Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Siġra sabiħa taż-Żagħrun mimlija frott, pranzu sabiħ għal xi għasafar.

X'għandna f'dil-ħarġa?

Mill-editur Aħbarijiet Meta jidlam… Ħieles mill-ġdid It-Tipjip Mhux xorta!

Żmien iż-Żrinġ Il-Garni tal-Pipa Il-Blonġun Sekond L-Għakrux Say Cheese part 2 Għasafar Madwarna Il-Bufula tal-Għollieq

Martin Austad, Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il- Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll il-magażin Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija Familja hija €29.

Jien ili membru!

Jien dħalt qablek.

Kuntatti tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ottubru 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

b Ħ b i e Ħ u t t a f

Kull meta noħroġ passiġġata fl-inħawi fejn noqgħod, inħobb ngħaddi

minn quddiem dar li għandha ġardina mimli arbuxxelli li spiss ikunu fgati bil-fjuri.

Nieħu gost nara l-friefet joqomsu minn pjanta għal oħra f'ferneżija qishom iridu jżuru l-fjuri kollha fl-istess ħin!

Mhux darba u tnejn għoddejt 20 farfett u iktar.

U magħhom partita naħal u ħanfus.

Il-ġimgħa l-oħra għaddejt minn quddiem din id-dar, u waqaft inħares

Il-ġardina kienet sparixxiet, u flokha sibt art b'madum ġdid ileqq.

Għal mument ħsibt li kont żbaljajt id-dar, imma hi kienet.

Biss flok dik ir-rokna kollha lwien, fwieħa u ħajja issa kien hemm deżert taċ- ċeramika.

Daqshekk fjuri u friefet.

Baxxejt rasi u komplejt miexi b'qalbi sewda.

B'xorti ħażina din il-ħaġa qiegħda ssir moda f'pajjiżna.

ddikjarajna gwerra kontra l-ħamrija u ma nistax nifhem

għaliex.

Iktar m'għandna bżonn indaħħlu natura f'dal-

Wara…

pajjiż niexef, iktar qed intajru l-ftit ħdura li baqa' fit-toroq tagħna.

Ħbieb, jekk għandkom

roqgħa ħamrija fuq quddiem jew wara tad- dar ibżgħu għaliha u għożżuha.

Il-ħamrija prezzjuża iktar mid- deheb.

Victor Falzon L-Editur

Nixtiequ ngħidu grazzi lill-isponsors li bis-saħħa tagħhom Il-Ħuttafa qed titwassal għand eluf ta' familji.

Ritratt ta' Aron Tanti

Il-Pitirross (Robin Erithacus rubecula) jaf bih kulħadd.

Sar famuż bis-saħħa tal-kartolini tal-Milied.

Minħabba f'hekk ukoll ħafna nies jaħsbu li l-Pitirrossi jiġu Malta fi żmien il-Milied.

Imma fil-fatt dawn jaslu hawn f'Ottubru u ħafna minnhom jibqgħu magħna x-xitwa kollha.

Għal Marzu jħalluna biex imorru jbejtu x'imkien iktar frisk.

Iżurna

aħbarijiet

għasfur

Geronticus eremita) tant huwa għasfur rari li xi pajjiżi bdew proġetti fejn irabbu minnhom fil-magħluq biex imbagħad jitilquhom ħalli terġa' tikber il-popolazzjoni.

Proġett minnhom qiegħed fin-naħa ta' fuq tal-Italja, mnejn ftit ilu ħarbu xi vellerani żgħażagħ.

Peress li dawn l-għasafar ipassu, il-frieħ taru 'l isfel tul l-Italja kollha.

Uħud intilfu, oħrajn inqatlu, oħrajn qasmu għal Sqallija, u nhar il-Ħadd 15 Ottubru waħda minnhom waslet ukoll Malta!

Intlemħet l-ewwel fi grawnd f'Ta' Qali, fejn membri tal-BirdLife indukrawha matul il-lejl biex ma tinqatilx mill-kaċċaturi.

Jumejn wara taret lejn Għawdex…

Sadattant il-BirdLife saret taf li din il-

vellerana (imlaqqma Iris!) kienet fidila sew man-nies.

Biex ma tispiċċax maqtula u bbalzmata, il-BirdLife ġabet permess biex taqbadha u tibgħatha lura l-Italja biex tkompli titrabba mingħajr xkiel.

Grazzi!

Fid-dinja kollha baqa' inqas minn 500 Velleran Eremit fis-selvaġġ!

Gravi s-sitwazzjoni.

Dinja Waħda fis-Sekondarji

Studenti mill-ħames skejjel li ħadu sehem f'Dinja Waħda Seondarja.

F'idejhom qed iżommu kburin il-premju li ħadu l-iskejjel waqt okkażjoni speċjali fit-12 ta' Ottubru 2017.

Il-programm Dinja Waħda jsir f'ħafna skejjel primarji ta' Malta.

Bis-saħħa ta' Dinja Waħda ħafna studenti qed jitgħallmu fuq l-ambjent naturali u kif nistgħu ngħinuh.

Issa Dinja Waħda daħlet ukoll fl-iskejjel medji

u sekondarji.

B'hekk issa l-istudenti l-kbar ukoll jistgħu jgawdu minn dal-programm.

Is-sena l-oħra ħames skejjel sekondarji ħadu sehem u fost proġetti li għamlu kien il-ħolqien ta' ġonna għan- natura, magażin ambjentali u programm tar-radju.

Prosit l-aħwa!

Dun Manwel Attard, Wardija

Skola Sekondarja, Mrieħel

Skola Sekondarja, Ħad-Dingli

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Meta jidlam…

Neħħih

Kienet reġgħet bdiet l-iskola u Marlon, tifel fil-klassi tat-tewmin, kien iħobb jittanta lil Charlene li kienet tibża' minn dellha.

Did- darba kien poġġielha stampa ta' farfett il-lejl fid-djarju.

"Mela mhux jaqq il-farfett il-lejl!" qal is-ser tax-Xjenza.

"Tafu li farfett il-lejl kapaċi jaqbad 2000 nemusa f'lejl wieħed?

Immaġinawkom taqbdu nemusa fid-dlam waqt li ttiru, bla ma tużaw għajnejkom!"

U bis-saħħa ta' Marlon it-tfal ingħataw ħowmwerk li jagħmlu ftit riċerka fuq il-friefet il-lejl.

L-erba' tewmin sħabna ma kellhomx għalfejn ifitttxu fil-kotba biex jitgħallmu fuq l-annimali.

Ftehmu biex dakinhar filgħaxija jduru dawra ma' Ħal Bużbież ħalli jitgħallmu fuq il-friefet il-lejl.

Kif ix-xemx sparixxiet wara l-għolja l-erbat itfal iltaqgħu f'tarf ir- raħal.

Bdew iħarsu 'l fuq u peċpċu għajnejhom għax kien qed jidlam.

"Hemm ara tnejn!" qabeż Sky

hekk kif ipponta b'sebgħu.

"Ejja ningħaqdu," qal Peter,

"għax bilkemm qed nara."

Malli qabdu id xulxin it-tfal bdew

jisimgħu ħafna ħsejjes strambi għaddejjin fuq rashom.

X'hawn tan-nemus il-lejla!

Diġà qbadt 40, min se jgħaddini?"

"Iss, jien iktar minnek, s'issa 65.

Oħra ġewwa!"

Id f'id, it-tewmin tgħallmu li l-friefet il-lejl kienu qed jagħmlu bħal tektik irqiq, u mill-eku jindunaw fejn qiegħed in-nemus.

"Waww, għalhekk għandhom

jisimgħu…

"Tgħidx x'xokk ħadna!"

Maris, "Ħalli jisimgħu bl-eżatt minn fejn ġej l-eku u jaqbdu l-priża."

Wara nofs siegħa jfittxu fejn

ikun hemm l-iktar friefet il-lejl, it-tfal skoprew li l-aħjar postijiet kienu fejn hemm lampa tat-triq, speċjalment ħdejn ġnien jew għalqa u iktar u iktar ħdejn siġar tal-fikus.

Wara ftit it-tfal bdew jisimgħu

ilħna irrabjati.

"Ojj, min int?

Itlaq 'l hemm!

Hawn tagħna!

It-tewmin baqgħu ssummati

"Sori, imma bilfors kellna niġu hawn għax fejn inkunu s-soltu qatgħu s-siġar kollha biex iwessgħu t-triq.

Tgħidx x'xokk ħadna meta ma sibniex x'nieklu!"

L-erba' tewmin baqgħu jisimgħu

l-friefet il-lejl igorru fuq kemm ma baqax postijiet fejn isibu x'jieklu, u jinkwetaw li se jmutu bil-ġuħ għax m'hemmx ikel għal kulħadd.

Biex joħorġu mid-dwejjaq li qabadhom, it-tfal ħalfu li jagħmlu minn kollox biex ipattu għall-ħsara li n-nies jagħmlu lin-natura.

Qabel ma nfirdu ftehmu li l-għada stess imorru l-Kunsill Lokali u jitolbuhom iħawlu s-siġar f'roqgħa ħamrija mitluqa f'tarf ir-raħal.

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

aħbarijiet

Ħieles mill-ġdid…

Tiftakruh dan l-Astun Iswed (Black Kite) ferut li ġibna dwaru f'Il-Ħuttafa li għaddiet?

Bi pjaċir inħabbru li wara kura immedjata u ġimgħat ta' paċenzja u dedikazzjoni, l-astun fieq tant li seta' jerġa' jinħeles.

Dawn ir-ritratti juru l-mument li din it-tajra żagħżugħa nħelset minn membri tal-BirdLife f'Kemmuna biex tkompli triqitha lejn l-Afrika.

L-ISTRINA BOV PIGGY BANK CAMPAIGN 2017

A5 Istrina Advert 2017.indd 1

It-Tipjip

Mhux għal saħħitna biss ħażin

Itfi dik il-pipa, trid?

Nafu ħafna dwar kemm it-tipjip hu ta' ħsara għall- ġisem il-bniedem.

Però kontu tafu li t-tipjip hu responsabbli wkoll għal ħsara enormi fuq l-ambjent?

It-tipjip huwa direttament responsabbli għal ħafna tniġġis tal-arja.

Aħseb ftit kemm sigarett wieħed jarmi duħħan.

Issa jekk iżżomm f'moħħok li kuljum jinbigħu 15-il biljun sigarett, immaġina xi kwantità ta' duħħan.

Sigarett fih madwar 4000 kimika, li ħafna minnhom huma ta' ħsara ambjentali enormi.

Meta s-sigarett jitqabbad dawn il-kimiċi kollha jinħarqu u jispiċċaw fl-atmosfera.

4,500,000,000,000 fis-sena

Sfortunatament il-kwalità tal-arja mhix l-unika vittma tat-tipjip.

It-tipjip iwassal ukoll għat-tniġġis tal-art u tal-ilma.

Għal kull sigarett li jitqabbad jintrema l -filter (dik il-parti li ma titpejjipx).

Fil-biċċa l-kbira dawn il-filters ma jintremewx fejn suppost.

Jikkalkulaw li kull sena jintremew mal-4.5 triljun filter, li ħafna minnhom jispiċċaw il-baħar.

Fil-baħar jittieklu minn ħut u annimali oħrajn li jaħsbuhom ikel, u b'riżultat jispiċċaw imutu.

Biex tgħaxxaqha, l-istudji juru li filter idum bejn 5 u 15-il sena biex jitmermer.

Anke l-proċess li bih isiru s-sigaretti mhu xejn ħanin mal- ambjent.

Huwa stmat li total ta' 4.3 miljun 1ettaru ta' art (medda ikbar mill-Isvizzera) tintuża għat-tkabbir tal-pjanti

Ħafna mill-ispazji li jintużaw biex jitkabbar it- tabakk setgħu ntużaw għal skopijiet aħjar, pereżempju biex jitkabbru prodotti tal-ikel jew siġar tal-frott jew foresti.

Jew tħallew naturali.

Minbarra hekk, fuq il-pjanti tat-tabakk jintużaw ħafna pestiċidi u kimiċi artifiċjali li xejn m'huma ta' ġid għan-natura.

Siġar isiru duħħan

Miljuni ta' siġar jinqatgħu mhux biss biex isiru karti għas- sigaretti u l-pakkett tagħhom, imma biex l-injam tagħhom jinħaraq waqt it-tnixxef tat-tabakk.

Fil-fatt jikkalkulaw li għal kull 300 sigarett tinqata' siġra.

Jekk persuna tpejjep 10 sigarett kuljum għal 50 sena dik il-persuna tkun qerdet iktar minn 600 siġra (u tkun qerdet il-pulmun ukoll s'intendi!)

X'nista' tagħmel?

Hi ħasra li nafu tant fuq is-sigaretti u l-ħsara li ssir kemm għal saħħitna kif ukoll għall-ambjent u xorta waħda l-konsum tas-sigaretti għadu jikber b'persentaċċ allarmanti.

Aħna ftit nistgħu nagħmlu ħlief li:

Inwegħdu lilna nfusna li aħna stess qatt ma naqbdu l-vizzju tat-tipjip!

Inħajru nies li jpejpu biex jaqtgħu l-vizzju.

Kif rajna hawn fuq, anke persuna waħda li taqta' t-tipjip tagħmel differenza.

Mhux xorta…

Dawn iż-żewġ stampi tal- Faqqiegħ Vjola taħsibhom l-istess imma fil-fatt fihom 10 differenzi żgħar.

Intervista ma' fjura

Bħal ħafna faqqiegħ, il-Faqqiegħ Vjola (Wood Blewits) jħobb jikber fid- dell taħt is-siġar.

Din tar- ritratt kibret taħt siġra tal-ballut.

i ż - Ż r i n ġ . . .

Issa li għamlet ftit tax-xita, l-art ixxarrbet, il-ħaxix beda jikber u 'l hawn u 'l hemm iffurmaw xi għadajjar, bdew jitfaċċaw iż-żrinġijiet mir- raqda twila tas-sajf.

Tinsiex tisma' l-programm Il-Ħuttafa kull nhar ta' Sibt fit-8.30am fuq Radju RTK

Jien ilbist ta' Garni tal-Pipa.

Imma roża!

Bonġu, Garni tal-Pipa.

Bonġu lilek.

Għaliex jismek hekk?

Għax kif qed tara, il-fjuri tiegħi jkunu magħluqin f'tubu qisu pipa.

Ifuħu l-fjuri tiegħek?

Le ta, m'għandhomx xi riħa speċjali.

Inti pjanta Maltija jew aljena?

X'tip ta' ambjent tħobb?

Inħobb ambjent fejn il-ħamrija tkun niedja, u mhux b'wisq xemx.

Tikber is-sena kollha?

Le, jien nikber bħalissa fil-ħarifa, imma tista' tibqa' ssibni sar- rebbiegħa.

Imbagħad nagħmel iż-żerriegħa u ninxef għal kollox.

Inti pjanta rari jew komuni?

Komuni mhux ħażin, imma minħabba li nikber baxxa spiss ma tindunawx bija.

Anke l-fjuri tiegħi, għalkemm strambi m'għandhomx kulur jispikka.

Għandek xi problemi?

Kultant xi nies bil-karozzi fil- kampanja jipparkjaw fuq il-ħaxix u jgħaffġuna.

Għandek raġun, x'għarukaża!

Grazzi ħafna tal-ħin tiegħek u nsellimlek.

