Dasyurini

Dasyurini

Dasyurini hija tribù ta' mammiferi marsupjali karnivori ta' daqs medju li morfoloġikament qieshom mustelidi (eżempji ta' speċi membri f' din it-tribù huma, l-Kwoll, il-Mulgara u x-Xitan tat-Tażmanja).

Din it-tribù qiegħda klassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani u l-kolokolo ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae u fis-sottofamilja Dasyurinae ma' tribù oħra biss, il-Phascogalini.

Din hija l' akbar tribù fost l- 4 li hemm fil-familja Dasyuridae u tiġbor f' hija 10 ġeneri ("Dasycercus", "Dasykaluta" "'Dasyuroides", "Dasyurus", "Myoictis", "Neophascogale", "Parantechinus", "Phascolosorex" "Pseudantechinus" u "Sarcophyllus") u bosta speċi kemm estinti kif ukoll estanti.

Fin-numru ta' ġeneri u speċi, it-tribù Dasyurini hija 'l akbar, 'l aktar ta' suċċess u 'l aktar tribù li turi diversita fil-morfoloġija Fost it-tnejn tas-sottofamilja Dasyurinae.

Din it-tribù tiġbor f' hija l-ġeneru "Sarcophilus" u l-ispeċi "Sarcophilus harrisii" jew kif inhu magħruf ukoll ix-Xitan tat-Tażmanja 'l akbar speċi ħajja fost dawk tal-familja Dasyuridae.

L-ispeċi tat-tribù Dasyurini, normalment fid-daqs ikunu akbar minn dawk tat-tribù Phascogalini u saħansitra 'l akbar fost l- 4 tribù tal-familja Dasyuridae.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Kwoll, Mulgara, Xitan tat-Tażmanja, Dasjuromorfju jew Dasyuromorphia)"


Phascogalini

Phascogalini

Phascogalini huwa tribù ta' mammiferi marsupjali karnivori (għalkemm ħafna mill-ispeċi jibbażaw ħafna fuq dieta insettivora), ta' daqs żgħir u żgħir fil-medju u morfoloġikament qishom skojjatli, firien, ġrieden u rodituri varji oħra (eżempji ta' speċi membri f'dan it-tribù huma, l-Anteċinu, d-Dasjur ta' denbu iswed, id-Dasjur ta' Habberna, id-Dasjur ta' mnieħru twil, id-Dasjur tal-pil qasir, id-Dasjur tal-istrixxi wiesgħajn u l-Faskogal).

Dan it-tribù huwa kklassifikat fil-klassi Mammalia (il-mammiferi kollha), fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani u l-kolokolo tal-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae u fis-sottofamilja Dasyurinae ma' tribù ieħor biss, id-Dasyurini.

Dan huwa t-tieni l-iżgħar tribù fost l-erbgħa li hemm fil-familja Dasyuridae u tiġbor fiha 7 ġeneri ("Antechinus", "Micromurexia", "Murexechinus", "Murexia", "Paraurexia", "Phascomurexia" u "Phascogale") u bosta speċi kemm estinti kif ukoll estanti.

Fin-numru ta' ġeneri dan huwa t-tieni l-akbar tribù (l-akbar huwa d-Dasyurini b'10 ġeneri), iżda fin-numru tal-ispeċi li minn tal-anqas huma 18, dan huwa l-iżgħar tribù fost l-4 tal-familja Dasyuridae (l-iżgħar huwa t-tribù Planigalini li jikkonsisti minn ħames speċi biss).

L-ispeċi tat-tribù Phascogalini, fid-daqs normalment huma iżgħar minn dawk tat-tribù Dasyurini, iżda ġeneralment huma akbar mill-isepċi taż-żewġ tribujiet fis-sottofamilja Sminthopsinae.

"(għal aktar informazzjoni kkonsulta l-artikli Anteċinu, id-Dasjur ta' denbu iswed, id-Dasjur ta' Habberna, id-Dasjur ta' mnieħru twil, id-Dasjur tal-pil qasir, id-Dasjur tal-istrixxi wiesgħajn u l-Faskogal, Dasjuromorfju jew Dasyuromorphia)"


Dasycercus

Dasycercus

"Dasycercus" huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament iż-żewġ speċi ta' Mulgari.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' 9 ġeneri oħra li huma "Dasykaluta", "Dasyuroides", "Dasyurus", "Myoictis", "Neophascogale", "Parantechinus", "Phascolosorex", "Pseudantechinus" u "Sarcophilus".

Il-ġeneru "Dasycercus" jiġbor bejn 2 u 3 speċi ħajjin (għalkemm qabel kien hemm aktar speċi li l-llum il-ġurnata qedgħin klassifikati f' ġeneri oħra) u dan jiddependi fuq liema klassifikazjoni jew kummisjoni wieħed jimxi.

Hawnhekk qegħdin imniżżlin it- 3 speċi li huma.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Mulgara, Dasyuridae jew Dasyuromorphia)"


Dasykaluta

Dasykaluta

Dasykaluta huwa ġeneru ta' mammiferu, il-marsupjal karnivoru, eżattament il-Kaluta aħmar ċkejken, tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' disa' ġeneri oħra li huma Dasycercus, Dasyuroides, Dasyurus, Myoictis, Neophascogale, Parantechinus, Phascolosorex, Pseudantechinus u Sarcophilus.

Il-ġeneru Dasykaluta huwa ġeneru monotipiku u jiġbor fih speċi waħda biss estanti.


Myoictis

Myoictis

Myoictis huwa ġeneru ta' mammiferu fl-ordni Dasyuromorphia.

Il-ġeneru "Myoictis" jiġbor fih erba' speċi estanti u kollha kemm huma jinsabu mifruxin fuq il-gżira ta' Gwinea l-Ġdida biss.


Sarcophilus

Sarcophilus

Sarcophilus huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament ix-xjaten (ix-Xitan tat-Tażmanja huwa l-unika speċi li baqa' ħaj) tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' disa' ġener] oħra li huma "Dasycercus", "Dasykaluta", "Dasyuroides", "Dasyurus", "Myoictis", "Neophascogale", "Parantechinus", "Phascolosorex" u "Pseudantechinus".

Il-ġeneru "Sarcophilus" jiġbor fih erba' speċi, tliet minnhom estinti u waħda biss estanti.

Illum il-ġurnata peress li t-Tilaċin huwa meqjus estint, ix-Xitan tat-Tażmanja huwa l-akbar speċi ħajja tal-familja Dasyuridae u tal-ordni Dasyuromorphia, l-akbar speċi ta' marsupjal karnivoru estanti fid-dinja.


Parantechinus

Parantechinus

Parantechinus huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament id-Dibbler (magħruf ħafna ukoll bħala d-Dibbler tan-Nofsinhar), tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' 9 ġeneri oħra li huma Dasycercus, Dasykaluta, Dasyuroides, Dasyurus, Myoictis, Neophascogale, Phascolosorex, Pseudantechinus u Sarcophilus.

Il-ġeneru Parantechinus huwa monotipiku u jiġbor fih speċi waħda biss ħajja.

Sa ftit snin ilu dan il-ġeneru, kien jinkludi fih id-Dibbler tat-Tramuntana "Parantechinus bilarni" ukoll, sakemm studji ġenetiċi wrew li dan huwa relatat aktar fil-qrib ma'-Anteċini l-foloz u b'hekk tmexxa fil-ġeneru Pseudantechinus u sar "Pseudantechinus bilarni" (għal din ir-raġuni li llum il-ġurnata mmsejjaħ aktar bl-isem Anteċinu falz tat-Tramuntana).

Minbarra hekk, l-unika speċi f' dan il-ġeneru "Parantechinus apicalis", kienet meqjusa estinta għall- 80 sena sħah, sakemm reġgħet ġiet skoperta mill-ġdid fl-1967.


Pseudantechinus

Pseudantechinus

Pseudantechinus huwa ġeneru ta' mammiferi, parti mil-grupp tal-marsupjali karnivori, eżattament l-Anteċini l-foloz (għalkemm wieħed mill-ispeċi xi kultant jissejjaħ bl-isem ta' Dibbler tat-Tramuntana peress li fil-passat kien jagħmel parti mill-ġeneru "Parantechinus"), tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' disa' ġeneri oħra li huma Dasycercus, Dasykaluta, Dasyuroides, Dasyurus, Myoictis, Neophascogale, Parantechinus, Phascolosorex u Sarcophilus.

Il-ġeneru Pseudantechinus, it-tieni l-aktar ta' suċċess fost il-ġeneri fit-tribù Dasyurini (fl-ewwel post hemm il-ġeneru "Dasyurus" b'seba' speċi) u jiġbor fiħ sitt speċi, kollha ħajjin.

Id-dibbler tat-Tramuntana, "Pseudantechinus bilarni", li llum il-ġurnata sar jissejjaħ aktar bl-isem ta' Anteċinu falz tat-Tramuntana, snin ilu kien klassifikat fil-ġeneru "Parantechinus", sakemm studji ġenetiċi wrew li dan l-ispeċi huwa aktar relatat fil-qrib mal-Anteċini foloz u b'hekk ġie riklassifikat fil-ġeneru Pseudantechinus.


Ankotarinja

Ankotarinja

"Ankotarinja" huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori, eżattament id-dasjuromorfji tal-kontinent ta' l-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja) u fil-familja Dasyruidae.

"Ankotarinja" huwa ġeneru monotipiku u jiġbor fiħ speċi waħda biss estinta.

Dan il-ġeneru fossilu, ta' minn tard fl-Oligoċen sal-Mijoċen, instab fil-Formazjoni Etadunna, ta' l-Awstralja ta' Nofs in-nhar ("South Australia").

"(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Dasyuromorphia)"


Badjcinus

Badjcinus

Badjcinus huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori (id-dasjuromorfji), eżattament il-Lupi marsupjali tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent tal-Awstralja) u fil-familja Thylacinidae u meqjus bħala wieħed mill-aktar ġeneri primittivi ta' din il-familja.

"Badjcinus" huwa ġeneru monotipiku li jiġbor fih speċi waħda biss estinta u huwa maħsub li din l-ispeċi kienet tiżen madwar 2.4 kilogrammi.

Dan il-ġeneru fossilu, instab f'depożiti ta' tard fl-Oligoċen ta' Riversleigh, fit-Tramuntana tal-Awstralja.


Muribacinus gadiyuli

Muribacinus gadiyuli

Muribacinus gadiyuli hi speċi ta' mammiferu estint, il-marsupjali karnivori (id-dasjuromorfji), eżattament il-Lupi marsupjali tal-kontinent tal-Awstralja.

Din l-ispeċi qiegħda klassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja), fil-familja Thylacinidae u fil-ġeneru Muribacinus li fih din l-ispeċi waħda biss estinta.

Din l-ispeċi fossila, instabet f'depożiti tal-Mijoċen ta' Riversleigh, fil-Majjistral tal-istat ta' Queensland, fl-Awstralja.


Thylacinus

Thylacinus

"Thylacinus" huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament it-Tilaċini, tal-kontinent ta' l-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Thylacinidae ma' 8 ġeneri oħra li huma "Badjcinus", "Maximucinus", "Muribacinus", "Mutpuracinus", "Ngamalacinus", "Nimbacinus", "Tjarrpecinus" u "Wabulacinus".

Il-ġeneru "Thylacinus" jiġbor fiħ 5 speċi, 4 estinti u waħda presunta estinta, b' xi dubji li għadha estanti f' partijiet remoti u mmwarba fil-gżira tat-Tażmanja.

Il-llum il-ġurnata peress li t-Tilaċin huwa meqjus jew presunt estint, ix-Xitan tat-Tażmanja huwa l-akbar speċi ħajja tal-ordni Dasyuromorphia għalkemm dan il-ġeneru jiġbor fiħ l-akbar speċi dasjuromorfji li qatt eżistu fid-dinja, ta' l-ordni Dasyuromorphia.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Tilaċin, Lupu marsupjal, Thylacinidae u Dasyuromorphia)"


Antechinus

Antechinus

"Antechinus" huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament l-Anteċini (qabel kienu jissejħu bl-ismijiet ta' "Ġurdien bil-but", "Ġurdien tas-saqajn wiesgħajn" u "Anteċinu ġurdien", iżda dawn ma għadhomx jintużaw u minflok ġie preferut l-isem ta' Anteċinu biex juri eżattament biċ-ċar l-oriġinalita u l-uniċiċita ta' dawn il-mammiferi marsupjali), tal-kontinent ta' l-Awstralja u uħud mill-gżejjer fil-madwar.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Phascogalini ma' 6 ġeneri oħra, li huma "Micromurexia", "Murexechinus", "Murexia", "Paramurexia", "Phascomurexia" u "Phascogale".

Il-ġeneru "Antechinus" jiġbor fiħ 10 speċi estanti jew ħajjin (2 minn dawn l-ispeċi u possibilment 3, peress li hemm xi speċi ġdida li qiegħda tistenna li tiġi rikonoxxuta, jgħixu fuq il-gżira ta' Gwineja il-Ġdida, filwaqt il-bqija ta' l-ispeċi jinsabu mifruxin fuq il-kontinent gżira ta' l-Awstralja) u fin-numru ta' speċi huwa l-aktar ġeneru ta' suċċess fit-tribù Phascogalini u tas-sottofamilja Dasyurinae.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Anteċinu, Phascogalini, Dasyurinae, Dasyuridae jew Dasyuromorphia)"


Phascogale

Phascogale

"Phascogale" huwa ġeneru ta' mammiferi, l-marsupjali karnivori, eżattament il-Faskogali (għalkemm jissejħu ukoll bl-ismijiet ta' Tafa, Twan u Wambenger), tal-kontinent ta' l-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Phascogalini ma' 6 ġeneri oħra, li huma "Antechinus", "Micromurexia", "Murexechinus", "Murexia", "Paramurexia" u "Phascomurexia".

Il-ġeneru "Phascogale" jiġbor fiħ minn 2 sa 3 speċi (dan jiddependi ma' liema skema jew klassifikazjoni wieħed jimxi) estanti jew ħajjin u bid-daqs ta' far jew skojjatlu huma fost l-akbar speċi tat-tribù Phascogalini.

It-tlett speċi li huma jinsabu mifruxin fuq il-kontinent gżira ta' l-Awstralja biss.

Fin-numru ta' speċi huwa it-tieni l-akbar u l-aktar ġeneru ta' suċċess fit-tribù Phascogalini.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Faskogal, Phascogalini, Dasyurinae, Dasyuridae jew Dasyuromorphia)"


Paramurexia

Paramurexia

Paramurexia huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori (eżattament id-Dasjur tal-istrixxi wiesgħajn, għalkemm huwa magħruf ukoll bl-isem ta' far marsupjal tal-istrixxi wisgħin), tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Phascogalini ma' sitt ġeneri oħra.

Il-ġeneru "Paramurexia" huwa wieħed monotipiku u b'hekk jiġbor fih speċi waħda biss (l-ispeċi ta' dan il-ġeneru kienet ikklassifikata fil-ġeneru "Murexia għal żmien twil" ma' speċi oħra, dan sakemm testijiet morfoloġiċi u ġenetiċi urew li hija distinta jew differenti biżżejjed biex tkun separata u riklassifikata f'ġeneru għaliha waħidha).


Ningaui

Ningaui

Ningaui huwa ġeneru ta' mammiferi, eżattament in-Ningawijiet, tal-kontinent tal-Awstralja.

Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Sminthopsinae u fit-tribù Sminthopsini ma' żewġ ġeneri oħra, li huma Antechinomys u Sminthopsis.

Il-ġeneru Ningaui jiġbor fih tlieta fost l-iżgħar speċi ta' marsupjali estanti jew ħajjin ftit akbar biss minn uħud mill-ispeċi membri fil-ġeneru "Planigale".

