Oliver Friggieri

Oliver Friggieri

Oliver Friggieri (Furjana, 27 ta' Marzu 1947) huwa kittieb prolifiku u kritiku letterarju Malti magħruf fid-dinja.

Fl-2013 huwa nħatar ċermen tal-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali Maltin mill-Prim Ministru Joseph Muscat.🕴🕵

Oliver Friggieri tgħallem fl-Iskola Primarja tal-Furjana, fis-Seminarju tal-Arċisqof, fejn kien seminarista u fl-Università Rjali ta' Malta.

Fis-Seminarju Minuri kien student ma' Albert Marshall u Louis Galea.

Huwa ġab il-Baċellerat tal-Arti fil-Malti, Taljan u Filosofija fl-1968, il-Masters fl-1975 u d-Dottorat fl-1978 fil-Letteratura Maltija bit-teżijiet ta' kritika komparata "La cultura italiana a Malta: storia e influenza letteraria e stilistica attraverso l'opera di Dun Karm; u "La Cultura Italiana del Romanticismo e la Poesia Maltese", li t-tnejn ħarġu bħala kotba fl-Italja.

Friggieri kiteb għadd kbir ta' kotba ta' ħafna ġeneri, maħruġa f'Malta kif ukoll u f'ħafna pajjiżi barranin.

Ir-rumanzi, in-novelli u l-poeżiji tiegħu nqalbu f'ħafna ilsna.

Kotba tiegħu dehru bl-Ingliż, Taljan, Franċiż, Maċedonjan, Sloven, Serbo-Kroat, Grieg, Romen, Għarbi, Bengali, Urdu, Russu.

L-istudji tiegħu, bl-Ingliż u bit-Taljan, dehru f'għadd ta' rivisti akkademiċi madwar id-dinja.

Ħa sehem f'iktar minn sittin kungress internazzjonali tal-Letterarura u rebaħ diversi premjijiet internazzjonali.

Qaleb għall-Malti bosta xogħlijiet mil-Latin, Ingliż u Taljan.

Bħalissa hu lecturer fl-Università ta' Malta fil-letteratura Maltija.

Din li ġejja mhijiex il-lista kompluta tax-xogħlijiet letterarji ta' Oliver Friggieri.

""Jekk"" (il-poeżija li xi versi minnha jinsabu fuq il-bus shelters Maltin) Jekk tifhem x'jgħidu l-kwiekeb

lill-qamar tul il-lej',

jekk tagħraf minn fejn telaq

is-sħab, fejn sejjer, fej', jekk tirfes kull mogħdija

u tterraq kullimkien,

jekk tkellem lil kull ħlejqa

li tikber fil-ħolqien, jekk togħdos fl-ibħra kollha

u tmiss qiegħ l-oċean,

jekk titla' kull muntanja

u titfi kull vulkan, jekk tifhem lil kull siġra

u tkellem lil kull fjur,

jekk torqod ma' kull dudu

u tqum ma' kull għasfur, jekk tgħodd in-numri kollha

u taf kull alfabett,

jekk tħott kull teorema

u żżarma kull kunċett, jekk togħxa b'kull tbissima

u tokrob b'kull uġigħ,

jekk toftoq il-kliem kollu

u ssib is-sens li fih, jekk taf kif kien il-bidu

u kif se jkun it-tmiem,

jekk taf kull fuq, kull isfel,

kull wara, kull quddiem, jekk taf għaliex kull għabex

iżelleġ kull żerniq,

jekk taf kemm hija twila,

kemm twila, twila t-triq, jekk taf għaliex l-iżbalji,

u taf x'inhu perfett,

jekk taf għax serp jitkaxkar

u għax itir farfett, jekk ittawwalt iżżejjed

fuq xifer il-ġibjun

tal-qalb biex issa ttella'

bis-satal x'hemm midfun, jekk il-maltemp sikkittu

u lill-irjieħ raqqadt,

jekk l-ilmijiet nixxitfhom

u lin-nirien qabbadt, jekk fhimt kull mistoqsija

u jekk kull ħalfa ħlift,

u jekk kull rebħa rbaħtha

u jekk kull telfa tlift, - il-petali tal-warda

waqgħulek minn idejk,

dan l-univers itektek

inqasam hemm, f'riġlejk.

Il-ħajja mistoqsija

miġbura f'elf għaliex,

u ssirlek poeżija

jekk int ma tweġibhiex.

Hekk biss ikun poeta Għax hekk ikun poeta.

Jitkellem bi tbissima,

iħoss b'qalb tikwi nar,

u jaħraq dinja sħiħa

bi mħabbtu lejl u nhar.

Iweġġa' bla ma jsawwat,

jissawwat bla jiqliel,

il-ġid jislet mill-ħażen,

fil-kruha jara l-ġmiel.

Ibaħħar fl-oċejani

u jogħdos f'qiegħ id-dmugħ,

b'testment bla flus iħalli

il-kliem, teżor tar-ruħ.

Iżomm ma' xofftu l-kalċi

bla ma jitilqu qatt,

ilaqqat l-aħħar qatra

bla ma jintebaħ ħadd.

U jolfoq bla jinstema',

ibati taħt sigriet,

bid-dmugħ jidlek il-ġrieħi,

bix-xejn jimla x-xewqiet.

F'deżert ta' solitudni

bil-pass ta' nkiss inkiss

iterraq sa ma jasal

f'riġlejn il-kurċifiss.

Il-golgota twelidu,

il-golgota xortih,

il-golgota li tkissru,

il-golgota li tqawwih.

Hekk biss ikun poeta.

Ara ukoll il-poeżija Karin u Raymond


Wiki

Wiki

Wiki hu sit tal-web li jħalli l-utenti tiegħu iżidu, ibiddlu u jħassru l-kontenut permezz ta' navigatur tal-web, bl-użu ta' lingwaġġ ta' markatura semplifikat jew editur tat-test fuq-il-linja.

Fi kliem ieħor hu ġabra ta' dokumenti ipertestwali li jiġu aġġornati mill-utenti u li l-kontenut tagħhom jiżviluppa bil-kollaborazzzjoni ta' dawk kollha li jaċċessawh (kontenut ġenerat mill-utenti).

Il-modifika tal-kontenut hi miftuħa, fis-sens li t-test jista' jiġi modifikat mill-utenti kollha (xi minn daqqiet reġistrati u xi minn daqqiet anonimi) li jikkontribwixxu mhux biss billi jżidu, kif jiġri s-soltu fil-forums, imma jbiddlu u jħassru dak li kienu kitbu l-awturi ta' qabel.

Kull bidla tiġi reġistrata f'kronoloġija biex f'każ ta' bżonn it-test jista' jinqaleb għall-verżjoni ta' qabel; l-għan hu l-informazzjoni titqassam, titpartat, tinħażen u tittejjeb b'mod kollaborattiv.

I-terminu "wiki" jista' jfisser ukoll is-software kollaborativ użat biex jinħoloq is-sit tal-web.

"Wiki wiki" ġejja minn kelma bil-lingwa Ħawajijana li tfisser "mgħaġġel".

Kultant wikiwiki jew WikiWiki jew Wikiwiki jintużaw minnflok wiki.

Ward Cunningham (missier l-ewwel wiki) kien imnebbaħ mill-isem "wiki wiki" użat għal karozza-navetta tal-ajruport ta' Honolulu.

"Wiki kienet l-ewwel kelma li sema' matul l-ewwel żjara tiegħu fil-Gżejjer Ħawaji, meta wieħed inkarigat stiednu biex jieħu karozza "wiki wiki" li taħdem bejn it-terminali tal-ajruport.

Cunningham qal: ""Għażilt" wiki-wiki "bħala sostituzzjoni allitterattiva ta' "quick" ("mgħaġġel") u hekk evitajt li nsejjaħ dil-ħaġa "quick-web"."".

"WikiWikiWeb" hu terminu użat kultant biex jirreferi b'mod speċifiku għal Portland Pattern Repository, l-ewwel wiki li qatt eżista.

Dawk li bdew dan il-wiki issuġġerew li għall-wikis in ġenerali għandha tintuża 'w' żgħira.

Is-software "wiki" twieled bħala soluzzjoni ġenerali ta' problema rikorrenti tal-komunità web, il-kitba u d-diskussjoni ta' pattern languages.

L-ewwel wiki kien "Portland Pattern Repository", il-kunċett ta' Ward Cunningham li bdieh fl-1995.

Cunningham ivvinta l-isem u l-kunċett ta' wiki u pproduċa l-ewwel implementazzjoni ta' mutur wiki.

Fl-aħħar tas-seklu 20, il-wikijiet kienu meqjusa bħala mezz promettenti għall-iżvilupp tas-sisien ta' tixrid tal-għarfien fil-pubbliku u fil-privat.

Kien dan il-potenzjal li ispira l-proġett tal-enċiklopedija "Nupedia", mibdija minn Jimmy Wales ma' Larry Sanger bħala kap-editur bl-użu tat-teknoloġija wiki bħala bażi ta' enċiklopedija elettronika.

Wikipedija ġiet varata f'Jannar 2001.

Oriġinarjament kienet ibbażata fuq is-software "UseMod", imbagħad bidlet għal software ta' sors miftuħ "MediaWiki" li għadha tuża bħalissa.

Dan ġie adottat minn ħafna wikijiet oħra.

Bħalissa il-Wikipedija bl-Ingliż hi l-ikbar wiki, u t-tieni waħda hi l-Wikipedija Ġermaniża.

Permezz ta' wiki jistgħu jinkitbu dokumenti kollettivament f'lingwaġġ ta' "markatura" sempliċi bl-użu ta' navigatur tal-web .

Billi l-parti l-kbira tal-wikijiet huma bbażati fuq il-web, it-terminu wiki is-soltu biżejjed.

Paġna waħda f'wiki tissejjaħ "paġna tal-wiki", waqt li s-sett ta' paġni, li s-soltu jkunu marbutin ma' xulxin jissejjaħ "il-wiki".

Waħda mill-karatteristiki distintivi tat-teknoloġija wiki hi l-ħeffa li biha l-paġni jistgħu jinħolqu u jiġu aġġornati.

Ġeneralment ma' jkunx hemm verifika preventiva fuq il-modifiki, u l-parti l-kbira tal-wikijiet huma miftuħin għall-utenti kollha - jew almenu dawk li għandhom aċċess għas-server tal-wiki.

Infatti, lanqas ir-reġistrazzjoni ta' kont mhux dejjem meħtieġa.

F'wiki tradizzjonali hemm tliet rappreżentazzjonijiet possibbli għal kul paġna: il-kodiċi HTML (hypertext markup language), il-paġna li tirriżulta meta wieħed jaraha b'navigatur tal-web u l-kodiċi tas-sors li l-utenti jistgħu jimmodifikaw, li minnha s-server jipproduċi l-HTML.

Dan il-format tal-aħħar, magħruf bħala "wikitext", hu miktub b'lingwaġġ ta' markatura semplifikat li l-istil u s-sintassi tiegħu jistgħu ivarjaw ma' kull implementazzjoni.

Il-prinċipju li hi msejsa fuqu din l-għażla ta' disinn hu li l-HTML, bil-librerija kbira ta' etikettatura li għandu, hu komplikat wisq biex jistgħu isiru tibdiliet malajr, u għalhekk jiddistratta mill-kontenut veru tal-paġni.

Barra minn hekk, il-fatt li l-utenti ma jistgħux jużaw il-funzjonalitajiet kollha li għandu l-HTML, bħal JavaScript u CSS, hu meqjus ta' vantaġġ għax jimponi iktar uniformità fid-dehra.

Xi wikijiet riċenti jużaw metodu differenti: jipprovdu strumenti ta' modifika "WYSIWYG", permezz biss tal-kontrolli ActiveX jew tal-plugins li jittraduċu l-istruzzjonijiet tal-formattazzjoni inseriti grafikament, bħal tipi "ħoxnin" jew "kursivi" fitl-etikettura tal-HTML li jikkorrispondu magħhom.

F'dawn l-implementazzjonijiet, meta utent jissejvja modifika jkun qiegħed jibgħat paġna ġdida tal-HTML fuq is-server, minkejja li ma jkunx jaf bit-dettalji tekniċi u l-markatura tiġi ġenerata b'mod trasparenti għalih.

