Ħarġa nru 8 Novembru 2012

l-aċċent

Id-Dipartiment tal-Ilsien Malti tal-Kummissjoni Ewropea

Bir-reqqa: Il-lingwa miktuba u mitħaddta • • •

Numri li jgħoddu u li ma jgħoddux Bil-Kelma t-Tajba Il-varjanti fil-Malti: Rikkezza lingwistika jew inkonsistenza ortografika?

In-nazzjonalità taċ-ċittadin u ċ-ċittadinanza ta....-....?

Income u Revenue

Kelma b’kelma: It-terminoloġija •

Mill-għatba ’l barra: Aspetti oħra •

It-traduzzjoni fil-Kumitat tar-Reġjuni u filKumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew L-esperjenza ta’ żewġ stagiaires madDipartiment Malti tad-DĠT Il-ponot f’wiċċ il-Malti Bilingwiżmu u code-switching fost it-tfal Maltin fil-Lussemburgu Żieda fil-varjetà tal-Kullana Kulturali bil-volum Il-Varjetajiet tal-Malti

Immanuel Mifsud intervistat fil-Fiera tal-Kotba 25 tal-Lussemburgu 27 Oliver Friggieri t-traduttur

n-numru tmienja għal qalbi.

Simmetriku, tond u għad-dritt fl-istess nifs, qisu arloġġ tar-ramel.

Il-bord taċ-ċess, logħba li m’għadnix nilgħab daqskemm nixtieq, twil u wiesa’ tmien kaxex.

Imbagħad hemm it-tentakli tal-qarnit, fost il-platti favoriti tiegħi, speċjalment kif kienet issajru n-nanna.

U kif nista' ma niftakarnix, ta’ xi tmien snin meta kont ngħix magħha, inbill l-ottijiet fit-te billumi fil-ħemda tal-kċina, fi sqaq tal-Qrendi ormaj mitluq.

Terġa’, it-tmienja kien in-numru tagħha.

Nannti twieldet it-8 ta’ Ottubru, kellha tmint itfal, u forsi ma kinitx kumbinazzjoni li, meta telqitna biex reġgħet iżżewġet lin-nannu taħt lart, kienet għadha kif laħqet l-ottanta.

L-analemma tax-xemx ukoll turi sura ta’ tmienja: jekk tindika b’tikka l-pożizzjoni taxxemx fis-sema fl-istess ħin kuljum, u wara sena kalendarja tgħaqqad it-tikek, tħożż forma ta’ 8 tawwali.

Bħalma ssib kultant fuq il-globi, qisu ħabel jitmewweġ f’nofs il-Paċifiku.

Fil-kultura Ċiniża, it-tmienja numru li jġib ixxorti, għaliex qrib ħafna tal-kelma 八 (bā), li tfisser “tistagħna”.

Tant hu hekk li, fiċ-Ċina, jgħidu li dar li jkollha n-numru 8 tinbiegħ ogħla minn djar oħrajn fl-istess triq.

FlOlimpjadi ta’ Beijing, iċ-ċerimonja tal-ftuħ bdiet tmien minuti u tmien sekondi wara t-8 ta’ filgħaxija, it-8 ta’ Awwissu 2008.

B’din it-tmien ħarġa, l-aċċent jagħlaq sentejn, u jalla t-8 jġibilna x-xorti wkoll.

Biex inkunu iktar preċiżi, l-aċċent ilu joħroġ sentejn u fuqhom, għax minħabba impenji oħra kellna naqbżu tliet staġuni.

Iżda ma ġejniex ottu.

Ilkontributi baqgħu deħlin, id-diskussjonijiet baqgħu għaddejjin, il-ħidma ma waqfitx.

In-numri fil-Malti, jew aħjar, l-użu prattiku tagħhom, sfaw suġġett ewlieni ta’ din il-ħarġa, b’artiklu u sondaġġ niggieża ta’ Kenneth Camilleri dwar in-numri Maltin Anglosassoni.

Fost il-kontributi l-oħra, li waslulna minn diversi istituzzjonijiet tal-UE u anki minn Malta, nagħtu ħarsa lejn il-kwistjoni tal-varjanti ortografiċi; id-distinzjoni sottili bejn il-kunċetti taċ-ċittadinanza u tannazzjonalità, bi proposta siewja tat-terminu nazzjonal bħala nom; il-ħidma tat-tradutturi 1

l-aċċent

Maltin mal-KESE u l-Kumitat tar-Reġjuni fi Brussell; l-esperjenza ta’ żewġ stagiaires li qattgħu ħames xhur ta’ apprendistat fiddipartiment tal-Malti tad-DĠT; u r-rwol ftit li xejn magħruf tal-Prof.

Oliver Friggieri bħala traduttur letterarju.

Fis-Suppliment terminoloġiku, Mark Vella jispjega l-isfidi li ltaqa' magħhom meta ġie biex jaqleb glossarju twil b'ismijiet ta’ annimali li jinsabu f’periklu ta’ estinzjoni, u joffri kampjun kurjuż minn dawn it-termini żooloġiċi b'eżempji talmekkaniżmi li ħaddem biex wasal għall-

ismijiet korrispondenti, eżotiċi u mhux, bilMalti.

F’idejkom, immela, it-tmien ħarġa ta’ l-aċċent, biex għajnejkom ikomplu jduru ottijiet malvarjetà mżewqa ta’ artikli li lqajna b'idejna miftuħa.

Hemm raġuni oħra għala jogħġobni n-numru 8.

Semmejt l-arloġġ tar-ramel.

Wara li taqa’ laħħar farka ramel, timbuttah ‘l isfel bilħlewwa, u jsirlek l-infinit...

Antoine Cassar f’isem il-bord editorjali

Il-lingwa miktuba u mitħaddta

Numri li jgħoddu u li ma jgħoddux Kenneth Camilleri (stħarriġ minn James Camilleri) “X’karozza taqbad filgħodu?”

“F’liema kamra qiegħed?”

“Min iċempel fl-ewwel għaxar minuti fuq innumru two-one-four-eight-seven-two-oh-six jirbaħ...”

“Kemm hu dan?”

“It-tmienja ta’ April nineteen seventy-six.”

awn huma espressjonijiet ferm familjari ta’ kuljum li lkoll għandhom element komuni: kollha b’xi mod jinvolvu n-numri.

Minkejja kull sforz mill-“pulizija lingwistika” favur l-użu tan-numri Semitiċi, il-Malti, f’ċerti kuntesti komuni, donnu jħossu aktar naturali li juża n-numri Anglosassoni.

Iżda mhux dejjem.

U mhux bilfors minn kulħadd.

Dan hu li se nistħarrġu hawnhekk: huwa minnu li fil-Malti hemm sistema ta’ numri waħda, jew tabilħaqq żewġ sistemi (jew aktar) li jintużaw għal għanijiet speċifiċi differenti?

In-numri għandhom żewġ rwoli fil-lingwa – dak ta’ mezz ta’ għadd jew għodda aritmetika, u dak informattiv bħan-numri tat-telefown jew tax-xarabank.

Dawn tal-aħħar mhumiex hemm biex jgħinuna ngħoddu kemm, ngħidu aħna, hemm numri tattelefown fid-direttorju sakemm jasal tiegħek, imma sempliċiment biex jagħtu “tikketta” lil kull linja speċifika tat-telefown.

Jiġifieri ċerti oġġetti u kunċetti – għax hemm bosta minnhom u allura m’għandniex biżżejjed ismijiet għalihom, u għax ġieli jaf ikun meħtieġ sens ta’ sekwenza (bħan-numri talkmamar f’lukanda) – flok isem nagħtuhom numru.

Meta nosservaw in-numri fil-Malti, din iddistinzjoni tidher li għandha ċerta influwenza fuq l-għażla tas-sistema tan-numri użata millmaġġoranza tal-kelliema nattivi.

Jidher li hemm xejra li meta n-numri jintużaw f’sens kumulattiv, jiġifieri biex ngħoddu bihom, inlissnuhom bil-Malti Semitiku (eż. ħames liri, żewġ lapsijiet, erba’ snin).

Hemm eċċezzjoni għal dan, peress li wieħed normalment jaqleb għall-Anglosassonu meta lkelma ta’ magħhom tingħad bl-Ingliż (eż. five

l-aċċent euros, ten cents, il-5th level, is-Sixth Form, u

xi ġawhar kurjużi oħra fuq din il-vena bħal meta tisma’ lil xi ħadd jgħid: “iġborli lwansenzijat u t-tusenzijat għalihom”).

Mill-banda l-oħra, meta n-numri jintużaw f’sens informattiv – jew, kif sejjaħnielhom qabel, ‘ta’ tikketta’ – jiġifieri bla ebda referenza diretta għall-għadd, kważi dejjem jitlissnu bl-Ingliż, bħal fil-każijiet tipiċi f’ras dan l-artiklu.

Xi jwassal għal dan il-fenomenu interessanti?

Għaliex sistema waħda mhix biżżejjed?

L-użu tan-numri Anglosassoni fil-Malti ma jidhirx li jista’ jaqa’ taħt l-ispjega ta’ code-switching għax wieħed jista’ jinnota li anki persuni monolingwi, li jitkellmu biss bil-Malti, xorta spiss jaqilbu għan-numri Anglosassoni.

Allura dan il-fenomenu fejn se npoġġuh?

Nistgħu nqisuh bħala parti integrali tal-Malti?

Jista’ jkun li, fil-Malti, l-użu estensiv innifsu tan-numri f’sens informattiv (hawnhekk mhux qed nirreferi għal kif inlissnuhom imma għallfatt innifsu li n-numri jintużaw b’dan il-mod u għal dan il-għan) huwa żvilupp separat li ssawwar taħt il-kappa tal-influwenza tal-Ingliż u ma feġġx bħala estensjoni naturali tassistema numerika li diġà kienet hemm, u li tintuża għall-għadd.

Jiġifieri din is-sistema li n-numri jintużaw għal funzjoni deskrittiva tista’ titqies bħala invenzjoni jew idea ġdida li ddaħħlet mal-milja taż-żmien biex tissodisfa bżonnijiet u realtajiet ġodda li nqalgħu flimgħoddi u li, bħall-ispagetti, il-kitla u lkompjuter, waslet diġà ppakkjata u ttikkettata bil-lest.

F’dan il-każ, il-‘prodott’, għalkemm mhux wieħed fiżiku, xorta wasal b’ismu u b’isem il-komponenti tiegħu miegħu.

Jekk immorru aktar lura fiż-żmien, qabel ma bdew it-telefown, ix-xarabanks,

lakkomodazzjoni f’lukandi kbar, il-pjanċi talkarozzi, u l-affarijiet l-oħrajn ‘tas-seklu

għoxrin’ jew ‘ta’ żmien l-Ingliżi’ li jitolbu lużu estensiv tan-numri informattivi bil-Malti

Anglosassonu, insibu li diġà kellna fostna t-

Novembru 2012 tombla, il-lottu u l-votazzjonijiet li kienu jinvolvu sistemi li jużaw in-numri mhux f’sens ta’ għadd.

U hemmhekk ukoll, in-numri użati ma ssawrux daqstant bħala projettazzjoni tannumri tal-għadd ġa eżistenti, imma nħadmu fuq il-mudell Rumanz (unu/unijiet, il-prima, duwi, tri, kwattru, ċinku, ċinkwina, novi/nuvi, l-idjomi u l-qwiel li għadhom fostna bħal “ġejna ottu”, “ilħaqt in-nuvi”, “mal-kwaranta jibda jittanta”, u l-bqija).

Hekk allura, għal darb’oħra, l-ittra kienet waslet bil-bolla u ttimbru!

Dan ma jiġrix biss fil-Malti, imma anki f’lingwi oħrajn fejn lingwa assimilat sistema numerika sħiħa minn lingwa oħra.

Pereżempju, fi studju li sar fost il-kelliema tax-Xona (lingwa mdaqqsa mitkellma f’għadd ta’ pajjiżi tax-Xlokk tal-Afrika, l-aktar fiż-Żimbabwe), instab li nofs dawk mistoqsija kemm għandhom tfal irrispondew, pereżempju, “Ndine vana six” (“Għandi sitt itfal”), jiġifieri n-numru nnifsu tawh bil-forma Ingliża u mhux b’dik Xona, anki jekk kienu kelliema monolingwi li ma jafux jitkellmu bl-Ingliż.

Meta d-domandi nfirxu lejn oqsma aktar “moderni” li jinvolvu l-użu tan-numri deskrittivi, bħal kif jiġu espressi ż-żmien, ilflus jew il-grad fl-iskola, l-użu tan-numri blIngliż (jew “Xona Anglosassona”?) tela’ bilqawwi għal 87 %.

Madankollu, minkejja l-użu sproporzjonatament għoli tagħhom, dawn in-numri xorta ma ddaħħlux fid-dizzjunarju l-aktar rispettat tax-Xona u jitqiesu mil-lingwisti Xona bħala korruzzjoni lingwistika avolja lkelliema tal-lingwa, fir-realtà soċjali tagħhom, ma jimpurtahomx wisq minn dan u jkomplu jitkellmu kif l-aktar iħossuhom komdi.

Huwa sewwasew kif jikteb Braj B. Kachru f’The Spread of English and Sacred Linguistic Cows , li l-identitajiet multipli miksuba millIngliż f’lingwi oħrajn huma “il-waħx tal-puristi u tal-għalliema u l-barka għal min togħġbu lvarjetà”.

l-aċċent

Dan għandna mera tiegħu wkoll fil-Malti u fissitwazzjoni li qed niddiskutu hawn.

Għandna quddiemna xenarju reali, li qajla hemm ħjiel li għad jiġi aċċettat mill-istabbiliment lingwistiku uffiċjali, imma li l-kelliema nattivi tal-lingwa diġà għamluh tagħhom għax sabuh utli u prattiku.

Minbarra l-idea prattika tan-numri bħala ‘tikketta’, in-numri Anglosassoni fil-Malti jaqduna aħjar f'sekwenzi numeriċi twal minħabba li huma aktar konċiżi.

Jekk nieħdu ċċifri bażiċi li spiss jintużaw fin-numri maħlula (bħan-numri tat-telefown), għajr għal zero (li mill-Maltin spiss huwa ppronunzjat /oʊ/ aktar milli zero, nought jew nil) u seven, ilkumplament huma kollha b’sillaba waħda.

Iċċifri bażiċi Semitiċi kollha ħlief tnejn, jissawru minn żewġ sillabi kull waħda, biex b'hekk numru ġa twil jittawwal ferm aktar.

Is-sistema numerika tal-Malti inġenerali tinsab fl-24 post fi klassifika tal-kumplessità tas-sistemi numeriċi dinjija .

In-numri Ingliżi huma meqjusa bħala aktar sempliċi u ġew fil-41 post. 5

Biex ma nkunux qed nitkellmu fil-baħħ, għamilna esperiment żgħir fostna li permezz tiegħu membru tas-segretarjat talab littradutturi kollha fi ħdan id-Dipartiment talMalti tal-Kummissjoni Ewropea li kienu disponibbli jikkonfermawlu ċerti dettalji amministrattivi personali li kienu jinvolvu nnumri.

L-idea kienet li, fl-għama tależerċizzju, naraw x’risposti jingħataw bla ma dak li jkun ikun jaf ir-raġuni vera għaliex qed Mistoqsija 1) Tista’ j.j. tikkonfermali n-numru tattelefown tal-uffiċċju tiegħek? (eż.

78349) 2) ... u n-numru tal-bieb tal-uffiċċju? (eż.

A2-55) 3) Kemm ilek taħdem mad-DĠT? (eż.

5 snin) 4) ... jiġifieri dħalt fis-sena...? (eż. fl-2007) 4

jiġi mistoqsi, ħalli t-tweġibiet ifeġġu b’mod naturali u spontanju.

L-esperiment ma jistax jitqies bħala studju xjentifiku – għalkemm wieħed jittama li għad iwassal għal dan – minħabba li l-kampjun ma kienx magħmul minn feles awtentiku talpopolazzjoni Maltija, iżda kollu kemm hu minn lingwisti li jaħdmu bil-lingwa Maltija ta’ kuljum u li allura huma aktar konxji tal-użu “korrett” tal-Malti.

Madankollu, xorta waħda, it-tendenza aktarx li hija mera tal-mod kif jitkellmu l-Maltin b’mod ġenerali.

Ir-riżultati kienu kif ġej fit-tabella ta’ hawn taħt.

It-tendenza li n-numri informattivi (mistoqsijiet 1, 2 u 4) jintużaw kważi esklużivament bil-Malti Anglosassonu dehret b’mod ċar ħafna, għalkemm kien hemm perċentwal żgħir ta’ 17 % li s-snin (mistoqsija 4) lissinhom bil-Malti Semitiku.

Mill-banda loħra, in-numri bħala strument tal-għadd (mistoqsija 3), ingħataw b’mod qawwi (91 %) bil-Malti Semitiku.

