Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin bil-Malti - L-ewwel parti

Minn din il-ħarġa ta' l-aċċent se nibda sensiela ta' tliet artikli dwar ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin maqlubin għall-Malti.

Fl-ewwel artiklu se nagħti ħarsa lejn il-proża, il-poeżiji u ddrammi Griegi u Latini maqlubin għall-Malti, mhux neċessarjament ippubblikati.

Id-drammi li se naqraw dwarhom f'dan l-artiklu qatt ma ttellgħu f'Malta.

Fit-tieni artiklu se nikteb dwar ixxogħlijiet teatrali Griegi u Latini maqlubin għall-Malti li ttellgħu f'Malta filwaqt fit-tielet, se nikteb dwar ix-xogħlijiet ta' Santu Wistin maqlubin għall-Malti li ħafna minnhom ġew tradotti minn Valentin Vince Barbara.

Uħud minn dawn it-traduzzjonijiet Maltin inqalbu mil-lingwa oriġinali jiġifieri millGrieg jew mil-Latin iżda hemm oħrajn li ma nafux eżattament minn liema lingwa nqalbu.

Ħajr: Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb Fil-fatt it-traduttrici Maria Giuliana Fenech tosserva li "mhux [it-traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti] kollha ġew tradotti mill-oriġinal u, dan il-punt mhux dejjem intqal ċar u tond mill-istess tradutturi" (2011, p. 81).

X'nifhmu b'Il-Klassiċi

Hemm qbil fost l-istudjużi li meta nużaw il-kelma waħedha bl-artiklu, il-Klassiċi (the Classics) inkunu qed nirreferu biss għax-xogħlijiet letterarji, inklużi dawk filosofiċi u storiċi, li nkitbu bilGrieg jew bil-Latin sa minn elfejn sena Qabel Kristu sal-waqgħa tal-Imperu Ruman.

Għaldaqstant meta ma rridux nirreferu għal dawn, għandna nżidu kwalifika mal-kelma Klassiċi.

Il-Klassiċi Maltin tirreferi għal dawk ix-xogħlijiet letterarji ewlenin li jisbqu kull żmien jew kull isem ieħor.

Fil-każ talpoeżija, għandna, pereżempju, Il-Jien u lil Hinn Minnu (1938) ta' Dun Karm, fil-każ tal-proża nistgħu nsemmu Is-Salib tal-Fidda (1939) ta' Wistin Born, fil-każ tat-teatru, Il-Fidwa tal-Bdiewa (1936) ta' Ninu Cremona fost l-oħrajn.

+ Mhux ippubblikati

Il-ħrejjef ta' Esopu

Fl-1931 naraw l-ewwel testi Klassiċi miġjubin għall-Malti: sitt ħrejjef ta' Esopu fil-forma ta' poeżiji.

Sir Temi Zammit (30 ta' Settembru 1864 – 2 ta' Novembru 1935) jagħtina InNemla u l-Werżieq (Marzu 1931, p. 32), IrRegħba u Il-Għorab (Ġunju 1931, p. 56), IżŻrinġ u l-Barri (Settembru 1931, p. 83) u IxXiħ u l-Mewt (1931, p. 7); Dun Karm (18 ta' Ottubru 1871 – 13 ta' Ottubru 1961) jagħtina Il-Baqra, l-Għaniqa, in-Nagħġa u l-Iljun (Ġunju 1931, p. 59).

Esopu, li lilu jiġu attribwiti dawn il-ħrejjef, kien ħarrief u skjav li għex bejn is-620 u l-564 Qabel Kristu fil-Greċja l-Antika.

Dawn ilħrejjef kienu jiffurmaw parti mit-tradizzjoni orali u, minkejja li huma ta' oriġini varji, waslulna permezz ta' għadd ta' sorsi f'reġistri verbali differenti u mezzi artistiċi popolari.

Għaldaqstant, matul iż-żmien, kien hemm żidiet u tnaqqis mill-ħrejjef oriġinali.

Fuq kollox, dawn il-ħrejjef jagħmlu parti integrali mill-korp letterarju Klassiku tal-Greċja lAntika (Wikipedia).

Huwa b'mod konxju li għażilt "miġjubin għallMalti" u mhux "maqlubin/tradotti għall-Malti".

Fl-artiklu "Shakespeare bil-Malti" (l-aċċent, Nru 15) Clare Vassallo u jiena ktibna dwar "iddistinzjoni bejn it-traduzzjoni 'stretta' u dik 'libera'" u rajna li "din l-id ħielsa tat-traduttur tkun ta' spiss akkumpanjata minn strateġija ta' domestikazzjoni fejn l-intenzjoni tattraduzzjoni, jew aħjar, tal-adattament, tkun aktar viċin tal-aspettattivi letterarji tal-udjenza mira milli tat-test sors" (l-aċċent, 2017, p. 39).

Dan jgħodd għat-testi ta' Esopu miġjubin għall-Malti.

Hu x'inhu, adattament jew traduzzjoni, dawn it-testi ikkontribwew bil-kif għall-korp letterarju Malti.

Ma nafux minn liema lingwa nqalbu l-ħrejjef ta' Esopu bil-Malti, u lanqas nafu jekk ġewx tradotti jew adattati.

Iżda Oliver Friggieri, filktieb tiegħu Dun Karm – Il-Poeżiji miġbura, jgħodd il-ħrafa, Il-Baqra, l-Għaniqa, inNagħġa u l-Iljun ta' Dun Karm (1980, p 449) bħala traduzzjoni u jdaħħalha fl-istess taqsima fejn insibu dik li hi meqjusa bħala l-aqwa traduzzjoni tal-poeta nazzjonali, L-Oqbra (1980, p. 451).

Dwar il-ħames ħrejjef li tana Temi Zammit, filwaqt li għal In-Nemla u l-Werżieq jgħidilna biss li qalibha mill-Franċiż, għall-erba' l-oħra ma jgħidilna xejn.

Jekk dawn huma traduzzjoni, ma nafux minn liema test inqalbu.

L-akbar għadd ta' ħrejjef ta' Esopu bil-Malti tahomlna Bro.

Henry Grech F.S.C. (18 ta' Diċembru 1918 – 10 ta' Ġunju 1981).

Anke dawn huma ppreżentati f'versi, ippubblikati fi ktieb maħruġ fl-1963 li reġa' ġie stampat fl-1966.

Bħal Temi Zammit u Dun Karm, Bro.

Henry ma jgħidx minn fejn ħadhom jew jekk humiex traduzzjoni jew adattament.

L-istess ngħidu għażżewġ ħrejjef li tana fi proża l-poeta Achille Mizzi, Il-lifgħa u l-Iima u Raġel migdum mill-kelb (Cortis, 2009, p. 18).

Wara l-pubblikazzjoni tal-kotba ta' Bro.

Henry, naraw xi awturi Maltin, wħud minnhom għalliema, jisfruttaw l-element didattiku tal-ħrejjef ta' Esopu u joħorġu għadd ta' kotba bbażati fuq dawn il-ħrejjef jew ispirati minnhom.

Il-biċċa l-kbira ta' dawn il-pubblikazzjonijiet huma mmirati lejn it-tfal u l-

ħrejjef ta' Esopu li nsibu fihom huma addattati u ppreżentati b'ħafna modi u L-edizzjoni tal-1966 lwien, ġeneralment akkumpanjati minn illustrazzjonijiet.

Bro Henry innifsu, fl-1984, ħareġ għadd minn dawn il-ħrejjef f'edizzjoni tal-Ladybird barra li fl-1975 kien ħareġ L-Ewwel ktieb tal-Ħrejjef Esopu.

Fi żmien tad-deheb għall-Malti tinqaleb Aeneis ta' Virġilju

Bejn l-1938 u l-1941 idDumnikan Albert M. Grech (10 ta' Mejju 1883 – 7 ta'

Jannar 1942) qaleb milLatin għall-Malti l-ewwel sitt kotba ta' L-Enejjija (Aeneis) ta' Virġilju.

Din ittraduzzjoni għandha importanza partikolari peress li twieldet fi żmien tad-deheb għall-Malti.

Mhux ta' b'xejn fl-introduzzjoni tal-Ewwel Ktieb Grech jgħidlina: "Kemm l-ilsien Malti hu għaddej ġmielu 'l quddiem bit-tħabrik ta' bosta qalbiena u ħabbejja tiegħu, kemm qiegħed jitfa' bis-sħiħ għeruqu u jieħu l-qagħda ta' lsien miktub bir-reqqa, hi ħaga li llum jaraha kolħadd" (1938, I Ktieb, p. iii).

X'kienu dawk l-iżviluppi marbuta mal-Malti?

Fl-1934, il-Gvern Ingliż irrikonoxxa l-Malti bħala ilsien uffiċjali (flimkien mal-Ingliż).

Fl-istess nifs ġiet rikonoxxuta b'mod uffiċjali l-ortografija tal-

Għaqda Kittieba tal-Malti (illum l-Akkademja tal-Malti) li l-istess għaqda kienet ħarġet fl1924.

B'hekk intemmet il-kwistjoni tal-lingwa li kienet ilha għaddejja mis-seklu ta' qabel u tnieda dak li hu meqjus bħala perjodu taddeheb għal ilsienna, fundamentali għall-Malti tal-lum.

Kien f'dan il-perjodu li rajna l-Malti jintuża fil-Qrati minflok it-Taljan, lil Ninu Cremona joħroġ il-grammatika tal-Malti Tagħlim fuq il-kitba Maltija f'żewġ volumi (1934 u 1938), jiġu introdotti korsijiet tal-Malti għall-ħaddiema taċ-ċivil li kienu abbinati maliżvilupp fil-karriera.

Fl-1935 naraw il-Malti jsir obbligatorju biex wieħed jaħdem malGvern u fl-istess sena l-eżami tal-matrikola talMalti jsir obbligatorju biex wieħed seta' jidħol l-Università u fl-1937 reġa' ġie stabbilit idDipartiment tal-Malti wara assenza ta' 108 snin (Brincat, 2011, p. 358).

Mil-lat letterarju, id-deċennju tal-tletinijiet jiftaħ bir-rumanz satiriku Ulied in-nanna Venut fl-Amerika (1930) ta' Ġwann Mamo.

Iżda li kieku kellna niffukaw biss fuq l-1938, is-sena li fiha nqalbu l-Ewwel u t-Tieni Ktieb ta' LEnejjija, naraw ippubblikati l-ktieb tal-poeżiji

Nirien ta' Karmenu Vassallo, u r-rumanzi Taħt

Tliet Saltniet ta' Ġużè Aquilina, Leli ta' ĦażŻgħir ta' Ġużè Ellul Mercer, u Triq id-Dejqa Nru 13 ta' Ivo Muscat Azzopardi.

Fl-istess sena naraw lil Dun Karm ilesti l-poema Il-Jien u Lilhinn Minnu.

Fl-1937 naraw ippubblikat Żmien l-Ispanjoli ta' Ġużè Galea u fl-1939 IsSalib tal-Fidda ta' Patri Wistin Born, iż-żewġ rumanzi li, flimkien ma' Taħt Tliet Saltniet u Leli ta' Ħaż-Żgħir, reċentement ġew meqjusa bħala fost l-aħjar rumanzi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin (Aloisio, 2017, pp. 4143).

Hu f'dan l-isfond storiku, lingwistiku u letterarju li nistgħu nifhmu l-importanza talqlib għall-Malti ta' L-Enejjija ta' Grech li filfatt jikteb:

"B'dal-ħjiel f'moħħi, u mħajjar ukoll millimġiba ta' Maltin bħali, li bla ma qatgħu qalbhom fl-ebda tfixkil li għaddew minnu, taw daqqa t'id lit-taħriġ miktub ta' lsienna, u fuq kollox ta' dawka li qalbu fih ix-xogħol sabiħ ta' nies barranin, jien ħsibt ħa nagħti wkoll iddaqqa t'idi u naqleb fil-Malti tagħna l-Għanja

It-traduzzjoni ta' Grech tinkludi aktar kliem semitiku milli rumanz minkejja li x-xogħol inqaleb mil-Latin; pereżempju juża Rumi għal Ruman, xerq għal orjentali, ħarb għal gwerra.

Grech huwa wkoll produttiv ħafna fl-użu talverb semitiku.

L-Enejjija qatt ma ġiet ippubblikata.

Grech ma jgħidx espliċitament li qaleb dan ixxogħol direttament mil-Latin għall-Malti iżda jikteb "f'dal-qlib bi ħsiebni nżomm bir-reqqa kollha sew il-ħsieb kemm il-kliem tal-Għannej Rumi, mnejn ma nitbigħedx ħlief meta ma nistax nagħmel ieħor, bil-għan li nġiegħel ilVirġil innifsu jgħanni bil-Malti tagħna daka li għanna bil-Lati tiegħu" (1938, I Ktieb, p. iv).

Din hi indikazzjoni li l-qlib sar direttament mil-Latin.

Barra minn hekk fl-1936 ittraduċa wkoll mil-Latin għall-Malti l-innijiet ta' San Tumas t'Akwinu dwar l-Ewkaristija, LGħanjiet dwar l-Ewkaristija (1936).

Hu kien jagħti wkoll il-privat tal-Latin liż-żgħażagħ li kienu biħsiebhom isiru saċerdoti (Fsadni, 2003, p. 166).

