Mikiel Anton Vassalli

Mikiel Anton Vassalli

Mikiel Anton Vassalli (Ħaż-Żebbuġ, 5 ta' Marzu 1764 – 12 ta' Jannar, 1829), magħruf bħala Missier l-Ilsien Malti, minħabba l-kontribut kbir li ta biex il-Malti jkun lingwa nazzjonali.

Semmewh Mikiel għal missier missieru u Anton għal missier ommu.

Fuq tfulitu nafu li meta kien għad kellu sentejn, missieru miet fl-għomor ta' 32 sena, u li erba' snin wara, ommu reġgħat iżżewġet lil Gejtan Mifsud, bin Ġużeppi, gabillott minn Ħaż-Żebbuġ ukoll.

Nhar it-8 ta' Mejju 1774 Mikiel Anton għamel il-Griżma tal-Isqof waqt żjara pastorali tal-Isqof Pellerano.

Il-parrinu tiegħu kien il-Markiż Mikiel Apap.

Fl-1785 huwa ngħata premju mill-iskola tal-Għarbi ġewwa l-Belt.

Billi l-familja tiegħu riditu jsir qassis bagħtuh is-Seminarju.

Huwa malajr wera l-ħiliet tiegħu u għalhekk issokta l-istudji tiegħu f'Ruma fejn tħarreġ tajjeb fil-Latin u t-Taljan iżda l-iktar fl-ilsna semitiċi li ma damx ma sar professur tagħhom.

Vassalli kien jemmen li l-akbar ħtieġa li kellu l-poplu Malti kienet li jgħolli lilu nnifsu billi jintebah min hu, jitgħallem sew ilsienu għax fih jinsab il-qofol ta' ħajtu u permezz ta' lsienu jsir midħla tal-ideat progressivi li bihom il-ġnus Ewropej kienu qed jagħmlu passi ta' ġgant 'il quddiem.

Vassalli, fil-kitbiet tiegħu, ħajjar lill-Maltin

Għaldaqstant ħa sehem fit-tkeċċija tal-Kavallieri minn Malta favur il-ħakma Franċiza, u għalhekk intefa' l-ħabs mill-Kavallieri fil-forti Rikażli fejn dam sentejn sakemm inħeles minn Napuljun li laħħqu Ajjutant biex isoddlu ħalqu.

Għall-għerf li bih kien imżejjen u għall-ħidma li ħadem favur il-Franċiżi kien ħaqqu jiġi mħallas b'xi ħaġa aħjar.

Meta l-Ingliżi waslu Malta tefgħu lil Vassalli mill-ġdid fil-ħabs "fuq suspett li hu miftiehem mal-għedewwa".

Huwa qatta' sena fil-qorti Kapitanali tal-Imdina sakemm marad u ħaduh fl-isptar tad-Dumnikani tar-Rabat.

Jingħad li lanqas fl-isptar ma fdawh għax rabtulu siequ b'katina tal-ħadid mas-sodda.

Xahar wara, eżiljawh fi Franza għal dejjem bħala Ġakbin.

Iżda għoxrin sena wara, fl-1820, Vassalli wasal lura Malta, għajjien u nieqes minn mezzi ta' għixien għalih u għal uliedu.

B'xorti tajba, Vassalli għamel ħbieb ma' John Hookham Frere, il-President tal-Kunsill tal-Università li bis-saħħa tiegħu sar l-ewwel professur tal-Malti fl-Università.

B'riħet Frere, Vassalli sab għajnuna mingħand iċ-Church Missionary Society li kienet knisja Protestanta u li kienet waqqfet ċentru f'Malta mnejn tqassam il-Bibbja f'ilsien il-poplu.

Vassalli ġie fdat bit-traduzzjoni tal-Vanġeli, bil-wegħda li jistampawlu wkoll il-grammatika riveduta tiegħu tal-Malti.

L-għan tat-traduzzjoni tal-Vangeli ma kienx reliġjuz iżda biex il-Maltin isiru midħla tal-Malti.

Iżda meta miet fit-12 ta' Jannar 1829, il-Kappillan ma riedx jagħtih difna Kattolika minħabba l-kolloborazzjoni tiegħu mal-Protestanti għalkemm Vassalli qatt ma sar membru tagħhom, kif kitbet l-istess knisja Protestanta:

Billi ħbiebu l-Protestanti ma xtaqux li l-katavru tiegħu jindifen f'post imwarrab, li ma kienx jixraqlu, ħadu ħsieb huma u difnuh f'wieħed miċ-ċimiterji tal-Ingliżi li qegħdin taħt it-trunċieri tal-Furjana li jħarsu faċċata ta' Lazzarett.

Vassalli emmen b'qawwa kbira fil-lingwa Maltija, fejn f'waħda mill-kitbiet tiegħu hu jistqarr,

Ir-Romantiċiżmu, li nistgħu ngħidu li sar moviment għalih minn madwar nofs is-seklu tmintax, beda jikxef l-identita` tal-wirt mhux stmat tal-poplu.

Introduċa viżjoni radikali tal-ħajja li permezz tagħha neħħa kemm seta' l-qasma bejn iż-żewġ espressjonijiet ta' poplu wieħed maqsum fi klassi kolta u klassi baxxa.

Ir-Romantiċiżmu adotta l-prinċipju illuministiku tad-"demokratizazzjoni tal-kultura".

Vassalli, kellu propju dan l-ispirtu illuministiku (jew preromantiku) iżda kiseb għarfien ukoll mir-Romantiċi tar-Risorġiment Taljan bħala "eroj tagħhom".

Filwaqt li Oliver Friggieri qiegħed lil Vassalli fil-kwadru Romantiku, Frans Sammut jipproponi l-kwadru iżgħar ta' l-Illuminiżmu, għad li fl-istess ċirku Romantiku.

Fi kliem Kant, l-ispirtu tal-Illuminiżmu jinġabar fil-motto, "Sapere aude!

Kun qlubi biżżejjed biex tuża dehnek!"

L-għan aħħari kellu jkun l-"hena tal-bniedem".

Fil-"Lexicon", Vassalli jidher ispirat minn din il-filosofija meta jikteb li "t-trawwim tal-ilsien li jittieħed mill-omm huwa mmela meħtieġ l-ewwelnett għat-tagħlim.

Dan hu l-għan ewlieni li għandu jkollha nazzjon, għaliex fuqu jistrieħ l-hena ta' kulħadd".

Il-konvinzjoni ta' Locke li l-bniedem jitwieled "tabula rasa", lest biex jitgħallem kollox, u li huwa tort tal-ambjent li jitwieled fih li wieħed ma jsirx tajjeb, kompla għaddab lil Vassalli għall-ħakkiema li ma ridux jgħallmu lin-"nazzjon" għax kien jaqblilhom iħalluh fil-għama.

Fuq kollox, ra li t-tagħlim seta` jseħħ biss f'ilsien il-poplu, jiġifieri bil-Malti.

Il-Maltin ma setgħux jagħmlu parti mis-"seklu li fih l-oqsma ta l-arti u x-xjenzi mxew tant 'il quddiem" jekk ma jitgħallmux ilsienhom, għax minħabba f'hekk la setgħu jitgħallmu ilsna oħra u lanqas it-tagħlim li setgħu jiksbu bihom.

Sehem l-intelletwali fil-moviment illuninistiku kien fenomenu ġdid għax għall-ewwel darba l-intelletwali taw sehem ċivili fil-ġlieda kontra l-ordni soċjali.

L-intelletwali tal-imgħoddi kienu jbaxxu rashom għas-slaten u jaħarbu f'dinja ta' ħolm, filwaqt li l-intelletwali illuminista huwa fittiex tal-veritàu tal-ħelsien, riformatur konxju li qed jagħmel sehem minn "klassi" li dmirha kien li tmexxi lis-soċjeta`.

"Vassalli ddakkar mill-ispirtu ta' żminijietu", jgħid Cremona.

Meta Napuljun niżel Malta, lil Vassalli sejjaħlu "Ġakobin" għax kien ħabib tar-Rivoluzzjoni Franċiża li riedet tbiddel lis-soċjetà mill-qiegħ.

Vassalli, bħal kull riformatur ewlieni tas-soċjeta`f'kull żmien, ħadha kontra l-ħakkiema ta' żmienu, li kienu l-Ordni tal-Kavallieri, għamel ħafna ħbieb u ħafna għedewwa u ovvjament pattieha qares.

Ta' min jinnota li l-Ordni tal-Kavallieri, li oriġinarjament kien ordni religjuż-ospitalier, meta ntebaħ x'setgħa u xi privieġġi għandu fuq il-gżira u l-abitanti tagħha, inbidel f'reġim despotiku, ħabib tal-"ancien regime" u tas-Slaten tal-Ewropa.

Frans Sammut jistħarreġ u jgħarbel it-termini li Vassalli juża fil-kitbiet tiegħu, l-aktar id-"Discorso Preliminare" u "Stedina".

Fid-"Discorso", isejjaħ għall-ewwel darba "nazione" lill-Maltin bħala poplu, u wkoll "concittadini", terminu Repubblikan.

Ir-"raġuni" hija dik li tmexxieh f'xogħlu u jistenna li min se jikkritikah jagħmel dan b'mod raġunat, u mhux biss sempliċiment jopponi iżda biex "ipoġġi l-verita` f'dawl aktar ċar".

Vassalli jinqeda bit-termini in voga li jieħdu saħħithom mill-miti tas-seklu biex iċanfar bil-qawwa kollha lil min qed iħalli lin-nazzjon fl-injuranza.

Bħala Illuminista u neo-klassiċista, kif isejjaħlu Sammut, Vassalli ried iħaffer, bħalma għamlu l-arkeoloġi fl-Eġittu, biex isib nisel il-Malti fl-ilsna orjentali qodma.

F'argumentazzjoni illuministika interessanti, Vassalli jistaqsi: Jekk id-djaletti tal-Italja, fosthom dak ta' Ragusa, jingħataw importanza mil-letterati, għaliex il-Malti le?

Iżda Sammut, li jqis lil Vassalli iktar bħala Illuminista milli bħala Romantiku, jaċċenna għall-qasma bejn Vassalli u dawk ta' żmienu b'għeruqhom fil-bidu tas-seklu dsatax, għall-fatt li Vassalli jħalli barra għal kollox x'kien se jfisser djalett wieħed, it-Toskan, iżjed tard it-Taljan, għall-unifikazzjoni tal-Italja li ġiet iżjed tard.

Skond Sammut, aktarx li r-Romantiċi Maltin ma wirtux l-ideat mingħand Vassalli iżda mxew "fuq l-eżempju tar-Romantiċi Taljani".

Sammut jagħlaq il-kontribuzzjoni tiegħu fil-"Journal of Maltese Studies" billi jsostni li, "permezz ta' Vassalli Malta ssieħbet, għall-inqas moralment, fl-Illuminiżmu li ħakem lill-Ewropa u ħariġha mid-dlam tal-Fewdaliżmu.

Biż-zmien tagħlim Vassalli qabad l-art u minn għeruqu xxittlet siġra li kibret fil-ġnien intelletwali tal-Punent".

Friġġieri jara f'Vassalli "It-Tnissil ta' Kuxjenza Nazzjonali" li fuq kollox hija l-qofol tar-Romantiċiżmu li minnu twieled in-nazzjonaliżmu.

Vassalli li studja fl-Ewropa ta' żmienu, kien konxju li Malta ma tistax tibqa' iżjed iżolata għax hija parti mill-Ewropa.

Il-preżenza kulturali Taljana f'Malta ġabet magħha l-mewġa tal-Illuminiżmu u tar-Romantiċiżmu.

Għall-kuntrarju tal-Illuminiżmu, ir-Romantiċiżmu beda jħares lejn l-individwu-ċittadin bħala l-qofol ta'kollox u dan "it-twemmin fil-poplu sar reliġjon u l-idejal ġdid tal-ħelsien tbiddel fi pjan ta' fidwa għan-nazzjonijiet mhux ħielsa".

B'hekk twieled in-nazzjonaliżmu.

Vassalli huwa l-prekursur jew il-ħabbar ta' din il-kuxjenza radikali li iktar tard saret moviment politiku u letterarju.

In-nazzjonaliżmu romantiku ta importanza kbira lill-lingwa nazzjonali bħala mezz siewi ta' għaqda popolari, u għalhekk ma setax jonqos li Vassalli jisħaq fuq il-bżonn tal-ilsien Malti u ma jarax fih il-valur lingwistiku li nqisu llum, iżda valuri politiċi u soċjali.

Għal ħafna kittieba u filosofi Romantiċi, lingwa kienet tfisser nazzjon, u għalhekk l-għarfien tagħha ma setax jibqa' oġġett privat ta' l-istudju, iżda kellu "jinfetaħ u jieħu wkoll xejriet politiċi diretti".

Iżda Vassalli, bħal kull riformatur ieħor tas-soċjeta` Maltija, "għal żmien twil kellu jibqa' leħen solitarju, moħħ akbar minn żmienu".

U tabilħaqq Vassalli immudella r-riforma tiegħu fuq esperjenzi ta' artijiet oħra.

Bena kollox fuq il-kultura li mingħajra m'hemmx riforma politika.

U b'kultura kien qiegħed jifhem l-aktar l-għarfien lingwistiku u letterarju.

Kif jgħid Friggieri, "dan ukoll hu wirt illuministiku u romantiku, żewġ kulturi li integraw b'saħħa kbira lill-kelma u l-arti tagħha fil-kumpless tal-ħajja ċivili u politika".

