Il-Ħuttafa

Mejju - Ġunju 2018

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p2

Fenek żagħżugħ għaddej sparat fir-riserva naturali tal-Għadira

X'għandna f'dil-ħarġa?

Mill-editur Aħbarijiet It-Triq it-Tajba BirdHero Agħtiha l-kulur Dik il-Bużżieqa Agretti Bojod Kolina u Żeppinu In-Naħla tal-Ġonna Intervista mal-Bużbież Il-Ħarruba Iċ-Ċiefa Light Pollution

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ġunju 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Kitbu f'dil-ħarġa Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia

Victor Falzon L-Editur

Ħbieb Ħ u t t a f

Mill-pajjiżi kollha tal-Ewropa, Malta għandha l-iżgħar persentaġġ ta' art mgħottija bis-siġar: xi 1% biss.

Forsi taħsbu fil-Buskett u tgħidu: "U ejja, dawk is-siġar kollha, kif jista' jkun għandna daqshekk ftit?"

Imma hekk hu, u ħarsa lejn il-mappa ta' Malta malajr turina.

Dawk it-tikki u rqajja' żgħar ħodor huma l-area kollha bis-siġar li għandna.

Għalhekk fraħt meta smajt li fil-Buskett tħawlu 3600 siġra oħra u li f'Kemmuna wkoll tħawlu xi 3000 siġra u arbuxxell.

Imma daqshekk ieħor nindanna meta naqra kważi kuljum li tqaċċtu xi ringiela siġar fi pjazza jew fi triq, biex flokhom jitla' blokk bini jew titwessa' triq.

Donnu xi ħadd iddeċieda li s-siġar m'għadhomx moda fejn jgħix il-bniedem.

X'kull waħda!

Qisek qed tgħid li m'għadhiex moda tieħu n-nifs!

Is-siġar mhux biss jagħtuna l-arja tafux.

Li tħares minn tieqa u tara siġra; li tisma' r-riħ iħaxwex qalb il-weraq; li xxomm ir-riħa tal-ħamrija wara ħalba xita – dawn kollha

affarijiet li jikkalmawna u jserrħuna, affarijiet li ġisimna u moħħna għandhom bżonn.

Ħafna pajjiżi ilhom li ndunaw kemm għandna bżonnhom dawn l-affarijiet.

Tgħid kemm baqa' snin sa ma

nindunaw aħna wkoll?

Nawguralkom vaganzi tal-

ġenn.

Il-Finlandja 75% L-Iżvezja 68% Is-Slovenja 60% Spanja 56% L-Awstrija 45% Il-Kroazja 43% Il-Portugall 36% L-Italja 34% In-Norveġja 33% Il-Ġermanja 31% Il-Polonja 29% Franza 29% Il-Greċja 28% Ir-Rumanija 27% Il-Belġju 22% Ċipru 18% Ir-Renju Unit 12% L-Irlanda 10% L-Olanda 9%

Il-persentaġġ ta' foresta f'xi pajjiżi Ewropej

Ix-xifa (avocet Recurvirostra avosetta) hija tajra tax-xtut mhux tas-soltu.

Dak il-munqar stramb milwi 'l fuq huwa għodda eċċellenti biex taqbad gambli u ħut żgħir mill-ilma.

Ix-xifa hija speċi rari f'Malta u meta tinżel xi waħda fir-riservi tal-Għadira, Is-Simar jew Is-Salina jmorru ħafna berdwoċers jarawha.

Għalkemm ix-xifa hija protetta bil-liġi, xorta waħda tinqatel spiss mill-kaċċaturi.

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p3

aħbarijiet

Taż- Żebbuġ

Jgħannu bil-ferħ!

Fl-aħħar!

Wara snin twal nitħabtu għalihom, l-għasafar tal-għana suppost li issa jistgħu jtiru protetti u ħielsa minn Malta.

Il-Qorti Ewropea ddeċidiet li Malta ma tistax iktar tħalli n-nassaba jaqbdu dawn is-seba' speċi ta' għasafar.

Tradizzjoni, delizzju, passjoni… dawn mhumiex raġunijiet tajbin biex għasfur jinqabad mis-selvaġġ ħalli xi egoist joqgħod jisimgħu jpespes maqful f'gaġġa.

L-għasafar tal-għana suppost li issa jsiru mħarsin bil-liġi s-sena kollha.

L-imnasab mimdudin (clap nets) mhux ħa jkunu permessi iktar fil-pajjiżi tal-Ewropa.

Dan ifisser li l-insib kif isir f'Malta u f'pajjiżi oħrajn bħal Franza u Spanja, ħa jkun illegali.

Dawn kollha aħbarijiet tajbin għall-għasafar.

F'ħafna pajjiżi u gżejjer madwar Malta l-għasafar tal- għana jbejtu bil-gzuz.

Imma f'Malta le, jew forsi waħdiet.

Għaliex?

Ovvja, għax meta jkollok 4000 nassab lesti għalihom bix-xbiek mifruxin fl-art, ara povru ġojjin kif jista' jkun ma jinqabadx.

Dan huwa l-logo tal-kampanja tal-BirdLife kontra l-insib.

Ġojjin

Delitt fis-Salina

Ix-xifa rari narawha f'pajjiżna.

Fl-20 ta' Mejju niżlet waħda fir-riserva naturali tal-Għadira.

Wara xi ġranet tistrieħ u taqbad il-ħut taret u marret sar-riserva naturali tas-Salina, fejn ukoll għamlet xi ġranet tikkaċċja l-bużaqq mill-ilma.

Imma fil-lejl bejn is-26 u s-27 ta' Mejju daħal għaliha kaċċatur, sparalha u qatilha.

Hekk, għall-gost!

Peress li s-Salina hija miftuħa lejl u nhar, jista' jidħol kulħadd x'ħin irid.

Qatel għasfur protett…

…u fl-istaġun magħluq.

U skont X-ray li ħadulha, il-kriminal li sparalha uża ċomb oħxon li huwa kontra l-liġi.

is-Semmiegħa

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p4

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Kien il-bidu tas-sajf u l-ġenituri

Fejn jien?

tal-ħbieb tewmin kienu ftehmu li jieħdu ġimgħa leave u jqattgħuha f'lukanda ħdejn il-baħar.

L-erba' tewmin ferħu mhux ftit: ġimgħa sħiħa flimkien, mimlija avventuri!

Kuljum filgħaxija l-erbgħa bdew

imorru passiġġata tul il-bankina twila ma' xatt il-baħar.

Kienet imdawla sew bil-lampi tal-lukanda.

It-tewmin malajr draw l-annimali tal-inħawi għax kif joħorġu mil- lukanda kienu jgħaqqdu jdejhom u bis-saħħa tal-maġija li kellhom kienu jisimgħu n-natura titkellem.

"Min jaf nerġgħux nisimgħuha

tonħor dik il-gremxula," daħqet Sylvia.

It-tfal qabdu idejn xulxin ħalli jisimgħu l-ħajja ta' madwarhom.

Semgħu ħafna annimali jitkellmu, u faqgħuhom bid-daħq żewġ qniefed iqarmċu l-bebbux u jgorru kemm kienu nexfin!

F'daqqa waħda Maris

sikktithom għax donnha semgħet leħen inkwetat.

It-tewmin, id f'id, waqfu jissemmgħu:

hawnhekk diġà dort.

'Id-dawl tax- 1xefaq' qaluli l-Ma u l-Pa, 'fittex id-dawl tax-xefaq.'

Imma ma jistax ikun hawn.

Kif għajjejt…"

U f'dak il-mument it-tfal raw għasfur kbir jinżel fuq il-blat tax- xatt ftit metri bogħod minnhom.

Ġrew għal ħdejh u Maris ġabritu bil-mod u ħaddnitu magħha biex ma jitħabatx.

Sylvia żammitlu munqaru ħalli ma jweġġax lil Maris fil-paniku.

"Iiii, din naf x'inhi!" qalet.

"Din garnija!

Ara t-tubi fuq munqarha."

Is-subien daru mal-bniet u

Sylvia kompliet tispjega:

"F'Il-Ħuttafa qrajt li dawn l-għasafar ibejtu fl-irdumijiet u meta ż-żgħar jiġu biex itiru l-ewwel darba, ftit minnhom jitħawdu minħabba d-dwal tax-xtut."

Kompliet tgħidilhom li l-garni

jersaq lejn l-art bil-lejl biex il- predaturi ma jarawhx.

L-istint taż-żgħar imexxihom biex meta jitilqu mill-bejta jtiru lejn id-dawl baxx li jkun hemm fuq ix-xefaq u

b'hekk isibu triqithom u joħorġu fuq il-baħar.

"Miskina, naħseb ħawduha d-dwal tal-lukanda!" qal Peter.

Imbagħad qam u hu u Sky telqu jiġru lejn il-lukanda.

Daħlu bla nifs u Peter lebbet lejn il-kċina waqt li Sky mar ifittex lil ommu.

Maris u Sylvia baqgħu barra jħaddnu l-garnija, u wara ftit Peter ġie lura b'kaxxa u bil-galbu qiegħdu l-garnija fiha biex iżżomm kalma.

Erba' passi warajh wasal Sky ma' ommu li kellha f'idha ċ-ċwievet tad-dingi li kienu krew mil-lukanda.

"Ejja nuruha t-triq it-tajba dil- povra garnija," qalet omm Sky u Maris, waqt li żammet id-dingi sod sakemm kulħadd tela' fih, inkluż il-kaxxa bl-għasfur.

Startjat il-mutur u saqet 'il barra, bogħod mid-dwal tax-xatt.

Meta tbegħdu ftit sew mix-xatt Maris refgħet il-garnija mill-kaxxa u wara li mlewha bil-bews, hi u Sylvia telquha bil-mod f'xifer id-dingi.

Il-garnija malajr taret u sparixxiet fid-dlam imma t-tfal kienu kuntenti li issa kienet qegħda fit-triq li tibda ħajjitha fuq il-baħar.

Il-bqija tal-ġimgħa għaddiet bħal

żiffa u ż-żewġ familji kienu waslu biex imorru d-dar.

Imma t-tewmin kien baqgħalhom biċċa xogħol x'jagħmlu: kienu kitbu ittra lill- maniġer tal-lukanda li fiha qalulu bl-avventura tagħhom.

Wegħduh ukoll li jibqgħu jiġu fil-lukanda tiegħu basta jbiddel id-dwal ta' barra u jagħmilhom iħarsu 'l isfel.

B'hekk il-lampi jdawlu l-bankina bla ma jfixklu l-garni fuq l-irdum.

L-ittra tefgħuha fil-kaxxa tas- suġġerimenti fil-foyer tal-lukanda.

Imbagħad qabżu fil-karozzi, għalqu l-bieba u qabdu t-triq lura lejn Ħal Bużbież.

Kienu kuntenti li għal darb'oħra kienu salvaw annimal bis-saħħa tal-forza ta' bejniethom.

Din hija biss storja.

Jekk intom issibu għasfur ferut jew għajjien, ċemplu lill-BirdLife fuq 79255697 u jiġi xi ħadd għalih.

B'hekk jingħata l-aħjar kura.

Jew l-orizzont, dik il-linja fejn is-sema donnha tiltaqa' mal-baħar (bl-Ingliż horizon)

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p5

Żewġ kotba ġodda tal-BirdLife Post għan-Natura Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin • Bil-kulur minn qoxra sa qoxra • 72 paġna • Bil-Malti • Ideali għal studenti tal-ġeografija fis-sekondarji • Mimli tagħrif, ritratti, tpinġijiet u mapep dwar il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna • prezz €7

Għal kopja ta' dawn il-kotba ċempel lil BirdLife Malta fuq 21347644/5 jew ibgħat imejl lil info@birdlifemalta.org

Il-Wirt Naturali ta' Għawdex

Ktieb li jiġbor fih 83 artiklu tan-naturalista Joe Sultana li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin • Bil-kulur minn qoxra sa qoxra • 224 paġna • Bil-Malti • Ideali għal min jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex • prezz €15

Tgħid ikolli nitla' Għawdex biex nixtrih?

Int bis- serjetà?!

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p6

Fil-BirdLife ilna ħafna snin naħdmu u nirsistu biex ngħinu l-għasafar.

Dan nagħmluh b'ħafna modi, fosthom billi:

nistudjaw l-għasafar biex insolvu l-problemi tagħhom

nikkuraw għasafar feruti sa ma jerġgħu jtiru

nedukaw lin-nies dwar in-natura u l-ambjent.

Tixtiequ tgħinuna f'dan ix-xogħol?

Faċli:

#BirdHero hija adoption scheme fejn tadotta wieħed minn tliet għasafar: ċiefa – li tirrappreżenta l-istudju tal-għasafar bies – li jirrappreżenta l-kura ta' tajr ferut merill – li jirrappreżenta l-edukazzjoni dwar in-natura Bis-saħħa ta' dawn l-adozzjonijiet il-BirdLife tkun tista' tkompli tistinka għall-ħarsien ta' dawn l-għasafar u l-bqija tan-natura.

Kull Bird Hero jintbagħtlu…

ċiefa

Print ta' akwarell tal-għasfur tal- għażla tiegħek Ċertifikat ta' adozzjoni Kartolina b'tagħrif dwar l-għasfur Aħbarijiet dwar x'qed tagħmel il- BirdLife Il-magażin Bird's Eye View (verżjoni diġitali) kull tliet xhur

L-akwarelli oriġinali huma xogħol l-artist u naturalist Nimrod Mifsud

Jiena għadni kemm sirt Bird Hero!

Ħallikom mill- waww!

Għal aktar tagħrif mur fil-websajt www.birdlifemalta.org jew iggugilja #birdhero

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p7

Agħtiha l-kulur!

Kull Bird Hero jintbagħtlu…

Għalkemm il-gardell ma narawhx daż-żmien, għażilna lilu għax wieħed mill-għasafar tal-għana li dwarhom kellna aħbar sabiħa (ara paġna 3).

Dik il-bużżieqa!

Jekk ħa tagħmlu festin tużawx bżieżaq minfuħin bil- gass, jiġifieri minn daw li jekk titlaqhom itiru 'l fuq.

Dawk il-bżieżaq meta jispiċċalhom il-gass spiss jaqgħu fil-baħar.

U kif tafu, jittieklu minn fkieren, ħut, gawwi, ċief, eċċ. għax jaħsbuh ikel.

Biex tieħu gost inti, tpoġġix annimali fil-periklu.

Ilkoll tafu bil-bużżieqa fil-logo ta' Dinja Waħda.

Biex inkunu ta' eżempju, iddeċidejna li anke l-bużżieqa tal-logo nibdluha, li ma jmurx ittirilna mar-riħ!

Ħaħaħa! :) Kif taraw fil-logo il-ġdid il-bużżieqa m'għadhiex tal-lastku imma saret hot-air balloon minn dawk li jtellgħu n-nies fihom.

Il-logo l-ġdid

Agrett Abjad Little Egret Egretta garzetta

Ritratt ta' Aron Tanti meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p10 Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p10

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it- tnejn ikollhom avventuri mill- iktar interessanti.

Kemm hu sabiħ Nanna li tirrilassa ħdejn il-baħar.

Issa qed nifhem għaliex il-bnedmin iqattgħu ġranet sħaħ hawnhekk matul is-sajf.

Ma nafx, jien qed inħoss wisq sħana.

U ejja Nanna, issa daqt jibda jidlam u tiffriska.

Granċ.

Ajjut, ajjut!

Għinuni noħroġ minn hawn!

X'waħda din!

X'kien dan il-ħoss?

Granċ.

Ajjut, ajjut!

Tgħid xi fatat Nanna?

Taħseb?

U le, il-ħoss ġej minn din in-naħa.

Ejja ħa naraw.

Minn dan il-bott ġej il-ħoss, Nanna!

Ħelow, ħelow, hemm xi ħadd?

Granċ.

Iva, iva hawn jien.

Għinuni noħroġ minn hawn jaħasra!

Hawn granċ, Nanna!

Tini jdejk, Granċ, u ħu nifs qawwi 'l ġewwa ħa niġbduk.

Wieħed, tnejn, tlieta… Granċ.

Għall-erwieħ kemm ilni ma nħoss naqra arja friska.

Kont se mmut f'dak il-bott bis-sħana… u bil-ġuħ!

Tuni x'niekol malajr għax ser nistordi.

Hawn ħa naqra alga.

U int x'fettilek dħalt f'dak il-bott?

Granċ.

Jien naf, ħsibt li nista' nagħmlu d-dar tiegħi imma spiċċajt weħilt fih minflok.

Ġrali kif qed jiġrilhom ħafna annimali oħra minħabba l-iskart li l-bnedmin qegħdin jitfgħu fil-baħar.

