Ġużeppi De Piro

Ġużeppi De Piro

Ġużeppi De Piro twieled fit-2 ta' Novembru 1877, fl-Imdina.

Kien is-seba' wieħed fost id-disat aħwa.

Jekk f'dak iż-żmien in-nobbli kienu jqisuha ħaġa dispreġjattiva li jmorru jaħdmu, għalihom jidher li kien aktarx daqshekk ieħor diżonorevoli li jibagħtu lil uliedhom f'xi skola.

Għall-familja De Piro, għalkemm waħda ta' barunijiet, il-każ jidher li kien differenti.

Wara li ħa l-ewwel edukazzjoni tiegħu fid-dar tal-familja, Ġużeppi għadda għal-Liċeo.

Hemmhekk baqa' sakemm qagħad għall-Matrikola li permezz tagħha daħal l-Universita` Rjali ta' Malta.

Wara kors ta' tliet snin fl-Arti u x-Xjenza, hu beda l-istudju għal avukat.

Sa minn tfulitu, De Piro kellu namra lejn l-Arti.

Ġużeppi, iż-żagħżugħ pittur, kadett u student, kien qiegħed jagħmel l-ewwel sena ta' studju tal-Liġi.

Iżda De Piro kien fuq kollox żagħżugħ li kellu l-għeruq tiegħu f'familja fejn kif stqarr l-Arċisqof Pietru Pace, "..."ma kienx jara fiha ħlief eżempji ta' ħajja virtuża"".

De Piro kien imtella' fit-talb u fid-direzzjoni spiritwali.

Huwa kien ilu lest għas-sejħa minn meta kien għadu tifel żgħir.

Hu nnifsu jesprimi bil-kitba tiegħu: ""Fit-8 ta' Mejju 1898 wara novena lill-Verġni ta' Pompei, li fiha jiena tlabtha biex tgħinni nagħraf verament ir-rieda t'Alla għalija, jien ħassejt il-qawwa li niddeċiedi fis-sewwa, ċioè favur is-saċerdozju"".

Xejn ma waqqfu milli jsegwi din id-deċiżjoni.

De Piro kellu n-nobbiltà xi jħalli.

Din kienet tfisser fost l-oħrajn it-titlu nobiljari, ħafna proprjetà mobbli u mmobbli, stil ta' ħajja lussuża u komdu, popolarità fis-soċjetà, stima, awtorità, ħafna faċilitajiet,eċċ. De Piro jgħid ukoll x'għenu biex waslu biex isir saċerdot.

Fost il-ħdax ir-raġuni favur is-saċerdozju hu jippreżenta waħda li tispjega kollox ; ""ix-xewqa li ningħata kollni kemm jien lil Alla wara li Hu bata tant għad-dnubiet tiegħi"".

Wara li tkellem ma' ommu dwar id-deċiżjoni tiegħu u ġie mgħarraf l-Arċisqof Pace, saru l-arranġamenti meħtieġa u Ġużeppi mar Ruma biex joqgħod fil-Kulleġġ Capranica u jibda l-Filosofija fl-Università Gregoriana.

Ċertament meta ċaħad għal ġid materjali, De Piro ma neħħiex minnu l-krejattività, il-kuraġġ, l-enerġija u d-dedikazzjoni li bihom hu kien diġà qed jidħol għal kull biċċa xogħol.

Fil-fatt minn ittra li kiteb lil ommu fil-bidu ta' l-istudju tiegħu, jidher li hu kien ippjana li jagħmel għaxar snin Ruma : wara li jlesti l-kors istituzzjonali kellu l-ħsieb li jkompli l-ispeċjalizzazjoni fil-Liġi Kanonika.

Hawnhekk, iżda, hu mportanti li wieħed jirreferi għal korrispondenza oħra li nkitbet bejn Ġużeppi u l-familjari tiegħu.

Ħames xhur wara li hu kien beda l-Filosofija, u allura sitt xhur wara li kien kiteb lil ommu dwar il-pjan ta' studju, oħtu Tereżina kitbitlu biex tawguralu s-suċċess fl-istudji li kien qed jagħmel.

Ġużeppi kiteb lil ommu u bla tlaqliq qalilha: ""Nosserva 'l Teresina biex ma toqgħodx tagħmilli ċerti awguri b'tant serjetà.

Hemm awgurju wieħed li naċċetta bil-qalb.

Dan hu li jien nagħraf tajjeb ir-rieda ta' Alla, u nagħmilha b'mod perfett.

Dan għalija jkun biżżejjed"".

Wara li ġie ordnat saċerdot f'San Ġwann Latern, fil-15 ta' Marzu 1902, u ġie jagħmel l-ewwel quddiesa solenni tiegħu fil-Katidral tal-Imdina, Ġużeppi De Piro mar lura Ruma biex jispiċċa t-tielet sena Teoloġija.

Fi tmiem din is-sena akkademika hu ġie Malta għal żmien qasir ħafna qabel telaq lejn l-Isvizzera għall-kura.

It-talb, l-għajn ta' faraġ u l-aqwa akkumpanjament, kif stqarr l-istess De Piro, għenuh biex jegħleb il-mumenti iebsa fejn kien imċaħħad li jmur San Ġużepp u jwettaq il-ħidma ta' missjunarju : ""...qalb is-silġ tal-Alpi, u daqshekk 'il bogħod mill-pajjiż fejn ħsibt li npoġġi l-proġetti tiegħi fil-konkret ma kien baqagħli xejn għajr it-talb - l-aqwa kumpanija għalija - u tlabt, tlabt, tlabt"."

Dam hemm sena u nofs.

Fit-2 ta' Marzu 1904 Dun Ġużepp ġie lura Malta.

Il-Qaddej t'Alla żamm kuntatt kontinwu m'ommu permezz tal-ittri.

Din tal-aħħar, għalkemm kellha wlied oħra, kellha fiduċja kbira f'binha Ġużeppi u spiss kienet tħoss in-nuqqas tiegħu meta kien barra minn xtutna, okkażjonalment f'Ruma minħabba raġunijiet akkademiċi u fl-iSvizzera għall-kura.

Minħabba f'hekk, hu ħa ħsieb li jtaffilha dan id-dispjaċir tagħha b'korrispondenza regolari.

Din l-affettività ma setax jgħixha bl-istess mod ma' missieru, li miet fil-bidu tal-1898.

Meta De Piro ġie lura Malta mill-iSvizzera, fejn kien ingħata kura, huwa kien saċerdot żagħżugħ ta' 27 sena.

Kien mimli proġetti għall-futur.

Fl-istess ħin xejn ma eżita li jistenna ftit aktar biex jista' jpoġġihom fil-prattika.

Fil-fatt, meta wasal Malta, flok intefa' għax-xogħol hu għażel li jmur joqgħod għal xi żmien fid-dar li l-familja tiegħu kellha fil-Qrendi.

Hu hemmhekk mar biex ikompli jieħu saħħtu imma fl-istess ħin ma qagħadx fil-għażż.

Ir-reġistri tiegħu tal-quddies juru li kien iqaddes ta' kuljum fil-knisja parrokkjali.

Iżda kien kontribut li De Piro almenu kellu l-ħsieb li jagħti hawnhekk kien marbut mal-formazzjoni kontinwata tal-kleru.

Huwa kien ġa ra kif għamel biex ikkuntattja s-saċerdoti tal-parroċċi qrib il-Qrendi u ħejja għalihom programm ta' laqgħat li kellhom jitmexxew minn saċerdoti oħrajn speċjalizzati fil-materji magħżula.

Kienet biss ħidma ġdida li ngħatatlu li waqqfitu milli jpoġġi dan il-proġett fil-prattika.

De Piro kien ipprefera ħidma sempliċi u fqira fl-Istitut ta' San Ġużepp milli jagħmel parti mill-korp diplomatiku tal-Knisja.

Biex wasal għal din l-għażla hu niżżel bil-miktub ir-raġunijiet tiegħu.

Fl-istqarrijiet ta' De Piro toħroġ l-umilità safja tiegħu : ""Fl-Akkademia donni nkun qiegħedt ruħi fil-għoli biex ħaddieħor jarani ħalli lili jerfagħni għal xi pożizzjoni tajba; imma hu tagħlim ċert li Ġesù għandu preferenza għal dawk li jixtiequ jinħbew...diġa' jkun infinitament iżjed milli jistħoqqli jekk nasal biex insir saċerdot.""

Din l-istess attitudni baqgħet fih kontinwament.

Fil-fatt daqs għaxar snin wara li għamel l-għażla favur San Ġużepp, De Piro kellu quddiemu sfida oħra simili.

Mons. Vinċenz Vassallo, li kien id-Dekan tal-Kapitlu Metropolitan, kien qed jikber fl-età u allura beda' jfittex koadjatur għalih innifsu.

Skont ittra miktuba lil De Piro minn Dun Mikiel Anġ Pace, kappillan tal-Arċisqof Pace, kien jidher li l-Eċċellenza tiegħu kien ħaseb fih.

F'risposta li kiteb lill-istess Dun Mikiel Anġ, De Piro kien ċar ħafna : ""Nitolbok twassal lill-Arċisqof ir-radd ta' ħajr tiegħi talli ħa ħsiebi u ried jgħollini fil-ġieħ.

Agħmilli wkoll pjaċir li twassal lill-Arċisqof li l-ġieħ li ser jiġi offert lili ma jgħoddx għalija minħabba x-xogħol li għandi.

Ngħid dan biss mingħajr ma noqgħod insemmi raġunijiet oħrajn.

Għalhekk, hu impossibli li naċċetta"."

Lill-Arċisqof hu kitiblu kliem simili.

Imma fir-risposta li bagħatlu bil-miktub l-Arċisqof innifsu, jidher aktar u aktar x'kienet l-attitudni ta' De Piro quddiem l-unuri : ""Inti qatt ma fittixt la postijiet u lanqas dinjitajiet.

Ilqa', għalhekk, minn idejn Alla din il-proposta u aċċettaha bħala att ta' ubbidjenza lejja...""

Dun Ġużeppi De Piro spiċċa biex obda u aċċetta li jkun Monsinjur u wara anki Dekan.

