l a ħ g 2 €

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p2

Merill raġel qed jgħanni minn fuq bejt ta' kamra fil-kampanja.

Qed jgħid lil merilli irġiel oħrajn: "Hawnhekk tiegħi, aqilgħuli 'l barra!"

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Mhux mitluf!

Ħadna gost Jitwieled Dragun!

Tista' tgħidli?

Arti u ritratti Paġna Falko Natura 2000 Attività

Ċentrali

Kordinazzjoni mill-uffiċju

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil- Klabb qegħdin xi 1000 membru u s-sħubija hija €10 fis-sena.

Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

Ħbieb Ħuttaf…

Biex ingawdu n-natura tajjeb li nitgħallmu nużaw sensi differenti.

U iva, ma jfissirx noqogħdu ntiegħmu kollox, ta!

Imma sensi bħas-smigħ u x-xamm jgħinuna.

Pereżempju fid-dinja tal-għasafar is-smigħ importanti immens.

Ħafna għasafar mhux faċli tarahom għax jew żgħar wisq, jew bogħod wisq, jew żvelti wisq, jew moħbijin qalb il-weraq, jew fis-seba' sema.

Imma b'xorti tajba ħafna minnhom iħobbu jsemmgħu leħinhom.

Jekk nitgħallmu ftit ftit nagħrfuhom inkunu tgħallimna sigriet tan-natura.

Nibdew kważi naraw b'widnejna!

Ħa ħa!

Din tfakkarni fil-friefet il-lejl.

Il-friefet il-lejl annimali speċjali mhux biss għax huma mammiferi li jtiru imma wkoll għax kapaċi jaqbdu nemusa ttir fid-dlam ċappa!

Kif jarawha?

Għax il-friefet il-lejl mhux għajnejhom jużaw imma widnejhom.

Waqt li jtiru jagħmlu ħoss irqiq li skont kif jisimgħuh jidwi jindunaw x'hemm madwarhom.

Dawn il-ħsejjes għoljin wisq biex nisimgħuhom aħna l-bnedmin imma b'xorti tajba hawn apparat apposta jgħidulu bat detector (ikun qisu walkie-talkie).

Dan jaqbad il-ħsejjes tal-friefet il-lejl u jbaxxihom b'mod li anke aħna nkunu nistgħu nisimgħuhom.

S'intendi jien xtrajt wieħed u b'hekk issa nista' nitgħallem is-sigrieti tal-friefet il-lejl ukoll.

Awguri għall-eżamijiet u l-vaganzi.

Victor Falzon L-Editur

Il-bat detector jgħinek tisma' l-ħsejjes tal- friefet il-lejl.

Peress li jgħajtu fuq frekwenzi differenti, kultant tkun tista' tagħraf liema speċi jkunu.

MAL-FAĊĊATA Il-Gremxula (Maltese Wall Lizard) hija waħda mir-rettili Maltin.

Anzi tant hi Maltija li mkien iżjed ma ssibha fid-dinja ħlief f'pajjiżna, u għalhekk tissejjaħ endemika.

Dari kienet komuni ħafna fil-kampanja, illum f'xi nħawi ta' Malta saret iktar komuni fil-ġonna tan-nies milli fil-kampanja.

Proprja proprja HEMM razza tal-gremxula Maltija li tgħix fuq Linosa, gżira żgħira Taljana.

©BirdLife Malta, Ġunju 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Chris Cachia Zammit Stampat għand Poulton's Print Shop

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p3

Tellieqa biex jikber

aħbarijiet

Dan il-fellus ta' Fras-servjent faqqas f'Mejju li għadda fir-riserva naturali tal-Għadira.

Fil-bidu kienu erba' flieles aħwa, imma wara ftit ġranet tlieta minnhom ma rajniehomx iktar.

Baqa' dan biss miskin.

Imma ma tħalliex waħdu tafux, għax huwa l-mimmi t'għajnejn ommu u missieru.

Dawn dejjem għassa tiegħu kull fejn imur jippassiġġa, u jkeċċu kull għasfur li jersaq lejh.

Qed jikber ġmielu u sa ma jaslilkom il-magażin ikun probabbli diġà tgħallem itir.

X'saqajn esaġerati hux!

Kemm hu mqareb dat-tifel l'għandna!

M'għandux kwiet f'ġismu.

U ħallih, għadu żgħir.

Mela nsejtu żmienek?

Medda art ikbar mill- Imdina.

Dejjem jitnaqqar

Kull sena l-kampanja tagħna tiċkien.

Kull sena l-bini jkompli jinfirex u jibla' l-art.

Dan jiġri fil-pajjiżi kollha, imma f'pajjiżna l-problema iktar serja għax Malta ŻGĦIRA ĦAFNA!

Terz ta' pajjiżna diġà bnejnieh u rridu noqogħdu b'seba' għajnejn kemm ħa nkomplu nnaqqru mill-ftit beraħ li baqgħalna.

Imma l-proġetti enormi ta' bini li qed nisimgħu bihom juri li għadna ma tgħallimniex.

Pereżempju ħdejn Wied il-Għajn hemm ċans li tintradam biċċa kampanja ikbar mill-Imdina.

Il-medja ta' art mibnija fl- Unjoni Ewropea hija 5%

Meta se nitgħallmu?

33% bini, toroq u żvilupp

50% għelieqi

Qbiżnieha sew il-medja mela.

Min qabeż il-mejda?

Jott marina u salt bini, proġett ieħor mostruż maħsub għal Għawdex.

Veru li bħalissa l-art t'hemm hija barriera, imma meta ma tibqax tinħadem barriera tista' terġa' ssir kampanja u jerġa' jsaltan is-skiet u l-merill.

Jott marina u raħal bini hemm jibqgħu, anzi jkomplu jikbru.

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p4

Peress li jiekol il-ħaxix il-ġurat ta' wiċċu twil issibu fl-isteppa.

Bejn is- sajf u l-ħarifa fittxu qalb il-weraq tal-ħalfa.Mhux faċli tarah għax twil u mislut bħall-weraq!

Fil-ħarifa u x-xitwa fittex għasfur żgħir b'wiċċu iswed, nofs kullar abjad u sider lewn is-sadid, imperreċ fuq l-ogħla zokk f'nofs il-ħaxix.

Dak ikun il- buċaqq tax-xitwa u spiss isemma' l-għajta tipika tiegħu swi-ĊĊĊ!

Bħall-brimb kollu, il-piżawra hija karnivora.

Ma tagħmilx għanqbuta biex taqbad il-priża imma taqbeż fuq l-insetti li ssib qalb il-ħaxix.

Wara li tbid, iġġorr il-bajd f'kobba ħarir taħt żaqqha (kif jidher fir-ritratt hawn taħt) sakemm jaslu biex ifaqqsu.

Meta l-berwieq jagħmel il-fjuri fi Frar l-isteppa timtela bukketti fjuri fuq lasti ħodor.

Il-ftit insetti li jfaqqsu daż- żmien ifittxuhom dawn il-fjuri.

In-nannakola tal- faxx hija kuġina tan-nannakola ħamra u bħalha tiekol insetti żgħar bħall-briegħed tal-pjanti (aphids) li jsoffu s-sugu tal-ħaxix.

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p5

Jekk tisma' għasfur jgħajjat zipp! zipp! zipp! mis-sema' fir-rebbiegħa, qed tisma' l-bufula tal-imrewħa.

Ir- raġel ikun qed ikeċċi rġiel oħrajn u jiġbed in-nisa lejh ħalli jbejtu fil-ħaxix għoli.

Ambjenti u Residenti

Dawk it-trofof ħaxix aħdar ċar huma ħalfa, pjanta tipika tal-isteppa.

L-għeruq tagħha jżommu l-ħamrija milli tinġarr mix-xita.

Il-fjura tal-qaqoċċ tax- xewk hija spettakolari kemm minħabba l-kulur vjola highlighter tal-petali kif ukoll għax jiġġennu għaliha ħafna insetti.

L-isteppa hija tip ta' ħabitat li jkun miksi bil-ħaxix.

Fl-isteppa ma ssibx siġar jew arbuxxelli għoljin minħabba li dal-ħabitat spiss ikun espost għar-riħ.

Mill-banda l-oħra l-ħaxix iħobb ir-riħ għax ixerridlu l-polin biex jiddakkru l-fjuri.

Jeżistu diversi tipi ta' steppa.

Hemm steppa li tifforma meta għalqa ma tibqax tinħadem għal ħafna snin, u ftit ftit timtela bil- ħaxix.

Hemm steppa li tifforma f'inħawi fejn il-ħamrija naqset sew u beda jitfaċċa l-blat.

Tip ieħor ta' steppa tikber mal- ġnub taflin ta' xi għoljiet, kif jidher f'dan ir-ritratt meħud fl-inħawi tal-Ġnejna u Ras il-Pellegrin.

Il-pespus wieħed mill-għasafar li jimxu mhux jaqbżu – iktar komdu li timxi meta qed tfittex bejn il-ħaxix għall-bebbux u insetti għall-ikel.

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p6

Mhux mitluf!

Bħalissa ħafna għasafar tal-bejt ikunu bil-bejta.

Għall-ewwel il-frieħ joqogħdu fil-bejta imma meta jibdew jikbru joħorġu jaqbżu 'l hawn u 'l hemm, allavolja jkunu għadhom ma jtirux.

Din ħaġa normali u ommhom u missierhom ikunu jafu fejn qegħdin uliedhom, għax joqogħdu jpespsu lil xulxin.

Għalhekk jekk issibu ferħ u taħsbuh mitluf, ftakru li dak mhu mitluf xejn.

Ommu u missieru jkunu x'imkien viċin, jistennew lilek twarrab ħalli jinżlu jitimgħu lit-tifel tagħhom!

Għalhekk sakemm ma jkunx f'periklu li ttajru karozza jew tabqdu qattusa, l-aħjar li tħalluh fejn hu.

Anzi, tbiegħdu daqs 10 metri u oqogħdu osservaw fil-kwiet, u spiss ma jdumux ma jitfaċċa xi wieħed mill-ġenituri tiegħu b'xi dudu f'ħalqu!

Ħadna gost il-Buskett Nhar is-Sibt 16 ta' Mejju wara nofsinhar kellna ħarġa għall-Buskett.

Imxejna n-niżla sabiħa ta' Wied il-Luq u qgħadna nosservaw il-pjanti bħal-liedna li tixxeblek u l-weraq tal-luq abjad minn taħt, u nisimgħu l-għajta qawwija tal-bufula tal- għollieq.

F uq kar ti u bil-kuluri li tawna l-leaders għamilna bark rubbings ma' siġra kbira tal-ballut, u ħadna gost nagħmlu l-ar ti minn affarijiet naturali li ġbarna.

Kien hemm ukoll ringer tal-BirdLife li beda jaqbad għasafar u jagħmlilhom ċurkett speċjali, u jerġa' jitlaqhom.

Dan huwa studju li jsir biex il-BirdLife issir taf iktar fuq l-għasafar.

Konna b'xor tina narawh jirringja ta jra safra vera sabiħa.

Iġri nerġgħu mmorr u!

Għasfur tal-Bejt ferħ.

Tagħraf li għadu żgħir minn dik il-ftit ġilda safra mal- ġnub ta' munqaru.

Il-mazzarell sultan (blue emperor Anax imperator) huwa l-ikbar mazzarell f'Malta u fl-Ewropa.

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p7

Għaliex dragun?

Għax bl- Ingliż dragonfly.

Din is-sensiela ritratti ħadha l-ħabib tagħna Charles Gauci ħdejn vaska fil-ġardina tiegħu, li minnha kien għadu kemm ħareġ ferħ ta' Mazzarell Sultan.

Il-mazzarell jibda ħajtu fl-ilma, f'qiegħ ta' għadira jew vaska bl-ilma tax-xita.

Għall-ewwel ikun qisu dudu u jiekol annimali żgħar tal-ilma.

Meta jikber biżżejjed joħroġ mill- ilma, jitla' ma' xi zokk jew blata u hemm issirlu bidla kbira.

L-ewwel tixxaqqaq il-qoxra ta' dahru u minnha jibda ħiereġ bil-mod l-insett adult, jiġġebbed u jitmattar.

Meta jkun ħareġ kollu joqgħod jistrieħ mill-battikata filwaqt li l-ġwienaħ jibdew jinfetħu u jistiraw.

L-istorja kollha mill-ewwel sal-aħħar ritratt ħadet xi sitt sigħat (9.30pm– 3.30am).

Grazzi Charles talli qsamt magħna dil-meravilja!

Tista' tgħidli?

Inwieġbu mistoqsijiet u misteri mistifikanti li tibagħtulna intom il-membri.

Fuq in-natura, s'intendi!

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p8

Ibagħtulna t-tpinġijiet u r-ritratti li tieħdu tan-natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħa nġibuhom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom.

Ibagħtuhom bl-imejl jew bil-posta.

Ħajjartni ta!

Qiegħed sew!

L-Editur

Gawwija Prima minn Francesco Tanti (6)

Arti u ritratti

Jekk jogħġbok dan ġurat jew grillu?

Sibnieh il-bieraħ, kien fuq bush fi ġnien publiku.

Meta mort biex immissu qabeż u llandja fuq karozza pparkjata!

Tgħidx kemm dħakna.

Grazzi.

Għażiża Nicole,

Il-grillijiet (crickets) jiġu mill-ġurati (grasshoppers) imma qegħdin fi grupp differenti.

Tagħrafhom minn xulxin għax il-grillijiet ikollhom antenni twal ħafna, tal-ġurati jkunu qosra.

Prosit, dak ġurat.

Fil-fatt huwa ġurat tar-raba' (Egyptian grasshopper) – dan tar-ritratt huwa żagħżugħ għax għadu bla ġwienaħ!

Għażiż Editur,

Grazzi.

Għażiż Alan,

Jekk jogħġbok kemm jiġu għasafar f'Malta kull sena?

Alan Grima (11) Ħal Qormi

Qed tistaqsi kemm jiġu għasafar differenti (speċi) jew kemm jiġu total b'kollox?

Jekk it-tieni waħda, impossibli ngħidlek għax ħadd ma jaf.

Jgħaddu żgur mijiet ta' eluf, anke miljuni, għax Malta qiegħda fir-rotta tal-passa.

Ħafna minnhom għasafar żgħar bħal buful, vjolini u pitirrossi.

Kemm jiġu speċi differenti?

S'intendi ebda sena mhi bħal oħra, imma nikkalkulaw bejn wieħed u ieħor xi ħaġa taħt il-200 speċi.

Qatgħa sturnelli

L-Editur

Iktbu lill-Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

Arti minn zkuk u weraq li l-membri ġabru waqt il-ħarġa tas- 16 Mejju 2015 fil-Buskett (ara paġna 6)

Il-Ħuttafa 128 • Ġunju 2015 • p9

Jekk qed nara sew f'id Nick hemm rożinjol.

U Tim għandu kaċċamendula.

Natura 2000 Natura mħarsa

L-Irdum tal-Madonna

F'din il-ħarġa se nagħtu ħarsa lejn sit li jinsab fid- 'denb' tal-gżira ta' Malta, fl-Aħrax tal-Mellieħa.

Dan huwa sit importanti ħafna għan-natura, kif se naraw.

Ambjenti varjati

Fejn qiegħed?