Meta kien il-Belt, għamel żmien jgħallem it-Teoloġija fis-Seminarju talArċisqof.

Iżda fuq kollox, tqabbil fuq fuq bejn ix-xogħol oriġinali u t-test ta' L-Enejjija jurina li Grech tana traduzzjoni interlingwsitika (ara t-tabella tat-tqabbil tal-ewwel seba' versi mattest Latin u mat-traduzzjoni ta' Xuereb).

Prova ta' dan narawha fl-aħħar paġni ta' kull wieħed mis-sitt kotba fejn insibu "Damma ta' ismijiet in-nies, il-ħwejjeġ u l-imkejjen" bil-Malti u bil-Latin, speċi ta' dizzjunarju żgħir MaltiLatin tal-kliem użat fit-traduzzjoni.

Fit-traduzzjoni ta' L-Enejjija (u tal-innijiet Ewkaristiċi ta' San Tumas t'Akwinu) ninnutaw li Grech juża tajjeb lortografija tal-

Għaqda Kittieba talMalti li kienet ġiet rikonoxxuta b'mod uffiċjali ftit snin qabel.

Dan hu f'kuntrast qawwi ma' dak li kiteb u ppubblika hu stess fil-bidu tas-seklu għoxrin fejn ħaddem ortografija tal-Malti Ttaljanizzata ħafna.

Fl-1975, il-Professur Oliver Friggieri ppubblika De Arte Poetica ta' Quintus Horatius Flaccus (65 QK-8 QK), magħruf aħjar bħala Orazju.

Din hi traduzzjoni mil-Latin għall-Malti L-edizzjoni tal-1988 ta' xogħol Klassiku importanti meqjus bħala biċċa għodda siewja u bażika biex wieħed jibda jifhem il-kritika letterarja.

Fl-1988, il-Professur Friggieri reġa' ħareġ din it-traduzzjoni f'edizzjoni annotata.

Fid-daħla għal din l-edizzjoni Friggieri jistqarr li De Arte Poetica "hi xogħol iebes bil-bosta f'dik li hi traduzzjoni għaliex hi mbiegħda b'sekli sħaħ u hi wkoll poeżija, jiġifieri fiha kontenut imsarraf f'metafori, waqt li l-ilsien hu mħaddem bil-mod speċjali tal-poeżija biex jinsiltu minnu s-setgħat kollha" (1988, p. i).

Friggieri jgħid li "din l-esperjenza tiegħi filqlib ta' test importanti u diffiċli bħal dan [i.e. ta' De Arte Poetica] ġibitni wiċċ imb wiċċ, mill-ġdid, mas-seħer u mal-għana (lessikali, idjomatiċi, sintattiċi) tal-Malti" (1988, p. i).

Fl-2008, il-Prof.

Friggieri ppubblika ttraduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti tat-traġedji Antigone u Edipu s-Sultan ta' Sofokle u Medea ta' Ewripide fil-ktieb Tliet Drammi Griegi.

Fil-verità dawn kienu ġew ippubblikati separatament qabel meta ttellgħu bħala xogħlijiet teatrali u għalhekk nitkellem dwarhom fl-artiklu li jmiss.

Patri Victor Xuereb S.J. (4 ta' Ottubru 1930 – 26 ta' Awwissu 2017) tana l-akbar għadd ta' traduzzjonijiet tal-Klassiċi għall-Malti, kemm mil-Latin kif ukoll mill-Grieg, fosthom LOdissea (1989) ta' Omeru li fl-1991 rebbħitu l-

Premju tal-Aqwa Ktieb tas-Sena, mogħti millKunsill Nazzjonali tal-Ktieb Malti, u l-premju Città di Valletta (Xuereb, 1999, p. vi).

L-Odissea, tradizzjonalment attribwita lil Omeru u aktarx komposta viċin it-tmiem it-8 seklu Qabel Kristu xi mkien fl-Ionja, fil-kosta Griega ta' Anatolja, hi t-tieni l-eqdem biċċa xogħol letterarja fid-Dinja Oċċidentali – leqdem hi L-Ilìjade, ukoll attribwita lil Omeru.

L-Odissea hija segwitu parzjali għal L-Ilìjade (Wikipedia).

Kemm il-Grieg kif ukoll il-Latin Xuereb kien jafhom sew: Flimkien mal-filosofija, hu studjahom fil-fond fl-Università ta' Oxford minn fejn fl-1961 kiseb M.A. (Oxon) filLingwi Klassiċi u fil-filosofija.

Għallem ilLatin u l-Grieg fl-Università ta' Gonzaga, f'Washington (1965-1967) u l-Grieg flUniversità ta' Malta (Xuereb 1999, p. vi; Schiavone 2009, p. 1653).

Fl-introduzzjoni għal L-Odissea Xuereb jirrakkontalna kif daħal għal din it-traduzzjoni:

"Il-ħsieb li xi darba rrid naqleb l-Odissea għall-Malti kien ilu jberren ġo moħħi minn meta kont nistudja Oxford.

Hemm hekk kelli nistudja l-Odissea sewwa għaliex kienet fissillabu tal-eżami.

U aktar ma kont naqraha floriġinal, aktar kont nissaħħar bil-ħeffa u bilmużikalità tal-kliem li Omeru kien kiteb, elfejn

Fr Victor Xuereb S.J., dakinhar tat-tnedija ta' L-Ilìjade flimkien mal-ex Ministru Dr Louis Galea.

Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali tal-Ġiżwiti, in-Naxxar.

u seba' mitt sena ilu!

Imbagħad, kemm domt lAmerika, kelli ngħallem l-Odissea fl-

Università ta' Gonzaga fi Spokane.

U mill-

1979 sal-1981 kont ngħallem xi kotba talOdissea lill-istudenti tas-sixth form tal-Kulleġġ ta' Saint Ignatius, Londra.

Aktar ma kont nistudjaha u ngħallimha, aktar kont nitħeġġeġ biex naqlibha għall-Malti" (1989, p. iv).

Dwar din it-traduzzjoni Mons. Lawrenz

Cachia, fir-reċensjoni ta' din L-Odissea, jikteb li Xuereb "wera li jaf il-Malti sewwa u li għandu vokabularju ta' kliem Malti Semitiku wiesa' ħafna.

Juża wkoll kliem Rumanz u naħseb li t-taħlita bejn it-tnejn hija fi proporzjoni ġust u għalhekk tinħass bilanċjata ħafna."

Cachia jgħid ukoll li "huwa dmir ta' min jittraduċi li jagħti s-sens fidil bħalloriġinal.

Dan Patri Xuereb jagħmlu sewwa" iżda jikkritikah fit-tiswir tal-versi – "Patri Victor mhux imkisser biżżejjed fis-sengħa talversi" (Cachia, 1995, p. 257; p. 259).

Mill-Grieg, Xuereb tana żewġ traduzzjonijiet ippubblikati oħra.

Fl-1999, tana L-Ilìjade ta' Omeru, li skont it-traduttur, "il-Griegi kienu jqisu L-Ilìjade bħala ogħla u aktar poetika mill-Odissea" (Xuereb, 1999, p. vi).

Fl-2008, tana Ir-Repubblika ta' Platun, ktieb li Xuereb jgħid li studjah fl-oriġinal Grieg meta kien student fl-Università ta' Oxford (2008, p. xiii).

Fl-2004, Xuereb ħareġ it-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta' L-Enejde ta' Virġilju.

It-traduttur Ġiżwita jistqarr li "ħabatli tajjeb li dħalt għal din il-biċċa xogħol iebsa tal-qlib ta' L-Enejde mil-Latin għall-Malti, wara li diġà ppubblikajt L-Odissea u L-Ilìjade ta' Omeru.

Jien stess stajt napprezza iżjed id-differenza li hemm bejn il-versi ta' Omeru u dawk intarzjati f'xulxin u megħrukin ta' Virġilju.

Ngħid biss li ħadt gost nittraduċi L-Enejde aktar milli ħadt fix-xogħlijiet ta' Omeru.

L-Enejde titlob sfida akbar" (2004, p. xiv).

Traduzzjonijiet mhux ippubblikati ta' Xuereb

Xuereb kien produttiv ħafna fit-traduzzjonijiet għax barra l-erba' opri kbar u voluminużi li ppubblika, ħalla warajh għadd sabiħ ieħor ta' traduzzjonijiet mill-Grieg u mil-Latin li ma laħaqx ippubblikahom.

Nota bijografika fil-ktieb tiegħu Il-Mitoloġija tgħid li Xuereb "għandu maqlubin għall-Malti mill-Grieg is-seba' traġedji ta' Sofokle u l-Arti Poetika ta' Aristotli" (1999, p. vi) u saħansitra dawn ġew elenkati bħala pubblikazzjonijiet flentrata dwar dan it-traduttur Ġiżwita li hemm fid-Dictionary 	of 	Maltese 	Biographies (Schiavone, 2009, p. 1653).

Skont Xuereb stess, is-seba' traġedji ta' Sofokle kellhom jiġu ppubblikati mill-Università ta' Malta (2008, p. xiii) imma fil-verità dan qatt ma sar.

Lanqas ittraduzzjoni ta' L-Arti Poetika ta' Aristotli, qatt ma ġiet ippubblikata.

Iżda din il-ftit informazzjoni ġegħlitni nkompli ngħarrex u nfittex u l-kurżità tar-riċerka wasslitni fl-Arkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti

Xellug: Manuskritt tat-traduzzjoni tal-Ewwel Ktieb ta'

L-Odi ta' Orazju.

Ħajr lill-Arkivju Pronvinċjali tal-

Ġiżwiti

Lemin: L-aħħar stezura lesta għall-istampar ta' L-Odi ta' Orazju I-III, IV, li sibt f'dar privata.

Hemm sibt manuskritti, typescripts, computer printouts u steżuri lesti għallistampa ta' wħud minn dawn ix-xogħlijiet, inkluż steżura finali ta' L-Arti Poetika.

FlArkivji Provinċjali tal-Ġiżwiti m'hemmx steżura finali ta' kull wieħed minn dawn ixxogħlijiet maqlubin għall-Malti li kont qed infittex.

Għaldaqstant komplejt infittex u minn dar privata rnexxieli nikseb kopja tal-aħħar steżura tat-traġedji kollha bil-Malti ta' Sofokle u ta' L-Odi ta' Orazju maqlubin minn Xuereb iżda li qatt ma ġew ippubblikati.

It-traduzzjonijiet ta' għalliema universitarji oħra

Barra Oliver Friggieri u Victor Xuereb, hemm għalliema oħra minn dipartimenti varji tal-Fakultà talArti tal-Università ta' Malta li tawna traduzzjonijiet għall-Malti ta' xogħlijiet Klassiċi.

Fl-1995 naraw lill-Professur Michael Zammit jagħtina l-qlib mill-Grieg għall-Malti ta' L-Apoloġija ta' Platun.

Zammit, professur fid-Dipartiment tal-Filosofija, dan l-aħħar tana wkoll Il-Metamorfosi: L-Ewwel Ġabra ta' Siltiet, traduzzjoni mil-Latin għall-Malti ta' siltiet mill-Metamorphōseōn librī ta' Ovidju.

Dawn huma rakkonti li Ovidju kiteb dwar l-Allat u figuri mitiċi.

Fid-daħla għal dan il-ktieb,

Zammit jgħidilna li "Ovidju, li ismu sħiħ kien Publius Ovidius Naso, twieled f'Sulmo (illum

Sulmona), villaġġ ċkejken f'wied fil-għoli fl-Apennini, madwar sena wara l-assassinju ta' Ġulju Ċesari.

Ħa l-fama bħala poeta, u sar popolari f'Ruma, fi żmien l-Imperatur Awgustu.

Il-Metamorfosi kitbu bejn wieħed u ieħor fi żmien it-twelid ta' Ġesù" (2018, p. xi).

Il-Professur Zammit qaleb ukoll għall-Malti Il-Bħagawad Gita li tfisser l-Għanja tal-Qaddis, xogħol bis-Sanksrit.

Is-Sanskrit hija lingwa tal-Indja antika bi storja dokumentata ta' 3,500 sena.

Skont Zammit id-definizzjoni ta' x'nifhmu bi "Klassiċi" għandha tkopri wkoll is-Sanskrit.

Fl-2011 rajna t-traduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-ewwel seba' kotba ta' L-Erojdi ta' Ovidju.

Din hi t-teżi tal-MA mhux ippubblikata f'żewġ volumi li Maria Giuliana Fenech, lettur part time flUniversità ta' Malta u l-President tal-Malta Classics Association, ġabet mill-Università ta' Malta.

Ittutur tagħha f'din it-teżi kien il-Professur Horatio Ceasar Roger Vella, għalliem tal-Latin fidDipartiment tal-Klassiċi u l-Arkeoloġija tal-istess Università li fl-2012 tana t-traduzzjoni ta' L-Eleġiji ta' Properzju.

Fl-2012, Dr Karmenu Serracino ppubblika fi ktieb Dwar l-Arti talPoeżija bil-Malti.

Fil-verità, din hi t-traduzzjoni mill-Grieg għall-Malti ta' dik li tradizzjonalment hi magħrufa bħala Il-Poetika ta' Aristotli li Serracino ppreżenta fl-1998 bħala t-teżi tal-Masters tiegħu.