X'ħasra u x'għarukaża.

Kieku kulħadd jifhem kemm jagħmel ħsara dan l-iskart, kieku żgur joqogħdu aktar attent.

Granċ.

Kieku taf kemm minn sħabi mietu għax kielu l-iskart jew inqabdu f'xi ħaġa li jarmu l-bnedmin.

Veru mhux sew li qiegħed jiġrilna hekk.

Jaħasra, li kieku dan is-sajf it-tfal kollha ta' Malta flok jarmu l-iskart jiġbru dak li jsibu mormi!

Jekk dak l-iskart ikun għadu tajjeb jistgħu jisseparawh u flok problema jsirilhom riżors.

U ħadd minn sħabna ma jweġġa'.

U lkoll kemm aħna, bnedmin u annimali, ingawdu

X'taħsbu, ħbieb?

Ser tieħdu s-suġġeriment tiegħi għal dan is-sajf ħalli flimkien nagħtu daqqa t'id lill-ambjent?

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p11

In-Naħla tal-Ġonna White-banded Digger Bee Amegilla quadrifasciata

In-naħla tal-ġonna hija naħla żgħira li tista' taraha spiss speċjalment jekk għandek ġardina bil-fjuri (pereżempju lantana).

Ma tagħmilx għasel, tgħix weħidha u l-mara tħaffer bejta fil-ħamrija, trab jew ramel.

Daharha sufi kannella u fuq żaqqha (abdomen) għandha erba' faxxi bojod fuq sfond iswed.

Jekk tara waħda tħuf minn fjura għal oħra ara jirnexxilekx tinduna jekk hix raġel jew mara.

Dawn l-istampi għandhom jgħinuk. ♂

Fix-xjenza ♀ = mara, u ♂ = raġel

Bżżżżżżżżżżżżżżż!

Bħalna, fis-sajf l-għasafar jaqbadhom iktar għatx.

Għalhekk tajjeb li fil- ġardina, bitħa jew gallerija noħorġulhom reċipjent żgħir bl-ilma.

Timlewhx fond wisq li ma jmurx tegħreq fih xi gremxula jew wiżgħa.

Intervista ma' fjura

Bonġu Bużbieża, inti pjanta Maltija?

Bonġu.

Iva, Maltija daqsek jien.

Inti speċi rari jew komuni?

Ħares madwarek u malajr tinduna…

Kos, jidher hawn minnkom mhux ħażin.

Hekk hu, jien għadni komuni sew.

Hawnhekk qegħdin f'ġenb ta' triq.

Le ta, nikber ukoll f'art imqallba, raba' mitluq, steppa, irkejjen f'ġonna, eċċ.

U l-fjuri tiegħek kif ikunu?

Kif qed tara, jien nagħmel fjuri żgħar f'bukketti qishom umbrelel sofor.

Jaqaw inti tiġi mill-pjanta jisimha ferla?

Il-ferla hija kuġina tiegħi imma dik tagħmel il-fjuri fir-rebbiegħa.

U inti qiegħda bil-fjuri bħalissa… Iva, is-sajf l-istaġun tiegħi.

Minn Ġunju sa Awwissu nkun fl-aqwa tiegħi.

Għandek xi problemi?

Hawn min lilna jarana koroh u meta jiġu jnaddfu ġnub it-toroq iqaċċtuna u jbexxuna bil-velenu.

L-agħar għax jagħmlu dan meta nkunu bil-fjuri.

Għaliex l-agħar?

Għax meta jagħmlu hekk ma jagħtuniex ċans nagħmlu żerriegħa ħalli jikber iktar bużbież.

Ara kemm friefet u naħal jispiċċaw bla ikel.

Insomma, grazzi ħafna.

Grazzi lilek.

Issa jekk trid tgħinna, għandi ftit żerriegħa diġà misjura, ħu minnha u xerridha x'imkien.

Waww grazzi!

Ħadtlek ftit u ħa nxerridhom f'rokna fil-ġnien tal-iskola.

Dejjem iċċekkjaw il-websajt jew paġna Facebook ta' BirdLife Malta biex tkunu tafu bl-attivitajiet li norganizzaw għall-membri

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p12

il-harruba

Kultant tisma' min juża l-espressjoni "xiħ daqs ħarruba".

Dan għaliex il-ħarruba hija siġra li kapaċi tgħix ħafna sekli u donnha ma tmut qatt – sintendi dejjem sakemm ma jaqtgħuhiex biex jgħaddu triq jew jibnu blokk flettijiet.

Id- dehra ta' ħarruba tifrex dlielha f'rokna ta' għalqa hija xena tipika tal-kampanja Maltija.

Jalla tibqa' hekk għal dejjem.

Il-qoxra taz-zokk tal-ħarruba jvarja skont l-età.

Friegħi riċenti jkunu aktarx lixxi, iz-zokk maġġur iktar ikollu tikmix u flieli, u spiss ikollu bħal blalen goffi u nefħiet, kif jidher fir-ritratt.

Dawn il-blalen iktar tarahom f'siġar irġiel.

Iż-żerriegħa tal-ħarrub għandha postha fl-istorja tal-bniedem għax fl-antik lilha kienu jużaw biex jiżnu d-deheb.

Il-kelma carat fil-fatt ġejja mill-isem antik tal-ħarruba ceratonia.

Dan huwa wkoll parti mill-isem xjentifiku tagħha.

Il-weraq tal-ħarruba jkun ileqq.

Dan għaliex il-wiċċ tal-weraq minn fuq ikollu kisja ta' speċi ta' xama' (dik li fil-bijoloġija nsejħulha waxy cuticle).

Din il-lega tagħlaq il-pori tal-weraq biex is-siġra ma titlifx wisq ilma.

Barra minn hekk meta l-weraq ileqq jirrifletti d-dawl u s-siġra tassorbi inqas sħana.

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p13

brimba qabbieża

b u q r a j q

qanfud

Il-ħarrub jagħmel il-fjuri f'Ottubru.

Fil-ħarrub, il-fjuri nisa u l-fjuri rġiel ma jikbrux fuq l-istess siġra.

Il-fjuri rġiel jiġbdu ħafna insetti, (speċjalment in-naħla tal-għasel) li joħdulhom il-polin.

Il-fjuri nisa jkomplu jikbru u jsiru frott.

Il-frotta tal-ħarruba hija miżwet twil qisha fulu ċatt, biż-żerriegħa f'ringiela.

Taħt il-qoxra għandu saff artab u ħelu li minnu hawn min jagħmel ġulepp, karamelli u anke ċikkulata.

Il-frott fir-ritratt għadu aħdar u nej, ikun tajjeb meta jsir kannella skur, għall-ħabta ta' Santa Marija (nofs Awwissu).

Diversi annimali jsibu kenn u ikel f'siġra tal-ħarrub.

Fost dawn insibu għasafar bħall-buqrajq, il-gamiema u l-pitirross, mammiferi bħall- qanfud u l-ballottra, partita brimb u bebbux, u ħafna insetti fosthom naħal, nemel, baħrijiet u ħanfus.

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

lċ-Ċiefa

Ir-ruħ tal- irdumijiet

Kannella minn fuq…

Munqar b'saħħtu, b'ganċ fit-tarf

…bajda minn taħt

Ittir viċin ħafna ta' wiċċ il-baħar, għalhekk tissejjaħ shearwater bl-Ingliż.

Ġwienaħ twal, dojoq u ġejjin għall-ponta

Isem xjentifiku Calonectris diomedea Isem bl-Ingliż Scopoli's Shearwater Daqs 45–48ċm Xiber 100-125ċm Piż 560–1060g Ikel ħut, klamari, eċċ. Ħabitat baħar, xtut bl-irdum fi żmien il-bejta Status diversi kolonji mdaqqsin, residenti fis-sajf biss

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

lċ-Ċiefa

Munqarha huwa b'saħħtu u fit-tarf milwi 'l isfel qisu ganċ.

Dan jiswieha ħafna biex il- ħut u l-klamari li taqbad ma jiżolqulhiex minn ħalqha.

Daqs proprju ta' bajda ta' ċiefa.

Il-fellus idum iktar minn xahar u nofs biex ifaqqas mill-bajda.

Għall-ewwel ġimgħat ikun qisu ballun suf griż!

Ftit ftit is-suf iwaqqgħu u floku jtella' kisja rix.

Sal- aħħar ta' Settembru jkun lest biex itir.

Iċ-ċief jgħix ħajtu kollha fuq il-baħar.

Jersaq biss lejn l-art fi żmien il-bejta għall-ħabta ta' Marzu.

Ibejjet fi xquq fis- sisien u l-irdumijiet: f'Ta' Ċenċ (f'Għawdex) hemm l-ikbar kolonja fil-gżejjer Maltin, b'xi 1000 par.

Waqt l-istaġun tal-bejta ċ-ċief jagħmel ġurnata fuq il-baħar jistad, u lejn l-art jersaq biss filgħaxija.

Sakemm tinżel ix- xemx jinġabru fi gruppi kbar jgħumu u jittajru ftit 'il barra mill-irdum.

Kif jidlam itiru lejn il-bejta biex jitimgħu lill-ferħ bil-ġuħ.

Idumu sejrin hekk sajf sħiħ.

Dawn il-gruppi ta' ċief miġburin f'wiċċ il-baħar jissejħu rafts.

Il-lajs kemm taf..

Ara, naħseb dik fr.. far.. tarf…


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħ u t t a f

r Il-bieraħ mort sal-baħar u ftit bogħod minni rajt tifel u tifla u t i d e -

jippassiġġaw max-xatt.

Kellhom barmil u kultant bdejt narahom jitbaxxew, jiġbru xi ħaġa mill-ilma baxx u jpoġġuha fih.

Ħsibt li qed jiġbru l-bebbux, u ta' żatat ambjentalist li jien ersaqt lejhom biex bil-ħlewwa nispjegalhom li ħafna minn dak il-bebbux ikollhom ġranċ fihom, li jmutu jekk idumu barra mill-ilma.

Għalhekk ħadt vera sorpriża meta ttawwalt fil-barmil u flok bebbux

sibt boroz, tazzi, fliexken, tappijiet, frieket u skieken tal-plastik.

"Dawk x'ħa tagħmlu bihom?" staqsejthom.

"Ħeqq ovvja, ħa narmuhom," qaltli ż-żgħira b'arja li tifhem.

Bilkemm ridt nemmen li flok jilagħbu u jċafċfu fil-baħar, dawn it-tfal

Ridt nara x'ħajjarhom.

"Imma billi l-plastik jibqa' fil-baħar x'fiha?"

"Għax dak jikluh il-fkieren u jmutu," spjegali ħuha.

"Mela allura intom qed issalvaw il-fkieren?"

"Eħe!" qaltli kburija t-tifla, "u anke l-għasafar u anke l-ħut għax anke

dawk jieklu l-plastik."

Għedtilhom prosit ta' xogħolhom u mort lura f'posti.

Wara, jien u

miexi lejn il-karozza għaddejt minn ħdejn fdal ta' barbikju, u madwaru rajt mandra sħiħa li ħallew warajhom il-wikkiela maħmuġin.

U f'qalbi għedt "Marelli, it-tfal iktar jafu jieħdu ħsieb id-dinja minna l-kbar!"

Jien naf li intom il-membri ta'

Klabb Ħuttaf bħal dawk it-tfal taħsbuha.

Il-mistoqsija hija din: Issa la tikbru ħa tibqgħu tibżgħu għan-natura, jew ħa tibdew tgħidu X'jimpurtani?

Gawdu l-bqija tal-vaganzi

ħbieb, u attenti mix-xemx.

Victor Falzon L-Editur

Bies mhux għasfur?

Iva, imma kif qed tara, huwa isem ta' ħuta wkoll.

Mur paġna 7 għal ritratt tal- bies bil-ġwienaħ miftuħin.

Il-bies (flying gurnard Dactylopterus volitans) huwa ħuta tassew stramba.

Għajnejh kbar, wiċċu qasir b'għamla ftit kwadra.

Għandu wkoll il-ġwienaħ tal-ġenb (pectoral fins) twal ħafna, u meta jħossu mhedded jiftaħhom bħal żewġ imrewħiet wesgħin biex jaħsdek.

It-truf tagħhom għandhom disinn qisu bizzilla blu jixgħel.

Il-bies jgħix f'postijiet bir-ramel fil-qiegħ, fejn joqgħod iferkex għal ħniex u gambli żgħar tal-qiegħ.

Kolonja sabiħa ta' qroll tad-dell

X'għandna f'dil-ħarġa?

Mill-editur Aħbarijiet Il-countdown taċ-ċikonji Kotba ġodda Is-Semmiegħa Ħutna l-Ħut Il-Ħuttafa Tniġġis akustiku fil-baħar Żejt il-Palm Iż-Żebbuġa L-Ispanjulett Kolina u Żeppinu

Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Awwissu 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

FIR-RISERVA TAL-GHADIRA…

Sa ftit ġimgħat ilu fir-riserva tal-Għadira kien hemm fjamingu (greater flamingo Phoenicopterus roseus) żagħżugħ li kien ilu hemm minn Settembru tas-sena l-oħra – waħdu waħdu, forsi jgħid kelma mal-pispisell u mal-glalez.

Imma kmieni f'Awwissu ħa sorpriża x'ħin niżlu ħdejh 10 fjamingi oħrajn friski friski, lkoll żgħażagħ ta' ftit xhur (forsi minn Sqallija, għax hemmhekk ibejtu l-fjamingi).

Dan kien numru rekord ta' fjamingi fl-Għadira, u mhux biss, għax minn jum għal ieħor tfaċċaw fjamingi oħrajn, fosthom adulti b'dak l-abjad, roża, aħmar u iswed tant jispikka!

Min nieżel, min sejjer, min jitlaq u jerġa' jiġi lura.

Qisu l-ajruport!

Spettaklu sħiħ!

Is-soltu fis-sajf ir-riserva tkun magħluqa imma biex il-publiku jgawdi dal-ġmiel il-BirdLife fetħet ir-riserva diversi drabi, u żaruha nies bil-gzuz.

Sa ma morna għall-istampar għad hemm numru sabiħ ta' fjamingi fir-riserva, u diversi qtajja' oħrajn qed jidhru jpassu minn fuq Malta.

FIR-RAMLA TAL-GNEJNA…

Fir-ramla żgħira tal-Ġnejna reġgħet bejtet il-fekruna tal-baħar (loggerhead turtle Caretta caretta).

Fil-lejl tal-24–25 ta' Ġunju 2018, fekruna telgħet l-art, ħaffret fir-ramel, biedet numru ta' bajd u reġgħet lura fil-baħar.

B'xorti tajba raha xi ħadd u avża, u mill-għada stess il-bejta ddawret b'rixtellu li ma jmurx xi ħadd ideffes lasta ta' umbrella u jkisser kollox!

Qed tinżamm għassa kontinwa mill-għaqda Nature Trust u voluntiera oħrajn.

Jekk kollox imur sew il-bajd għandu jfaqqas fit-tielet ġimgħa ta' Awwissu.

Din hija t-tieni darba li nafu li fekruna bejtet fil-Ġnejna – tgħid l-istess waħda?

L-ewwel darba kien fl-2012 imma dik id-darba l-bajd ma kienx faqqas.

FL- 2016 bejtet ukoll fekruna fir-Ramla tal-Mixquqa, u dik kienet suċċess.

Il-Mixquqa

Il-Ġnejna

ħ

Sa ma morna għall-istampar il-frieħ għadhom ma faqqsux imma appik li! e r

Il-countdown taċ-ċikonji

Nhar il-Ġimgħa 10 ta' Awwissu 2018 telqet qatgħa ta' 18-il ċikonja bajda (white stork) minn sqallija.

Imma flok ġibdu lejn it-tuneżija, kif jagħmlu eluf ta' ċikonji oħrajn, dawn qabdu r-rotta lejn Malta.

Dawn huma ftit mir-rekords ta' grupp

berdwoċers tal-BirdLife li għal 10 ijiem segwewhom, indukrawhom u żammew lill-pulizija aġġornati.

Iċ-ċikonji sabu l-krejnijiet komdi biex jorqdu fuqhom.