Qabel ma Vassalli seta' jibdel l-ilsien Malti, monument ta' qedem, "f'emblema ta' għaqda fil-preżent u fi standard ta' kburija storika", ried jagħti fiduċja u jispira lill-Maltin biex iħossuhom nazzjon.

Dan għamlu bid-diversi kitbiet tiegħu bit-Taljan (l-ilsien tal-kultura) dwar il-Malti (l-ilsien poplari), u b'hekk beda mixja twila li tkompliet mill-kitbiet bennejja tal-letteratura Maltija li ġew warajh bħal Ġan Anton Vassallo, Ġużè Muscat Azzopardi, Dun Karm u Ninu Cremona li wasslet biex il-Malti jingħata għarfien uffiċjali, isir l-ilsien kulturali tal-poplu kollu u għodda tajba għal-letteratura.

Għall-ewwel, Vassalli beda jiġbor il-proverbji (qwiel) tal-Maltin biex minnhom joħroġ il-bixra storika tal-gżejjer Maltin.

Fl-1828, ippubblika "Motti, aforismi e proverbii maltesi", li bihom fittex "li jinterpreta l-identità popolari skond kif il-kotra taħseb u mbagħad tirrifletti bil-għaqal f'sentenzi li jintirtu minn nisel għal ieħor u li jiġbru fihom l-għerf tal-poplu li ma jinqediex bil-kelma miktuba".

Permezz ta' din it-tradizzjoni orali ried jasal għal tradizzjoni miktuba.

Bħar-Romantiċi, Vassalli ried dinjità u attenzjoni lill-wirt qadim iżda mwarrab bħalma kienet l-għana, il-qwiel u l-idjomi.

Din il-kuxjenza ta' għarfien tal-kultura popolari fid-dawl tal-kultura ġdida kienet il-kuxjenza li dejjem mexxiet lil Vassalli.

Fost il-kitbiet tiegħu nsibu l-"Alfabett Malti Mfisser bil-Malti u bit-Taljan, Alfabeto Maltese spiegato in lingua maltese e italiana", fuq ktejjeb ta' 24 faċċata li kien mibjugħ fl-istamperija ta' Antonio Fulgoni.

Vassalli kiteb ukoll l-ewwel dizzjunarju Malti, dan kien magħruf bħala "Lexicon" (lessiku), li kien ippublikat fl-1796.

Dan id-dizzjunarju kien fih madwar tmintax-il elf kelma; kull kelma kienet spjegata bil-Latin imbagħad bit-Taljan.

Riċentament, il-Lexicon reġa' ġie ippublikat minn Frans Sammut u mitbugħ fil-Marsa Press.

Illum il-ġurnata, Mikiel Anton Vassalli jitqies bħala ħassieb u riformatur, kif ukoll bħala ribell u studjuż li lemaħ fil-bogħod u sa minn kmieni l-qawmien għaqli tan-nazzjonalità Maltija.

Fl-1994, l-awtur Frans Sammut ħareġ ir-rumanz "Il-Ħolma Maltija", dwar il-ħajja ta' Vassalli, rumanz li ħafna kritiċi jqisuh li huwa fost l-aqwa jekk mhux l-aqwa rumanz bil-Malti li nkiteb s'issa.

"Dawl ġdid fuq Vassalli" huwa ktieb ieħor li jitratta dwar kitbiet li saru fiż-żminijiet li fihom għex Mikiel Anton Vassalli u li setgħu kienu xogħolijiet tiegħu.

Il-figura ta' Vassalli saret l-oġġett ta' attenzjoni mhux biss akkademika iżda wkoll letterarja u politika.

Numru ta' storiċi fittxew tagħrif dwaru bħala bniedem, oħrajn l-aspetti ta' ħidmitu fil-politika u l-kultura u oħrajn xeħtu dawl fuq il-qofol ta' ħsibijietu fejn tixref il-viżjoni ta' nazzjon modern u ħieles.

Fid-daħla għal raħal twelidu llum jinsab monument tiegħu, quddiem "Bieb de Rohan".

5/3/1764 Jitwieled f'Ħaż-Żebbuġ, it-tieni iben ta' Grabiel u Katerina

1785 Vassalli m'għadux ma' niesu ħaż-Żebbuġ.

Jitgħallem l-Għarbi taħt Dun Ġużepp Calleja, il-Belt Valletta.

Rebbieħ tal-premju tal-Għarbi, f'Lulju jitla' Ruma jissokta l-istudji tiegħu.

1790 Vassalli magħruf bħala Professur tal-Ilsien Sirjakk f'Ruma.

Jippubblika f'Ruma l-"Alfabett Malti Mfisser bil-Malti u bit-Taljan".

1791 Jippubblika f'Ruma ukoll, il-Grammatika Maltija tiegħu.

1795 Jikteb lill-Gran Mastru De Rohan u jitolbu l-permess biex jiftaħ skola għat-tagħlim tal-Malti.

Jidħol sew fil-qasam politiku.

1796 Jippubblika f'Ruma ukoll il-"Lexicon" li fid-daħla tiegħu jesprimi l-fehmiet soċjali, lingwistiċi u politiċi tiegħu.

11/5/1797 Tinkixef il-konfoffa kontra l-Gvern tal-Ordni tal-Kavallieri, u Vassalli, meqjus bħala l-mexxej tagħha, jisfa arrestat u mressaq quddiem tribunal maħtur għal dan il-għan.

12/6/1797 Vassalli jinstab ħati u jintbagħat għomru l-ħabs.

Jagħlquh ir-Rikażli minn fejn x'aktarx ħarrbuh ħbiebu għaxar xhur wara u ħaduh l-Italja t'Isfel.

10/6/1798 Vassalli ħieles f'pajjiżu mal-wasla ta' Napuljun li jfaħħru bħala l-egħref fost il-Maltin.

28/8/1799 Joħroġ mill-Belt imbukkata u bi kmand tal-Kmandant Ingliż Alexander Ball jintbagħat il-ħabs fl-Imdina.

16/8/1800 Jisfa kkundannat mill-Ingliżi għall-eżilju fi Franza għal għomru

1813 Jiżżewweġ fi Franza lil Katerina Formosa de Fremaux, li minnha kellu tlett itfal subien

19/6/1820 Jerġa' lura Malta wara vjaġġ ta' ħamest ijiem minn Marsilja.

1/9/1820 Jibda jgħallem il-Franċiż f'dar fil-Belt.

21/2/1825 Vassalli maħtur Professur tal-Malti fl-Università b'talba ta' John Hookham Frere li jidħol biex iħallaslu l-paga hu stess.

3/10/1827 Tidher aħbar fil-Gazzetta tal-Gvern li l-"wisq mistennija Grammatika Maltija" fl-aħħar tinsab għall-bejgħ.

12/1/1829 Vassalli jmut fl-għomor ta' 65 sena fid-dar tiegħu f'Tal-Pietà.

Jidfnuh l-għada, imċaħħad minn difna Kattolika.

1829 Toħroġ f'Londra, wara mewtu, it-traduzzjoni li Vassalli għamel tal-Vanġeli u l-Atti tal-Appostli.

4/5/1987 Jinkixef monument ta' Vassalli f'Ħaż-Żebbuġ, raħal twelidu, iktar minn 150 sena wara mewtu.

Il-Poeta Nazzjonali kiteb sunett mill-isbaħ għal Vassalli, Żebbuġ bħalu.

Vassalli, meta ngħarrex ġewwa ħsiebek,

il-ħsieb li kiber ma' żgħożitek f'Ruma,

u kif fissirtu fit-taħdit ma' ħbiebek,

meta lil artek rajt bil-ħan maħkuma; u n-nafra tas-sultan li xejn ma ġiebek

wara t-twissja b'għaqal kbir maħduma,

u l-għawġ u l-għar li ngabar wara biebek

u l-ħabs u l-ħarba f'nofs ta' lejl mitmuma, "Malti safi tassew!" joħroġ minn fommi;

mhux għax għallimtna l-ġmiel, is-saħħa, il-għana

tal-lsien li tkellmu bih ommok u ommi, iżd'għax ħabbejtha lil din l-art ħanina,

u kont ewlieni fost in-nisel tagħna

li ħsibt il-jedd li nkunu ġens għalina.


Pawlu Boffa

Pawlu Boffa

Pawlu Boffa (30 ta' Ġunju 1890 - 6 ta' Lulju 1962), kien is-sitt Prim Ministru ta' Malta, l-ewwel Priministru ta' wara l-Gwerra, u l-ewwel Priministru Laburista.

Imwieled il-Birgu, bin Carmelo u Carmela nee' Serracino.

Studja fl-iskola Primarja tal-Birgu, fil-Liċeo u fl-Universita' Rjali ta' Malta fejn iggradwa bħala tabib fl-eta' ta' 23 sena.

Fis-16 ta' Jannar, 1921, iżżewweġ lil Genoveffa Ceci u kellhom erbat itfal- Hilda, Melina, Joseph u Vivi.

Fl-Ewwel Gwerra Dinjija, Boffa serva fir-Royal Army Medical Corps, fejn wettaq servizz mediku fuq vapuri li kienu jiġu Malta bil-feruti tal-gwerra.

Il-karriera politka ta' Sir Paul Boffa bdiet fl-1923 meta ngħaqad mal-Partit Laburista u fl-1924 ġie elett għall-ewwel darba bħala Membru fl-Assemblea Leġislattiva għall-Ħames Distrett.

Is-sena 1926 rat żvilupp importanti fl-istorja tal-Partit Laburista.

Fis-snin ta' qabel, il-Partit Laburista kien ipprova jtejjeb il-qagħda soċjali tal-ħaddiema Maltin billi ta l-appoġġ tiegħu lill-"Unione Politica Maltese", partit lemini.

Saħansitra kien daħal f'koalizzjoni miegħu iżda kien mgħoddi biż-żmien u, għalhekk, ittieħdet deċiżjoni li jsir ftehim ma' Gerald Strickland u sħabu.

Permezz tal-"Compact" mal-Partit Kostituzzjonali, il-Partit Laburista ftiehem li jagħti l-appoġġ tiegħu lill-partit politiku mmexxi minn Gerald Strickland bil-patt li meta dan tal-aħħar ikun fil-gvern jgħaddi leġiżlazzjoni li ttejjeb il-qagħda soċjali tal-ħaddiema Maltin.

Fl-1928, it-Tabib Boffa nħatar Mexxej tal-Malta Labour Party.

Bejn l-1927 u l-1932 il-partit Laburista u l-Partit Kostituzzjonali ingħaqdu u kien iffurmat il-Gvern tal-Compact.

Kien bis-saħħa tal-"Compact" li l-element progressiv fi ħdan il-Partit Laburista seta' jaħdem biex isiru liġijiet ta' fejda kbira fil-pajjiż.

Biżżejjed li wieħed isemmi l-Workmen's Compensation Act li saret mill-Gvern tal-"Compact" fl-1929.

Boffa kien elett fil-Parlament ukoll fl-1927 u fl-1932.

Is-snin tletin kienu iebsin ħafna għall-Partit Laburista.

Imdaħħal bla bżonn fil-Kwistjoni Politiko-Reliġjuża tal-1928-32 minħabba l-appoġġ tiegħu lil Gerald Strickland u l-Partit Kostituzzjonali, permezz tal-"Compact", il-Partit Laburista ħallas prezz għoli għax tilef ħafna voti riżultat tal-kwistjoni mal-Knisja.

Kien grazzi għat-tmexxija tat-Tabib Pawlu Boffa u li meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija l-Partit Laburista kien għadu ħaj.

Is-snin tletin kienu snin tassew iebsa għal kull min kien Laburist.

Kienet waslet it-telfa kbira elettorali ta' Ġunju, 1932 li kienet riżultat tal-kwistjoni politiko-reliġjuża.

Boffa kien wieħed minn dawk fi ħdan il-Partit Laburista li kien jemmen li l-Partit ma kellux għalfejn jitlob maħfra lill-Isqfijiet Maltin.

Iżda mhux l-istess għamel il-Mexxej tal-Partit Kostituzzjonali, Gerald Strickland, li għamel apoloġija lill-Isqof u hemm min jaħseb li aktar swietlu ta' deni milli ta' ġid fl-elezzjoni ġenerali tal-1932 għax b'hekk ammetta pubblikament li kellu tort fil-kwistjoni kollha.

Wara, kien hemm il-każ tas-Sedizzjoni tal-1933 meta ttellgħu Laburisti l-Qorti u tawhom anke l-kundanna għaliex qalu li sabulhom materjal hekk imsejjaħ "sedizzjuż" fil-pussess tagħhom, u t-telfa tal-Kostituzzjoni tal-1921 fl-istess sena (1933).

Fl-1936 Boffa nħatar Membru tal-Kunsill Eżekuttiv u fl-1939 ġie elett bħala Membru tal-Kunsill tal-Gvern.

Ġie elett ukoll għat-Tieni Sessjoni tal-Kunsill tal-Gvern, li saret f'Novembru, 1945.

Boffa kellu sehem importanti ħafna fil-laqgħat tal-Assemblea Nazzjonali, li x-xogħol tagħha kellu jkun it-tfassil ta' kostituzzjoni ġdida.

Boffa kien wieħed mill-kelliema prinċipali tal-Labour Front, jiġifieri l-General Workers' Union u l-Partit Laburista.

