Dun Ġorġ fl-ewwel nofs ta' ħajtu

Meta naqraw dwar il-ħajja ta' San Ġorġ Preca (1880-1962) – kif ukoll dwar dik tal-biċċa lkbira ta' qaddisin oħrajn – ħafna drabi l-inqas li ningħataw tagħrif huwa dwar it-tiswir psikoloġiku u t-tħejjija intellettwali tiegħu.

Filwaqt li jgħidulna x'għamel u x'm'għamilx, fejn mar u ma marx, u x'qal u x'ma qalx, ħafna drabi jinjoraw għal kollox l-istorja l-aktar importanti u essenzjali tiegħu: dik psikoloġika, affettiva u formattiva; dik l-istorja li ma tidhirx; li hi moħbija mill-għajnejn tal-pubbliku.

Dan in-nuqqas jista' jidher tabilħaqq tal-għaġeb meta tqis li t-tiswir psikoloġiku u ttħejjija intellettwali ta' persuna huma l-mutur li jmexxi u jħarrek bniedem f'dak kollu li jaħseb, jgħid u jagħmel.

Mingħajr ma nintebħu, is-seħer kollu ta' nies bħal Dun Ġorġ – kemm għall-

kontemporanji tiegħu, kif ukoll għalina – tiġi minn din l-istorja moħbija mentali u affettiva.

Huwa wisq probabbli li, jekk ma niskoprux lilha, aktarx nibqgħu ma nistgħux inkunu nafu tabilħaqq min kien Dun Ġorġ.

Għaldaqstant, analiżi filosofika professjonali tiegħu, bħalma qegħdin nagħmlu hawnhekk, l-aktar li tinteressaha hija proprju din l-istorja psikoloġika u intellettwali tiegħu għax huma dawn li waħedhom jagħaġnu l-personalità tal-individwu u ħafna drabi jikkundizzjonaw l-aġir u l-ħidmiet tiegħu tul ħajtu kollha.

F'dan li ġej se nippruvaw nistħarrġu fil-qosor din l-istorja ġewwinija ta' Dun Ġorġ fuq l-isfond ta' diversi 'ambjenti' li aktarx sawruha, fosthom il-familja tat-trobbija tiegħu, ilqagħda ta' Malta fi żmien l-ewwel nofs ta' ħajtu, l-edukazzjoni formali tiegħu, u l-politika talKnisja Kattolika.

Fl-aħħar nisiltu ftit prinċipji filosofiċi li setgħu nebbħuh fil-missjoni li wettaq.

Il-familja tat-trobbija

Dun Ġorġ għadda l-ewwel sitt snin ta' ħajtu, mill-1880 sal-1886, fl-inħawi ta' bejn ilMandraġġ u l-Baviera, il-Belt, qrib il-knisja tal-Karmnu.

Il-familja tiegħu ma kinetx minn dawk li f'dak iż-żmien kienu jissejħu tal-'pastażi', iżda tal-'puliti'.

Id-differenza kienet kwestjoni ta' qagħda ekonomiku u klassi soċjali.

Il-pastażi kienu l-fqar; il-puliti kienu talklassi ekonomika medja.

Il-familja ta' Dun Ġorġ, infatti, kienet sta bene, kif ngħidu, u kellha saħansitra s-seftura.

Id-dħul finanzjarju – kemm mill-pagi tal-missier (spettur tas-sanità u, aktar tard, merkant) u ta' ommu (għalliema), kif ukoll mill-proprjetà konsiderevoli li lkoppja kellhom mill-anqas fil-Ħamrun, il-Belt u l-Birgu – kien kostanti u tajjeb ħafna għal dak iż-żmien.

Dan hu biżżejjed sabiex jurina li, relattivament, kontra l-biċċa l-kbira tat-tfal ta' dak iżżmien, Dun Ġorġ trabba fil-ġid.

Dan ma setax jingħad għal kulħadd.

Skont rapport uffiċjali tal-gvern kolonjali Britanniku f'Malta (1840), 'il-Maltin kienu f'qagħda mill-aktar miżera.

Minħabba l-politika uffiċjali, dawk bl-iskola kienu ftit li xejn; in-nobbli qed imutu bil-ġuħ u lbqija tal-popolazzjoni jinsabu f'sitwazzjoni ħafna agħar'.9 Minn kull erbat irġiel li kienu kapaċi jaħdmu, wieħed kien bla xogħol fiss.

Imma anki dawk li kienu jaħdmu b'mod fiss ma kellhomx dħul finanzjarju biżżejjed għall-għajxien tal-familja tagħhom.10 'Id-dħul tal-Maltin,' kien ikkummenta osservatur Ingliż fl-1882, 'hu hekk baxx li kull tentattiv biex tinżamm dik id-dehra li l-Ingliżi jqisu diċenti jsir eżerċizzju li jixlihom'.

Dun Ġorġ trabba wkoll imfissed.

Mhux biss kellu tliet ibniet qablu (ta' 10, 8 u 7 snin) biex jaqbdu fih, u anki seftura, imma kien ukoll tfajjel marradi li, skont hu stess, ommu kienet tittrattah bħallikieku kien pupu tal-porċellana.13

Dawn il-kundizzjonijiet fit-trobbija ta' Dun Ġorġ jissuġġerixxu li kellu ambjent protett ħafna (espress aktar tard f'organizzazzjoni li tipproteġi ż-żgħażagħ u t-tfal).

Setgħu wkoll żviluppaw minn kmieni dik l-ispiritwalità Kattoika tipika ta' dak iż-żmien għal nies tal-klassi tiegħu, waħda li tisħaq l-aktar fuq il-benefiċenza u fuq il-ħarsien tal-ordni naturali/divin.

Infatti, it-teoloġija Kattolika ta dak iż-żmien aċċettat għal kollox li l-fasla soċjali kienet, mhux biss naturali, imma wkoll divina.

Għaldaqstant, apparti li l-ħakkiem kellu d-dritt li jikkmanda daqskemm il-maħkum li jobdi, is-sinjur kien fid-dmir li joffri l-benefiċenza lill-fqir daqskemm il-fqir li jkun ġwejjed u ubbidjenti.

Skont din it-teoloġija, dan kien eżatt skont ilpjan ta' Alla u skont l-ordni naturali tad-dinja, anki l-faqar u anki l-benefiċenza.

Dan l-ordni naturali jew il-pjan divin ta' kif kienu organizzati l-affarijiet ma seta' qatt jinqeleb jew jinbidel.

Il-bnedmin ma setgħux 'jimminaw it-tronijiet tad-drittijiet divini', kif kien jingħad f'dak iż-żmien.

Dan lanqas l-organizzazzjoni ta' Dun Ġorġ, snin wara, ma kellha l-iċken intenzjoni li tagħmlu.

Il-qagħda Maltija

Ideoloġikament, il-poplu li Dun Ġorġ trabba f'nofsu kien jaċċetta bħala naturali l-ħakma tal-barrani.

Kemm il-poplu, kif ukoll il-mexxejja tiegħu, ma kinux imorru lil hinn millassunzjoni li Malta għandha tkun maħkuma minn qawwa politika u militari kbira bħalma kienet dik tal-Ingliżi.

Il-biċċa l-kbira tal-Maltin ma kinux direttament ippersegwitati jew maħqura, imma kienu saru parti minn fasla soċjali li fl-aspetti kollha tagħha kienet qiegħda tifliġhom.

Ekonomikament, Malta kienet biss sinna inferjuri fl-ingranaġġ enormi tal-imperu Ingliż.

Il-miżerja tal-biċċa l-kbira tal-Maltin ma kinetx qiegħda tiġi miżmuma biss bl-operazzjoni attiva ta' xi wħud li kienu mdaħħlin fil-mekkaniżmu tad-deċiżjonijiet amministrattivi talpolitika f'Malta, imma wisq aktar bil-kooperazzjoni passiva tal-mases.

Il-Maltin kienu ġew imdorrijin jaħsbu biss f'termini ta' ħakma u ma kinux jiddubitaw mis-sistema.

Bin-nuqqas ta' ħila li jieħdu azzjoni kontriha, il-biċċa l-kbira tal-Maltin kienu qegħdin jaċċettaw implicitament l-istat oppressiv tagħhom u taċitament jikkonfermew il-qagħda magħkusa u mwarrba li kienu qegħdin jgħixu fiha.

Il-mexxejja politiċi tal-Maltin kienu maqsumin bejn Riformisti u Antiriformisti, maqbudin f'taqbida ħarxa dwar l-identità kulturali tal-poplu Malti: min ried jiddefiniha f'termini Puniċi f'kuntest ta' realtà Anglo-Sassona u min f'termini Latini.

Dawn kienu nqasmu b'reazzjoni għal tliet Kummissjonijiet Rjali Britanniċi li kienu saru bejn l-1877 u l1878 dwar l-ekonomija u t-tassazzjoni, is-sistema edukattiva, u l-amministrazzjoni u t-tinfiq pubbliku.15 B'xi mod jew ieħor, il-Kummissjonijiet riedu li tisseddaq l-'anglikanizzazzjoni' tal-Maltin.

Filwaqt li r-Riformisti (ta' Sigismondu Savona) kienu favur, l-Antiriformisti (ta' Fortunat Mizzi) kienu kontra.

It-taqbid bejn iż-żewġ naħat laħaq quċċata fl-1898, meta Dun Ġorġ kellu tmintax-il sena, minħabba li Ġeraldu Strickland (is-Segretarju Ewlieni tal-gvern) ippropona aktar riformi fil-qasam edukattiv.

'Il bogħod minn dawn it-trikkitrakki ta' politiċi li fl-aħħar mill-aħħar kienu qegħdin jgħadduha ħarir, jekk mhux anki tajjeb, il-poplu Malti kellu preokkupazzjoni kważi waħdanija: kif se jirnexxielu jitma' lil uliedu.

Mill-bqija, kien bir-reliġjon li jehda l-aktar.

Luniċi partiti li l-poplu kien jidentifika ruħu magħhom kienu dawk tal-banda, li f'dan iż-żmien kibru u ssaħħew bla qies.

Għalih il-festa tar-raħal, is-superjorità tal-każin, it-tlellix taċċerimonji u t-tiżjin tal-knejjes kienu ħafna aktar importanti minn x'kienu qed jagħmlu lpolitiċi.

Hekk jew b'hekk, il-poplu ż-żgħir ma kellux problemi ta' identità kulturali, u wliedu skola ma kinux imorru.

'Min irid jara l-istat li fih tinsab imwassla Malta,' kellu jgħid Manwel Dimech fl-1901, 'għandu joqgħod jgħodd it-tallaba li jinsabu jiġġerrew mal-pajjiż.

Nistgħu ngħidu li, minn kull tlieta min-nies li niltaqgħu magħhom, wieħed huwa tallab!

Tallaba fl-ibliet, tallaba flirħula, tallaba fil-kafejiet, tallaba fi bwieb il-knejjes, tallaba jħabbtu wara l-bwieb tad-djar, tallaba jidhru fit-triqat mhux iżjed wieħed wieħed u tnejn tnejn, imma qatta qatta.

L-art tattallaba saret tista' tissejjaħ l-art tal-Maltin!'

Diġà rajna li Dun Ġorġ qatt ma kellu f'moħħu li b'xi mod jaqleb ta' taħt fuq is-sistema politika u ekonomika inġusta li fiha kien qed jgħix il-poplu Malti.

Frankament, la kellu r-rieda li jagħmilha u wisq anqas it-tħejjija psikoloġika meħtieġa sabiex iwettaqha.

Probabbilment, qatt ma seta' jifhem sewwa, anki jekk ried, il-proċessi kumplessi ta' fasla ekonomika li kienet fundamentalment ħażina.

Lill-poplu l-fqir Dun Ġorġ ma kienx jafu jekk mhux b'mod distakkat.

Hu qatt m'għex fil-faqar u, għaldaqstant, il-faqar qatt ma seta' jkun jaf xi jfisser f'termini reali.

Bħala ċittadin tal-klassi medja (u, aktar tard, bħala parti minn istituzzjoni qawwija u komda bħalma kienet il-Knisja), Dun Ġorġ qatt ma seta' jkollu l-ħila jobsor l-implikazzjonijiet gravi tal-għaks fuq kull livell tal-ħajja jew inkella il-profondità u l-intensità tal-umiljazzjoni, is-sens ta' ħtija u ddeterjorazzjoni fiżika u mentali li l-għaks ġab miegħu.

