IL-LINGWA TAL-LETTERATURA: RIFLESSJONIJIET FUQ XEMGĦAT

(Dawn l-ispunti ġew ippreżentati bħala parti mill-webinar pubbliku biż-Zoom, Mal-Kliem li Jaqa', nhar il-25 u s-26 ta'

Settembru 2020, li kien maħsub għal-letturi u l-għalliema kollha fil-livell postsekondarju organizzat mid-Dipartimenti talMalti fil-Fakultà tal-Arti tal-Università u l-Junior College biex ġew diskussi s-suġġetti tal-lingwa, il-lingwistika u lletteratura fis-sillabi l-ġodda tal-Malti fil-Livell Intermedju u Avvanzat.)

Il-lingwa minn Venere u l-letteratura minn Marte?

Kultant, fil-klassijiet tagħna, nagħtu din limpressjoni, li l-lingwa u l-letteratura ġejjin minn żewġ pjaneti differenti, ma jitħalltux flimkien u bħallikieku jgħaddu mingħajr xulxin.

Imma r-realtà mhix din.

Kif nafu lkoll, mingħajr il-lingwa m'għandniex letteratura u mingħajr il-letteratura l-lingwa ma tistagħnax, ma tkunx dik li hi.

Għalhekk hemm dinja waħda, li fiha l-lingwa u l-letteratura jimxi id f'id u jikbru ma' xulxin u bissaħħa ta' xulxin.

Din hi d-dinja ta' Anġla x-Xmaksa u u Nikol x-Xmaksu li fiha nħalltu u naqsmu.

Din hi d-dinja li fiha ma nanalizzawx biss l-istil u t-temi u n-narratur imma nidħlu ftit iktar fiddettall biex niskopru kif inhi mibnija n-novella saff saff u x'inhuma l-effetti li tħalli.

Mela din hi wkoll id-dinja tal-lessiku, tal-morfoloġija u tas-sintassi.

Id-dinja li fiha kull kelma għandha l-piż tagħha, iddenotazzjonijiet u l-konnotazzjonijiet tagħha.

Pereżempju f'"Ħanut tal-Ħelu" l-Monsinjur iredden qagħad mhux iparla, jew jipprietka jew jispjega; min-naħa l-oħra u l-kappillan f'"Gerita" qagħad igedwed.

F'"Boċċa tal-ħġieġ" Salvinu "jifli" l-boċċa mhux sempliċement "iħares" lejha; "ix-xita l-ħin kollu traxxax u tieqaf għal ftit terġa' traxxax" (72) f'"Boċċa tal-ħġieġ" iżda f'"Taħt fanal mitfi" tagħmel ħalba xita (155).

Għaldaqstant, tajjeb li fil-klassijiet tagħna niddiskutu l-implikazzjonijiet ta' kull kelma, tal-għażla tal-kliem.

Hekk l-istudenti jaslu biex jifhmu anke l-fatt li novella ma tinkitibx ċumm bumm, imma fiha ħafna ħsieb … u aħna l-qarrejja daqstant ieħor irridu naħsbu wkoll.

Dawn ta' Żahra, hekk huma fil-fatt, novelli li jirrikjedu ħsieb.

Għax dawn ta' Żahra huma n-novelli tal-kbar.

Mhumiex l-istejjer tal-pastizzi tal-piżelli, tal-aħwa mqabbdin ma' xulxin jew tal-annimali (erħilha li anke f'dawn insibu saffi li jappellaw għall-kbar ukoll).

L-istudenti jiddarsu, forsi (mhux ċerta hix il-kelma preċiża) meta jaqraw kliem bħal 'pixxa', 'ħara' jew 'sormi'.

Mhux kliem li qatt ma semgħuh imma meta jaqrawh fil-klassi u jisimgħu lillgħalliema tagħhom jaqrawh, iħossuhom skomdi.

U tajjeb li jħossuhom skomdi.

Dan hu wieħed millgħanijiet tal-letteratura.

Minn hawn imma, nagħmlu pass ieħor, nispjegaw l-effetti tal-kliem użat, pereżempju l-missier fin-novella "Gerita" ma kienx se jitkellem bil-binti u l-povra bħalma titkellem iz-zija Silvja fi "Ħġieġ".

U hemm skop għaliex ma jitkellimx hekk.

Mill-kliem li juża toħroġ l-aggressjoni tiegħu u nifhmu għaliex sfaxxat il-familja tiegħu u Gerita spiċċat fiex spiċċat.

Nistgħu nifhmu wkoll l-azzjonijiet ta' Gerita iktar 'il quddiem fin-novella.

Interessanti wkoll li f'"Taħt fanal mitfi" minkejja li jgħidilna li Pullu jaqbeż u jidgħi qatt ma nisimgħuh jidgħi (fil-veru sens tal-kelma jidgħi).

F'dan is-sens, Żahra jażżarda imma huwa wkoll kawt, jgħidilna u mhux jurina, forsi biex iħalli d-dagħa għall-immaġinazzjoni tagħna.

Teknika oħra li permezz tagħha jgħinna npinġu aħjar l-istampa tan-novella hija dik tas-similitudni.

Is-similitudni toħloq stil għaliha; ġieli ddaħħaq, ġieli tkabbar, ġieli ddarras … u din hija l-lingwa talletteratura, anzi l-lingwi tal-letteratura.

Permezz tas-similitudni joħloq għadd ta' paralelliżmi bħal Anġlu li "wiċċu tpaħpaħ u sar donnu ġuġù" (50) u bħal Anġla x-Xmaksa li "kienet imqadda u lixxa daqs it-twavel tal-fraxxnu li kien jinċana Nikol it-Tarzna" (51) u Rożina "niexfa u mqadda u siekta bħall-istoċċijiet tal-ġinġer ġol-kaxxi tal-ħelu!" (57).

Jiġifieri mhux talli l-oġġetti jieħdu karatteristiċi tal-bnedmin, talli fin-novelli ta' Żahra l-karattri jiddakkru mill-oġġetti ta' madwarhom ukoll.

Flimkien ma' dawn it-tekniki, iħaddem il-metafora u f'Żahra nsibu fost l-iktar metafori friski u sbieħ (issa x'inhu s-sabiħ argument għal darba oħra).

Dawn huma xi eżempji li juża Żahra.

ĦANUT TAL-ĦELU

"Leli jibqa' b'għajnejh impeċpċin fuq l-għodda, inaqqar skalora taċċi minn fuq il-pett taż-żarbun bil-munqar ta' martell daqs nitfa." (47)

"… jirrendilux aktar jekk jieħu ishma fit-taqsima taċ-ċikkulata jew kont kurrenti fil-ġuġù." (48)

"Sieqha marret ġo nofs il-biża' ta' Smida" (56)

BOĊĊA TAL-ĦĠIEĠ

"Il-bieb tal-bitħa bil-ħġieġ ikkulurit li fi nżul ix-xemx ta' Mejju kien jilgħab kalejdoskopju mal-madum tal-kontrantrata." (67) "Iżda f'dan l-eden ta' tifkiriet kien hemm ukoll il-lifgħa" (69)

"Ommu … tferfer f'idejha l-ġlekk daqs nitfa li mal-ħalib ta' lewnu kien żdiedlu ħafna te u kafè" (152)

"Ma riditx tara l-mewt ipparkjata" (152)

"Ġabru ċ-ċaqquf tal-platt u mesħu l-bikja kollha minn mal-ħajt" (153)

"imbagħad ġimgħa wara waslu x-xjuġ u l-istilel bdew jintfew waħda waħda" (253)

Dawn it-tipi ta' metafori differenti jkomplu jagħtu ħajja lill-karattri u l-oġġetti tagħna.

Inġustament, il-metafora għandna ħabta norbtuha mal-poeżija.

Hawnhekk jista' jidħol anke largument ta' x'inhi poeżija u x'inhu proża u kif nagħmlu differenza bejn it-tnejn … imma mhux se nidħol fiha llum.

Aspett ieħor li ħafna drabi norbtuh mal-poeżija huwa r-rima.

Bħallikieku l-proża ma tistax tapprofitta ruħha mir-rima wkoll.

Ir-rima, ħelwa, li tpaxxi l-widna Żahra, terġa' u tgħid jużaha f'okkażjonijiet ħorox u qliel: "Rafela qagħdet timsaħ il-ħamrija u d-dmugħ u titlob lix-xjaten iġorruh" (152).

X'inhu l-effett li jinħoloq hawn?

Qed itaffi mill-gravità tas-sitwazzjoni?

Jew qed jixħet iktar attenzjoni fuqha?

Fil-qalba tax-xogħol ta' Żahra nsibu l-innovazzjoni lingwistika.

Il-mod kif juża l-lingwa b'mod ġdid u frisk, il-mod kif iġedded il-lingwa.

Biżżejjed inħarsu lejn dawn l-eżempji biex naraw kemm qed joħloq kliem ġdid, kemm lanqas l-għażla tal-ismijiet mhi innoċenti, kemm il-Malti hu ta' Żahra u mhux Żahra hu tal-Malti.

Insibu pereżempju diversi aptronimi bħal "Suġġeritur-Direttur-Xiħ" u Petitu, u l-anagramma Atanas; Miss Glenda li tfakkarna fis-saħħara t-tajba fl-istejjer ta' Oz.

Żahra joftoq il-lingwa u jibnieha mill-ġdid u joħloq plurali li lanqas qatt ma konna naf li jistgħu jeżistu … imma li meta tismagħha ma tgħidx, "dan x'inhu jgħid?"

Tifhem mill-ewwel għal xiex ikun qed jirreferi.

Tabella numru 2: L-innovazzjoni lingwistika f'Żahra

Drabi oħra, imma juża idjomi u qwiel popolari.

X'bilanċ jeħtiġilha ssib il-kitba bejn il-ġdid u l-qadim, il-ġdid li jaqla' l-qadim u l-qadim li jikkonsolida postu għax hu sabiħ ukoll, u jħalli effett partikolari?

Dawn il-qwiel u l-idjomi partikolarment ninnutawhom fin-novella "Is-Suġġeritur" bħal "għajnejhom magħluqin", "iqajmu rixhom", u "ħalqha miftuħ."

Mela n-novelli ta' Żahra mhux ġdid biss, imma tradizzjonali wkoll.

Bilanċ perfett li jirniexxielu joħloq f'ħafna minn novelli tiegħu.

Dawn in-novelli fil-fatt huma wkoll (ippermettuli klixè) memorji ta' Malta minsija.

Hawn irridu nagħmlu tikka iktar sforz mal-istudenti, nuruhom stampi ta' dawn loġġetti, nispjegaw x'inhuma … għax ħafna minnhom m'għandhomx esperjenza ta' dawn l-oġġetti u allura la għandhom esperjenza tagħhom u lanqas jafu x'inhuma u x'jissejħu.

Meta jindirizza dawn l-aspetti, ikun qed joħloq ukoll sett ta' reġistri differenti.

Mela n-novelli ta' Żahra huma wkoll dokument, arkivji jekk trid, ta' diversi kelmiet li wħud minnhom m'għandhomx jintużaw.

Dan hu l-mod kif il-letteratura tikkontribwixxi għal-lingwa.

Mod wieħed biss, naturalment.

Filwaqt li jagħni l-kitba bl-għażla tal-lessiku u x-xbihat, Żahra jħaddem il-Malti … imma wkoll lIngliż.

Tabella numru 3: Il-kliem mill-Ingliż f'Żahra

Fuq naħa juża kliem li jirreferi għal oġġetti li m'għadniex nużawhom jew jivvinta kelma għal oġġett li ħafna minnha jirreferu għalih bl-Ingliż bħal "tarbija tal-ġuġù" għal "jelly baby" (forsi jagħmel dan biex jgħaddi ż-żmien?) u fuq in-naħa l-oħra, juża kliem mill-Ingliż meta (1) għandu bżonnu, (2) għandna kelma għalih bil-Malti.

Pereżempju interessanti li l-kittieb ta' "Fuklar Qadim u Bnadar Imċarrta" juża l-kelma "fireplace" fin-novella "Rmied".

Imma meta jagħmel hekk?

Jagħmel hekk, fost l-oħrajn, fid-diskors dirett.

Għax kemm minna jużaw il-kelma fulkar meta jkunu qed jitkellmu?

Mhux fireplace nużaw?

L-użu ta' kliem mill-Ingliż u anke kliem minn lingwi oħra kif naraw fin-novella "Cherry", bla dubju, iqiegħdu diffikultà lit-traduttur.

Imma dan ukoll diskors għal darba oħra.

Fl-istess waqt, għaliex le?

Tajjeb li l-istudenti jkunu konxji tiegħu.

Daqstantieħor tajjeb li jkunu konxji tal-metastorja.

Għax Żahra ma jiktibx biss storja imma stejjer u stejjer fi stejjer.

Dan hu l-ġenn li jżomm lil Żahra f'sikktu.

Dan hu Żahra tal-iperbole, tal-leitmotif, tal-kuluri rari u lalliterazzjonijiet.

Dan hu Żahra li permezz tan-narraturi joħroġ 'il barra mill-istorja, ikellimna u jġibna kompliċi ta' dak li qed jiġri fl-istejjer.

Iwassalna biex, bħal Petitu, noħorġu mill-boċċa tagħna, mid-dinja tagħna, u niskopru dinjiet ġodda.


Id-Dumnikan Baskal Vassallo, il-poeta

Malti li qatt ma rajna kitbietu

"Hu u jixrob b'għajnejh imwaħħlin f'tiegħi, qgħadt naħseb fuq ix-xebh li kien hemm bejn dan Baskal Vassallo u bejni.

Bħali kien jikteb bil-Malti, bħali safa mgħoddi mill-ħalġ, donni bsart li bħalu kelli nduq ittitrif minn art twelidi – l-għana biss kien jagħżilna, u l-aktar għal min kien miktub."

Mikiel Anton Vassalli f'Il-Ħolma Maltija (1994: 355)

Il-Kantilena hija l-ewwel kitba bil-Malti li nafu biha u għaldaqstant ngħoddu lill-awtur tagħha, Pietru Caxaru (c. 1400–1485), bħala l-ewwel poeta Malti.

