Il-Kappella tal-Kurċifiss ta' Kandja u r-Relikwija tas-Salib Mqaddes fiż-Żjajjar Pastorali tal-Isqof Alpheran De Bussan (It-tieni parti) Dr. Simon Mercieca Il-knisja parrokkjali ta' Bormla tkun iċ-ċentru ta' tlieta mill-erba' żjajjar pastorali li dan l-isqof għamel lill-knejjes ta' Malta u Għawdex.

F'dan l-istudju sejjer nirriproduċi x'kiteb dan l-isqof dwar l-kappella tal-Kurċifiss.

Dak li kiteb l-isqof juri bħal ritratt kif kienet din il-kappella u l-iżviluppi li għaddiet minnhom il-fratellanza tal-Kurċifiss bejn is-snin 1728 u 1751.

L-ewwel żjara pastorali tal-isqof il-ġdid Pawlu Alpheran ġewwa Bormla saret fis-sena 1728, jiġifieri immedjatament wara li kien tela' fuq il-katidra tad-djoċesi.

Dan l-altar tal-Kurċifiss tant kien sar importanti u kellu kult ta' devozzjoni, li meta saret il-vista pastorali mill-isqof Alpheran, fl-25 ta' Novembru 1728, dan ser jieħu importanza partikolari.

Bħalma kienet iddrawwa l-isqof kien jibda ż-żjara billi mar fuq l-altar maġġur fejn sar talb lil Alla.

Imbagħad waqaf minħabba li f'Bormla kienet tieħu fit-tul biex jistrieħ.

Meta reġa' beda l-vista tal-knisja, l-għada is-26 ta' Novembru, l-isqof flimkien mal-koviżitatur, li kien id-dekan tal-Katidral Gio Batta Balzan li f'dik ilħabta kien qiegħed jagħmilha wkoll ta' vigarju ġenerali, mar fil-kappella talKurċifiss u l-ewwel ħaġa li għamel kienet li sema' affarijiet sagri (auditum sacrum), jiġifieri sar talb fuq l-altar tal-kurċifiss.1 Imbagħad għadda biex jagħmel iż-żjara tal-knisja u l-altari.

L-isqof isegwi l-mudell taż-żjajjar magħmula mill-predeċessuri tiegħu.

Hawnhekk ħa nerġa' nikkwota mir-rendikont taż-żjara kelma b'kelma.

Żar l-altar taħt it-titlu tas-Santissimu Kurċifiss imwaqqaf fuq ġewwa talprospettiva tiegħu u għandu għalih mibnija kappella kbira fuq in-naħa tallemin tal-knisja.

L-altar hu tal-ġebel, hu armat b'kollox u fih dak li hu meħtieġ għas-sagrifiċċju tal-quddiesa, bl-irħama li fiha l-fdalijiet tal-għadam tal7

L-Ewwel Żjara Pastorali ta' Alpheran De Bussan ġewwa Bormla

qaddisin (ara) u miżmum tajjeb ħafna.

Fuq l-ixkaffa tiegħu hemm teka talinjam indurata bid-deheb, fiha gradilja tal-ħadid indurata wkoll bid-deheb u fiha jinżammu żewġ relikwi mill-veru linju tas-Salib Imqaddes ma' relikwi oħra li ġew deskritti fiż-żjajjar l-oħra.

U fit-tribuna hemm immaġni, wara l-ħġieġ ta' salib kbir bis-Santissimu Kurċifiss miġjub mir-renju ta' Kreta fejn kien fil-knisja tar-Reverendi Patrijiet tal-Ordni tal-Predikaturi u wara tqiegħed, fis-sitta ta' Novembru 1669 millwisq reverendu S.T. u J.V.D. Sinjur Dun Giovanni Antonio Cauchi meta kien arċipriet tal-knisja mqaddsa katidrali ta' Malta u meta ma kienx hawn isqof kien vigarju kapitulari mqaddes u wara minħabba l-merti kbar tiegħu kien mogħti d-dinjità ta' dekan u wara laħaq arkidjaknu tal-istess knisja katidrali u mbagħad elett vigarju ġenerali ta' din id-djoċesi u baqa' jżomm din ilkariga sakemm għaddew jiemu.

Din l-istess immaġni hija miżmuma bl-ikbar venerazzjoni u hija wkoll meqjusa mirakoluża, bħalma juru l-ħafna mirakli mpittra fuq l-injam (exvoti) u li huma mwaħħla f'din il-kappella.

U kull nhar ta' Ġimgħa jsir talb b'kontemplazzjoni piji mir-reverendu kappillan bir-reċitazzjoni tal-kurunella tas-sinjur tagħna Kristu bil-parteċipazzjoni kbira tan-nies.

Quddiem dan l-altar hemm imdendla tliet lampieri tal-fidda mixgħula b'dawl qawwi ħafna.

Isiru żewġ festi solenni fis-sena bl-ewwel u t-tieni għasar u bil-quddiesa kantata, omelija u purċissjoni li fiha jinħareġ l-imsemmi relikwarju jiġifieri fil-ġurnata tat-tlieta ta' Mejju, il-festa tas-sejba tas-Salib u titħallas misSoċjetà tal- Agunija mwaqqfa fuq dan l-altar u l-oħra fil-14 ta' Settembru, iddedikata għall-eżaltazzjoni tas-salib imqaddes u titħallas mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali li taħt it-tmexxija tagħhom jaqa' dan l-altar.

Il-prokuraturi tal-imsemmija Sodalità tal-Agunija kienu s-saċerdot Dun Giovanni Domenico Pace u n-nutar Pietru Pawlu Saliba u lilhom l-illustrissimu u Reverendissimu Inkwiżitur ordna biex jagħtu rendikont talamministrazzjoni tagħhom.

Fuq dan l-altar hekk ukoll sa minn żmien il-memorja ta' Fra Dun Lorenzo de Astiria, li kien isqof ta' Malta, imwaqqfa il-konfraternità tal-irġiel taħt ittitlu tas-Santissimu Kurċifiss u li wara t-30 ta' April 1673 ġiet magħquda malarċikonfraternità ta' San Marcello tal-Belt il-kbira ta' Ruma fuq it-tħabbrik tal-Eminentissimu u Reverendissimu Sinjur Kardinal Rannerio Pallavicino, li kien inkwiżitur ta' Malta. ll-fratelli ta' din il-konfraternità għandhom l-istatuti tagħhom u parti mid-dmirijiet tagħhom hu li fost l-oħrajn jagħmlu opri ta' karità u jilbsu l-konfratija u jakkumpanjaw fl-imsemmijin festi tas-Salib Imqaddes.

2 Minn dan l-istudju joħorġu żewġ affarijiet importanti.

L-ewwel li

llum il-konfraternità tal-Kurċifiss ta' Bormla hija magħmula minn tliet konfraternitajiet distinti u li waħda minnhom għandha l-affiljazzjoni malarċikonfraternità Rumana.

Biss l-aktar żewġ affarijiet importanti li joħorġu minn dawn id-deskrizzjonijiet kollha huma l-ewwel, id-devozzjoni kbira li kien hemm lejn dan il-kurċifiss mirakuluż.

It-tieni li Bormla ngħatat kurċifiss tal-fidda mill-futur kardinal Pallavicino li fih kien hemm il-Veru Linju.

Dan ilkurċifiss bir-relikwija fih kien ġie minn Ruma ma' Pallavicino.

Kellu l-bolol appostoliċi mwaħħla miegħu u għalhekk jidher li hu parti minn biċċiet millVeru Linju li l-imperaturi ta' Biżantium kienu minn żmien għal żmien jagħtu lill-papiet ġewwa Ruma, wara li l-istess imperu Biżantin kien rebaħ din ilrelikwa minn idejn il-Persjani fis-seklu sitta Wara Kristu.

Għalhekk din ir-relikwa tal-Veru Linju issir waħda mill-ftit relikwi awtentiċi li l-istorja tagħha tmur lura bejn elf u elf u ħames mitt sena jiġifieri qabel mal-istess Biżantini tilfu r-relikwarji importanti li huma kellhom meta Biżantium (Istambul tal-lum) ġiet attakkata mill-Venezjani fl-1204.

Probabilment dan il-Veru Linju hu wieħed mill-aktar Veru Linji importanti li għandna f'pajjiżna u għal minn jemmen, dan il-fdal hu verament parti missalib misjub minn Santa Liena.

Fis-snin ta' wara, dan il-Veru Linju baqa' miżmum b'devozzjoni u mħabba kbira ġewwa Bormla.

Illum is-sieq tal-fidda tar-relikwarju li kellha l-arma ta' Pallavicino ma għadhiex teżisti, iżda is-salib baqa' jeżisti.

Fissena 1771, kien sar relikwarju ġdid għal dan il-Veru Linju li allura kienet u għadha l-aktar relikwa importanti li hemm f'Bormla.

Possibilment kien ħallas għaliha l-isqof Pellerano għaliex issa tqiegħdet l-arma tiegħu fis-sieq tal-fidda ta' dan l-ostensorju.

Biss l-aktar ħaġa importanti mir-relikwarju oriġinali ta' Pallavicino baqgħet għaliex is-salib tal-fidda li kien fih il-biċċiet mis-salib inżamm bla mittiefes.

Qalgħuh biss minn mas-sieq l-antik talostensorju u tqiegħed fir-relikwarju l-ġdid u għalhekk għadu jeżisti u jista' jibqa' jitgawda ġewwa Bormla sal-lum.

Fuq kollox dan is-salib li Pallavicino kien ta lil Bormla baqa' miżmum b'importanza u devozzjoni kbira tul is-seklu dsatax għaliex meta l-kanoniċi ta' Bormla ngħataw d-dritt li jibdew jilbsu s-salib pettorali, huma għażlu bħala disinn għal dan is-salib, dan l-istess salib li Pallavicino kien ta lill-Bormla bil-relikwija tal-Veru Linju fih.

L-importanza ta' din ir-reklikwa terġa' toħroġ miż-żewġ żjajjar oħra li għamel Alpheran De Bussan lil Bormla.

It-Tieni Żjara ta' Alpheran De Bussan Ġewwa Bormla

It-tieni żjara tal-isqof Alpheran De Bussan bdiet uffiċjalment ġo Bormla nhar it-28 ta' Mejju 1739 iżda huwa kien wasal f'din il-belt jumejn qabel.

Hu ġie nhar 26 ta' Mejju bid-dgħajsa mill-belt tal-Isla fejn kien għadu kif 10

spiċċa ż-żjara pastorali tiegħu.

Id-dgħajsa daħlet fil-parti magħrufa bħala l-Mandaraggio.

Din kienet il-parti fejn illum hemm id-dock one.

Hawnhekk kien hawn djar kbar u kienu joqogħdu fost l-aktar nies importanti ta' Bormla.

Mal-kleru kien hemm jilqgħu lill-isqof, l-baruni Antonio De Piro li kellu d-dar tiegħu f'dan il-Mandaraggio u li kien aċċetta li jospita l-isqof għandu matul il-jiem taż-żjara pastorali.

L-għada, is-27 tax-xahar ta' Mejju, l-isqof reġa' ħareġ bid-dgħajsa, għaliex dawn id-djar kbar fil-Mandaraggio ta' Bormla kienu mibnija fuq xiefer il-baħar u kellhom bieb fuq wara li jagħti għall-moll privat li miegħu kienet torbot id-dgħajsa.

L-isqof riekeb id-dgħajsa minn fuq il-moll ta' privat u qasam għan-naħa l-oħra u mbagħad bil-mixi tela' t-telgħa tal-knisja u mar fl-oratorju l-ġdid tal-Kurċifiss, iddedikat lil Marija Addolorata jew tal-Pietà li kien għadu kemm inbena.

Il-ktieb taż-żjara jgħid dan li ġej dwar din id-data memorabbli meta dan l-oratorju tbierek b'mod uffiċjali u għalhekk issa seta' jibda jintuża għallkult u s-servizzi reliġjużi.

Huwa (jiġifieri l-isqof) libes il-paramentri sagri kollha pontifikali ta' kulur abjad daħal f'din il-knisja msemmija u berikha u wara li spiċċa, it-tifel Antonio Mizzi, libes ta' abbati, għamel prietka ta' radd il-ħajr u (tkellem) fuq il-bini u fuq il-fratellanza ta' dan l-oratorju li ġie mibni fi żmien talillustrissimu u reverendissimu (isqof), u li issa sar sabiħ kif intqal qabel u immedjatament wara l-illustrissimu u reverendissimu Sinjur, għaliex għoġbu, għadda biex jiċċelebra l-ordinazzjoni partikolari f'dan l-oratorju billi ġiet mogħtija l-ewwel tonsura lill-imsemmi Antonio Mizzi, tifel leġittimu u naturali tal-miżżewġin Giuseppe u Anna Mizzi mill-imsemmija Cospicua il-Belt ta' Bormla u immedjatament wara sema' l-sagrifiċċju tal-quddiesa li tqaddset mir-Reverendissimu Kanoniku Dun Giuseppe De Constantio, koviżitatur, fuq l-altar tal-imsemmi oratorju.

Dan l-istess oratorju huwa mibni fuq in-naħa tal-lemin tal-knisja parrokkjali u għandu d-daħla tiegħu fuq il-lemin li tagħti għal fuq triq pubblika li tħares lejn it-tramuntana u titla' għaliha permezz ta' numru ta' turġien u għandha daħla oħra min-naħa tassagristija tal-knisja u t-tielet daħla mill-kappella tas-Santissimu Kurċifiss.3 Hawn nixtieq nagħmel nota żgħira dwar dan it-tfajjel Antonio Mizzi, li tqabbad biex jagħmel il-prietka fil-ftuħ ta' dan l-oratorju.

Antonio Mizzi kompla bil-vokazzjoni tiegħu għas-saċerdozju.

Ftit wara li qaddes, hu rebaħ il-konkors jew l-eżami pubbliku li kien isir fost il-qassisin wara li jkun hemm vakanza ta' kappillan ġewwa xi parroċċa.

Hu kien rebaħ il-konkors biex isir il-kappillan tal-Qrendi fejn serva bħala kappillan bejn 1756 u 1804.

B'hekk sar l-aktar kappillan li qatt dam f'din il-kariga ġewwa dan ir-raħal, iġifieri 48 sena sħaħ.

Matul iż-żmien tiegħu ta' kappillan, il-knisja tal-Qrendi ġiet

ikkonsagrata mill-isqof Labini fit-13 ta' Ottubru 1782, avveniment li n-nies ta' dan il-post kienu ilhom jistennewh għal ħafna snin.

Hu għamel ħafna opri fil-knisja tal-Qrendi fosthom żewġ qniepen ġodda u daħħal l-użu tal-istatwa proċessjonali bl-ikonografija tal-Madonna f'dan ir-raħal.

F'din il-biċċa xogħol sab l-għajnuna ta' Bormla għaliex hu ġab minn belt twelidu statwa antika talKunċizzjoni, li ma baqgħetx aktar tintuża ġewwa din il-knisja ta' Bormla.

Din l-istatwa tal-Kunċizzjoni kienet oriġinalment tal-Fratellanza tar-Rużarju u kienet tuża ta' kull sena mill-fratellanza fil-purċissjoni tal-Madonna tarRuzarju li kienet issir fl-ewwel ħadd ta' Ottubru.

F'dik il-ħabta l-fratelli ta' din il-konfraternità għamlu statwa ġdida tal-Madonna bl-ikonografija tagħha kif nassoċċjaha llum il-Madonna tar-Rużarju iġifieri, il-Madonna bil-Bambin f'idejha u bil-kuruni tar-rużarju f'idejhom.

Din l-istatwa ħadet post l-oħra, li kif ġa spjegajt kienet turi l-Madonna fl-ikonografija tal-Kunċizzjoni.

Din l-istatwa il-ġdida tar-Rużarju baqgħet tintuża mill-fratellanza sakemm saret dik li hawn illum ġewwa Bormla mill-iskultur Pietru Pawl Azzopardi.

B'hekk dik li hemm illum hija t-tielet statwa ta' din il-Fratellanza tar-Rużarju.

Minnaħa l-oħra, dik antika (iġifieri l-ewwel waħda) tneħħiet mill-użu reliġjuż u ma baqgħetx tintuża aktar.

Mizzi ħataf din l-opportunità u bil-ħidma ħabrieka tiegħu, u bla dubju grazzi ukoll għall-ġenerożità ta' ħutu l-Bormliżi, ġab din l-istatwa qadima tal-Kunċizzjoni ġewwa l-Qrendi peress li sa dik il-ħabta, dan ir-raħal kien għadu mingħajr statwa proċessjonali tal-Madonna.

Wara din il-ħarsa biografika lejn dan it-tfajjel, inkomplu issa naraw x'qal l-isqof f'din iż-żjara.

Ħu għadda biex jiddeskrivi l-oratorju.

Il-kostruzzjoni tiegħu hija waħda nobbli.