Il-Ġimgħa 10 Awwissu (5.00pm) 18 deħlin minn fuq Għawdex Il-Ġimgħa 10 Awwissu (8.11pm) (naqsu 5) 13 jittajru fuq il-Buskett Il-Ġimgħa 10 Awwissu (8.39pm) ( naqas 1) 12 jinżlu jorqdu f'Ħaż-Żebbuġ Is-sibt 11 Awwissu (11.50am) 12 jittajru fuq Birżebbuġa Il-Ħadd 12 Awwissu (7.00pm) (naqas 1) 11 jinżlu jorqdu f'Ħaż-Żebbuġ It-tnejn 13 Awwissu (1.00pm) 11 jittajru fuq iċ-Ċittadella, Għawdex It-tlieta 14 Awwissu (10.40am) 11 jittajru fuq ix-Xagħra, Għawdex L-erbgħa 15 Awwissu (7.00pm) (naqsu 4) 7 jduru fuq Ħal Għargħur

Iċ-ċikonji jlestu biex jorqdu fuq krejn f'Ħaż-Żebbuġ

L-erbgħa 15 Awwissu (7.45pm) (naqas 1) 6 jinżlu jorqdu fil-Madliena Is-sibt 18 Awwissu (10.20am) (naqas 1) 5 ifittxu l-ikel fil-Magħtab Il-Ħadd 19 Awwissu (7.30pm) (naqsu 3) 2 jinżlu jorqdu fil-Magħtab It-tnejn 20 Awwissu (1.00pm) (naqas 1) 1 waħdu fil-Magħtab

B'xorti ħażina l-isforzi tal-BirdLife u tal-pulizija ma kinux biżżejjed biex isalvaw lil dal-ġmiel ta' tajr milli jinqatlu kollha minn kriminali armati bis-snieter.

Waħda minn xi erba' ċikonji li nqatlu f'Ħad-Dingli

Kotba ġodda ta' BirdLife Malta

Ktieb ġdid mimli tagħrif u ritratt dwar il-ħajja u l-ħabitati ta' kull waħda mid- 19-il speċi ta' mazzarelli u damiġelli tal-Gżejjer Maltin • Bil-kulur kollu • Qoxra iebsa • 159 paġna • Bl-Ingliż • Prezz €20

Biex tixtri dawn il-kotba ċempel lill- BirdLife fuq 21347645/6 jew ibgħat imejl lil info@birdlifemalta.org

Il-Wirt Naturali ta' Għawdex Joe Sultana

Ktieb li jiġbor 83 artiklu li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin • Ideali għal min jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 224 paġna • Bil-Malti • Prezz €15

Post għan-Natura Elisabeth Conrad • Victor Falzon

Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin • Ideali għal studenti tal- ġeografija fis-sekondarji • Mimli tagħrif, ritratti, tpinġijiet u mapep dwar il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 72 paġna • Bil-Malti • Prezz €7

Kollha xtrajthom.

Problema biex inġorrhom!

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

fil-

kienx imiss mad-dar, issa li qabdithom is-saħna tat-tikħil, il- Mamà u l-Papà baqgħu jkaħħlu kull toqba li jaraw.

"Hawn bilfors xi annimal qed ibati," qal Sky imħasseb, "imma m'jien qed nara xejn."

L-ewwel ma nduna kien Peter,

li kien qed iħares lejn il-ħajt bir- reqqa.

"Hawnhekk!" qalilhom, "Tuni jdejkom" Id f'id it-tewmin resqu lejn il-ħajt.

"Veru, minn hawn ġejjin l-ilħna,"

qalet Sylvia eċitata.

Bejn il-fili tal-ħajt it-tfal raw forom tal-ħarir għamla ta' lembut – nisġiet bħal bizzilla waħda ħdejn l-oħra.

"Dan xogħol il-brimb," stagħġbet

Maris, "Xi ġmiel ta' għanqbut…"

'U l-Papà kien qed ikaħħalhom!"

qalet Sylvia, "Pa!

Ejjew araw x'sibna."

Il-ġenituri kellhom jitilqu t-tazza

te u jmorru jaraw.

L-erbat itfal f'daqqa, li issa kienu fehmu x'kien hemm fil-ħajt, spjegaw lill-ġenituri li hemm brimb li jinseġ tubu fil-fili tal-ħitan.

Jistaħba fihom u x'ħin jgħaddi insett mad-daħla tat-tubu, joħorġu jaħtfuh.

"Pa, tista' ma tkaħħlux dal- ħajt?

Hekk jew hekk mhux se jidħlilna ilma minnu.

U wara kollox, mhux tajjeb ikollna l-brimb tat-tubu jaqbdilna l-insetti?

Servizz bla ħlas, u tiffranka x-xogħol u s-siment bla bżonn."

Il-ġenituri, li dejjem stagħġbu kif uliedhom u sħabhom it-tewmin l-oħra jafu daqshekk fuq in-natura, malajr ċedew.

Fil-pront kixfu t-toqob li kienu għadhom kemm kaħħlu f'dak il-ħajt.

Il-brimb tat- tubu ħa r-ruħ għax ma baqax mirdum ħaj, u baqa' jirrenja fil-ħajt tal-ġnien.

It-tewmin kienu salvaw speċi oħra mill-ġenn li għandhom in-nies biex 'inaddfu' kollox!

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom il-ħbieb tewmin tagħna!

Hemm ritratt ta' brimba tat-tubu f'paġna 13

Għall-familja tat-tewmin Peter

u Sylvia s-sajf kien ifisser, fost affarijiet oħra, xogħol fid-dar.

Il-papà u l-mamà tagħhom kienu jieħdu l-leave fl-istess żmien u kulħadd imidd idejh.

Sylvia u ħuha kienu jitqabbdu jagħmlu kull xorta ta' faċendi.

Il-ħbieb speċjali tagħhom Maris u Sky – ukoll tewmin – kienu spiss jiġu jagħtuhom daqqa t'id.

Dis-sena kien imiss lill-ġnien.

Kienet għamlet ħalba xita qawwija u kien daħlilhom l-ilma.

Għalhekk il-ġenituri tat-tewmin riedu jkaħħlu t-toqob fil-ħitan li jmissu mad-dar qabel jagħmel dilluvju ieħor.

It-tewmin qagħdu jgħinu lil ommhom tħallat ir-ramel u s-siment, u missierhom ikaħħal.

"Nistgħu nieħdu brejk?" garr Peter, maħlub u għarqan iġorr il- bramel.

Dak il-ħin sew daqq il-bieb – kienu Maris u Sky.

"Tajjeb, waslu r-rinforzi!" daħqu t-tewmin u marru jiftħulhom.

X'ħin l-erbat itfal ħarġu fil-ġnien sabu l-ġenituri bilqiegħda jieħdu brejk, għalhekk it-tewmin iddeċidew li

jduru dawra mal-ġnien għax Sylvia riedet tissemma' hux kollox kien orrajt – kienet taf li ħafna drabi l-attività tal-bniedem issarraf f'għali għan-natura.

It-tewmin immiraw lejn tuta kbira

xiħa.

Daru magħha id f'id u mill- ewwel semgħu l-ħoss ta' gelgil irqiq, il-leħen ħelu ta' siġra qed ittella' l-ilma bil-kwiet mill-ħamrija!

Semgħu wkoll l-ilħna eċitati tal- frieħ ta' bufula sewda huma u jaqbdu l-insetti minn fuq il-weraq tas-siġar.

"Għall-erwieħ, kollox jinstema'

"Stenna!" waqqafhom Peter, "Qed naqbad xi ħaġa fil-bogħod … Qed jiġri xi ħaġa!

Imbagħad semgħuhom: ilħna rqaq, inkwetati, irrabjati, imħawdin, ġejjin minn ħajt imkaħħal frisk.

"Min daħalli f'dari?

l-ħajt?

Jaqq, kollox iwaħħal u jdellek!

X'wiċċ tost!

X'qed jiġri?"

It-tewmin ġrew lejn ħajt delli li l-ġenituri kienu għadhom kif qabdu miegħu.

Avolja dal-ħajt ma

Ftit mill-ħafna ħbieb ta' taħt wiċċ il-baħar li qed jistennewna biex ninżlu nittawlulhom das-sajf…

Cawla Damselfish

Xi pjaċir!

Dan il-ħut kollu tista' tarah f'ilma baxx.

M'għandekx bżonn apparat speċjali ħlief maskla.

Trilja tal-Faxxi Striped Red Mullet

Dan il-ħut, u miegħu eluf ta' annimali u pjanti oħrajn, jgħixu fil-baħar.

Meta mmorru ngħumu niftaħru li l-baħar huwa d-dar ta' dawn il-ħlejjaq, u mhuwiex il-miżbla tagħna.

Ritratt ta' Joe Sultana meħud ġo bini qadim f'Għawdex

Żejt il-Palm

Fiż-żmien riċenti sirna nisimgħu iktar spiss dwar żejt il-palm u ħafna nies huma familjari miegħu.

Għal dawk li mhumiex, il-palm oil huwa żejt li mhux biss jittiekel imma jintuża wkoll f'varjetà kbira ta' prodotti manifatturati, minn ikel sa sapun, kożmetiċi u anke fjuwil.

Iż-żejt il-palm tista' tgħid issibu f'nofs il- prodotti tad-dar.

X'inhi l-problema?

rażan.

innifsu ż-żejt

il-palm mhux sustanza ta' ħsara għall-ambjent.

Il- problema qiegħda għax il-produzzjoni tiegħu qed tikkawża deforestazzjoni bla tropikali qed Il-foresti jinqatgħu biex flokhom jitħawlu miljuni ta' siġar tal-palm, li mill-frotta tagħhom jingħasar dan iż-żejt.

Fis-Seklu 20 il- produzzjoni ta' żejt il-palm kienet ta' 250,000 tunnellata fis-sena, llum il- figura qiegħda 60 miljun tunnellata – qabża drastika fil-produzzjoni.

Bil-qerda ta' tant foresti (speċjalment fl-Indoneżja) qiegħed jinqered il-ħabitat ta' ħafna annimali, li diversi minnhom jinsabu f'riskju ta' estinzjoni, fosthom l-orangutan.

L-istudji juru li iktar minn 90% mill-ambjent tal-orangutan intilef

Area ta' foresta

Il-Borneo gżira enormi li sa 70 sena ilu kienet miksija foresta tropikali, għall-orangutan. ħabitat F'temp ta' 50 sena l-foresti naqsu bin-nofs, ħafna minnhom biex tħawlu bil-palm taż-żejt.

Huwa stmat li total ta' 170,000km2 ta' art huma mħawlin bil-palm taż-żejt, jiġifieri daqs Malta… 540 darba!

Kull sena jmutu jew jinqatlu bejn 1000 u 5000 orangutan.

l-aħħar 20 f'dawn Flimkien sena. mal-orangutan qed jintlaqtu wkoll ħafna mammiferi oħrajn, għasafar, rettili, amfibji u insetti.

Dawn ilkoll għandhom il-futur fil-periklu, speċjalment dawk li huma 1endemiċi.

Fin-natura kollox qisu katina, fejn x'jiġri lil ħaġa taffettwa lil oħra.

Id- deforestazzjoni qed iżżid mal-problema tal-bidla fil-klima u fiż-żieda tat-tniġġis tal-arja bis-CO2.

U ħafna, ħafna iżjed effetti negattivi.

X'nistgħu nagħmlu?

Naqtgħu jew innaqqsu x-xiri ta' prodotti li fihom żejt il-palm.

Ħafna prodotti jkollhom miktub fuqhom l-ingredjenti, għalhekk qabel nixtru tajjeb naqraw it- tikketta – xi kumpaniji jindikaw fuq it-tikketta: No Palm Oil jew Palm Oil free.

Inqajmu kuxjenza dwar il- kwistjoni mal-familja u l-ħbieb, bħalma nagħmlu f'dis-sensiela.

Minkejja l-impatt diżastruż ta' żejt il- palm, studji mill-2IUCN juru li jekk dan jinqata' l-użu tiegħu, il-bniedem jaf idur fuq alternattivi li jagħmlu ħsara ikbar lill-ambjent!

Is-soluzzjoni fl-aħħar mill- aħħar hi l-prattika ta' sostenibbiltà u s-sens ta' responsabbiltà mill-produtturi taż-żejt il-palm.

Speċi li jinsabu hemmhekk biss 2IUCN.

Is-siġra

taż-żebbuġ

ilha minn żmien żemżem maħbuba min-nies tal-Mediterran.

Dan nafuh għax tissemma' f'diversi kitbiet qodma, fosthom fl-Antik Testment tal-Bibbja.

F'Malta ż-żebbuġa mhi xejn

Biżżejjed f'pajjiżna ssemmew għal din Birżebbuġa, Ħaż-Żebbuġ, (f'Għawdex) u ż-Żejtun.

X'għandha tant speċjali din il- pjanta?

inqas li erba' rħula is-siġra: Iż-Żebbuġ

Żejtun huwa l-isem bl-Għarbi għaż- żebbuġ.

Iż-żebbuġa hija l-iktar siġra tipika tal-Mediterran.

Mhux biss hija mifruxa ma' dan ir-reġjun kollu imma tikber biss fejn il-klima tixbah lil tagħna.

Pereżempju li kellhom ikabbruha l-Ingilterra jkollhom iżommuha f'serra!

Iż-żebbuġa kapaċi tgħix ħafna – fost l-eqdem siġar ta' Malta hemm żebbuġ li għandu fuq l-elf sena.

Il-fjuri żgħar insetti, fosthom naħal u friefet.

Dawn jixorbu mill-fjuri u fl-istess ħin idakkruhom.

Mingħajr insetti ma jkollniex żebbuġ.

jiġbdu ħafna

taż-żebbuġa

Iz-zokk taż-żebbuġa jingħaraf għax spiss ikun imħaffer.

Dawn il-ħofor huma l-marka fejn fl-antik ikun inqatgħu xi friegħi u l-qoxra tas- siġra il-qatgħa sakemm fl-aħħar tifforma ħofra.

Dawn il-ħofor huma ħabitat tajjeb għal diversi annimali il-brimb żgħar, speċjalment tat-tubu.

L-injam taż- żebbuġa kien jintuża ħafna għall-għodda u reċipjenti.

Il-frotta hija r-raġuni prinċipali għaliex tant mijiet ta' eluf ta' żebbuġ jitħawlu.

Bis-saħħa ta' dan it-taħwil, meded kbar fl-Afrika ta' Fuq illum iħaddru flok baqgħu deżert.

Il-frott mhux biss nikluh imma minnu jingħasar l-iktar żejt famuż tad-dinja.

Tant hu hekk li kliem bħal oil, olio, öl, olja, eċċ. (li lkoll ifissru żejt) ġej mill-isem ta' dis-siġra.

Iż-żejt taż- żebbuġa ma jintużax biss għall-ikel.

Dari kienu jindilku bih f'ritwali reliġjużi, sportivi (ara l-kaxxa isfel) u rjali.

Kienu jaħarquh fl-imsiebaħ biex jaraw jużawh fid-dlam, f'ingwenti u mediċini, u elf ħaġ'oħra.

Fil-Bibbja, meta Noè telaq ħamiema biex jara nkixfitx l-art wara il-ħamiema d-dilluvju, ġabitlu fergħa lura żgħira taż-żebbuġ.

Bis- saħħa ta' dan ir-rakkont iż-żebbuġa saret is- simbolu tal-paċi.

Fi żmien il-Griegi u r-Rumani tal- Antik, iż-żejt taż- żebbuġa kien jintuża wkoll fit- tindif tal-ġisem, s p e ċ j a l m e n t mill-atleti.

Wara l-isport, l-atleta kien qabel ma jinħasel jindilek biż-żejt u jgħaddi speċi ta' xafra mgħawġa (jgħidulha strigil) mial-ġilda u biha jneħħi ż-żejt flimkien mat-trab u l-għaraq.

Bis- saħħa taż-żejt ix-xafra kienet tiżloq minn fuq il- ġilda u ma tisloħhiex.

Imbagħad banju!

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

Ħabib tal-bidwi

Bil-kwantità ta' ġrieden li jiekol, l-Ispanjulett bla ma jaf jagħti servizz ta' pest control lill-bdiewa li jkabbru u jaħżnu ġwież u prodotti oħrajn.

Barra minn Malta l-bdiewa jipprovdu kaxxi apposta biex iħajru l-ispanjuletti jbejtu fuq arthom!

Hawn Malta ftit spanjuletti jbejtu għax ħafna għadhom jinqatlu mill-kaċċaturi.

Ir-rix tar-ras kannella ttikkjat juri li din hija mara – ir-raġel ikollu rasu griża

Għajnejn tipiċi ta' seqer: kbar, skuri u b'vista eċċellenti

Munqar mgħawweġ ganċ biex iqatta' jew inittef il-priża – tipiku ta' tajra tal-priża

Saqajn twal jgħinuh jaħtaf il-priża anke minn qalb il-ħaxix

Ħniex jiekol, tgħid?

Għasafar li jbejtu f'Malta

Ir-raġel faċli tagħrfu mill-mara għax rasu tkun griża flok kannella.