It-tliet speċi li huma jinsabu mifruxin fuq il-kontinent gżira tal-Awstralja biss u fin-numru ta' speċi dan il-ġeneru huwa t-tieni l-akbar u l-aktar ta' suċċess fit-tribù Sminthopsini.

Dan kien wieħed mill-aħħar ġeneri ta' mammiferi marsupjali li ġie skopert xjentifikament u twaqqaf fl-1975.


Dermotherium

Dermotherium

"Dermotherium" huwa ġeneru, ta' mammiferi plaċentati estinti, eżattament il-kolugi tal-kontinent ta' l-Asja.

Dan il-ġeneru huwa relatat fil-qrib ħafna kemm ma' l-antenati kif ukoll maż-2 speċi estanti.

Dan il-ġeneru qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fis-superordni Euarchontoglires, fl-ordni Dermoptera u fil-familja Cynocephalidae ma' 2 ġeneri oħra, "Galeopterus" u "Cynocephalus" rappreżentat it-tnejn li huma bi speċi waħda ħajja, kull wieħed.

Il-ġeneru fossilu "Dermotherium" ġie skopert xjentifikament għall-ewwel darba fl-1992 minn Ducrocq et al. u l-llum jiġbor fiħ 2 speċi estinti (it-tieni speċi fossila ġiet skoperta fl-2006) u t-tnejn li huma kienu mifruxin fil-kontinent ta' l-Asja mill-Pakistan sat-Tajlandja.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Kolugo)"


Mixodectidae

Mixodectidae

Mixodectidae hija familja ta' mammiferi plaċentati estinti, eżattament mammiferi relatati fil-qrib mal-kolugi (il-mammiferi plaċentati li jipplanaw tal-kontinent tal-Asja mifruxin fin-naħa tax-Xlokk u fuq bosta gżejjer).

Din il-familja qiegħdha kklassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fis-superordni Euarchontoglires u fl-ordni Dermoptera ma' tliet familji oħra (għalkemm sa ftit żmien ilu ma' dawn kien hemm il-familja Paramomyidae ukoll, li llum il-ġurnata hija kkunsidrata bħala familja tal-ordni Plesiadapiformes), li huma Cynocephalidae, Plagiomenidae u Thylacaeluridae.

Il-familja Mixodectidae hija familja żgħira (għalkemm mhux l-iżgħar) u tiġbor fiha żewġ ġeneri (sa ftit żmien ilu kien inkluż il-ġeneru "Remiculus" bl-ispeċi "Remiculus deutschi" ukoll sakemm dan ġie riklassifikat f'familja oħra): "Dracontolestes" bi speċi waħda estinta u "Mixodectes" b'żewġ speċi estinti.

Il-membri ta' din il-familja tal-Palejoċen kienu mifruxa fil-kontinent tal-Amerika ta' Fuq ma' bosta stati tal-Istati Uniti, bħal New Mexico, Texas, Utah u Wyoming.


Klad

Klad

Fil-kladistika, klad huwa grupp ta organiżmi li jikkonsisti minn antenat singolu komuni u d-dixxendenti kollha tiegħu.

Kull grupp ta' dan it-tip huwa kkunsidrat ukoll bħala grupp ta' organiżmi monofiletiku u li jista' jkun immudellat minn Kladogramma, li hija dijagramma jew stampa ta' struttura organizzata ta' dawn l-orġaniżmi taħt forma ta' siġra.

Klad huwa metodu xjentifiku jew ipoteżi xjentifika, ta' relazzjonijiet evoluzzjonarji, fost l-organiżmi inklużi fl-analisi, b' hekk klad partikolari jista' jkun aċċettat jew le skond ir-riżultati ta' analisi segwenti, għal użu ta' settijiet ta' dati differenti.

Jekk klad jirriżulta b' saħħtu biżżejjed fl-analisi ta' kladistiċi differenti fejn ikunu ġew użati settijiet ta' dati varji, jista' jiġi addottat fit-tassonomija bħala takson, imma mhux it-taksa kollha jistgħu jiġu trattati jew ikkunsidrati bħala kladi.

Ir-rettili pereżempju, huma grupp parafiletiku, għaliex ma jinkludix l-għasafar li suppost dawn ukoll evolvew mill-istess antenat tar-rettili.

It-tendenza, madankollu, qiegħda dejjem tersaq jew ixxaqleb lejn it-tassonomija kladistika li tirrikonoxxi taksa li jiffurmaw kladi puri.

Il-Filokodiċi huwa tentativ, ta' kodiċi li ħa jippermetti l-kladi li jkollhom isem formali.


Incertae sedis

Incertae sedis

Incertae sedis (bil-Latin għal "ta' pożizzjoni mhux ċerta") huwa terminu li jiġi wżat biex ikun definit grupp tassonomiku li r-relazzjonijiet wisgħin tiegħu mhumiex magħrufa jew mhumiex definiti.

It-tassonomija tal-bniedem kif inhi normalment rikonoxxuta l-llum il-ġurnata:

Li kieku l-bniedem modern għadu kif ġie skopert jew ikkunsidrat bħal enigma tassonomika, dan jingħata rangu jew stat ta' incertae sedis.

Pereżempju, jekk mhuwiex ċert kif il-ġeneru "Homo" huwa relatat mal-membri l-oħra tal-familja Hominidae, dan huwa l-mudell ta' kif kieku għandha tidher il-klassifikazjoni tax-xadini antropomorfi l-kbar:

Li kieku il-bniedem modern huwa magħruf li huwa primat, iżda 'l ebda relazzjoni oħra m'hija ċara, dan huwa l-mudell ta' kif kieku għandha tidher il-klassifikazjoni jew it-tassonomija tal-primati:

Jekk issir analiżi filoġenetika formali li ma tinkludix takson partikolari, dan jista' jittniżżel mill-awturi bħala incertae sedis, minflok jittpoġġa fi stat ta' bejn wieħed u ieħor.

Dan huwa partikolarment komuni meta jiġu ġġenerati l-filoġeniji molekulari, peress li meta jsir dan ħafna materjal ġenetiku minn organiżmi rari ma jkunx disponibli.

Dan huwa xenarju komuni ukoll meta taksa fossili jiġu nklużi, fejn ħafna fossili huma definiti jew ibbażati fuq informazzjoni parzjali.

Eżempju, ta' dan hija filoġenija li tkun mibbnijja fuq partijiet rotob ta' l-iġsma ta' l-organiżmi u vertebri bħala karatteristiċi prinċipali u t-takson fil-kwistjoni huwa biss ibbażat jew magħruf biss minn sinna waħda, li f' dan il-każ irrid jitniżżel bħala incertae sedis.

Jekk jeżistu risultati b' kunfiltti jew jekk ma jkunx hemm consensus jew qbil fost ir-riċerkaturi ta' kif takson partikolari huwa relatat ma' organiżmi oħra, jista jitniżżel bħala incertae sedis, sakemm il-kunflitt ikun solvut.


Servizz Awstrijak barra l-pajjiż

Servizz Awstrijak barra l-pajjiż

Is-Servizz Awstrijak barra l-pajjiż (Austrian Service Abroad) hija inizjattiva bla għan ta` profitti, mwaqfa fl- 1998 mit- tabib Andreas Maislinger, li tipprovdi stat għall-""Zivildienst"" Awstrijaċi (servizzi ċivili) madwar id- dinja.

Id- disa` xhur, kif normalment idum dan is- servizz ċivili, ġie mibdul ma` tnax-il xahar xogħol f'waħda mill- organizazzjonijiet, bi sħab, barranija.

Il- ħtiġijiet ivarjaw bil- bosta.

Service Abroad ("Auslandsdienst") hija istituzzjoni tar- Repubblika Awstrijaka li tipprovdi ġuvintur Awstrijaċi alternattiva, minflokk is- servizz militari obligatoju.

L- Austrian Service Abroad qed taspira li toffri din l- alternattiva ("Zivildienst") fi tliet postijiet prinċipali:


Glires

Glires

Glires huwa klad ta' mammiferi plaċentati li jiġbor fih ir-rodituri u l-lagomorfi.

Dan il-klad qiegħed ikklasifikat, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria u fis-superordni Euarchontoglires.

Glires jiġbor fiħ żewġ ordnijiet Lagomorpha u Rodentia u flimkien ma' klad ieħor, l-Euarchonta, jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires.

L-ipoteżi li dawn iż-żewġ ordnijiet jiffurmaw grupp monofiletiku bbażat fuq evidenza morfoloġika, kienet ilha f'dibattitu għal żmien twil.

Dati reċenti tal-2001 ibbażati fuq DNA nukleari jsostnu li Glires u Euarchonta huma gruppi jew aħjar kladi aħwa u li flimkien jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires, għalkemm dati ġenetiċi oħrajn, kemm DNA nukleari kif ukoll DNA mitokondrijali kienu jsostnu inqas dawn il-gruppi.


Euarchonta

Euarchonta

Euarchonta huwa klad ta' mammiferi plaċentati li jiġbor fiħ it-tupaji (skandentji), il-kolugi (dermopteri) u x-xadini (primati).

It-terminu jew kelma Euarchonta dehret u ġiet użata għall-ewwel darba fil-letteratura xjentifika fl-1999, meta evidenza molekulari ssuġġerit li l-klad ta' l-Archonta li kien grupp ibbażat fuq il-morfoloġija kellu jkun immodifikat u jiġi eskluż minnhu l-ordni Chiroptera (il-friefett il-lejl.

Il-klad Euarchonta il-llum il-ġurnata qiegħed ikklasifikat, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria u fis-superordni Euarchontoglires.

Euarchonta jiġbor fiħ 4 ordnijiet Dermoptera Plesiadapiformes, Primates u Scandentia u flimkien ma' klad ieħor 'l hekk imsejjaħ Glires jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires.

Uħud mill-interpretazzjonijiet tad-dati molekulari jaqgħdu jew jillinkjaw id-Dermoptera mal-Plesiadapiformes u l-Primates fi klad magħruf bħala l-Primatomorpha.

Il-Primatomorpha u l-iScandentia f' dan il-każ jiġu klassifikati bħala kladi aħwa.


Plesiadapiformes

Plesiadapiformes

Plesiadapiformes huwa ordni ta' mammiferi plaċentati estinti.

Dan huwa kkunsidrat jew bħala l-aktar ordni relatat fil-qrib ta' l-ordni Primates jew bħala l-prekursur tiegħu.

Waħda mill-klassifikazzjonijiet possibli ta' l-ordni Plesiadapiformes:


Peramelemorphia

Peramelemorphia

Il-Peramelemorphia huwa ordni ta' mammiferi marsupjali, eżattament il-bandikuti tal-kontinent Awstraljan.

Din l-ordni hija kklassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali) u fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika ta' isfel) ma' erba' ordnijiet oħra.

Il-Peramelemorphia jikkonsisti minn tliet superfamilji (Perameloidea, Thylacotingoidea u Yaraloidea), 5 familji (Chaeropodidae, Peramelidae, Thylacomyidae, Thylacotingidae u Yaralidae) u tnejn minnhom biss, il-Peramelidae u t-Thylacomyidae għadhom rapreżentati bi speċi ħajjin, filwaqt il-Chaeropodidae hija kkunsidrata estinta (għalkemm hemm possibilita li l-bandikut tas-saqajn ta' ħanżir li huwa magħruf xjentifikament bħala "Chaeropus ecaudatus", għadu jgħix f' partijiet remoti fid-deżerti Awstraljani).

Din l-ordni, tiġbor fiha bosta ġeneri u numru mdaqqas ta' speċi kemm estinti, kif ukoll estanti jew ħajjin u dawn tal-aħħar huma madwar 20 speċi, li kollha kemm huma jagħmlu parti mis-superfamilja Perameloidea ('l aktar superfamilja ta' suċċess ta' din l-ordni).

Il-Peramelemorphia, flimkien ma' erba' ordnijiet oħra, in-Notoryctemorphia, id-Dasyuromorphia, id-Diprotodontia u l-Microbiotheria, jifforma s-superordni Australidelphia.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Bandikuti, Bandikuti fniek, Bandikut tas-saqajn ta' ħanżir)"

L-akbar inċertezza fit-tassonomija ta' l-ordni Peramelemorphia huwa l-ġeneru "Thylacotinga".

Dan minn numru żgħir ta' tassonomisti u għal ftit żmien, kien ġie kklassifikat bħala l-uniku ġeneru fis-Superfamilja Thylacotingoidea u fil-Familja Thylacotingidae.

Iżda l-llum il-ġurnata għalkemm dejjem b' dubji, hemm ħjiel li dan il-ġeneru jista jkun l-aktar relatat fil-qrib ma' dak tal-bilbijiet il-ġeneru "Macrotis".


Lista ta' lingwi uffiċjali

Lista ta' lingwi uffiċjali


Gdańsk

Gdańsk

Gdańsk (Lingwa Kaxubjana "Gduńsk") hija belt fil-Polonja u tinsab fil-provinċja ta' Pomorskie.


Dejma

Dejma

Id-Dejma kienet milizzja Maltija magħmula min-nies ċivili.

L-iżjed referenza bikrija għad-Dejma hi tal-1462.

L-attakki mill-furbani kienu xi ħaġa komuni fiż-żmien Medjevali.

Dawn mhux biss kienu jaqbdu xi xwieni jew dgħajsa, imma kienu ukoll jinżlu f'xi xatt, joqtlu lil kull min jiqfilhom, u jisirqu dak kollu li jgħodd għalihom u saħansitra jaħtfu ħafna nies u jkaxxkruhom magħhom bħala lsira.

Għalhekk il-Maltin kellhom iwaqqfu xi forma ta' difiża.

Lejn l-aħħar tas-seklu 15, l-arkivji Maltin jiddeskrivu żewġ tipi ta' milizzja: L-għassiesa tax-xtut deskritti fil-lista tal-milizzja msejħin "Guardia", "Maħras" jew "Għassa", u l-milizzja ibbażata fil-bliet imsejħa d-"Dejma".

Hemm it-tendenza fost l-istoriċi popolari Maltin li jqisu d-Dejma bħala l-veru difensuri tal-gżejjer, però d-Dejma twaqqfet wara l-Guardia.

Id-Dejma ssemmiet għall-ewwel darba fl-1462 u tidher li kienet magħmula min-nies li kellhom żiemel u armi u li kienu fewdatarji tal-isqof ta' Malta.

L-ewwel Dejma kienet tal-Imdina, però fl-aħħar tas-seklu 15, erba' rħula kellhom Dejma, kull wieħed immexxi minn kaptan: is-Siġġiewi, in-Naxxar, iż-Żurrieq u n-Nadur f'Għawdex.

Skont xiehda f'każ ta' qtil fis-Siġġiewi fl-1473, is-Siġġiewi kellu Dejma ta' 10 min-nies li kienu jservu billejl fil-knisja ta' San Ġwann.

Fl-1498, tissemma d-Dejma f'Ħaż-Żabbar li tipproteġi r-raħal.

Il-fatt li Dejma hi kelma semitika ma jfissirx li d-Dejma bdiet fi żmien l-Għarab.

Aktarx kellha isem Malti billi l-Maltin kellhom jorganizzawha mingħajr l-għajnuna tal-ħakkiema Aragoniżi.

Il-milizzja Maltija żviluppat mill-ħtieġa tal-Maltin li jħarsu ruħhom u m'hemm l-ebda xhieda li l-Aragoniżi żviluppawha jew rawmuha bħala istituzzjoni.

Il-Professur Godfrey Wettinger għamel studju intensiv fuq il-listi tal-Milizzja li sab fil-Mużew tal-Katidral tal-Imdina.

Dawn għandhom it-titlu "Quaternu factu et ordinatu per li nobili capitaneo et Jurati [et] consiglu per la guardia de la hisula de mauta anni XIII Indicionis".