Saħħa, ara tirfisli l-weraq!

Ritratt meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

Ritratt ta' Victor Falzon

KULĦADD JIĠĠENERA L-ISKART

FAĊLI TISSEPARA SEW!

Iva, tista' tagħmel differenza

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 9

Ħafna nies iħottu ħitan sħaħ biex jaqbduh għall- ikel.

Ħafna oħrajn jagħmlu minn kollox biex jeqirduh.

Imma għal min iħobb in- natura l-Għakrux u sħabu l-bebbux l-oħrajn tal-art huma annimali tal-għaġeb li evolvew ħafna kapaċitajiet li jgħinuhom jgħixu fl- ambjent tagħhom.

l-Għakrux

Żewġ pari "għajnejn"

Bil-par it-twal jagħraf id-dawl mid-dlam

Bil-par il-qosra jħoss l-ambjent ta' quddiemu

Ilsienu speċjali

Fin-nixfa tas-sajf, l-Għakrux jidħol fil-qoxra u jagħlaq il-fetħa b'lega likwidu li tinxef u ssir speċi ta' parċmina rqiqa.

Din tinxef u żżomm il-bebbuxu niedi minn ġewwa.

Qabel jorqod għas-sajf il-bebbux jaħrab mis-sħana tal-wiċċ tal-art billi jfittex postijiet fl-għoli jew taħt il-ġebel.

Fis-sajf il-wiċċ tal-art ikun jaħraq iktar.

Taħt il-ġebel ikun iktar frisk u anke 'l fuq mill-art, pereżempju xi zokk jew ħajt delli.

Fin-nisġa tal-ikel Il-bebbux importanti għan-natura.

Meta jiekol il-pjanti jagħmel il-kompost, u huwa wkoll parti min-nisġa tal-ikel għax jikluh diversi annimali.

Fost dawn insibu…

Kulħadd irid jikolni!

il-Qanfud

il-Malvizz

L-Għakrux għandu lsienu qisu…

A. raspa, biex iqaxxar wiċċ il-weraq

B. serrieq, biex jaqta' toqob fil-weraq

Tweġiba isfel.

Ċ. labra, biex jiddefendi ruħu

Anke fuq xifer xafra!

Il-bebbux kapaċi jitkaxkar fuq ħamrija, ġebel, ħġieġ, saħansitra fuq xewk jew fuq xifer ta' xafra, u anke rasu 'l isfel fuq saqaf.

Din kapaċi jagħmilha bis-saħħa ta' likwidu speċjali li jiġġebbed u jwaħħal l-annimal waqt li jkun miexi, u jipproteġilu ġismu minn grif, eċċ.

Biex tgħinhom…

Flok toqtolhom, ferrxilhom qxur imfarrkin tal-bajd, jew trab tat-tewm jew fond tal-kafè fil-ħamrija (jew mad-dawra tal- qasrija) fejn ma tridx bebbux jersaq.

Tixtrix krema kontra t-tikmix magħmula minn prodott tal-bebbux!

Din il-krema jagħmluha mir-ragħwa li joħroġ il-bebbuxu meta jistressjawh!

Mhix ħaġa!

Il-Musbieħ il-Lejl (ferħ)

Tweġiba A

KULĦADD JIĠĠENERA

L-ISKART

FAĊLI TISSEPARA SEW!

Iva, tista' tagħmel differenza

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex jgħinna nsiru berdwoċers.

Meta tkun għadek ġdid għall-

fotografija huwa komdu tħalli l-kamera fuq Auto u kemm tagħfas il-buttuna u jinġibed ir-ritratt.

Imma jekk tesperimenta ftit b'modes oħra titgħallem iżjed kif taħdem il-kamera u jkollok riżultati aħjar.

Program huwa mode tajjeb biex tibda għax iħallik tbiddel xi affarijiet u l-kamera tadatta l-bqija.

Pereżempju f'dawl batut għolli l-ISO u ħalli l-kamera tagħżillek hi l-aperture (il-wisa' tat-tieqa tal-lenti) u x-shutter speed (il-ħin li t-tieqa ddum miftuħa).

U bil-maqlub, f'dawl tajjeb baxxi l-ISO għal xi 100.

Il-buttuna (jew rota) tal-ISO iżżidlek jew tnaqqaslek is-sensitività tas-sensor.

It-tieni parti ta' artiklu dwar il- fotografija tal- għasafar.

L-ewwel parti dehret f'Il- Ħuttafa 141

L-aperture tista' tvarjalu l-wisa' biex tikkontrolla kemm jidħol dawl fuq is- sensor.

Aperture miftuħ għal post fid-dell jew ġurnata msaħħba

Aperture magħluq għal meta tkun f'dawl tajjeb.

Il-flash jgħinek biss jekk l-għasfur qiegħed viċin.

Għal għasafar li jkunu 'l bogħod għalxejn tuża l-flash.

Għasfur jiċċaqlaq

L-għasafar m'għandhomx kwiet f'ġisimhom.

Ħlief meta jkunu reqdin, kważi l-ħin kollu jiċċaqalqu!

Għalhekk biex tieħu ritratti tal-għasafar issettja shutter speed għoli (500 jew iktar) inkella r-ritratt ħa jiġik imċaqlaq.

Għal għasafar itiru tista' wkoll tissettja l-kamera fuq continuous shooting biex tiġbed ħafna ritratti wara xulxin.

B'dan il-mod tista' ġġib sekwenza sabiħa ta'

azzjoni fejn tidher l-imġiba tal-għasafar.

Attent biss li tagħti ċans lill-kamera tiffoka u li jkollok SD card tajba biżżejjed biex ma teħillekx il-kamera.

Metering huwa meta l-kamera tkejjel kemm hemm

dawl biex tevita li r-ritratt jiġik imdallam jew mifqugħ bid-dawl.

Bl-ispot metering il-kamera tkejjel biss iċ-ċentru tar-ritratt fejn ġeneralment ikun qiegħed l-għasfur.

Dawn huma biss ftit eżempji.

Jekk trid titgħallem

iżjed hemm ruxxmata artikli fuq l-Internet (tinsiex tispeċifika bird photography fil-Google għax l-aħjar settings ivarjaw skont is-suġġett).

Il-manwal tal-kamera stess jgħinek tifhem is-settings partikulari tal-kamera tiegħek (sakemm ma jkunx bil-Ġappuniż biss!).

It-tromba qabel il-kamera

Xorta waħda l-aqwa mod kif titgħallem hu li toħroġ fil-kampanja u fl-istess ħin tkun qed tgawdi n-natura.

Tajjeb li tgawdi l-għasafar bit-tromba l-ewwel, imbagħad jekk jagħtuk ċans aqbad il-kamera.

Għax jekk jaħbat jiġuk ritratti ħżiena u tkun użajt il-kamera biss bla ma kellek imqar ċans tittawwallu, diffiċli mbagħad tgħid xi tkun rajt minn koċċ ritratti sfukati!

Il-ħajd

Għal ritratt tajjeb inti ħa jkollok ġenn biex l-għasfur

tersaqlu viċin, imma jekk tagħmel hekk tissogra

Ritratt li ma tantx ikun ġiek tajjeb tista' tkompli tirfinah meta ttellgħu fuq il-kompjuter.

Hemm softwer tajjeb bħal Photoshop li pereżempju jista' jdawwallek ritratt li jkun ġiek xi ftit imdallam, jew li jżidlek il-kuntrast jewkk ġie xi ftit ċass.

Tesaġerax fil-kuntrast!

Trid tkun kapaċi tistenna bil- paċenzja fil-kwiet mistoħbi u l-għasafar jaf jiġu qrib tiegħek huma.

Għal dan, il-ħajds tar-riservi tal-Għadira u s-Simar huma perfetti kemm għall-berdwoċing u kemm għall-fotografija.

Fejn m'hemmx ħajd tista' tuża ħajd portable.

Din tista' jew tixtriha lesta (minn websajts bħal www.nhbs.com) jew tagħmel waħda bi ftit drapp skur u xi lasti.

Ħalli toqob żgħar kemm kemm toħroġ il- lenti minnhom.

Jekk għandek ġnien tista' tqiegħed platt bl-ilma u filwaqt li tattira l-għasafar tkun qed tgħinhom ukoll biex ikampaw bin-nixfa tas-sajf!

Reġa' ħareġ!

Il-ħajds tar-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar huma eċċellenti għall- fotografija tal-għasafar, kif indunaw dawn it-tfal.

Ktieb għal tfal li jixtiequ jsiru berdwoċers.

Ktieb gwida għall- għasafar, b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta.

Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom.

Din hija t-tieni edizzjoni ta' dan il-ktieb, b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti.

L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat-Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet.

Għall-bejgħ mir-riservi tal-Għadira, Is-Simar, Is-Salina u miċ-Ċentru tal- BirdLife f'Ta' Xbiex.

Prezz €5

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-Bufula

tal-Għollieq

Għasfur żgħir b'vuċi kbira

Dan l-għasfur huwa rringjat, jiġifieri tqegħedlu ċurkett fuq siequ minn studjużi tal- BirdLife li jissejħu bird ringers.

Dan l-istudju jgħallimna ħafna fuq il-ħajja, id-drawwiet u l-bżonnijiet tal-għasafar.

Munqar irqiq, għodda tajba biex taqbad priża żgħira.

Minkejja li għasfur żgħir, il- Bufula tal-Għollieq għandha għajta qawwija li spiss issemmagħhielna waqt li tkun moħbija qalb il-weraq.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

Stramberija ta' dan l-għasfur hija li f'denbu għandu biss 10 rixiet.

Buful ieħor ġeneralment ikollhom 12-il rixa.

Isem xjentifiku Cettia cetti Isem bl-Ingliż Cetti's Warbler Daqs 14ċm Piż 12-18g Ikel insetti, dud, brimb Ħabitat msaġar, widien folti Status komuni, residenti s-sena kollha

Għasafar li jbejtu f'Malta

Fir-rebbiegħa l-Bufula tal-Għollieq tibni bejta kemmxejn fonda u fiha tbid minn żewġ sa erba' bajdiet ta' lewn ħamrani skur.

Il-mara biss toqgħod fuq il-bajd, li jfaqqas wara xi 17-il jum.

Daqs proprju ta' bajda tal-Bufula tal-Għollieq

Dan il-ferħ ta' Bufula tal-Għollieq m'ilux li ħalla l-bejta.

Ma' rasu għad għandu xi rix sufi u denbu għadu kemm kemm beda jikber.

Bufula tal-Għollieq omm għadha kemm waslet fil-bejta b'munqar mimli ikel bnin (xi żewġ busaqajn) għal uliedha.

Busaqajn huwa annimal jiġi mill-brimb, bl-Ingliż harvestman.

Xi ħadd semmieni?

Widien umdi u folti bħal dan tar-ritratt (li juri l-inħawi tad-Dwejra) huma ambjent perfett biex fih tbejjet il- Bufula tal-Għollieq.

Jekk tkun qrib wied bħal dan ieqaf ħames minuti u forsi tisma' l-għajta qawwija tal-Bufula tal-Għollieq ġejja minn qalb il-ħdura.


Il-Ħuttafa

Novembru - Diċembru 2017

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p2

F'din il-ħarġa Mill-editur Aħbarijiet Operazzjoni ta' Salvataġġ Wiċċinu Għadajjar ħajjin Agħti l-kulur Intervista mal-Buttuniera X'jiġifieri?

L-Għasfur ta' San Martin Il-Posidonja Xi storbju!

Nagħtu lura lin-natura Il-Gamiema tal-Kullar Kolina u Żeppinu

Kitbu f'dil-ħarġa Martin Austad, Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia

Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Ħbieb

Ħ u t t a f

Għandi pitirross fil-ġardina ma jridx jieqaf itektek.

Hemm arah,

jippoppa sidru fuq iċ-ċint!

Imbagħad qabża għal fuq il-bird table, inaqqar ftit kejk, jippoża qisu tenur imbaċċaċ… u mill-ġdid għal fuq iċ- ċint.

Tgħid l-istess wieħed li ġie s-sena l-oħra?

Il-ħarifa l-istaġun favorit tiegħi u dis-sena fl-aħħar kellna ħarifa kważi kif suppost: ftit xita u ftit frisk sura.

Qed ngħid hekk għax f'dawn l-aħħar snin il-ħarifa kienet saret qisha estensjoni tas-sajf: sħana, bnazzi, nixfa u nies jgħumu!

Bla dubju dan effett tal-bidla fil-klima.

Wisq nibża' li fis-snin li ġejjin il-ħarifa tkompli tiqsar sa ma ssir kważi memorja.

Nispera li għandi żball.

Imm'issa l-ħarifa qalbet għax-xitwa, għall-inqas fil-kalendarju.

Nispera jkompli jiffriska għax is-siġar għandhom bżonn jorqdu.

Jekk it-temperatura ma tinżilx ftit sew, ħafna siġar li fix-xitwa suppost jorqdu jibqgħu mqajmin.

U dan ħażin għax jekk siġra ma tistrieħx ma tibqax b'saħħitha u tista' timrad.

Ħeqq, inti immaġina lilek titlef xi żewġ iljieli rqad.

La tibqa' taħseb sew, la timxi sew, la tara u tisma' sew.

Tkun qisek fis-sakra.

Il-ġisem

X'ngħas ġej!

qed jgħidlek strieħ.

L-istess is-siġar.

U iva, forsi ma jarawx u ma jisimgħux eċċ. imma huma oġġetti ħajjin u daqsna għandhom bżonn jistrieħu.

Imbagħad fir-rebbiegħa jqumu u jagħmlu weraq, fjuri u frott b'saħħtu.

Nawguralkom Milied kollu ferħ u ikel tajjeb!

U la qed insemmi l-ikel ħa mmur infarrak ftit iktar kejk għax dak iż-żaqqieq kinisha bird table!

Victor Falzon L-Editur

Il-Balluta (Holm Oak Quercus ilex) hija siġra li tikber sew u tgħix mijiet tas-snin.

L-ixjeħ siġra ta' Malta hija Balluta li tgħix fl-inħawi tal-Wardija u li x'aktarx għandha mal-elf sena!

Iż-żerriegħa tal- Balluta jgħidulha ġandra (bl-Ingliż acorn) u jekk tmorru daż-żmien tfittxu taħt Balluta għandek issib ħafna minnu fl-art.

Iġbor xi tnejn u iżragħhom, għandhom jinbtulek (ara wkoll paġna 12).

Ritratt ta' Victor Falzon

Kuntatti tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Diċembru 2017 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p3

Teleskopji

Din waħda mill-ispotting scopes Nikon li l-BirdLife xtrat bil-flus li kienu nġabru fil-Mixja għan-Natura ta' Marzu li għadda.

Dan l-apparat qed jintuża fir- riservi naturali tagħna biex min iżurhom ikun jista' jgawdi veduti tal- għasafar mill- viċin.

Grazzi.

Għasfur ġdid

F'Novembru li għadda tfaċċat Malta Kaċċamendula tal- Asja (Brown Shrike Lanius cristatus), għasfur li kif juri ismu mhux ta' dawn in- naħat imma iktar ta' postijiet bħas-Siberja.

Mhux għasfur kbir jew jispikka wisq, u jixbaħ ukoll lil xi speċi oħra ta' kaċċamendul.