L-utenti li ma jkollhomx il-plugin relattiv jistgħu jimodifikaw biss permezz tal-kodiċi HTML.

L-istruzzjonijiet ta' formattazzjoni li wieħed jista' juża fuq wiki jvarjaw ħafna skont il-mutur użat.

Fuq wiki sempliċi tista' tagħmel biss formattazzjoni elementari, waqt li l-wikijiet iżjed kumplessi għandhom support għat-tabelli, xbihat, formoli u anki elementi interattivi bħal ħoss u logħob.

Għalhekk bħalissa qegħdin jippruvaw jiddefinixxu Markatura Standard għall-Wiki.

Il-"Wikijiet" huma mezz għal kollox ipertestwali, b'struttura ta' navigazzjoni mhux linjari.

Tipikament kull paġna jkun fiha numru kbir ta' ħoloq għal paġni oħra; fil-wikijiet ta' daqs notevoli jkun hemm ukoll navigazzjoni ġerakika, imma mhux bilfors tintuża.

Ir-rabtiet ("ħoloq") jinħalqu permezz ta' sintassi partikolari msejħa "link pattern."

Il-parti l-kbira tal-wikijiet jużaw il-mudell CamelCase għall-ismijiet tal-ħoloq.

Skont dan il-mudell l-ewwel ittra ta' kull kelma fi frażi ssir majuskola u jitneħħew l-ispazji bejn il-kliem (it-terminu "CamelCase" hu stess eżempju ta' CamelCase).

CamelCase barra li jiffaċilita l-ħoloq, iservi biex il-kitba tal-ħoloq ikollha forma differenti mill-ortografija standard.

Il-wikijiet ibbażati fuq CamelCase malajr jintgħarfu mill-ħoloq b'ismijiet bħal "IndiċiĠenerali" u "DomandaInizjali"; it-terminu CamelCase ġej minn dawn il-frażijiet li jixbhu xi naqra il-profil ta' ġemel (bl-Ingliż "camel").

CamelCase qajjem ħafna kritiki, u l-iżviluppaturi tal-wiki fittxew soluzzjonijiet oħra.

L-ewwel li introduċa "free links" (ħoloq ħielsa) permezz ta' <nowiki>_(format ta' ħolqa ħielsa)</nowiki> kien Cliki.

Diversi muturi tal-wiki jużaw parentesi singoli, grappetti, sottolinjaturi, żbarri u karatteri oħra biex jindikaw ħolqa.

Il-ħoloq li jgħaqqdu komunitajiet tal-wiki differenti huma possibbli bl-użu ta' mudell speċjali ta' ħoloq imsejjaħ InterWiki.

Is-soltu f'wiki, paġni ġodda jinħolqu sempliċement billi wieħed idaħħal ħolqa korrispondenti f'paġna li tittratta suġġett li għandu x'jaqsam.

Jekk il-ħolqa ma teżistix, normalment tkun murija bħala ħolqa maqsuma ("broken link").

Meta wieħed jipprova jsegwi dik il-ħolqa tinfetaħ tieqa ta' modifika, li tippermettilu jdaħħal it-test tal-paġna l-ġdida.

Dan il-mekkanimu jiżgura li l-paġni msejħin "orfni" (jiġifieri li m'għandhomx ħolqa li tipponta lejhom) jinħolqu rarament u jinżamm livell għoli ta' konnessjoni.

Il-wikijiet ġeneralment jippruvaw jagħmluha faċli l-korrezzjoni tal-iżbalji li jistgħu isiru. aktar milli jagħmluha diffiċli li jsiru l-iżbalji.

Għalhekk il-wikjiet barra li huma miftuħin għal kollox, jipprovdu bosta mezzi biex jiġu verifikati l-modifiki riċenti fil-kontenut ta' paġna.

L-iżjed importanti u l-iżjed użat fil-wikijiet kważi kollha hu dik li jsejħulha paġna tat-"Tibdil riċenti", li turi kemm numru speċifiku ta' tibdiliet riċenti u kemm lista kompluta tal-modifiki magħmulin f'perjodu ta' żmien determinat.

Xi wikijiet iħalluk tiffiltra il-listi li semmejna b'mod li l-modifiki żgħar - jew il-modifiki magħmulin awtomatikament minn dawk li jissejħu bot (kodiċi ta' programmazzjoni magħmulin b'mezz awtomatiku) - jistgħu jiġu esklużi.

Mill-paġna tal-bidliet hemm aċċessibbli żewġ funzjonijiet oħra f'kważi l-wikijiet kollha: il-kronoloġija tar-reviżjonijet, li turi il-verżjonijiet preċedenti ta' paġna, u l-funzjonalità "Qabbel", li turi l-bidliet bejn żewġ reviżjonijiet.

Il-kronoloġija tar-reviżjonijiet tipprovdi editur tat-test biex wieħed ikun jista' jiftaħ u jissejvja verżjoni ta' qabel tal-paġna u hekk jirristabilixxi l-kontenut oriġinali.

Il-funzjonalità "Qabbel" tista' tintuża biex wieħed jiddeċiedi jekk xi modifika ta' qabel hijiex tajba jew le.

Utent regolari tal-wiki jkun jista' jara u jqabbel bidla mniżla fil-lista tal-paġna "Tibdil riċenti" u, jekk jidhirlu li l-aħħar verżjoni mhux aċċettabbli jista' jikkonsulta l-kronoloġija biex jirristabilixxi verżjoni ta' qabel.

Din il-proċedura hi ftit jew wisq effiċjenti skont is-software tal-wiki użat.

F'xi wikijiet fil-paġna "Tibdil riċenti" wieħed jista' jniżżel sinjal biex jgħid li jaqbel fuq il-verżjonijiet li jqis li huma aċċettabbli.

Tavi ta' Scott Moonen għandu "bidliet sottoskritti" (simili għal "listi ta' kontroll" ta' Wikipedia), forma interna ta' mmarkar tal-paġini li hi użata biex tiġġenera lista ta' bidliet riċenti għall-konfigurazzjoni ta' grupp ta' paġni speċifiċi wieħed.

Biex jiġi żgurat li sensiela ta' paġni jżommu il-kwalità tagħhom, kull persuna tista' tħalli avviż mal-modifiki li tippermettilha tivverifika l-validità tal-verżjonijiet ġodda faċilment.

Bosta wikijiet pubbliċi ma jeħtiġux reġistrazzjoni, però ħafna mill-muturi tal-wiki l-kbar (fosthom MediaWiki, MoinMoin, UseModWiki u TWiki) jipprovdu metodi biex jillimitaw l-aċċess fil-kitba.

Xi muturi tal-wiki għandhom il-possibbiltà li xi waħdiet ta' utenti jkunu interdetti milli jiktbu permezz tal-grupp tal-indirizz tal-IP tagħhom, jew jekk ikun disponibbli permezz tal-isimhom ta' utent.

Imma, bosta providers tas-servizz tal-internet (ISP) jassenjaw indirizz tal-IP ġdid għal kull login, għalhekk l-interdizzjoni tal-IP, ħafna spiss jistgħu jaħirbuha faċilment.

Biex tiġi evitata din il-problema, l-interdizzjoni temporanja tal-IP sikwit tiġi estiża għall-grupp ikbar ta' indirizzi tal-IP; l-idea hi li dan hu biżżejjed biex inaffar 'il min jabbuża.

Madankollu hekk jistgħu jiġu interdetti wkoll utenti bla ħtija li jużaw l-istess ISP matul l-interdett.

Ħafna drabi d-difiża kontra l-"vandali" persitenti tkun li dawn sempliċement jitħallew iħassru u jbiddlu kemm paġni jridu, għax l-utenti ġenwini jafu li dawn il-bidliet jistgħu jinstabu u jitbiddlu lura faċilment.

Bħala miżura ta' emerġenza, xi wikijiet għandhom bażi ta' data li jista' jitqiegħed f'modalità ta' qari-biss meta jkun hemm bżonn u hekk dawk li jkunu reġistrati qabel ċerta data biss ikunu jistgħu jkomplu jiktbu fuq paġna fil-bażi ta' data.

Madankollu kull ħsara li jagħmel "vandalu" tista' titħassar malajr u faċilment.

Iżjed problematiċi l-iżbalji li jidħlu fil-paġni mingħajr ma ħadd jinduna bihom, pereżempju bidla fid-data tal-pubblikazzjoni ta' album u d-"diskografiji".

F'każi estremi ħafna wikijiet ikollhom paġni li jistgħu jiġu mħarsin mill-modifika.

Il-paġni protetti f'Wikipedija, pereżempju, jistgħu jimmodifikawhom biss dawk li jissejħu amministraturi, li jistgħu wkoll jirrevokaw il-protezzjoni.

Din id-drawwa hi ġeneralment meqjusa bħala ksur tal-filosofija fundamentali ta' WikiWiki u, għalhekk tiġi kemm jista' jkun evitata.

Il-parti l-kbira tal-wikijiet joffru mill-inqas tfittix bit-titlu, u spiss ikun hemm possibbiltà għal tfittix tat-test sħiħ li janalizza t-test tal-kontenuti.

Jekk it-tfittix jistax isir b'aktar reqqa jiddependi minn jekk il-mutur tal-wiki jużax bażi ta' data.

Bażi ta' data indiċizzat hu indispensabbli għal tfittix malajr fuq wikijiet kbar.

Minflok xi minn daqqiet jistgħu jintużaw muturi ta' tfittix esterni bħal "Google" fuq wikijiet b'funzjonijiet tat-tfittix limitati biex jinkisbu riżultati iżjed preċiżi.

"Mutur tal-wiki" hu sistema ta' software ta' tip kollaborattiv li biha taħdem sistema tal-wiki.

L-implementazzjoni tiegħu ġeneralment tikkonsisti f'programm installat fuq bosta servers li jimmaniġġaw kontenut is-soltu memorizzat f'database marbut magħhom; xi installazzjonijiet però jużaw direttament il-file system tas-server.

Ġew żvluppati numru kbir ta' implementazzjonijiet, b'ħafna lingwaġġi ta' programmazzjoni differenti, minn sempliċi "hack", li għandhom biss il-funzjoni ta' bażi, sa sistemi ta' amministrazzjoni tal-kontenut (Content Management System) sofistikati ħafna.

Għal min hu interessat li joħloq il-wiki tiegħu, hemm ħafna "wiki-farms" disponibbli, xi wħud minn dawn jimmaniġġaw anki wiki privati, protetti minn password.

Il-wiki-farm l-iżjed famuż hi dik ta' "Wikia", imwaqqfa fl-2004 minn Jimmy Wales.

L-ikbar 30 wiki huma mniżżlin fil-lista ta' "Biggest Wiki".

Biex issib wiki fuq suġġett partikolari li jinteressak segwi il-Wiki Node Network minn wiki għal ieħor.

Inkella tista' tieħu "tour" tal-wikijiet fuq: .

Ċertu numru ta' termini ġergali ħarġu matul l-iżvilupp tal-komunità tal-wiki.

WikiGnome WikiFairy WikiGremlin.

Il-kunċett ta' WikiGnome u WikiFairy seta' twieled fuq "Welcome Visitors Portland Pattern Repository's Wiki", fejn insibu definizzjonijiet oħra u iżjed preċiżi.

Minn twelidha il-wiki stimula r-riċerka xjentifika f'bosta ambiti tal-għarfien, b'mod partikolari fl-ambitu mediku, l-ambitu komunikazzjonali, l-ambitu lingwistiku u soċjoloġiku.


Franza

Franza

Franza (Franċiż:"France"), uffiċjalment ir-Repubblika Franċiża (Franċiż:" République française"), hi pajjiż fl-Ewropa tal-Punent.

Il-belt belt kapitali tagħha hi Pariġi.

Hi membru tal-Unjoni Ewropea.

Franza hi maqsuma f'22 "régions" li huma suddiviżi f' "départements".

Il-pajjiż ilu wieħed mill-potenzi dinjin mill-aħħar tas-Seklu 17.

Fis-sekli 18 u 19, bena imperu kolonjali kbir mifrux mal-Afrika tal-Punent u l-Asja tal-Lbiċ.

Illum dan m'għadux jeżisti.

Hu l-pajjiż li l-iktar iżuruh nies fid-dinja.

Madwar 82 miljun turist barrani jżuru kull sena.

