Lil Dun Karm "nirringrazzjah u nibqa' nqimu"

Tliet awturi Maltin jintervistaw lill-Kardinal Prospero Grech

B'introduzzjoni ta' Ivan Said

Fit-30 ta' Diċembru 2019 miet il-Kardinal Prospero Grech OSA, fl-età ta' 94 sena.

L-Eminenza Tiegħu Mons. Grech, it-tieni kardinal Malti wara l-Kardinal Fabrizio Sceberras Testaferrata (1757-1843), kien iħobb ħafna l-Malti u b'mod partikolari lil Dun Karm u l-poeżiji tiegħu.

Deskritt minn The Telegraph ta' Londra bħala wieħed mill-ilħna l-aktar influwenti fil-Vatikan, il-Prinċep Malti tal-Knisja Kattolika, barra l-Malti u l-Ingliż, kien jitkellem tajjeb it-Taljan, il-Franċiż, il-Ġermaniż, l-Olandiż, ilLatin, il-Grieg u l-Ebrajk.

Fl-1957, bis-saħħa ta' borża ta' studju mill-British Council, Patri Grech beda jistudja l-lingwi Semitiċi fl-Università ta' Oxford.

Kien f'dan iż-żmien li, fuq rakkomandazzjoni tal-Professur Ġużè Aquilina, beda jassisti lill-Professur Arthur John Arberry (1905-1969), studjuż tal-Għarbi, il-Persjan u l-Istudji Iżlamiċi tal-Università ta' Cambridge, fil-ġabra u t-traduzzjoni għall-Ingliż ta' xogħlijiet letterarji Maltin, fosthom l-aqwa poeżiji ta' Dun Karm.

B'riħet hekk fl-1958 Patri Grech iċċaqlaq għall-Università ta' Cambridge biex ikompli l-istudju tal-lingwi Semitiċi hemm u jsir research assistant tal-Professur Arberry.

Frott din il-kollaborazzjoni fl-1960 il-Professur Arberry ħareġ A Maltese Anthology, ġabra ta' xogħlijiet letterarji Maltin maqlubin għall-Ingliż, mitbugħa mill-Clarendon Press ta' Oxford.

Din il-ġabra kienet tinkludi taqsima ddedikata lill-ħrejjef u l-proverbji Maltin.

Fl-1961 Cambridge University Press ħarġet Dun Karm – Poet of Malta, ġabra ta' ftit mill-aqwa poeżiji tal-poeta nazzjonali maqlubin għall-Ingliż mill-

Il-Kardinal Prospero Grech OSA jikkwota minn Dun Karm

Dan il-ktieb jinkludi introduzzjoni (pp. 1-52), noti dwar il-poeżiji (pp. 194-199) u glossarju ta' xi termini li hemm fil-poeżiji mfissra bl-Ingliż u, xi kultant, saħansitra bl-Isqalli u bl-Għarbi (pp. 200-215), miġbura u miktubin minn Patri Grech.

Ħafna studjużi Maltin jemmnu li ma jafux fejn seta' jasal il-Professur Arberry fil-qlib ta' dawn il-poeżiji mill-Malti għall-Ingliż li kieku ma kellux l-għajnuna ta' Patri Grech, minkejja li dan il-professur Ingliż kien jaf sew l-ilsna Semitiċi, b'mod partikolari l-Għarbi u xi djaletti tiegħu, u li tul ħajtu kollha ppubblika f'ismu xi 50 ktieb.

Fil-fatt fid-daħla tal-ktieb, filwaqt li jsejjaħ lil Patri Grech "a learned Maltese and a remarkable linguist", jistqarr li

kien hu li ħeffiflu t-toqol tax-xogħol li daħal għalih hu stess u li kontinwament baqa' ħdejh "as I wrestled with the interpretation of these poems".

It-traduzzjonijiet bl-Ingliż li dehru fiż-żewġ kotba kienu akkumpanjati mix-xogħlijiet oriġinali Maltin li nqalbu.

Min-naħa ta' Patri Grech din ma kinitx l-ewwel darba li ppubblika kummenti dwar xogħlijiet ta' poeti Maltin.

Fl-1960 kiteb artiklu f'The Sunday Times of Malta bit-titlu "Karmenu Vassallo's Magnum Opus – An intense Faith in God and in the Mysteries of Christianity", u fl-1969 rajna fl-istess gazzetta l-kummenti tiegħu dwar Vatum Consortium, il-ġabra ta' poeżiji li l-istess poeta ħareġ fl-1968.

Il-Kardinal Grech għallem f'diversi universitajiet u istituti prestiġjużi, fosthom bħala professur tat-teoloġija Biblika fl-Università tal-Lateran, li fi ħdanha fl-1970, flimkien ma' Patri Agostino Trapè, waqqaf l-Istitut tal-Patristika, l-Augustinianum, u serva bħala l-president tiegħu bejn l-1971 u l-1979.

Skont in-nekroloġija li dehret f'The Telegraph ta' Londra fit-22 ta' Jannar 2020,3 sa minn kmieni kien rikonoxxut bħala brillanti, u l-ħatra tiegħu bħala kardinal fl-età ta' 86, mingħajr id-dritt li jieħu sehem f'konklavi, ma kienet xejn għajr omaġġ lill-fama tiegħu ta' studjuż.

Meta Malta kienet waslet biex tiċċelebra l-50 anniversarju tal-mewt tal-poeta nazzjonali, Toni Cortis, Żebbuġi bi mħabba kbira għal Dun Karm u Mikiel Anton Vassalli, ħa l-inizjattiva li jorganizza intervista mal-Kardinal Grech dwar il-ktieb Dun Karm – Poet of Malta.

Cortis stieden lill-awturi Achille Mizzi, Ġorġ Peresso u Ġorġ Borg jipprovdulu xi mistoqsijiet dwar dan il-ktieb diretti lill-Kardinal Grech.

Bl-assistenza ta' Catherine Tabone l-mistoqsijiet inġabru u ntbagħtu lill-Kardinal Agostinjan biex eventwalment saret l-intervista, li ġiet irreġistrata bil-video mir-Rev.

Dr Jonathan Farrugia, dak iż-żmien saċerdot student tal-Patristika u li kien qed isegwi xi korsijiet tal-Kardinal Grech f'Ruma.4 Din li ġejja hi t-traskrizzjoni ta' dik l-intervista, b'xi editjar u xi noti ta' qiegħ il-paġna, li saret fis-16 ta' Ottubru 2011 fl-Augustinianum, Ruma, fejn kien jgħallem il-Kardinal Grech, u li qed tixxandar għall-ewwel darba hawnhekk f'Il-Malti.

Għidilna xi ħaġa dwar kif tnissel u seħħ il-ktieb tal-poeżiji tradotti Dun Karm – Poet of Malta permezz tal-kollaborazzjoni tiegħek mal-Professur Arberry.

Arthur John Arberry kien professur tal-Għarbi u tal-Persjan fl-Università ta' Cambridge.

Kien awtur ta' aktar minn 50 ktieb.

Darba mar Malta u ltaqa' ma' Dun Karm.5 Ħa grazzja miegħu bħala persuna kif ukoll għoġbuh il-poeżiji tiegħu bil-Malti għaliex interessa ruħu ħafna fuq irrelazzjoni tal-Malti mal-Għarbi.

U permezz tal-Għarbi tiegħu, anke l-Għarbi djalettali, beda jifhem xi ħaġa bil-Malti.

Allura tkellem mal-Professur Ġużè Aquilina, li aħna konna ħbieb ħafna, u staqsieh jekk hemmx xi Malti illi jista' jgħinu ftit fuq it-traduzzjoni ta' Dun Karm u ta' xi poeżiji Maltin.

Jien dak iż-żmien kont Oxford, wara li kienu tawni British Council Scholarship.

Niftakar li mort ma' [Godfrey] Wettinger: huwa mar Londra u jien mort Oxford.

Jien mort hemm biex nistudja l-lingwi Semitiċi.

Allura l-Professur Aquilina qal lil Professor Arberry li "hemm wieħed Oxford, Fr Grech, ħalli nistaqsuh jekk għandux pjaċir illi jiġi jgħinek hu."

Kitibli u jien naturalment pjaċir kelli illi mmur Cambridge minn Oxford u nkun research assistant ta' Professor Arberry.

Oxford kont qed nistudja l-Ebrajk, imma mbagħad ma' Professor Arberry bdejt l-Għarbi.

Ngħidlek il-veru, ftit kont naf fuq il-letteratura Maltija; kelli nibda mill-abc u kelli

Professor Arthur nagħmel sena studju serju, kemm biex nifhem xi ħaġa

John Arberry dwar il-letteratura Maltija u fuq Dun Karm, kif ukoll biex nikteb dak li kont ktibt.

Imma insomma, flimkien imbagħad għamilna żewġ kotba: wieħed huwa A Maltese Anthology (The Clarendon Press, 1960), antoloġija ta' letteratura Maltija: letteratura li tibda minn stejjer fuq Ġaħan u mbagħad tkompli b'poeżiji u proża iżjed serji.

Imbagħad Dun Karm – Poet of Malta (Cambridge University Press, 1961), illi tiegħu jien għamilt "Introduction, Notes and Glossary".

Imbagħad l-Introduzzjoni ġiet maqluba bil-Malti ġentilment minn Mons. Lawrenz Cachia, Dun Karm – Il-Poeta Nazzjonali (1999), jiġifieri tistgħu taqrawha wkoll bil-Malti.

Id-differenza bejn A Maltese Anthology u Dun Karm – Poet of Malta hija dina: fil-Maltese Anthology, Professor Arberry xtaq illi anke fit-traduzzjoni Ingliża tibqa' t-togħma tal-lingwa Maltija, jiġifieri ċerti frażijiet illi setgħu jkunu tradotti bl-Ingliż Ingliż, ħalliehom bil-Malti, kważi bl-Ingliż Malti, biex jagħti iżjed it-togħma tal-lingwa Maltija.

Xi ħadd ikkritikah fuq dina imma naħseb li kellu raġun, għax huwa ried almenu jgħarraf il-letteratura Maltija barra minn Malta, lil dawk il-pajjiżi tal-lingwa Ingliża.

Imbagħad għażel il-poeta li kien jammira u ddeċieda li jagħmel antoloġija b'introduzzjoni fuq dak il-poeta.

Fiex kienet tikkonsisti l-għajnuna li tajt lill-Professur Arberry?

Xi ftit mill-għażla tal-poeżiji għamilnieha flimkien, sija tal-poeżiji tal-Maltese Anthology u sija l-poeżiji ta' Dun Karm.

Jien għamilt l-Introduzzjoni ta' Dun Karm, kif għedt, u anke n-noti u l-glossarju.

Il-glossarju huwa dak il-kliem, ngħidu aħna Malti, illi wieħed li ma jafx it-Taljan jew ma jafx l-Għarbi jiġih diffiċli.

Allura l-glossarju huwa l-kliem Malti kif jikkorrispondi ngħidu aħna mal-kliem tal-Classical Arabic.

It-traduzzjonijiet naturalment ħafna għamilthom jiena, imma waqt illi fil-Maltese Anthology ħallejniehom kif inhuma, ngħidu aħna, kif għedna, bit-togħma Maltija, fl-antoloġija ta' Dun Karm imbagħad Professor Arberry stess tahom iżjed forma letterarja u poetika.

Fil-volum imsemmi inti ktibt introduzzjoni elaborata dwar Dun Karm u l-poeżija Maltija, b'firxa ta' eżempji u kummenti.

Fiha semmejt li Dun

Karm laħaq il-quċċata tal-poeżija Maltija ta' żmienu.

Tista' tgħidilna b'liema mod sar dan?

Il-poeżija li kien hemm qabel Dun Karm kienet poeżija tajba, poeżija ispirata ħafna mill-poeżija Taljana, u kien hemm ħafna esperimenti.

L-ilsien Malti tana prova illi jista' jkun hemm poeżija serja.

Barra minn dak il-manuskritt tas-seklu ħmistax, illi nstab xi 20 sena ilu (sic),6 il-poeżija Maltija tista' tgħid bdiet b'mod sempliċi ħafna fis-seklu tmintax.

Imma mbagħad sija fis-seklu dsatax u partikolarment fis-seklu għoxrin kien hemm ħafna, ngħidu aħna, poeti Maltin bravi.

