Bejn "wieħed" u "ieħor"

Allura l-lessiku xi jkun?

Meta nitkellmu fuq analiżi lessikali ta' test letterarju, nikkunsidraw kemm prinċipji lingwistiċi kif ukoll letterarji; f'dan is-sens, inħarsu lejn l-analiżi lessikali bħala qasam li jimxi fuq prinċipji lingwistiċi biex jiddeskrivi fenomeni letterarji.

F'din ilkitba nagħtu ħarsa lejn faċċati differenti tal-lessiku, mhux biss lejn il-kliem bħala unità, imma bħala unitajiet li jsawru stampa sħiħa.

Il-kelma "lessiku", li fil-Malti ħadnieha mit-Taljan, ġejja mill-Grieg "lexicon."

Ilkelma "lexik n" tfisser marbut mal-kliem ta' lingwa (Onions, 1966, p. 512), proprju għax il-lessiku huwa kliem miġbur (fis-sura ta' dizzjunarju) u mħaddem f'testi differenti.

Il-lessiku huwa l-kliem li jeżisti, li nħaddmu, li nużaw, li nivvintaw; xogħolna hu li nistudjawh, fih innifsu u f'kuntest.

Peress li l-lessiku jaqa' fil-parametri tal-lingwa, nitilqu minn definizzjoni lingwistika.

Crystal (2008) jikteb li f'sens ġenerali, it-terminu "lessiku" huwa sinonimu ma' "vokabolarju", u li dizzjunarju huwa ġabra ta' daħliet lessikali (p. 278); jiġifieri ġabra ta' kliem tifforma l-lessiku.

Fid-dizzjunarji tal-letteratura nsibu li l-kelma "lexicon" tirreferi għal ktieb tal-kliem jew dizzjunarju, jew il-vokabolarju ta' lingwa partikolari, attività, klassi soċjali u lbqija.

Fid-definizzjoni tiegħu, Friggieri (2000) irikkeb ż-żewġ lentijiet li nħarsu minnhom lejn il-lessiku:

il-kelma magħżula biex tindika d-damma tal-kliem, il-vokabolarju ta' awtur, studjat bir-reqqa bis-saħħa tal-kompjuter biex tinstab identità stilistika tiegħu.

Bis-saħħa ta' dan il-proċess ta' għarfien tal-'lexis', u mbagħad bis-saħħa tal-għarfien tat-tqassim tal-kliem fix-xogħol tal-awtur, imsejjaħ 'taxis', awtur hu msarraf f'ġabra sħiħa ta' kliem.

B'dan il-metodu jkunu mistħarrġa l-għelieqi lessikali, il-kombinazzjonijiet tal-kliem, l-istruttura sintattika, ilfrekwenza tal-kliem fit-test, l-aktar tal-kliem essenzjali, il-varjanti, it-tul tas-sentenzi u kulma jirrendi l-awtur bħala dokument verbali.

Il-kliem f'lingwa qatt mhu sospiż fl-arja, dejjem hu użat f'kuntest, u daqstant ieħor fil-letteratura fejn il-kliem iħalli effetti partikolari.

Min-naħa l-oħra, l-għażliet lingwistiċi joħolqu l-kuntest tagħhom stess.

Hirsh (1999) jikteb li dak li qed jintqal f'poeżija u l-mod kif qed jintqal huma inseparabbli (p. 10).

Għalhekk ma rridux nieqfu mal-identifikazzjoni tal-kliem imma ngħarblu x'inhu dan il-kliem.

Minn kelma għal oħra nagħrfu tessut differenti għax l-istess kliem irendi lilu nnifsu partikolarijiet li jaġixxu skont kuntesti differenti.

Il-kelma "i/rkiekel" aktarx li norbtuha l-ewwel m'oqsma bħall-mediċina jew ħjata; jista' jkun li ma nimmaġinawhiex użata f'test poetiku, ma nikkunsidrawhiex poetikament fertili.

Fil- fatt, ħarsa lejn il-Korpus tal-Lingwa Maltija (MLRS) turina li nsibuha użata darba biss f'test poetiku u li tintuża l-iktar fil-gazzetti u l-liġi Ewropea.

Madanakollu, il-vers "Leħnek bejn l-irkiekel" fil-poeżija "l-imħabba l-kapriċċ" ta' Adrian Grima (2010, p. 23) jagħti dimensjoni oħra lil din il-kelma.

Jinseġ biha xbieha li fil-kuntest ta' poeżija tħalli impatt suġġestiv, tagħti suġġerimenti erotiċi, u hi poetikament fertili, fost loħrajn għax qabilha hemm in-nom "leħnek" u l-prepożizzjoni "bejn" li jimpliktaw intimità.

Hawnhekk tidħol id-differenza bejn il-lessiku użat f'test letterarju u l-lessiku użat filħajja ta' kuljum.

Friggieri (2000) jikteb li "il-poeta jrid jgħid xi ħaġa, bħalma jridu jagħmlu l-bnedmin kollha, iżda ma jgħidhiex bil-mod kif jitkellmu l-bnedmin kollha" (p. xxi-xxii).

Kull kelma f'test letterarju (tajjeb) hi magħżula bi ħsieb, hi użata u mħaddma għal raġuni; biex noqorbu li niskopru x'inhi r-raġuni, ngħidu aħna biex tintiseġ metafora, jew jitħaddem stil partikolari, irridu nanalizzaw ix-xogħol mill-qrib.

Mhux t'iġri u ġerri

Filwaqt li nistgħu naqraw test letterarju għall-gost, meta qed naqraw test biex nikkritikawh, irid ikollna għajn għad-dettall.

Ma jfissirx li l-qari analitiku ma jistax ikun qari għall-gost ukoll; biss, tipi ta' qari differenti jeħtieġu għajn kritika differenti u livell ta' attenzjoni differenti.

Irridu nieqfu u naħsbu fuq l-użu tal-kliem, il-forma u s-sens tiegħu.

Mingħajr ma nivvintaw, jew naqraw dak li m'hemmx, jew ninterpretaw ħażin, nibdew billi nħarsu lejn il-kliem bħala għażla maħsuba.

Il-kittieb ikun għażel kelma u mhux oħra għal skop partikolari.

Jiġifieri filwaqt li ċerti għażliet setgħu kienu arbitrarji, il-poeżija iktar mill-proża, tant hi kompatta, li meta naħsbu fuqha ma nistgħux ma naħsbux fuq l-għażla u l-użu ta' ċertu kliem.

Fil-poeżija "Simone!

Simone!" ta' Immanuel Mifsud (2013, p. 64)

Simone! kemm se ddum tiżbogħ xagħrek u tidlek l-aħmar ma' xufftejk biex taħbi kemm bews irħis faqqajt matul żgħożitek?

Għajnejk kulur il-weraq li jitmiegħek Għadhom jistadu l-ġuvintur għal lejla u lesta saħansitra tħallas tajjeb biex ma tibqax bilqiegħda f'rokna waħdek.

l-użu tal-punt esklamattiv wara n-nom proprju li hu isimha jista' jurina li qed isejħilha, li qed isejjaħ isimha b'ċertu mod, jew li qed jelevaha tant, li s-sejħa t'isimha teħtieġ punt esklmattiv warajha.

Il-punt esklamattiv jaffettwa l-mod li bih jinqara isimha.

Isimha użat darbtejn jimplika li qed isejjaħ għal iktar minn darba.

Imma jista' jfisser ukoll li qed jiftakar, jew aħjar ifakkar lilu nnifsu.

Il-fatt li juża din is-sekwenza fit-titlu wkoll tpoġġi importanza ikbar fuq isimha, u għalhekk ukoll, fuqha stess.

Seta' uża "tidlek" xagħrek aħmar u "tiżbogħ" xuftejk ħomor?

Seta' uża tiżbogħ fiżżewġ każi?

Kif għedna qabel, l-għażla ta' kull kelma f'poeżija tajba hija maħsuba.

Ilverb "tiżbogħ" ħafna drabi nużawh max-xagħar u l-verb "tidlek" jitrażmetti azzjoni intima.

Ix-xufftejn infushom, huma parti sensittiva tal-ġisem li magħha norbtu l-bews.

L-użu tal-verb "taħbi" wkoll huwa interessanti.

Seta' uża "tostor" jew "tgħatti" imma f'"taħbi" hemm tifsir li ma nsibuhx fil-verbi l-oħra.

Li taħbi ma jfissirx biss li ma turix, imma li żżomm xi ħaġa sigrieta u allura tkun qed tagħmel hekk bi ħsieb.

Anke l-użu tal-verb "faqqajt" interessanti.

It-tifsira l-iktar immedjata li taslilna tintrabat mat-tfigħ ta' xi ħaġa, iżda dan il-verb għandu konnotazzjonijiet sesswali wkoll.

Għaliex l-użu tal-kelma "kulur"?

Forsi għax f'"weraq" hemm il-ħoss tal-ittra r; forsi għax il-kelma "kulur" tintuża ferm iktar minn "lewn" u ma tinħassx arkajka daqsha; imma daqstant ieħor għażla bħal din jista' jkun li hi marbuta mas-sillabar.

Il-verb "jitmiegħek" ħafna drabi nużawh mal-persuni u għalhekk hemm estensjoni talazzjoni, moviment qed jgħaddi mill-persuna għall-weraq, u li l-weraq qed irendihom aktar ħajjin.

Barra minn hekk, il-kelma "tmiegħek" tevoka l-kelma "miegħek."

F'din il-poeżija jinħoloq ukoll kuntrast qawwi bejn iż-"żgħożija" li għaddiet u l-"ġuvintur" fil-preżent.

L-għażla ta' dawn iż-żewġ kelmiet u s-sensi li jġorru magħhom joħolqu tensjoni, kuntrast, li jwassalna nibdew niffurmaw idea aħjar ta' min tista' tkun Simone.

L-għażla tal-kelma "rokna" mhi xejn inqas interessanti.

Għaliex mhux bilqiegħda kokka?

Jew mal-ħajt?

Għall-kuntrarju ta' kantuniera (li għandha implikazzjonijiet oħrajn), rokna magħmula biex tostor, fiha titfa' dak li ma tridx, tgeddes u taħbi.

Il-fatt li "bilqiegħda" wkoll jurina kemm għadda żmien.

Imbagħad, ilkelma "waħda" hi s-siġill ta' din ix-xbieha li fassalna ta' Simone.

Ma għandna l-ebda dubju mill-istat solitarju ta' Simone li jispikka f'kuntrast mal-passat aktar kulurit.

Spunt mill-poeżija "Simone!

Simone!" iwassalna biex nirriflettu fuq ir-repetizzjoni tal-kliem – jekk ħdejn xulxin, epiżewski; jekk fil-bidu tal-versi, anafora; jekk fl-aħħar epifora u l-bqija – tkun ripetuta bi skop.

Fil-każ ta' epiżewski, daqskemm meta għandna ripetizzjonijiet oħrajn, il-kelma tkun ripetuta biex jisseddaq argument jew sentiment partikolari.

Li naħsbu fuq x'seta' nkiteb differenti, ngħidu aħna li ma ntużatx epiżewski, jgħinna napprezzaw il-kitba kif inhi, dak li qed isawwarha, u għaliex.

Jiġifieri tajjeb nistaqsu lilna nfusna l-oppost: li kieku l-poeta/poetessa m'użawx din ilkelma, x'effett kien ikollna?

Dan jgħinna nagħrfu l-importanza, l-impatt tal-effett tal-fatt li ntuża l-kliem li uża.

Fil-poeżija "Bejn tnejn" ta' Simone Galea (2011, p. 54) bħalma tagħmel fil-poeżiji kollha li qegħdin fl-aħħar taqsima tal-ktieb tagħha, tiddjaloga permezz tal-poeżija nnifisha ma' poeżiji oħra.

u jiena naħbi wiċċi bejn idejja,

imxennaq sħiħ

li nħoss jitliegħeb, misterjuż bla jidher, ir-riħ

Galea titlaq mill-poeżija "Bejn" iżda matul il-poeżija tuża kliem, lessiku tipiku, ta'

Vella; kliem li jirrikorri kemm-il darba fil-kitbiet tiegħu.

Hekk, tidwi d-diskors ta' Vella permezz tal-għażla tal-lessiku bħal "riħ," "kuluri" u "għajjien", anke jekk Vella jużahom f'kuntest differenti minn dan.

L-iktar żewġ kelmiet qawwija f'dan is-sens huma "riħ" u "erwieħ."

Minbarra ddrabi kollha li jissemma r-"riħ" matul il-poeżija, fl-aħħar tagħlaq il-poeżija bilfrażi "Qoffa Riħ."

Fil-fatt, "Qoffa riħ" (2000, p. 310-1) hija l-aħħar ġabra ta' poeżiji ta' Vella ppubblikata fl-1985.

Hi wkoll poeżija fl-istess ġabra.

Għalhekk permezz ta' din il-frażi jiżdied saff ieħor ta' qari, dak intertestwali.

Hemm ukoll illogħba bejn ir-"riħ" u r-"ruħ"; il-kelma "ruħ" li tidwi l-kelma "riħ" u viċi-versa, Galea tużaha fil-plural.

Bħalm'għamlet Galea bil-versi ta' Vella, fin-‐novella "Ħars" ta' Immanuel Mifsud (2008, p. 75-6), Mifsud iwessa' l-ħarsa ta' din in-novella billi juża l-epigrafu millpoeżija ta' Dun Karm.

Interessanti l-varjazzjonijiet lingwistiċi: "waqa' l-frisk" u "jiffriska."

Varjazzjoni bħal din tippermetti nuqqas ta' ripetizzjoni, iżda idea marbuta mal-istess kunċett.

Ottubru u diġà donnu beda jaqa' l-frisk.

Għall-inqas fis-siegħa ta' filgħodu, fil-ftuħ tal-pjazza, diġà beda jiffriska sew, aktar u aktar jekk tkun liebes komma qasira.

Tawwal għonqu biex minn ġol-karozza jħares lejn it-tieqa jara jilmaħx xi dawl.

Taqtgħu b'sikkina.

Ħa nistenna ftit ieħor.

Issa npejjep dan u jekk ma jidher xejn inċempel.