Dan is-sit qiegħed fl-inħawi tal- Aħrax tal-Mellieħa u l-Armier.

Iż-żona tar-Ramla tat-Torri u l-Irdum tal-Madonna tiġbor

fiha varjetà ta' ambjenti differenti tal-kosta.

Partijiet huma magħmulin minn meded tal-blat tal-Qawwi ta' Fuq, li f'postijiet jifforma jew irdum għoli pjuttost inaċċessibbli, jew inkella xatt iktar baxxa.

F'partijiet oħrajn insibu xatt bir- ramel; fil-fatt hawnhekk insibu waħda mill-ftit komunitajiet

ta' għaram tar-ramel (sand dunes) li baqa' fil-Gżejjer Maltin – sfortunatament, dan l-ambjent inqered kważi għal kollox min pajjiżna.

F'inħawi oħra nsibu ambjent ta' xagħri, u saħansitra ta' bosk; dan tal-aħħar tħawwel mill- bniedem b'siġar li mhumiex indiġeni għal Malta, imma

xagħri tax-xatt

siġar

xorta jipprovdi kenn għal diversi għasafar.

Diversi speċi

Minkejja li mhux sit kbir, din il-varjetà ta' ambjenti

tipprovdi kundizzjonijiet naturali għal diversi speci differenti.

Pereżempju fl-irdum insibu pjanti bħax- xebb, arbuxxell żgħir 1endemiku.

Fejn ix-xatt huwa baxx mal-baħar insibu x-xorbett, pjanta oħra tipika ħafna tal-kosta Maltija.

F'partijiet oħra ta' dan is-sit insibu pjanti tipiċi tax-xagħri, pereżempju s-sagħtar, l-erika u t-tengħud tax- xagħri.

Fuq ir- ramel għadna nsibu wkoll diversi speci

L-Irdum tal-Madonna

Pankrazju Sea daffodil

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

tipici tal-għaram tar-ramel, bħall-għantux tal-blat u l-pankrazju, u speċi oħrajn xejn komuni fil-Gżejjer Maltin.

Importanti għall-għasafar

Barra pjanti nsibu wkoll fawna differenti u interessanti f'kull wieħed minn dawn l-ambjenti.

Hawnhekk se niffukaw fuq l-għasafar.

L-Irdum tal-Madonna

magħruf sew ma' dawk li jħobbu l-għasafar, u dan minħabba l-importanza tiegħu speċjalment għall- għasafar tal-baħar.

Fost dawn insibu l-garnija u ċ-ċiefa, li t-tnejn ibejtu f'ħofor fl-irdum.

F'Malta jbejtu 10% tal-garni tad-dinja u f'dan is-sit hawn l-ikbar 2kolonja tagħhom, b'iktar minn 500 par.

L-Irdum tal-Madonna fil-fatt imħares mhux biss bħala sit Natura 2000 imma huwa Important Bird Area (IBA) Internazzjonali, titlu li jfisser li dan wieħed minn ħafna postijiet mifruxin mad-dinja li huma partikolarment importanti għall-għasafar.

Barra tajr tal-baħar f'dawn l-inħawi jbejjet ukoll

il-merill, l-għasfur nazzjonali.

L-Irdum tal-Madonna u r-Ramla tat-Torri joffru eżempju tajjeb tar-rikkezza naturali li għandna f'dan il-pajjiż żgħir.

Juruna wkoll, però, kemm huwa importanti li ninvestu l-ħin u l-isforzi tagħna biex inħarsu dan il-wirt.

Proġett Garnija Fl-Irdum tal-Madonna qed isiru proġetti mmexxijin mill-BirdLife bit-tir li jħarsu l-kolonji tat-tajr tal-baħar.

Fost il-ħafna xogħol li sar, ġie studjat fejn qed imorru jistadu l-għasafar fuq il-baħar, biex insiru nafu liema partijiet tal-baħar għandna bżonn nipproteġu b'iktar reqqa.

Qed isiru wkoll sforzi biex jinqerdu l-firien mis-sit, minħabba li dawn jattakkaw il-bejtiet tal-għasafar u joqtlu l-frieħ jew jieklu l-bajd.

Barra minn hekk saru sforzi biex jitnaqqas l-istorbju u d-dwal bil-lejl, li jfixklu l-għasafar.

Il- proġett irnexxa għax mhux biss tgħallimna ħafna fuq il- garni, imma n-numru tagħhom kompla żdied.

Riċerkatur tal- BirdLife jixxabbat mal-irdum biex jinżel jiċċekkja xi bejtiet tal- garnija

Annimal jew pjanta li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja 2kolonja.

Grupp ta' annimali li jgħixu jew ibejtu viċin ta' xulxin.

Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 4.

Sejrin ħarġa bil-lanċa.

Tiġu magħna?

Data Il-Ġimgħa 10 Lulju 2015 Prezz Kbar €7 Żgħar (-14) €5

Minħabba li l-postijiet huma limitati, importanti li tibbukkjaw.

Ċemplu 21347644/5/6 jew ibagħtu email lil events@birdlifemalta.org u tingħataw iktar dettalji.

Ċans biex tibbukkjaw għandkom sa nhar il-Ħamis 9 Lulju 2015.

Tħallux għall-aħħar!

Tibagħtux flus bil-posta.

Il-biljetti jinxtraw dakinhar stess fil-post ftit qabel it-tluq.

Minħabba sigurtà, tfal taħt il-5 snin ma nistgħux naċċettawhom fuq il-lanċa.

Tfal taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir.

Grazzi tal-koperazzjoni.

Kif nagħmlu kull sena f'daż-żmien ħa jkollna ħarġa bil-lanċa – ħarġa speċjali li fiha mmorru ngawdu l-kumpanija taċ-ċief.

Iċ-ċief huwa tajr tal-baħar li jbejjet f-irdumijiet.

Ħafna ċief ibejjet fis-sisien f'Ta' Ċenċ, fin-naħa t'isfel ta' Għawdex, għalhekk ħa niġbdu lejn dawk in-naħat.

Iċ-ċief jidħol fil-bejta bil-lejl imma ftit qabel tinżel ix-xemx jinġabru f'qatgħat fuq il- baħar jistennew id-dlam.

Dawn il-qatgħat spiss ikun fihom mijiet ta' tajr!

Aħna ħa mmorru ngawduhom proprju fil-mument maġiku ta' nżul ix-xemx.

Min ġie darba reġa' ġie u reġa' ġie!

U reġa' ġie u reġa' ġie u reġa' ġie u reġa' ġie u…

(Leħen l-Editur)

Ojj hemm!

Agħlaqlu!

Jekk il-baħar idardarkom tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il-ħarġa.


Il-Ħuttafa

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Ħbieb Ħuttaf…

Kull meta jbejtulna l-Fras-servjenti (paġna 3) niftakar f'raġel Ingliż xagħru bajda u bin-nuċċali, liebes beritta qisha qasrija mdeffsa f'rasu u xorts tal-kaki jiġih baħar.

Kien jismu Bert Axell u kien espert fuq kif toħloq riservi naturali.

Meta fl-1980 il-gvern u l-BirdLife bdew jaħdmu biex issir ir-riserva tal-Għadira dan Bert kien ġie Malta biex jgħinna nippjanawha.

Qabel l-Għadira saret post protett kienet issir fiha ħafna kaċċa, u f'nofsha kien hemm dura, dak l-ispeċi ta' ħajt baxx ġej għat-tond li fih jistaħba l-kaċċatur.

Meta ġie Bert jara l-post niftakru jieqaf iħares lejn id- dura u qalilna (s'intendi bl-Ingliż) "Dik ma nwaqqgħuhiex għax għad tkun tajba biex ibejjet fiha l-Fras-servjent."

Issa dak iż-żmien il-Fras-servjenti lanqas fil-passa ma konna

narawhom spiss, aħseb u ara kemm konna naħsbu li ħa jbejtu!

Għalhekk għedt bejni u bejn ruħi "Tajjeb kieku, imma forsi Bert qed joħlom wisq!"

Illum għaddew iktar minn 30 sena u Bert m'għadux magħna.

Imma l-ħolma tiegħu seħħet għax il-

Fras-servjenti qed ibejtu l-Għadira tista' tgħid kull sena, anke maġenb dik l-istess dura!

Ir-raġel bix-xorts wiesa' kellu raġun.

Grazzi Bert.

Victor Falzon L-Editur

BirdLife International hija ġabra ta' iktar minn 120 għaqda tan-natura minn madwar id-dinja.

Ilkoll jaħdmu biex jitħarsu l-għasafar u l-ambjent naturali.

BirdLife Malta hija waħda minnhom.

Issa jekk tridu taraw il-familja kollha ta' BirdLife International morru paġna 12.

Jekk għajnejkom ta' seqer forsi ndunajtu li l-logo tal-BirdLife differenti mis-soltu.

Hekk hu, l-arma tal-għaqda għażiża tagħna bdilnieha ftit biex tiġi bħal-logo il-ġdid ta' BirdLife International.

MAL-FAĊĊATA

Il-Lhudi (Ornate Wrasse) huwa waħda mill-iktar ħut ikkulurit li għandna f'Malta.

Iktar timmaġina li ħuta bħal dik taraha f'xi skoll tal-qroll tropikali.

Il-Lhudi huwa komuni ħafna madwar ix-xtut tagħna u jgħix kuntent f'ilma baxx, basta jkun hemm xi blat biex jara jsibx xi granċ x'jittanta.

Jekk tħarsu sew lejn ir-ritratt ta' quddiem taraw ħuta oħra, żgħira ħadra b'tikka sewda.

Dak ukoll Lhudi imma għadu tarbija!

Il-Budakkra tal-Kuruna (Molly Miller) hija ħuta żgħira tassew ħelwa li tgħix mal-blat tax-xatt f'xiber ilma.

Tħobb tistaħba f'toqob b'rasha tittawwal barra.

Jekk toffrulha farka ħobż malajr tiġi tinvestiga!

Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Intervista ma' fjura Ħajjithom max-xatt Ġirien Kemm taf?

Ċentrali

Kordinazzjoni mill-uffiċju

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu l-magażin Il-Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts.

Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Awwissu 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Desirée Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

aħbarijiet

Il-familja kompliet tikber…

Ma, sejrin s'għand tal- gabbana.

Trid ġelat?

Fil-ħarġa ta' Il-Ħuttafa li għaddiet ġibna ritratt ta' ferħ ta' Fras- servjent qed jiġri fir-riserva tal-Għadira, fejn kien faqqas ftit ġimgħat qabel.

Konna għednielkom li dalwaqt jitgħallem itir.

U hekk ġara!

Dak issa sar jaf itir daqs ommu u missieru, u kważi leħaqhom fid-daqs ukoll.

Sadattant il-Familja Fras kompliet tikber għax Is-Sinjura Fras reġgħet biedet u flimkien ma' żewġha reġgħet qed trabbi tliet flieles ġodda, li faqqsu fit-12 Lulju.

Kif taraw mir-ritratti dawn ukoll qed jikbru, u sa ma jaslilkom dal-magażin huma wkoll ħa jkunu tgħallmu jtiru.

B'hekk dis-sena l-Għadira trabbew erba' Fras-servjenti ġodda!

Bi nhar iħufu max-xtut tal-gżejjer tar-ramel…

…filgħaxija jidħlu jitgeddsu taħt ġwinħajn il-ġenituri.

B'ħafna karawett.

Il-flieles ta' erba' ġimgħa, ma' ommhom

Il-flieles ta' ġimgħa, ma' missierhom

Ta' munqarha goff

Li kellek tara Gallina tal-Baħar (Oystercatcher) tagħrafha żgur minn dak il-munqar goff oranġjo.

Jekk iddur xtut tal-Atlantiku madwar l-Ewropa spiss tara gruppi ta' dawn l-għasafar jippassiġġaw qalb il-blat jew fuq ir-ramel.

Imma fil-Mediterran ma tantx hi komuni, u f'Malta l-Gallina tal-Baħar tidher biss f'numri żgħar fil-passa.

F'dawn l-aħħar ġimgħat, però, dehru koċċ, speċjalment qatgħa sabiħa ta' 26 li ra seħibna berdwoċer Caldon Mercieca fis-26 Lulju 2015 f'Baħar iċ-Ċagħaq.

li diffiċli

Il-kulur tal-granċ tax-xatt tant jaqbel mal-blat jekk ma jiċċaqlaqx.

Jibża' min-nies u jistaħba fi xquq żgħar minn fejn joħroġ biex jiekol annimali u pjanti ta' max-xatt.

Diversi budakkri jgħixu f'ħofor żgħar fil-blat taħt wiċċ l-ilma fil- baxxa ħafna, fosthom il-budakkra tal-għalla.

Biex iżommu mal-blat jużaw il-ġwienaħ (fins) ta' quddiem bħal idejn.

Id-dudu tas-sajd huwa kuġin tal- ħanżir l-art u bħalu jiekol fdal ta' pjanti u annimali.

B'hekk iżomm ix-xatt nadif.

Jiġri ħafna u jistaħba fix-xquq u l-ħofor.

Komuni ħafna.

Aħna l-iskola tgħallimna li l-artikli huma dawn.

Mhux żball.

Huma żewġ affarijiet bl-istess isem, dak kollox.

il- iċ-

L-Artikla Ħadra (snakelocks anemone) hija annimal li tgħix imwaħħla mal-blat f'baħar baxx.

Taqbad l-priża billi tniggeż annimali żgħar li jmissu mat-tentakli tagħha.

L-artikli kuġini tal-bram.

L-algi huma mqassmin fi tliet gruppi: ħomor, kannella u ħodor.

Din il-Lawrenzja hija alga ħamra b'weraq imlaħħam biex fih taħżen l-ilma għal kontra n-nixfa.

Dan għaliex tgħix f'xifer il-baħar u tinkixef ħafna.

Ambjenti u Residenti

Xatt bil-blat

Jekk tisma' għajta rqiqa pss-wss-wss- wss-wss ħares lejn xifer il-blat u taf tara pispisella (common sandpiper) għasfur żgħir b'dahru skur, żaqqu bajda u denbu jimmolla 'l fuq u 'l isfel.

Il-pispisella tħobb tfittex dud tas-sajd.

Il-koċċla komuni (barnacle) tgħix fi gruppi mwaħħlin mal-blat f'xifer l-ilma.

L-annimal ikun moħbi fil-parti tan- nofs minn fejn joħorġu bħal xniexel meta jkun mgħotti bil-baħar biex isaffi materjal u plankton mill-ilma.

Il-granċ tal-bebbuxu tax-xatt huwa granċ żgħir li jgħix ġo qoxra vojta ta' bebbuxu.

Mistħi ħafna imma stennieh joħroġ u mill-qoxra tara ħerġin mustaċċi ħomor, salt saqajn ħodor u par għajnejn fuq zkuk irqaq.

Il-bqija tal-granċ tibqa' ġewwa.

Xatt bil-blat huwa ħabitat li mal-ewwel daqqa t'għajn jidher bla ħajja.

Imma fil-fatt huwa mimli annimali u pjanti speċjalizzati biex jgħixu fih.

Fir-ritratt jidher xatt f'Baħar iċ-Cagħaq.

Meta jitmermer bil-baħar dat-tip ta' blat tal- qawwi jagħmel ħafna ħofor li jimtlew ilma baħar u fihom jgħixu komunitajiet ta' annimali.