Jien għedt illi laħqet il-maturità tagħha għaliex hawnhekk sibna lingwa u lingwaġġ ta' Dun Karm illi l-ewwel ħaġa, huwa Malti pur, it-tieni mbagħad, Malti li jifhmu kulħadd.

Ma qagħadx ifittex fid-dizzjunarji Għarbin biex ngħidu kif suppost illi ngħidu, imma uża Malti li kien jitkellem fi żmienu, illi għallmitu ommu.

Imbagħad naturalment hemm is-sentimenti ta' poeta illi hu verament poeta; mhux għax l-oħrajn ma kinux, imma hawnhekk laħaq il-maturità tiegħu.7

Dun Karm kien ispirat minn Malta ta' żmienu u mill-kultura letterarja Taljana li xorob f'żgħożitu.

Kif tara l-influwenza tiegħu fuq il-kittieba Maltin li ġew warajh?

Il-kittieba Maltin li ġew warajh naturalment ħaduh bħala mudell.

Aħna nsejħu lil xi ħadd klassiku meta l-ewwel ħaġa jiftaħ u jfettaħ il-lingwaġġ, jiġifieri kważi joħloq lingwaġġ iżjed wiesa' minn dak li huwa wiret.

Hu mhux biss fil-lingwaġġ, għax il-lingwaġġ mhix biss huwa l-lingwa, l-ilsien Malti, imma l-lingwaġġ huwa kif jaħseb bniedem, kif jesprimi ruħu sija fil-poeżija, sija fil-mużika, sija fl-arti, sija fl-arkitettura, sija fis-soċjetà stess, jiġifieri f'dan is-sens.

Il-poeti li ġew wara Dun Karm kellhom mudelli oħrajn.

Dun Karm fassal il-poeżija tiegħu fuq il-poeżija Taljana, li huwa kien jaf sew.

Imma għallġenerazzjonijiet li ġew wara Dun Karm kien hemm il-poeżija Ingliża, li kibru fuqha sija fl-iskejjel u anke, naturalment, il-poeżija Ingliża kontemporanja minn T. S. Eliot (1888-1965), W. H. Auden (1907-1973), u 'l quddiem, illi kulħadd kien jaf, kulħadd kien jaqraha, u kellhom mudelli oħrajn.

Imma jien naħseb illi kull wieħed minnhom, anke l-poeti u dawk li kitbu fuq il-letteratura Maltija wara Dun Karm, baqgħu b'obbligazzjoni lejh talli wriehom kif tikteb poeżija bil-lingwa li tinftiehem.

F'dan l-istudju tiegħek int ukoll ikkomparajt il-poeżiji li Dun Karm kiteb bit-Taljan ma' dawk li kiteb bil-Malti.

Tista' tgħidilna xi ħaġa dwar dan?

Fl-istess studju inti kont ikkummentajt li Dun Karm kellu ħsieb ċar u preċiż fil-poeżiji, u kien igawdi dik li [Carl Gustav] Jung (1875-1961) isejħilha "personalità integra".

Kellimna xi ftit dwar din id-dimensjoni fil-ħajja tal-poeta nazzjonali.

Jung jiddistingwi fil-psike uman, anima u animus, forsi bejn yin u yang biċ-Ċiniż.

Jiġifieri hemm aspett femminili u hemm aspett maskili f'kull ruħ jew f'kull moħħ tal-bniedem.

Dana xi kultant jippredomina l-aspett maskili u xi kultant jippredomina l-aspett femminili.

'Integrated personality' hija meta jkun hemm ekwilibriju bejn dawn iż-żewġ elementi fil-moħħ jew fir-ruħ ta' bniedem.

U Dun Karm l-element femminili xorbu ħafna mill-omm.

Għandu ħafna poeżiji fuq ommu u jsemmiha spiss ħafna.

Fl-Introduzzjoni tiegħi jiena ddedikajt xi paġni lil Dun Karm bħala qassis u ċ-ċelibat tiegħu.

Iċ-ċelibat tiegħu qatt ma kellu diffikultajiet, jiġifieri kien bniedem integru diġà.

Imma naturalment qassis ma jistax jixrob l-element femminili bħal raġel miżżewweġ jew sekular.

Imma Dun Karm xorob ħafna minn ommu; minn ommu naturalment u minn dawk ta' madwaru, il-familja u l-ħbieb.

U l-personalità tiegħu li tant impressjonat lill-Professur Arberry hi forsi din l-integrità ta' bniedem matur.

Fid-daħla għall-ktieb Dun Karm – Poet of Malta inti semmejt ukoll il-kapaċità ta' Dun Karm bħala poeta mill-iżjed validu li jinterpreta l-esperjenza tiegħu f'versi.

Forsi tista' tagħtina xi eżempji prattiċi ta' dan?

Bħala eżempji prattiċi nista' niċċita xi ħaġa.

Pereżempju nieħu silta minn Dell u Dija (Shadow and Light):

Jiġifieri minn hawnhekk ġab il-versi tiegħu, proprju mill-art ta' Malta.

Kien bniedem li kellu widnejh mal-art biex jisma' kull taħbita ta' qalb Malta.

Ċitazzjoni oħra – li tagħti eżempju ieħor – hija meħuda minn Lill-Kanarin Tiegħi (To my Canary).

Din poeżija illi Dun Karm kitibha fi żmien ikrah li kellu f'ħajtu; il-kanarin kien kważi l-uniku ħabib tiegħu u seta' jiftaħ qalbu biss miegħu:

Xi jrid jgħid hawnhekk Dun Karm?

Illi l-esperjenzi tiegħu, anke dawk koroh, ikkontribwew għall-poeżija tiegħu.

Mentri aspett ieħor imbagħad insibuh f'Il-Vjatku.

Illum min jaqra Il-Vjatku ma jifhimhiex din il-poeżija, għaliex m'għadux isir il-vjatku kif kien isir meta jien kont tifel.

Meta xi ħadd kien qiegħed imut, kienet iddoqq il-qanpiena tal-vjatku fil-parroċċa u mbagħad jinġabru fi proċessjoni xi qassisin, imma ħafna ħafna sekulari wkoll, li kienu jmorru fi proċessjoni bil-fanali f'idejhom taħt id-dar ta' dak li kien qiegħed imut, imbagħad il-kappillan jew il-qassis jitla' fuq biex jassisti lil dak li kien qiegħed imut, waqt li taħt id-dar kulħadd jgħid ir-rużarju.

Dan kien il-vjatku.

U din il-poeżija ta' Dun Karm tirrifletti l-użanzi ta' żmienu – ta' żmieni nista' ngħid.

Ara ftit kif jiddeskrivi s-sitwazzjoni:

Dawn it-tliet eżempji illi tajt, wieħed min-natura ta' Malta stess, ieħor esperjenza tiegħu f'ħajtu u ieħor mill-użanzi ta' żminijietu – ta' żminijieti, nista' ngħid, allura dan li ġabar Dun Karm u poġġieh fil-poeżiji tiegħu.

Fl-istess ktieb inti semmejt li Dun Karm huwa profeta u mhux predikatur.

X'idea kellek f'moħħok ta' poeta profeta?

Profeta ġeneralment, almenu fil-lingwaġġ komuni li nużaw, huwa wieħed li jitkellem fuq il-futur.

Imma profeta mhux hekk biss – il-kelma 'profeta', almenu fil-Bibbja, ġejja mill-kelma Griega prophemi15 – hu wieħed illi jitkellem minflok xi ħadd.

Il-profeta, bħal Iżaija u l-profeti kollha tal-Antik Testment, hekk anke tal-Ġdid Testment, kienu jitkellmu f'isem Alla.

Issa Dun Karm ma kienx jippretendi li huwa profeta illi jitkellem f'isem Alla; kien jitkellem ukoll f'isem il-poplu tiegħu.

Imma l-profeta mbagħad kien wieħed illi jinterpreta ż-żminijiet tiegħu fid-dawl t'Alla, jiġifieri kien jagħmel eseġesi, kien jagħmel eżami u jgħaddi ġudizzju anke sija morali u sija anke kulturali fuq iż-żminijiet tiegħu, imma mhux minn moħħu; kien jagħmilha sub luce aeternitatis,16 jiġifieri kważi kif jarahom Alla.

U ħafna mill-poeżiji ta' Dun Karm, partikolarment dawk li jitkellmu fuq il-morali ta' żminijietu, li huwa kien kritiku ħafna tagħhom, għalkemm mhux li kien imaqdar imma kien jagħmilha ta' profeta f'dan is-sens.

Huwa ġabar, barra mill-fidi tiegħu f'Alla, ir-ruħ stess ta' Malta u tan-nazzjon Malti, u minn dan il-point of view allura seta' jgħaddi ġudizzju fuq il-mores, fuq dak li kien qed jiġri fis-soċjetà fi żmienu.

Fil-kitba kritika tiegħek inti qist lil Dun Karm bħala Klassiku iżda li kellu x-xejriet Romantiċi tiegħu.

Fissrilna ftit dan l-aspett.

Diġà tkellimt x'inhu Klassiku: huwa dak li jfettaħ il-lingwa, il-lingwaġġ, u illi jsir mudell, sija tal-pittura, jista' jkun tal-mużika, jista' jkun tal-poeżija għal dawk kollha li jiġu warajh.

Jiġifieri m'hemmx bżonn li nopponu Klassiku u Romantiku.

Ir-Romantiċiżmu ta' Dun Karm nistgħu naqrawh ukoll f'silta ta' Wordsworth.

Issa Wordsworth huwa Klassiku fil-letteratura Ingliża, imma naturalment Romantiku.

Ir-Romantiċiżmu ta' Wordsworth kif joħroġ?

Jiena naħseb li kieku Dun Karm – naħseb li kien jafha wkoll Dun Karm – dan il-paragrafu kien jiffirma taħtu, għax dak kien il-ħsieb tiegħu.

Taħseb li l-poeżiji ta' Dun Karm għad għandhom rilevanza f'Malta tallum?

Naħseb li żgur, allaħares ma kienx.

Dun Karm huwa Klassiku, huwa dejjem mudell, jiġifieri r-ruħ Maltija għadha dik li kienet fi żmien Dun Karm jew inbidlet?

Il-mentalità Maltija?

Naturalment f'dawn l-aħħar 50 sena – u mhux biss f'dawn l-aħħar 50 sena, imma anke waqt il-ħajja ta' Dun Karm stess – kien hemm revoluzzjoni kbira f'Malta.

Barra li nistgħu nitkellmu fl-evoluzzjoni politika, l-Indipendenza tagħna, imbagħad illum erġajna lura, ngħidu aħna, għall-Malti, dak li nsejħulu 'safi', illi allaħares tgħid xi kelma Taljana u xi kelma bl-Ingliż għaliex m'għadekx Malti u forsi, kif kont għedt qabel, toqgħod tqalleb id-dizzjunarju Għarbi biex noħolqu xi kliem ta' oriġini Semitika kif dawk li kellna.

Imma mbagħad hemm illum poeżija oħra fuqiex nimmodellaw il-poeżija tagħna.

Jekk aħna nitkellmu fuq il-letteratura Ingliża, Shakespeare għadu ħaj?

Allaħares tgħid hekk.

Shakespeare Klassiku, mhux Romantiku, huwa Klassiku kemm trid, imma jibqa' ħaj fil-lingwa Ingliża tal-lum.

Anke Dun Karm, jista' forsi għadda żmienu, imma l-lingwaġġ tiegħu, il-ħsieb tiegħu, dejjem jgħix fir-ruħ tal-bqija tal-lum, anke jekk iċ-ċirkostanzi nbidlu.19

Dun Karm kien u għadu figura nazzjonali.

X'taħseb li kien l-impatt tiegħu fuq l-identità u l-kultura Maltija?

Dak li għadni kif għedt.

L-identità tal-kultura Maltija huwa xorobha proprju mill-art ta' Malta.

L-art ta' Malta anke bidlet l-istorja ta' Malta; għadha l-istess.

It-tradizzjoni Maltija għadha l-istess.

Aħna l-istess poplu, anke jekk inbidlu

ċ-ċirkostanzi politiċi u soċjali tagħna.

