

X'għandna?

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Avviżi Attività Intervista ma' fjura Joqogħdu għax-xitwa Arti Paġna Falko Natura 2000

il-kumitat

ġenerali

il-kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Diċembru 2012 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej Ħuttaf !

Kos, ma spiċċatx id-dinja wara kollox!

Kemm hawn min jemmen ħmerijiet hux.

Insomma, mela la ma kkraxxjatx pjaneta ġo fina u qatlitna kollha, ħa jkollna nkomplu hux :) :) u rridu

naħsbu għal sena ġdida fjamanta, is-sena 2013.

Kif tafu, bħal daż-żmien ħafna nies jagħmlu xi wegħda magħhom

infushom għas-sena l-ġdida: jgħidulha new year's resolution.

Il-kompost huwa ħamrija ta' kwalità eċċellenti.

iwiegħed li ħa jistudja iktar… Min jaħlef li ħa jkun iktar organizzat u inqas traskurat… Min jgħid ħa jaħli

inqas ħin fuq facebook…

U aħna li nħobbu n-natura, nistgħu

nagħmlu xi wegħda biex inkunu iktar

Hemm ħafna minn fejn nagħżlu.

Jien għandi tlieta għas-sena l-ġdida:

Biex ngħin l-għasafar ħa narma

bird table oħra fil-ġardina tad-dar.

Biex ngħin l-ambjent ħa nagħmel

il-kompost mill-iskart tal-kċina.

Biex ngħin lill-BirdLife ħa ndaħħal

10 membri ġodda fi Klabb Ħuttaf.

U intom x'ħa tagħmlu?

Jekk tmorru paġna 9 ssibu l-Paġna Falko.

Falko hija l-parti ta' Klabb Ħuttaf li tieħu ħsieb

il-membri li għalqu tlettax-il sena.

Xi snin ilu l-Falko kienet attiva ħafna imma kellha tieqaf għax kienu naqsu l-Leaders.

Issa bi pjaċir inħabbru tim ġdid ta' Leaders żgħażagħ - ilkoll berdwoċers u naturalisti akkaniti - li ħa jerġgħu jqajmu l-Falko fuq saqajha.

U diġà għandhom żewġ ħarġiet lesti għalikom it-teenagers tal-Klabb.

Għalhekk grazzi Martin, Anne-Marie, Chris, Nick, Tim u Steve talli dħaltu għal dil-kariga, u nawguralkom ħafna attivitajiet eċitanti.

Għal Klabb Ħuttaf dan kien l-isbaħ rigal tal-Milied!

Awguri ħbieb!

mal-faċċata

Il-bulebbiet (wryneck) huwa huwa l-uniku għasfur mir- razza tal-woodpeckers li naraw f'pajjiżna.

Huwa żgħir u għandu kuluri li jkanġu ħafna maz-zkuk u weraq nixfin.

Narawh Malta fil-pases, u xi ftit joqogħdu x-xitwa magħna wkoll.

Ritratt ta' Joe Sultana

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p3

Għasfur ieħor ġdid…

Jekk tiftakru, fil-ħarġa li għaddiet tal-magażin konna żidna

għasfur ġdid: iz-zakak tal-lvant.

U issa għandna ieħor!

Fil-5 Ottubru 2012, xi berdwoċers raw għasfur stramb fir- riserva naturali tas-Simar, ħdejn l-ilma.

Kellu munqaru twil u saqajh twal ukoll.

Kien dak li bl-Ingliż jgħidulu dowitcher, għasfur min-naħa l-oħra tad-dinja!

L-għasfur seta' kien wieħed minn żewġ speċi li jixxiebħu ħafna - u t-tnejn rarissmi fl-Ewropa.

Għalhekk il-berdwoċers iċċekkjaw sew, ħadulu r-ritratti u anke ċċekkjaw l-għajta tiegħu.

Fl-aħħar ikkonfermaw li kien long-billed dowitcher Limnodromus scolopaceus, għasfur mill-Amerka ta' Fuq jew mis-Siberja tal-Lvant.

Din kienet l-ewwel darba li nafu li dan l-għasfur deher f'Malta, u ngħata l-isem Girwiel tal- Bekkaċċ.

L-għasfur dam Is-Simar koċċ ġimgħat, imbagħad

Nawguraw li passa bla periklu.

It-total ta' speċi ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal…

Ritratt tal-għasfur f'Is-Simar

ħ

iji

Għaliex semmewh hekk tgħid?

Għax munqaru twil qisu ta' bekkaċċ.

Bekkaċċ x'jaħbat?

Bekkaċċ huwa jien, u ma ħbatt imkien!

Għalkemm aħna hawn nagħtukom l-aħbar tal-għasfur il-ġdid, kull kas ta' speċi ġdida ikun għad iridu jistudjawh grupp esperti tal-BirdLife.

Jiċċekkjaw ir- ritratti, ir-rekords, id-deskrizzjoni, forsi xi filmati wkoll.

Fl-aħħar jiddeċiedu jekk jaċċettawhx jew le.

Dan proġett bis- sens, u mela mina taħt il-baħar!

…jew fabrika tan-nar fuq Kemmuna!

F'Għawdex qed jitħajru jibnu impjant solari.

Din tkun medda art miksija twavel fotovoltajċi.

Dawn jipproduċu l-elettriku mid-dawl tax-xemx flok miż-żjut tal-pawerstejxin.

B'xejn u bla tniġġis.

Idea aħjar minn skrejjen kbar tar-riħ f'nofs ta' baħar.

Il-post maħsub għall-proġett huwa l-Qortin (ħdejn ix- Xagħra), fuq biċċa art li sa ftit ilu kienet miżbla.

L-art stess m'għandhiex valur naturali imma dawk l-inħawi joffru veduti sbieħ ta' rdumijiet u baħar.

Ma tridx tmur passiġġata u flok ġmiel u ħdura tara partita kaxxi jleqqu!

Għalhekk il-proġett - jekk iseħħ - irid isir bil-galbu.

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

Sabu ħut jimxi u żrinġijiet jgħannu…

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p4

X'għandna mid-dinja?

Itwal minn 4300km fil-fatt.

Kull min iħobb

in-natura żgur sema' bix-xmara Amazon u bil-foresta tropikali enormi madwarha, kollha siġar u annimali.

Imma barra l-Amazon, hemm xmajjar oħrajn li wkoll għandhom natura sinjuruna madwarhom.

Waħda minn dawn hija l-Mekong fl-Asja.

Il-Mekong mhix twila daqs l-Amazon imma xorta twila ħafna.

Tmiss jew tgħaddi minn seba' pajjiżi, fosthom il-Vietnam, u f'xi nħawi tagħha baqa' rqajja' foresti tropikali mhux ħażin.

Ħafna xjenzati jmorru jagħmlu riċerka f'dawn il- ġungli biex jistudjaw il-flora u l-fawna, u spiss isibu speċi ġodda.

Fil-fatt f'dawn l-aħħar 15-il sena biss skoprew 1710 speċi ġodda!

Ma nafx jien.

Naħseb mhix idea tajba li annimal issemmih xitan.

Speċjalment farfett il-lejl, meta diġà ħafna nies jibżgħu minnhom għal xejn b'xejn.

Isem hekk jonqsu!

Il-leġġendi Griegi spiss isemmu l-iljuni fil-kampanja tal-Greċja, u fil- Bibbja Sansun u David it-tnejn qatlu l-iljuni, u dawn għexu fil-Palestina.

Dari kienu kważi mal- mxerrdin Afrika kollha, u mill-Lvant Nofsani sal-Indja, anke f'partijiet mill- Ewropa!