Mons. De Piro kien bniedem krejattiv ħafna u enerġetiku biżżejjed biex ipoġġi fil-prattika dak li kien jaħseb fih.

Dan kien ġa wrieh fl-ewwel snin tas-saċerdozju tiegħu.

Proprju minħabba f'hekk, wieħed ma tantx seta' jimmaġina li meta l-Arċisqof Mawru Caruana ġie Malta, hu kien sejjer jagħżel wieħed raġel li ħadem u bata fl-istess ħin: Ġużeppi De Piro.

Hu kien ħa jagħżlu bħala l-ewwel segretarju tiegħu.

Il-ħafna volumi ta' korrispondenza li kien hemm tul it-tliet snin ta' segretarjat ta' De Piro (1915-1918) juru biċ-ċar li hu kien bniedem verament tad-dover.

Għalkemm barra din il-ħidma hu kien qed iwettaq diversi xogħlijiet oħra, qatt ma kien iħalli bla risposta lil min jiktiblu.

Ir-responsabbiltà tiegħu kienet tidher ukoll fil-fatt li regolarment hu żamm kopji ta' materjal importanti.

Ftit snin wara li De Piro ippjana proġett għall-formazzjoni tas-saċerdoti tal-parroċċi fil-qrib, hu ġie magħżul biex jagħmel parti minn kummissjoni li tieħu ħsieb il-formazzjoni tas-saċerdoti żgħażagħ.

Kien żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija.

L-Arċisqof kien jinnota li meta s-seminaristi kienu jiġu ordnati saċerdoti u joħorġu mis-seminarju biex jibdew il-pastorali tagħhom huma kienu qegħdin isibu ruħhom fi problemi kbar.

Mawru Caruana rrealizza li dawn il-qassisin novelli kienu jeħtieġu saċerdoti aktar maturi u ta' eżempju tajjeb li waqt li jakkumpanjawhom f'dik l-esperjenza ġdida għalihom ikunu jistgħu jgħinuhom jgħaddu bil-mod il-mod mill-ħajja tas-seminarju għall-ftuħ ta' l-appostolat.

Fid-19 ta' Lulju 1915, l-Arċisqof ħareġ digriet li fih wera x'kellu f'moħħu.

Hu kien sejjer ikun dak prinċipalment responsabbli tal-proġett.

Imma fost il-membri msemmija Mons. De Piro kien qiegħed fl-ewwel post.

Fit-30 ta' Settembru 1918 l-Arċisqof Caruana għażel u nnomina lil De Piro biex ikun Rettur tas-Seminarju Maġġuri fl-Imdina.

Il-kliem tan-nomina hu ċar ħafna: ""Aħna nafu tajjeb kemm int bniedem ta' skola, ta' ħajja tajba, u ta' tant merti fid-Djoċesi, speċjalment fl-uffiċju tiegħek ta' Segretarju Ġenerali tagħna : uffiċju li inti qdejtu billi għoġobt, mhux biss lilna, imma wkoll lil dawk kollha li kellhom bżonn tas-servizz tiegħek.

Għalhekk lilek...Dun Ġużepp...nagħżluk u tas-servizz tiegħek.

Għalhekk lilek...Dun Ġużepp...nagħżluk u ninnominawk Rettur tas-Seminarju Maġġuri ta' San Pawl fl-Imdina"".

Wara li kien ilu sentejn Rettur tas-Seminarju, fis-27 ta' Awissu 1920, hu talab lill-Arċisqof biex jekk dan ma kienx jaħsibha mod ieħor, lilu jserrħu mill-uffiċċju ta' Rettur.

Iżda a parti din it-talba, ir-Rettur bagħat lill-Arċisqof relazzjoni ta' ħdax-il paġna.

Fiha hu jagħti rapport dwar id-diversi aspetti tal-ħajja tas-Seminarju Maġġuri.

Waqt li għamel hekk, lilna kompla jtina ħliel dwar il-persuna tiegħu nnifsu.

Kien żmien diffiċli u ta' ħafna taħbit, iżda De Piro wera li jrid jagħmel impenn f'ħajtu u f'xogħlu.

Wara il-ħidmiet kbar ta' De Piro, huwa ġie ppreżentat fost l-oħrajn bħala membru ta' l-Assemblea Nazzjonali li fl-1919 bdiet taħdem għat-tifsil ta' Kostituzzjoni adegwata għal Malta.

F'din l-istess sena, ta sehmu fil-kisba tal-paċi waqt il-kwistjoni tas-"Sette Giugno".

Għalkemm De Piro kien ikun xi drabi fiżikament assenti mis-Seminarju, hu wera li kien b'għajnejh miftuħin ""għall-ispirtu rivoluzzjonarju mifrux mad-dinja kollha u li daħal xi ftit anke fis-Seminarju"."

Minħabba tilwima bejn żewġ fratellanzi dwar statwa, il-Vigarju Kurat Dun Nikol Aquilina kellu jitlaq mill-parroċċa qisu maħrub.

Il-Paroċċa sfat magħluqa.

Kien hemm saħansitra il-kawża l-Qorti.

L-Arċisqof għamel xahar sħiħ jipprova jsib min jista' jieħu r-responsabbiltà tal-Parroċċa.

Ċertament f'din is-sitwazzjoni ħadd ma nstab li jista' jmexxi.

Proprju minħabba f'hekk, l-Arċisqof ftakar f'Mons. De Piro.

Dan is-saċerdot, sentejn qabel, kien talab li jitnaqqaslu x-xogħol fid-Djoċesi speċifikament biex jista' jingħata aktar għas-Soċjetà li kien waqqaf fl-1910.

Issa meta l-Arċisqof kien qed jurih xewqtu dwar il-Gudja, għalkemm ir-responsabbiltajiet mhux naqsu kienu iżda żdiedu, hu mhux talli ma rrifjutax imma mar immedjatament u miegħu ħa tnejn mill-ftit membri tas-Soċjetà tiegħu.

De Piro ta kull għajnuna lil Dun Nikol Abdilla, il-kappillan il-ġdid.

Malli l-qagħda rranġat xi ftit, De Piro telaq mingħajr ebda pretensjoni.

Ħidmietu f'dik il-parroċċa kienet lesta.

B'dak li ġa ingħad u dak li għad irid jissemma wieħed jasal jikkonkludi li Mons. De Piro altru li kien qiegħed jagħti s-sehem mistenni minnu.

Fl-istess ħin, il-Qaddej ta' Alla jidher li kien iħoss li ma kienx ikun jgħin biżżejjed il-vokazzjoni saċerdotali tiegħu jekk ma jħaddimx il-ministeru tal-predikazzjoni.

Għad irridu ngħidu li hu pprova jgħix b'mod sħiħ il-mandat ta' Ġesù Kristu :""Morru fid-dinja kollha, xandru l-bxara t-tajba.""

Fiż-żmien meta kien għadu seminarista, De Piro ma tantx kien juri li kien sejjer ikun kapaċi jippriedka.

Kien ibati minn infjammazzjoni fi griżmejh li barra li kienet qed tikkaġunalu l-uġigħ kienet qed toħloqlu diffikultajiet biex jitkellem.

Għalkemm biż-żmien hu ħeles minn din il-marda, meta kien il-Qrendi bħala saċerdot novell hu kien għadu jbati l-konsegwenzi tat-T.B Kien għadu jibża' jaċċetta l-offerta li kien jagħmillu Mons. Debono, id-Direttur ta' l-Opra tal-Missjoni, biex jingħata għall-predikazzjoni fil-parroċċi ta' Malta.

Madankollu meta għadda ftit żmien hu rebaħ din il-biża u, għalkemm mhux ma' Mons. Debono, daħal b'dedikazzjoni għal dan l-appostolat.

F'ħajtu De Piro għamel ħiltu biex xogħlu ikun dejjem eżatt u organizatt.

Fil-fatt fl-Arkivji tas-Soċjetà għad hemm merfugħin priedki li hu kien jikteb, diversi drabi mill-bidu sa l-aħħar, qabel jgħaddihom lill-udjenza.

Għad hemm sal-lum it-total ta' mitejn u tnax, iżda li wħud mill-kitbiet mhumiex kompluti; juru li magħhom kien hemm aktar materjal.

Oħrajn jagħmlu referenza għal xi waħda li tkun ġa saret imma li fil-fatt illum ma tinsabx mal-kollezzjoni.

Huwa kien jerfagħhom klassifikati ġo files, priniċipalment skond il-kwalità tagħhom.

Fuq quddiem tal-preidka mhux darba u tnejn kiteb lil min kien ser jagħmilha jew anki jiddedika, fejn, meta u lil min.

Għalkemm meta jippriedka hu kien juża l-Malti, il-preparazjoni miktuba kienet issir bit-Taljan, il-lingwa l-aktar faċli għal De Piro.

Ġeneralment dawn il-priedki kienu jkunu marbutin sew mal-liturġija tal-Ħadd kif ukoll mal-eżerċizzi tar-Randan.

Ġieli kien mitlub li jippriedka f'okkażżjonijiet aktar speċjali u solenni bħalma kienu l-Kungress Ewkaristiku ta' l-1913, iċ-ċentinarju ta' San Franġisk t'Assisi jew Sant' Antnin ta' Padova.

Peress li l-Qaddej t'Alla għex is-saċerdozju tiegħu fiż-żmien meta l-Papiet kienu qed jinbuttaw id-devozzjoni lejn il-Qalb ta' Ġesù, De Piro ħass il-ħtieġa li jippridka din l-istess devozzjoni.

Fil-fatt għandna xejn inqas minn tlettax-il priedka dwar il-Qalb Imqaddsa.

Għal dik li hi amministrazzjoni ta' sagramenti, wieħed ma tantx jista' jistenna li jsib dokumenti.

Madankollu, xi intervisti li saru fis-snin sittin u sebgħin minn membri tas-Soċjetà lil nies li kienu jafu lil De Piro, jagħtu xi indikazzjonijiet.

Skont kitba minnhom : ""Għall-qrar hu kien imfittex ħafna, u kien igħaddi s-sigħat fil-konfessjonarju"".

