Ħbieb Ħuttaf…

Barra l-għasafar komuni tas-soltu li jgħixu magħna jew li naraw fil-pases, kull sena jitfaċċaw ukoll xi speċi skarsi jew rari, kultant rarissmi wkoll.

ikun b'xortih li jarahom ikollu tassew b'xiex jifraħ.

Biex niftiehmu, il-berdwoċer ta' veru huwa dak jew dik li jitpaxxew b'KULL għasfur li josservaw, anke sempliċi għasfur tal-bejt li narawh madwarna kullimkien.

Wara kollox, dak li huwa komuni llum mhux bilfors ħa jibqa' komuni dejjem.

Nafu b'ħafna stejjer ta' għasafar li darba kienu komuni imma li mbagħad skarsaw u anke spiċċaw.

Per eżempju fi żmien il-Kavallieri ċ-ċawla tant kienet komuni f'Malta li l-gvern kien jagħti flus għal kull waħda li tinqatel!

Għadda ż-żmien u ċ-ċawl ma baqax komuni, imma l-kaċċaturi baqgħu joqtluhom bl-addoċċ.

U x'ġara?

Ħeqq, qatluhom kollha hux!

Illum diffiċli biex titfaċċa ċawla Malta, għax iċ-ċawl mhux għasfur tal-passa.

L-aħħar ċawla fil-Gżejjer Maltin inqatlet f'Għawdex fl-1956.

X'ħasra.

Għasafar oħrajn li darba kienu komuni f'Malta u li llum naqsu huma d-durrajsa, il-bufula ħamra u l-bilbla.

Dawn ma naqsux minħabba l-kaċċa imma minħabba problemi oħrajn, fosthom il- bexx fir-raba', l-iżvilupp fil-kampanja, il-bdil fil-klima, u l-firien.

Kif taqraw f'paġna 3, xi berdwoċers ħbieb tagħna dan l-aħħar raw żewġ għasafar rari mill-Afrika ta' Fuq.

S'intendi meta jiġri hekk jibdew għaddejjin essemmessijiet bl-addoċċ, u fil-post malajr jinġabru berdwoċers oħrajn, ilkoll akkaniti biex jilmħu huma wkoll l-għasfur r-rari.

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Avviżi Attività Intervista ma' fjura Kulħadd bil-Bejta Arti Paġna Falko Iċ-Ċittadella

il-Kumitati

Ċentrali

il-Klabb

għaddejjin

Min jaf xi darba għadx il- jibdew messaġġi anke meta berdwoċer jilmaħ xi għasfur tal-bejt!

Nisperaw le, għax ma rridux l-għasafar tal-bejt isiru rari wkoll.

Gawdu n-natura kollha, ħbieb, anke l-iktar komuni.

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull xahrejn noħorġu wkoll Il- Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

il-magażin

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, April 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Ir-rundun żaqqu bajda (alpine swift) huwa wieħed mill- għasafar tal-passa li jgħaddu minn Malta fir-rebbiegħa u fil-Ħarifa.

Jidher kull sena imma huwa ħafna inqas komuni minn kuġinuh ir-rundun komuni.

Jingħaraf mill-ewwel minn dik iż-żaqq bajda tlellex!

Ritratt ta' Aron Tanti

mal-faċċata

ħ

iji

Fi Triq il-Pwales

Konna grupp sabiħ ta' 178 ruħ - numru rekord fil-fatt.

Inġbarna r-Rabat fit-8.30am u nofs siegħa wara tlaqna nimxu.

Waqfa d-Dwejra, oħra San Martin, u wasalna x-Xemxija ftit wara 12.30pm, għajjenin imma kuntenti.

Fil-wasla ħadna xi rigali, imbagħad wieħed mir-ringers tal-BirdLife spjegalna dwar ir-ringing.

Imbagħad ippruvajna nirringjaw lil Ħuttafu il-maskot tal-Klabb, fl-aħħar sibnielu ċurkett jiġih! :) :)

Kif tafu b'dawn il-mixjiet niġbru xi flus għall-proġetti tal-BirdLife - dis-sena l-flus ħa jintużaw biex nixtru apparat fotovoltajku għaċ-ċentru żgħir tar-ringing li l-BirdLife għandha fuq Kemmuna.

Mill-Mixja ta' dakinhar inġabar total sabiħ ta' €1076 u inġabar bis-saħħa tat-tfal kollha li hawn f'dil-lista.

L-iktar li ġabret kienet Giulia Debattista Montalto (€100).

Grazzi Giulia u t-tfal l-oħrajn kollha, u anke ġenituri u għalliema li ġew magħhom.

Ħadu sehem ukoll sitt skejjel primarji.

Grazzi wkoll lil-Leaders Christopher, Desirée, Felix, Janet, Nicholas, Nicolette, Sivie, Timothy u Victor, kif ukoll lir-ringer Justin, u lil Steve, Helen u Michela mill- uffiċċju tal-BirdLife li attendew.

Spjega fuq ir-ringing

Grazzi wkoll lil Richard u l-membri kbar li dakinhar ukoll organizzaw mixja, minn Ħad-Dingli għal Għar Lapsi.

U ġabru €450 oħra!

Barra li iżgħar minn rundun komuni, tagħrfu wkoll minn dan l-abjad.

L-aħħar li deher rundun żgħir hawn Malta kien fl-2003.

U l-aħħar trumbettier?

Kull sena narah fil-banda!

Kiesaħ!

Rundun Żgħir Little Swift

Ir-rundun żgħir nafu li deher 11-il darba biss f'Malta.

Iż-Żgħiru… Fis-16 Marzu 2013 il-ħbieb tagħna Martin Austad u Nick Galea kienu r-riserva tal-Għadira u qalb folla runduni jagħqdu fuq rashom lemħu wieħed differenti.

Kien rundun żgħir, għasfur rari sew għal pajjiżna.

Ir-rundun żgħir jgħix f'xi nħawi tal-Afrika ta' Fuq, fosthom it-Tuneżija.

Imma għalkemm mhux bogħod minna xorta rari narawh hawn Malta,

għax ir-rundun żgħir tal-Afrika ta' Fuq ma tantx ipassi.

…u l-Istorbjuż!

Għasfur ieħor rari (mhux rari daqs ir-rundun żgħir però) li deher f'Marzu huwa t-trumbettier.

Deher mill-inqas darbtejn - forsi kien l-istess għasfur, forsi tnejn differenti.

Fit-23 tax- xahar, seħibna berdwoċer Adin Vella ra wieħed f'Ta' Ċenċ f'Għawdex u ħadlu anke xi ritratti.

It-trumbettier huwa wkoll għasfur mill-Afrika ta' Fuq, u wkoll

Dawn l-aħbarijiet u anke ta' paġna 4 tajbin biex tużawhom l-iskola fl-Attività JUNIOR JOURNALIST (Dinja Waħda)

Dinja Waħda hija kampanja edukattiva ambjentali li qed titmexxa fl-iskejjel minn BirdLife Malta u Bank of Valletta, bl-għajnuna tal-Ministeru tal-Edukazzjoni.

X'għandna mid-dinja?

Fil-baħar madwar il-gżejjer San Juan jgħixu diversi balieni orka.

Monumenti għan- Il-President Obama tal-Istati Uniti għadu kemm iddikjara ħames National Monuments ġodda.

Dawn spiss jkunu xi bini storiku imma jafu jkunu wkoll xi biċċa art ġmielha b'veduti sbieħ.

Fost dawn il-ħamsa fil- fatt hemm tnejn naturali.

Waħda minnhom medda ġmielha tax-xmara Rio Grande, kollha natura u xenarju sabiħ, inkluż anke xi 1vulkani mejtin.

It- tienu huma San Juan Islands, grupp ta' 450 gżira b'pajsaġġ tal-ġenn ta' muntanji, foresti, widien u xmajjar, baħar u bajjiet, fejn jgħixu ajkli, balieni u annimali oħrajn.

National Monuments ma jkunux protetti daqs parks nazzjonali imma xorta ma jistax imur xi ħadd jibda jkisser, iniġġes u jibni fihom bl-addoċċ.

Prosit ta' din Obama!

L-ewwel raħal

Ir-raħal żgħir ta' Feldheim sar l-ewwel u l-uniku raħal fil-Ġermanja li rnexxielu jiġġenera l-eletriku kollu li għandu bżonn minn 2sorsi rinovabbli, fosthom ir-riħ u impjanti ta' biogas.

Huwa raħal ta' xi 125 resident biss, imma huma lkoll nies li kellhom biżżejjed kuraġġ biex jinqatgħu għal kollox mill-grid nazzjonali li jipprovdi d-dawl.

Film kartuns ħelu fuq il- pappagalli huwa RIO.

X'kellu fil-

bagalja…

Dan l-aħħar, raġel Tajlandiż twaqqaf mill-pulizija tad- dwana fl-ajruport ta' Bangkok fit-Tajlandja, fittxewlu fil-bagalji u sabulu 54 fekruna żgħira.

Ħaduhomlu u arrestaw lilu u mara oħra.

Meta ċċekkjaw liem speċi ta' fkieren kienu sabu li kienu PLOUGHSHARE TORTOISE Astrochelys yniphora, razza rari immens

li tgħix fil-Madagaskar.

Jaħsbu li minn din il-fekruna fid-dinja baqa' biss xi 400, jiġifieri dak il-ħalliel fil-bagalja kellu 13% tal-popolazzjoni tad-dinja!

Dawn kien bi ħsiebu jbigħhom u min jaf x'kemxa flus kien idaħħal minnhom.

Imma b'xorti tajba nqabad u l-fkieren kellhom jirranġaw biex jibagħtuhom lura l-Madagaskar biex jinħelsu.

Skont ir-Red Data Book tal-IUCN, din il-fekruna hija Critically Endangered.

Jiġifieri f'periklu kbir li tinqered mid-dinja.

Kun af In-negozju f'annimali li jinqabdu mis-selvaġġ huwa t-tielet l-ikbar negozju illegali fid-dinja (wara d-droga u l-armi).

Dawn l-annimali jinbigħu jew lil ċirkli, żuwijiet u petshops jew inkella biex jinqatlu ħalli joħdulhom il-ġilda, l-għadam, il-qrun, eċċ. għal tiżjin jew taparsi mediċina.

Fi kliem ieħor, dil-moħqrija u qtil ta' miljuni ta' annimali jsir kollu għall-ħmerijiet li jivvinta l-bniedem, u mhux għal xi bżonn veru.

Tal-mistħija!

Iktar ma nies irabbu 3pets eżotiċi iktar ħa jkomplu jisparixxu annimali mid-dinja.

Kull sena n-nies joqtlu mal-100 miljun kelb il-baħar!

Minħabba dal-massakru l-klieb il-baħar naqsu sew.

Minn 360 speċi ta' xark, daqs terz qegħdin fil-periklu li jispiċċaw minn wiċċ id-dinja.

Minħabba l-fama ħażina li għandhom, il-klieb il-baħar ftit huma protetti għax ma tantx huma maħbubin.

U tafu għalfejn injqatlu dawn ix- xarks kollha?

Biex joħdulhom il-fins… għall-brodu!

Vulkan li jkun instadd għal kollox u m'għadux jiżbroffa.

Sorsi ta' enerġija li ma jinħlewx, per eżempju x-xemx, ir-riħ, l-ilma tax-xmajjar u l-mewġ.

3pet eżotiku.

Pet li ma jkunx tas-soltu, spiss ikun minn pajjiż tropikali, per eżempju pappagalli, sriep goffi, igwani, brimb kbir, gerriema (rodents), xadini, tigri, eċċ. Fix-xjenza l-kelma eżotiku tfisser ALJEN, speċi li tinġab minn art/ reġjun/baħar ieħor (il-maqlub ta' INDIĠENU).

Iftħilna waħda please ħalli mmorru d-dar.

Jiġifieri f'perik--

Kulħadd jaf x'inhu Kokatù għax huwa

Fis-selvaġġ dan l-għasfur jgħix fl-Awstralja u n-New Guinea, u f'xi nħawi

Mhux hekk kuġinuh però…

sulphurea) jixbaħ ħafna lill-kokatù l-komuni imma huwa iżgħar u jgħix f'xi ġżejjer tal-Indoneżja.

Dan l-għasfur ukoll jinżamm bħala pett imma ħafna drabi jinqabad mis- selvaġġ.

Tant jinqabdu minnhom li din l-ispeċi issa kważi nqerdet mid-dinja.

Fl-aħħar servej li għamlu biex jippruvaw jgħoddu kemm baqa', sabu total ta'… 107 għasfur.

Iva jafu ruħi, diġà spjegajtilhom!

X'nista' nara tgħid?

Girwiel Ruff Bħal daż-żmien fir-riserva naturali tal-Għadira, u ġieli anke fis-Simar, jitfaċċa xi girwiel.

Għalkemm aħna narawh f'waħdiet jew f'numri żgħar, f'pajjiżi oħra jidher fi qtajjiet li ġieli jkun fihom eluf.

Bħal ħafna għasafar tax-xtut, lewnu pjuttost mitfi, jagħti fil-kannella u l-griż.

Dnub li f'Malta l-irġiel ma jidhrux bir-rix tas-sajf, iffullat madwar għonqhom (bħal tar-ritratt), għax barra li tagħrafhom minn seba' mili bogħod, ikun fihom tassew x'tara.

Dan it-tiżjin jużawh biex jiġbdu n-nisa lejhom, u biex jagħmlu hekk, l-irġiel jinġabru flimkien u joqogħdu… jiftaħru b'rixhom!

Il-girwiel jiekol l-aktar dud, ħniex

Fl-Ewropa jbejjet l-aktar fil-pajjiżi tat-tramuntana, u jbejjet ukoll fl-Asja.

Ix-xitwa jqattagħha fl-Afrika, ʼl isfel mid-deżert tas- Saħara, max-xatt tal-Indja u anke f'parti żgħira mill-Awstralja.

Ħaqqek, talli l-aħħar darba waħħaltni bit-tejp.

Kalendarju 2013

Ħaffu jekk tridu kopja għax kważi spiċċalna.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Naħseb swiek kemxa dak il-blow-dry!

Ħallini ara!

Għandi tieġ il-lejla u m'għandix aptitu.

Bħalissa ħafna għasafar ikunu qed jibnu l-bejtiet u jrabbu l-frieħ.

Jekk fil- ġnien tagħkom qed tbejtilkom xi bufula sewda, tersqulhiex viċin il-bejta għax jekk l-għasafar jaraw wisq indħil min-nies, ma trid xejn biex jabbandunaw dik il-bejta u jmorru jibnu oħra x'imkien ieħor.

U tkun ħasra jekk ikunu diġà biedu u faqqsu xi frieħ!

Awguri Dax-xahar il-magażin għażiż tagħna jagħlaq 19-il sena.

L-ewwel ħarġa kienet f'April 1994.

Awguri Ħuttafa!

G ħ a l we b s a j t m i m l ij a r i t r a t t i t a n - n a t u r a M a l t ij a u m e ħ u d i n ko l l h a M a l t a , ż u r u w w w. a r o n t a n t i . c o m Grazzi lill-gazzetta Malta Today talli kull ġimgħa tagħti rokna lill-BirdLife biex inkomplu ngħallmu fuq in-natura.

Ir-rokna jisimha BirdLife Nature Notebook u ilha sejra 7 snin!

Fl-aħħar ħarġa ħarbilna żball.

F'paġna 11 flok ritratt ta' xebb ġibna ritratt ta' arbuxxell tax- xorbett.

Skużawna!

Baqgħalna l-aħħar koċċ u biex ifittxu jitilqu komplejna raħħasniehom għal €1.50.

Tistgħu tixtruh mill- uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex jew mir-riservi tal-Għadira u s-Simar.

Jew bil-posta billi tibagħtu ċekk ta' €1.80 (pagabbli lil BirdLife Malta) fl-indirizz fuq paġna 2.

Prezz tal-ġenn!

Intervista ma' Fjura

Ħarġa għall-

Għadira

Meta tagħmel ix-xita jiffurmaw ħafna għadajjar fil-widien ta' pajjiżna, imma kollha jinxfu wara ftit ġimgħat jew xhur.

Imma fir-riserva naturali tal-Għadira hemm għadira permanenti, jiġifieri din tkun bl-ilma s-sena kollha.

Dan huwa ambjent rari f'Malta, u għalhekk in-natura li tgħix hemm ma tantx issibha f'postijiet oħrajn.