Jekk in-numri Anglosassoni jitqiesu b’mod uffiċjali bħala Maltin veri u proprji (pereżempju jiddaħħlu fid-dizzjunarji), tqum imbagħad il-kwistjoni tal-ortografija, peress li hawnhekk qed nitkellmu fuq xi ħaġa li ġa ndrat f’forma Ingliża li mbagħad aktarx tidher viżibbilment disturbanti jekk titlibbes ir-regoli ortografiċi tal-Malti, anke jekk fil-kitba ta’ kuljum aktarx li n-numri jinkitbu f’ċifri u mhux bl-ittri.

Minbarra l-pekuljaritajiet tar-

Nru ta’ parteċipanti

Wieġbu bin-numri Semitiċi

Wieġbu bin-numri Anglosassoni

l-aċċent

regoli tal-ortografija Maltija, ikollha tingħata attenzjoni wkoll lill-fatt li xi wħud min-numri ppronunzjati bil-Malti Anglosassonu huma pjuttost differenti minn kif inhuma ppronunzjati bl-Ingliż, kif jidher fit-tabella ta’ paragun t’hawn taħt: Ingliż

Fost lingwi u kreoli minn madwar id-dinja li nnumri użati minnhom insiltu mill-Ingliż u li, b’differenza għax-Xona u l-Malti, diġà għamlu l-qabża u draw jiktbuhom kif iħossuhom u skont l-ortografija tagħhom insibu: - il-Bislama, waħda mil-lingwi ta’ Vanwatu (ziro, wan, tu, tri, fo, faev, siks, seven, eit, naen, ten); - is-Solomoniż, il-lingwa tal-Gżejjer Solomon (siro, wan, tu, tri, foa, faev, sikis, seven, eit, naen, ten); - it-Tok Pisin, li hija l-akbar lingwa f’Papua New Guinea (siro, wan, tu, tri, foa, faiv, sikis, seven, et, nain, ten); - il-Krijo, il-lingwa ewlenija ta’ Sjerra Leone (ziro, wan, tu, tri, fo, fayv, siks, s vin, et, nayn, t n); - il-Pitkern u n-Norfuk, żewġ lingwi żgħar ħafna kważi l-istess mitkellma fil-gżejjer Pitcairn u Norfolk rispettivament (siro jew sero, wan, tuu, thrii, foor, fiiw, siks jew seks, sewen, iet, niin, ten).

Avolja forsi hawn min, bħal-lingwisti u llessikografi Xoniżi, jara n-numri Anglosassoni bħala infiltrazzjoni żejda u bla bżonn f’lingwa li diġà kellha espressjonijiet numeriċi alternattivi aktar antiki, wieħed ma jistax jinjora l-fatt li kull lingwa hija mera ħajja ta’ ġrajjet ġensha u mhux ritratt ta’ xi perjodu partikolari - u din il-mera, minbarra t-tessut lokali, tirrifletti wkoll, u bil-kbir, il-kuntatti storiċi u prattiċi ma’ ġnus u lingwi oħrajn tul is-sekli mgħoddija, dawk imbiegħda u dawk mhux daqstant.

Anki fejn jidħlu n-numri, għal darb’oħra, Malta hija gżira, iżda l-Malti mhuwiex.

Kenneth Camilleri huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea

Disinn ta’ Ramon Corrado

Teżi Dottorali.

Hannan, M. (1974) Standard Shona Dictionary, it-2 edizzjoni, Harare: College Press.

Minn World Englishes Vol.13, Nru 3, pp. 411418, ta’ Bernsten, J. Ippubblikat minn Basil Blackwell, 1994.

l-aċċent

Bil-Kelma t-Tajba Manwel Mifsud •

Servizz tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti

ISTOQSIJA: Għaliex l-istess kelma (bħal ħsieb jew ried) ġieli nsibha miktuba bl-ie u ġieli mingħajrha?

Dan ikun żball, jew tista’ tiktibha kif trid?

TWEĠIBA: Kelma tista’ tinkiteb bl-ie f’ċerti każi u mingħajrha f’każi oħra għax tkun inbidlitilha s-sitwazzjoni u tkun ġiet f’ambjent differenti (eż. ħsieb — ħsibijiet; ried, riedet — ridt, riduni, ma riditx).

Imma fil-kitba kollox huwa rregolat minn ċirkustanzi ċari u rraġunati.

SPJEGA: ħalli nfissru xi rqaqat fuq l-ie: Fil-Malti għandna l-vokali ie, li hija meqjusa vokali waħda għad li magħmula minn żewġ sinjali.

Għalkemm illum filMalti Standard aktarx inlissnuha bħala i twila, bqajna niktbuha ie kif kienet tinstema’ fl-imgħoddi u kif għadha tinstema’ minn xi wħud jew f’xi djaletti.

Jidher li din il-vokali tagħna żviluppat millvokali a twila tal-Għarbi, għax ħafna kliem Malti li għandu l-ie, fl-Għarbi nsibuh bl-a twila (eż.

Anke fil-Malti stess, l-a twila u l-ie ġieli jkunu varjanti ta’ xulxin, tuża liem trid (eż. tuffiħat / tuffiħiet, ġab / ġieb).

L-ie hija vokali twila, u jiġrilha sewwasew kulma jiġri lill-vokali t-twal l-oħra, imma fil-kitba hi biss tibdel suritha u tidher issa twila ie u issa mqassra i jew e. •

Innota mela li: Meta, fil-konjugazzjoni tal-verb, l-ie jkollha 2 konsonanti warajha, tinstema’ maħtufa (i.e. ma tibqax twila) u allura •

tinkiteb i qasira jew e qasira (eż. huwa ried / jiena ridt, aħna ridna).

Bħala vokali twila, l-aċċent tal-kelma dejjem fuqha jaqa’.

Meta l-aċċent jiċċaqlaq minn fuqha u jimxi lejn tarf il-kelma, ma tistax tibqa’ twila u allura ssir i qasira jew e qasira (eż. missier > missir-ijiet, ħsieb > ħsib-ijiet, ħiereġ > ħerġ-in, riedu > ridu-ni, bierek > berikna, mietet > mitit-li).

Dan iċ-ċaqliq talaċċent lura jista’ jiġri iktar minn darba fliżvilupp ta’ kelma, u kull darba l-ie titlef ittul u terġa’ tinħataf u tiqsar (eż. nieda > ned-iet > nedit-ilhom).

Mela nistgħu ngħidu li, billi l-kelma jkollha dejjem aċċent wieħed, ma jistax ikollok żewġ ie f’kelma waħda; f’dawn il-każi laċċent tirbħu dik l-ie li tkun l-eqreb lejn tarf il-kelma, u l-oħra tinħataf u tiqsar.

Ħajr lill-Prof.

Mifsud, il-President tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti, li jagħtina permess nippubblikaw dawn is-siltiet

Il-varjanti fil-Malti: Rikkezza lingwistika jew inkonsistenza ortografika1?

Introduzzjoni afna drabi, fil-Malti, mhux qed issir iddistinzjoni bejn il-kunċett ta’ rikkezza lingwistika, minn naħa, u l-kunċett ta’ inkonsistenza ortografika, min-naħa l-oħra.

Hemm bżonn li din id-distinzjoni ssir.

Il-fatt li jeżistu s-sinonimi (eż. imgħax u interessi, lingwa u lsien, iżda u però) huwa każ ta’ rikkezza lingwistika.

Il-fatt li l-kelma proprjetà ssibha wkoll propjetà huwa każ ta’ varjant li jirriżulta minn inkonsistenza fil-kitba.

Fil-parti

Dan l-artiklu huwa sunt qasir ta’ artiklu mogħti lillKunsill tal-Ilsien Malti dwar is-suġġett tal-varjanti.

Nirringrazzja lil kull min għeni, b’mod partikolari lil Silvana Izzo Clarke u lil Dott. Matthew MicallefCalvagna.

l-aċċent

l-kbira tal-każijiet, il-varjanti ma għandhomx jiġu aċċettati .

benesseri, impenni / impenji, disinni / disinji, aċtu / aċidu).

Ir-riċerka u l-kriterji tagħha Saret riċerka minni għal dan il-għan sabiex jiġu identifikati numru ta’ tipi ta’ varjanti.

Ittieħdu 80 kelma Maltija li jippreżentaw varjant wieħed jew iktar.

Dawn jinkludu kliem li huwa parti mil-lingwaġġ uffiċjali (eż. intervenjent), imma wkoll kliem ta’ użu komuni (eż. anki).

Saret tiftixa tal-varjanti fi tliet dominji fl-internet: ġenerali, siti uffiċjali tal-gvern Malti (.gov.mt), u siti uffiċjali tal-UE (.europa.eu).

Il-varjanti 3.1 Numru ta’ varjanti fil-lista annessa jirrigwardaw l-użu tal-forom ġj/ġ, ċj/ċ, zj/z. Eżempju tipiku huwa l-varjant ‘sodisfaċjenti / sodisfaċenti’.

Prattikament, il-kliem kollu li jaqa’ taħt din il-kategorija joriġina mit-Taljan.

3.5 Tip ta’ varjant li huwa sors potenzjali ta’ konfużjoni huwa ċertament il-plural ta’ ċertu kliem li ġej mir-Rumanz / Anglosassonu (eż. kompjuters / kompjuterijiet, mediċi / mediki).

3.2 Numru ta’ varjanti oħra jirrigwardaw laġġettivi (eż. kunsidrat / ikkunsidrat) li jinsiltu minn verbi ta’ oriġini Rumanza / Anglosassona.

3.3 Klassi oħra ta’ varjanti hija lkonverżjoni tal-vokali fil-kliem derivat mirRumanz / Anglosassonu.

Hemm tliet tipi ta’ konverżjonijiet prinċipali: il-bidla “o/u” (eż. soġġett / suġġett), il-bidla “a/e” (eż. reċentement / reċentament jew riċentement / riċentament), u l-bidla “i/e” (eż. implementa / implimenta).

3.4 Tip ieħor ta’ varjant li jirriżulta direttament mill-punt ta’ qabel jirrigwarda lkaż ta’ korruzzjoni fl-istruttura taz-zokk morfemiku (eż. ostaklu / ostakolu, benessri /

3.6 Hemm dipendenza kbira fuq il-forma mitkellma (eż. vjaġġi / vjeġġi), u dan iwassal għal ħafna iktar varjanti, peress li ma jkunx hemm standard wieħed ta’ kelma mitkellma.

3.7 Varjant ieħor li spiss jinsab fil-kitba huwa dak li jirrigwarda s-suffiss “abbiltà / abilità”.

3.8 Hemm ukoll tipi ta’ varjanti li joriġinaw min-nuqqas ta’ preċiżjoni fil-kitba, minnuqqas ta’ prattika fil-kitba tal-Malti, millinfluwenza ta’ lingwa barranija waħda jew iktar, jew minn injoranza kemm tal-ortografija bil-Malti jew tal-oriġini Anglosassona jew Rumanza tal-kelma.

Xi ftit ħsibijiet (mhux biss) fuq il-varjanti 4.1 Hemm ħafna iktar varjanti minn dawn.

Dawk indikati juru numru ta’ nuqqasijiet, fosthom: regoli ortografiċi mhux ċari u mhux konsistenti, u kultant lakunużi; nuqqas ta’ prattika fil-kitba u fil-qari talMalti mill-Maltin, u nuqqas ta’ dixxiplina u preċiżjoni mill-Maltin kollha, kemm filqari kif ukoll fil-kitba; influwenza sproporzjonata u mhux ġustifikata tal-lingwi barranin f’moħħ ilMalti; terminoloġija mhux aġġornata bi preċiżjoni (nuqqas ta’ dizzjunarji u għodod simili); sistema edukattiva li, fost affarijiet oħrajn, ma tagħtix importanza lill-konsistenza u lpreċiżjoni fil-kitba, inkluża dik tal-Malti, u lanqas lill-Malti bħala lingwa; nuqqas ta’ konvinzjoni f’politika speċifika favur l-ilsien Malti; •

Teżisti analoġija interessanti mal-użu tal-kliem li joriġina mill-kliem barrani.

Il-problema tal-varjanti, bħall-kliem barrani, mhijiex tant il-fatt li dawn jeżistu fihom infushom, għaliex effettivament jinsabu fil-lingwi kollha, iżda l-fatt li hemm preżenza eċċessiva tagħhom fil-lingwa Maltija.

l-aċċent

mezzi ta’ komunikazzjoni ta’ kwalità ħażina fil-kitba.

4.2 L-ewwel konklużjoni li għandha ssir hija li l-volum ta’ kitba bil-Malti fl-istituzzjonijiet tal-Unjoni Ewropea huwa rilevanti, u jaqbeż sew il-produzzjoni annwali ta’ dokumenti uffiċjali bil-Malti f’Malta.

4.3 Xi wħud mill-varjanti qegħdin jiġu ġġenerati mill-Malti li jinkiteb flistituzzjonijiet (eż. il-varjant enfasizza).

4.4 Hemm bżonn ta’ iktar kooperazzjoni mhux biss bejn il-Maltin “tal-istituzzjonijiet” u dawk “ta’ Malta”, imma wkoll bejn il-Maltin stess f’Malta.

4.5 L-ilsien Malti għandu jadegwa ruħu mhux biss f’dak li għandu x’jaqsam maliżviluppi lingwistiċi, imma wkoll f’dak li jirrigwarda l-iżviluppi informatiċi u teknoloġiċi.

Karatteristika tal-informatika hija l-preċiżjoni.

Il-mod kif il-Malti jinkiteb imur kontrieha.

4.6 Jekk l-informatika hija raġuni fiha nfisha suffiċenti, hemm raġuni oħra li għandha tittieħed inkunsiderazzjoni.

Wieħed milliskopijiet tar-regoli tal-Malti kien li jkun hemm “kitba waħda u ta’ ftehim wieħed” , imma dan l-iskop illum intesa.

4.7 Il-karatteristiċi storiċi tal-Malti (pajjiż żgħir, b’bażi lingwistika Għarbija, b’influwenza Rumanza / Anglosassona), joħolqu nuqqas ta’ uniformità strutturali fillingwa.

Jibqa’ l-fatt li ftit kienu l-isforzi, wara l-1924, minna l-Maltin kollha, sabiex tinżamm

4.8 Il-Maltin ġeneralment ma jsegwux ilkunċetti ta’ konsistenza, preċiżjoni u attenzjoni

fil-kitba.

Dan jidher fil-mod kif ĦAFNA

Maltin ikissru l-lingwi kollha li jużaw, mhux

biss il-Malti.

Il-qagħda tal-lingwa tagħna tirrifletti l-qagħda ġenerali ta’ ħafna aspetti talħajja tal-Maltin.

Ħudu s-sewqan tal-Maltin, pereżempju: traskurat, arroganti, approssimattiv, mhux preċiż, u b’nuqqas ta’ rispett tar-regoli u tal-oħrajn.

Il-qagħda tallingwa tirrifletti kif aħna l-Maltin naġixxu filħajja ta’ kuljum.

Is-soluzzjoni hija li għandna bżonn inqumu mir-raqda kollettiva tagħna u napplikaw ftit iktar dixxiplina fuqna nfusna.

4.9 Mhux faċli li wieħed jirregola lingwa.

Kulħadd jippretendi li huwa għandu dejjem raġun (ħafna drabi mingħajr raġuni jew għaliex ikollu aġenda personali) u jwaqqa’ dak li jiġi propost.

Hija responsabbiltà tagħna lkoll li nagħtu sehemna b’mod kostruttiv u lkoll flimkien.

4.10 Il-konklużjoni ta’ dan l-artiklu hija sempliċi, imma kumplessa.

Nistgħu ngħidu bħala stat ta’ fatt li jeżistu diversi lakuni firregoli tal-Malti li għandhom jiġu indirizzati.

Ir-regolazzjoni tagħhom mhijiex sempliċi.

Illingwa mhux neċessarjament timxi fuq bażi loġika, u nifhem li kull min għandu s-setgħa jiddeċiedi dwar dawn il-kwistjonijiet, jekk jaqbel li teżisti din is-sitwazzjoni u jiddeċiedi li jaġixxi, ser isib muntanja ta’ diffikultajiet quddiemu.

Nemmen, però, li hemm bżonn li nibdew blewwel pass, u nirrikonoxxu li l-problema talvarjanti teżisti minħabba l-inkonsistenza tagħna lkoll.

Huwa biss minn hemm li jkun jista’ jsir l-ewwel pass ta’ vjaġġ twil u impenjattiv.

Nittama li dan l-artiklu jgħin sabiex titkompla d-diskussjoni dwar il-varjanti, imma mhux biss.

Is-Sur Izzo-Clarke huwa l-Kap tad-Diviżjoni tal-Malti fil-Qorti tal-Ġustizzja

Kelmtejn ta’ qabel fuq il-kitba Maltija (1924).

Din l-introduzzjoni tgħid li “għal dik li hi ortografija, aktarx issibha mibnija fuq il-widna u l-kapriċċ ta’ kif wieħed jidhirlu jew jifhem li jista’ jfisser ruħu u dan narawh f’xi dizzjunarji li nkitbu dan l-aħħar u fil-ġurnali li ħerġin bl-addoċċ”.