Ir-radju kemm kemm jinstema': Abba, Dancing Queen.

Dan kien żmien.

Dak kien żmien meta konna mmorru niżfnu.

Kien iż-żmien meta ommu kienet dejjem tibki tarah dieħel f'nofs ta' lejl.

U dejjem tibki għax ma kienx jaħdem, ħlief daqqa 'l hawn u daqqa 'l hemm.

U dejjem tibki għax ma riedx jazzetta, isib xi xebba tal-galbu, jinġabar magħha, jiżżewġu, ikollhom it-tfal.

Bħalma għamlu kuġinietu kollha.

Anki Grace, avolja Grace jaħasra mhix sabiħa, anki Grace iżżewġet.

U dejjem tibki għax ma baqax imur il-knisja, lanqas il-Ħadd, lanqas għall-praċett tal-Ħadd.

Saħħa missieru, meta kien għadu ħaj, ma kienx imur minħabba l-interdett, imma issa dak kien għadda, issa l-1977.

Kienet tibki għax tarah tbiegħed minn Alla u donnu li għalxejn kienet titolbu lil Ġesù Sagramentat, għax dat-tifel ħareġ ħażin, ħareġ ma jħobbx il-Bambin u lill-Madonna.

U għalhekk baqgħet tittama li xi darba dat-tifel jara d-dawl, id-dawl ma iddielu qatt.

Sa issa għadu miexi fid-dlam, sa snin twal wara li mietet b'qalbha maqsuma.

Ta' min nasħbu fuq l-użu ta' kliem bħala sentenza, jiġifieri kliem bħal "xejn," "dlam," u "sigarett" li jaqtgħu waħdu b'ittra kapitali u punt, daqslikieku kien sentenza sħiħa.

X'qed jissuġġerixxi dan il-kliem?

X'għandu speċjali iktar minn kliem ieħor?

X'impatt qed iħalli?

Minn "Kien iż-żmien" sa "kollha" juża diversi kelmiet li permezz tagħhom jidwi ddiskors ta' ommu; kliem bħal "jazzetta," u "tal-galbu".

Anke s-sekwenza tal-ġrajjiet tixhed l-ideal tal-omm: l-ewwel jiżżewġu, imbagħad wara jkollhom it-tfal.

Imbagħad, kliem bħal "Bambin" jurina l-mod kif l-omm kienet tittratta lill-iben, jiġifieri qisu għadu tifel u kważi kważi mhux qed tirrealizza li kiber.

Anke r-rima ta' "ħażin" ma' "Bambin" tissuġġerixxi diskors sempliċi u infantili imma li f'dan il-kuntest ifisser ħafna.

Hekk wieħed irid jifhem l-importanza li niflu u ngħarblu kull kelma mingħajr ma nfettqu żżejjed.

Il-kliem innifsu u l-għażla konxja tiegħu għandu piż li jeħtieġ li niżnuh.

Il-kliem onomatopejku jimita l-ħsejjes li nisimgħu madwarna fid-dinja; joffri esperjenza akustika.

Ċertu kliem hu iktar onomatopejku minn ieħor.

Ngħidu aħna qaħqaħ għal meta xi ħadd jisgħol hi iktar qrib tal-ħoss li jagħmel xi ħadd li jisgħol fid-dinja minn ċapċap għall-ħoss ta' ċapċip fid-dinja.

Meta l-kliem onomatopejku jkun użat f'poeżija jagħmel ħoss ikbar, iħalli effetti partikolari li ta' min ninnutawhom.

B'rabta ma' dan, insibu d-diskors ta' Friggieri dwar "il-ħila ta' ċertu kliem li bil-ħsejjes tiegħu jirriproduċi l-azzjoni jew il-ħoss li lkliem jirrappreżenta; ħoss lingwistiku li jimita ħoss naturali, 'il barra mil-lingwa; ilqbil bejn il-ħoss u l-kelma u t-tifsira tal-kelma." (2000, p. 523)

Il-verbi bis-sekwenza 1212 jinqasmu fi tnejn: xi wħud huma onomatopejċi, u oħrajn huma iterattivi.

Fil-fatt, Ullman jaqsamhom b'dan il-mod; fuq naħa jgħidu li għandna l-verbi onomatopejċi primarji bħal qaħqaħ u fuq in-naħa l-oħra l-verbi onomatopejċi sekondarji bħal mesmes.

Tal-aħħar, jgħid Ullman, ma jroddux esperjenza akustika iżda waħda movimentali.

Biex nidentifikaw kelma onomatopjeka fil-Malti, tajjeb inħarsu lejn is-sura tagħha.

Ngħidu aħna diversi kliem onomatopejku fil-Malti hu verb kwadriltiteru, bħal paċpaċ, qaħqaħ, u sefsef.

Imma mhux il-verbi kwadrilitteri biss huma onomatopejċi; ngħidu aħna aċċù, ħaħa, xplaħħ, trinn trinn, xpluff u blumm, biex inkunu semmejna ftit.

Kif qed ninnutaw, il-kliem onomatopejku jintrabat ma' ħsejjes li jagħmlu n-nies b'ġisimhom, li jagħmlu l-annimali, li jagħmlu l-istrumenti, u li jagħmlu oġġetti oħra, fost l-oħrajn.

Mary Meilak, magħrufa għall-użu ta' kliem onomatopejku, fil-poeżija "Bott fit-triq" (1945, p. 36) tuża l-ħoss "gro" ripetut għal kemm-il darba biex tirreplika l-ħoss li jagħmel il-bott fid-dinja.

Il-puntini qabel il-"gro" jixhdu li dan il-ħoss ġej minn qabel – hu bott li qed jitrembel u ma' kull trembila jagħmel dan il-ħoss.

Bla saqajn u 'l fuq u 'l isfel

Tiela' u nieżel bħal mekkuk,

Mir irmiek bla jdejn kien donnu, Mank maż-żibel ma xeħtuk!

Isma' ħej, il-marċ tad-Do!

Fil-poeżija "Daħq" (1945, p. 88) permezz ta' "Ħaħ-ħaħ-ħaj!…" Meilak tirreplika lħoss tad-daħq; ħoss li għalih nużaw kliem differenti bħal "ħaħa" jew "ħaħ ħaj."

Din is-sekwenza onomatopejka tixhed l-isem tal-poeżija stess.

Ħaħ-ħaħ-ħaj!

Ħaħ-ħaħ-ħaj!

Ħa nsaħħu d-demm,

Ħaħ-ħaħ-ħaj!

Dment il-kus ġmielu Għax iż-żejt dalwaqt jintemm!

Il-poeżija "int tibki Mar? – għalik għax naħseb li iva" ta' Simone Inguanez (2005, p. 86), għall-kuntrarju ta' dawk ta' Mary Meilak, hi poeżija kontemporanja.

int tibki Mar meta jfarfru l-fjuri – mgħawġin taħt in-nida u d-dlam tax-xemx nieżla tgħaġġel?

tibki Mar meta r-ramla ttir u jersaq il-mewġ jitkaxkar jitkarkar – għaliha għalxej' u jikxef l-arzell iggranfat?

int tibki għid meta jisktu

il-passi barra għaddejjin u nersqu qrib u tismagħni nofs wiċċi jidħaq nofs jokrob?

inti tibki Mar tibki int

togħrokli dahri u tħoss qalbi tħabbat?

tibki int għid meta nieqfu – la ngħejjew nidħqu u ninżlu t-taraġ niġru ħafjin

bħalmin prova jemmen li dara?

Għalkemm m'għandniex kliem onomatopejku, hawnhekk għandna kliem li jimplika ħoss.

Il-kelma "tibki" ġġiegħlna naħsbu fl-ilfiq, fil-ħsejjes li wieħed jagħmel meta jibki.

Il-verbi kwadrilitteri "jitkaxkar" u "jitkarkar" it-tnejn li huma jimplikaw ħoss – ħoss li hu kemxejn simili iżda fl-istess waqt hemm elementi simili wkoll.

Li tuża żewġ verbi kważi l-istess wara xulxin jurina burdati differenti tal-mewġ, imma li huma simili, għax ħerġin mill-istess mewġ.

Hawnhekk anke n-nom plural "passi" jimplika ħoss u dan il-ħoss ikompli jiġi kkonsolidat mill-verb "tismagħni."

Dan għall-kuntrarju ta' "ħafjin" lejn l-aħħar talpoeżija; anke jekk timxi ħafi tkun qed tpassi wkoll, tkun qed tagħmel dan bla ħoss.

Ilverb "jokrob" għalkemm mhux jimita l-ħoss tal-krib, qed jirreferi għall-ħoss ta' "krib" li jsir fid-dinja.

L-istess "nidħqu"; għalkemm m'għandniex kelma onomatopejka, il-verb stess jimplika il-ħoss tad-daħq u jevoka l-element sensorju tassmigħ.

Iktar 'il quddiem, il-verb l-istess verb jinbidel fl-ewwel persuna plural u għalhekk id-daħq hu frott il-kompliċità; jista' jimplika li d-daħq qed jinstema' iktar.

Il-verb "tħabbat" jevoka ħoss, daqskemm hu verb iterattiv.

F'din il-poeżija, il-ħsejjes mhux biss jispikkaw fihom infushom, imma jispikkaw iktar f'kuntrast man-nuqqas ta' ħsejjes.

Barra minn hekk, il-kliem onomatopejku jew ilkliem li jħalli effett akustiku, mhux biss imħaddem fil-poeżija, imma anke fil-proża.

Fin-novella "Ir-raġel li waqagħlu l-mobile fil-loki" ta' Clare Azzopardi (2006, p. 59)

Bertu jidħol ipixxi.

Filwaqt li jkun qed itella' l-kużakk bl-istess kalma li jtella' lfurketta mburġata minn ġot-taġen għal ġo ħalqu, tinqata' l-bozza talkamra tal-banju.

Jinħasad.

U jaqagħlu l-mobile mill-but tal-ġakketta fil-loki.

Fl-istess ħin li l-mobile ta' Bertu jagħmel xpluff fi flett numru 2, fi flett numru 1 Karla twerżaq.

Hekk ismagħha:

U fl-istess ħin li Karla twerżaq, fi flett numru 3 Marjo jgħajjat, "istja Mer!"

Fis-sitta ta' filgħaxija.

Istja Mer!

L-ewwel mobile dam għandu sitt xhur.

It-tieni mobile erbgħa.

Kollha waqgħulu fil-loki.

Kollha waqgħulu mill-but ta' l-istess ġakketta.

Kull darba kellu jdaħħal idu fl-ilma mdardar bil-pipì (mank ġietu f'moħħu jifflaxxjah qabel) jiġbor il-mobile li jkun ġa miet u jidfnu fuq qalbu fil-landa taż-żibel.

Karla kienet ilha li xtrat il-ktieb ta' stejjer qosra ta' Djuna Barnes minn meta x-xemx telgħet u ddeċidiet li ma tinżilx.

Kienet ħaditu rħis ħafna.

Ħamsin ċenteżmu kollox – daqs cappuccino jbaqbaq blimħabba.

U kien għadu ġdid fjamant – daqs ħajjitha.

Kienet għadha qatt ma fetħitu għax kienu nfetħu biżżejjed kotba dak is-sajf.

Issa kienet bdiet dieħla l-ħarifa u l-ktieb kien nixef sew mill-għaraq jinten tas-sajf.

Għalhekk ħasset li kien wasal żmienu.

Hi u tqalleb il-ktieb, waqa' envelowp minn qalb il-paġni.

Fuqu kellu miktub, JEKK JISMEK KARLA TIFTĦUX.

Mill-bidu nett il-kelma "pixxi" – li għall-bidu jaf taħsad lill-qarrej – timplika l-ħoss li wieħed jagħmel fid-dinja permezz tal-konsonanti "x" imtennija.

L-azzjoni deskritta f'dettall fil-paragrafu "Filwaqt … loki" hi kkonsolidata mill-kelma "Xpluff."

Din il-kelma onomatopejka, waħedha, toħloqilna tbissima – hi kelma waħda li qed tirreplika ħoss u li permess tagħha s-sitwazzjoni qed titwaqqa' għaċ-ċajt.

Daqshekk hu qawwi l-effett ta' kelma waħda.

L-effett tal-kelma jiġi intensifikat millfrażi "jagħmel xpluff" – frażi li tinħass infantili.

L-użu tal-kelma "xpluff" f'kuntest ġdid, iħalli l-istess effett – ta' ridikolaġni u żufjett – b'teknika differenti.

Il-kakofonija ta' ħsejjes tkompli tiġi intensifikata mill-verb twerżaq, mill-eżemplifikazzjoni tal-verb "twerżaq" permezz ta' għajta twila rappreżentata minn ittra waħda mtawla, u millqofol li jilħaq id-diskors dirett "istja Mer!"

Dawn il-ħsejjes għalkemm huma katina – kull ħoss hu differenti minn ta' qablu, daqskemm kull ħoss iwassal għal ta' qablu.

Il-verb "jifflaxxjah" ifakkarna fil-kelma "pixxa" – iż-żewġ xejiet iservu ta' tfakkira, ta' x'wassal għal katina ta' ħsejjes, għajjat u storbju.

U l-kelma "cappuccino", kelma li tirreferi għal oġġett komuni li tant hu komuni li hu deskritt bħala "rħis ħafna", tingħata qawwa ġdida mill-verb "ibaqbaq" – kelma li timplika ċerta intensità, tant li biex qed ibaqbaq?

Bl-imħabba.

Peress li poeżija tinkiteb primarjament biex tinqara, ma ninsewx illi biex kelma tkun poetika, akustikament sabiħa, mhux neċessarjament tkun onomatopejka.

Hemm tekniki oħra li jitħaddmu biex irendu l-poeżija smigħ sabiħ (rima, alliterazzjoni, tul ta' sillabi differenti … ) jew mhux (assonanza, konsonanza, dissonanza, kakofonija u lbqija).

L-istess f'silta prożajka, hemm effetti oħra akustiċi li jistgħu jinħolqu b'tekniki bħad-diskors dirett.

Il-lessiku u t-tema: id f'id?

Il-lessiku jista' jurina x'inhi t-tema.

Il-lessiku jista' qabelxejn jindikalna jekk poeżija hix monotematika jew politematika.