Wettinger jirraġuna li l-eqdem kienet tal-1419-1420.

Kif għedna iżjed 'il fuq, id-Dejma issemmiet għall-ewwel darba fl-1492 u mela dawn il-listi huma aktarx tal-milizzja li kienet tgħasses ix-xtut.

Dawn il-listi huma importanti għall-Istorja ta' Malta għall-bosta raġunijiet.

Il-listi jagħtuna tagħrif dwar kif kienet imqassma l-popolazzjoni Maltija fis-Seklu 15.

Fil-lista tal-1419-20 insibu mniżżlin 1667 raġel.

Jekk tgħodd ukoll l-irġiel tal-Birgu li mhumiex fiha tasal għal madwar 2000 raġel.

Jekk iżżid ukoll lin-nisa u lit-tfal il-popolazzjoni ta' Malta fl-1419 tasal għal madwar 10,000 ruħ.

Il-lista tagħtina ukoll idea tal-ismijiet li kienu jingħataw dak iż-żmien.

Il-lista tal-Milizzja fiha madwar 80 isem Nisrani.

Bl-isem Antoni nsibu 104 rġiel, b'Johanni 94 u b'Cola 94.

Insibu wkoll xi ismijiet strambi bħal Azimundinu, Ansaldinu u Apostoli.

Ma jissemmewx Karmenu, Publiju u Ġużeppi nsibuh biss fost il-Lhud u fost dawn kien komuni ħafna.

Hemm il-lista ta' żwiemel li kellhom lesti għat-taqbid.

Xi osservazzjonijiet li joħorġu mil-lista tal-Milizja:

Il-lista tal-Milizja tiġbor fiha nies minn kull qasam tal-ħajja: Lhud u Insara, bdiewa u bejjiegħa tal-ħwienet, nies tas-sengħa, nutara, sidien ta' għelieqi u sidien fewdali.

Il-kittieb tal-istorja ta' l-Ordni ta' San Ġwann ta' Malta, Giacomo Bosio, jagħtina ħjiel fuq id-Dejma fl-1530.

Isemmi kif il-Maltin laqgħu lill-Gran Mastru L'Isle Adam fis-26 ta' Ottubru:

Mal-miġja tal-Ordni ta' San Ġwann, billi l-milizzja Maltija ma' kinitx istituzzjonalizzata, il-Kavalieri assorbewha bħala parti mid-difiża tagħhom.

It-tmexxija kienet f'idejn il-Kavallieri li kienu jorganizzaw u jdaħħlu tibdil kif ikun hemm bżonn.

Ir-riġmenti tal-kampanja kollha kienu jaqgħu taħt il-kmand ta' kavallier ta' grad għoli msejjaħ seneskalku.

L-irġiel minn tmintax sa sittin sena kellhom jidħlu fid-dejma u jagħtu sehemhom fid-difiża bilfors.

L-armata kienet maqsuma f'għadd ta' ġemgħat daqs kemm kien hemm parroċċi jew irħula dak iż-żmien.

F'Settembru ta' kull sena kienu jinħatru l-kaptani tad-Dejma.

Bejn dawn kien jitqassam il-ħarsien tax-xtut kollha.

Il-kaptan tad-Dejma taż-żwiemel kien magħruf bħala Kavabuzz.

In-nobbli, l-kbarat u l-għonja kellhom iżommu żwiemel għat-taqbid.

Il-kapijiet tal-familji kellhom iżommu fi djarhom vleġeġ, żbandoli, lanez, sjuf, alabardi, xwabel, puntini u maż-żmien ukoll arkibuġji u joħorġu huma u uliedhom kull meta tissejjaħ in-nafra.

In-nafra kienet is-sejħa għat-taqbid.

Id-dmirijiet tal-uffiċjali kellhom id-dover li jgħallmu lis-suldati kif jimmaniġġjaw l-armi sew, jisparaw tajjeb, jirtiraw wara l-ħitan tas-sejjieħ, u joħorġu minn warajhom bl-ordni biex jiffaċċjaw l-għadu.

Kellhom ukoll jieħdu s-suldati fuq ix-xtut biex jidraw il-postijiet fejn kien ippjanat li jiġu stazzjonati f'każ ta' attakk.

Il-kaptani kienu mistennija li jorqdu fl-irħula tagħhom mill-l ta' Marzu sa l-aħħar ta' Settembru, u jaraw li l-għases isiru kif suppost.

L-għassiesa kienu jiġu spezzjonati regolarment, darba mill-kaptani tagħhom u darba mill-kavallerija tal-Ordni li kienu jissejħu "Turkopilieri".

F'xi rħula twaqqfu armeriji fein kienu jinġabru l-armi tal-irħula tal-qrib biex ikunu aktar fiż-żgur u jiżammu f'kundizzjoni tajba.

Wieħed mill-fizzjali kien jieħu ħsieb l-armerija u kien ikun hemm ukoll armatur ii jieħu ħsieb li l-armi jkunu servibbli f'każ ta' bżonn.

Matul is-seba' xhur bejn l-ewwel ta' Marzu u l-aħħar ta' Settembru kienu jiżdiedu l-għases ma' bnadi oħra tax-xatt.

Ta' min jinnota li fix-xitwa t-tbaħħir kien perikoluż ħafna u għalhekk is-sibbien kienu jnaqqsu mill-attività tagħhom.

Għall-istess raġuni t-Torok ma kinux se jissograw jibagħtu armata fix-xitwa.

Dawn l-għassiesa kienu jitħallsu żewġ skudi jew skud u nofs fix-xahar.

Il-ħlas għall-għassiesa kienu joħorġuh iż-żewġ universitajiet tal-Belt Valletta u tal-lmdina.

Mela l-Maltin stess kienu jħallsu għall-għassa madwar arthom.

Fl-l738 id-Dejma kienet maqsuma f'diversi riġmenti.

Kien hemm il-kumpaniji tal-ibliet u r-riġmenti tal-kampanja.

Dawk tal-kampanja kienu Ħal Qormi, Ħaż-Żebbuġ, Birkirkara, Naxxar, Żejtun u Ħal Luqa.

Biex nieħdu eżempju, ir-riġment ta' Ħal Luqa kien jiġbor fih il-kumpaniji ta' sebat irħula: il-Gudja, Ħal-Luqa, iż-Żurrieq, Ħal Safi, l-Imqabba, il-Qrendi u Ħal Kirkop.

Dan ir-riġment kien jikkonsisti f'kurunell, tenent kurunell, maġġur u ajjutant tal-maġġur.

Taħt dawn l-uffiċċjali għolja kien hemm 78 uffiċċjal ieħor, jiġifieri sitt kaptani, l2-il sotto tenent, l2-il surġent, l2-il sotto surġent, u 36 kapural.

Is-suldati kienu 650.

F'każ li jkun mistenni attakk kbir, kien hemm arranġamenti iżjed komplessi.

L-ewwel pass kien li s-suldati tad-Dejma kienu jinġabru ħdejn is-Salib tad-Dejma biex jirċievu l-ordnijiet malli jisimgħu il-kanun jew il-qniepen.

Dan kien salib fuq kolonna fit-tarf tar-raħal.

Bejn l-1981 u l-1989, taħt gvern Laburista, id-Dejma kienet korp fi ħdan il-Forzi Armati ta' Malta.

Dan il-korp, li ġabar fih żewġ korpi, "Dirgħajn il-Maltin" u l-"korp tal-Pijunieri", kien korp tax-xogħol bl-iskop li jgħin fl-infrastuttura ta' Malta.


Yarala

Yarala

Yarala hija ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti, marsupjali relatati fil-qrib mal-bandikuti tal-kontinent Awstraljan.

Is-superfamilja Yaraloidea qiegħda klassifikata fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Peramelemorphia ma' 2 superfamilji oħra il-Perameloidea u l-Thylacotingoidea.

Din is-superfamilja hija waħda żgħira u tiġbor fiha familja waħda 'l hekk imsejjħa Yaralidae, ġeneru wieħed il-"Yarala" u 2 speċi biss estinti.

"(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Bandikuti u Peramelemorphia)"


Mixja Neokatekumenali

Mixja Neokatekumenali

Il-Mixja Neokatekumenali jew Neokatekumenat hija Katekumenat Post-Batteżimali, ċioe proċess ta' inizjazzjoni Kristjana fi ħdan il-Knisja Kattolika illi hija iddedikata għall-formazzjoni ta' fidi adulta.

Hija inbdiet mill-pittur Spanjol Kiko Arguello fil-bidu tas-sittinijiet u intlaqgħet bl-approvazzjoni tal-Kurja Rumana.

Tul dawn l-aħħar tletin sena hija għenet biex jiffurmaw iżjed minn 73 Seminarju Missjunarju Djoċeżan madwar id-dinja.

F'Ġunju tal-2002, is-Santa Sede approvat l-Istatuti tal-Mixja Neokatekumenali "ad experimentum" filwaqt li 'l-Knisja Kattolika tat l-approvazzjoni finali tagħha f'Ġunju tal-2008 fejn il-Mixja Neokatekumenali ġiet iddikjarata "Personae Giuridca Publica", jiġifieri f'dak kollu illi tagħmel il-Mixja Neokatekumenali, qiegħda tiġi irrapreżentata il-Knisja Kattolika. .

Il-Mixja Neokatekumenali hija preżenti f'disa mitt (900) djoċeżi..

Il-Mixja Neokatekumenali bdiet fl-1964 fil-faqar ta Palomeras Atlas ġewwa Madrid, frott ix-xogħol ta' Kiko Arguello u Carmen Hernandez, illi bdew iħabbru il-Vanġelu lill-fqar tal-post.

Hekk kif beda jgħaddi ż-żmien, din il-Kerygma (Aħbar tajba) ġiet imnedija f'sinteżi katetika, fuq it-tripied; "Kelma t'Alla - Liturġija - Komunita'", illi tfittex li twassal lin-nies f'komunjoni fraterna u fidi matura.

Din l-esperjenza katetika ġdida, imwielda fit-tiġdid tal-Konċilju Vatikan it-Tieni, ġibdet l-attenzjoni u l-interess profond tal-Arċisqof Casimiro Morcillo, li kien l-Arċisqof ta' Madrid, illi inkoraġġixxa lill-inizjaturi tal-Mixja biex ixerrduha fil-parroċċi illi riduha.

Din l-esperjenza ta' evanġeliżżazjoni b'hekk xterdet gradwalment fl-Arċidjoċeżi ta' Madrid u fi djoċeżijiet oħra Spanjoli.

Minn hemmek xterdet ukoll fl-Italja fejn bil-permess tal-Kardinal Angelo dell'Acqua, li dak iż-żmien kien il-vigarju ġenerali tal-Qdusija Tiegħu il-Papa Pawlu sitta għad-distrett ta' Ruma, l-ewwel Komunita' Neokatekumenali bdiet fil-parroċċa tal-Madonna tas-Sagrament Imqaddes u fil-parroċċa tal-Martri Kanadiżi.

Minn dak iż-żmien il'hemm, il-Mixja Neokatekumenali kompliet tinxtered fi djoċeżijiet madwar id-dinja kollha, fil-kontinenti kollha u f'iżjed minn mija u għoxrin pajjiż.

L-Isem ta' din l-inizjattiva ta' fidi ġej mill-katekumenat tal-Knisja Nisranija bikrija, illi kien iż-żmien ta' katekiżmu ta' qabel il-magħmudija.

Il-Mixja Neokatekumenali hija itinerarju ta' Formazzjoni Kattolika, valida għas-soċjeta u għaż-żminijiet tal-lum.

Il-Mixja Neokatekumenali hija għas-servizz tal-isqfijiet bħala forma ta' implimentazzjoni djoċeżana tal-Inizjazzjoni fil-ħajja Nisranija u ta' edukazzjoni tal-fidi, skond l-indikazzjonijiet tal-Konċilju Vatikan it-Tieni u l-Maġisteru tal-Knisja. .

Hija magħmula minn katekumenat post-batteżimali (jew katekumenat batteżimali għall-membri li ma rċevewx il-magħmudija), edukazzjoni li tkompli fil-fidi u servizz ta' katekeżi. .

Il-Mixja Neokatekumenali hija implimentata fid-djoċeżijiet taħt id-direzzjoni tal-Isqof Djoċeżan u taħt it-tmexxija tal-ekip Responsabbli tal-Mixja Neokatekumenali, skond il-linji proposti mill-inizjaturi tagħha.

Dawn il-kwotazzjonijiet huma meħuda mill-Istatuti tal-Mixja Neokatekumenali maħruġa u approvati f'Ġunju tal-2002.

Huma ġew ukoll tradotti u ippublikati bil-Malti.

Il-Mixja Neokatekumenali, fidila għall-mudell tal-Knisja primittiva, hija strutturata bħala itinerarju bit-tarġiet, fidila wkoll għall-ispirazzjoni oriġinali biex "Taghmel Komunita Nisranija bħall-Familja Mqaddsa ta' Nażżaret, illi tgħix f'umilta, sempliċita,lodi (tifħir) u fejn l-ieħor huwa Kristu" .

L-Itinerarju Neokatekumenali, jibda fil-parroċċa b'ċiklu ta' katekeżijiet, illi huma mqassma fuq xahrejn, fejn hija ppreparata u mħabbra il-Kerygma, l-Aħbar it-tajba tal-mewt u l-qawmien ta' Sidna Ġesu Kristu.

Fl-aħħar ta' dan il-perjodu, b'dawk illi jilqgħu is-sejħa illi jibdew dan il-katekumenat post-batteżimali, il-komunita neokatekumenali tifforma.

Din il-komunita hija fdata fil-kura pastorali tal-Kappillan u ta' saċerdoti oħra fil-parroċċa, u tibda il-vjaġġ tagħha permezz tat-tripied tal-Ħajja Kristjana: Kelma ta' Alla, Liturġija u Komunita.

Bħalissa, l-ekipp internazzjonali responsabbli tal-Mixja Neokatekumenali huwa magħmul mill-inizjaturi Kiko Arguello u Carmen Hernandez (it-tnejn Spanjoli), u minn presbiteru taljan, Patri Mario Pezzi, mid-Djoċeżi ta' Ruma.

L-ekipp internazzjonali jinnomina il-kulleġġ elettorali (magħmul minn tmenin sa mija u għoxrin membri) illi huwa fdat bl-elezzjoni ta' Ekipp Responsabbli Ġdid. ).

Jiddependu mill-ekipp internazzjonali, l-ekippijiet lokali tal-Katekisti Itineranti (madwar sebgħa mija), mlaħħqa mill-ekipp internazzjonali tal-mixja Neokatekumenali fid-diversi pajjiżi jew reġjuni tad-Dinja.

Huma jikkontribwixxu fil-furmar tal-ewwel komunitajiet neokatekumenali ta' parroċċa, u jżommu kuntatt regolari mal-isqfijiet tad-Djoċeżi fejn jaħdmu; l-ekippijiet itineranti jżommu wkoll kuntatt kontinwu mar-responsabbli tal-Mixja Neokatekumenali, filwaqt illi jżuru l-komunitajiet li kkatekiżżaw u jieħdu ħsieb l-iżvilupp tal-Mixja Neokatekumenali fit-territorju mogħti lilhom, waqt li jkunu totalment fidili lejn il-kariżma mogħtija lil inizjaturi u ubbidjenti għall-Ordinarju Lokali.

Dawn l-ekippijiet ta' katekisti itineranti għall-evanġeliżżazzjoi huma normalment iffurmati minn irġiel ċelibi jew nisa, minn koppja lajċi miżżewġa u bi presbiteru (saċerdot), bil-permess tal-Isqof jew tas-superjur tiegħu.

