Senġi ta' saqajħ skuri

Senġi ta' saqajħ skuri

Is-Senġi ta' saqajħ skuri "Elephantulus fuscipes", huwa mammiferu plaċentat insettivoru ta' daqs pjuttost żgħir ta' l-ordni Macroscelidea.

Dan is-senġi jippreferi s-savana u għalkemm imniżżel bħala "Data deficient" iġifieri hemm nuqqas ta' informazjoni, huwa maħsub li m'huwiex fil-periklu, għaliex parti mill-firxa tas-senġi ta' saqajħ skuri qiegħda f'żona protetta.

"Elephantulus fuscipes" għandu distribuzjoni żgħira mifruxa ma' 3 pajjiżi afrikani li huma, Republika Demokratika tal-Kongo, Sudan u Uganda.


Senġi skur

Senġi skur

Is-Senġi skur (magħruf xjentifikament bħala "Elephantulus fuscus") huwa mammiferu plaċentat insettivoru ta' daqs pjuttost żgħir tal-ordni Macroscelidea.

Dan is-senġi jippreferi savana bi ftit siġar u għalkemm għandu firxa ristretta ħafna u mniżżel bħala "speċi b'informazzjoni insuffiċjenti", jiġifieri hemm nuqqas ta' informazjoni (speċjalment dwar l-ambjent li jgħix fih u l-abbundanza tal-ispeċi), huwa maħsub li m'huwiex fil-periklu, għaliex parti mill-firxa tas-senġi skur qiegħda f'żona protetta.

"Elephantulus fuscus" għandu distribuzzjoni żgħira ħafna mifruxa ma' tliet pajjiżi Afrikani li huma l-Malawi, Możambikk u ż-Żambja.


Senġi tas-Somalja

Senġi tas-Somalja

Is-Senġi tas-Somalja "Elephantulus revoili", huwa mammiferu plaċentat insettivoru ta' daqs pjuttost żgħir ta' l-ordni Macroscelidea.

"Elephantulus revoili" huwa speċi endemika (speċi li tinstab f'pajjiż wieħed biss) tas-Somalja u hemm ftit li xejn tagħrif dwar dan is-senġi.

Dan is-senġi mifrux mal-kosta tat-Tramuntana tas-Somalja u jinstab f'dan il-pajjiż biss.


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda

Tim nazzjonali tal-futbol tal-Irlanda

L-iskwadra nazzjonali tal-futbol tar-Repubblika Irlandiża hu t-tim nazzjonali tal-futbol tar-Repubblika Irlandiża, li hu wieħed miż-żewġ timijiet nazzjonali ta' l-Irlanda, bit-tim l-ieħor ikun ta' l-Irlanda ta' Fuq.

Hu hu mmexxi mill-Football Association of Ireland u hu membru tal-UEFA u l-FIFA.

Alavolja kienu nvoluti fil-kompetizzjoni internazzjonali mill-1930, it-tim qatt ma kwalifika għal xi kompetizzjoni ta' importanza, imma wara l-Euro 1988 fil-Ġermanja huma rnexxielhom jagħmlu suċċess.

Huma waslu sal-kwarti tal-finali tat-Tazza tad-Dinja 1990 u waslu wkoll sat-tieni rawnd tat-Tazza tad-Dinja 1994 u l-edizzjoni ta' l-2002.

Bejn l-1882 u l-1924 l-Irlanda kienet irrapreżentata minn tim nazzjonali wieħed organizzat minn Belfast - ibbażat bħala l-Irish Football Association.

Imbagħad fl-1920 l-Irlanda nqasmet bħala l-Irlanda ta' Fuq u l-Irlanda t'Isfel.

Fl-1922, l-Irlanda t'Isfel saret l-Istat Ħieles tal-Irlanda, biex imbagħad saret ir-Repubblika ta' l-Irlanda.

Minħabba din il-bidla fis-sistemà politika, il-Football Association of Ireland (FAI) bdiet minn Dublin fl-1921 u bdiet torganizza kemm l-kampjonat nazzjonali u anki t-tim nazzjonali tagħha.

Fl-1923 il-FAI kienet rikonoxxuta mill-FIFA bħala l-assoċċazzjoni li tiggwida l-futbol fl-Istat Liberu ta' l-Irlanda, u fl-Olimpjadi ta' l-1924 fi Stade Olympique, huma rebħu 1-0 lill-Bulgarija, bil-plejer Paddy Duncan jiskorja l-ewwel gowl li qatt skorja t-tim.

Fl-14 ta' Ġunju 1924, l-Istat Ħieles ta' l-Irlanda għamel id-debutt tiegħu ġewwa daru meta rebaħ lill-Istati Uniti 3-1 bi tripletta ta' Ed Brookes.

L-Istat Ħieles Irlandiż kellhom jistennew sal-21 ta' Marzu 1926 biex jilagħbu l-partita li jmiss.

Din kienet partita barra minn darhom kontra l-Italja fejn tilfu 3-0.

Din kienet l-ewwel partita internazzjonali fejn hiha kien hemm plejers professjonali.

Fil-25 ta' Frar 1934, huma għamlu d-debutt fil-kompetizzjoni tat-Tazza tad-Dinja meta spiċċaw pari ta' 4-4 kontra l-Belġju fil-fażi ta' kwalifikazzjoni f'Daymount Park.

Paddy Moore skorja erba' gowls għat-tim u sar l-ewwel plejer li qatt skorja erba' gowls f'logħba tat-Tazza tad-Dinja

Sa l-1980, ħafna mil-logħob li lagħbu f'darhom intalgħbu ġewwa Lansdowne Road f'Dublin, il-grawnd nazzjonali tat-tim tar-rugby.

Dan il-grawnd huma magħluq minħabba xogħol ta' kostruzzjoni li se jkomplu sa l-2009.

L-ewwel logħba internazzjonali kienet logħba ta' ħbiberija kontra l-Italja fl-1971; ir-rebħa ta' 5-0 kontra San Marino fil-15 ta' Novembru 2006, kienet l-aħħar logħba li ntlagħbet f'dan il-grawnd.

Il-grawnd jesa' aktar minn 36,000 persuna.

Il-kostruzzjoni li qed issir se testendi l-kapaċità ta' dan il-grawnd għal 50,000.

Xi ftit mil-logħob ta' l-1980 tar-Repubblika Irlandiża ntlagħbu f'Daymount Park u l-aħħar partita li saret f'dan il-grawnd kienet fl-1990 kontra l-Marokk.

It-tim lagħab ukoll xi partiti f'daru f'Tolka Park (darbtejn) u fir-Royal Dublin Society f'Dublin u kif ukoll f'Mardyke u fi Flower Lodge.

Minħabba l-proġetti fuq il-Lansdowne Road, grawnd ġdid kellu jospita l-logħob internazzjonali ta' l-Irlanda.

L-uniku grawnd kapaċi li jospita futbol internazzjonali fih huwa Croke Park.

Inizjalment, erba' logħbiet għall-kwalifikazzjoni għall-Euro 2008 sejrin jintlagħbu fi Croke Park matul l-2007.

Din hija l-iskwadra nazzjonali Kroata li qed tikkompeti għall-Euro 2008.

Gowlers:

Difensuri:

Midfielders:

Attakkanti:


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżrael

Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżrael

Ġeografikament, l-Iżrael jagħmel parti ma' l-Asja, iżda huwa membru tal-UEFA l-għaqda li tieħu ħsieb il-futbol Ewropew.

Fis-16 ta' Marzu 1934 hu l-jum li lagħab l-ewwel darba l-Iżrael, iżda dak iż-żmien it-tim kien jismu Palestina/Erets Yisrael u kien lagħab kontra l-Eġittu (Eġittu 7 - 1 Palestina/Erets Yisrael).

B'hekk nistgħu ngħidu li l-ewwel logħba uffiċjali bl-isem t'Iżrael biss kienet dik tas-26 ta' Settembru 1948 kontra l-Istati Uniti (Stati Uniti 3 - 1 Iżrael).

Bħala l-agħar logħob nsibu tnejn, dik li kienet l-ewwel logħba kontra l-Eġittu bl-isem ta' Palestina/Erets Yisrael; u l-oħra ntlagħbet fit-13 ta' Frar 2002 kontra t-tim Ġermaniż (Ġermanja 7 - 1 Iżrael).

Imma l-ikbar rebħa li għamlu kienet bi skor ikbar minn dak ta' l-agħar żewġ telfiet, għax fit-23 ta' Marzu 1988 rebħu lit-tim ta' Tajwan bl-iskor ta' 9 b'xejn (Iżrael 9 - 0 Tajwan).

Fit-Tazza tad-Dinja, Iżrael ħa sehem darba biss fl-1970 meta dak iż-żmien ma kienx membru tal-UEFA, iżda ta' l-għaqda Asjatika tal-futbol.

Informazzjoni oħra dwar dan it-tim bil-laqam ta' The Holy XI (Il-Ħdax Imqaddsa):

Assoċjazzjoni: Israel Football Association (L-Assoċjazzjoni tal-Futbol t'Iżrael)

Il-Kowċ Attwali: Dror Kashtan (2006- )

It-Top Scorer: Mordechal Spiegler (b'32 gowl)

Il-Kodiċi tal-FIFA: ISR

Ir-Ranking tal-FIFA: 22 post

L-Aħjar Ranking: 20 post (Ġunju ta' l-2008)

L-Agħar Ranking: 71 post (Settembru ta' l-1993)

Ir-Ranking tal-Elo: 42


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja

Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja

It-tim nazzjonali Taljan hu l-iktar tim fl-Ewropa li rebaħ it-Tazza tad-Dinja, kif ukoll l-iktar wieħed li ħa sehem f'din il-kompetizzjoni, flimkien mal-Ġermanja, b'total ta' 16-il darba.

Fil-fatt l-unika darbtejn li ma ħax sehem kien fl-1930 u fl-1958.

It-Tazza tad-Dinja rebaħha erba' darbiet fl-1934, 1938, 1982 u fl-2006.

Huwa, ħa sehem ukoll sitt darbiet għat-tazza tal-kampjonat Ewropew, dawn kienu fl-1968 meta rebaħ din it-tazza; fl-1980 (spiċċa r-4 post); fl-1988; fl-1996; fis-sena 2000 (spiċċa t-2 post); u fl-2004.

Biex it-tim Taljan wasal fejn jinsab llum xi darba kellu jibda l-ewwel logħba tiegħu u fil-fatt dan seħħ fil-15 ta' Mejju 1910 meta kien rebaħ l-ewwel logħba tiegħu wkoll kontra Franza (Italja 6 - 2 Franza).

Iżda għall-"Azurri" mhux din kienet l-ikbar rebħa.