Għalhekk in- naturalisti jħobbuh dal-post.

U għalhekk ħa naqbżu qabża s'hemm aħna wkoll.

U kif inkunu hemm immorru wkoll passiġġata mad-dawra tar-riserva fejn hemm roqgħa xagħri sabiħa.

Data il-Ħadd 28 April 2013 Niltaqgħu l-Għadira ħdejn l-għassa Ħin fid-9am Nispiċċaw xi 11am Ġibu ikel, xorb, tromba, kamera Iġġibux storbju! :) Merħba *membri, familji u ħbieb

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir.

Pispisella Ħamra Curlew sandpiper

L-Orkida Piramidali ta' Malta Maltese Pyramidal Orchid

X'jismek?

Għandek hawn fuq, ma tafx taqra?

Orrajt ħej, x'ħatfa ħtaftni!

Sorry, imma rrabjata u qalbi maqsuma.

Għaliex?

Xi ġralek?

Għax għadha kemm ġiet familja bnedmin u serqet ħafna minn ħuti!

Iss, għaliex?

Ħeqq rawna sbieħ u qatgħu bukkett biex imorru jżejnu d-dar tagħhom!

U żgur li mhux sew!

Jiena fjura ma ssib bħali mkien iktar fid-dinja.

Imma xi nies ikaxkru kull ma jogħġobhom.

Żomm, jiġifieri inti 1endemika?

Għalhekk f'ismi hemm "ta' Malta", hux.

Jiena fjura tax-2xagħri imma ma nikbirx f'kull xagħra.

Int imissek tkun imħarsa bil-liġi.

Jiena diġà mħarsa kieku, imma n-nies jew ma jafux jew ma jimpurtahomx.

Ħallini ara…

Mela ħa nħallik, u skużani fixkiltek.

Ċaw, u skużani jekk ħtaftek.

Pjanta jew annimal li jinsabu f'post jew pajjiż wieħed, u mkien iktar fid-dinja.

Art bil-blat fil-wiċċ u bi ftit ħamrija fi xquq u rkejjen.

Kulħadd bil-bejta…

Ir-rebbiegħa hija l-iktar żmien bieżel għal ħafna għasafar.

Dan għaliex bħalissa ħafna minnhom jibnu l-bejta, ibidu l-bajd u jrabbu familja.

Il-bejtiet ivarjaw minn speċi għal oħra, u kif taraw minn dawn ir-ritratti, anke l-bajd ivarja ħafna fil-kulur.

F'pajjiżna jbejtu regolari xi 20 speċi ta' għasfur Dawn huma l-bejtiet ta' sebgħa minnhom.

Dawn ir-ritratti ttieħdu b'attenzjoni kbira.

Jekk issibu bejta tbegħdu minnha biex ma tisfrattawx il-familja!

Żanżarell tat-Tikek Spotted Flycatcher

Għasfur tal-Bejt Spanish Sparrow

U hawn isfel hawn il-ġenituri kburin…

Qabblu n-numri biex taraw ta' min huma l-bejtiet.

Dan il- bajd qisu żambul!

Bufula tal-Għollieq Cetti's Warbler

Ħeħe, jaqaw Parents' Day?

Ħadd minnkom ma jibni bejta mżejna daqs tiegħi.

Iss, il-bejta tiegħi għandha bieb mill-ġenb.

Il-bajd li nbidu aħna qisu perlini

Ħadd minnkom ma jbid bajd daqs kemm inbidu aħna.

Għidu li tridu, il-bajd li nbid jien l-isbaħ!

Iss, u jien… emm… emm…

Issa sew, x'ħa ngħid?

Sempreviva t'Għawdex

t-tpinġijiet tieħdu

u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom!

Tistgħu tibagħtuhom bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Mhux faċli tarah dan l-annimal għax għandu kamuflaxx tajba ħafna.

Meta tkunu fil-kampanja Maltija tistennewx se taraw annimali kbar.

Imxu bil-mod u ħarsu sew lejn il-pjanti.

Hemm ikunu s-sigrieti tan-natura!

Ġurat ta' Rasu Twila Francesco Tanti (5)

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17)

Ġurat tad-Dliel Fabian Camilleri (13)

r u l u k i t ħ g A

Membri tal-Falko jistgħu jattendu ħarġiet taż-żgħar?

Ħbieb

Wara xitwa twila reġgħet

magħna r-rebbiegħa, u l-għasafar żdiedu sew.

Ħuttaf jittajjar baxx fuq l-għelieqi, xi daqquqa tat- toppu fuq ħajt tas-sejjieħ, xi passa kuċċard.

Insomma toħroġ

naqra berdwoċing għandek ittella' lista sura, u anke ssebbaħha bi speċi mhux tant komuni, bħal xi daqquqa kaħla jew farruġ.

Kif taqraw mir-rapport tal-aħħar attività, jista' jinqala' xi għasfur verament rari wkoll!

Bħalissa l-għasafar ikunu qegħdin ipassu mill-Afrika

għall-Ewropa, u ħafna minnhom jgħaddu minn fuq Malta biex jistrieħu ftit u jkomplu l-vjaġġ tagħhom.

Imma xi speċi jibqgħu hawn u jbejtu, bħall-bufula tal- qasab, li tbejjet Is-Simar jew Is-Salina.

Ir-rundun sar midħla sew ta' postijiet mibnijin bħall-Imdina u Tas-

Sliema, fejn ibejjet fil-ventilaturi.

Bħalissa s-Simar hemm par tiġieġ tal-baħar fuq il-bejta u daqt ikunu qed iduru bil-frieħ warajhom.

Messaġġ żgħir tal-aħħar.

Ħafna jaħsbu

li l-berdwoċing huwa passatemp għas- subien biss!

Imma mhuwiex, għax il-berdwoċing huwa għal kull min iħobb u jieħu gost bin-natura u l-għasafar.

Inkluż it-tfajliet!

Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf.

Il-membri li għandhom 13-il sena jew iktar awtomatikament isiru membri fil-Falko.

Għalihom il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna.

S e j r i n Għawdex

Ġurnata

Il-bilbla (short-toed lark) tbejjet f'kampanja miftuħa.

Minħabba żvilupp fil-kampanja u tfixkil mill-bniedem, dan l-għasfur naqas sew minn pajjiżna.

Ritratt ta' Aron Tanti

F'Mejju l-passa tal-għasafar tkun bdiet tbatti imma l-għasafar li jbejtu jkunu fl-iktar żmien attiv!

Il- kampanja tkun mimlija bliebel, buful aħmar u xi durrajs jgħannu u jitimgħu l-frieħ fil-bejtiet.

Dawn l-ispeċi naqsu minn Malta imma Għawdex għadhom pjuttost kommuni.

Għalhekk ħa nitilgħu nimxu u nduru fl-inħawi ta' Ta' Ċenċ.

Forsi anke nilmħu xi ċief iħuf fuq il-baħar.

Mixja u Sorpriża

Waqt il-mixja fil-Qammieħ

Fis-16 ta' Marzu kellna t-tieni attività tal-

Falko u magħha sorpriża xejn mistennija!

Qabel l-attività Nicholas u jien konna r-riserva tal-Għadira ma' berdwoċers oħra meta lmaħna għasfur li mad-daqqa t'għajn m'għarafnihx.

Meta reġa' għadda ndunajna li kien rundun żgħir!

Dan hu għasfur rari ħafna f'Malta, fil-fatt din kienet biss il-ħdax-il darba li deher.

Ftit wara ġew il-bqija tal-Falkuni li

wkoll irnexxielhom jaraw din ir-rarità!

Billi kienet nieżla ftit xita sew bqajna fir-riserva u malli fetaħ (u kif! għax imbagħad ħarġet ġurnata mill-isbaħ) bdejna l-mixja.

Minn Foresta 2000 għaddejna għall-Qammieħ.

Apparti l-għasafar stajna ngawdu pajsaġġ mill-isbaħ u ftit li xejn mittiefes mill- bniedem.

Il-merilli jgħannu minn fuq l-irdum ma naqsux, kif ukoll psiepes, fjammi suwed u irnexxielna naraw ukoll żewġ bufuliet ħomor.

Insomma ħadna ħafna gost u nisperaw li narawkom Kemmuna!

Data Il-Ħadd 19 Mejju 2013 Niltaqgħu 7.15am Post Iċ-Ċirkewwa (naqbdu l-vapur tas-7.30am).

Lura Iċ-Ċirkewwa tard wara nofs inhar.

Ġibu lkel, xorb, żarbun tal- mixi, tromba (jekk għandkom) Età 13+

Is-Sibt 20 April 2013 Niltaqgħu ċ-Ċirkewwa fil-7.15am Naqbdu l-lanċa (biljett xi €10) għal Kemmuna.

Jekk tkunu ġejjin ħarġiet tal-Falko dejjem ibagħtu email lil falkoblm@gmail.com jew ċemplu 99214143 / 99809190.

Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma protetti

għall-valur naturali tagħhom.

Iċ-Ċittadella

Iċ-Ċittadella qiegħda fuq għolja ħdejn ir- Rabat t'Għawdex.

Darba kienet il-belt t'Għawdex, bħalma l-Imdina kienet ta' Malta.

is-sit hija

li nsibu diffiċli.

Pjanta oħra f'dan l-kamumilla t'Għawdex.

Mhix endemika għal Malta imma xorta hi ta' interess xjentifiku fil-Mediterran; l-uniku post fejn din il-pjanta tinsab fil-Gżejjer Maltin huwa proprju fiċ-Ċittadella!

Fawna speċjali Iċ-Ċittadella hija wkoll ħabitat ta' valur kbir għall-fawna.

Fil- ħitan tas-swar tagħha hemm diversi mini u kuriduri li bena l-bniedem żmien ilu.

Illum-il ġurnata dawn jipprovdu ambjent tajjeb għall-friefet il-lejl.

Tajjeb ngħidu li l-ispeci kollha ta' friefet il-lejl ta' Malta huma mhedda, minħabba tfixkil mill- bniedem, u minħabba li ftit baqgħalhom ambjenti tajbin fejn

(golden Mill-Gżejjer Maltin, chamomile) tikber biss fl-inħawi taċ-Ċittadella.

F'xi nħawi oħrajn t'Għawdex probabbli tikber ukoll razza tixbaħha.

il-Kamumilla T'Għawdex

Meta nitkellmu fuq siti ta' importanza naturali, x'aktarx li naħsbu l-ewwel fil-kampanja, f'xi post imwarrab u bogħod mit-tfixkil tal-bniedem.

Però nsibu wkoll siti ta' importanza naturali f'postijiet li mhumiex imbegħdin mill-ambjent urban.

Eżempju tajjeb ta' dan hija ċ-Ċittadella t'Għawdex.

Post speċjali Iċ-Ċittadella hija magħrufa mal-Maltin u mat-turisti bħala belt storika importanti, fortifikata bis-swar, u peress li qiegħda fl-għoli toffri veduta sabiħa fuq medda kbira ta' Għawdex.

Imma minħabba l-mod kif inhi mibnija, u minħabba l-pożizzjoni tagħha f'nofs Għawdex, iċ-Ċittadella hija wkoll sit importanti għall-ekoloġija.

Is-swar li mdawra bihom jiffurmaw speċi ta' sies (cliff) bħal dawk li għandna ħafna minnhom jagħtu fuq il-baħar.

Imma flok ambjent li sar b'mod naturali, dan huwa ambjent maħluq mill-bniedem.

Per eżempju, flok xquq fil-blat insibu xquq fis- swar.

Minħabba li mibnija fuq għolja u mikxufa għall-irjieħ, iċ-Ċittadella, bħall-irdumijiet u s-sisien naturali, jaffettwaha l-baħar.

U bħas-sisien ukoll, is-swar taċ-Ċittadella ma tantx jistgħu jintleħqu mill-bniedem, u għalhekk joffru kenn għal diversi speċi.

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

L-aħħar darba għedtli 35…

Ftit ilu żiedu erbgħa oħra!

Flora speċjali

Insibu varjetà interessanti ta' pjanti fiċ-Ċittadella.

Is-siġra tal-irmied (jew xebb) hija 1endemika għal Malta u kapaċi tkampa f'ambjenti neqsin mill- ħamrija u l-ilma, u fejn tkun esposta għar-riħ u għar-raxx tal-baħar.

Insibu wkoll il-papoċċi ta' Malta, li tinstab biss f'Malta u fuq 2Linosa, u li wkoll kapaċi tghix f'dawn il-kundizzjonijiet

Dan huwa l-logo ta' Natura 2000

jistgħu jgħixu.

Iċ-Ċittadella hija waħda minn ftit postijiet li jipprovdulhom kenn.

Tnejn mill-ispeċi ta' friefet il-lejl li nsibu hawn huma meqjusin mill-Unjoni Ewropea bħala speċi li l-ħarsien tagħhom huwa importanti ħafna.

Dawn huma l-vespertin tal-Magreb u n-Nagħli.

Barra friefet il-lejl insibu wkoll iż-żugraga t'Għawdex, bebbuxu endemiku għal Malta, kif ukoll ħanfusa rari Onthophilus globulosus, li l-unika popolazzjoni tagħha f'pajjiżna qiegħda biss hawnhekk.

Mhux natura biss

Il-UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation) hija għaqda fil-Ġnus Magħquda li tieħu ħsieb il-wirt importanti tal-umanità.

Wieħed mix-xogħlijiet tal-UNESCO hu li tfittex u taħtar World Heritage Sites.

Dan huma postijiet uniċi fid-dinja - bħall-Piramidi ta' Giża fl-Eġittu - li jingħatalhom dat- titlu ħalli jiġu mħarsin għat-tgawdija tan-nies tad-dinja kollha.

F'Malta għandna diversi minn dawn, fosthom il-Belt Valletta u t-Tempji tal- Qedem.

Il-UNESCO qed tikkunsidra li taħtar iċ-Ċittadella bħala World Heritage Site.

Mela kif rajna, iċ-Ċittadella hija sit ta' importanza partikolari għall-ħarsien tan-natura f'Malta.

Imma hija wkoll sit ta' valur arkeoloġiku u ta' 3importanza pajsaġġa.

Pjanta jew annimal li jgħixu f'post jew pajjiż partikolari u mkien iktar.

Gżira żgħira Taljana (xi daqs Kemmuna) xi 130km fil-punent ta' Malta.

3importanza pajsaġġa.

Post li jitqies importanti għax ikollu dehra (naturali jew mibnija mill-bniedem) li tpaxxi l-għajn (bl-Ingliż landscape value).

In-Nagħli (lesser horseshoe bat) huwa wieħed mill-iżgħar friefet il-lejl Maltin.

Il-bilbla Il-Papoċċi ta' Malta (Maltese toadflax) tħobb (short-toed hija fjura rari u kważi endemika. ambjent miftuħ mingħajr

Iż-Żugraga T'Għawdex (Gozo top- snail) hija bebbuxu endemiku.

Grazzi lil Edwin Lanfranco u lil Alex Casha għall- għajnuna tagħhom f'xi dettalji ta' dan l-artiklu.


Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p2

Ħbieb Ħuttaf !

Għaliex jeżisti Klabb Ħuttaf?

U għaliex nagħmlu

minn kollox biex narawh jikber u jissaħħaħ?

It-tweġiba hi li n-natura għandha bżonn min jaqbeż għaliha.

Biex isir dan irid ikollna żewġ affarijiet: li nħobbu n-natura u li nifhmu n-natura.

U iktar ma jkollna daż-żewġ affarijiet kmieni, iktar aħjar.

Fi Klabb Ħuttaf aħna dawn nippruvaw nagħmluhom it-tnejn.

Biex inħabbukom man-natura noħorġu dal-magażin u nagħmlu l-ħarġiet fil-kampanja.

Meta niltaqgħu man-natura iktar insiru nħobbuha.

U meta nsiru nħobbuha tibda taqbadna kurżità biex nitgħallmu dwarha.

X'riħa għandha dik il-fjura?

Kif tibni l-għanqbuta l-brimba?

Fejn imorru ż-żrinġijiet fis-sajf?

Meta ħa jaslu l-pitirrossi?

Għaliex waqqgħet il-weraq dik is-

siġra?

Li tkun kurjuż huwa tajjeb inkella ma titgħallimx.