Illum diġà tilfu kwarti (75%) mill-art fejn jimirħu qabel.

F'dawn l-aħħar 50 sena naqsu l-iljuni 100,000 għal 32,000.

Bejn kaċċa u żvilupp tal-bniedem, l-iljuni se jisfaw bla dar.

Il-Mekong tifforma 1delta kbira qabel tiżbokka fil-baħar.

l-ispeċi hemm pjanti, sriep, ħut, żrinġijiet, mammiferi u ħafna insetti.

Fost l-ispeċi li sabu s-sena l-oħra (2011) hemm ħuta li tuża l-fins ta' wara wiċċha bħal saqajn biex timxi barra mill-ilma, u żrinġ li jsaffar bħal għasfur!

Fil-foresti tal-Vietnam sabu wkoll farfett il-lejl żgħir b'imnieħru forma ta' żewġ tubi.

Forsi biex jiċċajta xi ħadd mix-xjenzati xebbħu ma' wiċċ ta' xitan, imma l-laqam weħillu għax spiċċaw semmewh beelzebub's tube-nosed bat Murina beelzebub!

… u sabu xitan?

Parti minn xmara meta din tgħaddi minn art ċatta u tinfired f'diversi friegħi qabel tiżbokka fil-baħar.

Tissejjaħ hekk għax qisha l-ittra Griega delta li hi forma ta' trijanglu.

L-itwal xmara tad-dinja (in-Nil) għandha delta.

Il-mountain gorilla tgħix fil-muntanji madwar il- fruntieri tal-Uganda, ir-Rwanda u l-Congo (DRC).

Iss, anke jien ħelu!

Qed jisħon Xjenzati sabu li l-Antartika qed tisħon iktar milli kienu qed ibassru.

Dan ifisser li iktar silġ qed jinħall, u l-livell tal-baħar qed jogħla iktar milli kienu jaħsbu.

B'dir-rata, sa l-aħħar ta' das-seklu l-bliet u rħula li qegħdin mal-baħar kollha ħa jegħrqu.

Żdiedu Ftit nisimgħu aħbarijiet sbieħ fuq il-gorilli - is- soltu naqraw fuq kemm inqatlu hawn u kemm naqsu hemm.

Imma dan l-aħħar ħadna l-aħbar sabiħa li l-popolazzjoni ta' mountain gorillas f'dawn l-aħħar sentejn żdiedet minn 786 għal 880.

Dal-pitirross ħelu rawh ftit ilu f'Derbyshire (UK).

Kif taraw, flok għandu sidru kollu oranġjo ħariġlu ftit abjad taħt geddumu.

Hija normali li kultant l-għasafar jitfaċċalhom rix abjad imma dal-pitirross ġibed attenzjoni speċjali għax ġie qisu Father Christmas bil-leħja bajda!

xi tagħrif miġbur minn www.wildlifeextra.com

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p5

X'nista' nara tgħid?

Ftit ġimgħat ilu dehru qtajjiet kbar ta' graw ipassu minn fuq pajjiżna, biex jaħarbu l-kesħa li niżlet f'daqqa fuq partijiet tal-Ewropa.

Il-grawwa hi fost l-aktar għasafar spettakolari li nistgħu naraw f'pajjiżna, għax hi tajra kbira ħafna u tidher fi qtajjiet li spiss ikunu kbar, itiru f'linji dritti jew forma ta' V.

Dan l-għasfur ibejjet l-aktar fin-naħa ta' fuq tal- Ewropa, fir-Russja, u anke saċ-Ċina.

Numri żgħar ibejtu iktar 'l isfel lejn il-Mediterran.

Ġeneralment il-bejta jibniha f'żoni iżolati fejn ma jersqux nies.

L-ambjenti li jinstab fihom huma l-aktar foresti u bwar mistagħdra bl-ilma.

Jiekol l-aktar żrieragħ, għeruq u pjanti kif ukoll dud, insetti u annimali żgħar bħal żrinġijiet u ġrieden.

Għalkemm il-graw mhumiex għasafar soċjevoli ħafna, fi żmien il-

passa u meta jkunu qegħdin joħorfu jinġabru fi qtajjiet kbar f'postijiet partikulari, fejn huma attrazzjoni mfittxija minn min jaf japprezza n-natura.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Kalendarju 2013

Ġejna t-Tieni!

Il-ktieb The Breeding Birds of Malta li l-BirdLife ħarġet is- sena l-oħra ġie t-tieni fil-konkors Premju Nazzjonali tal-Ktieb 2011.

Il-ktieb tistgħu tixtruh mingħand il- BirdLife jew mingħand il-BDL ta' San Ġwann.

Biex titgħallmu fuq ix-xogħol tal-BirdLife żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

Websajt Websajt mimlija ritratti ta' għasafar u natura oħra Maltija.

Xogħol il- ħabib tagħna Aron Tanti www.arontanti.com

Prezz imraħħas għal €2.20

Il-BirdLife għandha dal-kalendarju għas-sena l-ġdida.

Huwa mit-tip li jreġġi waħdu fuq mejda, u għal kull xahar fih ritratt sabiħ ta' għasfur Malti.

Tistgħu tixtruh mill-uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar.

Jew bil-posta billi tibagħtu ċekk ta' €2.50 (pagabbli lil BirdLife Malta) fl-indirizz fuq paġna 2.

Passiġġata naturali fl-inħawi tal- Munxar u Xrobb l-Għaġin

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p6

Intervista ma' Fjura

Did-darba ħa mmorru n-naħa t'isfel ta' Malta - sal-ponta fil- fatt!

Fl-inħawi tal-Munxar u Xrobb l-Għaġin għad hemm ftit beraħ sabiħ li jgħidlek mur imxi.

Bħalissa jkun hemm diversi għasafar tax- xitwa, u ħdura fil-kampanja.

Data il-Ħadd 20 Jannar 2013 Niltaqgħu ħdejn il-kappella ta' Tas-Silġ (Marsaxlokk) Ħin 9am Nispiċċaw xi nofsinhar Ġibu ikel, xorb, tromba (jekk għandkom).

Merħba *membri, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir.

Ħadna gost Taħwila f'Foresta 2000 • 2 Diċembru 2012

Jacqueline u Stephanie jagħlqu l-ħamrija madwar ir-riħana u d-deru li ħawlu.

Bil-galbu, Kathleen u Rebekah joħorġu riħana żgħira mill-qasrija, bil-lest għat-taħwil.

X'jismek?

Bebuna, inti rari jew komuni?

Miniex rari, anzi meta nsib post li nħobb, inkunu eluf ta' fjuri!

Allura fejn tħobb tikber?

L-iktar li nħobb xi post miftuħ fejn ikun hemm xi roqgħa ħamrija baxxa li żżomm ftit ilma xita.

Mela naħseb ix-xitwa tħobb..

Hekk hu, bħalissa tmur mixja f'xi xagħra anke fil-mogħdijiet jikbru tapiti sħaħ tiegħi.

Inti titwal xejn?

Le ruħi, jien qasira ħafna u trid titbaxxa biex titpaxxa bil-ġmiel tal-fjuri tiegħi.

Għandek xi problemi?

Ma tantx jaqtgħuni għax qasira u ma tantx tista' tagħmel bukkett bil-fjuri tiegħi!

Imma meta jidħlu jsuqu fix-xagħri spiss jgħaffġuna.

Imma dakinhar rajt koċċ minnek u kellhom fjuri iktar twal.