Il-kelliema prinċipali l-oħra kienu Ġużè Ellul Mercer, Reggie Miller, Mosè Gatt, Indri Cilia, Leli Tabone, Nestu Laiviera u Turu Colombo.

Bis-saħħa ta' nies bħal Boffa u sħabu saru kisbiet kbar għall-poplu Malti.

Biżżejjed wieħed isemmi li Malta ngħatat lura s-Self-Government fil-5 ta' Settembru, 1947; issa sew l-irġiel kif ukoll in-nisa li jgħalqu 21 sena setgħu jivvutaw u kull elettur seta' jkollu vot wieħed biss għall-elezzjoni tal-Assemblea Leġislattiva.

It-Tieni Gwerra Dinjija kien se jkollha effett kbir fuq il-politika Maltija.

Dan għax il-Partit Laburista kien mess il-qiegħ meta bdiet iżda kien f'pożizzjoni li jaħseb serjament biex jibda jmexxi l-pajjiż meta ntemmet.

Għalhekk, nistgħu ngħidu li t-Tieni Gwerra Dinjija għamlitha possibbli li f'Malta jkun hawn l-ewwel Gvern Laburista fl-1947.

Meta waslet l-elezzjoni ġenerali ta' Ottubru, 1947, il-Partit Laburista kien f'pożizzjoni ferm aħjar mill-partiti politiċi l-oħra biex jirbaħ il-poter.

In-Nazzjonalisti kienu għadhom ma ħadux ruħ wara l-mewt ta' Sir Ugo P. Mifsud u d-deportazzjoni ta' Nerik Mizzi matul it-Tieni Gwerra Dinjija.

Il-Partit Kostituzzjonali ħa daqqa ta' ħarta kbira bil-mewt ta' Gerald Strickland fl-1940 u spiċċa fix-xejn.

Il-partiti politiċi l-oħra li kkontestaw l-elezzjoni ġenerali tal-1947 kienu dgħajfa meta mqabbla mal-Partit Laburista li kien bena reputazzjoni tajba ta' xogħol siewi u kisbiet għall-poplu Malti.

Il-Mexxej Laburista Pawlu Boffa kien rispettat ħafna minn kulħadd.

Fl-1947 il-Partit Laburista rebaħ l-elezzjoni u t-Tabib Boffa sar l-ewwel Prim Ministru Laburista u baqa' f'din il-kariga sa Settembru 1950.

Fl-1998, Dom Mintoff fil-Parlament qal hekk:

Fost il-merti ta' Boffa hemm il-ġlieda tiegħu favur l-Ilsien Malti.

Minħabba f'inkwiet fil-Partit Laburista, Pawlu Boffa tneħħa minn mexxej tal-Partit fl-1949, mill-Konferenza Ġenerali, iżda huwa għażel li xorta waħda jibqa' Prim Ministru.

Iż-żmien bejn Ġunju, 1950, meta waqa' l-Gvern immexxi mit-Tabib Boffa, u Frar, 1955, meta l-Partit Laburista kien elett fil-Gvern, kien żmien ta' instabilita' politika kbira f'Malta.

Wara l-"iSplit" tal-1949, Boffa fforma l-"Malta Workers' Party" biex b'hekk ħoloq firda fi ħdan ix-Xellug f'Malta.

Dan kien ta' vantaġġ kbir għall-Partit Nazzjonalista li, mkisser kif kien wara t-telfa kbira tal-1947, b'din il-mossa ta' Boffa ngħata ċ-ċans li jerġa' jirkupra l-pożizzjoni politika li kien tilef għal bosta snin.

Fil-fatt, fl-elezzjoni ġenerali tal-1950, minkejja l-fatt li bejniethom il-Partit Laburista u l-"Malta Workers Party" ġabu aktar voti u aktar siġġijiet mill-Partit Nazzjonalista, kien dan tal-aħħar li eventwalment ifforma Gvern ta' minoranza għaliex baqa' ma ntlaħaqx ftehim bejn iż-żewġ partiti politiċi tal-ħaddiema.

Il-Gvern Nazzjonalista ħa daqqa ta' ħarta bil-mewt ta' Nerik Mizzi fl-20 ta' Diċembru, 1950 u floku laħaq Prim Ministru, Ġorġ Borg Olivier.

Dan, però, kien imexxi Gvern dgħajjef ta' minoranza li kellu ħajja qasira tant li f'Mejju, 1951 saret elezzjoni ġenerali oħra.

Hawn il-Partit Laburista ġab siġġu anqas min-Nazzjonalisti iżda kieku ngħata l-appoġġ mill-"Malta Workers' Party" ta' Boffa, seta' jiggverna.

B'sorpriża ta' kulħadd, però, it-Tabib Boffa u l-Partit immexxi minnu ddeċidew li jidħlu fi Gvern ta' Koalizzjoni mal-Partit Nazzjonalista mmexxi minn Borg Olivier.

Boffa ngħata l-kariga ta' Ministru tas-Saħħa u Servizzi Soċjali.

Il-"Malta Workers' Party" kien diġa' beda jmajna sewwa fl-appoġġ tiegħu mill-elettorat u din il-mossa, li ħafna ħaddiema rawha bħala tradiment tal-interessi tagħhom, kienet il-bidu tat-tmiem tal-karriera politika ta' Boffa u tal-"Malta Workers' Party".

Il-Gvern ta' Koalizzjoni bejn il-Partit Nazzjonalista u l-Malta Workers' Party ma damx wisq u f'Diċembru, 1953 kellha ssir elezzjoni ġenerali oħra.

Din id-darba l-Partit Laburista ġab siġġu aktar mill-Partit Nazzjonalista, dsatax għal tmintax, iżda l-Malta Workers' Party, bit-tliet siġġijiet biss li kien kiseb fl-Assemblea Leġiżlattiva, qaleb il-bilanċ favur in-Nazzjonalisti billi reġa' fforma Gvern ta' Koalizzjoni magħhom.

Kellu jkun il-Ministru John J. Cole li jwaqqa' l-Gvern ta' Koalizzjoni u, għalhekk, saret elezzjoni ġenerali oħra fi Frar, 1955 li ntrebħet mill-Partit Laburista mmexxi mill-Perit Duminku Mintoff.

Il-"Malta Workers' Party" tat-Tabib Pawlu Boffa kien spiċċa fix-xejn qabel din l-Elezzjoni ġenerali.

Sir Paul Boffa rtira mill-ħajja politika fit-13 ta' Jannar, 1955.

F'Ġunju 1941 għall-kontribut qalbieni b'risq ħutu l-Maltin ir-Re Ġorg IV ħatar lit-Tabib Boffa bħala Uffiċjal tal-Imperu Brittaniku (O.B.E.) u f'Jannar 1956 kien onorat mir-Reġina Eliżabetta II bit-titlu ta' Knight Bachelor, bit-titolu "Sir".

Huwa miet fid-dar tiegħu f'Ħal-Tarxien, fis-6 ta' Lulju, 1962, fl-eta' ta' 72 sena.


Storja ta' Malta

Storja ta' Malta

Malta ilha abitata minn madwar 5200 QK u din iċ-ċiviltà preistorika baqgħet teżisti fil-gżejjer.

Fiż-żminijiet bikrin, f'Malta kienu jgħixu diversi komunitajiet.

Dan iż-żmien hu msejjaħ preistoriku minħabba li ma kien nkiteb xejn fih u għalhekk m'għandna l-ebda prova miktuba ta' dan il-perjodu.

Hawnhekk naraw kif fl-iżvilupp tal-lingwa, it-taħdit jiġi qabel il-kitba, kif jiġi fil-ħajja ta' kull bniedem.

Meta ġew il-Feniċi semmew lill-gżira prinċipali "Malat", li jfisser irmiġġ sikur.

L-alfabett tal-Feniċi xtered malajr u n-nies bdew jitkellmu bil-Feniċju u iktar tard bil-Puniku.

Il-Gżejjer Maltin wara waqgħu taħt il-kontroll tal-Kartaġiniżi fl-400 QK u wara l-Gżejjer saru parti mill-Imperu Ruman, 218 QK.

Meta l-Imperu Ruman inqasam fi tnejn, Malta waqgħet f'idejn il-Biżantini, l-hekk imsejħa Rumani tal-Lvant.

Ir-Rumani kienu jużaw il-Latin u l-Grieg biex jikkomunikaw filwaqt li n-nies Maltin kienu jużaw il-Puniku u għalhekk il-Maltin kienu msejħa 'barbari', jigifieri nies li ma jitkellmux bil-Grieg.

Dawn tal-aħħar ġew megħluba minn forza ta' Għarab fis-sena 870.

L-Għarab influwenżaw il-lingwa tal-pajjiż, il-Malti, u dan l-element semitiku għadu ħaj sal-ġurnata tal-lum fl-ilsien tal-poplu.

L-Għarab xerrdu it-twemmin Islamiku fost il-Maltin u daħħlu wkoll metodi ġodda fl-agrikoltura.

L-Għarab għexu u tħalltu mal-Maltin għal mitejn sena, mill-1049 sal-1249.

F'dan iż-żmien kien hawn Maltin li żżewġu lill-Għarab u anke qelbu r-reliġjon.

Fl-1091, in-Normanni ħadu l-Gżejjer Maltin taħt it-tmexxija tagħhom, u anki jekk l-influwenza Għarbija baqgħet f'Malta sa ma dawn tkeċċew għal kollox, nistgħu ngħidu li Malta bdiet issir iktar u iktar Ewropea u reġgħet twaqqfet mill-ġdid ir-reliġjon Kattolika fil-Gżejjer.

Dawn kienu jitkellmu bil-Latin jew bl-Isqalli.

Kien f'dan iż-żmien li l-Malti beda jinqata' mill-Għarbi Klassiku u jitħallat mal-Isqalli.

F'dawn iż-żminijiet, nistgħu ngħidu li hawnhekk twieled l-ilsien Malti, jew il-Malti Bikri.

Wara xi żminijiet il-Maltin saru parti mill-Imperu Spanjol.

Fl-1530, il-Gżejjer ingħataw lill-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann.

L-Ordni kien jitkellmu bit-Taljan.

Dawn in-nies tħalltu mal-Maltin fil-postijiet tax-xogħol u anke biż-żwiġijiet.

B'hekk l-ilsien Malti għadda minn fażi oħra għax beda jitħallat mat-Taljan.

Mela l-element Rumanz wassal għall-formazzjoni tal-Malti Nofsani.

Qabel mal-Kavallieri aċċettaw, dawn waqqfu kummissjoni biex jaraw l-istat tal-pajjiż.

Sabu art niexfa, b'poplu mferrex madwar il-gżejjer kollha u b'żewġ imkejjen biss li kellhom ħjiel ċkejken ta' difiża: l-Imdina, bis-swar tagħha, u l-Birgu bil-Castrum Maris illum il-Fortizza ta' Sant'Anġlu.

Il-Kavallieri għażlu jaċċettaw il-proposta tal-Imperatur Karlu V, u ddeċidew li joqogħdu fil-Birgu, peress li din il-lokalità kienet mal-baħar u kellha wkoll port eċċezzjonali; żewġ assi importanti għall-Kavallieri li kienu ilhom imdorrijin għal ħajja ta' kursara Kattoliċi.

Wara dan, l-Ordni beda jsaħħaħ il-Birgu bi swar, u ġie deċiz li jittellgħu swar fuq l-Isla, bil-Fortizza ta' San Mikiel, kif ukoll fortizza biex tiddefendi d-daħla tal-Port il-Kbir, il-Fortizza ta' Sant'Iermu.

Tkun illużjoni, imma, jekk wieħed jaħseb li mad-daħla tal-Ordni Malta tbiddlet f'fortizza felħana: l-attakki tal-furbani misilmin żdiedu, u sa waslu biex fl-1551, taħt il-kmand ta' Dragut, ħabtu għal Għawdex u kaxkru l-Għawdxin kollha ħlief ix-xjuħ u l-morda.

Wieħed irid jinnota iżda li l-għan ta' dan l-attakk kien li jidħlu fil-Birgu, għad li falla minħabba s-saħħa li bdiet tiżdiet tal-Ordni.

Din is-saħħa tpoġġiet taħt sforz kbir fl-Ewwel Assedju ta' Malta, msejjaħ L-Assedju L-Kbir, li beda fit-18 ta' Mejju tal-1565, fejn Malta spiċċat tiġġieled mal-forza kbira tal-Imperu Ottoman.

Fit-8 ta' Settembru 1565, ġurnata li sal-lum għadha titfakkar b'festa nazzjonali, l-Ottomani, wara iktar minn tliet xhur ta' taqbid, indunaw li kienet waslet għajnuna minn Sqallija, l-hekk imsejjaħ "Gran Soccorso", li waslithom għat-telfa tagħhom, fil-jum li baqa' mfakkar mal-Maltin bħala "Jum il-Vitorja"

Din ir-rebħa waħħdet l-Ordni ma' Malta, u dawn baqgħu sal-lum jissejħu "Kavallieri ta' Malta".

Wara din ir-rebħa bnew iktar fortifikazzjonijiet speċjalment madwar il-Port il-Kbir, bnew kapitali ġdida, il-Belt Valletta u għollew l-istandard tal-għajxien tal-poplu inġenerali.

Il-ħakma tagħhom waslet fit-tmiem tagħha meta Napuljun rebaħ il-Gżejjer fl-1798.

Il-Maltin qamu għall-Franċiżi u bdew l-Imblokk, grazzi għal għajnuna tar-Renju taż-Żewġ Sqallijiet u tal-Gran Brittanja.