Fil-fatt l-ikbar rebħa saret kontra l-Istati Uniti fit-2 t'Awwissu 1948 (Italja 9 - 0 Stati Uniti).

Dan it-tim kellu wkoll telf ikrah fl-istorja tiegħu u bħala l-agħar telfa kienet dik tas-6 t'April 1924 kontra l-Ungerija (Ungerija 7 - 1 Italja).

Fejn jidħol il-Logħob Olimpiku l-peniżola Taljana kellha wkoll suċċessi, biss biss nistgħu nsemmu ż-żewġ midalji tal-Bronż, li din l-iskwadra rebħet fl-1928 ġewwa Amsterdam u fl-2004 ġewwa Ateni.

Iżda l-aħjar midalja dik tad-Deheb rebħitha fl-1936 ġewwa Berlin.

Informazzjoni dwar dan it-tim nazzjonali tal-futbol:

Assoċjazzjoni: Federazione Italiana Giuco Calcio (Il-Federazzjoni Taljana tal-Futbol)

Il-Kowċ Attwali: Marcelo Lippi (2008- )

It-Top Scorer: Gigi Riva (b'35 gowl)

Il-Kodiċi tal-FIFA: ITA

Ir-Rankatura tal-FIFA: 2 post

L-Aħjar Rankatura (tul iż-żminijiet): 1 post (Novembru tal-1993)

L-Agħar Rankatura (tul iż-żminijiet): 16-il post (April tal-1998)

Ir-Rankatura tal-Elo: 3


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Każakistan

It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Każakistan huwa r-rappreżentazzjoni nazzjonali tal-futbol tal-Każakistan u hu mmexxi mill-Federazzjoni Każakistana.

Huma nfirdu mit-tim nazzjonali tal-Unjoni Sovjetika wara l-indipendenza fl-1991 u ngħaqdu l-konfederazzjoni Ażjatika.

Wara li naqsu li jikkwalifikaw għat-Tazza tad-Dinja 1998 u 2002 huma ngħaqdu mal-UEFA.


Ochotona (sottoġeneru)

Ochotona (sottoġeneru)

Ochotona huwa sottoġeneru ta' mammiferu (il-piki tal-isteppa), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Ochotonidae, fil-ġeneru Ochotona, b'disa' speċi ħajjin.


Prolagus

Prolagus

"Prolagus" huwa ġeneru ta' mammiferi plaċentati estinti, eżattament "il-prolagi jew il-pika ta' Sardinja)", fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Prolagidae, u b' bosta speċi kollha estinti.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Pika ta' Sardinja)"


Leporidae

Leporidae

Leporidae hija familja ta' mammiferi ta' fniek u liebri (jew kif jissejħu wkoll flimkien leporidi) fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, bi 11-il ġeneru b'rappreżentanti ħajjin u b'kollox mhux anqas minn 60 speċi ħajja.


Nesolagus

Nesolagus

Nesolagus huwa ġeneru ta' mammiferi (il-fniek), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' għaxar ġeneri oħra b'rappreżentanti ħajjin (Pentalagus, Bunolagus, Romerolagus, Brachylagus, Sylvilagus, Poelagus, Oryctolagus, Lepus, Caprolagus, u Pronolagus) u b'żewġ speċi ħajjin.


Tapeti (sottoġeneru)

Tapeti (sottoġeneru)

It-Tapeti huwa sottoġeneru ta' mammiferi "(il-fniek)", fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, fil-ġeneru "Sylvilagus" ma' żewġ sottoġeneri oħra ("Sylvilagus" u "Microlagus"), b'sitt speċi ħajjin.


Pronolagus

Pronolagus

Pronolagus huwa ġeneru ta' mammiferi (il-fniek ħomor jew liebri l-ġebel), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' għaxar ġeneri oħra b'rappreżentanti ħajjin ("Bunolagus", "Nesolagus", "Romerolagus", "Brachylagus", "Sylvilagus", "Poelagus", "Oryctolagus", "Lepus", "Pentalagus", u "Caprolagus") u b'erba' speċi estanti.


Marrara

Marrara

Il-marrara hija organu forma ta' lanġasa li jesa' madwar 50 mL ta' bili ("bile") sakemm dan jiġi użat għad-diġestjoni.

Il-marrara hija twila 7-10 ċm fil-bniedem, u għandha kulur aħdar skur minħabba l-kontenut tagħha u mhux minħabba l-kulur tat-tessut.

Hija mqabbda mal-fwied u d-duwodenu ("duodenum") permezz tat-tratt biljari.


Sistema diġestiva

Sistema diġestiva

It-tratt gastrointestinali jew it-tratt diġestiv, ukoll riferut bħala l-kanal alimentari jew il-GIT, huwa sistema ta' organi fl-annimali li jirċievi l-ikel, jiddiġerih sabiex joħroġ minnu l-enerġija u n-nutrienti u jespella l-fdalijiet.

Dan il-proċess kollu huwa magħruf bħala diġestjoni.

Il-tratt gastrointestinali, huwa differenti minn annimal għal ieħor.

Per eżempju, ċerti annimali għandhom stonku li huwa mqassam fi kmajjar.


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Latvja

Tim nazzjonali tal-futbol tal-Latvja

Il-Latvja wieħed mill-pajjiżi fil-Lvant ta' l-Ewropa, beda jidher fix-xena tal-futbol internazzjonali mill-24 ta' Settembru 1922, meta lagħab kontra l-Estonja u spiċċaw parità (Latvja 1 - 1 Estonja).

L-ikbar rebħa li għamlet il-Latvja kienet kontra l-Litwanja, meta fit-30 ta' Mejju 1935, it-tim Latvjan skurja sitt gowls (Latvja 6 - 1 Litwanja).

Iżda jekk insemmu l-agħar telfa bilfors irridu nsemmu dik tad-29 ta' Mejju 1927 kontra l-Isvezja (Svezja 12 - 0 Latvja).

S'issa l-Latvja għadha qatt ma ħadet sehem fit-Tazza tad-Dinja, iżda fl-2004 ħadet sehem għall-ewwel darba fil-European Championship Cup.

Informazzjoni dwar it-tim Latvjan tal-futbol:

Assoċjazzjoni: Latvian Football Association (L-Assoċjazzjoni Latvjana tal-Futbol)

Il-Kowċ Attwali: Jurijs Andrejevs (2004- )

It-Top Scorer: Eriks Pètersons (b'24 gowl)

Il-Kodiċi tal-FIFA: LVA

Ir-Ranking tal-FIFA: 90 post

L-Aħjar Ranking (tul iż-żminijiet): 51 post (Diċembru ta' l-2003)

L-Agħar Ranking (tul iż-żminijiet): 107 post (Frar ta' l-2002)

Ir-Ranking tal-Elo: 83

L-iskwadra magħżula għal-logħba kontra l-Liechtenstein.


Tim nazzjonali tal-futbol tal-Liechtenstein

It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Liechtenstein huwa r-rappreżentazzjoni internazzjonali fid-dixxiplina tal-futbol għal-Liechtenstein.

L-ewwel logħba tat-tim kienet waħda mhux uffiċjali kontra Malta ġewwa Seoul, dro ta' 1–1 fl-1981.

L-ewwel logħba uffiċjali kienet kontra l-Iżvizzera nhar id-9 ta' Marzu 1982 fit-telfa ta' 1–0.

L-ikbar rebħa wettaqha meta lagħab kontra l-Lussemburgu fit-13 ta' Ottubru 2004, fejn rebaħ 4–0.

Iżda fid-9 ta' Novembru 1996 sofra l-agħar telfa kontra t-tim tal-Maċedonja meta tilef 11–1, riżultat li hu wkoll l-ikbar rebħa tal-Maċedonja sal-lum il-ġurnata.


Lepus (sottoġeneru)

Lepus (sottoġeneru)

"Lepus" huwa sottoġeneru (jew ġeneru ara "Lepus") ta' mammiferi "(il-liebri)", fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, fil-ġeneru "Lepus" stess ma' 8 sottoġeneri oħra ("Macrotolagus", "Poecilolagus", "Proeulagus", "Eulagos", "Sabanalagus", "Indolagus", "Sinolagus", "Tarimolagus") bi 3 speċijiet ħajjin.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Liebru, jew Lagomorfu)"


Pika

Pika

Il-Piki (singular "Pika") huma it-30 speċi ta' mammiferi tal-familja Ochotonidae (b' hekk jissejħu okotoni ukoll) li hija waħda miż-2 familji li jiffurmaw l-ordni Lagomorpha li jinkludi fiħ il-fniek u l-liebri (jew kif jissejħu wkoll il-leporidi).

L-ispeċijiet kollha ta' piki estanti qegħdin miġburin f'ġeneru 1 biss, il-ġeneru "Ochotona".

Il-Piki jirreferu għalijhom bl-isem ta' fniek il-ġebel u magħrufa bħala liebri tas-suffara ukoll minħabba l-għajta għolja li jagħmlu biex iwissu lil xulxin b'xi periklu.

L-isem Pika jidher li ġej mill-kelma "piika" tal-lingwa Tungus jew saħansitra mill-kelma Russa "pikat'", li tfisser "twerżieqa".

Il-Piki huma nattivi ta' klimi kesħin, l-aktar ta' l-Asja, ta' l-Amerika ta' fuq u ta' l-Ewropa tal-Lvant.

Il-Piki ta' l-Ewropa u l-Asja normalment jgħixu fi gruppi familjari u jaqsmu x-xogħolijiet tal-ġurnata bejniethom (eż. ġbir ta' ikel u l-għassa għall-periklu).

Dawk ta' l-Amerika ta' fuq (eż."Ochotona princeps" u "Ochotona collaris") huma asoċjali jew solitarji.

Il-Piki jilħqu l-quċċata ta' l-attivita tagħhom qabel l-istaġun tax-xitwa.

Dawn il-mammiferi ma jorqdux fix-xitwa bħal annimali oħra, għalhekk iridu jaħżnu t-tiben għall-ikel u s-sħana.

Il-Piki jagħmlu dan billi jiġbru ħxejjex friski f'munzell barra fix-xemx u kif jinxef dan jinġarr fil-bejtiet taħt l-art għall-ħażna, biex imbagħad jintuża matul ix-xitwa.


Fenek

Fenek

Il-Fniek huma mammiferi żgħar tal-familja Leporidae ta' l-ordni Lagomorpha, mifruxa mal-biċċa l-kbira tad-dinja.

Hemm 10 ġeneri differenti li jiklassifikaw bħala fniek, għalkemm uħud minn dawn magħrufa bħala liebri bl-ismijiet komuni.

L-aktar ġeneru ta' suċċess bl-akbar numru ta' speċi huwa "Sylvilagus" il-fniek ta' denbhom qotni jew kif jissejjħu ukoll denb qotni u denb il-qoton li jiġbor fiħ madwar 16-il speċi.