Fil-fatt għall-ewwel ħawwad xi ftit berdwoċers sakemm ikkonfermaw li kien proprju seħibna mill-Asja, u speċi ġdida għall-Gżejjer Maltin.

Dinja Waħda 2017

Fil-15 November 2017 fir-riserva naturali tas-Salina nġabru ħafna tfal tal-iskejjel primarji flimkien mal- għalliema tagħhom.

Marru hemm biex jiġbru l-Premju Dinja Waħda għas- sena skolastika li għaddiet.

Kien hemm ukoll logħob ta' kraft u l-istudenti anke għamlu ftit berdwoċing u gawdew il- mijiet ta' gawwi li dakinhar kien hemm fis-salini.

Matul is-sena 2016-2017 ħadu sehem 87 skola primarja, numru sabiħ ħafna.

Bis-saħħa ta' Dinja Waħda eluf ta' studenti qed jitgħallmu fuq in-natura u dwar kif jistgħu jgħinu fil-ħarsien tal-ambjent.

Iss, aħna ma ħadniex premju!

Għandek ir-riserva tas-Salina kollha, mhux biżżejjed?

Ġibu ruħkom għax hemm xi tfal fil- gallerija qed iħarsu lejna bit-trombi.

Insejt nagħmel lipstik!

is-Semmiegħa

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p4

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

Operazzjoni

ta' Salvatagg

Kull nhar ta' Ħamis Peter u Sylvia kienu jmorru l-iskola tal- mużika għal-lezzjonijiet flimkien mal-ħbieb tagħhom Maris u Sky.

Peter kien qed jitgħallem il-pjanu, Sylvia l-vjolin, Maris il-kuntrabaxx u Sky il-flawt.

Kienu jiċċajtaw li la jikbru jgħaqqdu grupp u jdoqqu flimkien.

Illum l-erba' tewmin kellhom ġenn biex isir il-ħin ħa jitilqu.

Mhux għax dejqithom il-lezzjoni imma għax kellhom ħaġ'oħra fuq moħħhom.

X'ħin ħarġu mill-iskola kien dalam għax issa kienet daħlet ġmielha l-ħarifa.

Faċċata tal-iskola kien hemm ħajt baxx tas-sejjieħ mad-dawra ta' ġnien publiku.

Xi tliet ġimgħat qabel, huma u jistennew lill-papà ta' Peter u Sylvia jwassalhom id-dar, Peter ġietu idea:

"Għax ma ngħaqqdux idejna ħalli nisimgħu hemmx xi annimali ġol-ħajt?"

Kulħadd qabel.

Kemm ferħu t-tewmin meta ndunaw li mhux biss kien kien hemm il-qniefed imma li waħda minnhom kellha l-frieħ!

Qagħdu jisimgħu liż-żgħar jittalbu għall-ħalib u ommhom tgorr li qatt ma jixbgħu.

Meta waslet id-dar, Maris fittxet dwar il-qniefed u tgħallmet li wara xi erba' ġimgħat il-frieħ tal-qniefed jibdew ħerġin mill-bejta u jitilqu għal rashom.

Minn dakinhar, wara l-lezzjoni tal-mużika, Peter, Sylvia, Maris u Sky kienu jmorru dritt ħdejn il-ħajt tas-sejjieħ, jgħaqqdu jdejhom u jisimgħu lill-frieħ tal- qniefed ipaċpċu ma' xulxin u jdejqu 'l ommhom.

Fl-istess ħajt kien hemm jgħixu xi sitt qniefed oħra u kollha kienu jkunu qed jittewbu u jqumu ħalli joħorġu mill-ħajt ifittxu l-bebbux minn ġol-ġnien.

"Ejja, ħaffu" qalet Maris, "Forsi llum l-aħħar darba li se nisimgħu l-frieħ qabel ma jħallu l-bejta!"

"Sabu qanfud żgħir maqbud bla ma jista' jiċċaqlaq."

It-tfal qasmu għal ħdejn il-ħajt,

għaqqdu idejhom, u…

"X'ġara?"

"Ma nistax nieħu nifs!"

"Ejja oħroġ, x'qed tistenna?"

X'ĠARA!

X'ħin semgħet l-qniefed

jippanikjaw Sylvia telqet idha minn mal-oħrajn u xegħlet it-torċ tal- mowbajl lejn il-ħajt.

"Iiiii mhux għalxejn!" għajjat Sky.

"Xi injoranti deffsu fliexken tal-ilma vojta bejn il-ġebel tal-ħajt u l-qniefed inqabdu hemm ġew!"

B'ħeffa kbira l-erba' tewmin

neħħew il-fliexken minn ġot- toqob.

F'wieħed minnhom sabu qanfud żgħir maqbud bla ma jista' jiċċaqlaq.

Ħelsuh malajr u poġġewh bil-mod fl-art.

Għall- ewwel tkebbeb ballun imma wara ftit infetaħ u daħal iħaffef fil-ħajt.

Kemm ferħu l-aħwa!

Imbagħad għaffġu l-fliexken tal- plastik u marru jarmuhom f'landa tar-riċiklaġġ.

"Kemm huma egoisti xi nies," qal Sky irrabjat, "Mur għalqilhom it-twieqi u l-bibien ta' darhom biż- żibel!"

L-għada t-tewmin bdew

kampanja fl-iskola biex jgħidu lil sħabhom ma jdeffsu xejn fil-ħitan tas-sejjieħ għax dawk huma d-djar ta' ħafna annimali.

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p5

Wiccinu Aħbarijiet sbieħ u koroh mid-dinja tal-ambjent

Park kbir fil-baħar

Biex jistudjaw il-blat f'qiegħ il-baħar fit-tfittxija għaż-żejt jużaw speċi ta' kanun li jispara arja bi pressjoni kbira lejn il-qiegħ.

Dan jagħmel ħoss ta' 250 decibels (dB).

Issa ħoss ta' 140dB huwa biżżejjed biex lilna l-bnedmin jimmankalna s-sens tas-smigħ.

Mela kemm iktar ħoss ta' 250dB ħa jweġġa' lill-balieni u d-dniefel li għandhom smigħ ħafna iktar sensittiv minn tagħna.

Uħud minn dawn il-kanuni jisparaw kull 10 sekondi u jistgħu jdumu ġranet sħaħ – ara povri annimali kif iġennuhom!

Barra minn hekk dak il-blast ta' arja tant hu qawwi li joqtol iż-zooplankton kollha sa kilometru bogħod mill-kanun.

Dan huwa delitt kbir għax fuq iż-zooplankton jiddependu ħafna mill-foodchains tal-baħar.

Sodd widnejk u ibki Wiċċinu!

Sean isemmi xi ħaġa fuq din f'paġna 11.

Fost il-ħafna gżejjer tropikali fl-Oċean Paċifiku hemm il-Ġżejjer Revillagigedo, li huma parti mill-Messiku.

Dawn il-gżejjer huma protetti u anke l-baħar madwarhom sa xi 10km 'l barra.

Ftit ġimgħat ilu l-gvern Messikan ħabbar li se jkabbar il-medda protetta għal 150,000km2 madwar dawn il-gżejjer, u b'hekk joħloq l-ikbar park marittimu fl-Amerka ta' Fuq.

F'dal-baħar mhux ħa jitħalla sajd jew tħaffir għaż-żejt biex il-ħajja fih tingħata ċ-ċans tinfirex bla periklu.

Dawn l-inħawi huma sinjuri ħafna fil-bijodiversità, fosthom tonn, ċeren, klieb il-baħar u l-kuġini tagħhom il-manta rays.

Hemm ukoll ħafna skollijiet tal-qroll u l-ħut, gambli, algi u molluski li jgħixu fihom u madwarhom.

Tbissem tbissem Wiċċinu!

L-ISTRINA BOV PIGGY BANK CAMPAIGN 2017

A5 Istrina Advert 2017.indd 1

Għadajjar ħajjin

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p6

Gamblu tal-Għadajjar

Fix-xitwa spiss jiffurmaw għadajjar tal-ilma xita fil- kampanja.

Jekk dawn l-għadajjar idumu hemm imqar ftit ġimgħat malajr jikbru fihom pjanti tal-ilma u jitfaċċaw ukoll ħafna annimali żgħar jgħumu, fosthom il-gamblu tal-għadajjar.

Mela jekk tara għadajjar bħal dawn titfa' xejn fihom, lanqas ġebel, għax tfixkel u teqred il-ħajja ta' ġo fihom.

Minflok, inżel wiċċek mal- ilma u ara tilmaħx xi residenti.

Jekk ikollok lenti aħjar.

Għadira biċ-ċfolloq tal-ilma

Reġa' ħareġ!

Jekk tixtieq issir berdwoċer dal-ktieb għalik.

Ktieb gwida għall- għasafar, b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta.

Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom.

Din hija t-tieni edizzjoni ta' dan il-ktieb, b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti.

L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat-Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet.

Għall-bejgħ mir-riservi tal-Għadira, Is-Simar, Is- Salina u miċ-Ċentru tal- BirdLife f'Ta' Xbiex.

Prezz €5

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p7

Kompli agħtiha l-kulur!

Intervista ma' fjura

Il-fidloqqom tikber komuni fil-kampanja tagħna.

Hija waħda mill-ftit pjanti Maltin li jagħmlu fjuri blu.

X'jiġifieri?!

Tweġiba paġna 13

Tinsiex tisma' l-programmi ta' BirdLife Malta fuq ir-radju

Naturali Kull nhar ta' Ġimgħa fl-4pm fuq Radju Marija

Il-Ħuttafa Kull nhar ta' Sibt fit-8.30am fuq Radju RTK

Bonġu, Buttuniera.

Bonġu lilek.

Għaliex jismek hekk?

Għax il-fjuri nagħmilhom bukketti qishom buttuni tondi.

Jien ukoll għandi buttuni tondi!

Għandhom riħa l-fjuri tiegħek?

Iva, hawn min togħġbu u hawn min le.

Lilek togħġbok?

Mmmm, jien għoġbtini!

Allura inti pjanta komuni jew rari?

Kif tara jekk tħares madwarek, jien komuni ħafna.

U x'ambjent tippreferi?

Ħafna ambjenti: art imqallba, ħitan tas-sejjieħ, ġnub tat-toroq.

Basta nsib ftit ħamrija, ftit xemx u ftit xita.

Inti fix-xitwa biss tikber?

Issibni kważi s-sena kollha, ħlief fix-xhur sajfin.

Għandek xi problemi?

Ma tantx jaqtgħuli l-fjuri kieku, imma sħabi li jikbru mal-ġnub tat- toroq spiss jinbexxu bil-velenu u jmutu.

X'injoranza hux!

Isma' aqtagħli l-kurżità, Alison min hi?

Dak għax dari bl-Ingliż kienu jsejħuli Alyssum u maż-żmien il- kelma nbidlet u saret Alison.

Grazzi Alison, u saħħa.

Grazzi tal-interess.

Saħħa lilek.

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p8

Għasfur ta' San Martin Common Kingfisher Alcedo atthis

Ritratt meħud fir-riserva naturali tal-Għadira

Ritratt ta' Aron Tanti

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p9

Tkellimna fuq diversi forom ta' tniġġis, fosthom it- tniġġis tal-arja u t-tniġġis bid-dawl.

Però ejja ma ninsewx forma oħra ta' tniġġis: it-tniġġis akustiku.

X'effetti jħalli?

It-tniġġis akustiku huwa dawk il-ħsejjes u storbju qawwijin maħluqin mill-bniedem li jfixklu u jikkawżaw ħsara lill-ambjent naturali, u xejn inqas lilna l-bnedmin.

Ħafna minn dawn il- ħsejjes jiġu minn vetturi ta' kull tip (karozzi, ajruplani, eċċ.), makkinarji u anke mużika eċċessiva minn stabbilimenti ta' divertiment.

L-agħar hu li ħafna nies jaħsbu li din mhix xi problema kbira jew ta' effett ħażin fuq l-ambjent.

Kif wieħed jista' jobsor, l-ikbar preżenza ta' tniġġis akustiku hija f'inħawi urbani.

Dan minħabba li ħafna attività umana sseħħ f'dawn il-postijiet, fosthom siti ta' bini fejn jintużaw inġenji li jagħmlu storbju eċċessiv.

It-toroq ukoll sors kbir ta' tniġġis akustiku, minħabba l-ammont kbir ta' vetturi li nużaw biex nivvjaġġaw.

Anke karozza kwieta tagħmel ħoss meta r-roti jgħaddu jqarmċu fuq it-tarmak.

Sfortunatament it-tniġġis akustiku ma jeżistix biss fuq l-art.

Komuni ħafna wkoll fil-baħar.

Primarjament l-istorbju fil-baħar jiġi kkawżat minn laneċ, vapuri u vetturi oħra tal- baħar, mit-tħaffir fil-baħar għat-tfittxija taż-żejt u l-gass, kif ukoll bl-użu ta' sonar u apparat ieħor militari.

Miskina…

Spiss nisimgħu b'balieni li jitilgħu l-art imutu, kultant għexieren f'salt.

Qishom iridu jaħarbu mill-ambjent naturali tagħhom!

Ħadd ma jaf għaliex.

Min jaf ikunux qed jippruvaw jeħilsu minn ħsejjes qawwija u kontinwi li qed iġennuhom, ħsejjes li joħloq il-bniedem fi provi u esperimenti militari.

Kif ġenġilli l-iskorfini ta' moħħi!

Hemm diversi effetti negattivi tat-tniġġis akustiku.

Fil- baħar iċ-ċetaċi (balieni u dniefel) tant huma sensittivi għall- ħoss li bl-istorbji mill-inġenji tagħna fil-baħar jispiċċaw jiġġennu u jmutu kaġun tal-istress.

Fatt ieħor hu li l-ħoss jivvjaġġa ħafna iżjed fl-ilma milli fl-arja, u jasal iktar bogħod

Fuq il-ħajja tal-annimali fis-selvaġġ l-effetti huma diversi.

L-istorbju jaffettwa l-bilanċ naturali bejn predaturi u priża għax ifixkel kemm il-priża kapaċi tinduna bi predatur kif ukoll kemm predatur kapaċi jsib il-priża tiegħu.

Apparti minn hekk, b'mod partikolari għall-għasafar, it-tniġġis akustiku jaffettwa l-komunikazzjoni bejn l-annimali, ir-rutina u l-mod kif jikkomunikaw, bħal pereżempju ċerti speċi jridu jgħajtu iżjed biex jikkomunikaw.

Instab li pitirrossi li jgħixu f'inħawi urbani għandhom iktar tendenza li jgħannu filgħaxija meta hemm inqas storbju.

Ħażin għalina!

It-tniġġis akustiku huwa ħażin ħafna wkoll għall-bniedem.

Jista' jwassal għal nuqqas ta' smigħ u jikkawża għeja għax ifixkel ir-rutina tal-irqad u l-mistrieħ.

Ix-xjenzati sabu wkoll li l-istorbju madwarna jikkawża stress u ansjetà psikoloġika u qed joħloq soċjetà inqas kuntenta u rilassata.

Bħal dejjem, qajjem kuxjenza dwar il-problema mal-familja u ma' sħabek.

Naqqas kemm tista' ħsejjes eċċessivi.

Baxxi l-mużika u t-tv fid-dar, fil-karozza, eċċ. Jekk għandek kelb iħobb jinbaħ, żommu ġewwa.

Jekk għandek sajlenser imtaqqab, sewwieh!