L-Ingliżi ħadu l-Gżejjer bħala protettorat fl-1800 u ħatru lil Sir Alexander John Ball bħala gvernatur, bl-għan li l-gżejjer jerġgħu jaqgħu f'idejn l-Ordni wara l-Gwerer Napoleoniċi.

Dan it-tir ma tantx dam: fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret parti mill-Imperu Britanniku u kienet tintuża bħala stazzjon, bażi navali u s-sede uffiċjali tal-Flotta Navali Mediterranja Ingliża, sakemm din ittieħdet f'Lixandra fl-Eġittu minħabba l-fatt li Malta kienet qrib wisq l-Italja belliġerenti.

Malta żvolġiet rwol importanti ħafna fit-Tieni Gwerra Dinjija, minħabba li kienet qrib ħafna r-rotot navali tal-Forzi tal-Assi, u mhux eżaġerazzjoni li wieħed jgħid li Malta sofriet it-Tieni Assedju tagħha meta din saret wiehed mill-iktar postijiet bumbardati tad-dinja, fil-'Blitz' tal-forzi tal-ajru Ġermaniżi u, sa ċertu punt, Taljani.

Wara din il-Gwerra, Malta ngħatat l-Indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru, 1964.

Malta baqgħet membru tal-'Commonwealth' bil-Kap tal-Istat tibqa' r-Reġina Eliżabetta II bħala Reġina ta' Malta, u wara saret repubblika fl-1974 bi President.

F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom biex Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 Mejju, 2004.

Malta tinsab fuq altipjan sommers li jestendi mill-Afrika ta' Fuq sa Sqallija.

Miljuni ta' snin ilu, il-gżira sħiħa kienet sommersa, kif inhu indikat fil-fossili marini li jinsabu fil-ġebla Maltija fl-ogħla nħawi tal-Gżejjer.

Hekk kif dan l-altipjan ogħla, u l-istrett ta' Ġibiltà ngħalaq minħabba attività tettonika, il-livell tal-ilma tbaxxa, u Malta dehret fuq speċi ta' 'pont' ta' art niexfa li kien jgħaqqad iż-żewġ kontinenti, imdawra b'għadajjar kbar.

Xi għerien f'Malta wrew fdalijiet t'iljunfanti, ippopotami u annimali oħra kbar mill-kontinent Afrikan, waqt li oħrajn jixhdu annimali Ewropej.

Il-bniedem wasal f'Malta madwar l-5200 QK.

L-ewwel komunitajiet ta' nies Neolitiċi probabbilment waslu minn Sqallija (madwar 60 mil fit-Tramuntana), u kienu fil-maġġoranza tagħhom komunitajiet ta' bdiewa u sajjieda, bi provi ta' attivitajiet ta' kaċċa.

Milli jidher, dawn kienu jgħixu f'għerien u 'djar miftuħa'.

Matul is-sekli li segwew, hemm evidenza ta' iktar kuntatti ma' ċiviltajiet oħra, li ħalliet effett kbir fuq dawn l-ewwel Maltin, hekk kif jixhdu id-disinji fil-fuħħar u l-kuluri li kienu jintużaw.

Wieħed mill-iktar żminijiet li jispikkaw fl-istorja ta' Malta hu ż-żmien tal-bini tat-tempji li jibda madwar l-3600 QK.

Dan ifisser li f'Malta hawn l-eqdem binjiet fid-dinja.

Ħafna mit-tempji għandhom forma ta' ħames kmamar semiċirkolari (f'nofs tond) magħqudin fiċ-ċentru.

Ġie maħsub li dawn jistgħu jirrappreżentaw ir-ras, idejn u s-saqajn ta' alla falz, minħabba li waħda mill-iktar statwi komuni li jinstabu f'dawn it-tempji huma statwi ta' mara ħoxna; simbolu ta' fertilità.

Il-Perjodu tat-Tempji baqa' għaddej sa, madwar, 2500 QK, meta iċ-ċiviltà li ħolqot dawn it-tempji għebet.

Teżisti ħafna spekulazzjoni dwar x'seta' ġara, u jekk dawn kinux maqtula kollha jew jekk in-numri tagħhom ma waqgħux tant li ma fadal l-ebda traċċa tagħhom.

Wara dawn il-perjodi tat-tempji wasal Żmien il-Bronzi jimxu f'linja dritta.

L-użu preċiż tagħhom mhuwiex magħruf.

Skont ċerti studjużi dawn setgħu jintużaw meta xi annimali tal-irmonk kienu jiġbdu ċerti piżijiet, u b'hekk dawn il-kanali kienu jiggwidaw lill-annimali f'ċerti rotot mingħajr ma jitilfu t-triq.

Malta waqgħet taħt l-influwenza tal-Feniċi probabbilment madwar it-8 seklu QK, meta l-Feniċi kienu jiddominaw ir-rotot kummerċjali fil-Mediterran.

Numru ta' tempji ta' dawn iż-żminijiet juru li huma ddedikati lill-alla femminili Astarte.

Il-Feniċi kienu jsejħu lil gżira "Malat", li tfisser irmiġġ sikur.

Żewġ kandelabri tal-ġebel li nstabu f'Malta kellhom imnaqqax fuqhom dedikazzjoni kemm bil-Feniċju oriġinali kif ukoll bil-Grieg, dawn il-kandelabri fetħu l-bibien biex isseħħ id-deċifrazzjoni tal-lingwa Feniċja.

Malta kienet ċentru tal-kulti importanti ħafna għall-kult tal-alla mara tal-fertilità; il-qima lejn din id-divinità kienet ilha hawn sa mir-4 millenju QK.

Stħarriġ arkeoloġiku wera li f'Malta kien hemm ċentru reliġjuż ħafna qabel dawk f'Sumer u fl-Eġittu.

L-istorja miktuba ta' Malta bdiet ħafna qabel il-wasla tal-Kristjaneżmu.

Oriġinarjament il-Feniċi, u iktar tard il-Kartaġiniżi, waqqfu portijiet u żoni kummerċjali fil-Gżejjer.

Matul it-Tieni Gwerra Punika, Malta waqgħet f'idejn ir-Rumani, u ġiet inkorporata fir-Repubblika Rumana fl-218 QK.

Ir-Rumani kienu jirreferu għall-gżira prinċipali bħala 'Melita', probabbilment korruzzjoni tat-terminu Feniċju 'Malat'.

Jeżistu diversi fdalijiet Rumani f'Malta bħal mużajċi ta' domus fil-belt ta' Melita (illum l-Imdina u parti mir-Rabat), kif ukoll banjijiet u vilel kbar.

Kien matul dan iż-żmien li San Pawl, wieħed mill-figuri prominenti tal-Kristjaneżmu, wasal fuq il-Gżira meta l-ġifen li kien fuqu inkalja f'Malta meta kien fi triqtu lejn Ruma biex jiġi pproċessat.

Dan l-avveniment hu deskritt fil-Bibbja, fl-Atti 28:1-11.

It-tradizzjoni tgħid li San Pawl ikkonverta il-Gżejjer għall-Kristjaneżmu, u li Publiju, li kien il-gvenatur, sar l-ewwel isqof, imma m'hemm l-ebda fatti li jikkonfermaw din il-konverżjoni tal-massa.

L-ewwel prova ta' Kristjaneżmu fuq il-Gżira hu fir-4 seklu WK.

Inħawi li huma marbuta maż-żmien li San Pawl qatta' Malta baqgħu frekwentati mill-pellegrini sal-lum.

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman, Malta waqgħet għal ftit żmien f'idejn il-Vandali u f'idejn il-Biżantini, sakemm wara waqgħet f'idejn Għarab Sqallin fl-870 WK.

Dan il-perjodu ħalla effett qawwi fuq iċ-ċiviltà tal-inħawi.

L-Għarab daħħlu diversi tekniki ta' irrigazzjoni, xi wħud minnhom għadhom jintużaw sal-lum.

Ħafna nħawi ta' Malta huma wkoll marbuta ma' dan il-perjodu.

L-Imdina, li ġiet modifikata estensivament f'dan iż-żmien, tixbah ħafna lil diversi bliet fl-Afrika ta' Fuq.

Għerq l-ilsien Malti hu miġbud minn dan iż-żmien: il-Malti, lingwa semitika u wara ġie influwenzat b'mod estensiv mit-Taljan u l-lingwi Rumanzi.

Reċentement, beda jinħass ukoll l-influss tal-Ingliż.

Anki jekk issa l-Malti jinkiteb fl-alfabett Latin, fil-fatt huwa l-unika lingwa Semitika li tinkiteb b'dan l-alfabett, din hi biss żieda reċenti għax matul l-istorja kien jinkiteb fl-alfabett tal-pajjiż ħakkiem.

Fl-1091 il-Konti Ruġġieru I ta' Sqallija, pprova jwaqqaf il-ħakma Normanna f'Malta, u fl-1127 ibnu Ruġġieru II ta' Sqallija irnexxielu.

Minn hawn beda t-tmiem tal-influwenza Għarbija u l-Gżejjer baqgħu fl-isfera Ewropea.

Sas-seklu 13, f'Malta xorta baqa' element mdaqqas ta' Misilmin.

Malta kienet appendaġġ ta' Sqallija għal 440 sena.

Matul dan il-perjodu, Malta kienet mibjugħa lil diversi sidien fewdali u baruni, u kienet dominata suċċessivament mill-ħakkiema ta' bosta territorji Ewropej: Svevja, Akwitanja, Aragona, Kastilja u Spanja.

Fl-aħħar Aragona - li kienet qed taħkem il-Gżejjer- ingħaqdet ma' Kastilja fl-1479, u Malta saret parti mill-Imperu Spanjol.

L-amministrazzjoni tal-Gżejjer b'hekk waqgħet f'idejn in-nobiltà Maltija, ħafna minna b'oriġini Sqallija jew Spanjola, li kienu jiffurmaw l-Università.

Fil-bidu tas-seklu 16, l-Imperu Ottoman beda jixtered fir-reġjun tal-Mediterran, sakemm wasal fix-Xlokk tal-Ewropa.

Ir-re ta' Spanja, u Imperatur tal-Imperu Ruman Qaddis, Karlu V, beda jibża' li jekk Ruma taqa' f'idejn it-Torok, l-Ewropa Kristjana kienet tispiċċa.

Fl-1522, l-Imperatur Ottoman Sulejman II keċċa lill-Kavallieri Ospitallieri ta' San Ġwann il-Battista minn Rodi.

Dawn tferrxu fil-kommanderiji tagħhom fl-Ewropa.

Biex jipproteġi lil Ruma minn invażjoni min-Nofsinhar, fl-1530 Karlu V ta l-Gżejjer lil dawn il-Kavallieri.

Għall-275 sena li jmiss, dawn il-famużi "Kavallieri ta' Malta" għamlu lill-Gżejjer id-dar tagħhom.

Bnew bliet u rħula, palazzi, knejjes, ġonna, u fortifikazzjonijiet; huma sebbħu lill-Gżejjer b'diversi opri tal-arti, arkitettura, u żiedu l-wirt storiku ta' Malta.

Wara ħafna rtirati u bosta telfiet, inkluża Rodi li kienet fuq l-għatba tat-Turkija, l-Ordni ngħata l-Gżejjer Maltin.

Minn hawnhekk komplew jattakkaw ir-rotot kummerċjali tat-Torok, u wara ftit, l-Imperatur Ottoman Sulejman II ordna li jsir l-aħħar attakk fuq l-Ordni.

S'issa il-Kavallieri kienu okkupaw il-Birgu, fejn kien hemm portijiet perfetti biex jiġu bbażati l-flotot tal-Ordni.

Ukoll il-Birgu, kien wieħed miż-żewġ inħawi urbani ffortifikati fil-gżira ta' Malta, l-post l-ieħor hu l-Imdina fejn kienet toqgħod in-nobiltà Maltija.

Id-difiżi tal-Birgu żdiedu, u nbnew fortifikazzjonijiet fuq l-ilsien ieħor ta' art fil-qrib, l-Isla jew Senglea.

Inbena forti żgħir fuq l-Għolja Xebb ir-Ras, fejn illum hemm il-Belt Valletta, li ssemma Forti Sant'Iermu.

Fit-18 ta' Mejju, 1565 il-logutenenti ta' Sulejman II, bdew l-Assedju ta' Malta.

Sakemm waslet il-flotta tal-Ottomani, il-Kavallieri kienu diġà lestew dak kollu li seta' jitlesta.

L-ewwel l-Ottomani attakkaw il-forti l-ġdid ta' Sant'Iermu, u wara xahar sħiħ ta' attakki il-forti kien imfarrak, imma s-suldati baqgħu jitqabdu sal-aħħar.

Wara dan bdew jattakkaw il-Birgu u l-fortifikazzjonijiet fl-Isla, imma kien kollu għal xejn.

Wara assedju twil, fit-8 ta' Settembru tal-istess sena waslet l-għajnuna mistennija minn Sqallija; l-Ottomani ntebħu bit-telfa, u telqu minn Malta qabel mat-tempesti tax-Xitwa ma jħalluhomx jaħarbu.

L-Ottomani kienu qed jistennew li ħa jirbħu fi ftit ġimgħat.

Kellhom madwar 30,000 suldat kontra l-Kavallieri u l-Maltin, li kienu jammontaw għal 9,000.

L-Ottomani ftit li xejn avvanzaw iktar fin-Nofsinhar tal-Ewropa u Sulejman miet ftit snin wara.