Naħseb naf x'ġara!

Dawk li rajt kienu fjuri tal-kuġina tiegħi il- Margerita Selvaġġa.

Dik tixbaħni imma tagħmel fjuri itwal minni.

Wara li ħawwilna xi għoxrin siġra, inġbarna għar-ritratt.

Aħna mbagħad tlaqna, imma dawk is-siġar baqgħu hemm, u ftit ftit ħa jkomplu jikbru u jżidu mal-ġmiel ta' Foresta 2000.

Aħna dħalna fir- ritratt biex taparsi morna wkoll!

Ħeħe fil-fatt bqajna d-dar reqdin!

Għandek raġun.

Saħħa u grazzi.

Saħħa lilek u l-festi t-tajba.

U jekk tara l-kuġina sellili.

Il-fjamma sewda qisha pitirross b'sidru iswed!

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p7

Jibqgħu għax-Xitwa

Kif tafu l-għasafar mhux kollha jidhru fl-istess żmien.

Kull staġun iġib għasafar differenti.

Dawn t'hawnhekk jiġu min-naħa ta' fuq tal-Ewropa fil-ħarifa biex jgħaddu x-xitwa magħna.

Ma jiġux għall-gost imma għax f'pajjiżhom bħalissa jkun hemm ksieħ kbir.

Malta wkoll tagħmel kesħa, imma m'għandhiex x'taqsam mas-silġ u l-borra li jagħmlu barra.

Xi għasafar jixxiebħu ftit, bħall-alwetta u l-pespus.

Imma bi tromba u ftit paċenzja malajr tibda ssib id-differenzi.

Per eżempju l-alwetta għandha rasha ikbar u munqarha eħxen minn tal-pespus.

U jekk tisma' l-għajta tagħhom differenti ħafna.

Il-pitirross tagħrfu minn dak is-sider oranġjo, li tgħidx kemm hu kburi bih!

Tinsewx iżżommulhom dik il-bird table stokkjata bl-ikel ħalli ma jbatux ġuħ dix-xitwa.

Iz-zakak abjad diffiċli tiżbaljah għax denbu twil, iswed u abjad u jħobb jurih.

Istrina kulħadd jiġri ħafi!

Jaqaw jien biss inħoss il-bard hawnhekk?

L-isturnell tagħrfu għax iswed, storbjuż u kultant tarah fi qtajja' kbar.

Il-vjolin tax-xitwa, daqs nitfa u bla sabar, dejjem iferkex fis-siġar qalb il-weraq.

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p8

Ibagħtulna tpinġija u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom!

Tistgħu tibagħtuhom jew bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Biex tieħu ritratti tal- għasafar fis-selvaġġ, ir-riservi naturali tas- Simar u tal-Għadira huma ideali.

Per eżempju dan t'hawn meħud l-Għadira.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17)

Din hemm intervista magħha f'paġna 6.

r u l u k i t ħ g A

Mixja l-Majjistral

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p9

Iss, anke jien irrid immur il-ħarġiet tal-Falko, imma ommi qaltli għadni żgħira.

Ħbieb membri żgħażagħ!

B'ferħ kbir inħabbrulkom li l-Falko reġa' magħna wara nuqqas ta' erba' snin!

L-uċuh inbidlu xi ftit imma l-għanijiet baqgħu l-istess, jiġifieri li bħala grupp ta' żgħażagħ flimkien:

Niskopru l-ġmiel tan-natura Nitgħallmu kif nipproteġuha aħjar Nieħdu gost!

Bħala membri tal-BirdLife żgur ħa niffukaw fuq l-għasafar, fil-fatt aħna l-leaders kollha berdwoċers akkaniti!

Madankollu mhemmx bżonn tkun tifhem wisq biex tissieħeb magħna.

Għadni niftakar l-ewwel attività tal-Falko li attendejt, kelli tromba ikbar minn wiċċi u ħerqa biex nitgħallem.

Dik l-imħabba għan- natura u l-passatemp tal-berdwoċing li bdiet tikber fija dakinhar issa nixtieq, flimkien ma' sħabi, ngħaddiha lilkom.

Għalhekk merbħa fil-Falko ħbieb, ejja ħa nibdew

Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf.

Il-membri tal-Klabb li għandhom 13-il sena jew iktar huma awtomatikament membri fil- Falko.

Għal dawn il-membri, Falko jorganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna.

Ħa nibdew l-attivitajiet tagħna bħala Falko b'mixja f'waħda mill-isbaħ biċċiet kampanja li għandna f'Malta.

Ħa nimxu minn ħdejn r-riserva tal-Għadira sa Għajn Tuffieħa.

Fit-triq ngħaddu miċ-Ċumnija, l-Park minn viċin Popeye Village u Nazzjonali tal-Majjistral.

Għal min jaħseb li hi twila wisq, taqtgħux qalbkom, mhix tellieqa anzi nieqfu spiss biex ingawdu l-veduta u naraw l-għasafar.

Fix-xitwa l-Majjistral huwa wieħed mill-aqwa postijiet għall-berdwoċing, u xi pespus, alwetta, fjamma sewda u buċaqq tax-xitwa naraw żgur.

Data: is-Sibt 19 Jannar 2013 Niltaqgħu: 9.30am ħdejn l-għassa tal-Għadira (fejn kienet il-venda) Nispiċċaw: ħdejn ir-Radisson, Għajn Tuffieħa f'xi 1pm jew 2pm.

Ġibu: ikel u xorb, żarbun tajjeb għall- mixi, u tromba jekk għandkom (jekk le nisselfu bejnietna).

Il-Bufula Ħamra (spectacled warbler) tbejjet fix-xagħri u għandna narawha kemm il-Majjistral kif ukoll fl-inħawi ta' Dingli Cliffs.

Ritratt ta' Nicholas Galea wieħed mil-leaders tal-Falko

Mixja mal- irdumijiet

nixxabbtu!),

Għal Frar għandna mixja oħra!

Din id- darba nibdew minn Ħad-Dingli, nitilgħu sad-Dingli Cliffs (tinkwetawx m'aħniex ninżlu ħa l-Buskett li dak iż-żmien ikun mifqugħ pitirrossi, mlievez u kapineri, jiġifieri nieħdu gost żgur!

Mill-Buskett nimxu lura għal Ħad-Dingli.

imbagħad

Data: is-Sibt 16 Frar 2013 Niltaqgħu: 9.30am quddiem il- knisja ta' Ħad-Dingli Nispiċċaw: fl-istess post f'xi 1pm.

Ġibu: ikel u xorb, żarbun tajjeb għall-mixi, u tromba jekk għandkom, (jekk le nisselfu bejnietna).

Jekk tkun ġej attività Falko jekk jogħġbok ibgħat email fuq falkoblm@gmail.com jew ċempel fuq 99214143 / 99809190.

Jekk ikollkom xi mistoqsija ikkuntattjawna wkoll!

Nieħdu gost nisimgħu mingħandkom.

Natura 2000 Dawra ma' xi nħawi fil-Gżejjer Maltin li huma

mħarsin mil-liġi għax huma importanti għan-natura.

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p10

Ta' Ċenċ

Ta' Ċenċ qiegħed fin- nofsinhar ta' Għawdex, ħdejn raħal żgħir jismu Is-Sannat.

Sur Editur, fittex neħħi din l-istampa minn hawn, li ma jmurx xi ħadd jivvinta biex jibnu skajskrejper taħt Ta' Ċenċ!

jinsab

Ta' Ċenċ

fin- nofsinhar ta' Għawdex; meta tkun ġurnata ta' viżibiltà tajba, Ta' Ċenċ ikun jidher sew anke minn xi postijiet fit-tramuntana ta' Malta.