Jekk ħa tuża makkinarju storbjuż u qiegħed ġewwa, agħlaq it-twieqi biex ma ddejjaqx ġirien.

Ħawwel iktar siġar!

Tgħidu x'għandu x'jaqsam?

Ħafna fil-fatt!

Is-siġar jassorbu l-istorbju u għalhekk jgħinuna nnaqqsu l-firxa tal-istorbju madwarna.

Mela ħawwel siġra, saqqieha u kkuraha!

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers.

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p12

Tifla membru fi Klabb Ħuttaf qed tikkura siġra waqt attività ta' taħwil f'Foresta 2000.

Nagħtu lura lin-natura

F'din is-sensiela tgħallimna kif ingawdu l-għasafar.

Xieraq però li l-għasafar nippruvaw ngħinuhom ukoll.

Il-bniedem qed jeqred ħafna mill-ħabitati tal-annimali u f'Malta wkoll ir-rata ta' żvilupp qiegħda tiżdied.

X'taqbad tagħmel?

Iżra' u ħawwel

Jekk id-dar jew l-iskola għandek ġnien hemm ħafna li tista' tagħmel biex iktar għasafar u ħlejjaq oħra jżuruh.

Ma tridx tkun ġardinar jew bidwi biex tkabbar siġra, kull m'għandek bżonn kartun tal-ħalib vojta jew qsari żgħar, ftit ħamrija u kompost, u ovvjament żerriegħa.

Hawn ftit tagħrif biex tiżra' xi speċi:

Ballut Bħalissa għadu tajjeb biex tiġbor iż-żerriegħa tal-Ballut (jgħidulu ġandar).

Tista' tiġbru mill-art minn taħt is-siġar, pereżempju fi Ġnien l-Għarusa tal-Mosta jew is-Saqqaja tar-Rabat.

Ħa ngħidlek trikk: Qabel tiżra' l-ġandar poġġih fl-ilma u dak li jitla' fil-wiċċ armih għax ikun imħassar.

tinġabar fl-aħħar minn prinjol li għadu ma tiftħu nfetaħx.

Biex qiegħdu fix-xemx jew f'forn jaħraq (imma mhux mixgħul).

Iż-Żnuber jaf jiġbed għasafar bħall- Bufula tħobb tfittex l-insetti qalb il-friegħi.

Bufula tal-Qamar Goldcrest

Għasafar

bħall-Bufula

Sewda u l-Bekkafik iridu siġar li jagħmel frott irqiq bħad-Deru, iż-Żagħrun u l-Alaternu.

Iż-żerriegħa tad-Deru u ż-Żagħrun jinġabru f'Jannar, tal-Alaternu f'Awwissu.

Naddafhom mill-parti ratba tal-frotta u iżragħhom.

Għal dawn uża seed trays ħalli tiżra' ħafna, imbagħad dawk li jinbtu qegħedhom fi qsari ikbar meta jikbru ftit.

Jekk għandek Facebook (jew għid lill-ġenituri jew għalliema) idħol fil-grupp Grow Ten Trees Project u ssib iżjed informazzjoni.

Ħarrub Iż-żerriegħa tal-Ħarrub tkun ġol-miżwet (bħall-fulu) u tinġabar tard fis-sajf u kmieni fil-ħarifa.

Qabel tiżragħha qegħedha f'ilma fietel għal ftit ħin.

Żnuber Faċli tqabbad minnha, basta żżommilha l-ħamrija niedja bla ma tifqagħha bl-ilma.

Iż-żerriegħa

B'iktar siġar madwarek garanzija li se jkollok iktar għasafar.

Barra minn hekk, li tara żerriegħa li tkun żrajt inti tinbet, imbagħad issaqqiha u taraha tikber u ssir siġra żgħira huwa ta' gost kbir.

Ftakar li s-siġra li tħawwel illum taf tgħix iżjed minnek!

Aqta' barra l-parti ta' fuq tal-kartuna.

Imla bil-ħamrija jew kompost.

Iżra' l-ġandra kemm kemm mgħottija bil-ħamrija.

Il-ġandar tal-ballut kultant jaqa' bil-kikkra.

Din tista' tneħħiha

Żomm il-ħamrija ftit niedja u sakemm tinbet tista' żżommha fid-dell.

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p13

Nestbox għall-Ġaħġaħ f'siġra taż-Żnuber f'Foresta 2000.

Kif tgħaqqad il-kaxxa…

għatu

ġenb

ġenb

qiegħ

Il-kaxxa lesta…

Kaxex fejn ibejtu

Proġett jista'

ieħor

jagħtik

Ġaħġaħ Tree Sparrow

li sodisfazzjon kbir tagħmel hu li biex nestboxes l-għasafar ibejtu L-iżjed fihom. speċi naraw li fil-ġonna l-Għasfur u jekk kampanja forsi xi Ġaħġaħ.

Bil-bini ġdid li qed jitla' dejjem qed jonqsu x-xquq u l-ventilaturi miftuħin fejn jistgħu jbejtu dawn l-għasafar, għalhekk dawn il-kaxex joffru alternattiva tajba.

huwa tal-Bejt tgħixu viċin

il-

L-aħjar materjal għall-kaxex huwa injam jew plajwud.

Għid lil xi ħadd kbir jaqtagħlek il-biċċiet skont il-kejl fl-istampa.

Imbagħad bil-galbu u bl- għajnuna waħħal il-partijiet flimkien.

Qabel tqiegħed il-kaxxa osserva ftit jekk tarax għasafar fil-viċin tal- post ippjanat, għax jekk ma tantx jiġu għasafar fl- inħawi diffiċli jindunaw bil-kaxxa tiegħek, tkun kemm tkun sabiħa!

Pereżempju fil-qiegħ ta' xaft jew bitħa żgħira probabbli għalxejn, aħjar fuq barra f'terrazzin jew bitħa miftuħa, jew mal-washroom fuq il-bejt.

Tpoġġix il-kaxxa tħares lejn in-Nofsinhar ħalli ma tkunx fix-xemx ġurnata sħiħa, aħjar lejn il-Lvant

Dil-kelma twila u stramba hija l-isem tal-Picasso Triggerfish (Rhinecanthus aculeatus) bil-lingwa tal-Hawai'i. Hija ħuta tropikali sabiħa ħafna li tgħix fl-inħawi tal-Gżejjer Hawai'i. Hija fil-fatt il-ħuta statali ta' dan l-istat Amerikan fil-qalba tal-Oċejan Paċifiku.

Qisien f'millimetri

jew il-Punent.

Tqegħedhiex iktar baxxa minn żewġ metri mill-art.

L-Għasafar tal-Bejt ma jiddejqux ibejtu viċin xulxin, għalhekk għal dawn tista' tpoġġi iktar minn kaxxa waħda ma' ħajt wieħed.

Speċi oħra li tbejjet f'kolonji hija r-Rundun.

Dawn ukoll tista' tagħmlilhom diversi kaxex imma jridu mill- inqas żewġ sulari għoli u l-ftuħ madwarhom.

Fl-inħawi tal-Mellieħa, il-Mosta, l-Imdina, Tas-Sliema, l-Imsida, il- Marsa u Marsaskala dawn l-għasafar diġà jbejtu imma bil-kaxex tistgħu tgħinuhom ikomplu jinfirxu.

Il-BirdLife għandha xi kaxex tar-Rundun armati lesti kif ukoll injam bil-kejl maqtugħ, jiġifieri jekk għandek xi post tajjeb għalihom ikkuntattjana.

Ħajr lil Ray Vella għal xi tagħrif.

Ħummu-ħukumm- munuku- Aħjar nieqaf għax bl- isforz ħa ninħall!

Issa tgħallimha bl-amment u oqgħod iffitta lil kulħadd biex jgħidulek xi tfisser.

Għall-ewwel jaħsbuk qed tiġġennen imma meta tgħidilhom it-tweġiba u jmorru malajr jiggugiljawha jibqgħu mbellhin bl-intelliġenza tiegħek!

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-Gamiema

Sa 20 sena ilu dan l-għasfur kien rarità f'pajjiżna.

Imma fl-2003 instab par ibejjet fi ġnien fil-Mellieħa, u minn dik is- sena 'l hawn din l-ispeċi kompliet tinfirex mal-pajjiż kollu.

Illum tbejjet f'diversi postijiet u għadha qed tinfirex.

Dan il-faxx rix iswed huwa l-"kullar" f'isem dan l-għasfur

Għajnejha ħomor skuri

Ir-raġel u l-mara jixxiebħu ħafna.

Isem xjentifiku Streptopelia decaocto Isem bl-Ingliż Collared Dove Daqs 31–34ċm Piż 150-225g Ikel żrieragħ, weraq Ħabitat msaġar, ġonna kbar, ċimiterji Status qed tinfirex, residenti s-sena kollha

Denbha huwa abjad imma meta tiftħu beraħ speċjalment qabel ma tpoġġi, titfaċċa minn taħt il- parti ta' ġewwa li hija sewda.

L-iswed mad- denb jidher sew f'dak ir-ritratt.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-bejta tinbena f'siġra, tkun ftit goffa u x'aktarx ċatta.

Fiha l-mara tbid żewġ bajdiet bojod bla marki xejn.

Il- bajd ifaqqas wara xi 14-il ġurnata.

Il-ġenituri t-tnejn iżoqqu l-frieħ u jieħdu ħsiebhom.

Wara xi tliet ġimgħat il-bċieċen iħallu l-bejta u jitgħallmu jtiru.

Gamiema tal-kullar żagħżugħa.

Ta' din l-età jkunu ftit iktar skuri mill- adulti u jkun għad m'għandhomx il-kullar iswed ma' għonqhom.

Daqs proprju ta' bajda ta' Gamiema tal-Kullar.

Fi żmien in-namra l-Gamiema tal-Kullar raġel jipprova juri kemm hu sabiħ billi joqgħod jittajjar bil-mod bi ġwinħajh u denbu miftuħin beraħ, sintendi fejn tarah is-sieħba!

Dan il-gamiemu għandu r-rixiet tat-truf ta' denbu qosra.

Dan għax ikun waqqa' l-qodma u l-ġodda għadhom ma kibrulux sew.

Jekk tinnutaw għandu wkoll xi rix qasir anke fil-ġwienaħ.

Għadu ma biddilx sew u diġà qed jitkessaħ!

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u xi ħwienet tal-kotba.

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Il-Ħuttafa 143 • Diċembru 2017 • p16

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina hija xwejħa u Żeppinu huwa żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Kolina: Minn tant postijiet f'Malta, hawnhekk ġew dawn jagħmlu dan l-istorbju kollu llum!

Żeppinu: X'inti tgerger Nanna Kokka Kolina?

Mela ħadd ma jrid jorqod illum?

X'inti tagħmel tiġri barra dal-ħin, ja mqareb?

Żeppinu: Illum il-Ħadd Nanna Kolina, u għidt ħa noħroġ indur dawra fuq l-irdum tal-Aħrax tal-Mellieħa, nara nsibx xi ħaġa interessanti.

Ġieli rajt bħal dawn il-kreaturi b'żewġ idejn u żewġ saqajn u dik ix-xuxa kollha fuq rashom?

Żeppinu: Nanna, dawk jgħidulhom bnedmin, u ank'inti żgur ġieli rajt bħalhom.

Żeppinu: Iva bnedmin, u sfortunatament fejn imorru spiss iħallu l-ħmieġ.

Kolina: Issa qed niftakar.

U żgur… l-aħħar darba grupp minnhom rema borża tal-plastik u miskina Gracie l-Gremxula nqabdet fiha.

Ma setgħet toħroġ b'xejn u bdiet tifga.

Bl-eżatt irnexxielu jsalvaha Frans il-Fenek.

X'għarukaża!

Żeppinu: U dawn qishom l-istess qed jagħmlu.

Arahom x'jarmu tazzi tal-plastik u srievet tal-karti ma' kullimkien.

Kolina: Isma Żeppinu, ġietni idea.

Trid nagħmlulhom ċajta ħalli jieħdu t-tagħlima li ħaqqhom?

Żeppinu: U kif ser nagħtuhom din it-tagħlima?

Kolina: Mur għid lil sħabek iż-żrinġijiet jiġu hawn.

Ħa ngħid żewgt iħbieb minn tiegħi jiġu jien ukoll.

Żeppinu: Imbagħad x'ser nagħmlu?

Kolina: Imbagħad x'ħin jidlam int u sħabek idħlu fit-tazzi u ibdew aqbżu kemm tifilħu ħalli t-tazzi jkunu qishom qed jiċċaqalqu waħidhom.

Jien u sħabi nkiss inkiss naqbdu s-srievet tal-karti u noqogħdu ntiru bihom ħalli jaħsbu ġew il-fatati!

Żeppinu: Il-aħwa Nann, m'hawnx kokka brava daqsek.

Ġej dalwaqt.

U hekk ġara.

Kif il-grupp żgħażagħ raw it-tazzi jaqbżu u s-srievet iduru fuq rashom eżatt kif niżlet ix-xemx twerwru!

"Dawn żgur fatati qed jirrabjaw magħna talli ħammiġna l-post," qal wieħed minnhom.

"Iġru, naddfu l-ħmieġ kollu u tlaqna minn hawn!"

Kif semgħu hekk Żeppinu, Kolina u sħabhom kollha ġrew u staħbew, minn fejn qagħdu jaraw liż-żgħażagħ jgħaġġlu mwerwrin jiġbru l-iskart.

L-annimali ma waqfux jidħku!

Żeppinu: Prosit tal-idea, Nanna.

Dawk iż-żgħażagħ żgur ħadu t-tagħlima li kien ħaqqhom.

Kolina: Eeeeh Żeppinu, in-natura d-dar tagħna lkoll u rridu ngawduha nadifa u bla perikli.

Kellu bżonn il-bnedmin kollha jifhmuha din, jużaw tazzi u oġġetti oħra li ma jintużawx darba u jintremew, u jieqfu jarmu skart fejn ġie ġie.

Żeppinu: Veru Nanna, kieku ngawdu kemm aħna l-annimali u anki huma stess!

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom Żeppinu u Kolina!


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Qatgħa sabiħa sturnell jinqalgħu minn ġo għalqa.

X'għandna f'dil-ħarġa?

Mill-editur Aħbarijiet Post fejn jorqdu Kompli agħtiha l-kulur Intervista mal-ħurrieq Tlaqna nimxu!

Il-Barbaġann Kolina u Żeppinu Qed negħrqu fil-plastik Nagħtu lura lin-natura Il-Garnija Bram

Kitbu f'dil-ħarġa Martin Austad, Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Maria Farrugia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Frar 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħbieb

Ħ u t t a f

r Ftit ilu kont ir-riserva tal-Għadira ma' grupp studenti tal-Year 5. u t i d e -

Waqt li konna mixjin fil-mogħdija nosservaw il-ħajja fis-siġar, f'daqqa waħda rajna bomblu iswed ġej itir dritt għal fuqna qisu drone żgħir.

Sa dak il-ħin konna kwieti imma kif raw dal-imbierek insett riesaq addijo kwiet u paċi għax min iwerżaq, min jiġri, min jiggranfa mal-għalliema.

Jien ukoll ħassejt par idejn jagħfsuli driegħi, żgur ħallewli l-marka tas- swaba'!

Sintendi l-bomblu ma kellux l-iċken interess fina u baqa' għaddej

minn fuqna bla ma nduna bil-paniku li kien qajjem f'dak il-grupp bnedmin.