Dwar il-poeżiji ta' Briffa, Friggieri (2000) jikteb li "Stħarriġ xjentifiku ta' din ixxeħta juri, fost l-oħrajn, li Rużar Briffa huwa poeta monotematiku li jisħaq il-ħin kollu fuq is-sens taż-żmien bħala qawwa qerrieda fuq is-sens tal-ispazju bħala dimensjoni fiżika tan-niket individwali, it-tnejn espressjoni ta' diqa u solitudni" (p. 413) Ilpoeżija "Waħdi" (p. 78-9) hi eżempju ċar ta' dan (ara wkoll "Waħdieni", "Il-Kotra u Jien", "Waħdi (Varjazzjoni)" ta' Briffa stess.

Waħdi tlajt l-għoljiet ħadrana, waħdi nżilt qalb il-widien, waħdi, waħdi, waħdi, dejjem waħdi l-ibħra fraqt, megħjun ma' mkien.

Ma ċħadt qatt is-sliem ta' ħbiebi, imma s-sliem waqaf mat-triq, għaliex ħadd ma ried jissokta, kulħadd bih għamel id-diq.

Ħsibt għal żmien illi l-Imħabba se tressaqni lejn il-Għan, imma f'nofs it-triq imwiegħra birdet, bidlet mas-serħan.

Waħdi kont xħin dell il-Hena għal xi żmien qed jersaq rajt, ħadd ma qasam id-diq miegħi xħin jitbiegħed id-dell rajt.

Il-lessiku għalhekk jista' jgħinna biex nidentifikaw tema.

Jekk l-għalqa lessikali ta' poeżija tkun marbuta, ngħidu aħna man-natura, jista' jagħti l-każ li t-tema tal-poeżija tkun in-natura (ara wkoll "Lill-Farfett" ta' Rużar Briffa, "Il-Bilbla" ta' Ġorġ Żammit u "L-Għasfur" ta' Ninu Cremona, fost diversi poeżiji ta' Anton Buttigieg).

Madankollu, jista' jkollna poeżiji li jużaw kliem marbut man-natura, iżda li t-tema tagħhom ma tkunx in-natura; ma jkunux qed jużaw dak il-kliem biex jitkellmu fuq innatura.

Il-kliem marbut man-natura aktarx iservi bħala metafora, xbiha għal xi ħaġa iktar profonda.

Poeżiji interessanti huma dawk ta' Anton Buttigieg – il-poeta tannatura – li juża l-annimali/elementi naturali, iżda f'numru minnhom dawn iservu ta' allegorija, ngħidu aħna "Il-Mewt tas-Sieħba" fejn il-melvizz u l-melvizza huma hu u l-mara tiegħu li ħallietu.

Hekk ukoll jista' jkollna poeżija li l-lessiku, ir-reġistru u ttema tagħha jmorru id f'id, jista' kollha poeżiji li jisselfu lessiku minn għalqa lessikali partikolari u allura jiffurmaw reġistru li mhux neċessarjament ikun it-tema.

Il-poeżija "Dik il-biċċa fuq Pjanu - Zbigniew Preisner: 'Għaxar Biċċiet Ħfief għallPjanu'" ta' Immanuel Mifsud (2001, p. 82) tagħmel dan; minkejja li juża xbihat meħuda min-natura, it-tema mhix strettament in-natura.

Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu f'idejja jibdew jiftħu ħafna fjuri, iħarsu kull kulur u jitbissmuli.

Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu inħoss il-baħar ħiereġ minn għajnejja, u joħroġ kalm, u blu, u mingħajr mewġa.

Xħin nisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu madwari jibda nieżel qtar ix-xita, u jikber il-ħaxix mad-dawra kollha, u toħroġ tfuħ ir-riħa tal-ħamrija.

Iss' għidli ftit: xi jkun qed jiġri lilek x'ħin tisma' dik il-biċċa fuq il-pjanu?

Hawnhekk Immanuel Mifsud juża kliem li jirreferi għad-dinja naturali: "fjuri", "baħar", "mewġa", "xita", "ħaxix", "ħamrija."

Varjant tal-kelma "baħar" u l-kelma "ħaxix" insibuhom ukoll fil-poeżija "Ħbiebi."

Il-preżenza ta' lessiku komuni f'poeżiji minn perijodi differenti tindikalna "… bejn iż-żewġ eri hemm diversi punti konverġenti, li huma komuni u li fuq kollox qatt ma naqsu mil-letteratura miktuba f'Malta" (Mifsud, "Fili"; ara l-kummenti dwar l-elementi naturali fil-poeżiji ta' Daniel Massa, Achille Mizzi u Joe Friggieri).

Madankollu, it-tema ma nistgħux ngħidu li hi n-natura.

Dawn l-elementi naturali kollha qed joħolqu immaġni li permezz tagħha nesperjenzaw u nimmaġinaw episodju partikolari deskritt permezz tal-poeżija nnifisha.

Għaldaqstant, it-temi ta' din il-poeżija nistgħu ngħidu li huma lmemorja, il-weġgħa, l-intimità u l-esperjenza.

Id-diskors dwar il-fjuri jifjorixxi.

Il-fjura jista' jkollha tifsira litterali; iżda l-fjura bħala simbolu tista' tfisser affarijiet differenti.

Daqskemm tista' tirrappreżenta l-parti tal-mara, tista' wkoll tissimbolizza element ta' ferħ jew ta' niket.

Fil-poeżija "Niftakar" ta' Anton Buttigieg, it-tismija tal-fjura (u varjanti tagħha "żahar" u "ward") toħloq kuntrast minn innifisha; hemm il-fjuri li qed jissimbolizzaw il-ferħ fittieġ (ara wkoll "Ephithalamion" ta' Karmenu Vassallo u "Epithalamion" ta' Rużar Briffa) u fuq in-naħa l-oħra (l-istess) fjuri li qed jirrappreżentaw in-niket fil-funeral.

Mill-isem tal-fjuri fiż-żewġ partijiet tal-poeżija toħroġ it-tensjoni li tqanqal fil-qarrej dieqa ikbar.

Fil-każ ta' Romantiċi, tajjeb nirrikonoxxu li l-ambjent huwa tarġa biex il-poeta jirrifletti fuq affarijiet oħra.

Anton Buttigieg, interessanti f'dan is-sens, għax laqqamnieh "il-poeta tan-natura" għalkemm ma jfissirx li kiteb fuq hekk biss.

IrRomantiċiżmu kien moviment li apprezza s-sbuħija tan-natura; hu l-moviment li rritorna lejn in-natura u l-ġenesi tal-istorja.

Kull element kien ikkunsidrat mogħni b'sensibbiltà li tħoss u taħseb.

Dan ma jfissirx li kull poeta/poetessa ttrattaw it-tema tal-ambjent bl-istess mod imma kien hemm sentiment komuni.

Poeżija li tgħinna nirriflettu fuq in-natura bħala tarġa li twassal il-poeta jirrifletti fuq affarijiet oħrajn hija "Inti ma Tarġax" ta' Dun Karm (1980, p. 311).

Kollox jarġa': tarġa' l-ħdura

Fuq l-inxif minn tal-ħarifa;

Tarġa' x-xemx fuq in-nies maħqura

Wara x-xita, wara l-bard; Tarġa' tfuħ żiffa ħafifa Qalb ir-rimi, qalb il-ward.

Kollox jarġa'; iżda minn qabrek

Int ma tarġa', j'omm għalija;

Daħket fommok, kelmet sabrek

Għebu miegħek f'art l-imwiet; Tal-imħabba, tal-mogħdrija

Qatt ma jerġgħu l-ħlewwiet.

Hawnhekk in-natura, u allura l-kliem li bih qed jirreferi għan-natura jservu ta' spunt biex Dun Karm jirrifletti fuq il-ħajja nnifisha.

Hemm paragun bejn l-elementi naturali: il-ħdura, il-ħarifa, ix-xemx, ix-xita, il-bard, iż-żiffa, ir-rimi, il-ward, lessiku magħżul mid-dinja naturali biex jeżemplifika t-tiġdid, u ommi li mietet u mhux se tirritorna.

Iż-żewġ poeżiji li jmiss għandhom kważi l-istess isem.

Minkejja li fihom hemm lisem tal-belt "Londra", x'hemm differenti bejniethom?

X'forom tal-kelma "Londra" qed jintużaw fiż-żewġ poeżiji?

Xi rwol għandha Londra fil-bqija ta' kull poeżija?

Mill-kliem li jużaw, x'ton u burdata jidher li għandhom?

London by night, il-gozz ħwejjeġ, il-kartun li rajt; il-ftit kliem bis-sens, l-ispirtu, li smajt; il-ħalfa sigrieta li ħlift li qatt ma nerġa' nagħmel London by night.

Landin taċ-ċajt, li tħallik ixxomm l-alkoħol ta' mnifsejha baj

li tħallik tisker bil-kesħa taħt ħajt; li meta ssejħilha tinjorak u tibqa' fejn bqajt.

Landin orrajt.

Issa jien qiegħed hawn taħt das-saqaf inserraħ mal-ħajt; u dawk l-uċuħ imgerfxin saru attrazzjonijiet "Londra" ta' Claudia Gauci

Inqbadna f'ħin stramb f'dil-lukanda tniegħes taħt sema serju, xejn ġdid imm'għadni ma drajtux.

Inħossu jimlieni, irid jidħol fejni, jintelaq fuqi, jimla l-kamra, jifnini.

Nassorbi kollox morsa ma' rasi u nħallih idur f'ħalqi, qares bla lewn.

L-emikranja tintrass ma' ġbinek irritat id-doċċa ħamalla tinkini fuq in-naħa l-oħra talħajt l-ambulanzi jwerżqu ma jiqfux lament twil griżaħdar skur.

Nixref mit-tieqa bla storbju u l-mewt taħsadni.

Nixtieq għadu siegħa ilu miegħek fis-sħana nomogħodu panina mal-kafè u nitwennsu mal-ħolm irħis tagħna.

Fittex qum u għidli li mingħajrek ħajtek tiswied

fuq London by night. li trid tarani f'kull kamra ta' darek

li mingħajri kollox stunat u tibża'

li dal-griż indelibbli se jidħol f'għajnejk u jisfrundak.

Illejla ħares sew lejja, beħsiebni npitter xofftejja ħomor.

Tridx nixjieħu u mmutu fl-istess ħin?

Iż-żewġ poeżiji jitkellmu fuq esperjenza ta' Londra.

Imma fil-poeżija ta' Grima, l-użu tal-kelma "Landin", jiġifieri Londra bl-Ingliż miktuba b'mod fonetiku Malti, tagħtina x'nifhmu li qed jgħaddi ż-żmien, li qed jironizza s-sitwazzjoni biex itella' fil-wiċċ aspetti li huma ferm iktar krudi minn "Londra" bħala l-belt sabiħa jew ideali.

Minnaħa l-oħra, fil-poeżija ta' Gauci, Londra qed toffri mkien fejn hi u persuna oħra qed jaqsmu esperjenza komuni – daqskemm Londra seta' kien post ieħor, seta' wkoll ma kienx, imma għax hu Londra, din l-esperjenza, dan l-inkontru, seħħ.

Il-lessiku u r-reġistru

Meta naħsbu fuq il-kliem tajjeb li nħarsu lejh bħala parti minn katina.

L-għażla tal-kliem flimkien tifforma dik li jgħidulha għalqa lessikali; jiġifieri konxjament jew inkonxjament il-kittieb jagħżel li juża kliem marbut ma' qasam partikolari biex jitkellem fuq xi ħaġa partikolari.

L-għalqa lessikali hi grupp ta' kliem marbut ma' qasam partikolari, ngħidu aħna kuluri; grupp ta' kliem li jaqsam xi ħaġa komuni.

L-istess bħalma kliem differenti mhux neċessarjament jindika tema, hekk ukoll ir-reġistru.

Meta għandna metafora jew allegorija, ir-reġistru ma jkunx it-tema.

Meta għandna silta letterarja hemm aspetti oħra li qegħdin jaħdmu u li jikkontribwixxu tifsir differenti lil kliem, lil hin mit-tifsira tal-wiċċ.

Kitbiet li jsemmu kliem bħal "mejda," "siġġu," "surmast," "librerija" u "għalliema" il-lessiku tagħhom jaqa' taħt ir-reġistru "skola"; kitbiet li jsemmu kliem bħal "maħbub," "qalb," "valentinu," "fjura," "kartolina" jaqgħu taħt ir-reġistru "imħabba/nuqqas ta' mħabba"; daqskemm kitbiet li jsemmu kliem bħal "pistola," "nar," "ġlied," "taqbid," u "mewt" jaqgħu taħt ir-reġistu ta' gwerra.

F'din il-parti mill-poeżija "Karozza.

Dgħajsa.

Żiffa" ta' Glen Calleja (2009, p. 134), li tirrifletti l-bqija tal-poeżija, għandna iktar minn reġistru wieħed imżewġa flimkien.

F'Marzu l-lewż jistenbaħ morr.

Morr il-lewż jistenbaħ f'Marzu

Ma' ġurnata oħra kiesħa

Mejta biex idduq sekonda sħana.

Riħ u rwejjaħ ta' ħobż lest moħmi u xemx xejn.

Xejn xemx u rwiefen, imma rwiefen xi ħaġa!

Jgħaddi.

Bħal karozza li tħalli w'rajha t-triq li tgħaddi minnha.

Marzu u karozza.

U April dgħajsa tal-qlugħ.

Hawn għandna diversi gruppi ta' kliem li jaqgħu taħt reġisti differenti.

"lewż", "morr", "ħobż", u "moħmi" kollha jaqgħu taħt ir-reġistru tal-ikel.

Il-kliem "kiesħa", "sħana", "riħ", "rwiefen" u "xemx" kollha jaqgħu taħt ir-reġistru talelementi naturali.

Il-kliem "kiesħa" u "sħana" jaqgħu taħt ir-reġistru tas-sensi, b'mod speċjali l-ħass.

"Karozza" u "dgħajsa" jaqgħu taħt ir-reġistru tal-inġenju.

U "Marzu" u "April" huma parti mix-xhur.