Sena wara, l-Ordni beda l-bini ta' fortifikazzjonijiet u belt ġdida: semmewha Valletta, għal Gran Mastru li kien rebbaħ l-Assedju - Jean Parisot de Valette.

Minħabba l-fatt li l-Ottomani qatt ma ppruvaw jerġgħu jattakkaw, il-fortifikazzjonijiet tista' tgħid baqgħu sħaħ, u għadhom f'kundizzjoni tajba s'issa.

Però, għax ir-raġuni tal-eżistenza tagħhom għebet, is-snin glorjużi tal-Ordni bdew jgħaddu u jintesew, sakemm il-Kavallieri waqgħu f'deklin, kemm militari kif ukoll ekonomiku.

Fil-fatt, tant kien deklin qawwi li meta Napuljun wasal f'Malta fl-1798, ħa l-Ordni ta l-Gżejjer mingħajr l-ebda oppożizzjoni.

Minħabba l-fatt li l-Ordni ma tantx kien qed jinħabb mal-Maltin, dawn bdew iħarsu lejn il-Franċiżi bħala liberaturi.

Din l-illużjoni ma tantx damet.

Fi ftit żmien il-Franċiżi bdew jagħlqu l-kunventi u jisirqu teżori tal-knisja.

Il-Maltin irvellaw u l-Franċiżi taħt il-kmand tal-Ġeneral Claude-Henri Belgrand de Vaubois rtiraw fil-Belt Valletta.

Wara ħafna fallimenti, il-Maltin iddeċiedew li jitolbu għal assistenza barranija, dik Sqallija (Borbonika) u Ingliża; l-Ammirall Horatio Nelson iddeċieda li kien hemm bżonn imblokk totali, navali u fuq l-art ukoll.

Fl-1814, Malta saret parti mill-Imperu Ingliż.

Fil-bidu Malta ma tantx ingħatat importanza, iżda l-portijiet eċċellenti tagħha saru assi vitali għall-Ingliżi, speċjalment wara l-ftuħ tal-Kanal ta' Suez.

Malta saret fortizza navali u militari, il-kwartieri navali prinċipali tal-Flotta Ingliża tal-Mediterran.

Il-Maltin, però ma tantx kellhom kostituzzjoni liberali u ħafna kienu jbatu l-faqar.

Fl-1919 saru rvellijiet minħabba din is-sitwazzjoni prekarja.

Dan wasal għall-amministrazzjoni awtonoma tal-Gżejjer.

Malta ngħatat sistema b'parlament bikameral, b'Senat (li tneħħa fl-1949), u b'Assemblea Leġiżlattiva eletta, anki jekk il-kostituzzjoni kienet frekwentement tiġi sospiża.

Qabel il-wasla tal-Ingliżi, il-lingwa tal-Maltin ta' livell għoli kienet il-Lingwa Taljana, imma din bdiet tiġi maqbuża mil-Lingwa Ingliża.

Fl-1934 l-Ingliż u l-Lingwa Maltija ġew dikjarati l-uniċi żewġ lingwi uffiċjali f'Malta billi l-Ingliżi kienu jassoċjaw it-Taljan ma' Mussolini, u r-reġim Faxxista tiegħu fl-Italja, li kien jirreklama t-territorjalità ta' dawn il-Gżejjer.

Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Belt Valletta kienet il-kwartieri navali tal-Flotta Ingliża tal-Mediterran.

Però dan ittieħed f'Lixandra, fl-Eġittu, fis-snin tletin.

Meta l-Italja ddikjarat gwerra fl-(10 ta' Ġunju, 1940), Malta kienet difiża minn 4,000 suldat, b'ħames ġimgħat ikel għal popolazzjoni ta' 300,000 ruħ.

Terġa' Malta kienet difiża mill-ajru permezz ta' 42 'anti-aircraft gun', 34 kanun tqil u 8 ħfief, u 4 ajruplani 'Gloster Gladiator', bi 3 piloti.

Peress li Malta kienet kolonja Ingliża viċin Sqallija u r-rotot tal-għadu, Malta kienet bumbardata mill-forzi tal-ajru Ġermaniżi u Taljani.

Malta kienet tintuża bħala bażi għal attakki kontra l-flotta Taljana u kellha bażi tas-sottomarini.

Kienet tintuża wkoll bħala stazzjon biex jiġu interċettati messaġġi tal-għadu.

Wara rifornimenti ta' ajruplani, Malta kienet tista' tiddefendi ruħha.

Fil-15 ta' April 1942, ir-Re Ġorġ VI offra lill-'George Cross' lil Malta, bil-kliem: "Lill-gżira fortizza ta' Malta -- niesha u min jiddefendiha."

Il-President Amerikan Franklin Roosevelt, sejjaħ lil Malta "fjamma żgħira tixgħel fid-dlam."

Fil-21 ta' Settembru 1964, Malta saret stat indipendenti.

Din hi ċċelebrata kull sena bħala Jum l-Indipendenza.

Malta, minkejja li kienet issa indipendenti, baqgħet parti mill-Commonwealth u kienet tagħraf lir-Reġina tal-Ingilterra bħala l-mexxeja tal-istat - ir-Reġina ta' Malta.

L-Ingliżi żammew taħt il-kontroll tagħhom ċerti setturi u partijiet ta' Malta.

Il-lira Maltija (Lm) temmet l-irbit li kellha mal-lira sterlina fis-snin sebgħin.

Dom Mintoff reġa' ġie elett bħala Prim Ministru fl-1971, u beda jħoll l-irbit li kien hemm mal-Ingilterra u jmexxi politika ta' non-alinjament, billi ġie stabbilit kuntatt mal-Libja.

Malta saret Repubblika fit-13 ta' Diċembru 1974, bl-aħħar Gvernatur-Ġeneral, Sir Anthony Mamo, jinħatar bħala l-ewwel President.

Fl-1979 l-aħħar suldati Ingliżi telqu l-Gżejjer, f'dak li jissejjaħ Jum il-Ħelsien.

Fis-snin sebgħin, il-Gvernijiet immexxija minn Dom Mintoff taw id-dritt tal-vot liż-żgħażagħ li jagħlqu t-18 il-sena, bdew iċ-ċentri tal-Kindergarten, skejjel tas-snajja' u l-Junior Lyceums, daħħlu l-Paga Minima Nazzjonali, id-dekriminalizzazzjoni tal-omosesswalità, it-tneħħija tal-Piena tal-Mewt, iċ-Children's Allowance, Leave bi ħlas ta' 13 il-ġimgħa, bonus darbtejn fis-sena, għajnuna finanzjarja lir-romol, morda u persuni b'diżabilità, ħafna mpjiegi minn investiment kbir mill-Ġermanja, Dar il-Mediterran għall-Konferenzi, mitjar ġdid, baċir ġdid, diversi Housing Estates, is-Sea Malta, l-Enemalta, it-Telemalta, l-Air Malta, il-Mid-Med Bank, u l-Bank of Valletta.

L-elezzjoni ġenerali kontroversjali tal-1981 rat lill-PN jġib maġġoranza assoluta ta' voti, anke jekk il-Partit Laburista rebaħ il-maġġoranza tas-siġġijiet fil-Parlament.

Mintoff baqa' Prim Ministru, u l-Partit Nazzjonalista, immexxi minn Eddie Fenech Adami, nieda kampanja għat-tibdil fil-kostituzzjoni biex tirrifletti l-maġġoranza demokratika.

Mintoff irriżenja minn Prim Ministru fl-1984, meta Karmenu Mifsud Bonnici ħa postu.

Għal darb'oħra, il-PN kiseb il-maġġoranza fl-elezzjoni tal-1987, u minħabba t-tibdil li kien sar fil-kostituzzjoni biex is-sitwazzjoni tal-1981 ma terġax tiġri, il-Partit Nazzjonalista ħa postu fil-gvern.

Il-gvern il-ġdid kellu fil-mira li jtejjeb ir-relazzjonijiet ta' Malta mal-Ewropa tal-Punent u l-Istati Uniti.

Il-Partit Nazzjonalista, immexxi minn Eddie Fenech Adami, flimkien mal-Viċi Prim Ministru Guido de Marco, ħadmu għal sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea.

Din saret kwistjoni taħraq fil-pajjiż, bil-Partit Laburista jopponi din l-għażla.

L-MLP rebaħ l-elezzjoni ġenerali tal-1996, u Alfred Sant, li kien qed iservi għall-ewwel darba bħala Prim Ministru ta' Malta, iffriża l-applikazzjoni ta' Malta għal sħubija fl-UE.

Madankollu, fl-1998 il-gvern Laburista sejjaħ elezzjoni bikrija, wara kontroversja interna li qamet mal-PM preċedenti u Mexxej tal-Partit Laburista, Dom Mintoff.

Il-PN rebaħ din l-elezzjoni u reġa' attiva l-applikazzjoni għall-isħubija tal-UE.

Fl-2003 sar referendum biex il-poplu Malti jivvota jekk Malta għandhiex issir membru tal-Komunità Ewropea.

B'maġġoranza ta' aktar minn 19,000 vot favur is-sħubija mill-91% ta' dawk li kellhom id-dritt li jivvutaw, Malta kienet fi triqitha lejn l-UE.

Il-Partit Laburista stqarr li huma mhux se jkun fidili lejn ir-riżultat ladarba jerġgħu jitilgħu fil-poter fl-elezzjoni ġenerali ta' dik is-sena.

Madankollu, il-PN rebaħ b'maġġoranza assoluta, u Malta ngħaqdet mal-UE f'Mejju 2004 bit-Trattat ta' Ateni.

Il-progress ta' Malta qalb il-Komunità Ewropea deher mal-ewwel hekk kif f'erba' snin mis-sħubija rnexxielu jilħaq il-kriterji biex ikun jista' jadotta l-ewro.

Dan seħħ f'Jannar tal-2008.

Sussegwentement, il-PN rebaħ għat-tielet darba konsekuttiva l-elezzjoni tal-2008 b'distakk minimu storiku ta' madwar 1,500 vot.

Fl-2013 u fl-2017, il-Partit Laburista mmexxi minn Joseph Muscat għamel żewġ rebħiet elettorali storiċi b'differenza ta' 35,000 vot mill-Partit Nazzjonalista kull darba.

Fiż-żewġ każijiet, il-kapijiet tal-PN, Lawrence Gonzi u Simon Busuttil irriżenjaw mill-kariga.

Bl-insistenza tal-Oppożizzjoni Laburista u ta' żewġ deputati dissidenti tal-Gvern Nazzjonalista, il-poplu vvota għad-dħul tad-divorzju f'Malta.

Wara l-elezzjoni tal-2013, Gvern Laburista daħħal l-Unjoni Ċivili bejn persuni tal-istess sess u l-possibbiltà li dawn jaddottaw it-tfal.

Għamilha iktar faċli li jsir l-IVF b'xejn fl-isptar pubbliku.

Fost l-oħrajn, il-Gvern Laburista ta' Muscat daħħal il-Liġi tal-Whistleblower, il-Liġi dwar il-finanzjament ta' partiti politiċi u l-liġi li neħħiet il-preskrizzjoni tal-politiċi f'każijiet ta' abbuż u korruzzjoni.


Ġeografija ta' Malta

Ġeografija ta' Malta

Il-Ġeografija ta' Malta, bħal kull gżira oħra, hija ddominata mill-ilma.

Malta hija arċipelagu ta' gżejjer ta' ġebel sedimentarju (korallin), fil-Baħar Mediterran, Malta tinsab madwar 93 kilometru lejn in-nofsinhar ta' Sqallija, fl-Italja; u madwar 300 kilometru 'il fuq mit-tramuntana tal-Afrika.

It-tliet gżejjer maġġuri huma: Malta, Għawdex, u Kemmuna huma l-uniċi gżejjer abitati mill-poplu Malti.

Il-pajjiż għandu qies żgħir ħafna, madwar 316 km biss.

Ħafna bajjiet li jinsabu madwar il-kosta tal-gżejjer jipprovdu ħafna portijiet għall-ankraġġ.

Il-Gżejjer huma kkaratterizzati b'għoljiet żgħar, b'għelieqi mtarrġin.

L-ogħla punt, ta' 253 m, hu Ta' Dmejrek f'Malta.

Il-Belt kapitali tal-gżejjer Maltin hija il-"Belt Valletta".

Referenza tal-Mappa: Ewropa

Dimensjoni:
"total:" 316 km2
"art:" 316 km2
"ilma:" 0 km2

Dimensjoni - komparata: Ftit inqas mid-doppju ta' Washington DC.

Fruntieri fuq l-Art: 0 km

Kosta: 140 km

Reklamazzjoni tal-Baħar:
"żona Maltija:" 24 mili nawtiċi (44 km)
"xkaffa kontinentali:" 200 m fond jew fond għal użu
"żona esklussiva għas-sajd:" 25 mili nawtiċi (46 km)
"ibħra territorjali:" 12 mili nawtiċi (22 km)

Klima: Mediterranju b'xitwiet moderati u bix-xita, u sjuf sħan u nexfin.

Art: Ħafna mill-art hi baxxa, ġeblija, ċatta bi pjanuri maqsumin b'widien; ħafna rdumijiet kostali.

Elevazzjoni - Estremi:
"Punt l-Iktar Baxx:" Baħar Mediterran 0 m
"Punt l-Iktar Għoli:" Ta'Dmejrek 253 m (fejn Ħad-Dingli)

Riżorsi Naturali: ġebla, melħ, art agrikola

Użu tal-Art:
"art arabbli:" 38%
"uċuh tar-raba permanenti:" 3%
"pasturi permanenti:" 0%
"foresti u boskalji:" 0%
"oħrajn:" 59% (1993 est.)