L-interess tiegħu kienu xi arbuxxelli tax-xorbett mimlijin fjuri.

U għalihom kien sejjer, mhux għalina.

Jaħasra kemm biża' għalxejn.

Din il-biża' fil-vojt tiġi għax ma nkunux nafu.

Meta ħaġa ma nafux

dwarha faċli nibżgħu minnha.

Jekk inżommu 'l bogħod min-natura, ma ndumux ma nibdew nistkerrhu l-ħlejjaq tagħha.

Iktar u iktar jekk xi ħadd (li wkoll ma jkunx jaf) joqgħod jimlielna rasna bil-biżgħat minn din u minn dak.

Jew naraw xi dokumentarju li joqgħod iwerwirna u jbellagħhielna li l-annimali moħħhom biss biex jattakkawna.

Is-soluzzjoni biex inneħħu dawn il-biżgħat bla bżonn hija faċli: billi noħorġu aktar fin-natura, u billi naqraw, nistaqsu u nitgħallmu dwarha.

U sintendi billi nibqgħu

membri fi Klabb Ħuttaf!

Victor Falzon L-Editur

Ritratt ta' Victor Falzon

Il-bomblu iswed (large carpenter bee Xylocopa violacea) ma tantx tiżbaljah jekk tarah.

Kbir u iswed bi ġwienaħ ileqqu b'leħħa fl-ikħal u l-vjola.

Bħal diversi speċi ta' naħal, dan ukoll għandu xewka imma b'xorti tajba mhux annimal aggressiv li kif jarak ħa jiġi għalik.

Il-bomblu moħħu biss biex isib xi fjura mimlija polin jew xi toqba vojta għall-bejta jew għall-irqad.

X'inhu ġej f'Tal-Wej?

aħbarijiet

F'Tal-Wej fil-Mosta hemm biċċa art speċjali.

Għalkemm imdawra bil-bini fuq tliet naħat hija kbira u miftuħa tant li xorta tħossok fil-beraħ bin-natura madwarek.

Hemm raba' maħdum, steppa, ta-sejjieħ u xagħri, u ħitan hemm il-psiepes u l-buċaqq tax-xitwa.

Hemm ukoll rokna fejn wara x-xita tifforma għadira baxxa (ritratt) li spiss timtela ċfolloq tal-ilma, imrieżep u kultant anke gambli tal-elmu, speċi rarissma f'pajjiżna.

Għal min iħobb l-istorja hemm ukoll cart ruts u oqbra antiki. l-aħħar

tfaċċa l-mostru tal-iżvilupp anke f'dal- post. Xi ħadd irid iħaffer u jneħħi l-ħamrija.

Smajna li għal skop arkeoloġiku, imma min jaf!

Tgħid anke dil-ġawhra storika u naturali ħa nitilfu?

X'ħa jgħidu fuqna l-Maltin tal-futur?

Aqraw ukoll l-istorja f'paġna 4.

Ara l-ieħor raqad!

Ċfolloq tal-ilma

Gamblu tal-Elmu

10,323 jonħru!

Dan huwa t-total li għoddew grupp membri tal-BirdLife meta f'Jannar marru sal-Belt Valletta biex jagħmlu ċensiment.

Ċensiment mhux ta' nies imma ta' zizka bojod (white wagtail) deħlin jorqdu fi Pjazza Assedju.

Dan huwa servej li l-BirdLife tagħmel kull sena (organizzat minn seħibna Denis Cachia) u f'dawn l-aħħar snin in-numru ta' zizka li jidħlu l-Belt jidher li żdied.

It-total dis-sena kien it-tieni l-ogħla li qatt intleħaq.

Ir-rekord kien fl- 2016 meta ntleħaq total ta' 10,786.

Il-post fejn jorqdu għasafar flimkien jgħidulu roost u dan l-istudju jissejjaħ roost count.

Jekk jinteressak tieħu sehem f'dawn it-tip ta' studji iktbilna fuq info@birdlifemalta.org

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

"Ara, irrid xi ħaġa oriġinali.

Se ntikom il-marki fuq hekk."

Is-Ser tal-Matematika kien dejjem jivvinta kif se jagħmlu interessanti s-suġġett u dis-sena kien qabad mal-istejjer.

Qalilhom li kull fejn tħares madwarek se ssib il-matematika u bħala homework qabbadhom jagħmlu preżentazzjoni ta' storja mill-ħajja li fiha b'xi mod jidħlu s-somom.

L-erba' tewmin iddeċidew

jiltaqgħu għand Peter u Sylvia ħalli jiddiskutu.

Kienet nieżla x-xemx meta Sky u Maris bdew mixjin lejn id-dar tal-ħbieb tagħhom.

Sky, li kellu ħabta jimxi jħares 'il fuq, f'daqqa waħda waqqaf 'l oħtu:

"Mar, ara ftit kemm għaddejjin

għasafar żgħar lejn il-pjazza."

"Tgħid x'qed jiġri?" stagħġbet

oħtu.

Mimlijin kurżità ħaffew il-pass

ħalli jingħaqdu ma' sħabhom it- tewmin u jiskopru x'kien il-ġenn li

kellhom fuqhom dawk l-għasafar kollha.

"Ejjew issa stess sal-pjazza," qalulhom, u ġibdu lil Peter u 'l oħtu 'l barra bla lanqas biss qalulhom għalfejn.

Meta waslu l-pjazza raw geġwiġija għasafar deħlin u ħerġin minn ġol-għaxar siġriet tal-ballut li kienu jżejnu l-qalba tar-raħal.

Sky, Maris, Sylvia u Peter għaqqdu jdejhom u bdew jissemmgħu.

"X'kesħa l-lejla, ZIZIKK!

Ejja ninġabru għall-irdoss, ZIZIKK!"

Min jaf l-Italja kemm hu iktar bard, mn'Alla ġejna hawn!"

"Ar'hemm ħi, hemmhekk kont

se npoġġi jien!

Ejja tgezzu!"

Iktar ma semgħu iktar it-tfal bdew jifhmu.

Dawn l-għasafar kienu zizka bojod u kienu kollha ġew min-naħa ta' fuq tal-Ewropa, fejn tagħmel ħafna kesħa.

Kienu qed iqattgħu x-xitwa Malta.

"geġwiġija għasafar deħlin u ħerġin…"

"NUMRI!" għajjat Peter f'daqqa waħda.

It-tlieta l-oħra ħarsu lejh bħallikieku telaq minn moħħu.

"Hemm hi l-istorja tagħna!," spjegalhom, "Ejja ngħoddu kemm qed naraw għasafar deħlin fis- siġar u għada nerġgħu niġu b'kamera u niffilmjawhom deħlin."

Kulħadd qabel li kienet idea tal- ġenn.

L-għada filgħodu Peter u Sylvia kienu qed jistennew il-van tal-iskola, meta raw xi ħaddiema jimmarkaw l-art ħdejn is-siġar.

Staqsewhom x'kienu qed jagħmlu.

"Dak biex inkunu nafu liema siġar se niżbru l-ġimgħa d-dieħla," qalulhom.

It-tewmin ħarsu lejn xulxin b'xokk.

"Imbagħad fejn se jorqdu

l-għasafar?" bdiet tinkwieta Sylvia.

Peter malajr ġietu idea li qasam

mal-oħrajn meta ltaqgħu.

Lura d-dar qagħdu jqallbu fil-kotba tal-BirdLife (kienu daħlu membri l-erbgħa li huma!) biex jitgħallmu iktar fuq iz-zizka.

Iddeċidew li fil-preżentazzjoni tal-matematika jdaħħlu appell biex bħala klassi jiktbu lill-Kunsill Lokali ħalli s-siġar ma jinżabrux qabel ix-xahar ta' wara, meta z-zizka jkunu telqu lura lejn pajjiżhom.

U hekk għamlu.

preżentazzjoni tant intgħoġbot li l-klassi kollha u anke s-Ser iffirmaw l-ittra lill-Kunsill.

Bis-saħħa tas-Semmiegħa, iż-żbir tħalla għal aktar tard u z-zizka baqgħu jinġabru fis-siġar kull filgħaxija sakemm telqu lura f'Marzu.

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

Reġa' ħareġ!

Jien xtrajtu!

Iss, jien qed inbiegħu!

Prezz speċjali ta' €50.

Prezz €5

Jekk tixtieq issir berdwoċer dal- ktieb għalik.

Ktieb b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta.

Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom.

Edizzjoni ġdida b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti.

L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat- Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet.

Għall-bejgħ mir-riservi tal- Għadira, Is-Simar, Is-Salina u miċ-Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex.

Kompli agħtiha l-kulur!

Intervista ma' fjura

Ħurrieq Stinging Nettle

Bonġu, Ħurrieqa, kif inti?

Bonġu lilek.

Mhux ħażin grazzi.

Isma', fejn huma l-fjuri tiegħek?

Għandi kemm trid imma ma tantx jidhru għax żgħar u ħodor.

Kultant xi nies isemmuk miegħi… Jgħidu kontrija, x'imħatra?

Iva, u jiddispjaċini ħafna.

Kollu għax inniggeż.

Sewwa, lili jarawni kerha imma l-qanfud iniggeż ukoll u jgħidulu cute.

Inti għaliex tniggeż?

Ħeqq, biex in-ngħaġ u l-mogħoż ma jiklunix hux.

Dik hija d-difiża tiegħi inkella ma jħallulix werqa!

Xi ħaġ'oħra?

U bħal pjanti oħrajn jiena parti mill-katina tal-ikel.

Mingħajri ħafna insetti ma jsibux x'jieklu.

Hemm farfett jgħidulu Tal- Ħurrieq, taf tgħidli għaliex?

Għax dak ibid fuq il-weraq tiegħi u x-xagħat tiegħu lilhom jiekol.

Jiġifieri mingħajrek ma jgħixx.

Hekk hu.

Ħadt pjaċir nitkellem miegħek.

Grazzi u saħħa.

Saħħa lilek u grazzi tal-interess.

Ħafna friefet Maltin jisimhom għall-pjanta li jiekol ix-xagħat tagħhom.

Pereżempju dan huwa farfett tax-xewk bl-Ingliż painted lady.

Farfett tal-ħurrieq Red Admiral

Imnalla tkun int għal uliedi, Ħurrieqa!

Biex naqbeż għalik x'nista' ngħid?

L-ewwelnett jien bħal pjanti oħra nipproduċi l-ossiġnu li intom il- bnedmin tant għandkom bżonn.

Mela jekk għandkom ġardina u taraw il-ħurrieq jikber fiha taqbdux u tneħħuh kollu.

Jekk mhu qed ifixkel lil ħadd ħalluh kollu imma jekk le ħallu mqar roqgħa żgħira f'xi rokna.

B'hekk jekk tgħaddi farfetta tal-ħurrieq lesta biex tbid miskina ssib il- pjanta favorita ta' uliedha.

F'isem il-friefet grazzi!

Niftakru dejjem li d-dinja mhix tagħna biss.

Tinsiex tisma' l-programm ta' BirdLife Malta fuq ir-radju

Naturali Kull nhar ta' Ġimgħa fl-4pm fuq Radju Marija

L-Imdina

L-Imtarfa

Għal min jagħmel l-ikbar ġabra hemm il-ktieb The Natural History of the Maltese Islands ġentilment mogħti minn Book Distributors ltd.

NMarzu x-xahar tar-rebbiegħa, u kif nagħmlu kull sena ħa

mmorru mixja sabiħa u twila fil-kampanja.

Kif taraw mill-mappa ħa nieħdu r-rotta favorita ma' ħafna membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija.

Mixja ta' 10km.

Tidher twila imma kważi kollha għall-wita jew għan-niżla.

U nagħmlu xi żewġ waqfiet ukoll.

Din il-mixja hija speċjali wkoll għax għaliha nħajru lill-membri

jiġbru xi ħaġa tal-flus.

B'dawn il-flus il-BirdLife tixtri affarijiet ta' bżonn għal xi proġett.

Dis-sena nixtiequ nixtru kamera biex narmawha ħdejn il-bejtiet ta' xi għasafar ħalli nosservawhom bla ma nfixkluhom.

Biex tiġbor xi flus tista' tuża l-karta li waslitlek ma' dil-ħarġa tal-magażin.

Dakinhar tal-mixja ġib il-karta miegħek flimkien ma' xi flus li tkun ġbart.

Binġemma

Ikun hemm trasport lura?

Iiiiiiwa…

Iż-Żebbiegħ

Nisperaw li narawk.

Anzi ħajjar lill-familja tiġi miegħek ukoll!

DATA Il-Ħadd 11 Marzu 2018 ĦIN 8.30am (il-mixja tibda fid-9.00am u nispiċċaw xi 12.30pm) NIlTAqGĦu Ħdejn il-Villa Rumana, fir-Rabat MERĦBA Membri*, familja, ħbieb u skejjel**

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew jibagħtu imejl lil dinjawahda@birdlifemalta.org

Għal min jagħmel it-tieni l-ikbar ġabra hemm din it-tromba u l-ktieb Għasafar Madwarna.

Aktar dettalji fl-isponsor sheet li qed tasallek ma' din il-ħarġa.

Għal min jagħmel it-tielet l-ikbar ġabra hemm il-kotba Wild Flowers of the Maltese Islands u Għasafar Madwarna.

Dakinhar inqassmu l-istiker ta' Klabb Ħuttaf Numru 8.

San Pawl il-Baħar

Ritratt ta' Ian Balzan

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina hija xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it-tnejn ikollhom avventuri mill-iktar interessanti.

Ġurnata isbaħ minn oħra, Nanna Kolina!

Xi ġmiel ta' kampanja għandhom il-Gżejjer Maltin u kemm nieħu gost niġi passiġġati miegħek.

Anki jien nieħu gost ingawdi l-kampanja imma kieku taqbeż naqra inqas biex forsi nleħħaq miegħek nieħu gost aktar.

Hawn aħna, Nann!

Erġajna sibna l-ħmieġ tas-soltu.

Nibda ngħid, Nanna, imma aħna l-annimali għaliex qatt ma nħammġu mkien?

Mhux bħal bnedmin.

Eeeeeehh Żeppinu, sewwa qed tgħid.

Prosit, osservajt tajjeb ħafna.

In-natura ma toħloqx skart.

Huma l-bnedmin bil-mod kif jgħixu li jiġġeneraw l-iskart, u ħafna drabi jkun skart li setgħu jevitaw.

U kif jistgħu jevitaw l-iskart, Nanna?

Pereżempju, qed tarahom dawn iż-żewġ fliexken żgħar tal-ilma tal-plastik?

Kieku mlew l-ilma minn fliexken ħafna akbar, jew mir-reverse osmosis, u wżaw fliexken tat-tip li jibqgħu jintużaw għal ħafna snin, kieku mhumiex hawn.

U dan il-platt tal-kartun mhux ħela!

Setgħu wkoll ġabu platt ta' materjal sod biex joħduh lura magħhom id-dar u min jaf għal kemm–il sena oħra jibqgħu jużawh.

Tassew Nanna, kemm jaħlu dawn il-bnedmin, hux!

U dan il-pakkett tal-ħelu?

Ara naqra Nann, minn ġewwa qisu mera.

Il-aħwa kemm nidher sabiħ!

Kemm jien gustuż hux, Nann?