Fuq il-blat mikxuf hemm annimali u pjanti li adattaw biex jifilħu għas-sħana tas-sajf, it-taħbit il-kesħa tax-xitwa, tal-mewġ u r-raxx mielaħ.

Dawn ħlejjaq li tassew ħaqqhom rispett għall-fatt kapaċi jgħixu f'ambjent tant aħrax.

Kemm jirnexxilek tara minn dawn il-ħlejjaq meta tmur f'xatt il-baħar?

l-ġisem

L-imħar (limpets) huma annimali żgħar li bis- tal-qoxra ċatta saħħa u b'saħħtu tagħhom, kapaċi jgħixu mqabbdin mal-blat fejn iħabbat il-mewġ.

Jieklu alga li jqaxxru minn mal- ġebel huma u mixjin.

Il-fjura tantx tagħti fl-għajn

Intervista ma' fjura

Il-frotta tal-Alka tkun qisha żebbuġa.

It-Taljani fil-fatt isejħulha oliva di mare.

Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur.

Ħaffef qabel jispiċċaw.

"M'hawn xejn illum!"

Bonġu.

Isma', din ir-rokna hija għall-fjuri mhux għall-akla… Mela tajjeb, għax jien ukoll pjanta li nagħmel il-fjuri.

Mela l-algi jagħmlu l-fjuri?

Taħt il-baħar?

Mhux alka jismek?

Intom il-Maltin semmejtuni alka bi żball.

Proprja jisimni Posidonja u kif għedtlek jiena flowering plant.

Waww, u l-fjuri kif ikunu?

Il-fjuri tiegħi ma fihomx petali għax m'għandix bżonn insetti jġorruli l-polin.

Il-polin jinfirex waħdu mal-kurrent tal-baħar.

F'liema żmien tagħmel il-fjuri?

Frott tagħmel ukoll?

Iva, ikun qisu żebbuġ.

X'tgħidli iktar dwarek?

Jien pjanta importanti ħafna għax nifforma foresti sħaħ f'qiegħ il-baħar.

Qalb il-weraq tiegħi jgħixu, jbidu, jieklu u jistkennu ħafna ħut u annimali oħra żgħar.

F'ħafna pajjiżi jien speċi protetta, anke f'Malta.

Imma issa ħa jkolli nħallik.

Saħħa.

Saħħa lilek.

Ħajjithom max-xatt

L-għasafar tal-plajja

L-għasafar tal-plajja (bl-Ingliż waders) kważi dejjem max-xatt tarahom.

F'Malta jidhru iktar minn 45 speċi.

Ħafna jkollhom saqajhom u munqarhom twal, biex ikunu jistgħu jimxu fl-ilma baxx ifittxu dud, ħniex u molluski.

Hemm minnhom rari u oħrajn komuni.

Dawn t'hawnhekk kollha huma regolari u jidhru kull sena f'postijiet bħall- Għadira, Is-Simar u s-Salina.

Ċewċewwa

F'paġni oħra ta' din Il- Ħuttafa jidhru tliet għasafar oħra tal-plajja.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 1

Il-gremxula li tgħix f'pajjiżna hija endemika għal Malta (jiġifieri tgħix hawn biss), u għandna erba' razez tagħha: razza fuq Malta, Għawdex u Kemmuna, razza fuq Filfla, razza fuq Selmunett u razza fuq il-Ġebla tal-Ġeneral

Ġeneral

Il-gremxula hija rettili, kuġina tas-sriep u l-fkieren.

Għandha l-ġilda bl-iskwami (scales) u għandha bżonn ix-xemx biex tisħon u tiċċaqlaq.

Filgħodu tixxemmex qabel ma tibda tikkaċċja u fil-kesħa titrekken x'imkien u torqod.

Malta Għawdex Kemmuna

Ir-raġel huwa territorjali – jikkapparra roqgħa art, jew ġebla u jagħmel għal irġiel oħra li jersqu lejh.

Tagħrfu mill-mara għax huwa ikbar minnha u iktar ikkulurit, il-mara tkun kannella.

Kif nista' ngħin lill-gremxul?

Jekk għandek ġardina jew bitħa bil-ħamrija, ibni gorboġ b'ġebliet żgħar fuq xulxin ħalli l-gremxul ikun jista' jixxemmex fuqhom u jistkenn taħthom.

Jekk għandek pet qattus ara tistax iżżommu ġewwa.

Qattus wieħed kapaċi joqtol mijiet ta' gremxul fis-sena!

Gremxula tilgħaq biċċa tuffieħa

Liema taħseb li hu r-raġel?

Matul il-ġurnata l-gremxul jikkaċċja insetti mill-art u annimali żgħar oħra bħal ħnieżer l-art.

Jieklu ukoll xi frott jew ħaxix li jsib fl-art.

Jekk titfagħlu biċċa tadama jew frotta żgħira malajr tarah ġej għalihom.

Kemm taf… dwar iż-żgħar tal-annimali?

Il-marżebb taż-żrinġ jiekol

Fejn tagħmel il-bejta ċ-ċiefa?

Liema minn dawn mhix vera?

a Rix tal-għasafar

b Frak tal-ġebel

a Fi xquq fl-irdum

b Fil-ventilaturi tad-djar

ċ Pjanti u annimali żgħar

ċ Fis-siġar

a Boton qniefed ikollu 15-il ferħ.

b Kultant qniefed irġiel jieklu l-frieħ.

ċ Qanfud jitwieled bix-xewk.

Kemm idumu fil-bejta l-flieles tal- Fras-servjent?

Min jieħu ħsieb il-bajd tas-Sultan iċ-Ċawl sakemm dawn ifaqqsu?

Kemm idum taħt l-art il-ferħ tal- Werżieq ta' Binhar?

a Tmint ijiem

ċ Ġimagħtejn

a Ir-raġel

b Il-mara

ċ Ħadd

a Ftit ġranet

ċ Diversi snin

Fir-ritratt jidher ferħ ta' annimal.

Ta' liema annimal hu?

X'annimali ħa jfaqqsu minn din il-borża?

Għaliex fjamingi frieħ ikunu griżi flok roża? a

Għax ma jkunux għadhom kielu biżżejjed affarijiet roża.

b Għax ikunu kollha subien

ċ

Għax il-griż iżommhom friski.

a Xgħat tal-friefet

ċ Brimb

b Mazzarell

ċ Żrinġ

Tweġibiet

Il-borża fir-ritratt hija tal-Brimba Kbira tal-Widien u fiha jkun hemm mijiet ta' bajd.

Il-Fjamingu jġib il-kulur roża mill-alka u l-gambli li jiekol, u iktar ma jiekol iktar iżidlu l-kulur.

Il-mazzarell mara tbid fl-ilma ħelu u mill-bajd ifaqqsu larvi bla ġwienaħ li jgħixu fl-ilma.

Meta tfaqqas, il-larva tal-Werżieq ta' Binhar tħaffer fil-ħamrija fejn tgħix sa 17-il sena.

Biex jipproteġi l-bajd mill-predaturi, ir-raġel iżommhom f'ħalqu sakemm ifaqqsu.

Il-frieħ tal-Fras-servjent iħallu l-bejta u jitilqu jimxu ftit wara li jfaqqsu.

Boton qniefed ikun fih minn 2 sa 4 frieħ.

Biex il-frieħ ma jintleħqux mill-predaturi, iċ-Ċiefa tbid f'ħofor fl-irdum.

Marżebb (tadpole) jiekol pjanti u anke insetti li jkun hemm fl-ilma ħelu.

Kemm ġibt tajbin?

bil-maqlub!

Qed nistordi Ma nafx ta!

Natura 2000 Natura mħarsa

L-Irdumijiet max-xatt tal-Lbiċ u n-Nofsinhar

F'din il-ħarġa mhux se nitkellmu fuq sit wieħed imma fuq numru ta' siti li flimkien ikopru medda kbira mix- xatt tan-nofsinhar ta' Malta u Għawdex.

Naħa għoliet, naħa tbaxxiet

Din is-sensiela ta' siti tipproteġi l-irdumijiet ta' mal-kosta kważi f'linja waħda ma taqta' xejn mill-inħawi ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa f'Malta.

U naturalment, bil-flora u l-fawna li nsibu fihom.

L-irdumijiet

iffurmaw b'ċaqliq 1tettoniku li seħħ fil-Gżejjer Maltin.

Immaġinaw li Malta kienet pjanċa ċatta u orizzontali.

Jekk tagħfas il-pjanċa 'l isfel minn naħa, dik in-naħa se titbaxxa u n-naħa l-oħra se togħla.

In- naħa tal-'pjanċa' li għoliet iffurmat l-irdumijiet max-xatt tal-

lbiċ u n-nofsinhar, u n-naħa li tbaxxiet iffurmat ix-xtut baxxi fit-tramuntana u l-grigal, fejn insibu il-portijiet.

F'dawn l-irdumijiet insibu diversi ambjenti.

F'postijiet hemm sisien wieqfin, f'postijiet oħra nsibu t-tafal li jifforma 2ġeomorfoloġija daqsxejn differenti; f'postijiet insibu rdum inqas wieqaf, bi blat kbir li nqasam minn fuq u tgerbeb għal taħtu, li bl-Ingliż insejħulhom boulder screes.

Endemiċi, rari jew lokalizzati

Kull wieħed minn dawn l-ambjenti jsostni gruppi differenti ta' pjanti u annimali.

Fost dawn insibu ħafna speċi ta' pjanti 3endemiċi, bħall-bjanka tal-irdum, il-pjanta nazzjonali widnet il-baħar, iż-żigland t'Għawdex, is-sempreviva

Njaħaa!

Jiġifieri ġiet żurżieqa!

In-naħa tal-grigal għoddsot.

Widnet il-baħar

Fir-ritratt jidhru s-sisien għoljin magħrufin bħala Iċ-Ċnus u Tal-Bardan.

Qegħdin fl-inħawi tax-Xlendi, fil-fatt jidher it-torri fid-daħla tal-Bajja tax-Xlendi.

In-naħa tal- lbiċ għoliet.

Kif forsi kienet tidher Malta meta xirfet l-ewwel darba minn wiċċ il-baħar.

Meta Malta ntrefgħet minn qiegħ il-baħar u xirfet minn wiċċ l-ilma, ma telgħetx orizzontali imma mxaqilba!

Naħa waħda għoliet u n-naħa l-oħra tbaxxiet u għoddsot fl-ilma.

Għalhekk illum għandna ħafna sisien fil-lbiċ, u ħafna xtut baxxi man-naħa tal-grigal.

Natura 2000 hija nisġa ta' 27,300 postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Minn dawn 39 qegħdin f'Malta.

Il-Ponta ta' San Dimitri

Ojj, kif qed taqraha int dik?

Xi ġralu l-Profs?

Niżel isfel jieħu kafè.

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Bengħisa

Katina ta' 10 Siti Natura 2000 – wieħed imiss mal-ieħor – jagħtu protezzjoni kontinwa lill-irdumijiet mill-Ponta ta' San Dimitri f'Għawdex sa Bengħisa, ħdejn Birżebbuġa.

t'Għawdex u x-xebb.

Hemm imbagħad speċi oħrajn li għalkemm mhux endemiċi għal Malta, ftit pajjiżi oħrajn, pereżempju jikbru biss fi z-zunnarija tal-blat u l-kubrita nana, jew speċi li f'Malta jikbru fi ftit postijiet biss, pereżempju l-għerq sinjur.

Insibu wkoll diversi tipi ta' annimali, fosthom molluski u ħanfus li jinstabu f'Malta biss.

Diversi speċi ta' għasafar ukoll jużaw dawn l-irdumijiet, fosthom għasafar tal-baħar bħaċ-ċiefa, il-garnija u l-gawwija prima, u għasafar oħrajn bħall-merill, il- bies u l-ispanjulett.

Refuġji

Is-sisien għoljin u mwarrbin joffru ħabitat tajjeb fejn il-bies jista' jbejjet.

Li ma kinitx għall- kaċċa illegali, dan l-għasfur tal- ġenn jerġa' jibda jbejjet regolari f'pajjiżna, kif kien jagħmel dari.

L-ambjent

tal-irdumijiet

huwa importanti immens għan-natura, l-iktar minħabba li huma ambjent li ma faċilment mill-bniedem. jintleħaqx B'xorti ħażina l-popolazzjoni kbira ta' nies fil-Gżejjer Maltin, l-iżvilupp u l-attivitajiet tal-bniedem, dejjem ikomplu jagħmluha iktar diffiċli għan- natura biex 'tikkompeti' magħna.

Minħabba li fl-irdum ma tantx jasal il-bniedem, dan huwa wieħed minn dawk l-ambjenti li nsejħulhom refuġji, fejn in- natura ssib kenn mill-impatti bis-saħħa tal-bniedem.

t'hekk baqgħu jikbru hemm pjanti li probabbli kienu komuni f'inħawi oħra imma qeridhom il-bniedem jew il-bhejjem tiegħu.

Taħsbux però li b'daqshekk solvejna xi problema.

Il- popolazzjonijiet ta' ħafna speċi xorta sejrin għall-agħar, anke f'dawn l-irdumijiet Huwa għalhekk tant importanti li nitgħallmu nnaqsu l-impatt tagħna fuq in-natura, speċjalment f'pajjiż żgħir bħal Malta.

Li nitgħallmu napprezzaw il-wirt naturali li għandna huwa forsi l-ewwel pass importanti.

Ċaqliq tal-art li spiss jikkawża terrimoti.

Il-forma li tieħu l-art biċ-ċaqliq u t-theżżiż tettoniku kif ukoll bl-effetti tat-temp, tal-elementi u taż-żmien.

Annimali jew pjanti li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja.

L-Għerq Sinjur huwa pjanta stramba li f'Malta hija rari ħafna.

F'Malta jikber biss fuq il-Ġebla tal- Ġeneral (f'Għawdex) u fi ftit inħawi oħra mas-sisien.

L-għerq sinjur għandu storja interessanti, għax dari kienu jaħsbu li jfejjaq mard tad-demm (peress li aħmar skur).

Tant kien rari u prezzjuż li l-Gran Mastru kien jibagħtu bħala rigal lil rejiet, prinċpijiet u papiet.

Jekk bniedem komuni kien jinqabad jaqta' minnu kien jintbagħat jaqdef fuq ix-xwieni!

X'kull waħda!

Meta nsemmu l-BirdLife is-soltu nifhmu bl-għaqda Maltija għall-ħarsien tal-għasafar.

Imma fil-fatt BirdLife huwa l-isem ta' ġabra kbira ta' għaqdiet minn madwar id-dinja, fosthom Malta.

Dawn l-għaqdiet għandhom ħafna ismijiet u logos differenti, imma kollha jaħdmu għall-ġid tal-għasafar u n-natura.

Flimkien dawn jiffurmaw BirdLife International.

Fiji

Total ta' 13 miljun membri u sapporters!

Waww, u jien wieħed minnhom.


Il-Ħuttafa

Togħma ta' marshmallow!

L-Editur roti roti ħa jqattagħkom!

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Għeżież Ħuttaf…

Il-BirdLife tagħmel ħafna affarijiet biex tgħin l-għasafar u n-natura.

Pereżempju:

teduka fl-iskejjel bi proġetti bħal Dinja Waħda toħroġ kotba u tqassam posters u fuljetti tagħmel ħarġiet għall-membri u għall-publiku tieħu ħsieb riservi naturali u tagħti ħajja lil ħabitati rari titħabat biex il-liġijiet tal-għasafar ikunu suret in-nies u jiġu rispettati.