Hu mibni fuq forma rettangulari arkitettonikament doriku u mogħti b'saqaf għan-nofs tond, lest minn kollox, għandu artal wieħed fuq in-naħa ta' ġewwa, hu mibni b'mod sabiħ ħafna bħallikieku tribuna jew kappella żgħira qisha qoxra ta' fekruna fuq erba' arkati eleganti mgħejjuna minn arka principali fid-daħla tal-kappella jew l-imsemmija tribuna u li fuqha hemm skulturat l-arma tal-illustrissimu u Reverendu Sinjur isqof Fra.

Paolo Alpheran de Bussan.

L-altar hu maqtugħ mill-art minn tarġa waħda u għandu wkoll platform tal-ġebel, il-faċċata mqabbża u għandu l-mejda tal-artal li fiha kollox, inkluż l-irħama bl-għadam tal-qaddisin u tajjeb għas-sagrifiċċju tal-quddiesa.

Hu mżejjen tajjeb u għandu dak kollu li hu neċessarju.

L-ikona tiegħu tleqq imwaħħla ġo gwarniċ tal-ġebel u skulturat u tirreferi għat-tniżżil minn fuq is-salib tas-sinjur tagħna Ġesù Kristu u fuq din l-istess ikona hemm miktub "il-maħbub tiegħi faxx mirra imrassas bejn sidri".

Fuq il-prospettiva li tiġi fil-faċċata tal-altar hemm daħla li tieħu għall-kappella tas-Santissimu Kurċifiss u għall-knisja parrokkjali u fuq dan l-istess bieb hemm gallarija tal-injam għall-orkestra tal-mużiċisti u kantanti u fuq id-daħla tal-ġenb li tieħu għas-sagristija tal-

knisja hemm pittura bil-gwarniċ tal-injam li tirreferi għall-aħħar ċena tasSinjur.

Hemm imbagħad fuq kull naħa tat-tribuna żewġ sagristiji żgħar.4 Din d-deskrizzjoni tispjega għala f'dan l-oratorju, fuq in-nava ċentrali tal-altar, f'nofsha eżatt hemm l-arma tal-isqof Alpheran.

Din saret ħalli tibqa' tfakkar dan l-isqof li fi żmienu nbena dan l-oratorju.

Fuq kollox, din id-deskrizzjoni turina wkoll it-tibdiliet li kienu saru fl-istruttura tal-knisja.

Illum dan l-oratorju ma għadux jinfed għal għos-sagristija.

Ma hemmx dubbju li dan it-tibdil seħħ meta kien ġie deċiż, fis-seklu dsatax, li tinbena l-awla kapitulari l-ġdida u dan wassal biex saru kambjamenti f'din in-naħa tal-knisja.

Iż-żjara pastorali tal-knisja bdiet l-għada, it-28 ta' Mejju.

Kien akkumpanjat mill-kleru kollu ta' Bormla mid-dar fejn kien qed joqgħod, u bil-mixi mar proċessjonalment sal-knisja parrokkjali taħt il-baldakkin.

Ħadu sehem ilfratellanzi tal-parrocca.

Ikun irrimarkat, iżda, li fost il-fratellanzi kien hemm dik tal-Kurċifiss li tkun l-unika waħda li tissemma' b'isimha.5 Ikun f'dan l-ewwel jum taż-żjara tal-knisja, li l-isqof iżur il-kappella tal-kurċifiss li tkun diskritta kif ġej.

Żar l-altar tas-Santissimu Kurċifiss li jinsab fuq il-parti ta' ġewwa bil-prospettiva jew tribuna proprija, u f'kappella kbira mibnija fuq innaħa tal-lemin tal-knisja li titla' għaliha minn taraġ tal-ġebel u platfrom (suppedaneum) u li huwa wkoll sab li kienu tal-ġebel, bil-mejda kompleta, bl-affarijiet kollha tagħha, bl-irħama bl-għadam tal-qaddisin u tajba biex fiha jsir is-sagrifiċċju tal-quddiesa, mimli u provdut tajjeb minn dak kollu li hu neċessarju u fuq l-ixkaffa tal-injam hemm impoġġija niċċa tal-injam indurata bid-deheb bi grada tagħha tal-ħadid, li hija wkoll indurata biddeheb u ġewwa fiha hemm ir-relikwa tas-salib imqaddes.

Ġewwa tieqa kbira fit-tribuna protetta bi ħġieġa kbira mżejna bi frame hemm salib kbir blimmaġni elevata fuqu tas-Santissimu Kurċifiss li darba, baħħara minn din il-belt ta' Bormla ġabuh mir-renju ta' Kandja u xi darba kien fil-knisja talpatrijiet tal-Ordni tal-predikaturi u kotra kbira ta' nies minn madwar il-gżira kollha jiġu jitolbu quddiemu u jaqgħilu l-grazzi u l-mirakli mingħandu bħal ma jixhdu l-ħafna nkwatri u ex-voti ta' kull tip u għamla li jinsabu mwaħħla f'din il-kappella mogħtijin mill-fidili biex iwettqu l-wegħda li jkunu għamlu u jagħtuhom bħala sinjal u memorja ta' grazzji li kienu jirċievu.

Ikunu ċċelebrati żewġ festi bl-ewwel u t-tieni għasar bil-quddiesa kantata u bil-prietka u l-purċissjoni jiġifieri fil-ġurnata tat-3 ta' Mejju fil-festa tassejba tas-salib li titħallas mis-Sodalità tal-Agonizzanti u l-oħra fl-14 ta' Settembru fil-festa tal-esaltazzjoni tal-istess salib imħallsa mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali li taħt it-tmexxija tagħhom jaqa' l-imsemmi altar.

Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa minn żmien il-bon memorja tal-

illustrissimu u reverendu isqof, Don Lorenzo de Astiria, il-konfraternità taħt it-titlu tal-Illustrissmu Kurċifiss li fis-sena 1673 ġiet magħquda malarcikonfraternita ta' San Marcello tal-belt il-kbira ta' Ruma u għandha l-istatut proprju tagħha u fost d-dmirijiet li l-membri jridu jwettqu hemm fost l-oħrajn li jagħmlu l-opri tal-ħniena u jakkumpanjaw fil-purċissjonijiet bil-konfratija li jsiru fl-imsemmijin fuq festi tas-Santissimu Kurċifiss.

Illum għandhom ukoll l-oratorju proprju tagħhom – li għadu kemm ġie mbierek ilbieraħ, u f'dan il-post, il-fratelli jagħmlu l-atti tal-ħniena u l-funzjonijiet tagħhom li ġew deskritti aktar 'il fuq.

Tagħhom u mingħajr preġudizzju: Dehru fost l-oħrajn membri millimsemmija konfraternità u talbu li jitniżżel fl-atti ta' din iż-żjara l-ewwel b'reverenza ġie milqugħ u rreġistrat skont kif gej fil-ktieb żgħir tiegħu li jiġbor id-diġriet.

Illustrissimu u Reverendissimu Monsinjur.

Ir-rettur u l-fratelli talkongregazzjoni tas-Santissimu Kurċifiss tal-Belt ta' Bormla, umilissimi servi u sudditi tal-Illustrissimu u Reverendissimu, jesponu li bħala konsolazzjoni spiritwali għalihom u biex iħeġġu aktar l-imħabba tal-imsemmija fratelli u biex ikunu jistgħu jistiednu aktar kongregazzjonijiet mill-Belt Valletta qed jitolbu l-fakulta li jkunu jistgħu jippreżentaw tliet qassisin li-sinjurija tiegħek biex huwa jkun jista' japprova wieħed minnhom bħala d-direttur ta' din ilkongregazzjoni b'obbligu li jagħmel it-taħdidiet f'oratorju li għadu kemm sar ġdid iżda bl-ebda mod il-funzjonijiet tiegħu ma jistgħu jfixxklu dik talimsemmija kongregazzjoni u din il-mitluba grazzja ġiet mogħtija u ġie ordnat li tinkiteb fl-atti ta' din iż-żjara.

Mogħtija, filgħodu fl-oratorju tagħna fil-belt ta' Bormla illum 28 tax-xahar ta' Mejju 1739.

Fr. Paulus, isqof ta' Malta.

Ukoll fuq dan l-altar hemm imwaqqfa s-Sodalità tal-Agonizzanti li l-membri tagħha jħallsu ħames grani kull xahar minbarra l-għotja li s-soltu jagħtu qabel ma huma jidħlu membri u meta persuna membru ta' din issodalità ikun agonizzant, jinfetaħ il-bieb tat-tabernaklu tas-Santissimu Sagrament u jsir talb għal tliet sigħat mill-qassisin u wara l-mewt jiġu ċċelebrati ħamsin quddiesa għas-suffraġju tal-membru li jkun miet.

Għalhekk, l-illustrissimu u Reverendu Sinjur iddedika lilu innifsu biex jagħmel xogħol ieħor u afda l-kontinwazzjoni taż-żjara tal-altari l-oħra lirReverendu l-Kanoniku Dun Adriano Gurgion, li hu l-vikarju ġenerali tiegħu u ko-viżitatur kif jidher miktub fiż-żjara ta' Alpheran 1736-40 ff.

F'din il-kappella kien hemm żewg altari li ġew deskritti minn dan l-koviżitatur Gurgion kif ġej.

Żar l-altar taħt it-titlu ta' Sant Andrea Appostlu mwaqqaf taħt l-apside fuq in-naħa tal-lemin tal-imsemmija kappella tal-Kurċifiss u sab li kien talġebel, bil-prospettiva imponenti u bil-mejda sħiħa. bl-irħama (ara) u tajba

għas-sagrifiċċju tal-quddiesa u provdut b'dak kollu li hu neċessarju, għandu kwadru mqiegħed bejn gwarniċ skulturat tal-ġebel u ndurat bid-deheb li jirreferi fuq il-parti ta' fuq għat-trasfigurazzjoni tas-Sinjur tagħna Ġesù Kristu u fil-parti ta' isfel, juri il-veru mmagni tal-qaddis titulari.

Quddiemu hemm imdendel lampier li jinxtegħel kuljum.

Ikunu ċċelebrati żewg festi, dik ta' Sant'Andrea Appostlu fil-ġurnata tat30 ta' Novembru bl-ewwel u t-tieni għasar u quddiesa kantata imħallsa missajjieda ta' din il-Belt ta' Bormla li huma s-sidien ta' dan l-istess altar.

U fitTrasfigurazzjoni tas-Sinjur tagħna Ġesù Kristu bl-ewwel għasar u quddiesa kantata kif ġie mħolli minn dispożizzjoni pija mill-mejjet Leonardo Abela kif jinsab imniżżel fl-atti tal-mejjet nutar Pietro Zammit fil-ġurnata ta' 6 ta' Frar 1605 u biex ikun jista' jinżamm dan l-obbligu b'mod tajjeb u anki biex ikun jista' jinżamm mixgħul il-lampier ħalla dar f'din l-istess imsemmija belt.6 Żar l-artal taħt it-titlu ta' San Leonardu Konfessur u l-Erwieħ Imqaddsa tal-Purgatorju imwaqqaf taħt l-abside fuq in-naħa tax-xellug tal-imsemmija kappella tal-Kurċifiss u sab li kien tal-ġebel, bi prospettiva imponenti u bil-mejda kompleta u tajba għas-sagrifiċċju tal-quddiesa u mżejjen b'mod dinjituż, għandu l-pittura imqiegħda bejn ħafna skulturi differenti fil-ġebel u indurati bid-deheb u jirreferi fil-parti ta' fuq tiegħu għall-Misteru tat-Trinità u l-Beata Verġni u fil-parti ta' isfel, il-qaddis li għalih iddedikat l-altar u l-erwieħ tal-Purgatorju, eżattament taħt din l-pittura hemm oħra żgħira imqiegħda f'niċċa li turi l-immaġni ta' San Frangisk De Paula.

Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier bil-lampa taż-żejt tixgħel kuljum.

Il-festa tkun iċċelebrata bl-ewwel għasar u quddiesa bil-prietka filġurnata tal-4 ta' Novembru kif kien ħalla miktub il-mejjet Antonio Ros u bl-istess mod obbliga ċ-ċelebrazzjoni ta' quddiesa waħda kull nhar ta' Ħadd fuq dan l-altar u li jinxtegħel il-lampier għas-servizz ta' dan l-altar u għallistess artal tħalla ħanut li jinsab fil-pjazza ta' din l-istess belt skont l-atti tannutar Mariani Calleja tat-23 ta' Awwissu 1611 u tas-6 ta' Diċembru 1631.

L-obbligu tal-quddiesa marbut ma' dan l-altar kif muri fiż-żjara ta' qabel kien imwettaq.

Dehru quddiem l-illustrissimu u Reverendu Sinjur xi rġiel piji millparroċċa ta' Bormla tal-Belt Cospicua u talbu li jekk jidhirlu hu, tkun imwaqqfa u imqiegħda fuq dan l-altar soċjetà jew kongregazzjoni taħt it-titlu tal-Erwieħ tal-Purgatorju u huma ser jitolbu kif ser jingħad bl-ikbar safa kif huma mistennija li jġibu ruħhom kif ser jingħad Illustrissimu u Reverendu Monsinjur = Giuseppe Saliba, Giuseppe Abela, Lorenzo Barbara, Giuseppe Mifsud, Michele Saliba, Alessandro Agius, Paolo Farrugia, Salvatore Tabone, Pietro Intiniamo, Federico Grech, Giuseppe Caruana u Francesco Gausin, umilissimi servi u sudditi tas-

It-Tielet Żjara tal-Isqof Alpheran De Bussan Ġewwa Bormla

It-tielet u l-aħħar żjara tal-isqof Alpheran De Bussan ġewwa Bormla issir fis-sena 1751.

Bormla tkun l-aħħar parroċċa li dan l-isqof żar matul din iżżjara pastorali.

Bdiet fil-21 Ħadd fuq l-Għid il-Ħamsin, jiġifieri, fis-26 ta' 21

sinjurija illustrissima u reverendissima jesponu li fil-knisja parrokkjali talbelt ta' Bormla hemm l-altar iddedikat lis-Santissima Trinità u l-Erwieħ talPurgatorju li fuqu jixtiequ li jkollhom il-fakultà li jagħmlu l-Kongregazzjoni taħt it-titlu tal-Erwieħ tal-Purgatorju u li jagħmlu prefett u prokuratur u kaxxier bl-obbligu li jagħmlu ta' kull sena l-elezzjoni tal-imsemmija tliet ministri u li f'din l-elezzjoni l-kappillan7 ikollu s-saħħa ta' żewġ voti u jagħtu rendikont kull sena lill-qorti tas-sinjurija illustrissima u reverendissima tiegħek u japplikaw il-karità li huma jiġbru mill-ġbir għas-servizz talimsemmi altar u li jibqa' għaċ-ċelebrazzjoni tal-quddies għas-suffraġju talerwieħ u għall-grazzja.

L-illustrissimu u Reverendu Dun Fr. Paolo Alpheran De Bussan, isqof ta' Malta sema' l-imsemmija petizzjoni b'imħabba ta' missier u b'mod miftuħ, l-ewwel ir-reverendu Kappillan ta' din il-parroċċa taħt it-titlu tas-Sokkors jew il-Konċepiment tal-Beata Marija Virgni tal-Belt Cospicua ta' Bormla Dun Giovanni Battista Chrispo ikkonferma li s-sodalità tal-Erwieħ tasSantissimu Purgatorju mwaqqfa fuq dan l-altar ta' San Leonardu kienet ġa ġiet imsemmija fiż-żjara ta' qabel u kienu qed jitolbu dan ix-xogħol li tkun imwaqqfa mill-ġdid permezz tal-ordinarja awtorità dejjiema u titqieghed fuq dan l-istess altar ta' San Leonardu Konfessur jew tas-Santissima Trinità mwaqqaf fuq in-naħa tax-xellug tal-kappella tas-Santissimu Kurcifiss f'din l-imsemmija knisja parrokkjali mingħajr l-ebda preġudizzju marbut mal-istess knisja parrokkjali bil-fakultà li dak li tiġbor u l-karità tibqa' tmur għall-użu u s-servizz tal-altar u għas-sagrifiċċju tal-Erwieħ tal-Purgatorju kif fil-preżent u fiż-żjajjar ta' qabel miġbura u amministrati minnu kif ukoll minn dħul ieħor li jsir ta' kull sena iridu jagħtu rendikont lill-istess Reverendu Sinjur u lis-suċċessuri tiegħu bil-fakultà lilll-istess uffiċjali li wieħed ikun il-prefett, ieħor il-prokuratur u ieħor id-depożitarju jew kaxxier għal żmien determinat u għall-istess elezzjoni, dawk l-ufficjali jkollhom żewġ voti.