Għandu wkoll l-ilwien iktar kargi.

Daqs proprju ta' bajda ta' spanjulett.

L-ispanjulett huwa tajra tal-priża, u bħal ħafna tajr tal-priża oħrajn spiss jissaqqar (bl-Ingliż soaring).

Dan jagħmlu billi jwessa' ġwinħajh kemm jista' u jiftaħ denbu beraħ.

B'hekk jintrefa' 'l fuq fl-ajru bla ma jkollu għalfejn iħaddem il-ġwienaħ.

B'kundizzjonijiet tat-temp tajbin, it-tajr tal-priża juża dan it-trikk biex ipassi mijiet ta' kilometri bla ma jaqdef xejn.

Bejta ta' spanjulett bi flieles żgħar.

Allura dawn il-frieħ kollha nisa?

Ma tistax tgħid, għax għall- ewwel sena l-frieħ ikunu kollha lewn ommhom.

Isem xjentifiku Falco tinnunculus Isem bl-Ingliż Common Kestrel Daqs 31–37ċm Xiber 68-78ċm Piż 180g Ikel ġrieden, rettili żgħar, eċċ. Ħabitat beraħ, raba', ajruporti, eċċ. Status komuni fiż-żewġ pases, ftit pari jbejtu

F'dawn l-aħħar snin xi ftit pari reġgħu bejtu b'suċċess f'pajjiżna, speċjalment f'Għawdex.

Dan ir- ritratt meħud dir-rebbiegħa juri bejta frieħ imfarfrin u li diġà tgħallmu jtiru.

Xorta però qed jistennew il- ġenituri jġibulhom l-ikel!

Il-Ħuttafa 146 • Ġunju 2018 • p10 Il-Ħuttafa 147 • Awwissu 2018 • p16

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Passiġġata rrid li mmorru Minn filgħodu sa nofsinhar Ix-xagħri kollu ser induru U anki nidħlu ġo xi dar!

Veru mqareb int Żeppinu!

X'inhi dil-kurżità biex tidħol f'dar il-bnedmin biex tara kif jgħixu?

Inti filkas tiġix miegħi Nanna.

Mela x'nagħmel!

Biex tidħol f'xi basla u ma jkun hemm ħadd biex jgħinek.

Din jgħidulha villa, Żeppinu, għax ħafna akbar.

Il-aħwa Nanna, ara x'għadira għandhom il-bnedmin – ikbar minn tagħna ż-żrinġijiet.

Ħa mmur naqbeż qabża.

Kont se ngħidlek fejn tmur taqbeż!

Dik jgħidulha pixxina u differenti ħafna mill-għadira fejn tgħix int. Żeppinu.

Kemm hawn affarijiet li qatt ma rajt bħalhom.

Dan naħseb jgħidulu barbikju, u dawn il-boroż ħodor u griżi x'ikunu?

Dawk boroż tar-riċiklaġġ u fihom jitfgħu karti, plastik u metall biex ikunu jistgħu jiġu riċiklati.

Riċi… x'hiex?

Riċiklati – jiġifieri biex minnhom jagħmlu oġġetti ġodda.

Mela ħa ngħidlek x'nistgħu nagħmlu – induru dawra fuq ix-xagħri u l-karti, plastik u metall li nsibu niġbruhom kollha f'dawn il-boroż.

Prosit Żeppinu, ħriġt b'idea tajba fl-aħħar.

B'hekk nagħtu ħajja ġdida lil dak l-iskart mormi bl-addoċċ.

Ejja ħa naraw min minna jiġbor l-aktar skart.

Hekk għamlu!

Żeppinu u n-Nanna Kolina għamlu tellieqa min l-iktar jiġbor karti, plastik u metall minn fuq ix-xagħri għal ġol-boroż tar-riċiklaġġ li sabu fil-villa.

F'ħakka t'għajn imlew tmien boroż kbar.

Illaħwa Nanna kemm ġbarna skart fi ftit ħin.

Ups, qed nisma' l-ilħna.

Ħrabna qabel jarawna l-bnedmin!

Min jaf hux kiesaħ l-ilma tal-pool.

Ejja naqbżu!

Zack, il-bieraħ mhux żewġ boroż imlejna għar-riċiklaġġ?

Kif issa hawn għaxra?

U minn fejn ġie dan l-iskart kollu?

Ma nafx, stramba l-biċċa.

Tlaqna nistaqsu lill-Mamà u l-Papà.

Ix-Xagħri naddafna fi ftit tal-ħin Minn karti, plastik u laned mgħaffġin Morna narmuhom fid-dar tal-bnedmin U lit-tfal ħallejniehom mistagħġbin!

Avventura oħra li la Kolina, la Żeppinu u lanqas dawk it-tfal m'huma ħa jinsew.

ġ n p T


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

ir-raġel

il-mara

Miżżewġin friski!

Par ħamranin, mazzarell komuni.

Ħbieb Ħ u t t a f

"Velenuża?"

"Dik tattakkak hux?"

"Iweġġgħek?"

Dawn huma mistoqsijiet li spiss jistaqsuni studenti inkwetati waqt li

nkunu mixjin fin-natura u naraw xi insett għaddej għall-affari tiegħu.

Ħafna nies jibżgħu mill-insetti għax xi ħadd ikun beżżagħhom meta kienu żgħar.

Jien ukoll meta kont żgħir kont nitwerwer minn kull ġurat li nara, nitkexkex min-naħal u naħrab jekk nara mazzarell.

X'ħasra kemm ħlejt snin nibża' mix-xejn!

Imma mbagħad bdejt naqra kotba fuq in-natura u bdejt immur il- ħarġiet tal-BirdLife, li dak iż-żmien kien jisimha l-MOS.

Għamiltha ma' nies li veru jifhmu fin-natura – bħal Joe (ara p. 2) – u ftit ftit ħlist mill- ħmerijiet li kont nemmen.

Intom li għadkom qed tikbru u li tħobbu n-natura taħlux żmien fil- biżgħat u l-ħmerijiet.

Jekk taraw ġurat mhux titwerwru, imma ersqulu

biex taraw x'magna perfetta dawk is-saqajn twal ta' wara!

Jekk taraw naħla mhux titkexkxu imma oqogħdu iggustawha tlegleg in-nektar mill-fjuri b'dak l-ilsien ġej għall-ponta.

Jekk taraw mazzarell segwuh mhux aħarbuh.

Araw ipoġġix fuq zokk u ersqu ħalli tammiraw dawk l-għajnejn enormi.

U taraw kif in-natura mhix ħaġa tal-biża' imma ħaġa ta' seħer li ma jispiċċa qatt.

Victor Falzon L-Editur

Il-fjamingu (greater flamingo Phoenicopterus roseus) huwa wieħed mill-ikbar għasafar li jżuruna.

Mhux għasfur komuni imma f'dawn l-aħħar snin saru jidhru qtajja' kull sena.

Il-biċċa l-kbira jibqgħu għaddejjin, ħlief xi wieħed li jkun għeja jew intilef.

Dawn l-aħħar ġimgħat kienu eċċezzjoni, għax fir-riserva tal-Għadira niżlu numru sabiħ, u sa ma morna għall-istampa kien hemm 11-il fjamingu… jistennewkom iżżuruhom!

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Wara vjaġġ twil… Kotba ġodda Fun facts - the octopus!

Attività Il-Ġganti Pitirross Kolina u Żeppinu Nies bil-gzuz Iċ-Ċipressa Il-Bufula Sewda Xena tal-futur?

Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Emily Burton, Martina Brancato (National Aquarium), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv), Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta,Ottubru 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

It-tmexxija tar-riserva naturali tas-Salina issa f'idejn il-BirdLife

Tiġġildux l-aħwa.

Tlaqna niċċelebraw!

Issa nistgħu nagħmlu li rridu.

Int oqgħod kwiet għax narmilek dik il- balaklava.

Int mhux diġà li trid tagħmel?!

Baxxulu qed nipprova norqod!

Fit-28 Awwissu 2018 il-BirdLife u l-Gvern iffirmaw ftehim li bis-saħħa tiegħu r-riserva naturali tas-Salina issa għaddiet uffiċjalment f'idejn il-BirdLife.

Il-BirdLife se tagħmel minn kollox biex mhux biss insalvaw in-natura unika ta' dan is- sit imma naraw kif inżidu l-bijodiversità ta' din ir-roqgħa sabiħa ta' art u ilma.

tal-għasafar

Saħħa, Joe… Tislima għażiża lil Joe Sultana li ħalliena fil-11 Settembru 2018.

Joe kien li kellha Malta u kiteb diversi kotba fuq l-għasafar u n-natura.

Għallem ħafna naturalisti u mexxa u saħħaħ lill- BirdLife għal ħafna snin.

Bis-saħħa ta' Joe inħolqu r-riservi naturali tal- Għadira u s-Simar li tant eluf ta' studenti u familji jżuruhom kull sena.

Il-Ħuttafa ssellem lil dan il-bniedem

Saħħa Joe, u grazzi ta' kollox.

It-tundra hija ħabitat kbir u miftuħ fin-naħa ta' fuq tad-dinja, fejn l-art tant hi kiesħa li siġar ma jikbrux.

F'Settembru niżel fir-riserva tal-Għadira girwiel nordiku (bar-tailed godwit) għasfur rari u b'munqar favoluż!

Kif juri ismu, il- girwiel nordiku huwa iktar tipiku tal-artijiet tan- naħa ta' fuq tal-Ewropa.

Fis-sajf ibejjet fit-tundra tal-Finlandja u r-Russja, u fil-ħarifa l-biċċa l-kbira jpassu lejn il-punent tal-Ewropa fejn tkun inqas kesħa.

Imma uħud ipassu 'l isfel sal- Mediterran biex jgħaddu x-xitwa fil- klima fietla ta' dan-naħat.

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Sky kien qed iħares 'il fuq u ma kienx qed jistenna ballun jistampah f'wiċċu!

Kien il-brejk u oħtu Maris kienet qed tilgħab volibol ma' sħabha.

Xi ħadd kien waddab il-ballun bis-saħħa u ġie f'tarf il-grawnd, fejn Sky kien qed iħares ċass lejn is-sema.

"Int orrajt?" staqsietu Maris, li ġiet tiġri, inkwetata għal ħuha.

Imma Sky ma kienx moħħu fl- uġigħ.

"Ħares!" qal lil oħtu.

Maris ħarset madwarha u rat kwantità kbira ta' friefet sofor u suwed.

It-tewmin qatt ma kienu raw daqshekk friefet f'daqqa.

Marru malajr ifittxu lil sħabhom.

Peter kien qed jittrenja l-atletika fil-grawnd il-kbir u oħtu t-tewmija Syvia kienet ma' Ms Galea li tmexxi Klabb Dinja Waħda u kienu qed jagħmlu bird feeders.

"Waww, xi ġmiel ta' kuluri!"

Ħadd mit-tfal ma kien ra dal-

farfett qabel, wisq inqas daqshekk minnhom f'daqqa.

It-tfal ma setgħux jifhmu kif ġew dawk il- friefet f'salt u x'kienu qed jagħmlu jduru fuqhom qishom storduti.

Xtaqu jgħaqqdu idejhom biex jitgħallmu imma dak il-ħin ma setgħux għax kienu mdawrin bit- tfal l-oħrajn.

Is-setgħa speċjali li kellhom kienet sigriet tagħhom biss.

"Wara l-brejk għandna PSCD.

Peress li qegħdin fi gruppi differenti ħadd mhu se jinduna jekk nitolbu biex niġu skużati.

Niġu malajr fil-grawnd u nisimgħu x'qed jiġri."

Hekk għamlu.

Kwarta wara li bdiet il-lezzjoni l-erbgħa reġgħu ltaqgħu fil-grawnd.

Il-friefet kienu għadhom hemm, jagħqdu fuq rashom.

"Idejkom, malajr," mexxihom Peter.

Qagħdu ċirku u qabdu idejn xulxin.

L-ilħna tal-istudenti

"Naf x'nagħmlu," qalet Sylvia.

n-nektar li qalu li se nsibu?"

Il-farfett tas-silla kultant ipassi f'numri sbieħ.

fil-klassi sparixxaw u flokhom instemgħu ħafna ilħna rqaq, jirtogħdu.

"Jien se mmut bil-ġuħ!

"Kif għajjejt!

Lanqas ħaqq dal-

vjaġġ kollu!"

baħar!"

"Jien kważi għeriqt bir-raxx tal-

It-tewmin baqgħu ħalqhom miftuħ.

Mela dawn kienu friefet tal- passa, u kienu bil-ġuħ!

Minħabba li l-iskola kienet viċin il-baħar, kienet l-ewwel post li l-friefet ġew ifittxu l-fjuri… imma fl-iskola tagħhom lanqas kien hemm fjura waħda!

"Għax ma nużawx il-PSCD biex

ngħinu lill-friefet?" qalet Sylvia bi tbissima.

It-tlieta l-oħra daru lejha.

"Għandna proġett marbut ma'

Jien u l-Ambjent Tiegħi u s-Ser qalilna naħsbu f'ideat kif nistgħu ntejbu l-ambjent."

"Fhimtek!" qabżet Maris.

"Nispjegaw lill-istudenti fil-gruppi tagħna li l-iskola tagħna hija l-ewwel art li jsibu l-friefet tal- passa x'ħin jaslu mill-vjaġġ.

"U li huwa d-dmir tagħna li nlestulhom l-ikel," daħaq Peter.

"Taf x'nagħmlu?

Ngħidu lil kulħadd iġib qasrija waħda bi pjanta li tagħmel il-fjuri u ndawru l-grawnd bihom!"

It-twemin telqu 'l xulxin u ġrew ħerqana lura fil-klassi, determinati li mill-għada l-iskola tagħhom tkun l-aqwa ristorant għall-friefet kollha li jaslu mġewħin minn fuq il-baħar!

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewmin!

Kotba ġodda ta' BirdLife Malta

Ktieb ġdid mimli tagħrif u ritratt dwar il-ħajja u l-ħabitati ta' kull waħda mid- 19-il speċi ta' mazzarelli u damiġelli tal-Gżejjer Maltin • Bil-kulur kollu • Qoxra iebsa • 159 paġna • Bl-Ingliż • Prezz €20

Biex tixtri dawn il-kotba ċempel lill- BirdLife fuq 21347644/5 jew ibgħat imejl lil info@birdlifemalta.org.

Jew aqbeż qabża sar-riservi naturali tas-Simar jew l-Għadira.

Il-Wirt Naturali ta' Għawdex Joe Sultana

Ktieb li jiġbor 83 artiklu li dehru f'rivisti Għawdxin fuq medda ta' snin • Ideali għal min jixtieq jitgħallem dwar il-flora u fawna ta' Għawdex • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 224 paġna • Bil-Malti • Prezz €15

Post għan-Natura Elisabeth Conrad • Victor Falzon

Ktieb fuq is-siti Natura 2000 tal-Gżejjer Maltin • Ideali għal studenti tal- ġeografija fis-sekondarji • Mimli tagħrif, ritratt, tpinġijiet u mapep dwar il-flora u l-fawna tat-48 inħawi protetti f'pajjiżna • Bil-kulur kollu • Qoxra ratba • 72 paġna • Bil-Malti • Prezz €7

Kollha xtrajthom.

Problema biex inġorrhom!

Dawn huma xi attivitajiet li l-BirdLife ħa torganizza għall- membri, għall-familji u għall-publiku fil-ġimgħat li ġejjin.

Għal aktar dettalji ċemplu 21347644/5 jew ibagħtu imejl lil events@birdlifemalta.org jew iċċekkjaw il-websajt www.birdlifemalta.org

28 Ottubru 2018 Jiftħu r-riservi (10am sa 4pm) Bħas-soltu daż-żmien tas-sena r-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar jerġgħu jiftħu għall-publiku fi tmiem il-ġimgħa u jibqgħu jiftħu sa Mejju.

Biex niċċelebraw dan il-ftuħ se jkollna Open Day fir-riserva tal-Għadira u anke Foresta 2000, li qiegħda viċin.

Ikun hemm passiġġati bi gwida, logħob u attivitajiet oħrajn, imma fuq kollox iċ-ċans li taraw uħud mill-flora u fawna sbieħ fl-ambjent naturali tagħhom.

31 Ottubru 2018 Halloween fl-Esplora (mis-6pm) Ejjew żuruna l-Esplora u idħlu magħna fid- dinja mudlama ta' annimali li jitkaxkru, iferkxu, jitkagħwġu u jitgremxlu – annimali li ħafna nies jitkexkxu minnhom.

Imma kemm huma fil-fatt tal-biża' dawn il-ħlejjaq?