Terġa' u tgħid, Dun Ġorġ kien minn qaddisu beżżiegħ.17 Hu stess kien jgħid li kien qisu

'tiġieġa mgħaxxa'.18 Drabi oħra kien qal li 'kont qisni sitt ħabbiet xaħam f'karta'.19 It-tfal tamparu kienu draw il-karattru godard tiegħu u, meta kienu jitqassmu għal-logħob u lilu ma jagħżlu ħadd, fl-aħħar xi ħadd kien jgħid: 'Lil Ġorġ ħuduh b'xejn!'

B'karattru bħal dan, kull azzjoni li seta' jieħu Dun Ġorġ, kemm ta' tifel u kemm ta' adult, ma setgħetx ma tkunx nieqsa minn sentimenti ta' taqiegħ, ribelljoni u insidjożità.

Bil-kontra, fi qbil mal-karattru tiegħu, kellha tkun azzjoni sielma u siekta, anki jekk persistenti.

Min-naħa l-oħra, Dun Ġorġ kien tifel b'fantasija irrealistika.21 Kien jiffantastika li kien qalbieni u li kellu l-ħila sa jitqabad mal-akbar golf u jirbaħlu.

Psikoloġikament, dan hu aktarx indikattiv ta' persuna bi stima pjuttost baxxa tagħha nnifisha, persuna li, sabiex twettaq xi azzjoni sinifikattiva, teħtieġ l-appoġġ qawwi u kostanti ta' ħaddieħor.

Meta kiber, lorganizzazzjoni tiegħu setgħet serviet ukoll għalhekk.

Fuq kollox, Dun Ġorġ kien persuna marradija.

Aktar minn hekk, kien konxju ħafna ta' dan.

Dun Ġorġ mhux biss intlaqat mit-tufojde meta kien għadu żgħir, imma qabel ma ħa lquddiesa kellu kriżi qawwija ta' dik li setgħet kienet fibrosi ċestika, jiġifieri marda ġenetika kronika fil-pulmun,24 li f'dak iż-żmien ma kienx hemm kura għaliha.

Jista' jkun li kien għalhekk li kien jibla' riħ f'ieħor tul l-ixtiewi kollha.

Hu x'inhu, hemm evidenza biżżejjed sabiex tissuġġerixxi li Dun Ġorġ kien il-ħin kollu mbażża' mid-dgħufija tal-fiżiku tiegħu.27 Infatti, kien spiss jgħid: 'Kif nista' jien norbot qalbi mad-dinja meta nistenna l-mewt minn ħin għall-ieħor?'

Din tista' tidher li kienet tingħad b'nofs ċajta, iżda ċajta ma kinetx, għax jidher li attitudni bħal din ġegħlitu jkun mixħut għall-pessimiżmu, speċjalment fir-relazzjonijiet tiegħu ma' oħrajn.

Dawn il-kwalitajiet kollha tal-karattru personali ta' Dun Ġorġ aktarx jindikaw li lispiritwalità li seta' jiġi dirett lejha kienet waħda introverta u mistika, u li kull azzjoni pubblika li seta' jwettaq kienet tkun f'sinkronija ma' dik l-ispiritwalità.

Fil-fatt, dan kien evidenti fil-ħajja kollha tiegħu.

L-edukazzjoni inizzjali

Fi żmien it-tfulija ta' Dun Ġorġ ma kien hemm ebda obbligatorjetà skolastika.

Il-biċċa lkbira tat-tfal, speċjalment tal-fqar, ma kinux imorru skola, kemm minħabba li kienu jgħinu lill-familji tagħhom jdawru sold u anki għaliex ma kienx ikollhom x'jilbsu, la ħwejjeġ u lanqas żraben.

Dun Ġorġ ma kienx bħal dawn it-tfal.

Għaldaqstant, huwa beda jingħata edukazzjoni formali sa minn ċkunitu.

L-ewwel m'attenda kienu l-iskejjel primarji ta' Birkirkara (fejn il-familja marret toqgħod fl-1886, meta Dun Ġorġ kellu sitt snin) u l-Ħamrun (fejn marret, fi Strada Rjali, ftit tax-xhur wara).

Fl-1892, ta' tnax-il sena, Dun Ġorġ daħal il-Liċeo, il-Belt, fejn dam sal-1896.

Sentejn wara, fl-1898, ta' tmintax-il sena, daħal is-seminarju, il-Furjana, jistudja għal qassis.

Spiċċa s-seminarju tmien snin wara, fl-1906, ta' sitta u għoxrin sena.

Wara dan, m'għamilx studji formali aktar.

Għal persuna tal-klassi soċjali tiegħu, Dun Ġorġ irċieva edukazzjoni formali tipika.

Listess fis-seminarju.

Hawnhekk il-filosofija u t-teoloġija kienu jiġu mgħallma skont il-ħsieb Tomista hekk kif imġedded mill-Æterni patris (1879) tal-Papa Ljun XIII 'l quddiem.

Fost lopri ewlenin li kienu jiġu mgħallma, kien hemm dawk taż-żewġ Ġiżwiti famużi, Mattew Liberatore (1810-1892) u Josef Kleutgen (1811-1883).

Dawn l-istudji setgħu taw lil Dun Ġorġ bażi filosofika biżżejjed sabiex, fuq il-livell intellettwali, jifhem xi ftit aħjar x'kien qiegħed jiġri madwaru fid-dinja soċjali u politika.

Min-naħa l-oħra, it-tnebbiħ biex Dun Ġorġ jibda xi tip ta' organizzazzjoni kateketika jidher li ġie bil-mod il-mod.

Meta fl-1905, il-familja reġgħet biddlet ir-residenza tagħha fil-

Ħamrun stess, minn Strada Rjali 'l isfel għal ħdejn il-knisja ta' San Gejtanu, li biċċiet millkumpless tagħha (inkluż iz-zuntier) kien għadu qed jinbena.

Dun Ġorġ kien jitlajja madwar il-knisja u kien jinnota li fl-għalqa ta' quddiemha, magħrufa bħala Ta' Luxtu, kienu jintefgħu ċorma ġuvintur ipejpu u jiċċaċċraw.

Dun Ġorġ kien sar jafhom sew u kien joqgħod jitħaddet magħhom.42 Dan jidher li wasslu sabiex jinnota li l-formazzjoni kateketika tagħhom kienet nieqsa għal kollox.

Dwar dan kien joqgħod jitħasseb ħafna.

It-tnebbiħ li jibda jlaqqa' lil xi wħud minn dawk il-ġuvintur b'mod aktar formali jidher li tnissel minn hawn.

Dwar dan Dun Ġorġ tkellem mal-konfessur tiegħu, Dun Alwiġ Attard, f'Jannar tal-1907.

Xahar wara, fi Frar, beda jlaqqa' l-ftit ġuvintur għat-tagħlim tal-katekiżmu fil-knisja Ta' Nuzzu, il-Ħamrun stess.

Imbagħad, fl-4 ta' Marzu, kera dar (magħrufa bħala n-'Numru Sei') fi Triq Fra Diegu, il-Ħamrun.

Din id-data hija meqjusa minn xi wħud bħala l-bidu tal-M.U.S.E.U.M.47

Hu magħruf li, sax-xhur ta' qabel ma ħa l-qaddiesa (jiġifieri sal-ħarifa tal-1906), Dun Ġorġ ma kellu ebda idea ċara fiex kellu japplika ruħu pastoralment.48 Jidher li, flimkien ma' preokkupazzjonijiet pastorali oħra li seta' kellu f'dak iż-żmien, kien hemm, kif stqarr hu stess, li t-tagħlim tal-katekeżi fil-parroċċi 'ma kienx organizzat wisq'.

Tidher li kienet din l-idea ewlenija li nebbħet lil Dun Ġorġ, jiġifieri l-injoranza duttrinali.

Fi ħsiebu ma jidher li kien hemm qatt xi idea ta' titjib soċjali ta' xi tip strutturali.

Il-kunċett inizzjali tiegħu kienu purament klerikali fl-essenza tiegħu.

Hekk kif, f'Marzu tal-1907, beda l-ħidma pubblika tiegħu, Dun Ġorġ beda mill-ewwel jiġi mwieżen min-nies fil-kuntest aktar wiesgħa tal-qagħda soċjo-reliġjuża Maltija, speċjalment fid-dawl tas-suspett li l-kuruna Britannika kienet qed tuża mezzi insidjużi sabiex bil-mod il-mod twettaq l-'anglikanizzazzjoni' ta' Malta.

Sa żmien Dun Ġorġ, ftit li xejn jidher li kien hemm f'Malta inizzjattivi simili għal tiegħu, għajr forsi dak ta' Dun Franġisk Bonnici fl-1884.

Flimkien ma' grupp ta' qassisin oħra, dan kien jgħaddi minn raħal għal raħal jgħallem il-katekiżmu lit-tfal.50 Dun Ġorġ kien jafu dan, għax fl-1888 Dun Franġisk kien waqqaf id-Dar ta' San Ġużepp fil-Ħamrun, u kien għadu kemm miet fil-Ħamrun stess fi tmiem l-1905.51

Malli Dun Ġorġ beda jaħdem min-'Numbru Sei', xi nies immedjatament qalgħuha li din kienet loġġa tal-mażuni.

Ir-raġuni ma kinetx biss li l-isem kien aktarx stramb u jissuġġerixxi xi ħaġa sigrieta jew moħbija (bħalma kienu l-proċessi tal-loġġa), imma ukoll aktarx minħabba li l-kunċett ta' Dun Ġorġ kien kontra l-vina ta' dak li dejjem sar is-soltu fis-sistema pastorali Kattolika f'Malta.

Iżda dan ma kienx kollox.

Kien hemm suspett sostenut u apparentement mifrux – anki fost il-kleru – li fil-fatt Dun Ġorġ kellu 'moħħu ħafif', forsi minħabba l-marda pulmunari kronika li kellu.54 Dan ma kienx xi suspett moħbi u mzekzek minn wara daharu.

Anzi, kien pubbliku u spiss kien jingħad f'wiċċu b'ton ta' tmaqdir.

Infatti, fl-ewwel snin tal-ħidma tiegħu, Dun Ġorġ kemm-il darba ġie mgħajjar min-nies pubblikament fit-triq u nsultat li 'tilef rasu'.

Dawn l-imputazzjonijiet ta' mażunerija u ta' ġenn patoloġiku fil-konfront ta' Dun Ġorġ ma kinux jingħadu b'sens figurattiv jew omoristiku.

Min kien jagħmilhom aktarx kien jifhem litteralment dak li kien qed jgħid.

Il-konnotazzjoni kienet li Dun Ġorġ kien iddakkar millereżiji Protestanti.

Kien għalhekk li, fl-1907, qabel ma Dun Ġorġ ta lill-organizzazzjoni tiegħu l-isem ta' 'Mużew',57 malajr beda jsejħilha l-'Kumpanija tal-Papidi' (jiġifieri Wlied il-Papa).

Dan stqarru hu stess meta qal li dan l-isem kien għażlu 'biex lilha nżommha mbiegħda minn kull suspett ta' ereżija'.

Minħabba li popolarment u uffiċjalment Dun Ġorġ u sħabu bdew jitqiesu bħallikieku kienu Protestanti eretiċi minħabba r-riformiżmu impliċitu tagħhom, loppożizzjoni ġieli ħadet xejriet vjolenti fiżikament, bħalma ġara f'Għawdex fil-bidu tal-1914, meta ġew mixħuta ġebel lil sħab Dun Ġorġ.

Fl-istess żmien, il-gazzetti Is-Salib u Malta Taghna xandru ittri koroh kontra Dun Ġorġ li akkużawh bi prepotenza, injuranza duttrinali, u ereżija.61

Il-politika tal-Knisja

Dawn kienu affarijiet serji, speċjalment meta meqjusa fil-kuntest tal-politika tal-Vatikan ta' dawk iż-żminijiet u l-effetti li din kellha f'Malta.

Infatti, kien żmien meta nħolqot lideoloġija tal-primat papali, li saret b'reazzjoni u adattament għaċ-ċirkustanzi partikulari li lPapa sab ruħu fihom fis-seklu 19.

Wara l-pubblikazzjoni tas-Syllabus Errorum (Ġabra ta' Ereżiji) mill-Papa Piju IX fl-

1864, it-trijonf ta' min ried it-tisħiħ taċ-ċentralizzazzjoni fil-Knisja (iċ-'Ċentristi') ġie ssiġillat fl-ewwel Konċilju Vatikan tal-1870 waqt li fl-istess żmien il-Papa tilef l-aħħar setgħa temporali tiegħu fl-Italja magħquda.