Sa ma tħabbret is-sejba tagħha minn Patri Mikiel Fsdani O.P. u l-Professur Godfrey Wettinger fid-29 ta' Ottubru tal-1968 (Fsadni, 1994: 38), il-poeżija Mejju ġie bil-Ward u ż-Żahar tat-tabib Ġan Franġisk Bonamico (1639–1680), iddedikata lill-Gran Mastru Cottoner (Wettinger u Fsadni, 1983:12), kienet tinżamm bħala l-eqdem biċċa xogħol letterarja bilMalti.

Iżda jekk Caxaru jista' jingħadd bħala l-ewwel poeta Malti, Bonamico ma jistax jitqies bħala t-tieni poeta li nafu li kiteb bil-Malti peress li fit-tieni nofs tasseklu sittax ċertu Patri Baskal ('Pasquale') Vassallo, Duminikan, kiteb xi poeżiji bit-Taljan u bil-Malti dedikati lit-tfal li wħud minnhom nqerdu u l-bqija ntilfu.

Isem Patri Baskal rajnieh ifeġġ fid-dinja moderna għall-ewwel darba fl-1974 meta Patri Fsadni ħareġ ilktieb Id-Dumnikani fir-Rabat u fil-Birgu sal-1620 li jterraq l-istorja ta-Dumnikani f'Malta fejn fil-kaptilu dwar "Il-ħajja tal-patrijiet" naqraw dwar il-kriżi morali (1974: 212) li ħakmet lill-Ordni tal-Predikaturi f'Malta.

Dan it-tagħrif dwar Patri Baskal Vassallo, Patri Fsadni siltu mill-Arkivju tal-Inkwiżizzjoni talMużew tal-Katidral fl-Imdina.[2] Hu jerġa' jsemmi lil Patri Baskal fil-ktieb tiegħu, Dumnikani Maltin magħrufa (2003: 24) barra li saret referenza għalih fil-ktieb L-Għanja ta' Pietru Caxaru – Poeżija bilMalti Medjevali (1983: 42).

Kif sirna nafu bil-kitbiet ta' Patri Baskal?

Dan il-patri, imwieled Ħaż-Żebbuġ, bin Martino, daħal madDumnikani fir-Rabat fl-1578 u qaddes fl-1584.

imqareb, laxk fil-ħajja morali tiegħu u jidher biċ-ċar li s-saċerdozju u l-ħajja reliġjuża ma kinux il-vokazzjoni tiegħu.

Kien għadu student meta ġie pproċessat l-ewwel darba iżda la nafu fuq xiex u lanqas nafu x'kien leżitu ta' dan il-proċess.

Ftit wara li qaddes reġa' ġie pproċessat u nstab ħati li fera lill-pirjol tiegħu u "aktarx, għaliex kellu x'jaqsam mat-tifel Andrea Castelletti".

Bħala pieni ta' dan l-għemil ġie mċaħħad mill-vuċi attiva u passiva u minn kull uffiċċju iżda nħafrulu fl-1586 mill-Ġeneral tal-Ordni Dumnikan.

Mid-dehra dan Patri Baskal kien ilu jikteb bil-moħbi l-poeżiji li jaħarqu, sa minn qabel ma qaddes fl-1584.

Dawn il-versi – mid-dehra meqjusa inkriminanti – instabu mill-pirjol tiegħu biex b'hekk fl-1588, erba' snin biss wara li qaddes, reġa' sab ruħu fl-inkwiet iżda din id-darba fi proċess quddiem l-Inkwiżitur.

F'dawn il-proċeduri kriminali, insiru nafu li Patri Baskal kiteb bosta cantilene bit-Taljan u bil-Malti ddedikati lit-tfal li kienu meqjusa bħala moralment

Il-Kunvent tad-Dumnikani fir-Rabat

ħżiena.

Dan ir-reliġjuż eċċentriku kiteb żewġ libretti ta' għanjiet u xi għanjiet oħra fuq bċejjeċ tal-karti.

"Wieħed mil-libretti," jikteb Patri Mikiel Fsadni, "miktub fuq folji kbar in octavo folio [15 × 23 cm], kien jibda Questo quinterno è mio, Pasquale Vassallo u jagħlaq bil-kitba et fa lo disegno che vuoi tu; lgħanjiet ta' dan il-librett aktarx kienu kollha miktuba bit-Taljan; waħda minnhom kienet dedikata lil

Andrea Castelletti u oħra lil Giovanni Maria Cassia."

Patri Fsadni jkompli jirrakkontalna li "P. Vassallo kellu ktejjeb ieħor bil-għanjiet li hu kiteb bl-ilsien Malti (Canzone in lingua maltese, canzone moresche) u bit-Taljan: dan kien jikkonsisti f'żewġ folji kbar, kull waħda mitwija f'erba'; b'hekk b'kollox kien fih tmien folji żgħar jew sittax-il paġna.

Fih kien hemm miktuba bosta għanjiet; ħamsa minnhom dedikati lil ħamest itfal mill-Imdina, Andrea Castelletti, Giovanni Maria Cassia, Giacomo Leonardo Surdo, Giovanni Maria Zammit u Girolamo

Patri Vassallo ammetta quddiem l-Inwkiżitur li kien sodomita u li kien jgħix ħajja ħażina iżda ċaħad lakkuża li kien eretiku.

L-eżilju minn Malta kien fost ilpieni li qala' Patri Baskal.

Iżda b'xi mod reġa' sab ruħu Malta (1974: 217-222).

Iżda x'setgħu kienu dawn il-cantilene li kiteb Baskal Vassallo?

Dak li kitbu Fsadni u Wettinger dwar ilkitba u l-użu tal-cantilene, il-poeżiji u l-għanjiet bilMalti fi żmien Pietru Caxaru, li għex xi seklu qabel Vassallo u li bħalu Vassallo kien midħla tar-Rabat u lImdina, jista' jgħodd għall-kitbiet ta' Patri Baskal:

"M'għandux għalfejn wieħed jistagħġeb li Pietru Caxaru kiteb l-Għanja tiegħu bil-Malti forsi ma' għanjiet oħrajn ukoll.

Nafu li f'Għawdex iż-żgħażagħ sa mis-seklu ħmistax, jekk mhux minn qabel ukoll, kellhom id-drawwa li jkantaw l-għanjiet jew cantileni fit-triqat fil-għaxijiet, għanjiet li wieħed għandu jaħseb kienu aktarx bil-Malti, dwar l-imħabba – ta' dieqa jew daħq, kif baqa' l-għana Malti sa dażżmien.

Saħansitra jidher li l-Lhud ta' Sqallija u aktarx ukoll dawk ta' Malta u Għawdex kellhom l-għana jew poeżiji letterarji tagħhom miktubin bl-Ebrajk iżda f'Għarbi mitkellem qrib ħafna tal-Malti tal-Għanja tas-seklu ħmistax, meta bejn terz u kwart tan-nies tal-Imdina kienu Lhud imrobbijin Malta u jitkellmu bil-Malti, nies li Pietru Caxaru kien jafhom

Għaldaqstant tabilħaqq nistgħu ngħidu li Patri Baskal Vassallo hu t-tieni poeta Malti li kiteb bil-Malti - minkejja li s'issa għadna ma rajna xejn minn kitbietu.

"Nafu biss illi wara xahar u għoxrin ġurnata li [Vassalli] kien ilu fil-Ħabs tal-Imdina, jiġifieri fis-7 ta' Diċembru, 1799, Vassalli marad u ħaduh fl-Isptar li kien hemm fil-Kunvent tad-Dumnikani tar-Rabat.

Dan il-Kunvent dik il-ħabta kien iservi bħala sptar."

(Cremona, Silta minn "Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu", 1975).

Dan l-artiklu sejjistu l-aktar fuq riċerka li wettaq u ppubblika Patri Mikiel Fsadni O.P. (T: il-15 ta' April 1916 – M: it-18 ta' April 2013).

Dan l-istoriku Dumnikan hu wieħed mill-ifjen riċerkaturi tal-istorja ta' Malta li qatt ra pajjiżna u minkejja li l-qasam tiegħu kien l-istorja tad-Dumnikani f'Malta, it-tiftix tiegħu f'sorsi primarji kkontribwixxa ħafna lil oqsma varji tal-istorja ta' Malta u l-ilsien Malti.

Hu wettaq ħafna riċerka f'manuskritti li hemm fil-kunventi tadDumnikani f'Malta, partikularment fir-Rabat, il-Birgu u l-Belt Valletta, fil-Biblijoteka Nazzjonali, fl-Arkivju tal-Inkwiżizzjoni fil-Mużew tal-Katidral fl-Imdina u flArkivju Nutarili fil-Belt, l-arkivju fejn instabet IlKantilena fit-22 ta' Settembru 1966 (Wettinger u Fsadni, 1983: 11).

Barra minn hekk, nistgħu ngħidu li

Patri Fsadni kien wieħed mill-pijunieri tar-riċerka flArkivju Nutarili peress ftit li xejn kien isir tiftix hemm qabel ma dan id-Duminikan beda jżuru biex jirriċerka b'riżq l-istorja tad-Dumnikani f'Malta li kien qed jikteb.

Iżda kollox ma' kollox hija r-rabta ta' Patri Fsadni mas-sejba ta' Il-Kantilena li tagħmel ismu immortali fl-istorjografija ta' pajjiżna.

Skont Patri Mark Montebello O.P., għal ħafna snin kollega talistoriku Dumnikan fl-istess kunvent tad-Dumnikani fir-Rabat, kien Patri Fsadni waħdu li sab Il-Kantilena fit-22 ta' Settembru 1966.

JOHN J. CREMONA U L-ESPERJENZA

POETIKA TIEGĦU

John J. Cremona twieled ix-Xagħra fis-6 ta' Jannar 1918.

Iggradwa bil-BA (1936) mill-Università Irjali ta' Malta u ħa D.Litt.

(1939) mill-Università ta' Ruma.

Imbagħad daħal għall-kors tal-Liġi u kiseb b'suċċess kbir LL.D. (1942) mill-Università Irjali ta' Malta; ingħata scholarship u ġab First Class Honours (1946) u Ph.D. fil-Liġi (1951) mill-Università ta' Londra.

Ilkarriera tiegħu kompliet u sar wieħed mill-aktar ġuristi importanti tagħna fl-oqsma nazzjonali u internazzjonali għax (fost ħidmiet oħrajn) fassal ilKostituzzjoni ta' Malta, laħaq Prim Imħallef, u nħatar Viċi-President tal-Qorti Ewropew tad-Drittijiet Umani.

Il-karriera poetika tiegħu bdiet minn meta beda jistudja Ruma fejn kien jippubblika l-poeżiji tiegħu bit-Taljan u rebaħ darbtejn premju fil-Mostra Nazionale di Poesia Contemporanea.

Għamel żmien twil kien il-Viċi-President tal-International Poetry Society tal-Ingilterra li kellha bħala President lillpoeta u drammaturgu Ingliż Christopher Fry (19072005).

Xi poeżiji tiegħu nqraw mill-Poet Laureate

Ingliż Cecil Day-Lewis (1904-1972) fl-1969 u mirReġina Elizabeth II fl-1992 meta inawgurat uffiċjalment is-Siege Bell Memorial.

Kiteb u ppubblika poeżiji bit-Taljan (Eliotropi, 1937), bl-Ingliż (Songbook of the South, 1940, u Malta Malta, 1992), u bil-Malti (Mas-Sebħ Għasafar, 2004, Ekwinozju, 2006, Il-Kantiku tax-Xagħra: Poeżiji, 2012, u Poeżiji, 2018).

U ħareġ ukoll wieħed bit-tliet lingwi: Poesie, Poems, Poeżiji (2009).


Il-Forma Ortografika u t-Tifsira Semantika fl-Għażla tal-Lessiku Malti fl-Oqsma tat-

Traduzzjoni u tat-Terminoloġija

Astratt: Din l-analiżi turi kif is-Semitiku, ir-Rumanz u l-Ingliż li minnhom magħmul il-Malti jippermettu dinamiżmu u flessibilità kbira fil-qasam tat-traduzzjoni kemm letterarja kif ukoll nonletterarja.

Il-forma ortografika u t-tifsira semantika tal-kliem Malti-Rumanz huma ħafna drabi l-istess bħal dawk tal-kliem Malti-Ingliż u dan għax kemm l-Ingliż kif ukoll it-Taljan għandhom fil-lessiku għadd ta' għeruq komuni li etimoloġikament imorru lura għal-Latin Medjevali.

Ir-rwol tat-traduzzjoni hu li jwassal it-test sors b'mod awtentiku lillqarrej tat-test mira u mhux li jippreserva l-element Semitiku fil-Malti.

Għalhekk għandha ssir distinzjoni bejn lingwa u traduzzjoni sabiex jiġi osservat id-determiniżmu lingwisitku stabbilit mill-awtur tal-lingwa sors fl-għażla tal-lessiku li twassal għar-replika vera tat-test oriġinali fil-lingwa mira tat-traduttur.

Kliem muftieħ: forma ortografika, tifsira semantika, lessiku, terminoloġija, traduzzjoni letterarja, traduzzjoni nonletterarja, etimoloġija, sinonimi, determiniżmu lingwistiku,

Anglo-Normann, Anglo-Sassonu, Ingliż, Rumanz, Semitiku, Latin, koeżistenza lingwistika

t-taħlita tas-Semitiku, ir-Rumanz u l-Ingliż1 tagħmel il-Malti lingwa mħallta,2 flessibbli u dinamika.

Dawn it-tliet karatteristiċi huma ta' vantaġġ kbir fil-qasam tat-traduzzjoni u bis-saħħa tagħhom – dejjem jekk jitħaddmu kif suppost – kemm it-traduzzjoni nonletterarja kif ukoll dik letterarja jirriżultaw f'replika ġenwina tattest sors u konsegwentement fi traduzzjoni li wieħed jista' joqgħod fuqha.

Madankollu, meta jiġu analizzati testi tradotti bil-Malti f'dawn iż-żewġ oqsma ewlenin tat-traduzzjoni wieħed isib li mhux qed jittieħed vantaġġ sħiħ minn din ir-realtà lessikali li hu jgawdi minnha.

L-għarfien u t-tħaddim korrett f'dan ir-rigward għandhom ikunu ferm utli biex jinkisbu l-konsistenza u l-koerenza b'mod speċjali fit-testi nonletterarji.

Dan jgħodd l-aktar meta x-xogħol tradott ikun qed isir minn bosta tradutturi li jkunu qed jaħdmu f'ambjenti differenti u 'l bogħod minn xulxin.