Dan ittraduttur ilu sa mill-1997 jgħallem fid-Dipartiment tal-Klassiċi u lArkeoloġija tal-Università ta' Malta.

Dan ix-xogħol ta' Aristotli, li nkiteb fis-sena 335 QK, huwa l-aktar xogħol bikri li nafu bih s'issa li jittratta temi għat-teorija tad-drama u tteorija letterarja.

It-traduzzjoni ta' Serracino ġiet deskritta bħala "għadma iebsa u għażla kuraġġuża li tesplora xogħol ferm prestiġġjuż li influwenza bil-kbir il-kritika letterarja" (Falzon, April 2013, p.

Fl-2013, Serracino kien qal lil l-aċċent li din it-traduzzjoni "hija biss parti minn vjaġġ li xogħol Aristotli ilu jagħmel għal sekli sħaħ u li għadu jagħmel sal-lum.

Permezz ta' dan ixxogħol, il-lingwa Maltija issa saret ukoll parti minn din listorja kbira u importanti fl-Istorja tal-letteratura Klassika, ilkritika letterarja u t-teatru" (Falzon, April 2013, p. 36).

Fuq il-lemin tidher Steżura lesta għall-istampa ta' L-Arti Poetika ta' Aristotli ta' Victor Xuereb

Bċejjeċ Klassiċi żgħar maqlubin għall-Malti

Fil-ktieb Letteratura tal-1992 (ed Toni Cortis), fit-taqsima ddedikata lill-Klassiċi, flimkien ma' traduzzjoni ta' bċejjeċ minn xogħlijiet kbar stampati f'pubblikazzjonijiet separati, naraw traduzzjoni għall-Malti ta' bċejjeċ żgħar li ma dehru mkien ieħor, fosthom dawk ta' Mark Anthony Sammut u missieru Frans Sammut.

Barra t-traduzzjoni bil-Malti, hawn naraw ukoll il-verżjoni oriġinali bil-

*L-Odi 3.13

**Dan hu isem il-ktieb.

Paġna minn Vox Depicta

Fl-istess taqsima naraw "Lil Anaktorja" ta' Saffo maqluba għall-Malti minn Victor Xuereb u "Bandusia" ta' Orazju maqluba minn Achille Mizzi.

Fl-2017, rajna ppubblikat Vox Depicta, ktieb ta' proverbji Latini maqlubin għall-Malti u lIngliż, editjat minn Lara Zammit u Maria Zammit.

Dan il-ktieb hu frott ilkollaborazzjoni bejn Malta Classics

Konklużjoni

Dan l-ewwel artiklu minn sensiela ta' tlieta għeni niskopri mill-ġdid is-seħer tal-antikità Klassika u l-letteratura tagħha.

Barra minn hekk inħoss li bil-kxif għall-ewwel darba ta' LEnejjija ta' Patri Albert M. Grech O.P. u ttraduzzjonijiet mhux ippubblikati ta' Patri Victor Xuereb S.J. hawn qiegħda ssir ġustizzja storika ma' dawn it-tradutturi li kellhom għal qalbhom ħafna l-ilsien Malti u għalhekk ħaqqhom ir-rikonoxximent tagħna.

Fil-fatt, ittnejn jgħidulna li l-ħeġġa li kellhom għallMalti li ġagħltihom jidħlu għal dan ix-xogħol: Grech jgħidilna li daħal għal din l-għadma iebsa "għaliex rajt ukoll li minnu l-għażiż ilsien Malti sata' jikseb daqsxejn ta' fejda ġmielha" (1938, I Ktieb, p. iv).

Min-naħa l-oħra, Xuereb jgħidilna "ma kien ikolli qatt kuraġġ nidħol għal din il-biċċa xogħol filosofika bil-Malti ["Ir-Repubblika" ta' Platun] li kieku ma kinetx il-ħerqa li għandi li nara l-letteratura Maltija tikber u tistagħna bi traduzzjonijiet dejjem ġodda" (2008, p. xiii).

Bis-saħħa ta' dawn ix-xogħlijiet il-Malti kiber u stagħna.

Bl-istess mod, hu sinifikanti lkontribut lill-Malti tal-bqija tat-tradutturi li tawna l-qlib għall-Malti ta' xogħlijiet Klassiċi.


Ix-xogħlijiet Klassiċi u l-kitbiet ta' Santu Wistin bil-Malti – it-Tieni Parti

Dan hu t-tieni artiklu minn sensiela ta' tlieta li bdiet fil-ħarġa preċedenti ta' l-aċċent.

F'dan lartiklu se nagħti ħarsa lejn ix-xogħlijiet teatrali Griegi u Latini maqlubin għall-Malti li ttellgħu f'Malta.

Fl-ewwel artiklu ktibt li meta nużaw il-Klassiċi (bl-artiklu) qed nirreferu biss għax-xogħlijiet li nkitbu bil-Grieg jew bil-Latin sa minn elfejn sena Qabel Kristu sal-waqgħa tal-Imperu Ruman.

Hu minnu li l-istudju tal-Klassiċi jkopri dan il-perjodu storiku iżda peress li l-eqdem kitbiet li għandna huma dawk li nemmnu li huma ta' Omeru, dan ifisser li effettivament ilperjodu li jiġbor fih il-kitbiet Klassiċi li qed nirreferi għalihom f'din is-sensiela jibda bejn wieħed u ieħor fit-tmien seklu Qabel Kristu.

F'din is-sensiela m'iniex nirreferi għall-Bibbja li xi kultant tingħadd ukoll mal-kitbiet Klassiċi.

Kelma żgħira dwar it-terminu addattament fl-ambitu tat-traduzzjoni.

Fil-każ tax-xogħlijiet teatrali Klassiċi, l-addattament jew isir mittraduttur jew aktarx ikun misjuq mid-direttur teatrali nnifsu.

Dan jagħmlu bi skop li jaqdi l-fantasija teatrali u jintgħoġob maludjenza jew biex jissodisfa l-eżiġenzi tal-mezzi differenti li bih tista' tixxandar it-traduzzjoni – fuq ir-radju jew fuq it-televiżjoni, tittella' fuq il-palk jew tiġi ppubblikata fi ktieb stampat jew elettroniku.

Introduzzjoni

Bejn l-1947 u l-1950, l-udjenzi Maltin setgħu jgawdu l-preżentazzjoni bl-Ingliż ta' ħames xogħlijiet teatrali Klassiċi, tlieta mtellgħin mill-fergħa Maltija tal-Virgil Society ibbażata f'Londra, u tnejn imtellgħin mill-British Institute Players.

L-ewwel ma ttellgħet f'dan il-perjodu kienet il-produzzjoni Captivi ta' Plautus fi Frar tal-1947 u xahar wara ttellgħu Orestes u Iphigenia in Aulis, it-tnejn ta' Ewripide.

F'Mejju tal-1948 ittellgħet Hippolytus ta' Ewripide u fl-1950 ittellgħet Agamemnon ta' Eskilu (Serracino, 2016, pp. 290-296).

*Maħruġin fi ktieb fl-2008.

**Bħala parti minn Evenings on Campus.

***Dawn huma l-uniċi żewġ produzzjonijiet li ttellgħu f'Malta li l-ilsien oriġinali tagħhom hu l-Latin meta l-ilsien oriġinali tal-bqija li qed jidhru f'din it-tabella hu l-Grieg.

(D) = Direttur.

L-ewwel dramm Klassiku bil-Malti

Ix-xogħlijiet Klassiċi li ttellgħu bejn l-1947 u l-1950 kienu kollha bl-Ingliż iżda dawn kienu biss ġamra żgħira li baqgħet tkebbes l-imħabba għat-teatru Klassiku.

F'Awwissu tal-1968 ittella' l-ewwel dramm Klassiku Grieg bil-Malti fil-Festival tat-Teatru Klassiku (Times of Malta, 3/8/1968, p. 16; Xuereb, 2018, p. 36), organizzat mill-University Players fit-Teatru Grieg tal-Kulleġġ tal-Edukazzjoni, Ta' Giorni.

Id-drammaturgu u r-rumanzier Alfred Sant, li kien wieħed mill-instigaturi ewlenin talfestival, u l-poeta Philip Sciberras, jemmnu li l-produzzjoni ta' Edipu Sultan ta' Sofokle (c. 497/6 – c. 406/5 QK), traduzzjoni għall-Malti mill-Ingliż ta' Louis Azzopardi (1918-1989), hi l-ewwel traġedja Griega Klassika bil-Malti li qatt ittellgħet f'Malta (Serracino, 2018, p. 152).

Oħt Azzopardi hi l-attriċi Karmen Azzopardi; huma ta' dixxidenza diretta ta' Mikiel Anton Vassalli (Schiavone, 2009, p. 138).

Edipu Sultan ma kinitx l-unika traduzzjoni ta' test Klassiku ta' Louis Azzopardi (ritratt).

Hu qaleb għall-Malti wkoll In-Nisa ta' Trojja u Ifiġenja f'Tauris ta' Ewripide, Antigone, Ajjaks u Elektra ta' Sofokle u Iż-Żrinġijiet ta' Aristofane.

Jidher li Ifiġenja f'Tauris, Ajjaks u Elektra qalibhom biex jixxandru fuq ir-radju.

Ma jidhirx li Azzopardi qaleb dawn ix-xogħlijiet Klassiċi mill-Grieg (Serracino, 2018, p. 152).

Dan it-traduttur mill-Ħamrun, deskritt mill-istoriku tar-Rediffusion f'Malta Toni Sant, bħala "among the most prolific

translators of radio drama into Maltese" ta' żmienu (2016, p. 110), qaleb ħafna xogħlijiet letterarji għall-Malti u ħoloq ħafna drammi oriġinali biex jiġu ppreżentati bħala drammi radjufoniċi u produzzjonijiet teatrali, l-aktar mill-Malta Drama League (Schiavone, 2009, p.

139 u riċerka f'dar privata).

Fi kliem id-drammaturgu Francis Ebejer, li fiżżmien li ttellgħet Edipu Sultan kien il-kritiku teatrali ta' The Sunday Times of Malta, din kienet traduzzjoni ta' ġmiel straordinarju (18/8/1968, p. 21).

Il-produzzjoni tad-dramm kienet tinvolvi, fost oħrajn, lil Albert Marshall bħala direttur u lil Lino Farrugia bħala attur, tnejn li wara kellhom jagħmlu isem fit-teatru u t-televiżjoni Maltin u maż-żmien, jidderieġu u jipproduċu għadd ta' drammi Klassiċi bl-Ingliż u bil-Malti (ara t-tabella).

Il-Bakkanti

F'Settembru 1973 il-kumpanija Teatru-

Workshop tellgħet Il-Bakkanti ta' Ewripide (c. 480 – c. 406 QK), traduzzjoni għall-Malti u direzzjoni ta' John J. Schranz, fit-Teatru Grieg tal-Kulleġġ tal-Edukazzjoni, Ta' Giorni.

Il-produzzjoni ta'

Edipu Sultan fl1968 u Il-Bakkanti fl-1973 seħħet fi sfond ta' entużjażmu u ħajja ġdida fix-xena artistika u letterarja Maltija u fost sforz qawwi biex jiġi promoss l-użu talMalti fl-oqsma

kollha tas-soċjetà Maltija.

Fl-1966 twieled ilMoviment Qawmien Letterarju (MQL), li kellu l-ewwel għan tiegħu "li waqt li jkabbar fost ilpoplu Malti interess fil-letteratura, iħabrek biex idaħħal f'kull qasam ta' kitba bil-Malti – proża, poeżija u palk – l-aħħar xejriet fil-letteratura kontemporanja internazzjonali" (It-Triq talQawmien, 1996, p. 42).

Il-moviment kellu jagħmel ħiltu kollha biex juri lill-poplu Malti "is-siwi tal-ilsien tiegħu" (It-Triq tal-Qawmien, 1996: 42).

Din l-organizzazzjoni ġabret fi ħdanha awturi, drammaturgi u poeti żgħażagħ li 'l quddiem kellhom ikunu wħud mill-pilastri tal-letteratura moderna Maltija bħal Frans Sammut, Oliver Friggieri, Alfred Sant, Mario Azzopardi u Oreste Calleja.

F'dak li hu teatru bil-Malti, Francis Ebejer (1925-1993) kien jiddomina x-xena tas-snin sittin u sebgħin biex tana kapolavuri tal-proża teatrali Maltija moderna kemm għat-teatru kif ukoll għatteleviżjoni, fosthom Vakanzi tas-sajf (1962), Boulevard (1964), Menz (1967), Il-Ħadd fuq ilBejt (1971), L-Imnarja Żmien il-Qtil (1973) u Meta morna sal-Mellieħa (1976) (Schiavone, 2009, p. 741).

Ħafna mill-atturi involuti fl-ewwel Festival tatTeatru Klassiku flimkien mal-protagonisti talMQL fil-bidu tas-snin sebgħin ġew involuti filfestival tad-drama annwali "Xsenuru" (Azzopardi, 2003, p. 133) fejn matulu rajna jittellgħu għall-ewwel darba Iġsma Iħirsa ta' Oreste Calleja, fost xogħlijiet oħra importanti.