F'dan il-Konċilju, il-Papa ġie ddikjarat infallibbli f'materji ta' fidi u morali u maħtur il-primat assolut tal-Knisja, jiġifieri l-kap suprem spiritwali u amministrattiv.

Fl-ewwel tletin sena wara dan l-iżvilupp ġdid, fi żmien il-pontifikat twil ta' Ljun XIII, il-pożizzjoni taċ-Ċentristi ssaħħet u kibret.

Wara seklu sħiħ ta' disfatti u umiljazzjonijiet, flaħħar kien hemm impressjoni ta' restawrazzjoni: Ruma ekkleżjastika żahret b'istituzzjonijiet akkademiċi u amministrattivi ġodda; il-filosofija skolastika Tomista ġiet irxuxtata u mġedda biex twieġeb għall-ideat moderni u fid-difiża tal-awtorità papali; il-missjonijiet Kattoliċi ppenetraw sal-ibgħat trufijiet tal-art; kiber is-sens ta' mħabba, lealtà, ubbidjenza u fervur għall-Papa; u, għall-ewwel darba mill-bidu tar-rivoluzzjoni industrijali fis-seklu 18 'il quddiem, il-Knisja qabdet il-barri tal-'kwestjoni soċjali' minn qrunu.65

Sa ċertu punt, anki dawk li kienu kontra l-politika ta' ċentralizzazzjoni (il-

'Kulleġġjalisti') kienu kuntenti b'dan l-iżvilupp pożittiv … sakemm fl-1903, wara Papa relattivament liberali (Ljun XIII), laħaq wieħed konservattiv sew – Piju X – li kien suspettuż minn kulma kien intellettwali u modern.

Kontra l-Papa ta' qablu, li fittex kif jadatta lilu nnifsu u l-Knisja għall-era moderna, Piju X ħadha kontriha bil-qawwa kollha; talab konformità totali għall-primat assolut tiegħu; abolixxa mis-seminarji, il-kulleġġi u l-universitajiet Kattoliċi kollha l-ispekulazzjoni teoloġika u filosofika; neħħa bil-pulit minn pożizzjonijiet ta' setgħa isqfijiet li ma kinux jaqblu miegħu f'kollox; u ssuġġetta kull deċiżjoni tal-isqfijiet fiddjoċesijiet tagħhom għall-approvazzjoni tiegħu.

Fuq kollox, Piju X ippersegwita bla ħniena l-intellettwali Kattoliċi.

Għalih, kulmin kien juri li ma jaqbilx miegħu, ma jaċċettax l-awtokrazija tiegħu jew anki ma jeħodhiex kontra dawn bi ħruxija, kien 'Modernista'.

Għaldaqstant, kien isir immedjatament espost għassanzjonijiet u l-pieni tal-Vatikan.

Fost ħafna ħwejjeġ oħra, fl-Enċiklika Pascendi dominici gregis tal-1907, Piju X ordna lill-isqfijiet sabiex jieħdu kull azzjoni meħtieġ ħalli jipprojbixxu kwalunkwe letteratura 'qarrieqa'.

Fl-istess waqt, fl-1904, minn wara l-kwinti Piju X kien qabbad il-kanonisti tiegħu sabiex jibdew iħejju strument legali u burokratiku li jagħti forma ġuridika u kostituzzjonali lillideoloġija tas-setgħa papali.

Dan kien mingħajr preċedenti fl-istorja twila tal-Knisja Rumana, għax qabel il-Knisja kienet legalment immexxija minn ħafna liġijiet u normi li kienu jagħtu ħafna spazju għall-partikularità ta' kull djoċesi.

Dawn il-liġijiet kienu jinġabru f'kompilazzjonijiet, li l-Papa neħħihom kollha biex ħoloq kodiċi ta' liġi ġdida li anki timponi filosofija waħda għall-istil ġdid ta' tmexxija fil-Knisja.

Dan tlesta fl-1917, iżda sa minn qabel il-Papa ħadem bis-sħiħ sabiex jimponi fuq l-isqfijiet il-politika Vatikana ta' konformità, ċentralizzazzjoni u dixxiplina.

Il-ħarsien tal-merħla

Din kienet is-sitwazzjoni politika tal-Knisja Kattolika meta f'Mejju tal-1909 l-Isqof Pietru Pace kkundanna l-organizzazzjoni ta' Dun Ġorġ.

Sakemm ma riedx jiġi ssuspettat hu wkoll li kien Modernista, l-Isqof Pace ma setax ma jitħarrikx kontrih.

Bl-istess mod, lanqas ma seta' jitħarrek kontrih b'xi mod anqas minn sever ħafna.

Fil-fatt, f'dak iż-żmien l-Isqof Pace kellu ma' wiċċu għad ta' nies li kienu qed ixandru tip ta' teoloġija evanġelika differenti ħafna minn dik tiegħu jew tal-Knisja uffiċjali.

Ħaġa talgħaġeb, bħal Dun Ġorġ dawn kienu kollha qegħdin joqgħodu jew jaħdmu l-Ħamrun.

Fosthom kien hemm Manwel Dimech, Manwel Camilleri (magħruf bħala Vjoli), Biagio Mastrotto, Gannbattista Falzon u Ġużè Maurin.70

Ġorġ kellu għoxrin sena u kien seminarista.

Ħdax-il sena wara, f'Ottubru tal-1911, l-Isqof Pace ikkundannah għal darba oħra.

Imbagħad, wara tliet ġimgħat, skomunikah.74 Dan aktarx kien fl-istess żmien li Dun Ġorġ jingħad li kellu d-dehra famuża tiegħu ħdejn is-salib talMarsa.

Bħal Dun Ġorġ, Dimech ukoll kellu qabda qawwija popolari fil-Ħamrun, u bħalu kien suspettat ta' mażun Protestant.

Fl-inkjesta tal-Isqof Mauro Caruana fl-1916 kontra Dun Ġorġ, Dimech issemma' espressament diversi drabi f'rabta ma' Dun Ġorġ; u dan, naturalment, ċaħad xi konnessjoni miegħu.

Manwel Camilleri Vjoli kien mill-Ħamrun u joqgħod qrib ħafna ta' fejn kien jgħix Dun Ġorġ meta kien tifel.

Kontra Dimech, Vjoli la kellu ħsibijiet rivoluzzjonarji, la kellu movimenti warajh, la xandar gazzetti, la kien illuminat u lanqas tkellem favur in-nisa.

Kien biss bniedem sempliċi li xtaq jgħix il-fidi tiegħu f'aktar profondità.

L-Isqof Awżiljarju Anġlu

Portelli skomunih f'Novembru tal-1914.79 'Pubblikament iddikjara lilu nnifsu Protestant,' ħabbar l-Isqof Portelli fil-pastorali tiegħu, 'u għalhekk apostata.'

Bħal Dimech, Vjoli diversi drabi ssemma' espressament f'rabta ma' Dun Ġorġ fl-inkjesta tal-Isqof Caruana.

Biagio Mastrotto kien Franġiskan Minuri li qaleb mal-Protestanti.82 Għal xi żmien, kien qiegħed jagħmel xi xogħol missjunarju evanġeliku f'Malta, speċjalment il-Ħamrun.

L-Isqof

Pace kkundannah f'Settembru tal-1909,83 erba' xhur wara li kkundanna lil Dun Ġorġ.

Dan sar minħabba li kienet ġiet iċċirkulata fost in-nies ittra miftuħa ta' Mastrotto li fiha għamel ħafna akkużi serji dwar abbużi mill-kleru.

Gannbattista Falzon u Ġużè Maurin kienu żewġ saċerdoti Maltin li neżgħu biex saru Protestanti.

L-ewwel wieħed kien Agostinjan mill-Furjana u l-ieħor Franġiskan Konventwali mill-Ħamrun.

Minkejja li l-Isqof Pace skomunikahom f'April tal-1913, il-kurja kellha suspetti qawwija li t-tnejn kienu ilhom jaħdmu minn taħt fost in-nies b'effett konsiderevoli, speċjalment fil-Ħamrun.

Fost affarijiet oħra, Maurin kien isostni ma' kulħadd li l-Knisja kienet mimlija 'imposturi, idolatriji, paganiżmu, superstizzjonijiet, dispotiżmi, politika, tirannija, assurditajiet, kontradizzjonijiet, falsifikazzjonijiet, <u> interpolazzjonijiet eretikali',88 u Falzon, min-naħa l-oħra, kien ixandar fost kulħadd 'il-korruzzjoni li teżisti fi ħdan il-kleru papista'.89

Il-firxa tal-missjoni

Kien f'dan l-ambjent delikat u kważi splussiv li Dun Ġorġ ferrex l-organizzazzjoni kateketika tiegħu, l-ewwel f'Malta – ibda mill-Ħamrun u minn Bormla – imbagħad ukoll f'Għawdex; u mhux biss fost il-ġuvintur, imma wkoll fost it-tfajliet.

Oriġinarjament, il-kunċett fundamentali ta' Dun Ġorġ – li jħejji lajċi għat-tagħlim kateketiku – kellu possibbiltajiet progressivi.

Dan jista' jispjega l-oppożizzjoni inizzjali li qamet kontrih.

Iżda maż-żmien (bejn wieħed u l-ieħor fil-bidu tas-snin tletin tas-seklu lieħor), dawn il-possibbilitajiet ġew innewtralizzati bl-assorbiment tal-organizzazzjoni tiegħu fi ħdan l-istruttura akbar tal-politika ekkleżjastika.93

Dawn il-possibbiltajiet kienu aktarx ġejjin l-aktar mill-bidla soċjo-politika li wettaq Dun

Ġorġ f'rabta mal-identità tal-persuna kredenti.

Fuq il-bażi tas-sħubija bejn l-edukazzjoni taladulti u x-xogħol soċjali fuq naħa, u t-tagħlim u l-etika tal-Knisja fuq in-naħa l-oħra, Dun

Ġorġ tħallem li jibdel il-persuna kredenti minn riċevitur passiv għal donatur attiv; minn

'konsumatur' għal 'produttur'.

Għalkemm din tista' tidher bħala bidla insinifikanti, fil-fatt timplika bidla profonda ta' mentalità u perspettiva; timplika ekkleżjoloġija ġdida.

Essenzjalment, din kienet l-istess ekkleżjoloġija li xandar Dimech,97 u l-istess ekkleżjoloġija li għamlet possibbli l-Konċilju Vatikan II.

Barra minn hekk, kienet tip ta' ekkleżjoloġija li, għall-anqas potenzjalment, sfidat l-eġemonija tal-klassijiet tradizzjonalisti u reazzjonarji.99

Għaldaqstant, nistaqsu: X'kienu l-prinċipji ewlenin tal-filosofija ta' Dun Ġorġ fl-isfond tad-diversi ambjenti li jidher li sawruha?

Dawn il-prinċipji aktarx għandna nfittxuhom fil-filosofija Kattolika li kienet prevalenti fi żmienu, partikularment dik skolastika ta' Liberatore u Kleutgen (li semmejna aktar 'il fuq).100 Dawn kienu ż-żewġ arkitetti ewlenin tal-Æterni patris (1879) u, parzjalment, tarRerum novarum (1891) tal-Papa Ljun XIII.

Huma prinċipji li nistgħu nfissruhom b'dan ilmod:

L-EWWEL PRINĊIPJU: It-twettiq eżistenzjali u etiku tal-bniedem jissejjes fuq ir-realtà ontoloġika.

Dan hu prinċipju li seta' kien imnebbaħ f'Dun Ġorġ minn Mattew Liberatore.

Meta ngħidu 'twettiq eżistenzjali tal-bniedem' irridu nirreferu għall-ogħla perfezzjoni, realizzazzjoni u kuntentizza li jista' jkollu l-bniedem f'din id-dinja.

Min-naħa l-oħra, it-

'twettiq etiku tal-bniedem' jirreferi għall-aġir xieraq u tajjeb li jista' jagħmel il-bniedem.

Dan it-twettiq jista' jintlaħaq biss, skont Dun Ġorġ, meta aħna nagħarfu li r-realtajiet kollha jinsabu f'ordni ġerarkiku b'Alla – ir-realtà perfetta – bħala r-ras tiegħu.

Hu dan li nifhmu meta ngħidu 'realtà ontoloġika'.

Għaldaqstant, il-bniedem jista' jsib is-sħuħija tiegħu f'relazzjoni xierqa ma' Alla, mal-bnedmin l-oħra u mal-ħolqien kollu.