Qed nitkellem mhux fuq min jikteb bil-Malti biss, imma fuq il-poplu Malti kollu, li fil-fehma tiegħi huwa dak li joħloq il-lingwa, inklużi dawk kollha li qatt ma jaqraw jew jiktbu bil-Malti, imma jitkellmuh biss.

l-aċċent

Novembru 2012 KELMA B’KELMA It-terminoloġija

In-nazzjonalità taċ-ċittadin u ċ-ċittadinanza ta....-....?

iġibna wiċċ imb wiċċ ma’ problema.

Kif tittraduċih?

Kif tagħżel bejn national u citizen?

It-tnejn huma ‘ċittadin’?

Jekk it-tnejn huma ‘ċittadin’, għaliex it-titlu ma jgħidx From Third Country Citizen to Citizen of the Union?

F’din il-kitba, it-tentattivi tiegħi se jkunu tlieta: (i) l-individwazzjoni tal-problema maħluqa minħabba li donnu jeżisti amalgama mhux biss fil-Malti bejn in-nozzjonijiet ta’ nazzjonalità u ċittadinanza; (ii) l-għoti ta’ definizzjoni politika (jew politiloġika / soċjoloġika / storika) u oħra ġuridika taż-żewġ nozzjonijiet; (iii) is-sejbien ta’ soluzzjoni għall-problema fid-dawl tad-definizzjonijiet.

Premessa Irrid niddikjara sa mill-bidu nett il-pożizzjoni enfatika tiegħi kontra l-inutilità spissa tanneoloġiżmi.

Hija konvinzjoni tiegħi – li mmaturat wara osservazzjoni bir-reqqa tal-użu f’diversi oqsma – li ħafna kunċetti ġodda jitwasslu ugwalment tajjeb jew bi kliem ġa eżistenti (forsi anki billi jiġi rxoxtat kliem arkajku, li jista’ jingħata lwien ġodda) jew permezz tas-

self dirett tat-terminu mill-ilsien li fih ikun oriġina .

Madankollu, huwa naturali li hemm ċirkostanzi meta n-neoloġiżmi – kemm semantiċi kif ukoll sintattiċi – huma mhux biss utli imma bżonjużi.

B’neoloġiżmu qiegħed nifhem vokabolu jew sintagma li ma jkunx ilu li daħal fi lsien, jonkella ma jkunx ilu li beda jintuża b’mod ġdid.

Id-definizzjoni ta’ neoloġiżmu tista’ tkun dibattuta ferm, u biex nipprova nilħaq livell sodisfaċenti ta’ ċarezza se nikkwota lil ħaddieħor dwar x’jistgħu jkunu l-parametri li jwasslu biex vokabolu jew sintagma jitqies neoloġiżmu: a. dijakronija: ma jkunx ilu li feġġ; b. lessikografija: ma jinstabx fid-dizzjunarji; ċ. instabilità sistematika: jidher li jkollu instabilità formali (eż., morfoloġika, grafika, fonetika) jew instabilità semantika; d. psikoloġija: il-kelliema jarawh bħala ġdid.

Fl-eżerċizzju preżenti, se jkollna nirrikorru għan-neoloġiżmu minħabba fir-raġunijiet elenkati matul is-saġġ, u kif se jiġi argumentat fl-aħħar taqsima.

3.1 Il-problema X’aktarx ir-raġuni ewlenija l-għala l-Malti kurrenti ma jagħżilx tabilħaqq bejn ‘nazzjonalità’ u ‘ċittadinanza’ hija għax fl-Ingliż talIngilterra ma hemmx distinzjoni vera bejn iż-

Ngħidu aħna, Weltanschauung flok “viżjoni tad-dinja”; green paper flok “karta ħadra”, rapprochement flok “twaqqif mill-ġdid ta’ relazzjonijiet kordjali”, entrenched flok “ittrunċirat” jew “ittrinkjat” (kieku dal-kliem jeżisti), eċċ. M. Teresa Cabré, trad.

Theory, methods and applications, John Benjamins Publishing Co., il-Pajjiżi l-Baxxi, p. 205.

l-aċċent

żewġ kunċetti, li jintużaw interkambjabbilment .

Mhux biss, imma sa ma Malta kienet kolonja, il-Maltin kienu jafu li huma Maltin imma kellhom nazzjonalità Brittanika.

Però, irid jingħad li mhux fl-Ingliż biss hemm dat-taħwid.

Anki fl-ilsien l-ieħor li jservi ta’ għajn ta’ tnebbiħ għall-Malti nsibu l’uso non

Nivverifikaw l-asserzjoni li fil-Malti ż-żewġ kunċetti jintużaw interkambjabbilment, daqslikieku kellhom relazzjoni ta’ sinonimija, b’titwila lejn id-definizzjonijiet li jagħtuna żewġ dizzjunarji ewlenin.

Il-Miklem Malti jagħtina: nazzjonalità: stat,

qagħda ta’ dak li hu nazzjonali, li għandu nazzjon jew li hu tan-nazzjon; [...] għarfien ta’ xi ħadd bħala ċittadin ta’ nazzjon; [...] ċittadinanza .

Aquilina jagħtina: nazzjonalità: nationality u ma jsemmix citizenship.

Imbagħad, imma, għal national jagħtina aġġ. nazzjonali [...] n. ċittadin (ta’ stat partikolari) .

Insibu qagħda tixtiebah f’dizzjunarji oħrajn ukoll, anki dawk speċjalizzati.

Jekk wieħed jaqra l-British Nationality Act,1948 tar-Renju Unit, isib ġa mal-ewwel dispożizzjoni ħjiel ta’ x’hemm jistennieh.

Filwaqt li t-titolu huwa “nationality”, id-dispożizzjoni ssemmi citizen u subject: PART I BRITISH NATIONALITY.

Irrid inżid, f’dan il-kuntest, li n-nom “nazionale” donnu ma jirriżultax fid-dizzjunarji tat-Taljan, tal-anqas f’dawk li fittixt jien: ir-Ragazzini (kartaċeu) u fis-Sabatini Coletti (online).

VI, Klabb Kotba Maltin, Malta, p. 262.

Naturalment, il-preċiżazzjoni li ‘ta’ stat partikolari’ ġejja mill-ħtieġa li jiddifferenzja minn belti li wkoll jista’ jkun ċittadin.

l-aċċent

Però, dallessiku ma jagħtiniex definizzjoni ta’ national.

bżonn li fil-Malti tiġi rispettata d-differenza semantika bejn citizen u national.

Xejn ma huwa tal-istagħġib li d-Dizzjunarju Franċiż-Malti jagħtina, ressortissant n.m.: ċittadin -a -i; tal-pajjiż .

3.2.2 Leġiżlazzjoni nazzjonali Maltija Jidher li fil-leġiżlazzjoni speċjali Maltija, ilvokabolu national (n.) jiġi tradott konsistentement bħala ‘ċittadin’ .

IlKostituzzjoni ta’ Malta titkellem dwar ‘ċittadinanza’ u ‘citizenship’ (Kapitolu III) .

Minħabba f’dis-sitwazzjoni ta’ konfużjoni, ma għandniex niskantaw li hija prattika li lvokabolu national jiġi tradott fil-Malti daqslikieku kien citizen.

Ħalli namplifikaw fuqu dan il-punt.

3.2 National (nom) Il-vokabolu national jista’ jfisser kemm nom kif ukoll aġġettiv.

Fit-tifsira ta’ aġġettiv, ilMalti juża ‘nazzjonali: l-Innu Nazzjonali, ittim nazzjonali tal-futbol, il-poeta nazzjonali’.

Bħala nom, il-Malti, kif rajna, iqis li ‘ċittadin’ huwa ekwivalenti għal national u citizen.

Ejja naraw ftit din l-asserzjoni ssibx konferma f’żewġ għejun: il-leġiżlazzjoni Ewropea u lleġiżlazzjoni nazzjonali.

3.2.1 Leġiżlazzjoni tal-UE Tiftixa fil-Euramis għall-konkordanza talvokabolu “national” ma tagħtix riżultat wieħed, dak li wieħed seta’ jobsor.

Filwaqt li xi dokumenti fihom ċittadini , ieħor fih sudditi , u – interessantement – persuni ta’ nazzjonalità ta’ .

Dan l-aħħar mod kif tittraduċi national huwa interessanti kemm għax neoloġiżmu u kemm għax jirrikonoxxi l11

4.1 Sinonimija żbaljata?

Diffiċli tirrispondi b’mod skjett u sinċier.

Billi, kif rajna, jidher li fl-użu Ingliż ma hemmx tant distinzjoni bejn nationality u citizenship , u lanqas ma hemm fit-Taljan, wieħed jista’ jiskużahom lill-Maltin li huma wkoll ma jagħmluhiex tali distinzjoni.

Min-naħa l-oħra, hemm sitwazzjonijiet li kjarament jirrikjedu li wieħed jagħraf bejn ittnejn.

Ngħidu aħna, kif tittraduċih dal-artikolu tal-United States Code? § 1408.

J. Cutayar (2007): Dizzjunarju Franċiż-Malti, L’Harmattan, Pariġi, p. 559.

31988L0407 minn Legis-Juris; ma hemm l-ebda indikazzjoni li t-test jittratta saltniet, mhux repubbliki.

31994R2100 u 31992R2913 minn Legis-Juris, u dok.

31993L0016 minn Legis-Juris imma li fih hemm taħlita ta’ ċittadini u persuni ta’ nazzjonalità ta’.

S.L. 123.129, 123.130, 123.131, 217.05, 217.09, 217.10, 217.12, 217.14, 217.15, u 460.17.

Interessanti l-artikolu 23(2) li jitkellem dwar sudditanza mingħajr ċittadinanza skont il-British Nationality Act, 1948.

l-aċċent

Minn dal-eżempju joħroġ ċar li din hija sinonimija żbaljata.

4.2 Definizzjonijiet teoriċi fil-qosor: stat, nazzjon, nazzjonalità Hemm kunċett ieħor importanti, imma se nħalluh barra: ‘poplu’ .

Id-demografija tgħallimna li jista’ jkollok ċittadin tas-Slovakkja li jkun ta’ nazzjonalità Ungeriża, jew ċittadin tal-Ungerija li jkun ta’ nazzjonalità Slovakka, jew ċittadin tal-Ukraina li jkun ta’ nazzjonalità Slovakka.

Fir-reġjun talKarinzja, fl-Awstrija, insibu ċittadini Awstrijaċi ta’ nazzjonalità Slovena.

Fil-Latvja, hemm ċittadini Latvjani li huma ta’ nazzjonalità Liva.

L-artikolu 51(2) tal-Kostituzzjoni tarRepubblika Taljana, iqis lilna l-Maltin ‘Taljani li ma nappartjenux għar-Repubblika’ .

Dan għaliex stat u nazzjonalità ma humiex listess kunċett.

Fl-istess stat jista’ jkollok aktar minn nazzjonalità waħda, u l-istess nazzjonalità tista’ tkun mifruxa f’aktar minn stat wieħed .

L-appartenenza għal Stat hija fatt oġġettiv (jirriżulta minn passaport, ċertifikat tattwelid, eċċ.).

In-nazzjonalità hija soġġettiva , “realtà spiritwali” , għax hija r-riżultat ta’ sentiment, ta’ kondiviżjoni ta’ kultura, ilsien, reliġjon, tradizzjonijiet, etnija, Weltanschauung, memorja ta’ oriġini komuni, storja, eċċ. Min-naħa l-oħra, għandna konfużjoni lessikali anki fejn jidħol l-Istat .

Ngħidu aħna, lorganizzazzjoni internazzjonali tal-Istati jisimha Nazzjonijiet Uniti (jew Ġnus Magħquda).

Żewġ mistqosijiet: 1.

Nazzjon = Ġens? 2.

Nazzjonijiet Uniti = in-nazzjonijiet (eż. innazzjon Katalan) jew = l-istati jew = l-istat bħala inkarnazzjoni tan-nazzjon?

Skont lArtikolu 1 tal-Konvenzjoni ta’ Montevideo dwar il-Jeddijiet u d-Dmirijiet tal-Istati tal20

Il-qarrej hu rimandat għal V. Crisafulli & D. Nocilla, op. cit., pp. 811 et seq.

Flimkien ma’ oħrajn, bħad-Dalmati, il-Korsikani, it-Tiċiniżi, l-Istrijani, eċċ. L-art.

Dan hu l-uniku mument meta l-Kostituzzjoni Taljana tagħżel bejn nazzjon u Stat – ara V. Crisafulli & D. Nocilla, op. cit., p. 806.

L-għajn li użajt għalbiex nasal għal elenku tal-ġnus Taljani mhux appartenenti għar-Repubblika (fejn jissemmew speċifikament il-Maltin) kien il-ktieb ta' Giuseppe Biscottini, Manuale di Diritto Consolare, Cedam Padwa, 1969."

Għal taħdita interessanti dwar l-Istat mil-lat teoriko-kostituzzjonali ara l-Enciclopedia del Diritto, Vol.

Ngħid jedd, għax nimxi mal-mudell tal-Kodiċi Ċivili li juża jedd għal right biex iħalli dritt għat-tifsira ta’ law.

l-aċċent

1933, ‘l-Istat bħala persuna taddritt internazzjonali għandu jippossjedi lkwalifiki li ġejjin: (a) popolazzjoni permanenti; (b) territorju definit; (ċ) gvern; u (d) il-kapaċità li jidħol f’relazzjonijiet ma’ Stati oħrajn’ .

Is-sentiment ta’ appartenenza nazzjonali ma jissemmiex.

Filwaqt, għalhekk, li nistgħu nikkonstataw mingħajr xkiel li hemm konfużjoni lessikali, nistgħu nikkonstataw ukoll, u bl-istess nuqqas ta’ xkiel, li ma hemm l-ebda konfużjoni fuq livell semantiku.

Huwa ċar li, semantikament, ‘nazzjonalità’ ma tfissirx ‘ċittadinanza’ billi tal-ewwel hija appartenenza ‘soġġettiva’ mentri tat-tieni hija appartenenza ‘oġġettiva’.

Li ssoġġettiv jisfa mgħolli għall-oġġettiv hi fallaċja komuni.

Il-proposta tiegħi hi li l-problema tal-konfużjoni lessikali tissolva billi l-kjarezza

semantika tiġi imposta anki fuq il-livell lessikali.

Soluzzjoni Tabilħaqq is-soluzzjoni intelliġenti li wieħed isib fil-leġiżlazzjoni Ewropea, jiġifieri l-idea ta’ “persuna li għandha n-nazzjonalità ta’”, hija semantikament preċiża (dik hi t-tifsira ta’ national (n.)).

Madankollu, jidhirli li għandha tliet żvantaġġi: (i) Billi hija parafrażi mhux vokabolu, tikkawża dissonanza stilistika bejn it-Test Oriġinarju u t-Test Destinatarju. (ii) Iddaħħal element ta’ instabilità semantika billi donnha tagħti lok għal xi implikazzjoni bejn ‘ċittadin’ (i.e., mhux ‘persuna li għandha ċ-ċittadinanza ta’’) u ‘persuna li għandha nnazzjonalità ta’’. (iii) Hija pedantika.

Hemm min jinterpreta l-kwalifika (d) bħala manifestazzjoni tal-kwalifika (ċ), ċjoè li tkun tista’ tidħol f’relazzjonijiet ma’ Stati oħrajn sempliċement għax għandek gvern.

(Traduzzjoni tal-awtur) Kjarezza fis-sens li nafu li huma żewġ kunċetti differenti, mhux li nafu sewwasew kull kunċett x’inhu.

l-aċċent

Minħabba f’dawn it-tliet oġġezzjonijiet, nipproponi li s-soluzzjoni tkun il-ħolqien tan-nom “nazzjonal” bħala l-ekwivalenti ta’ national (n.), ġaladarba diġà jeżisti l-aġġettiv ‘nazzjonali’.

B’hekk inkunu fil-qagħda li jkollna ‘nazzjonali’ għal national (aġġ) u ‘nazzjonal’ għal national (n.).

Nom Aġġettiv l-editorjal l-essenzjal il-kapital il-kriminal il-lokal il-manwal il-mineral il-moral in-natural in-normal l-oral il-prinċipal it-total l-uffiċjal il-verbal

editorjali essenzjali kapitali kriminali lokali manwali minerali morali naturali normali orali prinċipali totali uffiċjali verbali

Dan ikun skont il-mudell: Naturalment, hemm l-eċċezzjoni ta’ ‘liberali’ / ‘liberali’.

Il-problema li ftaħna biha, nistgħu issa nagħtuha soluzzjoni.

It-titlu Free movement of workers: From Third Country National to Citizen of the Union ikun jista’ faċilment u blakbar ċarezza jinqaleb f’Il-moviment ħieles tal-ħaddiema: Minn nazzjonal ta’ pajjiż terz għal ċittadin tal-Unjoni.

Daħla piss u skorrettement hemm min ma jiddistingwixxix bejn income u revenue, tant li għat-tnejn, bil-Malti, juża ‘dħul’.

Dan mhuwiex każ ta’ sinonimija fl-Ingliż, imma bil-kontra.

Fil-Malti tinħoloq omonomija, xi ħaġa li terminoloġikament u fil-lingwaġġ xjentifiku hija inaċċettabbli .