Ġa ngħad li wara li Mons. De Piro ġie magħżul Rettur tas-Seminarju Maġġuri ta' Malta u beda' għaddej iż-żmien, hu beda jħoss li ma kienx possibbli għalih li jwettaq dik ir-responsabbiltà sewwa waqt li jibqa' jmexxi d-diversi ħidmiet li kellu f'dak l-istess żmien.

Fit-talba ta' l-eżonerazzjoni, li hu għamel lill-Arċisqof fis-27 ta' Awwissu 1920, hu jsemmi : ""...l-Istitut għall-Missjonijiet Barranin.""

Imma minn barra s-Soċjetà reliġjuża-missjunarja li hu kien waqqaf u li kien qed jidderieġi, kellu ħafna ħidmiet oħrajn.

Fost dawn semmejna s-sehem li ta fil-ħajja politika ta' Pajjiżna.

Fit-23 ta' Novembru 1918, it-Tabib Sir Filippo Sceberras ħa f'idejh l-Organizzazzjoni li kellha tieħu ħsieb dak kollu li kien meħtieġ biex Malta tasal ikollha Kostituzzjoni.

It-Tabib Sceberras ma riedx li biċċa xogħol bħal din tiġi f'idejn il-politiċi.

Allura huwa għamel sejħa lil kull assoċċjazzjoni ta' Malta u Għawdex biex huma jibagħtu r-rappreżentanti tagħhom.

Fost l-erba' Monsinjuri li dehru għall-Kapitlu tal-Katidral ta' Malta kien hemm Mons. De Piro.

L-Assemblea Nazzjonali li sejjaħ Sceberras, iltaqgħet ħames darbiet bejn il-25 ta' Frar 1919 u s-27 ta' Marzu, 1921.

Imma fis-7 ta' Ġunju 1919, il-membri ta' l-Assemblea li kienu jgħoddu mitejn u sebgħin, iddeċidew li jintgħażel rappreżentant wieħed għal kull sezzjoni mportanti u dawn jiffurmaw Kummissjoni Ċentrali, dejjem għat-tifsil tal-Kostituzzjoni.

Il-membri li ntgħażlu kienu ħmistax biss.

Fost dawn kien hemm mill-ġdid Mons. De Piro biex jirrappreżenta l-Kapitlu tal-Kattidral ta' Malta, u fl-aħħar mill-aħħar lill-kleru kollu ta' pajjiżna.

Din il-Kummissjoni ltaqgħet erbatax-il darba.

Ovvjament bħalma jiġri f'laqgħat bħal dawn, il-ħin ma kien ifisser xejn għax dawn is-seduti kienu jieħdu fit-tul.

Iżda l-impenn ta' De Piro ma jitfissirx biss mill fatt li hu kien jattendi regolarment kemm għal-laqgħat ta' l-Assemblea kif ukoll għal dawk tal-Kummissjoni Ċentrali.

La kien qiegħed jirrappreżenta l-Kapitlu tal-Kattidral, allura qabel il-laqgħat imsemmija kien jeħtieġlu li jiltaqa' mal-Monsinjuri ħalli magħhom jara x'kellu jingħad lill-Assemblea jew lill-Kummissjoni.

Wara l-laqgħat ta' dawn ta' l-aħħar kien ċertament jerġa jiltaqa' mal-Kapitulari biex jaġġornahom.

Ma' dawn ċertament kien irid jagħmel ħafna riċerki waħdu.

Meta twaqqfet is-Sotto Kummissjoni biex tistudja speċifikament ir-Reliġjon fil-Kostituzzjoni, għalkemm De Piro ma kienx membru, hu ħa ħsieb li jwassal il-proposti tal-Kapitlu tal-Kattidral u ressaqhom b'dik il-ħeġġa kollha li ma kienitx għajr il-prodott ta' twemmin sħiħ.

Mill-ġdid dan kollu kien ifisser ħafna sigħat ta' xogħol fil-moħbi.

Iżda dawn il-laqgħat kollha, bil-preparazzjoni għalihom u kultant b'laqgħat oħra mal-Kapitlu li hu kien jirrappreżenta, ma kinux kollox.

Proprju waqt il-laqgħa tas-7 ta' Ġunju, it-tieni waħda ta' l-Assemblea, daħlet bħal feles l-istorja iebsa u delikata tas-Sette Giugno.

Xi uħud mill-Maltin, miġbura fil-Belt Valletta, telgħu fis-Sala tal-Giovane Malta u xtaqu li l-mitejn u sebgħin membru ta' l-Assemblea jintervjenu għalihom quddiem il-Gvern Ingliż.

Dan, iżda, ma seħħx.""Bi ftit ta' diffikultà"", jgħid il-Konti Caruana Gatto, ""ġiet iffurmata delegazzjoni.

Il-biċċa l-kbira tal-membri fittxew okkażżjoni biex iwarrbu minn dak ic-Ċirkolu"".

De Piro ma kienx minn dawn ta' l-aħħar.

Flimkien ma' l-Avukat A. Caruana Gatto nnifsu, l-Avukat Serafin Vella, Dun Nerik Dandria, il-Kunsillier G. Vassallo u Salvu Zammit Hammet, De Piro ħabrek bla waqfien u għal tlett ijiem sħaħ biex jinkisbu xi drittijiet li għalihom kienu qed jiġġieldu l-Maltin...u fuq kollox il-paċi.

Meta, wara dawn il-ġrajjiet twaqqfet Kummissjoni ta' Nkjesta biex tisma' x-xhieda, De Piro kien wieħed minn dawk li ta l-informazzjoni li kellu.

Kien attent li jgħid biss id-dritt u s-sewwa.

La ried ixaqleb lejn l-Ingliżi u lanqas lejn il-Maltin.

Barra minn hekk meta x-xhieda kienet tinvolvi persuni, hu qagħad attent li ma jgħid l-ebda kelma żejda.

Anke meta dan kien jinvolvi xi inġustizzja li saret lilu personalment hu pprefera li jbatiha u jaħbiha ġo fih bla ma jxandarha.

Meta, imbagħad, twaqqaf il-Kumitat ""Pro Maltesi Morti il 7 e 8 giugno"" biex jgħin lill-familji tal-vittmi, De Piro reġa' ta l-kontribut tiegħu, din id-darba bħala kaxxier.

La l-kisba tal-Kostituzzjoni tal-1921 u lanqas l-ikkalmar tal-kwistjonijiet tas-Sette Giugno ma kienu t-tmiem tas-sehem li De Piro ta fil-ħajja politika ta' Malta.

F'inqas minn għaxar snin wara dawn il-ġrajjiet huwa kellu jerġa jidħol f'dik li Mons. Dandria qies il-gwerra bħala l-iżjed ħaġa ħarxa li qatt inqalgħet kontra l-Knisja u l-Kleru.

Din waslet ħafna problemi kif ukoll mistoqsijiet, il-kwistjoni bejn Lord Strickland u l-Knisja.

Meta fl-1927 Strickland, il-mexxej tal-Partit Kostituzzjonali, ħa l-gvern f'idejh, huwa beda juri d-disapprovazzjoni tiegħu għall-fatt li fl-Assemblea Leġislattiva ta' Malta kien hemm il-qassisin.

Fl-1928 din il-kwistjoni ħraxet aktar għax iż-żewġ saċerdoti li kien hemm fl-Assemblea vvutaw kontra l-budget li ressaq Strickland, u allura ma għaddiex.

It-tensjoni bejn iż-żewġ naħat kompliet tibker.

Wara ħafna problemi u nkwiet, reġa daħal De Piro.

Huwa kien l-bniedem li kiseb il-paċi bejn iż-żewġ naħat.

Għalkemm għadda ż-żmien dan il-kontribut favur il-paċi baqa' mfakkar.

Fil-fatt tliet snin wara l-ġrajjiet infushom u propjru jumejn wara l-mewt tal-Qaddej t'Alla, waħda mill-gazzetti Maltin dehrilha li għandha tfakkru billi tirreferi għas-sehem f'dawn is-seħħiet.

Iċ-ċertifikat tagħtulu proprju l-gazzetta tal-partit ta' Strickland : ""Fi żmien li m'ihux wisq li għadda, kien hawn okkażjoni magħrufa li fiha Mons. De Piro kellu sehem sewwa u ta' ġid għal Malta.

Hu ta s-sehem siewi tiegħu fil-qasam politiku, b'ħidma li bilkemm qatt dehret fil-beraħ.

Fil-fatt, kien prinċipalment bil-ħila, ħidma u tattika tiegħu li t-tilwima politika u reliġjuża waslet biex waqfet...bil-ħila tiegħu, ir-relazzjonijiet bejn Knisja u Stat reġgħu ġew għall-istat tradizzjonali tagħhom : jiġifieri għal stat ta' paċi u kollaborazzjoni sinċiera.

Ħadd daqsu ma kien tant adattat għal dik il-biċċa xogħol iebsa.

Ħadd ma kien igawdi iżjed minnu l-fiduċja taż-żewġ naħat.

Ħadd iżjed minnu ma kellu l-kwalitajiet meħtieġa biex jieħu f'idejh missjoni tant delikata.

Żgur li ħadd ma kien hemm kapaċi iżjed minnu biex iwassal dik it-tilwima għal konklużjoni li ferrħitna.""

Minkejja l-oppożizzjoni ta' Strickland għall-preżenza tal-kleru fil-parlament, meta fl-1932 reġgħet ingħatat il-kostituzzjoni lil Malta, l-Arċisqof Mawru Caruana xorta nnomina żewġ saċerdoti biex ikunu membri tas-Senat fit-Tielet Parlament.

De Piro kien wieħed minnhom.

Id-"Daily Malta Chronicle" qalet x'kien li ħajjar lil De Piro biex jaċċetta dan ix-xogħol meta diġa' kellu tant responsabiltajiet : ""Għal ftit iżjed minn sena, minn mindu nfetaħ il-Parlament preżenti, Mons De Piro tgħabba b'ħidma oħra mal-ħafna li kellu.

Hu ntgħażel bħala wieħed mir-rappreżentanti tal-Arċisqof fis-Senat.

Aħna nħossu li għandna niġġudikaw li hu aċċetta li jidħol għal dik il-ħidma għaliex ra li dak kien dmir tiegħu u għaliex qatt ma fittex dak li jaqbillu.