Meta l-konsistenza u l-koerenza jiġu osservati x-xogħol aħħari jirriżulta fi kwalità globali aħjar.

Vantaġġi oħrajn għat-traduzzjoni nonletterarja huma ż-żieda fil-produzzjoni kemm fejn tidħol ir-reviżjoni kif ukoll fit-testi tradotti dan minħabba l-ħin mirbuħ iffrankat mit-tiftix żejjed f'sorsi terminoloġiċi.

Mill-banda l-oħra filkamp tat-traduzzjoni letterarja l-għarfien u t-tħaddim korrett ta' lessiku mħallat, flessibbli u dinamiku jwassal biex tintlaħaq b'mod aktar faċli l-ekwivalenza letterarja b'konsistenza u b'koerenza interna.

Sfortunatament ħafna meta jiġu biex jittraduċu kemm testi letterarji kif ukoll testi nonletterarji għadhom jaħsbu li l-Malti "korrett" hu dak Semitiku u jekk teżisti għażla l-preferenza għandha tingħata:

• l-ewwel lill-kliem Semitiku u mhux Rumanz; • it-tieni lill-kliem Semitiku u mhux Ingliż; • it-tielet lill-kliem Rumanz u mhux Ingliż.

Dan ir-raġunar żbaljat iwassal biex lingwa ħajja u mħallta bħall-Malti tiġi ffossilizzata f'element lingwistiku retrogradu kif ukoll biex jintilef sostanzjalment l-aspett formali tat-traduzzjoni.

Kemm l-insistenza żejda fuq is-Semitiku b'detriment tar-Rumanz u l-Ingliż, kif ukoll l-insistenza żejda fuq ir-Rumanz b'detriment tal-Ingliż joħolqu bosta problemi fil-

kwalità tat-traduzzjoni u t-terminoloġija li se nittrattawhom aktar tard.

La s-Semitiku, la r-Rumanz u lanqas l-Ingliż ma għandhom jitwarrbu mill-użu jekk l-użu jeħtieġhom.

L-għażla tat-termini fi kwalunkwe traduzzjoni jeħtiġilha tkun skont il-kuntest lingwistiku li fih inħoloq it-test sors u biex dan finalment jiġi rifless fit-test mira u mhux fuq kunċetti lingwistiċi puristi u retrogradi.

Għalhekk fit-traduzzjoni għallMalti hu l-kuntest lingwistiku li għandu jiddetermina jekk l-għażla lessikali għandhiex tkun mis-Semitiku, mir-Rumanz jew mill-Ingliż.3 Fejn tidħol it-terminoloġija din jeħtiġilha sa fejn hu possibbli tantiċipa eżattament il-kuntest li fih se jintużaw it-termini biex tinħoloq relazzjoni simbjotika bejn it-termini u t-test b'użu speċifiku.

Dan jirriżulta biex termini speċjalizzati jintużaw b'mod korrett f'kuntest partikulari bi preċiżjoni li twassal għal konsistenza u koerenza sħiħa.

Wara li jiġi stabbilit il-kuntest it-tieni pass ikun, kif se nispjega hawn isfel, li jitħaddem il-prinċipju tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika.

Dan il-prinċipju jwassal biex jitħaddmu l-kunċetti lingwistiċi misjuba fissimjotika strutturalista ta' Ferdinand de Saussure4 f'testi tradotti kemm letterarji kif ukoll f'dawk nonletterarji.

Il-prinċipju strutturalista tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika

Saussure f'Cours de Linguistique générale joħroġ bil-kunċett tas-sinjal lingwistiku u jiddiskuti l-aspetti strutturali tal-lingwa u fost affarijiet oħrajn jenfasizza l-forma akustika (konkretizzata fil-lingwa miktuba bi grafemi ortografiċi li jirriflettu l-fonetika) u t-tifsira semantika tal-kliem:

Il-punti ewlenin tal-Cours ta' de Saussure huma dawn: (a) is-sinjal lingwistiku hu entità psikoloġika li tiġbor fiha kemm il-kunċett (jew l-idea), u kemm ix-xbieha akustika, jiġifieri l-ħsejjes konvenzjonali li nagħmlu biex infissru kunċett; (b) il-kunċett jissejjaħ signifié, fil-waqt li x-xbieha akustika tissejjaħ signifiant; is-signifié hu, pereżempju, żiemel kif jitnissel fil-moħħ qabel ma norbtuh ma' lsien determinat, filwaqt li s-signifiant hu 'żiemel' meta torbtu mal-Malti, jew 'cheval' meta torbtu mal-Franċiż, jew 'horse' meta torbtu mal-Ingliż; … [it-tipa skura misjuba fit-test oriġinali]5

Eżempju ta' dan hu l-użu korrett ta' Nazzjonijiet Uniti flok Ġnus Magħquda.

Dwardu Fenech, OSA, Studji Lingwistiċi tas-Seklu XX: Lingwistika Ġenerali (Malta, 1980), 14–15.

Kif jgħid Dwardu Fenech, Saussure jispjega li kemm il-forma akustika riflessa fil-forma ortografika kif ukoll it-tifsira semantika li din tingħata huma arbitrarji u li m'hemm ebda rabta loġika bejnhom it-tnejn.

Din ir-rabta arbitrarja bejn is-signifiant u s-signifié twassal għall-ħolqien ta' lingwi differenti.

Meta wieħed jifhem sew dawn iżżewġ aspetti tas-sinjal lingwistiku kif spjegati f'Saussure jinduna li kull kelma, kemm fil-lingwa sors kif ukoll fil-lingwa mira, hi arbitrarja magħmula strutturalment minn dak li jien qed insejħilhom għal finijiet tat-traduzzjoni: il-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika.

Għalhekk meta t-traduttur jew it-terminoloġist jagħmel analiżi talkliem fit-test sors, jew fid-dejtabejż tat-termini li qed jaħdem fuqhom għandu jħaddem metodoloġija mibnija fuq dan il-prinċipju bażiku.

U hu u jagħmel dan għandu jimxi mal-istess linji etimoloġiċi u semantiċi interlingwistiċi bejn it-termini tat-test sors u dawk tat-test mira.6

Dan kollu li spjegajt hawn fuq jgħodd b'mod partikulari fil-bini tat-terminoloġija.

Dan għax fl-aħħar mill-aħħar it-terminoloġija hi meħtieġa f'kull qasam tat-traduzzjoni.7 B'hekk it-terminoloġija għandu jkollha żewġ għanijiet ewlenin:

il-ħolqien ċar u konsistenti ta' kliem li jintuża f'kuntesti speċjalizzati; u

it-tħaffif tal-proċess tat-traduzzjoni.

Terminoloġija li ma tirriżultax fit-tħaffif tal-proċess tat-traduzzjoni toħloq aktar problemi milli rimedji.

Toħloq inċertezzi, ċpar lingwistiku u ħela ta' riżorsi li jistgħu jkunu aktar produttivi f'każ fejn ix-xogħol tat-traduzzjoni jsir taħt pressjoni ta' ħin.

Terminoloġija korretta għandha tara l-kwadru sħiħ li fih se titħaddem u għandha tevita għalkollox l-inkonsistenzi u n-nuqqas ta' armonizzazzjoni lessikali.

L-analiżi lingwistika abbażi tal-prinċipju strutturalista spjegat hawn fuq twassal għal dawn it-tliet possibbiltajiet li għandhom jitqiesu mit-tradutturi u

Hawnhekk jeħtieġ li jiġi enfasizzat li l-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika ma jistax jiġi applikat b'mod riġidu u kontinwu fil-proċess ta' kull traduzzjoni.

Li kieku dan kien possibbli kieku naslu għall-punt li fih it-traduzzjoni mill-bniedem tispiċċa u teħdilha postha għalkollox it-traduzzjoni mekkanika.

Hawn l-idea żbaljata li l-letteratura ma jeħtiġilhiex terminoloġija speċjalizzata.

Biex wieħed jinduna kemm din hi ħlieqa infondata nistieden lill-qarrej jaqra r-rumanz Salammbô ta' Gustave Flaubert tradott għall-Malti mill-awtur preżenti fl-2014.

Fir-rumanz jinsabu fost oħrajn glossarji tal-ġebel u l-metalli prezzjużi u tal-kejl kif kien jintuża f'Kartaġni talqedem.

mit-terminoloġisti meta jagħżlu l-lessiku jew jiffurmaw il-glossarji tagħhom:

1.1 a) Eżempji fejn il-forma ortografika u t-tifsira semantika tal-lingwa sors huma ekwivalenti għal dawk tal-lingwa mira:

F'din il-possibbiltà r-Rumanz u l-Ingliż għandhom jingħataw preferenza fuq is-Semitiku u l-Ingliż fuq ir-Rumanz, kemm minħabba r-rabta etimoloġika tal-forma ortografika kif ukoll tat-tifsira semantika bejn itterminu sors u dak mira.

Skont dan il-prinċipju information (ara Tabella 1 hawn fuq) jeħtiġilha tiġi tradotta bil-Malti bħala informazzjoni u mhux tagħrif.

Billi information tfisser bil-Malti kemm tagħrif kif ukoll informazzjoni l-għażla tattraduttur għandha taqa' fuq informazzjoni u mhux fuq tagħrif dan għax it-terminu fit-test sors għandu sinonimu fil-Malti li jixbhu kemm filforma ortografika kif ukoll fit-tifsira semantika tiegħu.

Il-kelma tagħrif għandha biss rabta fil-livell semantiku iżda mhux f'dak formali u etimoloġiku; għalhekk għandha titwarrab f'dan il-kuntest partikulari.8

L-istess prinċipju għandu japplika għal kliem li evolva lingwistikament.

Pereżempju, jekk card fir-realtà mhix karta u fiddiskors kulħadd juża kard it-traduttur ma għandux dritt li juża karta minflok kard fil-kalk lingwisitiku karta ta' kreditu għas-sempliċi raġuni li jħoss li għandu jimxi fuq il-mudell tat-terminu karta tal-identità – li fil-verità fil-passat verament kienet tingħata fuq biċċa karta/parċmina – jew għax sempliċement iħoss li kard mhix Maltija minkejja li din diġà ddaħħlet fid-dizzjunarji Maltin u fid-diskors ta' kuljum!

Eżempji xejn tekniċi u ħfief li fihom titħaddem il-mentalità żbaljata li tagħti preferenza lis-Semitiku u twarrab ir-Rumanz/l-Ingliż huma kliem tradott millIngliż bħal section, capacity, protection, preparation, u survey, li jiġi tradott bis-Semitiku b'taqsima, ħila, ħarsien, tħejjija, u stħarriġ minflok ma jiġi tradott b'sinonimi Rumanzi/Ingliżi bl-istess forom ekwivalenti bħalu, jiġifieri sezzjoni, kapaċità, protezzjoni, preparazzjoni u servej.9 L-istess jista' jingħad għas-Semitiku u l-Ingliż meta wieħed jippreferi juża p.e. ħolqa, niżżel, u tella' flok link, iddawnlowdja, u applowdja biex jittraduċi link, to download, to upload.

U b'mod simili għal dak li jsir bl-Ingliż vis-à-vis ir-Rumanz; dan għax hawn min juża kliem Taljan għas-sempliċi raġuni li jħoss li l-kliem missellef mill-Ingliż għandu jitwarrab.

Pereżempju tender, code, u card qed jiġu tradotti bħala offerta, kodiċi (usercode > kodiċi tal-utent), karta (credit card > karta tal-kreditu) minflok tender, kowd (jużerkowd/usercode), kard (kredit kard) kif jintużaw fit-taħdit ta' kuljum.

Din il-mentalità timmina l-iskop komunikattiv tat-traduzzjoni billi xxekkel il-komunikazzjoni bil-kitba għax tbegħedha mill-komunikazzjoni mitkellma.

Dan minkejja kif jgħid tajjeb Manwel Mifsud: 'English today is definitely the most important direct linguistic influence on Maltese especially in the field of lexis …'.10 Din is-sitwazzjoni hi aktar gravi meta l-qarrej Malti jkollu jagħmel sforz aktar qawwi biex jifhem kliem bħal sidebar u interface mill-Ingliż filqasam tal-IT li qed jiġi tradott żbarra u interfaċċja, termini li ħadd ma jużahom fid-diskors ta' kuljum u li huma artifiċjali għall-aħħar.

Għalhekk, in-nozzjoni ta' traduzzjoni bbażata fuq il-forma ortografika u t-tifsira semantika bla dubju ta' xejn tagħmel l-aħjar użu possibbli mit-taħlit, il-flessibilità u d-dinamiżmu tal-lessiku Malti.

Dan li ġej hu eżempju ieħor li juri kif din in-nozzjoni tista' sservi biex tintlaħaq konsistenza u koerenza sħiħa f'test tradott.

Bħala mudell se nieħu t-tliet termini bl-Ingliż capacity, ability u skill.

Skont innozzjoni tal-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika dawn jeħtiġilhom jiġu tradotti rispettivament bil-Malti bħala kapaċità, abbiltà, u ħila fejn l-uniku terminu li jimxi biss mat-tifsira semantika hu ħila billi ma teżistix il-forma ortografika meħtieġa li tikkorrispondi ma' skill la fl-istrata tar-Rumanz u lanqas f'dik tal-Ingliż.

Etimoloġikament skill hi ġejja mill-Ingliż Anglo-Sassonu u mhux mil-Latin AngloNormann bħalma jiġri fil-każ ta' capacity u ability.

Dan kollu jfisser li meta traduttur jiltaqa' mal-kelma skill jista' korrettament jittraduċiha bħala kapaċità billi fil-fatt skill tfisser kapaċità, iżda hu għandu jevita li jagħmel dan, u minflok juża ħila biex kull sinonimu fil-lingwa sors kemm jista' jkun jikkorrispondi ma' dak tal-lingwa mira abbażi talforma ortografika u tat-tifsira semantika tiegħu.

Fejn dan mhux possibbli għandha tinżamm il-forma Semitika għall-finijiet tat-tifsira semantika biss.

Għalhekk b'mod ġenerali s-Semitiku-Malti għandu jiġi rifless meta fl-Ingliż jintuża l-Anglo-Sassonu.