Flimkien ħa nagħtu ħarsa mill-viċin lil dawn l-annimali affaxxinanti, u nitgħallmu x'parti għandhom fin-nisġiet tal-ikel u ċ-ċiklu tal- ħajja naturali.

18,24,25 Novembru 2018 Zizka Beltin! (2pm sa 6pm) Kull ħarifa eluf ta' zizka bojod jaslu Malta u jgħaddu x-xitwa magħna.

Kull filgħaxija ħafna minnhom jinġabru l-Belt Valletta biex jorqdu f'siġar folti u kennija li hemm fil-pjazez.

Ejjew mal-familja u ħudu sehem fl-attivitajiet li l-BirdLife ħa torganizza f'dawn il-ġranet.

B'hekk titgħallmu dwar iz-zakak abjad (white wagtail) u anke tgħinuna ngħodduhom huma u deħlin biex jorqdu!

il-Ġganti!

Hawn huma l-ġganti mid-dinja tal-għasafar!

Ħafna minnhom huma estinti, uħud miljuni ta' snin qabel tfaċċa l-bniedem.

Oħrajn qeridhom il-bniedem stess.

1 Ngħama 2 Gastornis x 3 Epijornis x 4 Forusrakos x 5 Moa Prim x 6 Moa Sekond x 7 Rea Prim 8 Rea Żgħir 9 Kasowari 10 Emu

Ritratt ta' Aron Tanti

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Nanna, ara ftit tafx tgħid dan il-kliem: European Week for Waste Reduction!

Iva, ara ġej: European Week for Waste Reduction.

Jaqaw tħajjart tieħu sehem Żeppinu?

Inti taf dan il-kliem xi jfisser?

U żgur li naf.

Din hija ġimgħa f'Novembru fejn diversi pajjiżi jieħdu sehem billi jagħmlu xi attività biex inaqqsu l-iskart.

Iva, hekk qalulna l-iskola.

Nann, jien diġà għandi idea tajba ħafna ta' kif nistgħu nnaqqsu.

Ismagħha ftit: Innaqqsu l-homework ħalli nużaw inqas karti!

Qed tara kemm inti intelliġenti fejn trid.

Imma fil-ħajja kollox irid ikun, inkluż il-homework.

Però hemm ħafna affarijiet x'tista' tagħmel l-iskola biex tnaqqas l-iskart.

Pereżempju lunch nieħu biss kemm niflaħ niekol u mhux iż-żejjed.

U daqshekk wet wipes għax dawk magħmulin mill-plastik.

Ser nibda naħsel idejja minflok u nuża sarvetta tad-drapp.

U tinsiex, il-lunch dejjem f'lunchbox u flok tieħu flixkun tal-plastik kuljum li mbagħad tarmih, timla minn flixkun kbir għal wieħed iżgħar li jibqa' jintuża.

U din is-sena użajt il-basket, il-pokit, il- bajros u l-lapsijiet tas-sena l-oħra.

U peress li kbirt ommi xtratli uniformi second hand.

Kellu bżonn kulħadd bħalek.

Mela ħajjarhom l-iskola ħalli tirreġistraw azzjoni interessanti għal matul din il-ġimgħa.

U jekk għandek mistoqsijiet żur il-websajt tal-Wasteserv www.wasteservmalta.com jew Facebook page www.facebook.com/ewwrmalta, jew staqsi lili!

Sewwa jgħidu li l-kokka hija waħda mill- aktar annimali intelliġenti!

Tħajru bħal Żeppinu u rreġistraw azzjoni biex tieħdu sehem fil-European Week for Waste Reduction mis-17 sal-25 ta' Novembru.

ġ n p T

Overpopulation hija l-kelma li tirreferi għal meta popolazzjoni – tal-bniedem jew ta' annimali – tikber sa punt fejn l-ekosistema partikolari ma tkunx tiflaħ għal dik il-kwantità.

Meta jiġri hekk ir-riżorsi preżenti ma jkunux biżżejjed biex isostnu dik il- popolazzjoni kollha.

U hemm jibda l-inkwiet!

Din il-problema tista' sseħħ f'ħafna annimali imma hawnhekk ħa niffukaw fuq il-bniedem, u fil-każ tagħna l-ekosistema hija… id-dinja kollha!

Overpopulation (fil-Malti m'għandniex kelma għaliha) hija riżultat ta' diversi fatturi.

Waħda minnhom hija t-tnaqqis fir-rata tal- mewt, bir-riżultat li jkun hemm iżjed persuni ħajjin.

Fattur ieħor huwa ż-żieda fir-rata tat-twelid.

Dawn huma riżultati tal-avvanz fit-teknoloġija u fil-mediċina, li wasslu għall-fejqan ta' ħafna mard.

Il-kwalità aħjar tal-ikel wasslu biex in-nies illum saru jgħixu iżjed, ukoll għax it-teknoloġija wasslet għal immunità aħjar u b'hekk tnaqqsu l-imwiet.

Illum f'pajjiżi żviluppati huwa normali li bniedem jgħix iktar minn 80 sena imma fl-antik in-nies ma kinux jgħixu wisq iktar minn 35 sena – bniedem ta' 40 sena kien xiħ tassew!

Fin-natura l-popolazzjoni tal- annimali ma tisplodix għax dejjem hemm żewġ affarijiet jikkontrollawha: predaturi jew nuqqas ta' ikel.

Fil-antik il-bniedem ukoll kienu jikkontrollawh dawn iż-żewġ fatturi.

Imma dawn l-affarijiet m'għadhomx japplikaw għall-

bniedem tal-lum.

La għadhom jikluna l-annimali (ħlief f'każijiet rari), u l-ikel tgħallimna nipproduċuh aħna stess.

Mhux sostenibbli

Li tgħix b'saħħtek u fit-tul hija bla

dubju ħaġa sabiħa u tajba, ħaġa li jixtieqha kulħadd.

Imma jibqa' l-fatt li l-avvanzi li għamilna fit-teknoloġija u l-mediċina wasslu għal splużjoni fil-popolazzjoni.

Din l-isplużjoni mhix sostenibbli u qed ikollha impatt negattiv ħafna fuq l-ambjent.

Iktar m'għandek nies, naturalment

iktar ħa tiżdied id-domanda għall- faħam, gass u fjuwils oħrajn biex iħaddmu l-ħajja komda li ngħixu.

Dawn ir-riżorsi naturali huma limitati u għada pitgħada ħa jispiċċaw.

Mhux biss, imma l-użu tagħhom qed iżid l-emissjonijiet ta' CO2 fl-atmosfera li biha qed ngħaġġlu l-proċess tat- tibdil fil-klima.

B'hekk l-ambjent qed jiġi ddegradat.

Iż-żieda fil-popolazzjoni qiegħda tagħmel pressjoni qawwija biex tiżdied il-produzzjoni tal-prodotti għall- konsum.

Biex inlaħħqu mad-domanda qegħdin nagħmlu użu eċċessiv mir-riżorsi naturali tad-dinja.

Biex jitkabbru l-ħxejjex għall-ikel u għall- għalf tal-annimali li jitrabbew għall-ikel trid medda enormi ta' art.

Dan qed jirriżulta fit-telf ta' ħabitati naturali, deforestazzjoni, tniġġis tal-ilma ħelu u l-ilma baħar – ilkoll suġġetti li missejna magħhom spiss f'din is-sensiela.

Biex id-dinja tesagħna u titmagħna qegħdin nisfurzaw l-estinzjoni ta' eluf ta' speċi ta' annimali u pjanti.

Fid-dinja llum hawn 7.6 biljun ruħ (7,600,000,000) u kull siegħa jitwieldu 15,000 tarbija ġdida – daqs il-popolazzjoni ta' Ħaż-Żabbar!

Kull siegħa!

U meta l-ambjent ta' madwarna

nkunu waqqajnielu l-kwalità u faqqarnieh, inkunu waqqajna wkoll il- kwalità tal-ħajja tagħna stess.

X'nista' nagħmel?

Forsi ma nistgħux nikkontrollaw il- popolazzjoni, imma nistgħu nnaqqsu l-ħela enormi ta' riżorsi.

Kemm narmu affarijiet tajbin biex nixtru affarijiet ġodda flokhom?

Dak il-mowbajl ġdid żgur kellek bżonnu?

Li nixtru affarijiet sempliċiment għax huma moda huwa vizzju irresponsabbli.

U kemm ikel naħlu!

Tafu li terz tal-ikel li nipproduċu jispiċċa jintrema?

Din il-ħela ssir l-iktar fil-pajjiżi żviluppati… inkluż pajjiżna stess.

Id-dinja forsi tiflaħ għall- bżonnijiet tagħna, imma żgur mhux għall-ħniżrijiet tagħna!

Fil-ħin li domt biex qrajt dan l-artiklu twieldu fid-dinja iktar minn 700 ruħ!

"…pinzell ġgant lest biex ipitter is-sħab fis-sema!"

Is-siġra taċ-ċipress faċli tagħrafha għax tispikka ħdejn siġar oħrajn.

Dritta dritta, twila twila u ġejja għall- ponta.

Qisha pinzell ġgant lest biex ipitter is-sħab fis- sema!

Forsi għalhekk kien tant iħobb ipinġiha l-pittur famuż van Gogh (ara l-kaxxa isfel).

Iċ-ċipressa hija siġra konifera, jiġifieri siġra li tagħmel il- prinjoli (cones).

Il-prinjoli taċ-ċipress ikunu bħal blalen żgħar ibsin li għall-ewwel ikunu ħodor li mbagħad isiru kannella.

Fl-istaġun niexef jixpakkaw u minnhom taqa' ż-żerriegħa.

Bħal koniferi oħrajn, iċ-ċipress ma jagħmilx fjuri, u għandu weraq irqiq, aħdar skur u miksi b'ħafna skwami (scales) żgħar.

Iz-zokk taċ-ċipressa għall-ewwel ikun lixx imma biż-żmien jibda jrabbi flieli u tikmix vertikali.

Din iċ-ċipressa xwejħa mhux biss għandha ħafna tikmix imma qed jikber fuqha wkoll ħafna leħjet ix-xiħ, speċi ta' likena.

Leħjet ix-xiħ

Iċ-ċipress tar- razza dejqa hawn min isejħilhom Tal-Musmar.

Mhux iċ-ċipress kollu jikber f'dik l-għamla żnella u pulita.

Iż-żewġ ċipressiet li jidhru fir-ritratt huma t-tnejn l-istess speċi ta' ċipress imma s-siġra tal-lemin hija razza bil- friegħi iktar miftuħin.

Forsi ħdejn l-oħra tidher xi ftit żmattata, qisha qamet tard u ħarġet tiġri għall-iskola bla ma għamlet xagħarha!

Ħafna nies jassoċjaw iċ-ċipress maċ-ċimiterji.

Bir-raġun, għax fiċ-ċimiterji jitħawwel ħafna ċipress, kif jidher f'dar-ritratt tal-Addolorata.

Tgħid għaliex?

Iċ-ċipressa ilha ħafna żmien assoċjata mal-mewt.

Fil- mitoloġija Griega ċ-ċipressa kienet sagra għall-allat tal-Art Taħtana (Underworld), u meta jmut xi ħadd kienet titħawwel waħda ħdejn qabru.

Barra minn hekk peress li ċ-ċipressa hija dejjem-ħadrana u tgħix ħafna sekli saret simbolu tal-ħajja ta' dejjem, u anke donnha qed tipponta lejn il-ġenna!

Għandha wkoll xeħta serja għax twila u dejqa, bla xniexel u kuluri, u weraq skur – qisha liebsa l-iswed għal xi funeral.

Fil-fatt l-isem xjentifiku sempervirens ifisser dejjem tħaddar.

Ċensu kien iħobbhom!

Iċ-ċipressa kienet waħda mis-siġar favoriti tal-pittur famuż Vincent van Gogh.

Donnu ma kienx jixba' jdaħħalha fil-pitturi tiegħu, fosthom dawn it-tlieta.

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-Bufula Sewda

L-istorbjuża tal-ġonna!

Ras sewda hija tipika tal-bufula sewda raġel

Il-ġilda madwar l-għajn tifforma ċirku aħmar.

Il-bufula sewda hija waħda mill-iktar għasafar komuni f'Malta u hija mifruxa sew mal-Gżejjer.

Żgħira, fuq tagħha u tħobb tiċċaċċra, hija speċi li tħobb il-ġonna tan-nies għax fihom issib l-ikel u l-kenn.

Il-bufula sewda hija l-garden bird tipiku ta' pajjiżna.

Isem xjentifiku Sylvia melanocephala Isem bl-Ingliż Sardinian Warbler Daqs 13–14ċm Piż 11–16g Ikel insetti, dud u frott.

Ħabitat ġonna u msaġar Status komuni u residenti s-sena kollha

Munqar irqiq qisu pinzetta, perfett biex jaqbad insetti żgħar

Minkejja isimha, hija fil-biċċa l-kbira griża u bajda

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-mara faċli tagħrafha mir-raġel għax rasha griża, mhux sewda.

Bħar-raġel ikollha wkoll dak iċ- ċirku ġilda ħamra madwar għajnha.

Daqs proprju ta' bajda ta' bufula sewda

Il-bufula sewda tibni bejta pulita bil-fetħa ftit ovali u fiha tbid minn 3 sa 5 bajdiet.

Fir-ritratti tidher bejta bi tliet bajdiet, u l-istess bejta wara li l-bajd faqqas!

3 bajdiet . . .

Ejja ħaffef għax ħa taqagħli żaqqi!

Jekk tarma bird table fil- ġardina għandek ċans tajjeb li żżurek il-bufula sewda.

Armaha fil-ħarifa u x-xitwa meta l-ikel naturali (speċjalment insetti) jiskarsa u l-għasafar ibatu l-ġuħ.

Owkej mela: żerriegħa tar-rummien, frak tal-pastizzi, kejk imfarrak, skalora, ross il-forn…

Xena tal-futur?


Il-Ħuttafa

Novembru – Diċembru 2018

l a ħ g 2 €

Faqqiegħ vjola

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Waslet ix-xitwa, it-temperatura nieżla ftit ftit u dalwaqt tasal il-kesħa.

Aħna nitgeddsu ġewwa, nixegħlu l-ħiter u nilbsu sħun.

Imma l-għasafar imsieken ikollhom jgħaddu x-xitwa barra!

L-għasafar jifilħu għall-kesħa iktar milli naħsbu, basta jkunu

f'saħħithom.

L-għasafar huma warm-blooded bħalna u biex ġisimhom iżomm sħun jaħli ħafna enerġija.

Għalhekk bħalna, l-għasafar iridu jieklu kemm jista' jkun kuljum, inkella jiksħu, jitgħaxxew u jmutu.

Il-problema hi li fix-xitwa l-għasafar ma tantx isibu x'jieklu għax ħafna

insetti jew imutu jew jitrekknu fil-ħofor u l-bejtiet tagħhom.

Għalhekk għasafar li s-soltu jieklu dud, ħniex u insetti, fix-xitwa jibdlu d-dieta u jibdew jieklu frott irqiq (berries) li diversi pjanti jkabbru fil-ħarifa u fix- xitwa.

Imnalla jkun dan il-frott għal għasafar bħal pitirrossi, bekkafiki u buful, inkella jmutu bil-ġuħ żgur.

Aħna x'nistgħu nagħmlu biex ngħinuhom?

Żewġ affarijiet:

Narmaw bird-table fil-ġardina, fil- bitħa, fuq il-bejt, fil-gallerija, anke fit-tieqa.

Inħawlu pjanti li jagħmlu l-frott fix- xitwa, bħal deru, liedna, żagħrun, rand, riħan, żebbuġ u pajżana.

Bla dubju dan ikun l-isbaħ rigal tal-Milied li nistgħu nagħtu lill- għasafar.

Nawguralkom Milied sabiħ u vaganzi mimlijin ferħ u daħq.

Il-Milied it-Tajjeb, Ħnejxu!

Lilek ukoll, Ħannux!

Victor Victor Falzon L-Editur

Faqqiegħ Vjola Wood Blewit Clitocybe nuda / Lepista nuda

Faqqiegħ sabiħ ta' lewn mhux tas-soltu li jvarja minn roża ċar sa lelà skur.

Jikber tard fil-ħarifa u fix-xitwa qalb weraq niexef għad-dell umdu ta' taħt xi siġar, fosthom imsaġar tal-ballut (ara paġni 12–13).

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p2

Dil-ħarifa kienet tajba għall-faqqiegħ għax għamlet ftit xita sew.

Dal-fungu stramb jismu Anthracobia u nstab jikber f'Foresta 2000.