Dawn joffru lilhom infushom liberalment u bir-rieda tagħhom, iħallu djarhom, il-karriera u l-ħbiberiji u jkunu lesti illi jintbgħatu f'liema parti tad-dinja, mingħajr sigurtajiet ekonomiċi, u jafdaw fil-Provvidenza Divina.

Il-katekisti itineranti jibqgħu f'kuntatt kontinwu mal-parroċċa u il-komunita' tagħhom, fejn huma jirritornaw perjodikalment.

F'liema ħin iridu, huma jistgħu jinħallu mill-missjoni tagħhom.

L-Itineranti jistgħu jagħtu bidu għall-mixja Neokatekumenali fi djoċeżi oħra wara li ssir talba tal-Kappillan u bil-permess tal-Ordinarju.

Quddiem is-sekulariżżazzjoni tal-Ewropa ta' Fuq u inħawi kbar tad-dinja, l-Inizjaturi tal-Mixja Neokatekumenali bdew l-esperjenza tal-Familja fil-Missjoni, biex permezz ta' din il-kariżma, iħawlu il-preżenza tal-Knisja Kattolika fil-pajjiżi fejn ma teżistix jew waslet biex tmut ("Implantatio Ecclesiae" jew biex isaħħu l-komunitajiet kattolici f'inħawi partikolarment diffiċli.

Il-Papa Benedittu Sittax, feda dan il-mandat missjunarju lil madwar mitejn familja illi bdew din il-missjoni fit-tnax ta' Jannar 2006, u ġab in-numru ta' familji fil-Missjoni tal-Mixja Neokatekumenali għall iżjed minn ħames mija madwar id-dinja kollha.

Il-familji l-oħra intbgħatu kollha mill-Papa Ġwanni Pawlu it-tieni. .

Dawn is-Seminarji Djoċeżani huma l-frott tal-Konċilju Vatikan it-Tieni u tal-viżjoni profetika tal-Papa Ġwanni Pawlu it-Tieni.

L-idea illi jitwaqqfu dawn is-seminarji bdiet ġewwa Ruma, id-djoċeżi tal-Papa innifsu, biex iwaqqfu seminarju b'dawn il-karatteristiċi:

Fl-1988, l-ewwel Seminarju Redemptoris mater ġie mwaqqaf mill-Kardinal Poletti, Vigarju tal-Papa f'Ruma.

Dawn is-Seminarji għandhom vokazzjonijiet imwielda fil-mixja Neokatekumenali.

Is-seminaristi ta' dawn is-Seminarji għandhom l-istess formazzjoni edukazzjonali bħas-seminarji djoċeżani l-oħrajn, skond id-direttivi tal-pajjiżi fejn jinstabu.

Is-Seminarji Redemptoris Mater m'humiex Seminarji tal-Mixja Neokatekumenali, imma Seminarji Djoċeżani taħt il-ġurisdizzjoni tal-Ordinarju.

Sal-lum il'fuq minn tlieta u sebgħin (73) Seminarju Redemptoris Mater ġew miftuħa f'ħames kontinenti, u minnhom ġew ordnati iżjed minn elf u ħames mitt presbiteru.

Minn mindu bdiet il-Mixja Neokatekumenali, dejjem sabet appoġġ kbir u kontinwu mingħand il-Papiet.

L-ewwel Papa li laqgħa l-Mixja Neokatekumenali kien Pawlu Sitta, li fetaħ il-bibien sabiex tiġi rikonoxxuta u mgħejuna.

Il-Papa Ġwanni Pawlu II jibqa magħruf bħala l-Papa li tant ta apoġġ u għajnuna lil Mixja Neokatekumenali.

Sa minn mindu kien Arċisqof Kardinal fi Krakovja, il-Polonja, huwa laqa il-Mixja Neokatekumenali fid-Djoċeżi tiegħu.

Dejjem semma il-Mixja Neokatekumenali bħala "Itininerarju validu għaż-żminijiet tal-lum", u ħadem ħafna sabiex l-Istatuti jgħaddu u b'hekk il-Mixja Neokatekumenali tkun rikonoxxuta uffiċjalment mill-Knisja.

Huwa qies dejjem lil mixja Neokatekumenali bħala strument utli ħafna għall-evanġeliżżazzjoni l-ġdida u nkoraġixxa kemm felaħ saħħansietra lil isqfijiet u l-kappillani biex jiftħu l-bibien għall-Mixja.

Huwa wkoll għamel ir-rit Neokatekumenali bħala rit uffiċjali tal-Knisja Kattolika.

Il-Kardinal Ratzinger fetaħ il-Mixja Neokatekumnali ġewwa Munich il-Ġermanja fuq xewqa tiegħu innifsu fis-sebgħinijiet meta kien għadu Arċisqof ta' Munich,u offra ħafna appoġġ, tant illi taħtu għaddew l-Istatuti u ġew approvati waqt li kien għadu l-Kap tal-Kongregazzjoni tad-Duttrina tal-Fidi.

Wara li sar Papa Benedettu XVI, bagħat il-fuq minn mitejn familja fil-Missjoni filwaqt illi faħħar il-frott tal-Mixja Neokatekumenali.

Fis-sena 2007 huwa semma l-Mixja Neokatekumenali bħala eżempju ċar ta' kollaborazzjoni u ko-operazzjoni bejn il-"movimenti" u l-kappillani, u ħeġġeġ lil movimenti biex jaddottaw l-istess attitudni.

Fi kliemu stess, il-Papa ta bħala eżempju, il-proċess tal-approvazzjoni tal-istatuti tal-Mixja Neokatekumenali: "Kienet triq twila, b'ħafna kumplikazzjonijiet li għadhom kultant iseħħu s'issa, imma sibna mod ekkleżjali illi tant tejjbet ir-relazzjoni bejn il-kappillan u il-mixja; u hekk aħna nimxu il-quddiem!"

"L-istess huwa veru għall-movimenti l-oħrajn!" żied ukoll.

Fi Frar tal-2007, wara dan id-diskors tal-Papa Benedettu Sittax, l-Isqfijiet tad-diversi riti kattoliċi tal-Art Imqaddsa issuġġerew lil Mixja Neokatekumenali bħala mudell ta' ko-operazzjoni u żiedu jgħidu: "Għeżież aħwa tal-Mixja: Nilqgħukom fid-djoċeżijiet tagħna!"

"Nirringrazzjaw lil Alla tal-grazzja illi l-Mulej tagħkom u tal-Kariżma li l-Ispirtu s-Santu nissel fil-Knisja permess tal-ministeru tagħkom ta' formazzjoni post-batteżimali.

Ninsabu grati ħafna tal-preżenza tagħkom fi wħud mill-parroċċi tagħna, għat-tħabbir tal-Kelma ta' Alla għall-għajnuna illi tagħtu lil fidili billi issaħħu l-fidi tagħhom u tgħinuhom fil-Knejjes lokali tagħhom.

Il-Jum Dinji taż-Żagħżagħ (magħruf iżjed bħala World Youth Day), huwa avveniment illi jseħħ bejn wieħed u ieħor kull sentejn jew tlieta.

Huma avvenimenti organiżżati mill-Knisja Kattolika, fejn żagħżagħ minn madwar id-Dinja kollha jinġabru flimkien mal-Papa f'belt partikolari magħżula f'xi parti tad-Dinja.

Il-Mixja Neokatekumenali hija organiżżatur attiv ħafna fi ħdan dawn il-Jiem Dinjiji taż-żagħżagħ u tiġbor għexieren ta' eluf ta' żagħżagħ kull darba mill-komunitajiet Neokatekumenali biex jattendu il-Jum Dinji taż-Żagħżagħ.

Matul l-aħħar Jum Dinji taż-żagħżagħ, li sar f'Kolonja fil-Ġermanja f'Awwissu tal-2005, kważi mitt elf (100,000) żagħżugħ u żagħżugħa mill-Mixja Neokatekumenali rħewla lejn Kolonja, kważi wieħed minn kull għaxra taż-żagħżagħ kollha illi kienu attendew dan l-avveniment.

Kienu tliet mija u ħamsin iż-żagħżagħ tal-Mixja Neokatekumenali f'Malta illi telgħu għall-jum dinji taż-żagħżagħ f'Kolonja.

Wara il-laqgħa tal-Papa maż-żagħżagħ, l-inizjaturi tal-Mixja Neokatekumenali jorganiżżaw laqgħa maż-żagħżagħ tal-Mixja Neokatekumenali, u fl-aħħar ta' din il-laqgħa issir sejħa għall-vokazzjonijiet.

F'Bonn fl-2005, madwar elf u ħames mitt (1500) ġuvintur irrispondew għall din is-sejħa, flimkien ma' disa mitt tfajliet (900) illi ħassewhom imsejħin biex jidħlu f'ħajja reliġjuża.

Dawn iż-żagħżagħ wara jibdew proċess ta' dixxerniment (imsejħin gruppi vokazzjonali) fid-djoċeżijiet jew il-parroċċi tagħhom, illi jista jwassalhom għall-presbiterat jew ħajja ikkonsagrata.

Fl-4 ta' Settembru 2007, tħejjiet laqgħa għal dawk iż-żagħżagħ mill-Mixja Neokatekumenali illi telgħu għall-pellegrinaġġ ta' Loreto.

Il-Laqgħa f'Montorso, limiti ta' Loreto seħħet sabiex il-Papa Benedittu XVI ikun jista jiltaqa maż-żagħżagħ tal-Ewropa kollha, li fil-laqgħa kienu jlaħħqu mal-ħames mitt elf.

Din il-laqgħa issemmiet "Agora' dei Giovani".

L-għada, jiġifieri fl-4 ta' Settembru, ġew imlaqqgħa fl-istess post in-Neokatekumeni, illi kienu numru kbir sew, dak ta mitt elf mill-Ewropa biss.

Minnhom kien hemm ukoll 320 żagħżagħ minn Malta.

Fl-aħħar ta' din il-laqgħa saret sejħa għall-vokazzjonijiet, u 3,200 żagħżugħ u żagħżuha offrew ruħhom għall-ħajja ikkonsagrata.

Minnhom kien hemm 2000 ġuvni u 1200 tfajla.

Din l-istatistika turi in-numru ta' komunitajiet Neokatekumenali fl-Ewropa, fl-Amerika ta' Fuq u fl-Amerika t'Isfel, fl-Ażja, fil-Lvant Nofsani, fl-Oċeanja u fl-Afrika.

Fi djoċeżi tiġi stabilita il-Mixja Neokatekumenali fuq stedina tal-Isqof.

Imbgħad, il-komunitajiet huma stabbiliti ġewwa parroċċa u kull komunita normalment ikollha bejn 30 u 50 persuna.

L-ikbar numru ta' komunitajiet fl-Ewropa (u fid-Dinja) huma fl-Italja.

Spanja, il-Polonja, il-Portugall, il-Krowazja u Malta għandhom numru kbir ta' komunitajiet ukoll.

Interessanti ħafna illi l-akbar densita ta' komunitajiet per capita tinsab appuntu f'Malta!

B'mitt komunita fi gżira ta' erba mitt elf ruħ.

Guam fil-paċifiku jiġi it-tieni b'ħamsa u tletin komunita (popolazzjoni ta' 115,000) Hemm madwar ħames mitt komunita fl-Istati Uniti tal-Amerika.

L-Amerika t'Isfel u l-Amerika Ċentrali, kif ukoll il-Messiku għandhom eluf ta' komunitajiet kull wieħed.

Pajjiżi oħra b'numri kbar ta' komunitajiet jinkludu il-Filippini b'iżjed minn sitt mitt komunita.

L-Awstralja għandha ħamsin komunita.

Il-Komunitajiet fl-Afrika jgħoddu mat-tmien mija u qiegħdin jiżdiedu b'rata mgħaġġla.

L-Istatuti tal-Mixja Neokatekumenali ġew approvati f'Ġunju tal-2002 mill-Kunsill Pontifiċju għal-Lajċi, u huma immarkati bħala ad experimentum, għal ħames snin, sa Ġunju tal-2007.

Id-Direttorju Katetiku tal-Mixja diġa kien approvat mill-Kongregazzjoni għad-duttrina tal-Fidi, meta kienet immexxija mill-Kardinal Ratzinger.

L-Istatuti ġew approvati b'mod definittiv mill-Kunsill Pontifiċju għal-Lajċi, nhar il-11 ta' Mejju 2008, Solennita' ta' Pentekoste.

Kif jixhed l-isem, l-Istatuti huma ir-rikonoxximent uffiċjali tal-Mixja bħala katekumenat post-batteżimali tal-Knisja Kattolika u jiddeskrivu kif tiffunzjona, waqt li d-Direttorju Katetiku għandu fih il-metodu u l-punti katetiċi tal-Mixja.

Il-Mixja Neokatekumenali f'Malta twieldet fl-1973 fuq stedina tal-Kappillan tal-parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni fil-Ħamrun, Dun Ġużepp Mifsud Bonniċi, wara li l-Arċisqof ta' dak iż-żmien, Mons Mikiel Gonzi ta' l-approvazzjoni tiegħu.

Il-Katekisti Itineranti illi introduċew il-Mixja Neokatekumenali f'Malta huma Eusebio u Gulietta Astiaso, u huma wkoll katekisti ta' żewġ reġjuni fl-Italja, l-Abruzzo u il-Marche.

Mill-parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni fil-Ħamrun, il-Mixja xterdet ukoll fil-parroċċi tal-Mosta, ta' San Ġwann u Guardamangia.

Il-Parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni fil-Ħamrun, il-parroċċa ta' Santa Maria tal-Mosta u Tal-Madonna ta' Lourdes f'San Ġwann (inċidentalment dawn it-tliet parroċċi huma kollha iddedikati lill-Madonna) huma meqjusin bħala parroċċi prinċipali f'Malta fejn tidħol il-Mixja Neokatekumenali.

Minnhom ħarġet il-mixja fil-parroċċi l-oħrajn f'Malta.

In-numru ta' parroċċi f'Malta u Għawdex illi il-Mixja Neokatekumenali hija attiva fihom, huwa ta' 26.

F'Għawdex il-Mixja Neokatekumenali tinstab fil-Katidral u s-Sannat.

Il-Mixja f'Malta tinsab fil-lokalitajiet u l-parroċċi segwenti;

F'dawn il-parroċċi kollha, kull sena isiru il-katekeżijiet.

Aktar informazzjoni fuq id-dati tal-katekeżijiet jista jinġieb mingħand il-Kappillani tal-parroċċi rispettivi.

Minn dak iż-żmien il'hawn il-Mixja f'Malta xterdet tant li Malta sar l-iżjed pajjiż b'komunitajiet skond il-popolazzjoni ta' pajjiż.

F'Malta hawn il'fuq minn mitt (100) komunita' Neokatekumenali u n-numru ta' dawk li jagħmlu din il-mixja jaqbeż it-tliet elef (3000) ruħ.

Fil-Parroċċa tal-Mosta jinsab iċ-Ċentru Neokatekumenali Djoċeżan, magħruf bħala il-"Katekumenju".

Fiħ saru wkoll ħafna laqgħat tas-Sinodu Djoċeżan.

Fil-Parroċċa tal-Immakulata Kunċizzjoni (Ħamrun) qiegħed jinbena Katekumenju ġdid.

Il-Komunitajiet Neokatekumenali f'Malta taw ħafna frott, kemm lokalment kif ukoll barra minn Malta.

Diversi huma ż-żwiġijiet li salvaw mit-tkissir, u ħafna huma l-familji kbar u Nsara li ffurmaw.

Mill-komunitajiet Neokatekumenali twieldu ħafna vokazzjonijiet u kariżmi.

Dawn jinkludu familji itineranti, presbiteri itineranti u fil-missjoni, familji fil-missjoni, rġiel u nisa illi offrew ħajjithom għall-evanġeliżżazzjoni kemm bħala itineranti kif ukoll bħala servizz għall-familji fil-missjoni u fis-seminarji Redemptoris Mater u seminaristi.