Franza hi membru fundatur tal-Unjoni Ewropea.

Għandha l-iżjed art kbira fl-Unjoni.

Franza hi wkoll membru fundatur tal-Ġnus Magħquda, u membru tal-G8 u tan-NATO.

Hi wieħed mill-ħames membri permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda.

Għandha Armi Nukleari, inklużi testati attivati, u għandha wkoll impjanti nukleari tal-elettriku.

Fost il-bliet l-iżjed magħrufa fi Franza insibu 'l Pariġi, Nizza, Nancy, Marsilja, Bordeaux, Lille, Lyon, Toulouse Strasburgu, Rennes u Nantes.

Franza qiegħda fl-Ewropa tal-Punent.

Għandha fruntieri mal-Belġju, il-Lussemburgu, il-Ġermanja, u l- Iżvizzera, l-Italja, Monako, Andorra, u Spanja.

Għandha żewġ katini ta' muntanji qrib il-fruntieri tagħha: l-Alpi fil-Lvant u l-Pirenej fil-nofsinhar.

Fit-tramuntana u l-punent ta' Franza hemm għoljiet baxxi u widien tax-xmajjar.

Fi Franza hemm ħafna klimi differenti.

L-Atlantiku għandu effett kbir fuq it-temp fit-tramuntana u l-punent.

Dan ifisser it-temperatura hi kważi istess matul is-sena.

Fil-Lvant, ix-xitwa kiesħa b'temp tajjeb u s-sajf sħun bi-maltempati.

Fin-nofsinhar, ix-xitwa friska b'ħafna xita u s-sajf hu sħun u xott.

Franza għandha t-tieni l-akbar Żona Ekonomika Esklussiva fid-dinja.

Din tkopri 11,035,000 kilometru kwadru.

L-iStati Uniti biss għandha waħda akbar.

L-isem "Franza" ġej mill-kelma bil-Latin "Francia", li letteralment tfisser "Art il-Franki".

Il-fruntieri ta' Franza moderna huma bejn wieħed u ieħor l-istess bħal dawk tal-Gallja l-antika fejn kienu joqgħodu l-Galli Ċeltiċ.

Ġulju Ċesri kkonkwista l-Gallja u waqgħet taħt Ruma fl-ewwe seklu QK.

Bilmod il-Galli adottataw il-lingwa tar-Rumani (il-Latin li minnu evolva l-Franċiż) u l-kultura Rumana.

Il-Kristjaneżmu deher l-ewwel darba fit-tieni u tielet seklu WK u kien stabbilit fir-raba' u ħames seklu.

Fis-seklu 4 WK, it-tribujiet Ġermaniċi, prinċipalment il-Franki invadew il-Galli.

Hekk beda l-isem " Francie".

L-isem modern "Franza" ġej mill-isem tar-Rejiet Kapetinġi ta' Franza madwar Pariġi.

Il-Franki kienu l-ewwel tribù tal-Ewropa wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman kkonvertew għall-Kristjaneżmu minflok l-Arjaneżmu.

Il-Franċiż kienu jsejħu lilhom infushom "ir-Renju l-iżjed Kristjan ta' Franza".

It-Trattat ta' Verdun (843), qasam l-imperu ta' Karlumanju fi tliet partijiet.

L-ikbar parti kienet Francia tal-Punent.

Bejn wieħed u ieħor kienet l-istess bħal Franza moderna.

Id-dinastija Karolinġa ggvernat Franza sal-987, meta Hugues Capet sar Re ta'Franza.

Dixxendenti tiegħu, il-Kapetinġi diretti, id-Dar ta' Valois u d-Dar ta' Bourbon unifikaw il-pajjiż permezz ta' ħafna gwerer u wirt dinatiku.

Il-monarkija kienet fl-aqwa tagħha matul il-Seklu 17 fir-renju ta' Lwiġi XIV ta' Franza.

Dak iż-żmien Franza kellha l-akbar popolazzjoni fl- Ewropa.

Il-pajjiż kellu influwenzata fuq il-politika, l-ekonomija, u l-kultura Ewropea.

Il-Franċiż sar il-lingwa komuni tad-diplomazija fl-affarijiet Internazzjonali.

Ħafna mill-Illuminiżmu ġie minn Franza.

Ix-xjenzati Franċiżi għamlu skoperti xjentifiċi importanti fis-Seklu 18.

Barra minn hekk Franza invadiet ħafna artijiet fl-Ameriki, l-Afrika u l-Asja.

Franza kellha monarkija sar-Rivoluzzjoni Franċiża fl-1789.

Ir-Re Lwiġi XVI u martu Marie Antoinette ġew maqtulin fl-1793.

Eluf ta' ċittadini Franċiżi oħra kienu wkoll maqtula.

Napuljun Bonaparte ħa kontroll tar-Repubblika fl-1799.

Aktar tard għamel lilu nnifsu Imperatur tal-Ewwel Imperu (1804-1814).

L-armati tiegħu ikkonkwistaw il=parti l-kbira tal-Ewropa kontinentali.

Fl-1815 wara l-aħħar telfa ta' Napuljun fil-Battalja ta' Waterloo, qamet monarkija oħra.

Iktar tard fl-1852, Louis-Napuljun Bonaparte ħoloq it-Tieni Imperu .

Louis-Napoléon tneħħa wara t-telfa fil-Gwerra Franko-Prussjana tal-1870.

It-Tielet Repubblika ħadet post ir-reġim tiegħu.

Fis-sekli 18 u 19 Franza bniet imperu kolonjali kbir .

Il-imperu kien fih partijiet mill-Afrika tal-Punent u l-Asja tal-Lbiċ.

Il-kultura u l-politika ta' dawn ir-reġjuni kienu influwenzati minn Franza.

Ħafna eks-kolonji għandhom il-Franċiż bħala lingwa uffiċjali.

Il-pajjiż ra l=ġlied kemm fl-Ewwel Gwerra Dinjija u kemm fit-tieni.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, miljuni mietu fit-trinek, aktar minn miljun minnhom fil-Battalja tas-Somme.

Matul il-Tieni Gwerra Dinjija, in-Nazisti okkupaw Franza.

L-Alleati niżlu l-art fin-Normandija fis-6 ta' Ġunju u nvadew in-Normandija u bdiet il-Battalja tan-Normandija.

Il-forzi Ġermaniżi tilfu 'l Franza fi ftit xhur.

Franza maqsuma f'reġjuni amministrattivi.

22 minnhom huma fi Franza Metropolitana.

Korsika għandha stat differenti mill-21 l-oħra fir-reġjun Metropolitan u msejħa "collectivité territoriale".

Franza għandha wkoll ħames reġjuni barra l-Ewropa.

Dawn ir-reġjuni għandhom l-istess stat bħal dawk Metropolitani.

Imbagħad Franza hi maqsuma f'100 "département" u d-départements huma maqsuma f'342 "arrondissement".

L-arrondissements huma mill-ġdid maqsuma f'4,032 "canton" u l-cantons huma maqsuma f' "commune".

Fl-1 ta' Jannar 2008, skont L-"Institut National de la Statistique et des Études Économiques" kien hemm 36781 communes fi Franza, 36,569 minnhom fi Franza Metropolitana u 212 minnhom barra.

Franza għandha sistema ta' gvern semi-presidenzjali stabbilita mill-kostituzzjoni tal-Ħames Repubblika Franċiża.

Il-Kostituzzjoni tiddikjar n-nazzjon bħala repubblika soċjali, indiviżibbli, sekulari u demokratika. tipprovdi wkoll għas-separazzjoni tal-poteri.

Il-Forzi Armati Franċiż huma maqsumin f'erba' fergħat: Franza għandha madwar 359.000 ruħ fil-Militar u tonfoq 2.6% tal-Prodott Gross Domestiku (PGD) fid-difiża.

Dan l-ogħla fl-Unjoni Ewropea.

Franza u r-Renju Unit jonfqu 40%mill-baġit tad-difiża tal-UE.

Madwar 10% tal-baġit għad-difiża ta' Franza jintefaq fuq l-Armi Nukleari.

Franza hi membru tal-Ġnus Magħquda, infatti membru permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tal-Ġnus Magħquda u għandu dritt tal-veto.

Hi wkoll membru tal-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ (WTO).

Is-sedi ċentrali tal-Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp (OECD), UNESCO u Interpol qegħdin Franza.

Franza kienet waħda mill-memmbri fundaturi tal-Unjoni Ewropea.

Fis-snin 1960, Franza riedet teskludu r-Renju Unit mill-organizzazzjoni.

Riedet tibni l-potenza ekonomija tagħha fl-Ewropa kontinentali u ssir wieħed mill-pajjiżi l-aktar influwenti fl-UE.

Mis-snin , Franza u l-Ġermanja saru ħafna eqreb fil-pulitika tagħhom.

Franza illum hi membru tal-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku ta' Fuq (NATO).

Madankollu, taħt il-President de Gaulle kienet ħalliet il-kmand militari konġunt.

Fl-1990, Franza ġiet ikkritikata għal provi tal-armi nukleari taħt l-art fil-Polineżja Franċiża.

Franza kienet għal kollox kontra l-invażjoni tal-Iraq tal-2003.

Franza għad għandha influwenz politika u ekonomika qawwija fil-kolonji li kellha fl-Afrika.

Per eżempju hija pprovdiet għajnuna ekonomika u truppi fil-missjoni għaż-żamma tal-paċi fil-Côte d'Ivoire u Ċad.

Franza hija membru tal-grupp G8 tal-pajjiżi industrijalizzati ewlenin.

Franza għandha it-tmien l-ikbar konomija fid-dinja skont il-Prodott Gross Domestiku (PGD) (li jieħu kont kemm iqum biex tgħix fil-pajjiżi differenti u rati tal-inflazzjoni).

Franza flimkien ma' 11-il-membru ieħor tal-Unjoni Ewropea nidiet l-euro fl-1 ta' Jannar 1999 u bdiet tużaha fl-2002.

L-ekonomija ta' Franza għandha kważi 2.9 miljun kumpannija reġistrata.

Il-gvern għandu influwenza konsiderevoli fuq id-ditti tal-Ferrovija, l-Elettriku, l-Ajru, u t-Telekomunikazzjont (billi hu l-proprjetarju ta' kumpaniji kbar bħal SNCF (ferroviji) u EDF (elettriku)).

Franza għandha industrija importanti tal-ajruspazju (disinn tal-ajruplani u vetturi spazjali) bl-industrija Airbus fir-ras.

Tista' wkoll tvara razzi minn Guyane française.

Franza investiet ħafna fl-enerġija nukleari.

Għalhekk Franza tipproduċi l-inqas dijossidu tal-karbonju fost is-seba' pajjiżi l-aktar industrijalizzati fid-dinja.

Il-59 impjant nukleari jiġġeneraw il-parti l-kbira tal-elettriku prodott fil-pajjiż (78% fl-2006, minn 8% biss fl-1973, 24% fl-1980, u 75% fl-1990).

Franza hija l-ikbar produttur u esportatur agrikolu fl-Ewropa.

Tesporta qamħ, tjur, prodotti tal-ħalib, ċanga, u majjal.

Hi famuża wkoll għall-industrija tal-inbid.

Franza rċeviet 10 biljun ewro fl-2006 mill-Komunità Ewropea bħala sussidji lill-bdiewa.

Il-Franċiż hi l-lingwa uffiċjali ta' Franza.

Din appartjeni għall-grupp ta' lingwa Rumanzi li jinkludi t-Taljan u l-Ispanjol u oħrajn.

Imbagħad hemm ukoll ħafna djaletti reġjonali.

L-Alsazjan, djalett Ġermaniż jitkellmuh f'Alsace u f'partijiet ta' Lorraine fi Franza tal-Lvant.

Il-Franċiż kien il-lingwa tad-diplomazija u l-kultura fl-Ewropa bejn is-Seklu 17 u u d-19 u għadu użat ħafna.

Xi nies fi Franza jitkellmu wkoll bil-Bask, Breton, Katalan, Korsikan, Ġermaniż, Fjamming u Occitan.

Franza hi stat sekulari u l-Kostituzzjoni tiggarantixxi l-libertà tar-reliġjon.

Il-popolazzjoni hi bejn wieħed u ieħor, 51% Kattolika, 31% tan-nies huma anjostiċi jew atej, 4% huma Misilmin, 3% jgħidu li huma Protestanti u 1% jgħidu li huma Lhud.