L-ewwel ħaġa

tolqot l-għajn hi s-sies wieqaf u għoli li nsibu hawnhekk.

L-iktar parti gholja ta' dan is-sies hija iktar minn 130m 'l fuq mill-baħar - biex tieħdu idea aħjar tal- għoli, qisu bini ta' iktar minn 40 sular!

Għall-kwiet

baħar ifittxu l-ikel matul il-ġurnata u jirritornaw bil-lejl.

Kull min kellu l-okkażjoni jkun fuq il-baħar ħdejn Ta' Ċenċ filgħaxijiet fis- sajf, żgur jassigurakom li huwa spettaklu li tara mijiet u eluf ta' ċief f'wiċċ il-baħar jistennew id-dlam biex jidħlu lejn il-bejtiet tagħhom.

Daqshekk ieħor jimpressjonak tisma' l-għajta taċ- ċief, li tixbaħ ftit il-bikja ta' tarbija.

Kontu tafu li ċ-ċief jippreferi ljieli bla qamar?

F'xi għerien taħt is-sies ibejtu wkoll ftit kanġi ta' Filfla.

Mhumiex biss is-sisien li huma importanti għall-għasafar.

F'Ta' Ċenċ insibu wkoll medda kbira ta' xagħri li jipprovdi ħabitat ideali għal speċi bħall-pespus, diżż, alwett, bilbla, merill, fjamma sewda, buċaqq tax-xitwa, kuda u bufula ħamra, fost ħafna oħrajn.

Huwa għalhekk li Ta' Ċenċ huwa meqjus mhux biss sit Natura 2000, imma huwa wkoll

Is-sisien f'Ta' Ċenċ huma ogħla sew mill-ogħla bini ta' Malta, il-Portomaso.

Għalina

l-bnedmin, sies wieqaf hekk mhux faċli naslu għalih - u dik hija aħbar tajba ħafna għall-diversi pjanti u annimali, għax b'hekk huma assigurati rokna għall-kwiet bla ma jfixkilhom ħadd!

Fil-fatt postijiet bhal dawn insejħulhom refugia, kelma bil-Latin li tfisser post li joffri rifuġju, u dawn huma ta' importanza kbira, speċjalment fil-Gżejjer Maltin fejn in-natura hija taħt pressjoni kbira ħafna mill-bniedem.

Għall-għasafar

Natura 2000 huma sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Għandna 35.

Fost l-għasafar li jbejtu fis-sisien ta' Ta' Ċenċ insibu ċ-ċiefa u l-garnija.

Dan popolazzjonijiet importanti ta' dawn iż-żewġ speċi.

Dawn l-għasafar ibidu l-bajd u jrabbu ż-żgħar fi xquq u ħofor li jkun hemm f'wiċċ is-sies.

L-adulti joħorgu fuq il-

Mela jekk dan raġel, jiġi ċiefu?

Eħe, u int tiġi ġifa!

Din iċ-ċiefa (Scopoli's shearwater) qiegħda fil-bejta tagħha, f'xaqq fis-sies, u qed issaħħan il-bajda.

Iċ-ċief dejjem bajd waħda jbid, u fuqha joqogħdu daqqa l-mara u daqqa r-raġel.

Il-Ħuttafa 113 • Diċembru 2012 • p11

Ta' Ċenċ mhuwiex biss il-wiċċ tas-sies imma wkoll biċċa art xagħra sabiħa.

Għawdex ma tantx hemm xagħri, u għalhekk ukoll ix-xagħra f'Ta' Ċenċ hija prezzjuża.

Fl-irqajja' tal-ħamrija jikbru ħafna pjanti baxxi, u fl-ilma li jinġabar fil-ħofor jitfaċċaw ħlejjaq żgħar.

F'dan ir-ritratt jidhru wkoll xi cart ruts.

Important Bird Area, jiġifieri wieħed minn għażla ta' postijiet madwar id-dinja rikonoxxuti bħala postijiet

Għall-istorja

importanti għall-għasafar.

Għan-natura

Ta' min nitkellmu ftit ukoll fuq aspetti oħrajn ta' Ta' Ċenċ.

Per eżempju nsibu diversi pjanti endemiċi, inkluż widnet il- baħar (il-fjura nazzjonali) u l-bjanka tal-irdum.

Insibu wkoll pjanti li huma skarsi f'pajjiżna, bħall-għansar ikħal.

Hemm ukoll ħabitati li mhumiex komuni f'Malta, bħall-għadajjar tal- blat (bl-Ingliż rockpools), li fihom jgħixu pjanti u annimali żgħar u ta' interess, bħall-gamblu tal-għadajjar.

Ħafna minn dawn huma rari wkoll.

Ta' Ċenċ mhux biss importanti għall-istorja naturali, imma magħruf ukoll għall-istorja tal-bniedem.

Insibu l-famużi cart ruts li għadhom misteru fost l-istudjużi - għadu ħadd ma jaf għal xiex kienu jintużaw, għalkemm hemm diversi teoriji dwar xi skop setgħu servew.

Instabu wkoll fdalijiet ta' tempji megalitiċi u dolmens ta' 1Żmien il-Bronż.

Kollox ma' kollox, żgur li għandna ħafna x'nitgħallmu

minn żjara sa Ta' Ċenċ!

Għandek hawn isfel, ibni.

1Żmien il-Bronż.

F'Malta, dan kien perjodu ta' kważi elfejn sena, minn 2500qK sa 700qK.

L-għansar ikħal (Sicilian squill) mhux l-għansar komuni bħall-kuġin tiegħu (sea squill).

Iħobb jikber għall-kenn ta' xi ħajt tas-sejjieħ.

Il-merill (blue rock thrush) ukoll iħobb ibejjet fi xquq fis-sisien, fejn ħadd ma jilħaqlu l-bejta.

Ir-raġel ikun blu u l-mara tkun kannella skur.

Dolmen huwa monument minn żmien il- qedem li jimmarka post fejn is-soltu jkun indifen xi ħadd.

Ikun ħaġra kbira ċatta mimduda fuq tliet jew erba' jidher ħaġriet weqfin.

Fir-ritratt wieħed mid-dolmens li hemm fix- xagħra f'Ta' Ċenċ.


il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Avviżi Attività Intervista ma' fjura Fjuri jew insetti?

Arti Paġna Falko Natura 2000

il-Kumitat

ġenerali

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org il-Klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, mixjiet, ħarġiet bil- lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll il-magażin Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta. fil-Klabb Bħalissa qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

©BirdLife Malta, Frar 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħej Ħuttaf !

Għalkemm Malta żgħira, xorta għandna flora u

fawna sinjura.

Per eżempju għandna pjanti kważi daqs kemm

għandhom l-Ingilterra, pajjiż ħafna ikbar minn tagħna.

Mill-fawna wkoll m'aħniex neqsin.

Veru li m'għandniex ċriev u volpi u skwirils bħalma hemm mal-Ewropa kollha, imma jekk inżommu għajnejna miftuħin sew nindunaw li annimali għandna wkoll.

Il-problema hi li ħafna minnhom huma żgħar, bħall-insetti, eċċ. u kultant trid tfittixhom biex tinduna li qegħdin quddiem għajnejk!

Waħda mill-iktar għodod importanti tan-naturalist hija l-paċenzja.

Jekk m'għandekx din ma tistax tkun naturalist.

Imma intom wara kollox membri ta' Klabb Ħuttaf, mela xi ftit jew wisq intom kollha naturalisti!