Art irrigata: 10 km2 (1993 est.)

Perikli Naturali: Mhux Pervenuti

L-Ambjent: Problemi Kurrenti riżorsi naturali ta' ilma limitati; użu jiżdied ta' desaliniżazzjoni.

Ambjent: Trattati Internazzjonali
"taderixxi ma trattati fuq:" Tniġġiż tal-Arja, Kambju tal-Klima, Deżertifikazzjoni, Speċji li qed jinqerdu, Liġi tal-Ibħra, Rimi Marin, Waqfien ta' Testijiet Nukleari, Protezzjoni tas-Saff tal-Ozon, Tniġġiż tal-Ibħra, Protezzjoni ta' Paludi.
"iffirmati imma mhux irratifikati:" Bijodiversità, Kambju tal-Klima - Protokoll ta' Kyoto.


Politika ta' Malta

Politika ta' Malta

Fil-Kostituzzjoni tal-1964, Malta saret demokrazija parlamentari fil-'Commonwealth'.

Ir-Reġina Eliżabetta II tar-Renju Unit kienet ukoll ir-Reġina ta' Malta, u Gvernatur-Ġeneral kien jeżerċita awtorità eżekuttiva f'isimha, filwaqt li d-direzzjoni totali tal-pajjiż u l-kontroll tal-Gvern u l-affarijiet tan-Nazzjon kienu f'idejn il-kabinett, taħt tit-tmexxija ta' Prim Ministru Malti.

Fit-13 ta' Diċembru, 1974, il-kostituzzjoni inbiddlet, u Malta saret repubblika fil-'Commonwealth', bl-awtorità eżekuttiva mqiegħda fil-President ta' Malta.

Il-President jagħżel bħala Prim Ministru lill-mexxej tal-Partit Politiku bil-maġġoranza ta' siġġijiet fil-Kamra tar-Rappreżentanti; Din hi sistema unikamerali, allura mingħajr senat.

Il-President jagħżel ukoll, wara r-rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-Ministri individwali li jmexxu d-dipartimenti tal-Gvern.

Il-kabinett jintgħażel minn fost il-membri tal-Kamra tar-Rappreżentanti, li hi magħmula minn 65 sa 69 membru, eletti skond il-prinċipju tar-rappreżentanza proporzjonali.

L-elezzjonijiet iridu jsiru kull 5 snin.

Kandidati għal siġġijiet li jitbattlu huma determinati skond il-voti ottenuti mil-kandidat fl-elezzjoni ta' qabel.

Il-Ġudikatura ta' Malta hi indipendenti.

Il-President, wara l-parir tal-Prim Ministru, jagħżel il-Prim Imħallef flimkien ma' 16-il imħallef ieħor .

Dawn iridu jirtiraw bilfors meta jkollhom 65 sena.

Teżisti qorti ċivili, qorti kummerċjali, u qorti kriminali.

Fil-qorti kriminali, l-Imħallef ipoġġi flimkien ma' ġurija ta' disgħa.

Il-Qorti tal-Appel tisma' appelli mill-qrati ċivili u mill-qorti kummerċjali.

Il-Qorti tal-Appell Kriminali tappella għal ġudizzju lill-qorti kriminali.

L-ogħla qorti, il-Qorti Kostituzzjonali, tisma' appelli fejn ikun hemm vjolazzjonijiet tad-drittijiet umani, interpretazzjoniji tal-Kostituzzjoni, u l-invalidità ta' xi liġijiet.

Għandha wkoll ġuriżdizzjoni fuq każijiet ta' disputi f'elezzjonijiet parlamentari u prattiċċi elettorali korrotti.

Jeżistu wkoll xi qrati inferjuri preseduti minn maġistrati.

L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993, (Att XV tal-1993) kien ippublikat fit-30 ta' Ġunju, 1993, u dan l-Att jaqsam lil Malta f' 54 kunsilli lokali u lil Għawdex f' 14. l-abitanti jeleġġu Kunsill Lokali kull 5 snin, bħala votanti fir-Reġistru Elettorali tal-Kunsill Lokali.

L-elezzjonijiet isiru skond ir-prinċipju tar-rappreżentanza proporzjonali, u jintuża l-vot uniku trasferibbli.

Is-Sindku hu il-mexxej tal-Kunsill Lokali, u r-rappreżentant tal-Kunsill għal kull effett taħt dan l-Att.

Is-Segretarju tal-Eżekuttiv, hekk kif ikun appuntat mill-Kunsill, ikun il- mexxej eżekuttiv, amministrattiv, u finanzjarju tal-Kunsill.

Kull deċiżjoni sseħħ kollettivament, flimkien ma' membri oħra tal-Kunsill. il-Kunsilli Lokali huma responsabbli għal manteniment u s-sbuħija tal-lokal, għal gwardjani lokali, ġbir ta' skart, u jmexxu l-amministrazzjoni ġenerali għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' kiri u flus tal-Gvern, u tweġib ta' mistoqsijiet relatati mal-operat tal-Gvern.

Żewġ Partiti jiddominaw il-politika polarizzata u bbilanċjata f'Malta: il-Partit Laburista (PL); Partit Laburista mmexxi mill-Priministru Robert Abela u l-Partit Nazzjonalista (PN); immexxi minn Adrian Delia.

L-Elezzjonijiet jattiraw dejjem iktar minn 90% tal-elettorat.

Id-differenza bejn iż-żewġ partiti hija tant żgħira li persentaġġ ta' 52% hu meqjus bħala rebħa qawwija, tant li r-rebħa tal-Partit Laburista fl-Elezzjonijiet Ġenerali 2013 tqieset bħala waħda kolossali għax ġab 55%, 36,000 vot iktar mill-PN.

Qabel l-elezzjoni ta' Mejju tal-1987, il-kostituzzjoni Maltija ġiet emendata biex il-Partit li jkollu 50% tal-vot popolari ikollu l-maġġoranza ta' siġġijiet fil-parlament, u jkun jista' jifforma gvern.

Il-Partit Laburista, li dakinhar kien fil-gvern, għamel din il-proposta tal-emenda basta li l-Partit Nazzjonalista (dak iż-żmien fl-oppożizzjoni) jaqbel ma żewġ emendi oħra fil-kostituzzjoni: L-ewwel waħda tgħid li Malta hi stat newtrali u mhux alineat, u l-oħra tipprojbixxi interferenza barranija fl-elezzjonijiet.

L-Elezzjoni tal-1996 ntrebħet mill-PL b'maġġoranza ta' 8,000 vot, u dawn ħadu post in-Nazzjonalisti li kienu rebħu fl-1987 u fl-1992.

Il-votanti kienu 96% tal-elettorat, bl-PL jieħu 50.72% tal-votanti, il-PN 47.8%, u l-Alternattiva Demokratika (assoċjata mal-Ħodor) 1.46%.

Fl-1998 l-MLP tilef vot fil-Parlament, u l-Prim Ministru sejjaħ elezzjonijiet bikrija.

Il-PN rebaħ din l-elezzjoni f'Settembru 1998, b'maġġoranza ta'13,000 vot u kellu maġġoranza ta' ħames siġġijiet fil-Gvern.

Ivvotaw 95% tal-Elettorat.

Il-PN rebaħ 51.81%, l-MLP 46.97%, Alternattiva Demokratika 1.21%.

Il-PN fil-Gvern għaġġel l-applikazzjoni għal sħubija fl-Unjoni Ewropea, u din kienet lesta sal-2002.

Referendum fuq il-kwistjoni issejjaħ f' Marzu 2003, fejn in-Nazzjonalisti u l-Alternattiva Demokratika sejħu għal "iva" filwaqt li l-Laburisti sejħu lill-partitarji biex jivvutaw "le", jinvalidaw il-vot jew ma jivvutawx.

Ivvutaw 91% b' 53% jivvutaw "iva".

IL-PL ma aċċettax dan ir-riżultat bl-argument li inqas minn 50% tal-votanti reġistrati qalu "iva".

Il-Parlament ġie xolt, u ġew imsejħa elezzjonijiet biex tiġi risolta l-kwistjoni.

In-Nazzjonalisti ħadu 51.79% tal-vot, u l-Laburisti 47.51%.

Alternattiva Demokratika ħadu 0.68%, mingħajr ebda siġġu.

In-Nazzjonalisti b'hekk iffurmaw il-Gvern u setgħu jiffirmaw it-Trattat biex Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea.

Fl-Elezzjonijiet Ġenerali 2013, l-Partit Laburista kiseb 167,533 vot, 35,107 aktar mill-Partit Nazzjonalista li kiseb 132,426 vot f'dik li tista' tiġi meqjusa bħala l-ikbar differenza għal diversi snin tant li bħala persentaġġi l-PL ġab kważi 55% u l-PN 43%.

B'dawn il-persentaġġi kien ifisser li l-Partit Laburista kien se jkollu 37 siġġu filwaqt li l-Partit Nazzjonalista se jkollu 28 siġġu.

Madankollu, meta l-voti bdew jiġu trasferiti, irriżulta li bħala siġġijiet il-Partit Laburista kiseb 39 siġġu u l-Partit Nazzjonalista 26 siġġu u għaldaqstant id-differenza telgħet għal 13-il siġġu.

Madankollu bl-emenda kostituzzjonali li saret fl-2007, ebda partit ma jista jkollu aktar minn disa' siġġijiet fuq l-ieħor, u għalhekk il-Partit Nazzjonalista se jingħata erba' siġġijiet aktar.

Hekk il-Partit Laburista fil-Gvern se jkollu 39 deputat filwaqt li l-Partit Nazzjonalista se jkollu 30 deputat għax jiżdidulu erba' siġġijiet.

Għaldaqstant, f'din l-elezzjoni ġenerali l-Partit Laburista rebaħ disa' distretti – mill-Ewwel Distrett sat-Tmien Distrett u t-Tlettax-il Distrett – waqt li l-Partit Nazzjonalista rebaħ erba' distretti, mid-Disa' Distrett sat-Tnax-il Distrett.

Fl-Elezzjonijiet Ġenerali 2017, l-Partit Laburista reġa' ġab kważi 55% u l-PN 43%.

Isem tan-nazzjon :
"Isem twil konvenzjonali:" Repubblika ta' Malta
"Isem qasir konvenzjonali:" Malta

Kodiċi informatiku: MT

Tip ta' gvern: Demokrazija Parlamentari

Kapitali: Valletta

Diviżjonijiet amministrattivi: Malta hi maqsuma fi 68 kunsill lokal elett, b'kull kunsill responsabbli għal amministrazzjoni ta' bliet u reġuni b'qisien differenti.

Ir-responsabbiltà amministrattiva hi maqsuma bejn il-Kunsilli Lokali u l-Gvern ċentrali, fil-Belt Valletta.

Indipendenza: 21 ta' Settembru 1964 (Mir-Renju Unit)

Festi nazzjonali: Jum il-Ħelsien, 31 ta' Marzu (1979); Sette Giugno, 7 ta' Ġunju; Jum il-Vitorja, 8 ta' Settembru; Jum l-Indipendenza, 21 ta' Settembru (1964); Jum ir-Repubblika, 13 ta' Diċembru (1974)

Kostituzzjoni: Kostituzzjoni tal-1964 amendata fl-13 ta' Diċembru 1974

Sistema ġuridika: Il-Liġijiet ta' Malta huma bbażati fuq il-Liġijiet Komuni Ingliżi, u fuq il-Liġijiet Ċivili Rumani; Malta aċċettat il-ġuriżdizzjoni tal-Qrati Internazzjonali tal-Ġustizzja, b'xi riservi.

Suffraġġ: 18-il sena; universali

Eżekuttiv:
"Kap tal-Istat:" George Vella (mill-4 t' April 2019)
"Kap tal-Gvern:" Prim Ministru Robert Abela (mit-13 ta' Jannar 2020)
"Kabinett:" Kabinett magħżul mill-President, fuq parir mill-Prim Ministru.
"Elezzjoni tal-President:" President elett mill-Kamra tad-Deputati għal 5 snin; wara l-elezzjoni, il-mexxej tal-Partit fil-maġġoranza (fl-aħħar elezzjoni, maġġoranza relattiva) jew tal-Koalizzjoni tal-maġġoranza jittella' bħala Prim Ministru mill-President għal ħames snin; il-Prim Ministru jagħti parir lill-President fuq l-għażla tal-viċi Prim Ministru.

Leġiżlattiv: Kamra tad-Deputati unikamerali (is-soltu 65 siġġu; nota - jingħataw siġġijiet lil min għandu l-maġġoranza ta' voti imma mhux ta' siġġijiet; total t'issa: 69 siġġu; il-membri jittellgħu f'elezzjonijiet, fuq il-prinċipju tar-rappreżentanza proporzjonali u jservu 5 snin)
"Elezzjonijiet ġenerali:" L-aħħar li seħħu 3 ta' Ġunju 2017 (li jmiss - 2022)
"Riżultati tal-aħħar elezzjoni:" Perċentwali - PN 43%, MLP 55%, AD 1.8%.