10% huma minn reliġjonijiet oħra jew ma għandhomx opinjoni dwar ir-reliġjon.

Skont stħarriġ tal-opinjoni fl-2005:

Il-letteratura Franċiża bdiet fil-Medjuevu.

Il-Franċiż kien maqsum f'bosta djaletti dak iż-żmien u l-ortografija kienet tvarja minn awtur għall-ieħor.

Matul is-Seklu 17, l-awturi ewlenin kienu Pierre Corneille, Jean Racine, Moliere Blaise Pascal u René Descartes.

Fis-sekli 18 u 19, il-letteratura Franċiża laħqet l-aqwa tagħha.

Fis-seklu 18 kien raw saġġisti u moralisti bħal Voltaire u Jean-Jacques Rousseau.

Ħafna mir-rumanzi Franċiżi famużi inkitbu fis-seklu 19 minn awturi bħal Victor Hugo, Alexandre Dumas u Jules Verne.

Dawn kitbu rumanzi popolari bħall It-Tliet Muskettieri, Il-Konti ta' Monte Cristo, Għoxrin Elf Liga taħt il-Baħar u Il-Ħotbi ta' Notre-Dame.

Fost il-kittieba tar-rumanzi tas-seklu 19 insibu 'l Emile Zola, Guy de Maupassant, Théophile Gautier u Stendhal.

Il-bidu tal-arti Franċiża kien influwnzat ħafna mill-arti Fjamminga u Taljana fi żmien ir-Rinaxximent.

L-iSkola tal-Pittura ta' Fontainebleau fir-rinaxximent kienet imnebbħa direttament minn pitturi Taljani bħal Primaticcio u Rosso Fiorentino, li tnejn kienu jaħdmu Franza.

Tnejn mill-pitturi l-iżjed famużi ta' żmien il-Barokk, Nicolas Poussin u Claude Lorrain, kienu jgħixu l-Italja.

Is-seklu 17 kien il-perjodu meta l-pittura Franċiża saret l-iżjed prominenti u individwalizzat ruħha permezz tal-klassiċiżmu.

Il-priminstru ta' Lwiġi XIV Jean-Baptiste Colbert fl-1648 waqqaf l-Akkademja Rjali tal-Pittura u Skultura biex tipproteġi dawn l-artisti. u fl-1666 ħalaq l-Akkademja Franċiża f'Ruma, li għadha sejra, biex ikun hemm kuntatt dirett mal-artisti Taljani.

Fis-seklu 18, l-artisti Franċiżi żvillupaw l-istil rokoko, verżjoni iżjed intima tal-istil barokk ta' qabel.

Ix-xogħlijiet tal-artisti appoġġati mill-qorti rjali Antoine Watteau, François Boucher u Jean-Honoré Fragonard huma eżempji mill-aħjar ta' dan l-istil.

Ir-Rivoluzzjoni Franċiża ġabet bidliet kbar, billi Napuljun kien jiffavorixxi l-artisti tal-istil neoklassiku bħal Jacques-Louis David u l-"Académie des Beaux-Arts" li kellha ħafna influwenza stabbiliet l-istil magħruf bħala Akkademiżmu.

F'din l-epoka Franza saret ċentru ta' ħolqien artistiku u l-ewwel nofs tas-seklu 19 kien iddominat minn żewħ movimenti, wieħed wara l-ieħor.

L-ewwel kien ir-Romantiċiżmu b'Théodore Géricault u Eugène Delacroix, u mbagħad ir-Realiżmu b'Camille Corot, Gustave Courbet u Jean-François Millet, stil li spiċċa biex żviluppa fin-Naturaliżmu.

Fit-tieni nofs tas-seklu 19, l-influwenza ta' Franza fuq il-pittura saret saħansitra iżjed importanti, bl-iżvilupp ta' stili ġodda ta' pittura bħall-Impressjoniżmu u s-Simboliżmu.

Il-pitturi impressjonisti l-iżjed famużi kienu Camille Pissarro, Édouard Manet, Edgar Degas, Claude Monet u Auguste Renoir.

It-tieni ġenerazzjoni tal-pitturi tal-istil impressjonista Paul Cézanne, Paul Gauguin, Toulouse-Lautrec u Georges Seurat kienu wkoll fir-ras ta' evoluzzjonijiet artistiċi flimkien mal-artisti fauvisti Henri Matisse, André Derain u Maurice de Vlaminck. fil-bidu tas-seklu 29 Georges Braque u l-pittur Sspanjol Pablo Picasso, li kien jgħix Pariġi, żviluppaw il-Kubiżmu.

Kien hemm pitturi oħra barranin li kienu joqogħdu u jaħdmu Pariġi jew fil-qrib, bħal Vincent van Gogh, Marc Chagall, Amedeo Modigliani u Wassily Kandinsky.

It-tiġrija tar-roti, Tour de France, li ssir kull Lulju hija wieħed mill-avvenimenti sportivi l-aktar magħrufa.

Din-tellieqa tieħu tliet ġimgħat u twila madwar 3500 km, tgħaddi minn ħafna minn Franza u tintemm fiċ-ċentru ta' Pariġi, fl-"Avenue des Champs-Elysées".

Il-Futbol hu sport ieħor popolari fi Franza.

It-tim Franċiż rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-Futbol fl-1998 u l-Kampjonat Ewropew tal-Futbol fl-1984 u fl-2000.

Franza tospita wkoll tiġrija ta' 24 Siegħa tal-karozzi ta' Le Mans.

Il-logħob tat-Tazza tad-Dinja tar-Rugby sar Franza fl-2007 u Franza spiċċat ir-raba'.

Franza kellha x'taqsam ħafna mal-Logħob Olimpiku Modern.

Fl-aħħar tas-seklu 19, il-Baruni Pierre de Coubertin issuġġerixxa li jibda jsir il-Logħob Olimpiku mill-ġdid.

Franza ospitat l-Olimpjadi tas-Sajf darbtejn, fl-1900 u 1924, f'Pariġi.

Franza ospitat ukoll l-Olimpijadi tax-Xitwa tliet darbiet, fl-1924 f'Chamonix, fl-1968 f'Grenoble, u fl-1992 f'Albertville.

Il-kċina Franċiża influwenzat l-istil tat-tisjir madwar l-Ewropa kollha, u l-koki Franċiżi jaħdmu fir-ristoranti madwar id-dinja.

L-"haute cuisine" bdewha koki famużi Franċiżi bħal François Pierre La Varenne (1615-1678) u l-kok ta' Napuljun, Marie-Antoine Careme ( 1784-1833).

Dawn il-koki żviluppa stil eħfef ta ikel imqabbel mal-ikel tal-Medjuevu.

Użaw inqas ħwawar u aktar ħxejjex aromatiċi u l-krema.

Il-kċina Franċiża fis-seklu 20 zviluppaha l-iżjed Auguste Escoffier (1846-1935)li kien ġenju fl-organizzazzjoni.

Sab kif għandhom jiġu maniġġati ristoranti kbar, bħal f'lukanda kbira jew f'palazz, kif il-ħaddiema għandhom jiġu organizzati u kif il-menu għandu jitħejja.

Huwa kellu metodi għall kollox.

L-akbar kontribuzzjoni ta' Escoffier kienet il-pubblikazzjoni ta' "La Guide Culinaire" fl-1903, li stabbiliet l-fundamenti tat-tisjir Franċiż.

Escoffier immaniġġa r-ristoranti u l-kċina fil-lukandi Savoy u Carlton f' Londra, ir-Ritz f'Pariġi.

Forsi l-iżball ta' Escoffier kien li ħalla barra ħafna mill-karattru kulinari li nsibu fir-reġjuni ta' Franza.

Fis-seklu 20 il-Gastro-turiżmu u l-gwida "Michelin" għenu biex in-nies isiru jafu kemm hi għanja l-kċina tal-borġeżija u tal-gabillotti fil-kampanja Franċiża.

Il-kċina ta' Gascogne kellha influwenza kbira fuq il-kċina tal-Lbiċ ta' Franza.

Ħafna platti li darba kienu reġjonali infirxu b'varjazzjonijiet mal-pajjiż.

Il-Ġobon u l-Inbid huma parti ewlenija tal-kċina.<refhttp://trifter.com/practical-travel/world-cuisine/top-10-most-tasty-cuisines-in-the-world/]</ref> Franza ta' Fuq in-nies jippreferu jużaw il-butir biex isajru waqt li fi Franza t'Isfel jippreferu ż-żejt taż-żebbuġa u t-tewm.

Franza, kull reġjun għandu l-platti speċjali tiegħu bħax-"choucroute" f'Alsace, il-"quiche" f'Lorraine, il-"cassoulet" f'Languedoc-Roussillon u t-"tapenade" f'Provence-Alpes-Côte d'Azur.

F'Novembru 2010, UNESCO żid il-gastronomija Franċiża mal-lista tal-"patrimonju kulturali intanġibbli".

Franza hija l-akbar destinazzjoni turistika fid-dinja.

Fl-2007, 81.9 miljun turist barranin żaru Franza.

Spanja it-tieni (58.5 miljun fl-2006) u l-iStati Uniti it-tielet (51.1 miljun fl-2006).

Fost l-attrazzjonijiet l-aktar famużi hemm it-Torri Eiffel u l-Arc de Triomphe f'Pariġi u Mont Saint Michel, fin-Normandija.

F'subborg fil-Lvant ta' Pariġi hemm Disneyland Ewropeja. din l-attrazzjoni infetħet fl-1992 u saret wkoll destinazzjoni turistika popolari fl-Ewropa.


Ġermanja

Ġermanja

Il-Ġermanja (; Ġermaniż:"Deutschland"), uffiċjalment ir-Repubblika Federali tal-Ġermanja (Ġermaniż:"Bundesrepublik Deutschland"), repubblika kostituzzjonali federali fl-Ewropa tal-punent-ċentrali.

Il-pajjiż jikkonsisti f'16-il stat, u l-belt kapitali u l-akbar belt hija Berlin.

Il-Ġermanja tkopri erja ta' 357,021 kilometru kwadru (137,847 mi kw) u għandha klima moderata staġjonali ħafna.

Bi 80.3 miljun abitant, hija l-istat membru l-aktar popolat fl-Unjoni Ewropea.

Il-Ġermanja hija l-qawwa kbira fl-ekonomika u l-politika tal-kontinent Ewropew u mexxej storiku f'ħafna oqsma teoretiċi u tekniċi.

Fil-Ġermanja hemm dawn is-16-il stat:


Spanja

Spanja

Spanja (bl-Ispanjol: "España"), uffiċjalment Renju ta' Spanja (bl-Ispanjol "Reino de España"), hija stat demokratiku, membru tal-Unjoni Ewropea (mill-1 ta' Jannar 1986) u tan-NATO (mill-1982).

Hi organizzata taħt forma ta' monarkija parlamentari.

Qiegħda fl-Ewropa tal-Lbiċċ, u flimkien mal-Portugall, Andorra u Ġibiltà, tifforma il-Peniżola Iberika.

Fix-Xlokk għandha fruntiera ma' Franza (li hi separata minnha bil-katina tal-Pirenej) u Andorra, u fin-naħa t'isfel għandha l-Baħar Mediterran u Ġibiltà (biċċa art żgħira tar-Renju Unit).

Fil-kontinent Afrikan, għandha il-bliet awtonomi Ceuta u Melilla fil-Marokk.

Għandha xi nuqqas ta' qbil mal-Portugall fuq il-belt ta' Olivenza u l-Gżejjer Salvaġġi, li qegħdin bejn Madeira u l-Canarias, mar-Renju Unit fuq Ġibiltà, u mal-Marokk fuq Ceuta u Melilla.

Spanja, b'kondominju ma' Franza għandha l-belt ta' Llívia, imsejħa l-Gżira tal-Paguni fix-xmara Bidasoa.

Spanja għandha erja ta' 504,645 km2, 46,468,102 abitant (informazzzjoni tal-2016) u tokkupa 'l fuq minn 85% tat-territorju tal-peniżola Iberika.

Mill-1561, barra xi perjodu qasir bejn l-1601 u l-1606, il-belt kapitali hi Madrid, li b'iżjed minn 3 miljun abitant (madwar 6 miljuni fl-erja metropolitana) hi wkoll il-belt bl-ikbar popolazzjoni.