Is-sens tad-dmir u d-dedikazzjoni għall-oħrajn, fil-karattru tiegħu, dejjem inħassu li kienu qabel kull ħaġa oħra.

Hu tqabad dejjem mingħajr qatt ma daħal fit-tilwim ta' bejn partit u ieħor.""

Għalkemm kien regolari fl-attendenza tiegħu, De Piro tkellem darba waħda biss, fil-21 ta' Frar 1933.

Quddiem is-Senat kien hemm każ ta' difiża tal-moralità pubblika.

""Sur President, jiddispjaċini ħafna li kwistjoni ta' moralità li kulħadd imissu jorbotha ma' qalbu u li fiha kien imiss li lkoll kemm aħna nimxu id f'id, ġiet imkaxkra fil-kamp tal-politika...dwar dak li jmiss lill-moralità, inħoss li l-mozzjoni li llum għandna quddiemna tagħtini l-possibiltà, u turini li jien fid-dmir li niftaħ fommi.

Jiddispjaċini li jkolli niftaħ fommi għall-ewwel darba, f'din l-Awla proprju dwar din il-materja.

Irrid infisser lill-Onorevoli Membri ta' dan is-Senat ix-xewqa kbira tiegħi li nara jitbiegħed mill-Gzira tagħna kull tiġrib ta' immoralità.

Imissna naħsbu, mhux biss għall-imsejkna tfajliet tagħna, imma ukoll għall-ġuvintur.

Il-ħsieb tagħna għandu jkun li ntellgħuhom b'saħħithom moralment u fiżikament sabiex, 'il quddiem, ikollhom ħila jitqabdu t-taqbida tal-ħajja li lkoll irridu ngħaddu minnha"".

Fra Diegu Bonanno, tal-Franġiskani Minuri, fl-1860, beda jiġbor madwaru dawk it-tfajliet li minħabba diversi raġunijiet kienu jispiċċaw fit-toroq ta' Malta u jitilfu ġieħhom.

Il-bidu ta' din l-inizjattiva kien fqir għall-aħħar imma aktar ma beda jgħaddi ż-żmien l-opra aktar bdiet tikber.

Iżda s-snin wasslu wkoll lil Fra Diegu fit-tmiem ta' ħajtu.

Hu miet fl-4 ta' Mejju 1902.

Sħabu l-Franġiskani għamlu xi żmien jieħdu ħsieb dak l-Istitut imma wara ftit kellhom iħalluh.

Fil-fatt huma għaddewh lid-Djoċesi fit-2 ta' Awwissu 1907.

L-Arċisqof Pietru Pace talab il-parir ta' Dun Ġorġ Buġeja, ta' San Ġużepp, dwar min seta' jieħu post Fra Diegu Bonanno fit-tmexxija tal-Istitut.

Buġeja ma setax jissuġġerixxi għajr lil Dun Ġużepp De Piro.

L-Arċisqof ta każ ta' dan il-parir tant li nnomina lill-Qaddej t'Alla bħala d-Direttur ta' Fra Diegu.

Mons. Pace kien intebaħ li Dun Ġużeppi De Piro kien saċerdot ""...twajjeb, ħabrieki, għaqli, imħeġġeġ, attiv...""

Ingħad li wara li kien ilu sentejn Rettur tas-Seminarju Maġġuri fl-Imdina, De Piro talab biex jieqaf minn din il-ħidma.

Xtaq li jingħata aktar għas-Soċjetà reliġjuża-missjunarja li kien għadu kif waqqaf ftit sin qabel.

Minkejja li l-Arċisqof kien laqa' din it-talba tal-Qaddej t'Alla, sentejn wara, l-Eċċellenza tiegħu ppreżenta lil De Piro Istitut ieħor, dak ta' San Ġużepp, f'Santa Venera.

Riedu jgħaddu ħmistax-il sena sabiex De Piro ġie magħżul għat-tmexxija ta' San Ġużepp.

Fl-istess sena li ngħata San Ġużepp, hu ġie mgħobbi bir-responsabbiltà tal-Istitut Ġesù Nazzarenu fiż-Żejtun.

Il-kuntatti ma' Ġużeppina Curmi, il-Fundatriċi, kienu ilhom li nbdew.

Fl-1922 Madre Curmi xtaqet li De Piro jaċċetta li jkun Direttur tal-Istitut li issa kien qiegħed fid-dar tal-Markiż Testaferrata Bonniċi, dejjem fiż-Żejtun.

Il-Monsinjur jiktiblu hekk lill-Arċisqof Caruana : ""Dik id-darba, jien ma aċċettajtx ħlief wara li ġejt mitlub mill-Eċċellenza tiegħek.""

Billi n-numru tat-tfal kien kulma jmur jikber, Curmi ħasset il-bżonn li tibni Istitut aħjar.

Fil-fatt wara li ssellfet xi flus hi xtrat biċċa art ħdejn San Girgor u fl-1925 bdiet tibni.

Malli tqegħdet l-ewwel ġebla, De Piro, għalkemm mgħobbi b'tant ħidmiet oħra, tgħabba b'ħafna xogħol materjali b'risq dak l-Istitut.

Kien hu responsabbli għall-bini.

Fis-16 ta' Lulju 1930 saret l-inawgurazzjoni tal-ewwel biċċa mill-bini.

Id-diskors li għamel De Piro f'din l-okkażjoni jitkellem waħdu dwar id-Direttur: ""Minn dik il-ġurnata li l-barka tas-sema niżlet, bil-ministeru tal-Eċċellenza Tiegħek, fuq l-ewwel ġebla, għaddew fuq ħames snin.

Kienu ħames snin miżgħuda bi qtigħ il-qalb u b'faraġ...Inbeda x-xogħol ta' dan il-bini kbir, li għadu ma ntemmx għal kollox.

Dak iż-żmien li bdejna, ir-reġistri kienu juru li ma kellna xejn f'idejna.

Minkejja dan, konna bdejna b'rieda qawwija.""

De Piro jżied jgħid li l-ispiża kellha taqbeż l-4000 lira.

Meta Mons. Mikiel Gonzi bħala Isqof t'Għawdex, bl-għajnuna tal-kappillani ta' din id-Djoċesi, għażel lil De Piro biex jibda u jmexxi l-Istitut il-ġdid ta' San Ġużepp f'Għajnsielem, hu ħareġ digriet li barra li kien id-dokument tal-erezzjoni kien ukoll ċertifikat sabiħ għall-Qaddej t'Alla.

Fih hu jippreżentah bħala "bniedem dehen ta' tifħir", li għandu "idejn imħarrġin bl-esperjenza", u bniedem "imfaħħar".

Wara li l-Isqof Gonzi u l-kappillani t'Għawdex kienu iddeċidew li jibdew Istitut għat-tfal subien f'Għawdex, l-Isqof Gonzi ta l-approvazzjoni tiegħu.

Għamel ukoll l-Istatut.

Meta bdew ifittxu lil min ser jipproponu bħala Direttur, u ġie aċċettat De Piro, dan tal-aħħar sab id-diffikultajiet.

Waħda mill-problemi kienet li Mons. De Piro deherlu li jekk kien sejjer jintgħażel bħala Direttur, hu kellu jkollu ċerta awtonomija u libertà fit-tmexxija.

Aktar minn hekk, iżda, hu ma setax jaċċetta li l-Istatuti jillimitaw in-numru ta' tfal fl-Istitut; ried li jkun hemm fiduċja sħiħa fil-Providenza.

Wara il-ħidmiet kollha li De Piro kien għamel fosthom Direttur ta' l-Istitut Fra Diegu (1907-1933), Direttur ta' l-Istitut ta' San Ġużepp f'Santa Venera (1922-1933), Direttur ta' l-Istitut ta' Ġesù Nazzarenu, Żejtun (1922-1933) u Direttur ta' l-Istitut San Ġużepp, Għajnsielem, Għawdex (1925-1933), u sar il-Fundatur tas-Soċjeta' Missjunarju ta' San Pawl, il-Qaddej ta' Alla miet ta' malajr fis-17 ta' Settembru 1933 wara li ħassu ħażin fuq l-artal tal-Knisja ta' San Gejtanu waqt il-Barka Sagramentali.

Dan ġara wara li kien mexxa l-purċissjoni tad-Duluri, fil-Ħamrun.

Iżda De Piro ma mietx.

Dak li ħejja fil-passat huwa l-frott ta' dak li għedt twettaq is-Soċjeta'.

Is-Soċjeta' baqgħat tikber f'artijiet barranin.

Wara Malta u l-Etjopja, is-Soċjeta' kompliet tisseddaq fl-Awstralja (1948), fil-Kanada (1959), fil-Perù (1968), fil-Istati Uniti (1973), fil-Pakistan (1981), fl-Italja (1998) u fil-Filippini (1999).


Jum il-Ħelsien (Malta)

Jum il-Ħelsien (Malta)

Jum il-Ħelsien hija festa nazzjonali ċċelebrata f'Malta li tfakkar il-31 ta' Marzu, 1979, ġurnata li mmarkat il-ħelsien tal-gżejjer Maltin minn kull qawwa barranija għall-ewwel darba fl-istorja tagħha.

Minn dakinhar 'l hawn ma kien hawn ebda bażi militari ta' xi nazzjon ieħor f'Malta, u b'hekk wara eluf ta' snin bħala bażi militari u navali, il-Maltin kellhom fl-aħħar is-sovranità totali ta' arthom.

Dan l-avveniment seħħ meta l-bażi militari Ingliża ngħalqet wara li r-Renju Unit irrifjuta li jħallas iċ-ċens dovut lil Malta fl-1979, u peress li l-kuntratt kien jagħlaq fl-[[1 ta' April], il-forzi Ingliżi telqu minn Malta ġurnata qabel.

Jum il-Ħelsien huwa wieħed mill-ħames Festi Nazzjonali li għandha Malta, flimkien ma' Jum l-Indipendenza, Is-Sette Giugno, Il-Vitorja u Jum ir-Repubblika.