Barra minn hekk, l-argument li l-Malti lessikament huwa nieqes mir-rappreżentazzjoni ta’ differenza bħal din huwa skorrett, għaliex fil-lessiku Malti diġà jeżistu l-lessemi neċessarji korrispondenti ma’ ħuthom barranin.

Mhumiex sinonimi Revenue huwa wieħed mill-fatturi ta’ income.

Fil-fatt, fi kliem sempliċi revenue tirreferi għall-flussi kollha ta’ fondi li tirċievi entità (probabbilment, relatriċi) iġġenerati milloperazzjonijiet tagħha bħal bejgħ ta’ prodotti jew servizzi (jew ġbir ta’ taxxi fil-każ ta’ entità pubblika).

Income jirreferi għall-gwadanji jew profitti ġġenerati mill-operazzjonijiet ladarba tnaqqas l-ispejjeż kollha mir-revenue.

Għalhekk, matematikament huwa wkoll impossibbli li tipprova tirrappreżenta lit-tnejn li huma bl-istess kelma.

Li kellna nesprimu relazzjoni ġenerika bejn it-tnejn, ikollna xi ħaġa simili: income = revenue – expenditure

Għaldaqstant, hija matematikament impossibbli li tesprimiha: dħul = dħul – nefqa2.

2.1 Dissezzjoni: Revenue

Dr Sammut huwa traduttur mal-Parlament Ewropew

Stedina għall-kontributi Inħeġġukom tibqgħu tibagħtu l-kontributi tagħkom fuq temi li huma ta’ interess u li jqajmu diskussjoni.

Ħajr lil kulħadd.

dħul fatturat

L-impossibilità matematika ta’ x=x-y.

Ara s-sit tad-Dipartiment tal-Finanzi tal-Italja: http://www.finanze.it Ara s-sit tal-Ministeru tal-Ekonomija, il-Finanzi u l1

l-aċċent

Fil-kontabilità, revenue hija l-ewwel entrata fir-rapport tal-profitti u t-telf (ir-rapport talintrojtu jew income statement).

Revenue huwa element important biex titkejjel il-prestazzjoni ta’ entità, sew jekk impriża privata sew jekk pubblika (inkluż l-amministrazzjoni pubblika ), prattikament b’kemm il-flussi deħlin talassi (revenue) jpaċu l-flussi ħerġin tal-assi (expenditure).

Fil-każ ta’ impriża, revenue huwa magħmul mill-gwadanji plus il-kost tal-prodotti (oġġetti u/jew servizzi) mibjugħa.

Net revenue huwa lvalur tal-prodotti mibjugħa minus il-valur talprodotti rritornati (eż. minħabba ħsarat jew jeddijiet ta’ ritorn ).

Filwaqt li r-revenue talGvern jinkludi l-ammonti kollha tal-flus (minn taxxi u/jew drittijiet) irċevuti minn għejun barra mill-entitajiet tal-Gvern.

Fil-kamp tal-privat, revenue bħala terminu EN huwa terminu Amerikan u fl-Ewropa (inkluż fl-Ingilterra) jintuża aktar turnover (differenti minn turnover tal-assi fl-Amerikan filkontabilità).

2.2 Dissezzjoni: Income EN

Income huwa t-total tal-konsum u t-tfaddil ta’

entità f’perjodu speċifiku espress f’termini monetarji .

Fil-livell tal-abitazzjonijiet u lindividwi, income huwa l-ammont tal-pagi, salarji, profitti, imgħax riċevut, kirjiet u kull forma ta’ qligħ ieħor riċevut f’perjodu speċifiku .

Fl-ekonomija, income jirreferi għallakkumulu tal-kapaċità ta’ konsum monetarju u nonmonetarju; dak monetarju jintuża bħala indikatur tal-income totali.

Fil-kontabilità income huwa użat l-aktar bħala net income, li huwa ekwivalenti għall-profitt, hekk kif jidher flincome statment (ir-rapport tal-introjtu) magħruf ukoll bħala r-rapport tal-profitti u ttelf.

Net income huwa ekwivalenti għarrevenues totali minus l-ispejjeż kollha.

Lincome mill-investimenti u l-istrumenti finanzjarji jissejjaħ return u għalhekk insibu termini oħra bħal rate of return (ROI) eċċ .

Fil-kejl tal-ekonomija, income huwa element importanti f’wieħed minn tliet mekkaniżmi.

Lekonomija tista’ titkejjel permezz tal-Gross Product (Domestic/National ), tal-Gross Expenditure (Domestic/National) jew talGross Income (Domestic/National).

Suppost li, irrispettivament minn liema mekkaniżmu tuża, tasal għall-istess riżultat.

Il-mekkaniżmu talincome jaħdem billi jgħodd l-incomes kollha (u mhux ir-revenues ) li jitħallsu f’pagi, salarji u remunerazzjoni supplementari lillabitazzjonijiet, profitti tal-impriżi u kirjiet .

Biex nikkonkludu, fl-ebda mument ma jkun involut ir-revenue f’dan il-proċess.

Għall-iskop ta’ dan l-artiklu, fil-kumplament tat-test qed nuża t-termini relevanti bl-Ingliż (EN) sabiex nevita preġudizzji lingwistiċi u l-Latin għall-operazzjonijiet matematiċi għaċ-ċarezza.

Ara wkoll l-Att dwar l-Amministrazzjoni Pubblika, Kap. 497 tal-Liġijiet ta’ Malta.

Ċertament differenti minn net income, li kif naraw aktar tard huwa “total revenues” minus “all expenses”.

Mhuwiex l-iskop tiegħi li f’dan l-artiklu nidħol fid-dettall tar-relazzjoni eżatta bejn income u return għalkemm hemm saffi u diversi tipi ta’ relazzjonijiet bejniethom.

Distinzjoni bejn l-attività li sseħħ fit-territorju tal-Istat jew dik li tappartjeni lill-Istat imma mhux bilfors isseħħ fitterritorju tiegħu.

Li kieku jgħodd ir-revenues id-daqs tal-ekonomija jkun bil-wisq akbar, u għalhekk ukoll huwa neċessarju li bil-MT ma jintużax l-istess terminu għal revenue u income.

Biex ikun ekwivalenti għall-Prodott Gross, jingħaddu wkoll it-taxxi indiretti nieqes is-sussidji u jitnaqqas iddeprezzament.

l-aċċent

Distinzjoni bil-Malti Id-dizzjunarji disponibbli, maħsuba biex jirreġistraw il-lessiku, ma jgħinuniex f’din iddistinzjoni teknika .

Madankollu, jekk wieħed iħares lejn il-liġijiet ta’ Malta, proprju lejn dawk li jittrattaw b’mod tekniku l-qasam konċernat, jiltaqa’ mad-distinzjoni ċara bejn income u revenue.

Fil-livell tal-entitajiet privati (inklużi individwi u abitazzjonijiet) flIncome Tax Act , tinżamm id-distinzjoni billi fil-verżjoni Maltija nżammet income , flok ‘dħul’ li ntużat għal revenue.

L-istess preċiż jagħmel l-Att dwar l-Amministrazzjoni tatTaxxa (il-Kapitolu 372).

Fuq il-livell ta’ kejl tal-ekonomija, jekk wieħed jara l-uniku att li jittratta dan is-suġġett fil-liġijiet ta’ Malta, ilKapitolu 209, l-Att dwar id-Dħul ta’ Malta bħala Membru tal-Fond Monetarju Internazzjonali (Att tal-1968), national income korrettament ma jissejjaħx ‘dħul nazzjonali’ imma ‘introjtu nazzjonali’.

Jekk wieħed jirreferi għat-Trattati tal-Unjoni Ewropea, dawn jiddistingwu bejn revenue (dħul) u income (introjtu); partikolarment fejn jiġu ttrattati kwestjonijiet ekonomiċi u 15

monetarji, pereżempju fil-Protokoll 4 .

Meta wieħed jirreferi għal Trattat ieħor, did-darba purament fuq tema finanzjarja u ekonomika, li Malta hija aderenti fih u li huwa disponibbli bilMalti, it-Trattat dwar il-Mekkaniżmu Ewropew ta’ Stabbiltà, din id-distinzjoni tinżamm u jitkellem fuq ‘introjtu nett’ (net income, EN), introjtu (income, EN), taxxa nazzjonali fuq lintrojtu (national income tax), u introjtu nazzjonali gross – ING (Gross National Income - GNI, EN).

Konklużjoni Ma għandix aktar xi nżid, għajr il-ħsieb li fillingwaġġ tekniku l-omonomija maħluqa bl-użu ta’ dħul biex fl-istess qasam tirreferi għal żewġ kunċetti differenti, income u revenue, mhux biss tmur kontra l-istandards internazzjonali tatterminoloġija u l-prinċipji tax-xjenza imma toħloq disservizz għall-qarrej tekniku li jispiċċa jirrikorri għal lingwa barranija biex jagħraf iddifferenzi kunċettwali.

Dan l-artiklu ġie www.termali.eu

ppubblikat

għall-ewwel

fis-sit

Reuben Seychell huwa terminologu mal-Kummissjoni Ewropea

Traduzzjoni ta’ min joqgħod fuqha: Fuq dan il-bank fir-raħal ta’ Zermatt, l-Isvizzera, insibu eżempju ta’ kif, f’kuntesti mhux tekniċi, traduzzjoni tas-sens u mhux kelma b’kelma toħroġ isbaħ u aktar b’saħħitha.

U għaliex proprju huma dizzjunarji li jaqdu funzjoni lessika aktar milli waħda terminoloġika.

Kap. 123 tal-Liġijiet ta’ Malta, bil-Malti msejjaħ l-Att dwar it-Taxxa fuq l-Income.

Jonqos li juża kelma bil-Malti fit-test Malti.

It-Trattat dwar l-Unjoni Ewropew u t-Trattat dwar il-Funzjonament tal-Unjoni Ewropea, il-Protokoll Nru 4 Dwar lIstatuti tas-Sistema Ewropea ta’ Banek Ċentrali u tal-Bank Ċentrali Ewropew.

l-aċċent

MILL-GĦATBA ’L BARRA Aspetti Oħra It-traduzzjoni fil-Kumitat tar-Reġjuni u filKumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew Pawlu Buhagiar

n-nannu tiegħi kien jgħid li ż-żgħir kollu ħelu, barra l-paga, naturalment!

Il-Kumitat tar-Reġjuni u l-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew għandhom numru ta’ servizzi konġunti.

Fost dawn hemm is-servizz tat-traduzzjoni.

L-unità Maltija tat-traduzzjoni, li hi l-iżgħar waħda fost l-unitajiet li jwettqu din il-ħidma, għandha tnax-il traduttur, erba’ assistenti u kap.

Xogħolha hu li tittraduċi dokumenti użati mill-membri taż-żewġ kumitati għad-diversi laqgħat tagħhom kif ukoll numru ta’ dokumenti oħrajn.

Għalkemm hemm numru ta’ dokumenti li lunità tagħna hi eżentata minnhom minħabba ddaqs tagħha (unità tipika fiha 15-il traduttur), xorta jkollna niffaċċjaw il-mewġ ta’ emendi li l-membri jagħmlu għad-dokumenti tagħhom qabel il-laqgħat prinċipali tagħhom.

Ngħidu aħna, dokument medju ta’ 15-il paġna jista’ jasal li jkollu ħamsin, mitt emenda, li kollha jridu jiġu tradotti fi ftit ħin.

L-unità tagħmel l-almu tagħha biex tipparteċipa fil-bini tat-terminoloġija bil-Malti.

Dan isir b’kollaborazzjoni mal-unitajiet loħrajn tat-traduzzjoni Maltin, speċjalment dawk tal-Kummissjoni u dan minħabba li lmembri taż-żewġ Kumitati jfasslu opinjonijiet fuq dokumenti tal-Kummissjoni, li bosta drabi jkunu diġà ġew tradotti fi lsienna.

L-unità tagħna hi wkoll waħda mill-aktar attivi fi proġetti terminoloġiċi interni, l-aktar għaliex inħossu l-ħtieġa li nibnu fuq dak li ħallewlna ta’ qabilna u nżommuh ħaj.

Barra l-enfasi li d-dokumenti tradotti joħorġu kollha fil-ħin mitlub (u din fiha nnifisha

mhijiex ħidma faċli, kif jaf kull traduttur), lunità tinsisti fuq il-kwalità, b’reviżjoni ta’ madwar 80% tad-dokumenti u b’reviżjoni doppja għad-dokumenti l-aktar importanti.

Is-sena li għaddiet l-unità esternalizzat madwar 5% tad-dokumenti, perċentwal tassew baxx meta mqabbel ma’ istituzzjonijiet oħrajn, u dan ifisser li hemm bilanċ tajjeb bejn ix-xogħol li nintalbu nagħmlu u n-nies disponibbli biex jagħmluh.

L-esternalizzazzjoni ssir meta jkun hemm kollegi li għal xi raġuni jew oħra ma jkunux fuq ix-xogħol jew minħabba li l-volum tax-xogħol imqabbel ma’ min jagħmlu jkun kbir wisq.

Din is-sena ser nibdew ukoll l-iskema tattelexogħol.

Erba’ tradutturi, jiġifieri terz tattradutturi fl-unità, ser ikunu qed jieħdu sehem f’din l-iskema bi prova għal sena.

Hi sfida ġdida għalina iżda nilqgħuha għaliex fiha naraw il-futur.

Se tagħmel lill-membri tal-unità aktar kuntenti u tista’ żżid l-effiċjenza b’diversi modi.

Ħaġa tipika tal-unità tagħna huma dawk li nsejħu l-laqgħat tar-reviżjoni, li jsiru fl-hekk imsejħa Kamra Maltija (fejn nieħdu wkoll it-te flimkien meta jkun hemm il-ħin).

Kull traduttur hu mħeġġeġ iniżżel fuq lista li għandna fuq l-intranet id-diffikultajiet li jiltaqa’ magħhom meta jkun qed jirrevedi.

Dawn niddiskutuhom flimkien, mhux biex nippruvaw naslu għal xi omoġenjità artifiċjali, iżda biex inħaffu l-ħajja ta’ xulxin, inżidu ssens ta’ sigurtà f'xogħolna u nnaqqsu l-biża’ li niżbaljaw (għal din ir-raġuni ġieli nistaqsu lopinjoni tat-terminologi f’unitajiet oħrajn, li dejjem jikkooperaw magħna).

B’mod ġenerali l-ħajja fil-Kumitati, għalkemm mimlija ħidma, hi rilassata, bin-nies malajr

isiru jafu lil xulxin.

Dan hu wieħed mill17

l-aċċent

vantaġġi ta’ li tkun żgħir.

Hawn ukoll sens san ta’ appartenenza li jħeġġeġ lin-nies jaħdmu aktar.

Minħabba l-pożizzjoni tagħna fi Brussell mhuwiex daqshekk diffiċli li jinstabu nies li jixtiequ jiġu jaħdmu magħna.

Is-sitwazzjoni sa issa ppermettiet li t-tradutturi jkunu jistgħu jingħataw taħriġ fil-lingwi waqt il-ħin tax-xogħol.

Mhijiex ħaġa rari li traduttur jaħdem fuq dokumenti minn tlieta jew erba’ lingwi f’jum wieħed.

Is-servizz tat-traduzzjoni tal-Kumitati juża ssistema tat-tliet lingwi pivot (Ingliż, Franċiż, Ġermaniż) u ta’ żewġ lingwi semi-pivot (Taljan, Spanjol, għal xi żmien kien hemm ukoll il-Pollakk ma’ dawn).

It-traduzzjoni diretta hi madankollu mħeġġa, l-aktar meta qed nitkellmu fuq dokumenti qosra li jridu jkunu lesti malajr.

L-unità Maltija tista’ toffri traduzzjoni diretta minn disa’ lingwi Ewropej.

Madankollu, il-maġġoranza tad-dokumenti li nittraduċu u nirrevedu huma mill-Ingliż u millFranċiż.

Dr Buhagiar huwa l-kap tas-Servizz tat-Traduzzjoni talKumitat Tar-Reġjuni / Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew

L-esperjenza ta’ żewġ tradutturi stagiaires mad-Dipartiment Malti tad-DĠT Nadia Galea u Karen Aquilina Bejn l-1 t’Ottubru 2011 u t-28 ta’ Frar 2012, tliet studenti tal-Masters tat-Traduzzjoni flUniversità ta’ Malta kellhom l-opportunità li jqattgħu ħames xhur ta’ apprendistat madDipartiment tal-Malti tad-DĠ Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea, fil-Lussemburgu.

Għal aktar tagħrif dwar l-apprendistat madDipartiment tal-Malti tad-DĠT, żur il-paġna tat-Traineeships Office: http://ec.europa.eu/stages/ index_en.htm.

Inħeġġukom tapplikaw u tingħaqdu magħna! 18

Nadia Galea eta kont smajt b’dan l-apprendistat ikolli ngħid li għall-bidu ma kontx deċiża jekk napplikax jew le, iżda aktar ma bdejt nirrifletti fuq il-ħaġa aktar bdejt ngħid illi kieku din tkun opportunità ta’ darba fejn inkun nista’ nisfrutta l-kapaċitajiet tiegħi u nagħmel użu minn dak kollu li tgħallimt u dak kollu li ħdimt għalih.