Dan it-twemmin fundamentalment skolastiku u Tomista, Liberatore (li kien anki ġie Malta bejn l-1848 u l-

1849), ħadha kontra l-idealiżmu ta' Emmanuel Kant (1724-1804), imma b'mod partikulari kontra l-idealiżmu etiku ta' Giovanni Gioberti (1801-1852) u Antonio Rosmini (1797-1855).

Dawn ħafna drabi sejsu t-twettiq eżistenzjali tal-bniedem u l-aġir etiku tiegħu fuq bażi sempliċiment suġġettiva u psikoloġika.

Dun Ġorġ m'għamilx hekk.

Għalih jidher li ma setax jilmaħ ebda tip ta' ordni (eżistenzjali, etiku u aktarx soċjali) mingħajr Alla.

IT-TIENI PRINĊIPJU: L-azzjonijiet etiċi jiġu prinċipalment definiti millkunsens tal-fidi.

Għal Dun Ġorġ, Alla ma kienx sempliċiment kunċett; mekkaniżmu mentali li bih nistgħu nilmħu ordni (fejn jista' jkun li m'hemmx).

Għalih din ir-realtà assoluta, li kontinwament toħloq u ssostni l-ħolqien kollu, ma kinetx sempliċiment ipotesi jew teorija.

Kienet preżenza konkreta li wieħed seta' jesperjenzaha.

Minn hawn jiġi t-tieni prinċipju tal-filosofija ta' Dun Ġorġ li seta' kien imnebbaħ minn Josef Kleutgen.

Dan saħaq ħafna fuq il-kunsens intellettwali għall-kelma ta' Alla u għal Alla nnifsu.

Dan il-kunsens isir mill-bniedem billibertà kollha, mhux sempliċiment mid-determinazzjoni li jista' jkollu, daqskemm millesperjenza ta' soċjeta komunitarja li (bħalma rajna fl-ewwel prinċipju) tirrikonoxxi lil Alla bħala r-realtà l-aktar għolja u perfetta.

Kleutgen saħaq fuq dan it-tagħlim kontra filosfi/teologi Kattoliċi bħal George Hermes (1775-1831) u Anton Günther (1783-1863), li għallmu li ċerti atti ta' fidi jistgħu jissejsu biss fuq ir-raġuni umana mingħajr l-għajnuna tal-grazzja.

Dan lanqas Dun Ġorġ ma kien iżommu.

Bħal John Henry Newman (1801-1890; li tnebbaħ ħafna minn Kleutgen), Dun Ġorġ għaraf li l-aġir xieraq u tajjeb tal-bniedem jista' jilħaq ilperfezzjoni tiegħu biss fil-kunsens konxju, maħsub u ħieles tal-intellett fi ħdan komunità li temmen.

IT-TIELET PRINĊIPJU: Il-ġid komuni huwa responsabbiltà ta' kull individwu.

Kemm Liberatore u kemm Kleugten għallmu dwar in-natura essenzjalment komunitarja tal-bniedem.

Dan hu tagħlim imnissel mill-filosofija ta' Aristotli (384-322 QK) u mħaddan minn Tumas t'Akwinu (1225-1274).

Però jista' jkun li Dun Ġorġ tnebbaħ bih aktar direttament mit-tisħiq li għamel fuqu Kleugten fl-Æterni patris (1879) tal-Papa Ljun XIII, tisħiq mhux sempliċiment f'sens spiritwali daqskemm aktar u aktar f'sens etiku u soċjali.

Kattoliku, insibu f'din l-enċiklika, seta' tabilħaqq iwieġeb b'mod adegwat għall-problemi moderni soċjali bi prinċipji etiċi mingħajr ma jiċħad bl-iċken mod id-dimensjoni intellettwali tiegħu.

Dan wera l-importanza tat-tagħlim tal-prinċipji etiċi Kattoliċi għall-ħidma soċjali u politika.

Impliċitu f'dan it-twemmin hemm li t-tagħlim ikun aċċessibbli għal kulħadd u mhux, ngħidu aħna, għas-saċerdoti jew għall-isqfijiet biss.

Għaldaqstant, bit-tħaddin ta' dan it-tielet prinċipju, jidher li Dun Ġorġ b'xi mod fehem li l-lajċi għandhom jingħataw l-istess possibbiltà ta' tagħlim daqs kull membru ieħor tal-Knisja.

Għalhekk, fuq il-bażi talmagħmudija tagħhom, il-lajċi ma kellhomx biss dmirijiet fil-Knisja, bħala membri passivi, imma wkoll drittijiet, bħala membri attivi u parteċipattivi.

Din hi l-ekkleżjoloġija li l-Konċilju Vatikan II għallem fil-kostituzzjoni dommatika Lumen gentium (1964).

Dan jista' jkun laktar prinċipju filosofiku (ibbażat fuq it-tnejn l-oħra ta' qabel) li bih Dun Ġorġ għamel l-akbar impatt fuq il-ħajja tal-Knisja.


ĦOXNIN U SOMOR, KOROH U SBIEĦ: L-GĦAJNEJN KURJUŻI U ĦARSTHOM LEJN IL-ĠISEM

MALTI – Immanuel Mifsud, L-Akkademja tal-Malti, Ħ‟Attard 6 ta‟ Mejju 2010

Wieħed mill-ewwel kummentaturi barranin li kitbu dwar il-ġisem Malti kien Jean Quintin, li fl-1536 jikkummenta li d-dehra tal-Maltin kien taħlita ta‟ fattizzi Sqallin u Għarab u, kuntrarju għal dak li nkiteb aktar tard, la kienu xi nies b‟saħħithom u lanqas ma kienu gwerriera tajbin.

Quintin jgħid dan waqt li jikkwota ttielet ktieb tal-Fasti ta‟ Ovidu, fejn Battu, ir-re ta‟ Malta, jiddikkjara li s-suġġetti tiegħu ma kellhom ebda ħajra partikolari għall-kumbattiment.

Quintin, iżda, jispeċifika li n-nisa Maltin kien sbieħ ħafna, anki jekk il-mistħija tagħhom tagħmilhom jidhru mgerrxa.

In-notamenti li jagħmel Sieur de Mont, li vvjaġġa lejn il-Lvant fi tmiem is-seklu sbatax, jiddeskrivu lill-Maltin bħala somor bħall-Eġizzjani, x‟aktarx minħabba d-drawwa li kellhom li jħallu lil uliedhom jiġru għeriewen sa ma jagħlqu l-għaxar snin.

Fl-1764 Camillo Spreti, membru tal-Ordni ta‟ San Ġwann, jikteb deskrizzjoni oħra tal-Gżejjer u jikkummenta li l-irġiel Maltin kienu koroh minħabba lkaraġġjoni ismar (Siċiljan) tagħhom.

In-nisa, iżda, kienu sbieħ ħafna għalkemm, l-istess bħal Quintin, Spreti jilmenta mill-mistħija tagħhom.

Daqs ħamsa u għoxrin sena wara, Domenique Vivant de Non, l-ewwel direttur tal-Louvre u magħruf għall-inċiżjonijiet erotiċi tiegħu, jagħti deskrizzjoni kuntradittorja ta‟ dan ilġisem meta jikteb li l-ġisem Malti kien jidher Għarbi daqs l-ilsien użat mill-Maltin iżda, b‟xi mod, kellhom karnaġġjon ċar bħan-nies tan-Nord, u passjonali bħan-nies tal-Lvant.

Għalkemm il-ġisem Malti, ikompli de Non, ma kienx sabiħ bħall-Grieg, kien ġisem seduċenti, speċjalment minħabba l-għajnejn kbar.

In-nisa, kienu jqaxxru l-pil ta‟ wiċċhom b‟biċċiet tal-ħġieġ imkisser.

Louis de Boisgelin, li żar Malta fil-bidu tas-seklu dsatax, jirreferi għall-figura mbaċċna u samra tan-nies Maltin; in-nisa sbieħ, b‟għajnejhom skuri u ħafna drabi mżejna bid-dehbijiet (1805:77).

Il-Logotenent Ġenerali Cockburn, tal-Armata Brittanika, jagħti wieħed mill-agħar rapporti fuq il-ġisem Malti, u fi ktieb li kiteb fl-1815, jgħid li qatt ma ra nies hekk koroh, speċjalment in-nisa, li saħansitra jsejħilhom "bastard Turks" (1815: 58).

Lanqas Patrick Brydon, ma kien daqstant impressjonat b‟dan il-ġisem.

Wara żjara lejn Għawdex, Brydon jikteb li wieħed irid ikollu immaġinazzjoni fertili daqs ta‟ Don Quixote biex ixebbah lin-nisa Għawdxin man-ninfa Kalipso (1799: 2).

Ċertu Clayton, fi ktieb miktub fl-1854, jesprimi diżappunt kbir bid-dehra ta‟ nisa maħmuġin u żmattati (1854: 30), l-istess kif jagħmel Evelyn Waugh meta ra ħafna nisa mleffa f‟kostum iswed "f‟forma ta‟ umbrella" (1931: 123).

Vjaġġatur Għarbi li ġie Malta fis-seklu dsatax, Ax-Xidjaq, joħroġ b‟idea differenti ħafna minn tas-soltu: lirġiel Maltin dehrulu isbaħ min-nisa, li, skontu, kellhom wiċċhom piluż ħafna (Cachia 1966: 239).

William Henry Bartlett, fl-1851, jagħti deskrizzjoni romantika ħafna tan-nisa Maltin, tant li jarahom irreżistibbli u seduċenti, speċjalment fis-satra tal-mantilla tagħhom.

L-inkonsistenza ta‟ dawn il-ftit kummentarji li rreferejt għalihom, minn ħafna kitbiet oħrajn li jsemmu l-ġisem Malti, hija l-iktar ħaġa evidenti, għalkemm kumment komuni huwa li l-Maltin kienu jidhru Għarab minħabba l-karnaġġjon skur tagħhom.

Wieħed ma jistax ma jinnutax li dawn id-deskrizzjonijiet huma mgħobbija bi preġudizzji politiċi u razzjali.

Minbarra l-karnaġġjon, il-Ħarsa barranija ffukat ukoll fuq is-sura u d-daqs ta‟ dan il-ġisem.

In-narrattivi Brittaniċi, partikolarment dawk l-aktar reċenti, irrakkuntaw ġisem b‟saħħtu u mibrum, filwaqt li n-nisa dehru sempliċiment ħoxnin.

Pereżmepju l-memoirs ta‟ Stephen Einar Gilbert Ponder (1937: 212) jirrikonoxxu l-ġmiel tan-nisa Maltin, iżda jżidu, b‟doża ta‟ diżappunt, li dawn kellhom it-tendenza jimbarmu u mbagħad jiħxienu aktar ma jikbru fl-età.

Maż-żmien, mela il-korpulenza tinbidel fi ħxuna, bħalma wieħed jista‟ jara fil-kitba ta‟ Christopher Kininmonth tal-1957:

Il-Ħarsa kolonjali, mela, iddiżapprovat is-sura Maltija, u minflok ipproponiet il-forma żnella talġisem Brittaniku jew Nordiku.

Il-ħxuna ma tqisitx biss bħala kerha, iżda anki vulgari, bħalma turi rreferenza ta‟ Kininonmonth għan-ninfomanija.

Dan id-diskors jikkorobora dak li tikteb Le‟A Kent, flosservazzjoni dwar in-nisa ħoxnin: il-korpulenza femminili ta‟ spiss hija ttrattata biż-żufjett u bl-ipoteżi li din hija r-riżultat ta‟ indixxiplina, konkupixxenza u mard (2001: 134; ara wkoll Murray 2008: 59).

Lejn tmiem l-istorja kolonjali, uħud minn dawk in-nisa Maltin li kienu jgħixu f‟ambjent urban, u allura viċin il-kolonjalizzaturi tagħhom, ċedew għall-pressjoni li din il-Ħarsa iebsa nisslet fuqhom u għażlu li jimitaw il-kultura tal-Ieħor Dominanti fir-rigward tal-ħarsien ta‟ surithom.

Fl-1972, Nigel Dennis donnu jieħu nifs qawwi meta jinnota li n-numru ta‟ nisa Maltin irqaq beda jikber, u dan għaliex in-nisa bdew isegwu proċeduri ta‟ dieta u bdew ukoll joħorġu tqal ħafna inqas ta‟ spiss (1972: 15).