Il-lingwa uffiċjali tal-istat hu l-Kastiljan, is-soltu msejjaħ Spanjol.

Jitkelmu wkoll bil-Katalan, il-Galizjan u l-Bask li jgawdu "status" ta' ko-ufficjalità, garantit mill-Kostituzzjoni Spanjola, fit-territorji rispettivi fejn huma mitkellma.

Fl-istess ħin il-Leoniża, l-Aragoniż u l-Araniż, djalett tal-Oċċitan f'León, Aragona u Katalonja, igawdu ko-uffiċjalità mal-Kastiljan u, fil-każ tal-Araniż, anki mal-Katalan.

Il-lingwi l-oħra li jitkellmu fil-pajjiż mhumiex rikonoxxuti uffiċjalment.

L-isem "España" ġej mil-Latin "Hispania", terminu użat mir-rumani mit-tielet seklu QK, biex jindikaw il-peniżola Iberika sħiħa u l-ġabra tal-provinċji li jagħmluha li waqfu huma.

Dan it-terminu bilmod ħa post it-teminu Grieg "Iberia", li mbagħad ħa (sal-ġurnata tal-lum) konnotazzjoni purament ġeografika.

Madankollu, billi l-kelma "Hispania" m'għandha l-ebda għerq li jista' jintrabat magħha fil-Latin antik u fl-indoewropew, hemm ħafna spekulazzjoni fuq l-oriġini tagħha u ħarġu bosta ipoteżi.

Din l-ipoteżi mhux biss l-iżjed mifruxa imma anki l-iżjed li għandha bażi storika.

Skont din l-ipoteżi l-etimoloġija ta' "Hispania" tista' tkun ġejja:

Hemm żewġ konġetturi prinċipali li jagħmlu possibbli d-derivazzjoni ta' "Hispania" mill-Grieg antik:

Din hi msejsa fuq dawn l-etimologiji:

Il-bandiera Spanjola saret kif riedha r-re Karlu III fl-1785.

Hi magħmula minn żewġ strixxi mimdudin ħomor u strixxa wiesgħa safra.

Fuq ġewwa hemm l-istemma nazzjonali, magħmula mil-stemmi tar-Renju ta' Kastilja (kastell tad-deheb fuq sfond aħmar), León (iljun rampanti vjola), Aragona (erba' strixxi ħomor weqfin fuq sfond tad-deheb), Navarra (ktajjen tad-deheb fuq sfondo aħmar) u Granada (rummiena bil-weraq ħodor), taħt kuruna rjali u bejn iż-żewġ Kolonni ta' Erkole (li jirrappreżentaw il-fliegu ta' Ġibiltà) bil-mottu distintiv "Plus Ultra", li jirreferi għal-espansjoni tal-imperu Spanjol.

L-ewwel xhieda bil-kitba dwar il-peniżola Iberika tiddeskriviha bħala art ippopolata fil-parti l-kbira mill-Iberiċi, Baski u Ċelti.

Wara konkwista iebsa, il-peniżola waqgħet taħt il-ħakma ta' Ruma.

Matul il-Medjuevu għaddiet għal taħt il-ħakma Ġermanika, imma iżjed tard, ġiet konkwistata mill-Għarab.

F'proċess li ħa mijiet ta' snin, ir-renji żgħar Insara tan-naħa ta' fuq bilmod reġgħu ħadu l-peniżola f'idejhom.

L-aħħar saltna Għarbija waqgħet fl-istess sena li Kristofru Kolombu wasal fl-Ameriki (1492).

F'dan il-perjodu Spanja bdiet tibni imperu mondjali u damet potenza ewlenija fid-dinja għal seklu u nofs.

Bil-gwerer kontinwi u problemi oħra, il-poter tal-Imperu Spanjol naqas progressivament.

L-invażżjoni Napoleonika ta' Spanja ħolqot straġi fin-nazzjon u twieldu ħafna movimenti indipendentisti li qerdu l-parti l-kbira tal-imperu u ħallew il-pajjiż politikament instabbli.

Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, Spanja għaddiet minn gwerra ċivili qerrida li wasslet għat-twaqqif ta' gvern awtoritarju, li kkoinċida ma' perjodu ta' staġnar li però temm b'impuls ekonomiku qawwi.

Id-demokrazija inbagħad twaqqfet paċifikamente fil-forma ta' monarkija kostituzzjonali parlamentari.

Fl-1986, Spanja daħlet fl-Unjoni Ewropea u kellha twelid kulturali ġdid u tkabbir ekonomiku kontinwu.

Ir-riċerki arkeoloġiċi ħdejn Atapuerca juru li peniżola Iberika kienet ppopolata mill-ominidi minn 1.2 miljuni ta' snin ilu.

Il-bniedem modern wasal fl-Iberja, min-naħa ta' fuq bil-mixi, madwar 32 elf sena ilu.

L-oġġetti magħmulin bl-idejn l-iżjed magħrufin ta' dawn l-insedjamenti preistoriċi huma t-tpinġijiet famużi tal-għerien ta' Altamira f'Cantabria li saru madwar 15,000 QK mill-bniedem ta' Cro-Magnon.

Ix-xhieda arkeoloġika u ġenetika tissuġġerixxi li l-peniżola Iberika serviet bħala wieħed mill-ikbar postijiet li minnhom beda r-ripopolament tal-Ewropa ta' fuq wara t-tmiem tal-aħħar Żmien is-Silġ.

Iż-żewġ popli storiċi prinċipali tal-peniżola kienu l-Iberi u ċ-Ċelti.

L-Iberiċi kienu jgħixu fuq in-naħa tal-Mediterran mix-Xlokk għall-Grigal.

Iċ-Ċelti bil-kontra kienu joqgħodu mal-Atlantiku, fit-Tramuntana, fiċ-ċentru, fil-Majistral u l-Lbiċ tal-peniżola.

Il-Baski kienu jokkupaw iż-żona tal-Punent tal-katina tal-muntanji tal-Pirenej u l-inħawi ta' madwar.

Bejn il-500 QK u t-300 QK, il-baħrin Feniċi u l-Griegi waqqfu kolonji kummerċjali tul il-kosta Mediterranja.

Il-Kartaġiniżi għal żmien qasir kellhom il-kontroll tal-parti l-kbira tan-naħa Mediterranja tal-peniżola, sakemm ġew megħlubin fil-Gwerer Puniċi mir-Rumani.

Matul it-tieni gwerra punika, l-espansjoni tal-imperu ruman, rebaħ xi kolonji kummerċjali Kartaġiniżi matul il-kosta Mediterranja.

Però r-rumani kellhom jieħdu żewġ sekli biex jirbħu l-peniżola Iberika sħiħa.

Il-ħakma rumana ġabet il-lingwa, il-liġi u t-toroq.

Il-kulturi tal-popolazzjonijiet Ċeltiċi u Iberiċi, bilmod ġew romanizzati.

Il-mexxejja lokali tħallew jidħlu fil-klassi aristokratika Rumana.

Spanja kienet tipproduċi kwantità kbira ta' qamħ għas-suq Ruman u mill-portijiet tagħha kienu jiġu esportati d-deheb, is-suf, -żejt taż-żebbuġa u l-inbid.

Il-produzzjoni agrikola żdiedet bl-introduzzjoni tal-irrigazzjoni.

L-imperaturi Trajanu u Teodożju I u l-filosfu Seneka twieldu Spanja.

Il-Kristjaneżmu daħal fil-pajjiż fl-ewwel seklu u progressivament sar iżjed popolari.

L-Imperu Ruman tal-Punent fi Spanja beda jmur lura fl-409, meta li-Iżvevi u l-Vandali, flimkien mal-Alani, qasmu r-Renu iddevastaw il-Gallja biex imbagħad il-Viżigoti imbuttawhom ġo Spanja.

L-Iżvevi stabbilew renju fejn illum jinsabu Galizja moderna u n-naħa ta' fuq tal-Portugall.

Il-Vandali Silingi okkupaw ir-reġjun li ismu għand għandu parti minn isimhom: "Vandalusja", Andalusja.

Il-Biżantini stabbilew tip ta' "enklavi" fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, bl-iskop li jqajmu l-Imperu Ruman fl-Iberja kollha.

Fl-aħħar, però, Spanja ġiet riunita taħt il-ħakma tal-Viżigoti.

Fis-seklu 8, l-armati Misilmin, li fil-parti l-kbira kienu Għarab, rebħu kważi l-peniżola Iberika kollha.

Dawn il-konkwisti kienu parti mill-espansjoni tal-Kalifat Għumawijjad.

Reġjun żgħir muntanjuż fix-Xlokk biss irnexxielu jirreżisti l-invażjoni tal-bidu.

Skont il-liġi Iżlamika, l-Insara u l-Lhud jieħdu l-istatus ta' "dhimmi" jew subordinati.

Dan kien iħalli l-Insara u l-Lhud jipprattikaw ir-reliġjon tagħhom, imma kellhom iħallsu taxxa speċjali u kienu jbatu minn ċertu diskriminazzjoni.

Il-konverżjoni għall-Iżlam bdiet dejjem tiżdied.

Il-"muladies" (misilmin ta' nissel etniku Iberiku) jingħad li kienu jagħmlu l-maġġoranza tal-pipolazzjoni lejn it-tmiem tas-seklu 10.

Cordova kienet il-belt kapitali tal-kalifat u kienet l-ikbar belt u l-belt l-iżjed għanja fl-Ewropa tal-Punent.

Il-kummerċ fil-Mediterrane iffavorixxa l-iskambju kulturali u t-tradizzjoni intellettwali Misilmija għanja dakkret parti kbira mill-intellettwali Ewropej.

Ir-"Reconquista" ("Rikonkwista") kien perjodu li dam xi 750 sena, li matulu r-rejiet Insara ta' Spanja espandew il-ħakma tagħhom għad-dannu tas-saltniet Għarab, .

Ir-"Reconquista" bdiet bil-battalja ta' Covadonga fis-722.

Bir-rebħa Nisranija twaqqaf ir-Renju tal-Asturias matul il-muntanji Xlokkin tal-kosta.

Ftit wara, fis-739, il-qawwiet Misilmin tkeċċew minn Galizja, li l-Insara kienu jqisu wieħed mill-postijiet l-iżjed imqaddsa minħabba li hemm is-Santwarju ta' Santiago de Compostela.

L-armati Misilmin imxew 'l fuq mill-Pirenej, imma ġew megħlubin mill-forzi tal-Franki fil-Battalja ta' Poitiers.

Aktar tard, il-forzi tal-Franki waqqfu kontejiet Insara fuq in-naħa ta' isfel tal-Pirenej.

F'dan ir-reġjuni imbagħad twaqqfu ir-renji ta' Navarra, ta' Aragona u ta' Katalonja.

Għal ħafna sekli, il-konfini sejrin 'l hemm u 'l hawn bejn l-artijiet Misilmin u l-Insara kienu jestendu matul il-widien tal-Ebro u tad-Duero.

Il-qabda tal-belt, strateġikament ċentrali, ta' Toledo, li ġrat fl-1085, kienet sinjal ta' bidla sinjifikattiva fil-bilanċ tal-poter favur ir-renji Nsara.

Fis-sekli 13 u 14, il-fergħa Mislilmija tal-Merjenjewn jew Merinidi, ġejja mill-Afrika ta' Fuq invadiet u stabilit xi enklavi fin-naħa ta' isfel tal-pajjiż, imma ma rnexxilhomx jistabilixxu il-ħakma Misilmija fl-Iberja u malajr tkeċċew.

Fis-seklu 13 ir-renju Aragoniż ipprova jespandi l-influwenza tiegħu mal-ġżejjer tal-Mediterran, f'Sqallija u anki f'Ateni.

F'dal perjodu twaqqfet l-università ta' Palencia (1212/1263) u l-università ta' Salamanca (1218 / 1254).

Il-pesti tal-1348 u tal-1349 iddevastaw Spanja.

Fl-1469, il-kuruni tar-renji Nsara ta' Kastilja u Aragona ngħaqqdu biż-żwieġ ta' Iżabella I ta' Kastilja ma' Ferdinandu II ta' Aragona.