Meta traduzzjoni bil-Malti taqla' kontroversja

Huwa f'dan l-isfond soċjoletterarju li nistgħu nifhmu kif traduzzjoni għall-Malti ta' dramm Klassiku Grieg tista' toħloq kontroversja dwar l-użu tal-ilsien nazzjonali fis-soċjetà Maltija.

Ftit jiem qabel ma ttella' d-dramm, Il-Bakkanti, dehret ittra, "Language for a Greek play",

miktuba taħt in-nom de plume ta' Thoughtful minn San Ġiljan, fejn l-awtur ħadha qatta bla ħabel kontra "x-xejra ta' dak iż-żmien":

Ġimgħa wara, Oliver Friggieri wieġeb lil

Fi ftit kliem qallu:

L-ideat espressi minn Thoughtful huma skaduti; il-kwistjoni tal-lingwa kienet ilha li ndifnet;

Li l-Maltin, bħala nazzjon indipendenti, għandhom lingwa, mhix kwistjoni ta' sentimenti imma ta' sens komun;

L-użu tal-Malti f'Malta mhux kwistjoni ta' "xejriet" imma hu naturali;

Friggieri jirribatti li x-'xejra' li l-Malti jintuża aktar, hu mhux jaraha.

GħallMaġenb l-ittra ta' Friggieri, taħt l-istess titlu, dehret ittra ta' Anthony Licari fejn qal li għalih kienet dejjem naturali għal persuna ta' kwalunkwe nazzjonalità li tħossha kburija meta tesperjenza preżentazzjoni kulturali serja billingwa proprja tagħha.

Nerġgħu naraw The Bacchae

The Bacchae ta' Ewripide rġajna rajnieha bilMalti fl-1983, bit-titlu Allat Imġarrfa, imtellgħa mill-kumpanija teatrali, ATEATRU, bi traduzzjoni u addattament ta' Ġużi Gatt taħt id-direzzjoni ta' Dominic Said.

"Fis-snin tmenin tas-seklu l-ieħor, is-soċjetà Maltija pproduċiet fenomenu kulturali li kien magħruf bl-isem ta' ATEATRU," spjegali Gatt, "il-Gvern kien tana kamra mdaqqsa filforti ta' Tigné [Tas-Sliema] li dak iż-żmien kien f'idejn l-Assoċjazzjoni Sportiva Tigné (AST).

F'dik il-kamra (u bnadi oħra ta' Tigné) kienu saru rappreżentazzjonijiet teatrali li għandhom il-post ċkejken tagħhom fl-istorja tal-kultura popolari Maltija.

Konna ġemgħa ta' żgħażagħ, ħafna minna żgħażagħ proletarji, li ma kellniex pretensjonijiet ta' sofistikazzjoni kulturali, imma konna ntbaħna li dak li konna qed nagħmlu kien qed jiġi nnutat, u allura ħadna r-riskji.

F'nofs din l-ewforija ta' suċċess, kien avviċinani ċertu Dominic Said, li kien ukoll parti minn dal-fenomenu, u tani script ta' The Bacchae, bl-Ingliż.

It-test Ingliż diġà kellu ħafna paragrafi minnu maqtugħin (minn Said, li xtaq li jissimplifika ftit l-istorja), u jien aċċettajt li naqleb it-test mill-Ingliż għall-

Fl-1991 Gatt reġa' għamel l-istess ħaġa bliscript ta' The Knights, kummiedja Klassika

Griega ta' Aristofane (c. 446 – c. 386 QK) li ttellgħet bħala parti mill-Festival

Internazzjonali tal-Arti ta' dik is-sena.

Fuq talba tad-direttur teatrali Saviour Pirotta, Gatt qalibha għall-Malti mill-Ingliż u addattaha.

"Fiż-żewġ każi [jiġifieri, fil-każi ta' Allat Imġarrfa u Il-Kavallieri]," kompla jiktibli Gatt, "it-traduzzjoni saret mill-Ingliż, u fiż-żewġ każi x-xewqa tiegħi kienet li nipproduċi produzzjoni teatrali li tagħmel sens bil-Malti, u b'Malti tajjeb, imma mingħajr pretensjonijiet akkademiċi.

Forsi għal dir-raġuni, iż-żewġ scripts għadhom għandi (imgerfxin ftit) imma qatt ma ppubblikajthom."

Għarbi għall-Malti xi siltiet mill-kitba ta' Kahlil Gibran.

Għal ATEATRU fl-1983 qaleb ukoll għall-Malti d-dramm Marat Sade – Il-

Persekuzzjoni u l-Qtil ta' Jean-Paul Marat taħt id-Direzzjoni tal-Markiż De Sade kif imtella' mill-Imġienen ta' Charenton ta' Peter Weiss (Xuereb, 2017, p. 388).

Drammi Klassiċi Latini

F'Mejju tal-1983, il-kumpanija Actors' Studio tellgħet Il-Ħabel ta' Titus Maccius Plautus (c. 254 – 184 QK), magħruf aħjar bħala Plautus, fid-Deporres Arts Centre, Tas-Sliema, taħt iddirezzjoni ta' Michael Tabone (Ellul, 1983:

Din il-kummiedja, aktarx l-ewwel xogħol teatrali Latin li qatt ittella' bil-Malti, inqaleb mill-Ingliż minn Alfred Scalpello, senior lecturer fl-Università ta' Malta fejn jgħallem ilĠermaniż u t-traduzzjoni, jagħmel riċerka dwar il-kultura u l-letteratura tal-Ġermanja u xi kultant jaħdem ta' interpretu mill-Ġermaniż għall-Malti f'xi istituzzjonijiet tal-UE.

Barra Il-Ħabel ta' Plautus, Scalpello qaleb għall-Malti tliet drammi ta' Anton Chekov: IlĠnien taċ-Ċirasa, Il-Ġublew u L-Ors li ġew trażmessi fuq ir-radju, it-televiżjoni u ttellgħu fit-Teatru Manoel.

MillĠermaniż qaleb għall-Malti Der Beobachter ta' Charlotte Link (In-Nemmies – Horizons, 2016).

Fl-2001, flimkien ma' Dr Thomas Freller, ittraduċa mill-Ġermaniż Gotiku għall-Ingliż, id-deskrizzjoni bikrija ta' Malta ta' Friedrich Breithaupts, Malta Island of Christian Heroes (pubblikazzjoni tal-Fondazzjoni Patrimonju

Dramm Latin ieħor li ttella' bil-Malti kien Medea ta' Seneca.

F'Ġunju tal-1999 l-istudenti taċ-Ċentru tad-Drama Mikelanġ Borg, il-Blata l-Bajda, tellgħu serata ta' għeluq is-sena akkademika li fiha ppreżentaw Medea ta' Lucius Annaeus Seneca, magħruf aħjar bħala Seneca jew aħjar Seneca ż-Żgħir (4 QK - 65 WK).

Il-poster u żewġ xeni minn Il-Ħabel ta' Plautus, imtella' fl-1983 fid-Deporres Arts Centre, Tas-Sliema, mill-Actors'

Ħajr: Alfred Scalpello

Din it-traġedja Rumana b'tema Griega nqalbet mit-Taljan għall-Malti mill-għalliem tad-drama, Immanuel Mifsud (ritratt).

Dan l-awtur Malti ta' fama internazzjonali qaleb u addatta wkoll The Bacchae ta' Ewripide u ppreżentah flimkien mal-istudenti tiegħu f'Malta u f'Sarajevo taħt ittitlu ta' Bakki.

Mifsud hu l-awtur ta' Fl-Isem tal-Missier (u tal-iben), il-ktieb rebbieħ tal-Premju tal-Letteratura tal-

Unjoni Ewropea tal-2011.

Aktar kummiedji ta' Aristofane

F'Malta, barra Il-Kavallieri tal-1991, ittellgħu tliet kummiedji oħra ta' Aristofane bil-Malti: The

Frogs ittellgħet bil-Malti darbtejn, darba fl-1984 bħala Żrinġijiet u darb'oħra fl-1996, bħala 2000 Żrinġ.

Fl-1995 rajna l-kummiedja The Assembly of Women (Ecclesiasuzae), taħt l-isem ta' IlParlament tan-Nisa u fl-2004 The Clouds ippreżentata bħala Sħab.

Hemm rabta twila bejn il-kummiedji ta' Aristofane u Malta li tmur lura sal-ewwel nofs tas-seklu dsatax.

John Hookham Frere (1769-1846) meta kien qed jgħix f'Malta.

L-ewwel tlieta nġabru fi ktieb li ġie stampat fl-Istamperija tal-Gvern fil-Belt Valletta fl-1839 iżda l-frontispizju tiegħu ġie stampat flIngilterra u jgħid li l-ktieb ħareġ f'Londra fl-1840.

Jingħad li Frere kien ilu jaħdem fuq dawn ittraduzzjonijiet minn ftit wara li wasal Malta fl-1821.

Hu baqa' jgħix f'Malta sa meta miet fl-1846 (Cassar, 1984, pp. 52, 49).

F'Mejju tal-1983 il-kumpanija Actors' Studio ppreżentat Żrinġijiet fit-Teatru Manoel bi traduzzjoni u direzzjoni ta' Joe Bonnici.

Ilkritiku teatrali Paul Xuereb ftit li xejn kellu kliem ta' tifħir għal din il-produzzjoni imma faħħar it-traduzzjoni għall-Malti ta' Bonnici (2017, p. 45).

F'Lulju tal-1996, il-Koperattiva Kulturali Universitarja ppreżentat 2000 Żrinġ, spettaklu

psewdokontemporanju mnebbaħ millkummiedja klassika ta' Aristofane.

Ittellgħet bħala parti mill-programm ta' Evenings on Campus tas-sajf tal-1996, bl-addattament ta' Albert Marshall u bid-direzzjoni ta' Toni Sant (Xuereb, 2017, p. 549).

Il-kummiedja Il-Parlament tan-Nisa ġiet ippreżentata fl-1995 minn Joe Friggieri li barra li dderiġieha, ittraduċieha għall-Malti wkoll.

It-traduzzjoni għall-Malti ta' Sħab, li ttellgħet bħala parti mill-programm ta' Evenings on Campus tal-2004, saret minn Franklin Mamo.

It-traduzzjonijiet ta' Oliver Friggieri

Id-drammaturgi Eskilu, Ewripide u Sofokle huma t-trijumvirat prinċipali tat-traġedja Griega li l-għan ewlieni tagħha hu li toħloq dawk li Aristotli fi Dwar l-Arti tal-Poeżija (maqlub għall-Malti mill-Grieg, Dr Karmenu Serracino, 2012) isejħilhom il-mimesis (l-imitazzjoni) u l-catharsis (il-purifikazzjoni talemozzjonijiet), żewġ ingredjenti li jintrigaw l-udjenzi universali u fl-istess ħin jagħmluha popolari magħhom.

Bejn l-1989 u l-2016 l-udjenza Maltija kellha l-okkażjoni tara sitt traġedji ta' Ewripide u Sofokle, b'uħud minnhom jiġu ripetuti fi staġuni teatrali varji u f'siti teatrali differenti, saħansitra blistess traduzzjoni.

Bejn l-1989 u l-1990 rajna triloġija ta' traġedji Griegi maqlubin għall-Malti mill-Ingliż minn Oliver Friggieri, li minkejja li hu magħruf l-aktar għall-kritika letterarja u x-xogħlijiet letterarji tiegħu, kien ukoll traduttur prolifiku (Said, 2012, p. 27).

Iċ-ċiklu beda f'April tal-1989 bil-preżentazzjoni ta' Edipu s-Sultan ta' Sofokle mill-Koperatturi fit-Teatru Manoel, taħt id-Direzzjoni ta' Carmel S. Aquilina.

"Fil-qlib tiegħi fittixt, qabel xejn, li nersaq kemm nista' lejn ir-reqqa li jitlob test Klassiku bħal dan," kiteb Friggieri fil-programm ta' Edipu s-Sultan li tqassam lill-membri tal-udjenza.

"Id-dinjità talespressjoni, il-burdati differenti tat-taħdit, it-tensjoni li tinħass fil-versi, ir-ritmi differenti li timxi bihom il-kuxjenza matul id-dramm kollu: huma lkoll xejriet tal-kontenut u tal-forma li ħabrikt li rroddhom fl-aħjar Malti li stajt nasal għalih".

Fl-istess programm Friggieri jgħidilna li studja l-Grieg u l-Latin fis-Seminarju u fl-Università iżda biex qaleb Edipu s-Sultan kellu jistrieħ fuq żewġ traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' John Gassner u H.D.F. Kitto.

It-triloġija kompliet f'Lulju tal-istess sena bil-preżentazzjoni ta' Antigone ta' Sofokle fisSur ta' De Redin, l-Imdina, taħt id-direzzjoni ta' Joe Friggieri.

"Fil-qlib tiegħi ta' Antigone għall-Malti nixtieq li terġa' tidher il-viżjoni tad-dinja ta' Sofokle, imgħoddija mix-xquq qodma tal-ilsien tagħna," jikteb Oliver Friggieri fil-programm tas-serata, "Is-sbuħija, l-espressività, l-għana tal-kliem u talfrażeoloġija tal-Malti huma għodod mill-aqwa f'idejn it-traduttur li jrid juri għal darb'oħra li dan l-ilsien qadim u għani, sikwit imżeblaħ u mwarrab saħansitra fis-seklu 'tal-progress', ma jonqsu xejn mill-qawwa u mill-medda tal-ilsna l-oħra li tlaqqgħu ma' din iċ-Ċiviltà kbira.