Din il-mara moderna – jiġifieri rqiqa, inqas „Mediterranja‟ – tfeġġ ukoll fil-Ħarsa tal-poeti rġiel tasseklu għoxrin, iżda mhux qabel ma kienet irromantiċizzata dik il-mara li ddiżappuntat il-Ħarsa kolonjali.

Ilpoeti Romantiċi, jew aħjar uħud minnhom, ħarsu lejn it-tfajla mibruma, samra u b‟għajnejha skuri, timxi ħafja u tgħix fir-raba‟ bħala l-Mara ideali Maltija.

Il-poeta li fil-poeżija stabbilixxa l-mara ideali kif mistmerra mill-għajnejn kolonjali kien Dun Karm, li f‟numru ta‟ poeżiji kiteb dwar is-sempliċità u l-qdusija tar-raħħala Maltin.

F‟dawn il-kitbiet il-Ħarsa ta‟ Dun Karm hija affaxxinata mhux biss bil-bżulija u ddiliġenza tat-tfajliet kampanjoli, iżda, aktar minn hekk, bi ġmielhom.

Bħala regola, dawn it-tfajliet kellhom xagħarhom iswed, sidirhom imdaqqas, ġenbejhom wiesgħa, libsin ilbies ħafif u ħafja.

Dan ir-ritratt jidher, ngħidu aħna f‟ "U Jiena Fraħt":

Kienet sabiħa: l-warda taż-żgħużija

Tiftaħ, tlewwen u tidħak fuq ħaddejha;

Maqtugħa tajjeb, ftit u xejn qawwija, Mixjitha turi s-saħħa ta‟ riġlejha.

Il-lbies ħafif ma kellu ebda ħtija

Ta‟ għajb fjew frugħa, rżin sa fuq minkbejha;

Għaxxqitni, ngħid id-dritt, sura hekk għaqlija, Għax il-ġmiel jirbaħ, ‟kk l-għaqal jimxi miegħu:

U jiena fraħt, għax rajt xebba Maltija.

Ir-raħħala mimlija li Dun Karm kiteb dwarhom huma dejjem deskritti mhux biss sbieħ iżda wkoll f‟saħħithom: iġorru saħħa maskili iżda fl-istess waqt delikati.

Il-Ħarsa ta‟ Dun Karm terotiċizza lil dawn ittfajliet anki permezz tad-deskrizzjoni li jagħti tal-qagħdiet u l-movimenti ta‟ ġisimhom.

F‟"Xenqet irRaba‟", is-sider mimli tat-tfajla jidher "jiżfen mal-mixja" u ġenbejhom "jaqbżu/ Ma‟ kull medda ta‟ riġel".

Dun Karm jemfasizza l-ġmiel tas-sider ta‟ dawn it-tfajliet meta jikkumparah mal-figura u l-qatgħa tat-tfajliet beltin – dawk li l-għajn kolonjali tgħidx kemm faħħret.

Dawn it-tfajliet kellhom kollox sintetiku ġaladarba issottomettew ġisimhom għal reġimi iebsa ta‟ dieta „mhux naturali‟, minbarra li żejnuh b‟tiżjin artifiċjali wkoll.

It-tfajla tal-belt tiġbed għal fuqha ħarsa mqita għaliex ġisimha tneħħielu n-naturalezza tiegħu, jiġifieri ma baqax mimbrum u ġie ċċarat bit-terer u l-irtokk.

L-idea Romantika, terġa‟, rat lil din ittfajla beltija bħala żienja u bażikament kerha:

Int ma tafx kif jgħaddu l-ljieli

Fid-daqq u ż-żfin, u n-nhar fil-għażż u l-frugħa,

Xi xbejbiet oħra; u anqas taf kif qaddhom

Ġol-azzar iebes

Ireqqu, biex imbagħ‟d jgħaddu mat-toroq,

Taħt il-għajnejn ta‟ min jiddieħek bihom, Ħfief daqs ir-rix, imma jaħasra f‟wiċċhom Sfajra u midbiela.

Wieħed ma jistax ma jinnutax is-similarità li hemm bejn il-kitbiet ta‟ Dun Karm, u l-pitturi folkloristiċi tat-tfajliet kampanjoli ta‟ Edward Caruana Dingli.

Hawnhekk tidher l-istess tfajla: l-istess binja, l-istess sura, l-istess dehra.

"The Orange Seller" [Fig 1] huwa test paralleli għal dak ta‟ Dun Karm: it-tfajla hija mibruma, xagħarha iswed, fuq kollox kampanjola.

Nosservaw l-emfasi li Caruana Dingli jagħmel fuq is-sider u l-ġenbejn billi jserraħ l-id ix-xellugija appuntu bejn dawn iż-żewġ partijiet, bil-pala tal-id tmiss iżżewġ naħat.

Mill-viċin [Fig 2] il-wiċċ jidher imfaqqa‟, ruxxan, għajnejn skuri u mbissem.

"Country Girls" [Fig 3] huwa test ieħor li ma jistax ma jfakkarx f‟"Xenqet ir-Raba‟": għandna l-istess forma tat-tfajla tallarinġ, l-istess karnaġġjon (mhux ismar), xagħarha mikxuf (kuntrarju għat-tfajla l-oħra fuq wara).

Jekk inħarsu issa lejn il-qagħda tat-tfajla [Fig 4] minbarra li hija ħafja, għandha mixja rpużata.

Caruana Dingli jemfasizza l-ġenbejn wisgħin permezz tad-dublett pjuttost issikkat magħha, is-sider mimli wkoll.

Hemm ċerta mistħija bħalma għandhom it-tfajliet Dunkarmjani f‟poeżiji bħat-tnejn li semmejt u anki f‟"Irmied", fejn it-tfajla sabiħa tħares dejjem lejn l-art.

Dawn ir-ritratti Romantiċi taw dettalji tax-xagħar, tal-għajnejn, tax-xufftejn, sider, ġenbejn u ssaqajn.

Xi kultant jissemmew ukoll id-dirgħajn u s-swaba‟, iżda qatt il-widnejn, l-imnieħer, il-geddum, iżżaqq, il-warrani jew is-swaba‟ tas-saqajn.

Dawn il-partijiet, għall-kuntrarju, kellhom jibdew jissemmew millpoeti ta‟ wara, li fit-tentattiv tagħhom biex jiddistabbilixxu l-mit Romantiku issatirizzaw it-tip ta‟ ġmiel femminili li l-predeċessuri tagħhom eloġjaw.

Mas-snin sittin, kienet il-mara l-mibruma li ġibdet lejha l-ħars bl-ikrah tal-poeti rġiel, li spiss rawha bħala l-epitomija tal-primittiviżmu u ħassewha tistona mal-ikoni lġodda li bdew jidhru fuq il-pinups, fuq il-liżar taċ-ċinema u anki fuq it-televixin.

Bħalma nnutaw diversi studjużi, speċjalment mill-kamp femminista, bħal Kathleen Le Besco (2001, 2004), il-ġisem kbir beda jiġi rredikolat.

Dawn huma versi ta‟ Anton Buttigieg li jillustraw l-argument ta‟ LeBesco:

L-akbar pjaċir li ħadet Ġorġa l-ħoxna, meta marret it-tieġ tal-ġara tagħhha, kien li omm l-għarus kienet eħxen minnha, u li biex titla‟ t-taraġ trid terfagħha.

Kien hemm darba mara mill-Mosta,

li simnet u ħxienet bil-bosta, u qattgħet għomorha iżżomm ġo ħoġorha lil żaqqha u sidirha ġol-Mosta.

In-nisa ta‟ daqs kbir jidhru grotteski fil-poeżija tas-snin sittin u sebgħin, bil-Ħarsa tiffoka fuq issider, iż-żaqq, il-warrani, il-koxox u l-pxiexel.

Tajjeb li nżommu f‟moħħna li dawn il-partijiet jitiqiesu bħala żoni eroġeniċi, filwaqt li l-warrani, il-parti relatata mal-ħmieġ tal-bniedem, jikkorrispondi wkoll għallabbjett.

Dawn ir-relazzjonijiet iwasslu biex il-ħxuna tintrabat mas-sess vulgari aktar milli mal-ġmiel.

Filpoeżija tiegħu "Emanċipazzjoni", Achille Mizzi, jirredikola mara ħoxna: jimmatoforizzalha sidirha ma‟ pruwa ta‟ vapur, u l-warrani mal-poppa:

Fuq il-pruwa l-armatura ta‟ Zampa … barbazzali … ġirakoli … daqs ċenturjun tiddi.

Fuq il-poppa miġmugħ dublett imxattar jikxef il-vini varikużi.

Kif jikkummentaw Antonia Losano u Brenda Risch, minħabba l-protruberanza tal-warrani, din il-

parti tal-ġisem faċilment taqa‟ fil-mira tal-Ħarsa satirika, għaliex hemm "identifikazzjoni tal-parti warranija femminili ma‟ żona ta‟ degradazzjoni, eċċess, sesswalità annimaleska, u sottomissjoni" (2001: 126).

L-istess notament jista‟ jiġi applikat għall-kitba ta‟ Mario Azzopardi li f‟poeżija bikrija tiegħu, "Bħal Turist" jitkellem fuq "it-tbandil oħxon ta‟ sorm in-nisa tagħna", filwaqt li f"Novena lil Van Gogh" josserva lin-"nisa b‟wiċċhom issingjat van gogh/ żaqqhom kbira w sormhom xkaffa għad-domni/ il-mixja tagħhom mixja tqila".

Biex il-kruha ta‟ warrani kbir tiġi enfasizzata aktar, kemm "Emanċipazzjoni" u kemm "Palomba" (ta‟ Mario Azzopardi) il-warrani jimtela vini varikużi.

Dan m‟huwiex biżżejjed.

Biex il-ġisem ta‟ dawn in-nisa jidher aktar grottesk u difettuż, il-mara l-ħoxna ta‟ Mizzi għandha "xagħarha msebbel bit-tgħakkir tar-riħ isfel", nifisha "fih l-inħir ta‟ riħ fil-katusi", u timxi bħal "ors polari".

Karmni hija mara oħra fil-poeżija ta‟ Mario Azzopardi, u dan hu r-ritratt tagħha:

Karmni għandha wiċċha tond u żorr

Karmni b‟saqajn bħaċ-ċombini t‟għawdex

Karmni ta‟ ħuġbejha folti u skuri

Karmni ħdejn il-pompa bil-pajp tal-lastku marsus f‟idha

Karmni għandha ċerta maskulinità fid-dehra tagħha, iżda filwaqt li t-tfajla mibruma ta‟ Dun Karm kellha l-istess saħħa taħt forma delikata, dik ta‟ Azzopardi tidher goffa jekk mhux ukoll mostruża (fis-sens akkademiku tal-kelma).

Mela, għall-kittieba l-moderni, il-kruha ġeneralment fissret ħxuna u viċi versa.

U x‟kien il-ġmiel?

Liema kienet il-mara ideali għal dawn il-kittieba li ddesagraw il-mit Romantiku kif promoss minn Dun Karm fil-poeżija u Caruana Dingli fil-pittura?

Hawnhekk irrid infakkar f‟dak li kitbu wħud mill-vjaġġaturi Brittaniċi: dawn iddiżgustaw irwieħhom bid-daqs tal-mara Maltija u eżaltaw il-ġisem żnell, delikat, raffinat tal-mara Nordika.

Il-kittieba moderni ħadu dan il-ġisem u poġġew lilu minflok dak idealizzat mill-poeżija patrijottika.

M‟iniex se nargumenta li din l-attitudni kienet biss effett dirett tal-kolonjalizzatur Ingliż, għalkemm l-effett, imqar minimu, bilfors li kien hemm.

Tant huwa hekk li anki waħda mill-poeżiji l-aktar patrijottiċi li għandna, ippubblikata minn Ġorġ Pisani fl-1945, appuntu meta, kif jistqarru xi storiċi, il-Maltin bdew joqorbu lejn ilkolonjalizzatur Nordiku, it-tfajla li tagħti ħajjitha għal Għawdex fit-tempju tal-Ġgantija kellha "xuxtha ta‟ deh‟b" u "għajnjeha żoroq".

Il-kolonjaliżmu inħoss, iżda, ma jagħtix tweġiba sħiħa għala din il-mara ideali nbidlet.

Wieħed irid iqis ukoll kemm il-mass media bdew jidħlu fid-djar, kif il-poeti moderni riedu jkunu aktar kontinentali billi jinħallu mill-irbit Latin (biex ma nsemmix Semitiku) oriġinali, kif ukoll il-bidu tat-turiżmu bħala industrija vitali għall-pajjiż.