Fl-1478 twettqet għal kollox il-konkwista tal-Gzejjer Canarias u fl-1492, il-forzi ta' Kastilja u Aragona ħadu l-Emirat ta' Granada u qerdu l-aħħar fortizza tal-preżenza tal-ħakma Iżlamika ta' 781 sena fl-Iberja.

It-Trattat ta' Granada iggarantixxa t-tolleranza reliġjuża għall-Misilmin.

Fl-istess sena Kristofru Kolombo wasal fid-Dinja l-Ġdida, il-vjaġġ tiegħu iffinanzjat minn Iżabella, u l-Lhud ġew ordnati li jikkonvertu għall-Kattoliċeżmu bil-piena li jitkeċċew mit-territori Spanjoli matul l-Inkwiżizzjoni Spanjola.

Ftit snin wara, wara xi storbju soċjali, il-Misilmin tkeċċew taħt l-istess kondizzjonijiet.

L-unifikazzjoni tal-kuruni ta' Aragona u Kastilja kienet il-pedament li fuqu nbnew Spanja moderna u l-imperu Spanjol.Biha Spanja saret potenza Ewropea indisputabbli matul is-seklu 16 kollu u matul il-parti l-kbira tas-seklu 17, minħabba l-kummerċ u l-artijiet kolonjali tagħha.

Matul il-perjodu Spanja għaddiet minn bosta gwerer u ribelljonijiet, fosthom: il-gwerer tal-Italja, ir-ribelljoni tal-"Comuneros", dik li hi msejħa "Il-Gwerra tat-Tmenin Sena", ir-ribelljoni tal-Moriscos u l-gwerra Anglo-Spanjola.

Kien perjodu wkoll ta' ferment kulturali kbir, minħabba l-ftuħ ta' rotot ġodda, l-esplorazzjoni tad-dinja u l-iskambji kummerċjali.

Spanja gawdiet dak li jgħidulu is-"Seklu tad-Deheb".

L-attività kulturali kellha l-epiċentru tagħha fl-Università ta' Salamanca.

Fit-tieni nofs tas-seklu 17, Spanja bilmod bdiet nieżla.

Minkejja xi telfiet żgħar ta' territorji fi Franza, żammet l-imperu vast li kellha fin-naħa l-oħra tal-oċean sal-bidu tas-seklu 19.

It-tnaqqis ta' poter sar l-agħar fil-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola li spiċċat f'konflitt kbir internazzjonali u f'gwerra ċivili, li 'l Spanja qamilha l-pożizzjoni li kellha bħala waħda mill-ikbar potenzi fid-dinja.

Matul din il-gwerra, ħadet il-poter dinastija ġdida ġejja minn Franza, il-Bourbons li abolixxiet ħafna privileġġi antiki u l-liġijiet reġjonali.

Fis-seklu 18, Spanja bilmod bdiet terġa' tqum fuq saqajha u tikber fil-prosperità f'parti kbira tal-imperu.

Il-monarkija Borbonika għamlet ħafna xogħol ta' modernizzazzjoni, fuq l-istil tas-sistema Franċiża, rigward it-tmexxija amministrattiva u ekonomika.

L-ideat tal-Illuminiżmu bdew deħlin fost xi membri tal-élite tar-renju u tal-monarkija.

Fl-1793, Spanja daħlet fi gwerra kontra ir-Repubblika ġdida Franċiża, li kienet neħħiet mill-poter u ġġustizzjat ir-re tagħha Lwiġi XVI li kien Bourbon.

Spanja tilfet il-gwerra u ffirmat trattat ta' paċi fl-1795.

B'dan it-trattat Spanja saret stat klijent ta' Franza.

It-trattat sigriet ta' Fontainebleau bejn Napuljun u Manuel Godoy tal-1807, li kien popolari xejn, inkluda dikjarazzjoni ta' gwerra kontra l-Gran Brittanja u l-Portugall.

It-truppi Franċiżi daħlu fir-renju bla reżistenza, bl-iskuża li ħa jinvadu l-Portugall, okkupaw il-fortizzi Spanjoli u r-re Spanjol ġegħluh jabdika favur ħu Napuljun, Ġużeppi Bonaparte.

Din il-monarkija pupa barranija, l-Ispanjoli qisuha bħala disprezz.

Ir-ribelljoni tat-tieni ta' Mejju, waħda minn ħafna ribelljonijiet nazzjonalisti kontra r-regime Bonapartista fil-pajjiż kollu, kienet il-bidu tal-gwerra tal-indipendenza Spanjola.

Napuljun kellu jindaħal personalment u kisser bosta armati Spanjoli li ma kellhom organizzazzjoni xejn u ġiegħel Armata Ingliża tirtira.

Madankollu minħabba l-qawwa tal-Ingliżi u l-kampanja diżastruża fir-Russja li kellhom il-Franċiżi, fl-1814 l-armata Franċiża tkeċċiet minn Spanja u r-Ferdinandu VII reġa' ħa t-tron.

L-invażjonijiet Franċiżi qerdu l-ekonomija u ħallew lil Spanja b'instabbiltà politika qawwija.

Il-ġlied għall-poter tas-seklu 19, wasslu għat-telf tal-kolonji Amerikani kollha, ħlief Kuba u Puerto Rico.

Minħabba l-instabbiltà politika u l-kriżi ekonomika li laqtet Spanja fis-seklu 19, qamu movimenti nazzjonalisti fil-Filippini u Kuba, dak iż-żmien taħt il-ħakma Spanjola.

Dawn il-movimenti wasslu għall-gwerer għall-indipendenza li daħħlu wkoll l-Istati Uniti.

Minkejja d-determinazzjoni ta' bosta fergħat militari, l-armata Spanjola kienet immexxija ħażin fl-ogħla livelli u dan wassal għat-telfa tal-gwerra Ispano-Amerikana. din il-gwerra intemmet bit-Trattat ta' Pariġi tal-1898 li bih Kuba kisbet l-indipendenza u Spanja kellha ċċedi l-Filippini, Guam u Puerto Rico lill-Istati Uniti għal 20 miljun dollaru.

It-telfa militari (imsejħa "El desastre") ikkontribwiet għall-ispinta li ħa l-grupp ta' intellettwali Spanjol, "La generación del 98", li għamel analisi kritika ħafna tas-sitwazzjoni tal-pajjiż.

Fil-bidu tas-seklu 20 kien hemm żmien qasir ta' paċi fi Spanja, li matulu kellha rwol żgħir fil-kolonjaliżmu fl-Afrika, bil-kolonizzazzjoni tas-Saħara tal-Punent, il-Marokk Spanjol u l-Gwinea Ekwatorjali.

It-telfiet kbar li ġarbet matul il-gwerra tar-Rif fil-Marokk ikkontribwew biex jimminaw il-monarkija.

Kien hemm perjodu ta' regime awtoritarju tal-ġeneral Miguel Primo de Rivera (1923-1931) li ntemm bit-twaqqif tat-Tieni Repubblika Spanjola.

Ir-repubblika tat l-awtonomija politika lill-pajjiżi Baski, lil Catalunya, lil Galizja u tat il-vot lin-nisa.

F'Lulju tal-1936 bdiet il-Gwerra Ċivili Spanjola.

Kienu l-forzi nazzjonalisti li kienu kontra r-Repubblika, immexxijin mill-ġeneral Francisco Franco li bdew il-gwerra u dawn rebħuha bl-għajnuna tal-Ġermanja Nażista u l-Italja Faxxista.

Il-gwerra ċivili damet tliet snin u kienet il-kawża tal-mewt ta' 500,000 ruħ u l-emigrazzjoni ta' madwar 500,000 ċittadin, li l-parti l-kbira tad-dixxendenti tagħhom illum joqgħodu fil-pajjiżi tal-Amerika Latina u minnhom hemm madwar 300,000 fl-Argentina biss..

Il-gwerra ċivili Spanjola hi meqjusa bħala l-ewwel battalja tat-Tieni Gwerra Dinjija.

Spanja ta' Franco ddikjarat ruħha newtrali matul it-Tieni Gwerra Dinjija imma dan kien fl-isem biss għax kellha relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Potenzi tal-Assi.

L-uniku partit legali taħt ir-regime Frankista kien it-"Tradicionalista Falange Española y de las J.O.N.S.", li twaqqaf fl-1937.

Il-partit iddikjara ruħu antikomunista, Kattoliku u nazzjonalista.

Aktar tard il-partit ħa l-isem ta' "Movimiento Nacional".

Wara l-gwerra dinjija, Spanja kienet politikament u ekonomikament marġinali u barra l-Ġnus Magħquda.

Is-sitwazzjoni inbidlet fl-1955, matul il-perjodu tal-gwerra bierda, meta sar strateġikament importanti għall-Istati Uniti li jistabilixxu preżenza militari fil-peniżola Iberika, għall-konteniment ta' xi mossa mill-URSS fl-inħawi tal-baħar Mediterran.

Fl-1960, Spanja kellha qabża kbira fl-ekonomija tagħha.

Dan it-tkabbir f'daqqa li ressaq in-nazzjon lejn ekonomija moderna, sar magħruf bħala l-"miraklu Spanjol".

Bil-mewt ta' Franco, li ġrat f'Novembru tal-1975, Juan Carlos laħaq Re ta' Spanja u kap tal-Istat, skont il-liġi.

Wara l-approvazzjoni tal-Kostituzzjoni Spanjola ġdida fl-1978 u wasla tad-demokrazija, l-istat trasferixxa xi poteri lir-reġjuni u ħalaq organizzazzjoni interna imsejsa fuq il-komunitajiet awtonomi.

Fil-Pajjiżi Baskii, in-nazzjonaliżmu moderat Bask għex ġenb ma' ġenb ma' moviment radikali nazzjonalista immexxi mill-organizzazzjoni armata "Euskadi Ta Askatasuna" (ETA).

Il-grupp twaqqaf fl-1959 matul ir-regime ta' Franco, imma baqa' sejjer bil-kampanja vjolenti anki wara li bdiet id-demokrazija u kien hemm grad għoli ta' awtonomija reġjonali.

Fit-23 ta' Frar 1981, xi elementi ribelli fost il-forzi tas-sigurezza għamlu attentat ta' kolp ta' stat biex jimponu gvern militari.

Ir-Re Juan Carlos ħa f'idejh personalment il-kmand tal-forzi armati u ġiegħel lir-ribelli jċedu.

Fit-30 ta' Mejju 1982, wara referendum, Spanja daħlet fin-NATO u l-partit soċjalista ("Partido Socialista Obrero Español"), PSOE, tela' fil-poter.

Fl-1986 Spanja daħlet fil-Komunità Europea.

Fl-1982 it-Tazza tad-Dinja tal-Futbol, intlagħbet Spanja u għenwt biex il-pajjiż jerġa' jsir magħruf fid-dinja wara s-snin ta' dittatura u ta' tranżizzjoni għad-demokrazija.

Anki l-Olimpjadi ta' Barċellona tal-1992 kienu ta' ġid għat-turiżmu u biex isiru magħrufin il-mod ta' ħajja u d-drawwiet ta' Spanja l-ġdida.

Is-snin disgħin tas-seklu 20 huma karatterizzati mill-gvernijiet ta' José Maria Aznar tal-Partit Popolari Spanjol ("Partido Popular") b'ħafna progress ekonomiku u soċjali.

Fl-1 ta' Jannar 2002, Spanja ma bagħetx tuża l-peseta bħala valuta u bdiet tuża l-ewro, li taqsam mas-16-il pajjiż ieħor taż-Żona Ewro.

L-ekonomija ta' Spanja kibret ħafna, iżjed mill-medja Ewropea, imma it-tkabbir spiċċa bil-kriżi ekonomika kbira li bdiet fl-2008.

Fil-11 ta' Marzu 2004, kien hemm attakki terroristiċi fuq xi treni f'Madrid.

Wara proċess li dam ħames xhur, ġie konkluż li l-attakki kienu saru minn grupp militanti lokali mnebbaħ minn al-Qagħeda.

L-attakki qatlu 191 ruħ u ferew iżjed minn 1800.

Jaħsbu li forsi l-attakki saru biex jinfluwenzaw ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali li kellha ssir tlett ijiem wara, li rebaħ il-PSOE, immexxi minn José Luis Rodríguez Zapatero.

Spanja hi nazzjon fl-Ewropa t'Isfel tal-Punent li tokkupa 85% mill-Peniżola Iberika.