Il-Priministru ta' Malta [[Dom Mintoff]], fil-lejl tal-31 ta' Marzu 1979 xegħel it-torċa tal-Ħelsien fuq il-monument tal-Ħelsien, xogħol tal-iskultur [[Anton Agius]], quddiem il-Knisja ta' San Lawrenz il-Birgu, fost il-ferħ u l-għajat tal-pubbliku preżenti, l-isparar tal-murtali, id-daqq tal-marċi mill-baned u d-daqq ta' qniepen tal-knejjes kollha ta' Malta.

Flimkien mal-Prim Ministru Mintoff, xegħel id-dawl tal-ħelsien George Agius, Segretarju Ġenerali tal-General Workers Union.

Ftit qabel, il-bandiera Ingliża tniżżlet bil-mod il-mod u flokha telgħet il-bandiera Maltija għad-daqq tal-Innu Malti u l-għajat ta' ferħ tal-Maltin miġburin fit-toroq u fuq is-swar tal-Kottonera u, fuq in-naħa l-oħra, tal-Belt Valletta.

Il-bandiera Ingliża tniżżlet mill-baħri Ingliż David Gilchrist ta' 23 sena, "signal man" fuq l-HMS London wara li l-pulizija Malti Richard Cauchi ta' 28 sena mill-Ħamrun ta s-salut.

Il-baħri Ingliż imbagħad geżwer il-bandiera u ħa b'idejn il-ħaddiem Malti Carmel Boxall ta' 22 sena mill-Birgu, li kien impjegat mad-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi.

Imbagħad il-bandiera Maltija ttellgħet minn Alfred Xuereb ta' 45 sena minn Bormla, li kien welder it-tarzna, fost ċapċip kbir, kaxxi infernali u daqq tal-qniepen tal-knejjes.

Wara sar diskors mill-President tar-Repubblika [[Anton Buttigieg]], diskors li xxandar dirett fuq Xandir Malta, radju u televiżjoni.

Dakinhar Buttigieg tkellem hekk:

"Aħna miġburin hawn illejla biex nifirħu flimkien u niċċelebraw it-tmiem tal-bażi militari Ingliża.

Miġburin hawn illejla biex fuq kollox naħilfu li qatt iżjed ma jkun hawn bażi militari barranija f'artna u li Malta tibqa' għal dejjem Repubblika ħielsa mmexxija mill-Maltin għall-Maltin.

Dan il-monument twaqqaf bħala tifkira tal-ferħ tagħna u tal-ħalfa tagħna lil dawk kollha li jiġu warajna sakemm jibqa' jeżisti n-nisel Malti.

Hija x-xorti kbira tiegħi li nkun President tar-Repubblika llum u li nagħmel dan id-diskors lilkom f'din l-okkażjoni.

F'dan il-mument solenni nħoss id-demm tiegħi Malti jbaqbaq fil-vini tiegħi.

Moħħi huwa mixgħul bis-sbuħija tad-dehra li qed nara madwari u qalbi tfur bl-imħabba għal Malta ommi.

U nistħajjel.

Nistħajjel li bħalissa kif aħna miġburin hawnhekk flimkien qegħdin jingħaqdu magħna, fl-ispirtu, mhux biss dawk li qegħdin jarawna fuq it-televiżjoni u jisimgħuna fuq ir-radju, imma dawk il-Maltin kollha mxerrdin mad-dinja.

Nistħajjel li qegħdin jingħaqdu magħna ukoll, fl-ispirtu, missirijietna f'qabarhom, anke dawk li talbu u offrew sagrifiċċji għal Malta fit-tempji neolitiċi ta' Ħal Tarxien, Ħaġar Qim u l-Ġgantija.

U lil dawn il-Maltin kollha jiena ngħid: 'Ifirħu magħna, ingħaqdu magħna f'din il-ħalfa tagħna'.

Niftakar b'mod speċjali dawk il-Maltin li nġabru fit-8 ta' Settembru 1565 f'dan il-post storiku, forsi l-aktar post storiku tal-gżejjer tagħna, fejn għad-daqq tal-istess qniepen tal-knisja ta' San Lawrenz iżżu ħajr lil Alla għar-rebħa li kisbu fl-Assedju l-Kbir li biha salvaw liċ-ċiviltà Nisranija fl-Ewropa.

Iżda għalkemm missirijietna ġġieldu u xerrdu demmhom fuq is-swar, baqgħu jkunu maħkumin mill-barrani fl-interessi tiegħu, komplew jitgħaffġu minnu, komplew jgħixu fil-miżerja, u fuq kollox pajjiżhom baqa' fortizza li minnha l-barrani għamel il-gwerra fuq il-ġirien tagħna fil-Mediterran.

Min jaf kemm minn¬hom inqatlu jew ittieħdu lsiera fil-battalji fuq il-baħar!

Kemm isbaħ hija Malta tal-lum, xebh ma' dawk iż-żminijiet.

Malta tagħna tal-lum hija Repubblika ħielsa mibnija fuq ix-xogħol u mhux fuq il-privileġġi.

Bis-saħħa tad-demokrazija li tħaddan, kull wieħed minn uliedha, anke l-aktar wieħed umli bħali, jista' jsir Membru tal-Parlament, Ministru, Prim Ministru u anke President.

Malta hija Repubblika li tirrispetta d-drittijiet u l-libertajiet fundamentali tal-bniedem, ewlieni fosthom id-dritt ta' elezzjonijiet ħielsa, il-libertà tal-kuxjenza, il-libertà tal-kelma u l-libertà tal-assoċjazzjoni.

Il-valuri morali u spiritwali tagħna jkattru għax l-imħabba tal-proxxmu ma baqgħetx biss imħabba fil-qalb, imma tbiddlet f'għemil ta' għajnuna lill-fqar, lil nies qgħeda, lill-morda, lill-inkapaċitati, lix-xjuħ, lir-romol, lill-orfni, fil-fatt lil uliedha kollha.

Fuq kollox Malta llum ħelset lilha nfisha mill-bażi militari barranija, mhux b'mibegħda jew vendetta, iżda permezz ta' għadd kbir ta' fidi għax hija trid twettaq missjoni ġdida ta' sliem fil-Mediterran fl-interess tal-paċi fid-dinja kollha.

Is-sliem fuq kollox ifisser li ma jkunx hemm għelm u gwerra u għalhekk it-tneħħija tal-bażi militari barranija titqies bħala pass kbir 'il quddiem fis-sliem.

Madankollu l-kelma sliem tfisser aktar minn hekk.

Il-kelma sliem u l-kunċett tagħha, li aħna writna mill-popli semitiċi, ma tfissirx biss in-nuqqas ta' għelm, iżda aktar tfisser il-ġid, l-hena u r-relazzjoni¬jiet tajbin.

Bil-kliem sabiħ 'sliem għalik' aħna flimkien mal-ġnus semitiċi nilqgħu b'merħba lil dawk li huma għeżież għalina, insellmulhom, fi kliem ieħor nixtiequlhom il-ġid, l-hena u relazzjonijiet tajbin.

Dan il-kunċett ta' sliem insibuh fil-Kotba Mqaddsa.

Dan hu li tfisser il-missjoni l-ġdida ta' Malta.

Il-ġirien tagħna m'għandhomx għalxiex jibżgħu aktar minn attakk mill-barrani, immexxi minn pajjiżna.

Malta issa ħielsa għal kollox u hija għal kollox f'idejna.

Mhux biss m'aħniex se naħbtu għalihom, iżda rridu naħdmu flimkien magħhom għall-ġid u l-progress, sabiex il-Mediterran, storikament baħar ta' gwerra, jinbidel f'għadira ta' sliem.

Din illum hija Malta tagħna, b'ruħ isbaħ milli qatt kellha qabel.

Għal din ir-raġuni għalhekk, illum huwa l-bidu ta' żmien ġdid fil-ġrajja ta' Malta.

Ejjew nifirħu lkoll.

Doqqu l-qniepen, ixgħelu d-dwal, xejru l-bnadar u l-istandardi, itfgħu l-fjuri, doqqu l-banda u għannu innijiet ta' glorja!

Huwa minnu li fuq spallejna jaqgħu responsabbiltajiet akbar.

Imma Alla jgħin lil dawk li jħobbu u li jaħdmu għall-paċi.

'Imberkin dawk li jaħdmu għall-paċi, qal Kristu, 'għax huma jissejħu ulied Alla'.

Niżżu ħajr lill-mistednin barranin tagħna talli ngħaqdu magħna llum u ngħidulhom: aqsmu magħna l-ferħ tagħna!

Fuq kollox ngħidulhom: kunu xiehda għal din il-ħalfa li għamilna, li qatt iżjed ma jkun hawn bażi militari barranija fuq artna u li Malta tibqa' għal dejjem Repubblika demokratika ħielsa għal kollox, immexxija mill-Maltin għall-Maltin."

Il-President temm id-diskors imqanqal tiegħu b'qari tal-poeżija tiegħu "Il-Kappella tal-Paċi".

Wara huwa tela' fuq il-monument biex iqiegħed bukkett ta' fjuri ħomor u bojod f'riġlejn il-monument.

Kien akkumpanjat minn żewġt itfal Maltin, Odette Buhagiar u Garry Hurst, li ssimbolizzaw il-ġenerazzjoni l-ġdida, li ukoll qiegħdu fjuri f'riġlejn il-monument.

Wara tela' l-Prim Ministru akkumpanjat mis-Segretarju Ġenerali tal-GWU, li poġġew ukoll il-fjuri f'riġlejn il-monument.

Warajhom telgħu jqegħdu l-fjuri l-ministri tal-kabinett Malti.

Imbagħad tela' l-Kurunell [[Muammar Gaddafi]], Mexxej tal-Ġemeħerija Libjana, li poġġa bukkett fjuri kbir f'riġlejn il-monument, li kien milqugħ b'ċapċip kbir mill-folol preżenti.

Warajh telgħu jqegħdu l-fjuri tagħhom il-membri tal-korp diplomatiku, rappreżentanti tal-[[Partit Laburista]] u tal-General Workers Union u rappreżentanti ta' għaqdiet u assoċjazzjonijiet li waslu sa fuq il-Monument tal-Ħelsien f'korteo li telaq minn Pjazza Gavino Gulia, Bormla.