Ħaġa oħra importanti ħafna li l-BirdLife tagħmel hi li tistudja l-għasafar.

Il-BirdLife ilha tistudja l-għasafar minn mindu twaqqfet fl- 1962 u fil-fatt dak iż-żmien kien jisimha Malta Ornithological Society (ornitoloġija tfisser studju tal-għasafar).

Wieħed mill-istudji li bdiet tagħmel il-BirdLife kien il-bird ringing.

Bis-saħħa ta' ċrieket żgħar li l-istudjużi jqiegħdu ma' saqajn l-għasafar tgħallimna ħafna dwar il-ħajja tal-għasafar.

Pereżempju:

tgħallimna r-rotot li jgħaddu minnhom l-għasafar meta jpassu, minn fejn ikunu ġejjin u fejn imorru. tgħallimna l-għasafar iżurux l-istess postijiet sena wara oħra. tgħallimna l-għasafar għandhomx postijiet favoriti fejn ibejtu u kemm jużawhom. tgħallimna jekk il-frieħ jibqgħux jgħixu fl-inħawi tal-ġenituri tagħhom. tgħallimna kemm idumu f'post u tgħallimna jsibux biżżejjed ikel fih. tgħallimna kemm jgħixu l-għasafar fis-selvaġġ.

U ħafna affarijiet oħrajn interessanti!

Dawn l-affarijiet kollha ma tgħallimnihomx biss biex insiru nafu iktar.

Tgħallimniehom speċjalment biex ngħinu lill- għasafar stess.

Għax iktar ma tkun taf fuq il-ħajja ta' xi ħadd iktar tkun tista' tgħinu.

F'Settembru li għadda l-BirdLife għalqet 50 sena minn meta bdiet l-istudju biċ- ċrieket.

F"paġna 12 hemm iktar fuq ir-ringing.

"Emmm… ħalla toqba daqsxejn kbira fix-xibka!"

MAL-FAĊĊATA

Victor Falzon L-Editur

Il-Fjamingu (Greater Flamingo) huwa wieħed mill-itwal għasafar li jżurna.

Dari rari kien jidher imma mindu beda jbejjet fi Sqallija f'dawn l-aħħar snin dan l-għasfur sar jidher kull sena, kultant fi qtajja' sbieħ.

Kultant jinżlu xi tnejn fir-riservi naturali jew fis-Salina.

Ħarruba raġel bil-fjuri, li f'Ottubru jkunu fl-aqwa tagħhom.

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ambjenti u Residenti Intervista ma' fjura Attività Ftit Friefet Tista' tgħidli?

X'nista' nara daż-żmien?

Paġna Falko Natura 2000 Anniversarju biċ-Ċrieket

Kumitat Ċentrali

Kordinazzjoni

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

l-membri

Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 1-2 Xemxija Waterfront Apts Triq is-Simar, Xemxija tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Ottubru 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon, Chris Cachia Zammit Stampat għand Poulton's Print Shop

Żarna Tobia…

aħbarijiet

Fl-24 ta' Settembru żarna Tobia, Avultun Abjad żagħżugħ li faqqas l-Italja f'Ġunju li għadda.

Tobia kiber, tgħallem itir u fil-ħarifa bħal ħafna għasafar oħrajn tar minn art twelidu biex ipassi lejn l-Afrika.

Fi triqtu Tobia għadda minn Malta, imma flok baqa' sejjer waqaf biex jgħaddi l-lejl

Niżel fl-inħawi tal-Fawwara u raqad fix-xagħri.

Membri tal-BirdLife flimkien mal-pulizija qagħdu għassa l-lejl ħalli ma joqtluhx il-kaċċaturi.

L-għada filgħodu Tobia tar mill-ġdid u ħalla xtutna.

Minn Malta qasam 400km baħar sa ma wasal il-Libja, imbagħad kompla nieżel u daħal l-Alġerija.

Nawguraw lil Tobia li jsib post sabiħ fejn jgħaddi x-xitwa bla periklu.

Imma għaliex jismu Tobia?

Għax dan l-avultun ma faqqasx fis-selvaġġ imma f'ċentru speċjali fl-Italja fejn irabbu għasafar rari, biex imbagħad jitilquhom ħalli jkomplu jgħixu fis-selvaġġ.

U n-nies li rabbewh semmewh Tobia.

U barra Tobia kien hemm ukoll Sara u Karel u Carmen u Aneta!

U kif nafu li l-avultun li żarna kien Tobia?

Ħarsu sew lejn ir-ritratti li ħa seħibna David hekk kif Tobia għadda minn fuq rasu.

Qed taraw żewġ rixiet ċari fil-ġewnaħ tax- xellug?

Dik marka speċjali li għamlulu n-nies li rabbewh biex l-għasfur jingħaraf anke jekk ikun qed itir fl-għoli.

Iss, allura ħa jibqa' bir-rix ċar ħajtu kollha?

Tinkwetax, Dud! l-għasafar iwaqqgħu r-rix tal-ġwienaħ kull sena u jtellgħu sett ġdid.

L-Avultun Abjad (Egyptian Vulture Neophron percnopterus) huwa għasfur rari f'Malta u ma jidhirx kull sena.

Huwa l-iżgħar fost l-erba' speċi ta' avultuni fl-Ewropa, u huwa wkoll l-uniku wieħed li jpassi regolarment kull sena.

Tobia għadu ferħ u għalhekk ikun kważi kollu skur.

L-adult ikun abjad bil- ġwienaħ suwed.

Għal ritratt ta' Avultun Abjad adult morru paġna 9.

Ġiet mill-bogħod

Inħabbru ħuta oħra ġdida għal Malta!

Din hija r-redlip blenny (Ophioblennius atlanticus), tip ta' budakkra.

Lemaħha m'ilux il-ħabib tagħna Mark-Anthony Falzon waqt li kien qed jgħum f'Delimara u s'intendi ġibdilha skoss ritratti, fosthom dan t'hawn.

Sejba ta' speċi ġdida hija dejjem ħaġa speċjali imma li hu kważi inkredibbli f'dis-sejba hu li dil-ħuta mhix biss ġdida għal Malta imma anke għall-Baħar Mediterran!

Kif juri l-isem xjentifiku tagħha, din ħuta tal- Oċean Atlantiku u kif spiċċat Malta impossibli tgħid.

Bil-Malti nistgħu nsejħulha Budakkra tal- Atlantiku.

Din hija t-tmien speċi ta' budakkra ġdida li s'issa ħabbarna f'Il-Ħuttafa.

Il-bruka hija waħda mill-ftit siġar li jifilħu għar-raxx mielaħ tal-baħar, u fil- fatt issibha tikber (jew imħawla) ħdejn diversi xtut, ramlin.

Għandha weraq fin qisu bizzilla, li spiss iqattar minnu ħafna ilma mielaħ.

Il-grillu tar-ramel jorqod fix-xitwa imma fir-rebbiegħa joħroġ mill-ħofra fir-ramel fejn ikun indifen.

Ir-raġel joqgħod fid-daħla tat-toqba u jħokk jagħmel ġwenħajh flimkien biex ħoss li jiġbed grilli nisa lejh.

Ċapep tar-ramel li l-grillu jtella' minn taħt l-art meta jħaffer il-mina tiegħu.

Fl-aħħar tas-sajf il-bużbież il-baħar joħroġ bukketti fjuri sofor ċari li jiġbdu ħafna insetti ħelwa bil-fwieħa tagħhom.

Għandu weraq ftit oħxon biex fih jaħżen l-ilma.

Minħabba li jikber fir-ramel biss ix-xewk ir-ramel huwa rari ħafna f'pajjiżna Jekk ikollok ix-xorti tarah, innota kif jagħti fil-blu imma attent għax iniggeż!

il-weraq

Ambjenti u Residenti

Xatt bir-ramel

Il-ħanżir l-art tar-ramel jgħix f'xifer ix-xatt fejn ir-ramel jiltaqa' mal-baħar.

Jiekol biċċiet tal- alka li jkun tella' l-baħar.

Il-mara tkun ċara bħal din tar-ritratt.

Isem il-pankrazju ġej minn kelma bil-Grieg li tfisser "b'saħħtu" għax minkejja s-sħana u nixfa li tgħix fihom fuq il-pjanta għandha weraq twil skur u b'saħħtu, u ġmiel ta' fjura bajda tfuħ.

l-għaram

It-tertuxa hija tipika tal-għasafar tax-xtut.

Għandha saqajha ftit twal u munqarha twil ukoll, għodda perfetta biex tfittex fir- ramel imxarrab għad-dud.

Xtut ramlin mhumiex komuni f'Malta.

Fis-sajf dal-povru ħabitat jimtela bin-nies u l-gabbani u u l-istorbju, u n-natura ma tantx nagħtuha ċans tieħu r-ruħ u titkattar.

Il-pjanti speċjalizzati li jgħixu fir-ramel irid ikollhom għeruq fil-fond u weraq imlaħħam biex jiflaħ għan-nixfa.

Ir-ramel ħdejn il-bħar jifforma għaram (sand dunes) f'xi postijiet f'Malta u fihom jgħixu flora u fawna speċjali.

Ftit hawn annimali li jgħixu fir-ramel, il-biċċa l-kbira jżuruh biex ifittxu l-ikel imbagħad jitilqu.

Il-kulur ħamrani bħal tar-Ramla l-Ħamra f'Għawdex (fir-ritratt) u tar-Ramla tal-Mixquqa f'Malta jiġi mill-minerali fil-blat li tfarrak biex sar ramel.

Jgħidulu wkoll Narċis il-Baħar.

Għasfur ta' San Martin

Ara, dan l-għasfur irringjat.

Issa l i s -sa jf għadda r - r ise rv i na tu ra l i ta l - Għad i ra u s -S ima r ħa je rġgħu j if tħu għa l l - pub l iku .

N is t iednu l i lkom i l -memb r i ta l -K labb u l -fam i l j i tagħkom b iex tas lu was la sax -Xemx i ja għa l l -f tuħ tas -S ima r għa l s taġun ieħo r .

Fost affarijiet oħrajn ħa jkun hemm

Imxu warajja, ħi.

tours tar-riserva logħob għat-tfal attivitajiet għall-familja ringing tal-għasafar berdwoċing

Data Il-Ħadd 1 Novembru 2015 Post Is-Simar (fix-Xemxija) Ħin Ħa jkun hemm żewġ gruppi, wieħed fl- 10am u l-ieħor fil-11.30am Minħabba li l-postijiet limitati min jixtieq jattendi l-attivitajiet ta' filgħodu għandu jibbukkja billi jibgħat imejl lil Hannah fuq education@birdlifemalta.org

Wara l- attivitajiet ta' filgħodu Is-Simar jibqa' mbagħad miftuħa għall-publiku sa 4pm.

Bħal dejjem, id-dħul huwa bla ħlas.

Tiċċajta!

Intervista ma' fjura

Is-Simar wieħed mill-ftit postijiet f'Malta li jkun bl- ilma s-sena kollha

Bonġu, Xewka!

Bonġu, nista' naqdik f'xi ħaġa?

Iva, għandi kurżità.

Il-pjanti tax- xewk li nara kollha jkollhom zokk.

Imma inti m'għandekx… Hekk hu, jien flok intella' zokk nuża l-enerġija tiegħi biex inħaxxen u ntawwal l-għerq.

Għerq kbir x'tambih?

Kif tara jiena ngħix fix-xagħri, ambjent li fis-sajf jinxef qoxqox.

Fl-għerq naħżen ilma u sustanzi, li jżommuni ħajja f'dan l-ambjent diffiċli.

Kos, madwarna kważi m'hawn ebda pjanta bil-fjuri ħliefek.

Hekk hu, ħafna pjanti jwarrdu fir-rebbiegħa imma jien niftaħ il-fjuri issa.

B'hekk l-insetti fuqi jiġu u jdakkruli l-fjuri.

Kważi bla kompetizzjoni ta' xejn!

Ħeħe, eżatt.

Lanqas weraq ma tagħmel?

Iva mela, imma l-weraq tiegħi xogħlu għamlu fir-rebbiegħa, u issa nixef.

Hawn hu madwari, arah.

Dal-ħafna qisu tiben griż?

Il-aħwa, ma ndunajtx!

Issa ħa jkolli nħallik.

Saħħa u grazzi.

Ċaw ħi, u ara tniggeż :)

Fil-Gżejjer Maltin dehru s'issa xi 30 speċi ta' friefet.

Xi 20 minnhom huma komuni jew jidhru regolari kull sena, oħrajn huma rari jew dehru darba biss.

Hawnhekk għandna seba' speċi li naraw regolari kull sena.

Farfett tax-Xewk

Farfett tal-Fejġel Swallowtail Papilio machaon

Farfett tal-Ħurrieq Red Admiral Vanessa atalanta

Farfett tal-Kaboċċi Large White Pieris brassicae

Tista' tgħidli?

Inwieġbu l-mistoqsijiet tagħkom fuq in-natura.

…imbagħad tih il-kulur.

Ftit ilu ħadt dan ir-ritratt ta' insett.

Jekk jogħġbok

tista' tgħidli x'inhu?

Għażiża Lara,

Dak huwa Spallut Irrigat, bl-Ingliż Striped Shield Bug.

Dawn it-tip ta' insetti għandhom ħalqhom qisu siringa u jużawh biex itaqqbu z-zokk jew weraq tal-pjanti biex isoffu l-meraq.

Waħda mill- pjanti favoriti tal-Ispallut Irrigat hija l-Bużbież.

L-Editur

Kemm għandna?

Għażiż Editur,

Grazzi.

Għażiż Shawn,

Shawn Mallia (13) L-Imġarr

Għandna tnejn: il-Wiżgħa tad-Djar u l-Wiżgħa tal-Kampanja.

U bilħaqq, fix-xjenza ngħidulhom speċi mhux razez.

L-Editur

Jekk għandkom mistoqsijiet, iktbu lill- Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

Bil-mod, ara tibla' lsienek!

Bumunqar huma ħanfus b'wiċċhom ġej għall-ponta qisu għandhom imnieħer twil.

Bl- Ingliż jgħidulhom weevils.

Bun… Bumunqar?

Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur.

Ħaffef qabel jispiċċaw.

Dħalt membru u ara x'iddubbajt!

Jekk jogħġbok kemm għandna razez ta' wiżgħa

Għadek m'intix membru?

X'nista' nara daż-żmien?

Il-Kuda hija għasfur żgħir li tqatta' ħin twil fl-art, tiġri jew taqbeż fuq saqajha biex issib x'tiekol, l-aktar insetti u dud.

Issibha l-aktar fl- għelieqi u fix-xagħri.

M'għandhiex kuluri jgħajtu, sabiex ma tkunx tidher wisq fl-ambjent li tgħix fih.

Ir-raġel u l-mara jingħarfu sew minn xulxin.

Meta ttir jitfaċċa disinn abjad u iswed fuq denbha, qisu ittra T rasha 'l isfel.

Il-Kuda tidher fiż-żewġ pases, meta ġieli tasal f'numri kbar.

Fil-ħarifa tibda tidher mill-aħħar ta' Awwissu.

Hija tbejjet f'art għolja madwar l-Ewropa, u tqatta' x-xitwa fl-Afrika.