Imma l-poeżija la hi fuq l-inġenji u lanqas fuq in-natura.

Il-poeżija titkellem primarjament fuq ix-xhur u l-ikel u dak kollu li jmur miegħu f'xhur differenti.

Minkejja li qed nagħmlu distinzjoni bejn proża u poeżija, id-distinzjoni bejniethom mhux dejjem skjetta.

Id-diskors marbuta mar-reġistru jissekonda dan.

Morfoloġiku, morfoloġika, morfoloġiċi

Meta ngħidu studju moroloġiku nkunu qed infissru l-istudju tal-mod kif jinqasam u lmod kif jinbena l-kliem.

Analiżi lessikali tħares lejn il-partijiet tad-diskors u l-mod kif jinflettu jew jikkonjugaw ruħhom, fost l-oħrajn.

Użu ta' kelma f'temp u mhux f'ieħor, f'għadd u mhux f'ieħor, f'ġens u mhux f'ieħor, tagħmel differenza mhux biss għal dik is-sentenza iżda għas-silta kollha.

Jiġifieri jekk silta tuża l-verbi perfetti aktarx li qed titkellem fuq il-passat, u jekk silta tuża verbi imperfetti aktarx li qed titkellem fuq drawwa.

Xi aspetti morfoloġiċi

Saru diversi studji lessikali li jmissu aspetti morfoloġiċi.

T'hawn huma xi osservazzjonijiet fuq tlieta minnhom imnebbħa minn Friggieri.

Fit-tabella t'hawn taħt identifikajt diversi aspetti morfoloġiċi li ta' min inħarsu lejhom aħna u nanalizzaw xogħol letterarju.

Żgur illi dawn mhumiex l-uniċi aspetti (aspetti oħra huma n-nomi fis-singular u fil-plural, il-kollettiv, l-oġġett dirett u l-oġġett indirett … ) u dejjem tajjeb li narawhom fid-dawl tal-kuntest.

Biss, aspetti bħal dawn, li forsi faċli ninjorawhom, jistgħu jgħidulna ħafna dwar biċċa xogħol letterarja.

In-neoloġiżmi

In-neoloġiżmi huma kliem ġdid; kliem maħluq aktarx minħabba l-bżonn tiegħu.

Helene Cixous tikteb li "… we are well aware that one knows how to fabricate neologisms; when there is a need for them, they come! …" (2014, p. 58) Xi kitbiet letterarji joħolqu l-bżonn ta' ċerti kliem li jinftiehem għax ikollu, ngħidu aħna għerq komuni ma' kliem li nafu, iżda li jfisser affarijiet li altrimenti m'għandniex kelma (tal-inqas waħda) għalihom, m'għandniex aċċess għax-xbieha/ħoss/sentiment u lbqija li joħolqu, jissuġġerixxu jew jevokaw.

In-neoloġiżmi jistgħu jinħolqu fuq mudelli ta' kliem Semitiku iżda dan hu proċess iktar ristrett.

Fil-każ tal-kwadrilitteri, Manwel Mifsud jikteb li dan il-proċess m'għadux jiġi mħaddem mill-poplu, "tant li dawk il-ftit verbi kwadrilitteri sħaħ iffurmati riċentement b'dan il-proċess jinstabu l-aktar fil-letteratura, ngħidu aħna qanpen fil-poeżija ta' Mario Azzopardi Assedju- Stil 1967" (2010, p. 17)

Fil-poeżija-eżempju li ġejja, "EX-VOTO - tini. sib. trid. dawwal. armi." ta' Glen Calleja (2014, p.15-20), nidentifika n-neoloġiżmi, nesponi kif issawru u nsaqsi dwar l-effett tagħhom.

trid tibda mawrietek fis-salott tar-Reġim

trid tagħraf, b'xagħrek quddiem għajnejk, xi jfissru ċerta tkaken u t-toqol tal-pass fejn u kif u għal min jaqgħa w jieqaf u xi jħalli wara dahru trid titgħallem taqra l-isdra immedaljati trid tmissilhom biżlejhom imqajjma minn fuq il-flokk biex jiftħu kamra kliem protett

trid tmiss l-ilma u sselġu u toħloq gżejjer t'ambjent naturali pristin

safi, dik il-kelma li ridt

Is-suffiss pronominali (possessiv) ġeneralment jingħaqad ma' nomi li huma qrib tagħna (bħal id, saqajn, u dar).

Hawnhekk Calleja qed jgħaqqadu man-nom verbali tal-unità "mawra."

U bħalma minn seqer nagħmlu isqra, minn sider nagħmlu isdra.

Għalkemm mhux strettament neoloġiżmu, "isdra" ma tantx jintuża fil-kuntest talbnedmin imma tat-tiġieġ u għalhekk hawnhekk qed jagħmel użu ġdid tiegħu.

Il-partiċipju passiv fil-plural mhux Semitiku –ati, qed jużah ma' "immedalja" – nom li qelbu f'verb filwaqt li min-nom silġ qed joħroġ il-verb "isselġu."

F'parti oħra tal-istess poeżija jikteb hekk:

armi l-lukanda fejn morna 'l bogħod u ġejna lura iktar televiżivi minn qatt qabel armi l-gallarija mnejn ġibdu x-xena ta' ħbiberija armi s-sular sħiħ u l-prekawzjonijiet arm'imla l-kennierji tal-iMdini bil-pjanijiet tiegħek tiegħi magħmulin biex jorqdu w ma jqumux

Ftit huma l-bliet l-irħula li huma plural (bħall-Imrieħel), u ebda isem ta' belt jew raħal m'għandu plural.

Calleja jaqbad l-Imdina u jtiha l-plural sħiħ -i.

X'effett tħalli din il-kelma?

X'qed irendiha?

Fuq kollox, in-neoloġiżmi, għalkemm huma tarbija ġdida ta' lingwa, maż-żmien jistgħu jindraw u jsiru parti mill-vokabolarju tagħna wkoll.

Meta n-neoloġiżmu jitħaddem fil-letteratura, jaf ikun iktar diffiċli jaqbad, jekk il-poplu ma jkunx midħla ta' dak ix-xogħol u ma jsibx il-bżonn tan-neoloġiżmu.

Minn "imrammti" sa "boathouse": il-lessiku bħala indikazzjoni tal-perjodu

Il-lessiku użat jista' jagħtina ħjiel tal-perijodu li fih inkiteb ix-xogħol.

Ngħidu aħna ħarsa lejn l-etimoloġija tal-kliem mill-ewwel turina li poeta bħal Anastasju Cuschieri kien iktar inklinat lejn għażliet Semitiċi filwaqt li – għax il-lingwa kompliet tevolvi u tikteb ukoll – insibu preżenza ta' kliem mit-Taljan u l-Ingliż iktar qawwija fil-poeżiji Moderni u Kontemporanji.

Interessanti li Dun Karm jagħmel użu minn kliem Ingliż (innota l-mod kif jiktbu/l-ortografija) proprju biex jironizza s-sitwazzjoni, ngħidu aħna fil-poezija "Progress" meta jikteb:

Imma għandna l-ajurplani, It-talkie, il-wajjerless …

Evviva s-seklu tagħna,

Is-seklu tal-progress! …

Din il-poeżija ta' Simone Galea hi interessanti għax tagħmel użu minn kliem Ingliż – "windskrin" u "wajpers" – li altrimenti m'għandniex ieħor floku, anke jekk malewwel qari jaf jaħsadna.

Imħabbti bħal qtar tax-xita

li jinżel fuq il-windskrin tiegħek.

Malli jtellfek milli tara ċar ittajru ma' kullimkien bil-wajpers.

Friggieri (f'Vella, 2000) jikteb li l-gosti letterarji jistgħu jinbidlu minn żmien għal żmien (p. xxii).

U huwa proprju għalhekk li ninnutaw bidla fit-testi letterarji, daqskemm it-testi letterarji jimbuttaw ċerti bidliet.

Bl-aspetti morfoloġiċi friski f'moħħna, ta' min inħarsu lejn aspetti morfoloġiċi li jistgħu jagħtuna ħjiel taż-żmien li x-xogħol letterarju jkun inkiteb fih – tal-inqas hux kontemporanju jew le.

Jista' jagħti l-każ li xogħol letterarju juża forom arkajċi, iżda aktar li jagħmel dan bi skop ta' satira, ironija u l-bqija.

Waħda mit-tekniki li kienet titħaddem hija ż-żieda ta' ittra jew sillaba.

Għall-kuntrarju tal-kliem immarkat hawn, illum nużaw "dawn," "Ġgantija," u "hekk."

Fil-bidu:

Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura; Għaliex l-iradi għal kull xiber sura:

Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra.

Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.

Minn "Il-Kantilena ta' Pietru Caxaru" (1992, p. 51)

Għad-dawl tal-qamar sbejjaħ, fis-sigħat ħelwa tal-lejliet sajfija, hemmhekk fis-skiet tax-Xagħra dejjem ħadra, toħlom il-Ġigantija.

Minn "Il-Ġgantija t'Għawdex" ta' Ġorġ Pisani (1963, p.58)

Fl-aħħar:

benninni bil-lajma ta' leħnek jirtogħod, benninni, benninni, hekk, hekka, bil-mod.

Minn "Lil Ommi" ta' Rużar Briffa (40-1)

Partiċella li biddlet l-użu tagħha hija l-partiċella "ja."

Snin ilu, din il-partiċella kienet tintuża biex tfaħħar, aktarx fil-forma ta' apostrofi.

Nadurawk ja Ħobż tas-Sema Frott l-imħabba l-iżjed bnin.

Għalik l-anġli dlonk titniehed, Inti l-hena tal-bnedmin.

Minn "Innu Ewkaristiku" ta' Dun Karm (1980, p. 345)

Illum, l-istess partiċella tintuża biex tmaqdar.

Ieqaf hemm.

Jew beħsiebek tgħaffiġna

mad-dar u s-siġar tagħna? …

Minn "Ġenin" ta' Karl Schembri (2009, p. 26)

Biex infaħħru, konna u bqajna nużaw "o" u l-varjanti tagħha.

F'dawn il-versi ninnutaw ukoll l-użu tal-forma "dana" għall-kuntrarju ta' "dan."

Mhux il-ward

Jiena fittixt ħa nsebbaħ darek

U nfewwaħlek lil altarek,

Imma x-xewk minn qalb ix-xagħri

U għollieq, marrâd, musfari, O Madonna tad-Duluri, Dana biss!

Minn "L-Għanja tal-Imnikket" ta' Rużar Briffa (1983, p. 65-6)

Interessanti wkoll il-bidliet vokaliċi li ninnutaw.

Il-qawl "Xemx u xita Alla jaf meta", instab li kien jintqal "Xemx u xita Alla jaf mita."

Fil-fatt, il-qawl, bħal ħafna qwiel oħra, meta wieħed jgħid "mita," jirrima.

Biss, din il-forma arkajka tal-kelma nsibuha anke fil-poeżiji.

Mita, fis-sajf, kif jisbaħ,

Nixref mit-tieqa tiegħi,

Biex nara l-mewġ ta' taħti

Stenbaħx biċ-ċiera miegħi;

U nilmħu donnu ġelu

Magħqud bit-trab tan-nir,

Bil-qlugħ tad-dgħajjes ħierġa

Bħal qatgħa gawwi kbir;

Minn "Il-Baħar" ta' Ġużè Muscat Azzopardi (1996, p. 42-3)

Imma fuq kollox, insibu kliem li nqata' għax floku daħal ieħor għall-istess użu.

Flistess waqt, mhux il-kliem biss jindikalna l-perjodu tal-kitba.

Din is-silta minn Ineż Farruġ ta' Anton Manwel Caruana (2001, p. 72) teżemplifika dan.

B'dawn it-thewdin Ġużeppi kien jidhirlu illi huwa sejjer aktarx għall-mewt, inkella biex jara u jkellem il-maħbuba tiegħu.

F'din is-sentenza ninnutaw li l-użu sħiħ tal-kelma "illi" u l-kelma "inkella" li f'dan ilkuntest tinħass xi ftit arkajka.

L-isem "Ġużeppi" u l-kunjom "Qormi" ukoll jiġbdulna l-attenzjoni għax kien hemm żmien fejn il-/q/ kienet tinħass /k/ u proprju Qormi huma l-kunjom Curmi.

Il-paragrafu minn Ineż Farruġ ikompli hekk:

Qatt it-triq ma dehritlu hekk twila, ma ħassu hekk tqil fil-mixi, hekk imdejjaq bil-bgħid daqs dik id-darba.

F'din is-sentenza għandna għadd ta' inverżjonijiet; teknika li kienet tintuża millkittieba pre-Romantiċi u Romantiċi, kemm fil-proża kif ukoll fil-poeżija.

Ngħidu aħna "ma ħassu hekk tqil il-mixi" hi inverżjoni ta' "ma ħass il-mixi hekk tqil."

Meta beda joqrob għat-telgħa li tieħu quddiem Ħal Far, ħass qalbu tħabbat bħal min ma jafx hux sejjer għall-ħajja jew għallmewt.

L-ewwel ħsieb li ġiet malli wasal, kien li jħares lejn ittieqa ta' wara d-dar ta' Lippu.

Sabha miftuħa.

Wara ftit ra 'l Ineż tixref u tħares lejn it-triq bħal dari biex tara hux ġej.

Ma kienx jaf iżjed x'jaħseb, bil-ferħ nesa kulma ġralu, kulma għadda minn moħħu tul it-triq; ħeff fil-mixi f'daqqa, wasal f'tarf it-telgħa, ħares fis warajh, mal-ġenb, għan-naħa ta' ġewwa, hemmx xi nies, xi ħadd jarah, u bla telf ta' żmien baqa' sejjer mal-ħajt għal taħt it-tieqa.

"Ma kontx naħseb li narak," qaltlu Ineż xi ftit imqita.

"Ma kontx nitma illi int tagħmel din it-triq għal min ma jridx jaf bik iżjed, irid iwarrbek, jinsiek."

U fil-ħin għajnejha dehru jiħmaru u jleqqu bid-dmugħ.

"Ineż, aħfirli, tgħidli xejn, issemili xejn minn kulma għamilt," wieġeb Qormi, bejn sogħbien milli ġralu u bejn ferħan li raha tistennieh u tkellmu.