Jiġifieri hija din ir-ruħ tradizzjonali Maltija illi tesprimi ruħha sija fil-ħajja li ngħixu kuljum, sija wkoll fir-reliġjon tagħna, fil-fidi tagħna, illi tikkwalifikana bħala Maltin, u m'għandniex nistħu minnha.

Aħna Maltin, twelidna hawnhekk, bil-grazzja t'Alla twelidna f'Malta.

Jien nidħak hawnhekk għax ilni barra minn Malta xi 60 sena imma bqajt Malti f'ruħi, anke jekk għandi kulturi oħrajn, imma bqajt Malti f'ruħi u naħseb li nifhem lil Malta, naraha mill-bogħod u nifhimha aħjar milli jifhmuha l-Maltin li jgħixu hemm u illi jikkritikawha.

Inti għext il-biċċa l-kbira ta' ħajtek barra minn Malta; għadek tħares lejn Dun Karm bħala dak li jirrappreżenta l-figura tassew Maltija b'dak kollu li jagħmilna Maltin?

It-tweġiba hija iva, u nirringrazzjah u nibqa' nqimu.

Nixtieq nirringrazzja lir-Rev.

Dr Jonathan Farrugia talli qrali l-isteżura ta' dan l-artiklu qabel ma ssottomettejtu lil Il-Malti għall-pubblikazzjoni.

Nirringrazzja wkoll lil Toni Cortis, lil Catherine Tabone u kull min kien involut fl-intervista.


 Daħla

Ir-rumanz À la recherche du temps perdu ta' Marcel Proust, tradott bil-Malti bħala Għat-Tfittxija tażŻmien Mitluf, hu mequs mill-parti l-kbira tal-kritiċi letterarji bħala l-akbar xogħol tal-letteratura Franċiża tas-seklu għoxrin.

Saħansitra fil-qoxra tal-ktieb tiegħu Leighton Hodson jiddeskrivih bħala:

Kif jgħid sew ukoll Walter A. Strauss:

U ma' dan li qed jgħid Strauss nixtieq inżid li mhux biss dan ix-xogħol hu katedral iżda hu wkoll labirint li mhux faċli għall-qarrej li jsib triqtu fih, tkun xi tkun il-lingwa li biha jkun qed javviċinah.

Madankollu, l-għan tiegħi hu li din it-traduzzjoni sservi bħall-kobba ta' Arjadne sabiex tiggwida lqarrej Malti ġo dan il-labirint bħalma l-lingwa Franċiża tiggwida fih lil dak Franċiż.

Effettivament dan il-katedral-labirint letterarju, permezz tat-titlu ġenerali tiegħu, jiġbor fih seba' taqsimiet li ħarġu bħala kotba separati fis-sekwenza kronoloġika (mogħtija bejn il-parentesijiet) li qed tidher hawn taħt:

B'hekk, ir-rumanz dam jinkiteb għal madwar 28 [sic 16-il] sena, jiġifieri bejn l-1906 u l-1922, u ġie ppubblikat bejn l-1913 u l-1927.

L-isem ġeneriku ta' À la recherche du temps perdu jiġbor u jagħti tema ġenerali lil dawn is-seba' rumanzi.

Bl-użu ta' isem komuni għar-rumanzi tiegħu Proust kompla fuq il-mudell mibdi minn Honoré de Balzac li ħoloq La Comédie humaine/Il-Kummiedja Umana (li tinkludi fiha madwar 90 rumanz) – mudell li aktar tard kien adottat ukoll b'suċċess, qabel Proust, minn Émile Zola fis-sensiela ta' rumanzi tiegħu bl-isem ġenerali ta' Les Rougon-Macquart (li tammonta għal 20 rumanz ieħor).

Fil-każ ta' traduzzjoni dan ifisser li biex nispiċċa x-xogħol kollu fuq La Recherche jeħtieġli nittraduċi s-seba' rumanzi kollha – proġett li mhux faċli u li biex jiġi komplut jeħtieġlu impenn fit-tul għal snin sħaħ.

Dan l-impenn mhux biss iebes minħabba t-tul tarrumanzi iżda wkoll minħabba l-fatt li l-istil tal-kitba ta' Proust hu wieħed kumpless u elaborat għallaħħar.

Saħansitra, il-kritika letterarja Valerie Minogue, hi u tiddeskrivi lil Proust u tqabbel ix-xogħol tiegħu ma' xogħlijiet ta' awturi oħrajn, tara fih u f'xogħlu: "the ailing but indefatigable creator of a work whose length and complexity make the average novel look as insubstantial as the back of a cornflakes packet."

Għalhekk, apparti li bħala traduttur naf kemm hu impenjattiv li taħdem fuq Proust, naf ukoll li hu daqstant ieħor ta' impenn u sforz kbir li wieħed jaqrah.

B'hekk, biex kemm jien kif ukoll il-qarrej bilMalti nsibuha aktar faċli li nissieltu mal-qari ta' dawn ir-rumanzi, iddeċidejt li naqsamhom f'partijiet skont il-qsim intern ta' kull rumanz kif stabbilit minn Proust innifsu.

Għalhekk, dan l-avviċinament prattiku qed napplikah għax hu ta' vantaġġ kemm għalija bħala traduttur kif ukoll għal dawk li jitħajru jaqrawh.

B'dan il-mod Du côté de chez Swan, li bil-Malti qed jiġi tradott Mix-Xaqliba ta' Dar Swann, hu l-ewwel ktieb fis-sensiela li beħsiebni nippubblikah fi tliet kotba differenti.

Fil-fatt, Combray hu l-ewwel parti minnu billi Chez Swann magħmul minn tliet partijiet: (a) Combray I, II

(jiġifieri jinkludi żewġ taqsimiet distinti iżda li jħaddnu fihom l-istess tema); (b) Un amour de Swann; u (ċ) Les noms de pays: Le nom.

Il-fatt li qed nippubblikah fi tliet kotba, u mhux fi ktieb wieħed, qed jagħtini ċ-ċans li nirrifletti aktar dwar ix-xogħol, li naħkem aħjar l-istil kumpless ta' Proust u kif dan għandu jiġi tradott bl-aħjar mod għall-Malti, u li finalment narah jinbena biċċa biċċa biex b'hekk ma narahx bħala xogħol interminabbli.

Mill-banda l-oħra, billi dan hu stil li l-qarrej lokali mhux imdorri bih għax qatt ma ltaqa' miegħu f'kitba bil-Malti, il-benefiċċju għalih hu li meta jaqrah ftit ftit hu wkoll jiffamiljarizza ruħu mal-istil tal-kitba Proustjana, jaqrah u jassimilah gradwalment, u b'hekk ma jaqtax qalbu mill-kumplessità intrinsika li fuqha hu mibni.

Din l-istess kapaċità ta' Proust li jħaddimha fil-pastiċċi preparatorji tinħass ukoll fil-kapulavur tiegħu.

Għalhekk, min qara r-rumanzetti ta' Balzac li diġà ttraduċejt, jiġifieri Il-Qattus bir-Rakketta f'Idu u Il-Kapillan ta' Tours, kif ukoll ir-rumanz ta' Flaubert Salammbô, diġà għandu ħjiel ta' xi jfisser stil kumpless – li Proust innifsu xorob minnu – speċjalment fid-deskrizzjonijiet elaborati li jinsabu fihom u sa jħoss dan ixxebh fl-istil ta' dawn il-kittieba ġganti tal-letteratura Franċiża.

Għalhekk, il-qarrej tax-xogħlijiet tradotti ta' Proust għandu jsib xi ftit jew wisq l-istess elaborazzjonijiet deskrittivi li madankollu spiss huma aktar kumplikati minn dawk ta' Balzac u Flaubert billi, fost ħwejjeġ oħrajn, is-sekwenza tal-ħsieb fis-sentenzi twal ta' Proust ħafna drabi tiċċara lilha nfisha lejn tmiem issentenza.

Nixtieq ukoll f'dawn il-kelmtejn nirreferi għall-qoxra tal-ktieb, flimkien mal-qxur ġejjiena talpubblikazzjonijiet sussegwenti tal-partijiet u r-rumanzi l-oħrajn.

Biex norbot il-qoxra mal-parti tarrumanz li nkun qed nippubblika qed nagħżel li nuri fiha pittura li Proust isemmi fit-test.

Din l-idea ħadtha meta jien u nfittex kotba dwar Proust iltqajt mal-ktieb Paintings in Proust: A Visual Companion to 'In Search of Lost Time' ta' Eric Karpeles li dwar Għat-Tfittxija, dwar Proust u l-ktieb ta' Karpeles il-websajt tal-Book Depository jgħid:

Għalhekk, għal din l-ewwel parti qed jidher fuq il-qoxra wieħed mill-affreski ta' Giotto li jirrappreżenta l-virtù tal-Karità li fir-rumanz tissemma fost oħrajn f'din is-silta:

Is-sena li fiha kilna tant spraġ, is-seftura tal-kċina li s-soltu kienet inkarigata li "tnittfu" kienet kreatura povra marradija, fi stat diġà avvanzat ta' tqala mal-wasla tagħna fl-Għid, u konna tassew niskantaw li Françoise kienet iġġegħelha tagħmel tant xiri u xogħol, billi kienet bdiet iġġorr b'mod diffiċli quddiemha l-qoffa misterjuża, kuljum aktar mimlija, li tagħha stajna nindunaw taħt l-ilbiesi mlaħalħin bil-forma manjifika.

Dawn kienu jfakkru fl-imnatar li jkeffnu lil ċerti figuri simboliċi ta' Giotto li tagħhom M. Swann kien tani xi fotografiji.

Kien hu stess li kien ġegħelna nirrimarkaw dan u meta kien jistaqsina dwar is-seftura tal-kċina, kien jgħidilna: "Kif inhi l-Karità ta' Giotto?"

Naraw li permezz ta' din it-teknika letterarja, Proust jassoċja l-persunaġġi tiegħu ma' karattri misjubin f'pitturi famużi u f'pitturi li hu stess joħloq b'mod immaġinarju.

B'dan it-tħaddim metaforiku u simboliku Proust juża kontinwament l-intertestwalità fil-livell letterarju u l-ekfrażi li ssib is-sorsi tagħha fl-arti viżiva, fl-arkitettura, fil-mużika, fl-istorja, fil-ġeografija u fix-xjenza.

Fi ftit kliem Proust hu fil-vera sens tal-kelma enċiklopediku iżda l-enċiklopedija Proustjana tissawwar u tissarraf fi stil ta' proża poetika li tifli b'mod profond dak li jkun qed jingħad.

 Tagħrif dwar Mix-Xaqliba ta' Dar Swann – Combray

Kif spjegajt hawn fuq Chez Swann hu l-ewwel ktieb ta' La Recherche.

Hawnhekk sintendi sa nitkellem dwar l-ewwel parti ta' Dar Swann li kemm fit-test oriġinali kif ukoll f'dak tradott iġġib l-isem ta' Combray.

Din il-parti hi maqsuma f'żewġ taqsimiet Combray I u Combray II.

Dwar it-tieni u t-tielet parti ta' Du côté de chez Swann nittama li jkolli ċans nikteb dwarhom meta jiġu ppubblikati aktar 'il quddiem fis-snin li ġejjin.

Ħafna jqisu din l-ewwel parti ta' dan ir-rumanz b'seba' friegħi kandelabri bħala l-preludju jew ilftuħ orkestrali tat-tema prinċipali, jiġifieri t-tfittxija taż-żmien mitluf li effettivament tirriferi għallimgħoddi jew b'mod ambigwu għall-ħin mitluf.

Iż-żmien hu l-akbar u l-ifjen ħalliel; jisirqilna ħinna lħin kollu u ħadd ma għandu s-setgħa jżommu!

Iżda Proust jipprova juri li għalkemm iż-żmien jinsterqilna u jintilfilna xorta waħda ninsabu f'qagħda li nerġgħu nsibuh, kemm b'mod volontarju kif ukoll b'mod involontarju.

Kif jgħid Bowie Malcolm fix-xogħol ta' Proust: "Time may be measured as a connected series of physical events, sense-perceptions, and mental promptings (…)."12 B'hekk, irrumanz jibda f'wieħed mill-mumenti li fih in-narratur – li jibqa' sal-aħħar ta' Combray mingħajr ma jiżvela ismu billi jirreferi għalih innifsu bħala "je" ("jien/a") u li aktar tard fir-rumanz jidentifika ruħu bħala Marcel (li jinkorpora fih kemm lil Marcel in-narratur kif ukoll lil Marcel l-awtur awtobijografist) – jiftakar fit-taħwid li jgħaddi minn moħħu meta jkun qed jistenbaħ mill-irqad u jqabbel l-istat li jkun fih f'dak il-mument bħallikieku kien wieħed li jseħħ wara speċi ta' metempsikosi (riinkarnazzjoni).