Membri li jkunu ilhom fi Klabb Ħuttaf tibda tagħrafhom minn tfal oħrajn għax in-natura jħarsu lejha iktar mill-viċin, u jsiru jifhmu fiha iktar.

Diversi naturalisti li llum kibru jgħiduli li meta kienu żgħar kienu fil-Klabb!

fuq

Meta nitgħallmu

in-natura nibdew nindunaw ukoll kemm qiegħda fil-periklu.

Nindunaw kemm għandha bżonn l-għajnuna tagħna.

Naturalist ta' vera mhux biss ikun kurjuż u forsi espert tan-natura, imma jkun ukoll kavallier li jipprova jgħin lin-natura.

Għalhekk jeżisti Klabb Ħuttaf!

U għalhekk aħna kburin bih u bikom.

Mela araw li tibqgħu membri fil- BirdLife ħajjitkom kollha.

In-natura għandha bżonnkom.

Nawguralkom vaganzi sbieħ, u

Kif taqraw f'paġna 5, għandna prodott ġdid biex inħajru iktar tfal jidħlu membri, u anke biex intom stess tibqgħu membri fil-Klabb.

Dan huwa colouring book speċjali li għamilnieh apposta għalhekk.

Biex tiddubbaw kopja tridu ġġeddu jew • mill-iskola • mir-riservi tal-Għadira u s-Simar • mill-uffiċċju tal-BirdLife • waqt attività tal-BirdLife/Klabb.

Veru li r-riservi bħalissa magħluqin u l-iskejjel dalwaqt jagħlqu għas- sajf, imma kellna ġenn biex ngħidulkom bih!

L-iskola terġa' tiftaħ fil-ħarifa!

mal-faċċata

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Mid-dinja X'nista' nara tgħid?

Avviżi Attività Intervista ma' fjura Il-Kaxkarin Arti u Ritratti Paġna Falko Għajn Tuffieħa

il-Kumitati

Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull Il- xahrejn noħorġu wkoll Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

il-magażin

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

Il-mazzarell sultan (blue emperor) huwa l-ikbar mazzarell ta' Malta u huwa anke l-ikbar insett li għandna f'pajjiżna.

Iħobb postijiet bl-ilma bħal vaski, għadajjar u ġwiebi.

Jiekol l-iktar nemus, u l-mara (li tkun ħadra) tbid fl-ilma.

Ritratt ta' Victor Falzon

©BirdLife Malta, Ġunju 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

ħ

iji

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p3

n Ġdid fjamant mil-lvant

Kważi ma tgħaddix sena li ma nżidux xi għasfur ġdid mal-

lista tal-għasafar Maltin.

U dis-sena xejn inqas.

Fl-20 April 2013, il-Falko kellhom ħarġa għal Kemmuna (ara wkoll paġna 9).

Waqt li kienu mixjin u jorqmu x-xagħri bit-tromba, seħibna Martin Austad lemaħ għasfur stramb fuq ferla.

Kien qisu kaċċamendula ħamra (red-backed shrike) imma dan mhux daharu kellu ħamrani imma denbu!

Hawnhekk indunaw li din kienet kaċċamendula tal-lvant, speċi li f'Malta kienet għadha qatt ma dehret.

Il-kaċċamendula

Il-kaċċamendul għandu drawwa jaqbad annimali żgħar u jwaħħalhom ma' xi xewk, biex jikolhom iktar tard!

Ħin minnhom raw il-kaċċamendula tiekol mazzarell.

(Isabelline shrike Lanius isabellinus) hija għasfur tal-isteppi tas-Siberja u rari tersaq lejn l-artijiet tal-Mediterran.

Imma waqt li jpassu ma tistax tgħid fejn jispiċċaw.

U kif waħda waslet Kemmuna ġġiegħlek tħokk rasek!

Għalhekk sħabna

tal- Falko kienu veru b'xortihom li raw dan l-għasfur, u damu xi siegħa jgawduh u isegwuh, u anke ħadulu xi ritratti mill- li l-għasfur kien raġel u għalhekk kien iktar faċli li jagħrfuh (in- nisa jixxiebħu immens).

bogħod.

X'għajnejn ta' falkuni għandkom!

Tliet flieles imfaqqsin friski, b'wieħed mill- ġenituri għassa magħhom.

Kaċċamendula tal-Lvant

It-total ta' speċi ta' għasafar li dehru Malta issa tela' għal…

tal-għasfur

Għalkemm hawnhekk nagħtukom il-ġdid, kull l-aħbar każ ta' speċi ġdida jkun għad iridu jistudjawh tal-BirdLife. l-esperti Jiċċekkjaw ritratti, id-deskrizzjoni, forsi xi filmati, u fl-aħħar jiddeċiedu jaċċettawhx jew le.

Reġgħu bejtu!

Il-fras-servjent

huwa għasfur tax-xtut veru sabiħ, b'saqajn twal ħomor jimpressjonawk.

Sas-sena 2010 dan l-għasfur konna narawh biss għal ftit ġranet fil-passa.

Imma fl-2011 par minnhom bejjet fir- riserva tal-Għadira u rabbew erbat ifrieħ.

Kibru u fil-ħarifa passew lejn l-Afrika.

Fl-2012 konna ħerqanin li jerġgħu jbejtu

imma xejn ma ġara u bqajna nixxenqu!

U issa fl-2013 qatgħulna x-xewqa, anzi flok par wieħed bejtu TlIeT PARI.

Minn dawn faqqsu b'kollox seba' flieles veru ħelwin, u bħalissa xalata jiġru mal- ħafna gżejjer żgħar ramlin li hemm fir-riserva.

Il- ġenituri b'seba' għajnejn jindukraw lil uliedhom kull minuta, u jkeċċu kull periklu.

Sa ma jaslilkom il-magażin nisperaw li l-frieħ ikunu

għadhom ilkoll qawwijin u sħaħ u jitwalu.

Araw Il-Ħuttafa 104 u 105

Il-flieles tal-fras- servjent malajr jitgħallmu jieklu weħidhom.

Issa jridu pont!

Kultant jinqala' xi għaref u joħlom li jgħaqqad lil Malta ma' Għawdex.

Sentejn ilu kienet mina taħt qiegħ il-baħar (ara Il-Ħuttafa 102) imma b'xorti tajba l-idea mietet fuq ommha.

Issa ħlomna bil-pont, idea tal-waħx.

Għaliex?

Għax pont mhux biss jeqred il-karattru ta' Għawdex bħala gżira, imma jirvina għal dejjem id-dehra sabiħa tal-fliegu bejn il-gżejjer.

X'għandna mid-dinja?

ċediet għall-kilba tal-flus!

Wara xi snin jirreżisti, il-gvern t'hemmhekk iddeċieda li jagħti permess lil kumpanija Kanadiża biex teqred medda enormi ta' foresta tropikali fis-Sumatra.

L-Indoneżja

F'dawn il-foresti jgħixu annimali rari bħall-orangutan, rinoċeronti u iljunfanti Ażjatiċi.

Is-siġar isiru karti, fl-art iħaffru minjieri kbar biex ifittxu d-deheb u li jibqa' jħawluha kollha palm mit- tip li jieħdu ż-żejt minnu.

Insomma flus, flus u flus!

U l-pajjiż jitlef biċċa foresta daqs Malta 40 darba! :(

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p4

l-aħħar eremit

Il-velleran

bald ibis Geronticus eremita) huwa wieħed mill-iktar għasafar rari

Jinsab biss f'żewġ postijiet fid- dinja: grupp ta' xi 100 par fil-Marokk u grupp ieħor żgħir ħafna li jpassi bejn is-Sirja u l-Etjopja.

Sas-sena l-oħra l-vellerani tas-Sirja kienu naqsu għal par wieħed biss.

Sitwazzjoni tal-biki! tal-biki, iktar għax sirna nafu li dir- rebbiegħa, minn dak il-par ġiet lura biss il-mara!

Fi kliem il-vellerani tal-lvant ċaw ċaw!

ieħor,

Fl-Amerika ta' Fuq hemm speċi oħra ta' biżont: l-American bison jew buffalo.

Dan ukoll sa 100 sena ilu kien inqered għal kollox ħlief merħla żgħira.

B'xorti tajba dawn ġew protetti bil-liġi u bil-mod il-merħla kibret naqra u llum hemm ftit eluf.

Imma l-miljuni li kienu jeżistu darba spiċċaw għal dejjem.

Tnejn isiru wieħed

darba Għall-ewwel f'400 sena, il-biżont (European bison Bison bonasus) reġa' qed jimraħ ħieles fil-foresti tal-Ġermanja.

F'April li għadda grupp żgħir ta' tmien biżonti nħelsu ġo foresta kbira fil- Ġermanja.

Dari l-biżont kien mifrux mal- Ewropa kollha imma n-nies qerduh kważi għal kollox.

Forsi xi darba dan l-annimal għad jerġa' jsib postu fil-foresti tal-kontinent.

kemm żrinġ

għadhom reġgħu sabu x-xjenzati li kienu ilhom li ħasbuh sparixxa minn wiċċ id-dinja.

Dan huwa frog Latonia l-Hula painted nigriventer, żrinġ sabiħ b'żaqqu sewda ttikkjata bl-abjad.

Il-Hula Valley darba kienet kollha bwar mistagħdra u għadajjar, xalata għall-amfibji! l-gvern kien nixxef l-art għall-biedja u ż-żrinġijiet għosfru.

Issa reġgħet instabet popolazzjoni żgħira!

Nisperaw li did-darba jieħdu

ħsiebu aħjar daż-żrinġ.

Ir-Renju Unit għandu 15-il park nazzjonali, li jiġbru fihom l-isbaħ kampanja u natura fil-pajjiż.

Tnejn mill-ikbar parks huma l-Lake District u l-Yorkshire Dales, li ma tantx huma bogħod minn xulxin.

Issa hemm il-ħsieb li l-art bejn dawn il-parks tiġi wkoll protetta.

B'hekk iż-żewġ parks mhux biss jikbru imma jingħaqdu fi speċi ta' park wieħed ta' iktar minn 4500km2.

Mhux tal-ġenn jew?

Jalla jirnexxu, u jalla pajjiżi oħrajn, fosthom Malta, jikkupjaw ideat sbieħ bħal dawn!

Kemm aħna żgħar jaħasra.

X'tistenna jekk aħna ħniex!

Fl-Iżrael

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p5

X'nista' nara tgħid?

Fost it-tliet speċi ta' zakak li naraw regolari f'pajjiżna, dan hu l-inqas wieħed komuni.

Niftiehmu, mhux għasfur rari, imma lanqas mhu se tarah kullimkien.

L-isem tiegħu bl- Ingliż (grey wagtail) iqarraq xi ftit bik, għax fil-fatt iz-zakak tad-dell hu għasfur ikkulurit, li fih jispikka l-isfar jgħajjat.

Ġeneralment iżomm fil-widien fejn ikun hemm xi nixxiegħa tarah tal-ilma.

Tista' ukoll qrib l-irziezet tal-bhejjem u kultant anke qalb il-bini.

Jiekol insetti li jnaqqi mill-art u qalb it-tajn.

Qatt ma konna noħolmu li z-zakak tad- dell jista' jbejjet f'Malta, għax il-bejta jibniha qrib in-nixxigħat u x-xmajjar.

Imma ftit snin ilu par bejjet f'ħofra kbira mimlija ilma qrib

l-Isptar Mater Dei, u minn dakinhar sa llum instab ibejjet fi tliet inħawi ġodda, tnejn minnhom imdawrin bil-bini.

Jalla dan l-għasfur jibqa' jbejjet u f'pajjiżna, bħalma qiegħed

jinfirex jagħmel ir-rundun.

X'int tagħmel, ras?

Qed nagħmel dudu.

Dawk il-pins minn fejn ġibthom?

Ħeħe, mit- tabella tal-avviżi.

L-editur bubble gum ħa jagħmlek!

Ħaffu jekk tridu kopja għax kważi spiċċalna.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Araw x'għandna għal min iġedded!

Fis-sajf

spiss jiffittana n-nemus biex jisirqilna qatra demm!

U kulħadd jisprejja u jindilek biex ma jlaqqatx xi tingiża.

Biex tiffrankaw dlik u fittaġni agħmlu biċċa xogħol: kulu ħafna tewm!

Ir-riħa u t-togħma tat-tewm ma jħobbhiex in-nemus, għalhekk jekk nieklu t-tewm inqas jiffittana.

Kos, fil-kotba tal-waħx naqraw li t-tewm huwa mod kif tiddefendi

ruħek mill- vampiri.

Biex taqraw dwar xi tkun qed tagħmel il- BirdLife, żuru l-websajt www.birdlifemalta.org

Jekk għandkom bird table, għalissa tistgħu tieqfu toħorġu ikel għall-għasafar.

Dan għaliex bħalissa jsibu ħafna insetti x'jieklu.

U l-frieħ tagħhom aħjar jitimgħuhom dudu milli biċċa kejk!

Flok ikel, daż-żmien l-aħjar li tarmalhom skutella bl-ilma ħalli jixorbu minnha u jinħaslu fiha.

Tagħmluhiex fonda għax tegħreq fiha xi gremxula!

www.birdinginmalta.com Websajt dwar l-għasafar ta' Malta u fuq berdwoċing f'pajjiżna

Tista' ġġedded ukoll mill-uffiċċju tal-BirdLife f'Ta' Xbiex.

Jew mill- Għadira u s-Simar.

Tħawwadx!

Bħalissa r-riservi jkunu magħluqin.

Ġedded is-sħubija fi Klabb Ħuttaf u tieħu dal- colouring book! 40 paġna ta' fjuri u annimali Maltin biex tagħtihom kulur. l-aħjar tkellem lill-għalliema għax biex tieħu din l-offerta trid iġġedded mill-iskola (ma nistgħux nibagħtuh bil-posta).

Intervista ma' Fjura

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p6

Jekk il-baħar idardarkom, tieklu xejn sa 3 sigħat qabel il- ħarġa.

Ċief

u Ċafċif

Bħal kull sena, kif jidħol is-sajf nagħmlu waħda mill-iktar ħarġiet popolari mal-membri u l-familji tagħhom: il-ħarġa bil-lanċa biex naraw iċ-ċief.

Iċ-ċief huwa tajr tal-baħar li filgħaxija jinġabar fi gruppi fuq il-baħar ftit bogħod mill-art.

Aħna ħa nbaħħru ftit lejn l-inħawi ta' Ta' Ċenċ, wieħed mill- postijiet fejn jinġabar iċ-ċief.

U hemmhekk, għax-xemx nieżla, għall-kwiet, bejn sema u ilma, għal ftit ħin maġiku… ngħixu ftit magħhom!

Xejn ma ngħidilkom… TITIlFUHIeX!

Data Il-Ġimgħa 5 lulju 2013 Prezz €5 żgħar, €8 kbar Tibagħtux flus bil-posta ħlas fil-post Merħba *Membri 5+ u familji Iktar dettalji meta tibbukkjaw.

*Tfal taħt it-8 snin irid jiġi u jibqa' magħhom xi ħadd kbir.

Biex tibbukkjaw ċemplu lill-BirdLife fuq 21347644/5 (ħinijiet tax-xogħol).

Ċans għandkom sa 2 Lulju 2013 imma aħsbulu għax il-postijiet jinħatfu!

X'ngħas għandi.

Daqt naqa' minn fuq daz-zokk!

Widnet il-Baħar Maltese Rock-centaury

Għaliex jismek Widnet il-Baħar?

"Widnet" għax għandi weraq qisu widnejn ta' ħmar, u "baħar" għax nikber imxabbta mas-sisien li jħarsu fuq il-baħar.

Hemm periklu li taqa' għal isfel?

Ħeħe le!

Isalvawk minn xhiex?

Milli jilħquni l-mogħoż biex jikluni u n-nies biex jaqtgħuli l-fjuri.

Inti l-fjura nazzjoniali hux?

Iva, u taf għaliex?

Sorry ta, jien suppost qed nistaqsi!

Għidilna inti għaliex.

Għax jien 1endemika għal Malta.

Waww, mela m'għandekx problemi għax inti mħarsa bil-liġi. l-inkwiet kbir tiegħi huwa dudu li jħobb jattakkali l-fjuri.

U l-fjuri mhumiex jagħmlu żerriegħa.

U x'jiġri?

Mingħajr żerriegħa ma jikbrux pjanti ġodda ta' Widnet il-Baħar.

U jien u ħuti qed nixjieħu issa…

Kif nistgħu nsolvu l-problema?