L-aktar speċi komuni hija l-Fenek Ewropew ("Oryctolagus cuniculus") u fost l-aktar rari, ristretti ġeografikament u fil-periklu ta' estinzzjoni hemm il-Fenek tax-xmara ("Bunolagus monticularis") ta' l-Afrika, l-Fenek tal-vulkan ("Romerolagus diazi") tal-Messiku u l-Fenek ta' Amami ("Pentalagus furnessi") tal-Ġappun.

L-iżgħar speċi hija l-Fenek pigmew ("Brachylagus idahoensis") ta' l-Amerika ta' fuq u fost l-isbaħ hemm iż-2 speċi ta' fniek bl-istrixxi tal-ġeneru "Nesolagus".

Fost il-partikolaritajiet insibu l-Fenek ta' Bunyoro ("Poelagus marjorita") fejn il-ġenitali ta' l-irġiel u n-nisa minn barra għandhom l-istess forma u l-5 speċi tal-ġeneri "Pronolagus" u "Caprolagus" li għalkemm ħafna drabi jissejħu liebri dawn huma fniek.

Dawn l-ispeċi ta' fniek, flimkien mal-liebri tal-ġeneru "Lepus" u l-piki, jiffurmaw l-ordni kollu Lagomorpha.

Id-differenza prinċipali bejn il-fniek u l-liebri hija l-mod kif jitwieldu ż-żrameġ.

Waqt li ż-żrameġ tal-liebri jitwieldu b'għajnejhom miftuħa, miksijin bil-pil u ferm attivi minn ftit żmien wara li jaraw id-dawl, dawk tal-fniek jitwieldu għomja, mingħajr pil u totalment dippendenti fuq l-omm.

Differenzi oħra b' eċċezzjonijiet żgħar minn uħud mill-ispeċi huma li l-fniek normalment huma iċken, għandhom widnejn iqsar, ma għandhomx marki suwed fil-pil (eż. it-truf tal-widnejn u d-denb) u jgħixu f'bejtiet taħt l-art, fejn fil-każ tal-liebri meta jagħmlu l-bejta din tkun vera sempliċi u ssir f'wiċċ l-art, qalb il-ħaxix għoli.

Il-fniek (flimkien mal-liebri) darba kienu jagħmlu parti mill-ordni Rodentia (ir-rodituri jew gerriema) fis-sottordni Duplicidentata dan sal-1912, meta ġew mifruda u wara miġbura flimkien mal-piki fl-ordni Lagomorpha għalihom biss.L-akbar fenka li qatt instabet ija f'malta gewwa il-lokalita tal-maarsa semewa tiziana vassallo


Pika Amerikana

Pika Amerikana

Il-Pika Amerikana ("Ochotona princeps") hija speċi ta' mammiferu plaċentat dijurni tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa mal-muntanji fil-Punent ta' l-Amerika ta' fuq, normalment f'għelieqi bil-ġebel 'il fuq jew mal-linja tas-siġar.

Din hija speċi komuni u hemm 'il fuq minn 36 sottospeċi, li ħafna minnhom huma popolazzjonijiet iżolati.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

Għalkemm skond l-IUCN Red List of Threatened Species u l-Lagomorph Specialist Group hija mniżżla bħala speċi komuni u għandha stat ta' l-inqas ħsieb ("Least Concern"), artiklu reċenti fl-aħbarijietta' ħjiel li l-popolazzjoni ta' din l-ispeċi qiegħda tonqos minħabba fatturi varji.

Il-Piki bħal din l-ispeċi, li huma sensittivi għal temperaturi sħan huma kkunsidrati bħala l-aħjar sistema ta' twissijja kontra s-sħana globali li qeghda dejjem togħla.

Din l-ispeċi mifruxa mal-muntanji fil-Punent ta' l-Amerika ta' fuq, tal-Kanada u l-Istati Uniti.


Pika tal-kullar

Pika tal-kullar

Il-Pika tal-kullar ("Ochotona collaris") hija speċi ta' mammiferu plaċentat dijurn (attiv matul il-ġurnata) u asoċjali (mhux soċjali jew solitarju), tal-familja Ochotonidae u fl-ordni Lagomorpha mifruxa mal-kontinent tal-Amerika ta' Fuq, speċifikament fil-Kanada u l-Istati Uniti, normalment f'ambjent muntanjuż jew bl-irdumijiet.

Din hija speċi komuni pjuttost żgħira ta' mhux aktar minn 160 gramma.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn tmien speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Pika" u relatata fil-qrib mal-Pika Amerikana ("Ochotona priniceps").

Il-Pika tal-kullar timmatura sesswalment fl-età ta' sena u jkollhom botton ta' 2 jew 3 żrameġ fis-sena.

Dawn jibqgħu fil-bejta għal bejn wieħed u ieħor 30 jum, ftit ġranet wara jsiru indipendenti u f'qasir żmien dawn jitilqu mill-arja fejn jitwieldu u jinfirdu minn mal-omm biex ifittxu territorju għalihom.


Pika tat-Tramuntana

Pika tat-Tramuntana

Il-Pika tat-Tramuntana ("Ochotona hyperborea") hija speċi ta' mammiferu plaċentat dijurni tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa mal-kontinent ta' l-Asja, normalment f' ambjent muntanjuż.

Din hija speċi komuni mifruxa fuq territorju vast u tagħmel parti mil-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċijiet li huma miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

Pika tat-Tramuntana adult għandu tul ta' bejn 12.7ċm u 18.6ċm u denb mhux aktar minn 1.2ċm.

Din l-ispeċi tbiddel il-pil darbtejn fis-sena u dan ikun ta' lewn kannella fl-aħmar fis-sajf u griż fil-kannella fix-xitwa.

Din l-ispeċi mifruxa mit-Tramuntana ta' l-Asja, mil-muntanji Ural sa fit-Tramuntana tal-Ġappun u minn Nofs in-nhar tal-Mongolja għal fil-Manċurja u fit-Tramuntana tal-Koreja ta' fuq.


Pika ta' Pallas

Pika ta' Pallas

Il-Pika ta' Pallas ("Ochotona pallasi") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa mal-kontinent ta' l-Asja, normalment f'ambjent muntanjuż.

Din hija speċi ta' pika komuni mifruxa fuq territorju vast u tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

Il-Pika ta' Pallas għandha rata ta' riproduzzjoni għolja ħafna , minbarra li kapaċi tirriproduċi kemm il boton f'kull stagun, dawn jistgħu jkollhom minn 1 sa saħansitra 13-il żarmuġ.

Is-sistema ta' riproduzzjoni tista' tvarja minn sena għal oħra skond il-popolazzjoni u t-territorji disponibbli fil-madwar.

Is-sottospeċi "Ochotona pallasi pricei" minħabba ċerti differenzi fl-imġieba (eż. waqt li s-sottospeċi l-oħra jgħixu qalb il-ġebel, din tħaffer il-bejta tagħha stess taħt l-art), fil-vokalizzazjoni u fir-riproduzzjoni probabilment 'il quddiem ħa tiġi meqjusa bħala speċi.

Din l-ispeċi mifruxa fil-kontinent ta' l-Asja, eżattament mal-Kazakistan, Mongolja, Ċina u Russja.

Is-sottospeċi "Ochotona pallasi sunidica" qiegħda fil-periklu u "Ochotona pallasi hamica" fil-periklu kritiku ta' estinzjoni.


Pika tal-fidda

Pika tal-fidda

Il-Pika tal-fidda ("Ochotona argentata") jew Pika ta' Helan Shan hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha, mill-kontinent Asjatiku.

Din hija speċi żgħira pjuttost rari li tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċijiet u miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

Il-Pika tal-fidda ġiet deskritta l-ewwel darba bħala sottospeċi tal-Pika Alpina, iżda din l-ispeċi għandha l-karyotype (2n = 38), il-kulur tal-pil, xi fatturi fl-għadam tar-ras u l-vokalizzazjoni differenti u b'hekk ġiet klassifikata bħala speċi.

Il-firxa ta' din il-pika ċkienet drammatikament; dan ġara minħabba d-deforestazjoni katastrofika li ġarrab l-irdum u l-madwar ta' Helan Shan.

F'dawn l-aħħar 30 sena l-eżemplari kollha maqbuda ġew minn foresta waħda b'arja ta' 2km b'1.5km viċin ir-raħal ta' Su-i-kou.

Skond il-"2006 IUCN Red List of Threatened Species" il-Pika tal-fidda qiegħda mniżżla bħala speċi fil-periklu kritiku ta' estinzjoni.

Din l-ispeċi ta' pika tinsab fuq l-irdum ta' Helan Shan biss fil-lokalità ta' Ningxia fiċ-Ċina.

"Ochotona helanshanensis", "Ochotona pallasi helanshanensis" u "Ochotona alpina argentata" huma sinonimi ta "Ochotona argentata"


Pika Alpina

Pika Alpina

Il-Pika Alpina (xjentifikament magħrufha "Ochotona alpina") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa mat-Tramuntana tal-kontinent Ażjatiku, normalment f'ambjent muntanjuż u bl-irdumijiet.

Din għandha distribuzzjoni vasta mifruxa ma' tliet pajjiżi li huma l-Każakistan, il-Mongolja u r-Russja.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn tmien speċi u li huma miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

"Ochotona alpina" hija mniżżla mil-Lista Ħamra ta' Speċi Mhedda tal-IUCN bħala speċi komuni b'popolazzjoni stabbli fi stat tal-inqas ħsieb.


Pika ta' Hoffmann

Pika ta' Hoffmann

Il-Pika ta' Hoffmann ("Ochotona hoffmanni") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi ta' piki, miġburin fis-sottoġeneru "Pika".

Il-Pika ta' Hoffmann hija speċi relativament ġdida, din l-ispeċi ta' pika sa l-1996 kienet ikkunsidrata bħala sottospeċi tal-Pika Alpina ("Ochotona alpina")

Din l-ispeċi hija endemika għall-Mongolja u ma tinstab fl-ebda pajjiż ieħor.

"Ochotona alpina hoffmanni" huwa sinonimu ta' "Ochotona hoffmanni".


Pika ta' Turuchan

Pika ta' Turuchan

Il-Pika ta' Turuchan ("Ochotona turuchanensis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi u qegħdin miġburin kollha fis-sottoġeneru "Pika".

Il-Pika ta' Turuchan għal tul ta' żmien kienet klassifikata bħala sottospeċi tal-Pika Alpina ("Ochotona alpina").

Din hija speċi endemika tar-Russja mifruxa fit-territorju ta' Krasnoyarskyi Krai.

"Ochotona alpina turuchanensis" huwa sinonimu ta' "Ochotona turuchanensis".