Naħseb jien l-isbaħ żrinġ tad-dinja!

Żeppinu tant kien mitluf jammira lilu nnifsu fir-rifless tal- pakkett, li ma indunax li kienu resqin lejh tifel u missieru.

Naħseb skoprejt aljen.

Ħaħaħaħa, dak mhux aljen, dak żrinġ.

Mela qatt ma rajt żrinġ?

Ħallih fil-kwiet għax tbeżżgħu, u minflok ejja niġbru l-fliexken u nitfgħuhom fil-bring-in site li hemm fejn ipparkjajna l-karozza.

Il-platt u l-pakkett tal-ħelu narmuhom mal-iskart normali.

U hekk għamlu.

F'ħakka t'għajn ġabru l-iskart mill-art.

Żeppinu żgiċċa minnufih qabel ma t-tifel jaħsbu xi ħaġa oħra.

Ħaħaħaħa!

Tgħidli xejn kemm int l-isbaħ żrinġ tad- dinja!

Tant inti sabiħ li ħasbuk aljen.

Ħaħaħaħa, kemm ili ma nidħak daqshekk bil-qalb.

Imxi Żeppinu, tlaqna lura d-dar u neħħi dak il-geddum minn hemm, ejja.

Ma kienx mument li kielu l-pakkett tal-ħelu l-bnedmin.

Imqar kielu frotta minflok.

Kieku la kienu jiġġeneraw skart u lanqas kienu jwaqqgħuni għaċ-ċajt man- Nanna Kolina!

Min jaf darb'oħra x'avventura ħa jkollhom Żeppinu u Kolina!

Qed negħrqu fil-plastik!

Huwa veru li s-suġġett tal-plastik missejna miegħu meta tkellimna fuq it-tniġġis, però l-problema tant kibret li timmerita paġna għaliha.

X'inhu jiġri eżatt?

Il-plastik illum jintuża kullimkien u kważi f'kull prodott li nixtru.

Ħafna minnu jkun materjal tal-ippakkjar li wara ftit jintrema.

Minħabba f'hekk jispiċċa tant plastik fl-ambjent.

Forsi tistaqsi: "X'hemm ħażin b'daqshekk?"

Il-problema tat-tniġġis bil-plastik mhix biss l-ammont enormi li jispiċċa fl-ambjent.

Ħafna drabi biċċiet kbar tal- plastik jitmermru sa ma jsiru frak ta' 2–5mm (jissejjaħ microdebris) li bilkemm narawh.

Dan il-frak spiss jispiċċa fl-ambjent naturali bħal xmajjar u jikluh annimali differenti.

Biċċiet ta' plastik ikbar minn 20mm (macrodebris) huwa l-plastik li naraw madwarna, bħal basktijiet, xbiek tas-sajd, eċċ. U fih il-perikli u l-problemi tiegħu wkoll.

Kemm hi kbira l-problema?

Ejja naraw ftit statistika…

Skont Greenpeace, id-dinja tipproduċi 260 miljun tunnellata plastik fis-sena.

10% mill-plastik kollu li nipproduċu jispiċċa fil-baħar.

Hu stmat li bħalissa hemm jgħumu fil-baħar xi 5.25 triljun bċejjeċ tal-plastik.

Jikkalkulaw li kull sena mal-100,000 annimal fil-baħar imut imħabbel fi plastik mormi.

Kull sena mal-miljun tajra tal-baħar tmut minħabba li tibla' l-plastik.

Studju ta' 34 speċi ta għasafar minn kolonji madwar id-dinja, fosthom fir-Russja, fl-Ewropa u fl-Amerka sab li 74% tal-għasafar ikkunsmaw il-plastik.

Il-plastik irid 500–1000 sena biex jiddegrada, jiġifieri xi 97% tal-plastik kollu li pproduċiet id-dinja minn mindu vvintajna l-plastik għadu sal-lum jeżisti f'xi forma, għax għadu m'għaddiex biżżejjed żmien.

Maaa xi ħmieġ!

Madwar 50% tal-plastik jintuża darba biss u jintrema.

L-ammont ta' plastik li jintrema f'sena hu biżżejjed biex indawruh mad-dinja erba' darbiet.

Madwar 10% tal-iskart kollu li jiġi ġenerat f'sena huwa plastik.

Ma tridx wisq biex tinduna li bħall-bqija tad-dinja ninsabu f'sitwazzjoni inkwetanti.

Biżżejjed tmur f'bajja wara maltempata fejn ir-riħ kien jaħkem, tibqa' skantat bil- kwantità ta' plastik li ssib.

Jew meta tmorru fil-kampanja innutaw kemm mill-iskart li taraw ikun plastik.

X'nista' nagħmel?

Innaqqsu l-konsum tal-plastik.

Jekk qegħdin f'supermarket nagħżlu frott u ħaxix mhux ippakkjat.

Nirriċiklaw, pereżempju nużaw fliexken tal-plastik biex inkabbru l-pjanti fihom.

Nagħtu sehemna fit-tindif tal-plastik mill-kampanja/ xtut/baħar.

Nagħmlu pressjoni fuq kumpaniji biex jagħmlu użu responsabbli tal-plastik.

Bħal dejjem inqajmu kuxjenza fuq il-problema.

Irrid insir berdwoċer!

Martin Austad jagħtina pariri biex insiru berdwoċers.

M'hemmx għalfejn ikollok ġnien għal bird table imma tista' tarmaha f'bitħa, terrazzin u anke fuq ħoġor ta' tieqa ftit wiesa'.

Kemm jista' jkun qegħedha fil- miftuħ ħalli ma jaqbiżx fuqha xi qattus, u mal-lasta agħmlilha flixkun tal-plastik bil-qiegħ miftuħ (ara l-istampa) ħalli ma jitilgħux ġrieden u bebbux.

Nagħtu lura lin- natura

Ikel u ilma

L-ewwel parti dehret fil-ħarġa ta' Il-Ħuttafa li għaddiet

Bħalissa x-xitwa u l-għasafar iridu jieklu ħafna biex ikunu jistgħu jżommu lilhom nfushom sħan biżżejjed.

Dan mhux dejjem jirnexxielhom fil-ġungli ta' konkrit tal-bliet tagħna dejjem jinfirxu.

Għalhekk jieħdu gost bik jekk tqegħdilhom xi ftit frak tal-kejk jew pastizzi, xi rummiena jew bajtra tax- xewk miftuħa.

Imma flok tferrxilhom l-ikel fl-art ikun ħafna aħjar kieku tpoġġihulhom fuq bird table.

Din faċli ħafna biex tibnuha (ara t-tpinġija).

Għasafar li jħobbu jieklu mill-bird tables huma l-bufula sewda, il-pitirross, il-fjamma sewda u ovvjament l-għasfur tal-bejt, imma min jaf forsi jinżel xi sorpriża – naf ħabib li anke merill jinżillu fuq il-bird table.

Skont fejn toqgħod.

Għandek bżonn • 1 tavla xi daqs dil-paġna • 4 strippi njam żgħar • 1 lasta ta' xkupa • 1 flixkun tal-plastik • 1 vit

Waħħal kollox kif jidher fl-istampa u deffes il-lasta fil-ħamrija.

Iktar ma bird table tkun sempliċi iktar l-għasafar ħa jidrawha malajr.

Issaqqafhiex u żżejjinhiex.

Tagħtihiex żebgħa jew lostru għax biż-żmien jitmermer, jikluh l-għasafar u jista' jivvelenahom.

Ferrex xi ikel.

Ipprova frak ta' qagħaq, ottijiet u kejk, żrieragħ, frott (bħal rummien, tuffieħ, tin) ross il-forn, eċċ.

Jekk il-parti ta' ġol-ħamrija tagħtiha wood preservative l-injam iservi iktar.

Studenta fl-iskola sekondarja tal-Imrieħel qed tnaddaf il-vaska li bnew fil-Ġnien Dinja Waħda li għandhom fl- iskola.

għasfur tal-bejt

Vaska jew għadira fiha iktar xogħol u tista' ssir b'qiegħ tal- plastik jew anke tas-siment.

Illum issib ukoll tixtrihom lesti f'diversi forom, daqsijiet u fond minn ħwienet tal-ġonna.

Bħala reċipjent tista' tuża għatu kbir jew anke friskatur.

Jekk ir-reċipjent ikollu xoffa għolja jew tiżloq, ma' ġenb minnhom tellgħalha munzell ramel, żrar jew ħamrija ħalli jekk jaqa' fiha annimal ikun jista' jerġa' joħroġ.

Inkella jegħreq u jiddispjaċik!

Meta tibda toqrob r-rebbiegħa tkomplix toħorġilhom ikel ħalli l-għasafar iżoqqu l-frieħ tagħhom bl-insetti mhux bil-pastizzi!

Dak iż-żmien tista' tagħmel xi trej bl-ilma minflok, ħalli malli tibda s-sħana jsibu x'jixorbu u fejn jinħaslu.

Dejjem poġġi xi ġebel mal-ġenb ħalli jekk taqa' gremxula fl-ilma jkollha minn fejn titla'.

Aħjar minn trej ikun kieku tħaffer għadira zġħira

u tħalli pjanti tal-ilma jikbru madwarha.

Din mhux biss tiġbed lejha l-għasafar biex jixorbu imma anke mazzarelli u insetti oħra.

Imma li tagħmel għadira ilma mhux ta' waħdek, għalhekk kellem lill-ġenituri jew għalliema tiegħek.

Dan jista' jkun proġett li tidħlu għaliha bħala skola f'Ġonna Dinja Waħda.

Dinja Waħda u Klabb Ħuttaf

Mhux l-għasafar biss

iridu l-għajnuna, imma anke aħna!

Din l-għajnuna tista' ssibha f'Dinja Waħda u fi Klabb Ħuttaf.

Dinja Waħda hija l-programm edukattiv ta' BirdLife Malta fl-iskejjel primarji u sekondarji.

Għalliema speċjalizzati jagħmlu attivitajiet għall- istudenti fir-riservi naturali

kif ukoll fl-iskejjel stess.

Jekk l-iskola tagħkom mhix

Tifla qed tgawdi l-kampanja u n-natura waqt ħarġa ta' Klabb Ħuttaf f'Foresta 2000

diġà parti mid-Dinja Waħda ħajjar lill-għalliema tagħkom biex tibdew tieħdu sehem.

L-istess jgħodd għal Klabb Ħuttaf li hi t-taqsima tal-membri tal-BirdLife taħt it-18-il sena.

Jekk m'intix diġà membru fi Klabb Ħuttaf ġennen ftit lill-ġenituri jew faddal ftit mill-pocket money u idħol membru (€10 għal sena).

B'hekk tkompli tirċievi dan il-magażin kull xahrejn u tibqa' titgħallem fuq in-natura.

Mhux hekk biss imma tkun taf ukoll bl-attivitajiet sbieħ li l-Klabb u l-BirdLife jorganizzaw għalik u għall-familja tiegħek.

Dawn mhux biss huma lok għal tagħlim fuq in-natura, imma żgur li hu mod kif tagħmel ħbieb ma' tfal u żgħażagħ li bħalek iħobbu n-natura u forsi wkoll qed jibdew isiru berdwoċers.

Il-berdwoċing sabiħ dejjem imma huwa ħafna isbaħ meta taqsmu ma' ħaddieħor.

Barra li jkollna iżjed għajnejn u widnejn biex jindunaw bl-għasafar, nistgħu nitgħallmu ħafna minn xulxin.

Mhux biss imma waqt l-attivitajiet tal-Klabb ikun hemm leaders li jifhmu fl-għasafar u jistgħu jiggwidawna biex nagħrfuhom.

U b'dan l-artiklu wasalna fi tmiem is-sensiela Irrid Insir Berdwoċer!

Nispera li f'din is-sensiela tħajjartu tiskopru n-natura Maltija u l-għasafar li tafu ssibu hemm, forsi bi tromba, b'gajd u anke b'kamera.

Il- berdwoċing huwa avventura tal-ġenn, kull ma trid tagħmel l-ewwel ftit passi imbagħad tibqa' sejjer, dejjem titgħallem u ssib speċi ġodda, mingħajr ma tkun taf kif!

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

il-Garnija

Bi nhar sajjieda tħuf mal-mewġ Bil-lejl ruħ tnewwaħ mas-sisien

Għandha munqarha mgħawweġ ganċ biex il-priża ma tiżolqilhiex.

Ħlief fi żmien il-bejta, il-garni jgħaddi ħajtu kollha fuq il-baħar.

Bħal tajr ieħor tal-baħar, il- garni jgħix fit-tul, anke iktar minn 30 sena.

Il-garni ma jibnix bejta imma jsib ħofra mudlama u sigrieta fl-irdumijiet li jagħtu għal fuq il-baħar.

F'dan ir-ritratt tidher garnija fil-ħofra tagħha.

Trid tbellagħhielna li tifhem bit- Tork ukoll?

Il-kelma yelkouan ġejja mit-Tork u tfisser 'jiġri wara r-riħ".

Isem xjentifiku Puffinus yelkouan Isem bl-Ingliż Yelkouan Shearwater Daqs 34-39ċm Xiber sa 90ċm Piż 350-450g Ikel ħut żgħir, klamari, krustaċi Ħabitat baħar, irdumijiet fi żmien il-bejta Status komuni, mhux residenti s-sena kollha

Il-garnija hija kuġina tal-albatross

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall-bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

Għasafar li jbejtu f'Malta

Il-garni għandu staġun tal- bejta twil.

Il-mara tbid bajda waħda lejn l-aħħar ta' Frar, li tfaqqas wara xi xahar u nofs.

Kif jidher fir-ritratt, il-ġenituri t-tnejn jieħdu ħsieb il-ferħ.

Il-fellus tal-garnija jkun miksi suf griż biex iżommu sħun.

Ifaqqsu lejn l-aħħar ta' April u jdumu xi xahrejn sa ma jtellgħu r-rix kollu u jħallu l-bejta.

Daqs proprju ta' bajda ta' garnija.

Meta jtir, il-garni kważi jħokk mal-wiċċ tal-baħar.

Din hi r-raġuni għaliex bl- Ingliż jissejħu shearwaters.

Il-BirdLife ilha ħafna snin tistudja l-garni.

Sirna nafu li l-garni jivvjaġġa mijiet ta' kilometri mill-art biex ifittex ikel għalih u għall- familja tiegħu.

Din il-mappa turi r- rotta ta' garnija waħda waqt vjaġġ wieħed għall- ikel mill-bejta fl-Irdum tal-Madonna u lura.

Fl-Irdum tal-Madonna tbejjet l-ikbar kolonja ta' garni fil-Gżejjer Maltin, b'xi 500 par.

Kull sena l-BirdLife qed tiskopri kolonji ġodda.


Il-Ħuttafa

Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Il-ħarira ħamra hija fjura komuni tar- rebbiegħa.

Tinsab ukoll fil-forma bil-fjuri koħol, u f'dak il-każ tissejjaħ…

Ħarira kaħla!

X'għandna f'dil-ħarġa?

Mill-editur Aħbarijiet Għajnejn ta' Seqer Bħalissa bil-fjuri Storbjuż Agħtiha l-kulur Attività Il-Fjamingu Il-crayfish Il-kaċċa Tellieqa għat-Tajr L-Għasfur tal-Bejt Kolina u Żeppinu

Kitbu f'dil-ħarġa Sean Bonello, Desirée Falzon, Victor Falzon, Nicholas Galea, Maria Farrugia Klabb Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza attivitajiet għall-familja, mixi, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

It-taqsima tal-membri li għalqu t-13 tissejjaħ Falko.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Tista' tissieħeb ukoll il-familja kollha, li tibda tirċievi wkoll ir-rivista Bird's Eye View kull tliet xhur.