Għadu ħadd ma sab irkaptu.

Kemm qed jiddispjaċini!

Saħħa sieħeb.

Saħħa lilek ukoll.

U grazzi.

Pjanta jew annimal li jinsabu f'post jew pajjiż wieħed, u mkien iktar fid-dinja.

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p7

Ħafna nies jibżgħu mis-sriep.

Min isemmi l-velenu u min isemmi 'l San Pawl; min isemmi x-xitan, u min għax ra xi ħaġa fuq Animal Planet.

Imma l-fatt huwa dan:

F'Malta m'għandniex għalfejn nibżgħu mis-sriep għax is-sriep Maltin mhumiex perikolużi għalina.

F'pajjiżna għandna erba' speċi ta' sriep u f'dil- paġna taraw ritratti tagħhom kollha.

Minn dawn, jista' jkun li s-serp iswed biss huwa verament 1indiġenu.

It-tlieta l-oħrajn probabbli waslu Malta bi żball fuq xi vapur ma' xi merkanzija.

Is-sriep Maltin huma kollha żgħar u rqaq. l-ikbar wieħed huwa s-serp iswed li jitwal sa xi metru.

Jieklu annimali żgħar bħal ġrieden, firien, gremxul u anke xi frieħ jew bajd tal- għasafar. l-annimal joqtluh billi jitgerbu miegħu u jissikkawh sakemm jaqta' nifsu.

Is-sriep jagħmlu dan mhux għax huma kattivi imma għax bħali u bħalek iridu jieklu.

U l-ikel ma jixtruhx mis-supermarket!

Is-sriep huma rettili interessanti u għandhom sensi li aħna m'għandniex.

Bħala 2predaturi huma parti importanti min-natura u jixirqilhom ir- rispett tagħna.

Bħar-rettili Maltin kollha, is-sriep ta' Malta

huma mħarsin bil-liġi u la jistgħu jinqatlu u lanqas jinqabdu.

Minn dejjem kien jgħix hawnhekk.

Annimal li jiekol annimali oħra.

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p8

Bużbieża u spallut irrigat

t-tpinġijiet tieħdu

u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom!

Tistgħu tibagħtuhom bil-posta* jew imejl. indirizz Birdlife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

r u l u k i t ħ g A

Attenti ĦAFNA jekk issibu bejtiet tal-għasafar.

Jekk tgerrxu l-ġenituri, dawn jistgħu jabbandunaw il-bejta u l-frieħ imutu bil-ġuħ.

U bilħaqq, huwa kontra l-liġi li tfixkel għasfur li qed ibejjet.

Nicole Azzopardi, membru mill-Mosta, bagħtitilna dar-ritratt ta' bejta b'erba' frieħ ta' bufula sewda.

Il-buful bejtu fi pjanta tal-fikus li għandhom f'qasrija ħdejn il-bieb ta' barra tagħhom.

Kif taraw, m'hemmx għalfejn ikollok ġnien daqs bosk biex ibejtulek l-għasafar.

Anke tikka ħdura tagħmel differenza.

Prosit Nicole u grazzi tar-ritratt.

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p9

Aktar fuq il- kaċċamendula f'paġna 3.

Ħbieb

X'sorpriża tal-ġenn kellna waqt il-ħarġa ta' Kemmuna!

Aħna u mexjin trankwilli wara nofsinhar, Martin lemaħ kaċċamendula stramba li meta ċċekkjajnieha sew sibna li kienet kaċċemendula tal-lvant - għasfur li qatt ma kien deher Malta qabel!

B'hekk żidna speċi mal-lista ta' Malta, u ovvjament mal-lista personali tagħna ukoll.

Aħna l-berdwoċers kollha nżommu ċeklist tal-ispeċi

tal-għasafar kollha li nkunu rajna Malta.

Naturalment aktar ma tara għasafar aktar isir diffiċli li tara oħrajn ġodda, però kull sena nżidu xi wieħed jew tnejn.

Apparti ċ-ċeklist ta' Malta, inżommu wkoll lista tal-għasafar li nkunu rajna f'sena partikolari.

Per eżempju s-sena l-oħra jien irnexxieli nara 178 speċi differenti f'Malta.

Aħna l-leaders tal-Falko naraw min bejnietna jirnexxilu jara l-aktar speċi fis-sena.

S'intendi l-berdwoċing mhux kompetizzjoni fejn jekk naraw għasfur rari nżommuh sigriet biex ma jarawhx l-oħrajn.

Anzi bil-maqlub, għax kultant naħlu kard sħiħa nċemplu 'l xulxin biex kulħadd jirnexxilu jarah!

Inħeġġiġkom tibdew ċeklist tagħkom ħalli żżommu

rekord tal-għasafar kollha li taraw.

Tgħidx kemm tħossukom sodisfatti meta taraw il-lista tiżdied ftit ftit.

Madankollu, important li napprezzaw l-għasafar

kollha u ma nfittxux dejjem il-ġdid biss!

Fil-fatt fil- ħarġa tal-Falko li jmiss sejrin apposta għal għasfur partikolari, li għalkemm naraw ħafna minnu kull sena, dejjem jibqa' jsaħħarna bil-ħsejjes strambi li jagħmel bil-lejl!

Il-membri waqt il-ħarġa f'Kemmuna

Il-Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf.

Membri ta' 13-il sena jew iktar huma awtomatikament membri fil-Falko.

Għal dawn, il-Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna.

Is-Sigriet tas-Sisien

F'Lulju ħa mmorru niskopru s-sigriet tal- irdumijiet Maltin: iċ-ĊIEF!

Dawn l-għasafar jidħlu fil-bejtiet tagħhom bil-lejl u huma u deħlin jgħajtu lil xulxin.

Għajta tassew stramba li żgur timpressjonakom!

Biex nisimgħuhom ħa morru fl-inħawi tal-Imtaħleb u noqogħdu hemm sa xi siegħa wara li tinżel ix-xemx.

Wara forsi nagħmlu night hike!

Titilfux din l-esperjenza tal-ġenn.

Iċ-ċiefa tidħol lejn il-bejta bil- lejl, ħalli ħadd ma jaraha.

Data il-Ħamis 11 Lulju 2013 Niltaqgħu filgħaxija (ibagħtulna imejl għal iktar dettalji) Ġibu lkel, xorb, żarbun tal-mixi, tromba (jekk għandkom), dlik kontra n-nemus, torċ Età 13+

Ħarġa għal Kemmuna Is-Sibt 20 April mort Kemmuna ma' tal-Falko u tgħidx kemm ħadna gost.

Kienet l-ewwel darba li mort fuq din il-gżira tant sabiħa għan-natura.

Rajt diversi għasafar, bħal bgħadan ħomor jikkaċċjaw fil-baxx fuq ix-xagħri, u tliet tajriet sofor itiru qalb is-siġar.

Jien għidt lill-oħrajn bihom u gawdejna l-ġmiel ta' dawn l-għasafar meta qagħdu fil-friegħi.

Ħadt ukoll gost ħafna bil-kaċċamendula tal- lvant, għasfur rari immens.

Mil-lanċa lura lejn Malta rajna qatgħa ta' iktar minn 30 agrett abjad.

Laqatni wkoll il-kulur ikħal ċar tal-Blue Lagoon.

Attività li ma ninsa qatt, iġri tasal li jmiss!

Ħarġa għal Għawdex

Fid-19 Mejju morna s'Għawdex u għalkemm kien ftit riħ mhux ħażin ħadna gost bil-mixja fix-xagħri ta' Ta' Ċenċ mimli fjuri, friefet u għasafar.

L-għanja mżewqa tal-bilbla kienet tinstema' kullimkien, u għaddew ukoll ħafna rundun.

Is-sagħtar kien beda bil-fjuri vjola, li apparti li joħolqu xena mill-isbaħ kienu wkoll mimlijin naħal u insetti oħrajn.

Il-pjanti mhux għall- insetti biss importanti imma jagħtu wkoll kenn lill-għasafar: fil-fatt f'sagħtra minnhom sibna bejta ta' bufula ħamra.

Għandna wkoll maħsuba attività L-Għadira.

Għal aktar dettalji ibagħtulna imejl.

Il-membri waqt il-ħarġa f'Ta' Ċenċ

Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ibgħat email lil falkoblm@gmail.com jew ċempel 99214143 / 99809190.

Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma protetti

għall-valur naturali tagħhom.

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p10

Ir-Ramla tal-Mixquqa (Golden Bay)

Il-Karraba

Il-baħar madwar Għajn Tuffieħa

Issa li beda ftit ftit dieħel is-Sajf, nibdew inqattgħu iktar ħin f'xatt il-baħar.

Għalhekk f'dil-ħarġa se nħarsu lejn sit Natura 2000… fil-baħar!

Post speċjali

Fil-baħar ta' madwar Għajn Tuffieħa twaqqfet fl-2005 l-ewwel Marine Protected Area fil-Gżejjer Maltin.

L-area protetta testendi minn Rdum Majjiesa sa Ras ir-Raħeb, u f'diż-żona nsibu varjetà ġmielha ta' 1ġeomorfoloġija.

Forsi kultant nimmaġinaw li l-qiegħ tal-baħar huwa kollu ċatt.

Imma fil-fatt mhux hekk, għax bħalma fuq l-art insibu għoljiet, irdumijiet, widien, eċċ, l-istess insibu fil-baħar.

Kieku kellna nħarsu mill-viċin lejn il-qiegħ tal-baħar f'din iż-żona, naraw meded ta' ramel, postijiet bil-blat u ċnagan kbar.

Hemm inħawi bl-irdum, uħud weqfin u oħrajn imżerżqin, u hemm anke xi għerien.

Ħafna ambjenti

Dawn joħolqu ambjenti differenti, fejn jgħixu speċi differenti ta' pjanti u annimali.

Fil-baħar ta' madwar Għajn Tuffieħa fil-fatt insibu eżempji tajbin ta' diversi mill-ambjenti ewlenin tal-ibħra Maltin.

Fost l-iktar importanti huma l-meded ta' alka bħall-posidonja (Posidonia oceanica) u ċ-ċimodoċja (Cymodocea nodosa).

Il-posidonja hija 2endemika għall-Mediterran.

Tipprovdi ħabitat importanti għal ħafna ħut (u l-frieħ tagħhom) u organiżmi oħrajn.

Barra minn hekk, din il-pjanta tipproteġi x-xtut milli tal- baħar.

U bħal pjanti oħrajn tnaqqas id- 3dijossidu tal-karbonju mill-atmosfera u mill-baħar (l-istess kif jagħmlu l-foresti fuq l-art).

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

jitmermru bil-mewġ

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Ir-roqgħa baħar protetta tinkludi r-Ramla tal- Mixquqa, ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa, Il-Bajja tal-Ġnejna u l-Bajja ta' Fomm ir-Riħ.

il-posidonja tikber bil-mod ħafna.

Għalhekk jekk issir ħsara f'dan l-ambjent iddum ħafna biex jirkupra.

Fost il-ħsarat li jsiru spiss fil-mergħat tal-posidonja huwa t-tkaxkir tal-ankri tad-dgħajjes mal-qiegħ.

Ghalhekk huwa daqshekk importanti li dawn iż-żoni fil-baħar ikunu protetti.

Mimli ħajja

Hawnhekk m'għandniex spazju biżżejjed biex nitkellmu fuq l-ispeċi kollha li nsibu f'dan is-sit Natura 2000, imma nsemmu biss żewġ eżempji oħra.

Iż-żwiemel il-baħar huma ħut b'dehra stramba.

Apparti li jidhru differenti, iż-żwiemel il- baħar iġibu ruħhom b'mod partikolari.

Tul ħajjithom jagħżlu

Il-dott tat-tebgħa safra Epinephelus costae huwa waħda mill-ħut li jinsabu f'dan is-sit Natura 2000.

Ma tantx hu komuni, u dawk l-istrixxi filli jidhru u filli jisparixxihom!

Il-Ħuttafa 116 • Ġunju 2013 • p11

Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa

Mappa tal-post b'xi ambjenti li hemm f'qiegħ il-baħar

Juru l-bordura tal-baħar protett.

Dehra mill-ajru ta' parti mis-Sit Natura 2000 ta' Għajn Tuffieħa.

Il-baħar kollu li jidher fir-ritratt huwa protett.

biss raġel/mara waħda, u huma fost il-ftit speċi fejn iż- żgħar jinġarru mhux mill-mara imma mir-raġel!

Speċi oħra interessanti hija n-nakkra tal-ħarira.

Din hija 4mollusk endemiku għall-Mediterran, u l-qoxra tagħha tista' tikber sa 120ċm.

Fil-fatt hija waħda mill-ikbar shellfish fid-dinja.

Kif tkunu fejn il-baħar das-sajf, agħtu ħarsa lejn x'hemm x'tara taħt il-baħar: b'naqra maskra u pajp malajr tibdew tapprezzaw il- ġmiel li hemm taħt wiċċ dak il-baħar blu!

In-nakkra tal-ħarira (fan mussell Pinna nobilis) tgħix kważi midfuna għal kollox fit-tajn tal-qiegħ.

Il-forom fil-blat u l-istudju tagħhom.

Pjanta jew annimal li jgħixu f'post jew pajjiż partikolari u mkien iktar.

3dijossidu tal-karbonju.

Carbon dioxide (nafuh aħjar bħala CO2), gass fl-arja li jekk jibqa' jżid jista' jsaħħan il-klima.

Grupp ta' annimali bla sinsla, li jinkludi bebbux, arzell, qarnit u klamari.

Tgħid hemm minnu f'Għar Dalam?

Għerien fil-baħar qed jgħid, blokka!

il- ngħidulha Għalkemm posidonja Posidonia oceanica mhi alga xejn imma pjanta li tagħmel il-fjuri.

Il-qroll tad-dell Astroides calycularis jifforma bħal ċapep oranġjo u jikber ma' blat wieqaf u anke f'għerien.

Iż-Żugraga T'Għawdex (Gozo top- snail) hija bebbuxu endemiku.

Iż-żwiemel il-baħar Hippocampus sp. jgħixu qalb l-alka u ħaxix tal-baħar.

Mhux faċli tarahom għax żgħar.


Ħbieb Ħuttaf !

Fil-librerija tiegħi għandi mijiet ta' kotba fuq in- natura, imma 'qas kieku ngħix 200 sena mhu ħa nsib il-ħin naqrahom kollha!

Imma xorta nibqa' nixtri

l-ġodda, għax il-kotba fihom tant u tant x'titgħallem.

Imma mhux mill-kotba biss nitgħallmu.

Nitgħallmu wkoll minn dak li naraw

madwarna, speċjalment fin-natura.

Fil-paġni tal-aħbarijiet spiss naqraw fuq annimali u pjanti ġodda li jinstabu madwar id-dinja, anke f'Malta.

Dawn is-sejbiet eċitanti jsiru mhux minn nies bilqiegħda bi ktieb f'idejhom.

Dawn l-iskoperti jsiru minn nies li joħorġu - kif jgħidu bl-Ingliż - in the field.

Mingħajr dawn in-nies ħafna mit-tagħrif li għandna kieku għadna ma nafuhx - u jkolli ħafna inqas kotba fil-librerija!

Però biex nosservaw u nitgħallmu min-natura mhux bilfors immorru fil- ġungla qisna Indiana Jones!

Biżżejjed passiġġata fil-kampanja jew dawra fil-ġardina.

L-importanti nżommu għajnejna miftuħin u nosservaw bil- paċenzja.

S'intendi l-annimali u l-pjanti li ħa naraw madwarna probabbli mhux ħa jkunu ġodda għax-xjenza, imma forsi jkunu ġodda għalina, u għalhekk xorta eċitanti.

Daż-żmien inkunu ħafna f'xatt il-baħar, u anke hemmhekk hemm ħafna natura x'nosservaw.

B'maskla tal-għawn u pajp nistgħu nittawlu taħt wiċċ il-baħar, u f'ilma baxx li jasallek sa fuq irkubbtejk tista' f'temp ta' ħames minuti tara 20 speċi jew iktar ta' flora u fawna, speċjalment jekk hemm xi blat li fuqu jikbru l-algi.

Komplu gawdu s-sajf ħbieb, imma tantx toqogħdu fix-

il-Klabb

Budakkra Rasha Sewda Red-black Triplefin

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja X'nista' Nara Tgħid?