Kemm fil-passat u kif ukoll illum, dawn il-vokazzjonijiet u kariżmi kollha illi ħarġu minn Malta, wettqu u għadhom iwettqu xogħol ta' evanġeliżżazzjoni f'diversi pajjiżi barra minn Malta, bħall-India, Pakistan, Filippini, Sri Lanka, Veneżuela, Libya, Kenya, Ġorġja, Olanda, Awstralja, Franza, L-Istati Uniti, Turks&Caicos Islands (Karibew), Guam, il-Paċifiku (Kiribati, Hawaii, Saipan), Albania, Korea t'Isfel, Finlandja, Svizzera, Italja, Irlanda, l-Ingilterra, iċ-Ċina u t-Taiwan.


Preistorja

Preistorja

Preistorja (Latin præ = qabel u Grieg στορία = storja) huwa terminu użat biex jiddeskrivi dak iż-żmien qabel ma l-bniedem tgħallem jikteb u għaldaqstant huwa dak iż-żmien qabel l-istorja miktuba.

Kien Paul Tournal li oriġinarjament ħareġ bit-terminu "Pré-historique" sabiex ikun jista' jiddeskrivi l-iskoperti tiegħu fl-għerien fin-nofsinhar ta' Franza.

Bdiet tiġi użata fil-Lingwa Franċiża għall-ħabta tal-1830 sabiex tiddeskrivi dak iż-żmien qabel il-kelma bdiet tiġi miktuba, u ġiet introdotta fil-Lingwa Ingliża minn Daniel Wilson fl-1851.

Fuq in-nies li għexu f'dan iż-żmien ftit li xejn nafu, għaliex l-uniku ħjiel tal-ħajja ta' dawn in-nies huwa magħruf biss mill-fdalijiet li nstabu bħal għadam, fuħħar, tinqix fuq il-ġebel, għodod, bini u ħwejjeġ oħra.

Iż-żmien tal-preistorja Maltija jinqasam fi tnejn, iż-żmien Neolitiku (jew Żmien il-Ħaġar), Żmien il-Bronż u żmien it-tempji.


Neolitiku

Neolitiku

Neolitiku tfisser il-ġebla ġdida.

Iż-żmien Neolitiku ta' Malta (mgħarruf ukoll bħala Żmien il-Ħaġar) jinqasam f'tlett perjodi.

Dawn insejħulhom Żmien Għar Dalam; Żmien Skorba Griża u Skorba Ħamra.

Ħafna żmien ilu, il-gżejjer Maltin kienu jagħmlu parti mill-muntanji li nsibu fil-punent tal-Baħar Mediterran u għalhekk qabel ma' il-livell tal-baħar għola,Malta u Għawdex ma kienux gżejjer.

Din it-teorija hija mibnija fuq żewġ fatturi,li huma: l-ewwel,ir-riżultati li ħarġu minn studju li sar taħt il-baħar bejn l-Afrika u Sqallija, filwaqt li t-tieni huwa, il-fossili li nstabu f'Għar Dalam u postijiet oħra madwar Malta u Għawdex.

F'dan il-għar instab għadam ġebli ta'ippopotami,iljunfanti,ċriev,orsijiet u bhejjem oħra kbar u slavaġ li qatt ma setgħu jgħixu fuq dawn il-gżejjer.

L-istudjużi jaħsbu li aktar ma' beda jgħaddi ż-żmien, aktar ġew nies minn barra jgħammru fuq dawn il-gżejjer.

Dawn in-nies ma baqgħux jgħixu biss f'għerien, iżda kien hemm minnhom li bdew jibnu d-djar (għarajjex) ċkejkna sempliċi magħmula mit-tajn.

Ħafna djar viċin xulxin bdew jieħdu qagħda tar-raħal żgħir.

Minn dawn l-irħula ċkejkna li kont issibhom imxerrda madwar il-Gżejjer Maltin,illum baqa' biss xi ftit fdalijiet żgħar tagħhom.

Fi Skorba viċin l-Imġarr instabu xi pedamenti u fdalijiet ta' bini ta' tempji u ta' djar minn żmien il-Preistorja.

Sfortunatament, illum baqa' biss xi ftit fdalijiet u pedamenti.

Skorba huwa maqsum f'żewġ fażi:Skorba Griża u Skorba Ħamra.

Wara li għadda xi ftit żmien, il-kulur tal-fuħħar griż ma ntogħġobx u għalhekk inħoloq fuħħar ta' lewn aħmar skur.


Ħal Qormi

Ħal Qormi

Ħal Qormi huwa wieħed mill-villaġġi mportanti ġewwa Malta li minnhu ħargu diversi irħula u parrocci.

Ħal Qormi hu post bi storja kbira u għani bil-bosta, li għadna ngawduh sa llum.

Dan ir-raħal mibni ħdejn wieħed mill-akbar widien ta' Malta.

Jinsab f'nofs il-gzira Maltija u huwa pjuttost fil-baxx bħalma jixhed il-motto tiegħu "Nogħla mill-baxx".

Ħal Qormi huwa magħruf bħala Ħal Fornaro, titlu li gej minn zmien il-kavallieri li jixhed kif kien magħruf għall-ħobz li kien jinħema go bosta fran tar-raħal li sa llum għadu margħuf għalih.

L-arma ta' din il-belt hi meħuda minn dik tal-Gran Mastru Manuel Pinto da Fonseca, tarka bil-qiegħ tal-fidda u b'ħames nofs qmura jħarsu 'l fuq mqegħdin 2, 1 u 2.

Fuq din l-arma hemm kuruna b'forma ta' sur, b'erba' gardjoli u bieb ta' l-attakk fin-nofs, kulur id-deheb.

Il-Qriema kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom mir-raba, mit-tagħsir tal-għeneb għall-inbid, mill-ħami tal-ħobż kif ukoll mill-qtil u l-bejgħ ta' l-annimali.


Ġgantija

Ġgantija

Il-Ġgantija huwa maqdes kbir li jinsab fix-Xagħra, Għawdex.

Huwa meqjus bħala wieħed mill-iktar tempji importanti, mhux biss f'Għawdex iżda anki f'Malta.

It-tempju jismu Ġgantija għax jagħti impressjoni li fih kienu jgħixu il-ġganti.

Barra minn hekk il-ġebel tiegħu huwa kbir u b'saħħtu ħafna.

Il-Ġgantija fih żewġ imqades ħdejn xulxin, magħmulin f'bini wieħed, iżda ma jinfdux.

Huwa probabbli li dan il-maqdes kien miksi b'kisja ta' tafal minn ġewwa biex jgħatti l-ħaġar, u kien hemm ukoll xi tpinġijiet b' kulur aħmar.

Għalkemm fid-disinn u fil-bini il-maqdes jixbaħ ħafna lill-imqades l-oħrajn f'Malta, għandu ħaġa waħda differenti.

Il-vojt ta' bejn il-ħitan ta' barra u dawk ta' ġewwa hu mimli mazkan.

It-tempji tal-Ġgantija kienu dikjarati bħala Sit Storiku Dinji mill-UNESCO fl-1980.


Mazkan

Mazkan

Mazkan (nom tal-massa) hu fdal ta' l-inġir, jiġifieri biċċiet ta' ġebel, frak u xaħx, li jintuża biex jagħti s-saħħa f'varji kostruzzjonijiet tal-ġebel.

L-għan ewlieni għall-użu tal-mazkan hu li dan jifrex jew jilqa' l-forżi fil-bini kif meħtieġ.

Il-mazkan jintuża f'ċerti ħitan tad-dobblu, f'ħitan li jserrħu fuq xulxin jew bejn ħitan u xorok tas-saqaf.

Il-mazkan ilu jintuża fil-bini min żmien antik ħafna.

Insibuħ użat fil-ħitan tat-tempji taż-żmien in-Neolitiku, fil-bini tal-giren (biex jintela il-vojt bejn il-kileb u il-ħitan ta' barra) kif wkoll f'forom ta' ħnejjiet primittivi.

F'bini antik, ħafna drabi, il-ġebel li jintuża f'ħajt li jimtela bil-mazkan ikun xulliel, jiġifieri ikun maħdum minn naħa waħda biss.

Il-varjetà fid-daqs tat-trab u ġebel hu importanti biex jintela' l-vojt kompletament u b'hekk iservi ta' mħadda soda li tifrex il-piż ndaqs ma kullimkien ("shock absorbtion")


Soċjoloġija

Soċjoloġija

Ralph Linton jara' l-kultura bħala t-triq tal-ħajja maqsuma bejn il-membri tas-soċjetà.

Din tiġi mgħalma u hi parti vitali fis-soċjetà umana.

Il-kulturi vvarjaw bejn soċjetà u oħra.

Pereżempju, xi soċjetajiet jippratikaw il-ġeronitiċidja (fejn joqtlu l-persuni xjuħ).

L-Aboriġini Tasmanjani, pereżempju, ġieli jħallu l-anzjani jmutu.

Ċertu soċjoloġisti jaraw is-soċjetajiet li għaddew minn ċertu stadji ta' żvilupp, bħal pre-moderni, moderni u post-moderni.

Anthony Giddens (1997) qasam is-soċjetajiet f'tliet tipi:

Dawn bdew jiżvilupaw fl-aħħar tas-seklu tmintax u dsatax.

Lee u Newby (1983) ħarġu b'erbgħa fatturi:

Dan it-tibdil t'hawn fuq ikrea modernità, li jinvolvi twemmin f'pjan t'abilita, biex isolvu l-problemi jużaw ix-xjenza u t-teknoloġija.

Xi wħud jaraw is-soċjoloġija li hi nvoluta fil-qrib mal-modernita.

il-Post-modernità jingħad minn xi soċjoloġisti li qed jibdel il-modernità.

Għal xi post-modernisti, teoriji antikwati dwar is-soċjetà saru barra minn żmienhom, imma soċjoloġisti oħrajn jistaqsu dwar il-valur tat-teoriji tal-post-modernità.

Nies funzjonalisti jinkludu lil Emile Durkheim (1858-1917) u lil Talcott Parsons (1902-1979).

Il-perspettivi ta' konflitt jaqblu li hemm differenza ta' interessi bejn il-gruppi f'soċjetà (dak li huwa tajjeb għal grupp huwa ħażin għal grupp ieħor).

Din toħloq potenzjal ta' konflitt bejn il-gruppi.

Hemm diversi teoriji ta' konfltt.

Il-Marxiżmu huwa moviment ta' ħsieb imsejjes fuq l-idejat ta' Karl Marx (1818-1883), li wara ġew adattati minn kittieba oħra li ġew warajh.


Eklissi solari

Eklissi solari

Aħna naraw ix-Xemx u l-Qamar, bejn wieħed u ieħor, tal-istess qies.

Iżda l-qamar huwa xi 400 darba iżgħar mix-Xemx u xi 400 darba eqreb ukoll.

Waqt l-eklissi totali tax-Xemx, il-qamar jgħatti il-fotosfera kompletament, b'hekk jinkixfu il-kromosfera u l-korona inviżibbli.

Li kieku il-Qamar kellu jdur mad-Dinja bl-istess mod li jdur max-Xemx (ellitikku), l-eklissi totali tax-Xemx kienu isiru kull darba meta jkun hemm Qamar ġdid.

Però l-orbita Qamrija hija inklinata b'xi 5 gradi lejn l-elitiku, u għalhekk kultant il-Qamar jgħaddi 'il fuq u kultant taħt ix-Xemx.

Biss meta l-Qamar jkun fl-istess pjan ellittiku tad-dinja f'qamar ġdid li eklissi solari tkun possibbli li sseħħ.

L-orbiti tal-Art u l-Qamar mhumiex ċirkulari, għalhekk id-dijametri angulari tal-Qamar u tax-Xemx li jidhru fis-sema jvarjaw.

Hekk xi minn daqqiet il-Qamar jidher iżgħar mix-Xemx u jkun hemm eklissi anilari; ċirku mill-fotosfera jdawwar l-Qamar, u allura l-korona tax-Xemx ma tidhirx.

Il-korona solari tidher biss meta l-eklissi totali tax-Xemx iseħħu, dan jista' jiġi esperjenzat minn min jara l-eklissi totali tax-Xemx biss jekk ikun qiegħed taħt l-ombra ewlenija tal-qamar.

Fid-dell penumbrali jkun possibbli biss li wieħed jara eklissi parzjali tax-Xemx.


Isaac Newton

Isaac Newton

Sir Isaac Newton (Woolsthorpe-by-Colsterworth, 4 ta' Jannar 1643 – Londra, 31 ta' Marzu 1727) kien matematiku, fiżiku, astronomu u filosfu Ingliż.

Figura emblematika fix-xjenzi, Newton hu l-aktar magħruf għat-teorija tal-gravità universali, u l-ħolqien u l-iżvilupp tal-kalkulu infiniteżmali li skopra kontemporanjament ma' Leibniz.

Fl-ottika, żviluppa teorija tal-kulur ibbażata fuq l-osservazzjoni li priżma jaqsam id-dawl abjad fl-ispettru viżibbli.

Ivvinta wkoll it-teleskopju riflettur magħmul minn mera konkava, imsejjaħ it-teleskopju ta' Newton.

Fil-mekkanika, stabbilixxa t-tliet liġijiet universali tal-moviment li huma l-prinċipji li fuqhom hi msejsa t-teorija tiegħu għall-moviment tal-korpi, teorija li daż-żmien tissejjaħ il-Mekkanika klassika.

Fil-matematika, Newton qasam ma' Gottfried Wilhelm Leibniz l-iskoperta tal-kalkulu infiniteżmali.

Hu magħruf ukoll għall-ġeneralizazzjoni tal-teorema binomjali u l-invenzjoni ta' dak li hu msejjaħ il-metodu ta' Newton li jippermettilna nsibu xi approssimazzjonijiet għaż-żero (jew radiċi) ta' funzjoni ta' varjabbli waħda reali b'valuri reali.

Newton wera li l-moviment tal-oġgetti fuq l-art u l-korpi ċelesti huma mmexxija mill-istess liġijiet naturali; u bl-għajnuna tal-liġijiet ta' Kepler fuq il-moviment tal-pjaneti, żviluppa l-gravità universali.

Il-ktieb tiegħu f'żewġ volumi, "Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica", hu meqjus bħala wieħed mix-xogħlijiet il-kbar fl-istorja tax-xjenza.

Fih hu ddeskriva l-gravità universali, ifformula t-tliet liġijiet tal-moviment u lesta l-bażi tal-mekkanika klassika.

Għamel ukoll xi tiftix fl-oqsma tat-teoloġija, il-filosofija u l-alkimija.

Isaac Newton twieled Woolsthorpe-by-Colsterworth qrib Grantham, f'Lincolnshire, l-Ingilterra, minn ġenituri tar-raba'.

Missieru miet tliet xhur qabel ma twieled ibnu, u meta t-tifel kellu tliet snin, ommu, Hannah Ayscough, reġgħet iżżewwġet.

Kien għalhekk li mar joqgħod ma' nanntu fejn ħa ħsiebu zijuh.

It-tfulija tiegħu tidher li ma kinitx hienja wisq.

Meta kellu ħames snin mar l-iskola primarja ta' Skillington, imbagħad meta kellu tnax beda jattendi l-iskola "King's School" ta' Grantham.

Baqa' hemm erba' snin sakemm ommu sejħitlu biex imur Woolsthorpe biex jintefa' fuq il-biedja u jieħu ħsieb ir-raba' tagħhom.

Sadanittant ommu indunat li binha kien iżjed jinqala' għall-mekkanika milli għall-agrikultura u ħallietu jerġa' jmur l-iskola Grantham biex wara jidħol l-università.

Meta kellu sbatax-il sena beda jinnamra ma' tfalja Ann Storer, il-filjastra tal-ispiżjar, William Clarke, ma' minn kien qiegħed joqgħod.