Sħubija għall-Familja hija €29.

Kuntatt tel 21347645 / 21347646 indirizz 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl info@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, April 2018 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ħbieb

Ħ u t t a f

Kulħadd jaqbel li l-fjuri huma xempju ta' ġmiel.

r Naħseb ħadd ma jara ritratt ta' fjura u jgħid Jaqq! jew Xi kruha! u t i d e -

Huwa veru li l-pjanti jagħmlu l-fjuri biex jimpressjonaw, imma fil-fatt mhux lilna l-bnedmin ikunu qed jippruvaw jogħġbu.

Il-fjuri huma riklam li l-pjanta tagħmel biex tiġbed l-insetti.

Ħafna insetti jaraw bil-kulur daqsna u iktar minna.

Meta insett jara għalqa mimlija fjuri ikun qisu aħna fi triq kollha ħwienet b'tabelli u vetrini jixegħlu, ilkoll jippruvaw iħajruna nidħlu għandhom u nixtru.

Imma għaliex il-pjanti jridu l-insetti jżuruhom?

"Biex jixorbulhom in-nektar," qaltli fil-pront studenta dan l-aħħar.

Prosit, imma l-pjanta għalfejn tieħu l-battikata tagħmel free drinks

għall-insetti?

In-naħal jieħu n-nektar, il-pjanta tieħu xi ħaġa?

Tieħu ħafna!

Biex pjanta tagħmel iż-żerriegħa għandha bżonn tiddobba ftit polin minn fjuri ta' pjanta oħra.

Il-polin huwa dak it-trab fin isfar li jkollhom il-fjuri.

Imma sintendi l-pjanta għandha problema għax ma tistax taqbad tmur tieħu l-polin minn pjanta oħra, għax imwaħħla fl- art!

U hawn jidħol l-insett.

Ħafna insetti huma sufin u meta jżuru pereżempju peprina, spiss jeħel il-polin ma' żaqqhom jew saqajhom.

Meta mbagħad iżuru peprina oħra, xi polin mill-ewwel peprina jeħel mat-tieni peprina.

Dan hu li riedet il-pjanta, u għal din ir- raġuni l-pjanti vvintaw il-fjuri.

Din hija dik li tissejjaħ id-dakra (bl- Ingliż pollination).

Kos kieku ma kinux jeżistu insetti probabbli lanqas fjuri ma kien ikollna fid-dinja!

X'bażż qed tieħu din-naħla!

Victor Falzon L-Editur

Il-ħuttafa (barn swallow Hirundo rustica) hija l-għasfur li ta ismu lil dan il-magażin.

Eluf ta' ħuttaf iżuruna fir-rebbiegħa u fil-ħarifa waqt li jkunu qed ipassu bejn l-Ewropa u l-Afrika.

F'dawn l-aħħar snin xi pari bdew ibejtu u jrabbu l-familja f'pajjiżna, speċjalment f'Għawdex.

Il-ħuttafa hija maħluqa għall-ajru u ttir b'ħila kbira.

Jisimha ħuttafa għax taħtaf nemus u dubbien mill-ajru waqt li ttir.

Bħall-biċċa l-kbira tal-għasafar hija mħarsa bil-liġi.

Fetaħ staġun għall- kaċċa tas-summien

Kontra kull raġuni xjentifika reġa' fetaħ staġun għall- kaċċa fir-rebbiegħa: 21 nofstanhar li fihom il-kaċċaturi ngħataw permess joqtlu speċi waħda biss: is-summiena.

L-istramba kienet li d-dati ta' dan l-istaġun (1 sa 21 April) kienu fiż-żmien mhux meta jpassi l-iktar summien imma meta jpassi l-iktar gamiem.

Il-gamiema fir-rebbiegħa hija protetta.

Matul l-istaġun membri tal-BirdLife u tal-pubbliku raw diversi għasafar protetti b'sinjali ta' sparar fuqhom, fosthom bgħadan ħomor, bgħadan bojod, spanjuletti u gamiem, u fi ġranet meta passa ħafna gamiem instema' ħafna sparar!

F'dawn l-aħħar ġimgħat il-BirdLife daħlulha xi bgħadan ħomor feruti b'tiri tas-senter, u qiegħda tikkurahom.

Jekk ifiqu jerġgħu jintelqu.

Nhar il-Ħadd 11 Marzu 2018 kellna l-Mixja għan-Natura mir-Rabat sax- Xemxija.

Ħarġet ġurnata sabiħa u konna xi 100 ruħ.

Kollox mar b'wiċċ il-ġid u għalkemm fl- aħħar għajjejna xorta ħadna gost.

Mill-isponsors ġbarna iktar minn €700 li bihom il-BirdLife ħa tixtri kameras biex nosservaw l-għasafar live fil-bejta.

Grazzi lil kull min għen u ħa sehem.

Natura u avventura fis-Simar

Nhar is-Sibt 31 Marzu (lejlet l-Għid) 2018 fir-riserva naturali tas- Simar il-BirdLife kellna l-Easter Egg-citement, avveniment għall-familja li issa sar isir kull sena.

Għalih attendew iktar minn 100 tifel u tifla flimkien mal-familji tagħhom u għaddew ftit sigħat jagħmlu kraft, ifittxu bajd tal-Għid moħbi, josservaw il- bird ringing, jagħmlu berdwoċing mill-ħajds jew sempliċiment imorru passiġġata ħelwa madwar ir-riserva.

Tiġieġa tal-baħar

Ħeħe kemm se jirrabja l-Editur!

Ħeħeħe!

aħbarijiet

Fenek Selvaġġ

is-Semmiegħa

Peter u Sylvia, Maris u Sky huma żewġ pari tewmin ħbieb b'rabta speċjali bejniethom: li jekk jaqbdu id xulxin jibdew jifhmu x'inhi tħoss in-natura!

ta'

"Il-aħwa x'għajnejn ta' seqer

għandek!" skantat omm Sky b'binha.

Kienet tilfet misluta rqiqa u sejħet lit-tfal biex jgħinuha ssibha.

Sky mill-ewwel lemaħha f'xaqq bejn maduma u oħra.

interessanti qed tiġri madwarhom li ma ntebħux biha bis-sensi normali.

Kulħadd qabel, u…

Ara kemm tlajt fl-għoli

bla qadfa waħda!"

"Iss, jien ili sagħtejn nissaqqar

Kien il-Ħadd filgħodu, u Sky

bla ma nċaqlaq ġewnaħ!"

u oħtu t-tewmija Maris kienu ħerġin ma' sħabhom Sylvia u Peter, tewmin ukoll.

Kienu sejrin il-Buskett, tefgħa ta' ġebla mir- raħal tagħhom.

Ma damux ma ħarġu minn Ħal Bużbież, kien April u l-kampanja kienet qed twarrad wara xitwa xita u kesħa.

"Ara s-sema kemm hi roża,"

qalet Maris.

"Għax riħ isfel, mimli ramel fin mid-deżert," wieġeb Peter, li kien iħobb jagħti daqqa t'għajn lir-rapport tat-temp filgħodu.

L-arja kienet sħuna u l-erba' tewmin kienu diġà bl-imqaċċat.

Ħin minnhom Sylvia staqsiet lill- oħrajn ridux jgħaqqdu jdejhom ħalli jisimgħu kienx hemm xi ħaġa

"Għall-erwieħ dar-riħ perfett, kont għajjejt fuq il-baħar!

L-erbat itfal ħarsu 'l fuq lejn mnejn semgħu l-ilħna strambi u Sky fil-pront ipponta lejn is-sema.

"Hemmhekk, ħarsu… Il-aħwa,

ara kemm hemm!"

"Dawk x'inhuma?" staqsa Peter,

ipeċpeċ għajnejh lejn xi erbgħin tikka fis-sema.

"Dak tajr tal-priża," qalet Sylvia kif lemħithom.

Sylvia kienet membru fi Klabb Ħuttaf u kienet qrat fil-magażin Il-Ħuttafa li fir-rebbiegħa l-għasafar ipassu mill-Afrika għall-Ewropa.

Peress li dejjem kienet iġġorr kamera magħha, bdiet tieħu r-ritratti ħalli turihom lil sħabha tal-klassi.

"Hemmhekk, ħarsu… Il-aħwa, ara kemm hemm!"

"Tgħid għaliex qed jiftaħru bejniethom b'kemm ilhom itiru bla ma jaqdfu?" staqsiet Maris.

Sylvia spjegat li l-arja sħuna titla' 'l fuq u għasafar bi ġwienaħ kbar bħat-tajr tal-priża 'jirkbu' dawn il-kurrenti u kapaċi jivvjaġġaw fit-tul bla ma jħaddmu ġwinħajhom.

"Ajma ħej, dalgħodu rajt lil

Frans ta' ħdejna ħiereġ bis-senter," qal Sky inkwetat.

"Dak żgur induna b'dar-riħ u xamm li se tkun ġurnata tajba għat-tajr tal-priża."

Frans kien wieħed minn dawk li ma jagħrfu ebda liġi u x'ħin ħadd ma jkun qed iħares, jispara fuq kull miskina tajra li tiġih fil-mira.

"Ħaffu, ejjew!" għajjat Peter u

beda jlebbet lura lejn id-dar, bl- oħrajn bla nifs warajh.

X'ħin waslu, Peter mar b'ġirja fuq missieru u talbu jagħmel nota malajr fuq Facebook mal-ħbieb tiegħu.

Fil- post kiteb li kienet ġurnata sabiħa u l-Buskett kien mimli tajr tal-priża.

Tella' l-aħjar ritratt li ħadet Sylvia u ħajjar lil sħabu joħorġu jgawdu dan l-ispettaklu tan-natura.

Wara ftit bdew deħlin il-likes.

It-tewmin reġgħu niżlu

l-Buskett, imsarinhom f'saqajhom li se jisimgħu l-isparar.

Imma minflok raw, waħda wara l-oħra, familji ħbieb ta' missier Peter u Sylvia jaslu bl-karozza għall-ħarġa tal- Ħadd.

Bis-saħħa tat-tewmin dawn kienu ddeċidew li jmorru jgawdu t-tajr tal-priża fil-Buskett.

"B'dawn in-nies kollha jħarsu

lejn is-sema, żgur li Frans ma jissugrax jikser il-liġi llum!" daħqu t-tewmin, kuntenti li bl-għassa li kienu ġabru, kienu salvaw ħafna għasafar mill-qilla ta' Frans.

Min jaf darb'oħra x'ħa jiġri…

Reġa' ħareġ!

Jien xtrajtu!

Iss, jien qed inbiegħu!

Prezz speċjali ta' €50.

Prezz €5

Jekk tixtieq issir berdwoċer dal- ktieb għalik.

Ktieb b'tagħrif u stampi dwar 104 speċi ta' għasafar li jżuru jew jgħixu f'Malta.

Pittura oriġinali ta' kull speċi, b'għajnuniet biex tagħrafhom.

Edizzjoni ġdida b'iktar paġni u iktar speċi, b'tagħrif aġġornat u bi tpinġijiet riveduti u rfinuti.

L-ewwel edizzjoni kienet rebħet il-premju nazzjonali tal-Ktieb tat- Tfal bl-Aħjar Illustrazzjonijiet.

Għall-bejgħ mir-riservi tal- Għadira, Is-Simar, Is-Salina u miċ-Ċentru tal-BirdLife f'Ta' Xbiex.

Bil-fjuri

Ċistu Roża

esirée Falzon Ir-rebbiegħa l-istaġun tal-fjuri, hawnhekk tmienja minnhom.Oħorġu gawduhom u araw kemm issibu minn dawn.

Papoċċi Ħamra e S J o

bħalissa

Storbjuż… Ritratti ħelwin li ħa seħibna Aron Tanti ta' gawwija prima storbjuża fir- riserva naturali tas-Salina.

Niċċajtaw ftit!

Jien karozza tal-pulizija… WIJOWW!

Zunnarija Selvaġġa

Ħa nċapċaphielu ġo rasu fl-aħħar!

U issa Pavarotti… O SOLE MIIIOOO…

Peprin Aħmar

Ħabb il-Qamħ

Agħtiha l-kulur!

Assolutament m'iniex nieħu gost!

Daqquqa tat-toppu Fir-rebbiegħa naraw ħafna għasafar, u dan bla dubju huwa wieħed mill-isbaħ.

Il-BirdLife ħa jkollha stand bit-tema fuq ħabitati.

Ħa jkun hemm materjal edukattiv, logħob u attivitajiet oħra għat-tfal u l-familja.

Aqbżu qabża!

Data 3 sa 6 Mejju 2018 Post Pjazza San Ġorġ, il-Belt Dħul Bla ħlas

Ir-riservi naturali tas-Simar u l-Għadira jagħlqu għas-sajf.

Dis-sena qabel jagħlqu ħa nagħmlu ftuħ ftit speċjali, b'attivitajiet, logħob u mixjiet bi gwida.

Ejjew!

Data IL-Ħadd 3 Ġunju 2018 Post L-Għadira Dħul Bla ħlas

Aktar tagħrif fil-websajt tal-BirdLife u fuq Facebook.

Kull minuta fid-dinja jinbiegħu miljun flixkun tal-plastik!

Ritratt ta' Aron Tanti

Ħafna Maltin jafu x'inhi kaċċa.

Din tinvolvi nies li jfittxu jew jonsbu għal annimali biex l-bniedem joqtluhom.

Meta beda jikkaċċja xi żewġ miljun sena ilu dan kien jagħmlu biss jagħmlu għall-ikel, bħalma predaturi oħra.

Illum għadha ssir ħafna kaċċa għall-ikel (pereżempju s-sajd) imma ħafna kaċċa ssir ukoll għal raġunijiet oħra.

Kollezzjoni, tiżjin u ftaħir

Ħafna kaċċa ssir għall-kollezzjonijiet u trofej, fejn l-annimal jinqatel biex jinżamm ġismu (jew partijiet minnu) bbalzmat għal skop ta' tiżjin f'postijiet prominenti bħala turija tas-suċċess jew irġulija tal-kaċċatur.

Din hija t-tip ta' kaċċa dominanti f'Malta, fejn ħafna speċi ta' għasafar protetti jinqatlu biex jiġu bbalzmati u mqegħdin ġo vetrini fid-dar.

F'pajjiżi oħrajn jesponu l-irjus ibbalzmati ta' ljuni, orsijiet, ċriev, eċċ. mal-ħitan biex il-kaċċatur jiddandan bil-ġmiel, bid-daqs jew bil- feroċja tal-annimal li jkun qatel.

Negozju, traffikar u flus

Xi annimali jiġu kkaċċjati għal xi partijiet minn ġisimhom li jkunu meqjusa li jiswew ħafna flus.

L-iljunfanti joqtluhom għan-nejbiet twal tal-avorju li jinbiegħ biex isir statwetti!

Ħafna speċi ta' qtates kbar (tigra, leoparda, ġagwar, ocelot, eċċ.) jinqatlu għall- fer tagħhom biex isiru kowtijiet għas-sinjuruni.