Huwa ordna lil kulħadd li fi żmien sitt xhur ikunu saru l-istatuti u regoli favur tmexxija aħjar ta' din is-soċjetà jew istituzzjoni u l-istess illustrissimu u reverendu sinjur ikkonferma l-kontijiet u wkoll jikkonferma u kkonferma, iwaqqaf u waqqaf, japprova u approvva dan u kull ħaġa oħra għall-aħjar mod, illum 28 taxxahar ta' Mejju 1739 fl-atti taż-żjara tal-imsemmija knisja u altar.8

Ottubru 1751.

L-isqof mar Bormla wara li kien żar il-Birgu.

Kellu miegħu żewġ ko-viżitaturi, lil Don Adriano Gurgion, li kien il-vigarju ġenerali, u lil Don Albino Portughese.

Fuq kollox, meta ġie milqugħ mill-kleru, biex solennament jitwassal sal-knisja parrokkjali bil-kant u daqq tal-mużika, l-iskriba jfakkar, li fost il-fratellanzi tal-parroċċa, li marru jilqugħ, kien hemm dik tal-Kurċifiss.9 Għal darba oħra, bħalma ġara fiż-żjara ta' qabel, din tkun l-unika fratellanza li speċifikament tissemma' b'isimha.

Dan juri l-importanza li din il-fratellanza kellha f'dan iż-żmien u li kienet saret l-aktar fratellanza importanti tal-parroċċa.

Żar l-altar taħt it-titlu tas-Santissimu Kurċifiss imwaqqaf fid-daħla ta' ġewwa, jew bit-tribuna proprija tiegħu u kappella kbira u sabu li kien talġebel bil- prospettiva mqabbża bil-irħama li fiha kollha frak tal-għadam talqaddisin u tajjeb biex fiha jista' jsir is-sagrifiċċju tal-quddiesa u fih ħafna tiżjin elaborat ħafna u fih ukoll l-ixkaffa u fuq l-istess artal hemm niċċa talinjam indurata bid-deheb li fiha hemm ir-relikwa tas-Salib Imqaddes.

Hemm ġewwa n-niċċa l-kbira protetta bi ħġieġa tal-kristall imżejna bi gwarniċ tal-injam magħmul minn ħafna kuluri u fiha hemm is-salib kbir tal-injam bl-immaġni tal-kurċifiss mgħollija 'l fuq li darba snin ilu l-baħħara ta' din ilbelt Cospicua ġabu mir-renju ta' Kreta u li kien jinsab fil-knisja tal-patrijiet Dumnikani.

Numru kbir ta' nies mill-gżira kollha jiġu jqimuh minħabba l-mirakli u l-benefiċċji li jaqla' u dan jixhduh il-ħafna oġġetti u ex-voti ta' kull ġeneru li hemm imwaħħlin f'din il-kappella mogħtijin mill-fidili bħala sinjal ta' gratitudni u memorja tal-benefiċċji milqugħa.

Ikunu iċċelebrati żewġ festi fuq dan l-altar bl-ewwel u t-tieni għasar u bilquddiesa bi prietka u purċissjoni, l-ewwel dik tat-tlieta ta' Mejju, fil-festa taladorazzjoni tas-Santissimu Kurċifiss imħallsa mis-Sodalità tal-Agonizzanti.

L-oħra fl-14 ta' Settembru fil-festa tal-esaltazzjoni tas-Santissimu Kurċifiss mill-prokuraturi tal-knisja parrokkjali li taħthom taqa' t-tmexxija ta' dan l-istess altar.

Fuq dan l-altar hemm imwaqqfa l-konfraternità taħt it-titlu tas-Santissimu Kurċifiss bl-awtorità ordinarja fi żmien l-isqof de Astiria mwaħħda malArcikonfraternita' ta' San Marcello fil-belt il-kbira ta' Ruma fis-sena 1673 u titmexxa u tinżamm permezz ta' regoli u statuti u din l-istess konfraternità tagħmel ħafna xogħol tal-opri tal-ħniena u min jidħol fiha jilbes ilkonfratija.

Issir purċissjoni fl-imsemmija jum tal-festa.

Hu wkoll fuq dan l-altar hemm imwaqqfa s-Sodalità tal-Agunija li l-fratelli tagħha jħallsu ta' kull xahar ħames grani minbarra l-karità li titħallas meta huma jidħlu fil-fratellanza.

Meta fratell ikun qed imut jiġi espost Ġesù Sagramentat fit-tabernaklu u jsir talb għal tliet sigħat mis-sacerdoti u wara li

l-fratell imut, il-fratelli jiċċelebraw ħamsin quddiesa għal ruħ il-fratell mejjet.

Dehru l-prokuraturi ta' din il-fratellanza tal-agonizzanti Giovanni Domenico Ros u n-nutar Pietru Pawlu Saliba u wrew il-qima lejn l-Illustrissimu u Reverendu għamlu din it-talba li ġejja.

Il-prokuraturi ta' din il-Veneranda Konfraternità tal-Agonizzanti mwaqqfa f'din l-istess knisja parrokkjali tal-Belt ta' Bormla, servi u sudditi fidelissimi tas-sinjurija tiegħek illustrissima u reverendissima juru bl-ikbar qima kif fil-passat kien ikun ipprattikat li l-oraturi jikkontribwixxu bil-karità ta' tari wieħed u għaxra għal kull quddiesa li tkun iċċelebrata għall-fratelli u konsorelli mejtin u wkoll b'tari wieħed lil kull qassis li għal żmien ta' siegħa jagħmel talb divin lil Alla għall-għajnuna ta' dak li qed imut u għaliex ma għadux jinsab daqshekk volontiera li lesti jagħmlu din l-opra tal-ħniena kif għidt qabel u ħafna drabi għal din ir-raġuni dak li jkun qed imut jibqa' mingħajr l-konfort daqshekk importanti tar-ruħ u waqt li l-moribond ikun fuq is-sodda fl-għaxwa tal-mewt tkun qed toqrob, qed jintalab għalhekk minn dawk li jmorru jitolbu l-ħniena tas-sinjurija tiegħek, Illustrissima u Reverendissima jagħraf, jordna li f'dak li għandu x'jaqsam ma' quddies ikun mogħti lill-oraturi żewg tari għal kull quddiesa bħala ħlas li tkun iċċelebrata għal ħutna rġiel u nisa mejtin u għal dan ta' kull siegħa li matulha jsir ittalb għal dawk li qed imutu jingħata ħlas ta' tari wieħed u grani għaxra jekk ikun qed isiru bi nhar u ta' tari tnejn meta dawn ikunu qed isiru bil-lejl u sitt tari oħra għas-sagristan u għas-servjent waqt li jibqgħu obbligati għal din il-grazzja.

Wara li aħna għadna attenti għal dak li ġie espost mil-prokuraturi, aħna accettajna din it-talba fil-jiem li għaddew fid-dar tagħna, u issa matul ittielet żjara pastorali fil-belt ta' Cospicua tas-26 ta' Ottubru 1751.

Fr Paulo Arcisqof ta' Malta.

Illustrissimu u Reverendu Sinjur ordna li din is-supplika bir-risposta tagħha tkun registrata f'dawn l-atti.

Din it-talba ġiet reġistrata u magħmula bl-ilsien Taljan.

Hawn wieħed irid jiftakar li dawn ir-rendikonti taż-żjajjar kienu jinkitbu bil-Latin.

F'din ittalba ntużat kelma partikolari bit-Taljan, li llum fl-Italja ma għadhiex tintuża u għalhekk xtaqt nagħmel referenza partikolari għaliha.

Meta l-membri ta' din l-assoċjazzjoni ġew biex jitkellmu fuq persuna li tkun fis-sodda f'agunija jew kif ngħidu llum fi stat terminali jew fuq is-sodda tal-mewt, intużat din l-espressjoni, "la cuscia dell'agonia".

Illum il-kelma "cuscia" ma għadhiex tintuża fil-lingwa Taljana fis-sens ta' sodda li fuqu jorqdu n-nies u għalhekk saret kelma arkajka.

Oriġinarjament kienet tfisser sodda żgħira bil-kutra fuqha.

L-espressjoni Taljana "va a cuccia" li llum tintuża fl-Italja biex is25

Illustrissimu u Reverendissimu Monsinjur

sid ta' kelb jew annimal domestiku ieħor jordna lill-kelb biex imur jorqdu ġewwa l-kennel jew is-sodda tiegħu ġejja minn din il-kelma; dan hu dak li baqa' fl-użu ta' kuljum ta' din il-kelma qadima.

Wara li tajt ħarsa lejn is-semantika ta' din il-kelma Taljana, inkompli nagħti d-deskrizzjoni taż-żjara tal-isqof fejn issa jkun imiss li jiddeskrivi l-oratorju tal-Kurċifiss.

Iż-żjara fl-oratorju taħt it-titlu tal-beata Marja Verġni Addolorata.

Illustrissimu u reverendu sinjur wara li spiċċa milli jara l-altar talimsemmi tas-Santissimu Kurċifiss għadda minn bieb li jinsab f'din l-istess kappella tas-Santissimu Kurċifiss u daħal l-oratorju ġdid tal-fratellanza tal-Kurċifiss li qam mhux ħazin biex inbena fuq in-naħa tal-lemin tal-knisja parrokkjali taħt it-titlu tal-Beata Marija Vergni tad-Duluri jew Pietà u żaru u sabu li kien mibni b'mod eleganti f'forma rettangulari fuq l-arkitettura dorika u mgħotti b'saqaf magħmul fin-nofs tond għandu tliet daħliet li waħda minnhom tagħti għat-triq pubblika li titla' għaliha permezz ta' numru ta' tarġiet tal-ġebel, l-oħra tagħti għas-sagristija tal-knisja parrokkjali.

It-tielet waħda hija dik li semmejna li tieħdok għall-kappella tal-Kurċifiss.

Hemm ukoll mal-ħitan imżejnin bil-bankijiet magħmula mill-injam, elaborati u finnofs tagħhom hemm is-sedja kbira u l-katedra tal-uffiċjali tal-fratellanza.

F'dan l-oratorju wieħed isib altar imwaqqaf fil-parti tal-prospettiva fuq ġewwa u fuqu hemm mibnija tribuna jew koppla żgħira tatti s-saqaf u miżmuma minn erba' arkati u huwa sab ukoll il-prospettiva tal-ġebel wara l-altar u l-altar tagħha kien fih kollox u tajjeb10 għas-sagrifiċċju tal-qaddisa u mżejjen b'dak kollu li hu neċessarju u għandu pittura mwaħħla ġo gwarniċ tal-ġebel skulturat li turi d-depożizzjoni tas-sinjur tagħna Ġesu Kristu minn fuq is-salib u fuqha hemm din l-iskrizzjoni,"Il-maħbub tiegħi faxx mirra mrassas bejn sidri".

U wara li ġie osservat li kollox kien tajjeb u li kollox miżmum tajjeb reġa' mar lura fil-kappella tal-kurċifiss.

Żar l-altar taħt it-titlu ta' Sant'Andrea Appostlu mwaqqaf fl-apside tannaħa tal-lemin tal-imsemmija kappella tas-Santissimu Kurċifiss u sabu li hu tal-ġebel bid-daħla mqabbża bl-altar komplut bl-irħama u tajjeb għassagrifiċċju tal-quddiesa, miżmum tajjeb u provdut minn dak kollu neċessarju, għandu ikona imwaħħla ġo gwarniċ tal-ġebel indurat bid-deheb li tirreferi fil-parti ta' fuq għat-trasfigurazzjoni tas-sinjur tagħna Ġesù Kristu.

Fil-parti ta' isfel hemm l-immaġni tat-titular u quddiemu hemm imdendel lampier billampa taż-żejt tinxtegħel kuljum.

Taħt din il-pittura l-kbira kien hemm oħra iċken bil-gwarniċ tagħha tal-injam li tirreferi għall-immaġni ta' Sant Kurrad li l-festa tiegħu ssir b'devozzjoni nhar 20 ta' Frar.

Illustrissimu u reverendu sinjur ordna li tkun rinovata l-ixkaffa ta' dan

l-altar u ssir skont il-qisien approvati u skont kif miktub mil-limitu impost mill-illustrissimu u reverendu.11 Il-prokuraturi huma l-qassis Dun Archangelo Habela u dan ġie kkonfermat mill-illustrissimu u reverendu sinjur u Francesco Tripoli li ġie elett prokuratur, ma għandux djun u għandu l-fakultajiet necessarji.

Żar l-altar taħt it-titlu ta' San Leonardo Konfessur u tal-Erwieħ tasSantissimu Purgatorju mwaqqaf taħt l-apside tan-naħa tax-xellug flimsemmija kappella tas-Santissimu Kurċifiss u li sabu tal-gebel, bilprospettiva imqabbża u bl-irħama tal-għadam tal-qaddisin u tajjeb biex fuqu jsir is-sagrifiċċju tal-quddiesa, mżejjen diċentament u l-pittura tiegħu imqiegħda bejn skulturi differenti fil-ġebel indurat bid-deheb u tirreferi filparti superjuri għall-misterju tat-Trinità Qaddisa u l-Beata Vergni u fil-parti inferjuri għall-qaddis titulari u l-erwieħ tal-purgatorju: taħt din l-istess pittura hemm pittura oħra iċken imqiegħda f'niċċa mħaffra li tirreferi għallimmaġni ta' San Franġisk de Paula.

Quddiem dan l-altar hemm imdendel lampier tal-fidda bil-lampa taż-żejt tintxegħel kuljum.

Il-festa ċċelebrata bl-ewwel għasar u quddiesa kantata fil-ġurnata tas-6 ta' Novembru permezz tad-dispożizzjoni qaddisa li kien ħalla Antonio Ros li permezz tiegħu tkun iċċelebrata quddiesa fuq dan l-altar kull nhar ta' Ħadd u jinżamm mixgħul il-lampier għas-servizz tal-altar.

Hu ħalla ħanut li jinsab fil-pjazza ta' din il-belt skont l-att tan-nutar Mariano Calleja tad-data 23 ta' Awwissu 1611 u tas-6 ta' Diċembru 1631.

Naħseb li dawn it-tliet żjajjar jagħtuna ħarsa tax-xogħol kbir li kien sar ġewwa Bormla matul iż-żmien ta' dan l-isqof b'mod partikolari l-Oratorju tal-Kurċifiss, li nbena bejn l-ewwel u t-tieni żjara tal-isqof Alpheran.

Waqt li bejn it-tieni u t-tielet waħda saru dawk il-bankuni sbieħ li għandu dan l-oratorju.

Biss naħseb li l-aktar punt ta' interess li joħroġ minn din iżżjara hu dik il-kitba bil-Latin li ġiet imwaħħla fuq il-pittura prinċipali talOratorju.

Bil-Latin inkiteb Fasciculus mirra dilectus meus inter ubera mea commorabitur li jien ittraduċejt bħala "Il-maħbub tiegħi faxx mirra mrassas bejn sidri".

Din hija silta meħuda mill-ktieb tat-Testment il-Qadim, l-Għanja tal-Għanjiet, kapitlu 1, vers 13.

Tkun din is-silta li tidher li spirat l-immaġni tad-Duluri kif nafuha llum, speċjalment dik tad-depożizzjoni, bi Kristu fuq ħoġor ommu u rasu sserraħ fuq sidirha.

Din hija l-immaġni li għażel li jwassal il-pittur Francesco Zahra meta pitter il-kwadru ta' dan l-oratorju fuq kummissjoni tal-Fratellanza tal-Kurċifiss.

Dawn kienu nies li l-fidi u l-Bibbja kienu jafuha tajjeb.

Li tkun fratell kienet tfisser li tgħix il-ħajja nisranija aħjar.

Fuq kollox, jien u nikteb dan l-artiklu ma stajtx ma niftakarx fuq il-motiv, li l-predikatur tal-festa li għadha kif għaddiet (2011), Patri Marcello Girlando għoġbu jagħżel biex fuqu jibni l-paniġierku tiegħu tal-Immakulata, iġifieri,

bħal dawn il-fratelli tal-Kurċifiss li għexu madwar 250 sena ilu, għażel huwa wkoll siltiet ta' imħabba meħuda minn dan il-ktieb qaddis tal-Għanja talGħanjiet biex ifaħħar u juri l-kobor ta' Marija.

Illum din l-iskrizzjoni ma għadhiex fuq il-kwadru ta' dan l-artal u minflokha hemm iskrizzjoni oħra.

L-isqof Alpheran De Bussan għamel ir-raba' u l-aħħar żjara pastorali tiegħu li bdieha f'dik is-sena stess, jiġifieri fl-1751.

Biss ma laħaqx żar Bormla.

Żar Malta u Għawdex iżda ħalla l-parroċċi kollha tat-tlett ibliet u dawk tal-belt għall-aħħar taż-żjara12 imma ma laħaqx rahom għax miet.

Għalhekk iż-żjara li jmiss tkun magħmula mill-isqof il-ġdid tad-djoċesi, Bartolomeo Rull.