Aktar kmieni, fid-daħla ta' bejn il-Birgu u l-Isla saret ir-regatta tradizzjonali, tlielaq tal-kenuri, opri tal-baħar u fl-aħħar għadd ta' "skiers" daħlu sa quddiem il-monument bit-torċa tixgħel f'idejhom.

Dom Mintoff kien ikkummissjona lill-kompożitur magħruf Mikis Theodorakis biex jikkomponi l-mużika tal-innu "Lil Malta f'Jum il-Ħelsien", miktub mill-poeta Malti [[Karmenu Vassallo]].

L-Innu ndaqq għall-ewwel darba fil-31 ta' Marzu 1979 mill-Berlin Philharmonic Orchestra taħt it-tmexxija ta' Herbert von Karajan.

Aħna minn qalbna nsellmulek, Malta!

Ifraħ u thenna, Ġenna ta' Sliem!

Fuqek qatt aktar barrani ma jaħkem.

Ħares ferħana, Malta, 'l quddiem.

Tlajt sal-quċċata: minn hemm ħadd ma jniżżlek.

Ġensek iħarsek jibqa' sat-tmiem.

Aħna minn qalbna nsellmulek, Malta!

Ommna kont dejjem, omm mill-aħjar!

Bosta fl-imgħoddi rajt għawġ u tbatija.

Bosta doqt f'għomrok niket u mrar.

Ħajtek għaddejtha tistabar b'min ħakmek.

Ħajtek lejl kienet - xitwa mill-agħar Ifraħ!

Jum ġdid, Malta, sebaħ għalik:

F'artek, Sultana, kulħadd jifraħ bik.

Ħielsa tul għomrok kif int ma kont qatt.

Ġieħek ma' ħiltek kif jixraq irbatt.

Wasal sa fl-aħħar għalik il-ħelsien

Beda sa fl-aħħar għalik l-egħżeż żmien.

Mill-1980 'l quddiem il-Partit Laburista dejjem fakkar din il-ġrajja b'kommemorazzjoni fuq l-Għolja tal-Ħelsien.

Mill-1989 sal-1995 iċ-ċerimonja uffiċjali tal-Gvern ma baqgħetx issir fuq l-Għolja tal-Ħelsien il-Birgu wara xi inċidenti li kienu nqalgħu fl-1988.

Mill-1996 iċ-ċerimonja uffiċjali tal-Gvern reġgħet bdiet issir fuq l-Għolja tal-Ħelsien.

Fiċ-ċerimonja kommemorattiva tal-2009 il-Mexxej Laburista [[Joseph Muscat]] tkellem dwar kif Malta tista' jimxi 'l quddiem jekk il-Maltin iridu li jkun hawn għaqda nazzjonali.

Huwa qal li bħala ġens qatt ma stajna naslu sa hawn kieku ma kienx għall-ġrajjiet li sawruna.

Qal li wasal iż-żmien li ma nkomplux nitkellmu qisu hemm xi kisbiet tal-ewwel, it-tieni u t-tielet klassi.

Huma kollha ġrajjiet li huma katina waħda.

Mit-taqbida tas-7 ta' Ġunju 1919 fejn il-Maltin qamu biex jagħtuna x-xogħol u l-ħidma u r-rebħa u liberazzjoni tal-Ewropa fil-Gwerra fit-8 ta' Settembru.

Għall-kisba importanti tal-21 ta' Settembru 1964 fejn Ġorġ Borg Olivier kiseb l-Indipendenza u wera li jemmen fil-ħila tal-Maltin.

Mill-jum rari fit-13 ta' Dicembru 1974 fejn il-Parlament qabel kważi unanimament li Malta għandha tkun Repubblika u li l-Kap tal-Istat għandu jkun Anthony Mamo, wild Art Twelidna.

Sal-appuntament mad-destin tal-31 Marzu 1979 meta l-poplu Malti mmexxi minn Dom Mintoff wera li kiber u sar Nazzjon.

"Ejja nirrispettawhom kollha.

Rispett mhux żebliħ.

Rispett mhux tfixkil lil min irid irodd ħajr lil pajjiżna.

Ir-rispett lejn il-kisbiet kollha huwa bżonnjuż biex fl-aħħar nibdew id-diskussjoni biex inżommu l-festi kollha filwaqt li naslu għal Jum Nazzjonali wieħed.

Jum Nazzjonali li jgħaqqad lill-poplu Malti kollu.

Dan huwa s-sens ta' għaqda nazzjonali li ġensna qed jitlobna.

[[Kategorija:Festi pubbliċi f'Malta|Ħelsien]]


Jum il-Vitorja

Jum il-Vitorja

Jum il-Vitorja jew Otto Settembre hija festa pubblika ċċelebrata f'Malta nhar it-8 ta' Settembru u li tfakkar il-ġrajja ta' żewġ assedji li saru fuq il-gżejjer Maltin.

Din il-ġurnata taħbat ukoll mal-kommemorazzjoni tat-twelid tal-Verġni Marija, magħrufa aħjar bħala l-Bambina, festa li tiġi ċċelebrata fil-belt tal-Isla, u l-irħula tan-Naxxar u l-Mellieħa f'Malta, u x-Xagħra f'Għawdex.

Fl-1565, wara iktar minn tliet xhur assedju, l-Ottomani li kienu qed jassedjaw lill-Birgu u lill-Isla rtiraw u telqu minn dik ix-xaqliba tal-gżira.

Anki jekk il-battalji ma kinux spiċċaw, għax kien għad fadal battalja għan-naħat ta' San Pawl il-Baħar, jista' jingħad li dan kien l-aħħar jum tal-Assedju l-Kbir, deskritt bħala fost l-iktar wieħed imdemmi fl-istorja tad-dinja u l-ikbar assedju fl-istorja ta' Malta.

Jum qabel it-8 ta' Settembru, fis-7 ta' Settembru, wasal il-"Gran Soccorso", l-għajnuna minn Sqallija għal Malta, dan kien daqqa ta' ħarta għat-Torok.

Fl-1943, l-Italja kienet irtirat mit-Tieni Gwerra Dinjija, u daret kontra l-Ġermanja, li preċedentement kienet alleata tagħha.

Dan wassal għat-twaqqif tal-bumbardamenti min-naħa tat-Taljani fuq Malta, u t-tmiem tal-gwerra għall-Maltin.

Matul dan il-jum isiru diversi avvenimenti, minbarra l-attivitajiet li jsiru matul il-festi.

L-attivitajiet jibdew ġurnata qabel b'attività kulturali li ssir f'Misraħ l-Assedju fil-Belt, li tinkludi qari letterarju, mużika u wirjiet artistiċi.

Fil-Belt Valletta, fi Triq ir-Repubbblika, issir parata min-naħa tal-Forzi Armati ta' Malta li tgħaddi sakemm tasal quddiem il-Kon-Katidral ta' San Ġwann.

Fil-post jingħata salut lill-Prim Ministru ta' Malta filwaqt li jindaqq l-Innu Malti.

Aktar tard issir quddiesa pontifikali bil-preżenza tal-ogħla awtoritajiet tal-Pajjiż.

F'din il-ġurnata titqiegħed ukoll kuruna min-naħa tal-President ta' Malta fuq il-Monument tal-Assedju l-Kbir.

Wara nofsinhar issir ir-Regatta tradizzjonali fil-Port il-Kbir li hi organizzata mill-Kunsill Malti għall-Isport.

Fiha jieħdu sehem is-soċjetatijiet affiljati ta' Bormla, Birgu, Birżebbuġa, il-Marsa, Marsamxett, il-Kalkara u l-Isla f'numru ta' tiġrijiet bid-dgħajjes imqassim f'żewġ kategoriji, bil-klabb rebbieħ jieħu x-"shield".

Fil-gżira ta' Għawdex, iċ-ċelebrazzjonijiet jinkludu serata kommemorattiva li ssir fi Pjazza Indipendenza, fir-Rabat, preseduta mill-Ministru għal Għawdex.

Matul din l-istess serata, minbarra servizz mill-banda tal-Forzi Armati, jitqiegħdu kuruni fuq il-Monument tal-gwerra Kristu Re.


Jum l-Indipendenza (Malta)

Jum l-Indipendenza (Malta)

Jum l-Indipendenza hija waħda mill-ħames Festi Nazzjonali li għandha Malta, flimkien ma' Jum il-Ħelsien, Is-Sette Giugno, Il-Vitorja u Jum ir-Repubblika.

Jum l-Indipendenza ifakkar il-kisba tal-indipendenza tal-gżejjer Maltin mir-Renju Unit nhar il-21 ta' Settembru 1964.

Skont il-Kostituzzjoni tal-1964, Malta saret demokrazija parlamentari fi ħdan il-"Commonwealth", l-għaqda tan-nazzjonijiet li kienu jiffurmaw parti mill-Imperu Britanniku.

Wara l-Indipendenza, ir-Reġina Eliżabetta II baqgħat is-sovrana ta' Malta bit-titolu ta' Reġina ta' Malta u bil-gvernatur ġenerali jeżerċita l-awtorità f'isimha, filwaqt li d-direzzjoni u l-kontroll tal-gvern u tal-affarijiet nazzjonali kienu f'idejn il-kabinett fit-tmexxija ta' prim ministru Malti.

Dakinhar, Ġorġ Borġ Olivier sar l-ewwel Prim Ministru ta' Malta indipendenti, u bħala l-mexxej il-ġdid, ta bidu għaċ-ċelebrazzjonijiet f'dan il-jum mill-iktar memorabbli fl-istorja ta' Malta.

F'Ġunju tas-sena 1962, Borg Olivier kien għamel talba formali biex Malta ssir indipendenti u f'Settembru 1962 attenda l-laqgħa tal-Prim Ministri tal-Commonwealth.

Fit-13 ta' Lulju, 1963, Borg Olivier mexxa delegazzjoni tal-Gvern Malti fil-Konferenza dwar l-Indipendenza ta' Malta u li fi tmiemha tħabbar li Malta ser issir indipendenti.

Kellu diversi taħdidiet mal-Gvern Ingliż.

Il-Kostituzzjoni għal Malta Indipendenti għaddiet mill-Parlament, u approvata mill-poplu f'referendum fi Frar tal-1964.