Il-Lista l-Ħamra Attività Avviżi Intervista ma' Fjura Jistiraw u jitmattru Arti u Ritratti Paġna Falko Ir-Ramla l-Ħamra

il-Kumitati Ċentrali

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull Il- xahrejn noħorġu wkoll Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

il-magażin

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Awwissu 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

mal-faċċata

Il-bilbla (short-toed lark) hija waħda mill-għasafar li jbejtu f'pajjiżna.

Dari kienet komuni u mifruxa mal-kampanja Maltija, imma llum naqset ħafna u f'Għawdex biss għadek tara ftit numri sew.

X'ħasra tkun jekk jiġi żmien li ma nibqgħux nisimgħu l-bilbla tbelbel!

Ritratt ta' Joe Sultana

Iż-żgħar kibru sew…

Is-seba' flieles tal-Fras-servjent li faqqsu l-Għadira f'Ġunju li għadda issa kibru sew.

Tgħallmu mhux biss isibu l-ikel weħidhom imma kif taraw minn dar-ritratt riċenti issa tgħallmu wkoll itiru.

Ftit żmien ieħor ikunu lesti biex ipassu lejn l-Afrika flimkien mal-ġenituri tagħhom.

ħ

iji

Araw Il- Ħuttafa 105

Il-bilbluni reġgħu bejtu.

Bilblun żagħżugħ minn ta' din is-sena

Ġerħa kerha li ma tridx tfiq…

Erbgħa mis-seba' frieħ tal-Fras-servjenti qed jittestjaw il-magni!

B'dawk il-ġwienaħ ġodda ftit ieħor iridu jaqsmu 350km baħar u 2000km deżert.

Il-bilblun (tawny pipit) huwa għasfur li beda

jbejjet f'pajjiżna f'dawn l-aħħar snin.

Għalkemm jismu bilblun, dan huwa fil-fatt tip ta' pespus (pipit) u mhux bilbla (lark).

Huwa għasfur żgħir tal-beraħ u x-xagħri, u jitfaċċa kull sena fil- pases.

Imma jidher li qed jibda jbejjet ukoll.

L-ewwel bejta nstabet fl-1993 minn xi nies tal- BirdLife.

Imbagħad - wara kważi 20 sena - reġgħu nstabu bejtiet u frieħ fis-sajf tal-2011, fil-park tal-Majjistral.

Is-sena l-oħra (2012) bejtu wkoll, probabbli iktar minn par wieħed.

U issa, ftit ġranet ilu, u mill-ġdid fil-Majjistral, sħabna Ray u Nick Galea raw familja bilbluni b'żewġt ifrieħ li diġà tgħallmu jtiru.

L-Armier

L-Armier iż-Żgħir

Dan ritratt mill-ajru tal-Armier, L-Armier iż-Żgħir (Little Armier) u l-inħawi tat-Torri l-Abjad.

Il-bini li jidher fir- ritratt huwa kważi kollu kontra l-liġi!

Kontra l-liġi għax mibni bla permess fuq art publika.

Jiġifieri kull min bena hemmhekk seraq biċċa art li suppost hija ta' kulħadd.

X'wiċċ tost għandhom xi nies!

Minbarra l-qerda totali tal-ambjent naturali li nbnew fuqu, dawn il-kmamar għamlu wkoll ħsara kbira lil xi swar baxxi minn ta' żmien il-Kavallieri.

Ftit ġimgħat ilu smajna li l-qorti ordnat xi nies biex jinqalgħu minn hemm.

Kulħadd feraħ bl-aħbar (ovvjament ħlief min għandu l-kmamar hemm!).

Imma mbagħad ma smajna xejn iktar…

X'għandna mid-dinja?

Ħafna riħ Sa l-aħħar ta' dis-sena fid-dinja ħa jkun hawn biżżejjed turbini tar-riħ biex jiġġeneraw 300 gigawatts ta' enerġija.

Jiġifieri daqs kemm kieku jipproduċu 114 pawer stejxin nukleari!

U kollox mir-riħ.

Fuq quddiem nett fl-użu tal-enerġija mir-riħ hemm l-Ewropa, b'iktar minn terz ta' dan it-total.

U żgur li cool.

Dak ir-riħ kollu!

Qabdu l-killers Fiċ-Chad arrestaw wieħed minn grupp kaċċaturi li bejniethom qatlu kważi 200 iljunfant (u ħames rejnġers!) f'inqas minn sena.

Il-qtil tal-iljunfanti biex jisirqulhom in-nejbiet żdied ħafna f'dawn l-aħħar snin.

Skont il-Ġnus Magħquda, fl-Afrika qed jinqatlu kull sena iktar iljunfanti milli jitwieldu.

Daqshekk kaċċa Ftit xhur ilu l-Costa Rica għaddiet liġi li biha l-kaċċa bħala passatemp saret illegali fil-pajjiż kollu.

Il-Costa Rica pajjiż b'natura sinjura ħafna, u b'xorti tajba n-nies għandhom l-ambjent għal qalbhom ħafna.

B'din il-liġi l-Costa Rica kompliet turi kemm tirrispetta n-natura.

Ftit rispett Dis-sena, 118-il gvern qablu li jipproteġu seba' speċi ta' klieb il-baħar milli jinqabdu jew jinbiegħu.

Mhux numru kbir meta tqis li hawn 143 speċi ta' sharks fil-periklu li jinqerdu.

Imma huwa sinjal ċar li fl-aħħar il-pajjiżi qed jibdew juru rispett anke lejn dawn l-annimali li ma tantx għandhom fama tajba.

Xi qrun dawk Utah fl-Istati Uniti huwa magħruf għall-fossili ta' dinożawri li x-xjenzati l-ħin kollu jsibu fil-blat.

Ftit ġimgħat ilu sabu fossili ta' speċi ġdida ta' dinożawru.

Dan l-annimal għex xi 76 miljun sena ilu u ma' rasu kellu par qrun enormi li jġibu għira lil kull barri!

Ħmistax ġodda Fil-Brażil instabu 15-il speċi ta' għasafar ġodda!

Ħdax minnhom huma endemiċi għall-Brażil, u l-erbgħa l-oħra jinstabu wkoll fil-Peru u fil-Bolivja.

Speċi minnhom hija tip ta' ċawla li diġà qiegħda f'periklu kbir li tisparixxi mid-dinja, Dan għaliex l-ambjent li tgħix fih qed jinqered mill-bniedem.

Xaqq tama L-Amur Leopard hija l-iktar razza rari ta' leoparda fid-dinja.

Tgħix fil-wesgħat tal-lvant tar- Russja u ċ-Ċina.

Sa ftit snin ilu fir-Russja għaddew b'kollox xi 25.

Bis-saħħa ta' numru sabiħ ta' frieħ, in-numru fir-Russja issa jidher li tela' għal xi 50.

X'jiġifieri Cri..

Insomma x'ifissru dawk iż-żewġ kelmiet twal?

Ħeq-ħemm!

Ir-Russi qalu le Ftit ġimgħat ilu kien kważi sar qbil internazzjonali li jitwaqqfu żewġ riservi naturali enormi (4,000,000km2) fil-baħar madwar l-Antartika.

B'hekk jiġu protetti balieni, pingwini, ħut, foki u krill mis-sajd u tniġġis.

Imma r-Russja qalet le u sfaxxa kollox.

Sur President Putin, biex tkun ambjentalist mhux biżżejjed tippoża ma' xi tigra, ta!

Tista' tieqaf Profs!

Hawn kollox spjegat f'paġna 5…

Qatgħu qalbhom Il-Monsanto, l-ikbar kumpanija fid-dinja ta' prodotti 1ĠM, qatgħet qalba li tkabbar dawn il-ħxejjex fl-Unjoni Ewropea.

Dan għaliex in-nies tal-UE huma fil-biċċa l-kbira kontra dawn il- prodotti, li ħadd ma jaf xi ħsara jistgħu jagħmlu fin-natura.

Prodotti GM (genetically modified) huma pjanti li xjenzati jkun bagħbsilhom fil-bijoloġija tagħhom.

Ħafna nies huma kontrihom għax ħadd ma jaf xi ħsara jistgħu jagħmlu dawn il-prodotti fin-natura.

X'nista' nara tgħid?

Għasfur ta' San Martin Common Kingfisher

ġisem imbaċċaċ, denb qasir u ras kbira b'munqar goff u twil.

Jiekol ħut żgħir u gambli mill-ilma, imma jiekol ukoll insetti bħal mazzarelli meta l-priża favorita tiegħu tkun nieqsa.

Il-bejta jħaffirha fil-ħamrija tal-ġnub tax-xmajjar, u tkun qisha mina twila sa 130ċm li twassal f'fetħa ovali.

F'Malta ma jbejjitx.

Għalkemm żgħir, żgur li hu fost l-isbaħ għasafar tal-passa li tista' tara, minħabba tiegħu.

Jibda jidher minn daż-żmien tas- sajf, xi ftit jibqgħu fix-xitwa u jerġa' jidher fir-rebbiegħa.

Għalkemm ir-riservi tal-Għadira u s-Simar, u s-Salini huma l-aħjar postijiet biex tarah, tista' tinzertah ukoll f'xatt il-baħar waqt li tkun qed tieħu xi għuma.

Tagħrfu kemm mill-kuluri tiegħu, kif ukoll mit-tisfira ħafifa li jsemma' ta' spiss.

Għandu partikulari: dehra

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

FIL-PERIKLU Rari u mhedded sew li jinqered.

Il-Lista l-Ħamra

A ŻI M h E D D E D (N T) Q ed jonqos u ikollu proble mi dalw aqt

x u h m u d a ħ g

jis

u u k

żi

ħ

ċ

ċ

Kif juri isimha din hija għaqda li taħdem għall-ħarsien tan- natura fid-dinja kollha.

Waħda mill-affarijiet li tagħmel l-IUCN hi li żżomm ir-Red List of Threatened Species.

Din lista ta' eluf ta' annimali u pjanti, fejn kull speċi titpoġġa f'kategorija skont kemm hija komuni jew rari fid-dinja.

Hemm sitt kategoriji prinċipali, kull waħda iktar serja mill-oħra.

Per eżempju r-rundun qiegħed fil-kategorija Least

Concern (LC), jiġifieri m'hemmx inkwiet għax għadu komuni ħafna.

Mill-banda l-oħra, il-kwagga (tip ta' żebra) qiegħda fil-kategorija Extinct (EX) għax m'għadhiex teżisti.

Minn żmien għal żmien l-IUCN tirrevedi l-lista, u ċċaqlaq speċi minn kategorija għal oħra skont sarux iktar rari jew komuni.

Sfortunatament ftit huma dawk li minn rari jsiru komuni, is-soltu tkun it-triq tan-niżla :(

S'issa r-Red List fiha xi 70,000 speċi imma n-numru dejjem jikber iktar ma jsiru studji u rapporti.

Tistgħu ssibu l-lista onlajn hawnhekk www.iucnredlist.org

Morna tajjeb…

Il-ħarġa fuq il-baħar tal-5 Lulju biex naraw iċ-ċief kienet suċċess bħas-soltu.

Konna xi 90 ruħ imqassmin fuq żewġ laneċ u l-baħar kien kalm għalkemm mhux żejt.

Id- dehra tas-sisien majestużi ta' Ta' Ċenċ jimpressjonawk anke mill-bogħod, aħseb u ara meta tidħol taħthom.

Iċ- ċief ma naqasx, għax 1raft wara oħra rajna xi elf ċiefa b'kollox.

Kulħadd jittrombja u jieħu r-ritratti, waqt li dawn l-għasafar sbieħ itiru madwarna qishom erwieħ siekta.

Ilkoll stennejna x-xemx tinżel, aħna l-bnedmin biex nogħxew bid- dehra, u ċ-ċief biex malli jidlam itiru lejn il-bejtiet sigrieti fis- sisien.

Insomma, esperjenza bis- sens.

Grazzi lil-Leaders kollha li mingħajrhom ma kinitx issir.

Intervista ma' Fjura

Bużbież il-Baħar Sea Samphire

Għaliex jismek Bużbież il-Baħar?

Għax jien u l-bużbież kuġini, nixxiebħu ftit fil-fatt.

U għax nikber ħdejn il-baħar.

X'tip ta' ħabitat tħobb?

L-aktar li nħobb xtut bil-blat u tifrik fejn inqabbad l-għeruq.

Imma anke fir-ramel, ta.

X'tgħidli fuq il-fjuri tiegħek?

Jien nagħmel il-fjuri fis-sajf u jkunu forma ta' bukketti.

Jixbħu lil tal-kuġina l-bużbieża imma ma jkunux sofor daqs tagħha, ta.

Iħobbuk xejn l-insetti?

Iva, dejjem bin-naħal u ż-żnażan iduru miegħi.

Veru, anke fir-ritratt jidhru.

Allura għandek xi problemi?

Sakemm ma jivvintawx xi proġett turistiku u jgħattu medda xatt oħra bil-konkos, ma tantx għandi x'ingorr, ta.

Ħlief xi munzell faħam jikwi minn ta' xi barbikju!

Nispera li le… Anke jien, imma għadek issib nies li jħanżru kull fejn imorru.

Naf naf, xi nies ma jitgħallmux.

Daqshekk għal-lum.

Saħħa.

Lilek ukoll ħi, u jekk tara bużbieża sellili għaliha.

Grupp ta' ċief (jew tajr ieħor tal-baħar) li jpoġġi f'wiċċ l-ilma biex jistrieħ jew biex jistenna d-dlam ħalli jtir lejn il-bejta.

Raft waħda jaf ikun fiha mijiet ta' għasafar.

Ma rajtlix il- mowbajl hux?

Inti pjanta rari?

M. Il-ktieb għal min jidħol membru ġdid, jew anke għal min ikun diġà membru?

T. Għall-ewwel bdejna b'membri ġodda biss, imma tant kien hemm ġenn għalih li ftaħna wkoll għal dawk il-membri li jġeddu s-sħubija tagħhom fil-Klabb.

M. Nibża' li sa ma nasal biex inġedded, il-ktieb jilħaq jispiċċalkom.

X'ħa nagħmel?

T. Tistenniex is-sħubija tiskadi.

Fittex ġedded bil-lest minn issa għas-sena ta' wara.

Il-colouring book li ħabbarnielkom fil-ħarġa li għaddiet qajjem ħafna interess!

Dawn 4 mistoqsijiet li spiss staqsejtuna… u t-tweġibiet!

M. Jekk inġedded bil-posta jew onlajn xorta nieħdu l-ktieb?

Nibagħtulek vawċer li tkun tista' ssarrfu fil-ktieb mill-Għadira jew Is-Simar, mill-iskola (primarja), minn attività tal-BirdLife jew mill- uffiċċju tagħna.

M. Nista' nixtrih?

T. Le, il-ktieb mhux għall-bejgħ.

Qiegħed biss biex jingħata b'xejn lill-membri ta' Klabb Ħuttaf (jew Family Members).

Intom tafu li l-friefet l-ewwel ikunu xgħat (caterpillar) imbagħad jagħmlu l-fosdqa (pupa) u minnha joħorġu friefet.

Ħafna insetti mhux hekk jagħmlu.

Per eżempju l-ġurati meta jfaqqsu ma jkunux dud imma jkunu kopja żgħira tal-kbar.

Bħalna l-bnedmin wara kollox!

Imma l-insetti għandhom problema għax ġisimhom magħluq ġo qoxra iebsa.

Meta ż-żgħar jibdew jikbru l-qoxra ma tikbirx magħhom.

Tibda tiġihom dejqa!

X'jaqbdu jagħmlu?

Dan huwa ġurat tar-raba', l-akbar ġurat li għandna Malta.

Żgur tar-raba' mhux tal-ħames?

Indiġest!

B'xorti tajba għandhom trikk tajjeb!

Huma u jikbru, il-ġurati żgħażagħ kultant żmien irabbu qoxra ġdida taħt il-qadima, imbagħad il-qoxra l-qadima tinqasam u joħorġu minnha qishom qed jinżgħu xi kostum!

F'dawn ir-ritratti sbieħ li ħa seħibna Joe Vella naraw ġurata qed tagħmel l-aħħar tibdila, għax wara din ma tikbirx iktar fid-daqs.

Fir-ritratti tidher ukoll tifrex għall-ewwel darba l-ġwienaħ ġodda fjamanti.

Issa barra li taqbeż tista' wkoll ttir!