U allura, l-epitomija tal-ġmiel femminili, bdiet, aktar ma jmur, issir tixbah lillġmiel Nordiku: nisa rqaq, bjondi, libsin tal-moda (li f‟dawk iż-żminijiet kienet tfisser il-miniskirt, il-halterneck u fuq kollox il-bikini).

Din il-mara l-ġdida, eskludiet għal kollox lit-tfajla tar-raba‟.

Bdiet tidher mara suppost aktar emanċipata, urbana.

L-influwenza tal-mass media hija ovvja meta wieħed jirreġistra l-preżenza ta‟ kantanti, attriċi u ikoni pop li bdew jiġu ammirati mill-Ħarsa maskili tal-poeti rġiel moderni.

Kienu dawn ilfiguri li bdew jiġu vvenerati minn poeti bħal Mario Azzopardi u Victor Fenech: Urusla Andress, Iva Zanicchi, Gigliola Cinquetti, Martine Carol.

Kif tinnota l-kritiku tal-arti Lynda Nead, "il-mara ssir kultura" (1992: 11), dictum li ma jistax ma jfakkarniex fis-sentenza proverbjali ta‟ Simone de Beauvoir, "il-mara ma titwilidx issa tissawwar mara" (1989: 267).

Is-sex symbol tal-mass media, l-aktar mara mainstream li setgħet tinħoloq millindustrija tal-komunikazzjoni tal-massa, dak li Umberto Eco jsejjaħlu "l-ġmiel tal-konsum" (2004: 418), invada l-poeżija Maltija u keċċa lill-mara ta‟ qabel.

Il-fattizzi Mediterranji tteħdilhom posthom minn dawk Nordiċi.

Il-poeta-raġel ta‟ wara l-Indipendenza gglorifika lill-mara Nordika, lill-Iskandinava sdrajjata tidlek iżżejt tal-ixxemxar hi u ssoff il-Coca Cola mill-istraw (kif tidher fil-poeżiji "Żunżan" u "Sirena" ta‟ Achille Mizzi); lill-Ġermaniża tinħabb mal-poeta fin-nightclubs u fl-ilma baħar fil-poeżija "Tifkira Mbiegħda" ta‟ Victor Fenech; lit-tfajliet bil-mini skirt a la Iva Zanicchi li joffru "esibizzjoni ta‟ saqajn kontinentali" fil-"Caffe Premier" ta‟ Mario Azzopardi; lit-tfajliet libsin il-bikini bħal Ursula Andress f‟diversi poeżiji; jekk mhux ukoll tal-istrippers fil-Moulin Rouge u fis-swali mudlama bħalma hemm f‟poeżiji ta‟ Fenech, ta‟ Philip Sciberras u Achille Mizzi.

Il-mara l-ħoxna, mibruma, b‟sidirha u b‟ġenbejha kbar, ma kienx fadal postha.

Kif targumenta Iris Young, fis-saġġ ċelebri tagħha "Throwing Like a Girl" (2005: 39), il-"mara tgħix ġisimha bħala oġġett u tibqa‟ ankrata mal-immanenza".

U l-irġiel?

Huwa evidenti li l-ħars kolonjali ffoka l-aktar fuq il-mara Maltija, x‟aktarx għar-raġuni

sempliċi li fil-maġġoranza tagħhom il-vjaġġaturi li kitbu kienu rġiel.

Il-kummenti dwar is-sess maskili kienu jevalwaw is-saħħa fiżika u xejn aktar.

Il-poeżija, iżda, ħarset ukoll lejn ir-raġel, anki meta l-kitba kienet ta‟ artist maskili.

It-trattament huwa differenti għaliex kif jinnutaw diversi studjużi femministi, fosthom Susan Bordo, il-ġisem femminili awtomatikament isejjaħ is-sesswalita‟ filwaqt li dak maskili jaħbiha.

Bordo tikteb dan flistudju tagħha The Male Body (1999).

Mis-snin sebgħin ‟il quddiem l-akkademja femminista ħadet il-kwistjoni tal-obeżità b‟serjetà kbira minħabba li rat rabta bejn id-diskors dwar il-ħxuna u d-dehra tal-mara f‟sistema soċjali patrijarkali.

Mhux ta‟ b‟xejn li Susie Orbach ħarġet bid-dictum li "l-ħxuna hija tema femminista" li huwa t-titlu ta‟ ktieb ċelebri tagħha Fat is a Feminist Issue (1978), u warajha kien hemm sensiela twila ta‟ kitbiet minn naħiet differenti tal-ispektrum femminista li pproduċa korp akkademiku wiesa‟ ħafna f‟dan ir-rigward

Madankollu, studji oħrajn, qegħdin juru li bir-rivoluzzjoni kulturali tal-moviment Gay u bid-diskors mediku mmotivat mill-fatt li l-istatistiċi juru żieda ta‟ każi ta‟ kanċer tal-prostata, tnaqqis fil-fertilità u l-fenomenu soċjali (minbarra mediku) tal-użu tal-Viagra, il-ġisem maskili beda jinkixef aktar mill-għata li kellu mixħuta fuqu.

Dan il-proċess wera lill-ġisem maskili bħala difettuż kif ukoll bħala ġisem spettakolari, bis-suq tal-moda joħloq u jisfrutta x-xbieha l-ġdida tar-raġel is-sabiħ li jesponi lilu nnifsu għall-Ħarsa bil-konsegwenza li anki lirġiel saru suġġetti għall-preokkupazzjoni bid-dehra tagħhom u konxji tal-Ħarsa li qiegħda tiffoka fuq ġisimhom.

L-irġiel, fi kliem ieħor, ukoll iridu jidhru sbieħ.

Qabel il-viagra u l-isplużjoni kulturali gay li stampat l-irġiel fir-rivisti u r-riklami, ix-xbieha tar-raġel kienet tidher iżda kienet tidher b‟mod differenti ħafna, kif juru dawn iż-żewġ xbihat, il-ġuvni Malti kif muri minn Caruana Dingli fil-bidu tas-seklu għoxrin [Fig 5], u l-ġuvni l-ieħor kif muri f‟riklam maħruġ mid-Dipartiment tal-Promozzjoni tas-Saħħa [Fig 6].

Il-figura ta‟ Caruana Dingli, tiffoka fuq il-wiċċ tar-raġel, il-parti sesswali tiegħu moħbija sew wara l-kitarra, filwaqt li dik tad-DPS, tiffoka fuq it-torso tant li r-ras u l-wiċċ lanqas biss jidhru, terotiċizza l-famuż six-pack li tant sar jidher firreklamar u f‟okkażjonijiet oħrajn.

L-istudji tal-maskulinità juru li anki l-irġiel huma kkonċernati bid-dehra ta‟ surithom minħabba li l-ħarsa m‟għadhiex iffukata biss fuq il-forma femminili iżda anki fuq dik maskili: l-irġiel ukoll saru ġisem.

Minħabba f‟hekk, kif jargumentaw Gill, Henwood u McLean, l-irġiel daħlu (jew iddaħħlu) fi proċess fejn qegħdin "jiddefinixxu lilhom infushom" permezz ta‟ dehrithom (2005: 39).

Din il-preokkupazzjoni maskili tikkonċerna wkoll il-ħxuna.

Irridu ngħidu li refereni għal irġiel ħoxnin huma rari ħafna, kuntrarju għar-referenzi lejn nisa ħoxnin.

Madankollu hemm referenzi għall-ħxuna tal-irġiel, u din il-ħarsa ġeneralment tintefa‟ fuq il-ħxuna talpoeta nnifsu, iżda hemm differenzi sinifkanti fil-mod kif din ix-xbiha tidħol fil-viżjoni tal-qarrejja.

L-iktar differenza li tispikka hija li l-awto-ritratt ta‟ dawn il-kittieba hija nieqsa mill-karikatura, miż-żebliħ li jakkumpanjaw ix-xbihat ta‟ nisa ħoxnin li sabu rwieħhom l-oġġett tal-ħarsa tagħhom.

F‟"Lil Ulied Uliedi" (1980) Achille Mizzi jħares lejn il-mera u b‟diżgust – mhux b‟żebliħ – jinnota li sar "paradoss bin-nuċċali; / imżaqqaq, / redikolu" u minħabba f‟hekk ixebbah lilu nnifsu ma‟ "xadin arbulat".

Anki Albert Marshall juri lpreokkupazzjoni bil-ħxuna tiegħu fil-poeżija "Għandi Binti" (1997):

bintikrista tikkummenta li qiegħed neħxien bis-sigħat u s-simna tfakkarha f‟koxxet il-madonna imlefilfa minigonna u kulħadd jgħidli agħmel id-dieta agħmel id-dieta għax qed teħxien

Madankollu, filwaqt li hemm element ta‟ diżgust, kemm Mizzi kif ukoll Marshall jieħdu l-ħxuna tagħhom b‟mod differenti minn kif tittieħed il-ħxuna ta‟ ħaddieħor billi jew igiddbuha jew jeħduha ħafif ħafif.

Wara li jħares lejn surtu mżaqqa – „difett‟ serju tant li jirrendih "redikolu" – Mizzi ("Lil Ulied Uliedi") jagħti ħarsa aktar profonda lejn ir-rifless ta‟ ġismu fil-mera u jara dak li l-mera ma turix: il-virilità maskili li tisboq iddehra difettuża.

Sakemm hemm il-virilità – kwalità kruċjali tal-maskulinità – qajla jimporta li qiegħed irabbi lpiż:

Imma ġo ġismi

hemm il-matriċi tas-seħer.

Is-sess bħal miraklu divin li jfaqqas iċ-ċikli jitbiegħdu fiż-żmien, u jirradja strateġija ta‟ ċrieki jitwessgħu f‟għadira ta‟ wisa‟ bla qies.

L-enerġija u l-kapaċità sesswali jpattu għall-kruha tal-piż żejjed.

Il-ħxuna maskili m‟hijiex kwalità daqstant difettuża sakemm għad hemm is-setgħa sesswali, li, fuq kollox, tidher li tagħti lir-raġel irġulitu.

Minħabba li normalment il-ħxuna tintrabat mal-figura femminili (għalkemm dan il-punt jidher li qiegħed jiġi kkontestat mill-istudji tal-maskulinità) l-obeżità tista‟ thedded direttament l-identità maskili tar-raġel oħxon.

Kif tinnota Jana Evans Braziel għadha n-norma sal-lum li "l-ħxuna tagħmel raġel „effemminat‟, „mingħajr muskolatura‟ u „artab‟" (2001: 238).

Sander Gilman fil-kiteb Fat: A Cultural History of Obesity, juri kif illetteratura wkoll kienet responsabbli għall-ideoloġija li l-ħxuna tnaqqas l-irġulija ta‟ raġel: Joe, fil-Pickwick Papers ta‟ Dickens, għandu mixja redikola, għajnu tmur bih kontinwament, u l-impressjoni li wieħed jieħu malli jħares lejh hija tali li tirrendih stupidu.

Dawn, skont Gilman, huma l-karatteristiċi li joħolqu l-isterjotip tarraġel l-oħxon (2008: 48): "il-ħxuna hija sinjal ta‟ intellett u emozzjoni difettużi" (46).

Dawn l-osservazzjonijiet jixħtu dawl fuq għala Mizzi jirreferi għall-potenza sesswali tiegħu immedjatament wara li jiddiżgusta ruħu bilpiż li rabba.

Il-kapaċità sesswali, li f‟Mizzi hija dejjem interpretata bħala qawwa għall-prokreazzjoni li tagħmel lill-bniedem paragunabbli ma‟ Alla, tirrisolvi t-theddida temporanja għall-maskulinità tiegħu.

Dan li jagħmel Mizzi jfakkar fl-indirizz ta‟ Karmenu Vassallo lil tfajla li jistqarrilha mħabbtu minkejja li qatt ma raha u ma jafx min hi f‟"Lit-Tfajla ta‟ Mħabbti" (1938).

Vassallo wkoll jammetti l-kruha fiżika tiegħu waqt li jkun pront jirreferi l-ħarsa ta‟ din it-tfajla (u tal-qarrejja) lejn il-ġmiel moħbi ġewwa fih, anki jekk dan huwa ta‟ natura differenti ħafna mill-ġmiel li qiegħed jalludi għalih Mizzi.

Min-naħa tiegħu, Marshall juża l-umoriżmu biex iħaffef it-toqol tat-theddida li l-ħxuna tpoġġi fuq il-maskulinità tiegħu.