Hawnhekk is-silta miżgħuda bi kliem arkajku li xi wħud minnu llum inqata' għalkollox, sakemm mhux f'xi djaletti, bħal: "bgħid," "ħeff," "imqita," u "nitma."

Interessanti li verb bħal "nitma" għadna nużawh fit-talb.

L-użu tad-djalett jista' jkun indikatur taż-żmien; iżda żgur illi huwa fattur interessanti fil-kitba.

Il-ktieb Ulied in-Nanna Venut fl-Amerka (1984) huwa każ eċċezzjonali.

Biss, ma nistgħu neskludu każijiet oħrajn ukoll fil-letteratura tagħna bħal Fuq l-Għajn ta' San Bastjan ta' Kilin, Meta jaqa' ċ-ċpar ta' Trevor Żahra, u Il-Baħar rasu iebsa ta' Lino Psaila.

Kif jispjega Michael Spagnol fit-taħdita "Id-Dritt li Tgħawweġ," (2013) id-djalett jirreferi għal differenzi fuq livelli lingwistiċi differenti fosthom fonoloġiċi bħal dur, kniesja, mimlia; morfoloġiċi bħal torot, tiġien, kwieter; sintattiċi bħal naqta' xxagħar, ma qigħedx hawn, u lessikali bħal manoċċa, pizz, u ċombini.

Kif jispjega Spagnol fl-istess taħdita, id-djalett ħafna drabi jintuża fid-djalogi bħala teknika ta' karatterizzazzjoni, jew biex jagħti bixra partikolari lil xi karattru u jgħidilna, ngħidu aħna l-istatus soċjali u ġeografiku tiegħu.

Id-djalett jgħin biex ilkarattri jagħmilhom iktar realistiċi, jgħin lill-qarrej jassoċja ruħu magħhom u jemmen li jeżistu, anke jekk il-karattri jsiru sterjotipi.

Fil-letteratura, id-djalett jista' jkun reali, jew forma djalettali li joħloq li l-awtur jew anke taħlita tat-tnejn.

Użu interessanti ieħor tal-lingwa huwa dak tal-kowd swiċing; jiġifieri meta wieħed jaqbel minn lingwa għal oħra bla ma jaħseb xejn u jibqa' għaddej b'mod normali.

Ilkowd swiċing iseħħ meta persuna tkun bilingwi u għalhekk tal-inqas ikollha għarfien ta' żewġ lingwi.

Fil-letteratura tagħna ftit li xejn insibu l-użu tal-kowd swiċing, minkejja li hu fenomenu tant ħaj fostna.

Fir-rumanz Is-sriep reġgħu saru valenużi ta' Alex Vella Gera (2012, p. 328-9), mandakollu, jintuża.

Id-djalogu wkoll huwa aspett importanti ħafna.

Kif rajna fil-każ tad-djalett u l-kowd swiċing jista' jgħidilna ħafna fuq iż-żmien li fih inkiteb silta daqskemm fuq il-karattri nfushom, prodott ta' żmien (u anke ċirkustanzi oħrajn) stess.

Ma ninsewx ukoll li daqskemm l-għażla tal-lessiku tgħidilna xi ħaġa dwar is-silta fiha nnifisha u dak kollu li jgħammar fiha (il-karattri, l-ambjent u l-bqija), tgħidilna wkoll dwar in-narratur jew l-awtur.

Ngħidu aħna l-awtur Ammani Walid Nabhan, ta' spiss juża forom (neoloġiżmi jew kalki) li nagħrfuhom li huma tiegħu proprju għax trabba bl-Għarbi u li jinftiehmu għax il-Malti ġej mill-Għarbi.

Hekk ukoll, kultant nistgħu nagħrfu awtur mil-lessiku li juża, daqskemm mill-istil u karatteristiċi oħrajn.

Mhux faċli li nidenfitikaw iż-żmien li fih inkiteb xogħol letterarju, speċjalment għax il-lessiku u ċerti tekniki jintużaw skont il-bżonn u biex jinħolqu effetti partikolari.

Daqstant ieħor l-istil u l-forma.

Jibqa' l-fatt, li rridu nkunu sensittivi għal kliem li jintuża, imqar kelma waħda tista' tissuġġerixxi affarijiet li altrimenti mingħajrha ma niskoprux biżżejjed affarijiet dwar il-karattri u s-sitwazzjoni.


Il-Mara l-Ħoxna: ix-xipli, il-godlija, u l-bejniet

Minn għana bħal L-Aqwa Nisa, għall-poeżiji li jittrattaw il-ġisem analizzati fid-dettall minn

Immanuel Mifsud, il-kummenti u l-idjoma fuq id-dehra tagħna, bħala bnedmin u bħala Maltin, ma jonqsux.

Imma qabelxejn, xi tkun idjoma?

Idjoma hija frażi li intużat ħafna u għalhekk it-tifsira tagħha ma taqbadhiex mill-kelmiet	 individwali	 li	 jsawruha.	 Tista'	 tfisser	 ukoll	 il-mod	 kif	 titkellem	 persuna.	 F'din	 il-kitba	 qsajra	 niffoka	 fuq	 l-idjomi	 li	 nużaw	 biex	 niddeskrivu	 l-ġisem.

It-titlu ta' dil-kitba jirreferi għall-mara l-ħoxna, jew kif isejħulha wkoll, l-alla tal-fertilità, li tippopola t-tempji tagħna.

L-arkeologu David H.Trump jgħid li d-deskrizzjoni tal-figura tal-mara l-ħoxna mhi xejn iktar minn preġudizzju maskili għax is-sess	 tal-figuri	 mhux	 indikat	 b'mod	 espliċitu.	 Li	 nqisuha	 mara,	 jgħid	 Trump,	 hija	 konvenjenza,	 iktar	 milli	 prova.

Imma l-mara u anke lir-raġel, b'liema modi nirreferu għalihom?

Huma proprju l-idjomi li jixħtu dawl fuq xi ħadd li minnu naraw id-dawl, jew le.

Is-similitudnijiet

Interessanti nirriflettu fuq l-oġġetti jew entitajiet li magħhom inqabblu l-persuna ħoxna jew irqiqa.

Jekk xi ħadd ikun irqiq, ironikament, inqabbluh ma' xi ħaġa tal-ikel u ngħidu qisu aringa jew qisu sifja.

L-annimali ta' spiss isibu ruħhom dawk li magħhom inqabblu persuna, speċjalment jekk din tkun ħoxna, f'idjomi bħal qisu baqra.

Similitudnijiet oħrajn jużaw il-partiċella "daqs."

Ħu minn irqiq daqs serratizz jew oħxon daqs bettija.	 Tqabbiliet	 bħal	 dawn	 jgħinu	 lill-kelliema	 jipperċepixxi	 d-daqs	 tal-persuna	 msemmija	 aħjar.

Idjomi oħrajn

Ta' spiss flok irqiq nużaw niexef u nsibu għadd ta' idjomi li jużaw din il-kelma bħal niexef għuda, niexef qasba u niexef qoxqox.

Nużaw ukoll idjomi bħal irqiq lasta, irqiq stikka u rqiq	 lewlu.	 Fejn	 tidħol	 l-irquqija	 ta'	 spiss	 nużaw	 il-ġisem	 stess	 biex	 nispjegaw	 il-qagħda	 tal-bniedem	 f'idjomi	 bħal	 għadma	 u	 ġilda	 u	 żaqqu	 ma'	 dahru.	 Għall-ħxuna	 nużaw	 għadd	 ta'	 oġġetti	 li	 huma	 kbar	 f'idjomi	 bħal	 oħxon	 kartell,	 oħxon	 katuba	 u	 oħxon	 romblu.	 Ta'	 min	 ninnutaw	 li	 filwaqt	 li	 fejn	 tidħol	 l-irquqija	 nsibu	 referenza	 għall-injam	 bħala	 materjal,	 fejn	 tidħol	 il-ħxuna	 nsibu	 referenza	 għall-oġġetti	 magħmula	 mill-injam.

L-ewfemiżmi

Peress li waħda mill-kwalitajiet evidenti f'uħud minna hi l-prudenza, ta' spiss insibu min juża l-ewfemiżmi biex lil dak li jkun jgħidlu rqiq jew oħxon … bla ma jgħidhielu.

Mela lil xi ħadd irqiq	 ngħidulu	 se	 jinqasam	 jew	 mixrub	 u	 lil	 xi	 ħadd	 oħxon	 ngħidulu	 mibrum,	 mimli	 jew	 qawwi.	 Ngħiduha	 kif	 inhi,	 li	 xi	 ħadd	 ikun	 oħxon	 jew	 irqiq	 jiddependi	 mill-perċezzjoni	 ta'	 dak	 li	 jkun;	 billi	 nużaw	 ewfemiżmu	 m'aħna	 se	 nżidu	 jew	 innaqqsu	 xejn	 lil	 dak	 li	 jkun,	 ħlief	 li	 nkunu	 qed	 nagħmlu	 użu	 effettiv	 tal-lingwa.

Il-kollokazzjonijiet

Interessanti wkoll il-kollokazzjonijiet tal-kliem oħxon u rqiq (u l-inflezzjonijiet tagħhom).

Daqskemm irqiq jew oħxon jintużaw għall-bnedmin jintużaw għall-oġġetti, u ħafna drabi filwaqt li l-ħxuna fil-bniedem mhux meqjusa bħala kwalità kif jidher minn idjomi	 bħal	 tank	 ħ*ara,	 fl-oġġetti	 tista'	 titqies	 bħala	 kwalità	 f'idjomi	 bħal	 ktieb	 oħxon.	 Ħarsa	 lejn	 l-MLRS	 turina	 li	 l-kelma	 oħxon	 toqgħod	 ma'	 kliem	 bħal	 żball,	 melħ,	 zokk,	 leħen,	 ċpar,	 ħabel,	 xagħar	 u	 nuċċali,	 u	 ħoxna	 toqgħod	 ma'	 gidba,	 qoxra,	 ġilda,	 lenti,	 musrana,	 ġakketta,	 karta	 u	 pezza.	 Ta'	 min	 ngħidu	 li	 filwaqt	 li	 l-kelma	 mara	 titla'	 bħala	 waħda	 mill-kliem	 li	 l-iktar	 jikkollokaw	 ma'	 ħoxna,	 raġel	 ma	 titlax	 bħala	 waħda	 mill-kelmiet	 li	 l-iktar	 jikkollokaw	 ma'	 oħxon.

Fejn jiħdol irqiq insibu li din tikkolloka ma' kliem bħal deni, tewm, tursin, basla, bżaru, saff, frott, leħen, trab, xorb, wajer u raba', u rqiqa toqgħod ma' statura, xagħarha, falda, linja, twila, tipa,	 basla,	 takkuna,	 werqa,	 u	 toqba.	 Interessanti	 li	 kemm	 irqiq/a	 kif	 ukoll	 oħxon/ħoxna	 nsibu	 li	 joqogħdu	 ma'	 numru	 ta'	 kliem	 komuni	 (li	 mhumiex	 il-ġisem).

Għall-grazzja t'Alla

… wasalna fl-aħħar.

U hawnhekk ma nistgħux ma nsemmux l-idjoma reliġjuża li dejjem issibha postha fid-diskors tagħna hekk li għal xi ħadd oħxon ngħidu li qiegħed fil-grazzja t'Alla.

Ma ninsewx li l-kliem jitgħabba	 b'tifsiriet	 u	 konnotazzjonijiet	 maż-żmien	 skont	 il-kuntest	 u	 l-kultura	 li	 jkun	 kiber	 fiha.	 Hawn	 mhux	 se	 nidħol	 f'kemm	 il-mara	 tiġi	 ġġudikata	 iktar	 mir-raġel	 u	 kemm	 hemm	 hemm	 qwiel	 li	 jippreġudikaw	 lill-mara	 …	 imma	 din	 xi	 ħaġa	 li	 ta'	 min	 naħsbu	 fuqha	 sew.

Nispiċċa bi frażi li kienet tużaha n-nanna għal xi ħadd li mhux mejjet bil-ġuħ u jkun jiflaħ.

Kienet tgħid: jekk taqbdu toqtlu!

U ma kinitx tkun qed tgħid bid-daħq.


Il-ħtieġa tat-traduzzjoni letterarja minn lingwi barranin

Il-letteratura bħall-arti ma taqax taħt il-limitazzjonijiet tad-distanzi u taż-żminijiet.

Hi f'kull sens universali għax tappartjeni għall-umanità kollha u mhux biss għall-ilsien li oriġinalment tinkiteb bih.

Madankollu b'kuntrast mal-arti viżiva, id-diversità tal-lingwi tagħmilhielna impossibbli li naqraw kull xogħol letterarju bil-lingwa oriġinali u minħabba dan toħroġ bla ambigwità ta' xejn l-importanza tat-traduzzjoni.

Jekk pajjiż japprezzax jew le t-traduzzjoni letterarja bi lsienu jiddependi minn kif iħares lejn il-qari u lejn ilsien pajjiżu.

Popli li għandhom id-drawwa li jaqraw mhux biss ix-xogħlijiet ta' awturi nattivi iżda dawk ta' awturi barranin japprezzaw is-siwi tattraduzzjoni.

Dan jidher ċar mill-għadd kbir ta' kotba ta' kull ġeneru li jiġu tradotti għallIngliż, il-Franċiż, it-Taljan, il-Ġermaniż, l-Ispanjol eċċ. Hu fatt li ħadd ma jista' jiċħdu li meta wieħed ma jafx jaqra jew jifhem sew xogħol b'lingwa barranija ta' bilfors ikollu jirrikorri għat-traduzzjoni biex jirnexxielu jagħmel dan.

Madakollu, id-differenza bejnna l-Maltin u popli oħrajn b'lingwi – b'industrija u tradizzjoni ta' pubblikazzjoni stabbiliti – hi li bosta minna nippreferu nagħżlu li naqraw traduzzjoni ta' xogħlijiet ta' awturi barranin aktarx bl-Ingliż jew b'lingwa oħra milli bil-Malti.