Dan il-mument li fih il-konxju jkun għadu taħt l-influwenza tal-irqad iġiegħlu jiftakar fil-kmamar tas-sodda differenti li raqad fihom, u fil-proċess jiftakar fi tfulitu meta f'okkażjoni minnhom ġie mċaħħad mill-bewsa li ommu bi drawwa kienet tagħtih qabel jorqod.

B'dan il-mod Proust iġegħelna nirrealizzaw li aħna, bħala individwi, magħmulin minn dimensjonijiet distinti minn xulxin, frott id-dimensjonijiet spazjali u temporali li ngħaddu minnhom u li jittrasformawna.

B'hekk kull preżent li nsibu ruħna fih jista' jqanqal il-memorja ta' dawn l-eżistenzi permezz tas-sensi li jwassluna sabiex nassoċjaw dak li naraw, dak li aħna, u dak li nisimgħu filpreżent ma' dak li rajna, dak li konna, u dak li smajna fil-passat.

Il-memorja tgħaqqad dawn leżistenzi differenti u tgħinna nerġgħu nġedduhom, b'mod speċjali meta din titqanqal involontarjament permezz tal-ħames sensi tagħna.

F'din il-parti ta' Dar Swann niltaqgħu wkoll mal-famuża petite madeleine li n-narratur xappap fitte u li tevokalu l-belt ta' Combray li bħallikieku b'bakketta maġika toħroġ bit-tifkiriet kollha tagħha minn ġol-kikkra tat-te tiegħu!

B'hekk niltaqgħu, fost persunaġġi u affarijiet oħrajn, ma' Swann li dwaru għad irridu nsiru nafu aktar fit-tieni parti tar-rumanz; mal-prozija u ma' bintha z-zija Léonie u l-eċċentriċitajiet li kellhom; ma' Françoise, is-seftura, u l-imġiba ambigwa tagħha; mal-imħabba li nnarratur għandu għas-siġar taż-żagħrun; mal-ħolm dwar il-Prinċipessa de Guermantes; mal-pajsaġġ, il-knisja u l-ħwienet ta' Combray; mal-kampnari ta' Martinville, eċċ. Għalhekk, fil-persunaġġi li jidhru f'Combray nibdew naraw kif: "The Proustian character represents the different events or transformations in society brought on by time, external events, and personal development."

Dan liżvilupp tal-persunaġġi jseħħ kontinwament tul is-seba' rumanzi u b'hekk Proust jirnexxilu jagħmel dak li Balzac kien xtaq iżda li l-mewt ċaħħditu milli jagħmel, jiġifieri, li jiżviluppa l-persunaġġi tiegħu fil-milja ta' żmienhom u l-effetti li dan iħalli fuqhom.

 Traduzzjoni

Din it-traduzzjoni ta' Proust bil-Malti sa tagħmilha eħfef għal min jixtieq jaqra dan ix-xogħol monumentali bi lsien pajjiżna milli kieku jaqrah b'lingwa oħra.

Eħfef għax jitneħħa l-ostaklu tallingwa sors, anke għal min għandu għarfien tagħha.

It-traduzzjoni tagħmilha aktar faċli li wieħed jaqrah bil-Malti milli bil-Franċiż minkejja li l-lessiku użat bil-Malti joqrob b'mod kemm jista' jkun fidil lejn dak użat fit-test oriġinali li ħafna minnu fil-proċess tat-traduzzjoni ħtieġli nfittxu bir-reqqa minħabba l-preċiżjoni meħtieġa waqt dan il-proċess.

Din il-preċiżjoni mhux neċessarjament titħaddem waqt il-proċess ta' sempliċi qari tat-test, anke jekk dan isir bil-lingwa Franċiża.

Dan jgħodd ukoll għall-istil ta' Proust li ħallejtu intatt kif sibtu u b'hekk f'dan il-livell il-qarrej jeħtieġlu jagħmel l-istess sforz bħalma jagħmlu qarrejja oħrajn li jaqraw La Recherche, kemm bil-Franċiż kif ukoll b'lingwi oħrajn.

Il-problemi li ltqajt magħhom waqt il-proċess tat-traduzzjoni m'iniex sa nitkellem dwarhom fid-dettall f'din id-daħla.

Bħala postskritt beħsiebni, li meta nasal għall-pubblikazzjoni tat-tielet u liqsar parti jiġifieri ta' Les noms de pays: Le nom, nikteb fid-dettall dwar il-problemi u s-soluzzjonijiet applikati li bihom dawn ġew solvuti.

 Għeluq

Kif għidt dan hu proġett ambizzjuż u jeħtieġ nifs twil biex jitlesta.

Xewqti hi li jinqara u li jiġi apprezzat.

Nittama li nippersevera sabiex intemmu biex b'hekk ikollna s-sodisfazzjon ngħidu li bilMalti tinsab ukoll waħda mill-isbaħ opri letterarji li qatt inkitbu.

U li t-traduzzjoni bl-għodda flessibbli tal-Malti kapaċi twassalha bi lsien pajjiżna.


Apparti l-ftit studenti postsekondarji u universitarji li studjaw jew li qed jistudjaw illetteratura Franċiża naħseb li ftit huma l-qarrejja Maltin li semgħu b'Alain-Fournier, l-awtur ta' Le Grand Meaulnes, li b'xorti ħażina għal-letteratura Franċiża u dik dinjija kellu jtemm ħajtu ħesrem u traġikament fl-età ta' 27 sena fil-kamp tal-battalja matul l-Ewwel Gwerra Dinjija.

Id-deċiżjoni li nittraduċi dan ir-rumanz għall-Malti ħadtha madwar għoxrin sena ilu meta hu kien jagħmel parti mit-taqsima tal-letteratura tas-sillabu għall-Matrikola Avvanzata tal-eżami tal-Franċiż.

Fattur ieħor importanti għala ħadt din id-deċiżjoni kien li hu kien ukoll l-ewwel ktieb tal-letteratura Franċiża li għallimt fil-livell postsekondarju, għalkemm din ma kenitx lewwel darba li ltqajt mal-awtur, billi snin qabel bħala student niftakar eżattament li fl-eżami tal-Matrikola Avvanzata, li fih kienet għadha ssir it-traduzzjoni, kellna nittraduċu silta minnu għall-Ingliż.

Kien hemm żmien meta kont waqaft naħdem fuq it-traduzzjoni ta' dan ir-rumanz billi kont qed naqta' qalbi li xi darba nispiċċah minħabba impenji oħra li ftit li xejn ħallewli ħin għalih.

Madankollu, iddeċidejt li nkompli nittraduċih billi nemmen li t-traduzzjoni ta' kitbiet letterarji minn lingwi barranin għall-Malti żżid l-għażla, li għadha kemxejn limitata, għallqarrej li jħobb jaqra bil-Malti.

Għalhekk ix-xewqa tiegħi b'din it-traduzzjoni hi li nkompli nżid mal-għadd ta' xogħlijiet letterarji tradotti għall-Malti minn diversi lingwi barranin f'dawn l-aħħar deċennji minn tradutturi bħal Toni Aquilina, Charles Briffa, Alfred Palma, Paul Sammut, Pietru Pawl Saydon, Karmenu Vassallo, Victor Xuereb u oħrajn, tradutturi li taw jew qed jagħtu kontribut enormi u fejjiedi lill-ilsien Malti u fuq kollox lil-letteratura lokali għax għal diversi raġunijiet, kif isostnu bosta teoristi tat-traduzzjoni, il-letteratura tradotta fl-aħħar mill-aħħar tispiċċa ssir parti integrali mil-letteratura lokali avolja l-oriġini tagħha tkun lil hinn mill-fruntieri nazzjonali u kulturali tal-lingwa li fiha ssir it-traduzzjoni.

Liema qarrej, ikun ta' liema pajjiż ikun, ma jħossx il-kotba sagri bħala parti mil-letteratura ta' pajjiżu?

Jew liema studjuż tal-letteratura ma jqisx bħala seminali l-epiċi Griegi li disgħa u disgħin fil-mija llum il-ġurnata jinqraw biss minn sorsi tradotti?

Meta fl-Ewropa l-lingwi vernakulari ħadu post il-Latin bdiet mewġa ta' traduzzjonijiet tal-

Bibbja u ta' xogħlijiet klassiċi lejn u bejn il-lingwi tal-popli Ewropej.

Għalhekk, filwaqt li flIngliż, il-Franċiż, il-Ġermaniż u t-Taljan, biex insemmu biss xi wħud mil-lingwi ewlenin, ilproċess ta' traduzzjoni beda sekli ilu, fil-Malti dan għadu nistgħu ngħidu fil-fażi bikrija jew embrijonika tiegħu.

Biżżejjed wieħed jinnota li l-verżjoni integrali tal-Bibbja bil-Malti tradotta minn Saydon kellha tistenna sal-1965 biex tkun ippubblikata f'volum wieħed meta bl-Ingliż il-King James Bible tlestiet fl-1568.

Filwaqt li biex ikollna bi lsien pajjiżna l-epiċi Omeriċi (L-Ilijade u L-Odissea) u l-epika Latina ta' Virġilju (L-Enejde) kellna nistennew salaħħar tas-seklu għoxrin mentri, biex inkomplu bl-eżempju fl-Ingliż, George Chapman ippubblika l-verżjoni tiegħu tax-xogħlijiet ta' Omeru fl-1616.

Meta l-Grieg u speċjalment il-Latin ma baqgħux jintużaw bħala lingwi franki, li bihom kellu jsir it-tagħlim, inħolqu kurrenti ta' traduzzjonijiet bejn il-lingwi prinċipali Ewropej.

B'hekk ma damitx ma nħasset il-ħtieġa li tissawwar progressivament industrija sħiħa ta' traduzzjoni.

Nistgħu għalhekk ngħidu li l-iskop tat-tagħlim wassal finalment għall-kummerċjalizzazzjoni tat-traduzzjoni li, fortunatament jew sfortunatament, ta' spiss illum il-ġurnata hi l-aktar fattur importanti biex ktieb, kemm xjentifiku jew letterarju, jiġi tradott f'lingwi barranin.

Biżżejjed wieħed iħares lejn u jieħu bħala eżempju t-traduzzjonijiet reċenti għal bosta lingwi tattriloġija ta' J.R.R. Tolkien wara s-suċċess li kellu l-iffilmjar ta' Lord of the Rings.

F'lingwi bħat-Taljan u l-Franċiż li għandhom tradizzjoni qawwija ta' traduzzjonijiet ta' xogħlijiet letterarji speċjalment ta' kotba Ingliżi, ix-xogħol ta' Tolkien kien ġie tradott bit-Taljan bejn l1967 u l-1970 minn Vittoria Alliata di Villafranca bl-isem ta' Il Signore degli Anelli u bilFranċiż bejn l-1972 u l-1973 minn Francis Ledoux bit-titlu Le Seigneur des Anneaux.

Ċertament dawn iż-żewġ traduzzjonijiet saru mingħajr l-aspettattivi u l-interessi kummerċjali li wasslu għat-traduzzjonijiet reċenti f'lingwi oħrajn b'riżultat tas-suċċess kbir li kellu l-film tad-direttur Peter Jackson.

F'Malta, il-limitazzjoni tas-suq tal-kotba bil-Malti li minħabba ddaqs tal-popolazzjoni u l-bilingwiżmu essenzjalment se tibqa' perenni, żgur li l-interess kummerċjali mhux il-fattur ewlieni li jiddetermina għandhiex issir traduzzjoni ta' ktieb jew le.

Għalhekk, ħafna drabi jirriżulta li l-għażla tat-traduzzjoni kemm letterarja jew xjentifika għas-suq lokali tiddependi l-aktar fuq il-gosti tat-traduttur innifsu.

Hu impossibbli li wieħed jaħkem il-lingwi kollha li jeżistu jew li eżistew; għalhekk ittraduzzjoni, billi tneħħi l-ostakoli lingwistiċi, isservi ta' muftieħ li jiftaħ ix-xatba biex jiddakkar il-ġnien letterarju dinji.