Fin-natura dejjem hemm x'titgħallem, imma mhux biss.

Hemm ukoll

Għalkemm Malta żgħira u fiha jgħixu ħafna nies, tiskanta kif kultant insibu affarijiet li jkun għadu ma sabhom ħadd!

Għad baqa' annimali u pjanti li għadna ma nafux bihom, annimali u pjanti li qed jistennew lil xi ħadd jiskoprihom u jagħtihom isem (araw paġna 3).

Jaħuuu!

ħadd minnkom li qed taqraw għad xi darba jsib jew issib pjanta jew annimal ġdid!

Taqtgħux qalbkom.

Id-dinja tan-natura qed tistenniekom :)

Ċaw ċaw.

mal-faċċata

Iż-żagħrun (hawthorn) ma tantx huwa komuni f'Malta.

Huwa arbuxxell sabiħ li jwaqqa' weraq fix-xitwa.

Jagħmel frott żgħir aħmar, u meta jwaqqa' l-weraq il-frott iktar jispikka, u jagħti dehra sabiħa.

L-għasafar jiġġennu għall- frott taż-żagħrun.

Il-Ġganta

L-orkida kbira (giant orchid) hija l-ikbar orkida ta' Malta u hija wkoll fost l-iktar rari.

Tikber fix-xagħri, u għalkemm minn dan l-ambjent għandna mhux ħażin, ftit ħafna huma l-postijiet fejn hemm roqgħa minn dil-ġmiel ta' fjura.

Tiftaħ il-fjuri fix-xitwa, u fir-ritratt taraw waħda li fetħet proprju din ix-xitwa.

ħ

iji

Merħba!

Inti ġdid hawnhekk?

F'paġna 7 hemm iktar fuq l-orkidi.

L-ikbar total kien 7761 fis- sena 2009

Għax naf naqra, mhux bħalek!

nżul iz-zizka bdew deħlin itiru lejn ir- roost, u l-membri bdew jgħodduhom.

Wara, qabblu n-numri u tellgħu total ta' 7108 zakak abjad.

Dan kien it-tielet il- total minn kemm l-ikbar BirdLife ilha tgħodd iz-zizka.

Grazzi lil seħibna Denis Cachia

li organizza din l-attività.

Għal ħafna snin iz-zizka bojod kienu jorqdu dejjem fis-siġar tal- fikus fi Pjazza Assedju, imma fl-2010 xi għaref żabar dawn is- siġar u ġabhom qishom skeletri bi troffa żgħira weraq fuq nett.

S'intendi meta waslu z-zizka dik ix-xitwa tħawdu għax ir- roost tagħhom kienet sparixxiet!

Imma b'xorti tajba sabu post viċin (wara l-kantuniera!) fi Triq San Ġwann, fejn ukoll hemm xi siġar kbar.

Issa tista' tgħid kollha hemm qed jorqdu.

Żgħir imma Ġdid

Ftit ilu f'Malta nstabet speċi ġdida ta' annimal.

Timmaġinawx xi annimal daqs żiemel… jew daqs kelb… jew daqs dubbiena.

Huwa annimal żgħir ħafna jgħidulu akari (bl-Ingliż mite) u huwa mill-familja tal-brimb, skorpjuni u qurdien.

X'inhu l-ambjent tiegħu?

Xejn minn dan, dan l-annimal jgħix fuq ġisem il-wiżgħa tal- kampanja (moorish gecko)!

Anzi jidher li jippreferi jgħix fuq moħħ il-wiżgħa!

Mela kemm hu żgħir!

Ara, 10 minnhom joqogħdu komdi fuq ras ta' labra!

Dan l-akari mhux talli huwa ġdid u

1endemiku għal Malta, imma huwa ġdid ukoll għax-xjenza, u għalhekk kien għadu bla isem.

Esther għenet ħafna lill-ħabib tagħna Arnold Sciberras fl-iskoperta u r-riċerka ta' dan l-annimal.

Annimal jew pjanta li ssibhom biss f'post jew reġjun wieħed, u mkien iktar fid-dinja.

L-iktar li daħlu zizka bojod kien mill-punent, lbiċ, nofsinhar u majjistral tal- Belt.

Dan jiġri dejjem u r-raġuni hija ovvja: għax matul il-ġurnata z-zizka jinfirxu fil-kampanja jfittxu l-ikel.

Għalhekk filgħaxija l-għasafar li jtiru lejn il-Belt jiġu min-naħat fejn hemm l-art.

Mit- tramuntana, grigal u lvant ma jiġux għax dawk in-naħat baħar biss hemm, u mix-xlokk jidħlu ftit għax dik in-naħa ftit hemm art.

Kull sena

tagħmel roost count taz-zizka bojod.

Roost hija l-post fejn grupp ta' għasafar jinġabru biex jorqdu.

Roost count hija meta tgħodd kemm hemm għasafar f'dik ir-roost.

Fil-ħarifa jaslu Malta ħafna zizka bojod.

Dawn jieqfu jistrieħu tikka, imbagħad ikomplu l-vjaġġ lejn l-Afrika.

Imma mhux kollha jitilqu: skoss minnhom jibqgħu Malta u jgħaddu x-xitwa magħna.

Bi nhar jinfirxu mal-kampanja, pjazez, btieħi insetti jew xi farka hobż x'jieklu.

Imma filgħaxija għandhom z-zizka drawwa ħelwa li jinġabru f'numru kbir biex jorqdu flimkien x'imkien għall-kenn.

tal-iskejjel,

F'Malta l-ikbar roost taz-zizka bojod qiegħda l-Belt Valletta.

Għalhekk fid-19 Jannar 2013, iltaqgħu wara nofsinhar 15-il membru tal-BirdLife u tqassmu tal-Belt.

Ma' madwar

Ritratt tal-għasfur f'Is-Simar

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

X'għandna mid-dinja?

Għali fil-Mali

Kienu mitejn biss

Fl-aħbarijiet spiss nisimgħu bil-gwerer, u nisimgħu kemm nies

korrew u mietu.

Ħwejjeġ tal-waħx.

Ħadd però ma jsemmi wkoll kemm annimali jmutu b'riżultat ta' dal-ġlied.

Bħalissa hemm l-inkwiet f'pajjiż Afrikan jismu Mali.

Hemmhekk jgħixu grupp iljunfanti - forsi xi 350 b'kollox - proprju fuq medda art fejn il-Franċiżi qegħdin bħalissa jibbumbardjaw.

Mhux biżżejjed għandhom problema bil-kaċċaturi u bin- nixfa tad-deżert.

Nisperaw li ma ddumx ma terġa' ssaltan il-paċi fil-Mali.

Fl-2012, kaċċaturi qatlu tlieta minn dawn l-iljunfanti tal-Mali.

Kollha smajtu bil-kiwis, dawk l-għasafar strambi ta' New Zealand.

L-aktar speċi rari fosthom hija r-rowi, li fl-1998 kien baqa' inqas minn 200 minnhom.

Il-problema kienet li l-flieles tiegħu kienu qed jattakkawhom firien u stoats (tip ta' ballottra).

Fid-dinja jeżistu 5 speċi ta' kiwi, u kollha jgħixu New Zealand.

Mela en… endemiċi!

Għalhekk rejnġers mid-

Dipartiment tal-Ambjent ta' New Zealand bdew jiġbru l-bajd tar- rowi, ifaqqsuh fil-magħluq u jrabbu l-flieles sakemm jikbru biżżejjed biex jiddefendu ruħhom, imbagħad jitilquhom.