Barra minn hekk jekk l-awtur ta' test jippreferi li fl-Ingliż juża capacity meta hu faċilment seta' uża skill mela t-traduttur fejn il-Malti jippermettilu jeħtieġ joqgħod għallgħażla li tkun saret fil-lingwa tat-test oriġinali.

Meta wieħed jimxi ma' dan il-prinċipju jkun qed jevita l-possibbiltà li jsib ruħu f'morsa.

Pereżempju, jekk approach tiġi tradotta bħala strateġija, il-frażi a strategic approach ikollha tiġi tradotta strateġija strateġika!

Mentri jekk approach tiġi tradotta skont il-prinċipju tal-forma u tat-tifsira semantika t-traduzzjoni tkun approwċ strateġiku, u b'hekk tkun ġiet evitata l-assurdità li għadni kif semmejt.

L-istess jiġri meta practice minflok ma tiġi tradotta prattika tiġi tradotta prassi.

L-inkonsistenza tista' tinħoloq ukoll fi glossarju terminoloġiku meta terminu jiġi dikuntestwalizzat mill-kumplament tal-paradigma stabbilita għal termini simili.

L-eżempju li ġej meħud minn Terminoloġija Maltija

Suppliment ma' L-Aċċent:11

F'Tabella 2 qed naraw traduzzjoni korretta kelma b'kelma talewwel erba' frażijiet li jinkludu l-aġġettiv thermal.

Iżda dan mhux il-każ ta' thermal siphon.

M'hemm ebda ġustifikazzjoni loġika għala l-frażi thermal siphon għandha tiġi tradotta bħala termosifun meta l-kumplament tal-frażijiet jagħmlu xift strutturali li permezz tiegħu jitfgħu l-aġġettiv wara n-nom biex jinħolqu l-frażijiet ekwivalenti.

Filkaż ta' termosifun flok dan ix-xift strutturali nsibu traskrizzjoni fonetika biex b'hekk it-terminu jiddikuntestwalizza ruħu mill-bqija tal-grupp lessikali li suppost qed jagħmel parti minnu u joħloq anomalija kemm fillivell tal-ġbir tat-terminoloġija kif ukoll fil-metodu tal-istrutturazzjoni tal-frażi bil-Malti.

Każ ieħor ta' din ix-xorta ta' terminoloġija li ma timxix għalkollox mal-prinċipju tal-forma ortografika u t-tifsira semantika jinsab fil-folju Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċent Nru 11.12 Hawnhekk naraw li n-nom nutrient li f'dawn il-frażijiet għandu funzjoni aġġettivali u l-aġġettiv nutritional mhumiex qed jiġu użati b'mod loġiku u konsistenti fil-paradigma li jidhru fiha:

Termini bl-Ingliż L-Aċċent Suġġerimenti

* Permezz tal-partiċella ta' u tal-pożizzjoni li fiha normalment jitqiegħed l-aġġettiv in-nom nutrijent iżomm fil-Malti l-funżjoni aġġettivali li għandu fl-Ingliż.

Għall-kuntrarju Tabella 4 turi eżempju ta' użu korrett tal-prinċipju talforma ortografika u t-tifsira semantika.

Dawn l-eżempji huma meħudin ukoll minn Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċent, Nru 11:13

Termini bl-Ingliż L-Aċċent

Hawnhekk naraw li l-lessemi użati kollha jimxu mal-prinċipju talforma ortografika u t-tifsira semantika u jistgħu jitqiesu validi billi ma jirrappreżentaw ebda xkiel kemm għal min jittraduċi kif ukoll għal min jaqrahom.

1.2 b) Fejn il-forma ortografika tal-lingwa sors u dik tal-lingwa mira ma jaqblux bejniethom iżda tinsab ekwivalenza fit-tifsira semantika:

F'din il-possibbiltà s-Semitiku għandu jingħata preferenza billi m'hemmx aktar rabta formali bejn it-terminu sors u dak mira.

Meta l-possibbiltà (b) mogħtija hawn fuq ma tiġix osservata tinħoloq inkonsistenza terminoloġika.

Dawn l-eżempji hawn taħt ta' dan it-tip ta' inkonsistenza fit-terminoloġija qed jittieħdu wkoll f'dan il-każ minn

Terminoloġija Maltija Suppliment ma' L-Aċċent:14

Fl-eżempji mogħtija f'Tabella 6 qed nindunaw kif it-terminu wind flIngliz qed jiġi tradott fil-Malti daqqa bħala riħ/irjieħ u daqqa bħala eoliku/a. Jekk wieħed janalizza l-kuntest ta' din il-lista ta' termini wieħed faċilment jinduna li l-kelma eoliku tista' bla problemi ta' xejn

L-Aċċent, Nru 12, Novembru 2014.

titneħħa u minflokha tiħdilha dejjem postha riħ/irjieħ.

Il-vantaġġi ta' dan huma:

it-traduttur li jkun qed juża dawn it-termini jsibha ferm aktar faċli li jiftakar terminoloġija li tkun konsistenti milli waħda li mingħajr ebda raġuni valida qed toħloq inkonsistenza;

jinħela anqas ħin meta wieħed iżomm f'moħħu li wind hi ekwivalenti għal riħ;

tiġi evitata l-inkonsistenza interna fil-lista terminoloġika.

It-terminu eoliku għandu jintuża biss meta s-sors jagħmel użu millaġġettiv eolic.15 F'dan il-każ tapplika l-possibbiltà (a) spejgata hawn fuq.

B'hekk jekk il-metodu tal-forma ortografika u t-tifsira semantika jitħaddem sew tiġi evitata l-inkonsistenza interna ta' din it-terminoloġija.

Kif qed naraw il-kelma riħ fil-Malti ma għandha ebda rabta fil-forma ortografika ma' wind fl-Ingliż.

L-unika rabta bejniethom hi waħda semantika.

Lanqas eoliku ma għandha rabta formali mal-kelma wind u għalhekk mhix eliġibbli li tintuża flokha.

Apparti dan kollu billi riħ hi l-kelma użata li tinftiehem minn kulħadd din loġikament għandha tingħata prijorità fuq eoliku, iżda għall-kuntrarju f'Tabella 6 eoliku f'ċerti entrati qed tieħu post riħ.

Mill-banda l-oħra li kieku t-terminu eolic ġie mogħti bl-Ingliz irrispettivament jekk jinftehemx aħjar bilMalti, kien ikun għaqli li jintuża eoliku billi dan ikun qed jirrifletti l-forma ortografika u t-tifsira semantika tat-terminu kif determinat fillingwa sors.16

1.3 ċ) Fejn il-kontentut semantiku tal-lingwa sors ma jikkorrispondix ma' dak tal-lingwa mira iżda fl-istess waqt jeżisti xebh fil-forom ortografiċi taż-żewġ lingwi.

Jeżistu madankollu dawk li jissejħu ħbieb foloz li l-forma ortografika u t-tifsira semantika tagħhom użati fil-lingwa sors ma jippermettulniex li nużaw għalkollox dan il-prinċipju f'ċerti mumenti fil-proċess tattraduzzjoni.

Eżempju ta' dan bejn l-Ingliż u l-Malti hu l-kliem li ġej:

Hawnhekk, sintendi, it-traduttur jeħtieġ juri wkoll dawk li Chomsky18 jirreferi għalihom bħala l-kompetenza fil-lingwa materna u t-twettiq19 tal-kapaċitajiet tiegħu fil-lingwi barranin li minnhom ikun qed jittraduċi.

Meta traduttur jaħkem dawn iż-żewġ aspetti jkun jista' faċilment jevita l-problema tal-ħbieb foloz.

U ma jżommx aktar mal-prinċipju talforma ortografika u jfittex it-terminu li semantikament iwassal it-tifsira meħtieġa.

L-etimoloġija u l-użu tas-sinonimi

L-etimoloġija għandha rwol ewlieni f'dan l-avviċinament li qed nipproponi u għandha rabta viċin ħafna ma' dak li ntqal hawn fuq.

L-għażla tal-kelma li tirrifletti x-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika tiddependi għalhekk mill-eżistenza parallela ta' sinonomi interlingwistiċi li etimoloġikament ġejjin minn sors lingwistiku komuni.20

Għalhekk, waqt il-proċess tat-traduzzjoni t-traduttur jeħtieġlu jagħraf din ir-rabta etimoloġika.

Kif jgħid Charles Briffa fit-traduzzjoni għall-Malti:

Ħaġa oħra li rridu naraw hija jekk il-kliem ewlieni huwiex Semitiku jew non-Semitiku (jiġifieri, Romanz jew Ingliż).

Din l-għażla jkollha x'taqsam ma' kultura jew tendenza personali tal-awtur.

Imma fl-analiżi tagħna jeħtieġ niflu l-kliem ewlieni biex naraw minn fejn huwa ġej.21

It-traduttur għandu għalhekk ikun konxju li fil-Malti, madankollu, jeżisti xebh importanti bejn ir-Rumanz u l-Ingliż.

L-invażjoni Normanna li wasslet għat-tħaddim tal-Franċiż bħala l-lingwa tat-tmexxija fl-Ingilterra u konsegwentement tal-klassi nobbli ħolqot dak li jissejjaħ l-AngloNormann b'etimoloġija li tmur ukoll lura lejn il-Latin.22 Għal din ir-raġuni kliem Ingliż li ġej min-Normann tal-Anglo-Normann, u allura mill-

Franċiż,23 faċilment jista' jiġi użat bil-Malti billi diġà jeżisti fis-superstrat Rumanz (essenzjalment Taljan) li laħaq daħal fih qabel l-influwenza Ingliża.

Dan ifisser li fit-traduzzjoni mill-Ingliż għall-Malti kliem bħal information, attitude, mobility, confusion eċċ., li fl-Ingliż ġej mill-AngloNormann jista' faċilment jiġi tradott għall-Malti billi jappartjeni għallistess sors lingwistiku tas-superstrat Rumanz u b'hekk jista' jitqies bħala sett ta' lessemi ekwivalenti b'xebh fil-forma ortografika u bl-istess tifsira semantika fir-relazzjoni tiegħu mal-lessiku tal-lingwa sors.

L-avviċinament tal-forma ortografika u tat-tifsira semantika sibtu utli pereżempju fit-traduzzjoni tiegħi ta' Mix-Xaqliba ta' Dar Swann

– L-Ewwel Parti: Combray.24 F'silta partikulari Proust jilgħab bl-assoċjazzjoni aċċidentali formali li tinsab bejn douceur u douleur.

Bil-Malti wieħed jista' jittraduċi douleur bħala dulur iżda douceur ma tistax tiġi riflessa b'xebh fil-forma ortografika u bl-istess tifsira semantika tagħha jekk tintuża l-kelma ħlewwa.

Biex din ir-rabta akustika bejn iż-żewġ kelmiet Franċiżi ma tintilifx fit-traduzzjoni bilMalti ħtieġli noħloq il-kelma dolċezza (p.e. id-dolċezza tal-ħajja).

Din mhix sempliċement liċenzja poetika.

Il-kliem dolċier u dolċerija diġà jinsab fil-lessiku Malti b'hekk kulma hu meħtieġ hu li jinħolqu l-forom grammatikali kollha neqsin jew li għadhom ma ġewx reġistrati millessikografi.

Barra minn hekk l-użu ta' lessemi li etimoloġikament wieħed jista' jsejħilhom aħwa jew kuġini jobbligana nżommu mal-kategorizzazzjoni grammatikali tagħhom; jiġifieri, fejn hu possibbli fit-traduzzjoni nom jiġi sostitwit b'nom, aġġettiv b'aġġettiv, avverbju b'avverbju eċċ. Fejn jeżisti nuqqas fil-forom tal-kategoriji lessikali tista' ssir espansjoni kemm fil-livell formali kif ukoll semantiku.

Għalhekk biex tinżamm il-kategorizzazzjoni grammatikali fl-għażla tas-sinonimi meħtieġ li jinħolqu l-forom neqsin.

Hawnhekk naraw kemm hi importanti l-analiżi tad-dizzjunarji monolongwi, bilingwi u tat-teżawri mit-tradutturi li jixtiequ jattwaw b'suċċess dan il-metodu li jwassal għar-replika vera tattraduzzjoni sew letterarja kif ukoll nonletterarja.

Dan mhux biss għax iddizzjunjarji jgħinu lit-traduttur isib il-kelma li jkun qed ifittex iżda huma jġibuh konxju tan-nuqqas lessikali u tal-kontribuzzjoni li jista' jagħti lillingwa li għadha ma żviluppatx il-potenzjal lingwistiku kollu.

Għalhekk, it-traduttur jeħtieġlu jifhem l-importanza tal-etimoloġija taż-żewġ lingwi li jkun qed jaħdem bihom u dejjem imur għal dik ilkelma li għandha xebh mal-forma ortografika u l-istess tifsira semantika tal-kelma fit-test tal-lingwa sors.

Dan l-avviċinament għandu jgħinu jwarrab mill-Malti l-preġudizzji kontra l-Ingliż favur is-Semitiku jew ir-Rumanz.

Termini li daħlu fil-Malti mill-Ingliż – aktar u aktar jekk huma dokumentati fid-dizzjunarji – bħalma jgħid Serracino-Inglott diġà ħallsu d-dazju tagħhom25 u ġew diġestiti26 u għalhekk bla dubju ta' xejn għandhom jitqiesu bħala sinonomi tal-kliem ekwivalenti tagħhom b'oriġini Semitika jew Rumanza.

B'dal-mod ix-xebh filforma ortografika u t-tifsira semantika kif spjegajt aktar 'il fuq għandu jkun l-ewwel għażla li magħha għandha timxi t-traduzzjoni fejn jidħol il-lessiku u b'hekk tingħażel il-kelma Ingliża jew Rumanza l-aktar pertinenti u mhux waħda Semitika għas-sempliċi raġuni għax hi li hi.

It-tieni għażla meta l-ewwel għażla ma tasalx għandha tkun it-tifsira semantika, jiġifieri f'dan il-każ tingħażel il-kelma li etimoloġikament ġejja mis-Semitiku.

Pereżempju l-kelma selection għandha tiġi tradotta bħala selezzjoni u mhux għażla, mentri choice għandha tinqaleb għażla; l-istess għandu jiġri fi kliem ieħor, p.e. prayer > talba; request > rikjesta; demand > domanda.