Għandu mnejn li minħabba l-qedem tiegħu, ilsienna hu eqreb lejha minn ilsna oħra".

Iċ-ċiklu trittiku għalaq f'Awwissu tas-sena ta' wara bil-produzzjoni ta' Medea ta' Ewripide fis-Sur ta' De Redin taħt id-direzzjoni ta' Lino Farrugia.

Fil-programm, Oliver Friggieri jikteb li permezz tat-traduzzjoni għall-Malti ta' Medea "il-Maltin jissoktaw jintebħu kemm lilsien Malti hu għani u sabiħ u kemm jista' jiltaqa' bla biża' mal-aqwa xogħlijiet letterarji ta' kull żmien" għaliex "Medea hi eżempju ta' poeżija qawwija li tqajjem is-setgħat rieqda kollha tal-lingwa, u turi kemm il-poeżija hi tabilħaqq l-aqwa muftieħ li jbexxaq sa ma jiftaħ beraħ il-bieb maqful tal-qalb talbniedem."

It-tliet traġedji Griegi kif tradotti minn Friggieri nħarġu fi ktieb wieħed fl-2008.

Medea kif tradotta minn Oliver Friggieri reġgħet ittellgħet fl-1999 mill-istudenti taċĊentru tad-Drama Mikelanġ Borg taħt iddirezzjoni tal-għalliem tagħhom John Suda.

Fl-2008 rajna addattament ta' din it-traġedja fuq il-campus tal-Università l-Qadima, il-Belt

Valletta mill-kumpanija Teatru Dù.

In-nisa ta' Ewripide

In-nisa jgħaqqdu t-tliet traġedji Griegi ta' Ewripide li ttellgħu bil-Malti bejn l-2001 u l-2005.

Fil-verità hemm konnessjoni qawwija bejn In-Nisa ta' Trojja, li ttellgħet fit8 ta' Lulju 2001 u Ħekuba, li ttellgħet ġimgħa wara: Ħekuba hija l-mara protagonista tat-traġedja ta' In-Nisa ta' Trojja fejn in-nisa jiddeskrivu l-ħajja wara l-waqgħa ta' Trojja, inkluż il-ħtif ta' Ħekuba minn Odisseu li żammha bħala skjava.

Anke t-traġedja Ħekuba sseħħ wara l-waqgħa

ta' Trojja: Polidorus, l-iżgħar iben ta' Priam u Ħekuba, jintbagħat għand is-Sultan Polimestor biex jipproteġih iżda meta Trojja taqa', Polimestor joqtol lil Polidorus.

Ħekuba ssir taf b'dan u meta Polimestor iżur Trojja mirbuħa, Ħekuba tagħmih u toqtollu ż-żewġ uliedu.

Din it-triloġija ta' traġedji femministi ta' Ewripide waslet fi tmiemha bilproduzzjoni ta' In-Nisa Feniċi f'Awwissu 2005.

John Suda ttraduċa In-Nisa ta' Trojja, produzzjoni li kienet tinvolvi l-istudenti tad-drama, taħt id-direzzjoni artistika ta'

addattament milli produzzjoni sħiħa (2018, p. 39).

L-istess produzzjoni ttellgħet fit-Teatru Grieg ta' Sirakuża, Sqallija (APGRD – Archive of Performances of Greek & Roman

Ħekuba ġiet tradotta minn Alfred Palma fuq kummissjoni esklużiva tal-attriċi Karmen Azzopardi li ħadmet il-parti protagonista ta' Ħekuba.

Din ġiet ippreżentata fit-Teatru Grieg, Ta' Qali, fil-15 ta' Lulju 2001, mill-kumpanija Talenti, taħt id-direzzjoni ta' Żepp Camilleri (1955-2019).

Paul Xuereb, f'reċensjoni ta' din il-produzzjoni, faħħar it- 3

Immaġni (ħajr Mario Micallef)

1 Karmen Azzopardi fil-parti ta' Ħekuba fil-produzzjoni tal-2001.

2 Tpinġija ta' Mario Azzopardi li dehret fil-programm tad-dramm Agamemnon li ttella' fl-1971.

Xena mill-produzzjoni ta' Ħekuba tal-2016.

Karmen Azzopardi f'In-Nisa Feniċi tal-2005.

traduzzjoni ta' Palma, iżda staqsa għala xi ismijiet ta' xi karattri ġew taljanizzati filwaqt li oħrajn ingħataw stil Grieg (The Sunday Times of Malta, 15/7/2019, p. 23).

Din mhix l-unika traduzzjoni ta' Palma li ttellgħet fuq il-palk Malti: 10 mis-26 xogħol ta' Shakespeare li Palma qaleb għall-Malti ttellgħu fit-Teatru Manoel mill-istess kumpanija li tellgħet Ħekuba fl-ewwel għaxar snin ta' dan is-seklu.

Barra minn hekk, hu qaleb is-sunetti kollha ta' Shakespeare (Vassallo u Said, laċċent, Jannar 2017, p. 43).

L-istess Ħekuba reġgħet ittellgħet mill-istess kumpanija fit-Teatru Manoel f'Novembru 2016 taħt id-direzzjoni ta' Josette Ciappara.

Karmen Azzopardi reġgħet ħadmet il-parti prinċipali ta' Ħekuba (APGRD – Archive of Performances of Greek & Roman Drama).

Lino Farrugia dderieġa In-Nisa Feniċi li ttellgħet fl-2005 bħala parti minn Evenings on Campus.

Kien hu li qalibha għall-Malti millIngliż bl-għajnuna ta' verżjoni mit-Taljan.

Karmen Azzopardi ħadmet il-parti ta' Jokasta filwaqt li Mario Micallef ħadem il-parti ta' Edipu (The Malta Independent, 23/8/2005).

Konklużjoni

Fiż-żewġ artikli li dehru s'issa f'din is-sensiela rajna li t-traduzzjoni tat-traġedji Klassiċi ta' Sofokle u Ewripide kienet prolifika, anke jekk mhux dejjem inqalbu mill-Grieg, l-ilsien oriġinali.

Mit-trijumvirat prinċipali tat-traġedja Griega, f'dak li hu qlib għall-Malti, jonqos Eskilu li t-traġedja tiegħu ta' Agamemnon ittellgħet darbtejn bl-Ingliż f'Malta iżda qatt bil-Malti.

Għal dawk li huma kummiedji Griegi, jidher li dawk ta' Aristofane huma popolari mhux biss mat-tradutturi imma anke mal-udjenzi Maltin.

It-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet Klassiċi Latini huma skarsi: inqalbu tnejn biss, Il-Ħabel ta' Plautus u Medea ta' Seneca – u mhux milLatin, il-lingwa oriġinali.

Din l-iskarsezza ta' xogħlijiet teatrali Latini maqlubin għall-Malti hi stramba tassew meta tqis li, minħabba lpreżenza twila u attiva tal-Kattoliċiżmu f'Malta, il-Latin kien mifrux u mħaddem ferm aktar mill-Grieg.

F'dan l-artiklu, għal darb'oħra rajna li, biex nuża kliem Oliver Friggieri li deher filprogramm teatrali ta' Edipu s-Sultan tal-1989, "il-Malti huwa lsien għani u sabiħ, espressiv u mogħni bix-xejriet kollha li b'ebda mod ma jagħmluh inferjuri quddiem l-ilsna meqjuma loħra."

Forsi wasal iż-żmien li nagħtu kas listedina li kien għamlilna l-awtur eminenti flistess programm meta qal: "Nemmen li minbarra drammi oriġinali Maltin, it-teatri lokali għandhom jippreżentaw kull dramm barrani bil-Malti, jiġifieri b'din il-lingwa li daqskemm hi sabiħa u għanja hi wkoll imkasbra, sikwit imwarrba minħabba kriterji foloz li d-dinja moderna ilha li ċaħdithom."

Tal-għajnuna li tawni biex nikteb dan l-artiklu nixtieq nirringrazzja lil: Alfred Palma, Alfred Scalpello, Ġużi Gatt, Immanuel Mifsud, Karmen Azzopardi, Karmenu Serracino, Lino Farrugia, Mario Micallef u l-membri kollha talistaff tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta' Malta.

Ħajr ukoll għall-immaġni fil-pp.

55 u 60 lill-iSchool of Performing Arts' Digital Archive tal-Università ta' Malta.


Kelmtejn mit-traduttur

Daħla

Hu ta' sodisfazzjoni kbir għalija li qed nippreżenta Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu / La Maison du chat-qui-pelote, l-ewwel traduzzjoni tiegħi mill-pinna ta' Honoré de Balzac, meqjus fil-kamp letterarju Franċiż bħala l-akbar rumanzier tas-seklu dsatax.

Għalhemm f'ħajtu Balzac qala' kritika negattiva kbira minn irkejjen li ma kinux lesti japprezzaw linnovazzjonijiet u l-ħiliet letterarji tiegħu, hu xorta waħda kien apprezzat minn żmienu 'l hawn kemm minn pubbliku ta' qarrejja mifruxin mad-dinja kollha kif ukoll minn awturi kbar bħalu kontemporanji u mhux, fosthom Hugo, Baudelaire, Dostoyevsky, Browning, Marx, Strindberg, Proust u Alain.

Illum il-ġurnata l-kritiċi u l-istoriċi tal-letteratura jqisuh kif tassew jistħoqlu bħala missier ir-rumanz Franċiż modern.

It-traduzzjonijiet tax-xogħlijiet ta' Balzac b'bosta lingwi bdew fi żmienu u ftit tas-snin wara mewtu.

Sal-lum xogħlu għadu jiġi ppubblikat bil-Franċiż u bi traduzzjonijiet aġġornati jew b'verżjonijiet ta' traduzzjonijiet ġodda minn pubblikaturi mid-dinja kollha.

Sa fejn naf jien dan hu l-ewwel xogħol ta' Balzac li qed jiġi tradott għall-Malti.

Ninsabu ferm wara ilsna oħrajn.

Dan ma jfissirx li għandna għax naqtgħu qalbna li xi darba xogħlijiet letterarji minn awturi bħal Balzac jaraw id-dawl bi lsienna.

La xejn ma żamm jew iżomm il-lingwi kbar milli jittraduċu xogħlijiet letterarji allura xejn ma għandu jżommna milli nagħmlu bħalhom.

Il-lingwi l-kbar fehmu u għadhom jifhmu li t-traduzzjoni letterarja hi l-għajn li ħteġilhom jixorbu minnha biex ikomplu jikbru u jissaħħu.

Balzac innifsu fil-bidu tal-karriera tiegħu hu prova ta' din it-tendenza billi bħala awtur hu ġie influwenzat – biex nagħti eżempju wieħed biss – mix-xogħol ta' James Fenimore Cooper li fi żmienu kien diġà tradott għall-Franċiż.3 Mela jekk il-Malti kemm dak miktub kif ukoll mitkellem irid tassew jissaħħaħ jeħtieġlu ta' bilfors li jinkorpora fih – bħalma għamlu u għadhom jagħmlu lingwi aktar mifruxin minnu – ix-xogħlijiet letterarji tal-awturi l-kbar miktubin b'ilsna barranin.

Il-ġeneru tal-letteratura tradotta ma jagħmilx għajr isaħħaħ il-kittieb Malti u fl-aħħar mill-aħħar il-letteratura Maltija.

Nimmaġina li bosta minnkom se jistaqsu lilhom infushom għaliex fost il-lista twila taxxogħlijiet letterarji ta' Balzac l-għażla tiegħi kellha taqa' fuq ir-rakkont ta' La Maison du chat-qui-pelote jew kif qed nittraduċih bl-isem ta' Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu?

Filħajja xejn ma jiġri b'kapriċċ.

Din in-novella twila ta' Balzac kienet tagħmel parti millprogramm ta' studju li jien segwejt fl-Università ta' Poitiers fl-1988.

Konna għamilnielha analiżi testwali li fiha studjajna l-kapaċità tat-teknika u l-istil ta' Balzac li mhux lakemm tifhimhom kif ġib u laħaq.

Għalhekk meta rritornajt Malta kienet diġà nibtet fija x-xewqa li xi darba nittraduċi din in-novella bil-Malti biex il-qarrej lokali jkun jista' japprezzaha daqsinsew bi lsien pajjiżu.

Tagħrif dwar il-kitba u l-istil ta' Balzac

Fil-letteratura, in-novelli u r-rumanzi ta' Balzac taw bidu għar-realiżmu tas-seklu dsatax.

Balzac joffri lill-qarrej narrazzjoni u deskrizzjoni affidabbli ta' dak li kien għaddej madwaru kemm fuq livell personali kif ukoll fuq dak storiku u soċjali.

Hu jibqa' magħruf ħafna għaddeskrizzjonijiet iddettaljati tal-persunaġġi u tal-lokalitajiet li kien josserva.

F'kitbitu, kif ngħidu bil-Malti, kien iqaxxar dak kollu li kien jiddeskrivi.

Fil-fatt, f'Id-Dar tal-Qattus birRakketta f'Idu hu jirnexxilu jpitter bil-linka u l-kitba dak li l-pittur jirnexxilu jpitter fuq it-tila biż-żjut u l-kuluri.