Pika ħamra taċ-Ċina

Pika ħamra taċ-Ċina

Il-Pika ħamra taċ-Ċina ("Ochotona erythrotis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa fl-Asja.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi, miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Din il-pika qiegħda klassifikata fil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi b'popolazzjoni stabbli fi stat tal-inqas ħsieb.

Din hija waħda mill-ispeċi endemiċi taċ-Ċina u tinsab mifruxa mal-muntanji fit-territorji jew fil-provinċi ta' Gansu, ta' Qinghai, ta' Sichuan u ta' Xinjiang.


Pika ta' Forrest

Pika ta' Forrest

Il-Pika ta' Forrest ("Ochotona forresti") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha mifruxa fl-Asja f'ambjent ta' rdum mal-ġnub tal-muntanji li jħarsu lejn ix-xemx f'għoli ta' mhux inqas minn 2,600 metru u mhux aktar minn 4,400 m.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn tlettax-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Il-pika ta' Forrest qiegħda klassifikata fil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi li m'hemmx biżżejjed informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tagħha u qiegħda mniżżla fi stat ta' "tagħrif insuffiċjenti".

Din hija speċi mifruxa mal-muntanji ta' erba' pajjiżi tal-Asja li huma l-Indja, iċ-Ċina, il-Butan u Mjanmar.


Pika ta' Gaoligong

Pika ta' Gaoligong

Il-Pika ta' Gaoligong ("Ochotona gaoligongensis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha u tinsab fl-Asja f'ambjent ta' rdum u foresti f'ogħli ta' madwar 2,950m ta' muntanja waħda biss.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Il-Pika ta' Gaoligong qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi li hemm bżonn aktar studji u osservazzjoni fuq il-popolazzjonijiet tagħha u mniżżla fi stat "Indeterminat" ("Indeterminate").

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa mal-muntanja ta' Goligong biss fil-Majjistral tal-provinċa ta' Yunnan.


Pika ta' Glover

Pika ta' Glover

Il-Pika ta' Glover ("Ochotona gloveri") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha u tinsab fl-Asja.

Il-Pika ta' Glover qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi bil-popolazzjonijiet mifruxin, stabili u mhumiex jonqsu.

B'hekk din qiegħda mniżżla fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concern").

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa ma' 3 territorji jew provinċi li huma Qinghai, Sichuan u Yunnan.


Pika ta' Muli

Pika ta' Muli

Il-Pika ta' Muli ("Ochotona muliensis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha u tinsab fl-Asja.

Il-Pika ta' Muli tinsab ikklassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi fi stat indeterminat.

Il-ftit eżemplari li jeżistu minn din l-ispeċi għandhom 'il fuq minn 25 sena u hemm il-biża' li xi kimiċi li ntużaw biex jikkontrollaw annimali vertebrati oħra affettwaw ħażin lill-Pika ta' Muli.

Din hija speċi endemika taċ-Ċina u tinsab f'lokalità waħda biss fil-Punent ta' Sichuan.


Pika tal-widnejn kbar

Pika tal-widnejn kbar

Il-Pika tal-widnejn kbar ("Ochotona macrotis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa fuq arja vasta fl-Asja.

Il-Pika tal-widnejn kbar qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi b'popolazzjoni stabbli mifruxa f'bosta pajjiżi u b'hekk imniżla fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concern").

Din hija speċi mifruxa f'bosta pajjiżi ta' l-Asja bħal Afganistan, Ċina, Indja, Kazakistan, Kirgistan, Nepal, Pakistan u Tajikistan.


Pika ta' Kozlov

Pika ta' Kozlov

Il-Pika ta' Kozlov ("Ochotona koslowi") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha u tinsab fl-Asja u tippreferi ambjent ta' tundra qalb l-għolijiet.

Il-Pika ta' Kozlov qiegħda klassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi bil-popolazzjoni dgħajfa b'distribuzzjoni ristretta u b'hekk imniżżla fi stat "vulnerabbli".

Din hija speċi endemika taċ-Ċina li tinsab biss f'Arkatag, parti żgħira mil-muntanji ta' Kunlun, f'punt fil-Punent fejn jiltaqaw il-provinċi ta' Xinjiang, Xizang, u Quinghai.


Pika ħamra tat-Turkestan

Pika ħamra tat-Turkestan

Il-Pika ħamra tat-Turkestan ("Ochotona rutila") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha mifruxa fl-Asja.

Din hija speċi b'distribuzzjoni vasta f'bosta pajjiżi Ażjatiċi fosthom il-Każakistan, il-Kirġiżistan, it-Taġikistan, l-Użbekistan u possibilment fl-Afganistan u ċ-Ċina.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li huwa magħmul minn tlettax-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Il-Pika ħamra tat-Turkestan qiegħda klassifikata fil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi komuni b'popolazzjoni stabbli mifruxa fuq arja vasta u b'hekk mniżżla fi stat tal-inqas ħsieb.


Pika tal-Ħimalaja

Pika tal-Ħimalaja

Il-Pika tal-Ħimalaja ("Ochotona himalayana") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae.

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa mal-muntanji fl-arja ta' Xizang, biss hemm possibilità li tinsab fin-Nepal ukoll.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Il-Pika tal-Ħimalaja qiegħda klassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi bil-popolazzjoni stabbli fi stat tal-inqas ħsieb.


Pika sewda

Pika sewda

Il-pika sewda ("Ochotona nigritia") hija speċi ta' mammiferu plaċentat pjuttost żgħir, tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha, li ġiet misjuba fis-sena 2000.

Ftit li xejn hemm informazzjoni fuq din l-ispeċi, ħlief li tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Conothoa".

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa mal-muntanji ta' Pianma, f'Lushui,fil-provinċja ta' Yunnan.


Ipertensjoni

Ipertensjoni

L-ipertensjoni hija ż-żieda fil-pressjoni ta' sistema mimlija b'likwidi jew gassijiet.

Id-dijanjosi ta' l-ipertensjoni tirrikjedi li l-pazzjent ikollu pressjoni tad-demm iktar minn 140/90.

Riċentement, ġiet introdotta definizzjoni ġdida, li tikklassifika lil dawk li għandhom pressjoni iktar minn 120/80, flimkien ma' ċerti sintomi, bħala suġġetti għal-ipertensjoni.

Dari, pressjoni ta' iktar minn 120/80 kienet tkun ritenuta sempliċiment bħala pressjoni għolja u mhux bħala vija li tista' twassal għall-marda.

B'hekk, meta l-pressjoni ta' fuq (sistolika) tkun bejn il-120 u l-139, u dik ta' taħt (dijastolika) il-kundizzjoni tkun magħrufa bħala pre-ipertensjoni.

L-ipertensjoni tista' tkun sintomu ta' diversi patoloġiji, per eżempju:


Molière

Molière

Jean-Baptiste Poquelin, aħjar magħruf bħala Molière (15 ta' Jannar 1622 - 17 ta' Frar 1673), kien kittieb tat-teatru Franċiż, direttur u attur kif ukoll wieħed mill-pijunieri tal-Kummiedja Satirika.

Bin artist, Jean-Baptiste Poquelin, tilef lil ommu ta' età zgħira u sabiex ikompli l-istudji tiegħu huwa daħal fis-Soċjetà tal-Giżwiti, hekk meqjusa prestiġġjuża f'dawk iż-żminijiet, fil-Kulleġġ ta' Clermont.

Fl-età ta' tmintax-il sena, Poquelin irċieva t-titlu ta' "Tapissier du Roi."

Din il-pożizzjoni tatu lok għall-kuntatti iktar frekwenti mar-Re Luiġi XIV.

Huwa laħaq avukat fl-1642 ġewwa Orléans.

F'Ġunju ta' l-1643, flimkien mal-maħbuba tiegħu Madeleine Béjart, ħuha u oħta, huwa waqqaf il-kumpanija tejatrali bl-isem ta' L'Illustre Théâtre, li spiċċat bla fondi fl-1645.

Kien hawnhekk li huwa addotta l-isem fittizju ta' Molière, x'aktarx insipirat minn villaġġ żgħir fin-Nofsinhar ta' Franza, fil-viċinanzi ta' Le Vigan,li kien ta' l-istess isem.

Jista' jagħti l-każ, li huwa għamel dan it-tibdil sabiex ma jġibx mistħija fuq missieru talli għandu attur fil-familja tiegħu.

Minħabba l-falliment tal-kumpanija tiegħu kellu jqatta' xi ġimgħat il-ħabs biex ipatti għal xi dejn li kellu.

Ġie meħlus mill-ħabs bil-għajnuna ta' missieru, u minn hemmhekk telaq ma' Madeleine idur mal-villaġġi ta' Franza u jagħmilha ta' kummidjant.

Dam jgħix f'dan it-tip ta' ħajja għal 14-il sena sħaħ.

Fil-bidu kien daħal bħala attur mal-kumpaniji ta' Charles Dufresne iżda mbagħad waqqaf kumpanija tiegħu.

Matul il-vjaġġi tiegħu, Molière iltaqa' mal-Prinċep ta' Conti, gvernatur ta' Languedoc.

Dan minn naħa tiegħu sar il-benefattur tiegħu u għalhekk Molière semma l-kumpanija tiegħu għalih.

Din il-ħbiberija spiċċat ħesrem hekk kif Conti ssieħeb mal-għedewwa ta' Molière fil-"Parti des Dévots".

Ġewwa Lyon, Mlle Duparc, magħrufa bħala "Marquise", issieħbet fil-kumpanija.

Pierre Corneille ipprova kemm -il darba jirbaħ l-imħabba ta' Marquise imma l-persekuzzjoni tiegħu ma sarfitx fi frott għax Marquise saret il-maħbuba ta' Jean Racine.

Dan ta' l-aħħar offra lil Molière it-traġedja tiegħu "Théagène et Chariclée" (waħda mill-ewwel xogħolijeit tiegħu wara li abbanduna l-istudji tat-Teolgija).

Imma Molière ma ried bl-ebda mod li jaċċetta dan għalkemm inkoraġġixxa lil Racine sabiex ikompli bil-karriera artistika tiegħu.

Din il-ħbiberija intemmet bħal dik ta' qabilha meta Molière sar jaf li Racine kien ipprezenta l-istess traġedja bil-moħbi lill-kumpanija bl-isem ta' Hôtel de Bourgogne ukoll.

Molière wasal lura Pariġi fl-1658 u ħa sehem fit-traġedja ta' Corneille "Nicomède" u fil-farsa "Le docteur amoureux" ġewwa l-Louvre li dak iż-żmien kien jiġi mikri bħala teatru.

Ta' min jgħid li dawn iż-żewġ wirjiet kienu ta' suċċess.