Nhar il-21 ta' Settembru, 1964, Malta saret pajjiż indipendenti.

Dakinhar Borg Olivier tkellem hekk fl-Arena tal-Indipendenza, il-Furjana, huwa u jindirizza lill-Prinċep Filippu, Duka ta' Edinburgh:

L-għada it-22 ta' Settembru sar id-Diskors mit-Tron, mill-Prinċep Filippu, id-Duka ta' Edinburgh fl-okkażjoni tal-Ftuħ tal-Parlament:

Eventwalment, taħt gvernijiet Laburisti, Malta saret Repubblika fit-13 ta' Diċembru, 1974, u kisbet l-awtonomija assoluta fit-31 ta' Marzu, 1979, fl-hekk imsejjaħ, Jum il-Ħelsien.

Fl-1987, kien ġie deċiż li Malta jkollha ħames festi nazzjonali.

Nhar is-16 ta' Settembru 2009 il-Prim Ministru Lawrence Gonzi ippropona li Jum l-Indipendenza għandu jkun il-Jum Nazzjonali ta' Malta minflok ma jkollna ħames festi nazzjonali.

Meta intervistat mill-ġurnal "Illum", l-istoriku Henry Frendo, fisser kif mir-riċerki tiegħu, jirriżulta li

Mhux tal-istess fehma l-Professur Godfrey Pirotta, li sostna li ma setax jaqbel mal-proposta ta' Gonzi,

[[Kategorija:Festi pubbliċi f'Malta|Indipendenza]]


Jum ir-Repubblika (Malta)

Jum ir-Repubblika (Malta)

It-13 ta' Diċembru, 1974, imfakkar fil-kalendarju Malti bħala Jum ir-Repubblika, ir-reġina tar-Renju Unit ma baqgħatx kap tal-istat u minflokha nħatar Sir Anthony Mamo, bħala l-ewwel President tar-Repubblika ta' Malta.

F'dan il-jum seħħu, ovvjament, xi tibdiliet fil-Kostituzzjoni tal-Indipendenza, li ġew aċċettati miż-żewġ naħat tal-Kamra tad-Deputati filwaqt li Dom Mintoff ġie dikjarat l-ewwel Prim Ministru ta' Malta Repubblika.

Fl-1964 Malta saret stat indipendenti, imma skont il-Kostituzzjoni, ir-Reġina tal-Ingilterra baqgħat il-Kap tal-Istat f'Malta.

Ir-rappreżentant tar-Reġina f'Malta baqa' l-Gvernatur Ġenerali.

Fl-1974 sar tibdil fil-Kostituzzjoni.

Wara diskussjonijiet bejn iż-żewġ partiti l-kbar, il-Parlament Malti, b'maġġoranza kbira, approva numru ta' tibdiliet fil-Kostituzzjoni.

Fost it-tibdiliet kien hemm dik li Malta ssir Repubblika.

Il-Presidenti ta' Malta Repubblika kienu dawn:

Il-President huwa l-Kap tal-Istat.

Huwa jiffirma l-liġijiet li jgħaddu mill-Parlament u jamministra wkoll il-"Community Chest Fund".

L-uffiċċju tal-President jinsab fil-Palazz tal-Belt Valletta u bħala residenzi għandu l-Palazzi ta' San Anton u l-Verdala.

Ta' kull sena f'Jum ir-Repubblika, il-President imexxi ċerimonji fil-Palazz, il-Belt Valletta, li fiha jagħti għadd ta' onorefiċenzi lil numru ta' ċittadini Maltin u Għawdxin li jkunu taw xi servizz lil Malta.


Gwerer Puniċi

Gwerer Puniċi

Il-Gwerer Puniċi kienu sensiela ta' tliet gwerer miġġielda bejn ir-Rumani u l-belt Feniċja ta' Kartaġni.

Jissejħu "Puniċi" għax ir-Rumani baqgħu jirreferu għall-Kartaġiniżi bħala Feniċi, billi l-kelma bil-Latin għall-feniċju għandha l-għerq 'Puniceus'.

Il-kawża prinċipali ta' dawn il-Gwerer Puniċi kien il-kunflitt ta' interess bejn il-Kartaġiniżi u r-Rumani, kawżat minħabba l-espansjoni ta' dawn iż-żewġ "superpotenzi" tal-Mediterran.

Ir-Rumani kienu interessati ħafna fil-portijiet u l-kolonji Kartaġiniżi.

Fil-bidu tal-Ewwel Gwerra Punika, Kartaġni kienet tiddomina l-Mediterran, b'imperu marittimu kbir ħafna, filwaqt li Ruma bdiet issir il-mexxejja tal-popli Latini fl-Italja.

Fl-aħħar tat-Tielet Gwerra Punika, Ruma kienet rebħet l-imperu sħiħ tal-Kartaġiniżi u ħassret lill-belt ta' Kartaġni minn wiċċ id-dinja, biex b'hekk Ruma saret l-iktar nazzjon potenti fil-Mediterran.


Atti ta' l-Appostli

Atti ta' l-Appostli

L-Atti tal-Appostli, (Bil-Grieg 'práxeis ton apostólon') hu ktieb fil-Bibbja u hu l-ħames wieħed fit-Testment il-Ġdid.

L-Abbrevjazzjoni fil-kwotazzjonijiet Bibliċi hi: "Atti".

L-Atti huma, b'mod ġeneriku, rakkont storiku ta' x'ġara matul l-ewwel ftit snin tal-Knisja.

Dan il-ktieb jiffoka primarjament fuq l-għemil ta' Pietru u ta' Pawlu.

Din tirrakkonta kif twaqqfet il-knisja f'Ġerusalemm minn Ġakbu l-Ġust, minn bidu ta' madwar 120 membru (1:15) komposti minn Lhud u Proseliti, għal Pietru jgħammed lil Kornelju (10:44), li hu tradizzjonalment l-ewwel Ġentil mgħammed, għall-Kunċilju ta' Ġerusalemm (15), għal Ġakbu jakkuża lil Pietru li jrid idawwar il-liġi ta' Mosè (21:18), għall-arrest ta' Pawlu u l-vjaġġ tiegħu sa Ruma.

Evidenza interna turi li dan il-Ktieb kien kumpann u tkomplija tal-Ktieb ta' Luqa; is-separazzjoni tiegħu minn dak il-ktieb seħħet qabel kull manuskritt li għadu msemmi.

Storikament dan għandu interess qawwi: M'hemm l-ebda ktieb ieħor bħalu fit-Testment il-Ġdid jew barra minnu.

Din hi l-istorja tal-Knisja; mingħajra il-kuntest tal-era tal-appostolat universali ikun bla ebda pedament.


Biżantini

Biżantini

Il-Biżantini hu t-terminu użat konvenzjonalment lejn il-Griegi tal-Imperu Ruman tal-Lvant li kienu jsejħu lilhom infusom Rumani matul il-Medjuevu, imperu mibni fuq il-belt ta' Kostantinopli, qabel Biżanzju, illum Istanbul.

M'hemm l-ebda data speċifika li tgħid meta bdiet l-era Biżantina.

Xi wħud jibdewha fil-perijodu ta' Dijoklezjanu (284WK - 305WK) minħabba l-fatt li qasam l-Imperu Ruman fi tnejn, il-"pars Orientis" u l-"pars Occidentis".

Oħrajn ipoġġu l-bidu fir-renju ta' Teodożju I (379WK - 395WK) u r-rebħa tal-Kristjaneżmu fuq il-pagani, jew, wara mewtu fl-395WK, bil-qasma totali tal-Imperu.

Xi oħrajn ipoġġuha iktar 'il bogħod fl-476WK, meta l-aħħar Imperatur Ruman tal-Punent, Romulu Awgustu, kellu jabdika, biex b'hekk iħalli l-mandat ta' imperatur f'idejn l-Imperatur tal-Lvant.

F'kull każ, il-proċess ta' ellenizzazzjoni li kien kontinwu u gradwali, sal-330WK, meta Kostantinu I inawgura l-kapitali l-ġdida, kien ġa beda.


Normanni

Normanni

In-Normanni (korruzzjoni ta' l-isem ""Northmen"" jew ""Norsemen"", Poplu tan-Nofsinhar) kienu taħlita ta' Galli minn Franza u invażuri Vikingi mmexxijin minn Hrolf Ganger, li adotta l-isem Franċiż Rollo u ħalef li jservi lir-re ta' Franza (Karlu s-Sempliċi).

Dawn il-Vikingi Daniżi u Norveġiżi bdew jokkupaw in-naħa ta' fuq ta' Franza, illum magħrufa bħala n-Normandija, fit-tieni nofs tas-Seklu IX.

Fid-911, Karlu s-Sempliċi tagħhom art fil-wied tax-xmara Senna, li maż-żmien kibret sakemm saret id-Dukat tan-Normandija.

In-Normanni addottaw il-Kristjaneżmu, u l-ilsien Gallo-Romantiku u rnexxielhom joħolqu identità kulturali separata minn ta' missirijiethom Skandinavi u minn tal-ġirien Franċiżi.

Il-Kultura Normanna, bħall-kultura ta' ħafna komunitajiet immigranti, kienet flessibli u soda.

Għal xi żmien irnexxielhom jokkupaw żoni vasti ta' art imferrxin u mhux konnessi ma' l-Ewropa kollha.


Imperu Ottoman

Imperu Ottoman

L-Imperu Ottoman kien potenza li kienet teżerċita saħħitha max-xtut tal-Baħar Mediterran li beda jeżisti fl-1281 (jew 1299) sal-1923. kien wieħed mill-ikbar Imperi li qatt dehru fuq wiċċ id-dinja, u, meta kien b'saħħtu, kien jinkludi t-Turkija, il-Lvant Nofsani, l-Afrika ta' Fuq u l-Balkani.

Ġie fondat minn tribu ta' Torok Oghuz fil-Punent tat-Turkija, u kien immexxi mid- dinastija "Osmanlı", dixxendenti minn dawn it-Torok.