Eeeh kemm għadda ż-żmien minn meta qsamt dik l-aħħar qoxra!

Għadni niftakar qisu l-bieraħ!

Għall-erwieħ, fl-aħħar lestejt!

Il-qoxra x'tagħmel biha tgħid?

Tagħmilha stuffat bil-qargħa bagħli!

r u l u k i t ħ g A

Żewġ ritratti li bagħtulna l-ħbieb tagħna l-aħwa Elisa (7) u Mathias (5) Saliba

Il-vjolett wieħed mill- mazzarelli li tfaċċaw Malta f'dawn l-aħħar snin.

Jidher li qed jinfirex mhux ħażin.

t-tpinġijiet tieħdu

u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom!

Tistgħu tibagħtuhom bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuhulkom lura.

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17)

Daqquqa tat-Toppu

Ħbieb

Ġà għamilna ħames attivitajiet

mindu ktibtilkom l-ewwel darba f'Il-Ħuttafa.

Ix-xewqa tagħna li l-imħabba għall-għasafar u għan- natura tikber qalb iż-żgħażagħ qiegħda sseħħ.

Kull attività li jkollna qed insiru nafu membri ġodda li jkunu għadhom kemm issieħbu magħna, u hemm ukoll membri li s'issa ma tilfux attività waħda.

Tant għandhom ħeġġa għall-attivitajiet li lanqas biss inkunu ħriġna l-magazin li jsaqsuna x'ikun imiss!

Xi jiem ilu morna sal-Imtaħleb biex nisimgħu ċ-ċief, u qisni għadni qed nisma' dak l-għajat speċjali tagħhom!

Imma waqt li tkun qed tgawdi n-natura ma tistax ma jaqbdekx ftit dwejjaq ukoll.

Dan meta taħseb f'kemm il-bniedem qed jagħmel deni u f'kemm in-natura qiegħda fil-periklu.

Studju li qed tagħmel BirdLife Malta (parti mill-EU Life Project fuq it-tajr tal-baħar) juri li ċ-ċief m'għadux isib ħut x'jiekol fl-ibħra Maltin u qed ikollu jmur iżjed u iżjed 'il-bogħod.

Waqt l-attività kien evidenti ukoll l-effett tat-tniġġis tad-dawl.

Fejn jidhru l-irħula bid-dwal qawwijin tagħhom il-kwiekeb ma kinux jidhru.

Dan l-istess dawl iħawwad lill-frieħ taċ-ċief u l-garni, li bi żball jinġibdu lejn l-art flok lejn l-baħar.

Mhux tniġġis tad-dawl biss kien hemm, imma ħafna skart mormi minn nies bla rispett.

Dan jiġbed il-firien li huma għadu kbir taċ-ċief għax jieklu l-bajd u jattakkaw il-frieħ.

Imma ma naqtgħux qalbna.

Il-BirdLife qed tagħmel

differenza kbira għall-għasafar Maltin u mhux se twaqqaf il-ġlieda kontra l-qerda ambjentali.

L-istess jgħodd għalina tal-Falko.

Bl-edukazzjoni u billi nżidu l-apprezzament għan-natura nistgħu nagħmlu ħafna ġid.

Għalhekk inħeġġiġkom bħala membri tal-Falko u ta' Klabb Ħuttaf biex tieħdu ħsieb l-ambjent u tħeġġu lil sħabkom ukoll.

Narakom għall-attivitajiet!

Membri Falko waqt il-ħarġa fl-Imtaħleb igawdu l-ġmiel tal-baħar, is- sisien u x-xemx nieżla.

Imma kien hemm ukoll il-kruha… dak l-iskart fir-rokna, li jħammeġ u jeqred l-ambjent naturali.

Puu għalih min iħammeġ.

Eeh ħijjos imma l-aqwa li għamel barbikju hux!

Il-Falko hija t-taqsima għaż-żgħażagħ ta' Klabb Ħuttaf.

Il-membri li għandhom 13-il sena jew iktar awtomatikament isiru membri fil-Falko.

Għalihom il- Falko torganizza attivitajiet apposta, li jitħabbru f'din il-paġna.

Berdwoċing … Banju … u Barbikju!

F'Awwissu tibda l-passa tal-ħarifa u l-għasafar jibdew jiċċaqalqu 'l isfel lejn l-Afrika.

Dan il-fenomenu ta' kull sena aħna l-berdwoċers inkunu qed nistennewh b'ħerqa kbira.

Għalhekk bix-xieraq li niċċelebraw ftit.

L-ewwel ħa nidħlu fir-riserva tal-Għadira għal iż-żmien ftit berdwoċing, dak jitfaċċaw ta' San l-għasafar Martin u hemm ċans tajjeb naraw dan l-għasfur tal-ġenn.

Wara naqsmu t-triq għal fuq ir-ramla biex naqbżu waħda l-baħar.

Wara nagħmlu barbikju.

Ta' San Martin jibda jpassi kmieni.

Data L-Erbgħa 28 Awwissu 2013 Niltaqgħu 5pm quddiem ir-riserva tal-Għadira Nispiċċaw 10-11pm Ġibu Ikel għall-barbikju • ilma • malja • xugaman • tromba jekk għandkom (il-barbikju f'idejna!)

Tnejn għal Tal-Priża

il-passa

f'Awwissu Jekk f'Settembru tkun bdiet, tkun tagħha!

U fiż-żmien li jkun qed ipassi ħafna tajr tal-priża mhemmx post aħjar mill- Buskett!

Fil-fatt ħafna minn Settembru l-berdwoċers akkaniti hemm iqattgħuh!

F'jumejn minnhom qed nistidnukom tingħaqdu magħna nesperjenzaw din il-maġija tan-natura!

Tinkwetawx xi ħaġa naraw żgur, għax jekk dakinhar ma jkunx hemm mijiet ta' tajr tal-priża ikun hemm xi qatgħa qerd in-naħal idur magħna, jew tinqala' xi qatgħa kwakk!

KUĊĊARDA Tajra tal-priża komuni li tpassi minn Malta.

Dati It-Tlieta 10 Settembru 2013 Is-Sibt 21 Settembru 2013 Niltaqgħu 3pm taħt it-Tinda, il-Buskett Nispiċċaw xi 7.30pm lura taħt it-Tinda Ġibu ikel • ilma • beritta • dlik għax-xemx • żarbun tajjeb • tromba • kamera • nowtbuk biex tiktbu x'inkunu rajna Età Falko 13+

Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ibgħat email lil falkoblm@gmail.com jew ċempel 99214143 / 99809190.

Natura 2000 Postijiet f'Malta li huma protetti

għall-valur naturali tagħhom.

Ir-Ramla l-Ħamra

Issa li s-sajf daħal ġmielu, se nħarsu lejn waħda mill-bajjiet sbieħ tal-Gżejjer Maltin, u waħda kemmxejn partikolari.

Din hija r-Ramla t'Għawdex, magħrufa wkoll bħala r-Ramla l-Ħamra.

Tinstab max-xatt tat-tramuntana ta' Għawdex, fit-tarf ta' sistema ta' widien.

Ma tridx tħabbel moħħok wisq biex tinduna għalfejn tissejjaħ ir-Ramla l-Ħamra!

Il-kulur ħamrani tar-ramel f'dan ix-xatt jiġi mill-blat li minnu jifforma.

Dan huwa qawwi ta' fuq tat-tip li jgħidulu Għajn Melel.

Ir-Ramla hija importanti ħafna għan-natura f'Malta, għax hawnhekk insibu ħabitat rari ħafna f'Malta: l-għaram tar-

Il-Bajja tar-Ramla

Għaram ġodda (embryo dunes)

Għaram sodi (fixed dunes)

Il-Wied tar-Ramla, li jiżbokka fil-bajja

Ir-Ramla l-Ħamra qiegħda fit-tramuntana ta' Għawdex, f'tarf ta' wied bejn ix-Xagħra u n-Nadur.

Dari kellna diversi nħawi bl-għaram madwar xtutna, però bil-ħafna żvilupp li sar mal-baħar, illum ftit li xejn baqa', u mill-ftit li fadal, ftit ħafna huma f'kundizzjoni tajba.

Ir-Ramla l-Ħamra hija l-aħjar eżempju ta' għaram tar-ramel f'pajjiżna.

Ħabitat diffiċli Biex jiffurmaw l-għaram tar-ramel, hemm bżonn ħafna fatturi u kundizzjonijiet, inkluż provista stabbli ta' ramel, fetħa kbira biżżejjed ta' ramla (beach), u irjieħ li jonfħu f'direzzjonijiet partikolari għal ċertu tul ta' żmien. ikunu jeżistu kundizzjonijet tajbin, biż- żmien tifforma sistema ta' għaram fi stadji differenti ta' żvilupp.

Insibu per l-embryo eżempju dunes, li jkunu żgħar u bi ftit veġetazzjoni tikber fuqhom, u li huma l-ewwel stadju biex jiffurmaw dawk ikbar.

s-sistema ssir stabbli, iktar nibdew insibu għaram b'medda ta' vegetazzjoni ikbar, bħal per eżempju, fuq il fixed dunes.

Fir-Ramla nsibu eżempju kważi komplet ta' dawn l-istadji differenti fl-iżvilupp tal-għaram tar- ramel.

Parti minn għarma stabbilita mhux ħażin, tant li fiha kibru pjanti fosthom pankrazju, xewk ir-ramel u tengħud tar-ramel.

Waħda mill-isbaħ pjanti tar-ramel hija l-pankrazju (sea daffodil) jew narċis il-baħar.

Tagħmel il-fjuri fis-sajf.

Ħabitat sinjur

Kif tistgħu timmaġinaw, f'dan l-ambjent ma jonqsux l-ispeċi ta' interess, li diversi minnhom jgħixu biss f'dan il-ħabitat, u li għalhekk huma rari ħafna f'Malta.

Fost il-pjanti nsibu t-tengħud tar-ramel, it-tengħud tax-xatt, in-nefel tar-ramel u l-broxka ta' Għawdex.

Biex ikampaw f'dan l-ambjent, il- pjanti jkollhom bżonn karatteristiċi speċjali.

Irridu niftakru li l-għaram mhumiex ambjent bhal ma ħa ssib f'xi ġnien; ir- ramel jiċċaqlaq, ir-raxx tal-baħar (bil-melħ li jġorr) jaffettwa l-pjanti, u ilma ħelu mhux li tant hemm.

Pjanta li tmut jekk

tintradam bir-ramel wara ġurnata riħ mhix tajba biex tgħix hawnhekk.

Il-pjanti li jgħixu hawnhekk iridu jkunu kapaċi jkampaw maċ-ċaqliq tar-ramel, u kapaċi jsibu l-ilma ħelu, u għalhekk ikollhom għeruq li jinżlu fil-fond.

Iż-żerriegħa tkun kapaċi tinfirex malajr, biex pjanti ġodda jaqbdu f'qasir żmien.

Għalhekk il-pjanti tal-għaram tar-ramel huma tassew speċjalizzati.

tagħhom

Ir-Ramla nsibu wkoll fawna

ta' ramel, per eżempju, xejn mhu komuni fil-Gżejjer Maltin, u jinstab biss f'xi ambjenti tar-ramel max- xatt.

Insibu wkoll speċi endemika ta' ħanfusa li ma tinstab imkien iktar fil-Gżejjer Maltin.

U hemm diversi insetti oħrajn.

Ir-Ramla l-Ħamra mhux biss hija Sit Natura 2000, imma hija protetta b'liġi ta' skedar, li tħares postijiet ta' valur naturali jew storiku.

Ix-xewk ir-ramel (sea holly) jagħmel fjuri lelà u anke l-weraq jagħti ftit fil-blu.

importanti l-Ħamra hija Ir-Ramla wkoll għall-istorja.

Fost affarijiet oħra, hemm villa Rumana midfuna fir-ramel, u minn żmien il-Kavallieri hemm ċint mibni f'qiegħ il-baħar u anke fugass.

Fugass huwa speċi ta' kanun imħaffer fil-blat.

Natura 2000 hija sensiela ta' postijiet madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Hemm iktar minn 26,000 sit Natura 2000, u bejniethom jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

Il-grillu tar-ramel (burrowing sand cricket) tant hu rari li huwa protett b'liġi tal-Unjoni Ewropea.

Bħal grilli oħrajn, iħobb iżarżar bil-lejl.

Il-grillu tar-ramel iħobb iżarżar fid- daħla tal-ħofra tiegħu biex iż-żarżir jirbombja u jwassal iktar.

F'pajjiżna jinsab f'xi tliet postijiet biss.

Ġedded sena oħra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegħek!

Aktar tagħrif f'paġna 6


Ħbieb Ħuttaf…

Jien naraha taċ-ċajt li nkunu għadna f'Lulju u diġà nibdew naraw ir- riklami Back to School.

X'affarijiet dawn!

Imma insomma issa vera Back to School għax daħlet il-ħarifa u l-iskola reġgħet bdiet.

Kieku l-għasafar jitkellmu bħalna, ħafna minnhom fil-ħarifa mhux Back to School jgħidu imma Back to Africa.

Miljuni ta' għasafar li jkunu għaddew is-sajf fl-Ewropa jibdew jitilqu minn hemm, għax ix-xitwa fl-Ewropa qalila u jekk jibqgħu hemm jispiċċaw imutu bil-kesħa u bil-ġuħ.

Għalhekk imorru l-Afrika, fejn it-temp fix-xitwa jkun aħjar.

Faċli tgħid "imorru l-Afrika", imma dan jaf ifisser vjaġġ ta' 1000km, 2000km jew anke 3000km u iktar.

U l-għasafar ma jmorrux bl-ajruplan jew b'xi kruż tafux.

Iridu jtiruha kollha.

Il-passa mhix ċajta.

Dan il-vjaġġ l-għasafar ma jagħmluhx f'titjira waħda għax ikollhom jieqfu biex jistrieħu u forsi jieklu xi ħaġa.

Għal ħafna għasafar tal-passa l-ikbar problema hi meta jiġu biex jaqsmu l-baħar.

Għall-għasafar li jafu jgħumu, bħall-borok (papri), gawwi u blonġuni, il-baħar mhux problema għax jistrieħu f'wiċċ l-ilma.

Imma l-għasafar tal-art bilfors iridu l-art biex jieqfu, għax jekk jinżlu fil-baħar jegħrqu.

Wara titjira ta' 100km jew iktar, gżira bħal Malta jarawha ġenna.

Għalhekk f'daż-żmien naraw iktar għasafar mis-soltu.

Ir-rundun huwa l-uniku għasfur li kapaċi jpassi bla ma jieqaf itir, għax kapaċi anke jorqod fl-ajru!

L-għasafar tal-passa huma fost l-aqwa atleti fid-dinja tal-annimali.

Ħasra li ma nistgħux nagħtuhom medalji bħalma jieħdu l-atleti fil- Logħob Olimpiku.

Imma għall- inqas nistgħu noħorġu narawhom u nifirħu bihom.

U għalhekk fil-5 ta' Ottubru l-BirdLife ħa tagħmel attività għall-publiku fil-Buskett biex turi lin-nies il-ġmiel tal-għasafar u l-passa.

Ippruvaw morru (ara p. 6).

U issa back to school l-aħwa.

Awguri għal sena skolastika ġdida.

mal-faċċata

Għaliex?

Għax qisha nsiet tkabbar zokk, u qabdet u fetħet il-fjura mal-art!

Hija wkoll waħda mill-ewwel pjanti li jiftħu l-fjuri fil-ħarifa, imma l-weraq tagħha jkun kollu griż u niexef.

Ritratt ta' Victor Falzon

Tajra tal-priża sabiħa u mhux tant komuni, għalkemm tidher kull sena, kultant fi qtajjiet żgħar.

Tingħaraf l-iktar minn denbha.

Dar-ritratt ittieħed ftit ġranet ilu fil-Buskett.

il-Kontenut

Editorjal Aħbarijiet Mid-Dinja Il-Qerd in-Naħal Ir-Raba' Attività Avviżi Intervista max-Xorbett Prinjolata!

Arti Paġna Falko Is-Simar u l-madwar

il-Kumitati Ċentrali

il-Klabb

Klabb Ħuttaf huwa t-taqsima ta' BirdLife Malta għall-membri ta' taħt it-18-il sena.

Il-Klabb jorganizza ħarġiet fil-kampanja, żjarat f'riservi naturali, ħarġiet bil-lanċa, u nagħmlu wkoll xogħol ambjentali.