Marcel Proust, il-ġgant tal-letteratura Franċiża tal-bidu tasseklu għoxrin, jammetti li l-aktar ktieb li influwenzah kien Mill on the Floss ta' George Eliot, ktieb li kien jemozzjonah u li hu kien jgħaddi ż-żmien jittraduċi flimkien ma' ommu qabel ma kien biss għad ħolom li jikteb À la recherche du temps perdu.

Dan l-eżempju juri li lletteratura ma għandhiex fruntieri fissi; għal din ir-raġuni toriġina minn fejn toriġina hi tħalli influwenza fuq kittieba oħrajn li jappartjenu għal-lingwi differenti.

Mela, jekk il-kittieb Malti jrid jilħaq il-livell tal-kittieba barranin ma jistax jiddependi biss fuq il-kreattività artistika li jitwieled biha iżda jeħtieġlu wkoll jibni l-intertestwalità personali tiegħu billi jaqra bla hedu u jistruwixxi lilu nnifsu fil-letteratura lokali u dinjija – f'din tal-aħħar mhux biss bil-lingwi oriġnali iżda wkoll fejn mhux kapaċi jagħmel dan u fejn dan hu possibbli bi traduzzjonijiet ta' xogħlijiet letterarji bil-Malti.

B'hekk l-intertestwalità akkwistata mill-qari personali tisqi lkitba tal-awtur kemm minn xogħlijiet letterarji bil-Malti u b'lingwi barranin li kapaċi jaqra bihom kif ukoll minn xogħlijiet barranin b'lingwi oħrajn li ma għandux għarfien tagħhom u li bis-saħħa tat-traduzzjoni jkunu ġew adottati mill-Malti.

Ta' min isemmi wkoll li barra milli tintroduċi fil-Malti forom u stili ta' kitba ġodda kemm fil-proża kif ukoll fil-poeżija, ittraduzzjoni tippreżerva l-idjoma u l-vokabularju Malti u toħloq terminoloġija ġdida f'diversi livelli li bl-użu tiddaħħal kemm fil-lingwa ħalli jonqsu n-nuqqasijiet lessikali kif ukoll fiddizzjunarji Maltin meta dawn jiġu aġġornati.

Iż-żieda ta' rumanz ieħor Franċiż bħal Meaulnes it-Twil ma' rumanzi oħrajn barranin li jistgħu jinqraw bil-Malti għandha għalhekk isservi biex jissaħħu l-ideal u l-mira li bħala Maltin, safejn hu possibbli, ma jkollniex bżonn nirreferu għal traduzzjonijiet b'lingwi oħrajn ta' xogħlijiet letterarji li m'aħniex kapaċi naqraw bil-lingwa oriġinali.

Personalment, billi sfortunatament ma nafx il-Grieg Klassiku mhux biss ħadt gost naqra L-Ilijade u L-Odissea bil-Malti bħalma kont ħadt gost naqrahom bl-Ingliż u b'diversi lingwi oħrajn, iżda ħassejtni tassew kburi li fl-aħħar stajt naqrahom ukoll bi lsien twelidi.

Xi ħaġa li għamilt għal darba darbtejn u li biħsiebni nkompli nagħmel.

Żgur li hu ta' vantaġġ kbir għalina li jkollna fuq lixkafef tal-kotba tagħna l-akbar għadd possibbli ta' xogħlijiet letterarji dinjin ewlenin billingwa nazzjonali.

Mhux faċli imma l-anqas ma hu impossibbli li jintlaħaq ideal ta' din ixxorta u biex dan verament isir bosta tradutturi oħrajn jeħtiġilhom ixammru kmiemhom.

Għalhekk, kull meta jiżdied ktieb ieħor tradott bil-Malti mal-għadd li diġà ġew tradotti tkun donnha qed tintefa' ċagħka oħra li timla dan il-vojt immens li għadu jeżisti u jinħass minna li tassew ngħożżu lsien pajjiżna u li lesti ninvestu fih kemm il-ħin kif ukoll il-kapaċitajiet intellettwali tagħna.

L-istorja tar-rumanz Le Grand Meaulnes li bil-Malti kif jidher fil-qoxra qed nittraduċih bħala

Meaulnes it-Twil issib il-ġenesi tagħha f'ħajjet l-awtur stess.

Fil-fatt uħud mill-kritiċi jqisu dan ir-rumanz bħala l-aktar rumanz awtobijografiku fil-letteratura Franċiża saħansitra anki meta jitqabbel max-xogħol monumentali ta' À la recherche du temps perdu ta' Proust.

Ilpożizzjoni tagħhom f'dan ir-rigward hi bbażata fuq il-fatt li n-narrattiva, il-persunaġġi, illokalitajiet u saħansitra ċertu diskors li niltaqgħu miegħu fir-rumanz, ilkoll isibu b'xi mod jew ieħor l-oriġini tagħhom fil-ħajja qasira tal-awtur innifsu.

Biżżejjed wieħed isemmi li ttliet persunaġġi prinċipali François Seurel, Augustin Meaulnes (fit-traduzzjoni Wistin Meaulnes) u Frantz de Galais mhumiex ħlief riflessjonijiet tal-karattru ta' Alain-Fournier innifsu.

Filwaqt li l-persunaġġ ta' Yvonne de Galais hu msejjes fuq Yvonne de Quiévrecourt li Alain-Fournier kien raha għall-ewwel darba f'Pariġi u li kien kellimha darba biss qabel ma żżewġet lil ħaddieħor.

Yvonne infatwatu għall-kumplament ta' ħajtu bi mħabba li ma setax jeħles minnha ħlief billi joħloq il-persunaġġ fittizju tagħha fl-uniku rumanz li laħaq kiteb.

Nistgħu ngħidu mingħajr tlaqliq ta' xjen li l-passjoni li Alain-Fournier kellu għal Yvonne de Quiévrecourt qanqlet fih il-muża li wasslitu biex niseġ il-ġrajja ta' Meaulnes it-Twil.

B'xi ftit eċċezzjonijiet il-persunaġġi l-oħrajn kollha, ibda mis-Sur Seurel u spiċċa fl-aktar wieħed sekondarju, ilkoll kemm huma jikkorrispondu ma' persuni li kienu jagħmlu parti minn ħajjet l-awtur.

L-istess bħall-persunaġġi, il-ġeografija li tinsab fir-rumanz hi simetrikament imfassla fuq dik ta' ħajjet l-awtur li minħabba l-ossessjoni nostalġika li kellu lejn tfulitu u żgħoritu rnexxielu joħloq illużjoni li biha kisser il-konfini li jeżistu bejn ir-realtà u d-dinja immaġinarja.

Hu u jaqra Meaulnes it-Twil il-qarrej forsi jista' jitqarraq billi jieħu l-impressjoni li r-rumanz mhux ħlief sempliċi rakkont ta' avventuri li seħħew f'dinja immaġinarja.

Madankollu, jekk hu jfittex u jinteressa ruħu fil-ħajja tal-awtur u fl-istess waqt joqgħod attent għal dak li jkun qed jaqra għandu jinduna kemm dan ir-rumanz, fejn id-dinja reali tingħaġen mad-dinja mistħajla, jista' joffrilu ħafna aktar x'jomgħod milli jidher.

Jeżistu fih għaldaqstant bosta temi profondi li Robert Gibson, wieħed mill-istudjużi ewlenin ta' Alain-Fournier, jelabora dwarhom.

Fost dawn it-temi hemm dawk tat-tfulija, tan-nostalġija, tad-differenza bejn être u paraître (dak li jidher u dak li hu mistħajjel), il-ħbiberija, is-simboliżmi li joriġinaw millideali li kellu l-awtur fost ħwejjeġ oħra tal-kampanja u tal-baħar, it-tema tal-ħarba, u mhux anqas minnhom it-temi tal-mewt u tat-tbatija li jfakkru lill-qarrej li l-ħajja ta' spiss, kif jgħid il-Malti, mhix ħlief boqqa ħelwa u bettija morr.

Il-karattri li niltaqgħu magħhom fir-rumanz ilkoll għandhom sa ċertu punt l-idjosinkraziji tagħhom li jiddistingwuhom minn xulxin, iżda meta wieħed janalizzahom jiskopri li għemilhom u l-ħolqien tagħhom jirriżulta kemm millimmaġinazzjoni tal-awtur kif wkoll minn ħajtu; mill-va et viens (iċ-ċaqliq minn naħa għal oħra) li dan joħloq bejn l-immaġinarju u dak li hu minnu biex b'hekk b'dan iċ-ċaqliq il-qarrej kontinwament jgħaddi minn dinja konkreta għal waħda ta' fantasija misterjuża.

Fir-rumanz it-tema tat-tfulija, li Alain-Fournier jassoċjaha mal-istat idilliku tal-Ġenna talArt/l-Arkadja/l-Utopja, li ladarba jintilef ma jistax jerġa' jiġi akkwistat lura, hi l-aktar waħda b'saħħitha.

B'hekk fir-rumanz tinħoloq atmosfera ta' nostalġija misterjuża u stramba b'effetti mistiċi fejn simbolikament l-adolexxenza toqtol l-innoċenza u s-safa li jikkaratterizzaw ittfulija.

Hu u jaqra r-rumanz il-qarrej iħoss ukoll l-effett taċ-ċiklu tal-ħajja fejn it-tfulija, iżżgħorija jitqiesu bħar-rebbiegħa, is-sajf li fl-aħħar mill-aħħar iwasslu għall-ħarifa,ix-xitwa li jeqirdu kollox iżda li paradossalment jerġgħu jwasslu għal bidu ġdid tal-istess ritwal tależistenza tal-bniedem u tan-natura.

Il-kriżi spiritwali li l-awtur kien għaddej minnha matul iż-żmien li fih dam jikteb ir-rumanz tinħass ukoll fit-tfittxija għas-sens tal-ħajja li wara li tgħaddik minn dar is-sliema, l-istat utopiku, toħorġok minnha bit-telf tal-innoċenza u s-safa li tagħmel x'tagħmel qatt ma tista' terġa' takkwistahom lura f'din il-ħajja.

Forsi l-memorja biss għandha s-saħħa li treġġa' lura larloġġ lejn dan l-istat ta' perfezzjoni; però, it-treġġigħ lura tiegħu mill-memorja finalment mhux ħlief illużjoni li tgħatti l-aspett lineari u irriversibbli taż-żmien u li fil-proċess toħloq sens ta' nostalġija maġika mimlija lacrymae rerum għall-imgħoddi mitluf li jwassal miegħu ttelf tal-innoċenza u s-safa tat-tfulija.

Ma' dan l-aspett tar-rumanz wieħed irid iżid u jżomm quddiem għajnejh it-tema tal-mors et fatum (il-mewt u d-destin) li l-iskop tagħha hu li ġġiegħel lill-qarrej jirrifletti dwar is-sens u t-tifsira tal-ħajja.

F'Meaulnes it-Twil jinħass sew l-isfruttament tal-intertestwalità mill-awtur.

Din tirriżulta minħabba li Alain-Fournier innifsu kien qarrej prolifiku.

Fl-awtur żagħżugħ li kien għadu qed jesperimenta bl-istil letterarju tiegħu jinsabu traċċi u jinħassu sew l-influwenzi ta' awturi li kienu stabbiliti fosthom André Gide (id-djarju ta' Meaulnes fl-aħħar tar-rumanż jixbah liddjarju ta' Alissa f'La Porte étroite), Dostoevsky (l-attitudni lejn l-hena fiż-żwieġ li għandhom Meaulnes u Frantz tixbah lil dik tal-eroj epilettiku ta' L-Idjota), u Victor Hugo (l-azzjoni melodrammatika li ġġiegħel lil Meaulnes josserva l-ħalfa li jkun ta lil Frantz mhix ħlief l-eku ta' dak li niltaqgħu miegħu fid-dramm romantiku Hernani li ttalla' għall-ewwel darba minn Hugo fl-1830).

Mhux eskluż ukoll li Alain-Fournier, li kien midħla u influwenzat mill-kitba tal-filosfu Kattoliku Blaise Pascal u tax-xogħlijiet ta' Paul Claudel, l-esponent ewlieni taddramm Kattoliku Franċiż tas-seklu għoxrin, seta' waqa' wkoll matul il-kriżi spiritwali tiegħu taħt l-influwenza tal-Konfessjonijiet ta' Santu Wistin.