Ġie ppremjat it-titlu ta' "Troupe de Monsieur" ("Monsieur" kien ħu r-Re)u bil-għajnuna ta' dan, il-kumpanija ta' Molière ingħaqdet mal-kumpanija famuża Taljana Commedia dell'Arte.

Huwa stabillixxa ruħu sewwa fit-teatru tagħhom, "Petit-Bourbon", fejn fit-18 ta' Novembru 1659, ġiet murija għall-ewwel darba fuq il-palk waħda mix-xogħolijiet il-kbar tiegħu, "Les Précieuses Ridicules".

Dan kien l-ewwel attentat minn ħafna oħra li ġew warajh fejn Molière iwaqqa' ghaċ-ċajt ċerti manjieri u mġiba li kienu kommuni fi Franza ta' dak iż-żmien.

Hawnhekk huwa ħareġ bil -frażi castigat ridendo mores (tikkritika lis-soċjetà permezz ta' l-umoriżmu).

L-istil u l-kontenut ta' dan l-ewwel suċċess tiegħu mal-ewwel kienu l-mira ta' kritika qalila.


Ġużè Aquilina

Ġużè Aquilina

Ġużè Aquilina (Munxar, Għawdex, 7 ta' April 1911 - 8 ta' Awwissu 1997) kien lessikografu, etimologu u kittieb Malti.

Ġużè Aquilina kien il-kbir fost ħames aħwa.

Ta' tmintax-il sena tilef lil missieru.

Studja fl-iskola primarja Ta' Sannat, fis-Seminarju t'Għawdex.

Il-Professur Aquilina għadda għall-Università ta' Malta fejn fl-1933 ħa l-grad tal-B.A. u erba' snin wara l-lawrija bħala avukat.

F'Malta, Aquilina trabba ma' zitu Reġina fil-Birgu.

Fl-1935 laħaq Professur tal-Malti u l-Ilsna Orjentali fl-Università ta' Malta.

Studja l-ilsna Semitiċi fid-Dipartiment tal-Istudji Orjentali u Afrikani fl-Università ta' Londra.

Hemmhekk f'Jannar 1940 ingħata l-Ph.D. wara li kien ressaq it-teżi tiegħu "The Structure of Maltese".

Aquilina reġa' Malta fil-bidu ta' Diċembru 1939, u beda jgħallem fl-Università ta' Malta f'Jannar 1940.

Fl-1966 ingħata l-Medalja Guzè Muscat Azzopardi; inħatar Membru tal-Ordni tal-Meritu ta` Malta fl-1994.

Aquilina kien Dekan tal-Fakultà tal-Arti bejn l-1948 u l-1966, kif ukoll bejn l-1972 u l-1975.

Bejn l-1970 u l-1974 kien Pro-Viċi Kanċillier, u fl-1976, meta rtira mill-Kattedra, ingħata t-titlu ta' Professur Emeritus.

Il-Professur Aquilina kien awtur ta' diversi ħidmiet, fosthom kritiki letterarji, studji xjentifiċi, studji lingwistiċi, novelli u kotba reliġjużi.

Il-Professur Aquilina jibqa' msemmi l-iktar għad-Dizzjunarju "Malti - Ingliż".

Meta l-Prof Ġużè Aquilina miet, il-Prim Ministru Malti ta' dak iż-żmien Dr Alfred Sant, kittieb ieħor magħruf, sejjaħ il-mewt tiegħu "telfa kbira għall-pajjiż".

Tmint ijiem wara saret kommemorazzjoni uffiċjali f'Kastilja f'ġieħ Aquilina li fi kliem il-Prim Ministru Sant "kien persuna ta' kalibru kbir li żviluppat il-kultura u l-identità tal-Malti".

Il-kontribut kbir li Aquilina ta fl-istudju tal-Malti ħa diversi forom.

Aquilina sar l-ewwel Professur tal-Malti u l-Ilsna Orjentali, fl-1937, kariga li sfruttaha kemm felaħ għat-tixrid u t-tagħlim tal-ilsien Malti.

Niftakru li kien biss tliet snin qabel, fl-1934, li l-Malti sar l-ilsien uffiċjali tal-pajjiż.

Bħala student universitarju Aquilina ħadem spalla ma' spalla mal-Prof Saydon fil-ġlieda għall-Malti fi żmien il-Kwistjoni tal-Lingwa.

Aquilina kiteb diversi studji lingwistiċi dwar l-ilsien Malti, fosthom The Structure of Maltese (1959) u Papers in Maltese Linguistics (1961).

F'tal-ewwel jeżamina ż-żewġ elementi li jsawru l-ilsien Malti u kif dawn jingħaqdu flimkien.

Fost l-aqwa xogħlijiet tiegħu nsibu l-Maltese English Dictionary (1990) u l-English Maltese Dictionary li ma laħaqx lestieh qabel ma miet.

Ġużè Aquilina, li tista' tgħid waħdu bena d-Dipartiment tal-Malti fl-Università, spiċċa biex sar id-Dekan tal-Fakultà tal-Arti, kariga li żammha għal ħafna snin.

Kien jemmen bis-sħiħ fil-libertà intelletwali u fir-riċerka fl-università.

Permezz tal-istudji lingwistiċi tiegħu li wħud minnhom ippubblika f'rivisti lingwistiċi Ewropej, huwa wassal il-messaġġ tal-ilsien Malti lil ħafna studjużi barranin li qabel qatt ma kellhom l-opportunità li jkunu jafu l-għerf u l-ġmiel moħbi ta' lsienna.

Kien jagħti taħditiet dwar l-ilsien Malti f'diversi universitajiet bħal f'Londra, Durham, Cambridge u Edinburgh.

Ir-riċerki lingwistiċi tiegħu ġabulu għarfien internazzjonali, fosthom mill-Council of Europe's Specialised Language Linguists (1967).

Fl-1972 ġie elett president tal-International Association of Studies on Mediterranean Civilisations.

Aquilina kkontribwixxa wkoll ħafna għall-iżvilupp tal-letteratura bil-Malti b'numru ta' drammi, antoloġiji, poeżiji, kritika letterarja, u ħafna kitbiet f'ġurnali.

Flimkien mal-Prof Saydon ħareġ l-antoloġija Ward ta' Qari Malti (1940).

Fl-1938 ħareġ ir-rumanz magħruf tiegħu Taħt Tliet Saltniet.

Aquilina kien jemmen bis-sħiħ li l-kultura għandha tkun fil-qabda tal-ikbar udjenza possibbli.

Għal snin twal kien ixandar taħditiet fuq ir-radju dwar aspetti varji tal-kultura u ċ-ċiviltà, li iktar tard ftit minnhom ġabarhom u ppubblikahom.

Kien jagħmel diskorsi u jindirizza seminars fuq ħafna suġġetti.

Prof Daniel Massa, poeta u Kap tad-Dipartiment tal-Ingliż, student ta' Aquilina, jgħid li l-imħabba ta' Aquilina għall-ilsien u l-viżjoni tiegħu ta' xogħlijiet mill-aqwa bil-Malti kienet ta' ispirazzjoni għal ġenerazzjonijiet ta' studjużi u awturi Maltin.

Barra l-imħabba tiegħu lejn l-ilsien Malti kellu mħabba kbira oħra, dik lejn il-Fidi Nisranija, li kien jiddefendi b'kull mod, l-iktar bil-kitbiet u bl-ittri tiegħu fil-ġurnali iżda wkoll bix-xogħlijiet letterarji tiegħu li fihom joħorġu biċ-ċar il-valuri Nsara u l-kultura Nisranija tiegħu.

Insemmu fost l-oħrajn il-kotba tiegħu "Twemmin u Ħajja" (1984), "Il-Ġenna Pajjiżna" (1989) u "Armoniji ta' Ħsieb u Fidi" (1995).


Pika ta' Thomas

Pika ta' Thomas

Il-Pika ta' Thomas ("Ochotona thomasi") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-isteppa li hu magħmul minn 9 speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Ochotona".

Il-Pika ta' Thomas hija speċi ta' pika li tħaffer taħt l-art u tħobb ambjent bi ħxejjex bħal "Caragana jubata", "Dasiphora fruticosa" u "Salix spp." f' għoli ta' bejn 3,400 u 3,900 metru.

Id-densità tal-popolazjoni ta' din l-ispeċi mhijiex magħrufa u b'hekk skont l-Lista Ħamra l-IUCN qiegħda mniżżla bħala speċi fi stat indeterminat.

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa ma' katini ta' muntanji iżolati f'Gansu, Quinghai u Sichuan.


Pika ta' Moupin

Pika ta' Moupin

Il-Pika ta' Moupin ("Ochotona thibetana") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki ta' l-isteppa li hu magħmul minn 9 speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Ochotona".

Il-Pika ta' Moupin hija speċi ta' pika li tħaffer il-bejta taħt l-art u tħobb ambjent ta' foresta tal-bambu jew forest alpina minn għoli moderat ta' madwar 1,800m u aktar.

Din l-ispeċi f'mod globali qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi bil-popolazjoniji stabili u mifruxa, b'hekk din qiegħda mniżżla fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concern"), eċċezzjoni hija is-sottospeċi "O. thibetana sikimaria" li qiegħda fi stat ta' "periklu ta' estinzjoni" ("Endangered").

Din hija speċi taċ-Ċina u l-Indja u jista jkun li tinsab fil-Butan ukoll.


Pika ta' Gansu

Pika ta' Gansu

Il-Pika ta' Gansu ("Ochotona cansus") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Il-Pika ta' Gansu hija speċi li tħobb tgħix fil-bejta li tħaffer hi stess taħt l-art.

Din bħala speċi qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala waħda mifruxa u stabli (eċċezzjoni huma iż-2 sottospeċi "O.cansus sorella" li qiegħda imniżla fil-"Periklu ta' estinzjoni" u "O.cansus morosa" li qiegħda imniżla bħala "Vulnerabli"), b'hekk din qiegħda mniżżla fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concern").

Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa mal- muntanji fil-provinċi ta' Gansu, Quinghai u Sichuan.


Pika tax-xofftejn suwed

Pika tax-xofftejn suwed

Il-Pika tax-xofftejn suwed ("Ochotona curzoniae") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-isteppa li hu magħmul minn disa' speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Ochotona".

Il-Pika tax-xofftejn suwed hija speċi li tħobb tgħix fil-bejta li tħaffer hi stess taħt l-art.

Din bħala speċi qiegħda klassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala waħda mifruxa u stabbli, b'hekk din qiegħda mniżżla fi stat ta' "l-inqas ħsieb".

Din l-ispeċi għandha distribuzzjoni maċ-Ċina (mifruxa fil-provinċi ta' Gansu, Quinghai u Sichuan), l-Indja (mifruxa f'Sikkim) u n-Nepal.