Din iż-żjara u żjajjar oħra nitkellem dwarhom fil-ħarga li jmiss ta' dan l-istess programm is-sena d-dieħla.


Alexander Bonnici OFM Conv., RED, SThL; PhB.

SANTA DUMINKA: KNISJA PARROKKJALI f'ĦAL TARTARNI LI NSEJNIEHA QADDISA LI KIENET MEQJUMA

Jiena nħossni kważi ċert li llum ħadd iżjed ma jaf min kienet Santa Duminka.

Hi qaddisa ta' żmien l-Imperatur Djoklezjanu li dwarha t- tagħrif hu fqir ħafna.

Hi għexet lejn in-naħa ta' isfel ta' l-Italja, mhux bogħod wisq minn NapIi.

Kienet xbejba nisranija li għexet fi żmien l-eħrex persekuzzjoni li l-Imperu Ruman qajjem kontra l- insara.

Kien żmien il-persekuzzjoni ta' Djoklezjanu.

F'mument ta' fanatiżmu religjuż, fi ftuħ is-seklu erbgħa, hi ma beżgħetx tkisser fil-pubbliku xi idoli ta' allat pagani.

Lilha arrestawha u tefgħuha f'Ċirku ħalli titqatta' bċejjeċ minn bhejjem selvaġġi.

Imma dawn lilha ma għamlulha ebda ħsara.

Madankollu, f'dagħdiegħa kontra tagħha, lilha minnufih qatgħulha rasha.

Malajr, Duminka ġiet meqjuma bħala martri.

II-fdal tagħha ttieħed fil-belt ta' Tropea fil- Kalabrija.

Il-festa tagħha bdiet tiġi ċċelebrata fis-6 ta' Lulju ta' kull sena.

QIMA F'MALTA

Fis-seklu tlettax, fi żmien l-Aragoniżi, f'Malta daħlet il-qima lejha.

L-isem ta' Santa Duminka ntrabat ma' diversi lokalitajiet.

Kien hawn f'xi postijiet f'Malta u Għawdex xi knisja ċkejkna f'ġieħ Santa Duminka.

Anki meta l-knisja spiċċat fix-xejn, ix-xaqliba ġie li baqgħet tissejjah bl-isem ta' din il-qaddisa.

Xaqlibiet b'isimha kien hawn lejn Ħaż-Żabbar u lejn l-Imrieħel f'Għawdex.

Imma l-aktar li ntrabat l-isem tal-qaddisa kien ma' l-inħawi ta' Ħal Tartarni u Ħad- Dingli.

TAĦLITA FL-ISTORJA

F'Ħal Tartarni, kien hemm knisja Ċkejkna msemmija għal Santa Duminka.

Minkejja l-faqar tagħha, dik kienet il-knisja l-iżjed ċentrali.

Għad hawn min lil Ħal Tartarni jħalltu ma' Ħad-DingIi.

Il- mappa li jiena ppubblikajt fil-ktieb Ħad-Dingli: Raħal f'Taqbida mal- Ħajja (p. 105), turi li l-Buskett kien jiġi fin-nofs bejn iż-żewġ lokalitajiet.

Fuq ix-xellug kien hemm Ħal Tartarni waqt li fuq il- lemin kien hemm Ħad-Dingli.

Imma għad hawn min jgħidlek li Ħal Tartarni biddel ismu u sar Ħad-Dingli.

Imma l-verita hi li Ħal Tartarni u Ħad-Dingli huma żewġ lokalitajiet differenti minn xulxin.

KNISJA PARROKKJALI

Ħal Tartarni, xi snin qabel l-1436, kellu l-Knisja Parrokkjali tiegħu.

Din kienet imsemmija għal Santa Duminka.

Qatt ma kienet parroċċa importanti.

Kien hemm faqar kbir.

Id-dħul waħdieni kien minn erba' legati b'renti ċkejknin.

Paġn a 1 m i n n 2 L-ewwel kappillan li nafu bih kien Dun Guliermu Zammit.

Aktarx li kien l-ewwel wieħed.

B'oħrajn qablu qatt ma konna nafu.

Sa mill- bidunett, inħasset problema biex jinstab qassis li joqgħod b'mod stabbli f'dak il-post.

Qassis li jmur biss biex iqaddes fil-Ħdud u l- festi ma jistax jissejjah kappillan tassew.

Imma n-nies f'Ħal Tartarni kienu qed jonqsu dejjem.

Il-post beda jsir diżabitat u mingħajr ħarsien.

Minkejja l-problemi, kappillan għal Ħal Tartarni baqa' jiġi nnominat.

Minbarra Dun Guliermu Zammit, nafu b'sitta oħra.

Kienu Dun Anton Buros, Dun Orlando Vitali, Dun Anton Vitali, Dun Mattew Surdo, Dun Nikol de Armanino, u Dun Pietru Desguanez.

Kien hemm fosthom dawk li rrinunzjaw għall-parroċċa.

Wieħed biss nafu b'ċertezza li miet fil-post.

Dan kien Dun Orlando Vitali (1501- 1528).

Kien ukoll l-uniku li baqa' hemm fit-tul.

TISPIĊĊA MINN PARROĊĊA

Santa Duminka ta' Ħal Tartarni spiċċat minn parroċċa mal-miġja tal-Kavallieri f'Malta.

Spiċċat ma' l-Isqof Tommaso Bosio li ddikjaraha soppressa fl-1539.

Hawn nagħmlu riflessjoni mibnija fuq fatti storiċi.

M'għandniex dokumentazzjoni ċara li tgħidilna għaliex in-nies bdew iħallu Ħal Tartarni, u jmorru lejn Ħad-Dingli.

Imma suspett ta' x'seta' ġara għandna.

L-aħħar kappillan ta' Ħal Tartami kien Dun Pietru Desguanez.

Desguanez u Inguanez huma l-istess kunjom.

Dan il-kappillan kien qarib tal-baruni Inguanez li, f'Ħad-Dingli, kellu ħafna artijiet tiegħu.

Hu żgur li dan il-kappillan kellu s-sehem tiegħu fis-soppressjoni tal- parroċċa ta' Santa Duminka.

Hu kien jippreferi li jaħdem f'Ħad- Dingli fejn niesu kellhom kważi kollox f'idejhom.

Min-naħa l-oħra, in-nies ta' Ħal Tartarni kien jaqblilhom iġorru lejn Ħad-Dingli għax il-Baruni kien iħaddem ħafna nies.

Qatt ma għamilhom sinjuri, imma pprovdielhom x'jieklu bix-xogħol fl-għelieqi.

Din hi waħda mir-ragunijiet, jekk mhux il-waħdanija, għaliex Ħal Tartarni ġie abbundunat.

FDALIJIET BISS

Il-knisja ta' Santa Duminka intelqet, iġġarrfet weħidha, u sfat fix- xejn.

Fadal biss xi fdalijiet ta' dik il-knisja.

Biż-żzmien, dawk li kitbu dwar Ħal Tartarni isemmu knisja oħra li kienet f'Ħal Tartarni.

Jiktbu fuq il-knisja ta' San Bartilmew.

Santa Duminka qatt ma reġgħet inbniet.

Imma l-isem ma ntesiex għax f'Ħad-Dingli wkoll, biż- żzmien, kellha tinbena knisja oħra li ssemmiet għal Santa Duminka.

Parroċċa S an t a Mari ja Ħ ad-Di n gl i Programm tal-Festa 2001 paġni 36 u 37 Riprodott bil-permess tal-Kappillan, Fr. Norman Zammit

Paġn a 2 m i n n 2

history, folklore, architecture, traditions


Il-Kurçifiss jew a ̇jar il-Kurçifissi ta' Kandja ©ewwa Bormla It-Tieni Kurçifiss mill-Belt ta' Kandja?

Dr. Simon Mercieca Fil- ̇ar©a tal-Programm tal-Festi tal-Ìimg ̇a Mqaddsa fil-Belt ta' Bormla ppubblikat is-sena l-o ̇ra (2009), tkellimt b'çertu dettall dwar ilkurçifiss li llum iΩejjen il-kappella tal-Kurçifiss fil-knisja ta' Bormla.

Fittitlu ta' dan l-artiklu kont indikajt il-probabbiltà tal-eΩistenza ta' aktar minn kurçifiss wie ̇ed li seta' n©ieb mill-gΩira ta' Kandja qabel ma din waqg ̇et f'idejn it-Torok fl-1669.

F'dan l-artiklu nixtieq nid ̇ol fi ftit aktar dettal dwar kurçifiss ie ̇or li jinsab f'Bormla li probabbilment in©ieb ukoll minn din ilbelt Venezjana ta' Kandja ©ewwa Kreta fil-ba ̇ar E©ew.

Meta Sandro Debono ̇are© il-ktieb tieg ̇u dwar numru ta' kurçifissi li jinsabu fil-knejjes tag ̇na, ta ̇t l-isem bil-Latin ta' Imago Dei, huwa tkellem fid-dettal dwar il-kurçifissi li n©iebu minn Kandja.

Nafu issa li n©iebu tliet kurçifissi.

Tnejn kbar; wie ̇ed jinsab il-Birgu jΩejjen l-artal tal-kurçifiss fil-knisja ta' San Lawrenz u t-tieni jinsab Bormla fuq l-artal tal-Kurçifiss.

Debono jid ̇ol fid-dettal ta' kif wasal f'Malta dan il-kurçifiss ta' Bormla.

Permezz tal-istudju ta' Debono, issa nafu wkoll li ma' dan il-kurçifiss kbir li qieg ̇ed Bormla kien in©ieb ie ̇or ta' daqs iΩg ̇ar.

Ma' dan il-kurçifiss kienu n©iebu wkoll o©©etti sagri o ̇ra li jintuΩaw biex iΩejnu l-artali (probabbilment gandlieri jew vaΩuni) kif ukoll vent'artal.

Dawn kollha kienu ttie ̇du millistess knisja ©ewwa Kandja.

MaΩ-Ωmien dawn id-dettalji kollha ntesew speçjalment il-wasla ta' dan it-tieni kurçifiss.

Intesiet ukoll il-wasla ta' dawn l-o©©etti l-o ̇ra minn Kandja.

Fil-ktieb tieg ̇u, Debono jitkellem dwar minn kienu l-protagonisti wara l-wasla ta' dawn Ω-Ωew© kurçifissi u anke kif kienu n©arru u x'kien in©ieb mag ̇hom.

Il-Protagonisti wara dawn il-Kurçifissi Dawn iΩ-Ωew© kurçifissi n©iebu mill-knisja ta' San Pietru li kienet tinsab fil-belt ta' Kandja.

Din kienet knisja f'idejn il-patrijiet Dumnikani.

Kif kont

spjegajt fl-artiklu l-ie ̇or, din kienet knisja li tappartjeni g ̇ar-rit Latin.

Minn dan l-istudju ta' Debono, nafu li minn din il-knisja kienu salvati Ωew© kurçifissi, wie ̇ed kbir li llum qieg ̇ed Bormla u ie ̇or ̇afna iΩg ̇ar fid-daqs.

Dwar dan it-tieni kurçifiss ma nafu xejn aktar.

Lanqas ma nafu x'kien sar mill-o©©etti sagri l-o ̇ra li kienu n©iebu mieg ̇u minn din il-knisja.

Minn din il-knisja kienu salvati wkoll erba' kolonni polikromatiçi u nduranti, xi gandlieri u vent'artal.

F'dan ilkaΩ ukoll ntilef kull traçça tag ̇hom.

Dawn l-o©©etti kollha kienu n©arru Salib Grieg wara r-restawr tal-injam mis-Sur fuq it-tartana mill-belt ta' Kandja, Muscat biex ma jaqg ̇ux f'idejn it-Torok u b'hekk ©ew salvati minn qerda Ωgura.

Kif kien ji©ri f'sitwazzjonijiet simili tul il-gwerer li kellhom fihom lem ̇a reli©juΩa, dak kollu li kien jappartjeni g ̇ar-rit tar-Religjon telliefa kien ji©i mkisser u meqrud jekk m'hux ukoll desagrile©©jat.

Fl-istudju tieg ̇u, Debono jag ̇ti l-ismijiet ta' Ωew© persona©©i li kienu ©arrew dawn l-o©©etti sagri.

Fil-kitba tas-sena li g ̇addiet, jien kont aççennajt li kemm il-kaptan tat-tartana, Bartolomeo Cristiano u l-persona©© l-ie ̇or Gio Angelo Balzan kienu joqog ̇du Bormla.

Dan jispjega il-g ̇ala finalment dan il-kurçifiss il-kbir spiçça Bormla u na ̇seb li jkun qieg ̇ed jing ̇ad tajjeb li mieg ̇u spiççaw Bormla l-o©©etti l-o ̇ra salvati mill-knisja ta' San Pietru ©ewwa Kandja.

F'dan l-istudju nixtieq nag ̇ti ftit aktar informazzjoni dwar dawn it-tnejn minn nies.

Mir-riçerka li g ̇amilt jirriΩulta varjazzjoni flisem ta' Cristiano.

Skond dokumentazzjoni li ©iet konsultata minn Debono, l-isem ta' Cristiano huwa Barthassar.

Issa minn riçerka li g ̇amilt fl-arkivju parrokkjali ta' Bormla, ma teΩisti ebda Dettall tal-wiçç tas-salib BiΩantin qabel ir-restawr Ìimg ̇a Mqaddsa

persuna li ©©ib l-isem ta' Barthassar Cristiano.

Biss f'dan il-perjodu ta' nofs is-seklu sbatax teΩisti familja wa ̇da bil-kunjom ta' Cristiano u din hija ta' Bartolomeo Cristiano.

Hawn wie ̇ed irid jg ̇id li f'dan il-perjodu, ir-registri parrokkjali ma tantx kienu jag ̇mlu differenza bejn l-isem ta' Barthassar u Bartolomeo.

Dawn kienu j ̇alltuhom u g ̇alhekk, ma g ̇andux ikun hemm dubju li dawn iΩ-Ωew© persuni huma l-istess individwu.

Ir-ra©uni g ̇al din il-konfuΩjoni fl-isem tista' tkun ukoll façilment spjegata u ©ejja mill-fatt li kemm f'dik li hija pronunzja u fil-mod ta' kitba, Bartolomew u Barthassar g ̇andhom similitudini jew xeb ̇ apparenti ̇afna.

Fuq kollox, minn din ir-riçerka jo ̇ro© il-fatt li dan Cristiano kien Grieg.

IΩ-Ωwie© tieg ̇u ma jinsab f'ebda parroçça tal-Kottonera u fil-parroççi prinçipali l-o ̇ra ta' Malta.

Ebda informazzjoni dwaru ma nsabet fil-iStatus Liber,i ji©ifieri dik id-dokumentazzjoni tal-knisja li titkellem dwar il-barranin li jitolbu biex jiΩΩew©u f'Malta.

Qabel ma dawn kienu jiΩΩew©u kienu jintalbu biex jippruvaw li ma kinux miΩΩew©a x'imkien ie ̇or.

Il-probabbiltà hi li dan kien wie ̇ed minn dawk li ̇arbu minn Kandja bil-familja u ©ie Malta.

Cristiano g ̇aΩel li jmur joqg ̇od f'Bormla.

Infatti, f'Bormla kienu jirreferu g ̇alih b ̇ala Grieg.

Hu kien miΩΩewwe© lil Mariuzza.

F'Bormla, Cristiano kellu numru ta' tfal li kollha ©ew mg ̇ammda ©ewwa din il-knisja parrokkjali u dawn kienu Gio Nicolao (07-03-1659), Angeluzza (22-111660), Maddalena (12-03-1663), Fabrizio (20-09-1665), Carlo (29-12-1667), Clemenza (08-04-1670) u Antonio (06-11-1673).

Anke Gio Angelo Balzano kien minn Bormla.

Twieled ©ewwa Bormla nhar 31-07-1638 bin Giuseppe u Imperia Roncato.

Hu ΩΩewwe© lil Filippa Briffa fil-Birgu nhar 23 ta' Jannar 1661.

Hu mar joqg ̇od f'belt twelidu, Bormla, fejn kellu numru ta' tfal fosthom Ludovico (22-02-1663), Giuseppe (17-03-1665), Giuseppe (26-02-1668), Anna (18-02-1671), Mattea (29-03-1672), Imperia (13-091677), Maddalena Lorenza (10-091680), Maria (19-09-1684) u Caterina (01-03-1686).

It-tieni salib minn Kandja?

Matul riçerka li kont qieg ̇ed nag ̇mel ©ewwa l-istess knisja ta' Bormla, kelli l-opportunità li ni©i wiçç imb'wiçç ma' salib Ωg ̇ir li kien Ìimg ̇a Mqaddsa

jintuΩa fil-passat fuq l-artal ma©©ur.

Dan is-salib kellu storja mqallba sew g ̇aliex minn informazzjoni li ©ejt mog ̇ti jidher li kien inseraq u re©a' n©ieb lura bil-qrar.