Dan ħallieh jiltaqa' magħha u jitgħarrasha, imma riedu jtemm l-istudji tiegħu qabel jiżżewwiġha.

Fl-aħħar, iż-żwieġ ma sarx u Newton baqa' għażeb ħajtu kollha.

Voltaire kiteb li Newton ma kien jaf 'l ebda mara oħra f'ħajtu.

Ta' tmintax-il sena daħal Trinity College, Cambridge fejn baqa' hemm seba' snin.

Hemm studja l-aritmetika, il-ġeometrija fl-"Elementi" ta' Ewklidi u t-trigonometrija, imma kellu wkoll interess personali fl-astronomija, u l-alkimija u t-teoloġija.

Ta' 25 sena ħa l-lawrja, imma kellu jieqaf mill-istudji tiegħu għal sentejn minħabba li feġġet il-marda qerrieda tal-pesta, li laqtet il-belt fl-1665, u reġa' lura lejn raħal twelidu.

Kien matul dan iż-żmien li Newton għamel progress kbir fil-matematika, il-fiżika u fuq kollox fl-ottika (beda jifhem li d-dawl mhux abjad imma magħmul minn spettru ta' lwien), l-iskoperti kbar kollha li spjega fis-snin ta' wara kienu l-frott ta' dawn is-sentejn.

Kien ukoll f'dan iż-żmien li suppost saret il-ġrajja leġġendarja tat-tuffieħa li waqgħet fuq rasu u b'hekk induna bil-liġi tal-gravità universali.

Newton żied il-pass fir-riċerka; fl-1666 beda l-istudju tal-funzjonijiet derivabbli u d-derivati tagħhom ibbażat fuq ix-xogħol ta' Fermat.

Ikklassifika l-funzjonijiet kubiċi u ta grafiċi korretti għalihom bl-asintoti, inflessionijiet u punti ta' dawrien.

Fl-1669, kiteb fuq is-sisien tal-kalkulu infiniteżmali li sejjaħlu l-"metodu tal-flussjonijiet".

Hekk Newton kien waqqaf l-analisi moderna.

Fl-stess sena 1669, Newton ħa l-katedra tal-matematika.

Tliet snin wara fl-età ta' 29 sena, sar membru tar-Royal Society ta' Londra, fejn iltaqa' ma' Robert Boyle, bniedem ta' influwenza kbira.

Irnexxilu wkoll jiżviluppa teleskopju bil-mirja sferiċi mingħajr aberazzjoni kromatika.

Is-sena ta' wara iddeċieda li jispjega fit-tul ix-xogħol tiegħu fuq id-dawl u dan għamlu famuż f'ħakka t'għajn.

Minħabba din iċ-ċelebrità l-iskoperti tiegħu saru l-oġġett ta' ħafna kontroversji u ġlied li hu kien jistmerr.

Meta spjega x-xogħol tiegħu fuq id-dawl, ipprova bl-għajnuna tal-priżma li dan hu magħmul minn spettru ta' bosta kuluri u fl-1675, temm dan ix-xogħol billi spjega t-teorija korpuskulari tiegħu.

Fl-1684 ikkuntatjah l-astronomu Ingliż Edmund Halley (li kien skopra l-famuża kometa msemmija għalih) dwar il-liġijiet ta' Kepler fuq l-orbiti ellittiċi tal-pjaneti.

Newton tah spjegazzjoni konvinċenti ħafna u Halley ħajru jippublika x-xogħlijiet tiegħu.

Fl-1687, ippublika x-xogħol kbir tiegħu: "Philosophiae naturalis principia mathematica".

Dan ix-xogħol jimmarka l-bidu tal-matematizzazzjoni tal-fiżika.

Fih Newton spjega l-prinċipju tal-inerzja, il-proporzjonalità bejn il-forzi u l-aċċellerazzjoni, l-ugwaljanza tal-azzjoni u r-reazzjoni, il-liġijiet tal-impatti, il-moviment tal-fluwidi, il-frugħ u l-mili tal-baħar, etċ.

Imma fuq kollox spjega fih it-teorija tiegħu tal-attrazzjoni universali: Il-korpi jattiraw 'il xulxin b'forza proporzjonali għall-prodott tal-mases tagħhom u inversament proporzjonali għad-distanza bejniethom kwadrata.

Newton kien jobgħod jispjega x-xogħol tiegħu u sikwit ippublikah bosta snin wara li kien wettqu.

Inqabad spiss f'argumenti ma' Robert Hooke dwar id-dawl u t-teorija tiegħu tal-gravitazzjoni.

Newton stenna li Hooke imut biex jippubblika x-xogħol tiegħu fuq l-ottika.

Hooke akkuża 'l Newton bi plaġju fuq it-teorija tal-inversi kwadrati, minħabba li Newton beda x-xogħol tiegħu fl-istess żmien bħalu mingħajr ma qal lil ħadd, li irrabjat mhux ftit lil Hooke.

Newton, filwaqt ippretenda li ma kienx jaf bir-riċerki ta' Hooke u li lanqas kien qara x-xogħol tiegħu fuq il-gravità.

Illum nafu li Newton kien gideb, mhux bil-ħażen imma minħabba l-biża' li jidħol fil-ġlied.

Newton kien ibati b'personalità tturmentata u komplessa.

Bejn l-1692 u l-1693, waqa' f'perjodu gravi ta' depressjoni nervuża, aktarx minħabba l-mewt ta' ommu, il-qirda tal-laboratorju tal-alkemija li kellu, u x-xogħol żejjed.

Kien jgħix fi stat ta' paranoja u kien ikollu xi alluċinazzjoni.

Ħa tliet snin biex jerga' jiġi f'tiegħu.

Fl-1696, Newton inħatar gwardjan taz-zekka tal-Ingilterra u sena wara sar ministru taz-zekka.

Newton stima li 20% mill-muniti tal-flus fiċ-ċirkulazzjoni waqt ir-Riforma Kbira monetarja tal-1696 kienu foloz.

Il-falsifikazzjoni tal-muniti kienet meqjusa bħala att ta' tradiment, ikkastigata bil-mewt bit-tgħallieq u l-iskwartament.

Tant kien ikraħ il-kastig li t-tribunali ma kinux jagħtuh ħlief meta l-ministru seta' jagħti xhieda inkonfutabbli quddiem il-ġurati.

Newton kien lest għal dan ix-xogħol.

Ġabar il-fatti u pprova t-teoriji tiegħu b'mod brillanti daqs meta kien qiegħed jipprova xi liġi xjentifika.

Bejn Ġunju tal-1698 u l-Milied tal-1699, mexxa madwar 200 kontro-interrogatorji ta' xhieda, informaturi u ta' nies suspettati u kiseb l-istqarrijiet li kellu bżonn.

Ma kellux id-dritt li jirrikorri għat-torturi, imma hemm xi dubji fuq il-metodi użati, l-aktar billi Newton stess ordna li jinqerdu r-rapporti tal-interrogatorji.

Kien kif kien, irnexxielu jikkonvinċi 'l-ġurati: fi Frar tal-1699, għaxar priġunieri ġew ikkundanati għall-mewt.

Newton kellu l-ikbar suċċess bħala prokuratur tar-re fil-każ kontra William Chaloner.

Dan kien ħalliel mill-kbar li stgħana biżżejjed biex jista' jagħmilha ta' ġentilwom.

F'petizzjoni lill-parlament akkuża liz-Zekka li kienet qiegħda tagħti l-għodda lill-falzarji (akkuża li kienet saret diġà), u ppropona li jħalluh jispezzjona l-proċess taz-Zekka biex itejbu.

Talab lill-parlament li jadotta l-pjani tiegħu biex isiru muniti li ma jistgħux jiġu ffalsifikati.

Newton irrabja ħafna u għamel kollox biex jitkixxef kemm jista' fuq Chaloner.

Sab li Chaloner stess kien imdaħħal fil-falsifikazzjoni tal-muniti u tellgħu quddiem il-qorti.

L-ewwel darba Chaloner ħeles għax kellu ħafna ħbieb qawwija imma Newton reġa' tellgħu quddiem il-qorti u din id-darba kellu xhieda biżżejjed biex jiġi ikkundanat għall-mewt.

Fl-23 ta' Marzu 1699, Chaloner ġie mgħallaq u skwartat.

Fl-1699 inħatar membru tal-kunsill tar-"Royal Society", fl-1703 ġie elett president tagħha u baqa' president sa mewtu.

Fl-1705 kien investit bit-titlu ta' Kavallier mir-Reġina Anna, iżjed biex tippremjah għar-riformi kbar tiegħu fiz-zekka milli għax-xogħol xjentifiku tiegħu.

Fl-1717 iffissa rata ta' ekwivalenza bejn il-fidda u d-deheb b'dik li hi msejħa l-"liġi tar-Reġina Anna".

Fl-1724, Isaac Newton marad.

Tliet snin wara bilkemm kien għadu kemm fieq minn attakk tal-gotta meta reġa' mar Londra biex jippresiedi laqgħa tar-Royal Society.

Dan il-vjaġġ għejjieh ħafna.

Meta wasal lura Kensington, kellu jibqa' fis-sodda u miet fil-31 ta' Marzu tal-1727, fl-età ta' 84 sena.

Kien midfun b'ċeremonji kbar f'Westminster Abbey, fejn jindifnu r-rejiet tal-Ingilterra.

Newton hu meqjus bħala wieħed mill-ikbar ġenji u għorrief tal-istorja umana.

Nistgħu inqabbluh, fil-wisgħa tax-xogħol u l-iskoperti tiegħu, maż-żewġ ismijiet kbar l-oħra tax-xjenza: Arkimede u Albert Einstein.

Bejn l-1670 u l-1672, Newton studja r-rifrazzjoni tad-dawl u wera li priżma tal-ħġieġ jaqsam id-dawl abjad fi spettru ta' lwien, u li apparat b'żewġ priżmi kontra xulxin jerga' jgħaqqad l-ispettru ta' ħafna kuluri f'dawl abjad.

Isaac Newton għamel l-ewwel esperimenti tiegħu bid-dawl u d-dekompożizzjoni tiegħu fl-1666.

Għadda raġġ tax-xemx minn ġo priżma u kiseb qawsalla ta' kuluri tal-ispettru viżibblii.

Sa dak iż-żmien kienu jaħsbu li dan jiġri għaliex il-priżma għandu l-kuluri moħbija ġo fih.

Imma Newton induna li jekk jerġa' jgħaddi d-dawl minn priżma oħra imqiegħda kontra l-ewwel wieħed, il-qawsalla ta' dawl terġa' ssir dawl abjad.

Din wasslitu għal konklużjoni rivoluzzjonarja: il-kulur qiegħed fid-dawl u mhux fil-ħġieġ.

Jiġifieri, id-dawl abjad li naraw hu fir-realtà taħlita tal-kuluri kollha tal-ispettru li nistgħu naraw b'għajnejna.

Wera wkoll li l-proprjetajiet tad-dawl ikkulurit ma jinbidlux meta jintefa' raġġ fuq xi oġġett.

Newton innota li ma jimpurtax jekk id-dawl jiġix rifless, mifrux jew trażmess, hekk kif dan jibqa' dejjem l-istess lewn.

Hekk sar jaf li l-kulur hu r-riżultat tal-interazzjoni bejn id-dawl li diġà għandu kulur u l-oġġetti, u mhux ħiereġ mill-oġġetti stess.

Din jgħidulha t-teorija tal-kuluri ta' Newton.

Fl-1704 Newton ippubblika t-trattat tiegħu "Opticks" fejn, fost affarijiet oħra, spjega t-teorija korpuskolari tiegħu tad-dawl.

Fiha ssopona li d-dawl hu magħmul minn korpuskoli ħfief ħafna u l-materja ordinarja hi magħmula minn korpuskoli itqal u ssuġġerixxa li dawn jistgħu jinbidlu f'xulxin.

Fit-trattat spjega wkoll ir-rifrazzjoni u d-diffrazzjoni tad-dawl u t-teorija tal-kuluri.

Il-ħidma tiegħu fil-qasam tal-istrumenti ottiċi ta' żmienu kienet importanti.

Fl-1671 beda jtejjeb it-teleskopju riflettur ta' James Gregory.

Mix-xogħol tiegħu fuq ir-rifrazzjoni, fejn wera d-dispersjoni tal-kuluri, ikkonkluda li t-teleskopji kollha bir-rifrazzjoni ibatu bid-dispersjoni tad-dawl u dan ħajru jistinka biex jevita l-problema.

It-teleskopju riflettur bil-mera konkava li ħoloq illum insejħulu t-teleskopju ta' Newton.

Newton kien jitħan il-mirja hu stess u biex iqies il-kwalità tax-xbieha ottika miksuba minhom kien juża' l-fenomenu li illum insejħulu ċ-ċrieki ta' Newton.

L-ewwel verżjoni tat-teleskopju riflettur tiegħu kellu mera primarja konkava.

Dan l-istrument kien ħafna aħjar mit-teleskopju astronomiku ta' Galileo billi kellu dijametru ikbar mingħajr bdil fl-immaġini.

Fl-istess sena, ir-"Royal Society" stednitu jagħti dimostrazzjoni tat-teleskopju riflettur.

Dan l-interess ħajjar lil Newton biex jippublika n-noti tiegħu fuq it-teorija tal-kuluri, li żviluppa iktar tard fit-trattat fuq l-ottika.

It-teleskopju wrieh fl-1672.

Kien hemm minn ma qabilx ma' Newton.

Robert Hooke malli nduna li x-xogħol ta' Newton fuq l-ottika kien qrib ix-xogħol tiegħu, beda jikkritika bil-kbir ċerti ideat ta' Newton.

Dan xaba' mill-argumenti kontra tiegħu u rtira minn kull diskussjoni fil-pubbliku.

Iż-żewġt irġiel baqgħu għedewwa tul ħajjithom.

Fl-1677, Newton reġa' beda jaħdem fuq il-mekkanika, jiġifieri l-gravità u l-effetti tagħha fuq l-orbiti tal-pjaneti.

Għal dan ix-xogħol mexa mal-liġijiet ta' Kepler fuq il-moviment tal-pjaneti u kkonsulta wkoll 'il Robert Hooke u 'l John Flamsteed.

F'Novembru tal-1684, bagħat 'il Halley trattat qasir ta' disa' paġni bit-titlu: "De motu corporum in gyrum" (Moviment tal-korpi jduru), fejn wera l-Liġi tal-invers kwadrat, il-forza ċentripeta u kien fih l-ewwel ħjiel tal-Liġijiet tal-moviment ta' Newton li nsibu aktar tard fix-xogħol kbir tiegħu "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" (li llum insibuh bl-isem "Principia" jew "Principia Mathematica") li ħareġ fil-5 ta' Lulju 1687 bl-għajnuna finanzjarja u l-inkuraġġament ta' Edmond Halley.

Il-metodi tal-kalkulu li uża fih kienu l-ewwel bidu tal-kalkulu vettorjali.

Fil-ktieb tiegħu, fuq żewġ volumi, Newton stabbilixxa t-tliet liġijiet universali tal-moviment li baqgħu mingħajr bdil jew titjib għal żewġ sekli.

Fih uża l-kelma bil-Latin "gravitas" li tfisser "piż", biex jitkellem fuq l-effetti li llum insejħulhom gravità u ddefinixxa l-liġijiet tal-gravitazzjoni universali.

Fl-istess xogħol ippreżenta l-ewwel determinazzjoni analitika, ibbażata fuq il-liġijiet ta' Edmond Halley u Robert Boyle tal-veloċità tal-ħoss.

Bil-"Principia", Newton sar magħruf fuq skala internazzjonali u kiseb ċirku ta' ammiraturi.