Ir- rinoċeronti jikkaċċjawhom għall-qrun għax jaħsbu li għandhom valur mediċinali.

Ma' dawn nistgħu nżidu t-tigra (għall-għadam) u l-pangolin (għall-iskwami).

Kontroll ta' pests

Hemm ukoll kaċċa għal annimali meqjusin

pests, jew għax jikkompetu ma' speċi indiġeni, jew għax iqisuhom theddida għal annimali domestiċi.

Xi nies jargumentaw li dan hu metodu kif tikkontrolla l-annimali milli jkomplu jitkattru u l-ambjent jaffettwaw naturali.

Xi eżempji jinkludu l-lupu, il-kangarù, il-kojote u l-volpi.

Xi ħsara tagħmel?

ta' annimali

Xi nies jirraġunaw li perċentwal jiġu kkaċċjati żgħir madwar id-dinja, u għalhekk l-effett tal-kaċċa hu minimu.

Dan ir-raġunar

il-kaċċa

huwa żbaljat għax il-kaċċa fil-fatt wasslet ħafna speċi f'xifer l-estinzjoni.

Pereżempju fir-Renju Unit il-gamiema (għasfur li f'Malta jikkaċċjawh bla kontroll fil-ħarifa) naqset b'96%.

Din l-ispeċi issa meqjusa vulnerabbli.

Il-kaċċa qed thedded ukoll lill-iljunfant Afrikan.

Fi tliet snin inqatlu mal-100,000 iljunfant, u f'sena waħda biss (2011) inqatlu 8% tal-iljunfant Afrikani li baqa' fid-dinja!

B'din ir-rata ta' qtil fi żmien 10 snin l-iljunfant Afrikan ħa jkun spiċċa.

Eżempji xejn sbieħ bħal dawn hemm ħafna.

Fejn teżisti l-problema?

F'Malta problema kbira hija l-kaċċa fuq għasafar vulnerabbli u protetti.

BirdLife Malta tagħmel sforz kontinwu biex jitħarsu u jiġu nfurzati l-liġijiet ħalli niżguraw il-futur ta' ħafna speċi li jpassu minn Malta.

Fix-xena globali l-kaċċa fuq annimali mhedda jew f'xifer l-estinzjoni teżisti f'kull kontinent.

Fl-Amerika ta' Fuq issir ħafna kaċċa fuq l-orsijiet u fl-Amerka t'isfel jikkaċċjaw ħafna vikunja.

Fl-Afrika ħafna kaċċa hija ffukata fuq iż-żebri, l-iljunfanti, l-iljuni, ir-rinoċeronti u l-gorilla.

Fl-Awstralja hemm problema ta' kaċċa għall-Queensland turtle u d-dugong, u fl-Asja hemm problema kbira tal-kaċċa fuq is-Siberian musk deer u s-sun bear.

Dawn ftit eżempji minn lista twila ħafna.

Penguin mhux iswed u abjad ikun?

ta' kaċċa

X'nistgħu nagħmlu?

Nirrappurtaw każi illegali lill-pulizija (tel 119) Nagħfsu fuq gvernijiet u nies f'awtorità biex jitjiebu l-liġijiet u jiżdied l-infurzar tagħhom.

Inqajmu kuxjenza man-nies, għax l-edukazzjoni hi l-aħjar għodda biex nindirizzaw problemi ambjentali – għalhekk il-BirdLife tinvesti ħafna riżorsi fl-edukazzjoni.

Inħajru iktar nies jidħlu membri fil-BirdLife ħalli l-vuċi tagħna tkun iktar qawwija.

Il-pangolin huwa l-iktar annimal ittraffikat fid- dinja.

It-tmien speċi ta' pangolins issa huma protetti minn traffikar.

Kull sena l-SPNI (il-BirdLife fl-Iżrael) u BirdLife International jorganizzaw kompetizzjoni għall- berdwoċers jisimha Champions of the Flyway.

L-għan prinċipali hu li titqajjem kuxjenza fuq il-qtil illegali

L-Iżrael

ġ

Iż-żona tal- kompetizzjoni, area ta' kważi 7000km2

tal-għasafar tal-passa fil-Mediterran.

Għalhekk it-timijiet li jieħdu sehem jiġbru xi flus biex dawn jintużaw għall- ħarsien tal-għasafar f'wieħed mill- pajjiżi tar-reġjun.

Fiha nnifisha l-kompetizzjoni hija sempliċi: kull tim għandu 24 siegħa biex fihom jara kemm kapaċi josserva jew jisma' speċi ta' għasafar f'żona speċifika.

Min jara l-aktar għasafar jirbaħ.

Din is-sena erbgħa minn sħabi u jien għaqqadna tim, semmejnieh The Maltese Falcons u rħejnielha lejn l-Iżrael biex nieħdu sehem!

Mill-bwar sal-muntanji

Il-ġurnata tal-kompetizzjoni kienet

is-26 ta' Marzu però kemm qabel kif ukoll wara żorna diversi postijiet

fl-Iżrael biex niskopru n-natura fantastika ta' dan il-pajjiż li fih qattajna 16-il ġurnata.

Rajna ħafna natura, fosthom għasafar li lanqas noħolmu li naraw f'Malta.

Biex rajniehom ivvjaġġajna minn ħafna ħabitati, minn bwar mal-Mediterran għad-Deżert Negev, mill-Baħar l-Aħmar għall-Baħar tal-Galilija.

Tlajna wkoll fil-muntanji tat-tramuntana.

B'kollox rajna mal-240 speċi ta' għasafar, fosthom pellikani, ajkli, avultuni, tajr tax-xatt, kokk, daqquq ikħal, kud, għasafar tal-għana, buful, eċċ. Il-gajd tal-għasafar qattajnieh inqallbu fih!

Jien rajt 22 speċi ġodda, u l-aktar li ħadt pjaċir nara kien il-black bush robin – impressjonanti x'denb għandu!

Rajna wkoll diversi mammiferi, fosthom ħmir slavaġ tad-deżert (Asian wild ass), għażżiel (gazelle), mogħoż selvaġġ (ibex) u volpijiet tad-deżert.

Dorna u drajna

L-area tal-kompetizzjoni kienet trijanglu art fin-nofsinhar tal-Iżrael (ara l-mappa) bejn l-Eġittu, il-Baħar l-Aħmar u l-Ġordan.

Din iż-żona, fejn jiltaqgħu l-Afrika, l-Ewropa u l-Asja, hija magħrufa mal-berdwoċers bħala hotspot għax minnha jpassu miljuni ta' għasafar.

Hemm ukoll ħafna speċi oħra residenti li f'daż-żmien ikunu diġà bil-bejta ħalli jevitaw il-qilla tas-sajf.

Ħafna miIl-ġranet ta' qabel il- kompetizzjoni qattajniehom f'din iż-żona u sirna familjari mal-postijiet u l-għasafar tal-post.

Lejlet il-konkors fassalna r-rotta.

Mat-tokk ta' nofsillejl!

Mat-tokki ta' nofsillejl qomna minn

raqda ħafifa u rħejnielha lejn il-punt tat-tluq f'Eilat, fejn ħadna r-ritratt uffiċjali.

Imbagħad armati bil-flokkijiet u l-bnadar tal-kompetizzjoni soqna 300km lejn it-tramuntana fejn f'biċċa deżert partikolari rajna l-għubara tal- Lvant (MacQueen's bustard), għasfur

Folla kbira ta' ċikonji bojod waqt il-passa

b'kamuflaxx qawwi li diffiċli tarah jekk mhux kmieni filgħodu x'ħin l-irġiel ikunu qed jiġru bir-rix ta' għonqhom minfuħ biex jimpressjonaw lin-nisa!

Aħna u nsuqu waqafna f'xi żoni bis-siġar fejn smajna xi kokk u rajna għasafar oħra tad-deżert, bħan-nankina (cream-coloured courser).

Fil-widien nixfin bis-siġar u l-arbuxxelli (wadis) rajna diversi għasafar żgħar li jkunu qed ipassu, fosthom kaċċamendul, kud u buful.

Għall-ħabta tad-9am żorna għadajjar partikolari fejn jiġu jixorbu l-gangi (sandgrouse) darba kuljum u fl-istess ħin!

Rajna tliet speċi ġejjin mill-qalba tad-deżert.

Il-lista bdiet titwal ġmielha.

Il-ġurnata kompliet hekk, niġru bla waqfien minn post għal ieħor, niġġieldu l-għeja u n-ngħas, inżidu speċi wara speċi.

B'kollox dakinhar soqna xi 600km u tellajna total ta' 160 speċi.

L-aħħar żewġ għasafar li rajna kienu l-buqrajq abjad (Egyptian nightjar) u l-pharaoh eagle owl.

Il-ġurnata spiċċat fil-post fejn

bdejna, fejn daħħalna l-lista.

L-għada saret iċ-ċerimonja tal- premjijiet.

L-ewwel tħabbret is-somma flus li t-timijet kien irnexxielhom jiġbru: madwar $100,000 (waww!).

Din is- sena l-flus se jmorru għand il-BirdLife Partners fil-Kroazja u s-Serbja u ser jintużaw biex jiġġieldu kontra l-kaċċa illegali li ssir f'dawn il-pajjiżi.

Kuntenti ferm!

It-tim rebbieħ kien magħmul minn Ingliż, Żimbabwean u żewġ Sud Afrikani, li tellgħu total ta' 186 speċi, ċifra tal-ġenn!

Aħna l-Maltese Falcons ġejna t-tmien post minn total ta' 32 tim.

Konna kuntenti ferm b'dan ir-riżultat, l-iktar għax mit-timijet tal- barranin ġejna t-tielet post.

Ibejtu f'artna

Għasafar li jbejtu f'Malta

l-Għasfur tal-Bejt

Narawh kullimkien imma ftit nagħtu kasu.

Il-qurriegħa ta' lewn kannella ħamrani turi li dan raġel.

Munqar goff biex ikisser iż-żrieragħ

'Leħja' sewda turi li dan huwa raġel.

Isem xjentifiku Passer hispaniolensis Isem bl-Ingliż Spanish Sparrow Daqs 14-16ċm Piż 22–33g Ikel żrieragħ, frott, insetti, dud Ħabitat bliet, irħula u kampanja Status komuni ħafna, residenti s-sena kollha

Għasafar li jbejtu f'Malta

l-Għasfur tal-Bejt

L-għasafar tal-bejt spiss ibejtu fil- ventilaturi tad-djar.

Imma jbejtu wkoll fis-siġar, fil-ħitan tas-sejjieħ, fi xquq fis-swar, f'irkejjen fuq arbli tad-dawl, u anke fl-għerien.

Il-mara tbid xi 4 jew 5 bajdiet, li jfaqqsu wara xi 14-il jum.

Daqs proprju ta' bajda ta' għasfur tal-bejt.

Fix-xitwa, meta ma jkunx żmien il-bejta, l-għasafar tal-bejt spiss jinġabru fi gruppi biex jorqdu f'postijiet kennija b'siġar kbar.

Fir-ritratt jidher l-istazzjon tal-ferrovija l-qadim f'Birkirkara, fejn kull filgħaxija jinġabru eluf ta' għasafar tal-bejt.

Il-frieħ jixbhu ħafna lil ommhom fil-kulur imma tista' tagħrafhom minn xi differenzi.

Pereżempju l-frieħ ikollhom denbhom ħafna iqsar, u mal- ġenb ta' munqarhom ikollhom ġilda safra.

Fi ftit ġimgħat il-frieħ itellgħu biżżejjed rix biex joħorġu mill- bejta u wara ftit jitgħallmu jtiru.

Madankollu l-ġenituri xorta jibqgħu jitimgħuhom għal ftit ġranet oħra sakemm jitgħallmu jsibu ikel weħidhom.

Fir-ritratt tidher omm iżżoqq liż-żewġ uliedha.

Ma, x'jiġifieri żżoqq?

Jiġifieri titma', ibni – kif qed tagħmel l-għasfura fir-ritratt.

Issa imxi ħa nżoqqok.

Jekk trid titgħallem iktar fuq l-għasafar li jbejtu f'Malta The Breeding Birds of Malta huwa l-ktieb għalik.

Għall- bejgħ mill-BirdLife u ħwienet tal-kotba.

L-Avventuri ta' Kolina l-Kokka u Żeppinu ż-Żrinġ

Żeppinu huwa żring fuq ruħu u n-Nanna Kolina hija kokka xejn inqas fuq tagħha.

Minkejja li Kolina xwejħa u Żeppinu żagħżugħ, flimkien dawn it- tnejn ikollhom avventuri mill- iktar interessanti.

Il-aħwa llum x'lejla sabiħa biex indur dawra fuq ix-xagħri u ngawdi ftit dan il-ġmiel għad-dawl tal-qamar.

Dik mhux l-għadira taż-żrinġijiet?

Dawk x'inhuma jagħmlu hemm kollha mqajmin?

Għandhom xi festin jaqaw?

Isma' waħda!

Haw', Żeppinu, jaqaw għandkom xi festa kbira?

Hemm xi tazza luminata u biċċa pizza għalija?

Inkwiet kbir!

Traġedja!

Kulħadd ma jiflaħx.

Kull min jidħol fl-għadira joħroġ marid.

Jien qed nibża' ninżel.

Mela x'ġara?!

Forsi tista' tgħinna Nanna?

Ikkalma Żeppinu għax ħa taqsamli qalbi narak daqshekk inkwetat.

Jien biex naħseb f'soluzzjoni għal problema bħal din ikolli bżonn naqra ħin waħdi.

Ħa mmur dawra żgħira ħa naħseb ftit fil-kwiet, nerġa' narak dalwaqt.

U hekk għamlet Kolina.

Imħassba u mdejqa marret dawra fuq ix-xagħri u ma damitx ma sabet x'kienet il-kawża tal- problema taż-żrinġijiet.

Ftit bogħod mill-għadira lemħet batterija ta' karozza.

Praspura oħra tal-bnedmin.

Xi ħadd irresponsabbli minflok ma rema din il-batterija ma' skart perikoluż ieħor bħal mediċini skaduti, żjut u bozoz użati f'Ċentru għall-Iskart Goff, ġie remieha hawnhekk.

Mhux ta' b'xejn Żeppinu u sħabu kollha ma jifilħux.

Min jaf x'kimika ħierġa minn din il-batterija li qed tniġġes l-ambjent.

Issa naraw kif ser titneħħa minn hawn imma sadanittant ħa ndur lura u navża liż-żrinġijiet.

Hawn Nanna, solvejthulna l-misteru?

X'ser jiġri minna?

X'ser nagħmlu?

Iva Żeppinu, l-għadira mniġġsa minn kimika ta' batterija li xi ħadd rema fil-viċin.

Ippakkjaw kollox u ser neħodkom f'għadira oħra ftit 'il bogħod.

Għalissa żgur ma tistgħux tibqgħu hawn.

Imxu warajja.

Grazzi Nanna!

Nispera li lkoll jgħaddilna ma jdumx u nispera li l-għadira l-ġdida tkun dar komda daqs l-oħra.

Nispera Żeppinu, u nispera li ħadd iktar ma jerġa' jarmi skart perikoluż fl-ambjent.

Hekk hu Nanna.

Illum mhux bħad-drabi l-oħra – l-avventura tagħna xejn ma kienet sabiħa.

Tgħid l-avventura tad-darba li jmiss tkun aktar pjaċevoli għal Żeppinu u Kolina?