Dan jirriżulta bla dubju ta' xejn mill-bilingwiżmu ta' pajjiżna, min-nuqqas ta' interess fil-qari b'mod ġenerali, u sfortunatament mill-istigmatizzazzjoni li l-Malti mhux kapaċi jwassal is-sbuħija u lekwivalenza letterarja ta' xogħlijiet miktubin b'ilsna barranin.

Il-ftit tradutturi Maltin li lesti jittraduċu xogħlijiet letterarji bil-Malti jista' jkun ukoll fattur ieħor għan-nuqqas ta' traduzzjonijiet ta' awturi barranin.

Jeħtiġilna għalhekk nibdlu l-mentalità tagħna u nibdew napprezzaw li traduzzjoni bil-Malti mhux biss hi valida daqs traduzzjoni b'lingwa oħra li kapaċi naqraw biha iżda toffrilna wkoll is-sodisfazzjon li naqraw u nħaddmu lsien pajjiżna.

Ma nkun qed ngħid xejn ġdid jekk ngħid li l-kuntest limitat tax-xogħlijiet letterarji bilMalti ma jippermettilniex għażla kbira.

Madankollu dan in-nuqqas ta' materjal ta' qari bil-Malti jista' jimtela b'xogħlijiet tradotti.

B'hekk kulma nkunu qed nagħmlu hu li nimportaw kapolavuri letterarji minn pajjiżhom u niddomestikawhom għal ħtiġijiet tagħna.

Fuq naħa, fost dawn il-ħtieġijiet hemm dik li ħafna drabi dawk li jħobbu jaqraw bil-Malti ma jsibux biżżejjed kotba bil-Malti li jissodisfawlhom xewqithom u jokkupawlhom il-ħin disponibbli tagħhom għall-qari.

B'hekk jispiċċaw jirrikorru għal qari bi lsien barrani.

Fuq in-naħa l-oħra hawn minn iqis li t-traduzzjoni ta' xogħlijiet barranin bħala theddida għall-awturi Maltin!

Meta kont qed infittex pubblikatur għallewwel rumanz tradott minni skantajt bis-sħih meta bosta pubblikaturi wrew li kienu kontra t-traduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji; kien hemm min qalli li r-riżorsi li għandhom lesti jużawhom biss għat-talent Malti.

Bħallikieku t-talent Malti hu mhedded mittraduzzjoni!

Jew inkella bħal dak li qallu tradutturi bħal Saydon u Xuereb ma' kkontribwixxewx għat-talent Malti!

Kittieb jew pubblikatur ta' vera ma għandux jara ttraduzzjoni ta' xogħlijiet letterarji barranin bħala theddida.

Ftit huma l-awturi barranin kbar li ma jaqrawx jew li ma qrawx xogħlijiet letterarji tradotti bi lsienhom.

Nasal biex ngħid ukoll li ma jipprovawx jew ipprovawx jittraduċu huma stess xogħlijiet tal-awturi preferiti tagħhom, u li fl-aħħar mill-aħħar jispiċċaw jinfluwenzawlhom kitbiethom.

Għalhekk, hi tassew sfortuna li min jitħajjar jikteb bil-Malti s'issa ftit li xejn jista' jgawdi mit-traduzzjoni bil-Malti ta' bosta mill-awturi barranin u japprezza verament kemm ittraduzzjoni hi importanti għalih.

Minn dan il-lat sakemm is-sitwazzjoni tibqa' dik li hi lkittieb Malti jinsab tassew tellief.

Insemmi biss aspett wieħed: il-livell ta' intertestwalità li jista' jħaddem ir-rumanzier lokali.

Jekk dan bħall-awturi barranin ikollu għaddispożizzjoni tiegħu x-xogħlijiet letterarji bi lsienna żgur li jkun jista' jtejjeb il-livell taxxogħlijiet letterarji tiegħu.

L-intertestwalità fost affarijiet oħrajn tiġġenera l-letteratura però din tista' tkun aktar effettiva jekk preferibbilment tittieħed minn xogħlijiet tradotti jiġifieri tkun intertestwalità intralingwistika aktar milli interlingwistika.

L-għażla tiegħi li nittraduċi xogħlijiet minn awturi Franċiżi hi pjuttost marbuta ma' dak li qed jingħad hawn fuq u mal-importanza tat-traduzzjoni fl-iżvilupp letterarju.

S'issa traduċejt għall-Malti r-rumanz Meaulnes it-Twil/Le Grand Meaulnes ta' AlainFournier u n-novella Id-Dar tal-Qattus bir-Rakketta f'Idu/La maison du chat-qui-pelote ta' Balzac.

Is-sena d-dieħla biħsiebni nippubblika r-rumanz klassiku Salammbô ta' Gustav Flaubert bħala t-tieni ktieb fis-seniela Traduzzjonijiet Kotba Letterarji.

Ma kontx nasal għal-livell tat-traduzzjoni ta' Salammbô li kieku ma' żammejtx quddiemi t-traduzzjoni biblika ta' Saydon u t-traduzzjonijiet tal-epiċi Griegi ta' Xuereb.

Ix-xogħlijiet letterarji li s'issa ttraduċejt kollha ġew tradotti f'lingwi oħrajn għaliex dawn jagħrfu l-vantaġġi li wieħed jakkwista meta jaqrahom bi lsien pajjiżhom.

Kull meta qarrej jaqra b'lingwa li mhix tiegħu ma jkunx qed jagħmel għajr traduzzjoni mentali ta' dak li jaqra; għalhekk meta hu jaqra t-traduzzjoni Ingliża ta' ktieb ngħidu aħna bil-Franċiż ma jkunx qed jagħmel mentalment għajr it-traduzzjoni ta' traduzzjoni.

F'dan is-sens it-traduzzjoni bilMalti ta' rumanz Franċiż toqrob aktar lejn ix-xogħol oriġinali meta qarrej Malti jaqrah bil-Malti u mhux b'lingwa oħra.

In-nuqqas ta' traduzzjoni letterarja bil-Malti għadu joħloqilna lakuna li lingwi barranin ilhom li ħasbulha.

Ngħalaq billi nistaqsi xi ħtieġa kellu l-Ingliż li jittraduċi 'l fuq minn disgħin biċċa xogħol letterarja ta' Balzac kemm f'ħajtu kif ukoll wara mewtu meta bħala lingwa hu mogħni b'letteratura hekk rikka?

B'liema mod mela nistgħu niġġustifikaw li ħtiġijietna f'dan ir-rigward għandhom ikunu anqas minn dawk ta' ħaddieħor?


30 ta' Ottubru 2013 (ippubblikata fit-3 ta' Novembru 2013)

Taqbel ma' min jagħtik it-tikketta ta' ribelluż?

Jien bniedem indipendenti, kurjuż u ħafna drabi imprevedibbli.

Il-karattru tiegħi jirribella kontra kull għamla u sura ta' jasar mentali, fiżiku u materjali, tiegħi u ta' ħaddieħor.

L-istrutturi soċjali, politiċi, ekonomiċi u reliġjużi li jgħakksu lil xi ħadd ma nissaportihomx.

Jien m'għandix oġġezzjoni għal xi ħadd li jehda jogħla 'l fuq fis-soċjetà; imma ma naċċettax li dan jagħmlu askapitu ta' xi ħadd ieħor.

Li wieħed jew waħda jkun ribelluż quddiem l-inġustizzji u l-isfruttamenti huwa dover uman daqskemm nisrani.

Magħruf li tgħida kif tħossha.

Tikkonferma li din mhux l-ewwel darba li ġabitek fl-inkwiet mat-tmexxija tal-Knisja f'Malta?

Mhux mat-tmexxija tal-Knisja biss.

Ġabitni fl-inkwiet ma' kulmin jogħxa b'diskorsi politiċi (fis-sens wiesgħa tal-kelma) li jaħbu din u l-oħra, jew jgħawġu kemxejn lil hawn jew lil hinn, biex jipprovaw jgħadduha franka jew jimmanipulaw lil ħaddieħor.

Dan ma naċċettahx.

L-onestà fil-ħsieb, fil-kliem u fl-għemil inqisha bħala kwalità li għandu jkollu kulħadd, kemm dawk li m'għandhomx setgħa u kemm dawk li għandhom.

Ħafna drabi ssib li l-ewwel ħaġa li dawn tal-aħħar jabbandunaw hekk kif jilħqu ftit hija l-onestà.

Isiru 'politiċi'; nies li jħammu u jfasslu kif se jibqgħu jirkbu fuq ħaddieħor.

Dan għalija huwa immaturità umana daqskemm kontra l-prinċipji ta' Ġesù (li nżomm bħala mudell ewlieni f'ħajti).

Fil-bidu tad-disgħinijiet kellek xi programmi tar-radju li kienu twaqqfu mill-awtoritajiet ekkleżjastiċi.

X'kienet ir-raġuni?

Kien iż-żmien meta daħal l-hekk imsejjaħ 'pluraliżmu fix-xandir'.

Kont ġejt mistieden biex nagħmel serje ta' programmi fuq stazzjon ġdid tar-radju u għamilthom.

Ir-reazzjoni tal-Arċisqof Mercieca kienet, naħseb, kemxejn panikuża u esaġerata.

Ġiegħel lis-superjuri tiegħi jwaqqfuni mill-programmi u saħansitra jimponu silenzju pubbliku fuqi għal xi xhur.

Jien obdejt għax emmint u għadni nemmen li, jekk dik kienet deċiżjoni ħażin, il-ħażen tagħha jagħmel aktar ħsara lil min jagħmilha milli lil min issir.

Minkejja dan, għaraft fil-laħam il-ħaj li mhux kulmin jippriedka l-onestà, is-sinċerità u l-verità iħobbhom jew jgħixhom tabilħaqq.

Ftit xhur ilu l-Kurja ddeċidiet li tibgħatek il-Messiku, pajjiż li għaddej minn sitwazzjonijiet diffiċli.

Kif affettwatek din l-esperjenza?

Kienu bagħtuni s-superjuri tiegħi minħabba li qiesu li l-pressjoni straordinarja li kien qed jagħmel l-Arċisqof fuqi setgħet tiżviluppa f'konfront miftuħ u ikrah bejnietna.

Għalkemm il-Messiku batejt, għax kont qisni ruħ fil-limbu, xorta waħda għamilt ħilti kollha biex nikseb l-aqwa ġid mill-esperjenza.

Mhuwiex rari li jkunu l-għedewwa l-akbar benefatturi tiegħek.

Il-Messiku kelli x-xorti li nesperjenza kemm il-gwerer armati narkotiċi fit-tramunana tal-pajjiż, kemm l-għana kulturali taċ-ċentru (speċjalment fil-Belt tal-Messiku), kif ukoll id-dinja tal-Maja fin-nofsinhar tal-pajjiż.

Kienet esperjenza qawwija li koinċidiet mar-rieda tiegħi li nibda nirtira ftit mill-ħajja pubblika u ninġabar ftit aktar fija nnifsi.

Id-deċiżjoni li tintbagħat il-Messiku qajmet ċertu mistoqsijiet filwaqt li int aċċettajtha fis-silenzju.

Tqabbel dan li ġara ma' estradizzjonijiet oħra fil-passat li ma riduhomx Malta, fosthom ta' Manuel Dimech u oħrajn?

Lanqas nażżarda nqabbel lili nnifsi ma' persuna bħal Manwel Dimech, li kien ferm superjuri għalija, kemm fl-integrità morali tiegħu, kemm fl-intelliġenza u wisq aktar koerenti fl-għażliet ta' ħajtu.

Barra minn hekk, l-estradizzjoni ta' Dimech kienet bil-wisq aktar serja.

It-tluq tiegħi għall-Messiku jien kont aċċettajtu għall-istess raġuni li semmejtlek qabel: li, jekk kienet deċiżjoni ħażina, il-ħażen tagħha ma jaqax fuqi li qgħadt għaliha, iżda fuq min għamilha.

Il-Papa Franġisku qed jipprova jagħti dehra ġdida lil Knisja u jagħmila aktar tolleranti.

Huwa korrett li ngħidu li l-Papa jrid Knisja aktar liberali u inqas konservattiva?

Iva, jekk taċċetta li l-Papa hu konservattiv liberali.

Ċjoè jxaqleb lejn it-tarf liberali tal-ispectrum konservattiv.

Liberali pur u sempliċi mhuwiex.

Barra minn hekk, s'issa l-Papa ma jidhirlix li qatt tkellem dwar reviżjoni ta' xi duttrina (la dommatika u lanqas morali), iżda biss dwar il-ħtieġa ta' metodi aħjar u aktar sempliċi ta' kif titwassal l-istess duttrina ta' qabel.

Fl-istess waqt, minkejja li l-Papa qiegħed jagħmel ħafna eżortazzjonijiet (jew tħeġġiġ, jekk trid) għal Knisja aktar sempliċi, s'issa ma jidhirx li tħajjar jagħmel bidliet sinifikattivi ta' natura strutturali.

Żgur li ġibed ħafna attenzjoni fuqu nnifsu.

Dan ma jgħinx fid-deċentralizzazzjoni li għandha bżonn il-Knisja u li pprova joħloq il-Konċilju Vatikan II.

Imma hawnhekk m'aħniex nitkellmu fuq x'persuna hu, imma fuq x'persuna għandha tkun il-Knisja fil-fasla istituzzjoni tagħha.

Ma taħsibx li f'Malta hi diffiċli li l-Knisja titbiegħed mill-għeruq konservattivi?

X'inhi r-raġuni?

L-Arċisqof Pawlu Cremona kien ġab miegħu ħafna tama li se jdawwar it-tmun, iżda dan ma ġarax.

Frankament, ma jidhirx li l-affarijiet se jinbidlu fil-futur prevedibbli (għall-anqas mhux jekk ma tiġrix xi ħaġa mirakoluża).

Biex l-affarijiet jinbidlu mil-lat istituzzjonali huma meħtieġa deċiżjonijiet ta' natura fundamentali ħafna, li ma naħsibx li hemm ir-rieda u t-tħejjija politika għalihom.

Kif inhuma sejrin l-affarijiet, il-Knisja se tibqa' miexja fuq 'extinction course'.

Qed teqred lilha nnifisha u ma tafx kif għandha ddawwar il-korsa.