Il-logħob bir-rima, ir-referenzi għallkliem tad-diska "Papa Don‟t Preach" ta‟ Madonna (1986), it-ton nebbiexi u s-sens doppju fl-allużjoni tiegħu għall-Madonna (il-figura reliġjuża u l-kantanta pop) inaqqsu s-serjetà tas-suġġett.

Terġa‟, ir-rabta tal-ħxuna tiegħu mal-figura femminili sservi biex il-ħarsa tiġi ddevjata għas-saqajn mikxufin ta‟ waħda mara (ta‟ Madonna jew tal-Madonna) u b‟hekk jiġi skansat il-ġudizzju tal-qarrejja.

Wieħed ma jistax ma jinnutax ukoll kif id-diżgust bil-ħxuna tal-poeta raġel jinbidel f‟ħarsa fallika malli Marshall jerotiċizza x-xbieha li magħha qiegħda tissawwar is-similitudni b‟żaqqu.

Biex nikkonkludi, hemm korrispondenza bejn l-istorja tal-ġisem Malti u kif din inħadmet fil-poeżija lokali.

Il-Ħarsa kurjuża u skopofelika rat il-ħxuna u l-karnaġġjon bħala l-kwalitajiet l-aktar importanti tassura Maltija.

Kien hemm żmien meta dawn it-tnejn ġew irromantiċizzati u minnhom inħoloq il-mit talidentità Maltija.

Meta l-influwenza tal-Ieħor Dominanti rabbiet l-għeruq, allura l-ħarsa lokali kellha tinbidel ukoll, u l-kittieba ta‟ wara l-Indipendenza ħolqu l-miti tagħhom li kienu kongruwenti għal dak li kien qiegħed jinbena fil-kultura tal-Punent li huma addottaw u qiesu bħala tagħhom.

[Fig 1] Edward Caruana Dingli, The Orange Vendor, Phoenicia Collection (akkwarell, bidu tas-Seklu Għoxrin)

[Fig 2] Edward Caruana Dingli, The Orange Vendor, Phoenicia Collection (akkwarell, bidu tas-Seklu Għoxrin) (dettall)

[Fig 3: Edward Caruana Dingli, Country Girls, Phoenicia Collection, (akkwarell, bidu tas-Seklu Għoxrin) (dettall)

[Fig 4: Edward Caruana Dingli, Country Girls, Phoenicia Collection, (akkwarell, bidu tas-Seklu Għoxrin)

[Fig 5: Edward Caruana Dingli, The Guitar Player, Phoenicia Collection, (bidu tas-Seklu Għoxrin)

[Fig 6: Dipartiment tal-Promozzjoni tas-Saħħa, Poster għal Kampanja dwar il-Kanċer tal-Prostata]


Ħarsa ħafifa lejn l-ewwel dizzjunarju Malti-Malti u teżawru miġbura minn Michael Agius

Il-lessikografija u l-istudju tagħha f'pajjiżna

Fil-qasam tal-lessikografija hemm baħar jaqsam bejn dak li jiġri Malta u dak li jseħħ internazzjonalment.

Minkejja li hemm diversi differenzi, jistgħu jiġu sottolinjati dawk li aktarx huma l-aktar ovvji.

Wieħed jinnota, pereżempju, li l-lessikografija ma tintgħallimx bħala suġġett għal rasu fl-Università imma biss f'għamla applikata għall-Malti permezz ta' taqsimastudju elettiva.

Lanqas ma jeżisti xi ġurnal akkademiku lokali ddedikat esklużivament għallmetalessikografija, il-lessikografija jew suġġetti li jmissu magħha.

Iżda l-akbar differenza hija li filwaqt li lil hinn minn dil-gżira, dizzjunarji kbar jiġu prodotti bil-ħidma kollettiva ta' tim magħmul minn diversi professjonisti, tradizzjonalment f'pajjiżna x-xogħlijiet lessikografiċi lkbar ġew prodotti bl-għaraq tad-demm ta' skulari individwali.

Biżżejjed insemmu x-xogħlijiet ta' Ġan Piet Franġisk Agius De Soldanis u ta' Mikiel Anton Vassalli fis-seklu 18 u ta' Erin Serracino-Inglott u ta' Ġużè Aquilina fis-seklu 20.

Filwaqt li dawn ix-xogħlijiet lessikografiċi kbar huma apprezzati ferm, hemm oħrajn li, għal diversi raġunijiet (fosthom għaliex mhumiex ippubblikati), għadhom mhumiex magħrufa daqstant, la fiċ-ċrieki akkademiċi u wisq inqas fost il-pubbliku ġenerali.

Fosthom hemm dizzjunarju u teżawru ta' Michael Agius.

Profil bijografiku ta' Michael Agius

Michael (Mikiel) Agius, l-iben waħdieni ta' Elisa u Spiru Agius (li kien ħaddied) kellu ħajja movimentata ħafna.

Twieled Ħal Qormi fis-16 ta' Diċembru tal-1896 u miet fit-2 ta' Ottubru tal-1984.

Fl-1917, Michael Agius u Assweru Scicluna – it-tnejn li huma għalliema fil-primarja ta' Bormla – waqqfu l-Cospicua Scout Group.

Fl-1919 Agius iżżewweġ lil Pawlina mwielda Abdilla u, wara ftit, marru jgħixu Ruma.

Hemm martu kienet tgħallem l-Ingliż filwaqt li hu kien jittraduċi l-korrispondenza tal-Banca Commerciale di Roma mit-Taljan għall-Ingliż u viċeversa.

Agius kellu żewġ subien: il-kbir – Joe – twieled l-Italja filwaqt li Carol twieled Malta.

Kemm dam l-Italja kien ukoll il-korrispondent ta' The Daily Malta Chronicle kif ukoll it-teżorier talAssoċjazzjoni Maltija ta' Ruma.

Kellu ħila kbira fis-sengħa tas-sinktib (shorthand); fil-fatt fl-1922 ippubblika l-Agius's Three Letter Commercial Code.

Il-kapaċitajiet tiegħu f'dan il-qasam kienu essenzjali biex jirrapporta l-kelmtejn li kien għamel l-ewwel Prim Ministru Malti, Joseph Howard, fost oħrajn, waqt ikla f'La Rinascente fl-24 ta' Settembru tal-1923.

Ċertu diskors li, skont ir-rapport ta' Agius, kien qal Howard, ġie mbagħad interpretat bħala irredentist u wasslu saħansitra biex jirriżenja.

Fil-gazzetti lokali bħal The Daily Malta Chronicle u Il Popolo di Malta kien qam kjass sħiħ u fil-fatt jeżistu diversi rapporti konfliġġenti dwar dak li ġara dakinhar tal-ikla f'La

Agius irritorna Malta għal "Complimetary luncheon in honour of Mr M. Agius at the Westminster Hotel, Wednesday October 17th 1923" (Ara t-tieni xbieha) bħala l-mistieden ta' Sir Gerald Strickland u beda jaħdem bħala accountant mal-Forzi Armati Britanniċi f'Malta.

Agius studja l-Għarbi waħdu u għalkemm ma kienx jitkellem il-lingwa b'mod profiċjenti, kien kapaċi jaqraha u jifhimha.

Kien ħabib ta' Patri Dijonisju Mintoff O.F.M., Patri Dwardu Fenech O.S.A. u Ninu Cremona.

Kellu wkoll kuntatti ma' Pietru Pawl Saydon.

Agius huwa l-awtur ta' tliet rumanzi, miżmuma fit-taqsima tal-Melitensia fil-Librerija tal-Università, li għadu mhuwiex magħruf meta kitibhom.

Dawn huma: Ħasad li Żara', Is-Surġent Pawlu Barbara, jew, Kif Taħdem il-Puluzija [sic] u Il-Kurċifiss tal-Imnara: Ġrajja Spanjola.

Kien ukoll kontributur firrivista Il-Malti b'żewġ poeżiji, reċensjoni u ħames studji lingwistiċi.

Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] – Id-dizzjunarju ta' Michael Agius

Ħarsa lejn il-"Kotba li Qdewni" f'Il-Miklem Malti ta' Erin Serracino-Inglott (ix) u l-biblijografija tal-Maltese-English Dictionary ta' Ġużè Aquilina (xxv) – iż-żewġ xogħlijiet monumentali li huma l-aktar imfittxija – tikxef li minkejja li ġie ppreżentat lill-Università ta' Malta fl-197812, iżżewġ lessikografi ma jirreferux għad-dizzjunarju ta' Michael Agius li sal-lum għadu manuskritt mhux ippubblikat.

Fil-fatt dan hu l-akbar xogħol ta' Agius.

Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] ġie ppreżentat lil-Librerija tal-Università ta' Malta fit-12 ta' Jannar tal-1978 (flimkien ma' Ms. 310 Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic] u Ms. 311 Dictionary for Commercial Correspondence), u llum jinsab fid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta katalogat bħala Ms. 312.

Minn dak li ħareġ minn intervista li għamilt lin-neputijiet ta' Agius, jidher li kien diġà qed jaħdem fuq id-Dizzjunarju sa minn qabel l-1961, is-sena li fiha rtira mix-xogħol, u spiċċa jittajpjah qabel l-1970.

Madankollu, anke jekk id-data tal-preżentazzjoni lil-Librerija tal-

Università tittieħed bħala d-data ta' meta tlesta, xorta waħda jibqa' l-ewwel dizzjunarju MaltiMalti komplet magħruf sa issa.

Dan għaliex sal-1978, Erin Serracino-Inglott kien għadu kemm ippubblika l-ħames volum (J-L) ta' Il-Miklem Malti.

Dizzjunarju tal-Lsien Malti [sic] (Ara t-tielet xbieha) fih b'kollox 868 karta sfajra d-daqs ta' foolscap miġbura f'erba' volumi – A-GĦ; H-L; M-Q; R-Ż – kollha miksija bi brown paper xi ftit ħoxna bi klippa fuqha biex tehmeż il-karti kollha flimkien.

It-test tad-dizzjunarju huwa ttajpjat fuq ir-recto filwaqt li dak li hemm fuq il-verso – li m'għandu xejn x'jaqsam maddizzjunarju – huwa ingassat.

Fi "Dħul il-Ktieb" (Dizzjunarju 1) Agius jistqarr li kien id-diskors li għamel Ninu Cremona dwar il-Malti safi fl-ewwel ta' Marzu 1925, li qanqlu biex jibda jaħdem fuq id-dizzjunarju.

Agius jisħaq fuq il-ħtieġa li kienet tinħass għal dizzjunarju monolingwi tal-Malti u dan għal diversi raġunijiet.

Isemmi, pereżempju, li l-livell tal-Malti kien qed jarah "bil-bosta agħar minn ta' snin ilu" (Dizzjunarju 1) kif ukoll li l-kitba kienet qed tkun "mgħobbija b'ħafna kliem barrani (li bosta drabi ma jinftihemx) meta diġà għandna tagħna u għaldaqshekk ħafna kliem Malti qiegħed jintesa u jintilef u meta xi flien ifettillu jdaħħal xi kelma minsija jsejħulha arkajka."

(Dizzjunarju 1) Għaldaqstant iżid li għamel kulma seta' biex idomm mhux biss il-kliem "minsi" u "qadim" imma wkoll dak modern.

Huwa jfakkar lill-qarrejja li ftit li xejn kellu għajnuna billi ma kienx għadu jeżisti dizzjunarju Malti-Malti qabel tiegħu.

Fl-aħħar jistqarr li jħossu sodisfatt li witta t-triq għal min jitħajjar jagħmel xogħol simili fil-futur u lil dawn jirringrazzjahom minn qabel tal-iżbalji li jistgħu jsewwulu kif ukoll talli jżidu xi kliem li jkun ħariġlu minn moħħu.

Agius jinnota li d-dizzjunarju tiegħu "ma jaqbilx għalkollox fit-taqsim tiegħu ma' dizzjunarji oħrajn – Maltin u t'ilsna oħrajn –" (Dizzjunarju 1) u l-iskop ta' dan hu li jħaffef dejjem aktar ix-xogħol tal-utent.

Fil-każ tal-verbi, ngħidu aħna, ma jagħtix biss il-mamma u lforom (jew kif isejħilhom hu l-"għamliet") derivati, imma wkoll il-partiċipju passiv u limperattiv fis-singular u l-plural, għaliex kien jaf tajjeb li minnu mbagħad l-utent jista' jsawwar il-verbi fl-indikattiv.

Fil-lemma kiteb, pereżempju, hemm "KITEB (V1) (ikteb, iktbu) (miktub, uba, ubin) (INKITEB V7)".