L-erja totali hi ta' 504,782 km2, li minnhom 499,542 km2 huma art u 5,340 km2 huma ilma.

Il-konfini ta' Spanja huma maqsuma f'88% (4.964 km) baħar u 12% (1.917 km) art.

Fit-tramuntana hemm il-Baħar ta' Cantabria (Golf ta' Biskaja) u fin-nofsinar u x-xlokk hemm il-Baħar Mediterran u l-Baħar tal-Baleares, fil-punent il-Portugall u l-Oċean Atlantiku u fil-grigal Franza u Andorra matul il-Pirenej.

Il-kosta mediterranea għandha tul ta' 1.660 km, waqt tal-Atlantika twila 710 km.

Il-Pirenej jestendu għal 435 km mill-Baħar Mediterran sal-Golf ta' Biskaja.

Fit-tarf t'isfel ta' Spanja hemm l-Istrett ta' Gibiltà, li jissepara lil Spanja u l-bqija tal-Ewropa mill-Marokk, fl-Afrika ta' Fuq.

Il-muntanja Teide li hi għolja 3718 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar hi l-ogħla waħda fi Spanja u l-ogħla quċċata tal-Atlantiku kollu.

Hi t-tielet l-ikbar vulkan tad-dinja mill-bażi tagħha.

Barra l-peniżola Iberika hemm numru ta' żoni Spanjoli oħra: il-Gżejjer Baleares fil-Baħar Mediterran, il-Gżejjer Canarias fil-grigal, madwar 108 km fix-xlokk tal-Afrika; hemm ħames artijiet oħra ta' sovranità Spanjola ("plazas de soberanía") fuq il-kosta tal-Marokk: Ceuta, Melilla, Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas u Peñón de Vélez de la Gomera.

It-territorju Spanjol hu muntanjuż, iddominat minn altopjani u ktajjen ta' muntanji.

Nistgħu niddistingwu tliet reġjuni ġgeografiċi:

Hemm ħafna xmajjar imma fihom ħafna kurrenti qawwijin u allura l-użu tagħhom bħala toroq għall-komunikazzjoni hu limitat.

Dawn huma x-xmajjar ewlenin: Ebro, Turia, Jucar, Segura, Duero, Tago, Guadiana, Guadalquivir.

Fi Spanja m'hemmx lagi naturali kbar, però hemm ħafna għadajjar artifiċjali bl-iskop li jiżguraw il-bżonn tal-enerġija u ilma.

Bl-Ispanjol jissejħu "pantanos" jew "embalses" (partikolarment importanti humm l-"embalses" ta' Alcantara, ta' Torrejón u ta' Valdecañas fuq it-Tago, u dak ta' Mequinenza fuq l-Ebro.

Barra mill-fruntiera ma' Franza, Andorra, Ġibiltà u l-Portugall, Spanja hi mdawra għal kollox bil-baħar, l-Oċean Atlantiku fit-tramuntana, il-majjistral u parti żgħira mil-lbiċ, kif ukoll il-Baħar Mediterran fil-lvant, il-grigal u n-nofsinhar sa' Ġibiltà.

Mal-peniżola Iberika irridu nżidu wkoll il-Kanarji, kollha kemm huma fl-Atlantiku u l-Baleariċi, li jinstabu kompletament fil-Mediterran.

Minħabba t-tul enormi tax-xtut tagħha u d-diversità tal-pożizzjonijiet tagħhom, Spanja għandha tulijiet ta' kosta li huma differenti ħafna minn xulxin.

Il-kosta Atlantika, li l-parti l-iżjed lejn il-lvant tissejjaħ il-Baħar ta' Cantabria (li hi stess hi parti mill-Golf ta' Biskaja), hi karatterizzata b'bajjiet impressjonanti li jalternaw ma' sikek impressjonanti magħmulin mir-riħ oċeaniku qawwi u mix-xita spissa.

Fuq kollox fil-parti l-iżjed lejn il-lvant, il-kosta hi mħarbta u għandha ħafna fliegi u qaliet twal, imsejħin "rias", tipiċi tal-Galizja, li jidħlu fi xtut mimlijin sikek li diffiċli li tidħol fihom, fosthom il-famuża "Costa de la Muerte".

Il-kosta Mediterranja hi differenti għal kollox, ħafna iżjed ħelwa u inqas imħarbta (ħlief il-golf ta' Valenzja u tal-erja tad-delta tal-Ebro u xi promontorji, għalkemm fiha wkoll xi tulijiet imsikkin).

Fuq kollox il-klima hi ħafna iżjed moderata u adattata għat-turiżmu tal-għawm.

Fuq il-kosta Mediterranja insibu bosta bliet famużi bħal Barċellona, Valenzja u Malaga, barra l-lokalitajiet turistiċi bħal Lloret de Mar u Tarifa.

Il-kosta Mediterranja tinqasam ġeografikament f'ħames partijiet: l-iżjed 'l fuq hemm il-Costa Brava, li testendi mill-fruntiera Franċiża sa Barċellona; il-Costa Daurada li testendi mill-belt kapitali Katalana sa ħalq l-Ebro; il-Costa del Azahar sa Dénia (eskluża) li tinkludi l-Golf ta' Valenċja kollu; il-Costa Blanca sa Cabo de Gata; u fl-aħħar il-Costa del Sol madwar in-naħa t'isfel kollha ta' Spanja sal-Fliegu ta' Ġibiltà.

Il-kosta Mediterranja, minħabba t-turiżmu kbir li fiha hi inqas preżervata mill-kosta Atlantika u hi magħrufa għal xi abbużi kbar fil-bini.

Il-gżejjer ewlenin huma maġburin f'żewġ arċipelagi: Il-Gżejjer Baleares u l-Gżejjer Canarias.

Il-Baleares qegħdin fil-Mediterran, mhux 'il bogħod mill-komunità Valenċjana u huma magħmulin minn erba' gżejjer prinċipali, Mallorca, Menorca, Ibiża u Formentera.

Il-Canarias min-naħa l-oħra qegħdin fl-Atlantiku, ma ġenb in-naħa t'isfel tal-Marokk u 1000 km 'l hemm mil-lbiċ tal-peniżola Iberika.

Ġeografikament jagħmlu parti mill-kontinent Afrikan.

Dawn huma Kanarja l-Kbira, Lanżarote, Fuerteventura, Tenerife, La Palma, La Gomera u El Hierro.

Imbagħad hemm gżejjer żgħar oħra, ħafna iċken, bħall-Gżejjer Cies.

Nistgħu naqsmu Spanja fi tliet żoni klimatiċi prinċipali, skont il-pożizzjoni ġeografika u l-kondizzjonijiet orografiċi:

Barra dawn it-tipi prinċipali, nistgħu insibu wkoll sotto-tipi oħra, bħall-klima Alpina tal-Pirenej u fis-Sierra Nevada, u klima subtropikali tipika fil-Gżejjer Canarias.

Il-popolazzjoni hi magħmula fil-part l-kbira minn Spanjoli li jappartienu għal diversi gruppi etniko-lingwistiċi (Kastiljani, Katalani-Valenċjani, Galizjani, Baski, eċċ) u minn minoranza ta' barranin, li fil-bidu tal-2008, kienet tirrappreżenta ftit iżjed minn 11% tal-popolazzjoni globali: 5.2 miljuni minn 46 miljun bejn wieħed u ieħor.

Il-komunitajiet fejn hemm l-iżjed barranin huma tal-Katalonja, bi 'l fuq minn miljun ruħ, ta' Madrid, b'kważi miljun u ta' Valenċja, b'madwar 800,000 ruħ.

Hemm għadd kbir ta' immigranti mill-Ewropa tal-Lvant, (l-iżjed Rumeni, li bħalissa jirrappreżentaw il-komunità alloġena l-iżjed numeruża fil-pajjiż), Afrikani ta' Fuq, li ħafna minnhom huma klandestini (impjegati l-iżjed fl-agrikultura ta' Spanja t'Isfel), u Latinoamerikani.

Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni mhijiex uniformi għax hi kondizjonata mill-forma tat-territorju: fuq il-kosti, matul il-widien tax-xmajjar u fiż-żoni li huma ekonomikament iżjed avvanzati u li fihom żviluppaw l-agrikoltura u l-industrija, id-densità taqbeż it-300 abitant kull km2.

Min-naħa l-oħra f'ħafna erji tal-"meseta", id-densità hi taħt id-29 abitant kull km2.

Il-popolazzjoni urbana (77%) dejjem tikber.

Il-popolazzjoni totali ta' Spanja kienet, skont l-istima tas-sena 2010, ta' 45,054,694 abitant, b'densità medja ta' 81 abitant kull km2, maqsuma mal-komunitajiet awtonomi li jagħmlu parti mir-renju.

Il-fenomenu tal-urbanizzazzjoni hu reċenti ħafna, u llum 70% tal-Ispanjoli jgħixu fil-bliet li ħafna minnhom żvillupaw b'mod mhux ippjanata u bi problemi, kultant gravi, ta' tniġġiż.

Il-territorju tal-pajjiż hu maqsum f' "komunitajiet awtonomi" li jgawdu ċerta awtonomija skont l-istorja tagħhom.

Skont studju reċenti magħmul minn "Arda": Insara: 90,14%.

Anjostiċi: 6,94%.

Misilmin: 1,57%.

Atej: 1,10%.

Lhud: 0,13%.

Oħrajn: 0,12%.

L-ilsien uffiċjali hu l-Kastiljan jew l-Ispanjol.

F'xi komunitajiet awtonomi xi lingwi huma ko-uffiċjali mal-Kastiljan: il-Katalan/Valenċjan f'Katalonja, il-Gżejjer Baleares u fil-Komunità Valenċjana: il-Galizjan f'Galizja u l-Bask fil-Pajjiżi Baski u Navarra.

L-istat Spanjol u l-amministrazzjonijiet tal-periferija jipproteġu u jinkoraġġixxu l-użu, fil-kuntest lokali, ta' xi lingwi mitkellma li però ma jgawdux l-i"status" ta' ko-uffiċjalità bħall-Asturjan, il-Leoniż, id-djalett ta' Estremadura, l-Aragoniż.

Fil-wied tal-Aran mal-Kastiljan u l-Katalan, hu rikonoxxut ukoll l-Araniż, tip ta' Gaskon tal-grupp lingwistiku Oċċitan.

F'Concepción ħdejn Ġibiltà in n-ies jitkellmu il-"Llanito" u l-Ingliż bħala t-tielet ilsien.

Fil-bliet awtonomi Afrikani ta' Ceuta u Melilla jitkellmu wkoll l-Għarbi u l-Berberu u parti mill-popolazzjoni titkellem il-Franċiż bħala t-tielet jew ir-raba' lingwa.

Spanja hi maqsuma f'17-il komunità awtonoma ("comunidades autónomas", al singolare: "comunidad autónoma") li jerġgħu jinqasmu f'50 provinċja.

Hemm ukoll żewġt ibliet awtonomi: Ceuta u Melilla (iddesinjati uffiċjalmente bħala "Plazas de Soberanía en el Norte de África").

Ceuta, Melilla u xi gżejjer ċkejknin huma li baqa' mill-imperu kolonjali vast li kellu l-pajjiż.

Il-gżejjer fihom xi 0.65 km2 u għandhom 312 abitant.

B'kollox Spanja għandha territorji ta' 31.65 km2 fl-Afrika ta' Fuq, b'popolazzjoni ta' 138,228 abitanti

Meta daħlet is-sistema tal-komunitajiet awtonomi, il-poter tal-provinċji naqas.

Għadhom jintużaw bħala distretti elettorali, għall-kodifika postali u bħala riferimenti ġeografiċi.

Hemm sitt komunitajiet awtonomi li huma magħmulin minn provinċja waħda biss: Asturias, il-Gżejjer Baleares, Cantabria, La Rioja, Madrid, Murcia, u Navarra.

Il-provinċji jerġgħu jinqasmu f'muniċipji (bl-Ispanjol "municipio").

Bħala r-ras tal-muniċipju hemm l-"alcalde" jew is-sindku.

Skont il-Kostituzzjoni tal-1978, Spanja hi monarkija ereditarja parlamentari, fejn ir-re għandu r-rwol li jirrappreżenta l-pajjiż, imma wkoll li jiggarantixxi l-unità u d-demokrazija.