Il-kampanja tad-Divorzju x'effett ħalliet fuq il-Knisja lokali?

Bih il-Knisja sparat ġo saqajha.

Iffukat fuq it-teknikalitajiet tad-divorzju mingħajr ma ntebħet dwar xiex kien l-kwestjoni essenzjalment, jiġifieri jekk għandhiex moralità partikulari (f'dan il-każ, dik Kattolika) tiġi imposta fuq il-popolazzjoni kollha.

Tant dan ma ntebħitx biha (u lanqas tgħallmet), li issa, fil-kwestjoni tal-unjonijiet ċivili bejn nies tal-istess sess, qiegħda terġa' tirrepeti l-iżball li kienet għamlet fil-kampanja tad-divorzju.

Dan jikkonferma l-'extinction course' li semmejt qabel.

Fl-opinjoni tiegħek, fiex għandha tinbidel il-knisja lokali?

Mistoqsija diffiċli wisq biex inweġibha bil-ħeffa.

Imma fi ftit kliem nista' ngħid li l-Knisja f'Malta trid tieqaf tilgħabha ta' istituzzjoni ta' setgħa.

Trid tinża' kull pretensjoni ta' setgħa li għandha, inkluż fis-sura tar-raġunar u d-diskors tagħha, kif ukoll fil-privileġġi politiċi li kisbet matul is-snin.

Trid tkun Knisja umli, li tirrispetta lil kulħadd, bid-differenzi kollha tagħhom, u tgħix ħajjitha fuq livell ugwali ta' moviment soċjali oħra.

Taqbel mal-Unjoni Ċivili u d-dritt li koppji omosesswali jaddottaw?

Jien naqbel li l-omosesswali għandhom id-dritt li jkollhom aċċess biex jagħżlu għamla ta' unjoni li mhijiex dik Kattolika, u li l-istat jipprovdi l-possibbiltà legali ta' unjoni li l-omosesswali jistgħu jagħżluha liberament.

Naqbel ukoll li, la darba l-istat se jipprovdi għamla ta' unjoni legali bħal din, ma jiċħdilha ebda dritt milli diġà għandhom unjonijiet ċivili oħra.

Issa, jekk bħala Kattoliku naqbilx ma' omosesswalità attiva hija kwestjoni oħra.

Jien nista' loġikament ma naqbilx ma din u naqbel mal-oħra.

Taqbel mad-dekriminalizzazzjoni ta' soft-drugs bħall Kannabis?

Id-dekriminalizzazzjoni tas-soft-drugs taqta' minn saqajha l-biċċa kbira tal-kummerċ u l-isfruttament li bħalissa qiegħed isir.

Għaldaqstant, ma nistax ma naqbilx magħha.

Madanakollu, ma naqbilx ma' min jippreżenta din it-tip ta' dekriminalizzazzjoni bħal xi soluzzjoni finali għall-problema tal-kummerċ u l-isfruttament tad-droga.

Id-dekriminalizzazzjoni mhijiex bakketta maġika li ssolvi l-kwestjoni kollha.

Tista' tkun xabla b'żewġt ixfar.

Patri Mark iħossu f'kunflitt mat-tagħlim tal-Knisja?

Lanqas xejn.

Jien nipprofessa għal kollox it-tagħlim bażiku u fundamentali tal-Knisja Kattolika fl-intier tiegħu.

Fejn inħossni f'konflitt ma' xi wħud fit-tmexxija tal-Knisja f'Malta huwa fil-viżjoni antropoloġika u ekkleżjoloġika tiegħi u tagħhom.

Ngħid "f'Malta", għax f'ħafna pajjiżi tad-dinja lanqas isqfijiet u kardinali ma jaqblu magħhom f'dawn l-aspetti.

Fl-aħħar snin kont preżenti u indirizzajt diversi drabi attivitajiet tal-Partit Laburista.

Tikkunsidrak Laburist?

X'relazzjoni għandek mal-PL?

Lanqas xejn.

Iżda mal-ideali li jirrappreżenta l-moviment laburista dinji u mal-mod ta' analiżi soċjalista, iva.

Ir-relazzjoni li jien għandi mal-PL hija bħalma għandhom il-biċċa l-kbira tan-nies: m'iniex xi wieħed "minn ta' ġewwa", kif ngħidu, u lanqas irrid inkun.

Ma tħossx li bħala reliġjuż trid iżżomm il-bogħod minn attivitajiet politiċi?

Fil-fatt hekk nagħmel b'mod konsistenti.

Rarament u eċċezzjonalment nieħu sehem f'xi attività politika għaliex ikunu stednuni għaliha.

Minn dan il-lat u b'dan il-mod, jien dejjem lest nieħu sehem f'attivitajiet bħal dawn kemm ta' partit u kemm ta' ieħor.

F'okkażjonijiet bħal dawn, inwassal it-twemmin tiegħi bħala nisrani u bħala Kattoliku.

Ktibt u tkellimt diversi drabi fuq personaġġi Maltin bħal Manuel Dimech u Dom Mintoff.

Minn hemm aktar Maltin li jispirawk u għaliex?

Fil-kuntest Malti ma tantx hemm wisq aktar li nammira u jispirawni.

Ma' dawn li semmejt int, nista' nżid lil Ġiovanni Nicolò Muscat (li għex fi tmiem is-seklu 18) u Mikiel Anton Vassalli.

X'inhu l-aktar valur li tgħozz f'ħajtek?

L-indipendenza (fl-oqsma kollha tagħha).

Jekk ikollok tbiddel ħaġa waħda mis-soċjetà, xi tbiddel?

Tkun waħda mingħajr partiti fejn kull deċiżjoni tittieħed direttament mill-poplu konċernat u fejn kull awtorità tkun tiddependi direttament mill-poplu.

Il-faqar f'Malta, jeżisti?

X'taħseb li jikkaġunah?

Jeżistu ħafna tipi ta' faqar.

L-agħar wieħed hu dak mentali u psikoloġiku, li mbagħad, bosta drabi, iġib b'effett tiegħu għamliet oħra ta' faqar, inkluż dak materjali.

Il-kawża ewlenija ta' dan il-faqar hija s-sistema soċjali, ekonomika u politika li nħaddnu.


Introduzzjoni

Ir-rakkont Imħabba ta' Swann, kif jixhed it-titlu, għandu bħala tema ewlenija l-imħabba li Charles

Minkejja li fil-bidu tar-rakkont tiġi aċċentwata l-promiskwità sesswali tiegħu, Swann, ironikament, jispiċċa biex ikun iddominat mill-passjoni għal Odette.

L-imħabba ta' Swann għal Odette tibda b'indifferenza, iżda gradwalment hu jinħakem mill-għira, li paradossalment aktar ma ġġiegħlu jipprova jippossiedi lil Odette aktar tispiċċa tbiegħdu minnha.

Naraw fir-rakkont kif fil-bidu Odette hi l-parti ddominata, iżda eventwalment issir il-parti li tiddomina.

Swann jibda biex ixebbahha ma' Siffora, bint Ġetru, fil-pittura ta' Sandro Botticelli, u b'hekk permezz tal-arti jissublimizzaha fil-fantasija tiegħu.

Hu jiskopri l-intensità ta' mħabbtu għal Odette meta lejla minnhom jasal tard għaċ-ċena għand il-Verdurinijiet u ma jsibhiex hemm.

Minn dik illejla tibda relazzjoni ta' mħabba stabbli bejniethom, iżda l-imħabba ta' Swann għal Odette ssir f'salt wieħed suspettuża wara li f'serata minnhom, din iġġib tiċċena magħha għand il-Verdurinijiet lillcomte de Forcheville.

Dik illejla Swann jinduna li Odette hi apprezzata bil-bosta minn irġiel oħrajn.

B'reazzjoni għal dan, imħabbtu għaliha tinbidel gradwalment f'fissazzjoni li Odette qed taqlibhielu kemm b'relazzjonijiet lesbjani kif ukoll b'relazzjonijiet ma' rġiel oħrajn.

Swann jispiċċa jittormenta lilu nnifsu, maqtugħ mir-realtà u maħkum għalkollox minn passjoni għal mara li ironikament ma jara xejn speċjali fiha.

Ir-rakkont jikxef u jifli l-iċken dettalji kemm tal-kurrenti ta' fiduċja kif ukoll tal-kontrokurrenti ta' suspetti li jirriflettu l-qagħda ta' Swann fir-relazzjoni tiegħu ma' Odette.

Bħala narratur omnipreżenti, Marcel jiżvela u jiddeskrivi t-taħwid suspettuż fis-subkonxju ta' Swann flimkien mal-isfumatura bejn il-ħolm u r-realtà li fit-thewdin tiegħu jsib lilu nnifsu fiha.

F'moħħ Swann tinbena relazzjoni ta' mħabba-mibegħda Freudjana saħansitra qabel ma Freud joħroġ bit-teorija tal-psikanaliżi.

Is-sentenzi interminabbli tat-test huma riżultat ta' din l-analiżi Proustjana li la hi xjentifika u lanqas psewdoxjentifika, iżda letterarja u artistika.

Dan għax fil-kuntest letterarju li minnu jixrob Proust, lgħan tal-kitba hu li l-kliem ipitter: li permezz tal-kliem titpitter in-nixxiegħa tas-subkonxju li l-pittura ma tistax tesprimi b'mod daqstant espliċitu daqs il-kitba.

U b'hekk waqt il-qari l-qarrej jingħata dak li hu għaddej minn moħħ il-protagonist(i)/persunaġġ(i) tar-rumanz.

Iżda billi din hi analiżi letterarja u fl-istess waqt artistika tinħoloq ukoll fir-rumanz allegorija mibnija fuq il-personifikazzjonijiet sottili tal-imħabba, l-għira, il-kurżità, u l-verità, li bħall-allat nisa fil-mitoloġija Griega u fl-epiċi Omeriċi jissieltu fl-isfond fis-subkonxju ta' Swann.

Għall-kuntrarju ta' dak li jiġri fil-partijiet l-orħajn ta' Għat-Tfittxija taż-Żmien Mitluf, f'Imħabba ta' Swann Marcel (in-narratur) / Proust (l-awtur) jiffoka fuq il-persunaġġ ta' Swann, li hu lprotagonist ewlieni, u għaldaqstant jista' jitqies, fuq livell ġenerali, bħala wieħed mill-epiċentri tassostrat tas-seba' volumi tar-rumanz.

Madankollu, Marcel, li hu wkoll l-eroj prinċipali tar-rakkont, minkejja li hu estern għal din il-parti tar-rumanz, billi meta din isseħħ kien għadu ma twelidx, għandu fih pożizzjoni partikulari billi hu nnifsu hu kompost mill-persunaġġ ta' Swann.

Marcel jagħraf lilu nnifsu fi Swann u dan, bla dubju, jispjega għala l-fokalizzazzjoni dominanti hi l-fokalizzazzjoni interna ta' Swann.

Minn din il-perspettiva, Swann mhux ħlief il-varjant tal-jien intern tan-narratur li jidentifika ruħu miegħu għax bħalu hu ta' dixxendenza Lhudija, erudit, u waħdu fost il-kbarat.

Marcel – minkejja li Swann hu u jiċċena għand prozitu f'Combray kien itelliflu fi ċkunitu l-bewsa tant mixtieqa ta' ommu – jibqa' jħares lejh kemm b'simpatija kif ukoll b'empatija u indulġenza.

B'hekk ikompli jammirah u jidentifika ruħu mill-qrib miegħu.

Din is-suġġettività ta' Marcel, flimkien mal-interess partikulari li juri lejn Swann, jitqanqlu wkoll minħabba l-fatt li mħabbet Swann għal Odette tbassar u fl-istess waqt iġġedded id-diqa li hu jesperjenza aktar 'il quddiem fir-rumanz kemm ma' Gilberte, kif ukoll ma' Albertine.4

F'din it-tieni parti tal-ewwel volum, li għandna f'idejna, naraw diġà t-tifsira taż-żmien misjub millġdid.

Dan għax Imħabba ta' Swann hu r-rakkont dwar dak li ġara qabel ma n-narratur kien twieled.

Issejba ta' żmien mitluf hi fuq kollox waħda mill-għanijiet prinċipali tar-rumanz.

U dan jintlaħaq għax l-istorja tevolvi permezz ta' sekwenzi ċirkulari differenti li juru kif il-passat jinsab fil-preżent u lpreżent fil-passat.

Fuq kollox, f'Imħabba ta' Swann tkompli t-tema tal-memorja involontarja li din id-darba titwieled miċ-"ċkejkna frażi" tas-sonata ta' Vinteuil.

Bl-istess mod li l-petite madeleine tqanqal f'Marcel ittifkiriet ta' tfulitu f'Combray, iċ-"ċkejkna frażi" twassal lil Swann it-tifkiriet tal-imħabba tiegħu għal Odette.

U f'okkażjoni minnhom, meta Swann jismagħha għal għarrieda, imur anki lil hinn millmemorja involontarja esperjenzata minn Marcel u jiżvela fih innifsu sintomi ta' sinestesija.

Din twassal biex Swann jesperjenza sintomi ta' konfużjoni bejn is-sensi – f'dan il-każ bejn is-sensi tassmigħ ("iċ-ċkejkna frażi" li permezz tal-memorja involontarja tfakkru fl-imgħoddi tiegħu ma' Odette) u tax-xamm (is-sensazzjoni kemm immaġinarja kif ukoll involontarja tar-riħa tal-fjuri li fi Swann tikseb dimensjoni oħra b'rabta kemm mal-preżent kif ukoll mal-passat).

Bla dubju ta' xejn, ir-rakkont Imħabba ta' Swann ikompli jiżvela l-kobor ta' Proust.

Għalhekk, hu biss b'qari assidwu, intensiv u intelliġenti li l-qarrej jista' jibqa' jiskopri dak kollu offrut lilu minnu.

Id-dinja Proustjana testendi mill-arti sal-filosofija, mill-istorja soċjali sal-psikoloġija individwali.

Dinja li tixħet l-imġiba tal-bniedem taħt il-lenti u b'hekk tikxef dak li hu universali fin-natura umana.