Bis-saħħa ta' dal-proġett in-numru ta' rowi llum tela' għal 400.

Bla firien aħjar Wara sena jitħabtu,

tim ta' esperti rnexxielhom jeħilsu l-gżejjer Palmyra (USA) minn 30,000 far iswed.

Dawn il-firien, li

ddaħħlu mill-bniedem xi 70 sena ilu, kienu qed jagħmlu ħerba mill-flora u fawna ta' dan l-1atoll, bħal granċijiet, tajr tal-baħar, insetti, anke żrieragħ u pjanti 2indiġeni u rari.

Il-firien kollox kienu qed jieklu!

Issa li Palmyra tbattlet għal

Jiii-ħaa!

kollox mill-firien, in- natura bdiet tirkupra.

Per eżempju diġà qed jidhru iktar fiddler crabs jiġru max-xtut.

Sorpriża Sabiħa

Fuq il-fruntiera bejn il-Bolivja u l-Perù hemm il-Madidi- Tambopata Landscape, biċċa art ikbar minn Sqallija, li fiha l-foresta tropikali hija protetta.

Ftit ilu, studjużi ħadu sorpriża sabiħa meta sabu li f'din l-art hemm jgħixu mal-14,500 lowland tapir.

Dan huwa numru ħafna ikbar ta' tapiri milli kienu qed jobsru, prova ta' kemm jiswew artijiet fejn in-natura

Dat-tapiti kollha x'jambuhom?

tkun protetta mill-ħsarat li jagħmlu n-nies.

Barra tapiri, fil-Madidi hemm ukoll iktar minn 1000 speċi ta' għasafar u

200 speċi ta' mammiferi!

Tapiri, mhux tapiti, ġonta ta' ġidra!

Gżira jew grupp gżejjer baxxi forma ta' kullana madwar roqgħa baħar baxx.

L-atolli jiffurmaw minn qroll u ssibhom f'ibħra tropikali.

Annimal jew pjanta li minn dejjem kien jgħix f'ċertu post, jiġifieri ma jkunx ġabhom hemm il-bniedem.

Huwa l-kontra ta' aljen

Naħseb waqagħli xi ħaġa!

Ritratt tajjeb li juri tiġieġa tal-baħar (coot) li donnha waqgħetilha sieqha!

Imma serrħu raskom ħadd ma weġġa' :) Kif żgur indunajtu hemm żewġ għasafar, imma ta' wara għadha kemm għodsot taħt wiċċ l-ilma.

Ir-ritratt ħadu seħibna Ray Galea fir-riserva naturali tal- Għadira.

X'nista' nara tgħid?

Għal min għadu jibda l-berdwoċing, dan l-għasfur jaf joħloq ftit tal-problemi biex tagħrfu fiċ-ċert, għax jixbaħ ferm lill-monakella.

Hu ftit ikbar fid-daqs, m'għandux iċ-ċirku isfar madwar għajnejh, il-maskra tal-wiċċ differenti u saqajh oranġjo (tal-monakella roża).

Għall-kuntrarju tal-monakella, il-monakella prima qatt ma nafu li bejtet f'Malta.

Il-monakella prima tidher fi żmien il-passa, u r-riserva tal-Għadira u s-Salina huma l-aħjar postijiet fejn tfittixha.

Tqatta' x-xitwa fl-Afrika, u titla' fin- naħat ta' fuq tal-Ewropa u tal-Kanada biex tbejjet.

Il-bejta tibniha fl-art u ġeneralment fil-miftuħ.

Biex ma jagħtix fil-għajn, il-bajd għandu kamuflaxx tajjeb.

Ikun safrani b'ħafna tikek suwed u griżi.

L-ambjent tal-monakella prima huwa x-xtut miftuħa minn fejn tnaqqar insetti, dud u krustaċi ċkejknin.

U min għadu ma xtrahx iħaffef għax kważi spiċċalna.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, li huwa miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew mir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

U ejja man ħollni!

Mhix ċajta ta!

Jekk jaqbadni l-Editur jiżbranani.

Ħaħħaħħa ħiħħi ħaħħaħħa

Kalendarju 2013

Bil-flus li nġabru mill-Mixja Maratona tas-sena l-oħra stajna ngħinu biex inxtraw żewġ televixins flatscreen kbar kif ukoll żewġ kameras tar- ritratti.

Dan l-apparat qed narmawh fir-riservi tal- Għadira u s-Simar biex inkunu nistgħu niffilmjaw bil-moħbi l-għasafar fuq il-bejta u nosservawhom mill-bogħod fuq l-iskrin.

Xtrajtuh il-kalendarju l-ġdid tal- BirdLife?

Baqa' xi ftit u issa qiegħed €2.

Tistgħu tixtruh mill- uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar.

Jew bil-posta billi tibagħtu ċekk ta' €2.30 (pagabbli lil BirdLife Malta) fl-indirizz fuq paġna 2.

Iktar dettalji fil-karta sponsor li taslilkom ma' dal-magażin.

Intervista ma' Fjura

Reġgħet waslet il-Mixja t-Twila

Kif tafu dawk li ilkom membri, f'Marzu ta' kull sena jkollna l-mixja maratona.

Dil-mixja nagħmluha l-ewwelnett biex nieħdu gost bin-natura tar- rebbiegħa.

Fl-inħawi tad-Dwejra, Binġemma u San Martin hemm koċċ kampanja sabiħa.

Għalkemm tikka twila, ir-rotta komda għax tlajja' ma fiha kważi xejn.

Imma dil-mixja nagħmluha wkoll biex niġbru xi ħaġa tal-flus biex nixtru xi apparat għall-BirdLife.

Dis-sena ħa niġbru biex nixtru apparat fotovoltajku biex jagħmel l-elettriku mix- xemx u jaħżnu f'batterija.

Dan l-apparat ħa nużawh fiċ- ċentru tar-ringing li għandha l-BirdLife fuq Kemmuna.

Data il-Ħadd 24 Marzu 2013 Niltaqgħu 8.30am Post id-Domus Romana, ir-Rabat Nispiċċaw xi 1pm Ġibu x'tieklu u x'tixorbu Iġġibux tkaken u toqol zejjed!

Merħba *membri, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir.

Ejjew imxu u gawdu l-kampanja u l-kumpanija.

X'jismek?

Jien għandi żewġ ismijiet: qarsu u ħaxixa Ingliża.

Għaliex jgħidulek qarsu?

Għax hawn min għandu vizzju jaqtagħni u joqgħod imexmixli z-zokk, li għandu togħma qarsa!

U għaliex ħaxixa Ingliżi?

Miniex ċerta.

Hemm min jgħid li wasalt Malta mal-wasla tal- Ingliżi u hemm min jgħid li kienet ġabitni Malta waħda Ingliża.

Il-mixja twila ftit iktar minn 10km.

Ġabitek minn fejn?

Jien 1aljena mill-Afrika t'Isfel!

Ara x'par żarbun xtrajt għall-mixja, man!

Fejn ħa tilbsu?

Daqs kemm int komuni!

It-trikk tiegħi hu li mal-għeruq inkabbar bħal basal żgħir li minnu jikbru iżjed pjanti bħali.

Għandek xi problemi?

Biex inkun onesta, naħseb iktar jien qed inkun problema għal pjanti oħrajn!

X'affarijiet dawn!

Għaliex?

Ħeqq, għax tant nifrex u niksi kullimkien li ma tantx inħalli post għal fjuri oħrajn.