Ix-xebh bejn l-episodju tat-tfal jisirqu lħawħ mill-ġnien fil-bidu ta' Meaulnes it-Twil mal-episodju li fih Santu Wistin jirrakkonta meta fi tfulitu fl-età ta' sittax-il sena kien daħal ma' ċorma tfal tamparu jisirqu l-lanġas minn ġnien viċin tal-għalqa tad-dwieli tagħhom jindika din l-influwenza.

L-istqarrijiet spiritwali ta' Santu Wistin jittrattaw ukoll dak li jwassal għat-telfa tas-safa minħabba l-ġibdiet u ddgħufijiet tal-bniedem, tema li kontinwament niltaqgħu magħha f'Meaulnes it-Twil.

Barra minn hekk, jeżisti wkoll xebh bejn l-użu simboliku tal-funtana fir-rumanz u l-idea mistika tagħha fil-konfessjonijiet tad-duttur tal-Knisja.

Finalment, f'dan ir-rigward ta' min isemmi wkoll li hemm xebh bejn id-diskors tal-Isqof ta' Ippona dwar il-memorja, li nsibuh fl-Għaxar Ktieb tiegħu tal-Konfessjonijiet, u l-mod kif permezz tat-teknika tal-mise en abîme, jiġifieri tar-rakkont ta' storja fi storja, titħaddem il-memorja tal-awtur li qed jikteb dwar tifkirietu bissaħħa tal-memorja ta' Francois Seurel in-narratur prinċipali u ta' Wistin Meaulnes meta dan juża l-memorja biex jirrakkonta minn xiex għadda u biex jirrikostitwixxi dak li kien nesa biex jasal għal dak li kien tilef jew li kien mitluf.

B'kuntrast mat-tfulija kif nafuha llum, meta tfal ta' ħdax/tnax-il sena diġà jkunu tilfu b'mod bikri l-innoċenza ta' tfulithom kawża ta' dak kollu li toffri d-dinja materjalista taż-żminijiet li qed ngħixu fihom, ninnotaw fir-rumanz li t-tfulija tal-karattri testendi – inċidentalment bħalma jiġri fil-każ tal-kitba ta' Santu Wistin li seħħet kważi elf u ħames mitt sena ilu – għall-età ta' sittax/sbatax-il sena u aktar: il-perjodu intermedjarju bejn it-tfulija u ż-żgħożija li jwassal għall-istat adult.

Kważi kważi wieħed jasal biex jgħid li t-telf tat-tfulija estiża jew le jwassal għat-telf tal-innoċenza fil-bniedem.

Telf li fl-aħħar mill-aħħar hu inevitabbli minħabba l-fatt li xi darba l-bniedem irid jew ma jridx ikollu jħalli tfulitu warajh.

Għalhekk, l-imħabba fir-rumanz tibda bħala waħda innoċenti, pura u idealizzata li aktar tixbah lil dik li nsibu fil-ħrejjef kavallereski medjevali (bħal-leġġendi tar-Re Arturu u l-Kavallieri tal-Mejda Tonda) li fihom din issir żienja meta titlef l-innoċenza tat-tfulija biex b'hekk l-eroj jitlef ilperfezzjoni spiritwali oriġinali tiegħu u jispiċċa vittma tar-rimors kiefer tal-kuxjenza.


Meaulnes it-Twil : Ġrajja ta' ferħ u niket kitba ta' Paul Zahra

Fil-bidu ta' Meaulnes it-Twil, l-uniku rumanz ippubblikat minn Alain-Fournier qabel mewtu, Wistin Meaulnes jasal l-iskola ta' Sant-Agata, villaġġ fil-qalba tal-kampanja Franċiża, lejn laħħar snin tas-seklu dsatax.

Is-Sur Seurel, missier in-narratur, li kien imexxi l-iskola, jaċċetta t-talba tas-Sinjura Meaulnes sabiex binha jiġi aċċettat bħala intern għas-sena skolastika.

François Seurel, in-narratur, hu iżgħar minn Wistin iżda hu mill-ewwel jinġibed lejh għax din kienet opportunità li kien ilu jistennieha sabiex filgħaxijiet ma jsibx ruħu aktar waħdu fil-bini tal-iskola u biex jieħu sehem fl-avventuri mat-tfal l-oħrajn wara li jiskulaw.

Sa mill-bidu nett François jinduna li Wistin kien se jaqliblu ħajtu ta' taħt fuq.

L-avventura, madankollu, tibda meta Meaulnes jaħrab mill-iskola u jissellef mingħajr permess debba b'karrettun biex imur iġib lin-nanniet ta' François mill-istazzjon tal-ferrovija.

Fi triqtu lejn l-istazzjon Wistin jintilef u mingħajr ma jaf kif isib ruħu f'dominju misterjuż fil-kampanja fejn kienet qed isseħħ festa stramba.

Hu jiddeffes fil-festa bla stedina, u jissogra jieħu sehem fl-attivitajiet li kienu għaddejjin.

Hemm jiltaqa' ma' Yvonne de Galais, li xi ftit jew wisq kienet tixbah perfettament lit-tfajla li Wistin kien dejjem joħlom li jiltaqa' magħha.

Imbagħad, minħabba ċirkostanzi li ma kinux qed ibassruhom, il-festa tieqaf ħesrem; Meaulnes ikollu jmur lura lejn Sant'Agata u l-ħajja kemm għalih kif ukoll għal François il-ħabib fidil tiegħu tinbidel bħal-lejl minn nhar.

L-imkejjen fejn kien jinsab id-dominju misterjuż kienu donnhom mitlufin għal dejjem għassubien ta' Sant'Agata; is-sejba tagħhom kienet qed turi li saritilhom kważi impossibbli.

Flaħħar madankollu jirnexxilhom isibu d-dominju l-mitluf, iżda kien għadu dan l-istess post talmeravilji bħalma kien matul il-festa misterjuża? …

Meaulnes it-Twil għandu l-ingredjenti ta' rumanz kbir.

Essenzjalment dan hu dovut għall-fatt li jinsabu fih livelli differenti ta' interpretazzjoni.

Il-qarrej jista' jaqrah sempliċement bħala storja iżda jista' wkoll jaqrah fost livelli ta' interpretazzjoni oħrajn bħala semi-awtobijografija tal-awtur, bħala allegorija mimlija simboli u metafori kif ukoll bħala vjaġġ spiritwali bl-għan li jinstab is-sens tal-ħajja.

Hu joffri wkoll emozzjonijiet differenti b'mod speċjali dawk surrealistiċi li jġiegħluk tħoss li r-realtà teżisti mhux biss fid-dinja li naraw iżda wkoll fi bnadi oħrajn fil-ħolm tagħna.

U l-punt komuni bejn dawn iż-żewġ dimensjonijiet kif jidher firrumanz hu misteru fih innifsu.

Mimli intertestwalità minn awturi bħal Victor Hugo, André Gide u Daniel Defoe r-rumanz hu stess isir sors ta' intertestwalità għal awturi prominenti oħrajn bħal Francis Scott Key Fitzgerald (The Great Gatsby 1925), André Dhôtel (Le Pays où l'on n'arrive jamais 1955) u John Fowles (The Magus 1966).

It-traduzzjoni ta' Le Grand Meaulnes bħala Meaulnes it-Twil ma kinitx xi ħaġa ħafifa.

Meta kien qed jikteb ir-rumanz Alain-Fournier kien għadu qed jesperimenta bl-istil ta' kitbitu.

Listruttura tas-sentenzi tiegħu hi kultant ferm diffiċli biex tinqaleb għall-Malti billi l-awtur ta' spiss jaqleb is-sekwenza loġika tas-sentenza Franċiża li tant hi simili għall-binja tas-sentenza bil-Malti.

Nemmen tassew li l-iskopos tat-traduzzjoni letterarja għandu jkun l-ekwivalenza letterarja u l-qlib tal-binja tas-sentenzi Franċiżi għall-Malti kienet waħda mid-diffikultajiet ewlenin biex jintlaħaq dan il-għan.

Madankollu, il-proċess tat-traduzzjoni ta' dan ir-rumanz li minħabba raġunijiet ta' spazju mhux se nitkellem dwaru f'dan l-artiklu evidentement jinvolvi diffikultajiet oħrajn.

Iżda hemm waħda partikulari fost dawn id-diffikultajiet li nixtieq insemmi billi din hi marbuta ma' dak li miktub hawn fuq rigward il-livelli ta' interpretazzjoni tal-letteratura b'valur estetiku.

Kunxju ta' dawn l-aspetti differenti tar-rumanz, għamilt għalhekk dak kollu possibbli biex inwassal b'mod validu l-livelli differenti ta' interpretazzjoni li wieħed jista' jattribbwixxilu.

Bħala eżempju partikulari ta' din ix-xorta ta' diffikultà nirriferi l-qarrej għall-interpretazzjoni simbolika mifruxa f'Meaulnes it-Twil.

Kliem bħal baħar (mer) u omm (mère) fost oħrajn hu użat simbolikament fir-rumanz u għalhekk kelli niżgura li nżomm b'attenzjoni kbira dan l-element simboliku fit-test kollu tat-traduzzjoni.

U dan minkejja l-fatt, kif jidher mill-eżempju, li ma tistax tinżamm l-ekwivalenza fonetika tiegħu.

Il-qari ta' rumanzi bħal Le Grand Meaulnes / Meaulnes it-Twil mhux biss hu gost fih innifsu iżda joffri wkoll mumenti ta' riflessjoni dwar is-sens tal-eżistenza tagħna u dwar iċ-ċiklu rikorrenti tal-ħajja.

Is-seħer tar-rumanz ta' Alain-Fournier hu li l-qarrejja jindunaw bl-effetti veri tal-ħolm mitluf f'dinja mimlija nostalġija għall-innoċenza taż-żgħurija u għall-purità tażżgħożija.

Bla dubju ta' xejn hu joffri storja ta' ferħ u ta' niket iżda fuq kollox hu storja b'tema dwar dak kollu li jseħħ fil-ħajja, li la darba jkun seħħ ma jkunx jista' jinkiseb lura.


Ħarsa mqar ħafifa lejn l-istorja tal-qlib għall-Malti tal-Bibbja dlonk turina li kienet il-professjoni tat-traduzzjoni li laqqgħet lil Giuseppe Cannolo

(1756-1845) ma' Mikiel Anton Vassalli (1764-1829).

Barra minn hekk, dettal żgħir minn din l-istorja jurina li r-relazzjoni ta' bejniethom ma kinitx ward u żahar.

Hekk kif l-Ingliżi rifsu fuq Malta fl-1800 u bdew bil-mod jaħkmuha u jagħmluha tagħhom, f'pajjiżna bdew jaslu żeloti Protestanti bil-ħsieb li jxerrdu twemminhom hawn u jużaw il-ġżira bħala bażi biex jippenetraw il-Mediterran u pajjiżi oħra: L-ewwel ħjiel tal-ħidma tal-Protestanti f'pajjiżna narawh fl-1809 (Bonnici, 1957: 105).

Ħafna mill-fatti li ser naqraw dwarhom f'dan l-artiklu ġraw fl-ewwel kwart tas-seklu dsatax.

Matul dan il-perjodu seħħew żviluppi li kienu kruċjali kemm għall-iżvilupp soċjopolitiku ta' pajjiżna kif ukoll għat-tisħiħ ta' ilsienna: fl-1813 Malta ġiet iddikjarata kolonja tal-imperu Ingliż u ġiet ikkonfermata tali bit-Trattat ta' Pariġi tal-1814 u fil-Kungress ta' Vjenna fl-1815 (Davis & Hough, 2007: 387).

Fl-1813 f'Malta faqqgħet il-pesta li qatlet xi 4,500 ruħ u li kattret l-għaks li kien hawn f'pajjiżna.

It-traduzzjonijiet għall-Malti li dehru f'dan iż-żmien u stigati mill-Protestanti kienu fundamentali għall-iżvilupp tal-Malti.

Kemm Cannolo kif ukoll Vassalli ħadmu bi ħlas għall-Protestanti f'Malta billi qalbu għall-Malti bosta kotba reliġjużi u mhux.