Kull Il- xahrejn noħorġu wkoll Ħuttafa li l-membri jirċievu d-dar bil-posta.

Bħalissa fil-Klabb qegħdin xi 1000 membru.

Sħubija fi Klabb Ħuttaf hija €7 fis-sena.

il-magażin

il-Kuntatt

indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 tel 21347644 / 21347645 / 21347646 imejl info@birdlifemalta.org imejl tal-magażin il-huttafa@birdlifemalta.org websajt www.birdlifemalta.org

©BirdLife Malta, Ottubru 2013 Disinn u produzzjoni Victor Falzon Stampat għand Poulton's Print Shop

Festa Fjamingi Das-sajf dehru Malta koċċ fjamingi mhux ħażin.

Sa 20 sena ilu dawn l-għasafar ftit konna narawhom.

X'ġara?

Li ġara probabbli hu li f'dawn l-aħħar snin il-fjamingi bdew ibejtu f'xi riservi naturali fi Sqallija.

U peress li fix-xitwa ħafna fjamingi jpassu għall-Afrika ta' Fuq, Malta spiċċat f'nofs iktar "traffiku" ta' fjamingi!

X'ħasra li għad hawn kaċċaturi li kif jaraw għasfur bħal dan jagħmlu minn kollox biex joqtluh.

Hekk ġara f'Ġunju u f'Awwissu li għadda.

Dan żgur traffiku li ma jdejjaq lil ħadd!

F'Malta m'għandniex postijiet kbar biżżejjed fejn jistgħu jbejtu l-fjamingi, imma kultant jinżel xi wieħed fis-Salina jew l-Għadira.

ħ

iji

Parti minn qatgħa ta' 52 fjamingu li l-berdwoċers raw għaddejin minn fuq il-Qawra fis-7 Settembru 2013.

L-għasafar f'dil- qatgħa kienu kważi kollha adulti.

Iż-żgħar tagħrafhom għax ikunu ftit griżi u l-aħmar fil-ġwienaħ ikun inqas karg.

Kemm taraw fjamingi frieħ f'dar-ritratt?

Dehra ftit eqreb ta' parti mill-istess qatgħa.

Bħas-soltu, dil-ħarifa l-kaċċaturi għandhom staġun ta' ħames xhur (1 Settembru sa 31 Jannar) biex fih jieħdu gost joqtlu l-għasafar.

In-nassaba wkoll għandhom staġun ta' kważi xahrejn u nofs (20 Ottubru sa 31 Diċembru) biex fih joqogħdu jogħxew jaqbdu l-imlievez u l-pluvieri fix-xbiek.

Min iħobb in- natura ma jaqbadx dawn il-passatempi!

Ħuta ġdida daqs nitfa

Id-daqs veru tagħha!

Fil-baħar madwar Malta s'issa nstabu jgħixu iktar minn 300 speċi ta' ħuta.

Issa nistgħu nżidu oħra!

Ftit ġimgħat ilu Victor Falzon (l-Editur :-) u Desirée Falzon kienu qed jgħumu fl-inħawi ta' Għajn Tuffieħa u waqt li kienu qed jittawlu taħt l-ilma qalb xi blat fil-baxx raw ħuta żgħira ħamra b'marki vjola madwar rasha.

Ħadulha xi ritratti u meta wara ċċekkjaw fil-kotba sabu li kienet Black-headed Blenny Microlipophrys nigriceps, li skont l-esperti hija ħuta ġdida għal Malta.

Minħabba li ma tħobbx id-dawl tax- xemx, dil-ħuta ngħatat l-isem Budakkra tad- Dell.

Grazzi lil seħibna Mark Anthony Falzon tal-għajnuna tiegħu.

Mingħalija din mhix l-ewwel darba li ħabbarna ħut ġdid f'Il-Ħuttafa.

Il-Budakkra tad- Dell tikber biss sa xi 3.5ċm u tgħix fi xquq qalb il-blat.

Tiċċajta!

Din hi s-seba' waħda!

L-ewwel waħda dehret f'Il-Ħuttafa 27 fis-sena 1998.

U aqtgħu xhiex!

Is-sebgħa li huma speċi ta' budakkri!

X'għandna mid-dinja?

Fl-Ingliterra bħalissa għaddejin bi proġett: il-qtil tal-beġers!

Peress li l-beġer jista' jġorr il- marda tat-tuberkulożi tal-baqar, il-gvern Ingliż ħass li l-aħjar soluzzjoni hi li joqtol partita beġers.

Mhemmx provi li din se ssolvi xi ħaġa, imma l-gvern basta jingħoġob mal-bdiewa.

Mela spara u oqtol Ġuż!

Fis-snin sebgħin l-Istati Uniti bdew jipproteġu l-fkieren tal- baħar frieħ li jfaqqsu.

Dis-sena max-xtut tan-nofsinhar tal- pajjiż kien hemm numru rekord ta' bejtiet tal-fkieren li faqqsu b'suċċess, speċjalment Karetti u Fkieren Ħodor.

Jidher li dawk il-fkieren frieħ tas-Sebgħinijiet issa kibru u ġew lura jbidu!

Abu Dhabi u l-Mongolja għandhom proġett biex iżidu n-numru ta' Bies tal-Lvant (Saker), seqer rari.

Tpoġġew 5000 bejta artifiċjali mifruxin fil- beraħ tal-Mongolja.

Dawn il-bejtiet qed jintużaw b'suċċess għax dis-sena faqqsu fihom 2000 fellus!

Dan l-għasfur kultant narawh f'Malta wkoll, eż. dak tar-ritratt.

Anzjani!

Il-foresti tal-Ewropa jixkumaw 10% tal-karbonju li jipproduċu ċ-ċmienen tal-fabriki u l-magni tal-karozzi fl-Ewropa.

Il- problema hi li ħafna minn dawn l-imsaġar qed jibdew jixjieħu, u siġar xjuħ jassorbu inqas karbonju minn siġar żgħażagħ.

Jidher ċar li hemm bżonn jitħawlu iktar foresti ġodda.

Reġgħu!

Sas-sena l-oħra, il-qerda tal- foresta Amażon fil-Brażil kienet naqset sew, bis-saħħa ta' liġijiet tajbin u nfurzar aħjar.

Imma jidher li qed tonqos ir-rieda tajba, għax dis-sena l-qtugħ illegali reġa' żdied b'terz.

Dan qed jiġri għax il-gvern qed jerġa' jillaxka l-liġijiet li jħarsu din il- foresta enormi.

Il-Mali u l-Mawritanja ngħaqdu fi gwerra li qed tinfirex mal- Afrika kollha.

Xejn minn dan!

Il-gwerra hija kontra l-basktijiet tal-plastik, li l-iskart tagħhom qed joħnoq l-ambjent.

S'issa hemm ukoll il-Kenja, it-Tanżanija, l-Uganda u l-Afrika t'isfel li qatgħu l-użu tal-basktijiet.

Ġdid!

Xjenzat żagħżugħ għadu kemm skopra għasfur ġdid fil-muntanji tal-Peru: il-Junín Tapaculo, għasfur żgħir, iswed, imgerrex u jgħix f'partijiet folti tal-foresta tropikali.

Fil-fatt ix-xjenzat beda jissuspetta li għasfur ġdid mhux mid-dehra imma mill-għajta tal-għasfur, li hija differenti sew minn ta' speċi oħrajn.

Tal-mistħija!

Il-gvern il-ġdid Awstraljan ma tantx jidher li jimpurtah mill- ambjent.

Milli smajna, se jneħħi liġi li min iħammeġ l-arja jrid iħallas, se jneħħi l-ministeru tax-xjenza, se jneħħi l-fondi għal teknoloġiji ndaf u se jwaqqaf l-istudju dwar il-bidla fil-klima.

Prosit eh, bdejna bit-tajjeb!

F'Il-Ħuttafa Numru 7, fl-1995, kienu ħabbru s-sejba tad-Diademed Tapaculo.

X'int tgħid!

Dik mhux Il- Ħuttafa għax bla kulur.

Il-Ħuttafa fil-bidu ma kinitx bil-kulur, gamblu.

Fik il-ħobż sur Tony Abbott.

Mużew fit-Taiwan li kellhom whale shark li kien kiber wisq qabdu u telquh fil-baħar bla ma ppreparawh.

Naturalment dan miskin wara tmien snin ġo tank kien nesa kif jgħum fil-baħar, u spiċċa nkalja darbtejn fuq il-blat (u wara probabbli miet).

Imma l-aqwa li ħelsu minnu hux!

U issa jridu jdaħħlu ieħor żgħir…

Jgħidu jħobbu l-annimali dawn, tarax!

X'nista' nara tgħid?

Qerd in-Naħal European Bee-eater

għax

huwa wieħed mill-aktar għasafar ikkuluriti f'Malta. li jidhru hekk Jissejjaħ jiekol ħafna naħal u żnażan.

Qabel ma jikolhom jagħfashom ma' xi ħaġa iebsa biex ineħħilhom ix-xewka.

Jiekol ukoll insetti oħra li jaqbad huwa u jtir.

Huwa għasfur li jfittex il-kumpanija ta' għasafar bħalu, u għalhekk waqt il-passa jidher dejjem fi qtajjiet.

l-aħħar snin sar iktar komuni waqt il- passa, speċjalment fil-ħarifa.

Ħafna drabi jtir fil-għoli, u tinduna li fil-qrib għaddejja xi qatgħa mit-tisfir sempliċi imma ferrieħi li dawn l-għasafar isemmgħu kontinwament, qisu tisfir ta' sfafar.

Ibejjet f'toqob li jħaffer fil- ġnub ramlin tax-xmajjar.

Ġieli bejjet f'pajjiżna f'munzelli tar- ramel f'barriera mitluqa.

It-tpinġija meħuda mill-ktieb Għasafar Madwarna, miktub apposta għat-tfal.

Dal-ktieb jiswa €5 u tista' tixtrih mingħand il-BirdLife jew billi żżur ir-riservi naturali tal-Għadira jew Is-Simar.

Ħafna nies jaħsbu li l-iktar ħaġa li biddlet l-ambjent naturali f'pajjiżna hija l-bini.

Veru li f'postijiet fejn isir il-bini, l-art tintradam taħt ġebel u żrar u konkos u tarmak.

Imma fil-fatt l-iktar attività tal-bniedem li biddlet mill-ambjent naturali ta' Malta hija l-biedja.

L-area kannella fil-mappa turi l-partijiet ta' Malta fejn hemm l-għelieqi.

Malajr tindunaw li r-raba' jiksi iktar minn nofs pajjiżna u jieħu art iktar mill-ambjenti l-oħrajn kollha (inkluż il-bini) flimkien.

Naturalment l-agrikoltura għandna bżonnha inkella ma jkollniex x'nieklu.

Imma minħabba li tieħu daqshekk art, tajjeb li noqogħdu attenti biex ma ssirx ħsara lin-natura iktar milli hemm bżonn, u li l-biedja ssir b'mod li ma tfixkilx xi annimali u pjanti naturali milli jgħixu qalb jew jistgħu l-għelieqi.

Anzi jsiru ħafna affarijiet biex iħajru lin-natura ssir iktar sinjura fil-kampanja.

Meta tqis kemm sraqna art min- natura, mhemm xejn ħażin li nagħtu xi ftit lura.

madwar

Tajjeb, mela nsib fejn inħawwel ħassa.

Ħafna kampanja Maltija hija mużajk ta' għelieqi, bħal hawnhekk fl-inħawi tas-Siġġiewi.

Għall-Buskett…

Ħafna berdwoċers tal-BirdLife kull ħarifa jmorru l-Buskett biex igawdu t-tajr tal-priża jpassi minn fuq dal-masġar maħbub.

Dis-sena l-BirdLife ħa jkollha hemmhekk xi attivitajiet għall- familja.

Din se tkun parti mill-EuroBirdwatch, ħaġa li ssir mal-Ewropa kollha biex in-nies jitgħallmu u jgawdu iktar l-għasafar, li huma ta' kulħadd.

Għalhekk l-attivitajiet kollha ħa jkollhom x'jaqsmu mal-għasafar u n-natura, fosthom logħob ambjentali, bird ringing, treasure hunt, berdwoċing bit-trombi u t-teleskopji, stalls, eċċ. Bħala membri fi Klabb Ħuttaf, nistidnukom b'mod speċjali biex tmorru s'hemm mal- familja tagħkom ħalli tgawdu n-natura, issibu min jispjegalkom u jurikom, u tiltaqgħu ma' nies tal-BirdLife.

Jekk tmorru fil-parking taħt it-Tinda u timxu tikka 'l ġewwa malajr issibu lil xi ħadd jurikom fejn.

Data Is-Sibt 5 Ottubru 2013 Post Il-Buskett Ħin Mit-3pm sas-6.30pm

M. Nibża' li sa ma nasal biex inġedded, il-kotba jilħqu jispiċċawlkom.

X'ħa nagħmel?

T. Ġedded bil-lest minn issa għas-sena ta' wara.

M. Jekk inġedded bil-posta jew onlajn xorta nieħdu l-ktieb?

Nibagħtulek vawċer li tkun tista' ssarrfu fil-ktieb mir- riservi, mill-iskola (primarja), minn attività tal-BirdLife jew mill-uffiċċju tagħna.

Il-colouring book li ħabbarnielkom ftit ilu qajjem ħafna interess!

Dawn xi mistoqsijiet li spiss staqsewna…

M. Nista' nixtrih?

T. Le, il-ktieb jingħata b'xejn lil min jidħol (jew iġedded) membru fi Klabb Ħuttaf jew Family Member.

Żuru dawn il-kmamar fuq

Niskopru n-Natura ma' Klabb Ħuttaf

Dinja Waħda

Ir-Riserva Naturali tas-Simar

Intervista ma' Fjura

Mhux ħażin grazzi.

Kif tara ninsab kollni fjuri bħalissa.

X'kien tiftaħ il-fjuri fil-ħarifa?

Ħeħe, apposta nwarrad issa, ħalli l-insetti jiġu kollha għandi!

Allura inti la tikber issir siġra?

Jien diġà kbira ruħi.

Ma nsirx siġra għax jien arbuxxell.

Niffolta ħafna imma nibqa' baxxa.

Għandek il-weraq qishom swaba'.

Dawk għaliex?

Veru l-weraq tiegħi mhumiex normali.

Dawk għax fihom naħżen l-ilma meta tagħmel ix-xita, ħalli fis-sajf ikolli x'nixrob.

Imma dak mhux xogħol l-għeruq?

Iva imma fl-ambjent fejn ngħix jien l-ilma tal-art spiss ikun mielaħ u mhux tajjeb għall-pjanti.

Mela x'inhu l-ambjent tiegħek?

L-ambjent naturali tiegħi huwa xatt il-baħar.

Imma hawnhekk ġnien!

Eh ruħi dak għax xi ħadd bil- għaqal ħawwilni hawnhekk għax għoġbitu d-dehra tiegħi.

Għandu raġun għax veru pjanta sabiħa!

Ħa jkolli nħallik.

Ċaw!

Saħħa u grazzi tal-kumpliment.

Ix-xorbett faċli tqabbduh bil-biċċa, fil-ġnien jew f'qasrija.

L-aħjar żmien fix-xitwa.

Meta tieħdu biċċa ibżgħu għall-pjanta.

Aqtgħu, mhux iġbdu!

Iż-Żnuber hija l-iktar konifera komuni f'Malta.

F'pajjiżna hija indiġena imma s-siġar oriġinali kollha nqatgħu, u ż-żnuber li għandna jikber illum kollu tħawwel mill- bniedem, anke ż-żnuber xiħ li hemm f'inħawi bħall-Buskett.

Sa ftit snin ilu L-Imġiebaħ kien hemm żnubra enormi u xiħa sew, imma fl-2009 xi kriminal ħaraqha.

Iva, kienet f' Il-Ħuttafa 95

Malta nieqsa mis-siġar.

M'għandniex foresti kbar bħal pajjiżi oħra, fejn tmur timxi u tintilef fihom daqs kemm huma kbar!

Imma madankollu xorta nsibu diversi speċi ta' siġar jikbru f'Malta, uħud komuni, oħrajn rari.

Is-siġar nistgħu naqsmuhom f'żewġ familji: siġar li jagħmlu l-fjuri u siġar li jagħmlu l-prinjoli (ngħidulhom koniferi).