Meta l-għażla tkun bejn kliem Rumanz u ieħor Ingliż li ma għandux irbit etimoloġiku bejnietu jingħata preferenza wkoll ix-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika speċjalment f'testi nonletterarji fejn jeħtiġilha tinżamm konsistenza fuq medda wiesgħa u fit-tul.

Għalhekk kliem Rumanz stabbilit ma għandux jingħata preċedenza fuq kliem missellef mill-Ingliż fejn il-kuntest ikun jeħtieġ lil dan tal-aħħar jitħalla fih.

Pereżempju train għandha tiġi tradotta bħala trejn u mhux ferrovija jew tren u l-istess jgħodd għallkelma hotel li għandha tiġi tradotta ħotell u tingħata preferenza fuq lukanda fejn il-kuntest jitlob li jsir dan. lt-terminu cancer bl-Ingliż jista' jiġi tradott kanċer/kanċrijiet, kankru/kankrijiet jew kanser/kansers.

Madankollu l-aktar varjant li josserva x-xebh fil-forma u bl-istess tifsira semantika hu dak ta' kanser.

B'hekk fil-fehma tiegħi għandha tinżamm din l-unità lessikali.

Il-forma kanċer, bħall-forma kanser, tintuża fiddiskors korrenti iżda dik tal-plural kanċrijiet, għalkemm teżisti, ftit li xejn tingħad fid-diskors.

Biex tiġi evitata l-anomalija fit-traduzzjoni li fis-singular tintuża kanċer, imbagħad jingħata l-plural kansers, jeħtieġ li l-analiżi terminoloġika tqis ukoll il-frekwenza tal-użu ta' din il-kelma fil-forma tal-plural.

Hawnhekk wieħed jista' jargumenta li għandna nippruvaw indaħħlu aktar l-użu tal-plural kanċrijiet.

Iżda dan ikun qed idawwar l-arloġġ lura; fid-dizzjunarju Ingliż/Malti ta' Aquilina nsibu li l-forma kanser tingħata prijorità fuq iż-żewġ varjanti l-oħrajn minkejja li fid-dizzjunarju Malti/Ingliż li nkiteb aktar qabel tingħata prijorità lill-kelma kanċer.

Dan ix-xift lessikali jista' jitqies mal-ewwel daqqa t'għajn bħala inkonsistenza iżda wara riflessjoni wieħed jasal għallkonklużjoni li hu pjuttost l-iżvilupp soċjolingwistiku li wassal aktar tard lil Aquilina għal dan it-tip ta' ristrutturar lessikali.

L-użu ta' termini bħal subparagrafu, subnazzjonali, subdiviżjoni, subkodiċi, flok sottoparagrafu, sottonazzjonali, sottodiviżjoni, sottokodiċi, kif inhuma korrettament użati f'IATE27 juri l-ħtieġa anki jekk subkonxja li jinżamm ix-xebh fil-forma ortografika u fit-tifsira semantika tal-lingwa sors.

B'hekk din il-bidla fil-konkatinazzjoni talprefissi ma għandhiex titqies bħala rigressiva jew negattiva għax ma għadhiex iżżomm mat-Taljan iżda bħala waħda meħtieġa fil-kuntest tat-traduzzjoni biex jiġu stabbiliti b'mod effiċjenti termini li faċilment iżommu l-konsistenza f'firxa ta' dokumenti.

Min-naħa tat-traduttur din l-għażla tal-lessiku għandha tkun deċiżjoni konxja u deliberata u ħadd ma għandu jakkużah li mhux kapaċi jħaddem il-lingwaġġ tiegħu b'sinonimi mill-element Rumanz flok dak Ingliż.

Mill-banda l-oħra l-prinċipju tax-xebh fil-forma ortografika u t-tifsira semantika ma jistax jitħaddem bejn sinonimi intralingwistiċi.

Għalhekk hu ferm aktar diffiċli li tinżamm il-koerenza lessikali meta l-lessiku meħtieġ għat-traduzzjoni ta' test bl-Ingliż ikun jiddependi għall-aħħar bejn sinonimi intralingwistiċi Semitiċi jew Rumanzi: eż: agreement: ftehim jew qbil; knowledge: għerf, tagħrif, jew għarfien; currency: valuta jew munita; trader: negozjant jew kummerċjant, charm: seħer jew għaxqa; ship: vapur jew bastiment, eċċ. Hawnhekk jidher fid-deher kemm hu vantaġġ għall-qasam tat-traduzzjoni li l-Malti hu lingwa mħallta billi kif jidher mill-eżempji li għadni kif tajt kieku l-Malti kellu jkun kollu Semitiku kieku tkun aktar diffiċli li jkollna konsistenza u koerenza lessikali intralingwistika kif qed nissuġġerixxi li għandu jsir f'din il-kitba.

Dan jibqa' jgħodd ukoll li kieku l-Malti kellu jżomm fih biss is-Semitiku u r-Rumanz u jwarrab għalkollox ilkliem missellef mill-Ingliż.

Jekk fil-lingwa sors l-awtur ta' test letterarju jew ta' test nonletterarju jagħmel għażla deliberata fost il-paradigmi sinonimi fil-lingwa mira t-traduttur jeħtieġlu li josserva din l-għażla biex ikun jista' jirriflettiha fit-traduzzjoni tiegħu.

Traduttur li jibdel termini jew kliem li jinsab fit-test oriġinali meta l-lingwa mira tippermettilu termini jew kliem ekwivalenti kemm fil-livell tax-xebh fil-forma ortografika u fit-tifsira semantika jkun qed jiżvija bla bżonn mill-ekwivalenza li jeħtiġilha twassal ir-replika tat-test tradott.

Jekk inħarsu lejn dan l-eżempju li ġej f'titlu ta' rumanz partikulari nindunaw kemm isir żball meta traduttur jieħu riskju li ma jimxix mal-prinċipju spjegat f'din il-kitba.

It-titli ta' xogħlijiet letterarji bosta drabi juru dan in-nuqqas.

Eżempju klassiku

hu l-każ tat-traduzzjoni għall-Ingliż tal-isem tar-rumanz À la Recherche du temps perdu ta' Marcel Proust li Charles Kenneth Scott Moncrieff jittraduċih bħala Remembrance of Things Past, frażi li Scott Moncrieff joħodha minn Shakespeare u li assolutament ma tirriflettix dak li Proust kellu f'moħħu fl-isem tar-rumanz tiegħu!

Meta l-verżjoni ta' Scott Moncrieff bl-għajnuna ta' esperti Franċiżi ġiet riveduta fit-tielet edizzjoni Ingliża tax-xogħol letterarju minn D. J. Enright fl-1992 l-isem kif oriġinarjament tradott minn Scott Moncrieff inbidel u sar In Search of Lost Time li hu kelma b'kelma tal-isem bil-Franċiż u li sintendi fl-aħħar kien qed jirrifletti preċiżament dak li Proust kellu f'moħħu.

Ta' min jinnota li n-nomi recherche u search kif ukoll temps u time etimoloġikament ġejjin mil-Latin.

Għalhekk it-traduttur hu suġġett għall-għażla magħmula mill-awtur tax-xogħol li jkun qed jittraduċi u b'hekk isib lilu nnifsu quddiem dak li jista' jissejjaħ determiniżmu lingwistiku li ma jħallilux għażla oħra ħlief li jagħmel użu mis-sinonimi interlingwistiċi tal-lingwa sors u tallingwa mira disponibbli.

Meta jitħaddem dan il-metodu t-traduzzjoni tkun qed tqarreb lejn replika vera tat-test oriġinali.

L-għarfien tal-koeżistenza attiva mal-Ingliż u tal-koeżistenza passiva mat-Taljan/Rumanz

Fl-artiklu 'Terminology of Italian origin used in EU Maltese', Sandro Caruana jagħti l-impressjoni li mal-ewwel daqqa t'għajn tidher rilevanti li t-terminoloġija misjuba fid-dokumenti tal-UE qed tittieħed mit-Taljan.

Jekk wieħed iħares u janalizza minn angoli differenti jinduna li dan mhux neċessarjament il-każ.

Fl-analiżi tiegħu Caruana ma jagħmilx distinzjoni kruċjali, jiġifieri jekk il-lessiku Taljan utilizzat fid-dokumenti tal-UE hux ukoll l-istess lessiku li l-Ingliż akkwistah mil-Latin permezz tal-Anglo-Normann.29 Billi fil-fatt dan hu l-każ tal-maġġuranza tal-kliem li qed jintuża fit-traduzzjoni meħtieġa għall-finijiet ta' dokumenti tal-UE, dan it-tip ta' lessiku ma jistax jiġi attribwit strettament lit-Taljan billi hu mħaddem fl-Ingliż ukoll.

Jista' jiġi attribwit mill-banda l-oħra lessiku Taljan bħall-verb fil-frażi jintavola l-abbozz fil-Parlament / presents the emendment in Parliament jew in-nom żbaljat trattur – li ma jinsab f'ebda dizzjunarju bil-Malti – flok l-użu tal-kelma missellfa trakter, misjuba kemm fid-dizzjunarji ta' Aquilina u fit-teżawru ta' Serracino-Inglott u użata fid-diskors imħaddem.

Dan it-tip ta' kliem maħluq mit-Taljan jitfa' lura l-arloġġ tal-koeżistenza attwali tal-Malti mal-Ingliż u jispiċċa biex ikompli jżid il-varjanti bla bżonn speċjalment fil-qasam tat-traduzzjoni.

Dan l-użu ta' kliem Taljan bla bżonn, kif jgħid tajjeb Caruana, qed jiddaħħal fil-Malti minħabba li ħafna drabi l-għażla tal-kliem mit-Taljan issir abbażi ta' 'the idiolect of individual translators, journalists'.30

Se nuża l-eżempji mogħtija minn Caruana biex nuri li l-kliem użat fid-dokumenti tal-UE fil-Malti qed jagħmel dan għax it-traduzzjoni qed issir mill-Ingliż billi dan il-lessiku kif għidt hawn fuq għandu għeruq komuni fil-Latin.

Caruana juża tliet eżempji biex joħroġ il-preżenza tas-Semitiku, tat-Taljan u tal-Ingliż fid-dokumenti tal-UE.

Se nagħmel referenza għall-eżempji (2) u (3) li fihom Caruana jirreferi għarRumanz u għall-Ingliż u mhux se nirreferi għall-eżempju (1) billi dan jikkonċerna s-Semitiku.

Eżempju (2) mogħti minn Caruana hu:

Il-punt kollu tal-politika reġjonali hija [sic] biex ittejjeb il-koeżjoni soċjali u ekonomika bejn ir-reġjuni Ewropej./The whole point of the regional policy is to improve social and economic cohesion between European regions.31

Iżda l-użu ta' nomi u aġġettivi mis-superstrat Taljan hu mistenni billi m'hemmx ekwivalenza lessikali fis-Semitiku għal: punt, politika, reġjonali, koeżjoni, soċjali, ekonomika, reġjuni, Ewropej.

Effettivament dawn huma l-uniċi termini li joffri l-Malti.

Fil-fatt dan il-kliem daħal filMalti ferm qabel ma Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea u mhux għajr irriżultat tal-koeżistenza li l-Malti kellu dari mat-Taljan.

Madankollu, ittmien kelmiet inkwistjoni kollha jinsabu fl-Anglo-Normann u għalhekk it-Taljan mhux neċessarjament qed jinstiga l-użu tagħhom.

Kieku dan mhux minnu kieku t-traduzzjoni ta' application form mill-Ingliż għall-Malti bħala formola ta' applikazzjoni tiġi mibnija fuq modulo di domanda u tispiċċa ssir modulu ta' domanda li assolutament mhix aċċettabbli.

Dan l-eżempju juri b'mod ċar daqs il-kristall li l-hekk imsejjaħ kliem mit-Taljan fil-fatt qed jiddaħħal fil-proċess tat-traduzzjoni billi l-Ingliż bħala t-test sors għandu rabta komuni mat-Taljan li ilu stabbilit fil-Malti.

Madankollu, dan l-irbit komuni bejn it-Taljan u l-Ingliż qed joħloq varjanti li jfixklu l-aktar il-konsistenza tat-traduzzjoni nonletterarja.

Eżempju ta' dawn ilvarjanti ortografiċi hu l-kliem li jispiċċa bis-suffiss etimoloġiku Rumanz /-logu/ u dak etimoloġiku Ingliż /-ist/: terminologu jew terminoloġist, arkeologu jew arkeoloġist, u kliem ieħor bħal paradimma jew paradigma, artikolu jew artiklu, eċċ. Ray Fabri jsejjaħ pari ta' forom ta' din ix-xorta conflicting forms u jagħti dawn l-eżempji:

Dan il-fenomenu ovvjament qed jidħol fil-Malti minħabba li l-Ingliż aktar ma jgħaddi ż-żmien aktar qed isaħħaħ il-koeżistenza tiegħu malMalti biex b'hekk qed jinħolqu dawn it-tipi ta' varjanti ortografiċi li jistgħu jitqiesu wkoll sinonimi intralingwistiċi.

Ta' min jagħmilha ċara li f'każijiet bħal dawk indikati minn Fabri l-għażla tat-termini li għandhom jintużaw waqt il-proċess tat-traduzzjoni l-aħjar tittieħed abbażi tal-lingwa sors li minnha tkun qed issir it-traduzzjoni, jiġifieri viżwali, modernizzazzjoni, u xjentist għandhom jingħataw prijorità meta t-test sors ikun l-Ingliż.

Rigward il-verbi missellfin Caruana korrettament jammetti permezz ta' din l-osservazzjoni li:

Joseph Aquilina, li hu s-sors etimoloġiku li Caruana jirreferi għalih,39 diġà jitkellem dwar din it-tendenza li kienet qed taqbad ilmumentu tagħha minn wara t-Tieni Gwerra Dinjija.

Fl-introduzzjoni tad-Dizzjunarju tiegħu (1987–1990) Aquilina jispejga b'mod ċar ilpreżenza tal-Ingliż fil-lessiku Malti.

Mid-data tal-pubblikazzjoni tad-dizzjunarju ta' Aquilina għaddew diġà kważi 30 sena u d-dizzjunarju tiegħu għadu qatt ma ġie aġġornat għall-użu tal-Malti kontemporanju.

U sadattant il-Malti baqa' jixrob mill-Ingliż.