B’hekk iddeċidejt li napplika, iżda l-inqas ħaġa li kont qed nistenna fir-realtà kienet l-aħbar li ntgħażilt biex nitla’ l-Lussemburgu.

Ikolli nammetti li t-tluq minn Malta ma kienx xi wieħed faċli, iżda ladarba dħalt fl-atmosfera tax-xogħol u sibt kollegi tax-xogħol li laqgħuni u li dejjem għenuni f’kulma kelli bżonn, insejt il-ħsibijiet negattivi kollha u bdejt ingawdi din l-esperjenza bl-aktar mod pożittiv.

Kelli l-opportunità li nagħmel traduzzjonijiet fuq diversi suġġetti, li minnhom tgħallimt ħafna għaliex kelli ċ-ċans inwessa’ lkapaċitajiet tiegħi li, sa qabel ma ġejt hawn, kienu limitati għat-traduzzjonijiet li kont nagħmel l-Università.

L-ambjent tax-xogħol kien wieħed mill-isbaħ, fejn tiltaqa’ ma’ ħafna nies ġodda b’kulturi u drawwiet differenti.

Flewwel ftit jiem ġejna mħarrġa fl-użu talgħodod tat-traduzzjoni, bħat-Tradesk u tTranslator’s Workbench, kif ukoll fl-użu ta’ riżorsi bħall-Euramis, il-Quest, il-IATE u lEur-Lex li, minkejja li mal-ewwel daqqa t’għajn ftit minnhom forsi jidhru daqsxejn ikkumplikati, wieħed malajr jinduna kemm filverità huwa faċli biex tużahom u kemm iħaffu x-xogħol u jgħinu biex tinżamm il-konformità fit-terminoloġija.

Barra minn hekk, mal-grupp tal-apprendisti kellna diversi attivitajiet interessanti, fosthom żjarat fi Brussell kif ukoll opportunità li nsegwu seduta fil-Qorti tal-Ġustizzja.

IlLussemburgu huwa post kwiet u mill-isbaħ, u wieħed mill-ikbar vantaġġi tiegħu huwa li f’inqas minn siegħa bil-ferrovija tasal Franza,

l-aċċent

Novembru 2012 kapaċitajiet tiegħi bħala traduttriċi.

Sinċerament inħoss li dan l-iskop intlaħaq, iżda aktar minn hekk tgħallimt nuża aħjar lgħodda meħtieġa għat-traduzzjoni.

Jien u naħdem mill-qrib mal-kollegi tal-unità tiegħi ksibt mingħandhom informazzjoni utli ħafna dwar it-traduzzjoni, li nqis bħala wieħed millakkwisti vantaġġjużi ta’ din l-esperjenza.

il-Belġju jew il-Ġermanja!

Nixtieq inħeġġeġ lil kull min hu interessat li jaħdem f’dan il-qasam biex japplika għal dawn l-apprendistati.

Tħallux il-biżgħat jirkbukom, għaliex nista’ nassigurakom li hija esperjenza li tagħtik sodisfazzjon kbir u li titgħallem ħafna minnha.

Nawgura lil dawk kollha li japplikaw xi darba jew li oħra jmisshom huma wkoll. ••• Karen Aquilina -uniċi kelmiet li jistgħu jiġuni f’moħħi biex niddeskrivi dan il-perjodu ta’ ħames xhur fil-Lussemburgu huma biss “esperjenza sabiħa u indimentikabbli”.

Qed ngħid hekk mhux biss mill-aspett professjonali iżda wkoll minn dak soċjali.

Ftit jiem wara li wasalt il-Lussemburgu sirna nafu lill-parteċipanti stagiaires l-oħra fil-grupp tagħna.

Awtomatikament bdejna nitħalltu u naqsmu l-opinjonijiet tagħna, u kien mill-bidu nett li bdejt ninnota l-baħar jaqsam li hemm bejn il-kultura u l-mentalità tagħna l-Maltin u dik tal-barranin.

Mill-banda l-oħra nista’ ngħid li l-Maltin tal-Lussemburgu laqgħuni bi ħġarhom u kienu ta’ għajnuna kbira kemm waqt il-ħin tax-xogħol kif ukoll waqt il-ħin tad-divertiment.

L-iskop ewlieni ta’ din l-esperjenza kien li npoġġi t-tagħlim tiegħi mill-Università filqasam tat-traduzzjoni fil-prattika u ntejjeb il-

Ma jiddispjaċini xejn li għamilt dan il-pass biex niġi nagħmel dan l-istage.

Għalkemm kien hemm l-iżvantaġġ li kelli nħalli lillfamilja u l-ħbieb warajja Malta, hemm ħafna affarijiet pożittivi li akkwistajt minn din lesperjenza.

Filwaqt li nirringrazzja lill-kollegi u lill-ħbieb kollha taż-żmien sabiħ li qattajt mad-DĠT, nispera li fil-futur qarib terġa’ tiġini l-opportunità li nerġa’ niġi nżurkom. ~•~

Il-ponot f’wiċċ il-Malti John Zammit

an l-aħħar kelli l-okkażjoni nitkellem fiċċerimonja tal-għoti taċ-Ċertifikat fil-Qari D tal-Provi bil-Malti u taċ-Ċertifikat fil-Malti

bħala Lingwa Barranija, li saret l-Università ta’ Malta.

Kienet għalija okkażjoni biex nifraħ ma’ dawk li studjaw u tħabtu biex ġew ċertifikati bħala qarrejja tal-provi bil-Malti u mal-barranin li tgħallmu l-Malti.

Il-korsijiet li għamlu huma żvilupp riċenti flilsien Malti.

Il-Malti għaddej minn ħafna li hu tajjeb.

Illum għandna Kunsill Nazzjonali talIlsien Malti, li twaqqaf b’liġi seba’ snin ilu u li qed jirsisti biex jagħmel passi li messhom ilhom li saru.

Hu Kunsill li għandu awtorità bħala istituzzjoni tal-Istat; Kunsill li l-ħeġġa ta’ ħafna għall-Malti qed jiġborha fejn tista’ tagħmel aktar ġid.

Għandna Awtorità taxXandir li taħdem f’qasam kruċjali biex tħeġġeġ u twissi lil dawk li jaħdmu fix-xandir ħalli jtejbu l-mod kif jitkellmu bil-Malti, li fil-każ tax-xandara jinfluwenza lil ħafna nies, l-aktar liż-żgħar.

Għadna kif fakkarna 20 sena ta’ liberalizzazzjoni tax-xandir bir-radju u t19

l-aċċent televiżjoni – 20 sena li stabbilew ilpredominanza tal-Malti bħala l-ilsien ħaj li kważi l-Maltin kollha jużaw biex jikkomunikaw u jiksbu l-informazzjoni bilmezzi tal-komunikazzjoni tal-massa.

Illum il-ġurnata qed ingawdu l-frott talgħarfien li tat l-Unjoni Ewropea lill-ilsien Malti bħala wieħed mill-ilsna uffiċjali tagħha.

Kuljum, tradutturi u interpreti qed jaqilbu kitbiet u diskorsi għall-Malti u mill-Malti.

Hemm saħansitra tradutturi barranin li tgħallmu l-Malti.

Fl-istess ħin, hawn kuxjenza ħafna akbar fost il-Maltin – u anke fost ilbarranin li joqogħdu Malta – favur il-Malti bħala lsien ta’ prestiġju b’mod magħruf u ċar kif jinkiteb.

F’Malta llum għandna kumpaniji barranin – insemmi bħala xempji lill-HSBC u lill-Arriva – li qed jagħtu lilna l-Maltin eżempju bil-Malti tajjeb li jużaw u bir-reklami tagħhom bil-Malti.

Id-dibattitu ħaj u Mediterranju li kultant ikollna dwar il-Malti juri li l-Maltin lill-Malti jħobbuh.

U mhux biss dawk li joqogħdu filgżejjer Maltin.

Dan l-aħħar żort l-Awstralja, u hemm ukoll rajt ħeġġa fost l-emigranti biex jaraw il-Malti jiżviluppa.

Rajt Awstraljani ta’ nisel Malti li trabbew jitkellmu bl-Ingliż imma li issa bdew jitgħallmu l-Malti għax jixtiequ jitkellmuh sewwa.

Għandna letteratura ħierġa bil-Malti f’ħafna oqsma.

Għandna mijiet ta’ pubblikazzjonijiet bil-Malti kull sena li qed jirnexxu minkejja lpopolazzjoni żgħira tagħna, għax il-Maltin iriduhom u jixtruhom.

Il-Fiera tal-Ktieb hi xhieda ċara ta’ dan.

Għandna numru sabiħ ta’ studenti li jagħżlu li jistudjaw il-Malti fil-livell avvanzat.

Fl-aħħar seba’ snin dawn żdiedu sew.

Seba’

snin ilu, l-istudenti li kienu għażlu l-Ingliż fillivell avvanzat kienu d-doppju ta’ dawk li

kienu għażlu l-Malti, li kien daqs it-Taljan.

Fl2010, l-istudenti li għażlu l-Malti u l-Ingliż fillivell avvanzat kienu ndaqs, it-tnejn id-doppju

Novembru 2012 Dawn huma sinjali ta’ lsien ħaj u enerġetiku – ngħid jien, ilsien żagħżugħ li, bħal kulħadd, fi żmien l-iżvilupp jiżgarra xi darba jew aktar, titlagħlu xi ponta f’wiċċu, u forsi l-enerġija tiegħu ma jużahiex bl-aħjar mod.

Għandu koċċ ponot il-Malti; u bħaż-żgħażagħ aħna u nħarsu fil-mera kultant narawhom akbar milli fil-fatt huma u nqisuhom għalihom waħedhom bla kuntest.

Imma nsemmuhom, għax irridu nfejquhom: •

Malti mhux tajjeb fix-xandir li jdarri linnies jitkellmu b’Malti ħażin; il-lingwaġġ kumplikat tal-ġurnalisti li donnhom jippruvaw jitkellmu stramb ħalli n-nies jaħsbu li huma għorrief; il-pubblikazzjonijiet ta’ kull xorta – talawtoritajiet, tal-partiti, tad-ditti, talgħaqdiet – b’Malti li jista’ jkun ferm aħjar; il-Malti tekniku li n-nies ma jifhmuhx, speċjalment f’oqsma importanti għall-ħajja anke personali; ir-reżistenza li niktbu messaġġi u emails bil-Malti lin-nies li meta niltaqgħu magħhom nitkellmu magħhom bil-Malti; il-binja ħażina tas-sentenzi speċjalment meta nittraduċu minn lingwi oħrajn; in-nuqqas ta’ siti bil-Malti fuq l-internet, fejn il-Malti jidher li għadu ma nifidx biżżejjed; u difetti oħrajn li nistgħu nsemmu, ewlieni fosthom il-fatt li ċerti suġġetti tqal jew għoljin naqilbu għall-Ingliż biex nitkellmu dwarhom.

Hemm x’nagħmlu biex infejqu dawn il-ponot, uħud imsiemer daqsxejn kbar.

U jista’ jkun li jeħtieġ immorru fil-fond tal-ħaġa, aktar milli nidilku xi ingwent superfiċjali.

Forsi rridu nneħħu minn moħħna ideat – fil-fehma umli tiegħi żbaljati – li huma l-għerq ta’ ċerti problemi li jbati minnhom il-Malti.

L-ewwel nett, jeħtieġ nifhmu li l-Malti, għax ilsien ħaj, jiżviluppa, u waqt li jagħmel dan jissellef kliem minn lingwi oħrajn u jintegrah fih.

Dan hu żvilupp naturali.

L-Ingliż, li llum

l-aċċent hu l-ilsien dinji, żviluppa sekli ilu bit-taħlit mal-Franċiż, li kien l-ilsien tal-klassi dominanti Ingliża.

Hu importanti li l-Malti ma nżommuhx f’bozza jew nagħlquh f’kexxun, għax jimmoffa.

Jeħtieġ nifhmu wkoll li ċerti żviluppi qed iseħħu anke f’lingwi oħrajn.

Għalhekk, jeħtieġ li nifirdu dak li qed jiġri fillingwi kollha – l-aktar huma u jmissu malIngliż – minn dak li qed jiġri speċifikament lill-Malti.

Fil-qasam tax-xandir u l-ġurnaliżmu li naħdem fih, hemm bżonn taħriġ aktar u aqwa fil-Malti.

Dawk li jkunu qed jagħmlu l-korsijiet tal-komunikazzjoni fl-Università, u issa anke fl-MCAST, għandu jkun mistenni minnhom Malti tajjeb fil-kitba u fit-taħdit.

Ħafna drabi, id-djar tax-xandir qed ikollhom iħarrġu huma lill-impjegati tagħhom fil-Malti wara li listituzzjonijiet edukattivi jkunu naqsu milli jagħmlu dan.

Nemmen li l-akbar sfida li għandu l-Malti hi li jkun ilsien li n-nies jifhmuh, li jkun ilsien tassew demokratiku u inklużiv, li jintuża għal kull tema jew suġġett.

Jeħtieġ li l-firxa l-aktar wiesgħa tal-Maltin jifhmu dak li jisimgħu u jaqraw fl-aħbarijiet bil-Malti, fittraduzzjonijiet, fil-pubblikazzjonijiet, firreklami, fil-formoli, fl-avviżi, fil-lingwaġġ użat mill-awtoritajiet, mill-organizzazzjonijiet, u mill-esperti.

Il-Malti bħala lsien imħaddem sewwa u li jinftiehem hu kruċjali wkoll fledukazzjoni.

Hawn hu mhux biss ilsien imma wkoll għodda ta' inklużjoni.

It-tfal li ġejjin minn livelli soċjali diġà żvantaġġjati jinxteħtu lura d-doppju imbagħad jekk fl-iskejjel jisimgħu Malti li ma jifhmuhx, jew saħansitra xi lingwa li għalihom hi barranija.

L-ilsna mhumiex f’kunflitt, anzi jirfdu lil xulxin.

Ħafna minna studjajna l-Malti, l-Ingliż

u t-Taljan jew il-Franċiż, u l-hena tagħna

nħaddmuhom u nitkellmu bihom.

Riċerka turi

li t-tfal li jitgħallmu ilsna barranin minn mindu

jkunu ċkejknin itejbu l-ħiliet tagħhom f’oqsma

oħrajn.

It-tagħlim tal-ilsna jiftaħ il-moħħ u

jagħrax ix-xewqa li nsiru nafu aktar.

jkun nuqqas ta’ ġustizzja soċjali jekk lit-tfal li

Novembru 2012 diġà qegħdin fix-xifer tas-soċjetà tagħna nwarrbuhom fi skejjel fejn il-lingwa tattagħlim tkun lingwa li ma jifhmuhiex daqs dik li jitkellmu biha.

Biċċa xogħol oħra li jeħtieġ il-Malti hi li tkompli tissaħħaħ l-awtorità tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti.

Fl-aħħar ftit snin ilKunsill beda ħidmiet li messhom ilhom li saru għexieren ta’ snin.

Imma anke għal deċiżjonijiet li ma messhomx qalgħu għagħa, il-Kunsill iltaqa’ ma’ ħafna tfettiq.

Ilkontroversja żejda hi bħad-diskussjoni nieqsa: estrem li jagħmel ħsara.

Il-Kunsill tal-Malti għamel u jagħmel konsultazzjoni wiesgħa u fonda.

Xi ħadd, imma, irid jiddeċiedi biex ilMalti jimxi ‘l quddiem, ikun ilsien fil-qabda tal-kotra u jkompli jikseb il-prestiġju li jixraqlu.

M’hawn imkien fejn ma jkunx hemm nuqqas ta’ qbil, ħlief fiċ-ċimiterji.

Ħafif tmaqdar; tqil tiddeċiedi.

U wara d-deċiżjoni, ilmixja trid tkompli għal aktar deċiżjonijiet u ħidmiet li ilhom jistennew ħafna.

Aktar minn tfettiq żejjed, jeħtieġ nisbqu lilna nfusna fil-ħsieb kultant difensiv tagħna dwar il-Malti.

Nitkellmu ħafna dwar il-‘ħarsien’ talMalti.

Imma l-Malti rridu naraw ukoll kif se nseddquh, u mhux biss kif se nħarsuh.

Il-Malti mhux esibit f’mużew; il-Malti hu żagħżugħ li qed jiżviluppa.

Il-Malti mhux biss wirt tagħna l-Maltin imma, aktar minn hekk, hu wirt dinji.

Kull ilsien li jmur lura hu telf għall-umanità u mhux biss għal dawk li jitkellmuh.

Il-mużajk dinji tad-diversità lingwistika jiftaqar kull meta xi lingwa tiddgħajjef.

Il-Malti hu wirt dinji imma r-responsabbiltà biex inseddquh taqa’ tista’ tgħid fuqna biss, l-400,000 ruħ marsusin fuq dawn il-gżejjer.

Flok nintilfu f’kontroversji bla bżonn, hemm

ħafna x’nistgħu nagħmlu biex il-Malti jgawdi

għada aqwa.