Jien ngħidlek xi ħadd kien qed iqatta' l-karrotti roti roti u waqgħulu kollha!

Ħaħħħaħħħaħħħaa!

Għoġbitek iċ-ċajta?

X'ċajta hi?

Qed nidħaq b'Father Christmas!

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Xjenza fin-natura Mid-Dinja Kun ambjentalist dal-Milied Dal Milied… iżra' balluta!

Fjuri tax-xitwa Il-kokka Kolina u Żeppinu L-industrija tal-laħam Il-balluta Il-gallozz iswed Starfish and sea urchin

Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Martina Brancato (National Aquarium), Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Diċembru 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p3

aħbarijiet

Kemm tleqq!

Fiha bażż, ta!

Baryscapus ecballii huwa l-isem ta' speċi ġdida ta' żunżana li nstabet Malta.

Ġdida mhux biss għal Malta imma ġdida wkoll għax-xjenza!

Din iż-żunżana hija żgħira ħafna – xi 2mm kollox – u hija 1parassita fuq in-nannakola tal-faqqus il-ħmir (gourd ladybird).

Il-larvi taż-żunżana jiżviluppaw fil- fosdqa tan-nannakola u ftit ftit jikluha minn ġewwa.

U mill-fosdqa flok toħroġ nannakola toħroġ partita żnażan.

Kollox fuq medda iżgħar minn munita tal-1ċ!

Iż-żnażan tal-2ġeneru Baryscapus huma lkoll żgħar ħafna u trid mikroskopju biex tistudjahom.

L-ispeċi l-ġdida ssemmiet ecballii għall-pjanta tal-faqqus il- ħmir (squirting cucumber Ecballium elaterium) li fuqha tgħix in-nannakola.

Din iż-żunżana nstabet f'Ħaż-Żebbuġ u skoprieha l-ħabib tagħna Thomas Cassar, entomologu żagħżugħ u akkanit.

Id-daqs proprju taż- żunżana!

Jekk fil-jiem li ġejjin tkunu l-Belt Valletta fi nżul ix-xemx (4.30pm – 5.00pm), tinsewx tħarsu 'l fuq!

Għandkom taraw ruxxmata zizka bojod deħlin itiru għall-irqad.

Iz-zakak abjad (white wagtail) huwa għasfur żgħir b'denbu twil.

Matul il- jum ikun mifrux mal-kampanja jfittex x'jiekol imma filgħaxija jinġabru eluf biex jorqdu f'siġar folti.

Fil-Belt kull filgħaxija jidħlu jorqdu 'l fuq minn 10,000 zakak abjad!

Tul ix-xitwa kollha.

Annimal jew pjanta li jisirqu n-nutriment tagħhom minn annimal jew pjanta oħra.

L-ewwel miż-żewġ kelmiet li jiffurmaw l-isem xjentifiku ta' annimal jew pjanta, pereżempju Erithacus (ġeneru) rubecula (speċi), li huwa l-pitirross.

Il-familja tan-naħal u żnażan hija kbira ħafna b'iktar minn 150,000 speċi madwar id-dinja.

F'Malta għadna ma nafux l-ispeċi kollha li għandna, imma għandna żgur mijiet.

U kif taraw minn din il-paġna, in-numru għadu qed jikber.

F'Awwissu li għadda l-awturi kienu fil-ġnien jieħdu r-ritratti ta' żunżana taz-zokk tirrombla t-tajn (ara r-ritratt tond) biex tibni l-bejta.

Wara ftit indunaw li kien hemm mhux tip wieħed imma żewġ tipi ta' żnażan jirrumblaw it-tajn!

Jixxiebhu imma mhux l-istess: waħda minnhom (ara r-ritratt kbir) kienet ikbar u iktar skura mill-oħra.

Wara ftit riċerka sabu li ż-żunżana l-kbira kienet fil-fatt black-and- yellow mud-dauber Sceliphron caementarium.

Mid-dehra din hija speċi ġdida għal Malta u nistgħu nsejħulha żunżana taz-zokk kbira.

is-Semmiegħa

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p4

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Kien Ħadd f'Diċembru.

L-erba'

tewmin kienu qegħdin fir-riserva naturali tas-Salina.

Sylvia kienet ġennithom biex imorru s'hemm ħalli jieħdu sehem fl-isfida Xjenza fin-Natura tal-BirdLife.

Kellhom isibu xi ħaġa fir-riserva li torbot max-xjenza.

Sylvia kienet ċerta li se jirbħu l-kompetizzjoni minħabba s-seħer li hi, ħuha Peter u sħabhom Maris u Sky kellhom man-natura meta l-erbgħa jkunu flimkien.

Kienu mixjin mal-passaġġ id f'id, jisimgħu l-ilħna tal-mijiet ta' għasafar li kienu qed jistrieħu fis- salini.

Resqu lejn ringiela gawwi bilwieqfa fuq ċint bejn salina u oħra, waħda wara l-oħra.

Maris daħqet

"Ara daqsxejn kif joqogħdu –

kollha jħarsu l-istess naħa!"

Dak il-ħin it-tfal semgħu geġwiġija ilħna lejn nofs ir- ringiela, hekk kif waslet u poġġiet gawwija oħra.

Sylvia ndunat li din kienet gawwija żagħżugħa tal-ewwel sena… u kienet poġġiet bil-kontra!

Ħares bħalna,

"Munqarek lejn ir-riħ, ruħi, ħalli

r-riħ ma jħarbtlekx ir-rix."

"Wiċċek lejn ir-riħ, ħi, ħalli x'ħin

ittir ir-riħ jgħinek togħla, inkella jarmik għal wiċċek!"

It-tewmin ħarsu lejn xulxin u

"XJENZA!" għajtu flimkien.

Sylvia malajr niżżlet fuq karta kif il-gawwi jħares lejn ir-riħ meta jpoġġi ħalli l-forza tar-riħ tgħinu jitla' 'l fuq meta jtir mill-art.

"Ejja naraw x'inhuma jgħidu dawk il-marguni," qalet Maris, "forsi niddubbaw xi tagħrif oħra."

Issa lkoll kienu eċċitati daqs Silvia u għaġġlu lejn erba' tajriet kbar suwed b'għonqhom twil.

Dawn kienu bilwieqfa, tlieta minnhom ġwinħajhom miftuħin qishom indendlin fuq wajer tal- inxir!

"Aaaħħ x'gost, kif qed tnixxifni x-xemx!

Sirt għasra biex għodost għal dak il-mulett."

"Għalfejn m'intix tnixxef ġwinħajk?

Iftaħhom jaħasra!"

"Ma nistax għax sparali kaċċatur u spallti qed tuġagħni.

Aħjar konna bħall-gawwi u kelli r-rix żejtni u ma jixxarrabx daqshekk meta nogħdos."

It-tfal issa kienu żiedu żewġ fatti għall-kompetizzjoni, imma ma kinux qed jifirħu għax kien qed jiddispjaċihom għall-margun ferut.

"Innutajtu li kien hemm xi gawwi

hekk ukoll?" staqsa Sky.

It-tewmin kienu raw xi għasafar

izappu u sewdu qalbhom li jidħlu kaċċaturi kontra l-liġi fis-Salina.

"Naf x'nagħmlu!" qal Peter.

"Sky, ibda pinġi…"

Siegħa wara, l-erbat itfal marru jiġru fiċ-Ċentru biex idaħħlu l-ideat tagħhom.

Minbarra l-fatti dwar l-għasafar, it-tewmin ippreżentaw poster għall-websajt tal-BirdLife.

Fost tpinġija ta' għasafar u spjega fuq il-ġwienaħ, Sky kien żied l-avviż:

WIRJA TA' XJENZA ĦAJJA, KULJUM FIS-SALINA.

It-tfal irraġunaw li iktar ma jkun

hemm għajnejn fuq l-għasafar, inqas issir kaċċa illegali.

Il-leaders tal-BirdLife ħasbu li

t-tewmin kienu daqshekk tajbin għax Sylvia kienet membru fi Klabb Ħuttaf.

Kemm għemżu lil xulxin meta rebħu t-trofew…

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewmin!

Mid-dinja

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p5

Kun ambjentalist dal-Milied… Tagħtux annimali bħala rigali.

Ħafna nies ma jkunux ippreparati biex l-imsejken annimal jispiċċa jintelaq barra wara ftit taż-żmien.

Tużax karta tleqq biex tqartas ir- rigali.

Wara kollox ir-rigal li jgħodd, mhux il-qartas tiegħu!

Uża brown paper u forsi ftit żigarella.

Jekk tagħmel festin tużax affarijiet tal-plastik.

Il-plastik mormi qed jifga lid-dinja.

Uża materjal li jerġa' jintuża, bħal metall u ħġieġ.

tiżjin

Tħallix dwal u jixegħlu binhar u bil-lejl.

Ixgħelhom biss x'ħin jidlam u itfihom f'ħin l-irqad.

Id-dawl juża ħafna enerġija li qed ikompli jħammeġ l-arja.

L-anzjana Lajsana

Wisdom huwa l-isem ta' Laysan albatross speċjali ħafna.

L-istudjużi ilhom ħafna josservaw lil Wisdom u ftit ilu sabu li reġgħet biedet bajda fil-bejta tagħha fuq Midway, gżira f'nofs l-Oċean Paċifiku.

B'daqshekk!

L-għasafar mhux kollha jbidu?

X'għandha speċjali din?

Għax Wisdom dis-sena għalqet 68 sena (forsi iktar)!

Fir-ritratt tidher mal-partner tagħha Akeakamai – ilhom ħafna snin flimkien.

It-tajr tal-baħar huwa magħruf li jgħix ħajja twila.

Sa fejn nafu, Wisdom hija l-ixjeħ għasfur fis-selvaġġ li għadu jbejjet.

F'Il-Ħuttafa 148 kellna żball żgħir.

Fl-istampa Il-Ġganti (ta' paġna 7) kellna żewġ numri maqlubin, Dawn kienu l-emu u d-dodo.

Diversi membri b'għajnejn ta' seqer indunaw u qalulna.

Prosit – dan ifisser li taqrawha u tifluha sew Il-Ħuttafa!

Naħseb l-Editur kien xi ftit fis- sakra.

X'taħseb, Dodo?

Jew kien rieqed!

Dal-Milied… iżra' balluta! 1 I ġ b o r i l - ġ a n d a r

Madwar it-Tinda fil-Buskett hemm diversi siġar tal-ballut.

Pjazza San Duminku fir-Rabat ukoll, u anke l-Furjana quddiem il-Phoenicia.

Għaliex balluta?

Iktar tagħrif fuq il-balluta f'paġni 12–13.

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p6

Għax sabiħa.

Għax tgħix ħafna.

Għax tikber ħafna.

Għax faċli tkabbarha.

Għax ħafna ħlejjaq iħobbuha.

Biex inpattu għall- eluf ta' ballut li nqatgħu min-nies.

Agħżel sew…

Meta tiġbor il- ġandar, qis li tagħżel ġandar tajjeb inkella ma jinbitlekx…

Ġandar bħal dan t'hawn taħt tiġbrux…

Il-ġandra spiss taqa' mis-siġra bil- kappell imwaħħal.

Dan neħħihulha.

Agħżel ġandar kbir, skur, lixx u jleqq.

Bħal din.

Din ħaffret fiha ħanfusa

Din żgħira wisq u għandha forma stramba.

Dawn maqsumin jew mgħaffġin

Dawn gerrimhom ġurdien

Din nibtet diġà

Jekk m'għandekx qasrija aqbad pakkett tal-ħalib u aqtagħlu l-parti ta' fuq.

5 Poġġi ġandra jew tnejn mimdudin ftit taħt il-wiċċ.

Imla l-pakkett bil- ħamrija (tfawrux).

Jekk tista' tħallatha ma' ftit kompost aħjar.

Poġġi l-qasrija jew pakkett fid-dell (mhux fid-dlam).

Żomm il-ħamrija ftit niedja – tifqagħhiex bl- ilma, inkella l-ġandra timmuffalek!

Meta tinbet oħroġha fid- dawl imma mhux f'xemx diretta.

Wara xi sena neħħiha mill- qasrija u ħawwilha fl-art.

Dan ir-ritratt tal- fjamingu nġibed ftit ġranet qabel ma nqatel.

Fjamingu li kien ilu jgħix għall-kwiet fir- riserva tal-Għadira minn Settembru 2017 inqatel tard f'Novembru 2018.

Kriminal armat b'senter daħal għalih bil-lejl, sparalu, qatlu u ħadu.

L-għada l-gwardjani tar-riserva sabu biss ftit rix roża u skartoċċ tal-kaċċa vojt.

Dak il-fjamingu kien ilu iktar minn sena jagħti gost lil eluf ta' nies li żaru l-Għadira biex jarawh, fosthom eluf ta' tfal tal-iskola – forsi inti stess li qed taqra.

Għax tikber ħafna.

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p7

Fjuri x i twa

Din komuni u tikber anke fl-imħarbat.

Meta nsemmu l-istaġun tal-fjuri s-soltu naħsbu fir-rebbiegħa.

Imma fil-fatt hemm ħafna fjuri li jaħsbulu iktar kmieni u jiftħu fix-xitwa.

Dawn huma disgħa minnhom.

Uħud komuni ħafna, oħrajn rarissmi.

Din komuni u tikber baxxa fuq ħamrija mikxufa.

Din komuni fix-xagħri f'ħamrija baxxa fejn jinġabar ftit ilma.

Tikber mal- ġnub tar-raba'.

Għajn is-Serduq Pheasant's Eye

Din mhix komuni imma f'xi nħawi ta' steppa taflija tifforma rqajja' sbieħ.

Din komuni ħafna, tikber kullimkien, anke fl-imħarbat.

U dawk li taraw ittikkjaw!

Din komuni ħafna!

Din mhux komuni u tikber baxxa fix-xagħri.

Jekk dix-xitwa tmorru passiġġata fil-kampanja (jew xi ħarġa tal-BirdLife) ħudu l-magażin magħkom u ara liema minnhom taraw.

Ritratt ta' Joe Sultana meħud Ix-Xagħra, Għawdex

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p10

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Il- kontenitur għall-ġbir separat tal-iskart organiku.

Dak minn fejn ġibtu Żeppinu?

Issa dak sigriet, imma naf żgur li se jkolli bżonnu – u kif!

U għaliex ser ikollok bżonnu?

Jaqaw ħa tivvinta xi oħra minn tiegħek?

Le Nanna, m'iniex ser nagħmel praspar.

Ser nagħmel festin kbir għal żmien il-festi, u ovvjament inti mistiedna.

U ara li tkun ilek ma tiekol xi tliet ijiem għax żgur f'ħajtek qatt m'inti ser tkun rajt daqshekk ikel.

Għalhekk il-kontenitur għall-iskart organiku – ħalli dak li ma nifilħux nieklu, narmuh.

Imma inti bis-serjetà Żeppinu?!

Inti trid jagħtini attakk tal-qalb?

Le Nann, ħa noqgħod attent – m'hemmx żjut u xaħam minħabba saħħitna.

Le Żeppinu, jaħasra!

Jagħtini attakk nara dik il-ħela kollha ta' ikel.

Mela ma tafx li l-ikel biex jitkabbar u jasal għand il-konsumatur jintużaw ħafna riżorsi – ilma, enerġija elettrika biex l-ikel jipproċessawh, dħaħen mit-transport biex iwasslu l-ikel.

Barra minn hekk, l-ippakkeġġjar li jiġi mal- prodotti jżid aktar skart.

Qed tara x'impatt ħażin iħalli fuq l-ambjent il-ħela ta' ikel, Żeppinu?

Tassew Nanna, kif ma ħsibtx fuqha din?

Tħabbel rasek xejn, ħa noqgħod attent ħafna x'ser nixtri għall-ikel u noqgħod attent li ma nagħmilx ikel żejjed.

Fil-kontenitur ser nitfa' biss skart organiku li ma nistgħux nevitaw bħal qxur tal-frott, ħaxix u bajd.

U jekk jibqa' xi ikel nerfgħuh mill-ewwel kif suppost biex nikluh fil-ġranet ta' wara.

Wara kollox, aħna m'għandniex bżonn ħafna ikel biex nieħdu gost!

Hekk hu Żeppinu, kull m'għandna bżonn biex nieħdu gost huwa ambjent sabiħ u kumpanija tajba!

Ser tgħaddu dan il-messaġġ lill-kbar biex fi żmien il-festi ma nippreparawx ikel żejjed?

Se tiftakru tużaw ir-reċipjent għas- separazzjoni tal-iskart kif suppost?

Il-festi t-tajba lil kulħadd!