Siġġijiet - PN 26( +4 = 30), PL 39, AD - 0

Ġudikatura: Qorti Kostituzzjonali, imħallfin jintgħażlu mill-President fuq parir mill-Prim Ministru; Qrati tal-Appell, imħallfin jintgħażlu mill-President fuq parir mill-Prim Ministru;

Partiti politiċi u mexxejja: Parteċipazzjoni f'organizzazjonijiet internazzjonali: C, CCC, CE, EBRD, ECE, EU (member from 1 May 2004), FAO, G-77, IAEA, IBRD, ICAO, ICC, ICFTU, ICRM, IFAD, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, IOM (osservatur), ISO (korrispondent), ITU, NAM, OPCW, OSCE, PCA, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WCL, WHO, WIPO, WMO, WToO, WTrO

Deskrizzjoni tal-bandiera: Żewġ faxex indaqs ta' abjad (naħa tal-lasta) u aħmar; fir-rokna ta' fuq tan-naħa tal-lasta hemm rappreżentazzjoni tal-"George Cross", b'burdura ħamra.


Ekonomija ta' Malta

Ekonomija ta' Malta

Ir-riżorsi prinċipali ta' Malta huma l-ġebla, il-pożizzjoni ġeografika u l-prodott tal-ħaddiem Malti.

Malta tipproduċi madwar 20% ta' l-ikel li teħtieġ, għandha sorsi limitati ta' ilma ħelu u m'għandha l-ebda sors domestiku ta' enerġija.

L-ekonomija tiddependi fuq is-Suq Internazzjonali, manifatturat (speċjalment elettronika u tessuti) u fuq kollox, it-turiżmu; It-Tarzna ta' Malta, li hi kumpanija tal-Gvern, timpjega madwar 3,800 ruħ.

Fis-sena 2000, 'l fuq minn 1.2 miljun turist żaru l-gżejjer.

Il-Prodott Gross Domestiku (PGD) per capita hu ta' $13,800, li jpoġġi lil Malta fin-nofs tal-iskala ekonomika tal-Unjoni Ewropea, bejn l-istati sinjuri li oriġinarjament iffurmaw l-UE u l-istati li kienu komunisti tal-Lvant tal-Ewropa.

Malta ingħaqdet fl-Unjoni Ewropea fl-1 ta' Mejju 2004, anki jekk kien hemm kwistjoni kbira fuq jekk dan kellux iseħħ.

Id-defiċit finanzjarju fil-baġit hu problema fl-ekonomija tal-pajjiż.

Peress li Malta għandha ftit riżorsi naturali u suq żgħir, l-iżvilupp ekonomiku Malti kien ibbażat fuq il-promozzjoni tat-turiżmu u fuq l-esportazzjoni tal-manifattura li titlob xogħol intensiv.

Sa min nofs is-snin 80, l-espansjoni f'dawn l-oqsma kienu il-mutur għat-tkabbir ekonomiku kbir ta' Malta.

Investiment fl-infrastruttura sa mill-1987 stimula żieda fil-fortuni turistiċi tal-pajjiż.

Iż-żieda fit-turiżmu u l-qliegħ fil-kambju tal-munita dderivat mit-turiżmu sa mid-dawra fl-1987 kien essenzjali biex tikber l-ekonomija Maltija, u jekk wieħed iqabbel iż-żieda minn dik is-sena għal dik ta' qabilha, ta' rispettivament, 30% u 63% (żieda f'termini ta' dollari Amerikani).

Wara l-attakki terroristiċi tal-11 ta' Settembru 2001, l-industrija tat-turiżmu marret naqra lura.

Bl-għajnuna tas-settur ekonomiku internazzjonali, bil-preżenza ta' xi riżorsi domestiċi, u b'politika li tgħin lil investiment orjentat lejn l-esportazzjoni barranija, l-ekonomija setgħet tmantni żmien ta' żieda fl-attività ekonomika.

Matul is-snin 90, iż-żieda ekonomika Maltija baqgħet għaddejja, bejn wieħed u ieħor, b'dan l-istess pass .

Kemm id-domanda domestika (fil-parti l-kbira konsum) u b'żieda mill-infiq tal-Gvern u l-esportazzjoni ta' servizzi u oġġetti, ikkontribwixxew għal dawn ir-riżultati tajbin.

Grazzi għal dan it-tkabbir fl-ekonomija, il-pajjiż żamm livell baxx ta' nuqqas ta' xogħol.

Il-pressjoni fuq is-Suq tax-Xogħol żdiedet, u nuqqas ta' ħaddima abbli biżżejjed saret xi ħaġa komuni, anki jekk l-immigrazzjoni illegali qed tiżdied, u ż-żieda fil-Qligħ Reali qed dejjem togħla.

Żieda fid-domanda kemm fis-settur pubbliku u kemm fil-privat għal kreditu wassal biex -- fl-ambitu tar-rati tal-interess - iseħħ kreditu fuq ir-razzjonament lis-settur privat u l-introduzzjoni ta' ħlas mingħajr interess lill-banek.

Anki b'din il-pressjoni, l-inflazzjoni tal-prezz tal-konsumatur baqgħet baxxa, li jirreffletti il-politika tar-rata tal-kambju barranija u l-fdal ta' kontroll tal-prezzijiet.

Il-Gvern Malti qed jipprova jmexxi politka ta' privatizazzjoni gradwali, jieħu xi passi biex ineħħi d-dipendenza tas-swieq fuq interventi diretti mill-gvern, u żieda f'aġenziji li jikkontrollaw lis-suq imma li jħalluh liberu.

Però, meta komparata ma' standards internazzjonali, l-ekonomija għada regularizzata ħafna, u tidher li għandha xi xkiel ħabba problemi strutturali antiki.

Hawn bażi soda fis-settur tal-manifattura fejn jidħlu prodotti li jiġu impurtati hawn Malta hu jiġu ri-esportati wara li jkun seħħ xi tibdil jew żieda, bħal elettronika, farmaċewtiċi u tessuti; is-settur tal-manifattura għandu 'l fuq minn 250 enterpriżi barranin li jesportaw ix-xogħol tagħhom.

It-Turiżmu jiġġenera 35% tal-Prodott Gross Domestiku (PGD), fejn Malta irnexxiela tattira 1.2 miljun visitur fis-sena 2000.

Fis-sena 2000, l-ekonomija kibret b'7% f'termini nominali u 4.3% f' termini reali.

In-nuqqas ta' xogħol kien tbaxxa għal 4.4%, l-iktar livell baxx fi 3 snin.

Ħafna kumpaniji li qabel kienu tal-Gvern qed jiġu pprivatiżżati - u suq qed jinħeles.

Minħabba d-daħla ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, kellhom jinħelsu s-swieq ta' esportazzjoni u importazzjoni lejn l-istati li jiffurmaw parti mill-Unjoni Ewropea, bit-tneħħija ta' kwoti u tariffi ta' importazzjoni Malta saret parti ħajja mis-suq komun tal-Unjoni Ewropea.

Il-Politka fiskali bħalissa hi diretta biex jonqos id-defiġit fil-baġitt, probabilment ħalli Malta tkun tista tidħol fl-Euro mill-iktar fis possibli.

Id-dejn pubbliku żdied minn 24% tal-PGD fl-1990 għall-56% fl-1999.

L-Għan hu ta' ratio tad-defiċit mal-PGD ta' madwar 3% fi 3 snin.

Fis-sena 2000 dan ir-ratio kien ta' 6.6% tal-PGD, nuqqas minn 11% mis-sena ta' qabel.

"oħrajn:" 0% (1998)

Elettriku - konsum: 1,507 GWh (1998)

Elettriku - esportazzjoni: 0 kWh (1998)

Elettriku - importazzjoni: 0 kWh (1998)

Agrikoltura - prodotti: patata, pastard, għeneb, qamħ, xgħir, tadam, ċitru, fjuri, bżar aħdar; majjal, ħalib, tiġieġ, bajd

Esportazzjoni: $1.8 biljun (1998)

Esportazzjoni - Affarijiet: makkinarju u għodda tat-trasport, manufatturat;

Esportazzjoni - sħab: Franza 20.7%, Stati Uniti 18.1%, Ġermanja 12.6%, Renju Unit 7.7%, Italja 4.8% (1998)

Importazzjoni: $2.7 biljun (1998)

Importazzjoni - Affarijiet: makkinarju u għodda tat-trasport, manufatturat; ikel, xorb, u tabakk

Importazzjoni - sħab: 19.3% Italja, 17.8% Franza, 12.4% Renju Unit, 10.5% Ġermanja, 8.9% Stati Uniti(1998)

Dejn Barrani: $130 miljun (1997)

Għajnuna Finanzjarja Rċevuta: Mhux Pervenut

Munita: 1 ewro (€) = 100 ċenteżmu 1 lira Maltija (LM) = 100 ċenteżmu - "cents"

Rati tal-Kambju: Lira Maltija (LM) per $ Amerikan 1 - 0.4086 (Jannar 2000), 0.3994 (1999), 0.3885 (1998), 0.3857 (1997), 0.3604 (1996), 0.3529 (1995)

Sena fiskali: 1 ta' April - 31 ta' Marzu

Ara Wkoll - Malta


Demografija ta' Malta

Demografija ta' Malta

Malta hija waħda mill-artijiet li għandhom l-ogħla densità ta' popolazzjoni, b'madwar 1,250 ruħ għal kull kilometru kwadru (3,000 għal mil kwadru).

Abitata sa minn żminijiet preistoriċi, Malta kienet l-ewwel kolonizzata mill-Feniċi, mill-Kartaġiniżi, ir-Rumani, il-Biżantini u l-Għarab.

Iktar tard, l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann, it-Taljani, u l-Ingliżi influwenzaw il-ħajja u l-kultura Maltija.

Il-maġġoranza tal-barranin f'Malta, is-soltu Ingliżi rtirati jew min jiddependi fuqhom, jgħix madwar in-naħa ta' Tas-Sliema.

Il-Kattoliċiżmu Ruman hu r-reliġjon uffiċjali tal-pajjiż, hekk kif stabbilit fil-Kostituzzjoni Maltija; iżda, il-libertà tal-kuxjenza u tar-reliġjon huma protetti.

Malta għandha żewġ lingwi uffiċjali: Il-Malti, l-ilsien nazzjonali, u l-Ingliż, filwaqt li t-Taljan jinftiehem ħafna wkoll billi kien ukoll lingwa uffiċjali sal-1934.

Ir-rata tal-litteriżmu hi ta' 90%, waqt li fl-1946 kienet 63%.

L-iskola hi obbligatorja sal-età ta' 16-il sena.

Dawn l-istatistiki demografiċi huma meħuda minn "Index Mundi 2012" jekk mhux indikat il-kontra.

Popolazzjoni: 409,836 (Lulju 2011 st.)

Struttura tal-età:
"0-14 snin:" 15.7% (rġiel 32,829; nisa 31,198)
"15-64 snin:" 68.5% (rġiel 142,006; nisa 137,803)
"65 snin u iktar:" 15.8% (rġiel 28,305; nisa 36,192) (2011 st.)

Rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni: 0.359% (2011 st.)

Rata ta' twelid: 10.31 twelid/1,000 ruħ (2011 st.)

Rata tal-mortalità: 8.72 mewt/1,000 ruħ (2011 st.)

Rata netta ta' migrazjoni: 2 Migrant/1,000 ruħ (2011 st.)

Proporzjon tas-sessi:
"mat-twelid:" 1.06 rġiel/nisa
"taħt il-15:" 1.05 rġiel/nisa
"15-64 sena:" 1.03 rġiel/nisa
"65 sena u iktar:" 0.79 rġiel/nisa
"popolazzjoni totali:" 0.99 rġiel/nisa (2011 st.)

Rata tal-mortalità infantili: 3.65 mewt/1,000 twelid ħaj (2011 st.)

Għomor mistenni:
"popolazzjoni totali:" 79.85 sena
"rġiel:" 77.57 sena
"nisa:" 82.26 sena (2011 est.)

Rata totali tal-fertilità: 1.53 twelid/mara (2011 st.)

Reliġjon: Kattoliċiżmu Ruman - 91%

Litteriżmu:
"definizzjoni:" 10 snin u iktar, jafu jiktbu u jaqraw;
"popolazzjoni totali" 92.8%
"rġiel:" 91.7%
"nisa:" 93.9% (Ċensiment tal-2005)

L-ikbar Bliet fl-1 ta' Jannar 2017 skont stimi ufiċċjali:


WK

WK

Fl-iskala tas-snin fil-lingwa Maltija, it-terminu "'WK", Wara Kristu, joqrob l-iktar lejn it-terminu bil-Latin "Anno Domini" li tfisser "Fis-Sena ta' Sidna", jew b'mod komplet "Anno Domini Nostri Iesu Christi", is-"Sena ta' Sidna Ġesù Kristu".

Din titqassar għal AD jew A.D., fil-Malti, WK jew W.K..

Din hija d-deżinjazzjoni użata biex jiġu numerati s-snin skond l-Era Kristjana.

Din id-deżinjazzjoni llum tintuża kemm fil-kalendarju Ġuljan u kemm f'dak Gregorjan.

Din tiddefinixxi epoka skond is-sena li hi tradizzjonalment konnessa mat-twelid ta' Ġesù Kristu.

Snin ilu t-terminu "a.C.n."

("Ante Christum Natum", Latin għal "Qabel it-twelid ta' Kristu") kien jintuża minflok QK, anki jekk issa qed jintużaw l-iktar it-termini 'QK' u 'WK'.

Din is-sistema, imsejħa "L-Era Kristjana", hi l-unika sistema f'użu komuni fil-Pajjiżi tal-Punent, u s-sistema prinċipali għall-kummerċ u għax-xjenza fil-bqija tad-dinja.