Il-familja tal-koniferi fiha ħafna inqas membri mill- familja l-oħra.

F'Malta għandna biss tliet speċi ta' koniferi 1indiġeni, jew li ilhom ħafna jikbru f'pajjiżna.

Hemm ukoll oħra li probabbli kienet indiġena imma nqerdet mis- selvaġġ u llum hija rari.

L-Għargħar kulħadd jaf bih għax is-siġra nazzjonali ta' Malta.

F'Malta l-għargħar huwa indiġenu imma jikber ukoll fil-Marokk, fl-Alġerija u fi Spanja.

Sar is-siġra nazzjonali għax f'pajjiżna kien rari u kellu bżonn isir popolari mal-Maltin.

U hekk ġara!

Sa 20 sena ilu l-għargħar kien jikber f'xi żewġ inħawi biss imma n-nies tant ħadu grazzja mas-siġra li kulħadd ried iħawwilha.

Illum tikber f'ħafna ġonna, proġetti ta' taħwil u anke skejjel.

Tagħmel prinjoli żgħar maqsumin f'erba flieli.

Il-Ġniepru hija konifera daqsxejn stramba, għax il- prinjoli tagħha mhumiex ibsin u tal-injam bħal tal- koniferi l-oħrajn imma rotob u mlaħħmin qishom berries.

Il-ġniepru hija rari f'Malta.

Hija siġra mifruxa mal- Mediterran kollu, anke fi gżejjer ġirien tagħna bħal Sqallija u Lampedusa.

Għalhekk l-esperti jaħsbu li fl- antik kienet tikber selvaġġa f'Malta wkoll imma nqerdet wara l-wasla tal-bniedem.

Però reġgħet tħawlet f'xi postijiet u hemm inħawi fejn qed terġa' 2tinnaturalizza.

Minn dejjem kienet tikber f'dak il-post.

Pjanta li l-ewwel tkun ikkultivata mill-bniedem imma li ż-żerriegħa tagħha jinxterdu u jibdew jikbru pjanti weħidhom fis-selvaġġ.

Għargħar Arar Tetraclinis articulata

Iċ-Ċipress nagħrfuh għax twil u bil-ponta qisu pinzell tal-akwarell.

Għandu weraq skur u jagħmel prinjoli qishom blalen żgħar tal-futbol.

Iċ-ċipress huwa siġra Mediterranja, speċjalment fil-Lvant, imma probabbli mhux indiġenu għal Malta.

L-esperti jaħsbu li daħħluh Malta r-Rumani, li kienu jħobbu jżejnu l-ġonna tal-vilel tagħhom b'dis-siġra majestuża.

Iċ-ċipress narawh l-iktar fiċ-ċimiterji.

Fil-Buskett u fil-ġonna ta' San Anton hemm xi ċipressiet li għandhom mijiet tas-snin.

Agħti kulur

t-tpinġijiet tieħdu

u Ibagħtulna r-ritratti tan- natura (mhux pets jew pjanti kkultivati) ħalli nġibuhomlkom f'dil-paġna.

Basta jkunu veru tagħkom!

Tistgħu tibagħtuhom bil-posta jew imejl. indirizz BirdLife Malta 57/28 Triq Abate Rigord Ta' Xbiex XBX 1120 imejl il-huttafa@birdlifemalta.org

*Materjal li tibagħtulna bil-posta ma nkunux nistgħu nibagħtuh lura.

Ħames Ċirlewwiet Suwed (Black Terns) jgħidu kelma waqt li jistrieħu fuq baga tal-ġablow.

Ċiefa

Kartun ieħor ta' Askya Pizzuto (17)

Ċiefa (u ferħa!)

Karetta (Loggerhead Turtle) qed tistrieħ f'wiċċ ta' baħar kalm.

Jien ħsibtha blata!

U jien ħsibtha baga!

Ħbieb Falkuni!

Nixtieq naqsam magħkom xi esperjenzi li kelli fis-sajf tal-2012 u ta' dis-sena.

Dawk minnkom li ġieli ġew magħna l-ħarġa bil-lanċa sa Ta' Ċenċ jafu li ħafna mill- irdumijiet madwar xtutna għandhom importanza kbira għal ċerti għasafar li jbejtu fihom.

Dawn il-postijiet

huma protetti, imma l-għasafar ma jgħixux ħajjithom kollha fil-kolonja, anzi huma tajr tal-baħar.

S'issa l-parti kbira tal-ibħra tagħna mhumiex protetti.

Bħalissa BirdLife Malta qed tieħu ħsieb l-EU LIFE+ Malta Seabird Project, proġett li jinvolvi ħafna riċerka fuq iċ-Ċiefa, il-Garnija u l-Kanġu ta' Filfla.

Qed isiru osservazzjonijiet fuq il-baħar, minn Marzu sa Ottubru, biex nitgħallmu liema huma l-inħawi tal-baħar fejn dawn it-tliet speċi l-iktar li jużaw biex ifittxu l-ikel u jistrieħu.

Minn ġimgħa għal oħra jien ivvolontarjajt xi jiem mat-tim fuq id-dgħajsa.

Il-bijodiversità kollha li rajna, speċjalment it-tliet speċi li semmejt, inkitbet skont metodoloġija apposta sabiex l-informazzjoni tinġabar b'mod xjentifiku.

Ovvjament matul il-vjaġġi qatt ma konna nafu x'ser nosservaw, imma spiss kellna ġranet tajbin.

Minbarra t-tliet seabirds tal-proġett rajna ħafna speċi t'għasafar oħrajn, fosthom tajr tal-priża, ċirlew u rsieset.

Naraw ukoll fkieren tal-baħar u diversi speċi tad-dniefel li xi kultant jiġu viċin id-dgħajsa.

Das-sajf issalvaw numru ta' fkieren li sibniehom f'diffikultà għax kienu belgħu skart fil-baħar.

Illum qegħdin jirkupraw bil-mod, u b'xorti tajba ftit minnhom diġà reġgħu nħelsu.

Dan il-proġett għandu jwassal għal iżjed protezzjoni

tal-għasafar tal-baħar u ż-żoni l-iżjed importanti għalihom.

Personalment ħadt gost li kont qed naħdem ma' tim responsabbli u ta' esperjenza.

Verament huma jiem li ma ninsa qatt, u nħajjar lilkom ukoll biex tgħinu f'dan il-proġett.

Dan tistgħu tagħmluh billi tikkuntattjaw l-uffiċċju tal-BirdLife.

U milli qed nara mir- ritratti li ħa Timothy, huwa ċans tajjeb ukoll għal min minnkom dilettant tal-fotografija tan-natura.

Ċiefa (Scopoli's Shear water) ċċafċaf saqajha fl-ilma!

Fit-28 ta' Awwissu ltqajna grupp sabiħ u żorna r-riserva naturali tal-Għadira.

Kienet opportunità biex diversi membri jaraw għasafar li qatt ma kienu raw qabel bħal Gamiema tal-Kullar, Monakella Prima u Tertuxa.

Il-Monakella, li tbejjet fir-riserva, kellha wkoll il-frieħ li ġew viċin.

Wara morna nieħdu gost flimkien fil-bajja tal-Għadira fejn għomna, għamilna barbikju u sirna nafu iżjed lil xulxin.

Nisperaw li nibqgħu narawkom u uċuh ġodda ħalli l-Falko tibqa' tikber!

Eurobirdwatch Fil-bidu ta' Ottubru jsiru attivitjiet fl-Ewropa u fl-Asja biex jiċċelebraw il-passa tal-għasafar u jħajru l-berdwoċing.

Aħna tal-Falko ħa nissieħbu magħhom!

Fil-ħarifa mkien m'hawn tajjeb daqs il-Buskett.

Did-darba mhux il-Falko biss ħa nkunu imma ħa tkun attività tal-BirdLife kollha.

Ħa jkun hemm logħob, berdwoċing u anke treasure hunt.

Jekk inkunu biżżejjed Falkuni forsi nagħmlu kompetizzjoni tagħna wkoll billi nduru l-Buskett f'timijiet u naraw min jara l-iżjed speċi f'siegħa.

Ħajru lil sħabkom jiġu, iżjed ma nkunu aħjar!

Data is-Sibt 5 Ottubru 2013 Niltaqgħu 3pm fil-parking tat-Tinda Nispiċċaw xi 6.30pm Ġibu ikel u xorb • tromba • żarbun tajjeb • kamera • nowtbuk Età Falko 13+

Kemmuna fil-ħarifa Wara s-suċċess tal-attività li kellna f'April f'Kemmuna, ħa nerġgħu mmorru!

Did-darba sejrin tard f'Ottubru meta ħafna għasafar żgħar bħall-Pitirross, il-Malvizz u l-Buċaqq tax- Xitwa jkunu qed ipassu mill-gżejjer tagħna.

Kemmuna tkun ukoll bdiet tiħdar bil-ħaxix u tkun sabiħa ħafna għal mixja.

U ħa nkunu nistgħu nerġgħu naraw ftit ringing tal-għasafar.

Data is-Sibt 26 Ottubru 2013 Niltaqgħu 7.15am fit-terminus taċ-Ċirkewwa Lura ċ-Ċirkewwa tard wara nofsinhar Ġibu ikel u xorb • żarbun tajjeb • tromba • kamera • nowtbuk Età Falko 13+

Tittardjawx għax il-lanċa mhix ħa tistenniena.

Jekk tkun ġej ħarġa tal-Falko dejjem ibgħat imejl lil falkoblm@gmail.com jew ċempel 99214143 / 99809190.

Postijiet f'Malta protetti għall-valur naturali tagħhom.

Is-Simar u l-madwar

Ħafna minnkom tafu bir-riserva naturali tas-Simar peress li mortu hemm ma' tal-iskola.

Din ir-riserva naturali hija parti minn wieħed mis-Siti Natura 2000 ta' Malta. riserva naturali

Ħafna jaħsbu li l-kelma pwales ġejja minn isem San Pawl għax f'dawn l-inħawi jingħad li kien inkalja San Pawl meta ġie Malta.

Imma fil-fatt pwales ġejja minn palus, kelma bil-Latin li tfisser art mifqugħa bl-ilma (bl-Ingliż marsh).

Din hija deskrizzjoni tajba ta' kif kienet l-art f'dawn l-inħawi qabel ma l-bniedem bidilha f'għelieqi.

Is-Simar qiegħed f'tarf il-Wied tal-Pwales, wieħed mill-iktar widien wesgħin ta' Malta, u jinsab bejn żewġ għoljiet: Wardija Ridge u Bajda Ridge.

Dawn huma parti minn sett ta' widien u għoljiet li fihom hija maqsuma n-naħa ta' fuq ta' Malta.

Ħafna mill-Wied tal-Pwales huwa għelieqi, imma n-naħa tal-lvant hija baxxa ħafna, tant li l-ilma taħt l-art imħallat mal-baħar. jikber Fdal-post ħafna simar (rushes), li jħobb l-ambjent tax- xtut, u għalhekk il-post beda jissejjaħ Is-Simar.

Minħabba li s-Simar kien qrib il-baħar qatt ma kien tajjeb għall-biedja, u għamel ħafna żmien mitluq.

Għoxrin sena ilu l-BirdLife bdiet hemmhekk proġett biex l-ambjent naturali jerġa' jieħu l-ħajja.

Il-proġett irnexxa u fis-Simar illum hemm tliet ħabitati naturali li huma rari fil-bqija tal-pajjiż: għadajjar, bur salmastru u meded tal-qasab, ilkoll mimlijin bin-natura.

Fl-ilma tikber ir-ruppja (tasselweed), pjanta rarissma f'Malta, u tgħix ukoll il-ħuta nazzjonali ta' Malta, li hija l-bużaqq (Mediterranean killifish), ħuta protetta u rari sew f'pajjiżna.

U jogħdsu jew jistadu għaliha nsibu għasafar bħal ta' San Martin (kingfisher), ir- russett aħmar (purple heron) u l-blonġun

Is-Simar qiegħed fil-Wied tal-Pwales u jispiċċa fil-bajja tax-Xemxija.

il-bufula

(little grebe), żgħir li jbejjet hemmhekk.

Fil-qasab tbejjet tal- qasab (reed warbler) u fl-għadajjar iċafċfu l-glalez suwed (moorhens) u t-tiġieġ tal-baħar (coots).

U jduru fuq l-ilma tal-għadajjar ma jonqsux diversi speċi ta' mazzarelli. biedja u bosk Kif taraw mill-mappa, ir-riserva naturali tifforma biss parti żgħira mis-Sit Natura 2000 kollu.

Is-Sit ikompli fuq tliet naħat u jinkludi fih ħafna għelieqi - fil-fatt iktar minn nofs (56%) ta' dan is-Sit huwa art agrikola li tinħadem regolari.

Is-Simar u l-madwar

Għelieqi

Xagħri u steppa

Bosk (Il-Miżieb)

Fir-riserva naturali tas-Simar hemm għadajjar ta' ilma salmastru u meded ta' qasab.

Dawn huma ħabitati rari fil-Gżejjer Maltin.

Dehra mill-ajru ta' parti mis-Sit Natura 2000 tas- Simar.

Is-siġar li jidhru fuq l-għolja huma parti mill- masġar tal-Miżieb.

Natura 2000 hija sensiela ta' 26,000 sit madwar l-Ewropa fejn in-natura hija protetta.

Bejniethom dawn jiksu kważi 20% tal-Ewropa.

U f'Malta kemm għandna, Profs?

l-għelieqi fix-xitwa jinżlu jieklu ħafna zizka bojod (white wagtail), sturnell (starling) u psiepes (meadow pipit).

Is-Sit jinkludi wkoll parti mill-wileġ u d-dahar tal-għolja magħrufa bħala Bajda Ridge.

Biċċa sew minn din l-għolja hija miksija b'medda sabiħa ta' siġar – l-iktar żnuber (Aleppo pine) u żebbuġ (olive) – magħrufa bħala l-Miżieb.

Il-Miżieb kien tħawwel fis-snin sittin biex iħaddar u jsebbaħ pajjiżna imma b'xorti ħażina llum jiġġerrew fih ħafna kaċċaturi li kull sena joqtlu fih eluf ta' għasafar, fosthom tajr protett bħal kuċċard (honey-buzzard) u daqquq ikħal (cuckoo).

F'dan is-Sit hawn xi siġar tal-ħarrub (carob) li għandhom mijiet tas-snin u li huma fost l-ixjeħ ħarrub fil-Gżejjer Maltin. xagħri u steppa

Fuq l-għolja u mal-ġnub tagħha hemm ukoll meded ta' xagħri u steppa bil-blat.

Dawn l-ambjenti forsi taħsibhom

Dan is-Sit huwa importanti anke għall-istorja.

Per eżempju minnu tgħaddi mogħdija ta' żmien ir-Rumani.

Fl-istess inħawi hemm ukoll qabar Puniku u mġiebaħ antikissmi.

foqra għax fihom ma jikbrux siġar, imma fil-fatt huma importanti għax fihom issib pjanti oħrajn, fosthom arbuxxelli bħal sagħtar (Mediterranean thyme) u żebbuġija (olive-leaved germander), pjanti xeblieka bħall-pajżana (common smilax) u ħaxix bħall-barrum tax- xagħri (hispid beard-grass).

Tikber ukoll it-tulliera ta' Malta (Maltese fleabane), li tikber Malta biss, l-għansar (sea squill) u ħafna berwieq (branched asphodel).

Qalb il-blat, ħitan tas-sejjieħ u s-siġar jgħixu annimali bħal-lifgħa (leopard snake), il-qanfud (Algerian hedgehog) u l-ballottra (weasel).

Is-Simar u l-madwar jiġbru fihom varjetà sabiħa ta' ħabitati, li jiġbdu lejhom diversità ta' natura.

Mhux għalxejn dal-post huwa Sit Natura 2000!

It-tulliera ta' Malta tikber fix-xagħri, f'xi roqgħa ħamrija baxxa qalb il-blat.

Hija pjanta endemika għal Malta.

Il-blonġun żgħir huwa wieħed mill- iktar għasafar riċenti li bdew ibejtu f'Malta, fir-riserva tas-Simar.

Il-ħarruba tista' tgħix mijiet tas-snin.

Fir-ritratt jidhru l-fjuri tal-ħarruba raġel, li jiftħu f'Ottubru.

Ġedded sena oħra fi Klabb Ħuttaf u jkun tiegħek!