Dan is-salib jidher li hu xog ̇ol li jmur g ̇as-seklu sbatax.

Hu salib miΩbug ̇ skur kwaΩi iswed.

It-ter ̇a kienet indurata bid-deheb.

Biss kontra dik tas-salib il-kbir ta' Kandja, din hija içken u ma tg ̇attix il-qadd kollu ta' Kristu.

Dan hu fattur li jindika li hu anqas qadim minnu.

Il-pali tassaqajn ta' Kristu huma fuq xulxin.

L-artist ried biss jippro©etta poΩizzjoni ta' tbatija f'dan il-kurçifiss.

Hija ̇asra li wa ̇da mill-pali tal-idejn intilfet g ̇al kollox waqt li l-o ̇ra g ̇andha s-swaba kwaΩi kollha neqsin.

Anke w ̇ud misswaba tas-sieq intilfu waqt li s-saqajn tkissru riçentement u ©ew imwa ̇ ̇la ma' xulxin bil-glue.

Biss kienu mag ̇mula f'din il-poΩizzjoni biex jirriflettu poΩizzjoni ta' tbatija.

Anke kif skolpiti l-muskoli tal-©isem jirriflettu din it-tbatija waqt li l-kustat huwa muri, b ̇al ma hu dak tal-korp tas-salib ta' Kandja f'poΩizzjoni miftu ̇a ̇afna.

Fuq kollox, l-artist juri r-raffinatezza tieg ̇u fl-injam fejn sa ̇anistra joqg ̇od attent li j©ib jidhru snien Kristu waqt li jipprova wkoll juri sintomi ta' tbatija fil-poΩizzjoni tas-swaba' tassaqajn anke jekk huma skolpiti kemmxejn dritti.

F'dan il-kuntest, hija ̇asra li s-swaba' tal-idejn kwaΩi intilfu.

Biss minn dak li fadal jidher li l-artist ipprova jo ̇loq il-poΩizzjoni tat-tlett iswaba' l-kbar miftu ̇a u tnejn iΩ-Ωg ̇ar mag ̇luqa ji©ifieri Kristu qieg ̇ed f'poΩizzjoni li jbierek in-nies minn fuq is-salib waqt li simbolikament qieg ̇ed jag ̇mel riferenza bis-swaba' g ̇atTrinità l-Qaddisa – tliet persuni f'Alla wie ̇ed.

Hekk g ̇andna g ̇al darba o ̇ra referenza teolo©ika li din m'hix xi mewt ta' xi bniedem komuni.

G ̇andu fih ukoll referenza medjovali dik dwar il-moviment voldieri fil-poΩizzjoni li ng ̇ata Kristu f'dan il-korp, dan l-artist ukoll ipprova jipproduçi dawk it-tliet faΩijiet mill-a ̇ ̇ar mumenti fuq is-salib; (a) il-mument li fih qieg ̇ed jg ̇id ilkelmiet, (b) l-a ̇ ̇ar nifs u (ç) Kristu mejjet fuq is-salib.

L-akbar varjazzjoni f'dan il-kurçifiss hija fil-poΩizzjoni tat-ter ̇a li kif ©a spjegajt ma tg ̇attix ilqadd kollu ta' Kristu iΩda t ̇alli parti mil-la ̇am jidher waqt li kontra ta' dik medjovali, hija ta' xe ̇ta 'misluta' u tasal sa fuq il-koxxa.

Dan huwa sinjal li jindika li dan il-kurçifiss hu xog ̇ol li jmur lura g ̇as-seklu sbatax.

Jidher li huwa salib ta' produzzjoni vernikolari mag ̇mul biex iqanqal devozzjoni lejn it-tbatijiet ta' Kristu.

Jista' jkun xog ̇ol li sar lokalment, biss jista' jkun ukoll, xog ̇ol li n©ieb minn barra u forsi anke dan hu l-istess salib Ωg ̇ir li d-dokumenti jitkellmu dwaru li kien ittie ̇ed minn Kandja mill-kaptan Bartolomeo Cristiano u n©ieb Malta mal-kurçifiss il-kbir ta' Kandja.

Li hu Ωgur, li r-ras ta' Kristu f'dan il-kurçifiss Ωg ̇ir hija skolpita b'mod li artistikament ma tappartjenix g ̇at-tradizzjoni Latina uΩata f'dik il- ̇abta ©ewwa Malta anzi kwaΩi kwaΩi tfakkrek fl-arti BiΩantina.

Fi kliem ie ̇or, l-artist seta' pprova jimita fl-injam is-sura ta' uçuh ta' Kristu msallab Ìimg ̇a Mqaddsa

kif kienu jkunu raffigurati fuq l-ikoni BiΩantini ©ewwa Kandja u fid-dinja BiΩantina.

Anzi l-fatt li t-ter ̇a hija ndurata bid-deheb jista' jag ̇ti prova o ̇ra li dan mhux prodott lokali.

Fis-slaleb Maltin, it-trie ̇i kienu b'mod ©enerali jkunu mpittra bojod.

Il-fatt li t-ter ̇a hija ndurata bid-deheb tirrifletti tradizzjoni orjentali fejn l-artist ipprova jag ̇ti glorja divina lill-bniedem imsallab u jkompli t-tradizzjoni BiΩantina li turi permezz tal-uΩu tad-deheb, materjal irjali, li l-bniedem fuq is-salib m'hux xi bniedem kwalunkwe iΩda Alla.

Li hu Ωgur hu li dan is-salib Ωg ̇ir hu salib importanti ̇afna.

Na ̇seb li wasal anke Ω-Ωmien li jsir studju tal-valur intrinsiku tieg ̇u.

Huwa importanti g ̇alhekk li tinsab eΩattament il-provinjenza tieg ̇u.

Fil-kuntest li dan is-salib qieg ̇ed fil-Knisja ta' Bormla fejn spiçça wkoll salib ie ̇or akbar li kien fi knisja f'Kandja, wie ̇ed ma jistax jeskludi l-fatt li dan it-tieni salib, n©ieb wkoll mill-istess knisja ©ewwa Kandja.

Óa©a ta' interess f'dan il-kurçifiss hija li ma g ̇andux traççi ta' demm fuqu.

L-uniku idea li wie ̇ed jista' jie ̇u tal-passjoni ta' Kristu ©ejja millkulur taΩ-Ωebg ̇a tal-kurçifiss, ji©ifieri dak ta' a ̇mar skur ̇afna li hu kwaΩi iswed.

F'din is-swidija hemm traççi tal-kulur a ̇mar.

Dan l-aspett jid ̇ol fiddialettika diskussa fuq, ji©ifieri l-idea tal-unità li dan l-bniedem fuq salib kellu ma' Alla.

Id-dinja Ortodossa kienet tenfasizza din l-idea ta' divinità billi jevitaw li juru lil Kristu fuq is-salib b ̇ala bniedem sofferenti u dan kien isir biex ikun evitat li wie ̇ed ja ̇seb li dan kien biss bniedem komuni.

IlGriegi kienu jassoççjaw din id-dinjità ma' l-imma©ini ta' Alla.

L-artist kien jipprova jo ̇ro©ha billi jiskolpi figura li turi bniedem li g ̇andu çertu dinjità u regalità li tittraxxendi l-imma©ini umana ta' bniedem li miet fuq salib wara tbatija kbira.

F'din id-djalettika, m'hux çert jekk dan il-kurçifiss kellux kuruna taxxewk.

Fuqu nstabet kuruna tax-xewk mag ̇mula mid-drapp.

M'hux mag ̇ruf l-ori©ini tag ̇ha, ji©ifieri jekk kinetx fuqu fiΩ-Ωmien passat jew tqieg ̇det meta twa ̇ ̇let ir-ra©©iera tal-landa li kien hemm fuqu.

Probabbilment m'hix wa ̇da ori©inali u twa ̇ ̇let wara.

Wisq probabbli li dan ma kellux kuruna tax-xewk ̇alli l-espressjoni ta' wiççu tkun wa ̇da aktar ta' regalja u divinità kif inhija ma ̇suba fid-dinja orjentali.

Wie ̇ed irid jg ̇id li teΩisti problema dwar id-derivazzjoni ta' dan ilkurçifiss ji©ifieri kif eΩattament wasal fil-knisja ta' Bormla.

Biss anke jekk warajh, kif ©a spjegajt hemm storja ta' serq, il-fatt li kien ritornat il-knisja ta' Bormla na ̇seb li hija indikazzjoni çara ta' fejn kien ori©inarjament.

Meta wie ̇ed iqis l-istil tieg ̇u, ji©ifieri dak Grieg BiΩantin, iΩda li g ̇andu rabta mal-knisja kattolika (u m'hux dik Ortodossa) dan il-kurçifiss huwa t-tieni kurçifiss Ωg ̇ir li ttie ̇ed mill-knisja ta' San Pietru f'Kandja u spiçça f'din il-knisja ta' Bormla.

G ̇alhekk f'Bormla na ̇seb li jkun aktar ©ust li wie ̇ed

jitkellem dwar Ωew© kurçifissi minn Kandja u m'hux kurçifiss wie ̇ed.

IΩda l-istorja ta' dan it-tieni kurçifiss tidher li ntilfet u na ̇seb li jkun xieraq li dan l-o©©ett, li huwa wie ̇ed ta' pre©ju artistiku, jing ̇ata l-importanza u l-istudju li jixraqlu.

Ma g ̇andux ikun hemm dubju li meta dan is-salib wasal Bormla, dan tqieg ̇ed fuq l-artal ma©©ur jew xi post prominenti ie ̇or.

Id-daqs tieg ̇u juri li dan kien salib ma ̇dum g ̇al fuq l-artal ma©©ur, f'sistema ritwali antika fejn is-salib ta' bejn il-gandlieri tax-xema' kien ikun wie ̇ed kbir u ma jag ̇milx parti mis-sett tal-gandlieri.

Forsi prova o ̇ra li tkompli turina li dan il-kurçifiss kien f'Bormla hija referenza li kienet saret fil-qorti tal-InkwiΩizzjoni.

Dan il-fatt ©ie prodott mill-istoriku Frans Ciappara Ix-xbieha tal-Kurçifiss fil-ktieb tieg ̇u Society and the Inquisition in Early Modern Malta, pubblikat mill-P.E.G. fit-2001.

Ciappara jirrakkonta li eΩattament qabel ma faqqg ̇et il-pesta f'Malta fl-1676, mara mill-Birgu qalet li l-kurçifiss tal-Birgu huwa isba ̇ minn dak ta' Bormla g ̇aliex dan il-kurçifiss ta' Bormla huwa ikreh daqs wild minn mara sewda.

Dan il-kumment sar g ̇aliex Bormla kellha kurçifiss li kien iswed waqt li dak tal-Birgu kellu karna©©jon aktar çar.

Issa Ω-Ωew© kurçifissi li n©iebu minn Kandja huma suwed, biss dan iΩ-Ωg ̇ir huwa aktar iswed mill-kbir li hemm illum fuq l-artal tal-kurçifiss.

Dan il-kumment ©abilha inkwiet kbir lil din il-mara g ̇aliex spiççat quddiem l-inkwiΩitur.

Kumment b ̇al dan juri li çerti tendenzi ta' razziΩmu huma qodma fostna waqt li jitfg ̇u dawl ukoll dwar il-pika bejn dawn l-in ̇awi.

Din il-pika hija wa ̇da li g ̇andha g ̇eruq fondi ̇afna.

Na ̇seb li din ir-referenza kienet saret lejn dan il-kurçifiss iΩ-Ωg ̇ir li min ̇abba l-kulur iswed tieg ̇u beda jkun meqjus b ̇ala kurçifiss li jixbah lissuwed u forsi din kienet ir-ra©uni g ̇aliex maΩ-Ωmien twarrab u postu ̇adu salib bil-korp abjad mag ̇mul mill-avorju.

In fatti, dan it-tieni kurçifiss huwa bil-wisq aktar iswed mill-kbir li hemm illum fuq l-artal dedikat lilu.

G ̇alhekk na ̇seb li waqt li din il-mara kienet qieg ̇da tirreferi g ̇al dan il-kurçifiss kbir, f'mo ̇ ̇ha kellha aktar dan iΩ-Ωg ̇ir li g ̇adu kif re©a' nsab ©ewwa Bormla.

Fil-kuntest kontemporanju, fejn 'issues' ta' kulur u razza qeg ̇din jerg ̇u jerfg ̇u rashom, dan id-dettal hu importanti g ̇ax juri kemm kienet miftu ̇a Ìimg ̇a Mqaddsa

s-soçjetà f'Bormla f'dan il-perjodu.

Juri l-aspett tal-universalità tal-Knisja u l-aççettazzjoni ta' din l-università f'Bormla.

Illum f'dinja fejn qieg ̇ed isir aktar diskors dwar id-djalogu interkulturali, il-metafora li joffri dan ilkurçifiss, permezz tal-kulur iswed tieg ̇u, tie ̇u importanza ©dida.

Il-Proçess ta' Restawr Il-pass naturali li kien imiss kien dak li dan il-kurçifiss ji©i restawrat.

Infatti, dan il-kurçifiss ̇are© fid-deher meta ntweriet ix-xewqa li kandilabru tal-kurçifiss li kien miksur u li fil-passat kien jintuΩa fuq l-artal ma©©ur filfesta tal-Madonna tar-RuΩarju ji©i restawrat.

Peress li dan il-kandilabru kien litteralment f' ̇afna biççiet wara li kien tkisser fit-Tieni Gwerra Dinjija, kellu l-korp tieg ̇u nieqes.

Matul it-tfittxija g ̇alih ̇ar©u numru ta' korpi miksura li kien hemm merfug ̇a fil-bini tal-knisja, fosthom wie ̇ed tal-kartapesta li se jinbag ̇at g ̇ar-restawr dalwaqt tul din is-sena u li kien jintuΩa g ̇al fuq il-pulptu u t-tieni kien il-korp ta' dan il-kurçifiss.

Kien instab il-korp talkurçifiss ta' dan il-gandlier waqt li kien ̇are© ukoll dan il-kurçifiss qadim iswed.

Meta rajt dan il-kurçifiss, kif ©a spjegajt aktar 'il fuq, indunajt li kien ta' valur inestimabbli.

Biss restawr b ̇al dan kien jitlob ukoll ̇sieb u programm ta' studju.

L-ewwel ried ji©i stabbilit it-tip ta' injam li kien mag ̇mul minnu.

Dan il-kurçifiss jidher li hu ma ̇dum minn tip ta' yellow pine (injam tal-abjad jew a ̇jar punett) partikolari li wie ̇ed ma tantx jiltaqa' mieg ̇u f'Malta tul dan il-perjodu tas-seklu li n ̇adem fih.

Dan ikompli jikkonferma li m'hux xog ̇ol lokali u li dan in©ieb minn barra.

Fuq kollox dan il-kurçifiss kien ma ̇dum fi tliet biççiet.

Il-korp huwa biçça xog ̇ol wa ̇da, il-parti t'isfel tas-saqajn kienu mag ̇quda, ji©ifieri il-pali kienu mag ̇quda b'mod naturali fuq xulxin.

Imbag ̇ad, l-iskultur g ̇amel iΩ-Ωew© idejn u ikkrea minçott biex iwa ̇ ̇alhom mal-bqija tal-korp.

Tul iΩ-Ωmien, dan il-kurçifiss ©arrab g ̇add ta' ̇sarat.

L-a ̇ ̇ar wa ̇da kienet ukoll riçenti meta dan twaqqa' u nkiser is-subg ̇a l-kbir tas-sieq illeminija.

Jidher li f'din il-waqg ̇a kienu nkisru wkoll is-saqajn.

Dawn iΩΩew© saqajn twa ̇ ̇lu b'mod delettantesk bil-kolla, xi tip ta' super glue, li hija wa ̇da mill-ag ̇ar kolol li wie ̇ed g ̇andu juΩa g ̇al dan it-tip ta' xog ̇ol.

Imbag ̇ad kien hemm ̇sarat o ̇ra b ̇alma huma dawk li g ̇andu mitlufa l-pala tal-id il-leminija u wkoll erba' swaba tal-id ix-xellugija.

L-aspett ta' nuqqas ta' kura re©a' ̇are© mill-fatt, li xi ̇add wa ̇ ̇allu diadema tal-landa wara li dik ori©inali intilfet.

L-ori©inali kienet inwa ̇ ̇la b'delikattezza permezz ta' musmar irqiq.

Il-©dida twa ̇ ̇let ©o nofs rasu permezz ta' uΩu ta' vit goff, li kellu diametru wiesa' kwaΩi Ωew© millimetri.

Qieg ̇ed ng ̇id dawn l-affarijiet biex wie ̇ed jitg ̇allem li meta ji©ru l- ̇sarat ma jaqbadx u jsewwi bl-addoçç, Ìimg ̇a Mqaddsa

iΩda jitlob l-g ̇ajnuna ta' min jifhem ̇alli l- ̇sara tiçkien u m'hux tiΩdied.