Balzac twieled u għex bejn is-snin 1799 u 1850.

Perjodu li kien rikk fl-istorja u mimli taqlib politiku, ekonomiku u soċjali kemm fi Franza kif ukoll fl-Ewropa.

Fl-1799 l-Ewwel Repubblika Franċiża li kienet ħadet post il-Monarkija kienet fi triqtha lejn l-Imperu ta' Napuljun Bonaparti.

Balzac fi tfulitu esperjenza l-glorja ta' Napuljun u fl-adolexxenza lwaqgħa tiegħu li ħalliet konsegwenzi kbar kemm fuq is-soċjetà Franċiża kif ukoll fuq issoċjetajiet kontinentali.

Hu assista wkoll għar-ritorn tal-Monarkija ta' Karlu X, l-irvellijiet kontriha, ir-renju ta' Lwiġi Filippu ta' Franza, u l-bidu politiku tat-Tieni Repubblika mmexxija minn Karlu Lwiġi Napuljun Bonaparti.

Għalhekk nistgħu nimmaġinaw x'taħlita ta' ideat, kredijiet u realtajiet kienu jħawdu l-qagħda politika li għex fiha l-awtur.

B'riżulat ta' dan l-isfond soċjali, politiku u storiku, fir-realiżmu ta' xogħlijietu Balzac jinkorpora u jirrifletti bl-akbar awtentiċità li tista' toffri d-deskrizzjoni narrattiva, il-persunaġġi li hu jirnexxilu joħloq mill-imaġinazzjoni tiegħu.

Permezz ta' persunaġġi fittizji u mhux, hu jiddeskrivi nies li ta' kuljum kien jaħbat magħhom fl-epoka ta' żmienu: il-membri ta' familtu, ħbiebu, il-kuntatti letterarji, ir-rivali, il-politiċi b'idealiżmi differenti, il-membri tas-soċjetà inġenerali.

F'ċerti persunaġġi Balzakjani niltaqgħu wkoll ma' karattri meħudin minn tnejn jew tliet persuni li jissawru bil-pinna tal-awtur f'persunaġġ wieħed.

F'din in-novella b'mod partikulari Balzac ifassal il-persunaġġi ta' Virginie u Augustine fuq iż-żewġ ħutu bniet Laure u Laurence filwaqt li l-persunaġġi tas-Sur u l-Madama Guillaume jsawwarhom fuq in-nanniet materni tiegħu li f'Pariġi kienu fin-negozju tad-drappijiet fl-epoka Napoleonika.

Hawnhekk naraw li Balzac kien diġà qed iħaddem it-teknika li Proust aktar tard isejħilha "illuminazzjoni retrospettiva" fejn il-kittieb jistrieħ fuq il-memorji ta' tfulitu meta jerġa' jiltaqa' magħhom snin wara hu u jikteb ix-xogħol letterarju tiegħu.

Hu fatt magħruf li x-xogħlijiet letterarji jittraxxendu żmienhom.

Iżda dawn ma jirnexxilhomx jibqgħu validi jekk ma jmissux man-nervituri tan-natura u l-kundizzjoni umana.

U bla dubju ta' xejn La Comédie humaine, l-opra sħiħa tal-univers maħluq minn Balzac, jirnexxilha tagħmel dan il-pass kreattiv.

Ir-realiżmu mħaddem minn Balzac fih innifsu ma jgħid "xejn" ġdid iżda x-"xejn" li jgħid jew aħjar li jsawwar kitbietu jfisser ħafna.

B'hekk, bħall-biċċa lkbira tax-xogħlijiet ta' Balzac, in-novella La Maison du chat-qui-pelote hi eżempju konkret tar-realiżmu bħala fenomenu letterarju.

U għalkemm din mhix ħlief rakkont qasir (récit), minn xeni tal-ħajja privata, xorta waħda jinsabu marsusin fiha bħas-sardin għadd ta' temi marbutin man-natura umana.

Fost oħrajn niltaqgħu ma' dawk tal-imħabba, id-divorzju, ilkonflitti fi ħdan l-artisti, id-destin, il-klassijiet soċjali, l-ambizzjonijiet, l-edukazzjoni u b'mod speċjali t-tema tas-sopravvent tal-familja fuq l-individwu.

Sitwazzjonijiet li nħabbtu wiċċna magħhom jew ma xi wħud minnhom jekk mhux ta' kuljum tal-anqas f'diversi fażijiet matul ħajjitna.

L-istorja ta' Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu tista' tinqara għal dak li hi.

Iżda allegorikament tista' titqies ukoll li hi l-ħrafa ta' Ċenerentola bil-maqlub jew it-tkomplija tagħha lil hinn mit-tmiem pożitiv li din tispiċċa bih.

Ir-realtà wara kollox mhix ħlief iddiżintegrazzjoni tal-illużjonijiet tal-ħrejjef immaġinattivi.

Hawnhekk hu rimarkabbli l-fatt li Balzac jipponta lejn din l-interpretazzjoni fejn fir-rakkont jagħmel referenza diretta għal din il-ħrafa meta l-familja Guillaume tmur għar-rapprezentazzjoni tagħha fit-teatru tal-Variétés.

Dan ir-rakkont jixhed ukoll li n-novelli u r-rumanzi ta' Balzac mhumiex sempliċement stejjer iżda wkoll mezz li bih l-awtur jesponi l-filosofija tiegħu u dik tal-filosfi li hu kien midħla tagħhom bis-saħħa tal-qari intensiv tiegħu.

F'Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu toħroġ fiddeher l-influwenza Platonika meta Balzac jirreferi għall-kunċett tal-intelliġenza u jekk din hix preżenti fil-bniedem qabel twelidu.

Naraw ukoll kif hu jħaddem it-teorija tiegħu li n-nies u loġġetti ta' madwarhom huma organikament assoċjati.

Eżempju tipiku f'din in-novella hu dak tal-Madama Guillaume li ma tistax teżisti mingħajr il-ħanut tad-drappijiet.

Fi kliem ieħor filbiċċa l-kbira tax-xogħlijiet ta' Balzac tinħass bejn il-persunaġġi u l-ambjent tagħhom relazzjoni simbjotika.

Balzac jiddeskrivi lil Madama Guillaume bħala mara mwaħħla malbankun tal-ħanut biex b'hekk hi kważi kważi ssir parti minnu u hu parti minnha.

Fin-novella jinħass ukoll l-aspett teatrali.

Id-diskors tal-persunaġġi fir-rakkont hu ftit iżda dan faċilment jista' jitqies bħad-diskors li jingħad fuq il-palk fl-isfond tax-xeni deskrittivi mpittrin millawtur innifsu.

F'ċerti mumenti l-qarrej isibha diffiċli ferm biex jiddistingwi bejn Balzac irrumanzier u Balzac id-drammaturgu.

Dan l-element teatrali jinħass l-aktar lejn tmiem innovella.

Madankollu, sabiex nifhmu r-rakkont aħjar u fl-istess waqt x'kellu f'moħħu Balzac jeħtiġilna npoġġu Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu fit-tapizzerija tal-Kummiedja Umana fejn hu jkompli jiżviluppa b'mod aktar profond xi wħud mill-persunaġġi li jinsabu fih fid-diversi partijiet tagħha.

Hu jagħmel dan billi jkompli jisfrutta f'kitbiet oħrajn ħajjet il-persunaġġi tiegħu bl-użu tat-teknika tal-persunaġġi rikurrenti.

Din it-teknika jħaddimha b'kapaċità kbira kemm f'din in-novella kif ukoll b'mod retrospettiv f'xogħlijiet sussegwenti.

Karattri bħal Joseph Lebas u d-Dukessa de Carigliano, li jidhru għall-ewwel darba f'Id-Dar tal-Qattus birRakketta f'Idu, biex nagħti eżempju bihom, jidhru u jkomplu jiġu żviluppati u analizzati f'novelli u f'rumanzi oħrajn li Balzac kitibhom ftit taż-żmien jew snin wara.

Mentri persunaġġi oħrajn bħal César Birotteau, li f'Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu isimu jissemma darba biss, apparti milli jidher wkoll f'xogħlijiet oħrajn tal-Kummiedja Umana, iġib saħansitra l-isem tar-rumanz miktub proprju dwaru bejn 1833–7.

Kif jinsisti Hubert Juin, flimkien ma' studjużi u ammiraturi oħrajn tal-awtur fosthom Marcel Proust, il-kobor ta' Balzac jista' bl-aħjar mod jidher u jiġi apprezzat bil-qari u l-analiżi tax-xogħol integrali tiegħu.

Dan hu xogħol tassew kolossali li fih niltaqgħu ma' kważi 3,500 persunaġġ.

Teknika favorita li Balzac juża f'din in-novella hi dik tal-mise en abîme li permezz tagħha joħloq kwadru ġo kwadru bħal meta nħarsu lejn id-dehriet ma jispiċċaw qatt f'żewġ mirjiet li jirriflettu lil xulxin.

F'dan il-każ, biex nieħdu eżempju wieħed biss, inħarsu ftit lejn l-isem tan-novella.

L-isem Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu mhux biss hu l-isem tal-ktieb iżda wkoll hu l-isem tad-dar tan-negozju li dwarha tiżvolġi parti sostenzjali mill-istorja.

B'hekk mir-realtà tan-narrazzjoni ngħaddu għar-realtà tat-titlu, tal-qoxra tal-ktieb.

Fl-istorja d-dar bittabella tal-Qattus bir-Rakketta tiġi mpittra mill-pittur de Sommervieux; għalhekk it-titlu u ddar jerġgħu jiddaħħlu fi kwadru ieħor permezz tax-xena artistika.

Inkomplu mbagħad ninkorporaw dan kollu fi kwadri oħrajn meta nżommu f'moħħna li n-novella tagħmel parti integrali wkoll mix-Xeni tal-Ħajja Privata (Scènes de la vie privée), mill-Istudji tal-Manjieri (Études des moeurs), mill-Kummiedja Umana (La Comedie humaine): id-dinja li Balzac billi miet ta' wieħed u ħamsin sena ma rnexxilux kif xtaq li joħloqha u jiżviluppaha kollha u li finalment kienet tagħmel parti minn moħħu u ħajtu.

Mela fi ftit kliem din il-mise en abîme partikulari bejn wieħed u ieħor f'din in-novella timxi fuq dawn il-linji: id-dinja esterna – limmaġinazzjoni jew moħħ l-awtur – Ix-Xeni tal-Ħajja Privata, L-Istudji tal-Manjieri u lKummiedja Umana fit-totalità tagħha – in-novella stess – it-titlu tan-novella – id-dar infisha – il-pittura ta' Sommervieux.


Kummenti kritiċi dwar It-Teżawru: Ġabra ta' Sinonimi u Antonimi ta' Albert W. Agius

F'dan l-istudju se jitqiegħed taħt lenti kritika teżawru ewlieni ta' lsienna, midmum minn

Albert W. Agius, skont qafas għall-analiżi ta' xogħlijiet lessikografiċi (Ellul, Proposta, 99-104).

Għalhekk se nibda billi niġbor fil-qosor x'jgħid il-kompilatur stess dwar xogħlu u wara ngħaddi biex niffoka fuq il-kriterji esterni, marbuta mal-preżentazzjoni, l-aċċessibilità u lkontenut (Jackson, 176) ta' It-Teżawru: Ġabra ta' Sinonimi u Antonimi (BDL, 2010).

Biex nagħmel dan se nħares lejn kampjun randomizzat iżda rappreżentattiv u nifli laħħar entrata ta' kull 20 paġna tat-teżawru b'attenzjoni speċjali għall-firxa tal-vokabolarju, it-trattament tal-omonimi u l-omografi, it-trattament tal-lessemi polisemiċi, it-tqassim tattifsiriet differenti ta' kelma, is-sinonimija, l-antonimija, id-deskrizzjonijiet grammatikali, lortografija u l-użu tat-tikketti li jindikaw il-kuntest.

X'jgħidu l-kompilatur u l-editur/i dwar it-Teżawru u s-sinonimija

L-ewwel edizzjoni tat-teżawru ta' Albert W. Agius dehret għall-ewwel darba fis-sena 2000 blisem It-Teżawru: Ġabra ta' Sinonimi u tifsiriet jixtiebhu Maltin.

Għaxar snin wara, imbagħad, ħarġet it-tieni edizzjoni mkabbra bl-isem It-Teżawru: Ġabra ta' Sinonimi u Antonimi.

It-titli weħidhom diġà fihom x'tixtarr għaliex jitfgħu dawl kemm fuq l-attitudni li jieħu Agius dwar is-sinonimija kif ukoll jimmarkaw differenzi ewlenin bejn iż-żewġ ħarġiet.

Fit-tnejn li huma Agius ma jagħtix biss sinonimi assoluti – li skont diversi studjużi huma estremament rari (Cruse 155) – iżda wkoll kliem li hu qrib sewwa fit-tifsir, frażijiet u anke idjomi.

Fit-tieni edizzjoni, imbagħad, kien hemm diversi bidliet; l-aktar waħda importanti kienet il-ġabra wkoll tal-antonimi li kienu neqsin mill-ewwel ħarġa.