ġ n p T

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p11

L-industrija tal-Laħam

M'għadux lussu

Żmien ilu, li jkollok laħam bħala

ikla kien meqjus lussu, u kien jinżamm biss għal okkażjonijiet speċjali jew inkella għall-ikliet tal-familji ta' nhar il-Ħadd.

Però llum dan m'għadux il-każ – illum-il ġurnata hemm industrija multi- biljunarja li tipproduċi l-laħam li jasallek fil-platt.

Biex tleħħaq mad-domanda tas-supermarkets l-industrija tal- laħam tipproduċi kwantità enormi ta' laħam.

L-annimali jitrabbew ġo rziezet kummerċjali kbar, u dan qed isir bl-iktar rittmu mgħaġġel fl-istorja tad-dinja.

Ħafna pajjiżi wegħdu li sas- sena 2050 jkunu naqqsu ħafna mill-attività li hija ta' ħsara għall- ambjent.

L-istudji juru li biex dan iseħħ il-pajjiżi jridu jnaqqsu drastikament il-konsum tal-laħam, uħud minnhom anke b'90%.

Art, riżorsi, gassijiet…

X'inhi r-raġuni li dik il-qatgħa laħam fil-platt għandha impatt tant qawwi fuq l-ambjent?

L-ewwelnett biex trabbi dawk

il-miljuni ta' bhejjem trid ħafna art: art fejn jinżammu l-annimali u art fejn tkabbar l-għalf biex titmagħhom.

Għal dan jinqerdu meded enormi ta' foresta tropikali.

Ħafna mill-Foresta Amazon qed tinqered mhux – kif jaħsbu ħafna nies – għall-injam imma biex l-art tinbidel f'ranches għall-baqar… ħalli mbagħad dawn isiru bergers!

X'ser jiġri?

Fis-snin li ġejjin il-popolazzjoni umana ser taqbeż l-10 biljun.

Illum diġà hemm impatt tant negattiv fuq l-ambjent, allura x'ser jiġri meta l-ammont ta' persuni jiżdied bi 2.3 biljun?

Veru li mhux kulħadd jiekol laħam daqs kemm jittiekel fil-pajjiżi żviluppati, imma d-dieti li jinkludu l-laħam huma ferm iktar aċċessibbli llum milli qatt kienu.

It-trobbija tal-bhejjem għal- laħam tinvolvi wkoll ħela kbira ta' riżorsi.

Biex tipproduċi kilo laħam jintużaw mas-16,000 litru ilma – biżżejjed ilma biex tieħu xawer kuljum għal sena sħiħa!

L-industrija tal-laħam tipproduċi ħafna gassijiet serra (il-bhejjem stess jipproduċi kwantità kbira ta' gass).

Dawn huma l-kawża ta' deforestazzjoni, tnaqqis drastiku tal-ilma, wesgħat kbar bla ossiġnu fl-ibħra (magħrufin bħala dead zones), u sintendi bdil fil-klima u l-problemi li dan il-bdil qed joħloq.

Skont l-aħħar studji, l-aħjar mod biex ittaffi l-impatt tiegħek fuq l-ambjent naturali huwa li tnaqqas il-konsum tal-laħam.

Staqsi lilek innifsek

Dak il-laħam li tiekol kull ġimgħa (jew iktar spiss) huwa lussu żejjed għall- prezz li qed tħallas għalih id-dinja?

Taħseb li wasalna f'punt fejn nibbilanċjaw id-dieti tagħna sabiex nilħqu s-sostenibbiltà fl-ikel?

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p12

il-balluta

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p13

Qabel wasal il-bniedem, Malta aktarx kienet miksija f'ħafna nħawi bil-bosk tal- ballut.

Meta ġew in-nies qatgħu s-siġar kollha u llum kull ma baqa' mill-bosk (forsi) oriġinali huma tliet irqajja' żgħar fil-Wardija, fl-Imġiebaħ u f'Wied Ħażrun.

Weraq Il-weraq tal-ballut, speċjalment weraq ġdid, ikun bit-truf isserrati u jixbah ħafna lill-weraq tal-holly, dik il-pjanta li jżejnu biha fil-Milied (f'Malta ma tikbrix).

Fil-fatt il-kelma holm fl-isem Ingliż u l-kelma ilex fl- isem xjentifiku t-tnejn ifissru holly.

Il-balluta hija siġra dejjem-ħadrana (evergreen).

Qoxra, daqs u età Il-qoxra tal-balluta hija ħarxa u ta' lewn griż b'xi leħħiet kannella ċar.

Fejn ikollha l-kenn u ħamrija fonda biżżejjed, il-balluta tista' togħla sa 30m, u daqshekk ieħor kapaċi tifrex dlielha 'l bogħod miz-zokk ewlieni.

Kif jidher sew fir- ritratt ta' faċċata il-balluta hija tabilħaqq siġra majestuża.

Tista' tgħix iktar minn 1000 sena!

Frott Il-frotta tal-balluta tissejjaħ ġandra (bl-Ingliż acorn – il-frotta għażiża tal-ġrejden Scrat fil-films Ice Age :).

Balluta kbira tipproduċi u twaqqa' eluf ta' ġandar f'Diċembru.

Il-ġandar faċli ħafna biex tnibbtu (ara paġna 6).

Bijodiversità Bosk f'Malta) tal-ballut imdaqqas jipprovdi kenn u ikel għal ħafna annimali.

Il- ġandar jittiekel minn annimali ta' kull daqs, minn ħanfus mikroskopiku sa majjal selvaġġ (wild boar)!

Qalb il-weraq folt ibejtu diversi għasafar, fosthom ir-rożinjol (nightingale) u l-kuċċarda (honey-buzzard).

U fit-terriċċju umdu taħt is- siġar jikbru diversi speċi ta' faqqiegħ, bħall- faqqiegħ vjola (ritratt p. 1).

Din il-balluta hija aktarx l-ixjeħ siġra f'Malta.

Tgħodd mal-1000 sena u tinsab fil- Wardija.

Fl-artijiet tal-Mediterran il-bosk tal-ballut huwa l-climax community tal-ambjent naturali.

Fi kliem ieħor, meta ħabitati jiżviluppaw b'mod naturali minn wieħed għal ieħor, fir-reġjun tagħna l-bosk tal-ballut huwa ġeneralment l-aħħar ħabitat li jiżviluppa.

Dan il-proċess jieħu l-mijiet tas-snin għax il-ballut jikber bil-mod.

Xi partijiet ta' Foresta 2000 maż-żmien għad jiżviluppaw f'bosk tal-ballut.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p14

Ibejtu f'artna

il-Gallozz Iswed

Tħaxwixa f'xatt l-għadira!

Mistħi u mgerrex, dan l-għasfur jisparixxi qalb il-ħaxix folt mal-ewwel sinjal ta' periklu, u ma jerġax joħroġ malajr.

Mill-bogħod jidher iswed imma fil-fatt huwa griż skur li f'xi partijiet jisfuma f'kannella skur.

Ir-rix ta' taħt denbu abjad u jispikka sew meta l-gallozz ibandal denbu 'l fuq u 'l isfel.

Saqajh kbar u ħodor bi swaba' twal u mislutin, tajbin biex jiggranfa qalb zkuk u qasab folt.

Isem xjentifiku Gallinula chloropus Isem bl-Ingliż Moorhen Daqs 27–31ċm Piż 200–490g Ikel pjanti tal-ilma, ħaxix, dud, insetti Ħabitat għadajjar bi xtut folti bil-pjanti Status komuni fil-passa, uħud residenti

s-sena kollha f'xi nħawi

Il-munqar aħmar u isfar juri li dan l-għasfur huwa adult.

Ir-raġel u l-mara jixxiebhu imma r-raġel ikun ikbar.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p15

Il-mara kapaċi tbid sa 15-il bajda imma minn 5 sa 9 huwa iktar normali.

Idumu ftit iktar minn ġimagħtejn sa ma jfaqqsu.

Daqs proprju ta' bajda ta' gallozz iswed

Il-flieles tal- gallozz iswed kapaċi jgħumu ftit ħin biss wara li jfaqqsu.

Dan fellus ta' ftit ġranet.

Ir-riserva tas-Simar għandha ambjent perfett għall-gallozz iswed.

Gallozz iswed żagħżugħ b'libsa sħiħa ta' rix, li issa jaf itir u jfendi għal rasu.

Biex isir lewn l-adulti, però, iridu jgħaddu ftit xhur oħra.

Fi żmien il-bejta l-irġiel jiġġieldu bejniethom għat-territorju.

Territorju hija biċċa art – jew anke roqgħa ilma fil-baħar – li annimal jiddefendi biex fiha jkun jista' jgħix u jrabbi familja.

Pereżempju meta tisma' pitirross itektek u jgħanni, dak ikun qed iwissi pitirrossi oħrajn biex ma jidħlulux fit-territorju.

Il-Ħuttafa 149 • Diċembru 2018 • p16


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Dan l-aħħar kelli argument ma' wieħed fuq proġett biex jibnu mostru

ta' bini fuq art li m'għadhiex tinħadem.

Għedtlu: "X'ħasra ħa tinbela' biċċa oħra mill-kampanja."

Din art mitluqa ta, ma tiswa xejn!"

Mela għax m'għadhiex tinħadem ma tiswiex?

B'xorti ħażina ħafna nies hekk jirraġunaw.

Jekk m'intix tagħmel qliegħ minn biċċa art, mela l-art ma tiswa xejn.

Din kienet roqgħa art daqs grawnd tal-futbol, li darba kienet għalqa tinħadem mill-bdiewa imma llum mitluqa.

Imma mitluqa mill-bniedem, mhux min-natura!

F'dik il-ħamrija żgur hemm jgħixu miljuni ta' ħlejjaq: ħniex, dud,

nemel, ħanfus, fungi, ħnieżer l-art, eċċ. U peress li dix-xitwa għamlet ftit xita sew, mill-ħamrija kiber tapit aħdar ta' ħaxix.

Fil-ftit ċans li kelli rajt biss biss irqajja' ta' karfus il-ħmir, buttuniera, silla, ġarġir abjad, xewk abjad, burikba, daħnet l-art u ħurrieq; u ma' ħajt tas-sejjieħ imwaqqa' rajt bużbież, lellux, qarsu, tullier, ferla u anke papoċċi bojod u ħomor.

Li kieku fittixt iktar kont żgur insib skoss pjanti oħrajn.

U jiffangaw fuq il-weraq rajt armata bebbux, u magħhom ma jdumux ma jingħaqdu ħafna sfiefed, spalluti u xgħat (caterpillars) tal-friefet u l-baħrijiet.

Imbagħad jiftħu l-fjuri u arahom ġejjin ruxxmata friefet, naħal, żnażan u insetti oħrajn.

U dan kollu fuq art li skont xi nies "ma tiswa xejn".

Imma intom membri tal-BirdLife li tħobbu n-natura, u għalhekk jiena

moħħi mistrieħ li intom ma tirraġunawx bħal dawn in-nies.

Victor Victor Falzon L-Editur

Zakak Abjad White Wagtail Motacilla alba Għasfur simpatiku li tagħrfu malajr mid-disinn tar-rix, mid-denb twil u mill-fatt li jimxi bħalna, flok jaqbeż bħall-għasafar tal-bejt.

Komuni fix-xitwa u spiss tarah jiġri fl-art mal-ġnub tat-toroq, fil- kampanja, fil-btieħi tal-iskola, fil-pjazez.

Meta jtir spiss isemma' l-għajta doppja: ċi-ċipp! … ċi-ċipp! … ċi-ċipp!

F'din il-ħarġa… Mill-editur Aħbarijiet Servizz minsi Il-lukanda!

Attività – Il-Mixja ta' Marzu Qxur u tbajja' Gawwi Shark anatomy Agħtiha l-kulur Arti tagħkom Il-bruka Il-kanġu ta' Filfla Kolina u Żeppinu

Kitbu f'din il-ħarġa (National Aquarium), Martina Brancato Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia (Wasteserv) Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Frar 2019 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Qed jidlam, ras!

Aħjar taħsiblu.

Veru, għax jekk nasal tard joħduli posti!

Bħalma nagħmlu kull sena, f'Jannar ta' din is-sena wkoll għamilna roost count taz-zakak abjad.

Iz-zakak abjad (white wagtail) huwa dak l-għasfur

gustuż li taraw fil-faċċata ta' dil-ħarġa tal-Ħuttafa.

Għasfur komuni fil-ħarifa u x-xitwa.

Għasfur li spiss narawh jippassiġġa fuq xi bankina jew fil-bitħa tal-iskola jfittex frak tal-ikel li jkun waqgħalna.

Iz-zizka bojod għandhom drawwa ħelwa li filgħaxija jfittxu siġar folti u kennija fejn jorqdu, u dan jagħmluh mhux weħidhom imma fi qtajja' kbar.

Il-post fejn jinġabru għall-irqad jissejjaħ roost, u l-ikbar roost li għandna f'Malta qiegħda fil-Belt Valletta, prorprju fis-siġar fi Pjazza Assedju (quddiem il-Qorti).

Biex issir roost count, grupp nies tal-BirdLife jitqassmu madwar is-swar tal-Belt u jgħoddu z-zizka deħlin itiru.

Imbagħad jiltaqgħu u jgħoddu t-total.

Dan l-istudju ilu jsir mill-1986, u bi pjaċir ngħidu li r-roost tal-Belt qiegħda dejjem tikber.

Fil-fatt dis-sena kien rekord assolut, b'total ta' 14,475 zakak!

Grazzi lil Denis Cachia li kull sena jorganizza dan l-istudju.

Mhux iz-zizka bojod kollha ta' Malta jmorru l-Belt jorqdu.

Jeżistu diversi roosts oħrajn iżgħar, fosthom fil-Mosta, f'Buġibba u anke f'Għawdex.

Jekk hemm siġar kbar fil-pjazza tar-raħal tiegħek li fihom filgħaxija ma' nżul ix-xemx tara deħlin jorqdu z-zizka, iktbilna fuq info@birdlifemalta.org ħalli niċċekkjawha.

hija l-istess speċi li tinstab fi Sqallija, fit-Tuneżija u nħawi oħrajn madwar pajjiżna.

sabiha…

Imma minn studju bir-reqqa li xi esperti għamlu dan l-aħħar ħareġ li hemm differenzi fil-forma, fid-daqs u fil-ħxuna tal-weraq, differenzi fil-fjuri u differenzi oħrajn li trid mikroskopju biex tapprezzahom.

Il-1botaniċi għalhekk qablu li l-ispeċi ta' Malta hija 2endemika għall-Gżejjer Maltin.

Nies li jistudjaw il-pjanti 2endemika.

Speċi li tinsab f'pajjiż jew reġjun wieħed biss

Jien l-aqwa li tagħmel fjuri bnini!

Il-ferla (giant fennel) hija pjanta sabiħa u komuni sew fil-kampanja.

Anzi bħalissa huwa proprju ż-żmien li din tiftaħ bukketti kbar ta' fjuri sofor qishom blalen (kif taraw fir-ritratt), u turina kemm hi sabiħa.

U n-naħal, iż-żnażan u l-ħanfus sintendi jixxalaw.

Ftit ġimgħat ilu tgħallimna li l-ferla hija iktar speċjali milli konna naħsbu.

Sa ftit ilu konna mingħalina li l-ferla li tikber Malta

Annimal jew pjanta li jisirqu n-nutriment tagħhom minn annimal jew pjanta oħra.

L-ewwel miż-żewġ kelmiet li jiffurmaw l-isem xientifiku ta' annimal jew pjanta, pereżempju Erithacus (ġeneru) rubecula (speċi), li huwa l-pitirross.

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: kull meta jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

It-tewmin Sylvia u Peter kienu spiss jgħaddu minn ħdejn l-għalqa ta' Karmnu.

Ma tgħaddix darba li ma jisimgħuhx igorr – la xemx u lanqas xita ma kienu jikkuntentawh.

Imma l-iktar li kienu jirrabjawh kienu l-għasafar tal- bejt, li skont hu kienu 'moħħhom biex jisirquh'.

Darba, bis-saħħa tal-homework tal-Ingliż it-tewmin kellhom jaħsbu sew fuq il-garr ta' Karmnu!

Ms Galea kienet qed tispjegalhom il-homework.

"Il-komponiment tal-lum jismu Taken for granted.

Aħsbu fi storja oriġinali dwar nies jew affarijiet li jagħmlu ħafna għalina bla ma aħna nagħtu kashom."

It-tewmin bdew iħokku rashom.

"Tgħid nagħmluh fuq il-Mamà u

"Naħseb dik l-ewwel ħaġa li tiġi f'moħħ kulħadd," qaltlu oħru.