Fosthom kien hemm il-matematiku ta' oriġni Żvizzera, Nicolas Fatio de Duillier, li miegħu rabba ħbiberija kbira li damet sal-1693.

Meta spiċċat din il-ħbiberija, 'il Newton qabditu depressjoni qawwija.

Isaac Newton huwa fuq kollox missier il-mekkanika moderna minħabba t-tliet liġijiet tal-moviment li jġibu ismu li nagħtu hawn taħt kif nitgħallmuhom illum:

Dan tal-aħħar kultant insibuh bħala "l-liġi tal-azzjoni reazzjoni".

Barra l-kontribuzzjonijet tiegħu fil-fiżika, Newton, fl-istess ħin ma' Gottfried Wilhelm von Leibniz, żviluppa l-prinċipji li waqqfu l-kalkulu infiniteżmali.

Waqt li Newton ma ppubblika xejn fuq il-metodu tiegħu tal-flussjonijiet u s-suċċessjonijiet infiniti qabel l-1687, Leibniz ippubblika x-xogħol tiegħu fl-1684.

Għalhekk hemm il-problema ta' min kien l-ewwel li għamel is-sejba.

Però Newton fix-xogħol tiegħu, "Principia", ppubblikat fl-1687, faħħar l-iskoperta ta' Leibniz waqt li rrikonoxxa li dan kien wasal għall-istess riżultati b'metodu analogu għal tiegħu.

Minkejja dan, xi membri tar-Royal Society (li Newton kien membru tagħha) akkużaw lil Leibniz li kien ipplaġja lil Newton.

L-argument ħareġ fil-beraħ fl-1711. meta r-Royal Society fi studju stqarret li kien Newton li kien skopra l-metodu u li Leibniz kien impostur.

L-argument ħassar il-ħajja ta' Newton u ta' Leibniz sakemm dan miet fl-1716.

Għal xi żmien, Newton kellu ħbiberija qawwija ma' Nicolas Fatio de Duillier li kien impressjonat ħafna bit-teorija tal-gravità.

Fl-1691 dan beda jlesti verżjoni ġdida tal-"Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica" imma qatt ma' spiċċaha.

Il-ħbiberija birdet ħesrem fl-1694.

Dak iż-żmien Duillier kellu xi korrespondenza ma' Leibniz.

Ma dan kollu f"'mémoire" ippublikat fl-1699, Duriez għaraf lil Newton bħala l-ewwel inventur tal-kalkulu infiniteżmali.

Newton huwa magħruf għat-Teorema Binomjali valida għall-potenzi kollha.

Skopra wkoll l-identitajiet ta' Newton, il-metodu ta' Newton u kklassifika l-kurvi kubiċi fil-pjan (polinomi ta' ordni tlieta b'żewġ varjabbli).

Kien l-ewwel wieħed li uża indiċi frazzjonarji fil-ġeometrija analitika biex isolvi l-ekwazzjonijiet Diofantini.

Stima wkoll is-somom parzjali tas-serje armonika permezz tal-logaritmi (prekursur tal-famuża formola ta' Euler) u sab formola biex jikkalkula n-numru pi (π).

Fl-1699 inħatar professur Lucasjan tal-matematika fl-Università ta' Cambridge.

Dak iż-żmien kull min jgħallem Cambridge jew Oxford kien irid ikun qassis fil-knisja Anglikana.

Imma waħda mill-kundizzjonijiet tal-katedra Lucasjana hi li min joħodha ma jistgħax jieħu sehem attiv fil-knisja (x'aktarx biex ikun jista' juża ħinu kollu għax-xjenza).

Newton allura talab li jiġi eżentat mill-ħtieġa li jkun ordnat qassis u r-Re Karlu II tah il-permess li kellu bżonn.

Hekk ġew evitati l-kunflitti bejn l-opinjonijiet reliġjużi ta' Newton u l-ortodossija Anglikana.

Newton skopra l-liġi universali tal-gravità jew il-ġibda universali li hi l-kawża tal-moviment tal-pjaneti.

Fl-1684 għarraf f'ittra indirizzata lil sieħbu Edmund Halley li kien solva l-problema tal-forza inversament proporzjonali għall-kwadrat tad-distanzi u dik tal-orbiti ellittiċi, miġjuba minn Kepler.

Fl-1685, kiteb trattat qasir "De motu corporum in gyrum "(Fuq il-moviment tal-korpi jduru) li fih iddeskriva l-liġi tiegħu li tqħaqqad il-mekkanika terrestri mal-mekkanika ċelesti.

Esprima din il-liġi b'mod simplifikat permezz ta' din l-espressjoni matematika:

fejn formula_2 hu l-vettur ta' norma wieħed li juri d-direzzjoni tal-moviment, formula_3 il-forza u formula_4 kostanti tal-proporzjonalità jew il-kostanti gravitazzjonali.

Minn din il-liġi ħareġ it-tliet liġijiet ta' Kepler li bihom spjega il-moviment tal-pjaneti matul l-orbita tagħhom.

Waqt li x-xemx teżerċita l-forza tal-gravità fuq il-pjaneti, bil-maqlub il-pjaneti għandhom l-istess l-effett fuq ix-xemx.

Skont it-teorija tal-gravità ta' Newton, l-oġġetti kollha tal-univers jiġbdu 'l xulxin.

Newton kien induna li l-moviment tal-korpi ċelesti ma kienx kostanti u dan fetaħ it-triq għall-iżvilupp sekli wara għall-prinċipju tar-relattività minn Albert Einstein.

Newton kien qal li l-pjaneti ma jgħaddux iżjed minn darba mill-istess orbita.

Il-liġi tal-gravità saret is-sejba l-iżjed magħrufa ta' Newton imma hu wissa kontra l-użu tagħha biex inħarsu lejn l-univers bħala sempliċi magna jew arloġġ kbir.

Qal:

Newton kiteb ukoll:

Għalkemm hu iżjed magħruf għad-dedikazzjoni tiegħu għax-xjenza, il-Bibbja kienet l-ikbar imħabba ta' Newton.

Hu ddedika aktar ħin għall-istudju tal-iSkrittura milli għax-xjenza, u qal, "Jien għandi twemmin fundamentali fil-Bibbja bħala l-Kelma t'Alla, miktuba minn dawk li kienu ispirati minnu.

Nistudja l-Bibbja kuljum."

Qatta' ħafna żmien jipprova jiskopri messaġġi moħbija fil-Bibbja.

Hemm opinjoni mifruxa li Newton kien Unitarjan u Arjan, u ma jaqbilx mad-domma tat-Trinità.

Semma' "l-adorazzjoni ta' Kristu bħala Alla" fil-lista ta' "Idolatria" fil-pitazz teoloġiku tiegħu.

Hemm minoranza li huma tal-fehma li x'aktarx Newton fil-ħsieb tiegħu kien ħafna eqreb lejn kif il-Knisja Ortodossa tal-Lvant tħares lejn it-Trrinità milli kif iħarsu lejha il-knejjes Insara tal punent bħall-Kattoliċi, l-Anglikani u l-parti l-kbira tal-Protestanti.

Il-filosofija mekkanista ta' Newton u Boyle intlaqgħet tajjeb mill-propagandisti tar-razzjonaliżmu bħala alternattiva aċċettabbli għas-setet Panteisti u Entużjasti, u ġiet aċċettata wara xi reżistenza mill-kleru ortodoss kif ukoll mid-dissidenti bħall-Latitudinaristi.

Fiċ-ċarezza u s-sempliċità tax-xjenza sabu mod li bih setgħu jikkumbattu l-entużjażmu superstizzjuż ġej minn eċċess ta' emozzjoni u ta' metafiżika, kif ukoll it-theddida tal-atejiżmu.

L-attakki magħmula kontra l-ħsieb maġiku ta' qabel l-Illuminiżmu, u l-elementi mistiċi tal-Kristjaneżmu, kellhom is-sisien tagħhom fil-kunċett mekkaniku tal-univers ta' Boyle.

Newton ipperfezzjona l-ideat ta' Boyle billi tahom provi matematiċii, u iktar importanti rnexxilu jagħmilhom popolari .

Newton ittrasforma d-dinja immexxija minn Alla intervenzjonista għal dinja maħluqa minn Alla li iddisinjaha fuq prinċipji razzjonali u universali.

Billi dawn il-prinċipji jista' jiskoprihom kulħadd, il-bniedem jista' jsegwi u jilħaq l-għanijiet tiegħu f'din il-ħajja, mhux f'li jmiss, u li jipperfezzjona ruħu bil-poteri razzjonali tiegħu stess .

Din il-possibbiltà li raw in-Newtonjani li jispjegaw d-dinja, kemm fiżika kif ukoll soċjali, permezz ta' kalkuli loġiċi biss, kien kruċjali għad-diżillużjoni li daħal fil-Kristjaneżmu.

Newton kien jara 'l Alla bħala ħallieq omnipotenti li l-eżistenza tiegħu ma setgħitx tiġi miċħuda quddiem il-grandjożità kollha tal-ħolqien.

Imma l-konsegwenza imprevista teoloġika ta' kif kien jara 'l Alla, kif irrimarka Leibniz, kien li Alla issa kien tneħħa kompletament mit-tmexxija tad-dinja, peress li ħtieġa ta' intervent turi biss imperfezzjoni fil-ħolqien t'Alla, li hu impossibbli għal ħallieq perfett u omnipotent.

Minkejja l-iskużi vagi, Alla kien tneħħa filosofikament mill-parteċipazzjoni fil-ħolqien tiegħu, u l-fehim tad-dinja issa tniżżel għal-livell tas-sempliċi raġuni tal-bniedem.

Min-naħa l-oħra, ideat Latitudinaristi u Newtonjani imbuttati sat-tarf iwasslu għall-Millenarjaniżmu, setta reliġjuża ta' nies iddedikati għall-kunċett ta' univers mekkaniku imma li jsibu fih l-istess entużjażmu u mistiċiżmu li l-Illuminiżmu tant iġġieled biex jeqred.

Newton stess forsi kien interessat fil- Millenarjaniżmu billi kiteb dwar il-Ktieb ta' Danjel u l-Ktieb tal-Apokalissi fil-kitba tiegħu "Osservazzjonijiet dwar il-profezziji".

Il-kunċett ta' Newton tad-dinja fiżika pprovda mudell stabbli tad-dinja naturali li kien ħa jsaħaħ l-istabbilità u l-armonija fid-dinja ċivika.

Il-kontoversja bejn dawn iż-żewġ ġganti tax-xjenza, Newton u Leibniz, fil-bidu tas-seklu 18 kienet iddur l-iżjed madwar żewġ punti.

Il-punt l-inqas importanti kien fuq l-iskoperta li għamlu fl-istess ħin tal-kalkulu infiniteżmali, il-punt l-ieħor, wisq iżjed importanti u ġej minn raġunijiet profondi, kien l-argument fuq it-teorija tal-gravità.

Minħabba l-fehma tiegħu ta' univers, għal Gottfried Wilhelm von Leibniz, il-moviment tal-pjaneti madwar ix-xemx kien immexxi miċ-ċirkulazzjoni armonika ta' eter fluwidu madwarha li jkaxkar miegħu il-kwiekeb.

Fil-fatt, il-metafiżika tiegħu ma ħallitux jikkonċepixxi spazju vojt, għax b'dan Alla jkun ħoloq xi ħaġa imperfetta ħafna (Leibniz iċċitat f'Koyré)

Fuq dan il-punt il-Karteżjani kienu qrib il-Leibnizjani, u Roger Cotes matul din il-kontroversja kien isejħilhom it-tnejn "plenisti".

Henry More, filosfu tal-iskola msejħa tal-Platoniċi ta' Cambridge, minkejja li kien wieħed mill-ewwel li appoġġa 'l René Descartes fl-Ingilterra, kien ukoll wieħed mill-ewwel li oppona din l-idea u ħareġ favur "l-eżistenza effettiva tal-ispazju battal".

B'ċertu mod More fetaħ it-triq li fl-aħħar segwa Newton.

Id-diskussjoni min-naħa favur Newton kienet immexxija minn xi nies qrib tiegħu bħal Samuel Clarke u Roger Cotes.

Waslet għand Leibniz u l-Karteżjani imma dawn tal-aħħar ma wiġbux, u daret fuq il-kunċett ta' Alla u fuq l-idea viċina tal-libertà u r-razzjonalità.

Hu importanti li nifhmu s-sens ta' din id-diskussjoni għaliex għal Alexandre Koyré ir-rebħa ta' Newton kienet Pirika u l-premju diżastruż "Hekk il-forza tal-attrazzjoni – li għal Newton kienet il-prova li l-mekkaniżmu waħdu mhux biżżejjed, xhieda ta' qawwiet superjuri mhux mekkaniċi, wirja tal-preżenza u l-għemil ta' Alla fid-dinja – ma baqgħetx hekk iżjed imma saret forza purament naturali, proprjetà tal-materja li saħħet iżjed il-mekkaniżmu minflok dgħajfitu".

Skont Alexandre Koyré id-differenza bejniethom fuq l-idea ta' Alla kienet ċara għal kollox: "L-Alla ta' Leibniz ma kienx il-Mulej Newtonjan li jaħdem fuq id-dinja l-ħin kollu bħal ma għamel l-Alla tal-Bibbja fl-ewwel sitt ijiem tal-Ħolqien.

Kien, jekk nazzarda nkompli il-paragun, l-Alla Bibbliku fil-jum tas-Sabat meta kien wettaq xogħlu u sab li dan jirrapreżenta ...l-aħjar mid-dinjiet possibbli...".

Bil-maqlub għal Leibniz, kif kiteb Samuel Clarke, għal Newton id-Dinja tista' tittejjeb u meta skopra l-liġijiet tal-ġibda universali ma sab l-ebda ħtieġa li dawn huma kif inhuma.

Sempliċiment qal x'inhuma.

Dan it-tiftix mill-Leibnitzjani għal-liġijiet meħtieġa, skont Samuel Clarke, jinnegaw il-libertà tal-aġenti.

Fir-raba' tweġiba lil Leibnitz, kiteb hekk: "Id-dutrina li nsibu hawn twassal għan-Neċessità u l-Fatalità, meta nissoponu li l-Mottivi għandhom l-istess effett fuq Aġent intelliġenti bħall-użin fuq il-miżien....

Imma l-Esseri intelliġenti huma Aġenti; m'humiex sempliċiment passivi u l-Mottivi ma jaġixxux fuqhom kif jaġixxu l-użin fuq il-miżien.

Għandhom qawwa attiva...."

Leibniz u ċerti Karteżjani Franċiżi bħal Nicolas Malebranche, kellhom l-idea li bir-raġuni tiegħu il-bniedem "jista' jsib xhieda tal-aħjar li Alla jista' jagħmel".

Bil-kuntrarju, għal Newton u n-Newtonjani, ir-raġuni aktarx tfittex u tosserva l-fatti u tispjegahom milli tipprova ssib spjegazzjonijiet totali.

Newton kiteb fil-Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica "Jien nispjega sa hawn il-fenomeni tas-sema u dawk tal-baħar permezz tal-forza tal-gravità, imma mkien ma nagħti l-kawża tal-gravità."

Matul ħajjet Newton, l-istudju tal-kimika kien għadu fi tfulitu, u għalhekk meta Newton iddeskriva l-istudji sperimentali tiegħu uża lingwaġġ eżoteriku u terminoloġija vaga li hi assoċjata mal-alkimija.

Kellhom jgħaddu għexieren ta' snin wara mewtu qabel ma saru l-esperimenti fl-istekjometrija, parti mix-xogħol pijunier ta' Antoine Lavoisier, u l-kimika analitika, bin-nomenklatura tagħha, saret tixbah il-kimika kif nafuha llum.

Ħafna mill-kitba ta' Newton fuq l-alkimija x'aktarx inħarqet meta l-laboratorju qabad in-nar.