Tbejjet fl-Asja u fil-Kanada u xi Kud jagħmel pases twal ħafna.

Bħal sħabhom tal- Ewropa, dawn ukoll jinżlu lejn l-Afrika fil-passa tal-ħarifa.

Natura 2000 Natura mħarsa

Jafuh ftit, jiswa ħafna!

Is-sit li se nitkellmu fuqu f'din il-ħarġa probabbli ħafna minnkom qatt ma smajtu bih.

Imma għalkemm mhuwiex fost l-iktar magħrufa, żgur li huwa wieħed mill-iktar interessanti.

Qed nitkellmu fuq il-Qortin tal-Magun, u s-sit fil-qrib tiegħu magħruf bħala l-Qortin il-Kbir.

Barra li huwa Sit Natura 2000, dal-post huwa wkoll Sit ta' Importanza Ekoloġika u Sit ta' Importanza Xjentifika.

Dan għandu jagħtikom ħjiel ta' kemm huwa interessanti.

Hawnhekk insibu tip ta' ambjent li teknikament nafuh bħala frigana (phrygana), tip ta' xagħri li ma tantx hu komuni f'Malta.

Fil-Magun il-frigana mhux talli nsibuh, imma huwa probabbli l-aħjar eżempju ta' dan l-ambjent li għandna Malta.

Il-flora…

Il-Qortin tal-Magun qiegħed max-xatt tat-tramuntana ta' Għawdex.

L-eqreb raħal huwa n-Nadur.

Xagħri rari

Dan is-sit jinstab fuq għolja magħmula minn blat tal- Qawwi ta' Fuq.

Minħabba li huwa mikxuf ħafna għar-riħ, il-pjanti li jikbru hawnhekk iridu jkunu kapaċi jifilħu għall-

Fost ir-rikkezza ta' speċi li nsibu hawnhekk, hemm il- ħatba s-sewda ta' Malta u t-tengħud tax-xagħri (it-tnejn 2endemiċi għal Malta), l-għansar ikħal (li jinsab biss f'Malta u fi ftit postijiet oħra), u speċi oħrajn tipiċi tax-xagħri Malti, bħas-sagħtar, iż-żebbuġija, it-te Sqalli u t-tengħud tas- siġra.

Insibu wkoll iċ-ċistu abjad, li tagħmel fjuri sbieħ bojod;

Widnet il-baħar

Bufula ħamra mperrċa fuq żebbuġija

Iċ-ċistu abjad huwa rari f'Malta.

Il-QortIn Il-KbIr

Il-QortIn tal-Magun

xagħri / frigana

sies u rdum

siġar u arbuxxelli

qasab

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

Għadek ma xrobtux il-kafè Profs?

Naħseb kesaħlek!

din il-pjanta hija rari f'Malta imma fil-Magun hawn roqgħa mhux ħażin.

Insibu wkoll diversi speċi ta' likeni u ħażiż, u anke numru ta' orkidi.

Fix-xquq u l-ħofor fil-blat jiffurmaw fix-xitwa diversi għadajjar fil-blat (rockpools), li jipprovdu ambjent kruċjali għal speċi ta' flora u fawna x'aktarx rari fil- Gżejjer Maltin.

…u l-fawna.

tbejjet

t'hawnhekk

Kif tistgħu tobsru, sit bħal dan huwa importanti wkoll il-bufula għall-fawna.

Fl-arbuxxelli sewda u tbejjet anke l-bufula ħamra, li skarsat sew mill- kampanja Maltija; mal-irdum s'intendi ma jonqosx il-merill.

Fil-passa jitfaċċaw għasafar bħall-kuda u forsi xi daqquqa tat-toppu, u fix-xitwa l-post jimtela tpespis tal-pespus u ċaqċiq tal-buċaqq tax-xitwa.

Fost fawna oħra nsibu wkoll is-serp iswed u d-dussies t'Għawdex, bebbux endemiku għal Malta.

Semmejna fil-bidu li l-Magun mhux magħruf wisq mal- Maltin, u din hija probabbli r-raġuni għaliex għadu fi stat pjuttost tajjeb!

Għalhekk, għalkemm inħeġġiġkom biex tesploraw iktar siti bħal dawn li huma kemmxejn off the beaten track, tajjeb li nitgħallmu napprezzaw dal-wirt naturali bla ma nagħmlulu ħsara.

Il-lajs, kważi niffittja fih!

Id-dussies t'Għawdex huwa bebbuxu żgħir ħafna.

Annimal jew pjanta li jinsabu f'post partikolari u mkien iktar fid-dinja.

Il-ħatba s-sewda ta' Malta tikber folta.

Anniversarju biċ-Ċrieket

Iċ-ċurkett ikun tal- aluminjum u jkun żgħir u ħafif ħafna.

Fuqu jkun hemm numru u l-indirizz tal-għaqda li tkun irringjatu.

Biex tirringja trid permess?

Iva, u liċenzja mill-pulizija wkoll.

Fis-6 Settembru 1965 f'għalqa ħdejn ix-Xagħra f'Għawdex tqiegħed ċurkett fuq l-għasfur li jidher fir- ritratt.

L-għasfur kien Bekkafik Isfar.

Dan kien il-bidu tal-bird ringing f'Malta.

F'Settembru li għadda dan l-istudju għalaq 50 sena.

Iddum biex issir ringer?

Iva, trid snin ta' prattika u esperjenza.

Ir-ringing jista' jsir f'postijiet protetti?

Qabe l j in te laq l -għas fur j i t t iħ id lu x i ke j l ieħor, bħa l tu l ta l -ġw ienaħ u toqo l .

L -għas fur idum għand ir -r inger f t i t m inu t i b iss .

Minn mindu beda r-ringing f'Malta, ġew irringjat iktar minn nofs miljun għasfur.

L-għasfur iweġġa'?

La x-xibka u lanqas iċ-ċurkett ma jweġġgħuh.

Ir-ringers ta' BirdLife Malta

L-għasafar jinqabdu f'xibka speċjali li tintrama mir-ringer.

Ix-xibka tkun merħija ħalli l-għasfur ma jweġġax.

Wa r a l i j i n ħ e l e s m i x - x i b k a , l - g ħ a s f u r j i t q e g ħ e d l u ċ u r k e t t ż g ħ i r f u q w a ħ d a m i n n s a q a j h .

L-għasfur imbagħad jerġa' jintelaq biex ikompli ħajtu fil-kwiet.

Jekk jerġa' jinqabad minn ringer f'pajjiż ieħor, iċ-ċurkett jurih minn fejn ikun ġie l-għasfur.

Ritratti f'din il-paġna ta' Ian Balzan, Victor Falzon, Nicholas Galea, Mont Hirons u Tim Micallef


Il-Ħuttafa

Nov - Diċ 2015

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

Għeż ież Ħu t taf . . .

Ftit ġranet ilu kien hemm laqgħa kbira f'Pariġi.

Għaliha kien hemm

mexxejja u ministri minn xi 200 pajjiż, jiġifieri kważi mid-dinja kollha.

Ma kinitx laqgħa ta' siegħa – damu għaddejjin ġimagħtejn!

X'kienu qed jiddiskutu u jinnegozjaw?

L-ekonomija?

Xejn minn dan.

Is-suġġett kienet fuq kif ħa nsalvaw lid-dinja!

Fis-Snin Sittin xi xjenzati u ambjentalisti indunaw bil-ħsara li qed

jagħmel it-tniġġis.

Bdew iwissu lill-gvernijiet li d-dħaħen qed isaħħnu l-arja u li dan jista' jħarbat il-klima.

Imma dak iż-żmien ħadd ma ta kashom, anzi qalulhom joqogħdu kwieti u ma jfixklux l-iżvilupp.

Imma dak li ħabbru x-xjenzati u l-ambjentalisti beda jiġri vera u l-klima

vera bdiet tinbidel.

Illum kull pajjiż fid-dinja beda jħoss l-effetti.

Is-silġ tal-poli qed jinħall, il-livell tal-baħar qed jogħla u xi pajjiżi qed jegħrqu; għadajjar u xmajjar vojta, snin ta' nixfa f'xi nħawi tad-dinja (= għelieqi mejtin), f'inħawi oħrajn dilluvji u valangi kull sena (= għelieqi rvinati), ħut skars fil-baħar (= inqas sajd), temperaturi għoljin u heat waves.

U kull sena iktar sħuna minn ta' qabilha, eċċ.

Fl-aħħar il-gvernijiet qamu u indunaw li l-flus ma tistax tikolhom.

"Aħjar niltaqgħu ħa naraw x'jista' jsir!"

Tgħid tard wisq?

Il-laqgħat ta' Pariġi jidher li kienu suċċess, għax xi 185 pajjiż iffirmaw

ftehim u qablu li jnaqqsu t-tniġġis tal-arja.

Il-pajjiżi sinjuri ħa jgħinu lill-

pajjiżi fqar biex flimkien jiżguraw li t-temperatura tad- dinja ma tiżdiedx iktar minn 1.5 ̊C.

Imma tgħid iżommuha l-wegħda?

U b'dak il-ħsieb nixtiqilkom il-Festi t-Tajba :)

Victor Falzon L-Editur

MAL-FAĊĊATA

Fl-antik iż-żnuber (Aleppo pine) kienet tikber fis-selvaġġ f'Malta u probabbli kien hawn imsaġar sħaħ tagħha.

Imma maż-żmien dawn kollha nqatgħu.

Illum xorta hawn eluf minnhom f'pajjiżna għax hija waħda mill-iktar speċi li jitħawlu fil-ġonna u fi proġetti ta' afforestazzjoni.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p2

Qatgħa kbira ta' sturnell.

Kemm taħsbu li hemm?

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Ir-Raba' Intervista mal-fidloqqom Attività Fjuri Xitwin Tista' tgħidli?

Lesti għall-pranzu Il-bufula sewda Il-Ballut ta' Marsaxlokk Kotba Ġodda

Kordinazzjoni

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

l-membri

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Diċembru 2015 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Qatgħa kbira ta' sturnell.

Kemm taħsbu li hemm?

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p3

Ġie mill-bogħod

aħbarijiet

L-isem xjentifiku tal-flatworms huwa Platyhelminthes.

Ġejja minn…

Ġejja mill-kliem Grieg platy (ċatt) u helminth (dudu).

Hemm annimali jgħidulhom flatworms, u jgħidulhom hekk għax qishom dud ċatt.

Ħafna minnhom huma mikroskopiċi u kważi kollha jgħixu f'xi ilma jew f'postijiet umdi u dellin.

Hemm minnhom jgħixu wkoll fil-baħar.

Ftit xhur ilu l-ħabib tagħna Paul Portelli kien qed

jgħum bil-maskla fl-inħawi ta' Tas-Sliema u f'ilma baxx sab speċi sabiħa ta' flatworm (kif tidher fl-istampa) li qatt ma kien ra bħalha.

Iċċekkja dwaru ma' xi esperti u sab li dan kien Maritigrella fuscopunctata, speċi li tinsab fl-Oċejan Indjan u Paċifiku.

Kif tafu fl-Eġittu hemm il-Kanal ta' Suez, li nfetaħ fl-1869 biex iqassar il-vjaġġi tal-vapuri.

Imma mhux vapuri biss għaddew mill-kanal.

Diversi annimali u algi tal-Baħar l-Aħmar u l-Oċejan Indjan ftit ftit bdew jgħaddu minnu u jinfirxu fil-Mediterran.

U waslu anke sal-ibħra madwar pajjiżna.

Issa għandna wkoll din l-ispeċi ġdida ta' dudu ċatt, li għad m'għandniex isem għalih bil-Malti.

U jidher li f'Malta qed taqbad sew din l-ispeċi, għax Paul sab mhux wieħed imma diversi, u ftit wara sab l-istess speċi f'San Ġiljan u ħdejn Manoel Island.

Il-BirdLife għandha membri ta' kull età, minn anzjani ta' iktar minn 90 sena, sa tfal żgħar li jdaħħluhom il-ġenituri kważi malli jitwieldu!

Intom ta' Klabb Ħuttaf tajjeb tiftakru li la tikbru ftit ieħor hemm it-taqsima Falko tistenniekom.

Il-Falko qiegħda għall- membri żgħażagħ tal- BirdLife, u torganizza attivitajiet apposta għalihom.

Wara li jagħlqu t-18, il-membri tal-Falko jirċievu l-magażin tal-kbar Bird's Eye View.

Mela araw li tibqgħu membri fil-Klabb ħalli tkomplu tgawdu n-natura u tagħtu saħħa lill-BirdLife.

Blu u rarissma

Jekk iddur l-Ewropa kollha l-primavera (blue tit Parus caeruleus) ssibha komuni kullimkien, fil-ġonna tan-nies, fil-parks u fil-foresti.

Għasfur żgħir u bieżel, ikħal-isfar-aħdar-abjad b'xi truf suwed.

Imma f'Malta l-primavera hija rarissma għax ma tpassix, dawk il- 100km bejn Sqallija u Malta jaqtgħulha qalbha.

Sa fejn nafu, f'Malta l-primavera dehret biss darbtejn, darba fl-1908 (inqatlet/inqabdet waħda ħdejn iż-Żurrieq) u darba fl-1975 (rawha berdwoċers tal- BirdLife fil-Barrakka t'Isfel, il-Belt Valletta).

Ftit ġimgħat ilu l-primavera reġgħet tfaċċat, did-darba fil-Buskett.

Issa nisperaw ma terġax tistenna 40 sena oħra!

Grazzi Geoff, merħba Darryl.

Il-Ħuttafa tixtieq tgħid grazzi lil Geoffrey Saliba li għal dawn l-aħħar sentejn kien President ta' BirdLife Malta.

Li tmexxi għaqda attiva bħal tagħna hija biċċa xogħol li żżommok bieżel ħafna, u s-sena 2015 kienet iktar imqanqla mis-soltu, biss biss minħabba l-ġenn tar-referendum!

Għalhekk filwaqt li nirringrazzjaw lil Geoff għas-snin ta' servizz li ta bil-qalb (u li ħa jibqa' jagħti bħala membru tal-Kunsill), nagħtu merħba u nawguraw lill-President il-ġdid Darryl Grima.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p4

Il-ħarruba spiss narawha mal- ġnub tal-għelieqi.

Dari l-imżiewet lill- tal-ħarrub kienu bhejjem u anke jittieklu min-nies.

Il-weraq u l-frott niexef li jaqa' taħt is-siġra jifforma kompost tajjeb.

jintemgħu

għelieqi Fir-rebbiegħa ta' peprin jimtlew b'tapit aħmar.

Fi ftit ġimgħat il-peprin jikber, jagħmel iwarrad u żerriegħa (ĦAFNA żerriegħa!).

B'hekk il-peprin jagħmel iċ- ċiklu kollu tal-ħajja qabel ma terġa' tinħarat l-għalqa.

Is-serp iswed huwa rettilu u jħobb jixxemmex fuq il-ġebel taċ-ċnut tal- għelieqi.

Qalb il-ġebel u l-ħamrija jfittex il-priża, bħal xi far jew ġurdien.

Jekk jara l-periklu jidħol malajr jistaħba f'toqba fil-ħajt tas-sejjieħ

Jekk tisma' geġwiġija ta' għajat tal-għasafar ħdejn xi għalqa siġar taż-żebbuġ probabbli tkun jagħmlu qatgħa sturnell qed festa mill-frott ta' dawn is-siġar u jgħidu kelma beniethom.