Għalhekk iċ-ċaħda fil-qasam tat-traduzzjoni tal-importanza tal-lingwa Ingliża bħala l-lingwa franka fil-livell dinji u tal-koeżistenza attwali tal-Malti u l-Ingliż u l-fehma li għad hawn koeżistenza attiva mat-Taljan fil-livell lokali huma żbalji kbar.

Din l-għażla turi nuqqas ta' għarfien bejn il-livelli dijakroniċi u sinkroniċi tal-lessiku Malti.

Hi twassal ukoll biex toħloq ostakli fil-komunikazzjoni tat-testi tradotti billi toħloq artifiċjalità superfluwa.

Din l-attitudni tidher meta termini bl-Ingliż bħal dawn mogħtija f'Tabella 8 hawn taħt jiġu tradotti minn kliem ta' nisel Rumanz b'akkumpanjament ta' kliem Semitiku flok ma jitħallew billi daħlu fid-diskors ta' kuljum bl-Ingliż jew inkella jiġu traskritti fonetikament minnu:

Kliem Malti Ingliż Taljanizzazzjoni użat fid-diskors anakronistika

Eżempju bl-enfażi fuq kelma waħda jista' jittieħed bil-kelma benchmark kif tidher użata f'kuntesti differenti mogħtija f'IATE f'Tabella 9 hawn taħt:

Qasam stabbilit Ingliż Traduzzjoni Misjuba skont IATE fil-IATE

F'Tabella 9 wieħed jinnota li għas-sitt oqsma li fl-Ingliż tidher ilkelma benchmark fil-Malti t-traduzzjoni qed tvarja b'tali mod li wieħed jieħu l-impressjoni li teżisti ossessjoni li fejn fit-traduzzjoni kelma Ingliża tista' tintuża bħala kelma missellfa jsir minn kollox biex dan ma jseħħx.

Wieħed josserva li minflok il-kelma titħalla bil-Malti-Ingliż issir kutrumbajsa lingwistika li tirriżulta fi traduzzjoni li tkun biss ġustifikata li kieku wieħed ikun qed jittraduċi mit-Taljan f'kuntest soċjokulturali li fih l-Ingliż ma jeżistix.

Meta wieħed jibni terminoloġija b'dan ilmod ma jkunx għajr qed itaqqal il-proċess tat-traduzzjoni li minħabba f'hekk it-traduttur bilfors ikollu joqgħod jieqaf u jmur ifittex, f'dan ilkaż, f'IATE bil-konsegwenza li jintilef ħafna ħin bla bżonn.

Eżempju konkret ieħor ta' kemm it-traduzzjoni lejn il-Malti toħloq ambigwità meta tiġi miċħuda l-possibbiltà li jintuża kliem Ingliż li daħal fil-Malti jidher fl-eżempju li ġej bil-kliem charter u card:

student charter > karta tal-istudent minflok ċarter jew charter tal-istudent

student card > karta tal-istudent minflok kard tal-istudent

Għalhekk, meta European Youth Card tiġi tradotta bħala Karta Ewropea għaż-Żgħażagħ din tkun qed tingħata żewġ tifsiriet għalkollox differenti minn xulxin.

Meta fil-fatt hi għandu jkollha tifsira unika.

L-ambigwità tinħoloq għax wieħed ma jistax jinduna bit-tifsira korretta, speċjalment jekk lanqas il-kuntest ma jkun ta' għajnuna.

Il-kelmiet charter u card għandhom jibqgħu etimoloġikament jirreferu għall-Ingliż.

Mill-banda l-oħra t-twessigħ semantiku tal-kelma karta ma jirriżultax għajr f'ambigwita fit-tifsira.

Apparti dan kollu, f'każ ta' traduzzjoni lura (back translation) ikun ferm diffiċli li wieħed jiddetermina speċjalment f'sentenza jew anki f'paragrafu barra l-kuntest jekk karta tal-istudent għandhiex tiġi tradotta bħala student charter jew student card jew letteralment il-karta tal-istudent b'referenza għal p.e. il-karta ta' xi eżami partikulari li l-istudent ikun qagħad għalih.

Hawnhekk ta' min isemmi li għalkemm it-traduzzjoni lura ħafna drabi ma ssirx bil-kitba din spiss issir mentalment u għalhekk hi kruċjali għall-komunikazzjoni, speċjalment f'kuntest bilingwi.

L-għażla loġika biex tiġi evitata din ix-xorta ta' ambigwità għandha tkun dik li jintużaw it-termini ċarter u kard billi dawn joffru ekwivalenza formali u semantika sħiħa bejn iż-żewġ lingwi involuti.

Eżempju simili hu dak ta' blue card meta tiġi tradotta karta blu.

Karta blu tista' tinftiehem mhux biss bħala blue card iżda wkoll bħala biċċa karta blu mentri kard blu ma tħallix lok għal din l-interpretazzjoni.

Kif naraw fit-tabelli u fl-eżempji ta' hawn fuq iċ-ċaħda tal-Ingliż qed issir minkejja l-fatt li aktar ma jgħaddi ż-żmien l-iżviluppi teknoloġiċi u xjentifiċi aktar qed jinħassu b'mod mgħaġġel u jitolbu li l-Malti mhux talli ma jiffossilizzax ruħu, iżda li jinħall minn kull forma ta' xkiel li jista' jwaqqaflu l-progress li għaddejjin minnu f'dawn l-oqsma lingwi oħrajn.

L-arloġġ lingwisitiku ma jistax għalhekk jitmexxa lura.

Min jagħmel dan ikun qed joħloq anakroniżmi lingwistiċi u jxekkel iċċarezza tal-kitba li jeħtiġilha tirrifletti l-lingwaġġ kontemporanju.

Għalhekk irid jew ma jridx, wieħed għandu jammetti li llum ilġurnata l-Malti aktar minn qatt qabel jinsab f'koeżistenza attiva malIngliż u li l-koeżistenza mat-Taljan saret passiva għall-aħħar.

Kif jgħid tajjeb Mifsud:

Bis-saħħa tas-self mill-Ingliż il-Malti, bħala lingwa mħallta, flessibbli, u dinamika, jagħmilha possibbli li nimxu mal-progress intellettwali, xjentifiku, u teknoloġiku.

F'intervista li saritlu minn Therese Bonniċi, Charles Briffa jikkorrobora ma' dak li qed jingħad hawn fuq minn Mifsud:

Is-saħħa ta' din il-koeżistenza tidher ukoll ċara f'Maltese and other Languages: A Linguistic History of Malta ta' Joseph M. Brincat.

Flanaliżi soċjolingwistika tiegħu, Brincat jikxef din il-koeżistenza attiva bejn il-Malti u l-Ingliż u juri espliċitament li llum il-ġurnata l-koeżistenza mat-Taljan hi waħda passiva.

Fost eżempji oħrajn Brincat juri dan b'mod konkret meta jirriferi għall-għażla tal-lingwa li l-Maltin jippreferu jaqraw biha:

Bla dubju ta' xejn kif juri tajjeb Brincat il-koeżistenza attiva li l-Malti kellu fil-passat mat-Taljan spiċċat jew qed tmajna għalkollox.

Illum din kompliet tieħu daqqa ta' ħarta wkoll minħabba li t-Taljan, blintroduzzjoni tal-kejbil televixin u tal-internet, ma għadux fil-Gżejjer Maltin l-ewwel sors awdjoviżwali u postu ħadulu l-Ingliż li attwalment jinsab fuq quddiem nett tal-mezzi ewlenin tal-komunikazzjoni.

Ilkoeżistenza attiva anki intensiva li għandu l-Ingliż illum mhux biss f'pajjiżna iżda wkoll f'pajjiżi oħrajn ħadd ma jista' jaħrabha.

Kif jgħidu Rotem Kowner u Judith Rosenhouse b'referenza għall-użu tal-Ingliż fuq livell dinji:

Fis-siltiet li ġejjin meħudin kif ġie ġie minn edizzjonijiet tal-verżjoni

Belġjana tal-magażin Paris Match nindunaw kemm l-influwenza talIngliż kif isostnu Kowner u Rosenhouse kontinwament tħalli l-impatt tagħha fuq lingwa bħall-Franċiż li għandha mezzi biex tirreżistiha aktar mill-Malti:

L-istess influwenza li l-Ingliż qed iħalli fuq lingwa bħall-Franċiż qed tinħass ukoll fost il-kittieba Maltin.

Dawn li ġejjin huma tliet eżempji minn tliet kotba ppubblikati dawn l-aħħar għoxrin sena li juru l-koeżistenza attiva bejn il-Malti u l-Ingliż korrettament imħaddma mill-awturi Maltin ikkwotati:

Imissek tmur fuqhom kollha u taqlibhom wieħed wieħed.

Ara ma terġax tibki għax int m'intix baby.

Għalhekk fil-proċess tat-traduzzjoni meħtieġ li jkun rikonuxxut il-fatt li kliem missellef mill-Ingliż hu daqsinsew Malti bħalma hu l-kliem Rumanz li ġej mit-Taljan jew mill-Isqalli meta dawn kien għad kellhom koeżistenza lingwistika attiva.

Dan ma jfissirx li minn estrem immorru għal ieħor u nwarrbu l-element Rumanz biex imbagħad indaħħlu kliem mhux meħtieġ mill-Ingliż.

Fit-traduzzjoni tiegħi ta' Salammbô,51 nista' ngħid li ħlief fejn jidħlu l-ismijiet Klassiċi derivati mil-Latin jew millGrieg ma użajtx kliem missellef mill-Ingliż.

Dan għas-sempliċi raġuni li t-test Franċiż ippermettieli nuża lessiku Semitiku u Rumanz b'xebh malforma ortografika u mat-tifsira semantika.

Apparti dan kollu l-kuntest ma kienx jitlob li jsir użu minn lessiku missellef mill-Ingliż.

Din l-għażla ma stajtx nagħmilha fit-traduzzjoni ta' Combray52 fejn f'ċerti mumenti l-element Ingliż jinħass fit-test ta' Proust u għalhekk kelli nħallih fil-Malti.

Iżda kif semmejt aktar 'il fuq l-element Rumanz fil-Malti għandu jiġi ppreservat u żviluppat għall-ħtiġijiet tat-traduzzjoni l-aktar fejn jinsabu nuqqasijiet fil-klassifikazzjoni grammatikali ta' termini li ilhom stabbiliti fil-Malti qabel il-koeżistenza attwali tal-Malti malIngliż.

Eżempju ta' dan hu l-ħolqien ta' forom ġodda aġġettivali minn nomi estratti mit-Taljan bħal strada, stat, ferrovija, foresta, u prezz biex b'hekk ikollna l-aġġettivi korrespondenti stradali, statali, ferrovjali, forestali, u prezzabbli, li s'issa ma jidhrux fid-dizzjunarji iżda li qed jintużaw korrettament f'kuntesti ta' traduzzjonijiet legali, fi glossarji miġburin minn studenti tat-traduzzjoni fl-Università u f'dejtabejżis bħal IATE.

Dan it-twessigħ ma għandux jitqies bħala importazzjoni ta' kliem missellef sinkronikament bħal dak li qed isir mill-Ingliż, iżda għandu jitqies bħala estensjoni fil-klassifikazzjoni ta' kliem Rumanz li dijakronikament ma akkwistax il-kategoriji grammatikali kollha fil-Malti u li llum jeħtieġlu li jakkwistahom.

U dan l-akkwist paradossalment l-element Malti-Rumanz qed jagħmlu permezz tat-

traduzzjonijiet mill-Ingliż, fejn dan jagħmel użu minn dawn il-forom li l-influwenza mit-Taljan ma laħqitx iffurmathom.

Konklużjoni

Dan l-artiklu joħroġ fil-beraħ l-aspett kontinwu tal-iżvilupp tal-lingwa, żvilupp li f'każ ta' lingwa minuri dejjem ikun ikkundizzjunat millingwi dominanti li jaqa' taħt l-isfera tal-influwenza tagħhom.

Juri wkoll kif il-Malti kontemporanju qed jesperjenza taqlib siżmiku fittliet strati li fuqhom hu mibni.

Is-superstrat Rumanz qiegħed ftit ftit joħodlu postu jew jagħmel il-wisa' għall-abstrat Ingliż.

Mill-banda l-oħra l-istrat Semitiku għalkemm għadu b'saħħtu xotra waħda qed jitheżżeż fost oħrajn bl-użu aktar frekwenti ta' suffissi konkatinati (p.e. rieżaminazzjoni flok eżaminazzjoni mill-ġdid) u l-aċċettazzjoni tal-/s/ bħala suffiss morfoloġiku b'funzjoni grammatikali minn lingwa IndoEwropea għal waħda Semitika.

Intqal ukoll li l-iskop tat-traduzzjoni mhux li tippreserva xi element partikulari tal-lingwa.

L-iskop tagħha hu li twassal it-test sors billi toħloq kemm jista' jkun replika preċiża fil-lingwa mira.

Id-diskors jinvolvi essenzjalment erba' aspetti: il-prattiki soċjali, l-investigazzjoni, it-taħdit, u l-kitba.

It-traduzzjoni tagħmel parti minn dawn l-aspetti u għalhekk hi għandha funzjoni essenzjali speċjalment fejn jidħlu l-lingwi minuri bħalma hi l-lingwa Maltija.

Iżda tkun qed issir ħsara kbira lill-Malti mill-qasam tat-traduzzjoni minħabba l-idea żbaljata li għandha tingħata prijorità lill-element Semitiku fuq iż-żewġ elementi l-oħrajn.

L-istess ħsara tkun qed isseħħ meta tingħata prijorità lit-Taljan fuq l-Ingliż.

Effettivament, meta jsir dan it-traduzzjoni tispiċċa mimlija prezzjożiżmi lingwistiċi bl-użu tal-perifrażijiet iperboliċi, ta' metafori artifiċjali u ta' neoloġiżmi ridikoli.

Mill-banda l-oħra l-kitba li fiha l-Malti hu s-sors oriġinali ma għandhiex tkun imxekkla mill-prinċipju strutturali applikat fil-qasam tat-traduzzjoni.

Il-ġurnalisti, l-awturi, u l-poeti Maltin, billi mhumiex marbutin maddeterminiżmu lingwistiku li semmejt hawn fuq stabbilit minn awtur barrani, għandhom jimirħu bil-libertà li jippermettulhom kitbiethom biex b'hekk ikomplu jippreservaw aspetti essenzjali oħrajn tal-lingwa Maltija.