X’se nagħmlu biex l-istudenti li laktar ikunu lura jsibuha eħfef jitgħallmu kull

suġġett billi t-tagħlim jingħatalhom fi lsien u

f’lingwaġġ li jifhmuh sewwa?

Kif se jkunu qed

jitgħallmu jitħaddtu tajjeb bil-Malti l-istudenti

ta’ oqsma bħall-ekonomija, ix-xjenza u l21

l-aċċent

Kif se nkunu qed nagħmlu l-Malti lsien li faċilment tużah biex titkellem fuq suġġetti tekniċi jew fuq temi ta’ prestiġju?

It-tradutturi, l-interpreti, il-qarrejja tal-provi, in-nies tal-midja u dawk kollha li għalihom ilMalti huwa l-għodda ta’ xogħolhom, għandhom il-missjoni li jseddqu dan il-wirt dinji li jagħti identità u sens ta’ inklużjoni lillMaltin kollha.

Il-missjoni vera tagħhom hi ssehem attiv fl-iżvilupp ta’ dan l-ilsien li kiber magħna u li bih nimmarkaw l-aktar stadji importanti ta’ ħajjitna f’komunjoni ma’ ħaddieħor.

Għax aħna nilħqu l-milja tagħna mhux waħedna imma ma' ħaddieħor, u dik ilmilja nlewnuha bil-kliem li jfisser il-ħajja nnifisha: meta nsejħulha l-ewwel darba ‘Ma’, meta ngħidu lil xi ħadd ‘inħobbok’, meta nitolbu lil xi ħadd ‘aħfirli’ u tant kliem li bih naqsmu l-aktar emozzjonijiet u xewqat fondi tagħna ma' ħaddieħor.

Fil-ħajja, aktar importanti milli fejn inti hu fejn sejjer.

Dan l-ilsien li kiber magħna miexi fiddirezzjoni t-tajba.

Mhux għax irrid inkun ottimist ngħid hekk, imma għax hemm ħafna xhieda ta’ dan.

Tumbati, ħofor u liwi hemm ukoll.

Imma hemm ħafna aktar frott x’naqtgħu aħna u mexjin fit-triq li qabad il-Malti bilħidma ta’ ħafna nies fl-imgħoddi u issa.

Is-Sur Zammit huwa l-Editur Politiku u Maniġerjali talMedia.Link Communications

Bilingwiżmu u code-switching fost it-tfal Maltin fil-Lussemburgu Donna Azzopardi-Ferrando

ejn Settembru 2010 u Marzu 2011, bħala parti mit-teżi tal-MA fil-Lingwistika Applikata, għamilt żewg studji fuq ix-xejriet u lattitudnijiet lingwistiċi tal-komunità Maltija bbażata fil-Lussemburgu.

Iffukajt primarjament fuq l-għażliet lingwistici 22

Kelli l-interess nanalizza jekk it-tfal kinux għadhom jitkellmu bil-Malti regolarment jew jekk l-Ingliż kienx qed jiġi ppreferut minħabba s-sitwazzjoni multikulturali ġdida.

Ridt nifhem jekk il-ġenituri Maltin kinux qed iħeġġu l-espożizzjoni u żżamma tal-ilsien Malti fid-dar.

Kelli l-perċezzjoni li kemm il-kuntest ġdid kif ukoll l-attitudnijiet tal-ġenituri lejn il-lingwa kienu jinfluwenzaw il-preferenzi tat-tfal.

Matul dan l-istudju l-komunità Maltija filLussemburgu kienet tikkonsisti f’madwar 200 ċittadin Malti, inklużi 30 familja li minnhom 15 biss kienu eliġibbli peress li t-tfal fi ħdanhom laħqu l-età tad-diskors.

L-ewwel studju kien jikkonsisti fl-għoti ta’ kwestjonarju li kellu jimtela mill-15-il familja, li bejniethom kellhom total ta’ 23 tifel u tifla bejn l-età ta’ 4 u 18-il sena.

Il-mistoqsijiet koprew id-demografija tal-ġenituri, is-sena li fiha waslu l-Lussemburgu, l-isfond lingwistiku tal-ġenituri kif definit minn Camilleri (1995) sabiex ikun iċċarat il-kuntest lingwistiku tagħhom, il-lingwa materna tat-tfal, b’liema lingwa jkellmu lit-tfal tagħhom, liema lingwa tintuża f’sitwazzjonijiet differenti, jekk it-tfal kinux jattendu lezzjonijiet tal-Malti fl-iskola Ewropea, liema lingwi huma meqjusa mill-ġenituri bħala prijorità, l-espożizzjoni u ż-żamma tallingwa Maltija u, finalment, l-attitudnijiet lejn il-code-switching.

It-tieni studju kien jinvolvi r-reġistrazzjoni ta’ 5 konversazzjonijiet, f’ambjent familjari għal madwar siegħa.

Għall-aktar naturalezza possibbli tal-konversazzjonijiet għaddejt irrecorder lill-familji biex jitħallew waħedhom.

Il-konversazzjonijiet involvew 5 nuklei familjari b’total ta’ 15-il persuna li inkludew 7 ġenituri u 8 itfal ta’ etajiet differenti.

Wara ttraskrizzjoni tar-reġistrazzjonijiet stajt nanalizza l-preferenzi lingwistici tal-kelliema billi għaddejt in-numru ta’ turns.

Stajt nanalizza wkoll jekk il-familji kinux jagħmlu codeswitching u l-frekwenza tiegħu.

l-aċċent Riżultati prinċipali tal-istħarriġ •

60% tal-familji intervistati kien ilhom ilLussemburgu minn 4 sa 5 snin, li jindika li perċentwal għoli kienu stabbiliti sew.

Il-lingwa materna ta’ 47% tal-ġenituri kienet il-Malti, filwaqt li għal 33 % kienet lIngliż.

(Id-differenza fil-perċentwali tinkludi lil dawk li jitkellmu biż-żewġ lingwi) 46% kellhom is-sieħeb/is-sieħba, ir-raġel/ilmara li l-lingwa materna tagħhom kienet ilMalti filwaqt li għal 20% kienet l-Ingliż.

Dawk il-ġenituri li l-lingwa materna tagħhom hija l-Malti jkellmu lil uliedhom bilMalti, bl-istess mod li dawk il-ġenituri li llingwa materna tagħhom hija l-Ingliż ikellmuhom bl-Ingliż.

Waqt li l-maġġoranza tal-ġenituri jużaw ilMalti f’ħafna ċirkostanzi, il-Malti jintuża laktar id-dar.

Madankollu, il-ġenituri għandhom it-tendenza li jaqilbu għall-Ingliż meta jkellmu lil uliedhom.

Minħabba f’hekk il-lingwa predominanti użata millfamilji Maltin fil-Lussemburgu hija lIngliż.

Waqt li 53% jistqarru li huwa “importanti ħafna” li wliedhom ikunu jafu l-lingwa Maltija, il-maġġoranza tal-ġenituri jemmnu li wliedhom għandhom jagħtu prijorità lillIngliż, lill-Franċiż u mbagħad lill-Malti.

74% tat-tfal jattendu għal-lezzjonijiet talMalti.

67% tal-ġenituri jaqblu li l-kapaċità ta’ wliedhom li jitkellmu bil-Malti naqset.

61% tal-ġenituri qalu li wliedhom huma “kultant” esposti għal-lingwa Maltija.

Il-lingwa prinċipali tal-komunikazzjoni talmaġġoranza tat-tfal hija l-Ingliż, u fil-fatt 65% jippreferu jwieġbu bl-Ingliż milli bilMalti.

54% tal-ġenituri jaqblu li l-code-switching ta’ wliedhom naqas minn mindu waslu lLussemburgu.

Ir-riżultati prinċipali tar-reġistrazzjonijiet Il-maġġoranza tal-ġenituri jkellmu lil xulxin bil-Malti u jagħmlu sforz konxju biex jesponu lil uliedhom għall-Malti.

Madankollu, jaqilbu għall-Ingliż regolarment sabiex ikunu ċerti li wliedhom ikunu fehmu x’qed jgħidulhom jew sabiex iweġbuhom lura.

Mit-tmint itfal li pparteċipaw f’dawn ir-reġistrazzjonijiet: •

3 itfal (età ta’ 12, 10 u 7) ma jużawx ilMalti meta jitkellmu.

2 itfal (età ta’ 15 u 6) jużaw aktar il-Malti milli l-Ingliż.

6 itfal jippreferu jitkellmu bl-Ingliż.

Fost l-aħħar sitta, kien hemm ammont konsiderevoli ta’ switches mhux stimulati għallMalti, li jindika li dawn it-tfal f’livelli differenti jużaw il-Malti b’mod naturali.

L-iżgħar parteċipant, ta’ 6 snin, kien l-uniku kelliem firreġistrazzjonijiet li uża ammonti ugwali ta’ switches miż-żewġ lingwi.

Essenzjalment, iktar ma l-ulied ikunu bilingwi, iktar iseħħ codeswitching.

Konklużjoni Fuq il-bażi tar-riżultati misluta mir-riċerka, ilmaġġoranza tat-tfal jużaw l-Ingliż biex jikkomunikaw u jintegraw mal-ħbieb barranin u Maltin tagħhom.

Skont ir-riċerka huwa probabbli wkoll li dawn it-tfal se jkomplu jużaw ilMalti anqas u anqas minħabba l-kuntest li jinsabu fih kif ukoll il-bżonnijiet attwali u futuri tagħhom.

Wieħed għadu jrid jara jekk din ittendenza hix se tiżdied hekk kif il-komunità Maltija tkompli tikber.

Donna Azzopardi-Ferrando hi Assistenta amministrattiva mal-Kummissjoni Ewropea

l-aċċent

Żieda fil-varjetà tal-Kullana Kulturali bilvolum Il-Varjetajiet tal-Malti Paul Zahra , li hu s-77 ktieb fil, għadu kif issieħeb malIkotba l-oħrajn li fis-sensiela jittrattaw il-lingwa l-Varjetajiet tal-Malti Kullana Kulturali

Fost dawn insibu: Il-Malti Elf Sena ta’ Storja (Nru 10) ta’ Joseph Brincat, Il-Kitba bilMalti sal-1870 (Nru 31) u Kitbiet Oħra tasSeklu Dsatax (Nru 37) ta’ Gużè Cassar Pullicino, L-Istorja tal-Alfabett Malti (Nru 62) ta’ Marisa Farrugia u Dizzjunarju tal-Kullana Kulturali (Nru 73) ta’ Charles Briffa.

F’Il-Varjetajiet tal-Malti l-Professur Charles Briffa rnexxielu jgħaqqad fi ktieb wieħed loqsma kollha li fihom ilu jaħdem bla heda għal dawn l-aħħar deċennji.

F’din il-ħarġa talKullana Kulturali li tagħha Briffa hu l-editur ġenerali, hu jittratta b’mod pragmatiku lvarjetajiet li jeżistu fil-Malti billi jħares lejhom kemm mil-lentijiet tal-lingwistika, il-letteratura u l-ġurnaliżmu kif ukoll minn dawk tattraduzzjoni u t-terminoloġija.

Fl-ewwel tliet taqsimiet u fit-tliet appendiċijiet tal-ktieb, Briffa jagħmel dak li wieħed jista’ jsejjaħlu studju antropoloġiku/etnografiku talużu tal-varjetajiet tal-kitba bil-Malti bħala riflessjoni tal-lingwa mitkellma fil-ħajja soċjali Maltija.

Dan jagħmlu billi janalizza b’mod kemm dijakroniku kif ukoll sinkroniku ttħaddim tar-reġistri tal-Malti f’kuntesti u perjodi differenti tal-kultura Maltija.

L-istudju deskrittiv tiegħu hu bbażat fuq analiżi mifruxa talvarjetajiet li nsibu fil-Gżejjer Maltin u lil hinn minnhom fejn il-Maltin jgħixu f’komunità f’pajjiżi barranin.

Fost dawn il-pajjiżi għall-ewwel darba, fi ktieb ta’ din ix-xorta, qed jissemmew, fit-test kif ukoll fit-tielet appendiċi, il-komunitajiet Maltin fi Brussell u fil-Lussemburgu.

Il-qofol talistudju ta’ Briffa jirriżulta wkoll millosservazzjonijiet u l-kuntatti li kellu mal-erba’ rkejjen ta’ Malta u Għawdex matul iż-żmien li fih wettaq ir-riċerka estensiva tiegħu.

Permezz ta’ lingwaġġ li jiftiehem faċilment, Briffa jagħmilha possibbli li anki l-qarrej li ma għandux għarfien sħiħ tat-termini lingwistiċi jkun jista’ jifhem dak li qed jispjega fit-test tiegħu.

Hu jiżgura dan billi kull terminu lingwistiku jingħatalu spjegazzjoni bejn parentesi li l-qarrej faċilment jista’ jsegwiha.

B’hekk dan tal-aħħar ikun jista’ jixtarr bla diffikultà u ħela ta’ ħin dak li jkun qed jiġi diskuss mill-kittieb.

Mingħajr dubju ta’ xejn, Il-Varjetajiet talMalti għandu jservi bħala sors ta’ riflessjoni għal min hu impenjat bit-traduzzjonijiet ta’ testi li spiss l-istil tagħhom ivarja minn wieħed għall-ieħor.

Dan l-għan jintlaħaq b’suċċess minn Briffa permezz tal-eżempji li jagħti, janalizza u jiddiskuti.

Bis-saħħa ta’ din ilmetodoloġija li faċilment tiġi segwita l-qarrej/ traduttur jasal jiddistingwi bejn id-diversi forom ta’ kitba jew stili ta’ proża meħtieġa li kif jgħid Briffa stess ta’ spiss jintużaw għal skopijiet partikulari.

l-aċċent Fir-raba’ taqsima tal-ktieb Briffa jelabora b’mod espliċitu fuq it-traduzzjoni speċjalment dwar il-kunċett tal-ekwivalenza kemm fil-livell lessikali kif ukoll f’dak tal-frażi u tas-sentenza.

Bl-eżempji li jagħtina, jirnexxilu joħroġ fiddieher kemm l-ekwivalenza hi kunċett bażiku fl-istudju tat-traduzzjoni.

Kunċett li t-traduttur irid jifhmu sew biex tassew jirnexxi f'xogħlu.

Fost aspetti oħrajn marbutin mal-varjetajiet lingwistiċi hemm spjegat ukoll fir-raba’ taqsima l-użu newbi (alternat) li t-traduttur kontinwament ikollu jagħmel meta jħaddem l-aspett denotattiv jew konnotattiv ta’ tifsir il-kliem.

Niltaqgħu wkoll mal-fenomenu talespressjonijiet fissi missellfa mill-Ingliż bħal answering machine u air-freshener li ma jistgħux jiġu tradotti bil-Malti.

Id-diskussjoni dwar il-varjetajiet vis-à-vis ittraduzzjoni tissokta billi tagħti ħarsa wkoll lejn ir-rwol importanti li l-kultura għandha biex ilvarjetajiet ikunu jistgħu jiġu tradotti kemm lejn il-Malti kif ukoll lejn l-Ingliż.

Wara kollox ittraduzzjoni, kif jagħti x’jifhem l-awtur, hi wkoll eżerċizzju interkulturali.

Għal din irraġuni, it-traduttur bħala medjatur bejn iż-żewġ kulturi jeħtieġlu joqgħod b’seba’ għajnejn biex ma jispiċċax jiġġustifika l-għajdut Taljan u jirrendi lilu nnifsu traditur kulturali!

Novembru 2012 Immanuel Mifsud intervistat fil-Fiera talKotba tal-Lussemburgu Antoine Cassar ħala parti minn sensiela ta’ żjarat fuq ilkontinent wara li ngħata l-Premju B Letterarju tal-UE 2011, f’Marzu 2012, l-awtur

Immanuel Mifsud ġie mistieden għal intervista pubblika fil-fiera tal-kotba tal-Festival des Migrations, fil-Lussemburgu.

Quddiem udjenza internazzjonali, Mifsud ġie ppreżentat mill-kittieb u ġurnalist lokali Jean Portante, rebbieħ riċenti tal-Premju Letterarju nazzjonali tal-Lussemburgu, u ġie intervistat bl-Ingliż minn Mark Vella.

Dan l-inkontru ffoka fuq il-ktieb rebbieħ ta’ Mifsud, Fl-Isem tal-Missier (u tal-Iben) (Klabb Kotba Maltin), u b’mod speċjali fuq il-kwistjoni tal-ġeneru partikulari tiegħu – li jirkeb b’koerenza lkategoriji tar-rumanz qasir, id-djarju u t-trattat psikoloġiku mingħajr ma jilqa’ l-ebda wieħed

S’issa fil-Malti ftit sar xogħol dwar ilvarjabbiltà li, bħal-lingwi l-oħrajn, tant hu mħawwar biha.

Għal din ir-raġuni IlVarjetajiet tal-Malti hu xogħol seminali li żgur se jservi bħala punt ta’ referenza fi studji li għad iridu jsiru fil-Malti, speċjalment fl-oqsma tat-traduzzjoni u tat-terminoloġija.