G ̇alhekk il-faΩi tar-restawr inqasmet fi tnejn.

Fl-ewwel faΩi kien hemm ir-restawr ta' injam ji©ifieri li ji©u kreati l-affarijiet in-nieqsa li kellu dan il-kurçifiss.

Ix-xog ̇ol ta' restwar kien jitlob li jer©g ̇u ji©u skolpiti fl-injam il-pala ta' l-id nieqsa.

L-istess sar g ̇as-swaba' l-o ̇ra li kienu mitlufa.

B'paçenzja kbira re©g ̇u ©ew rikostruwiti s-swaba n-nieqsa tal-id ixxellugija.

Kien grazzi g ̇al din l-id, u l-eΩistenza ta' numru ta' biççiet Ωg ̇ar mis-swaba, li stajna ner©g ̇u nibnu l-poΩizzjoni tas-swaba', ji©ifieri li dan ilkurçifiss kellu l-poΩizzjoni ta' Kristu qieg ̇ed ibierek in-nies bi tliet swaba' miftu ̇a u tnejn mag ̇luqa.

Dan ifisser li ma ntuΩa ebda tip ta' 'pasta' biex issir ir-rikostruzzjoni talpartijiet il-mitlufa li tippermetti li jer©g ̇u ji©u modellati l-partijiet u wara li tinxef u ssir iebsa daqs l-injam, ti©i raffinata.

Minflok re©a' ntuΩa materjal ̇aj, ji©ifieri njam (li mhux xi ̇a©a sintetika b ̇al 'pasta') u n ̇admu bl-idejn mill-©did.

Dan sar biex tkun rispettata s-sagralità ta' dan l-o©©ett.

Dan il-kurçifiss kellu wkoll l-idejn maqlug ̇a mid-drieg ̇.

Dawn re©g ̇u twa ̇ ̇lu fejn kienu.

MaΩ-Ωmien dan il-kurçifiss kien sofra xi ̇sarat o ̇ra.

Kien waqa' u Ω-Ωew© saqajn inkissru u tqaççtu minn mal-korp.

Kif ©a spjegajt, kienu re©g ̇u twa ̇ ̇lu f'posthom b'mod delettantesk u b'kolla ̇aΩina li normalment tintuΩa fid-djar, xi tip ta' 'super glue'.

Kellhom g ̇alhekk jer©g ̇u jinqalg ̇u.

Proçess li ̇a çertu ammont ta' ̇in g ̇aliex dawn riedu jinqalg ̇u bla ma ssir ̇sara.

Wara li nqalg ̇u re©g ̇u twa ̇ ̇lu f'lokhom kif suppost.

Fuq kollox, dan il-kurçifiss kellu xi swaba' tas-sieq nieqsa li tkissru wkoll meta kien sofra minn waqg ̇a.

Dawn re©g ̇u in ̇admu fl-injam.

Dan ix-xog ̇ol g ̇amlu l-img ̇allem Toninu Muscat.

Fuq kollox dan l-o©©ett kien sofra wkoll minn attakk tas-susa.

Kien g ̇alhekk li kellha ting ̇ata kura kontra s-susa billi ©iet injettata kimika apposta permezz ta' uΩu ta' siringi f'kull toqba tas-susa li kellu dan il-kurçifiss.

Wara li tlesta x-xog ̇ol ta' rikostruzzjoni tal-partijiet nieqsa kien imiss biex dawn il-partijiet jer©g ̇u jinΩebg ̇u mill-©did u ji©i mnaddaf.

IΩ-Ωebg ̇a in©iebet apposta mill-belt ta' Nizza fejn g ̇ad hemm kumpanija li ta ̇dem iΩΩebg ̇a b'mod tradizzjonali u arti©janali.

In fatti, kien g ̇and din il-kumpanija partikolari li nstabet Ωebg ̇a li taqbel eΩattament mal-kulur tal-korp ta' dan il-kurçifiss.

Hawn intalbet il-g ̇ajnuna ta' Dr Keith Sciberras u issa permezz tal-uΩu ta' restawraturi professjonali, dan il-kurçifiss tnaddaf.

G ̇al dan ix-xog ̇ol tqabbdet il-kumpanija Recoop li ̇adet ̇sieb tnaddfu u ter©a' ©©ibu g ̇al kif kien fl-istat ori©inali tieg ̇u.

B'hekk permezz ta' dawn l-interventi kollha, dan il-kurçifiss re©a' ng ̇ata s-sbu ̇ija li kellu meta ̇eles milli jintilef g ̇al dejjem f'id l-g ̇edewwa.

Ìimg ̇a Mqaddsa

Wara dan ir-restawr re©a' ̇are© il-kulur sabi ̇ fl-iswed tieg ̇u u wkoll l-induratura tad-deheb tal-perizonium tieg ̇u – fi kliem ie ̇or re©a' ̇are© ilkuntrast ori©inali bejn id-deheb u l-kulur ta' dan il-korp, waqt li issa wie ̇ed jista' jer©a' jibda japprezza s-sbu ̇ija ta' dan is-salib, u jifhem g ̇aliex ittie ̇ed minn Kandja biex ma jaqax f'idejn il-Mislem u meta wasal Bormla, re©g ̇u qeg ̇duh fuq l-artal il-ma©©ur.

Issa kien jonqos li jsir is-salib ta' dan il-kurçifiss g ̇aliex dan ma kellux wie ̇ed wara li dak or©inali ma nstabx aktar.

Din il-biçça xog ̇ol ̇a ̇siebha Toninu Muscat.

Huwa offra li tintuΩa fallakka li hu g ̇andu tal-injam talqastan.

Din il-fallakka antika u tmur lura g ̇al kwaΩi Ω-Ωmien ta' dan l-istess kurçifiss.

Kienet ori©inarjament travu ta' dar antika li missier Toninu, li kien mastrudaxxa prim, kien qatta' biex g ̇amilha twavel.

Imbag ̇ad kien uΩa dan l-injam biex g ̇amel l-arkivju muΩikali tas-soçjetà tal-Isle Adam tar-Rabat.

Minn din il-biçça xog ̇ol kien baqa' din it-tavla li offrihieli ̇alli nuΩaha g ̇al dan il-kurçifiss antik.

B'hekk dan il-kurçifiss prezzjuΩ ©ie kompletament restawrat u ng ̇ata lura l-glorja li darba kellu.

Restawr ta' Kurçifiss Barokk imprezzabbli ie ̇or Dan ma kienx l-uniku kurçifiss li ©ie restawrat tul din is-sena li g ̇addiet.

Fl-awla l-qadima kien hemm kurçifiss ie ̇or merfug ̇ u kien deçiΩ li ji©i restawrat.

Dan il-kurçifiss ukoll kellu xi partijiet tal-injam tieg ̇u nieqsa biss ma kellux ̇sara daqs l-ie ̇or li kien in©ieb minn Kandja.

Tul iΩ-Ωmien kien inΩebag ̇ aktar minn darba b'mod dilettantesk tant li ©iet kreata skorça ̇oxna ta' Ωebg ̇a li g ̇attiet il-fattizzi s-sbie ̇ ta' dan il-kurçifiss tant li kien tilef ilvalur artistiku tieg ̇u.

Tant kemm dan il-kurçifiss kien tilef il-pre©ju tieg ̇u, li ma baqax jing ̇araf minn dak ori©inali.

Dan il-kurçifiss ukoll kellu xi partijiet tal-injam neqsin fosthom partijiet mix-xewk tal-kuruna ta' fuq rasu, seba' tal-id u seba' tas-saqajn.

Dawn ©ew restawrati u ma ̇duma mill-©did fl-injam minn Toninu Muscat.

Wara, dan il-kurçifiss ittie ̇ed g ̇and ir-Recoop g ̇ar-restawr fejn b'paçenzja kbira tqaxxret iΩ-Ωebg ̇a kollha li kien hemm fuqu, saff wara saff u tne ̇ ̇iet sakemm waslu biex ̇ar©et iΩ-Ωebg ̇a tas-saff l-ori©inali.

Dan huwa proçess Is-salib Barokk waqt ir-restawr

delikat ̇afna g ̇aliex ir-restawratur irid b'paçenzja kbira jne ̇ ̇i saff wara saff iΩ-Ωebg ̇a mog ̇tija tul iΩ-Ωminijiet ming ̇ajr ma jolqot u jne ̇ ̇i Ω-Ωebg ̇a ori©inali.

Wara li tne ̇ ̇ew is-saffi taΩ-Ωebg ̇a kollha, ̇are© korp totalment differenti minn dak li kien jidher qabel.

Qabel kien jidher korp b'wiçç kwaΩi sfigurat ming ̇ajr dettalji u fattizzi.

Wara t-tindif ̇are© korp ta' ©miel liema b ̇alu.

Il-©ilda ta' Kristu hija bajda u tpitter hekk biex tirrifletti r-realtà ta' bniedem mejjet.

L-uΩu ta' dan il-kulur bajdani juri li min kien g ̇amilha kellu Salib Barokk qabel ir-restawr sens qawwi ta' anatomija kif bdiet ti©i mifhuma f'dan il-perjodu.

Peress li Kristu kien Ωvina fuq is-salib, il-korp kien bjad u g ̇alhekk il-©ilda ©iet impin©ija bajdanija.

Biss il-.passjoni u t-tbatija kienu jibqg ̇u evidenti fuq il-©ilda.

Il-mewt tieg ̇u ma kinetx wa ̇da normali.

Bniedem li g ̇adda minn dik il-passjoni kollha kien kundannat biex ikollu numru ta' tben©il fuq ©ismu.

L-artist ta' dan il-korp ried jo ̇ro© dan it-tben©il u ppreΩentahom fuq il-korp ta' Kristu permezz ta' tbajja' suwed li jikkreaw kuntrast mal-korp abjad tal-©isem mejjet.

Hekk fuq il-ponot tal©isem, b ̇al ma huma l-pali tas-saqajn, ©ew impittra kwaΩi suwed min ̇abba t-tben©il kreat mit-tismir.

F' ̇alq Kristu ©ie impitter id-demm biex juri li kien sofra minn emor©ija interna, xi ̇a©a mistennija f'kundizzjonijiet b ̇al tieg ̇u.

Din kienet biolo©ikament mistennija minn bniedem li kien sofra dik it-tbatija kollha.

In fatti, l-artist juri tben©il fuq sider Kristu.

Din turi korrelazzjoni medika bejn l-emor©ija interna rappreΩentata bid-demm f' ̇alq Kristu u dan it-tben©il fuq sidru.

Dawn id-dettalji jkomplu juru li l-artist kien qieg ̇ed jag ̇mel uΩu mill-avvanz tax-xjenza medika, speçjalment flosservazzjoni ta' ©isem uman quddiem it-tbatija li beda jkun hemm fis-seklu Is-salib Barokk waqt ir-restawr sbatax.

Ìimg ̇a Mqaddsa

Hija ̇asra li s-salib ori©inali ta' dan il-korp kwaΩi ntilef g ̇al kollox.

Dan il-korp kellu s-salib tieg ̇u interzjat.

Kull ma fadal hija dik il-minduda tassalib u minn dak li fadal juri li kien xog ̇ol ta' valur kbir.

L-injam uΩat g ̇allinterzjar ma kienx injam lokali.

Kien diffiçli biex ji©i identifikat l-ori©ini eΩatta ta' dan l-injam.

Ûgur li fil-ponot ta' dan is-salib kien hemm ukoll irjus tal-injam.

Dawn sa issa g ̇adhom ma nstabux.

Hija ̇asra li minn dan is-salib ma baqa' xejn aktar u g ̇alhekk se jkun diffiçli biex jer©a' ji©i restawrat.

Aktar Xog ̇ol ta' Restawr Kif spjegajt qabel, is-sejba tassalib li n©ieb minn Kandja qanqal aktar restawr ta' opri qodma li kellha din il-knisja u li llum ma g ̇adhomx jintuΩaw.

Infatti sar ukoll restawr ta' Ωew© slaleb o ̇ra.

L-ewwel restawr kien ta' salib li f'Bormla kien hemm numru akbar minnhom iΩda li llum kull ma baqa' huwa dan il-wie ̇ed biss.

Kif spjegali s-Sur Salvu Attard, is-sagristan, dawn it-tip ta' slaleb kienu jintramaw fuq l-artali tal-©nub tul Ωmien ir-Randan.

Kienu slaleb sempliçi, miΩbug ̇a bl-iswed bilkorp tal-metall banjat bil-fidda.

Dak li kien fadal minn dak il-kurçifiss kien imkisser.

G ̇al darba o ̇ra intalbet il-g ̇ajnuna tas-sur Toninu Muscat u dan irrestawrah.

Dawn il-kurçifissi kien ikollhom baΩi kbira li kienet ti©i mimlija birramel ̇alli s-salib ma jinqalibx.

IsSur Muscat re©a' kkrealu l-partijiet in-nieqsa li kellu tal-injam, waqt li ̇a ̇sieb ukoll biex jer©a' jiΩbg ̇u iswed u g ̇al dan ix-xog ̇ol, huwa uΩa trab li kellu tal-ebbanu (li kien g ̇adu minn ta' Ωmien missieru) u uΩah skond kif kienet is-seng ̇a ori©inali biex b'hekk dan is-salib jer©a' jibda jidher li kien qisu talÌimg ̇a Mqaddsa

ebbanu meta kien fil-fatt mag ̇mul minn injam tal-abjad.

L-a ̇ ̇ar salib li kien restawrat kien is-salib tal-ma©©ur proprjetà talfratellanza tal-Madonna tar-RuΩarju.

Dan kien jag ̇mel parti minn sett ta' sitt kandlieri tal-prima u sitta o ̇ra tas-sekonda li n ̇admu minn Giovanni Farrugia miΩ-Ûejtun fl-1868.

In fatti, Farrugia kien t ̇allas is-somma ta' 102 skudi u 6 grani biex jag ̇mel tnax-il kandelabru kif ukoll gandlier bilkurçifiss.

Maestro Gio Battista Cassar minn Bormla t ̇allas 125 skud talli kien indurahom.

Il- ̇addied, Lorenzo Abela, wkoll minn Bormla, ̇a 5 skudi talli g ̇amel tnax-il bokkin tal- ̇adid biex iΩommu x-xemg ̇at.

Il-materja prima ©iet mog ̇tija lilu b'xejn mill-Fratellanza tar-RuΩarju stess.

Maestro Lorenzo Grima kien g ̇amel il-plattini tal-landa g ̇all-kandilabri waqt li Maestro Salvatore Aquilina t ̇allas 5 skudi talli g ̇amel il-g ̇ata tad-drapp g ̇al dawn il-kandilabri.

Dan Farrugia ma kienx xi mastrudaxxa prim g ̇aliex mir-restawr ̇ar©u numru ta' nuqqasijiet f'dik li hija ̇ila u seng ̇a fl-injam.

Biss xorta wa ̇da dan is-salib g ̇andu l-istorja tieg ̇u u l-valur tieg ̇u.

In fatti, hu mag ̇mul minn numru ta' materjali differenti u ̇afna mill-injam uΩat kien jinsab f'dan il-perjodu biss fit-tarznari tag ̇na.

Illum ma ghadekx issib dan it-tip f'Malta kif ©ieb u la ̇aq.

In fatti, Farrugia uΩa njam li kien jintuΩa fil-bini tal-bastimenti b ̇al bark li f'dan il-perjodu kienu jibnew fit-tarznari privati li kellna f'Malta.

Il-parti l-kbira ta' dan il-gandlier kien mag ̇mul mill-injam imsejja ̇ elmu.

Dan kien injam b'sa ̇ ̇tu ̇afna u kien jintuΩa biex jag ̇mlu minnu t-tmunijiet tal-bastimenti.

Din il-parti kienet te ̇tie© injam b'sa ̇ ̇tu li jifla ̇ g ̇all-ilma.

Jekk ilbastiment kien jitlef din il-parti kien jid ̇ol f'periklu kbir g ̇aliex ma jkunx jista' jibqa' jsegwi id-direzzjoni iΩda jispiçça biex imur g ̇al ri ̇u.

Wie ̇ed g ̇andu jg ̇id li din il-parti kienet tkun ta ̇t l-ilma u g ̇alhekk kienet titlob injam b'sa ̇ ̇tu aktar min-normal ̇alli ma jitherriex.

Imbag ̇ad il-parti t-twila tal-kandlier tas-salib ©iet ma ̇duma miç-çipress.

Min-na ̇a l-o ̇ra s-salib u l-korp kienu ma ̇duma mill-injam tal-punet li wkoll kien injam li jintuΩa fil-bini tal-bastimenti, iΩda kellu l-vanta©© li jista' façilment ji©i skolpit.