Il-konklużjoni li tista' tinġibed minn dak li ntqal f'din il-kitba hi li bażikament l-eżerċizzju tat-traduzzjoni ta' testi nonletterarji jeħtieġ li jimxi mal-prinċipju strutturali tax-xebh tal-forma ortografika u t-tifsira semantika biex tingħata dik li, b'referenza għal J. Ch.

Margot, Laurent Seychell isejħilha 'traduzzjoni bla tradiment'.53 Dan iwassal biex jinkisbu l-konsistenza u l-koerenza neċessarji b'mod globali u ġenerali.

Fir-rigward ta' testi letterarji t-traduzzjoni xorta waħda jeħtiġilha, fejn hu possibbli, timxi mal-istess prinċipju biex ma tipperikolax l-ekwivalenza li twassal għar-replika awtentika tat-testwalità tat-test tradott.

Il-prinċipju strutturalista għandu jiġi osservat mit-tradutturi billi hu t-tieni pass wara dak tal-għarfien tal-kuntest li jeħtieġlu jsegwi fil-proċess tat-traduzzjoni.

Meta dan il-prinċipju assolutament ma jkunx jista' jitħaddem speċjalment fejn tidħol p.e. it-traduzzjoni talidjoma, tal-metafori, l-onomatopej jew tal-malapropiżmi jeżistu passi u proċeduri oħrajn biex dawn l-ostakli jiġu mwittija.

Għalhekk ittraduzzjoni għandha tkun sa fejn hu possibbli r-riflessjoni tal-oriġinal u ladarba kif rajna l-lessiku Malti hu flessibbli u dinamiku biżżejjed minħabba n-natura mħallta tiegħu biex iwassalha hu għandu jitħalla jagħmel dan bla ma jixxekkel minn idjosinkraziji żbaljati li jwasslu li jagħtu importanza sproporzjonata lil wieħed mit-tliet elementi li jiffurmawh.

Finalment, ma nistgħux nibqgħu ngħoddsu rasna fir-ramel għallpreżenza tal-lingwa Ingliża fil-livell internazzjonali, fl-iżvilupp xjentifiku u teknoloġiku u fl-oqsma bankarji u finanzjarji flimkien ma' kuntesti lingwistiċi oħrajn mingħajr ma nkunu qed nagħmlu ħsara irreparabbli lill-Malti.

Il-problema mhix li l-Ingliż se jiddomina lil ilsienna iżda li qed nitilfu l-kompetenza nattiva ta' kif dan inħalluh jintuża b'mod naturali bħala kliem missellef.

Paradossalment meta nippruvaw inwarrbu kliem missellef mill-Ingliż qed nirriskjaw li flok ma nippreservaw is-Semitiku u r-Rumanz inkunu qed neqirdulhom l-użu naturali u idjomatiku tagħhom


Il-Kanonku Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis, lessikografu u traduttur

hemm interess an l-aħħar reġa' kien

qawwi f'Ġann Piet Franġisk Agius de Soldanis wara li f'Novembru li għadda ġie ppubblikat għall-ewwel darba d-dizzjunarju tiegħu, idḊamma.

Din hija t-traskrizzjoni tal-ewwel volum minn sett ta' erba' (Libr.

Ms 143/i) li huwa Malti-TaljanLatin, u li fih 1,036 paġna.

Ittieni u t-tielet volumi huma Taljan-Latin-Malti filwaqt li r-

raba' volum huwa Latin- Rosabelle Carabott tippreżenta kopja tad-Ḋamma lill-President tar-Repubblika lTaljan-Malti.

Din il-pubblikazzjoni hija frott ta' żewġ teżijiet tal-BA (Unuri) ta' żewġ studenti tal-Malti talUniversità ta' Malta – Joanne Trevisan u Rosabelle Carabott – li għamlu t-traskrizzjoni tad-Ḋamma.

Carabott imbagħad irrevediet u editjat il-verżjoni ppubblikata.

Qabel din il-pubblikazzjoni, fl-2010 rajna l-ħarġa speċjali tal-Journal of Maltese Studies – Essays on de Soldanis.

Fl-2012 imbagħad ħarġet il-ġabra ta' papers 'De Soldanis – An eighteenth century intellectual' fl-okkażjoni tal-wirja intitolata "Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis – an eighteenth century Gozitan, ecclesiastic and scholar" li saret biex tikkommemora t-300 sena minn twelidu.

De Soldanis kien promotur ħabrieki tal-ilsien Malti.

Kien konvint li l-Malti ġej direttament mill-ilsien Puniku u li seta' jgħin fl-istudju tallingwa Etruska.

Kienet tagħtih ġewwa li l-Maltin ma tantx japprezzaw ilsienhom, iżda kiteb li l-grammatika li ħadem fuqha kienet se tressaq lin-nies lejn il-Malti u jibdew iħaddmuh aktar (Cassar Pullicino, 2010: 2526).

Barra d-Ḋamma, li l-ewwel volum tagħha ġie ppubblikat is-sena l-oħra, hu tana l-ewwel grammatika tal-Malti flimkien mal-alfabett Malti bil-karattri Latini bit-titlu Nuova Scuola di Grammatica per agevolmente apprendere la lingua Punica-Maltese li nsibuha fil-paġni 65117 tal-ktieb li ppubblika f'Ruma fl-1750 – magħruf l-aktar bħala Della Lingua Punica.

Ftit tas-snin wara, de Soldanis rreveda din ilgrammatika u ħejja t-tieni edizzjoni tagħha li qatt ma ġiet ippubblikata.

Fiha nsibu 44 lezzjoni tal-grammatika tal-Malti, it-tmien djalogi folkloristiċi tiegħu, li Ġużè Cassar Pullicino ppubblika fl-1947, u xi talb maqlub għall-Malti.

Id-Ḋamma hija l-aqwa rabta ta' de Soldanis mat-traduzzjoni peress li hija għodda li taqdi perfettament it-tifsira ta' traduzzjoni espressa minn Umberto Eco: "Translation is always a shift, not between two languages, but between two cultures or two encyclopedias" (2001: 17).

Dan għaliex f'din id-Ḋamma de Soldanis mhux biss jagħti t-tifsira ta' ħafna mill-kliem użat fis-safef soċjali u l-oqsma ta' ħidma kollha ta' Malta tas-seklu 18, kif ġeneralment jagħmel dizzjunarju, imma jagħti wkoll ħafna informazzjoni storika u soċjali ta' żmienu li mhix strettament marbuta mat-tifsira tal-kliem.

Dan jagħmlu permezz ta' entrati xi kultant twal mhux ħażin bħal fil-każ ta' Karrakka (p. 441) b'entrata itwal minn paġna jew bħal fil-każ ta' Mnaria (p. 607) b'entrata ta' paġna.

Biagio Vella jgħid li d-Ḋamma mhix sempliċi vokabularju jew damma ta' kliem imma jsejħilha "encyclopaedic lexicon" (2012: 113).

Għaldaqstant, fid-Ḋamma naqraw mhux biss letimoloġija ta' ismijiet ta' ċerti bliet (casali), irħula u postijiet li għebu jew saħansitra għadhom magħna, imma nsibu wkoll ħjiel storiku dwarhom.

Pereżempju, fil-każ ta' Birkarkara (p. 79), barra li jgħidilna minn fejn ġej l-isem, jgħidilna wkoll li dan il-casale m'għadux kbir bħal qabel peress li minnu nibtu casali oħrajn.

Fil-każ ta' Bormla (p. 87), barra li jagħtina diversi tifsiriet tal-isem, jgħidilna wkoll li kien il-Gran Mastru Zondadari li taha l-isem Cospicua Città, belt popolatissima, speċjalment b'nies li għandhom negozju marittimu.

Jgħidilna wkoll li jekk taqbad iddgħajsa minn Bormla, fi kwarta tasal il-Belt.

Interessanti wkoll l-entrata ta' Felfla (p. 235) fejn fost affarijiet oħrajn naqraw li kien hemm żmien meta fuqha kien hemm kappella u kien imur saċerdot iqaddes quddiesa fiha f'kull festa tal-preċett.

Hemm ħafna iżjed entrati dwar

bliet, irħula u lokalitajiet Maltin bħal Mdina (p. 551), Melliehha (p. 562), Mgar (p. 581), Msida (p. 632), Nascar (p. 646), Rabat (p. 680), ta Samra (p. 717), Scaghra tal Ghażżenin (p. 724), Sakkaja (p. 715), Sannat (p. 718), Tok (p.

823) u ħafna oħrajn.

L-istess jagħmel meta jiġi biex jagħti t-tifsiriet ta' kliem li jevoka drawwiet, użanzi, snajja' u ċelebrazzjonijiet.

Fost dawn, jitkellem dwar ilKokkagna (p. 479), l-arblu li fil-ponta tiegħu kien ikun hemm ċirku b'xi premjijiet imdendlin, bħal tiġieġ, ħajjin jew mejtin, vitelli, ngħaġ, ħrief, imtaten jew perżut, u nnies (popolaccio) kienet tagħti s-salt biex tilħaqhom.

Dan l-arblu kien jintrama nhar itTnejn tal-Karnival fil-pjazza quddiem il-bieb tal-Palazz Maġisterjali, il-Belt, bejn it-Teżor u l-Konservatorju.

Bħala żieda li de Soldanis aktarx għamel żmien wara, jgħidilna li aktar tard din id-drawwa nqatgħet.

Kuntrarjament għal dak li għamel Vassalli filLexicon, fid-Ḋamma de Soldanis ma daħħalx biss kliem ta' nisel semitiku iżda daħħal ukoll kliem ta' nisel Taljan.

Bid-Ḋamma u bilgrammatika – u allura bl-alfabett Malti b'karattri Latini – de Soldanis kien jemmen li ta soluzzjoni għall-problema li kien hemm fi żmienu għall-mod kif kienu jiġu mgħallma lLatin u t-Taljan, fejn studenti li ma kinux midħla ta' dawn l-ilsna barranin kellhom jitgħallmuhom bil-Malti mingħajr ma kienu jifhmu eżatt x'qed jitgħallmu u għaldaqstant illivell tat-tagħlim tat-Taljan u l-Latin kien jibqa' baxx.

Iżda bis-saħħa tad-Ḋamma, ilKanonku Għawdxi kien jemmen li qed jgħin Traduttur

Bis-saħħa ta' ittra li de Soldanis bagħat lil ħabibu Ignazio Saverio Mifsud fil-25 ta' Frar 1755, nafu li de Soldanis kien qed iħejji dḊamma u edizzjoni ġdida tal-grammatika li kien ħareġ fl-1750 magħrufa l-aktar bħala Nuova Scuola dell'antica lingua punica scoperta nel moderno parlare Maltese e Gozitano (il-Manuskritt nru 144 tal-Bibljoteka Nazzjonali) (Cassar Pullicino 1947: 99-100).

F'dan ix-xogħol, li minkejja jidher li tlesta għall-istampa qatt ma ġie ppubblikat, insibu ttraduzzjoni mil-Latin għall-Malti tal-Miserere (is-Salm 50) u tal-Litanija tal-Madonna.

Insibu wkoll il-qlib mit-Taljan għall-Malti talMissierna u talb ieħor (Cassar Pullicino 1980:

It-traduzzjoni tal-Miserere mil-Latin għallMalti nsibuha fil-paġni 315-316 u tidher fuq żewġ kolonni: fuq ix-xellug naraw il-verżjoni bil-Latin u fuq il-lemin naraw dik bil-Malti ta' de Soldanis.

Cassar Pullicino jgħidilna li "Għad li t-traduzzjoni ma fihiex mertu letterarju kbir, de Soldanis fejn seta' pprova jinqeda bir-rima biex jikseb l-effetti li xtaq, għalkemm minnhom infishom is-Salmi

joqogħdu aktar fuq l-effett ritmiku milli fuq irrima".

Cassar Pullicino jkompli jgħidilna li "xi drabi t-test Malti huwa parafrażi, u f'xi versi lawtur jitbiegħed sewwa mil-Latin taloriġinal" (1980: 3-4).

Minkejja dan, Cassar Pullicino jqis din it-traduzzjoni ta' "importanza storika" (1980: 5).

lill-istudenti tat-Taljan u l-Latin jifhmu aħjar il-kliem ġdid li kienu jiltaqgħu miegħu (Cassar Pullicino 2010: 30-31).

F'ċerti edizzjonijiet dan is-salm jidher bħala s-Salm 50 u f'edizzjonijiet oħra jidher bħala s-Salm 51.

Dan għaliex f'xi edizzjonijiet is-salmi jingħaddu skont il-Bibbja Lhudija, li mis-Salm 10 sas-Salm 147 hi dejjem wieħed 'il quddiem millverżjoni Griega u mill-Vulgata.

Ir-raġuni hi li s-Salm 9 tal-Bibbja Griega, fil-Bibbja Lhudija jinqasam fis-Salmi 9 u 10.

Min-naħa l-oħra, is-Salmi 146 u 147 tal-Bibbja Griega jingħaqdu f'Salm wieħed, is-Salm 147 tal-Bibbja Lhudija.

Cassar Pullicino (1980: 3) jgħid li dawn is-salmi f'dan il-ktieb inqalbu minn Naudi iżda Cassar jgħidilna: "L-awtur ta' dan ix-xogħol [il-ktieb] għadu mhux magħruf; probabbilment kien Dr Cleardo Naudi, iżda hawn min jgħid li hu ta' Vassalli."

('L-Istorja tal-Ilsien Malti': il-websajt uffiċjali tal-Akkademja tal-Malti).

Bis-saħħa ta' sorsi differenti Vella jagħti tliet possibilitajiet: jista' jkun li dan il-ktieb hu ta' Naudi, jista' jkun ta' Vassalli u jista' jkun ukoll li la hu ta' wieħed u lanqas tal-ieħor (2005: 22).

In-numri tal-versi li qed jidhru hawn ma jikkorrispondu ma' ebda kodifikazzjoni Biblika regolari.

Ismu ma jidhirx fil-ktieb imma nafu fiċ-ċert li Mikiel Anġ Camilleri hu t-traduttur ta' dan il-kiteb u kulma fih: ara laċċent Nru 15 p. 32.