Tal-ewwel beda jittraduċi għallProtestanti ferm qabel Vassalli, aktarx fl-1817 (Sant, 1975: 24), u baqa' jaqdihom wara l-mewt ta' Missier l-Ilsien Malti fl-1829: fil-fatt naqraw li bħala "raġel xiħ, kien baqa' jżur il-Protestanti" (Cachia, 1994: 107) u jgħinhom fit-traduzzjonijiet għall-Malti, anke mhux Bibliċi (Vella, 2007: 159).

Cannolo kien l-ewwel traduttur tal-Vanġelu ta' San Ġwann bil-Malti, maħruġ fl-1822, filwaqt Vassalli qaleb għallMalti L-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli, maħruġ fl-1829.

Il-Vanġelu ta' San Ġwann ta' Cannolo u L-Erba' Vanġeli u l-Atti tal-Appostli ta' Vassalli.

Ittnejn ġew stampati f'Londra għand R. Watts

Iċ-Church Missionary Society

Fl-1815 bdiet topera f'Malta ċ-Church Missionary Society (CMS) taħt ittmexxija tar-rev. william jowett, bl-iskop li xxerred l-Anglikaniżmu f'Malta u filMediterran.

Qabel il-wasla ta' din l-għaqda, kienu diversi l-għaqdiet Protestanti li ppruvaw ixerrdu l-Protestantiżmu f'pajjiżna u fil-Mediterran fosthom, il-British and Foreign Bible Society (BFBS) (Sant, 1975: 2).

Iżda s-CMS kienet l-ewwel għaqda Protestanta li kellha interess li tikkultiva l-ilsien Malti biex tilħaq l-iskopijiet missjunrarji tagħha.

Il-mezzi u l-għodda biex tilħaq il-għan tagħha kienu d-distribuzzjoni u t-traduzzjoni tal-Bibbja u kotba oħra, bil-Malti u lingwi oħra.

Biex twettaq dan, hi qabbdet tradutturi Maltin, fosthom lil Cannolo u lil Vassalli u tradutturi barranin, fosthom lil Ahmad Faris alShidyaq1 (1804-1887). waqqfet stamperija f'pajjiżna fl-1822, li minnha ħarġu

1 Maronita mil-Libanu li qaleb għall-Protestantiżmu.

Kien lessikografu, ġurnalista u poeta.

Beda jaħdem għall-Protestanti fl-1833, jgħin lil Schlienz fil-produzzjoni ta' kotba bl-Għarbi.

Bejn l-1838 u l-1848 kien jgħallem l-Għarbi fl-università ta' Malta (Agius, 1989-1990: 52, 53).

għadd ġmielu ta' pubblikazzjonijiet, mhux biss Bibliċi, imma anke letterarji u edukattivi, bil-Malti, fosthom tliet pubblikazzjonijiet ta' Vassalli, bl-Ingliż (Vella, 2006: 40) kif ukoll b'lingwi oħra inkluż l-Għarbi.2

Din l-għaqda Anglikana waslet f'pajjiżna wara li fl-1811 irċeviet talba mingħand Dr Cleardo naudi (1781-1837) "biex jibagħtu missjunarji fil-Lvant" wara li "ilPropoganda Fide, kellha tirtira l-missjunarji Kattoliċi tagħha minħabba t-telf talfondi li kellha."

Is-CMS ma kinetx l-ewwel għaqda Protestanta li Dr naudi li pprova jindeħes magħha: Fl-1808 kien diġà ħa l-inkarigu li jqassam itTestment il-ġdid bit-Taljan li l-BFBS kienet bagħtet f'Malta (Sant, 1975: 3).

Dan ittabib, imwieled u mgħammed bħala Kattoliku l-Belt Valletta, kien l-ewwel professur tal-kimika tal-università ta' Malta u anke professur tal-Istorja naturali tal-istess università.

Sar Protestant imma qabel ma miet reġà ħaddan il-Kattoliċiżmu (ellulMicallef, 2010: 323).

Qaleb għall-Malti, Tagħlim Nisrani, mehud mill-Katekizmu Kattoliku ta' Douay u mill Katekizmu Kattoliku ta' l-Abbati Fleury (Vella, 2006: 4).

Aktarx li qaleb għall-Malti s-Salmi li dehru fi Ktyb yl qari fuq bosta huejjeg mahtura myn kotba Kattolici tal-1832 (Cassar Pullicino 1980: 3; Vella, 2005: 22).

Kien hu li rrakkomanda bil-miktub lil Cannolo lis-CMS fl-1813 (Sant, 1975: 23).

Cannolo kien raġel fqir, isinn is-skieken f'ħanut tax-xogħol biswit biċċerija tallaħam fi Strada Stretta, il-Belt.

Ta' 53 sena Cannolo iżżewweġ lil Maria Antonia Azzopardi li aktar tard kellha problemi mentali. jowett, li kien imexxi s-CMS dak iż-żmien, jiddeskrivi lil Cannolo bħala eċċentriku, tant li kien diffiċli li ma taħsbux miġnun.

Għalih Cannolo kien stramb, dommatiku u dominanti.

Il-qassis Anglikan ikompli jgħid li x-xwejjaħ kien ġenju tant li ma kellux paċenzja jkun għalliem sistematiku.

Dejjem skont jowett, Cannolo kien studja l-Għarbi3 u fi żmien l-ordni kien interpretu għall-iskjavi Torok.

Meta naudi kien qed jintroduċi lil Cannolo ma' jowett, iddeskrivieh bħala

"professsur tal-lingwi, bniedem infurmat sew u studjuż tajjeb tal-Kotba Mqaddsa."4

Cannolo kien qaleb it-Testment il-ġdid u kważi t-Testment il-Qadim kollu (Sant, 1975: 24).

Minkejja li s-CMS qabbditu jaqleb għall-Malti t-Testment il-Qadim, il-Vanġelu ta' San ġwann u L-Imitazzjoni ta' Kristu ta' Thomas Kempis, fil-fatt stampatlu biss il-Vanġelu ta' San ġwann.

Qaleb ukoll mit-Taljan għall-Malti ktejjeb ta' 16-il paġna, Il-Via Sagra, u it-triex[q] ghaziza

Li ghamel Sidna u Mulejna Ġesu Cristu u kien involut fit-traduzzjoni tal-

Katekiżmu tal-ġeografija ta' william Pinnock.

Cannolo kien iħobb il-Malti

jowett jgħidilna li Cannolo kien jeħodha kontra ħutu Maltin talli ma kinux jirrikonoxxu l-valur tal-lingwa tagħhom stess.

Dwar Cannolo, ir-rev.

Schlienz, li kien isejjaħlu Peppu, saħansitra qal:

B'referenza għat-talenti ta' Cannolo, jowett iżid li "Hu jieħu gost jaqra t-Testment Syrjak u, hekk kif il-vanità titħallat mal-kwalitajiet eċċellenti tiegħu, kien jiftaħar jgħid kemm sabu ħafif."5 (Sant, 1973-1974: 9).

Is-CMS timpjega lil Vassalli

L-inkwiet għal Cannolo beda hekk kif Vassalli beda jaħdem ta' traduttur għallProtestanti fl-1823 wara li dan tal-aħħar ġie introdott lil jowett, aktarx minn Sir john Hookham Frere (1769-1846), ħabib kbir6 ta' Vassalli, diplomatiku, poeta u studjuż Ingliż li għix f'Malta bejn l-1821 u l-1846 (Cassar, 1984: 60). jidher li t-traduzzjonijiet ta' Cannolo ma kinux ta' kwalità għolja u kienu qed jinvolvu ħafna reviżjoni min-naħa ta' jowett li flimkien ma' naudi kien qed iqatta' diversi sigħat kuljum jikkoreġi x-xogħol bil-Malti ta' Cannolo.

Saħansitra naqraw li darba minnhom ġiegħel lil Cannolo jittraduċi mill-ġdid l-erba' Vanġeli.

Ilqassis Anglikan kien lest iwaqqaf kumitat biex jaqra u jirranġa l-verżjoni sabiex tiġi tagħmel biżżejjed sens.

Silta miġjuba mill-Ingliż.

Ħbieb tassew kienu Sir john u Vassalli: kien bis-saħħa ta' Frere li Vassalli laħaq l-ewwel professur tal-Malti tal-università ta' Malta, kien saħansitra jħallaslu l-paga tal-porfessorat.

Kien Frere u sħabu l-Ingliżi Anglikani li ħasbu u ħallsu għad-difna ta' Vassalli: Frere ħareġ 20 skud għal dan u saħansitra ried jagħmillu monument fuq qabru (Cremona 1974: 69, 70).

Mhux ta' b'xejn li Vassalli ddedika l-ktieb tiegħu Motti, aforismi e proverbii maltesi "a sua Signoria onorabile, il Signor john Hookham Frere" (1828: iii-iv).

Dwar is-soġġorn ta' Frere f'Malta u l-ħbiberija tiegħu ma' Vassalli ara John Hookham Frere in Malta (1821-1846) - A link with our social and cultural past ta' Dr Paul Cassar.

Mhux ta' b'xejn meta impjega lil Vassalli bħala traduttur, jowett feraħ mhux ftit. u filwaqt li ddeskriva lil Vassalli bħala "l-aħjar wieħed fil-gżira, sew għal dik li hija ħila kemm għal dak li hu isem," jgħid li l-istil tiegħu hu ħafna superjuri għal dak ta' Cannolo u naudi.

L-inkwiet bejn Cannolo u Vassalli

Charles Louis Dessoulavy (1875-1945),7 dak li kixef ħafna dokumenti dwar Vassalli u l-attività tas-CMS f'Malta u għaddiehom lil ninu Cremona, l-ewwel bijografu ta' Vassalli, jiddeskrivi lil Cannolo bħala "ħaddiem fqir li kien jitħallas ta' traduttur miċ-Church Missionary Society, iżda li tilef l-impjieg tiegħu meta M. A. Vassalli ġie impjegat".8 (1943: 186).

Hu jirrakkontalna li:

Dessoulavy jissuspetta li l-vera raġuni tal-antipatija ta' Cannolo għal Vassalli ma kinitx l-istorja tas-sitwazzjoni matrimonjali ta' Vassalli imma fil-verità għaliex Cannolo ħass:

li kien inferjuri għal Vassalli li minħabba fih kien kien qed jitlef l-impjieg tiegħu;

li Vassalli probabbli kien jaf bil-frodi li Cannolo kellu sehem fih ftit tas-snin qabel.

Dwar il-kwalità tax-xogħol ta' Cannolo meta mqabbla ma' dik ta' Vassalli, m'għandix bżonn nelabora peress li rajna diġà l-opinjoni ta' jowett aktar 'il fuq9.

Ħafna mir-riċerka bażika u bikrija li għandna dwar Mikiel Anton Vassalli u Giuseppe Cannolo nafuha lil ġużè Gatt u lir-rev.

Charles Louis Dessoulavy li għaddewha lil ninu Cremona li kompla żid magħha biex kiteb Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu.

Dessoulavy (jew CLD, kif kien iħobb jiffirma,) kien qassis Ingliż imwieled l-Iżvizzera li "kien wieħed li għall-ġibda li kellu għal Malta u għall-Malti kien iħoss ruħu…. aktar Malti milli Ingliż."

Hu kien jgħin ħafna kittieba u riċerkaturi Maltin billi jfittxilhom dawk id-dokumenti u l-kotba li jonqsulhom, f'libreriji u arkivji f'Londra, il-belt fejn kien stabbilit biex jaqdi d-dmirijiet pastorali tiegħu.

Kien membru onorarju tal-Għaqda Kittieba tal-Malti [illum l-Akkademja] u kiteb artikli u kummenti filoloġiċi għal Il-Malti, l-organu tal-Għaqda (Aquilina, 1945: 29).

Silta miġjuba mill-Ingliż.

Il-kwalità tat-traduzzjoni ta' Cannolo mhix li tarmiha.

Meta kien qed jikkummenta dwar ittraduzzjoni tal-Vanġelu ta' San ġwann ta' Cannolo, il-biblista Mons. Pietru Pawl Saydon kellu dan xi jgħid: "Can[n]olo mexa bil-ħsieb li jfisser bir-reqqa t-test Latin u b'mod ċar u ħafif mingħajr ma qagħad ifittex it-tirqim ta' stil.