"Tridx naraw x'se jagħmlu Maris u Sky?"

Meta wasal tmiem il-ġimgħa l-erba' tewmin iltaqgħu bħas-soltu u flimkien marru dawra mar-raħal.

Kienet ħarġet ġurnata sabiħa għall-mixi.

Ix-xemx kienet sħuna wara l-maltemp li kellhom matul il-ġimgħa kollha, u anke l-insetti kienu ħarġu jirgħu.

"Ejja ngħaddu minn ħdejn Karmnu, ħa nisimgħu b'xiex qed jeqred illum," qal Peter.

Maris u Sky kienu ilhom jisimgħu b'dal- bidwi qanżħa, u malajr qablu.

Imma x'ħin għaddew mis-sqaq fejn kellu l-għalqa Karmenu, kien hemm il-kwiet.

Mhux hawn illum," qal

Peter, "X'se noqogħdu nagħmlu?"

"Għax ma ngħaqqdux idejna,

ħa nisimgħu n-natura hiex qed tieħu r-ruħ li Karmnu mhux hawn joħdilhom rashom bil-garr?" wieġbet oħtu.

Bid-daħqa, l-erba' tewmin

qabdu id xulxin.

Għasfur tal-bejt b'żewġ xgħat tal-farfett tal-kromb

Aħħ, xi tjubija!"

It-tewmin ħarsu lejn xulxin.

Mela kellu raġun Karmnu jgħid li l-għasafar tal-bejt jisirqulu l-prodotti!

Baqgħu ssummati jisimgħu u jaraw qtajja' ta' għasafar tal-bejt ġejjin u sejrin fl-għalqa bl- affarijiet f'ħalqhom.

Żgwixxx!

"Awċ!

Weħlitli sieq!"

"Żomm waħda!" qal Sky.

mhux il-ħxejjex qed jieklu.

Dawk qed jieklu ħanfus u ħniex minn wiċċ l-għalqa…"

l-għasafar tal-bejt jgħinuh lil Karmnu qegħdin, mhux jisirquh!"

Fin-nofs siegħa li t-tewmin damu hemm l-għasafar tal-bejt kinsu wiċċ il-ħamrija minn ħafna ħanfus, 1xgħat u dud.

Li ma kienx għall-għasafar, dawk l-insetti kollha min jaf kemm weraq tal- ħass u tal-pastard kienu jiklulu lil Karmenu.

"Aħjar mill-aqwa bexx," daħqu

t-tewmin, "Għax la jiswew flus, la jivvelenaw il-ħamrija u lanqas il-ħxejjex.

Kemm neħduhom for granted is-servizzi tan-natura!"

U x'idea oriġinali kellhom għall-

komponiment tal-Ingliż.

Il-dudu tal-farfett jew tal-baħrija (plural xgħat), bl-Ingliż caterpillar

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom sħabna t-tewmin!

"L-aktar li kienu jirrabjawh…"

Dan bug hotel li hemm imdendel ma' siġra fir-riserva naturali tal- Għadira.

Oġġett sempliċi magħmul minn biċċiet qasab maqtugħin u marbutin flimkien.

Kif taraw mir- ritratt li ttieħed ftit ġimgħat ilu, dal- bug hotel sar popolari ħafna ma' xi insetti, speċjalment iż-żunżana tax-xehda u l-bomblu iswed.

Dawn isibu t-toqob eċċellenti biex jistkennu mill-kesħa, mir-riħ u mix- xita tax-xitwa.

Ara kemm jirnexxilek tgħodd minnhom imrekknin u komdi fil-bug hotel.

żunżan tax-xehda paper wasp

Kemm sibtha komda dil-lukanda biex ngħaddi x-xitwa fiha.

Ma nibdilha ma' xejn.

Jien anke nbejjet fiha!

Waslet il-Mixja ta' Marzu

Hekk hu.

Waslet l-attività li tant minnkom tistennew.

Ejjew ħudu ftit arja tal- kampanja, gawdu l-kumpanija ta' nies oħrajn li wkoll iħobbu n-natura, u fl-istess ħin forsi tgħinuna nagħmlu s-soltu ġabra għall-bżonnijiet ta' xi proġett tal-BirdLife.

Iċ-Ċumnija

L-Għadira Riserva Naturali

Kumpless tad-Daniżi

Il-Prajjet

Ta' Randa

Għajn Znuber

Ras il-Waħx

Ix-Xagħra l-Ħamra

Dis-sena għandna rotta ġdida.

Tibda minn Għajn Tuffieħa u tispiċċa ħdejn ir-riserva naturali tal-Għadira.

Rotta spettakolari li tgħaddina mill-qalba tal-Park tal- Majjistral mnejn ingawdu ftit mill- isbaħ veduti ta' pajjiżna filwaqt li madwarna beraħ, xagħri, irdum u baħar.

Il-mixja hija twila 7km.

Data Il-Ħadd 31 Marzu 2019 Niltaqgħu Għajn Tuffieħa (fil-parkeġġ ħdejn ir-Riviera) Ħin 8.30am

In-Naħħalija

Xi rigali ġentilment mogħtija minn

Ir-Ramla tal-Mixquqa Tluq

Il-Qala tal- Mixquqa

Għajn Tuffieħa

Iktar tagħrif fil-karta li qed taslilkom ma' din il-ħarġa.

Dan il-ktieb ġentilment mogħti minn Book Distributors Ltd

Dawn huma stills minn filmat ta' par glalez suwed (moorhen) b'erba' flieles ġodda u mqarbin!

Dawn faqqsu fl-ewwel ġimgħa ta' Frar u għalhekk għandhom l-unur li kienu l-ewwel għasafar li bejtu b'suċċess fir-riserva naturali tas-Salina għas- sena 2019.

Kmieni tassew, għax proprju f'nofs ix-xitwa!

Dan mhux l-uniku par glalez li hemm fis- Salina, u nisperaw li jkun hemm iktar familji fil-ġimgħat u x-xhur li ġejjin.

Tistgħu taraw il-filmat fuq YouTube jekk tittajpjaw Moorhens hatch at Salina nature reserve.

Filmat ta' Nimrod Mifsud.

Editjar ta' Nathaniel Attard.

L-imqarbin!

Q x u r Tbajja'

mimlijin hajja!

Dawn huma likeni, grupp ta' ħlejjaq strambi u misterjużi.

Ħafna drabi l-likeni bilkemm nagħtu kashom għax spiss naħsbuhom qxur, tiċpis u tbajja'!

Il-likeni huma affarijiet ħajjin li kapaċi jgħixu fl-iktar postijiet diffiċli – pereżempju fuq blat mikxuf, li fis-sajf taqli bajda fuqu daqs kemm ikun jaħraq!

Il-likeni jikbru fuq il-blat, fuq is-siġar u fuq il-ħamrija.

Spiss jikbru ma' ħitan u ċnut antiki.

F'Malta għandna mijiet ta' speċi ta' likeni imma għadna ma nafux kemm eżatt.

L-istudju għadu għaddej.

Hawnhekk hawn disa' speċi.

Taħt isimhom hemm simbolu li juri fuq xhiex issibhom jikbru l-iktar.

ħamrija

zkuk u friegħi

blat u ħitan

Verrukarja Verrucaria sp.

Leħjet ix-Xiħ Ramalina lacera

Bl-Ingliż jgħidulhom lichens (taqbel ma' kitchens)

Grazzi lil Jennifer Fiorentino li għenitna nagħrfu l-ispeċi.

Jien ġenb ta' baqra qed nara!

Naħseb għandek raġun!

Il-likeni huma fil- fatt żewġ ħlejjaq (alga u fungu) li jgħixu flimkien u jibbenefikaw minn xulxin.

Sewwa jgħidu…

X'jgħidu?

Li fl- għaqda hemm is-saħħa!

Tiżwiqa gawwi , fosthom Gawwi Rasu Kannella u Gawwi Dahru Iswed

Ritratt ta' Aron Tanti meħud fir-riserva naturali ta' Simeto, Sqallija

Il-Ħuttafa 150 Frar 2019 • p11

Tpinġijiet li tibagħtulna

il-lellux

Pjanta li f'daż-żmien tas-sena ssebbħilna l-kampanja u l-ġnub tat-toroq bil-weraq aħdar skur u bil-fjuri qishom xmux.

Issa li dieħla r-rebbiegħa jitfaċċaw l-insetti.

Fost dawn insibu s-suldat (soldier bug jew firebug) – tip ta' seffud li jixrob is-sugu tal-pjanti.

Hemm diversi speċi jixxiebhu.

Sakemm ma jiġix xi għaref u jbexxhom kollha bil-velenu.

Jekk għandek tpinġija tan-natura li tixtieq inġibuhielek fil-magażin ibgħathielna fuq dan l-imejl: education@birdlifemalta.org

Riservi naturali • ħinijiet ta' ftuħ Għadira

Sibtijiet u Ħdud 10am sa 4pm

Sa l-aħħar ta' Mejju.

Jekk tħobb l-orkidi u l-pjanti, dal-ktieb għalik!

Ktieb ġdid dwar l-orkidi kollha ta' Malta Miktub minn espert Ippakkjat tagħrif, ritratti u mapep Jittratta fid-dettall 36 speċi ta' orkidi Numru ta' paġni 232, ilkoll bil-kulur Għall-bejgħ mill-Għadira u s-Simar* Prezz €25

*Għall-bejgħ ukoll minn ħwienet tal-kotba

Nhar ta' Ħadd 10am sa 4pm

Dħul bla ħlas!

il-bruka

Minkejja isimha, il-bruka mhix biss Afrikana imma tikber naturali u indiġena f'ħafna nħawi madwar il-Mediterran, speċjalment fil-punent, u f'Malta xejn inqas.

forma Il-bruka iktar tista' ssejħilha arbuxxell kbir milli siġra.

Fis-selvaġġ tikber minn diversi friegħi baxxi u tifrex dlielha fil-baxx flok togħla 'l fuq.

Peress li l-bruk spiss jikber f'inħawi mikxufin mal-baħar, din il-forma tgħinha tilqa' għall- irjieħ qawwija mill-baħar.

Il-bruka hija waħda mill-ftit siġar Maltin li jnixxfu u jwaqqgħu l-weraq fix-xitwa (ara ritratt kbir).

weraq Il-weraq tal-bruka huwa żgħir ħafna u jikber qisu ringieli skwami (scales).

Flimkien dawn jiffurmaw geġwiġija folta ta' xniexel.

Fis-sajf il-weraq tal-bruka jkun spiss imxarrab għasra.

Dan għaliex mill-weraq toħroġ ħafna mluħa li tkun telgħet mal-ilma mill-għeruq.

Il-bruka m'għandhiex bżonnu l-melħ u teħles minnu billi tarmih mill-weraq.

Il-bumunqar tal-bruk Coniatus tamarisci huwa insett li jiekol il-weraq tal-bruka.

friegħi Il-friegħi ġodda tal-bruka jikbru twal u dritti u jkunu ta' lewn kannella ħamrani, bil-weraq aħdar ġdid jispikka fuqhom.

Biż-żmien il-friegħi jiħxienu u jsiru griżi.

Iz-zkuk il-ħoxnin ta' bruka xiħa jitfellu ħafna u kultant jitħaffru minn ġewwa.

Il-bruka kapaċi tgħix iktar minn 100 sena – hemm xi bruk fir-riserva naturali tal-Għadira li aktarx leħqu din l-età.

Farfett tax-xewk (painted lady) jixrob mill-fjuri tal-bruka

Kmieni fir-rebbiegħa l-bruka tagħmel ħafna fjuri, f'bukketti folti tawwalin bojod aktarx jagħtu ftit fl-isfar.

Ħafna insetti jiġġennu għan-nektar ta' dawn il-fjuri.

Dawn imbagħad iġibu għasafar, rettili, brimb, eċċ.

Qabel jaqa', il-weraq tal- bruka jibdel minn aħdar għal kannella, oranġjo u isfar.

Dan jagħti dehra verament sabiħa u xitwija.

Bis-saħħa tal-ħila li teħles mill-imluħa żejda, il-bruka kapaċi tikber u tinfirex f'postijiet max-xatt, fejn siġar oħrajn imutu bl-effett tal-imluħa.

Li ma kienx għall-bruka, post bħar-riserva tal-Għadira ftit kien ikollu siġar fejn jistkennu tant annimali, fosthom għasafar li jkunu deħlin għajjenin minn fuq il-baħar.

Il- bruka tagħti kenn u ħajja lil ekosistema sħiħa ta' ħlejjaq.

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-Kanġu ta' Filfla Baħħar żgħir u qalbieni

Għasfur żgħir li ftit nies jarawh jew jafu bih, ħlief sajjieda, baħħara… u 1ornitoloġi!

Rixu kannella skur imma mill-bogħod jidher iswed

Din id-dabra bajda tispikka ħafna waqt li jtir.

Spiss idendel saqajh ma' wiċċ l-ilma, drawwa li tatu l-isem Ingliż petrel – minn Pietru l-appostlu li skont il-Vanġelu mexa fuq l-ilma!

Jiekol ukoll skart ta' ħut li jintrema mis-sajjieda.

Isem xjentifiku Hydrobates pelagicus Isem bl-Ingliż European Storm-petrel Daqs 15–16ċm Piż 25g Ikel ħut, klamari, skart organiku Ħabitat baħar; ibejjet f'ħofor, għerien u taħt blat mal-baħar Status ibejjet f'kolonja fuq Filfla, u xi ftit f'għerien mal-baħar f'Malta u Għawdex

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-kanġu m'għandux saħħa jqum fuq saqajh.

Meta jpoġġi aktarx jitkaxkar fuq l-għekieżi.

Fir-ritratt jidher kanġu żagħżugħ biċ-ċurkett li twaħħallu minn 2ringer tal-BirdLife fuq Filfla.

Daqs proprju ta' bajda tal-kanġu ta' Filfla

Żewġ flieles sufin tal-kanġu f'ħofra qalb il-ħaġar kbir ta' Filfla.

Fuq Filfla jbejtu mal- 5000 par kanġu.

Din waħda mill-ikbar kolonja tal-kanġu fil-Mediterran.

Munqar il-kanġu għandu t-tarf milwi 'l isfel u mnifsejh qegħdin f'tubi fuq barra tal-munqar.

Dan huwa tipiku tal-grupp Procellariiformes, li jinkludi l-kanġi, iċ-ċief u l-albatross.

Studjuż tal-għasafar 2ringer.

Studjuż tal-għasafar li jkollu liċenzja speċjali biex iqiegħed ċrieket fuq saqajn l-għasafar bħala parti minn riċerka li tissejjaħ bird-ringing.

Bħal ħafna tajr tal-baħar, il- kanġu jħobb jistad fi gruppi.

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Taf x'jgħidulhom dawk?

Iva, dawk jgħidulhom Sort It Out bins.

Imma kif kollox tkun taf!

Taf għaliex jintużaw ukoll?

Biex jgħinuna nimmaniġġjaw aħjar l-iskart li niġġeneraw.

Issa jien taf x'ser nagħmel?

Kummiedja oħra minn tiegħek!

Din id-darba mhux talli m'iniex ser nagħmel praspar, talli ħa nagħmel avveniment.

Avveniment biex ninawguraw l-użu ta' dawn ir-reċipjenti fil-komunità taż- żrinġijiet.

Anki s-sindku ġej jgħid kelmtejn!

Hekk għandna nkunu – attivi sabiex ilkoll kemm aħna nagħtu sehemna u jkollna ambjent aħjar.

U għadni ma għedtlekx kollox, Nann.

Peress li aħna ż-żrinġijiet ftit li xejn niġġeneraw skart, għax nagħmlu minn kollox biex inżommu mat-3 Rs – Reduce, Reuse, Recycle – ser norganizza clean-up biex innaddfu x-xagħri mill-iskart li jħallu l-bnedmin.

U l-iskart li niġbru narmuh fir- reċipjent kif suppost.

Ukoll Żeppinu!

Tajjeb kieku l-bnedmin ma jħammġux, imma ħeqq m'hemmx x'tagħmel – għall-inqas nippruvaw intejbu s-sitwazzjoni.

Prosit, din id-darba tassew impressjonajtni.

Anki żrinġ daqsxejn fuq ruħu jista' jagħti sehmu to Sort It Out !

GħAtu AħdAr għal materjali riċiklabbli.

GħAtu iswed għal skart ġenerali.

GħAtu KANNeLLA għal ħġieġ.

GħAtu AbjAd għal skart sanitarju.

Qed tagħmel il-parti tiegħek?

Qed tieħu sehem fil-proġett Sort It Out sabiex l-iskart isir riżorsa?

ġ n p T