Pika ta' Nubra

Pika ta' Nubra

Il-Pika ta' Nubra ("Ochotona nubrica") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Il-Pika ta' Nubra, skond il-ftit informazjoni li hemm hija speċi trans-Ħimalajana b' firxa dejqa ma' tul il-pjanura ta' Quinghai-Xizang (Tibet) minn Ladak fil-Punent, sal-Lvant ta' Xizang fil-Lvant.

Minn ħabba n-nuqqas ta' informazjoni li hemm dwarha il-Pika ta' Nubra bħala speċi qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala waħda fi stat "Indeterminat" ("Indeterminate").

Din hija speċi preżenti f' 5 pajjiżi fl-Asja u dawn huma, Butan, Ċina, Indja, Nepal u Pakistan.


Żiemel

Żiemel

Iż-żwiemel ilhom fid-dinja ħafna qabel l-umani.

Meta il-Bniedem Prestoriku beda jgħix fl-għerien, iż-żwiemel kienu ilhom diġa fid-dinja madwar miljun sena.

L-ewwel żiemel kien id-daqs ta' fenek.

Kien jiekol pjanti u weraq fil-foresti ta' l-Ewropa, l-Asja tal-Lvant u l-Amerika ta' Fuq, madwar 50 miljun sena ilu.

Jissejjaħ ukoll Eohippus jew 'L-Ewwel Żiemel'.

30 miljun sena ilu, Mesohippus jew 'Iż-Żiemel tan-Nofs', kien kbir daqs mogħża tal-lum, b'saqajn itwal u tliet iswaba fuq kull sieq.

Is-sabà tan-nofs kien il-bidu ta' difer taż-żiemel.

Għaxar miljun sena wara, kien hemm iż-żiemel imdaqqas Merychippus jew 'Grazing Horse'.

Snienu kienu itwal u aħjar biex iqaċċtu l-ħaxix biex jiekol.

Għaxar miljun sena ilu, il-Merychippus, reġa' sar tibdil enormi fiż-żwiemel, fil-fatt il-Pliohippus kien kbir daqs poni.

Kellu d-difer bħal taż-żwiemel tal-lum u kellu saqajn twal biżżejjed biex ikun jista' jivjaġġa fit-tul.

Dan it-tip ta' żiemel imsejjaħ 'iż-Żiemel Modern' beda jgħix fid-dinja madwar żewġ miljun sena ilu.

Minn dak iż-żmien 'l hawn ftit li xejn sar tibdil fl-istrutura taż-żiemel.

Hawn diversi razzez ta' żwiemel, kull razza tingħaraf minn oħra permezz ta' differenza fil-kuluri u marki, kif ukoll mid-daqs, karattru u l-fatturi tal-ġisem.

Dawn huma xi razzez differenti ta' żwiemel:

Il-"hack" huwa tip ta' żiemel li n-nies jirkbu fuqu għall-gost, fi kliem ieħor huwa dak iż-żiemel li jintuża' għall-"horse riding".

Il-"hack" għandu għonqu u saqajh twal u eleganti u b'dak ġismu mhux daqshekk tqil huwa ż-żiemel perfett biex tirkeb mara.

L-"Eventer" huwa żiemel sinjur bit-talenti!

Huwa dak iż-żiemel dritt li jintuża mill-pulizija tal-kavallerija u f'diversi festi importanti.

Huwa magħruf ukoll għall-isport tal-ġiri bil-qbiż li jsir miż-żwiemel.

Fil-fatt b'hekk jissejaħ "Eventer" għax jieħu sehem f'diversi avvenimenti.

Żiemel Kaċċatur jista' jkun kull żiemel li huwa tajjeb għall-kaċċa tal-volpi.

Imma bniedem li mhux interresat fil-kaċċa jista' juża dan iż-żiemel biex jivjaġġa bih minn post għal ieħor.

"Cob" huwa dak iż-żiemel li jintuża' biex iġorr xi karettun, karozzin jew tip ta' trasport ieħor li jitmexxa minn żiemel.

Il-"Cob" ikollu għonqu qasir u saqajh irqaq u qosra, imma huwa verament b'saħħtu.

Il-persuna li tidderieġi lil dan iż-żiemel tissejjaħ kuċċier.

L-aħħar Tarpani li kienu jeżistu fis-salvaġġ kienu jinstabu fir-Russja madwar 100 sena ilu.

Illum il-ġurnata ftit għadek issib li jgħixu fi grupp ukoll.

It-Tarpan ġej mir-razza taż-żwiemel magħrufa bħala Plateau.

Magħruf ukoll bħala ż-Żiemel Salvaġġ Mongoljan, jew iż-Żiemel Salvaġġ Asjatiku.

Dan it-tip ta' żiemel huwa msemmi għall-Kurunell Nicolai Przewalski, li fl-1881, sab merħla żwiemel li ilhom jeżistu minn Żmien is-Silġ u qatt ma nbidlu.

Illum ftit għadek issib jgħixu fis-salvaġġ, dawn tista' issibhom fil-lbiċ tal-Mongolja.

Dan iż-żiemel ġej mir-razza pre-storika Steppe.

Matul it-tfittix għad-deheb fl-Awstralja fl-1850, ħafna raħħala u bdiewa telqu mid-dar tagħhom biex ifitxxu 'l fortuna.

U sabu dawn iż-żwiemel "Brumby" jgħixu fis-salvaġġ.

Dawn kienu jużawhom bħala għajnuna f'xogħolhom sa kemm daħlu l-magni, wara l-Ewwel Gwerra Dinjija.


Pika ta' Tsing-ling

Pika ta' Tsing-ling

Il-Pika ta' Tsing-ling ("Ochotona huangensis") hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki ta' l-isteppa li hu magħmul minn 9 speċi u miġburin fis-sottoġeneru "Ochotona".

Il-Pika ta' Tsing-ling hija speċi ta' pika li tħaffer il-bejta taħt l-art u tħobb ambjent ta' foresta tal-bambu jew foresta alpina minn għoli moderat ta' madwar 1,800m u aktar.

Din l-ispeċi sa ftit żmien ilu kienet meqjusa bħala sottospeċi ("O. thibetana huangensis") tal-Pika ta' Moupin.

Il-Pika ta' Tsing-ling qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi b'nuqqas kbir ta' informazjoni, b'hekk qiegħda mniżla fi stat "Indeterminat" ("Indeterminate").

Din hija speċi endemika taċ-Ċina u ma tinstab fl' ebda pajjiż ieħor.

"O. thibetana huangensis" huwa sinonimu jew l-istess bħal "Ochotona huangensis".


Fenek ta' Amami

Fenek ta' Amami

Il-Fenek ta' Amami, magħruf ukoll bħala l-Fenek ta' Ryukyu ("Pentalagus furnessi") huwa mammiferu plaċentat erbivoru.

Hu hu fenek monotipiku (l-uniku wieħed fil-ġeneru "Pentalagus") ta' pil skur pjuttost primittiv li jinsab biss fuq iż-żewġ gżejjer tal-arċipelagu ta' Ryūkyū fil-Ġappun.

Dan il-fenek notturn għandu saqajn qosra bi dwiefer kemmxejn kbar u mgħawġijn, ġisem goff u ras ċkejkna b'par widnejn żgħar speċjalment meta mqabla ma' dawk tal-fniek u l-liebri l-oħrajn.

Dan il-fenek tal-foresta, apparentement jirriproduċi billi jkollu żarmuġ wieħed (rarament tnejn) kull darba, li l-omm taħbi f'bejta li tħaffer hi stess taħt l-art għal matul il-ġurnata.

Bil-lejl, l-omm tiftaħ id-dħul ta' din il-bejta waqt li tibqa għassa għal periklu (bħal xi sriep velenużi), biex tisqi ż-żrameġ u kif tlesti, din terġa tgħalaq kollox bil-ħaxix u t-trab billi tagħfas fuqhom b'saqajha ta' quddiem.

Il-fniek ta' Amami jorqdu matul il-ġurnata f'postijiet moħbija bħal l-għerien.

Dan il-fenek huwa partikulari wkoll għax jikkomunika bi twerżieq u ħsejjes simili għal dawk tal-pika u dan jagħmel din l-ispeċi unika fost il-fniek minn ħabba li ġeneralment il-fniek m'humiex kapaċi jagħmlu ħsejjes.

Sfortunatament il-Fenek ta' Amami huwa f'periklu ta' estinzjoni minħabba l-kaċċa mill-bniedem, li spiċċat meta l-Ġappun ta' protezjoni legali lil dan il-fenek fl-1921, qtil minn klieb, qtattes u annimali oħra li telaq fis-salvaġġ il-bniedem fuq dawn il-gżejjer li għadu għaddej sa llum u d-deforestazzjoni fejn din issir matul il-ġurnata waqt li l-fenek ikun rieqed u b'hekk ma jkollux ħin biżżejjed lanqas biex jaħrab u jispiċċa maqtul fuq il-post.

Dan huwa speċi endemiku tal-Ġappun u jinsab biss fuq iż-żewġ gżejjer żgħar ta' Amami Oshima u Toku-no-Shima ta' 820 km2 u 248 km2 rispettivament, li jagħmlu parti mil-arċipelagu ta' Ryūkyū u qegħdin fin-naħa t isfel ta' Kyūshū u Okinawa f'Kagoshima (iżda aktar fil-qrib ta' Okinawa).

Ħafna drabi meqjus u msejjaħ bħala fossilu ħaj, il-fenek ta' Amami huwa l-aħħar wieħed minn linjaġ antik ta' fniek li darba kienu mifruxin fuq il-kontinent Ażjatiku wkoll fejn illum huma estinti, minbarra fuq iż-żewġ gżejjer Ġappuniżi.


Fenek tal-vulkan

Fenek tal-vulkan

Il-fenek tal-vulkan ("Romerolagus diazi"), magħruf ukoll bħala teporingo jew conejo zacatuche huwa mammiferu plaċentat erbivoru ċkejken tal-familja Leporidae li jgħix qalb il-muntanji vulkaniċi tal-Messiku.

Dan huwa it-tieni l-iżgħar fenek fid-dinja u fenek tal-vulkan adult jiżen bejn 390 u 600 gramma, ftit akbar biss mil-fenek pigmew u għandu par widnejn żgħar ġejjin għat-tond, erba' saqajn qosra u pil qasir u oħxon.

Il-fenek tal-vulkan jgħix f'bejtiet taħt l-art fi gruppi minn 2 sa 5 u xi ħaġa rari fost il-fniek f'każ ta' periklu bħala komunikazzjoni, juża' ħsejjes bħal twerżieqa irqieqa u għolja minflok it-tisbit tas-saqajn mal-art li jużaw ħafna speċi ta' fniek oħra.