Dan is-salib ma kienx ta' dan il- Is-salib waqt ir-restawr Ìimg ̇a Mqaddsa

kandlier.

Jidher li huwa eqdem u kien inkorporat u uΩat biex isie ̇eb lil dan il-gandlier.

Óa©a li kienet normali dik il- ̇abta.

Dan il-kandlier kellu wkoll bΩonn ta' ̇afna restawr.

Kellu ̇afna ̇sara.

Is-saqajn kellhom isiru kollha mill-©did u saru minn 'African oak'.

Il-korp kellu ̇afna minnu nieqes u kull parti nieqsa, ji©ifieri, l-id, is-saqajn u parti mill-wiçç, kellhom jin ̇admu mill-©did.

Dan ix-xog ̇ol kollu ta' restawr sar minn Toninu Muscat.

B'hekk permezz ta' dan ix-xog ̇ol kollu ta' restawr re©g ̇u ng ̇ataw il ̇ajja mill-©did erba' kurçifissi qodma u importanti li kellha l-knisja ta' Bormla u li tnejn minnhom (ji©ifieri l-ewwel Ωew© kurçifissi) kienu jappartjenu lillknisja l-antika, dik li kienet teΩisti qabel l-1732.

Bibliografija Ciappara, Frans, Society and the Inquisition in Early Modern Malta, Malta, P.E.G., 2000.

Debono, Sandro, Imago Dei.

Sculpted Images of the Crucifix in the Art of Early Modern Malta, Malta, 2005.


Il-Monasteru ta' Santa Katarina ta' Lixandra u l-knisja tiegħu fil-Belt Valletta

© Rev. Jonathan Farrugia B.A. Hons.

(It.), B.A. Theol. & Hum.

Stud., S.Th.B.

Apparti l-knisja ta' Santa Caterina d'Italia fil-Belt insibu bini ieħor antik u bi storja ħelwa li jġib fuqu l-isem ta' Santa Katarina.

Dan huwa l-monasteru tas-sorijiet tal-klawsura li nsibu fin-naħa t'isfel ta' Triq ir-Repubblika.

Grazzja mill-Qaddisa u legat

Il-monasteru tas-Sorijiet Agostinjani tal-klawsura ta' Santa Katarina verġni u martri fi Triq ir-Repubblika l-belt Valletta, jaf il-bidu tiegħu mil-legat li kienu ħallew il-markiżi Giovanni u Katarina Vasco-Oliviero fil-5 ta' Ottubru 1580.

Il-markiż Giovanni Vasco Oliviero kien mill-Portugall u l-markiża Katarina twieldet Malta, iżda minn ġenituri ta' oriġni minn Rodi u kienu ġew Malta fis-26 ta' Ottubru ta' l-1550 ma' xi nies oħra li kienu ġew mal-kavallieri.

Il-markiża Katarina kienet ġejja mill-familja nobbli tal-konti Oliviero.

Din il-koppja nobbli kellhom tifel wieħed, Giovanni, li fl-1576 marad bil-pesta.

Ommu, Katarina, devota kbira tal-qaddisa li ġġib isimha, għamlet wegħda li jekk binha jfiq minn din il-marda terribbli, hija tagħti d-dar tagħha tal-Belt, Casa Vanilla, lill-Knisja.

Wara xi żmien Giovanni fieq.

Ħu Katarina, monsinjur Mikiel Oliviero, li kien kappillan fil-Lingwa Ġermaniża, prokuratur tal-ħlas tat-Teżor ta' l-Ordni u viċi-prijur ta' San Ġwann, fakkar lil oħtu fil-wegħda li kienet għamlet biex taghti darha lill-Knisja, u hija hekk għamlet fl-1580 fil-legat ta' żewġha.

Monsinjur Mikiel Oliviero miet fl-1613 ta' 62 sena.

Insibu r-ritratt tiegħu fl-Università l-antika tal-Belt Valletta.

Il-bidu tal-komunità

Fis-sena 1575 fil-belt Valletta xebbiet twajba fuq il-parir ta' patri Ġiżwita kienu jieħdu ħsieb tat-tfajliet bejn 7 snin sa 12-il sena biex jeħelsuhom mill-perikli tad- dinja.

Dawn kienu joqgħodu f'dar li kienet tmiss mal-knisja konventwali ta' San Ġwann, kienu jissejjħu Orfanelle della misericordia, iżda wara l-mewt tas-sinjur li kien poġġiehom fiha, l-werrieta keċċewhom.

Dan ħabat fl-istess żmien meta l- markirżi Oliviero offrew Casa Vanilla lill-Knijsa, għalhekk dax-xbejbiet ingħataw permess li jkompli l-ħidma siewja tagħhom fil-palazz.

Kienet tassew għotja providenzjali li malajr bdiet tħalli l-frott.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 1 minn 9 Dan sar fi żmien il-Papa Gregorju XIII (1572-1585) u ż-żmien li kien Gran Mastru ta' l-Ordni ta' San Ġwann Fra Jean Levesque de la Cassière (1572-1582) u fi żmien l-Isqof ta' Malta Fra Tumas Gargallo J.U.D. (1578-1583 u 1586-1614).

Fl-1606 lil dax-xebbiet ġiethom il-vokazzjoni reliġjuża għall-ħajja tal-klawsura.

Il-Knisja aċċettat ix-xewqa tagħhom għall-ħajja kontemplattiva klawstrali u l- markiżi meta raw dan bil-ġenerożità bnewlhom kappella ddedikata lill- Assunzjoni tal-Verġni Mqaddsa Marija mal-palazz biex fiha jkunu jistgħu jisimgħu l-quddies u jagħmlu d-doveri reliġjużi tagħhom.

Din il-kappella kienet fejn illum hemm l-intrata tal-Monasteru.

Is-sorijiet baqgħu jieħdu ħsieb it-tfajliet, iżda peress li huma kienu klawstrali kienu jafdawhom ma' xebbiet twajba oħra biex joħorġuhom għall-passiġġati u għall-funzjonijiet reliġjużi f'San Ġwann.

Dawn it-tfajliet damu jgħixu magħhom sa żmien il-Franċiżi f'Malta, mbagħad bil-permess tal-Knisja baqgħu jgħixu waħidhom.

Kien ukoll bis-saħħa ta' Monsinjur Mikiel Oliviero, ħu l-markiża Katarina, li fl- 1611 it-titular tal-kappella tbiddel f'dak ta' Santa Katarina V.M. Dan ħajjar lil ħabibu Dun Ġlormu Delia (li kien kappillan tas-sorijiet bejn l-1597 u l-1633) biex jibdel id-dedika tal-kappella għal Santa Katarina prinċipessa martri fis-sena 305 għad unur id-donatriċi.

Il-markiżi kienu ferħanin ħafna b'dawn is-sorijiet tal-klawsura, l-aktar meta kienu jaraw lit-tfajliet nobbli u sinjuri jħallu l-frugħa tad-dinja u jagħtu ruħhom lil Alla f'dan il-monasteru, għalhekk fis-27 ta' Jannar 1611 għamlu t-testment u ħallew bħala werrieta universali tagħhom ġidhom kollu lil dawn is-sorijiet klawstrali.

F'daż-żmien it-tifel uniku tagħhom kien ġà mejjet u midfun fil- monasteru.

Wara t-testment ma damux ħajjin il-markiżi għax il-markiża mietet f'Marzu ta' l-istess sena u l-markiż miet f'Settembru ta' l-1612 u ġew midfunin f'dan il-monasteru.

Dawn is-sorijiet kienu jgħaddu l-ġranet kollha ta' ħajjithom f'talb kontinwu, f'sagrifiċċji ta' ħafna sawm, kollox għall-imħabba ta' Alla, li ma rahiex bi kbira, Hu li kien Alla mhux bħalna kreaturi mimlijin difetti, li anki jmut mislub fuq salib għall-imħabba tagħna.

L-ewwel regola tas-sorijiet ta' Santa Katarina

Il-Vigarja preżenti Suor Aloysia Bajada ġentilment tatni kopja ta' l-ewwel regola li kellhom is-sorijiet ta' Santa Katarina, li ġiet ippubblikata fl-1606.1 Dan il-ktejjeb huwa maqsub f'żewġ partijiet: l-ewwel nofs hemm għoxrin indikazzjoni għat-

1 Regole delle figliuole della presentatione della Madonna dette della misericordia, Malta 1606.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 2 minn 9 tfajliet li kienu jieħdu ħsiebhom is-sorijiet; it-tieni nofs imbagħad jinkludi għoxrin punt li jifformaw ir-regola tas-sorijiet.

Id-daħla għall-istruzzjoniet għax-xebbiet tgħid li biex tfajla tiġi aċċettata fil- kunvent għandu jkollha inqas minn sbatax-il sena, għandu jkollha fama ta' tfajla verġni u tal-knisja u li l-qagħda tagħha kellha tkun waħda ta' periklu għaliha jew għal ruħha.

Kull tfajla kienet obligata ġġib rispett lejn l-Isqof ta' Malta u lejn is- Superjura tal-kunvent.

Kulħadd kellu jqerr almenu darba kull ħmistax.

Bħala talb kienu obligati li jagħmlu nofs siegħa talb filgħodu, jgħidu r-rużarju kuljum u jagħmlu eżami tal-kuxjenza filgħaxija; fis-Sibtijiet tal-Madonna kull tfajla kellha tagħmel xi talb żejjed għall-Knisja, għall-benefatturi, għall-Granmastru, għal min jinsab fid-dnub il-mejjet u għal min jitlobhom jitolbu għalih.

Kellhom ukoll jitgħallmu mingħand is-sorijiet jagħmlu l-faċendi tad-dar u ma jitgħażżnux.

It- tama tagħhom kellha tkun kollha kemm hi f'Alla; tama f'persuni oħra, anke fl- istess ġenituri, kienet meqjusa bħala żbaljata.

Darba kultantt kull tfajla kienet mistennija titlob li tagħmel xi penitenza żgħira bħala tpattija għal xi nuqqasijiet li setgħet għamlet: dawn kienu jinkludu jew li tiekol fl-art, jew li tgħid xi talb qabel l-ikel, jew li tbus saqajn is-sorijiet kollha.

Biex joħorgu mill-kunvent kellu jkollhom raġuni valida, kellhom joħorġu tnejn tnejn u joqgħodu jkantaw l-innijiet waqt lijżommu ħarsithom baxxa bħala sinjal ta' modestja.

Naturalment kienu obligati jħobbu u jirrispettaw lil xulxin bħal aħwa fi Krsitu, josservaw is-silenzju matul il-ġurnata kollha ħlief siegħa wara l-ikel li fiha setgħu jitkellmu dwar affarijiet xierqa u li jkomplu jsaħħulhom il-karattru fl-imħabba lejn Alla.

Fl- aħħar ftit regoli t-tfajliet kienu mħeġġa iżommu l-indafa u l-ordni fil-lôk fejn kienu jgħixu, u aktar u aktar iżommu ruħhom safja minn kull tgerfix tad-dinja u minn kull ġmiel estetiku sabiex aktar jidhru sbieħ f'għajnejn il-Mulej.

Dawk li xtaqu jsiru sorijiet kellhom imbagħad xi regoli oħra li kellhom iħarsu.

L- ewwel nett kellhom iżommu f'moħħhom li kellhom ikunu ta' eżempju tajjeb kull ħin.

Il-kappillan tas-sorijiet kellu jeżamina kull aspiranta biex jiddeċiedi meta din setgħet tagħmel il-professjoni li fiha tħaddan il-voti tal-povertà, il-kastità u l- ubbidjenza.

Dawn kienu jiġu mġedda ta' kull sena fil-festa tal-preżentazzjoni tal- Madonna.

B'rispett lejn il-vot tal-povertà kellhom jaqsmu bejniethom kullma kellhom, sabiex kollox ikun għad-dispożizzjoni ta' kulħadd għal kull bżonn li seta' jinqala'.

Il-vot tal-kastità kien jitlob li s-safa tiġi mħarsa l-ewwel u qabel kollox fil-moħħ – xewqat u ħsibijiet li setgħu iwasslu għal xewqat ħżiena kellhom jitwarrbu immedjatament, ma setgħux jaqrgħu kotba profani meqjusa bħala disonesti, l-ebda soru ma setghet tmiss oħra u kull waħda kellha torqod weħidha ġo sodtha.

Ħadd ma seta' jitkellem ma nies sekulari, juri xagħaru jew juża xi fwejjaħ.

L-ubbidjenza titlob li kull waħda tkun dejjem lesta li tobdi r- Regola u kullma tgħidilha xi superjura.

Il-għan għall-ubbidjenza ma kellux ikun ieħor għajr l-imhabba lejn Kristu li obda sal-mewt.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 3 minn 9 Peress li kienu sorijiet klawstrali ħadd minnhom ma seta' joħrog mill-monasteru jew idaħħal xi persuna li ma kienetx reliġjuża.

Meta, għall-bżonn, jidħol it-tabib jew il-barbier, dan kellu jkun akkumpanjat minn waħda mill-ixjeħ sorijiet.

It-talb tal-kor kien obligatorju għal kulħadd, u dan kellu jsir f'daqqa mhux individwalment.

Jekk xi waħda tagħmel xi żball, din kellha qabel jispiċċa l-kor tinżel għarkubbtejha quddiem is-superjura u titlob penitenza.

Ħafna minn dar-regolamenti llum il-ġurnata narawhom bħala strambi – però rridu nżommu f'moħħna li dawn inkitbu erba' mitt sena ilu u dawn kienu t-tip ta' regoli li kienu jħaddnu ħafna Ordnijiet reliġjużi.

Madankollu ta' min isemmi li wħud minn dawn ir-regoli għadhom attwali sal-lum!

Bini mill-ġdid u bidla fit-titular tal-knisja

Fl-1714, fi żmien il-badessa Apollonja Debono (li żammet dan il-karigu bejn l- 1712 u l-1718), dawn is-sorijiet bdew jibdu l-knijsa u l-monasteru kif narawhom illum.

Il-pjanta kienet tal-kavallier Romano Fortunato Carapechhia (1668-1738) minn Firenze, perit popolari ħafna fi żmien l-Ordni.2 L-imgħallem bennej kien Toni Cachia3.

B'xorti ħażina lis-sorijiet malajr spiċċawlhom il-flus, u x-xogħol kellu jieqaf.

Wara kważi ħamsin sena, il-kavallieri aċċettaw li jipprovdulhom parti minn dak li kellhom bżonn biex ix-xogħol seta' jitkompla.

Ix-xogħol reġa' beda fil-25 ta' Frar 1765 mill-istess bennej (issa ħafna aktar anzjan fiż-żmien!) li issa kien laħaq perit u lestielhom kollox f'sena żmien.4 Dan ġara fi żmien li kienet badessa Tereża Maddalena di Conti Bianchi (1750-1767) li missierha, l-konti Gejtan li kien serva ta' ġurat fl-Università jew Gvern ta' l-Imdina fl-1728, ħareġ ukoll parti tajba mill-ispejjeż li kien hemm bżonn.

Dal-monasteru u l-knisja ta' Santa Katarina ġew imbierka u inawgurati mill-isqof djoċesan Fra Bartilmew Rull (1757-1769) fit-8 ta' Novembru ta' dik is-sena 1766, assistit mill-kapitlu ta' San Pawl Nawfragu bl-arċipriet kanonku Paskal Grima (15/11/1760-28/2/1780) li qabel kien serva ta' kappillan konfessur tas-sorijiet ta' Santa Katarina bejn l-1750 u l-1752.

Għal din l-okkażjoni kienu ħadu sehem bosta kavallieri u kappillani konventwali ta' San Ġwann: infatti minn dik is-sena

2 Carapecchia kien għamel ukoll il-pjanta tal-knisja ta' Santa Caterina d'Italia li tajnieha ħarsa s- sena l-oħra.

3 Toni jidher li kien l-ewwel minn dinastija ta' rġiel li saru periti u bennejja famużi.

Ibnu Duminku (1710-1790) kien li ħażżeż il-pjanta tal-kolleġġja ta' Sant'Elena f'Birkirkara, fil-waqt li iben Duminku, Anton kien il-perit tal-bażilka ta' Porto Salvo, l-ewwel parroċċa tal-Belt.

4 Taħt il-monasteru nbniet ukoll kripta biex fiha jindifnu s-sorijiet.

Fiha hemm madwar 213-il

soru midfuna.

Meta twaqqaf id-dfin fil-knejjes is-sorijiet bdew jindifnu fiċ-ċimiterju ta' l- Addolorata.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 4 minn 9 il-membri ta' l-Ordni dejjem baqgħu jieħdu sehem fil-festa ta' Santa Katarina sa kemm fit-18 ta' Ġunju 1798 il-ġeneral Napuljun Bonaparti ġagħalhom jitilqu minn Malta.