Jistkenn fid-dell ta' taħt il-ġebel jgħix l-għakreb (jew skorpjun), annimal karnivoru li jiekol insetti, ħnieżer l-art, eċċ.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p5

Ambjenti u Residenti

Jekk tara għasfur donnu wieqaf fl-ajru, jissaqqar fuq għalqa u jħares fiss 'l isfel, dak ikun spanjulett qed ifittex xi gremxula ħalli jinżel u jaħtafha minn wiċċ il-ħamrija.

Ir-raba' tajjeb għall-qniefed għax dawn jagħmlu darhom fiil-ħitan tas-sejjieħ.

Hawn isibu kenn u l-ikel favorit u tagħhom: bugħarwien.

Temmnux il- ħmerija li l-qniefed jagħmlu għall-ħalib tat-trabi!

Wara li għalqa tinħadem spiss timtela b'tapit abjad tal-ġarġir abjad jew isfar tal-ġarġir isfar.

Wara sajf nixfa dawn il-fjuri jagħtu pollin lill- friefet u lin-naħal.

tant meħtieġ

Jekk tħares fil-qrib lejn ħajt tas-sejjieħ taf issib bejta tax-xehda. taż-żunżan Fir-rebbiegħa u fis-sajf oqgħod ftit bogħod u gawdi ż-żnażan ġejjin u sejrin jibnu u jkabbru x-xehda u jitimgħu liż-żgħar tagħhom.

Fir-rebbiegħa l-bilbla tasal Malta u tfittex postijiet għall-beraħ, fosthom l-għelieqi.

Hemmhekk tibni bejta fl-art il-ħamrija.

Peress li huma kulur l-art, il-bilbla u l-bejta tagħha mhux faċli tarahom.

fuq

Iktar minn nofs Malta hija miksija raba'.

Dan ifisser li n-natura f'ħafna tiddependi tagħna mill-gżejjer minn dak li jagħmlu l-bdiewa.

Meta l-bdiewa jibexxu l-għelieqi kontra insetti u pjanti li jagħmlu ħsara lill-uċuh tar-raba', ħafna insetti u annimali oħrajn imutu wkoll, jew għax joqtolhom il-bexx stess jew għax jieklu insetti vvelenati.

Imma kull tant snin xi għelieqi ma jinħadmux.

Meta jiġri dan, in-natura malajr tieħu l-opportunità u timla kull roqgħa ħamrija u ħitan tas-sejjieħ mad-dawra.

Fir-ritratt jidher xi raba' fl-inħawi

tal-Imġiebaħ.

Biex ngħidu grazzi kbira!

Foresta 2000 hija proġett

ta' taħwil ta' siġar li bdietu l-BirdLife xi 15-il sena ilu.

Minn dak iż-żmien 'l hawn tħawlu hemmhekk xi 24,000 siġar u arbuxxelli.

Xi siġar minnhom ħawwilniehom waqt attivitajiet ta' Klabb Ħuttaf stess.

Kull sena ħafna skejjel jieħdu

sehem f'Dinja Waħda u jiġbru flus biex jgħinu lil Foresta 2000.

Biex ngħidulhom grazzi se nagħmlu attività speċjali għal dawn l-iskejjel (ara lista hawn taħt) u l-istudenti, għalliema u ġenituri tagħhom biex jiġu jżuru Foresta 2000.

Kif inkunu hemm inħawlu xi ftit siġar ukoll.

Ikun hemm ukoll attivitajiet oħra bħal nature art, eċċ.

Peress li din attività ta' Klabb Ħuttaf intom ukoll merħba ħafna li tattendu.

Jekk tridu ġibu kamera ħalli tagħżlu siġra biex issir speċjali 'tagħkom' u tieħdu ritratt magħha!

Data Is-Sibt 16 Jannar 2016 Post Foresta 2000 L-attività ħa ssir wara nofsinhar u ddum xi sagħtejn u nofs.

Għal aktar dettalji u biex tibbukkjaw ibagħtu imejl fuq education@birdlifemalta.org

Matul is-sena li għaddiet, dawn l-iskejjel sponsorjaw bejniethom 350 siġra.

F'isem il-BirdLife, il-Foresta u n-natura…

Baħrija Primary Convent of the Sacred Heart De La Salle College Floriana Primary Gudja Primary Ħal Għaxaq Primary Ħal Luqa Primary Ħal Qormi (SS) Primary Ħaż-Żabbar Primary A Ħaż-Żabbar Primary B Ħaż-Żebbuġ Primary Marsa Primary Marsaxlokk Primary

F'Il-Ħuttafa 130 (p.7) bi żball ġibna l-isem bl-Ingliż tal-Kannella tad-Dell bħala Wall Brown flok Speckled Wood.

Skużawna.

Għadek m'intix membru?

Jekk għadek m'intix membru fi Klabb Ħuttaf u tixtieq tidħol, ftakar li hemm jistenniek Natura u Kuluri, ktieb mimli stampi ta' annimali u pjanti Maltin biex tagħtihom kulur.

Ħaffef qabel jispiċċaw.

Jien dħalt!

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p6

Intervista ma' fjura

Bonġu, Fidloqqma.

Bonġu lilek.

Ġralek xi ħaġa?

Le, għaliex?

Għax għandek il-fjuri rashom baxxuta, donnhom imdejqin.

Ħaħaħa!

Le, dak minnhom jikbru hekk, kollha wiċċhom 'l isfel.

Il-fjuri tiegħi jħarsu 'l isfel biex in-nektar u l-polin ikunu protetti mix-xita.

Ikun bħal ilma ħelu li jkollna fil- fjuri biex niġbdu l-insetti lejna.

Il-fjuri tiegħek jiġbdu xejn insetti?

Tiċċajta!

Il-fjuri tiegħi huma fost l-iktar fjuri ħelwin.

Ħelwin għax sbieħ?

Ħelwin għax togħma ħelwa!

Jien nista' nikolhom?

Tista', imma jimporta tħallihomli?

Inti għandek x'tiekol naħseb, u jien il-fjuri għandi bżonnhom biex nagħmel iż-żerriegħa.

Għandek raġun.

Ħa nħallihomlok għan-naħal mela!

Grazzi tal-qalb tajba.

U issa ħa nħallik.

Ċaw ċaw!

Saħħa lilek.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p7

Il-Fidloqqom ukoll hija fjura li tiftaħ fix-xitwa.

Garni tal-Pipa

Fjuri Xitwin

Din komuni.

Aħna spiss nisimgħu li r-rebbiegħa huwa l-istaġun tal-fjuri.

U hekk hu, għax il-biċċa l-kbira tal-fjuri fir-rebbiegħa jiftħu.

Imma hemm ukoll diversi pjanti li jwarrdu fix-xitwa.

Dawn huma ftit minnhom.

Ċfolloq

Kaħwiela

Jekk trid ktieb tajjeb biex tagħraf dawn il-fjuri u ħafna oħrajn, mur paġna 12.

ritratti kaħwiela, ċfolloq u salvja selvaġġa – Desirée Falzon erika, qarsu u narċis – Victor Falzon garni tal-pipa u bebuna – Aron Tanti

Narċis

Ħudli ritratt.

Salvja Selvaġġa

Jekk toħroġ fil-kampanja dix-xitwa ħu l-magażin miegħek u ara kemm issib minn dawn il-fjuri.

Tista' tgħidli?

Inwieġbu l-mistoqsijiet tagħkom fuq in-natura.

Lesti għall-pranzu!

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p8

għednielkom li l-flus li niġbru mill-mixja maratona ta' Marzu li għadda xtaqna nużawhom biex nagħmlu ħafna bird tables biex inqassmuhom fl-iskejjel primarji ta' Malta u Għawdex.

Dawk il-flus issa

ntużaw u bihom tlestew xi 50 bird table.

Dawn qed nagħlquhom f'kit li jinkludi mhux biss il-partijiet tal-bird table imma wkoll fuljett fuq kif tarmaha u pariri oħrajn, u borża żrieragħ biex jibda l-pranzu għall-għasafar!

Prosit u grazzi lis-sur Joseph Gatt għall-galbu li bih ħadmilna l-bird tables.

Il-ġimgħa l-oħra, waqt il vaganzi, konna mexjin fil-kampanja u oħti Martina sabet dan l-insett ftit stramb.

Għajnejh kienu veru differenti minn insetti oħra u ħalqu kien tond u kbir.

Tista' tgħidli x'insett hu?

Qatt ma rajna bħalu qabel.

Grazzi :)

Għażiża Mikela,

Bilħaqq, dawk

Annimal sabiħ tassew.

Dak xagħat (caterpillar) ta' baħrija kbira jgħidulha sfinġida tad-dwieli, bl-Ingliż silver-striped hawkmoth.

Hawn taħt għandkom ritratt ta' kif ħa jsir dak ix-xagħat la jikber. tondi iż-żewġ mhumiex vera għajnejn, u dak il-faxx mhux ħalq.

Dawk huma biss disinji u kuluri fuq ġisem ix-xagħat li bihom ibeżża' xi għasfur li jersaq biex jieklu.

Meta l-għasfur jara dawk l-"għajnejn" kbar jinħasad u jtir 'l hemm.

L-Editur

Ħudu sehem!

Nixtiequ ħafna l-iskejjel

jieħdu sehem fil-proġett Spot a Sparrow u jħajru lill-istudenti jsibu roost tal- għasafar tal-bejt u jinfurmawna bih.

Roost hija grupp ta' siġar (kultant siġra waħda kbira) li fiha jinġabru numru sabiħ ta' għasafar tal-bejt biex jorqdu.

Kull skola li bis-saħħa tagħha nsibu roost ġdida tingħata bird table.

Għal aktar tagħrif fuq kif issibu roost u biex tieħdu sehem,

morru fil-websajt tal-proġett www.spotasparrow.org

Jekk għandkom mistoqsijiet, iktbu lill- Editur fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 2

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p9

il-Bufula Sewda

Kulħadd jista' jara bufula sewda.

Żomm għajnejk u widnejk miftuħin meta tkun fi ġnien jew roqgħa art bl-arbuxxelli, anke fil-ġnien tal-iskola, u fittex għasfur żgħir rasu sewda u dahru griż.

Jekk tisma' għasfur sejjer Ċxx-ċxx-ċxx-ċxx… b'ton qisu eċitat ġej minn qalb il-weraq, għid li hemm bufula sewda li tridek titlaq mit-territorju tagħha!

Territorju x'jaħbat?

Territorju huwa roqgħa art jew ilma li annimal jiddefendi biex fiha jgħix, jiekol jew irabbi familja.

Il-bufula sewda tgħix Malta s-sena kollha u fir-rebbiegħa tagħmel bejta żgħira u pulita fil-baxx f'xi arbuxxell folt.

Fiha tbid minn tliet sa ħames bajdiet, u ż-żewġ ġenituri jieħdu ħsieb irabbu liż-żgħar.

Kif nista' ngħin lill-bufula sewda?

Fix-xhur kesħin tax-xitwa ftit ikollhom x'jieklu l-għasafar.

Agħmel bird table u farrak kejk, gallettini u xi biċċa tuffieħa.

Ara li ma tintlaħaqx mill-qtates u oqgħod wara tieqa gawdi l-bufula ġejja u sejra fil-ġnien tiegħek.

Jekk issib bejta tal-bufula li qed tintuża tmisshiex.

Anzi warrab malajr kemm jista' jkun, ħalli ma tfixkilx lill-ġenituri milli jrabbu l-familja tagħhom.

Il-bufula sewda tħobb toqgħod fl-arbuxxelli għax fihom issib kenn u ikel.

Pereżempju d-deru jkun mimli frott fil-ħarifa u l-bufula tħobb iżżur dawn l-arbuxxelli għall-frott u l-insetti qalb il-weraq.

Il-mara għandha rasha griża mhux sewda

Bħal f'ħafna għasafar, il-kuluri tar-raġel jispikkaw iktar ħalli jidher sew biex jipproteġi t-territorju.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p10

Natura 2000 Natura mħarsa

Il-Ballut ta' Marsaxlokk

Speċjalizzati

Illum imiss nitkellmu fuq sit fl-inħawi ta' Marsaxlokk.

Minkejja li l-isem tal-post jagħti impressjoni li qed nitkellmu fuq xi foresta, dan his-sit huwa fil-biċċa l-kbira magħmul minn għelieqi maħdumin, imma fih ukoll roqgħa żgħira ta' bur salmastru.

Hawnhekk ħa niffukaw l-iktar fuq il-bur salmastru.

Dari komuni, illum rari

Bur salmastru (bl-Ingliż saltmarsh) huwa tip ta' ambjent niedi li nsibuh max-xatt.

L-ilma li nsibu hawnhekk ikun mielaħ imma inqas mielaħ mill-ilma tal- baħar, għax jifforma minn taħlita ta' ilma baħar u ilma ħelu.

Għalhekk 'salmastru'.

Fl-antik dan l-ambjent kien iktar komuni max-xtut tal-Gżejjer Maltin – fost il-postijiet fejn dari kienu jinstabu hemm Burmarrad, il-Marsa, San Ġiljan, Ta' Xbiex u Delimara.

Sfortunatament inqered kważi dan għal kollox, kemm biex l-art tintuża għal affarijiet oħra u anke minħabba li postijiet hekk kienu assoċjati ma' mard bħall-malarja – minn hemm fil-fatt jiġi l-isem Burmarrad (bur marrad).

ġurnata

l-bur salmastru huwa pjuttost rari fil- Gżejjer Maltin, u wieħed mill- aħjar eżempji li għad għandna tiegħu qiegħed f'dan is-sit żgħir tal-Ballut ta' Marsaxlokk.

Hydrobia acuta huwa bebbuxu żgħir ħafna, xi 4-6mm biss.

Kif juri ismu, dan is-sit qiegħed f'Marsaxlokk, sewwasew f'tarf ir-raħal.

sit għal

kollox naturali: saru diversi tibdiliet ta' infrastruttura fis-sit u fil-madwar tul is-snin.

Minkejja dan kollu, minħabba li hawnhekk jiżbokka wied u jiltaqa' ma' ilma iktar mielaħ ġej mill-baħar, ifforma dan l-ambjent partikolari.

Kif tistgħu timmaġinaw, il-pjanti li jikbru hawnhekk iridu jkunu speċjalizzati sew, għax il-ħajja xejn ma hi faċli: iridu jkunu jifilħu għall-melħ, għas-sħana, u kultant anke għan- nuqqas ta' ossiġnu fl-ilma.

Jagħmlu dan b'diversi modi – pereżempju jkollhom l-għeruq viċin il-wiċċ tal-ilma, fejn ikun hemm iktar ossiġnu u anke jerħu ossiġnu huma stess fl-ilma.

Ikollhom ukoll mezzi biex il-weraq isaffi l-melħ żejjed, jew weraq li kapaċi jaħżen l-ilma tax-xita (bħalma jagħmel il- kaktus) biex inaqqas l-effett tal-melħ.

Flora u fawna

Fost l-ispeċi importanti ta' pjanti li nsibu fil-bur salmastru tal-Ballut ta' Marsaxlokk hemm is-simar tal-baħar, pjanta indiġena u meqjusa 1mhedda, u l-almeridja.