Meta jiġi għan-nomi, imbagħad, jagħti, dejjem skont il-każ, il-maskil, il-femminil jew ilfarrad waħdieni, il-plural magħdud, l-għadd imtenni, il-kollettiv u d-diminuttiv.

Fil-każ ta' difer, ngħidu aħna, hemm "dwiefer, diffrejn [sic], dwejfer", kollha mmarkati bit-taqsiriet li jirreferu għall-għamla morfoloġika tan-nom.

Għall-aġġettivi, imbagħad, jagħti l-maskil u linflessjonijiet fil-femminil u fil-plural kif ukoll il-komparattiv u d-diminuttiv meta jeżistu.

Il-lessikografija ta' Agius hija aktar preskrittiva milli deskrittiva.

Dan jidher, ngħidu aħna, f'dak li kiteb dwar il-plural tal-partiċipji passivi fejn għalkemm jaċċetta l-fatt li ż-żewġ suffissi tal-plural "-a" u "-in", pereżempju fi mnikkta u mnikktin, ilhom sew jintużaw, ma jagħtihomx it-tnejn għaliex hu tal-fehma li dawk li jispiċċaw bis-suffiss "-a" mal-mogħdija tassnin għad iġibu lill-oħrajn fix-xejn.

Għaldaqstant, billi huwa kontra l-użu ta' dan is-suffiss għallplural, jagħżel li ma jġibux fid-dizzjunarju u jiġġustifika din id-deċiżjoni billi jgħid li "… jeħtiġilna ħafna li ninqdew bil-VERU plural."

(Dizzjunarju, 2)

L-attitudni ta' Agius lejn il-kliem li mhuwiex ta' nisel Semitiku hi aktarx negattiva.

Kliem bħal dan iqiegħdu fil-parentesi u dan ifisser li "għandna ninqdew bih fil-bogħod" (Dizzjunarju, 2).

Ngħidu aħna għal-lemma għada jagħti "drawwa, tidrija, diri, użu, (użanza, abitudni, prattika)".

Madankollu, fost il-kelmiet ewlenin (headwords) f'dan il-ktieb il-kliem hemm ukoll: boj, ixxejkjat [sic], keċċapp [sic] u liv li juru li minkejja li Agius jista' jitqies bħala purist – l-aktar minħabba l-ideat li jesponi fi "Dħul il-Ktieb" kemm għat-Teżawru u kemm għad-Dizzjunarju iżda wkoll minħabba ċerti għażliet li għamel fiż-żewġ xogħlijiet – dawn ilkelmiet ewlenin juru li kien ukoll konxju li l-fatt li lingwa tissellef il-vokabolarju li teħtieġ minn ilsna oħra huwa parti mill-proċess naturali tal-iżvilupp tagħha.

Il-kompilatur iħaddem ukoll sistema ta' taqsir il-kliem biex ma jtawwalx iżżejjed flistampa.

B'kollox juża 34 taqsira fosthom "v. 1" – "v. 10" għall-għaxar forom tal-verb; "A" għal

"aġġettiv"; "Av" għal "Avverbju (partiċelli)"; "Ċ" għal "Ċekkieni (diminuttiv)"; "F" għal "Għadd

Farrad (singular)"; "N" għal "Nom"; "R" għal "Ġens ir-raġel (maskil/maskulin)"; "M" għal "ġens il-mara (femminil)"; "P/A" għal "Partiċipju/Aġġettiv"; "Ppr" għal "Partiċipju Preżent"; "PP" għal "Partiċipju Passat"; u "VI" u "VT" għall-verb intransittiv u transittiv.

Bħala parti minn dan id-dizzjunarju, Agius jinkludi wkoll noti grammatikali, ngħidu aħna dwar l-appostrofu, l-imperattiv u n-nom mimmat taħt l-ittri A, I u N rispettivament kif ukoll dwar l-ittra "għ" fil-bidu, fin-nofs jew bħala l-aħħar konsonanti tal-għerq taħt l-ittra GĦ biex jgħin lill-qarrej "jikteb tajjeb u kif titlob il-grammatika" (Dizzjunarju, 3).

Ir-raba' xbieha – eżempju ta' paġna mid-dizzjunarju

Il-ħames xbieha – eżempju ta' paġna mid-dizzjunarju

Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic] – It-teżawru ta' Michael Agius

Ftit Sinonomi w Antonomi Maltin [sic], l-ewwel teżawru tal-Malti magħruf sa issa, huwa manuskritt katalogat Ms. 310.

Anke dan ix-xogħol, ftit li xejn għadu ngħata importanza mill-akkademiċi Maltin.

Il-manuskritt imsemmi jagħmlu referenza għalih Joe Felice-Pace (Agius Teżawru 1 ed, iv), Marc Tanti (10) u Dwayne Ellul (51).

Hu mqassam fi tliet partijiet: żewġ volumi li bejniethom kemm kemm jaqbżu t-tliet mitt paġna ttajpjata fuq karta tagħti filblu daqs ta' pitazz (A5), kif ukoll sitta u għoxrin karta mehmuża flimkien li fuqhom hemm

ittajpjata r-reviżjoni tal-ittra "t".

Is-sitt xbieha

Fit-tliet biċċiet ta' dan il-manuskritt hemm ukoll korrezzjonijiet li saru bil-linka blu.

Ixxogħol jikkonsisti fi "Dħul il-Ktieb" u t-teżawru fih innifsu, u ma hemm ebda appendiċi.

Itteżawru ta' Agius huwa mqassam alfabetikament u dejjem maqsum f'żewġ kolonni: tax-xellug merfugħa għas-sinonimi u tal-lemin għall-antonimi.

Kull entrata f'xi naħa minn dawn dejjem tibda bil-kelma ewlenija magħmula biss minn ittri kapitali (Ara s-seba' xbieha).

Is-seba' xbieha – Ħajr lid-Dipartiment u l-Kollezzjonijiet tal-Università ta' Malta.

Kemm minn kif jidher sew f'dan il-manuskritt kif ukoll skont Felice-Pace, "Agius kien jaf ilMalti tajjeb u għalhekk ix-xogħol tiegħu jiżgħed kemm fis-sinonimi u kemm fl-antonimi" ("Kelmtejn Qabel" iv).

L-għan tiegħu li jikkonserva l-kliem arkajk, mistqarr fi "Dħul il-Ktieb" għad-Dizzjunarju tal-Lsien Malti (1), jidher hawn ukoll, tant li minn kampjun ta' 33 kelma ewlenija hemm 6 biss li huma ta' nisel Romanz u l-bqija huma kollha ta' nisel Semitiku.

Lentrati nnifishom ukoll jirriflettu din ix-xejra, għaliex fil-kampjun ma nstabet ebda kelma ta' nisel Ingliż.

Meta wieħed iqis li dan ix-xogħol sar qabel l-1978, meta Erin Serracino-Inglott, filvolumi li kien laħaq ippubblika mill-Miklem, kien diġà rreġistra għadd ta' kliem ta' nisel Ingliż, jidher li ma hemmx rappreżentanza xierqa ta' din l-għajn li minnha wkoll xorob il-Malti.

Fi "Dħul il-Ktieb" għat-Teżawru, Agius jibda billi jfisser il-kelmiet ta' nisel Grieg

"sinonomu" [sic] – "kelma li tfisser bħal waħd'oħra jew li għoddha tfisser bħalha" (Ftit Sinonomi 1) u "antonomu" [sic] – "kelma li tfisser il-maqlub t'oħra" (Ftit Sinonomi 1).

Ilġabbar jagħmilha ċara li dan ix-xogħol mhux ħlief damma ta' sinonimi u antonimi u mhux dizzjunarju veru u proprju; u dan għal diversi raġunijiet, fosthom: in-nuqqas tat-tifsir kollu talkliem; in-nuqqas ta' frażijiet (jew kif isejħilhom hu "frejjeż") u idjomi; u n-nuqqas ta' kliem li ma hemmx antonimi għalih.

Iġib l-eżempju li għall-kelma "żiemel" ma tinġiebx l-iktar tifsira komuni, dik ta' bhima b'erba' saqajn u l-bqija, iżda jinġieb tifsir ieħor li għalih sab sinonimi u antonimi.

Fil-fatt, hu u jinnota li għal bosta kliem ewlieni sab sinonimi li jistgħu jitqiesu hekk biss minħabba l-valur figurattiv tagħhom, jerġa' jġib bħala eżempju l-kelma "żiemel" (ta' ħila, bravu, kapaċi, eċċ.) u "ħmar" (rasu qargħa, injorant, stuptu [sic], eċċ.) tant li jqishom ukoll bħala antonimi.

Huwa jfakkar li l-bniedem figurattivament jasal biex ixebbah, pereżempju, karattru ta' bniedem ma' dak ta' xi annimal bħall-ħanżir u ż-żrinġ, biex ma nsemmux ukoll ilħxejjex, bħall-ġidra u l-ħassa, u l-frott, bħall-ħawħa u l-bajtra.

Agius jidher li kien mgħarraf sew bil-kurrenti ta' ideat lingwistiċi dwar is-sinonimija u lantonimija sa qabel l-1978, meta ppreżenta l-manuskritt lill-Università.

Dan joħroġ l-aktar meta juri li jaqbel mal-"għorrief ta' ilsna barranin [li] igħidu li ma jistax ikun hemm sinonimi"

Il-fehma tiegħu jirfidha billi jislet ħames entrati bħala eżempji – "maħmuġ", "naddaf", "nadif", "daħaq" u "tbissem" – li juru li tabilħaqq it-tifsir ta' kull waħda minnhom ftit jew wisq ivarja minn tas-sinonimi tagħha.

Min-naħa l-oħra, iżda, jirrikonoxxi l-fatt li lsien ikollu wkoll "sinonimi tassew" (Ftit Sinonomi 1).

Fost xi eżempji ta' dawn jagħti: "domanda – mistoqsija"; "risposta – tweġiba"; "adura – qiem"; "fjur – warda, l-aħjar, il-qalba, l-itjeb, lifjen".

Madankollu, Agius jagħmilha ċara daqs il-kristall li għalih dawn "mhumiex sinonimi iżda traduzzjoni jew barbariżmi".

Fl-aħħar żewġ paragrafi ta' dal-kelmtejn introduttivi għat-teżawru tiegħu, Agius jistqarr xewqtu li dan it-teżawru jkun għodda siewja għal idejn il-kittieba u jittama wkoll li dan ix-xogħol li "tista' tgħid, inbeda mix-xejn", bl-imperfezzjonijiet tiegħu "ikun ta' siwi għallistudjużi tal-Malti" (Ftit Sinonomi 2).

It-tmien xbieha – eżempju ta' paġna mit-teżawru – Ħajr lid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta.

Id-disa' xbieha – eżempju ta' paġna mit-teżawru

Għeluq

Kif jidher ċar, l-għan ta' din il-kitba mhuwiex xi studju dettaljat fuq il-kontribut lessikografiku ta' Michael Agius.

Dak jilħaq isir aktar 'il quddiem.

Xtaqt biss li nerġa' ntella' xi ftit fil-wiċċ temi lessikografiċi li, bil-kontra ta' dak li kien jiġri fl-ewwel snin li fih kienet toħroġ din ir-rivista u anke ftit wara, illum il-ġurnata donnhom ingħataw il-ġenb.

Xtaqt ukoll li jiġu apprezzati għal dak li huma x-xogħlijiet lessikografiċi msemmija hawn fuq li ta' min jissottolinja, kienu talewwel, u allura l-kompilatur ma kellux mudelli lokali fuqiex jimxi.

Fuq kollox xtaqt infakkar ilpersunaġġ ta' Michael Agius biex bħal kull min ħadem qatigħ u bi mħabba għal ilsienna, ma

jintesiex.

Ħajr lin-neputijiet ta' Michael Agius talli qasmu miegħi ħafna mill-punti u r-ritratti miġjuba filprofil bijografiku, lil Toni Cortis u lil Joe Borg tal-inkoraġġiment sa ma sibt ħjiel li wassalni biex insib lil dawn id-dixxendenti ta' Agius kif ukoll lis-Sa Mary Samut-Tagliaferro mid-Dipartiment tal-Arkivji u l-Kollezzjonijiet Speċjali tal-Università ta' Malta għar-ritratti tal-paġni ta' ġewwa mit-Teżawru u d-Dizzjunarju.

Fuq kollox nixtieq nirringrazzja lid-dixxendenti kollha ta' Agius talli tawni l-permess nippubblika l-istess ritratti.