Dan huwa fenek notturn u għalkemm attiv matul il-lejl kollu, il-quċċata tal-attività tiegħu tkun fi tlugħ u nżul ix-xemx.

Il-popolazzjoni fis-salvaġġ tal-fenek tal-vulkan fl-1969 kienet niżlet drastikament għal mhux aktar minn 1,200 fenek.

Illum il-ġurnata bħala sigurtà kontra l-possibilità ta' estinzjoni ta' dan il-fenek fis-salvaġġ, jeżistu kolonji ta' ripproduzzjoni f'Jersey Zoo, fir-Renju Unit u f'Chapultepec Zoo, fil-Belt tal-Messiku (Olney & Ellis, 1993).

Il-fenek tal-vulkan huwa speċi endemika tal-Messiku u jgħix fuq il-ġnub tal-vulkani Iztaccihuatl, Pelado, Popocatépetl u Tlaloc f'għoli bejn 2,800 u 4250 metru ġo foresti tal-pinu fejn jikber ħafna ħaxix taħt is-siġar u f'artijiet b'ħagar vulkaniku li jissejħu assi transversali neo-vulkaniċi.


Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi

Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi

Il-Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, "Sylvilagus insonus", huwa mammiferu plaċentat erbivoru (magħruf biss minn anqas minn 10 eżemplari) endemiku tal-Messiku li jgħix f' arja ristretta ħafna u l' ilu ma jidher mis-snin 1960.

MacPhee u Flemming fl-1999 ikkunsidraw din l-ispeċi bħala każ ta' estinzjoni moderna tal-llum il-ġurnata solvut.

Madankollu Cervantes et al. (fl-istampar) eżamina ġilda ta' annimal li nnġabar fil-viċinanzi fl-1998 minn residenti tal-post.

L-eżemplari rriżulta li huwa ġenetikament distint minn "Sylvilagus cunicularius", speċi li tinsab fil-madwar u li il-kulur tal-pil jaqbel ma' deskrizzjonijiet ta' "Sylvilagus insonus" li kienu saru fil-passat.

Cervantes et al. (fl-istampar) ikkonkluda li l-ispeċi għada teżisti u probabilment tigħx ristretta fil-muntanji umdi, miksijin bil-foresta li qiegħda fil-qrib ta' Omiltemi.

Il-Fenek ta' denbu qotni ta' Omiltemi, huwa speċi endemika tal-Messiku u jgħix biss f' Sierra Madre del Sur fl-istat ta' Guerrero, u jippreferi ambjent ta' foresta maquda tas-sħab f' għoli ta' bejn 2,300m u 5,280m.


Fenek pigmew

Fenek pigmew

Il-fenek pigmew, xjentifikament magħruf bħala "Brachylagus idahoensis", huwa mammiferu plaċentat erbivoru u wieħed mil-uniċi żewġt ifniek Amerikani li jħaffru il-bejta tagħhom stess.

Dan il-fenek huwa differenti sew mil-ispeċi fil-ġeneri "Lepus" u "Sylvilagus" u b'hekk meqjus bħala fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru "Brachylagus".

Għalkemm bħala speċi fil-Colombia Basin tal-Istati Uniti imniżżla f'"periklu ta' estinzjoni", mil-IUCN din hi mniżżla bħala speċi f'"riskju minuri".

Din il-valutazzjoni differenti hi minħabba li l-popolazjoni fil-Columbia Basin hija relitt iżolat u ġenetikament distinta li qiegħda fit-triq ta' żvilupp ta' sottospeċi ġdida, iżda l-IUCN tikkunsidra biss l-istat tal-popolazjoni tal-ispeċi b'mod sħiħ u globali.

Il-fenek pigmew huwa l-iżgħar leporidu fid-dinja, fejn fenek adult jiżen bejn 375 sa massimu ta' 500 gramma u tul totali ta' bejn 23.5 sa 29.5 ċentimeteri, u n-nisa ta' din l-ispeċi huma kemmxejn akbar mil-irġiel.

Il-fenek pigmew jingħaraf minn leporidi oħra mid-daqs eċċezjonalment żgħir, mill-widnejn qosra, mis-saqajn ta' wara pjuttost żgħar u n-nuqqas ta' pil abjad mad-denb.

Il-fenek pigmew ġeneralment iħobb jgħix f'arja b'ħaxix għoli tal-Artemisia spp. għal ilqugħ, ikel u protezzjoni matul is-sena kollha.

Id-distribuzjoni storika ta' dan il-fenek endemiku, kienet mifruxa mal-ambjenti xotti fir-regjuni tal-Great Basin u ż-żoni muntanjużi fil-Punent tal-Istati Uniti, li jinkludu partijiet minn Montana, Idaho, Wyoming, Utah, Nevada, Kalifornja, Oregon u Washington.


Fenek Ewropew

Fenek Ewropew

Il-Fenek Ewropew "Oryctolagus cuniculus" jew kif jissejjaħ f' Malta Fenek tax-xiber jew Fenek tas-salvaġġ u li jagħmel parti mil-fawna ta' Malta ukoll, huwa speċi ta' mammiferu plaċentat erbivoru oriġinarjament minn naħa ta' Nofs in-nhar tal-kontinent Ewropew, għalkemm il-llum il-ġurnata għandu firxa ħafna akbar grazzi għal bniedem.

Din hija l-unika speċi ta' fenek li giet iddomestikata kemm għal-ikel, pil u bħala annimal tad-dar mill-ispeċi kollha ta' leporidi li jeżistu u b' hekk ir-razzez jew varjetajiet kollha ta' fniek iddomestikati huma kollha "Oryctolagus cuniculus".

Il-Fenek Ewropew huwa leporidu ta' daqs żgħir, twil bejn 34 u 45 ċentimetru u jiżen bejn 1.3 u 2.2 kilogrammi.

Din l-ispeċi ta' fenek għandha par widnejn twal, is-saqajn ta' wara kbar, u pil qasir ta' lewn griż fil-kannella b'denb qasir u sufi.Il-Fenek Ewropew jiċċaqlaq minn post għal ieħor bil qbież u għal dan l-iskop jużaw is-saqajn ta' wara kbar u b'saħħithom li huma miksijin bi strat ta' pil oħxon biex jassorbi fiħ id-daqqa waqt il-ġiri.

Is-swaba tas-saqajn ta' wara għandhom il-ġilda bejniethom biex jibqu maqudin flimkien anke waqt il-ġiri għal aktar stabilita.

Il-Fenek Ewropew huWa magħrufa sew għal bejtiet kumplessi li jħaffer taħt l-art, fejn dan iqatta ħafna mill-ħin tiegħu meta ma jkunx qiegħed jiekol.

Il-Fenek Ewropew ġie ntrodott bħala speċi eżotika f' ħafna gżejjer (eż.fil-gżejjer Brittaniċi, f' uħud mil-gżejjer tal-Ħawaj, fil-gżejjer ta' San Juan, Awstralja u New Zealand) u waqt li f' kull waħda minn dawn ħoloq problemi ekoloġiċi enormi għax irriproduċa f' numru kbir u poġġa ħafna speċi endemiċi f' periklu ta' estinzjoni minn ħabba kompetizjoni, fil-Penisula Iberika (Spanja u Portugal) tant naqas drastikament fin-numru (minn ħabba l-mard myxomatosis u calicivirus tal-fniek, il-kaċċa żejda mill-bniedem u telf ta' abitat) li poġġa lil-Linċi Iberika u l-Ajkla rjali ta' Spanja li kienu jibbażaw id-dieta tagħhom fuqu f' periklu ta' estinzjoni ukoll.

Il-Fenek Ewropew għalkemm mhuwiex żgur wieħed mill-aktar b'saħħtu, veloċi jew intelliġenti fost il-mammiferi, żgur qiegħed f' niċċa ekoloġika ferm solida grazzi għar-rata ogħlja ta' ripproduzzjoni li għandu.

Il-fenka t' ovula eżatt waqt it-tammir u wara tqala ta' 31 ġurnata (għalkemm din tista tvarja minn 29 sa 35 ġurnata), ġeneralment ikollha boton minn 2 sa 12-il żarmuġ.


Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra

Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra ("Nesolagus netscheri"), magħruf ukoll bħala Fenek tal-widnejn qosra ta' Sumatra jew Fenek Sumatran, huwa mammiferu plaċentat erbivoru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha.

Dan il-fenek huwa ristrett għal foresti tal-muntanja fil-Punent u l-Lbiċ ta' Sumatra, hemm rekord wieħed biss fl-1972 mill-Park Nazzjonali ta' Gunung Leuser u rapport ta' avvistament fl-1978 fil-qrib tal-Muntanja Kerinci.

Kważi r-rekords kollha ta' din l-ispeċi ġejjin minn żoni fejn ikabbru l-pjanti tat-te u l-kafe fejn il-foresta ġiet maqtugħha, f'għoli ta' bejn 600 u 1,600 metru.

L-ambjent huwa kollu foresta tal-muntanja li tikber fuq ħamrija vulkanika u l-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra jiekol il-ħxejjex li jikbru fil-livell ta' taħt is-siġar u mhux fejn hemm il-ftuħ jew saret xi tip ta' deforestazzjoni.

Dan il-fenek huwa notturn u matul il-ġurnata jistaħba f'bejtiet jew f'toqob taħt l-art qalb l-għeruq tas-siġar.

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa imniżżel bħala speċi f'periklu kritiku ta' estinzjoni minħabba telf ta' abitat minn deforestazzjoni.

Minn dan il-fenek ftit li xejn inqabdu eżemplari u ħafna drabi jkunu għaddew snin twal bejniethom u l-unika Fenek Sumatran li nżamm barra mill-ambjent naturali tiegħu miet fi ftit żmien.

Dan kien maħsub li huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru "Nesolagus" sakemm ftit snin ilu instab il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam ("Nesolagus timminsi"), fil-muntanji ta' Annamite bejn Laos u Vjetnam.

Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa speċi ta' fenek rari ħafna endemiku tal-Indoneżja li jinsab biss fil-foresta tal-Muntanji Barisan fil-Punent tal-gżira ta' Sumatra.


Fenek tax-xmara

Fenek tax-xmara

Il-Fenek tax-xmara ("Bunolagus monticularis") huwa mammiferu plaċentat erbivoru u notturn, tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha.

Dan il-fenek huwa wieħed mill-aktar mammiferi rari fid-dinja, li jgħix f'żona ristretta ħafna u jinsab biss fir-reġjuni tan-Nofsinhar u fiċ-ċentru tad-deżert ta' Karoo tal-Afrika t'Isfel fil-Provinċja ta' Kap. Il-fenek tax-xmara huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru Bunolagus.