Fil-Malti dawn it-termini jitqiegħdu wara n-numru tas-sena, pereżempju: "30 WK" mhux "WK 30".


Ewropa Ċentrali

Ewropa Ċentrali

L-Ewropa Ċentrali hija r-reġjun bejn iż-żewġ blokok li jiffurmaw l-Ewropa tal-Punent u dik tal-Lvant.

Dan it-terminu beda jintuża' iktar wara l-waqgħa tal-Komuniżmu, meta spiċċaw ħafna delineazzjonijiet.

Ir-reġjun jikkomprendi (minn fuq għal isfel) mill-Polonja, ir-Repubblika Ċeka, is-Slovakkja, l-Ungerija, it-Transilvanja, is-Slovenja, u partijiet mill-Balkani.

Xi drabi, il-Ġermanja, l-Awstrija u l-Iżvizzera huma wkoll inklużi f'dan ir-reġun Ewropew.

Storikament, m'hemmx fruntieri fiżiċi li juru lil dan ir-reġun.

Hu iktar kunċett ta' storja komuni, f'għaqda kontra l-Lvant ikkaratterizzat mill-Imperu Ottoman u mir-Russja.

Sal-Ewwel Gwerra Dinjija, fil-Punent kien hemm preponderanza ta' konservattiżmu kontra l-ideat liberali moderni meħudin mill-kummerċ internazzjonali; u, fl-aħħar mill-aħħar, mir-Rivoluzzjoni Franċiża.

Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, u iktar u iktar, wara t-Tieni Gwerra Dinjija, dawn l-ideat inġenerali, u d-demokrazija liberali iktar fil-partikulari, espandew il-fruntieri tagħhom mal-Ewropa ħielsa kollha.

Il-kunċett ta' Ewropa Ċentrali qiegħed jiġi użat ħafna riċentement, anki jekk fadal biex jilħaq il-kunċetti ta' Ewropa tal-Punent u tal-Lvant.

F'kuntesti storiċi u kulturali, l-Ewropa tal-Lvant tidher l-iktar fejn hemm inħawi li fihom il-Ġermaniżi għexu u tħawwdu mal-Islavi u l-Magjari, u fejn il-minoranzi tar-Rom u l-Lhud għamlu kontribut kulturali qawwi.

Din in-nozzjoni tilfet ħafna mill-valur tagħha ħabba l-gwerer u d-diviżjoni fiżika u ideoloġika bil-Ġermaniżi imqegħdin fil-Punent, kemm politikament u kemm fiżikament.

Dan it-terminu qed jerġa' jintuża ħafna wkoll minħabba t-tkabbir tal-Unjoni Ewropea.


Għawdex

Għawdex

Għawdex hi gżira li tifforma parti mill-arċipelagu Malti fil-Baħar Mediterran, u t-tieni fid-daqs wara Malta.

Għawdex hu differenti minn Malta peress li fuq din il-gżira, wieħed isib aktar abbundanza naturali u ekoloġika.

Għawdex hu magħruf ukoll bħala "il-Gżira ta' Kalipso", isem meħud mill-leġġenda ta' Omeru fl-Odissea, li tirrakkonta kif Ulisse sbarka fuq il-gżira ta' Ogigia, (maħsuba li hi Għawdex) fejn ħadet ħsiebu n-ninfa Kalipso.

Il-Popolazzjoni ta' Għawdex hi ta' bejn wieħed u ieħor 31,000 Għawdxi u Għawdxija.

Għawdex hu rikk mhux biss bin-natura, iżda wkoll bl-istorja tiegħu.

Għawdex ilu abitat mill-5 millenju qabel Kristu, kif inhu pruvat fit-tempji megalitiċi tal-Ġgantija.

L-ewwel nies probabilment ġew minn Sqallija.

L-istudjużi jaħsbu li l-ewwel abitanti tal-gżira kienu joqogħdu f'għerien, fil-post fejn illum hemm ir-raħal ta' San Lawrenz.

Għawdex kien ta' importanza kbira anke fiż-Żmien Neolitiku, u dan narawh bl-eqdem struttura reliġjuża fid-Dinja- it-tempju tal-Ġgantija.

Fil-Perjodu Ruman, Għawdex kien Muniċipju għalih, bi flus u tmexxija differenti minn dik ta' Melita.

Fl-1551, il-popolazzjoni Għawdxija ġiet imkaxkra għalkollox fil-jasar minn Dragut Reis u Sinan Pasha.

Wara dan l-avveniment iswed fl-istorja Għawdxija, Għawdex dam ħafna ma żviluppa u reġa' beda jiġi abitat.

F'Lulju tal-1551 l-Ottomani u s-sibbien tal-Barbarija ħabtu għall-gżira, għamlu skjavi lill-5,000 jew 6,000 abitant, u ħaduhom Tarħuna fil-Libja.

Huma ħarbu minn Imġarr ix-Xini.

L-istorja t'Għawdex tmur id f'id ma' dik ta' Malta, minħabba li Għawdex kien dejjem kmandat minn Malta, ħlief għall-perjodu qasir ta' awtonomija bejn l-1798 u l-1801, waqt l-Imblokk tal-Franċiżi.

Avolja gżira żgħira, ftit 'il fuq minn dik ta' Malta, hija mimlija siġar, frott u fjuri u aktar għammiela.

Ma hijiex mill-bini bħal Malta, għalkemm l-iżvilupp ta' kafkaf qiegħed jilħaq lil din il-gżira wkoll u biż-żmien tirangga wkoll

Għawdex hu 67 km2.

Il-gżira għandha popolazzjoni ta' 30 elf, madwar 6 elef minnhom jgħixu fil-kapitali, ir-Rabat, magħrufa wkoll bħala "Victoria".

Hu 'l bogħod madwar 6 km fil-majjistral mill-eqreb art ta' Malta, b'14 km tul u 7.25 km wisgħa.


Feniċi

Feniċi

Il-Feniċi kienu poplu mill-Lvant Nofsani, min-naħat ta' fuq ta' fejn illum hemm l-Art Imqaddsa, qalb il-pjanuri tax-xatt tal-Libanu u s-Sirja tal-lum il-ġurnata.

Iċ-ċiviltà Feniċja kienet waħda bbażata fuq il-kummerċ marittimu li tferrxet tul il-Baħar Mediterran fl-ewwel millenju QK.

Anki jekk in-nies ta' dak ir-reġjuni kienu jsejħu lilhom infushom "Kanaaniti", l-isem "Feniċi" ntiret mill-Griegi, li kienu jsejħulhom "Phoiniki - Φοινίκη (Phoiníkē)"; il-kelma Griega għal "Feniċi" kienet sinonimu ta' kulur vjola fl-aħmar, bil-Grieg "φοινίξ (phoinix)", minħabba l-fatt li l-Feniċi kienu jikkummerċjaw żebgħa ta' dan il-kulur.

Din iż-żebgħa kienet tintuża fil-kummerċ tat-tessuti, u kienet mfittxija ħafna.

Il-Feniċi baqgħu jkattru r-rotot kummerċjali tagħhom u kienu jwaqqfu kolonji bħala portijiet matul il-vjaġġi tagħhom, bħal Kartaġni, Lilybaeum, Spanja, u Malta.

Il-Feniċi kienu jitkellmu bil-lingwa tagħhom, il-Feniċju, iktar tard imsejjħa "Puniku" mir-Rumani, minħabba li l-kelma għall-"vjola" bil-Latin kienet "Puniceus".

Anki jekk il-Feniċi kellhom deklin qawwi, xorta baqgħu ħajjin fil-popli ta' madwar il-Mediterran, per eżempju Santu Wistin mhux talli kien jikteb b'riferenzi lejn kotba Feniċi, iżda kien jitkellem speċi ta' Puniku hu wkoll, u kien isejħilha "il-lingwa tagħna".


Kartaġni

Kartaġni

Kartaġni (bil-Latin: "Carthago" jew "Karthago", bil-Grieg: Καρχηδών "Karkhēdōn", bl-Għarbi: قرطاج "Qarṭāj", li tfisser "Belt Ġdida") huwa l-isem ta' belt antika fuq ix-xaqliba tal-Lvant tal-lag ta' Tuneż li ilha teżisti għal madwar 3,000 sena u li illum il-ġurnata hija subborg ta' Tuneż, fit-Tuneżija.

Madwar is-sena 814 QK, Kartaġni nbniet minn kolonji feniċi mill-belt ta' Tiru, u ġiet dedikata lil alla "Melkart".

Fil-leġġendi naraw li din il-belt twaqqfet minn Dido, u numru ta' stejjer differenti għadhom ħajjin fil-letteratura griega u Rumana.

L-ewwel snin ta' Kartaġni kienu kkaratterizzati bi problemi bejn is-sidien ta' l-art u s-sidien tal-iġfna.

Is-soltu, minħabba d-dipendenza tal-belt fuq il-kummerċ marittimu, is-sidien tal-iġfna kienu jikkontrollaw il-gvern, u matul is-sitt seklu QK, Kartaġni bdiet tiddomnina l-Mediterran tal-Punent.

Merkanti u esploraturi waqqfu għaqda kbira ta' rotot kummerċjali, u Kartaġni bdiet issir sinjura u b'saħħita.

Fil-bidu tas-6 seklu QK, "Hanno in-Navigatur" hu maħsub li vjaġġa mad-dawra tal-Afrika, jista' jkun li wasal sa s-Sierra Leone.

Sadanittant, taħt mexxej jismu Malchus, il-belt bdiet tiddomina ix-xtut ta' fuq tal-Afrika u l-intern tat-Tuniżija.

Fil-bidu tal-5 seklu QK, Kartaġni kienet iċ-ċentru tal-kummerċ tar-reġjun, pożizzjoni li żammet sakemm il-belt ġiet attakkata u inkorporata fir-Repubblika Rumana, fl-aħħar tat-Tielet Gwerra Punika.

Kartaġni kienet ħadet il-kolonji l-qodma tal-Feniċi, kolonji bħal Hadrumetum, Utica u Kerkouane, flimkien mat-tribujiet Libjani, b'firxa minn partijiet tal-Marokk sal-fruntiera mal-Eġittu.

L-influwenza tagħha kienet xterdet mal-Mediterran kollu, bil-kontroll ta' Sardinja, Malta, il-gżejjer Baleariċi u x-xaqliba tal-punent ta' Sqallija.

Wara l-Ewwel Gwerra Punika twaqqfu kolonji f'Iberia (Spanja), l-iktar famuża fostom "Kartaġena".


Imperu Ruman

Imperu Ruman

L-Imperu Ruman hu t-terminu li jintuża għal għaqda ta' artijiet li kienu parti mir-Repubblika Rumana, wara li dan ġie riorganizzat taħt it-tmexxija ta' Ottavjanu, magħruf aħjar bħala Ċesri Awgustu.

Anki jekk Ruma bħala repubblika rnexxiela tkabbar ammont ta' stati-tributarji, ikun żball jekk wieħed iħawwad dawn iż-żewġ entitajiet differenti.

Ir-riorganiżazzjoni ta' l-artijiet Rumani minn Awgustu, baqgħet għaddejja sħiħa mingħajr ħafna tibdil sal-wasla ta' l-Imperatur Dijoklezjanu.

Dawn ir-riformi li saru fl-aħħar tat-tieni seklu WK, dawru l-Imperu f'tetrarkija.

Anki jekk is-sistema ta' Dijoklezjanu ma tantx damet f'postha, din xorta qasmet l-Imperu fi tnejn.

Dan il-fatt irnexxielu jsalva l-Imperu Ruman għal mitejn sena oħra, anki jekk maqsum fl-Imperu tal-Lvant u dak tal-Punent.

It-tmiem ta' l-Imperu Ruman tal-Punent jinżamm tradizzjonalment fis-sena 476 WK, meta l-barbaru Odovakru neħħa l-aħħar imperatur, u bagħat l-insinja tal-Imperatur tal-Punent lil dak tal-Lvant.

Wara elf sena oħra, fl-1453, waqgħet Kostantinopli, u magħha l-aħħar fdalijiet ta' l-Imperu Ruman.

Minħabba l-fatt li l-Imperu Ruman dam għal daqstant żmien, mill-31 QK sa l-1453, kien hemm ammont ta' ismijiet li ntużaw mill-istorjografi biex jiddistingwu bejniet iż-żminijiet; hemm l-Imperu Biżantin, hemm l-Imperu Ruman tal-Punent, u dak tal-Lvant;

L-influwenza ta' l-Imperu Ruman fuq il-gvern, il-liġi, il-militar, u l-arkitettura monumentali, kif ukoll influwenza fuq il-mod ta' għajxien ta' l-Ewropej ta' llum, hi kbira ħafna.

Il-Griegi ("Biżantini") bdew isejħu lilhom infusom bħala Rumani, ħaġa li għadek issibha f'ċerti nħawi tal-Greċja, probabbilment bħala riżultat ta' l-istatus elevat tagħhom stess fl-Imperu Ruman.

Titli Rumani bdew jittieħdu minn ħafna renjanti Ewropej, bħar-rejiet tar-renju tal-Franki, l-Imperu Ruman Qaddis, l-ewwel u t-tieni Imperi Bulgari, id-dinastiji Russi/ta' Kiev ("czar" hi korruzzjoni ta' Ċesri), u l-Imperu Ġermaniż ("kaiser" hi korruzzjoni ta' Ċesri wkoll).