Għalhekk, min għandu għal qalbu t-traduzzjoni jiswielu ta’ ġid li ma jitlifx l-opportunità li jaqra u flistess waqt jifli dan ix-xogħol bir-reqqa u jduq b’mod dirett it-taħwir kollu li joffrulna lvarjetajiet ta’ lsien pajjiżna.

Paul Zahra huwa traduttur fl-Unità Web talKummissjoni Ewropea

l-aċċent

minnhom bis-sħiħ –, kif ukoll fuq it-trattament personalissmu tal-politika Maltija ta’ wara ttieni gwerra dinjija.

Iż-żjara ta’ Mifsud fil-Lussemburgu saret b’rabta mal-ewwel stand ta’ kotba Maltin li qatt ittella’ fis-Salon du Livre tal-Lussemburgu (Kirchberg LuxExpo, 16-18 ta’ Marzu), bi sħab ma’ Sierra Books Distributors.

L-istand offra wirja mlewna ta’ kotba dwar illetteratura, l-istorja u l-kultura tal-gżejjer Maltin bl-Ingliż, bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u b’ilsna oħra, u ġibed interess kontinwu millpubbliku tal-festival.

L-għada tal-intervista fil-festival talLussemburgu, Mifsud kien mistieden fillibrerija tad-DĠT tal-Kummissjoni Ewropea għal taħdita informali, moderata mill-poeti u tradutturi Vera Pejovič u Antoine Cassar.

Wara li nqraw siltiet mill-verżjonijiet bl-Ingliż u bilFranċiż ta’ Fl-Isem tal-Missier (ta’ Albert Gatt 26

u Nadja Mifsud, rispettivament) minn Tony Gaffiero u Isabelle Wampach, id-diskussjoni nqalbet fuq ġeneri oħra li ilu jfannad fihom Mifsud, fosthom il-poeżija (b’mod partikulari, l-aħħar ġabra bilingwi tiegħu Bateau Noir), ittraduzzjoni Maltija ta’ ħrejjef mill-Ewropa talLvant, u r-ritorn tant mistenni għall-palk tatteatru bħala direttur.

Immanuel Mifsud twieled Malta fl-1967, iżżgħir minn tmien aħwa, u trabba r-Raħal Ġdid.

Ix-xogħlijiet tiegħu ġew ippubblikati f’xi ħmistax-il pajjiż fl-Ewropa u lil hinn minnha.

Dan l-aħħar, siltiet mill-poeżiji tiegħu dehru flantoloġija Les Poètes de la Méditerranée, taddar editorjali Gallimard.

Iż-żjara ta’ Immanuel Mifsud fil-Lussemburgu kienet appoġġata mill-Fond Malti għall-Arti.

Antoine Cassar huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea, poeta u attivist kulturali

l-aċċent Oliver Friggieri t-traduttur Ivan Said

tit huma dawk li jaqblu miegħi li lF akbar u l-isħeħ kon-

tribut li l-Professur Oliver Friggieri ta lillilsien Malti huwa listudji u r-riċerka kritiċi tiegħu talletteratura Maltija.

B’ħidmietu sfiqa fir-riċerka tal-letteratura ta’ pajjiżna, sejjes il-kritika letterarja Maltija moderna kif nafuha llum.

Dan ma jnaqqas xejn mill-mertu tax-xogħlijiet letterarji li kiteb.

Għalhekk, hu f’dan il-kuntest li wieħed jista’ japprezza s-sehem, żgħir iżda importanti, li hu ta lit-traduzzjoni ta’ pajjiżna bil-qlib direttament mil-Latin għall-Malti tad-

(65 QK – 8 QK), magħruf aħjar bħala Orazju.

Din hi biċċa għodda siewja u bażika biex wieħed jibda jifhem il-kritika letterarja.

IlProfessur Friggieri ħareġ din it-traduzzjoni għall-ewwel darba fi ktieb fl-1975 iżda reġa’ ħariġha f’edizzjoni annotata estensivament fl1988 wara li introduċa kors sħiħ tat-Teorija Letterarja għall-istudenti tal-Arti fl-Università ta’ Malta.

Fl-introduzzjoni għall-edizzjoni tal-1988 ilProf.

Friggieri jispjega li “l-ħtieġa li dan it-test jerġa’ jkun fl-idejn issieħbet mal-ħerqa tiegħi li nara li l-istudju akkademiku tal-Letteratura jinkludi bl-importanza kbira l-għarfien metodiku tal-prinċipji ewlenin li bosta minnhom huma ttrattati f’din l-epistula”.

Fl-istess daħla, hu jkompli jisħaq fuq l-importanza ta’ tali għodda fl-istudju tal-kritika letterarja: “Minħabba li l-

żura tat-traduzzjoni għall-Malti tal-poeżija ta’ Leopardi La quiete dopo la tempesta.

L-iste

l-aċċent epistula famuża, miktuba fl-aħħar snin ta’ Orazju aktarx bejn it-12 QK u t-8 QK, hi trattat importanti ħafna fil-qasam tal-kritika klassika (il-muftieħ għall-għarfien xjentifiku tal-biċċa lkbira tal-Letteratura ta’ Malta miktuba bitTaljan u bil-Malti), nittama li t-traduzzjoni ġġib għarfien aħjar tal-prinċipji qodma ewlenin, li għadhom attwali f’bosta sensi u li huma s-sisien tal-estetika kontemporanja stess”1.

Ix-xogħol ewlieni ta’ Orazju ma kienx l-unika biċċa xogħol klassika li l-Prof.

Friggieri qaleb għall-Malti: fl-1990 qaleb u ppubblika ttraġedja klassika ta’ Ewripide, Medea, u anke ta’ Sofokle, Tliet Traġedji ta’ Sofokle u Ewripide.

Qaleb għall-Malti wkoll xi xogħlijiet teatrali, fosthom Il-Ħanut tal-Arġentier ta’ Karol Wojtyła (ippubblikat fl-1981), Majakovskij – Dramm fi tmien atti ta’ Kostas Valetas (1988) u Ratsin – Dramm f’ħames xeni ta’ Boris Vishinski (1990).

Fost in-narrativa li qaleb għallMalti nsibu Għajn ix-Xemx ta’ Francis Ebejer (1971), Ħrejjef għat-Tfal ta’ Grimm u Andersen (1974), Jum Sabiħ tar-Rebbiegħa ta’ Ciril Kosmac (1981), Leħen bil-lejl u Valanga ta’ Boris Vishinski (1985), Għanja Qadima u lĦalliel tal-Katavri ta’ Robert Louis Stevenson (1986) u L-Għarusa Kienet mill-Isbaħ ta’ Lauretto Enzo (1991)2.

Imwieled il-Furjana fis-sena 1947, il-Prof.

Friggieri huwa l-awtur ta’ numru kbir ta’ kotba ta’ diversi ġeneri, maħruġa f’Malta kif ukoll f’diversi pajjiżi barranin.

Oliver Friggieri, “De Arte Poetica ta’ Orazju, traduzzjoni mil-Latin” (Malta, Ħaż-Żebbuġ: Toni Cortis Publication, 1988), l-Introduzzjoni.

2 Ludvic Azzopardi, “Biblijografija magħżula ta’ traduzzjoni 1752-1994”, teżi tal-BA (Bl-Unuri) talMalti, 1997.

It-tnejn ħar-

ġu bħala volumi fl-Italja.

Uħud mix-xogħlijiet letterarji tiegħu nqalbu għall-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż, il-Maċedonu, is-Sloven, is-Serbo-Kroat, il-Grieg, ir-Rumen, l-Għarbi, il-Bengali u l-Urdu.

L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f’għadd ta’ rivisti akkademiċi fid-dinja3.

Meta kont qed nikteb dan l-artiklu, ħabibi Toni Cortis tani kopja tal-isteżura tat-traduzzjoni, mit-Taljan għall-Malti, tal-poeżija ta’ Giacomo Leopardi La quiete dopo la tempesta – Ilbnazzi wara l-maltemp tal-Prof.

Fiha naraw il-kummenti u t-tibdiliet li huwa għamel għat-traduzzjoni tiegħu stess.

Ma rnexxilix insib il-verżjoni finali u ppubblikata – aktarx din it-traduzzjoni dehret bejn l-aħħar tas-snin 80 u l-ewwel nofs tas-snin 90 f’In-Nazzjon jew f’IlMument.

Jidher li l-awtur m’għandux kopja tagħha ppubblikata.

Jien s’issa ma stajtx insibha.

Hawn xi ħadd mill-qarrejja li raha stampata jew jaf fejn nista’ nsib il-verżjoni ppubblikata?

Is-Sur Said huwa traduttur mal-Kummissjoni Ewropea http://ec.europa.eu/dgs/translation/publications/magazines Din il-pubblikazzjoni hija disponibbli wkoll f'dan l-indirizz

Jekk tixtieq tikkontribwixxi f’dan il-bulettin, iktbilna

Koedituri: Alessandro Mangion, Louise Vella, Antoine Cassar Editur tal-istil: Lorna Saliba Distribuzzjoni: Maryann Agius Impaġnar: Chris Galea u Alan Delia Qari tal-provi: Mark A. Vella, Angela Debono, Jennifer De Barro

Ċaħda

Il-Kummissjoni Ewropea, u kwalunkwe persuna li taġixxi f’isimha, mhumiex responsabbli għall-użu li jsir jew li jista’ jsir mit-tagħrif inkluż f’din il-pubblikazzjoni.

Dan il-bulettin mhuwiex pubblikazzjoni uffiċjali, u la l-Kummissjoni u lanqas is-servizzi tagħha ma huma marbutin b’xi mod jew ieħor mill-kontenut tiegħu.


Ħarġa Novembru 2012

suppliment ma’

Terminoloġija żooloġika

l-artiklu li qed nippreżentaw f'din il-ħarġa ta’ Terminoloġija Maltija Mark Vella jqaxxar sew is-sitwazzjoni li jiffaċċja t-traduttur meta jkollu jaqleb termini tekniċi u, partikolarment f’dan il-każ, tassonomiċi għall-Malti.

L-artiklu jispjega diversi strateġiji u mekkaniżmi terminoloġiċi li xi wħud kapaċi jqarrsu wiċċhom meta jaraw ir-riżultati tagħhom, għaliex “kull ma huwa ġdid jaf jinstema’ stramb2.

Madankollu huma mekkaniżmi użati kontinwament f’lingwi oħra, inklużi l-hekk imsejħa “lingwi kbar”.

Il-kuntest tal-Malti llum bħala lingwa uffiċjali tal-Unjoni Ewropea jirrikjedi li l-Malti jirrappreżenta fih kwalunkwe kuntest meħtieġ bħal fit-22 lingwa l-oħra uffiċjali, indipendentement millIngliż jew kwalunkwe lingwa oħra li tista’ taqdi lfunzjoni komunikattiva għall-Maltin.

Studji u artikli bħal dan li qed jippreżenta Mark Vella jkomplu joffru sisien u għodod għall-iżvilupp u l-progress tal-Malti, l-istess bħalma jiġri f'lingwi oħra.

Id-Dipartiment tal-Malti DĠ Traduzzjoni Il-Kummissjoni Ewropea Stampa: McGregor Museum, Kimberley, l-Afrika t’Isfel

Ikkuntattjana fuq: DGT-TERMAL@ec.europa.eu

Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija Mark A. Vella L-urġenza terminoloġika

Id-diskussjoni dwar il-Malti u t-traduzzjoni dejjem issemmi l-iżvantaġġ storiku ta’ lsien li, minkejja li laħaq il-milja tal-uffiċjalità u l-kunsens nazzjonali, għad baqagħlu għadd ta’ lakuni fl-espressjoni tiegħu, speċjalment meta niġu għall-oqsma tekniċi.

Dan jidher primarjament f’ xogħolna fejn spiss niltaqgħu ma’ oqsma fejn ikollu jsir xogħol terminoloġiku ta’ ċerta natura biex jingħeleb, anki jekk għall-kuntest ristrett tagħna, dan l-iżvantaġġ imnebbaħ middominanza tal-Ingliż.

Din id-dominanza hija riżultat sew tal-ġrajjiet speċifiċi li fihom żviluppa l-ilsien Malti u anki tal-istorja kulturali u lingwistika partikolari ta’ pajjiżna, sew ta’ kunsiderazzjonijiet soċjoekonomiċi importanti li jrebbħu lsien fuq ieħor.

Fix-xjenzi u l-finanzi, nagħtu kas, anki jekk ninsew għal mument li qatt ma kellna tradizzjonijiet kbar f’dawn l-oqsma, l-użu tal-Ingliż narawh iddettat mill-ħtiġijiet tal-industrija u, f’dinja globalizzata, mill-preżenza dejjem aktar qawwija ta’ lingua franca indispensabbli li tispiċċa taqdina f’kollox.

Xogħolna bħala tradutturi fl-Istituzzjonijiet, li juża lingwaġġi speċifiċi aktar milli l-lingwa ġenerali, u li huwa marbut minn kuntesti legali u reġimi lingwistiċi ċari, iqajjem il-ħtieġa ta’ ħolqien lingwistiku aktar avvanzat u mgħaġġel minn dak li jista’ jseħħ fit-taħdit ta’ kuljum.

U sikwit l-isfidi tattraduzzjoni jġegħluna nirriflettu, bilmaqlub, dwar kemm il-lingwaġġ komuni tagħna, ta’ kuljum, xorta waħda għadu nieqes minn bosta oqsma.

Bħallikieku tiġbida tad-dilemma eterna tal-bajda u t-tiġieġa, il-ħaddiem lingwistiku jasal bejn ħaltejn meta jara li l-ilsien li qed ‘joħloq’ biex jaqdi leżiġenzi ta' xogħlu, huwa biss soluzzjoni temporanja u kuntestwalment ristretta li kull ma qed tagħmel huwa li tillapazza għal xi ħaġa li fir-realtà ma teżistix, u għalhekk ma tistax tintuża f'kuntest differenti.

nagħġa tal-Barberija (ara paġna 3)

Din x’ngħidulha bil-Malti?

Biex nispjega aħjar, nagħti xi eżempji varjati.

M'’lux, it-tim nazzjonali tal-futbol lagħab logħba ta’ ħbiberija ma’ pajjiż mhux magħruf wisq: ir-Repubblika Ċentru-Afrikana.

Lanqas darba, la fuq l-istampa u lanqas waqt ix-xandir televiżiv, ma ntqal isem il-pajjiż bil-Malti, u xxandara nqdew bl-isem Ingliż (jew kien hemm min saħansitra żelaq minnha billi sejħilhom jew l-Afrika (!) jew inkella it-tim Afrikan), sew għax pajjiż li qajla nisimgħu bih sew għax bosta Maltin m’għandhomx dan l-għarfien lingwistiku partikolari.

Lakuna fit-terminoloġija ġeografika bażika li ġġib lil dak li jkun fi problema meta jkollu jagħti bil-Malti isem ta’ pajjiżi, żoni jew territorji li dejjem konna mdorrijin nirreferu għalihom bl-Ingliż.

Jekk immorru lejn oqsma oħra, qatt indunajtu, pereżempju, kemm huma ftit il-pitturi magħrufa tal-istorja tal-arti li għandhom isem ekwivalenti għall-Malti: L-Aħħar Ċena ta' Da paġna 2

Vinci x’aktarx issibha, għax imnebbħa minn tradizzjoni Bibblika li l-Malti huwa għani fiha, imma Girl with a Pearl Earring jew Starry Night, x’se nsejħulhom?

Minnu li nistgħu ninqdew bl-Ingliż, imma bosta mil-lingwi hekk imsejħa ‘kbar’ għandhom traduzzjoni għalihom u, jekk jinqala’ l-każ li xi ħadd jiddeċiedi joħroġ pubblikazzjoni dwar dan bil-Malti, biex u kif se jinqeda?

U bħal dawn, ħemel eżempji oħra.

Nagħtu każ, għall-ġimm li bosta minnha jżuru: x’ngħidulhom treadmill u bench press?

U għala ma nistax nerfa’ biex naħdem fuq il-biċipidi, it-triċipidi u l-addominali, bħal ma jista’ jagħmel Taljan (u aħna nieħdu ħafna minnhom), milli l-abs, il-biceps u t-triceps għażżiena?

Eżempji prattiċi

Dawn l-eżempji, sejħilhom akkademiċi jekk trid (forsi anki mhux ta’ min jinkwieta wisq dwarhom, jekk niġu għal dan), jiġuni ta’ spiss f’moħħi waqt li nkun qed naħdem fuq ittraduzzjoni ta’ diversi oqsma li qatt ma kien hemm lok li jiġu ttrattati bil-Malti, bħall-biċċa lkbira tas-suġġetti li niltaqgħu magħhom hawn.

Iżda jolqotni ħafna l-eżempju taż-żooloġija li fl-unità MT-02 tad-DĠT naħdmu fuqu perjodikament meta nirċievu l-lista tas-CITES (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), jiġifieri lista ta’ ħlejjaq li qegħdin filperiklu tal-estinzjoni.

Dokument bħal dan ikun miżgħud b’diversi pjanti u annimali eżotiċi li ovvjament ma jeżistux Malta, u sikwit lanqas fuq il-kontinent.