Il-poter eżekuttiv hu f'idejn il-Kunsill tal-Ministri ("Consejo de Ministros"), immexxi minn Prim Ministru, bil-fiduċja tal-parlament.

Il-poter legislattiv hu fi ħdan parlament bikamerali, il-("Cortes Generales") b'mandat ta' erba' snin, magħmul minn:

Il-poter ġudizjarju hu indipendenti.

L-ewwel elezjoni demokratika wara l-mewt ta' Franco saret fil-15 ta' Ġunju 1977, u ntrebħet mill-lega tan-nofs lemini, Unión de Centro Democrático (UCD), immexxija minn Adolfo Suàrez.

Is-sistema politika hi msejsa fuq il-multipartitiżmu, imma minn xi żmien 'l hawn kien hemm żewġ partiti dominanti: il-"Partido Socialista Obrero Español" (PSOE) (tan-nofs xellugi) u l-"Partido Popular" (PP) (taċ-ċentru lemini).

Iż-żewġ partiti dominanti alternaw fil-poter, imma kważi dejjem, minħabba s-sistema elettorali, kellhom jidħlu f'koalizzjoni ma' partiti żgħar.

Il-partit soċjalista mexxa l-gvern mill-1982 sal-1996 (immexxi minn Felipe González) u mill-2004 sal-2011 (immexxi minn José Luis Rodríguez Zapatero); il-partit popolari mill-1996 sal-2004 (immexxi minn José Maria Aznar) u mill-2011 sal-lum 2013 (immexxi minn Mariano Rajoy).

Bl-arkitettura Spsnjola, infissru l-eżempji kollha tal-arkitettura li nbnew maż-żmienijiet fi Spanja u x-xogħliet tal-arkitetti moderni Spanjoli li nsibu mad-dinja kollha.

Minħabba d-diversità storika u ġeografika, l-arkitettura Spanjola gawdiet minn ħafna influwenzi.

Perezempju, belt importanti bħal Cordoba, li twaqqfet mir-Rumani u allura għandha infrastruttura vasta ta' dik l-epoka, saret il-kapitali kulturali tad-dinastija Iżlamika al-Għumawijjun li bnew fuqha binjiet ta' arkitettura fina fl-istil Għarbi.

Id-dinastiji Għarab li ġew wara fi Spanja, żviluppaw arkitettura tal-għaġeb, dejjem iżjed komplessa u karatteristika bħall-famuż kompless tal-Palazz ta' Granada.

Fl-stess żmien, feġġew ir-renji Nsara li, ftit ftit żviluppaw l-istil tagħhom li fih integraw il-flussi romaniċi u gotiċi.

L-istil gotiku iffjorixxa b'mod straordinarju.

Hemm eżempji ta' dan l-istil mat-territorju nazzjonali kollu.

L-istil "mudéjar", li żviluppa mis-seklu 12 sas-seklu 17 mill-għaqda ta' mottivi bi stil Għarbi ma' mudelli tal-arkitettura Ewropea.

Il-parti l-kbira tal-arkitettura tas-seklu 20 hi fl-istil tal-Moderniżmu, stil li kellu l-epiċentru tiegħu Barċellona u f'Gaudí is-simbolu tiegħu.

Mill-bidu tas-seklu 21 Spanja kellha rivoluzzjoni fl-arkitettura kontemporanea u arkitetti Spanjoli bħal Rafael Moneo, Santiago Calatrava, Ricardo Bofill u ħafna oħrajn kisbu fama mondjali.

Bit-terminu letteratura Spanjola infissru x-xogħol letterarju kollu miktub bl-Ispanjol, li jinkludi il-letteratura bl-Ispanjol mhux bilfors miktuba minn Spanjoli.

Minħabba d-diversità ġeografika u generazzjonali, il-letteratura Spanjola kellha ħafna influwenzi u hi diżomoġenea ħafna.

Fiha nsibu wħud mill-movimenti letterarji l-iżjed importanti.

Miguel de Cervantes x'aktarx hu l-kittieb l-iżjed famuż ta' Spanja u l-ktieb tiegħu "Don Quixote" hu meqjus bħala x-xogħol l-iżjed emblematiku fil-kanoni tal-letteratura Spanjola u wieħed mix-xogħlijiet klassiċi fundaturi tal-letteratura tal-punent.

Iċ-ċinema Spanjola kellha suċċessi importanti internazzjonali, fosthom l-Oscar għall-films "El laberinto del fauno" (Il-labirint tal-fawnu) u "Volver".

Fl-istorja twila taċ-ċinema Spanjola, ir-reġista kbir Luis Buñuel kien l-ewwel li kiseb fama internazzjonali.

Warajh kien hemm Pedro Almodóvar tard fis-snin 1980.

Fost ir-reġisti ta' fama Spanjoli l-oħra insibu 'l Segundo de Chomón, Florian Rey, Luis García Berlanga, Carlos Saura, Julio Medem u Alejandro Amenábar.

L-ekonomija Spanjola reġgħet daħlet fost l-ekomonomiji avvanzati tal-Europa tal-punent.

B'mod partikolari, fl-għaxar snin bejn l-1998 u l-2008, l-ekonomija Iberika kienet fost l-iżjed dinamiċi fl-Ewrożona.

Is-soċjetà u l-ekonomija Spanjola għaddew minn perjodu qawwi ta' bidla u tikbir matul l-aħħar għoxrin sena tas-seklu 20.

Wara li ħareġ mill-iżolament politiku u ekonomiku impost mid-dittatura faxxista, il-pajjiż infetaħ għal kummerċ internazzjonali u ssieħeb fl-UEfl-1986.

L-ekonomija gawdiet ukoll mit-twelid ta' kumpanniji industrijali ġodda u mid-dħul ta' kapital barrani li sfrutta il-pagi baxxi biex jibdew inizjattivi industrijali u kummerċjali.

Żdiedu wkoll il-mezzi ġodda ta' komunikazzjoni li għenu biex jiżdied il-qligħ tas-sistema produttiva.

Is-settur terzjarju hu l-ikbar wieħed: it-turiżmu u l-agrikoltura (l-għeneb u ċ-ċitru) huma żviluppati ħafna.

Madankollu, mill-bidu tal-kriżi finanzjarja kbira li bdiet fl-2008 u l-kriżi tas-sistema bankarja li ġiegħlet il-gvern Spanjol li jitlob l-għajnuna mill-Bank Ċentrali Ewropew f'Ġunju ta' 2012 minħabba li sfaxxa d-dħul mill-bejgħ tal-bini, l-ekonomija Spanjola daħlet fi kriżi profonda.

Il-livell tal-qagħad qabeż il-25% u l-klassifikazzjoni tad-dejn sovran li kienet tripla A tniżżlet (mill-aġenzija Moody's) għal BAA3 b'prospett negattiv fl-14 ta' Ġunju 2012.

Ir-rata tal-imgħax tas-self tal-gvern għal għaxar snin telgħet għal 7% fis-sena.

Matul l-aħħar erbgħin sena l-industrija tat-turiżmu Spanjola kibret ħafna tant li saret it-tieni l-ikbar waħda fid-dinja, b'valur smat ta' 40 biljun ewro fl-2006, u tagħmel madwar 5% tal-PGD.

Il-klima ta' Spanja, il-monumenti storiċi u kulturali, il-pożizzjoni ġeografika tagħha, flimkien ma' infrastruttura moderna, jikkontribwixxu biex jagħmluha waħda mid-destinazzjonijiet l-iżjed imfittxa.

Spanja hi wieħed mill-pajjiżi ta' quddiem fil-livell mondjali fl-iżvilupp tal-produzzjoni tal-enerġija rinnovabbli.

Fl-2010 Spanja saret l-aqwa fid-dinja fil-produzzjoni tal-enerġija solari, aqwa mill-Istati Uniti b'impjant enormi, ħdejn Alvarado, Badajoz.

Spanja hi wkoll il-produttur Ewropej ewlieni tal-enerġija mir-riħ.

Fl-2010 it-turbini tagħha ipproduċew 42,976 GWh, 16.4% tal-enerġija totali prodotta f'Spagna.

Fid-9 ta' Novembru 2010, l-enerġija mir-riħ kellha waqt storiku meta laħqet 53% tad-domanda tal-enerġija elettrika tat-terraferma u ġġenerat kwantità ta' enerġija ekwivalenti għal 14-il reattur nukleari.

L-enerġiji rinnovabbli l-oħra użati fi Spanaj huma l-idroelettriku, il-bijomases u l-enerġija tal-baħar (qed jinbnew 2 impjanti).

Is-sorsi mhux rinnovabbli ta' enerġija użati fi Spanja huma in-nukleari (8 reatturi operattivi), il-gass, il-faħam u ż-żejt.

Is-sistema tat-toroq ewlenin hi ta' tip ċentralizzat, b'6 awtostradi li jgħaqqdu Madrid mal-Pajjiżi Baski, ma' Katalonja, ma' Valenċja, ma' Andalusija tal-punent, ma' Estremadura u ma' Galizja.

Barra minn dawn, hemm toroq ewlenin oħra mal-kosta tal-Atlantiku (minn Ferrol sa Vigo), f'Cantabria (minn Oviedo sa San Sebastián) u mal-kosta tal-Mediterran (minn Girona sa Cadiz).

Ix-xibka tal-ferrovija ta' veloċità għolja li għandha Spanja hi l-iżjed mifruxa fl-Ewropa u t-tieni l-iżjed mifruxa fid-dinja wara ċ-Ċina.F'Ottobru tal-2010 Spanja kellha total ta' 3,500 km ta' linji ta' veloċità għolja li jgħaqqdu Malaga, Sivilja, Madrid, Barċellona, Valenċja u Valladolid, b'treni li jilħqu veloċità ta' 300 km/h. F'dak li rigward il-puntwalità, hi t-tieni fid-dinja (98.54% jaslu fil-ħin) wara Shinkansen tal-Ġappun (99%).

Jekk l-objettivi tal-programm ambizzjuż ta' "Alta Velocidad Española" jintlaħqu, sal-2020 Spanja jkollha 7000 km ta' linji ferrovjarji b'veloċità għolja li jgħaqqdu kwazi il-bliet kollha ma' Madrid f'inqas minn 3 sigħat u ma' Barċellona f'inqas minn 4 sigħat.

Fi Spanja hemm 47 ajruport pubbliku.

L-iżjed traffikuż minnhom hu l-ajruport ta' Madrid-Barajas, b'50.8 miljun passiġġier fl-2008.

L-ajruport ta' Barċellona (El Prat) b'30 miljun passiġġier fl-2008 hu importanti wkoll.

Hemm ajruporti kbar oħra f'Gran Canaria, Malaga, Valenċja, Sivilja, Mallorca, Alicante u Bilbao.

L-interess sportiv fi Spanja hu ddominat mill-futbol.

Real Madrid CF u FC Barcelona huma tnejn mit-timijiet tal-futbol li kellhom l-iżjed suċċess.

It-Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja, rebaħ il-Kampjonat Ewropew tal-Futbol fl-1964, fl-2008 u fl-2012 u t-Tazza tad-Dinja tal-Futbol fl- 2010.

Il-basketball, it-tennis, iċ-ċikliżmu, il-handball, il-motoċikliżmu u l-Formula 1 kollha żdiedu fil-popolarità u s-suċċess li kellhom bis-saħħa ta' ċampjins Spanjoli f'dawn l-oqsma.

Il-Logħob Olimpiku tas-Sajf 1992 saru Barċellona.

L-industrija tat-turiżmu ġabet titjib fl-infrastruttura sportiva, b'mod partikolari fl-oqsma tal-isport akwatiku, tal-golf u l-iskiing.

Rafael Nadal li bħalissa hu l-aqwa plejer tat-tennis Spanjol rebaħ diversi titli tal-Grand Slam.

Anki t-tim Spanjol tat-Tazza Davis kiseb riżultati tajbin ħafna b'5 titli mirbuħa bejn l-2000 u l-2011.

Fin-naħa ta' fuq ta' Spanja il-logħba tal-pelota hi popolari ħafna.

Alberto Contador hu l-aqwa ċiklista Spanjol u rebaħ diversi titli tal-"Grand Tour" fosthom tliet titli tat-"Tour de France", imma wara ġie skwalifikat minħabba d-drogi".