Speċi oħrajn jinkludu s-sogħda tal-baħar u l-bjanka tal-baħar, it-tnejn ukoll speċi mhedda.

Insibu wkoll is-siġra tal-bruk, waħda mill-ftit siġar li jifilħu għall-ambjenti mielħa, u li għalhekk spiss insibuha tikber (jew imħawla) viċin il-baħar.

Hawn tgħix ukoll fawna interessanti, inkluż bebbuxu żgħir u xi speċi ta' ħanfus li huma magħrufin biss minn hawnhekk jew minn ftit inħawi oħrajn.

Fost għasafar li jinżlu jħufu madwar l-għadajjar melħin insibu l-pispisella u t-tertuxa, u kultant jitfaċċa wkoll xi gallozz tax-xitwa.

Fir- raba' tal-madwar ma jonqosx it-tisfir tal-bufula tal-imrewħa kważi s-sena kollha, u tal-pespus fix-xitwa.

Il-Ħuttafa 131 • Diċembru 2015 • p11

Il-Ballut ta'

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

siġar

Inqas minn 5% tas-sit huwa bur salmastru, il-bqija kważi kollu għelieqi.

Limiti tas-Sit Natura 2000

Bżonn ta' kura xierqa

ta' Marsaxlokk mhuwiex biss sit Natura ta' 2000 imma wkoll Sit u Importanza Ekoloġika Xjentifika, kif ukoll Santwarju tal-Għasafar.

Minkejja din l-importanza tiegħu, dan is- sit ma tantx ġie ttrattat tajjeb tul is-snin, minħabba rimi ta' skart, tniġġis, kaċċa illegali u atti oħra ta' vandaliżmu.

F'dawn l-aħħar xhur ħareġ

Ix-xatt illum

Moll li nbena fil-viċin bidel il-kurrent tal-baħar tant li x-xatt qed jitmermer.

pjan għall-immaniġġjar tal-Ballut ta' Marsaxlokk (u ta' Siti Natura 2000 oħrajn).

B'hekk nisperaw li fl-aħħar dan l-ambjent rari jingħata kura u ħarsien xierqa.

Nisperaw ukoll li aħna nitgħallmu napprezzaw aħjar anke dan l-ambjent li għalkemm forsi fid-dehra mhuwiex l-iktar spettakolari, huwa madankollu xorta ta' importanza ekoloġika kbira.

Fil-periklu li tinqered

Bjanka tal-baħar Halimione portulacoides

Tħobb l-għasafar?

Tħobb l-istorja?

Tħobb kotba Maltin? kemm BirdLife Malta ħarġet dan il-ktieb dwar l-istorja tal- ornitoloġija f'Malta.

Fih tagħrif dwar in-nies li kitbu fuq l-għasafar f'Malta mis-sena 1575 sal-2015 – 440 sena ta' storja!

għadha

Miktub b'reqqa u dettal wara snin twal ta' riċerka, minn żewġ esperti tal-għasafar u tal-istorja tagħhom ta' kotba, Ritratti u stampi dokumenti, studjużi, għasafar, eċċ. kważi f'kull paġna 390 paġna, kulur minn tarf sa tarf, qoxra iebsa

Prezz €49

Dawn il-kotba jinsabu t-tnejn għall-bejgħ minn ħwienet tal-kotba u mir-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar.

Tħobb il-fjuri?

Tixtieq taf x'jisimhom il-fjuri li tara fil- kampanja, jew li kibrulek weħidhom fil-ġnien tad-dar jew tal-iskola?

Issa tista' tkun taf, għax għadu kemm ħareġ il-ktieb

Miktub mill-aqwa espert tal-pjanti f'Malta Ritratt meħudin minn espert fil-fotografija tan-natura

Jittratta kważi 300 speċi ta' fjuri b'ritratti u tagħrif siewi

Mhux goff, magħmul apposta biex toħorġu miegħek fil-kampanja

208 paġna, kulur minn qoxra sa qoxra

Prezz €15


Il-Ħuttafa

Għasfur ta' San Martin

l a ħ g 2 €

Il-magażin ta' Klabb Ħuttaf

mill-editur Ħej Ħuttaf

Dan l-aħħar kont ma' grupp studenti f'Foresta 2000 u kellhom karta biex jiktbu fiha x'annimali jaraw.

Wieħed mill-istudenti wara li ħares ftit madwaru qalli "M'hawn xejn, ser, ta!"

Din mhix l-ewwel darba li nismagħha.

Forsi dan l-istudent kien qed

jistenna li ħa jara xi ċerva ħierġa minn qalb is-siġar b'erba' lpup jiġru warajha.

Ma nagħtihx tort sa barra, għax aħna meta ngħidu 'annimali' is-soltu nimmaġinaw annimali kbar.

Ninsew li hemm ukoll ħafna annimali żgħar madwarna.

Il-biċċa l-kbira tal-annimali tad-dinja huma żgħar ħafna.

Bħali

Fil-lezzjonijiet tax-xjenza nitgħallmu li l-annimali huma

parti mill-katina tal-ikel (food chain) u li kollha għandhom bżonn lil xulxin.

Id-daqs tal-annimal mhux importanti, ħanfusa daqs rossa (bħal dik ta' paġna 11) li tgħix midfuna fil-ħamrija għandha postha fin-natura daqs blue whale.

Jekk dik il-ħanfusa tispiċċa mill-ħabitat tagħha tkun inqatgħet ħolqa mill-katina tal-ikel.

U katina maqtugħa x'tiswa?

Għalhekk meta tkunu mixjin fil-kampanja ftakru li n-natura hija ħafna

iktar sinjura milli naħsbu.

Imma n-natura spiss tilgħab noli magħna u allura rridu nfittxu biex insibuha.

X'hemm taħt dik il-ġebla?

Dik il-werqa għalfejn għandha tarf irrumblat?

X'inhi dik it-toqba tonda f'dik il-fergħa?

U dawk il-ħjut f'dik ir-rokna?

X'inhuma dawn it-tikek ħomor f'nofs dil-lelluxa?

Dak il-biċċa

zokk niexef kif f'daqqa waħda qed jimxi?

U dik il- werqa kif rabbiet il-ġwienaħ u taret?

Fittxu u ferkxu u żommu għajnejkom miftuħin għall-irqaqat u titgħallmu ħafna sigrieti tan-natura.

Ħeħe dak spiċċa tella' lista listun u kelli nagħtih karta oħra biex ikompli fuqha!

Victor Falzon L-Editur

Ritratt ta' Denis Cachia

Għasfur ta' San Martin (common kingfisher) Wieħed mill-iktar għasafar kuluriti li naraw f'Malta.

Xi waħdiet jgħaddu x-xitwa f'pajjiżna f'postijiet fejn isibu kenn u ikel, bħar-riservi naturali tal-Għadira u s-Simar.

Aqbżu s'hemm f'xi tmiem il-ġimgħa forsi tarawh.

Il-Qarsu hija pjanta aljena għax kienet iddaħħlet Malta mill-Afrika t'Isfel.

Issa ilha xi 200 sena parti mill-kampanja tagħna, u kważi nistgħu nibdew insejħulha Maltija!

Kontenut Editorjal Aħbarijiet Għadajjar fil-blat Is-silla tal-mogħoż Attività Għasafar Xitwin Kemm inkwiet Il-Qanfud Wied il-Miżieb Il-Munxar

Kordinazzjoni

Klabb

Klabb Ħuttaf huma l-membri żgħar u żgħażagħ (-18yrs) ta' BirdLife Malta.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa u attività ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu Il-Ħuttafa l-magażin jirċievu li d-dar bil-posta.

Sħubija fil-klabb hija €10 fis-sena.

l-membri

Kuntatt

tel 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

© BirdLife Malta, Frar 2016 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ftit ġimgħat ilu fir-riserva naturali tal-Għadira kien

hemm gurlin (Eurasian curlew Numenius arquata) Dam xi ftit ġimgħat fl-inħawi u kull min rah ħa gost, għax il-gurlin mhux għasfur komuni.

Il-gurlin faċli jingħaraf għax kif taraw mill-istampa

għandu munqaru twil ġmielu u mgħawweġ 'l isfel ukoll.

Dak il-munqar huwa biċċa għodda stupenda biex iferkex fil-ħaxix jew fl-ilma u jaqbad gambli, dud, insetti u ħniex daqs li kieku bl-aqwa pinzetta.

Xi għasafar jingħataw isem skont l-għajta

tagħhom, speċjalment jekk tkun għajta tispikka.

Bil- Malti dan l-għasfur huwa gurlin, bl-Ingliż curlew, bit- Taljan chiurlo u bil-Franċiż courlis.

Dawn l-ismijiet jixxiebħu għax ilkoll jippruvaw jimitaw l-għajta sabiħa tal-gurlin "kuuuurli… kuuuurli"

Jien ngħid daħal f'ħajt u tgħawwiġlu munqaru.

X'taħseb?

Jien ngħid qagħad quddiem il-ħiter u dablu.

Għaliex Pjazza Assedju jsibuha tajba z-zizka?

Għax is-siġar joffru kenn mill-elementi.

Għax il-bini madwar jilqgħalhom ir-riħ.

Għax qalb il-bini tkun iktar sħana milli fil-beraħ.

Tweġiba: Kollha tajbin!

Dan ieħor imsemmi għall- għajta tiegħu.

aħbarijiet

Biex tisma' l-għajta u l-għanja tal-gurlin u għasafar oħrajn mur fil-websajt www.xeno-canto.org

Sodod għal 10,786

Fil-Belt Valletta hemm pjazza speċjali jisimha Pjazza Assedju (dik ta' quddiem il-qorti).

X'għandha speċjali?

Forsi għax qiegħda ħdejn il-famuż konkatidral ta' San Ġwann.

Mhux għalhekk biss.

F'dik il-pjazza hemm xi siġar kbar tal-fikus, u f'dawn is-siġar kull filgħaxija fil-ħarifa u x-xitwa jiġu jorqdu eluf ta' għasafar żgħar bojod, suwed u griżi b'denbhom twil u jagħmlu ċizikk! ċizikk! meta jtiru.

Dawn huma zizka bojod, li jżuruna fix-xhur il-friski u jgħaddu x-xitwa magħna.

Iz-zizka bojod iħobbu jorqdu fi gruppi għax hekk iħossuhom iktar protetti.

Għalhekk kull filgħaxija jibdew jinġabru bil- gzuz minn Malta kollha u jidħlu f'siġar kbar biex jorqdu flimkien.

Pjazza Assedju fil-Belt hija l-ikbar 'dormitorju' taz-zakak abjad f'pajjiżna, u dan nafuh għax il-BirdLife ilha 30 sena tmur

Dawn id-dormitorji tal-għasafar jgħidulhom roosts.

tgħoddhom kull sena.

Dis-sena kienet rekord għax għoddejna 10,786 zakak!

Il-lajs, mela ħafna iktar minn kemm jgħixu nies il-Belt.

Il-Ħanex Ħadran għandu raġun.

Il-popolazzjoni umana tal-Belt Valletta qiegħda xi 6400 ruħ.

U ejja!

Il-kara hija alga li tagħmel friegħi twal li minnhom joħorġu xniexel bħal swaba' minn kull għaksa.

Għandha riħa qisha tal-basal u tvarja ħafna fil-forma.

Il-gamblu tal-għadajjar huwa kannella ċar, twil xi 2ċm, imma jidher ħadrani jekk ikun kiel algi mikroskopiċi.

Jgħum fuq dahru u għandu 11-il par saqajn biex jaqdef.

Il-gamblu tal-qoxra kull ma fih 1ċm u għandu li tgħattilu ġismu kollu.

Jiekol annimali u pjanti żgħar li jsib fit- tajn tal-qiegħ.

Il-wirdiena tal-ilma hija ħanfusa kbira li tħobb għadajjar fondi fejn tistaħba qalb il- friegħi Il- mara tbid ġol-friegħi u meta l-frieħ ifaqqsu jieklu annimali żgħar li jaqbdu mill-għadira.

tal-pjanti.

tħares fl-ilma u Jekk tikki ċari xi 1mm tara jgħumu b'ħafna skossi x'aktarx ikunu kopepodi Dawn tal-għadajjar. l-annimali bl- li antenni b'saqajhom jaqbdu pjanti u annimali żgħar mill-ilma.

jaqdfu filwaqt

L-imqass tal-ilma jgħum fuq dahru.

Għandu par saqajn minnhom twal ħafna li jużahom bħala mqadef.

Itir tajjeb u meta tinxef jitlaq ifittex x'imkien ieħor.

l-għadira

Ambjenti u Residenti

Għadajjar tal-blat

Gamblu kbir u rarissmu, il-gamblu tal-elmu huwa wieħed mill-eqdem speċi ta' annimali fid-dinja.

Ftit ħafna hawn postijiet fejn għadu jinstab f'Malta.

It-tniġġis tal- ilma u l-qerda tal-ambjent bl-iżvilupp fil-kampanja qed ikomplu jagħmluh iktar rari.

jew wesgħin

Fil-kampanja għandna ħafna blat fil-wiċċ u meta tagħmel ix-xita fix-xitwa l-ħofor fil-blat jimtlew bl-ilma.

Fejn il-ħofor ikunu ftit jiffurmaw fondi għadajjar – bħal din fix-xagħri fl-inħawi Tal-Providenza – li jafu jdumu anke xhur, speċjalment jekk tagħmel xita sew.

Kif iħoss l-ilma, il-bajd ta' annimali żgħar ifaqqas mit-tajn tal-qiegħ.

L-istess iż- żerriegħa ta' xi pjanti, li jinbtu wara li jixxarrbu.

Il-ħajja f'dawn l-għadajjar hija speċjali għax fi żmien qasir trid tikber u tagħmel iċ-ċiklu kollu tal-ħajja: l-annimali jbidu l-bajd u l-pjanti jagħmlu ż-żerriegħa.

L-annimali u l-pjanti jmutu imma l-bajd u ż-żerriegħa 'jorqdu' għal żmien twil fil-qilla tax-xemx f'daqsxejn tajn niexef, sa ma terġa' tagħmel ix-xita.

Instabu fossili tal-gamblu tal-elmu li għandhom 200 miljun sena!

Dat-tip ta' annimali jgħidulhom living fossils.

Mela bħalek, Nann!

tispikka Iċ-ċfolloq tal-ilma ħafna fl-għadajjar tal-blat.

Għandha fjuri ħelwin bojod u sofor li jittawlu dritti 'l fuq minn wiċċ l-ilma.

Din il-pjanta għandha żewġ tipi ta' weraq, tip ċatt li joqgħod fil-wiċċ u tip bix-xniexel li joqgħod mgħarraq fl-ilma.

L-IMDINA

L-IMTARFA

Intervista ma' fjura

IL-FIDDIEN

Tħajret il- familja kollha!

BINĠEMMA

Reġgħet waslet il-mixja mixjun!

Ħa nieħdu l-iktar rotta popolari mal-membri, jiġifieri mir-Rabat sax-Xemxija.

Din ir-rotta tgħaddina minn kampanja sabiħa fl-inħawi tal-Fiddien, Id- Dwejra, Binġemma u San Martin.

Il-mixja hija twila 10km.

Jidhru forsi ħafna imma fil-fatt hija kważi kollha għall-wita jew għan-niżla.

Waqt il-mixja nagħmlu żewġ waqfiet u xorta fi tliet sigħat inkunu lesti.