Bħal fil-każ tal-isfida riċenti li ppruvajna negħlbu, dik tattismija kimika, wieħed ma jagħtix tort littraduttur li jilbet quddiem kliem bħal dawn u jispiċċa jibża’ jmisshom.

Iżda, apparti milli buflu Ażjatiku selvaġġ marbutin legalment biex nittraduċuhom, huma sikwit sfida għax dak li jkun bir-raġun jibża’ jkun il-pijunier, biex ngħidu hekk, li jidħol f’dil-ġungla mhux magħrufa u jittanta jesploraha u jikkonkwistaha.

Il-ġrajja tat-tismija kimika hija waħda li tista’ sservi ta’ tagħlima u mudell għal proġetti simili oħra.

Ir-raġunament wara l-isforz li sar kien li, xi ftit jew wisq, il-mudell Taljan/Latin seta’ jkun siewi biex jinħolqu t-termini bil-Malti mingħajr ma tintilfilhom it-trasparenza meħtieġa għall-fehim.

Leċċezzjonijiet, imbagħad, kienu għall-ftit każi fejn kien hemm ġa ismijiet stabbiliti bil-Malti għal xi elementi kimiċi bażiċi, u l-kompromessi neċessarji fl-għażliet bejn l-Ingliż u l-kostruzzjoni Taljanizzata fil-każ ta’ ċerti użi kurrenti (fluworu jew fluowrin/florin; karbon/karbonju).

L-eżerċizzju tat-tismija żooloġika jgħaddi minn mogħdijiet simili.

Minkejja li l-lista tas-CITES tipprovdi sfida li tidher duiker insormontabbli, wieħed mill-ewwel jara li ħafna millannimali u l-pjanti msemmija huma annimali li għandhom xi xorta ta’ riskontru lingwistiku Malti, u li fil-lista jkollhom deskrizzjoni speċifika miżjuda magħhom li tiddistingwi, nagħtu każ, speċi minn oħra.

Hekk, pereżempju, l-iktar traduzzjoni faċli hija dik fejn Barbary sheep issir nagħġa tal-Barberija u wild Asiatic Buffalo tinqaleb għal buflu Ażjatiku selvaġġ.

Hemm ukoll diversi każijiet fejn annimal jiġi distint minn ieħor għaliex ikun endemiku għal lok ġeografiku partikolari eż. is-serow tal-Ħimalaja, jew inkella jġorr isem proprju eż. id-duiker ta’ Brooke jew il-farfett tar-Reġina Alessandra.

Il-faċilità tat-traduzzjoni ta’ dan it-tip ta’

ismijiet madankollu sikwit ikollha taffronta l-problema tan-nuqqas ta’ kunfidenza lingwistika:

kull ma huwa ġdid jaf jinstema’ stramb, u dan l-ilment frekwenti niltaqgħu miegħu meta niġu

biex nikkonjaw jew nittraduċu kunċett li qatt ma ltqajna miegħu.

paġna 3

M’hemmx bżonn wieħed jaqta’ qalbu jew jaħseb li qed nagħmlu xi ħaġa speċjali.

Irriċerka li saret għal dan id-dokument kienet waħda wkoll li għamlet użu minn riżorsi enċiklopediċi u glossarji speċjalizzati.

IlWikipedia kien ta għajnuna għaliex wieħed malajr jista’ jqabbel lingwa ma’ oħra u jara t‘tattiċi’ lingwistiċi użati għat-tismija minn dawn il-lingwi.

Min-naħa l-oħra, wieħed jista’ jisfrutta wkoll l-għana tat-terminoloġija bilMalti li hemm għal dan il-qasam li, minkejja li ristretta għal ċerti tipi ta’ annimali, xorta waħda toffri materja prima xierqa għal soluzzjonijiet eventwali.

Fil-każ tat-tjur, nagħtu każ, isem ta’ tajra waħda bil-Malti, eż. sarsella (teal) isolvi t-tismija ta’ diversi tipi tal-istess annimal, mis-sarsella tal-Madagaskar sassarsella ħamra.

Spiss, ukoll, dawn l-annimali strambi malewwel daqqa t’għajn, m’għandhomx għalfejn ibeżżgħu lit-traduttur.

Bosta drabi, wieħed jista’ jittraduċi d-deskrizzjonijiet, bħal fil-każ tal-ilwien (skwiril griż), l-isfumaturi (papra lewn is-sadid), u l-karatteristiċi fiżjonomiċi (qattus rasu ċatta).

Id-dizzjunarji u l-glossarji speċjalizzati mbagħad, ifornu diversi soluzzjonijiet lessikali għal kliem li għall-ewwel ma jidhirx familjari.

Hemm bosta okkorrenzi li mbagħad jitolbu soluzzjonijiet differenti, li hawnhekk sejjer nagħti lista fil-qosor tagħhom: 1) Kliem speċifiku għal lingwa partikolari: dan m’għandux għala jiġi tradott eż. llama, duiker, serow, wallaby, u x’aktarx laħjar li jitħalla anki bl-ortografija oriġinali. qattus rasu ċatta 2) Ismijiet b’karatteristiċi fiżiċi: dawn kemm-il darba jkunu sintetiċi fl-Ingliż, imma forsi jiġu itwal bil-Malti.

Ma ġara xejn, u jekk qatt ma ġie tradott l-isem, m’hemm xejn ħażin li aħna wkoll nagħtu deskrizzjoni.

F’dan il-każ, sibt utli ħafna soluzzjonijiet grammatikali li jissintetizzaw u jqassru, bħall-użu tal-pronomi mehmużin, l-istat kostrutt eċċ., eż. broad-headed snake: serp rasu wiesgħa (aħjar minn serp ta’ / b’rasu wiesgħa); munqaru twil (flok b’munqar twil / bil-munqar twil); flat-headed cat (qattus rasu ċatta).

Aġġettivi utli oħrajn jistgħu wkoll jinbnew fuq il-mudell ta’ eż. ittikkjat/mtektek (minflok bittikek: spotted, jew anki bħala traduzzjoni għal mottled).

Il-partiċipju attiv, imbagħad, jaf ikun utli biex wieħed jipprova jittraduċi anteater – wikkiel in-nemel (Aquilina jħalliha qattus imraħħam bl-Ingliż, u qabbel ma' formichiere bit-Taljan).

Soluzzjonijiet grammatikali interessati oħra, anki f’ġieħ is-sinteżi, huma l-użu tal-partiċipji li għandhom funzjoni aġġettivali: mraħħam (marbled), muqran (horned), muswaf (hairy), mxewwek (spiky; eż. spiky tailed - denbu mxewwek), mdiffer (nail-tail wallaby – wallaby denbu mdiffer), mlanzat (hispid), muxagħar (hairy). paġna 4

3) It-traduzzjoni litterali: tintuża meta t-tifsira tista’ titwassal b’mod trasparenti u mingħajr ambigwitajiet.

4) Il-Latin: xi skoll jinstab żgur.

Hemm bosta annimali li blebda mod wieħed mhu se jsib definizzjoni jew deskrizzjoni bil-Malti, anki għaliex jafu jkunu tant rari jew lokalizzati li qatt ma kien hemm il-lok li jiġu rrekordjati.

Soluzzjoni utli taf tkun dik tat-Taljan, fejn immorru lura għall-isem bijoloġiku Latin.

Il-mixja mill-għerq Latin għat-Taljan mhijiex waħda twila, u lanqas ma hija dik mill-element Romanz tagħna għall-ħolqien tal-Malti kurrenti.

X’inhu sloth bil-Malti?

Aquilina ma jgħinx għax jagħti biss xadin żgħir imnieħru abjad deskrizzjoni fit-tul.

Aħna ppruvajna t-triq tal-Latin u ħriġna b’folivoru (folivoro bit-Taljan, u l-isem mil-Latin tas-subordni bijoloġika).

5) Ħwejjeġ oħra li skoprejna: Lesser: fit-tassonomija ma tfissirx inqas imma żgħir (jew minuri) eż. lesser spot-nosed monkey (xadin żgħir imnieħru abjad), filwaqt li giant: kbir (iktar milli ġgant, għalkemm jista’ jkun hemm xi okkorrenzi); dwarf: nanu eż. porkuspin nanu muswaf Messikan (Mexican hairy dwarf porcupine).

Ċerti kuluri jew karatteristiċi bil-Malti, li forsi qatt ma smajna bihom: baqri għal pied/piebald (ilwien differenti), baff (buff), faċċjol (żiemel wiċċu abjad).

6) Ħares lejn l-annimal.

Fittex ritratt tiegħu.

Dan japplika anki għal traduzzjonijiet ta’ oġġetti mhux porkuspin nanu muswaf Messikan familjari.

Anki meta tqabbel it-traduzzjonijiet ta’ lingwi oħrajn, tara li jkunu kkonċentraw fuq aspett partikolari.

Bl-Ingliż, ix-xadin msemmi fuq għandu tikka fuq imnieħru (u l-kulur mhux definit), imma bit-Taljan għandu mnieħru kollu abjad.

L-istess għalina: din il-ħaġa x’aktarx li nsejħulha bilMalti?

Kif tinstema’ l-aħjar u l-aktar familjari?

X’inhi l-karatteristika li tista’ tfiehem lil dak li jkun x’qed nipprova nittraduċi u niddeskrivi?

Il-vantaġġ tal-Malti bħala terra incognita f’dan ilqasam huwa li wieħed għandu ironikament ċerta libertà fit-traduzzjoni, l-aktar għaliex wisq probabbli qed inkunu aħna li qed naqilbu dawn ilkunċetti għall-ewwel darba.

Anki l-fatt li l-lingwa sors li nqabblu magħha hija kważi dejjem l-Ingliż m’għandux igerrex milli wieħed iqabbel massoluzzjonijiet minn ilsna oħra.

Ovvjament, dawn huma soluzzjonijiet dibattibbli li jistgħu anki jitħaxknu bil-qawwa ma’ skejjel ta’ ħsieb oħra dwar kif imissha tiżviluppa l-lingwa.

Iżda f’kuntest iddettat mill-ħtieġa, l-urġenza, u anki mill-oqfsa ġuridiċi, hemm bżonn li jitfasslu sistemi ta’ ħolqien terminoloġiku li, anki jekk forsi dibattibbli, ikunu koerenti u aċċettabbli mill-inqas mil-lati xjentifiċi u lingwistiċi.

Mark A. Vella huwa Kap tal-Unità fi ħdan id-Dipartiment

tal-Malti fi ħdan id-Direttorat tat-Traduzzjoni talKummissjoni Ewropea.

Qabel kien serva bħala traduttur u terminologu tal-istess Dipartiment.

folivoru paġna 5

Lista ta’ termini

(Anness ma’ Xi noti prattiċi dwar il-ħolqien terminoloġiku: il-qasam taż-żooloġija—Mark A. Vella, 2012)

Din it-tabella hija għażla mill-ħafna ismijiet ta’ annimali u pjanti li ġew tradotti għal-lista CITES li tiġi aġġornata regolarment mill-Kummissjoni u li l-aħħar verżjoni tagħha tinsab fir-Regolament talKummissjoni (UE) Nru 101/2012 tas-6 ta’ Frar 2012 li jemenda r-Regolament tal-Kunsill (EC) Nru 338/97 dwar il-protezzjoni ta’ speċi ta’ fawna u flora selvaġġi billi jkun regolat il-kummerċ fihom.

L-unità MT-02 bl-istess mod taġġorna u tikkoreġi l-ismijiet ma’ kull verżjoni ġdida.

F’diversi każijiet, minħabba n-natura u l-kuntest partikolari tal-qasam terminoloġiku vis-à-vis il-Malti, xi traduzzjonijiet ikunu għadhom fluwidi u jiġu aġġornati jew ikkoreġġuti wara aktar riċerka jew tisdiq ta’ parametri aktar fissi għat-traduzzjoni.

Isem magħruf universalment fl-ilsien oriġinali tiegħu (jinżammu wkoll lortografija u s-sinjali dijakritiċi proprji).

Qabbel ma’ serow, wallaby, guanaco, imma mbagħad qis il-każ ta’ igwana vs. iguana (każ fejn l-annimal ikun sar tant familjari li taf tvarjalu l-ortografija minn ilsien għal ieħor)

Kwistjoni ta’ daqs relattiv, li tvarja skont it-tip tal-annimal.

Qrib kunċetti bħal small u lesser, bil-Malti hemm ukoll il-varjanti, skont kuntesti varji, żgħir u ċkejken

Lupu tal-kriniera

Volpi wikkiel ilgranċijiet

Qattus imraħħam

mane = kriniera: traduzzjoni trasparenti b’kelma li forsi mhux daqshekk magħrufa/użata iżda li xierqa u preċiża għall-kuntest partikolari Traduzzjoni trasparenti u sintattikament ekonomika (kontra eż. li jiekol ilgranċijiet) Qbil anki mad-deskrizzjoni bil-Latin

Lontra ġganta

Qattus bit-tikek lewn is-sadid

paġna 6

Bħal fil-każ ta’ pigmew, eċċ, qabbel ilvarjanti possibbli ġgant u kbir, għal ġiant, big, great, greater, eċċ. Re. l-użu ta’ lontra, kelma aktar familjari bitTaljan li madankollu tgħin fiddistinzjoni ta’ annimali li mhux dejjem preżenti fl-ispettru lingwistiku Malti

Farfett il-lejl talfrott rasu dehbija

Volpi jtir Ġappuniż Wallaby denbu mdiffer strixxat Liebru mlanzat

Buċeru bilgangala ċara

Bies saqajh ħorox

Żibett lontra

Folivoru għonqu kannella

Colobus aħmar ta’ Żanżibar

Cynogale bennettii Il-kuntest ta’ lontra, u anki każ tattlaqqigħ ta’ żewġ nomi bit-tieni nom jieħu funzjoni aġġettivali (bħal ittra bomba, mara raġel) Isem li jidher twil iżda jiddeskrivi Acerdon jubatus b’ċerta preċiżjoni u b’simetriija mallingwa sors Pteropus loochoensis Onychogalea fraenata Caproloagus hispidus Rhyticeros subruficollis

Traduzzjoni litterali li żżomm malmetafora/tixbiha oriġinali

Libertà min-naħa tat-traduttur biex isib ekwivalenti għal ‘plain’, x’aktarx bissaħħa ta’ riċerka dwar id-dehra talannimal jew bi tqabbil ma’ linwgi oħra

Folivoru, mit-Taljan għal sloth; għażla soġġettiva sabiex ikun hemm ekwivalenti b’ ‘ħoss u sura Maltin’

Ismijiet mhux problematiċi: deskrizzjoni fiżika u appartenenza ġeografika.

Simili wkoll għal annimali b’ismijiet li jinkludu kunjom minn skoprihom eż. duiker ta’ Ogilby (Ogilby’s duiker)

Lemur ġurdien

Porkuspin nanu muswaf Messikan Papra ssaffar ħamra fl-isfar Kelb tal-praterija Messikan Gurlina boreali

Għasfur umbrella bl-imsielet twal

Traduzzjoni problematika minħabba lekwivalenza diffiċli għal slow

Numenius borealis L-isem tal-għasfur mhux problematiku fil-Malti.

Għażla soġġettiva talaġġettiv (boreali vs. Eskwimiż), li f’dan il-każ ittendi lejn il-Latin bħala lingwa sors

paġna 7

Pappagall qurrigħetu lelà

Mostru ta’ Gila

Gremxula tażżibeġ Kobra jobżoq / Kobra jobżoq talFilippini ta’ Fuq / Kobra dehbi jobżoq

Naja... (eż.

Żrinġijiet u rospi

Orkidea ta’ Madeira Ofri nofs qamar

Qalb imdemmija ta’ Mindanao

Traduzzjoni trasparenti

Serp bellezza tatTajwan

Bellezza għażla soġġettiva tat-traduttur

Bl-Ingliż, wonder geckos jew frogeyed gecko; it-traduttur fil-libertà li joħloq traduzzjoni ġdida, jew li jżomm qrib il-lingwa sors.

F’dawn il-każijiet miftuħa, wieħed jista’ jesplora ilsna oħrajn biex jara deskrizzjonijiet li kapaċi jkollhom sura li toqrob aktar lejn il-Malti Il-lingwa sors toffri wkoll ismijiet kemxejn differenti: l-aġġettiv rat jirreferi għall-konsum tal-firien u mhux għal karatteristika fiżika

Wiżgħa wonder komuni

Mostru isem storiku li jintuża f’diversi ilsna.

Gila isem xmara li taqsam lAriżona: ir-riċerka importanti hawn biex ikun hemm deċiżjoni dwar l-użu tal-Ġ jew tal-G

Diffikultà potenzjali dwar l-ordni talkliem eż. kobra dehbi jobżoq jew kobra jobżoq dehbi?

L-użu ta’ rospu, li forsi mhux familjari wisq iżda tgħin fid-distinzjoni magħmula fl-oriġinal

Serp wikkiel ilfirien Indoċiniż

Tabakk talmuntanji Lontra bla dwiefer tal-Kamerun

paġna 8

Għażla ta’ isem tekniku iżda b’xi mod universalment familjari bħal deskrizzjoni sintetika ta’ speċi partikolari

Traskrizzjoni trasparenti tal-isem Latin u simetrija mal-ilsna Rumanzi