L-edizzjoni tat-teżawru mistħarrġa f'dan l-istudju hija tal-2010; madankollu se jsiru referenzi wkoll għall-Kelmtejn Qabel u d-Daħla taż-żewġ edizzjonijiet.

Id-diskors ewlieni dwar x'qed jiġi mifhum bit-terminu 'sinonimija' jagħmlu Joe Felice-

Pace: l-editur uniku tal-ewwel edizzjoni u l-koeditur tat-tieni edizzjoni ma' Reno Fenech.

Fil-

Kelmtejn Qabel tal-ewwel edizzjoni jagħmel differenza bejn il-'kelma tifsira' li jorbotha ma' "ekwivalenza sħiħa" fit-tifsir u l-'kelma sinonimu' li jaraha bħala "tifsira li toqrob ħafna għassens tal-kelma li nkunu rridu nfissru imma li għandha tifsira usa' jew idjaq minnha" (Agius Teżawru 1 ed, i).

Fil-fatt Felice-Pace jemmen li "tista' tgħid li ebda kelma, qrib kemm hi qrib kelma oħra, m'għandha t-tifsira eżatta tagħha".

Min-naħa tiegħu anke Agius jagħmel referenza għal din il-kwestjoni u jikkwota d-definizzjonijiet rispettivi tal-kelma 'sinonimu' kif miġjuba minn Erin Serracino-Inglott u Dun Karm Psaila rispettivament (Agius Teżawru 1 ed, v).

Kemm Felice-Pace u kemm Agius jaraw l-istorja rikka ta' lsienna bir-relazzjonijiet kontinwa ma' ilsna oħra bħala s-sors tal-abbundanza tal-vokabolarju li jesprimi l-istess ideat.

Felice-Pace jattribwixxi l-"kotra ta' sinonimi jew kważi sinonimi għal ħafna kliem f'dan itteżawru" għall-fatt li lsienna jaċċetta kliem li mhuwiex trilitteru jew kwadrilitteru mingħajr inkwiet ta' xejn u li dan jista' wkoll jgħaddi minn proċess ta' twessigħ jew tidjiq semantiku (Agius Teżawru 1 ed, iii).

Agius jifhimha li "il-Malti huwa rikk ħafna għaliex għandna kliem b'etimoloġiji differenti" (1 ed, vii) u għalhekk, kif stqarr f'intervista ma' Marc Tanti, irid millinqas ikun hemm tliet sinonimi għal kull kunċett (Tanti 10).

Isiru wkoll referenzi għan-natura ta' teżawru f'kuntrast ma' ġeneri oħra.

Felice-Pace jagħżel bejn 'ktieb tas-sinonimi' u 'teżawru' "li għandu medda usa' minn ktieb tas-sinonimi" (Agius Teżawru 1 ed, i).

Jgħid ukoll li għalkemm Agius daħħal xi frażijiet li jistgħu joqorbu aktar lejn dak li jkollu f'moħħu l-kelliem, dawn mhumiex definizzjonijiet għaliex dawn posthom huwa d-dizzjunarju (1 ed, ii).

Min-naħa tiegħu Agius ifisser il-kelma 'teżawru' li biha laqqam lil dan ix-xogħol (v) u jxebbhu ma' senduq tal-għarusa "mimli b'ġojjelli lingwistiċi" li huma s-sinonimi flimkien mal-frażijiet u l-espressjonijiet popolari (vi).

Agius jara primarjament żewġ użi għal dan it-teżawru bħala ktieb ta' referenza: li

jgħin lill-fittiexa jsibu dik il-kelma preċiża li jkollhom bżonn l-aktar fit-taħdit; u li jgħin lillkittieba jsibu kelma bl-istess tifsira minflok dik li jkollhom f'moħħhom u hekk jevitaw irripetizzjoni (v).

Iżda minbarra l-ħtieġa bħala ktieb ta' referenza, Agius jaħseb ukoll f'użi oħra.

Jifhimha li għal ċerti nies dan il-ktieb jaf jiswa kemm bħala divertiment – billi pereżempju, min ikun iqalleb il-folji kapaċi jintebaħ kemm-il tifsira differenti jaf ikollha l-istess kelma (vi) – u kemm biex ikattar il-kreattività (vii).

Agius ifisser kif xogħlu mhuwiex indirizzat għal xi udjenza partikolari u għalhekk ma setax joqgħod attent għall-ħtiġijiet partikolari ta' xi grupp ta' utenti.

Fi kliemu "L-iskop tiegħi hu li It-Teżawru jiswa għall-akbar numru ta' nies possibbli" (vi) fosthom studenti, għalliema, kittieba, awturi, ġurnalisti, xandara, skrivani tal-gvern, il-banek u d-ditti kummerċjali, kif ukoll dawk li jedhew jilagħbu bil-kliem (ix).

Għal dan il-għan ma rabatx lilu nnifsu li jippreżenta biss sinonimi "fil-veru sens tal-kelma" (vi) iżda minflok ippreżenta l-akbar għadd ta' kliem li jaqblu "b'xi mod fit-tifsir tagħhom" (vii).

Agius jinforma wkoll lill-utenti b'xi għażliet li għamel konxjament.

Waħda minnhom hi li ma jippreżentax kelmiet ewlenin (headwords) li marbuta magħhom ma kellux mill-inqas tliet sinonimi jew frażijiet xierqa.

Deċiżjoni oħra li ħa għall-ewwel edizzjoni kienet li ma jagħti ebda ordni partikolari fil-mikrostruttura u dan għaliex jifhimha li ħadd ħlief il-fittiex stess m'għandu l-ħila jagħraf liema hija l-aktar kelma li tgħodd għalih fil-kuntest.

Għal din l-istess raġuni, l-ordni li ta lis-'sinonimi' fit-tieni edizzjoni hija waħda alfabetika.

Għażel ukoll li ma jagħlaqx il-bibien għall-kliem li mhuwiex ta' nisel Għarbi (vii) kif ukoll li f'differenzi flortografija bejn Erin Serracino-Inglott u Ġużè Aquilina jimxi aktar ma' tal-aħħar (viii).

Ilkompilatur jirrimarka li fiż-żewġ edizzjonijiet hemm "kliem li ntilef maż-żmien" (Agius

Teżawru 2 ed, x) li ħasibha darbtejn iħallihx barra jew le, iżda li fl-aħħar mill-aħħar żammu.

Analiżi ta' kampjun skont il-kriterji esterni

Il-paġni huma mqassma f'żewġ kolonni b'persentaġġ qawwi ta' spazju abjad li jserraħ l-għajn u bi spazju deċenti bejn il-linji.

Biex tittejjeb l-aċċessibbiltà jintuża wkoll il-kulur blu kif ukoll il-kliem imxengel.

Il-kelma ewlenija hi miktuba kollha kemm hi bil-kapitali.

Żvantaġġ ta' din lgħażla huwa li l-fittiex ma jistax jagħraf meta kelma partikolari, skont ir-regoli ortografiċi, suppost tibda b'ittra kbira.

Il-kelma ewlenija hija segwita minn deskrizzjoni grammatikali filforma ta' abbrevjazzjoni miktuba mxengla.

Hawn ta' min jgħid li l-lista tal-abbrevjazzjonijiet fiha biss 25 taqsira u dan jagħmel it-teżawru aktar aċċessibbli għall-utent medju.

Isegwu, imbagħad, hemm is-sinonimi u l-kliem relatat li huwa mqassam skont it-tifsiriet differenti li għandha l-kelma ewlenija.

Ngħidu aħna għal-lemma DAĦAL Agius jagħti sitt tifsiriet (li jinkludu wkoll il-lemma segwita minn prepożizzjonijiet bħal fi u bejn) li jikkomparaw tajjeb ħafna mat-tmienja li jagħti Erin Serracino-Inglott u l-ħamsa ta' Aquilina.

Kull tifsira, għalkemm tingħata numru blu fil-bidu tagħha, ma tibdiex f'vers ġdid iżda tkompli fi ħdan listess paragrafu.

Hekk kif jispiċċaw is-sinonimi hemm it-taqsira 'A.' li tirreferi għall-kelma 'antonimi'.

Dawn jinstabu fil-maġġoranza tal-entrati u huma mqassma skont it-tifsiriet differenti tallemma li huma nnumerati.

Kif jistqarr Agius stess (Teżawru 2 ed, x) kemm il-lista tassinonimi u kemm dik tal-antonimi huma f'ordni alfabetika biex is-suġġettività tal-ġabbar ma tinfluwenza b'ebda mod lill-fittiex fl-għażliet tiegħu.

L-ispazju bejn l-entrati huwa wieħed komdu filwaqt li karatteristika oħra tat-teżawru li llum jagħmluha diversi xogħlijiet lessikografiċi hija li fil-ġenb ta' kull paġna hemm l-ittra miktuba bl-abjad ġo kaxxa blu li tidher ukoll meta l-ktieb ikun magħluq, u hekk min mhux daqstant midħla tal-kotba ta' referenza jista' diġà jkollu idea ta' fejn tinsab il-kelma li qed ifittex.

Il-makrostruttura mħaddma minn Agius hi strettament alfabetika, jew skont Svensén

(371) "strict-alphabetical" u hi simili ħafna għal dik li jħaddem Erin Serracino-Inglott f' IlMiklem Malti.

Sistema bħal din fiha l-vantaġġ ewlieni li ma tippretendix, ngħidu aħna, li lutent ifittex permezz tal-ewwel konsonanti tal-għerq.

Vantaġġ ieħor ta' dis-sistema hu li ma hemmx wisq referenzi għal entrati oħra.

Hekk wieħed ftit li xejn isib problemi waqt it-tiftix għaliex l-ordni hi ddettata għalkollox mill-alfabett.

Taħt l-ittra 'm', ngħidu aħna, wieħed isib bosta partiċipji passivi minn magħdub sa mżiegħel waqt li taħt l-ittra 'n' hemm bosta verbi tas-seba' forma minn nbala' sa ntrifed.

Svensén (372) hu tal-fehma li din mhix is-sistema ideali għal min l-għan tiegħu hu li jitgħallem il-vokabolarju minħabba li dit-tip ta' makrostruttura ma toħloqx dawk li jissejħu niċeċ, bħalma jagħmel ngħidu aħna Aquilina filMaltese-English Dictionary, fejn jiġbor kull lessema dderivata mill-istess għerq fl-istess entrata.

Għalkemm fis-sottotitlu tal-ktieb ta' Agius hemm il-kelma antonimi din mhix mifhuma biss fis-sens tradizzjonali ta' oppożizzjoni binarja (eż. swied-bjad) iżda tiġbor fiha lkategoriji kollha tal-oppożizzjoni: kemm dik binarja (eż. fetaħ-għalaq), polari (eż. kbir-żgħir), perspettivali (eż. mirbuħ-rebbieħ) u anke direzzjonali (eż.

L-entrata ta' MIBRUM waħedha hija prova biżżejjed ta' kemm is-sinonimija u lantonimija ta' Agius mhumiex limitati għall-kelma ortografika (bi spazju abjad qabilha u spazju ieħor fi tmiemha).

Fost l-eluf ta' listi ta' sinonimi u antonimi hemm ukoll frażijiet bħal għadmu barra, idjomi bħal għadma u ġilda, similitudnijiet bħal qisu lasta u anke metafori bħal ċagħki, tronġi u bakkajlawwa.

Bl-istess mod fi XXAWWAT hemm bħala sinonimi baqa'

bla sold fil-but u tilef flusu.

F'diversi każi Agius jiddeskrivi grammatikalment il-kelmiet ewlenin b'żewġ modi.

ASSOĊJA, BIEGĦED, ĦALLAS, KEWA U TMEJJEL, ngħidu aħna, huma deskritti kemm bħala verbi transittivi u kemm bħala verbi intransittivi, għaliex jistgħu tabilħaqq jintużaw hekk skont kif jitħaddmu fis-sentenza.

Il-każ ta' ASSOĊJA għandu jservi bħala eżempju.

Hawn Agius jagħti żewġ tifsiriet ewlenin: ta' abbonament, jew dħul f'għaqda, u ta' tlaqqigħ (eż. ta' ideat, persuni eċċ).

Madankollu b'ebda mod ma hu indikat liema mit-tifsiriet hija ttransittiva u liema hija l-intransittiva.

Għaldaqstant abbona u affilja li jista' jkollhom tifsira kemm transittiva u kemm intransittiva huma mqiegħda mal-istess grupp ta' daħħal f'għaqda b'tifsira transittiva biss u ssieħeb b'tifsira intransittiva biss.

L-istess jgħodd ukoll għall-verbi loħra kollha meħuda mill-kampjun u msemmija aktar 'il fuq.

Żewġ abbrevjazzjonijiet differenti, pereżempju għall-aġġettiv u għan-nom, ukoll jitqiegħdu wara l-istess kelma ewlenija bħal fil-każ ta' SADIST.

Verb ieħor li did-darba mhuwiex deskritt sew grammatikalment huwa BIEGĦED.

Dan hu verb fit-tielet forma li min-natura tat-tifsira kawżattiva tagħha (Borg, 229) sintattikament tieħu funzjoni transittiva iżda Agius jimmarka dal-verb kemm bħala transittiv u kemm bħala intransittiv.

Ma' dawn l-impreċiżjonijiet jiżdiedu wkoll il-partiċipji passivi kollha li jinsabu taħt l-ittra 'm' u li huma deskritti lkoll bħala aġġettivi minflok bħala partiċipju passiv b'funzjoni aġġettivali.