Fl-okkażjoni tat-tberik tagħha, dil-knisja l-ġdida ġiet iddedikata lill- Preżentazzjoni ta' Marija fit-Tempju kif hija llum biex tfakkar iżjed ħafif lis- sorijiet fid-dedikazzjoni tagħhom lil Alla.

Il-kwadru titulari sar mill-artist Enriku Arnaux (1692-1766) – dan kellu jkun l-aħħar xogħol tiegħu.

Peress li dil-knisja ġdida saret ikbar minn ta' qabel setgħu jiżdiedulha żewġ artali laterali.

Dak fuq ix-xellug ġie ddedikat lill-Protettriċi tagħhom fis-sema Santa Katarina ta' Lixandra, u dak fuq il-lemin lil San Ġwann Battista5 bħala tfajjel b'rispett lejn l- Ordni tal-kavallieri li kienet xi ftit għinitom fl-ispejjeż tal-bini u b'rispett ukoll lejn iż-żewg benefatturi tagħhom in-nobbli Katerina Oliviero u żewġha l-markiż Giovanni Vasco u ta' binhom Giovanni wkoll rispettivament.

Iż-żewġ pitturi kienu xogħol l-artist Malti mill-Isla Francesco Żahra.

Dil-knisja ġdida għandha tul ta' 53 pied u 27 pied fil-wisgħa, għandha forma eleganti ħafna u hi mibnija fil-format ta' ordine composto.

Ġiet ikkonsagrata mill- Isqof Fra Vincenzo Labini (1780-1807) minn fil-15 ta' Ġunju 1783.

Is-sorijiet iħaddnu r-regola Agostinjana

F'nofs is-seklu XIX preċiżament fis-sena 1850 dawn is-sorijiet permezz tal- badessa ġdida tagħhom Giovanna-Francesca Mamo "tal-Bambin Ġesù" (1850- 1857; 1863-1869; 1875-81, 1884-1890) talbu lill-provinċjal ta' l-Agostinjani (1847- 1857) Patri Gejtan Pace-Forno (twieled f'Għawdex 5/6/1808, intagħżel isqof titulari ta' Ebron 25/9/1857, Arċisqof ta' Malta 3/12/1857 u miet f'Napli 22/7/1874) u dan fiż-żmien u bl-approvazzjoni sħiħa ta' l-Arċisqof ta' dak iż- żmien Monsinjur Publiju-Marija dei Conti Sant6, mill-Belt (twieled 1779, Isqof titulari ta' Lorada 1817, Arċisqof ta'Malta fis-17/11/1847 u miet fil-palazz tal- familja tiegħu "Casa Rocca Grande", illum Palazzo Messina" preċis fuq in-naħa l-oħra tat-triq ta' dal-monasteru u knisja, fit-28/10/1864) biex jaffiljahom ma' l- Ordni illustri ta' Santu Wistin.

Meta xewqithom ġiet mogħtija huma malajr ħasbu biex jibdlu l-pitturi taż-żewġ artali laterali.

L-artal ta' Santa Katarina sar iddedikat lill-Madonna tal-Konsolazzjoni, jew taċ-Ċintura, b'Santa Katarina ta' Lixandra qiegħdha tirċievi ċ-ċurkett tat-tieġ mistiku tagħha mit-tarbija Ġesù (bħala rikordju tal-protettriċi ċelesti u tal-benefeattriċi terrena tagħhom) u b'Santa Monika tirċievi ċ-ċintura tas-salvazzjoni mingħand il-Madonna; dak ta'

5 Il-pittura ta' San Ġwann Battista, xogħol ta' Francesco Żahra, ġie rrestawrat fl-1984 minn Manwel Zammit taż-Żejtun.

6 Dan kien l-isqof li ħatar lil Santa Marija Assunta patruna speċjali tal-Gżejjer Maltin fit-18 ta' Frar

1848 permezz tal-kelmiet"Maria Assumpta Melitæ patrona et princeps inter sanctos titulares".

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 5 minn 9 San Ġwann Battista sar iddedikat lil Santu Wistin Isqof ta' Ippona u Duttur tal- Knisja, il-ko-protettur ċelesti tagħhom ġdid.

L-aħħar saċerdot kappillan-konfessur mill-kleru djoċesan kien Dun Manwel Borg (1931-1937) u wara dan l-uffiċċju ngħata lill-Patrijiet Agostinjani, peress li s- sorijiet ġew affiljati magħhom.

Il-pitturi u xi ornamenti li hemm fil-knisja

Taħt il-pitturi tal-Madonna taċ-Ċintura u ta' Santu Wistin naraw żewġ pitturi iżgħar li jirrappreżentaw lill-Familja Mqaddsa mat-tfajjel San Ġwann il-Battista (f'memorja tad-dedikazzjoni ta' qabel ta' l-artal l-ieħor tal-lemin) u tal-Madonna tal-Buon Kunsill tant maħbuba mill-Ordni Agostinjan ma' l-artal ta' Santu Wistin.

Dawn l-erbgħa pitturi ta' fuq iż-żewġ artali laterali nzertaw ukoll l-aħħar xogħlijiet mill-artist professur Pietru-Pawlu Caruana (1794-1852) mill-Belt.

Ftit taż-żmien wara saru l-erba' pitturi ta' fejn l-artal maġġur: tnejn kbar juru lil missierhom tas-sema Santu Wistin jagħti r-regula lis-sorijiet u l-mewt ta' Santa Monika omm Santu Wistin, it-tnejn magħmulha minn artist minn Firenze u saru flok tnejn li juru l-qtugħ ir-ras ta' San Ġwann u San Pawl jikkonsagra lill-prinċep tal-Gżira San Publju bħala l-ewwel isqof ta' Malta u Għawdex li kienu saru wkoll mill-artist Senglean Francisco Żahra (1680-1765).

Daż-żewġ pitturi kienu saru fl- 1763 u 1764 u għalihom ħallsu żewġ badessi: Suor Florinda Smeralda (dei Conti) Ciantar (1759-1764) u Suor Rosalba de Lucis (1764-1767).

Fit-tieni nofs tas-seklu sbatax sarur wkoll żewġ pitturi żgħar li juru l-Qalb Imqaddsa ta' Ġesù u l-Qalb Imqaddsa ta' Marija, it-tnejn mill-artist Rafel Caruana (1816-1872) iben l-artist Pietru-Pawlu.

Dawn saru flok tnejn ta' San Pietru u ta' San Pawl iż-żewġ kolonni tal-Knisja Universali.

L-erbgħa pilastri maġġuri tal-knisja għandhom żewġ pitturi kull wieħed, kollha juru qaddisin ta' l-Ordni Agostinjan: l-erbgħa ta' fuq huma qaddisin irġiel: San Tumas minn Villanova-Portugall Arċisqof ta' Valencia-Spanja li baqa' msemmi għall-karità li kien jagħmel u li miet fl-1555; San Nikola minn Tolentino (1246- 1303), Sant'Antoninu martri u San Ġwann Fakundu minn Salamanca li kien devotissimu tas-Sagrament Ewkarisitiku u li miet fl-1470.

Dawn tpittru wkoll minn Rafel Caruana tal-Belt.

L-erbgħa ta' taħthom jirrappreżentaw qaddisin nisa: Santa Rita minn Cascia; Santa Klara minn Montefalco, il-propaġentriċi kbira tad-devozzjoni lejn il-Qalb Imqaddsa ta' Ġesù u li kienet ħabbret li meta tmut isibu bħal tliet tbajja fuq qalbha bħala l-għeliem li ħallew warajhom it-Tliet Persuni tas-Santissima Trinità għall-imħabba profonda li kellha versu lejhom; Santa Kristjana verġni u martri devotissima tal-Kurċifiss; u Santa Ġuljana Falconieri verġni minn Udine li permezz li ma setgħetx titqarben minħabba li kienet ferm marida l-Ostja mqaddsa li s-saċerdot kien ipoġġilha fuq moħħha kienet tisparixxi b'miraklu ta' kuljum u quddiem dawk kollha preżenti fejnha.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 6 minn 9 Dawn l-erbgħa pitturi ta' l-aħħar għamilhom l-artista Toni Gatt7 minn Bormla (1832-1912) missier il-famuż pittur u skultur Abram (1865-1944).

Tlieta minn dawn l-istess erba' nisa qaddisin Agostinjani kienu tpittru ma' qaddisa oħra wkoll mill-pittur Rafel Caruana fuq nett taż-żewġ artali laterali: Santa Rita u Santa Ġuljana fuq l-artal ta' Santu Wistin, u Santa Massima u Santa Klara fuq dak ta' Santa Katerina.

F'din il-knisja nsibu wkoll żewġ irħamiet kbar ta' rikordju li tpoġġew mal-ħitan fl-1896.

Ta' fuq il-lemin tfakkar lit-twajbin nobbli Ġovanni u Katarina Vasco- Oliviero, waqt li dik ta' fuq ix-xellug tikkommemora li dil-knisja u l-monasteru ngħataw il-filjolanza ma' l-Ordni Agostinjan b'digriet tal-qdusija teigħu l-Papa Piju IX (1846-1878) fid-29 ta' Lulju 1850 u promulgat u esegwit fit-3 ta' Sattembru 1851 meta dawn is-sorijiet kellhom bħala kappillan-konfessur lil Dun Ġwann- Battista Cauchi (1844-1853) u li din l-għaqda ġiet ikkonfermata fl-1893 b'rakkomandazzjoni ta' l-Arċisqof Pietru Pace8 fi żmien il-kappillan-konfessur Dun Duminku-Saverju Hyzler (1887-1899).

Il-koppla u l-frotispizju ġew iddekorati mill-artist ċelebri Ġużeppi Calì mill-Belt (1846-1930) fl-1882, fi żmien il-kappillan-konfessur qaddis (1881-1884) Dun Sidor dei Conti Formosa Montalto (1851-1931) mill-Belt, u l-Badessa Marija-Kjara Borg "tal-pjagi mqaddsa" (1881-1884).

Iċ-ċentri tat-tmien flieli tal-koppla juru diversi stemmi.

Dak li tiġi bi dritt it-titular juri n-nome di Maria; dak fuq l-artal tal- Madonna tal-Konsolazzjoni b'Santa Katarina fih l-istemma ta' dil-qaddisa Lixandrina, dak fuq l-artal ta' Santu Wistin naturalment fih l-istemma ta' l-Ordni Agostinjan, waqt li l-flieli li jibqa' huma mżejjnin bl-istemmi tal-Madonna meħudin mil-litanija ta' Loreto alternati ma' tnejn gustużi u sinnifikativi daqshom li juruna lil Marija bħala l-gwida tagħna biex naslu fi żgur f'pajjiżna l- ġenna: dawn huma Domus aurea (dar tad-deheb), Stella matutina (kewkba ta' fil- għodu), Stella maris (kewkba tal-baħar), Janua coeli (bieb tas-sema) u Pharus salvationis (lanterna tas-salvazzjoni).

Madwar il-koppla hemm il-bassoriljevi ta' l- Evanġelisti: San Mattew bl-anġlu, San Ġwann bl-ajkla, San Mark bl-iljun u San Luqa bil-barri.

Fuq in-niċċa kbira t'isfel ta' l-istatwa ta' Santa Rita u fuq il-bieb ta' quddiemha tas-sagristija hemm żewġ irħamiet oħra f'forma ovali.

Dik tal-lemin tikkomemora li l-Papa Klement XIII (1758-1769) ta fil-15 ta' April 1761 indulġenza plenarja ma' kull quddiesa ċelebrata fl-artal maġġur ta' dil-knisja għall-erwieħ tas-sorijiet mejtin jew li waslu fil-pont ta' ħajjithom ta' dal- monasteru, għar-ruħ ta' membri tal-familji tagħhom sat-tieni grad u anke għar-

7 Toni ma tantx baqa' magħruf.

Ibnu, però kellu jħalli isem li ma jispiċċa qatt permezz li għana l- knejjes tagħna b'numru kbir ta' opri artistiċi.

Kien Abram Gatt (1865-1944).

8 Monsinjur Isqof Pietru Pace twieled f'Għawdex fid-9 ta' April 1831, sar Isqof t'Għawdex fit-28

ta' Frar 1877 u Arċisqof ta' Malta fil-11 ta' Frar 1889.

Miet fid-29 ta' Lulju 1914.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 7 minn 9 ruħ tal-benefatturi; l-oħra fuq il-bieb tas-sagristija fuq ix-xellug tfakkar il- konsagrazjoni ta' dil-knsija ddedikata lill-Madonna Omm Alla u reġina tas-sema u ta' l-art mill-Isqof Fra Vincenzo Labini fil-15 ta' Ġunju 1785.

L-istatwa ta' Santa Rita (1381-1447) saret ftit snin wara li saret qaddisa mill-Papa Ljun XIII (1878-1903) fl-24 ta' Mejju 1900 wara li kienet ilha ibbeatifikata mill- Papa Urban VIII (1623-1644) fl-1637.

L-istatwa saret mill-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri (1885-1979) fl-1910 fi żmien il-Badessa Marija-Katerina di Ġesù Nazzareno (1889-1902 u 1908-1915) u l-kappillan-konfessur il-Kanonku Emmanuel Fleri-Soler (1902-1911) u tpoġġiet flok statwa devottissima ta' l-injam Ecce Homo li kien għamilha l-iskultur kbir Marjanu Ġerada (1770-1823) minn Bormla fl-1802 fi żmien il-kappillan-konfessur Dun Alwiġ Borg (1801-1809) u l- Badessa Francesca Rosignani (1796-1810).9

Fil-ġnub tal-bieb ta' barra hemm żewġ niċeċ żgħar bil-busti ta' Ġesù Nazzarenu u ta' Marija Addolorata libsin il-bellus, xogħol Spanjol minn Sevilja.

Fis-sagristija hemm dawn il-pitturi: Ġesù kruċifiss, il-qtugħ ir-ras ta' San Ġwann il-battista, Il-konsagrazzjoni ta' San Publju bħala l-ewwel isqof ta' Malta u ta' Għawdex minn missierna l-appostlu San Pawl, San Pietru, San Pawl.10 Hemm ukoll pittura bl-erba' dutturi tal-Knisja: il-Papa San Girgor, il-kardinal San Ġlormu, l-isqof Santu Wistin u l-arċisqof San Anbroġ, oħra b'San Tumas minn Villanova, Agostinjan arċisqof ta' Valencia qiegħed iqassam il-karità lill-fqar u pittura tal-Madonna tal-Bon Kunsill u ikona Biżantina tal-predestinazzjoni ta' Marija.11 Naturalment jinsabu wkoll bosta relikwarji: wieħed f'forma ta' artal b'biċċa mis-Salib ta' Kristu fih, ieħor ukoll b'biċċa mis-Salib b'ħafna teki ta' għadam ta' qaddisin madwaru, ieħor b'għadma kbira f'niċċa b'sitt teki fuq il- ġnub u bi tlieta fuq, gwarniċ ovali b'ħafna relikwi ta' qaddisin, tliet gwarniċi oħra ukoll ovali iżgħar u b'ħafna għadam qaddis, kif ukoll erba' gwarniċi kbar dejjem b'numru ta' għadam ta' qaddisin.

Fl-2004 saret statwa ħelwa ta' Santa Katarina V.M. minn Manwel Zammit li tinżamm fil-parlatorju u li tintrama' fil- kappella għal-festa li tiġi ċċelebrata fil-25 ta' Novembru

9 Din kienet dejjem tinżamm mgħottija, u li llum tinsab fil-monasteru.

Madwar għoxrin sena ilu

ġiet restawrata minn Manwel Zammit.

10 Dal-pitturi qabel kienu jinsabu fil-knisja imma tbiddlu ma' oħrajn li jirrappreżentaw xi

qaddisin Agostinjani 11 Din kienet ġiet irregalata fl-1675 minn monsinjur Antonio Tolossenti, pro-inkwiżitur bejn l-

1676 u 1677, fi żmien li oħtu kienet il-badessa ta' dal-monasteru bħala Madre Skolastika Tolossenti.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 8 minn 9 Għeluq

Għalkemm illum il-ġurnata s-sorijiet jitqiesu bħala Agostinjani u mhux aktar bħala sorijiet ta' Santa Katarina, xorta waħda d-devozzjoni tagħhom lejn din il- qaddisa kbira għadha qawwija u ħajja.

Xhiedha ta' dan huwa l-fatt li l- monasteru żamm l-isem oriġinali tiegħu bħala Monasteru Santa Katarina V.M., kif ukoll il-festa sabiħa li ssir ta' kull sena bl-għasar u bil-quddiesa solenni li fiha l- kappella tkun kollha armata bid-damask prezzjuż tal-palma u bl-apparat kollu meħtieġ tal-fidda.

Tajjeb li f'dis-sena ċentinarja niftakru fil-bżonnijiet ta' das- sorijiet fit-talb tagħna, kif ukoll nitolbu aktar biex jitkattrulhom il-vokazzjonijiet.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------ Paġna 9 minn 9