Imnalla ngħix ftit xhur biss, għax kieku Malta foresta sħiħa ta' qarsu tkun!

Ħeħe allaħares!

Ċaw u saħħa.

Ċaw ħi, take care.

Annimal jew pjanta li ma jkunx tal-post imma jkun iddaħħal minn art jew reġjun ieħor.

Mal-ewwel daqqa t'għajn forsi taħsibhom naħla jew ħanfusa fuq fjura.

Imma mbagħad tersaq biex tiflihom aħjar u tinduna li kollha huma fjuri!

Kos, anke l-fjuri jidħqu bina kultant.

Mhux biss, imma fin-natura dawn il-fjuri jidħqu anke bl-insetti stess!

Merħba fid-dinja tal-orkidi!

F'Malta għandna mat-30 speċi ta' orkidi, u dawn t'hawnhekk huma sitta minnhom.

Biex jiġbdu l-insetti lejhom, waħda mill-petali ta' dawn il-fjuri tkun qisha insett.

Din jarawha insetti ta' vera u jaħsbu li fuq il-fjura hemm naħla.

L-insetti jinżlu fuq dawn il-petali biex jinnamraw mal-'insett', li ma jkun insett xejn!

U bla ma jafu jdakkru l-fjura.

Din waħda mill-iktar orkidi rari ta' Malta.

L-orkidi jikbru l-iktar fix- xagħri, u huma pjanti baxxi…

Naħla bumblebee orchid

…u issa l-aħjar żmien biex tara skoss minnhom.

Brimba Sewda ta' Malta Maltese spider orchid

Din endemika għal Malta, jiġifieri tikber hawn biss.

Minbarra fil-forma, l-orkidi jimitaw l-insetti anke fil- kulur u d-dehra.

Per eżempju din tleqq bħall-qoxra tal- ħanfus…

… u din bellusija bħan-naħal.

Dubbiena Kaħla mirror orchid

r u l u k i t ħ g A

żrinġ

Fix-xitwa jidħol ħafna gawwi idur fil-Port il-Kbir u ta' Marsamxett.

Spiss ipoġġu wkoll fuq dgħajjes u bagi.

Bi ftit paċenzja tista' tiġbdilhom ritratti tajbin, speċjalment jekk għandek kamera b'żum.

Postijiet bħal Ta' Xbiex u l-Pietà tajbin biex tipprovalhom.

Ibagħtulna tpinġija u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu xogħol veru tagħkom.

Tistgħu tibagħtuhom jew bil- posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17)

Ħeħe f'dil-paġna l-gawwija prima għandha kartun u faċċata għandha ritratt.

Xtaqt immur imma kelli x'nagħmel dakinhar…

Rieqed u tonħor kont, ja xkora għażż!

Ritratt tal-membri li marru l-ħarġa tal-Klabb għall-Munxar.

Kienet mixja ħelwa u gawdejna ftit beraħ u veduti tas-sisien bojod ilellxu li hemm f'dawk l-inħawi.

Grazzi lil-Leaders Janet, Lucienne, Sivie u Tonio.

Membri tal-Falko jistgħu jattendu ħarġiet taż-żgħar?

Ħbieb

żgħażagħ!

Ftit ġranet ilu kellna l-ewwel attività tal-Falko, u nista' ngħid li morna tajjeb.

It-temp kien perfett u għalkemm konna grupp żgħir, xorta ħadna ħafna gost matul il- mixja fil-Majjistral.

Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf.

Il-membri li għandhom 13-il sena jew iktar awtomatikament isiru membri fil- Falko.

Għalihom il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna.

Mixja l-Qammieħ

għasafar ukoll fosthom merill, bufula ħamra, buċaqq tax-xitwa, alwetta u psiepes.

Issa li r-rebbiegħa qed toqrob ħsibna għal żewġ ħargiet oħra.

Kif tafu, ħafna speċi tal-għasafar ipassu f'dawn ix-xhur u numru sabiħ minnhom iqattgħu xi ftit żmien fil-gżejjer tagħna.

Uħud anki jibqgħu magħna biex ibejtu.

Għalhekk żgur ħa jkollna varjetà kbira u interessanti ta' dawn l-għasafar x'naraw.

Nixtieq ukoll ngħaddilkom messaġġ qasir.

Kultant niltaqa' ma' żgħażagħ interessati fin-natura u jkollhom xewqa li jibdew jitgħallmu iżjed fuqha.

Minn esperjenzi personali naf li biex isseħħ dix-xewqa mhux biss trid iż-żmien, imma hemm bżonn li tagħmilha m'oħrajn li għandhom iżjed esperjenza fl-istess passatemp, fil- kas tagħna fil-berdwoċing.

Mingħajr teamwork diffiċli tagħraf kemm huwa speċjali u sabiħ l-ambjent naturali tagħna.

Il-Falko qed tagħti l-opportunità biex minn żogħżitkom titgħallmu tiskopru u tipproteġu n-natura ma' persuni responsabbli ta' mparkom.

Il-gawwija prima tbejjet fuq Filfla, imma tidher madwar ix-xtut ta' Malta kollha Ritratt ta' Chris Cachia Zammit, wieħed mil-Leaders tal-Falko

Il-Qammieħ qiegħed ħdejn il-ponta ta' fuq ta' Malta.

Biex naslu hemm ħa ngħaddu minn Foresta 2000, minn ħdejn it- Torri l-Aħmar u mbagħad nimxu fl-inħawi tal-Qammieħ stess.

Minbarra xi għasafar xitwin, għandna naraw ukoll xi gawwija prima u forsi anki l-ewwel għasafar tal-passa, bħad-daqquqa tat-toppu u xi borok li jpassu qrib il-Ponta tal-Qammieħ.

U minn hemm fuq nitpaxxew b'veduti mill-isbaħ.

Data: Is-Sibt 16 Marzu 2013 Niltaqgħu: 9am ħdejn l-għassa tal-Għadira Nispiċċaw: iċ-Ċirkewwa f'xi 1pm jew 2pm.

Ġibu ikel, xorb, żarbun għall-mixi, tromba jekk għandkom (jekk le nisselfu bejnietna).

Ġurnata fuq Kemmuna

l-lanċa

l-mixjiet sbieħ

inbakkru kmieni u F'April ser lejn Kemmuna. naqbdu Minbarra li bi ħsiebna nagħmlu, żgur li naraw ħafna għasafar.

F'dawk il-ġimgħat, fuq Kemmuna tkun għaddejja bi studju bir-ringing.

Dan isir f'ċentru żgħir li għandha fuq dil-gżira. f'Wied L-Aħmar Għalhekk ma jonqosx li naqbżu qabża s'hemm ukoll ħalli naraw kif isir ir-ringing u ħalli r-ringers jispjegawlna l-importanza ta' dan l-istudju xjentifiku.

Niżgurawkom li esperjenza unika.

Data Is-Sibt 20 April 2013 Niltaqgħu 7.15am fit-terminus taċ- Ċirkewwa.

Tkunux tard għax il-lanċa mhux ser tistenniena!

Lura ċ-Ċirkewwa Tard wara nofsinhar Ġibu ikel, xorb, żarbun għall-mixi, tromba u kamera jekk għandkom Età: 13+

Iktar tagħrif fuq Kemmuna wara l-kantuniera…

Kull min ikun ġej attività Falko għandu jibgħat email fuq falkoblm@gmail.com jew iċempel 99214143 / 99809190.

Jekk ikollkom xi mistoqsija ikkuntattjawna wkoll, nieħdu gost nisimgħu mingħandkom.

Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma mħarsin

għall-valur naturali tagħhom.