Il-firxa tas-sinonimi mogħtija minn Agius hija waħda wiesgħa u tinkludi kemm lessiku ta' nisel Għarbi eż. fired u tawwal (f'BIEGĦED) anke dak antik (bħal ngħidu aħna fatam) u kemm kliem ta' nisel Taljan bħal ddistakka, illarga u eżilja (f'BIEGĦED) u Ingliż bħal ddesinjat (f'NOMINAT).

Fir-rigward tal-kliem meħud mill-Ingliż, Agius jimxi fuq il-passi taż-żewġ lessikografi ewlenin li ġew qablu u ma joqgħodx lura milli jinkludi dal-kliem bħala kliem ewlieni anke meta jkun jeżisti kliem ieħor li jkollu, tista' tgħid, l-istess tifsira.

Fost dan ilkliem, miktub fonetikament, insibu: ĊALINĠ, ĊAMPJIN, ĊANS, ĊARĠ, KADETT, PAKK, KKOWĊJA, KKRAXXJA, ĦANDIKAP, SWIĊĊJA u oħrajn.

Hemm ukoll waqtiet fejn saħansitra Agius jippreferi jagħżel kliem arkajk minflok ieħor li hu aktar kurrenti.

Fost l-antonimi ta' FERRAĦ, ngħidu aħna, jagħti: hemmem (minflok ippreokkupa jew inkwieta), ħanfes (minflok irrita), vvessa (minflok ippersegwita jew ħaqar) u żarab (minflok opprima).

Bħala sinonima ta' LEST, ngħidu aħna, jagħti saħansitra slistu li ma jimmarkahiex bħala kelma arkajka, anke jekk tidher l-aħħar fid-dizzjunarju ta' Vassalli u Serracino-Inglott li jagħtiha għalkemm jgħid li "m'għadhiex tingħad".

Min-naħa l-oħra hemm ukoll eżempji ta' traduzzjonijiet letterali (calques) ta' espressjonijiet b'lingwi oħra bħall-Ingliż bħal fil-każ tal-kelma ewlenija PEDANTIKU fejn tinġieb il-frażi li jimxi mal-ktieb bħala sinonima.

L-użu tat-tikketti f'Agius huwa limitat ferm, madankollu dawn jinhemżu kull fejn jistgħu jħollu xi ambigwitajiet.

F'dan it-teżawru hemm indikazzjonijiet li għandhom x'jaqsmu l-aktar ma' użu partikolari tal-kelma.

Ngħidu aħna fil-każ ta' BIEGĦED hemm tawwal (triq), qassar (triq) u qassar (żmien); fil-każ ta' DAĦAL hemm iggrava (mard) filwaqt li hu indikat ukoll li t-tieni tifsira ta' NOMINAT hi użata bħala terminu fil-Parlament.

Jintużaw ukoll f'waqthom tikketti li juru kliem vulgari (eż.

TMEJJEL – tnejjek vulg. u LIBA – sperma vulg.)

Madankollu xi drabi dawn it-tikketti huma nieqsa meta jkunu tassew meħtieġa, ngħidu aħna biex jindikaw jekk xi kelma hix arkajka jew le bħal fil-każ ta' LITEM, BEKKET, BIDLI, ĊEFA u bosta oħrajn.

F'diversi entrati tinħass qawwija ferm il-preżenza ta' Erin Serracino-Inglott.

Fil-każ ta' DISPENSA l-lessikografu tal-Miklem jagħti żewġ tifsiriet iżda Agius jagħżel biss waħda minnhom u jagħti s-sinonimi kollha hekk kif miġjuba mill-ieħor: eżenzjoni, ħelsa (minn xi wegħda), liberazzjoni, liċenzja, maħfra temporanja u permess filwaqt li jħalli barra għotja ta' sensja … u dispensar ta' darba.

Anke meta Serracino-Inglott jagħti biss żewġ tifsiriet ta' xi kelma ewlenija, Agius jagħmel l-istess.

Dan jidher, ngħidu aħna f'entrati bħal ta' GĦAKKAR u FERRAĦ, fost oħrajn.

Mal-ewwel daqqa t'għajn lejn il-lista tas-sinonimi u l-kliem relatat li jagħti Agius, wieħed jirrealizza li fl-istess tifsira (eż. nru 1 ta' FERRAĦ) hemm lessemi li millinqas huma relatati ma' żewġ tifsiriet oħra.

Hekk pereżempju allegra, ferraħ u henna huma mqiegħda fl-istess keffa ta' hellel, melles u sabbar fil-każ ta' FERRAĦ filwaqt li għażżen u tnikker jitqiegħdu mal-istess grupp ta' qammel u qanċeċ fil-każ ta' GĦAKKAR.

Fil-każ ta' ILLITTERATu KONKRET, min-naħa l-oħra, għalkemm hemm ħjiel ta' tifsiriet differenti, Agius jimxi bħal Erin Serracino-Inglott u ma jidentifikax it-tifsiriet ewlenin iżda jħalli s-sinonimi kollha fi grupp wieħed.

Matul ix-xogħol kollu jinħass sforz ġenwin mill-ġabbar li joffri kemm jista' jkun sfumaturi fit-tifsir u possibbiltajiet għall-fittiex; madankollu, xi drabi l-preċiżjoni tingħata lġenb tant li f'ċerti entrati, flimkien ma' lessemi addattati hemm ukoll oħrajn li mhumiex daqstant xierqa.

Għall-ewwel tifsira tal-aġġettiv ĠENJALI, ngħidu aħna, flimkien ma' lessemi xierqa bħal dħuli, fabbli, ferrieħi, ġentili, ħduti u oħrajn hemm ukoll ferħan, galbat u hieni.

Listess jista' jingħad għat-tieni tifsira fejn flimkien ma' lessemi bħal bravu, dehni, għaqli u oħrajn hemm ħabrieki, ħawtiel u lvent, iżda l-antonimi jidhru li huma aktar xierqa.

Issinonimi tal-verb KEWA wkoll huma interessanti minn dan il-lat.

Minbarra lessemi bħal ħema, xawwat u xewa hemm ukoll debbel u qela li t-tifsira tagħhom hija pjuttost differenti tant li setgħu faċilment tħallew barra minn din l-entrata.

Fost l-antonimi ta' MAQDARI jagħti wkoll disprezzatur, li aktar ixxaqleb lejn is-sinonimija milli lejn l-antonimija, u reliġjuż; filwaqt li fost l-antonimi ta' VIZZJU hemm ġustizzja, karità, paċenzja u skjettezza.

Hemm ukoll xi nuqqasijiet ta' xeħta ortografika, ngħidu aħna l-inklużjoni ta' rgħiba minflok regħba bħala sinonima ta' KLUBIJA.

Hemm ukoll xi inkonsistenzi meta jitqabblu kelmiet ewlenin li jinzertaw antonimi.

Meta wieħed iqabbel l-antonimi ta' ILLITTERAT mas-sinonimi ta' LETTERAT isib li bravu, mgħallem sewwa, moħħu miftuħ, professur, sapjenti u żviluppat ma jidhrux fiż-żewġ listi.

Listess jista' jingħad meta jitqabblu s-sinonimi ta' ILLITTERAT mal-antonimi ta' LETTERAT.

Filkaż ta' KEWA, imbagħad, hemm żewġ gruppi ta' sinonimi iżda biss grupp wieħed ta' antonimi.

Dan ma jiġrix biss meta jidher rifless fil-mikrostruttura b'mod espliċitu iżda wkoll, f'każi bħal ta' KONKRET, fejn tifsiriet differenti jinżammu fi grupp wieħed ta' sinonimi u lantonimi miġjuba jikkorrispondu biss għal tifsira waħda minnhom.

Astratt, fantastiku u flajru, pereżempju, jistgħu jitqiesu bħala antonimi ta' fattwali, reali u minnu imma mhux listess jista' jingħad għal mastizz u solidu.

Minħabba l-kobor tat-teżawru ta' Agius kien impossibbli li jesplora s-sinonimi tattifsiriet kollha li jista' jkollha l-istess lessema u għaldaqstant ġeneralment jagħżel l-aktar tifsiriet li jħoss u li fil-fatt aktarx jintużaw l-aktar.

Ngħidu aħna fil-każ ta' ĦALLAS li għaliha Aquilina jagħti tliet tifsiriet (to pay, to repay u to comb) u li magħhom Erin Serracino-Inglott iżid ħelles, illibera u oħrajn, Agius jagħżel li jħalli barra t-tifsira żejda ta' Serracino-Inglott u to comb.

Jagħżel ukoll li jagħti lit-tieni tifsira ta' Aquilina biss konnotazzjonijiet negattivi (bekket, bikkem, geża u kkastiga) kif jidher ukoll mill-antonimi (eż. ddejjen fl-ewwel grupp u ġietu kompassjoni fit-tieni grupp).

Agius huwa kemm jista' jkun korrett anke fejn jidħlu varjanti ortografiċi jew fonetiċi u jieħu ħsieb li jippreżenta l-akbar numru ta' għażliet possibbli.

Dan jagħmlu, ngħidu aħna, għall-kelma ewlenija REKLAM fejn jagħti wkoll RIKLAM; fl-entrata ta' MAQDARI fejn jagħti kemm indeċenti u indiċenti kif ukoll deċenti u diċenti; fl-entrata ta' MIBRUM fejn jagħti kkomplikat u komplikat; u fl-entrata ta' MREKKEN fejn jagħti mgeddes u mgezzez kif ukoll rovinat u rvinat, fost eżempji oħra.

Kelmiet ewlenin omonimiċi bħal BANK u HERRA mhux dejjem huma ttrattati bl-istess mod.

Is-sinonimi u l-antonimi ta' BANK, ngħidu aħna, huma miġbura kollha fl-istess entrata filwaqt li dawk ta' HERRA huma mqassma f'żewġ entrati: għan-nom u l-verb rispettivament.

Anke kliem polisemiku bħal QARMEĊ, QARIB u QASAM huwa ttrattat f'entrati separati.

Hemm ukoll ċerti entrati li minkejja li l-gruppi tal-kliem fihom huma mqassma b'numri differenti skont kemm ikun hemm tifsiriet, xorta waħda m'hemmx linja ċara li tindika d-differenza bejn tifsira u oħra.

Eżempju ta' dan huma l-ewwel żewġ gruppi ta' sinonimi tal-kelma ewlenija SPIRTU li fihom hemm sustanza bla ġisem u preżenza li ma tidhirx rispettivament.

Konklużjoni

Dan ix-xogħol ta' Agius jiswa mitqlu deheb, u dan mhux biss għaliex kien l-ewwel teżawru Malti li qatt ġie stampat.

Viżwalment huwa aċċessibbli bl-użu ta' żewġ kuluri u b'distinzjoni ċara ħafna (bl-użu tal-korsiv) bejn is-sinonimi u l-antonimi, fost oħrajn.

Għalhekk huwa pjuttost faċli biex jintuża minn tipi differenti ta' fittiexa li bi 8,000 kelma ewlenija għandhom probabbiltà kbira li jsibu l-kliem li jkunu qegħdin ifittxu bil-varjanti fonetiċi jew ortografiċi tiegħu.

Il-firxa tas-sinonimi mogħtija minn Agius hija waħda wiesgħa ferm: hi rappreżentattiva tat-tliet għejun lingwistiċi ewlenin li minnhom xorob il-Malti u tinkludi kliem individwali, frażijiet, idjomi, similitudnijiet u metafori li jkomplu jagħnu lil dan itteżawru.

Wieħed irid jinnota l-isforz li sar mill-kompilatur biex iqassam is-sinonimi fi gruppi skont ittifsiriet differenti li jista' jkollha l-kelma ewlenija.

Madankollu hemm ukoll każijiet fejn mhux talli dan ma jseħħx, talli l-antonimi jikkorrispondu biss ma' tifsira waħda minn diversi li jista' jkollha l-kelma ewlenija.

Agius tabilħaqq jirnexxilu jqiegħed quddiem min jikkonsulta t-teżawru l-akbar ammont possibbli ta' sinonimi iżda, f'xi każijiet, wieħed isib li fost il-ħafna sinonimi relevanti hemm oħrajn li mhumiex.

Il-ġabbar qassam is-sinonimi u l-antonimi f'ordni alfabetiku biex, fi kliemu, ma jinfluwenzax lill-fittiex fl-għażliet li jista' jagħmel.

Did-deċiżjoni hi bħal xafra li taqta' minn żewġ naħat għaliex filwaqt li l-għan tal-għażla oġġettiva jista' tabilħaqq jintlaħaq minn utenti mkissra sew fil-lingwa, inħoss li l-kompilatur ma jiggwidax biżżejjed lill-fittiex ta' livell baxx jew medju u jwasslu sas-senduq li għalkemm verament "mimli b'ġojjelli lingwistiċi" (Agius Teżawru 1 ed, vi), ma jkunx jaf x'se jaqbad jagħmel bihom.

Dil-problema setgħet ingħelbet li kieku ntużat sistema ta' tikketti li tiggwida lill-fittiexa f'liema sitwazzjonijiet huwa aċċettabbli jew mhux li juża s-sinonimi jew l-antonimi mifruxa quddiemu.