IŻ-ŻEBBIEGĦ

Għal din l-attività hija d-drawwa li niġbru xi ħaġa tal-flus.

B'dawn il-flus aħna mbagħad nixtru affarijiet għal xi proġett tal-BirdLife.

Pereżempju bil-flus tas-sena l-oħra għamilna bird tables biex jitqassmu fl- iskejjel.

Din is-sena bi ħsiebna nkomplu nagħmlu iktar bird tables għall-iskejjel.

Nisperaw li narawkom!

Data Il-Ħadd 13 Marzu 2016 ĦIN 8.30am (il-mixja tibda fid-9am) NIltaqGĦu Quddiem il-Mużew tal-Istazzjon tal- Ferrovija, ħdejn l-Imdina (ara l-mappa) - jekk ma tafux fejn, morru ħdejn il-Villa Rumana u jidderiġukom minn hemm.

MerĦba Membri*, familja, ħbieb u skejjel**

*Tfal ta' taħt it-8 snin irid jiġi magħhom xi ħadd kbir (18+). **Skejjel għandhom jibbukkjaw billi jċemplu 21347645/6 jew b'imejl lil education@birdlifemalta.org

Iva, dawn il-bird tables qrajt fuqhom f'Il-Ħuttafa tal-aħħar darba.

Ħa jkollna trasport lura (€1) mix-Xemxija għar-Rabat.

SAN PAWL IL-BAĦAR

Silla tal-Mogħoż Pitch Clover

Bonġu, fjura sabiħa.

L-għodwa t-tajba lilek ukoll.

Għaliex jismek silla?

Għax jien kuġina tal-pjanta li jgħidulha silla.

Aħna familja kbira ħafna, u anke l-ful u l-piżelli kuġini tiegħi.

Aħna lkoll nagħmlu ż-żerriegħa tagħna f'imżiewet.

U għaliex 'tal-mogħoż'?

Ma nafx ta, forsi għax il-mogħoż iħobb jikolni.

Ħaħa, mela ħafna fjuri jmissu jisimhom 'tal-mogħoż'!

Ħaħa veru.

Isma', għaliex qed tħares lejn il-qiegħ taż-żarbun?

Dakinhar inqassmu l-istiker Numru 4.

Għax qed inxomm riħa ta' qatran, naħseb weħlitli xi biċċa mit-triq.

Ħaħaħaħa!

Ġib idek u obrom werqa minn tiegħi.

Bil-mod eh…

Il-aħwa x'riħa ta' qatran!

Mela minnek ġejja… Dik hi r-riħa tal-weraq tiegħi.

Kos, nikber u nitgħallem.

Mela mela, u għalhekk f'ismi bl- Ingliż għandi l-kelma 'pitch'.

Mużew tal- Istazzjon

Niltaqgħu hawn

Il-fjuri wkoll għandhom riħa?

Xejn speċjali imma l-insetti xorta jżuruni.

U issa aħjar twarrab għax hemm naħla tidher interessata fija.

Mela ħa nħallik.

Saħħa silla.

Ċaw ċaw.

Ara tiżloq fil-qatran :)

Jiġifieri ninżel mal-lemin ta-Villa Rumana.

Preċiżament!

X'jisimhom dawn l-għasafar li naraw fix-xhur il-friski?

Minn dak li hemm fis-sentenzi għandek tinduna.

Dawn l-għasafar ikunu magħna fix-xitwa biex jevitaw il-kesħa li tagħmel fl-Ewropa ta' fuq u fir-Russja.

X'għarukaża ta' kitba!

Kif terġa' tibda tisħon il-ġurnata, jerġgħu jmorru lura f'arthom biex ibejtu.

Sensiela ġdida fuq problemi ambjentali

il-Global Warming

X'nistgħu nagħmlu?

Aħna nistgħu nagħtu sehemna biex innaqqsu l-problema tal- global warming.

Dawn huma sitt suġġerimenti:

Ħafna minnkom smajtu bil-global warming, imma tafu eżattament x'inhi u x'qed jikkawżaha?

Global warming hija żieda fit-temperatura tad-dinja li b'riżultat qiegħda kompletament tbiddel il-klima tad-dinja.

X'qed jikkawża l-global warming?

Skont studji li saru, hemm diversi raġunijiet li jikkawżaw il-global warming però l-ikbar kaġun hi l-ħruq ta' fjuwil ġol- fabbriki, power stations, u vetturi etċ.

Dawn kollha jarmu ħafna carbon dioxide fl-atmosfera li bis-saħħa tiegħu qed iseħħ l-effett serra.

X'inhu l-effett serra?

L-effett serra huwa meta s-sħana tax-xemx tinqabad fl- atmosfera tad-dinja, u s-sħana tibqa' hemmhekk mingħajr ma tkun tista' terġa' toħroġ.

Din is-sħana qiegħda tkun il- kaġun tal-bidla fil-klima.

Naqqas u rriċikla Iġġenera skart mill-inqas, u fejn hu possibbli rriċikla l-iskart li toħloq.

Taħlix dawl artifiċjali Meta toħroġ minn kamra itfi d-dawl.

Fejn tista' uża dawl naturali billi tiftaħ twieqi u purtieri matul il-jum.

Ħawwel siġra Is-siġar jeliminaw ħafna carbon dioxide mill- arja, speċjalment huma u jikbru.

Barra minn hekk il-weraq tagħhom jagħmel id-dell u jżomm il-frisk.

Sib roqgħa ħamrija, ħawwel siġra indiġena u saqqiha għal ftit sjuf.

Taħlix ilma Uża ilma skont il-bżonn u evita l-ħela.

Jekk għandkom bir użaw l-ima tiegħu biex taħslu l-art, karozza, biex issaqqu, eċċ. Ftakar li ħafna mill-ilma tal-vit jiġi mill-impjanti tar- reverse osmosis li jaħlu ħafna dawl.

Trasport Fejn tista' għaqqad grupp biex tmorru x'imkien b'karozza waħda flok ħafna.

F'każ ta' distanza qasira tistgħu wkoll timxu flimkien mal-membri tal-familja u ħbieb.

Qajjem kuxjenza Kun attiv/a biex tqajjem kuxjenza fuq global warming.

Spjega lil ta' madwarek, familja, ħbieb u ġirien dwar kif jistgħu jagħmlu sehemhom wkoll.

Jekk hemm xi suġġett ambjentali li tkunu tixtiquna niktbu dwaru f'din ir-rokna, ibagħtulna imejl fuq il-huttafa@birdlifemalta.org

L-impatt tal-global warming huwa vast u negattivi.

Dan mhux biss qed jaffettwa lilna l-bnedmin imma wkoll l-ambjent, inkluż l-għasafar.

Pereżempju hemm iżjed nixfa f'artijiet mistagħdra (wetlands) u ħabitati oħrajn bl-ilma.

Dan qiegħed iwassal għal tibdil drastiku fir-rotot li l-għasafar jużaw fil- passa, u anke l-postijiet fejn ibejtu madwar l-Ewropa.

Il- bdil fil-klima qed jaffettwa wkoll is-sors tal-ikel għall-insetti u annimali oħra, u dan jaffettwa l-ikel disponibbli għall- għasafar u annimali oħrajn.

ĠirieN Annimali li jgħixu

viċin tagħna 3

il-Qanfud

Jekk trid tara qanfud oħroġ imxi fil-kampanja fejn hemm l-arbuxxelli x'ħin x-xemx tkun nieżla.

Taf issib il-qanfud f'ġonna pubbliċi kbar ukoll, bħal Ta' Qali.

Il-qanfud mhux kullimkien huwa komuni u postijiet imdawlin jevitahom.

Għalhekk iktar hemm ċans tara wieħed f'tarf ir-raħal viċin l-għelieqi milli fil-qalba tal-belt.

Il-qanfud huwa annimal notturn.

Bi nhar jorqod taħt arbuxxelli folti u joħroġ biss filgħaxija u bil-lejl.

Fi ġranet kesħin jew fix-xita ma joħroġ xejn!

Il-qanfud huwa mammiferu fi grupp magħruf bħala Insectivora.

Dan għaliex dawn l-annimali jieklu fil-biċċa l-kbira insetti.

Membri oħra f'dan il- grupp huma l-bugeddum (shrew) u t-talpa (mole).

Minħabba jikkaċċja li insetti, dud u bebbux jisma' bil-lejl, il-qanfud u imma jxomm ħafna m'għandux vista tajba.

Juża mnieħru, li huwa twil, biex iferkex fil-weraq u l-ħamrija għall-priża.

Ix-xewk tal-qanfud huwa magħmul mill-istess materjal ta' xagħarna u difrejna.

Kemm ikollu xewk qanfud?

Tweġiba isfel.

Kif nista' ngħin lill-qanfud?

Tħallix skart fil-kampanja.

Meta l-qniefed isibu fdal tal-ikel tagħna jduru għalih, u jekk jidħlu jlaqqtu minn xi landa mormija jistgħu jeħlu fiha u jifgaw.

Periklu Kif jara jew iħoss xi periklu riesaq, il-qanfud jirrombla u jsir ballun tax-xewk.

B'hekk predatur ma jkollux minn fejn jaqbdu.

Imma s'intendi dan it-trikk ma jaħdimx meta l-periklu tkun karozza ġejja 'gassdawn'!

Għalhekk ħafna qniefed jispiċċaw mgħaffġin.

Tweġiba: minn 5000 sa 8000 xewka

Meta tkunu qed issuqu filgħaxija fil- kampanja għid lis-sewwieq isuq bil- mod ħalli jekk jaqsmilkom qanfud ma ttajruhx.

Jekk tmur skola primarja, ħajjar lill- għalliema biex tagħmlu l-Attività I promise ta' Dinja Waħda, li hija dwar il-qanfud.

Natura 2000 Natura mħarsa

Wied il-Miżieb

Imiss nitkellmu fuq Wied il-Miżieb.

Dan huwa sit Natura 2000 pjuttost żgħir u li forsi mhux magħruf daqs, ngħidu aħna, il-Buskett jew Kemmuna.

Hemm ukoll min jitfixklu ma' sit ieħor li wkoll jismu l-Miżieb, masġar kbir fuq għolja fil-qrib li jintuża għall-kaċċa tal-għasafar.

ta' għargħar

Il-popolazzjoni li nsibu f'Wied il-Miżieb hija l-ikbar popolazzjoni li għad baqa' f'Malta u għalhekk dan is-sit huwa partikolarment importanti għall-ħarsien ta' din l-ispeċi.

Wied il-Miżieb qiegħed ħdejn il-Mellieħa

Popolazzjoni ta' għargħar …

… imma mhux biss.

L-iktar li huwa importanti dan is-sit huwa minħabba li hemm popolazzjoni mdaqqsa ta' għargħar, siġra mill- familja taċ-ċipress.

Għalkemm din l-ispeċi hija pjuttost komuni f'xi pajjiżi tal-Afrika ta' Fuq, fl-Ewropa nsibuha biss f'Malta u f'post wieħed fi Spanja.

X'aktarx li fil-passat din is- sigra kienet ħafna iktar komuni f'Malta, imma llum-il ġurnata, minkejja li hija s-siġra nazzjonali, hija meqjusa pjuttost rari.

Minbarra l-għargħar insibu speċi oħra ta' interess hawnhekk.

Fost dawn insibu siġar bħall-ħarrub, żebbuġ u tin, pjanti endemiċi bħat-tengħud tax-xagħri u t-tulliera ta' Malta, u speċi assoċjati ma' ambjenti ta' makkja, bħaż- żiju, id-deru u s-siġra tal-ħarir.

Insibu wkoll diversi speċi ta' ħaxix (grasses), kif ukoll speċi assoċjati max-xagħri, bħas-sagħtar u l-berwieq.

Ta' min isemmi wkoll speċi bħall-

xagħri

għelieqi

siġar u arbuxxelli

rqajja' ta' għargħar

Wied il-Miżieb

Area tas-sit 24.6ha

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

B'kollox hemm iktar minn 27,300 sit Natura 2000, u 39 minnhom qegħdin f'Malta.

orkida piramidali ta' Malta u l-brimba sewda (li wkoll hija speċi ta' orkida, mhux brimba!), li t-tnejn huma endemiċi u strettament imħarsin bil-liġi.

Ħajja moħbija

Importanti niftakru wkoll li jkun hemm ħafna 1bijodiversità li aħna ma narawx, ġeneralment għax ikunu żgħar jew moħbijin.

F'Wied il-Miżieb, pereżempju, insibu ħafna speċi ta' insetti li huma ta' interess għax-xjenzati ambjentali, però li x'aktarx aħna la nindunaw bihom u lanqas naħsbu wisq fuqhom.

Dawn l-ispeċi jistgħu jkunu speċjalizzati ħafna, tant li ħajjithom kollha taf tkun marbuta ma' tip wieħed ta' ambjent partikolari ħafna.

Eżempju tajjeb minn dan is-sit hija speċi ta' ħanfusa bumunqar żgħira li hija 2endemika għal Malta.

L-isem xjentifiku tagħha huwa Torneuma strictum – għad m'għandniex isem bil-Malti għaliha (kif lanqas għandna għal ħafna speċi ta' insetti oħra!).

Din l-ispeci ġiet deskritta fix- xjenza l-ewwel darba proprju minn dan is-sit u tgħix biss f'saff partikolari tal-ħamrija taħt is-siġar tal-għargħar, f'fond ta' 10–30ċm.

Barra din il-ħanfusa hemm ukoll diversi annimali oħra żgħar, fosthom speċi ta' bebbux.

Jien ngħid insemmuha bumunqar tal-għargħar

Għargħar Tetraclinis articulata

Għalhekk meta

nħarsu l-għargħar – imqar siġra waħda, aħseb u ara masġar sħiħ – inkunu qed inħarsu wkoll il- bijodiversità (kemm dik li naraw u kemm dik li ma narawx) marbuta mal-ambjent li joħolqu dawn is-siġar.

Dan jgħodd mhux biss għall-għargħar imma wkoll għall-pjanti kollha.

Il-Brimba Sewda Ophrys melitensis hija waħda mill-orkidi endemiċi għal Malta

It-Torneuma strictum hija mill-familja tal-ħanfus bumunqar, bl-Ingliż weevils.

Fl-istampa qiegħda mkabbra xi 25 darba.

Varjetà ta' ħajja 2endemika.

Ma tinsab imkien iktar

Il-Munxar fil-mira!

Il-Munxar huwa biċċa art sabiħa fil-bajja ta' San Tumas, fix-xlokk ta' Malta.

Huwa post għall- beraħ fejn jixxalaw il-bilbla u l-pespus.

FIl-ħamrija ġeblija jikbru ħafna fjuri selvaġġi u mas- sisien jikbru arbuxxelli tax-xebb endemiku.

Il-Munxar imdawwar fuq tliet naħat b'sisien tal-franka li l-bjuda tagħhom tgħammixlek għajnejk.

Dal-post fih għaxqa għall-passiġġati fil-kwiet u l-beraħ u dehriet sbieħ tal-baħar.

Imma issa xi ħadd irid jiżviluppa dawn l-inħawi.

Dan ifisser proġett ieħor ta' bini li jekk isir ħa jkisser għal dejjem is-seħer tal-Munxar.

U Malta tkompli ssir iktar fqira għax tkun tilfet il-Munxar, ġawhra oħra naturali.