Għawdex

Il-Qala ta' Santa Marija

Id-Daħla ta' San Niklaw

Bejn il-Kmiemen (Blue Lagoon)

Kemmuna hija l-gżira żgħira li hemm bejn Malta u Għawdex.

Hija t-tielet l-ikbar gżira fost il-Gzejjer Maltin.

F'din il-ħarġa se nagħtu ħarsa lejn Kemmuna, gżira li fiha biss xi 2.76 km2 u popolazzjoni ta' xi erba' persuni biss.

Ħafna minna forsi ma tantx nagħtuha importanza, ħlief biex immorru ngħumu għawma hemm fis-sajf.

Minkejja d-daqs żgħir tagħha, però, Kemmuna għandha ħafna x'toffri!

Blat u forom Nibdew ftit bil-ġeomorfoloġija, jiġifieri l-forom differenti tal- blat .

Il-kosta ta' Kemmuna tipprovdi varjetà ta' ġeomorfoloġija, inkluż rdum, sisien, għerien, u ħafna elementi tipiċi tal-1karst fuq meded ta' xagħri.

Insibu wkoll sistemi ta' widien, fosthom uħud li jgħidulhom rias.

Rias huma widien li ffurmaw fl-antik minn xmajjar, u li parti minnhom illum tinstab taħt il-baħar.

Dan jiġri jew għax ikun għola l-livell tal-baħar jew għax ikun niżel il-livell tal-art (per eżempju b'xi terremot).

Kemmuna għandha wkoll diversi bajjiet u anke roqgħa żgħira 2għaram tar-ramel.

Flora u fawna Fost din il-ġeomorfoloġija nsibu diversi speċi interessanti ta' flora, kollha addatti għal ambjenti partikolari differenti li jipprovdu dawn il-forom tal- blat.

Fix-xatt, per eżempju, insibu speċi bħax-xorbett u l-limonju ta' Malta.

Fuq l-irdum u s-sisien insibu speċi bħall- kappar u x-xebb.

Fuq l-għaram tar-ramel insibu l-kromb il-baħar u l-pankrazju.

Natura 2000 huma sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

Bejn il- Kmiemen

Il-Bibien

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Għandna 35.

Anke fejn tidħol il-fawna nsibu ħafna speċi ta' interess, inkluż speċi f'postijiet oħra f'Malta.

Per eżempju fuq

li huma rari

Kemmuna jgħixu 23 speċi ta' molluski tal-art.

Dan huwa numru kbir meta tqis li fil-Gżejjer Maltin għandna b'kollox xi 70 speċi!

Kemmuna importanti ħafna wkoll għall-għasafar, b'tajr tal-baħar bħaċ-ċiefa u l-garnija, kif ukoll għasafar bħall- merill u l-bilbla, li lkoll ibejtu hemmhekk.

Waqt il-passa tal- għasafar Kemmuna toffri kenn lil diversi għasafar għajjenin biex jieqfu jistrieħu hemmhekk waqt il-vjaġġ twil tagħhom.

Fost dawn ikun hemm id-daqquqa tat-toppu, il-bagħdan aħmar u ħafna buful u bekkafiki.

Fil-fatt fir-rebbiegħa Kemmuna hija post eċċellenti minn fejn wieħed josserva l-passa tal-għasafar.

Fuq Kemmuna ma tistax issir kaċċa għax hija santwarju tal-għasafar.

Kemmuna hija wkoll sit Natura 2000.

Daħlet il- Ħmara

Għar id- Dubbien

Iż-Żurżieqa

It-Taġen

L-Imnieri

Jaqaw din xi ċajta tal-editur?!

Le ta, kollox jidher korrett.

Il-Banju tas-Sinjura

Il-Bir tat-Tiġieġ

Ir-Ramlija

Wied L-Aħmar

Il-Ħażina

Il-Bejta tal-Fenek

L-Għar Bla Saqaf

L-Għar tal-Ħares

L-Imkebba

Ta' Proxxa

Il-Kappella ta' Santa Marija

Wied L-Aħmar

Iċ-ċentru tar-ringing tal-BirdLife

Ir-razzett tal-majjali (mitluq)

Il-batterija ta' Santa Marija (1716)

Iċ-ċimiterju

L-isptar il-qadim (jgħidulu l-Palazz)

It-Torri ta' Santa Marija (1618)

Il-Ponta l-Irqiqa

Storja u bini

Imma Kemmuna mhux għan-natura biss

M'għandniex spazju hawn biex nitkellmu wisq fuq l-istorja ta' din il-gżira, imma nsemmu biss xi punti ta' interess, per eżempju l-Kappella ta' Santa Marija ħdejn il-Qala ta' Santa Marija.

Din inbniet fil-3Medjuevu imma ħadd ma jaf sew meta.

Żgur però li hija fost l-eqdem fil-Gżejjer Maltin.

Fl-1618 il-Kavallieri bnew it-Torri ta' Santa Marija, li permezz tiegħu Kemmuna u l-4fliegi bejn Malta u Għawdex setgħu jiġu mgħassa aħjar kontra l-pirati.

Fi żmien il-Franċiżi Kemmuna ntużat ukoll bħala ħabs.

Fuq Kemmuna hemm ukoll sptar qadim, 5batterija antika (1716), ċimiterju, għassa tal-pulizija, lukanda u xi djar.

Ma nistgħux ma nsemmux ukoll diversi xogħlijiet mill-bniedem

- fi żmien iktar riċenti - li għamlu ħsara lill-ambjent naturali ta' Kemmuna.

Per eżempju hemm razzett ikrah tal-majjali, li kien inbena mingħajr l-iċken ħsieb għall-ambjent ta' madwaru.

Illum ilu s-snin mitluq, imma xorta għadu jkerrah.

Hekk kif tibda dieħla r-rebbiegħa ftit ġimgħat oħra, nissuġġerilkom li żżuru din il-gżira żgħira imma tassew interessanti!

Tibżax, f'April sejrin ma' tal-Falko!

Tip ta' ambjent bi blat mikxuf u mħaffer u mfellel mill-elementi.

Bħax-xagħri.

2għaram tar-ramel.

Munzelli naturali tar-ramel, bl-Ingliż sand dunes.

Żmien fl-istorja bejn wieħed u ieħor mis-Seklu Tnax sas- Seklu Sittax.

Medda dejqa ta' baħar bejn żewġ artijiet, bl-Ingliż channel.

Fortizza żgħira b'sur baxx u xi kanuni.

F'Malta għandna diversi batteriji minn ta' żmien il-Kavallieri, ħafna minnhom max-xatt.

Meta morna l-Munxar ma' tal-Klabb rajna l-batterija jgħidulha Tal- Franċiż.

L-Imkebba

Ix-xebb (Maltese salt-tree) tikber l-iktar mas-sisien u l-irdumijiet.

Hija pjanta endemika għal Malta.

Il-bilbla tħobb ambjent miftuħ mingħajr siġar.

Fuq Kemmuna hemm ħafna minn dan it-tip ta' ambjent u fil-fatt hemmhekk ibejtu iktar minn 20 par bliebel.

Il-bilbla tibni l-bejta fl-art qalb ġebel u ħaxix niexef.

l-Aħmar

Dan huwa ċ-ċentru żgħir li għandha l-BirdLife fuq Kemmuna.

Huwa post daqs nitfa imma jservi ta' bażi għar-ringers li darbtejn fis-sena jitilgħu jistudjaw l-għasafar permezz tar-ringing.

Dal-proġett ilu sejjer iktar minn 20 sena.