Xi tibdil ċkejken, bħalma ngħidu aħna, taqlib ta' kliem, tibdil ta' kelma ma' oħra, tħassir ta' kelma żejda, u żieda ta' partiċella, kien isebbaħ u jagħti qawwa lill-kliem … iżda wieħed jistqarr illi t-traduttur [Cannolo] xi min daqqiet jikser il-ħemda tal-istil billi dlonk il-kliem jibnih fuq ix-xeħta Semitika.

Fuq hekk it-traduzzjoni ta' Can[n]olo tiġi ħabtet tisboq lil dik ta' sieħbu

Vassalli li għex u kiteb fi żmienu u miżmum bħala traduttur aħjar minnu."

Cannolo tilef ħobżu minħabba Vassalli huwa verament improbabbli: għandna evidenza li turi li, wara li impjegaw lil Vassalli, il-Protestanti ħallewh jaħdem fuq it-traduzzjoni tat-Testment il-Qadim minkejja li qatt ma ppubblikawhulu (Sant, 1975: 24).

Barra minn hekk, hekk kif rajna fil-bidu ta' dan l-artiklu, jidher li Cannolo baqa' midħla sew tal-Protestanti wara l-1829. jibqa' għaldaqstant li wieħed jistħarreġ l-istat ċivili ta' Vassalli u l-każ ta' falsifikazzjoni li, skont Dessoulavy, kien involut fih Cannolo.

Iż-żwieġ u l-familja ta' Vassalli

Ma nafux x'seta' wassal lil Cannolo biex ċanfar lil Vassalli għan-nuqqas ta' żwieġ ma' Katerina iżda f'din ir-relazzjoni hemm nieqes element verament importanti: iċ-ċertifikat taż-żwieġ li ħafna studjużi fittxew u s'issa qatt ma sabu.10

Vassalli rritorna Malta wara dsatax-il sena eżilju fi Franza fid-19 ta' ġunju 1820. eżattament xahrejn qabel, f'ittra bil-Franċiż lill-Ministru tal-Intern ta' Franza filwaqt li talbu jkoprilu l-ispejjeż tal-vjaġġ għal Malta, peress li ma kellux mezzi u riżorsi biex imantni lil familtu, isemmi li kien "mgħobbi birreponsabbiltà tal-mara u l-erba' subien li għandi, tlieta minnhom minorenni ta' 7, 6, u 3 snin."

Meta f'din l-ittra bil-Franċiż Vassalli kiteb "ma femme", hu kien qed jirreferi għal Katerina Formosa de Fremaux li ħafna studjużi jgħidu li żżewwiġha fi Franza għall-ħabta tal-1813 minkejja li s'issa m'għandniex dokumenti li jixhdu dan.

Isem din il-mara jidher bħala Katerina Vassallo flimkien mal-ismijiet ta' uliedha, Lorenzo11, Grabiel, Saver u Mikiel Anton fir-reġistru tal-port fid-dħul tagħhom mill-ġdid f'Malta fit-2 ta' ottubru 1820.

F'dan l-isfond wieħed mill-uniċi dokumenti li jitfa' ftit dawl fuq il-familja Vassalli sabulna Cremona: Dan hu ċ-ċertifikat tal-mewt ta' Grabiel (ritratt lemin), iben Vassalli, li jgħid li miet il-Furjana fit-30 ta' Lulju 1863 u li twieled f'Marsilja fl-1814.

F'Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu Cremona jżid:

Fuq dak li tarrfitli dik ix-xwejħa ta' neputija tiegħu [ta' Vassalli, bint ibnu Grabiel], huwa kien miżżewweġ lil ċerta Katerina Formosa de Fremaux li aktarx li sar jafha meta kien fi Franza, eżiljat minn Malta.

Din il-mara ma jidhirx li kien iżżewwiġha hawn Malta, għaliex dan iż-żwieġ ma jinsab imniżżel fl-ebda parroċċa ta' Malta u Għawdex.

Mill-età ċkejkna tat-tfal tiegħu fl-1829, fissena li fiha Vassalli għalaq għajnejh, aħna ma nistgħu lanqas ingħidu illi huwa żżewweġ lil din il-mara fi żmien li kien jinsab imsiefer qabel l-1796.

Għalhekk għandna naħsbu illi dan iż-żwieġ sar bejn l-1801 u sena 1813 meta hu kien jinsab itturufnat minn Malta ġewwa l-art ta' Franza.

Ħarsa ħafifa lejn in-noti, il-korrispondenza u xi dokumenti li għenu lil Cremona jikteb Mikiel Anton Vassalli u Żminijietu (MS 222 Vassalli Miscellanea, il-Librerija Melitensia tal-università ta' Malta) turina li Cremona għamel sforz kbir biex jivverifika dak li qatlu n-neputija ta' Vassalli u jistabbilixxi bl-eżattezza d-data u l-post taż-żwieġ ta' Vassalli u d-data u l-post tat-twelid ta' uliedu iżda baqa' b'xiber imnieħer.

"Peress li s-Sur Vassalli kien diġà ħa l-ewwel erba' ordnijiet ta' Qassis Kattoliku ruman," jgħidilna Schlienz, "ġejt mgħarraf li verament ma kienx possibbli għalih li jiżżewweġ legalment fil-Knisja Kattolika."12 (Sant 1993: 58).

Li Vassalli ħa l-ordnijiet minuri għal saċerdot minkejja li qatt ma daħal is-Seminarju tal-Imdina jikkonfermah b'dokumenti l-istoriku Ciappara (1993: 46) iżda Cachia, li barra li kiteb dwar ħajjet Vassalli hu wkoll Monsinjur tal-Kaditral b'esperjenza fit-Tribunal ekklesjastiku, jgħid li dawn l-ordnijiet mhumiex ta' impediment għaż-żwieġ Kattoliku (2016: xlix).

Fil-kuntest Malti ta' dak iż-żmien, jekk wieħed ma kienx ikun "legalment miżżewweġ fil-Knisja Kattolika" kien ifisser li ma kienx ikun miżżewweġ lanqas ċivilment.

Għall-kurat tal-Parroċċa ta' San Pawl, il-Belt, li kienet tkopri d-dar ta' Vassalli f'Tal-Pietà, Vassalli kien "sospetto" li skont Sant kienet tfisser li ż-żwieġ ta' Vassalli ma kienx regolari u għalhekk ma setax jippermettilu difna Kattolika (1980: 5).

Iżda għal Ciappara "sospetto" kienet tfisser li kien suspettat li kien Protestant (2004: 135) minkejja li Schlienz, meta kien qed jikkummenta wara mewtu dwar iddifna tiegħu, qalilna: "Peress li s-Sur Vassalli qatt ma stqarr li hu Protestant xtaqna li nidfnuh f'ċimiterju Kattoliku."13 (Sant, 1993: 57).

L-istorja ta' falsifikazzjoni

Skont Dessoulavy, Cannolo kien involut fi storja ta' frodi li probabbli Vassalli kien jaf biha.

Il-qassis Ingliż jgħid li Cannolo kien involut fil-falsifikazzjoni ta' kitba bilingwa, bil-Grieg u l-Feniċju, li kien hemm fuq ħaġra Punika antika li suppost instabet fl-Imdina, li skont dawk li sabuha, dil-belt hija id-dar irjali fuq il-quċċata tal-Mutanja Atlas.

Is-sehem ta' Cannolo, skont Dessoulavy, kien il-kitba Feniċja, li tant kellha influss tal-Malti li nkixef l-ingann.

L-atturi prinċipali ta' din l-istorja ta' falsifikazzjoni kienu Grognet,14 inġinier ta' dixxendenza Franċiża li kien joqgħod Malta, ġużeppi Feliċ Galea, qassis mill-Imdina, Cannolo, Domeni di rienzi u Pezzali Pargiota.

Iżda Ganado jagħti verżjoni differenti ta' din l-istorja u jeskolpa lil Cannolo, saħansitra jidher li kien vittma ta' plaġjariżmu minn Grognet li min-naħa tiegħu qal li din kienet traduzzjoni ta' Cannolo ta' kitba Atlantiko-Feniċju - li ħoloq Grognet innifsu - li kien hemm fuq ħaġra li skont Grognet instabet minn Dun ġużepp Feliċ Galea waqt skavar fond fl-Imdina.

Fil-verità, skont Ganado, qabel din l-istorja ta' falsifikazzjoni, Cannolo tqabbad jittraduċi kitba Feniċja li kien hemm fuq ħaġra b'iskrizzjoni bil-Grieg u l-Feniċju, misjuba fl-Afrika ta' Fuq mill-orjentalista Luis-Domeny de rienzi fl-1819.

Tabilħaqq Grognet abbuża minn din it-traduzzjoni ta' Cannolo minħabba l-fissazzjoni tiegħu li jsib il-kontinent mitluf ta' Atlantis.

(Ganado, 2009: 30).15 Fil-verità, fil-waqt li għal Dessoulavy Cannolo kien falsifikatur, għal Ganado, li f'idu kellu ħafna aktar riċerka dwar din il-kwistjoni, Cannolo kien bniedem ġenju b'ħafna talenti, inkluż li kapaċi jaqra u jittraduċi l-Feniċju, anke jekk b'diffkultajiet.

Battibekki bejn Cannolo u ulied Vassalli

Mid-dehra, wara l-mewt ta' Vassalli, Cannolo kompla bil-battibekki ma' ulied Vassalli.

Schlienz, il-qassis Anglikan li, wara jowett, ħa t-tmexxija tal-istamperija tas-CMS fejn kienu jaħdmu ulied Vassalli, jirrakkonta li ta' spiss kien jaqbad ma' iben Vassalli, Grabiel, kemm minħabba l-kitbiet ta' missieru kif ukoll dwar l-prinċipji reliġjużi tiegħu.

Darba minnhom, jirrakkonta Schlienz, Cannolo qal lil Grabiel li ma kienx sew li wieħed jitlaq twemminu.

"Sewwa," wieġbu t-tifel, "mela San Pawl għamel żball li ma baqax Lhudi u sar nisrani żeloti."16 (Ciappara, 2004: 137).

Drabi oħra kienu jkunu it-tfal ta' Vassalli li jaqbdu ma' Cannolo: "It-tfal ta' Vassalli, li wara l-mewt ta' missierhom kienu saru Protestanti, biex jittantaw lil Cannolo kienu jgħidulu: 'Inti sirt Protestant bħalna.'

Cannolo kien jibda jitmasħan u jmerihom, għaliex hu kien baqa' Kattoliku."

L-istess Schlienz jiddeskrivi lil Cannolo bħal Kattoliku ruman żelota. nafu fiżżgur li Cannolo baqa' Kattoliku sal-mewt għax, kuntrarjament għal Vassalli, ma kellux problemi biex jindifen fiċ-ċimiterju ta' San Publiju, il-Furjana, meta miet fit-23 ta' Diċembru 1845 (Ganado, 2012: 35).

Konklużjoni

Dan l-artiklu jurina li kemm Cannolo kif ukoll Vassalli, allafini, minkejja l-ħiliet intellettwali kbar tagħhom, kienu nies tad-demm u l-laħam bħalna, bil-preġji u n-nuqqasijiet tagħhom u bil-faqar li kien jgħaqqadhom. jurina wkoll li, fir-rigward ta' dawn iż-żewġ tradutturi, għad hemm mistoqsijiet kbar li għad irid jitwieġbu: Għala Cannolo qanqal ir-relazzjoni ta' Vassalli ma' Katerina?

Kien jaf xi ħaġa li aħna ma għadna ma nafux?

Min kien Lorenzo?

Seta' kien li Katerina kienet armla meta "żżewġet" lil Vassalli u dan Lorenzo kien wild tal-ewwel żwieġ?

Sewwasew kemm kellu żmien dan Lorenzo meta wasal Malta fl-1820? nittama li xi riċerkatur ikompli fejn ħallew ta' qablu jipprova jirrispondi dawn ilmistoqsijiet.

Kien bis-saħħa tat-tħeġġiġ ta' ħabibi Toni Cortis li dan ix-xogħol ra d-dawl.

Ta' dan jien grat lejh kif jien grat lejn l-istaff tal-Librerija tal-Melitensia tal-Università ta' Malta tal-għajnuna li jagħtuni kull darba li nżurhom.