Għalhekk il-ħidma tigħu f'dan il-qasam setgħet kienet ikbar milli nafu biha issa.

Barra minn dan, 'il Newton qabditu depressjoni nervuża fiż-żmiem li kien qiegħed jaħdem fl-alkimija.

Xi wħud jaħsbu li kienet effett psikoloġiku li oriġinarjament l-alkimija kienet maħluqa biex ikollha waqt li oħrajn jgħidu li kienet xi sura ta' avvelenament kimiku (forsi bil-merkurju, ċomb, jew xi materjal ieħor).

Il-kitba ta' Newton iġġiegħlna naħsbu li wieħed mill-għanijiet ewlenin tal-ħidma tiegħu fl-alkimija seta' kien is-sejba tal-Ħaġar Filosofali (materjal li kienu jemmnu li kien jibdel metalli mhux prezzjużi fid-deheb), u forsi naqra inqas, l-iskoperta tal-wisq mixtieq Eliżir tal-Ħajja.

Xi tipi ta' alkimija kienu pprojbiti fl-Ingilterra matul il-ħajja ta' Newton, minħabba xi prattikanti bla skrupli li kienu jwegħdu lill-benefatturi għonja riżultati li qatt ma setgħu jintlaħqu biex jisolħulhom il-flus.

Il-gvern Ingliż kien jibża' wkoll li jekk jinstab il-Ħaġar Filosofali, id-deheb imbagħad jitlef il-valur tiegħu, u għalhekk għamel pieni ħorox għal min jipprattika l-alkimija.

F'ċerti każi il-kastig għall-prattika tal-alkimija bla permess kien ikun tgħallieq fuq forka ndurata imżejna bil-karti kuluriti.

Newton apposta ma ppubblikax il-ħidma tiegħu fil-qasam tal-alkimija għal din ir-raġuni u forsi minħabba l-biża' li x-xjenzati l-oħra jiflu u jikkritikaw ix-xogħol tiegħu.

Kulħadd kien jaf li Newton kien jieħu għalih malajr meta jikkritikawh bħal ma ġara fil-bosta drabi li kkritikah Robert Hooke, u hu stess ammetta li ma tantx ried jippubblika informazzjoni sostanzjali fuq il-kalkulu qabel l-1693.

Min-natura tiegħu kien perfezzjonista u ma kienx ikun irid jippubblika materjal li kien iħoss li mhuwiex komplut għal kollox, kif tixhed il-qabża ta' tletin sena mindu meta suppost għaraf l-kalkulu fl-1666 sa meta ppubblika x-xogħol komplut fl-1704, li kellu jwassal għall-polemika infami bejnu u bejn Leibniz.

Fl-1936, ġabra ta' xogħlijiet ta' Isaac Newton li qatt ma ġew ippubblikati, telgħu għall-irkant f'Sotheby, Londra.

Din kienet ta' ċertu Gerard Wallop, id-disa' Earl ta' Portsmouth, u għalhekk huma magħrufin bħala l-"Portsmouth Papers".

'Il fuq minn terz minn dawn il-manuskritti hu fuq l-alkimija.

Meta miet Newton, dan il-materjal intilef billi l-eredi tiegħu ma qisux tajjeb għall-pubblikazjoni u s-sejba tiegħu fl-1936 kienet sensazzjonali.

Fl-irkant bosta mid-dokumenti nxtraw mill-ekonomista John Maynard Keynes, li matul ħajtu kien ġemma ħafna mill-kitbiet ta' Newton fuq l-alkimija.

Isaac Newton ta ismu lil dawn:

It-teoriji ta' Newton baqgħu s-suġġett ta' kontroversji u polemiċi xjentifiċi matul is-seklu 18.

Mill-1734, dawk li jżommu mas-sistema ta' Newton bdew jissejħu "Newtonjani", bil-kontra tal-"Karteżjani".

Il-poeta Ingliż, Alexander Pope (1688-1744) kiteb epitaffju fuq Newton li baqa' famuż:


Lino Spiteri

Lino Spiteri

Lino Spiteri (Ħal Qormi, 21 ta' Settembru 1938 - 14 ta' Novembru 2014 ) kien ekonomista, politiku, opinjonista u kittieb Malti.

Kien elett fil-Parlament ta' 23 sena fl-1962 mal-Partit Laburista, u serva b'kollox għal 21 sena, sitta minnhom fil-kabinett, sa ma rtira mill-poliika fl-1998.

Studja fil-Liċeo ta' Malta, u fl-Universitá ta' Oxford, fejn iggradwa fil-Politika u l-Ekonomija.

Beda jikteb in-novelli minn kmieni, bl-ewwel waħda tiegħu, "Raġel Kburi".

Kiteb madwar 110 novelli, imsejsa f'realiżmu soċjali, b'madwar kwart minnhom ambjentati fil-qasam soċjo-politiku, 'il hinn mill-parteġġjaniżmu.

L-ewwel ġabra ta' novelli mit-tmienja li ppubblika bejn l-1968 u l-2005 (waħda minnhom fantażiji bl-Ingliż) kienet "Tad-Demm u l-Laħam u stejjer oħra".

Fl-1970, ħareġ ġabra oħra bl-isem "Ħala taż-Żgħożija".

Ġabriet oħra huma "Anatomija", "Fejn jixrob il-qasab fis-sajf", u "Mal-ħmura tas-silla".

L-iżjed ġabra għal qalbu kien jgħid li kienet "Stejjer għal Valentina", fejn l-awtur, jiċċelebra l-ferħ tiegħu li hu nannu billi jkellem lin-neputijiet tiegħu bi stejjer dwar il-ħajja.

L-aktar ġabra riċenti (2005) hi "Meta Jdellel il-Qamar".

Flimkien ma' pubblikazzjonijiet oħra Spiteri ħareġ ukoll tliet ġabriet ta' poeżija u rumanz soċjo-politiku, "Rivoluzzjoni, do Minore", li jirreġistra l-ħasra u l-ħala tal-kwistjoni politiko-reliġjuża tas-Sittinijiet, li għal Spiteri kienu l-ewwel fażi tal-karriera politika tiegħu.

Fl-2005 ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb għan-novelli u r-rumanzi.

Spiteri daħal fil-Parlament ta' 23 sena fi żmien il-kwistjoni politiko-reliġjuża, u dam mill-1962 sal-1966.

Wara li mar jistudja barra, fost ħwejjeġ ieħor mexxa l-Bank Ċentrali, reġa tela' fil-Parlament fl-1981 u baqa' membru sa ma rtira mill-politika fl-1998.

Tul il-21 sena li għamel fil-Parlament f'isem il-Partit Laburista kien ministru darbtejn, u serva b'kollox għal sitt snin.

Spiteri jammetti li l-ikbar żball politiku li għamel kien dak li kkontesta l-elezzjoni tal-1996 minkejja li ma qabilx mal-pożizzjoni tal-partit Laburista favur it-tneħħija tal-VAT.F'intervista li ta fl-2007, qal: "Ħassejt li kieku tlaqt mill-partit qabel l-elezzjoni kienet issir iktar ħsara lill-MLP.

Tista' tgħidli li l-ħsara xorta waħda saret wara, tant li l-Gvern dam biss 22 xahar.

Jista' jkun ukoll.

Iżda sal-lum għadni ma nistax nifhem kif il-maġġoranza li kellu l-MLP fl-1996 żvintat fix-xejn u saħansitra l-PN kabbar dik il-maġġoranza fl-1998.

Alfred Sant kellu raġun jgħid li ma setax jiggverna b'Mintoff jorbotlu jdejh wara dahru.

Iżda nħoss li t-"timing" tal-elezzjoni bikrija kien ħażin.

Alfred kien konvint li seta jirbaħ dik l-elezzjoni għax ħass li bir-rabja li kien hemm kontra Mintoff fost il-Laburisti l-mument kien opportun biex tisfruttah.

Nemmen li dak kien l-iktar kalkolu politiku żbaljat ta' Alfred Sant...

Nemmen li Mintoff ma ridx iwaqqa' Gvern.

Ried iġib sitwazzjoni fejn Alfred Sant iwarrab biex minfloku jmexxi xi ħaddieħor li kien ikollu maġġoranza Laburista garantita fil-Parlament.

Iżda Mintoff ma sab lil ħadd jilgħablu l-logħba..."

Dak iż-żmien kienu ħafna li spekulaw dwar dan dan l-oġġettiv ta' Mintoff u l-possibbiltà li Lino Spiteri jieħu post Sant fit-tmexxija tal-partit.

Spiteri kien jgħid bla tlaqliq li probabbilment l-oġġettiv ta' Mintoff kien li jħajjar lilu biex jieħu post Sant.

"Mintoff kien bagħat għalija biex niltaqa' miegħu.

Ma kontx aċċettajt u ma nafx x'ried jgħidli iżda nista' nobsor x'kien it-tir tiegħu.

Dakinhar kont anki rrappurtajt lil Alfred Sant li l-Perit ried jiltaqa' miegħi."

F'Mejju 2000, Lino Spiteri allega li fl-elezzjoni għall-ħatra ta' mexxej ġdid tal-Partit fl-1992, Pawlu Muscat, sindku Laburista ta' Bormla, kien bagħbas fil-voti biex ma jitlax hu, tbagħbis li Spiteri qal, u anke Muscat qal, Alfred Sant ma kellux x'jaqsam miegħu u lanqas kien jaf bih.

Muscat kien tressaq quddiem il-Bord ta' Viġilanza u Dixxiplina tal-Partit Laburista u rtira dak li kien qal.

Huwa jirrakkonta xi episodji tal-ħajja politika tiegħu fil-ktieb "Jiena u għaddej fil-politika", li ħarġu fl-2007.

Oqsma li ħadem fihom ukoll b'mod paralleli huma dawk tal-ġurnaliżmu u ta' l-ekonomija u l-finanzi.

Għadu attiv f'dawn l-oqsma, fil-gazzetti bħala opinjonist b'kolonni regolari f'"The Times" u "The Sunday Times", u fil-qasam ekonomiku bħala direttur fuq għadd ta' bordijiet.

Meta kien Ministru tal-Kummerċ fis-snin 80 ta l-permess, kontra l-parir li ngħatalu minn diriġent fiċ-ċivil, biex Farsons ikun jista' jdaħħal makkinarju iktar modern f'Malta biex jaħdem il-birra u jtejbilha l-kwalità.

Spiteri kien issuġerixxa l-isem Easysell lil Tumas Fenech meta bena l-ewwel showroom tiegħu.

Kien ukoll dak li ħareġ bl-ismijiet ta' Mid-Med Bank, minflok l-ewwel suġġeriment ta' Dom Mintoff li jkun Mid-Mediterranean Bank, u MV Pinto, vapur tas-Sea Malta li kien "varat fuq l-għatba ta' forn" fi Triq Pinto f'Ħal Qormi.

Spiteri kellu diżabiltà fiżika għax twieled bi driegħ wieħed iżda din kienet fattur importanti fl-għaġna tal-karattru assertiv u 'ġellied' tiegħu li anki għenu jkun indipendenti fiżikament u fil-ħsieb.

"Kelli nirreżisti kemm-il darba għall-inkejja u t-tinbix tan-nies u allura sawwart karattru daqxejn supperv anki biex inpatti għall-mistħija.

Iżda anki fuq livell fiżiku qatt ma bżajt nieqaf lil min ipprova jweġġagħni", qal f'intervista fl-2007.

"Inħobb nuża lili nnifsi bħala eżempju biex ninkoraġġixxi lil ġenituri ta' tfal b'diżabbiltà ħalli jemmnu f'uliedhom bħalma emmnu fija l-ġenituri tiegħi li rabbewni indipendenti minkejja kollox."

Fl-2008 Spiteri nghata Ġieħ ir-Repubblika u nħatar Kumpann tal-Ordni tal-Mertu.

Lino Spiteri iźźewweġ lil Vivienne neé Azzopardi fl-20 t'Awwissu, 1964 u kellhom erbat itfal, Noelle, Bertrand, Lara u Lincoln.

Fi stqarrija, l-Gvern Malti qal li pajjiżna tilef personaġġ importanti fil-qasam politiku, soċjali u letterarju.

Il-mewt tal-eks Ministru Lino Spiteri iħalli sentiment ta' sogħba u dieqa fost il-poplu Malti u Għawdxi kollu kemm hu.

"Lino Spiteri se jibqa' mfakkar għall-impenn u d-dedikazzjoni tiegħu tul karriera politika twila li matulha ħadem bla distinzjoni partiġjana lejn min kien jagħti s-servizz.

Kellu analiżi profonda tal-ġrajjiet kurrenti lokali u internazzjonali kif ukoll talent li ssarraf f'kitbiet kritiċi li ftit kien hawn bħalhom.

Kien persuna qrib in-nies anke fil-kontribut volontarju tiegħu li fih dejjem ħaddan valuri soċjali.

Lino Spiteri kien punt ta' referenza li l-pajjiż se jħoss bil-kbir in-nuqqas tiegħu," qal il-Gvern fi stqarrija.

Fil-Parlament, il-Prim Ministru Joseph Muscat fisser lil Lino Spiteri bħala wieħed mill-aktar membri eżemplari li qatt kellha din il-Kamra għall-konsistenza li ta fil-ħajja pubblika u fil-Parlament.

Muscat fisser lil Lino Spiteri bħala wieħed minn dawk in-nies importanti fil-familja politika li jmexxi hu, li rnexxielu jżewweġ il-ħsibijiet tad-dinja tan-negozju mal-prinċipji Soċjalisti demokratiċi.

Fakkar ukoll fiż-żminijiet diffiċli tal-politika Maltija, meta baqa' jemmen li dak li hu tajjeb għan-negozju jkun tajjeb ukoll għall-ġid tal-ħaddiema u tas-settur tax-xogħol filwaqt li qatt ma mar kontra l-ħsieb soċjalista demokratiku.

Fuq l-att politiku, jibqa' msemmi bħala awtur tal-qasam tas-servizzi finanzjari f'pajjiżna u biex ikun hemm kunsens bejn iż-żewġ naħat tal-Kamra meta beda jitwaqqaf dan is-settur tas-servizzi finanzjarji.

Fisser dan il-kunsens bħala għodda importanti għall-iżvilupp li sar fl-ekonomija ta' pajjiżna.

Dan hu wkoll qasam storiku fil-Parlament li dwaru l-Kamra dejjem ivvutat favur u mingħajr ħadd kontra.

Muscat qal li t-tmiem tal-politika ta' Lino Spiteri ma kienx daqstant feliċi u rrimarka li kien spiċċa wkoll bil-banda mal-partit tiegħu, iżda baqa' jżomm ir-rispett lejn l-elettorat.

Fisser lil Lino Spiteri wkoll bħala bniedem rispettat minn kulħadd u fakkar fl-okkażjonijiet meta Lino Spiteri kien jagħmel kuntatt miegħu biex jinfurmah li kien se jikkritikah fl-analiżi li kien jikteb u jippubblika fil-ġurnali.

Il-Partit Nazzjonalista permezz ta' stqarrija sellem il-memorja tal-eks Ministru Lino Spiteri u rringrazzjah tal-kontribut tiegħu fl-isfera politika Maltija.

"Lino Spiteri żgur li jibqa' mfakkar għal snin twal iservi fil-Parlament Malti jirrapreżenta lill-poplu Malti u Għawdxi.

L-eks Ministru baqa' jagħti l-kontribut lis-socjetà Maltija b'kitba fuq temi varji, fosthom anke l-politika.

Speċjalizzat fis-settur ekonomiku, Spiteri serva wkoll bħala Deputat Gvernatur tal-Bank Ċentrali ta' Malta.

Il-Partit Nazzjonalista jwassal il-kondoljanzi lill-familja Spiteri f'dan il-mument diffiċli," qal il-PN fi stqarrija.