F'ċirkli diplomatiċi, l-Imperu kien jissejjaħ "la Sublime Porte" jew sempliċement "Porte", dderivat mit-traduzzjoni franċiża tat-terminu "Bâb-i-âlî", li tfisser "il-bieb l-għolja", minħabba ċ-ċerimonji ta' merħba lill-ambaxxaturi barranin mill-bieb tal-Palazz Imperjali Topkapi.

Ġieli jiġi interpretat bħala riferenza għal qagħda tan-nazzjon u speċjalment tal-kapitali Istanbul; fil-fatt l-Imperu kien jidher bħala l-bieb bejn l-Ewropa u l-Asja.

Fi żmienu, l-Imperu Ottoman kien jissejjaħ ukoll l-Imperu Tork jew it-Turkija minn barranin Ewropej, imma l-isem tal-pajjiż tal-lum m'ghandux jitħawwad ma' dak tal-Imperu Ottoman.

L-Imperu twaqqaf minn Osman I, bl-Għarbi "ʿUthmān" b'hekk l-isem tal-Imperu.

Fis-Seklu XVI u s-Seklu XVII, l-Ottomani kellhom wieħed mill-iktar imperi kbar u b'saħħitom fid-dinja, u xi pajjiżi Ewropej bdew iħossuhom skomdi minħabba l-avvanzi tagħhom fil-Balkani.

Madanakollu l-Ottomani twaqqfu fl-Assedju ta' Malta, fil-Battalja ta' Lepanto u f'dik ta' Vjenna.

Fl-1453, l-aħħar fdal tal-Imperu Biżantin sfaxxa meta Kostantinopli saret il-kapitali Ottomana bl-isem ta' Istanbul.

Mill-1517 'il quddiem, is-Sultan Ottoman kien ukoll Kaliff tal-Islam, u l-Imperu Ottoman mill-1517 sal-1922 (jew 1924) kien sinonimu mal-"Kaliffat", l-"Istat Islamiku".

Wara l-Ewwel gwerra dinjija, fl-istess gwerra li parti kbira tal-Imperu waqa' f'idejn l-Alleati, filwaqt li l-istat Ottoman kien f'taħwid kbir, xi nazzjonalisti Torok, ħafna kienu uffiċjali għolja fil-militar, waqqfu l-istat Tork permezz tal-gwerra tal-Indipendenza Torka, kontinwazzjoni tal-gwerra bejn il-Griegi u t-Torok, il-maġġoranza fuq art li saret Torka fit-Trattat ta' Lausanne.

Il-kelma Ottoman hija anglicisation storika tal-isem ta' Osman I, il-fundatur tal-Imperu u tad-Dar tal-gvern ta' Osman (magħrufa wkoll bħala dinastija tal-Ottomani).

L-isem ta' Osman min-naħa tiegħu kien il-forma Torka tal-isem Għarbi ʿUthmān (عثمان).

Fit-Tork Ottoman, l-imperu kien imsejjaħ Devlet-i ʿAlīye-yi ʿOsmānīye (دولت عليه عثمانیه), [34] (litteralment "L-Istat Ottoman Suprem") jew alternattivament ʿOsmānlı Devleti (عثمانلى دولت).

Fit-Tork Modern, huwa magħruf bħala Osmanlı İmparatorluğu ("L-Imperu Ottoman") jew Osmanlı Devleti ("L-Istat Ottoman").

Il-kelma Torka għal "Ottoman" (Osmanlı) oriġinarjament kienet tirreferi għas-segwaċi tat-tribu ta' Osman fis-seklu erbatax, u li wara din bdiet tintuża biex tirreferi għall-elit militari-amministrattiva tal-imperu.

B'kuntrast ma' dan, it-terminu "Turk" (Türk) intuża biex jirreferi għall-popolazzjoni u ghall-popolazzjoni tribali Anatolja u kien meqjus bħala terminu ta' tqaxxir meta applikat għal individwi urbani u edukati.

[35] Fil-perjodu modern bikri, kelliem Tork b'edukazzjoni urbana edukata li ma kienx membru tal-klassi amministrattiva militari ħafna drabi ma jirreferix għalih innifsu la bħala Osmanlı u lanqas bħala Türk, imma aktar bħala Rūmī (رومى), jew "Rumana", li tfisser abitant tat-territorju tal-ex Imperu Biżantin fil-Balkani u fl-Anatolja.

It-terminu Rūmī intuża wkoll biex jirreferi għal kelliema ta' Tork mill-popli Musulmani l-oħra tal-imperu u lil hinn minnha.

[36] Kif applikat għall-kelliema Torok Ottomani, dan it-terminu beda jintuża mill-użu fl-aħħar tas-seklu sbatax, u minflok il-kelma saret dejjem aktar assoċjata mal-popolazzjoni Griega tal-imperu, fis-sens li għadha ġġorrha fit-Turkija sal-lum. [ 37]

Fl-Ewropa tal-Punent, iż-żewġ ismijiet "Imperu Ottoman" u "Turkija" spiss kienu jintużaw b'mod interkambjabbli, bit-"Turkija" tkun dejjem aktar iffavorita kemm f'sitwazzjonijiet formali kif ukoll informali.

Din id-dikotomija ntemmet uffiċjalment fl-1920–23, meta l-gvern Tork, li għadu kif ġie stabbilit f'Ankara, għażel lit-Turkija bħala l-uniku isem uffiċjali.

Ħafna storiċi akkademiċi jevitaw it-termini "Turkija", "Torok", u "Torok" meta jirreferu għall-Ottomani, minħabba l-karattru multinazzjonali tal-imperu.

Hekk kif is-Seljuk Sultanate ta' Rum naqas fis-seklu 13, l-Anatolja kienet maqsuma f'biċċa ta' prinċipati Torok indipendenti magħrufa bħala l-Anatolji Beyliks.

Waħda minn dawn il-beyliks, fir-reġjun ta 'Bitynia fuq il-fruntiera tal-Imperu Biżantin, kienet immexxija mill-mexxej tribali Tork Osman I (d. 1323/4), figura ta' oriġini oskuża minn fejn ġej l-isem Ottoman.

[38 ] Is-segwaċi bikrija ta 'Osman kienu jikkonsistu kemm minn gruppi tribali Torok kif ukoll minn rinnegati Biżantini, ħafna iżda mhux kollha konvertiti għall-Iżlam.

Osman estenda l-kontroll tal-prinċipat tiegħu billi kkonkerra bliet Biżantini tul ix-xmara Sakarya.

Telfa Biżantina fil-battalja ta 'Bapheus fl-1302 ikkontribwixxiet ukoll għall-lok ta' Osman.

Mhux mifhum sew kif il-bidu tal-Ottomani ġew biex jiddominaw il-ġirien tagħhom, minħabba n-nuqqas ta' sorsi li jibqgħu ħajjin minn dan il-perjodu.

It-teorija tat-Teżi ta' Gaża popolari matul is-seklu għoxrin ikkreditat is-suċċess tagħhom għar-rally tagħhom ta' ġellieda reliġjużi biex jiġġieldu għalihom f'isem l-Islam, iżda issa hija kkritikata ħafna u m'għadhiex ġeneralment aċċettata mill-istoriċi, u m'hemmx kunsens dwar in-natura tal-espansjoni bikrija tal-istat Ottoman issostitwiha.

Fis-seklu wara l-mewt ta 'Osman I, il-ħakma Ottomana bdiet tiġġedded fuq l-Anatolja u l-Balkani.

L-iben ta 'Osman, Orhan, qabad il-belt tal-Anatolja tal-majjistral ta 'Bursa fl-1326, u għamilha l-kapitali l-ġdida tal-istat Ottoman u ħaqqet il-kontroll Biżantin fir-reġjun.

Il-belt tal-port importanti ta 'Tessalonika ġiet maqbuda mill-Venezjani fl-1387 u keċċa.

Ir-rebħa Ottomana fil-Kosovo fl-1389 effettivament immarkat it-tmiem tal-poter Serb fir-reġjun, li twitti t-triq għall-espansjoni Ottomana fl-Ewropa.

[41] Il-Battalja ta 'Nicopolis fl-1396, meqjusa b'mod wiesa' bħala l-aħħar kruċjata fuq skala kbira tal-Medju Evu, naqset milli twaqqaf l-avvanz tat-Torok Ottomani rebbieħa.

Hekk kif it-Torok kabbru fil-Balkani, il-konkwista ta 'Kostantinopli saret għan kruċjali.

L-Ottomani diġà wrested il-kontroll ta 'kważi l-ex-artijiet Biżantini kollha li jdawru l-belt, iżda d-difiża qawwija tal-pożizzjoni strateġika ta' Kostantinopli fuq id-Dejt tal-Bosforu għamlitha diffiċli biex tiġi konkwista.

Fl-1402, il-Biżantini ġew temporanjament meħlusa meta l-mexxej Turco-Mongol Timur, fundatur tal-Imperu Timurid, invada l-Anatolja Ottomana mil-lvant.

Fil-Battalja ta 'Ankara fl-1402, Timur għeleb il-forzi Ottomani u ħa lil Sultan Bayezid I bħala priġunier, li jitfa' l-imperu f'diżordni.

Il-gwerra ċivili wara, magħrufa wkoll bħala l-Fetret Devri, damet mill-1402 sal-1413 hekk kif ulied Bayezid ġġieldu wara xulxin.

Dan intemm meta Mehmed I ħareġ bħala s-sultan u rrestawra l-poter Ottoman.

It-territorji tal-Balkani mitlufin mill-Ottomani wara l-1402, inklużi Tessalonika, il-Maċedonja u l-Kosovo, aktar tard ġew irkuprati minn Murad II bejn l-1430 u l-1450s.

Fl-10 ta 'Novembru 1444, Murad irrepela l-Kruċjata ta' Varna billi għeleb l-armati Ungeriża, Pollakka u Valaġjana taħt Władysław III tal-Polonja (ukoll Re tal-Ungerija) u John Hunyadi fil-Battalja ta 'Varna, għalkemm l-Albaniżi taħt Skanderbeg baqgħu jirreżistu.

Erba 'snin wara, John Hunyadi ħejja armata oħra ta' forzi Ungeriżi u tal-Wallachian biex jattakkaw it-Torok, iżda reġa 'ġie megħlub fit-Tieni Battalja tal-Kosovo fl-1448.