Normalment il-fenek tax-xmara jkollu strixxa sewda mir-rokna tal-ħalq għal fuq il-warda tal-wiċċ fuq kull naħa.

Il-pil lewn il-krema minn taħt l-għonq għal taħt iż-żaqq li jiskura huwa u tiela' mad-dahar, denb sufi fil-kannella ċar bit-tarf ħarira fl-iswed u par saqajn wiesgħajn fuq wara f'forma ta' mazza.

L-evidenza turi li d-daqs tal-popolazzjoni qiegħed dejjem jonqos.

Mill-aħħar stimi ħareġ li dawn l-aħħar 70 sena il-popolazzjoni globali naqset saħansitra b'60%.

Illum il-ġurnata il-popolazzjoni qiegħda maqsuma u mifruda f'sottopopolazzjonijiet iżgħar li l-ebda waħda ma għandha aktar minn 50 fenek adult fiha.

Dan il-fenek tax-xmara jħobb ambjent magħmul minn ħaxix għoli li jikber fuq il-ħamrijja tal-pjanuri tal-għargħar fejn jiffurmaw xmajjar staġjonali, li sfortunatament 80% minn dan l-abitat ġie kkultivat jew immodifikat mill-bniedem.

Dan il-fenek huwa speċi endemika tal-Afrika t'Isfel.

Illum il-ġurnata l-fenek tax-xmara jinsab jgħix fi ftit postijiet biss fid-Deżert ta' Karoo u l-ebda wieħed minn dawn il-postijiet ma huwa erja protetta.

Fraserburg, Sutherland u Victoria West kollha għandhom popolazzjoni żgħira.


Fenek ta' denbu qotni tad-deżert

Fenek ta' denbu qotni tad-deżert

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert "Sylvilagus audubonii" jew kif jissejaħ ukoll Denb qotni tad-deżert (l-ispeċi kollha tal-ġeneru Sylvilagus kollha, minflok Fenek ħafna drabi jissejħu denb qotni), huwa mammiferu plaċentat erbivoru membru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomrpha, tad-Dinja l-Ġdida (il-kontinenti Amerikani).

Din l-ispeċi għalkemm ħafna drabi tiġi msieħbha ma' ambjent xott u abitat ta' kważi deżert jew deżert fil-Lbiċ tal-kontinent Amerikan tan-naħa ta' fuq, tgħix ukoll f'ambjenti anqas xotti bħal foresti tal-pinu-ġunipru.

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert huwa simili ħafna fl-apparenza tal-Fenek Ewropew, biss dan għandu widnejn akbar u normalment iżommhom aktar wieqfa.

Dan id-denb qotni huwa ħafn' anqas soċjali mill-Fenek Ewropew u jagħmel anqas użu ta' bejtiet taħt l-art ukoll.

Bħall-Fniek ta' denbhom qotni kollha l-oħra, il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għandu denbu ġej fit-tond bil-pil abjad fuq in-naħa ta' taħt li jidher sew meta jkun qiegħed jaħrab (fenek ta' din l-ispeċi kapaċi jiġri b'veloċita ta' 30 kilometru fis-siegħa).

Dan huwa fenek ta' lewn ċar ta' kulur griż fil-kannella, li jsir kważi totalment abjad fuq in-naħa ta' taħt taż-żaqq.

Denb qotni tad-deżert adult għandu tul ta' bejn 33 u 43 ċentimetru u jiżen sa 1.5 kilogrammi.

Il-widnejn twal normalment ikunu bejn 8 u 10 ċentimetri u s-saqajn kbar ta' wara jilħqu s-7.5 ċentimetri.

Bejn is-sessi m' hemmx dimorfismu sesswali kbir, iżda in-nisa għandhom tendenza li jkunu ftit akbar mill-irġiel, biss waqt li l-arja territorjali tan-nisa tkun ta' bejn wieħed u ieħor 4,000 m2, tal-irġiel kapaċi tlaħħaq 'il fuq minn 60,000 m2.

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm huwa fenek dijurnu jew attiv matul il-ġurnata jiskarta is-sigħat sħan ta' nofs il-jum.

Il-biċċa l-kbira tad-dieta tikkonsisti minn ħaxix iżda jiekol ħafna varjetà ta' pjanti ukoll, saħansitra kaktus.

Dan id-denb qotni rarament jixrob għax il-likwidi kollha li għandu bżonn isibhom fil-pjanti li jiekol.

Dan id-denb qotni fejn l-abbundanza ta' ikel u l-klima jippermettu dawn jipproduċu kemm il-boton fis-sena.

Iż-żrameġ għalkemm jitwieldu għomja u bla pil, l-omm tpoġġihom f'ħofra xejn fonda jew f'bejta qalb il-ħaxix mal-art u ma jitilqux minn hemm qabel 3 ġimgħat.

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm ma jiffurmax u ma jaqsamx bejtiet soċjali taħt l-art ma' individwi oħra, meta mqabbel ma' speċi ta' leporidi oħra huwa relativament tolleranti lejn membri tal-istess speċi li jkunu fil-qrib.

Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert jgħix fiċ-ċentru tal-Istati Uniti mil-Lvant tal-Montana sa fil-Punent tat-Texas u fit-Tramuntana tal-Messiku.

Lejn il-Punent jinsab jgħix fiċ-ċentru ta' Nevada u fin-Nofs in-nhar ta' California u Baja California.

Dan id-denb qotni jgħix sa ogħli ta' 'l fuq minn 2000 metru.


Fenek ta' denbu qotni tal-foresta

Fenek ta' denbu qotni tal-foresta

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-foresta "Sylvilagus brasiliensis", magħruf ukoll bħala Tapeti u Fenek Brażiljan, huwa mammiferu plaċentat erbivoru tal-familja Leporidae fl-ordni Lagomorpha.

Din l-ispeċi hija waħda mis-16-il denb qotni tal-kontinenti Amerikani tal-ġeneru Sylvilagus u flimkien ma' 5 speċi oħra huwa miġbur fis-sottoġeneru "Tapeti.

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-foresta huwa wieħed solitarju u ta' abitudni notturni (jkun attiv bil-lejl), ħafna drabi minn ftit wara nżul ix-xemx sa ftit qabel it-tlugħ.

Dan id-denb qotni jippreferi jgħix f'ambjent ta' foresta, b'abitat fil-qrib ta' artijiet ta' l-għargħar jew mal-ġnub tax-xmajjar, għalkemm kemm il-darba jinstab jiekol fil-ġonna u f'egħlieqi kkultivati.

It-Fenek ta' denbu qotni tal-foresta jew Tapeti huwa wieħed mil-ftit speċi ta' denb qotni li huwa komuni matul il-firxa tad-distribuzzjoni kollha u b'hekk ma' l-"IUCN Red List of Threatened Species" qiegħed imniżżel bħala leporidu fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concerned").

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-foresta għandu distribuzjoni vasta mifruxha ma' bosta pajjiżi fl-Amerika Centrali u fil-kontinent ta' l-Amerika t'isfel.

Dan il-fenek huwa speċi li jinsab fil-foresti ta' l-Arġentina, Beliże, Bolivja, Kolombja, Kosta Rika, Ekwador, El Salvador, Gujana, Gujana Franċiża, Gwatemala, Ħonduras, Messiku, Nikaragwa, Panama, Paragwaj, Peru, Surinam u Venezwela.


Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant

Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant "Sylvilagus floridanus" jew kif inhu msejjaħ ukoll Denb qotni tal-Lvant huwa mammiferu plaċentat tad-Dinja l-Ġdida u membru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha.

Dan id-denb qotni huwa wieħed mill-aktar speċi komuni fil-kontinent ta' l-Amerika ta' fuq.

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant jista' jkun ta' kulur kannella fil-ħamrani (fis-sajf) jew kannella fil-griż (fix-xitwa) li jiċċara lejn taħt iż-żaqq fejn il-pil jidher ħafn' aktar fin, għandu par saqajn kbar fuq wara, par widnejn twal u weqfin u denb qasir u qotni ta' lewn abjad fuq in-naħa ta' taħt u b'tebgħa ta' kulur is-sadid fuq in-naħa ta' fuq.

In-nisa ġeneralment ikunu ftit akbar mill-irġiel.

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant huwa leporidu notturnu li jkun attiv ħafna minn tard wara nżul ix-xemx sa kmieni filgħodu qabel it-tlugħ.

Dan huwa denb qotni li jippreferi tip ta' abitat fejn jista' jħaffer il-bejta taħt l-art, ikun jista' jaħrab malajr (kapaċi jiġri b' veloċita ta' 'l fuq minn 30 kilometru fis-siegħa u jaqbeż bejn 3 u 5 metri) iżda dejjem fil-ftuħ.

L-irġiel ġeneralment jitgħammru ma' aktar minn fenka waħda minn Frar sa Settembru u dawn jista' jkollhom minn 2 sa 4 btan żrameġ fis-sena.

Il-Fenka tipprepara bejta taħt l-art miksijja bil-ħaxix u s-suf tagħha stess ftit qabel ma' twelled u kif twelled din tkun lesta u tista' titgħammar mill-ewwel.

Il-boton ikun magħmul minn 1 sa 9 żrameġ li jitwieldu għomja, bla pil u totalment dippendenti fuq l-omm.

Iż-żrameġ ta' 3 ġimgħat jieqfu jieħdu l-ħalib u jaqbdu jieklu l-ħaxix, ta' 7 ġimgħat isiru indipendenti u ta' 3 xhur jimmaturaw sesswalment.

Il-Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant għandu firxa fil-Lvant u fil-Lbiċ ta' l-Istati Uniti, fin-Nofs in-nhar tal-Kanada, fil-Lvant tal-Messiku u fl-Amerika Ċentrali.

Id-distribuzzjoni ta' dan id-denb qotni kibret u nfirex lejn it-Tramuntana meta l-bniedem beda jaqta' l-foresti.

Oriġinarjament il-Fenek ta' denbu qotni tal-Lvant ma' kienx mifrux b'mod naturali f'New England, hawn dan id-denb qotni ġie ntrodott mill-bniedem u issa qiegħed jikkompeti għall-abitat mal-Fenek ta' denbu qotni li huwa nativ ta' l-istat ta' New England.


Aztlanolagus

Aztlanolagus

Aztlanolagus huwa ġeneru estint ta' mammiferu lagomorfu (il-fenek, il-liebru u l-pika), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, ma' bosta ġeneri oħra estinti u ma' għaxar ġeneri oħra b'rappreżentanti ħajjin (Bunolagus, Nesolagus, Romerolagus, Brachylagus, Sylvilagus, Poelagus, Oryctolagus, Lepus, Caprolagus u Pronolagus).

Dan il-ġeneru ġie kkunsidrat u kklassifikat bħala leporidu minn B. D. Russell u A. H. Harris, 1986.