It-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn li tikkonċerna l-letteratura lokali għadha relativament fil-bidu tagħha billi ftit kienu dawk il-kittieba jew tradutturi Maltin li flimgħoddi kienu jħarsu lil hinn minn xtutna biex joffru lill-barranin dak li jinħoloq lokalment.

Ovvjament issa li l-Malti ġie stabbilit u standardizzat u l-eżistenza tiegħu ma għadhiex tiddependi minn mentalità fejn il-barrani hu tajjeb u ta' ġewwa ħażin l-awturi qed jingħatalhom in-nifs u l-ispazju sabiex xogħolhom jiġi tradott lejn lingwi barranin.

Il-ftit xogħlijiet li se nsemmi f'din il-kontribuzzjoni qasira huma biss uħud mix-xogħlijiet li s'issa ġew tradotti, jeżistu oħrajn li minħabba nuqqas ta' spazju u ta' ħin biex nikteb dan l-artiklu f'din ir-rivista mhux possibbli li nsemmihom.

Madankollu anki li kieku kelli nsemmihom kollha kemm huma xorta jibqa' evidenti l-istat ta' fatt li t-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi barranin għadha fil-istadju embrijoniku tagħha.

It-traduzzjoni lejn lingwi barranin fil-każ tagħna tieħu mogħdijiet differenti milli jsir f'lingwi oħrajn mitkellmin minn popolazzjonijiet bil-ferm akbar minn tagħna u b'riżorsi li lanqas biss qatt noħolmu li jkollna.

Fil-lingwi Ewropej – biex nillimita ruħi għal dan il-kuntest ġeografiku – li jiġri ġeneralment hu li it-traduzzjoni ħafna drabi ssir minn traduttur nattiv tallingwa mira li jkun studja l-lingwa sors li mbagħad jittraduċi t-test lejn il-lingwa ta' lsien pajjiżu.

B'eżempju aktar konkret dan ifisser li traduttur Ingliż li jaf l-Ispanjol jittraduċi lil Don Quitote mill-Ispanjol għall-Ingliż.

Fil-każ tal-Malti, billi ftit huma l-barranin li għandhom ħakma tal-Malti u b'hekk jistgħu jeqilbu minnu lejn ilsienhom, it-traduzzjoni ta' spiss issir billi tingħażel waħda minn dawn l-erba' mogħdijiet:

it-traduzzjoni ssir mill-awtur Malti nnifsu kif se naraw fil-każ ta' Alfred Sant;

it-traduzzjoni ssir minn xi Malti/ja b'ħakma bilingwi li j/tkun ilu/ha j/tgħix fil-pajjiż barrani eżempju tipiku hi Nadja Mifsud;

ċ) it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd lokalment li jkollu ħakma tajba tal-lingwa mira bħal

Charles Briffa (lejn l-Ingliż) u Laurent Seychell (lejn il-Franċiż);

d) u fl-aħħar nett idealment it-traduzzjoni ssir minn xi ħadd barrani bħall-Ġermaniż Michael Apweiler li għal dawn l-aħħar għaxar snin wera interess fi lsienna u baqa' jippersevera sa kemm tgħallmu kif xieraq u b'hekk akkwista l-kompetenzi meħtieġa biex jittraduċi direttament mill-Malti għall-Ġermaniż.

Mhix eskluża l-possibbiltà li x-xogħol tradott mill-Malti lejn lingwi oħrajn jista' jkun qed isir b'dik li tissejjaħ relay translation jiġifieri jkun traduzzjoni ta' traduzzjoni li fil-biċċa l-kbira tal-każijiet tkun saret bl-Ingliż.

Bħala regola ftit huma l-awturi li jittraduċu xogħlijiethom.

Alfred Sant daħal għal din l-isfida u ttraduċa b'suċċess ir-rumanz makabru u satiriku tiegħu L-Għalqa tal-Iskarjota lejn lIngliż bl-isem The Iscariot Field.

Ta' min jinnota hawnhekk li Sant jagħżel korrettament li jittraduċi l-isem tar-rumanz tiegħu kelma b'kelma li mill-esperjenza tiegħi fit-traduzzjonijiet letterarji lejn il-Malti hi l-aħjar avviċinament fil-qlib ta' titlu letterarju billi dan ikun qed jagħti prijorità sħiħa lil dik li fit-teorija tat-traduzzjoni tissejjaħ l-ekwivalenza formali.

Din lekwivalenza tiġi stabbilita bis-saħħa tat-traduzzjoni lura (back translation).

Traduttur li jippreferi jżomm it-traduzzjoni tiegħu lil hinn mill-adattament jeħtieġlu li jżomm ma' din lewwel għażla.

U ma jużax l-ekwivalenza dinamika ħlief meta assolutament ma jkollux lgħażla li jittraduċi t-titlu kelma b'kelma.

It-traduzzjoni tat-titlu ta' rumanz kif nispjega flintroduzzjoni tiegħi ta' Meaulnes it-Twil / Le Grand Meaulnes ta' Alain-Fournier ħafna drabi tinvolvi ħafna aktar diffikultajiet milli wieħed jinduna bihom mal-ewwel mad-daqqa t'għajn.

Ir-rebbieħ tal-premju letterarju tal-Unjoni Ewropea 2011 Fl-Isem tal-Missier (u tal-

Ix-xogħol ta' Mifsud se jkun ukoll tradott bil-Franċiż minn Nadja Mifsud Mutschler u bil-Maċedonu minn Vladimir

Xogħol letterarju ieħor li s'issa ġie tradott blIngliż hu dak ta' Herbert Ganado Rajt Malta Tinbidel.

Ittraduzzjoni ta' din l-awtobijografija saret minn Michael

L-isem My Century mogħti minn Refalo hu wieħed b'ekwivalenza dinamika.

Dan it-titlu li hu adattatment jista' jiġi ġġustifikat billi prattikament dak li jirrakkonta Ganado jkopri l-medda tas-seklu għoxrin.

Traduzzjoni letterarja oħra hi dik ta' Charles Briffa li qeleb għall-Ingliż Il-Gidba / The Lie ta' Oliver Friġġieri.

Reċentement ġie tradott ukoll bl-Ingliż din id-darba minn Antoinette Pace r-rumanz Ilkoll ta' Nisel Wieħed ta' Rena

Fit-traduzzjoni tagħha Pace għażlet li tittraduċi ttitlu tal-ktieb ta' Balzan bħala Bonds in the Mirror of Time.

Traduzzjoni interessanti li saret mill-Malti għall-

Franċiż hi dik tal-ġabra ta' rakkonti Ċpar ta' Alfred Sant.

Seychell korrettament jagħżel l-ekwivalenza formali tat-titlu tal-ġabra ta' rakkonti kif mogħti mill-awtur innifsu.

Kif jgħid Sant stess dwar dan il-proċess tattraduzzjoni:

Il-ħabib tiegħi l-Professur Laurent Seychell daħal għal ħidma diffiċli meta qaleb għall-Franċiz ġabra ta' rakkonti "Ċpar" li ħriġt bil-Malti mal-SKS is-sena li għaddiet.

Wettaqha fi żmien qasir u ħariġha ktieb.

Sa fejn naf jien, għamel kollox hu – li jrendi l-isforz kollu aktar impressjonanti.

Preżentament, Seychell għadu kif ħareġ ukoll f'volum wieħed it-traduzzjoni mill-Malti għallFranċiż tad-drammi ta' Joe Friġġieri L-Għanja taċ-Ċinju u Caravaggio: L-Inkjesta.

F'din ittraduzzjoni tispikka wkoll korrettament it-traduzzjoni tat-titli taż-żewġ drammi li rispettivament ġew tradotti minn Seychell bħala Le Chant du Cygne u Caravage: L-Enquête.

Hawnhekk nixtieq niftaħ parenteżijiet u nenfasizza li mhux faċli li wieħed jittraduċi millMalti lejn il-Franċiż bħalma mhux faċli li ssir it-traduzzjoni mill-Franċiż għall-Malti speċjalment meta wieħed iqis in-nuqqas ta' sorsi lessikografiċi mill-Franċiż għall-Malti.

Verament hawnhekk it-traduttur kemm jekk ikun qed jittraduċi mill-Franċiż għall-Malti kif ukoll jekk ikun qed jittraduċi mill-Malti għall-Franċiż ikun qed jgħum letteralment fil-baħar waħdu.

F'dan ir-rigward lil Seychell tassew ta' min jaqlagħlu l-kappell.

Michael Apweiler, kollega Ġermaniż, li sirt nafu bejn l-2004 u l-2007 fl-Antenna tat-

Traduzzjoni tal-Kummissjoni Ewropea f'Malta, qaleb għall-Ġermaniż xi poeżiji tal-kollega tagħna Antoine Cassar.

Hu qaleb ukoll tliet stejjer qosra ta' Pierre J. Mejlak ir-rebbieħ talpremju letterarju Ewropew tas-sena 2014 li ġew ippreżentati lill-pubbliku Ġermaniż waqt wieħed mill-iljieli letterarji organizzati fir-Rappreżentanza tal-Kummissjoni f'Berlin.

Interessanti wkoll li t-traduzzjoni lejn lingwa oħra tista' tidher f'xogħlijiet ta' studji dwar awtur partikulari u mhux bħala pubblikazzjoni separata.

Eżempju ta' dan hu The Essential Oliver Friggieri ta' Charles Briffa li jinkludi fih it-traduzzjoni bl-Ingliż ta' L-Istramb ta' Friġġieri bl-isem ta' The Misfit.

Briffa editja wkoll is-sitt volum ta' Lesser Used Languages of Europe (sensiela internazzjonali ta' kotba maħruġa minn Francis Boutle Publishers ta' Londra) li jġib l-isem This Fair Land – An Anthology of Maltese Literature.

Din l-antoloġija kif għarrafni Briffa stess:

Hija ġabra komprensiva ta' madwar 200 test bil-Malti akkumpanjati minn traduzzjonijiet friski bl-Ingliż.

għajdut orali tas-sekli mgħoddija u l-ftit kitbiet bikrin bil-Malti sal-esperimenti u t-taħbit biex il-Malti jibqa' ħaj tas-sekli tmintax u dsatax u l-kisbiet kbar fil-kitba bil-Malti tas-sekli għoxrin u wieħed u għoxrin, This Fair Land jesplora l-isforzi ta' kittieba individwali u joffri ġrajja ċara tal-atmosfera storika wiesgħa li sawret l-espressjoni miktuba.

Poeżija, proża, drama, kitba reliġjuża, artikli ġurnalistiċi, testi storiċi, stiltiet xjentifiċi, espożizzjonijiet kulturali – kollha juru l-evoluzzjoni tallingwa li għal sekli sħaħ kienet imwarrba mill-ħakkiema barranin u mill-Maltin tal-klassijiet għolja, imma baqgħet ħajja bissaħħa u r-rieda tal-Maltin il-baxxi ta' bla edukazzjoni.

Il-kitbiet bil-Malti magħżula u t-traduzzjonijiet friski bl-Ingliż juru l-moħħ Malti fi żminijiet differenti u juru

x'kellu ħila jikseb dan l-ilsien minkejja l-iżvantaġġi politiċi u ideoloġiċi li kienu joħonquh.

Din il-ġrajja tal-Malti (l-unika lingwa Semitika indiġena li għandha l-Ewropa) qed tixxandar mad-dinja kollha f'sensiela internazzjonali li tqabbilha ma'

lingwi maħqura oħra.

Kif jgħid tajjeb Briffa t-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn toffri l-opportunità li lkultura, l-istorja u t-talenti Maltin joħorġu lil hinn mill-gżejjer tagħna.

Il-letteratura Maltija hi parti essenzjali minn dak li jagħmilna Maltin.

Għalhekk jekk irridu nuru li neżistu fl-oqsma tal-letteratura u tat-traduzzjoni letterarja fil-livell internazzjonali jeħtieġ li tiżdied ittraduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn.

L-idea li dan hu possibbli tgħin biex il-kittieb lokali jtejjeb il-prodott tiegħu.

Il-possibbiltà li xogħlu jista' jiġi tradott tagħmlu konxju li se jkun qed jesponi lilu nnifsu lil hinn mill-insularità protettiva li normalment jopera fiha b'hekk ikun flinteress tiegħu li xogħlu jkun iħabbatha kemm hu possibbli ma' dak ta' kittieba barranin.

Din il-possibbilità tgħin ukoll sabiex ir-riżorsi lingwistiċi li jeżistu f'pajjiżna jitħaddmu fil-kamp tat-traduzzjoni biex b'hekk jintużaw talenti li għadhom midfunin.

Nixtieq nagħlaq dan l-artiklu qasir billi għal darb'oħra nikkwota lil Sant li b'referenza b'mod partikular għat-traduzzjoni ta' Seychell u b'mod ġenerali għat-traduzzjoni mill-Malti lejn lingwi oħrajn jgħid b'mod ġust li:

It-traduzzjoni ta' kitba Maltija f'ilsien ieħor hi avventura iebsa ħafna u ma tantx issib appoġġ.

Suppost tgħin biex il-Malti jsir aktar magħruf fil-bqija tal-Ewropa… Għadna lura sew milli naslu sa din il-mira.

Sortunatament din hi l-qagħda li ninsabu fiha f'dan ilqasam partikulari tat-traduzzjoni.

Madankollu lammissjoni ta' dan l-istat ta' fatt – minna li nisabu involuti fil-qasam tat-traduzzjoni letterarja – hu sinjal tajjeb għax konxi minn din il-problema nistgħu nagħmlu sforzi biex din tiġi gradwalment solvuta.

Mezz li bih ilpubblikaturi jistgħu forsi8 jakkwistaw fondi għat-

traduzzjonijiet letterarji hu billi jikkuntattjaw lid-Direttorat Ġenerali EAC li għandu fondi disponibbli biex pubblikaturi interessati f'xogħlijiet letterarji u kulturali jingħataw appoġġ finanzjarju.

Iżda l-appoġġ finanzjarju mhux kollox u xorta waħda "l-avventura tibqa iebsa".

Fil-kuntest limitat tagħna meħtieġa fuq kollox determinazzjoni soda li ħafna drabi tirrikkjedi sagrifiċċju personali biex verament jintlaħqu r-riżultati mixtiqin.