"Dan il-ktieb, stampat Londra, ma fih imkien l-isem tat-traduttur, iżda mill-korrispondenza ta' dik is-Soċjetà [British and Foreign Bible Society] nafu li t-traduttur kien Giovanni Falzon, Malti li dik il-ħabta kien joqgħod Tuneż."

Ara laċċent Nru 15 p. 32.

Nixtieq nirringrazzja lis-Sa Mary Samut Tagliaferro tal-Melitensia tal-Librerija tal-Università ta' Malta talli għinitni nsib dan il-ktieb.

Il-Missierna u talb ieħor maqlub għall-Malti

Fost it-talb li hemm maqlub għall-Malti nsibu lMissierna, maqluba mit-Taljan.

Fi studju ta' tqabbil tat-traduzzjonijiet varji ta' din it-talba tant importanti għall-Insara, Cassar jgħidilna li: "Agius de Soldanis jidher li kien l-ewwel wieħed li nqeda bil-formula 'la ddaħħalniex' (bix-x tan-negattiv, anki jekk jagħtiha sc a la Taljana)."

Cassar isemmi wkoll l-influwenza Taljana li tidher ukoll fi-użu tal-gl (flok -lj-) fil-kelma koglum (għal 'kuljum') (2013: 73).

Maqlubin mit-Taljan għall-Malti nsibu wkoll l-Ave

Maria, il-Kredu, is-Salve Regina u l-Att tal-Fidi, lAtt ta' Speranza u l-Att ta' Karità.

Il-Litanija tal-

Madonna nsibuha maqluba mil-Latin.

Parti mil-Litanija tal-Madonna

Id-djalogi maqlubin mill-Malti għat-Taljan

Fl-istess edizzjoni mhux ippubblikata talgrammatika nsibu wkoll il-famużi djalogi folkloristiċi miktubin bil-Malti minn de Soldanis innifsu, bi traduzzjoni bit-Taljan ħdejhom.

Traskrizzjoni sħiħa ta' dawn iddjalogi tagħtiha Rosabelle Carabott f''De Soldanis – An eighteenth century intellectual'.

Dawn id-djalogi jagħtuna ħjiel tal-ħajja soċjali tal-Maltin tat-tieni nofs tas-seklu 18.

F'Della Lingua Punica li de Soldanis ippubblika fl1750 kien ħareġ tnejn oħrajn bħalhom imma iqsar.

Cassar Pullicino, dak li kixifhom fl1947, jgħidilna li s-siwi ta' dawn id-djalogi qiegħed fil-fatt li: "(a) huma miktubin b'Malti idjomatiku għall-aħħar li nistgħu nqisuh bħala mera ta' kif kienu jitkellmu n-nies tal-poplu f'nofs is-seklu tmintax; (b) jixħtu dawl kbir fuq il-ħajja, ix-xogħol, is-snajja' u d-drawwiet Maltin ta' dak iż-żmien, u (ċ) juruna għidut u kliem li llum jew mietu jonkella nbidlu u nafuhom xort'oħra" (1947: 100).

Fl-1971 dawn id-djalogi nqalbu għall-Ingliż u ġew ippubblikati minn David R. Marshall, li jqishom ta' importanza kbira anki minħabba raġunijiet lingwistiċi u soċjokulturali (1971: 1).

Fl-1746 de Soldanis kien kiteb li l-Malti kien ġej mill-Għarbi – minn Għarbi maħlul u mħallat.

Iżda ftit wara li kiteb dan, il-Kanonku Għawdxi biddel il-pożizzjoni tiegħu u beda jgħid li l-Malti ġej mill-Puniku.

Biex isostni din il-fehma fl-1757 ħareġ l-'Annone

Cartaginese' (Ciappara, 2010: 44). korrispondenza bejn il-Malti ta' de Soldanis u l-Puniku ta' Hanno" (1994: 97).

Li de Soldanis ma tax traduzzjoni tajba nafuh kemm mit-traduzzjonijiet li saru tul iż-żmien (għall-Ingliż u ilsna oħra) kif ukoll mit-traduzzjoni libera ta' xi wħud minn dan il-kliem Puniku minn Plautus stess fil-bidu talewwel att.

Cachia jgħid li "De Soldanis ma riedx jammetti li Plautus ħallielna traduzzjoni tal-ewwel għaxar versi Puniċi u għalhekk ma tax kasha.

Barra minn hekk, de Soldanis ma ndunax li ż-żewġ verżjonijiet talkliem Puniku jfissru bejn wieħed u ieħor l-istess, u għalhekk ħaseb li t-tieni verżjoni hija kontinwazzjoni tad-diskors ta' Hanno, u flok għaxar versi, poġġa f'ħalq Hanno 16-il vers" (1994: 97).

Xi tagħrif dwar de Soldanis

Giovanni Pietro Francesco Agius de Soldanis twieled ir-Rabat, Għawdex, fil-31 ta' Ottubru 1712.

Studja l-Latin u lingwi oħra f'Malta u ta' 17-il sena laħaq Kanonku tal-Knisja Kolleġjata ta' Għawdex meta kien għadu ma ġiex ordnat saċerdot.

Studja lfilosofija u t-teoloġija fil-Kulleġġ tal-Ġiżwiti, ilBelt.

Iggradwa fil-liġi mill-Università ta' Padova, lItalja.

Kien membru ta' mill-anqas erba' akkademji Taljani li minnhom kien igawdi stima kbira u kien iżomm korrispondenza kontinwa ma' wħud millmembri tagħhom.

Fl-1763 inħatar l-ewwel librar tal-Bibljoteka Nazzjonali.

Miet fit-30 ta' Jannar

Fost il-ħafna

xogħlijiet li kiteb insibu 'Il Gozo antico-moderno e sacro-profano', maqlub għall-Malti minn Dun Ġużepp Farrugia u ppubblikat bħala 'Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu' mill-Istamperija tal-Gvern f'żewġ volumi: l-ewwel volum fl-1936 u t-tieni volum fl-1953.

Edizzjoni facsimile taż-żewġ volumi ġiet ippubblikata f'volum wieħed fl-1999.

Fl-istess sena Dun Anton Mercieca ħareġ traduzzjoni bl-Ingliż tal-verżjoni Maltija bħala 'Gozo: Ancient and Modern' (Cassar Pullicino, 2010: 150).

L-istoriku eminenti, il-Prof.

Frans Ciappara, jiddeskrivi lil de Soldanis bħala "a walking encyclopaedia".

Jirrimarka li f'kitbietu de Soldanis kien ta' spiss jorbot ħsibijietu mal-argumenti talkittieba l-oħra li kien jistudja.

Isejjaħlu wkoll "bookworm" u jirrimarka kemm kien iħobb jikteb.

Illibrerija kien jiftaħha għall-oħrajn ukoll, u kienet imkien fejn kienu jiltaqgħu l-istruwiti.

Il-kobor tiegħu kien impressjona lin-nies ta' żmienu u jimpressjona lilna, illum (2010: 36).


Daħla

L-Għan tal-Istudju

L-għan ta' dan l-istudju hu li jagħti ħarsa relattivament dettaljata lejn il-verbi kwadrilitteri Maltin.

Ngħid "relattivament" għaliex dan ix-xogħol bl-ebda mod ma jkopri kulma jista' jingħad dwar il-kwadrilitteri.

Fil-fatt, għan ieħor hu li jħajjar studji oħra dwar il-verbi u dwar is-sura kwadrilittera, kemm verbali kif ukoll nominali.

Meta wieħed iqis il-ftit snin li ilu ffurmat ilsienna u r-rata li biha qed jevolvi, jifhem li għad fadal ħafna studju lingwistiku xi jsir.

Madanakollu, nittama li dan l-istudju jkun ta' kontribut, żgħir kemm hu żgħir, lejn ix-xjenza lingwistika u lejn l-għarfien ta' lsienna.

Il-Metodu ta' Studju u Riċerka

Kien jeħtieġ li minn kmieni nibda niġbor il-kwadrilitteri mid-dizzjunarji u xogħlijiet oħrajn.

B'hekk kelli l-bażi lesta.

Xogħol bħal dan kien jirrikjedi wkoll ħafna qari.

Għalhekk qattajt bosta sigħat infittex il-kotba, naqra u nniżżel xi punti u noti skont kif kien meħtieġ.

Kelli wkoll għadd ta' diskussjonijiet mal-Professur Manwel Mifsud fejn tħadditna u ħadna l-aħjar deċiżjonijiet possibbli.

Tawni wkoll l-opinjoni tagħhom il-Professur Albert Borg, il-Professur Oliver Friggieri u s-Sur Olvin Vella.

Imbagħad bdejt l-analiżi tiegħi dwar dak li qalu studjużi oħrajn sa ma f'ċertu punt kelli nibda nagħmel l-għażliet tiegħi.

Wara bdiet il-kitba u sigħat twal ta' reviżjoni.

Waqt il-kitba kemm -il darba erġajt qrajt siltiet minn kotba u rreferejt għall-kwadrilitteri nfushom.

M'hemmx skema riġida u waħda li biha jinbena x-xogħol, jiġifieri ktieb li tkun qrajtu fil-bidu ħafna drabi ma terfgħux darba għal dejjem.

Madanakollu, ċertu ppjanar strett għenni bil-bosta.

Xi Diffikultajiet

Ħafna studenti jqisu l-lingwistika tqila jew tedjanti.

Iżda jkolli nistqarr li jien insibha interessanti wisq.

Dan ma jfissirx li nsibha faċli.

Ħafna drabi nsib lili nnifsi nitħabat ma' ċerti kunċetti jew ideat u jkolli ngħid li tqal sibthom, ngħidu aħna, l-ideat li jippreżenta SerracinoInglott f'diversi kitbiet minn tiegħu.

Barra minn hekk, l-għarfien tiegħi tal-Għarbi huwa bażiku u għaldaqstant għamilt użu tal-iktar testi aċċessibbli b'lingwi li jiena aktar familjari

magħhom.

Diffikultà oħra hija l-ħin.

Minkejja li bdejt naħdem fuq it-teżi xhur ilu, xorta waħda sibtni magħfusa bil-ħin għaliex jidħlu impenji universitarji oħra li huma wkoll ikun jeħtiġilhom ixxogħol.

Diffikultà oħra marbuta maż-żmien kienet dwar dak li għandu jidħol fit-teżi.

Fil-bidu konna qed naħsbuha nittrattawx ukoll in-nomi kwadrilitteri.

Ċerta li kienet tkun biċċa xogħol interessanti għaliex diġà kont ġbart in-nomi kwadrilitteri minn Vassalli u Aquilina.

Madanakollu, il-verbi kien fihom ħafna xogħol li kellu jsir sew u għalhekk aħjar ftit inqas u tajjeb milli ħafna u ħażin.

Sfida oħra kienet marbuta mal-ġabra tal-kwadrilitteri u l-mod kif għandhom jiġu ppreżentati f'tabella waħda li tiġborhom ilkoll flimkien kif jidher fit-tielet kapitlu.

Il-Fasla tal-Kapitli

L-ewwel kapitlu hu maħsub biex jagħti ħarsa ħafifa u ġenerali lejn it-tematika li se tkun diskussa.

Kapitli tnejn sa erbgħa huma marbutin flimkien għax isegwu loġikament wieħed mill-ieħor.

It-tieni kapitlu jagħti ħarsa lejn il-kwadrilitteri fl-Għarbi u l-mod li bih diversi studjużi ħarsu lejn il-kwadrilitteri.

It-tielet kapitlu jippreżenta ġabra ta' verbi kwadrilitteri minn għadd ta' xogħlijiet.

Hekk, wara li jkun ra xi ntqal dwarhom, wieħed ikun jista' jħares lejn il-kwadrilitteri nfushom.

Fir-raba' kapitlu mbagħad nanalizza l-kwadrilitteri f'dawl sinkroniku.

Il-ħames kapitlu jagħlaq dan ix-xogħol b'xi konklużjonijiet u suġġerimenti li

jiftħu t-triq għal studji oħra.

Xi Punti Ġenerali

Il-verbi huma parti tad-diskors li tiġi mħaddma qatigħ.

Fi lsienna l-verbi jistgħu jkunu trilitteri jew kwadrilitteri.

Aquilina jgħid li "bħall-Għarbi, l-akbar numru ta' verbi Maltin huma trilitteri, numru iżgħar [ta' verbi] huma kwadrilitteri u numru konsiderevoli biss huwa apparentement biradikali…" (Aquilina, Maltese 70).

Barra minn hekk fid-dizzjunarju tiegħu jdaħħal xi żewġ kelmiet li jorbot magħhom għerq b'ħames radikali.

Il-verbi kwadrilitteri għadhom jiġu inklużi f'kull analiżi verbali għaliex b'hekk biss tkun qed tingħata stampa ċara u sħiħa tal-verbi Maltin.

Min-naħa l-oħra, studjuż bħal Serracino-Inglott mhux talli ma tahomx il-ġenb, talli rabathom direttament u kważi kważi esklużivament mattrilitteri.

Din l-importanza li tingħata lill-verbi trilitteri għandha mnejn tiġi mill-fatt li huma aktar numerużi.

Iżda hemm differenza bejn kwantità u frekwenza.

Fuq tal-aħħar ma nistgħux nikkummentaw għaliex m'għandniex provi mir-riċerka, iżda nissuspetta li l-verbi trilitteri huma aktar frekwenti minn dawk kwadrilitteri minħabba li huma aktar bażiċi.

Permezz ta' din it-teżi ser jinqeda l-bżonn li kien hemm li l-verbi kwadrilitteri jiġu ttrattati għalihom infushom u mhux, bħas-soltu, bħala klassi marġinali mdendla ma' djul it-trilitteri.

Għalhekk ser ninżel fil-fond kemm nista' sabiex nagħraf aħjar x'joffru dawn il-verbi.

Nistqarr li żewġ aspetti tal-verbi kwadrilitteri li jinteressawni ħafna huma l-ewwel il-verbi kwadrilitteri mhux-Semitiċi u l-mod kif integraw ruħhom ma' dawk Semitiċi u t-tieni l-verbi kwadrilitteri onomatopejċi.

Dan għaliex nemmen li permezz ta' dawn iż-żewġ aspetti l-Malti jispikka bħala lsien awtonomu li m'għandu bżonn ebda lsien ieħor biex jagħmlu sħiħ.