Munxar

Munxar

Il-Munxar hu raħal Għawdxi li jinsab fin-nofsinhar tal-gżira, qrib ir-raħal ta' Sannat, b'popolazzjoni ta' madwar 1,019 -il ruħ.

L-isem "Munxar" ġej minn tip ta' serrieq, bis-snien tiegħu jidhru fl-arma tal-lokal.

Il-Munxar hu l-aktar magħruf għall-bajja tax-Xlendi, waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi l-aktar popolari ta' Għawdex, li sa nofs is-seklu 20 kienet għadha biss post tas-sajjieda.

Il-Knisja Parrokkjali tal-Munxar hi ddedikata lill-Appostlu San Pawl, protettur ta' Malta u Għawdex, kif ukoll tal-istess raħal tal-Munxar.

Il-parroċċa tal-Munxar hi l-aħħar waħda li ġiet stabbilita.

Dan sar fl-1957 mill-Isqof Ġużeppi Pace.

Il-Kunsill Lokali tal-Munxar għandu f'idejh it-tmexxija u l-Amministrazzjoni komunali tal-lokal.

Il-membri tal-Kunsill huma:

Il-Kappillan tal-Munxar huwa: Fr.Micheal Said.

Il-lokalita' tal-Munxar fiha diversi faċilitajiet għar-residenti fosthom plejgrawnd u park, kif ukoll diversi pjazez bil-bankijiet fejn wieħed jista' joqgħod bilqiegħdha.

Barra minn hekk, il-parroċċa għandha ukoll iċ-Ċentru Parrokkjali tagħha.

Il-Patrun tar-Raħal tal-Munxar hu San Pawl Appostlu, bil-festa tiegħu issir nahar l-10 ta' Frar, fit-tifkira tan-Nawfraġju tiegħu Malta.

Iżda l-festa tar-raħal issir kull aħħar Ħadd ta' Mejju, u b'hekk tiftaħ l'hekk imsejjaħ "Staġun tal-Festi f'Għawdex"


Kerċem

Kerċem

Kerċem, jew Ta' Kerċem hi lokalita Għawdxija b'popolazzjoni ta' madwar 1,665 ruħ, u tinkludi fiha bosta postijiet naturali fosthom il-wied tal-Lunzjata, l-għoljiet Tal-Mixta, Għar Ilma, kif ukoll l-Għadira ta' San Raflu li tibqa' twassal sal-irdum tax-Xlendi.

Studjużi u Arkeologi jsostnu li l-post fejn illum hemm dan ir-raħal kien abitat saħansitra mill-fażi ta' Għar Dalam (5000-4500 QK) Sejbiet arkeoloġiċi f'dan ir-raħal jikkonsistu ukoll f'ċimiterju Nisrani antik, imsejjaħ "iċ-Ċimiterju ta' Għar Gerduf", imsemmi ukoll fil-Ktieb ta' Ġan Piet Agius De Soldanis.

Riċentament instabu oqbra maħsuba li huma mill-Fażi Tarxien(3000-2500 QK), u li għadhom fil-fażi ta' skavar

Ir-raħal beda jespandi u jiżviluppa f'komunita' fil-Perjodu tal-Medju Evu, madwar kappella ddedikata lil Papa San Girgor il-Kbir, li hu wieħed mill-Patruni tar-raħal flimkien mal-Madonna tas-Sokkors.

Fl-1885, ir-raħal ta' Kerċem sar uffiċċjalment parroċċa mill-Isqof Pietru Pace.

Ir-raħal ta' Kerċem għandu ukoll is-subborg tiegħu imsejjaħ "Santa Luċija" mibni ukoll madwar knisja żgħira iddedikata lill-qaddisa Santa Luċija Verġni u Martri.

Dan il-post hu kkaratteriżżat mill-paċi u s-serenita' li wieħed għadu jista' jsib sal-lum.

Fost in-nies l-aktar importanti mir-raħal ta' Kerċem hemm Madre Margerita Debrincat (fundatriċi tal-Kongregazzjoni tas-Sorijiet Frangiskani tal-Qalb ta' Gesù), l-Avukat Anton Calleja (Membru tal-Assemblea Leġiżlattiva), u l-Kavallier Peter Paul Grech (Ghalliem u Assistent Direttur tal-Edukazzjoni)

Il-Lokal ta' Kerċem jaqa' taħt ir-responsabbilita' tal-Kunsill Lokali Kerċem.

Il-kunsill preżenti ġie ffurmat fl-2015 u hu magħmul minn:

Ta' Kerċem igawdi minn bosta faċilitajiet komunali fosthom ġnien pjuttost kbir imsemmi għal Ċensu Sciberras, inawgurat fl-okkażjoni tal-Millenju il-Kbir.

Ir-raħal għandu ukoll tim tal-futbol, bl-isem ta' Kerċem Ajax FC, liema tim jittrenja fi grawnd b'terf artifiċjali li jinsab fl-istess raħal.

Fir-Rahal ta'Kercem insibu ukoll l-Ghaqda Muzikali San Girgor www.bandasangirgor.org.

Il-Parroċċa ta' Kerċem hi l-unika parroċċa Għawdxija li għandha kopatronaġġ, jiġifieri għandha żewġ patruni prinċipali.

Sal-1885, San Girgor kien il-patrun prinċipali tar-raħal sakemm nahar is-17 ta' Awwissu 1885, il-knisja ġiet ko-iddedikata lill-Verġni Marija tas-Sokkors.

Għalkemm ir-raħal jiċċelebra żewġ festi bl-istess importanza (dik ta' San Girgor nahar it-12 ta' Marzu, kif ukoll dik tal-Madonna tas-Sokkors kull tieni Ħadd ta' Lulju), dik tas-Sokkors hi meqjusa il-aktar prinċipali f'terminu ta' popolarita'.

L-armar tal-festa qieghed f'idejn l-Ghaqda ta l-Armar Madonna tas-Sokkors ta Kercem. www.festakercem.com


Xlendi

Xlendi

Ix-Xlendi huwa villaġġ tas-sajjieda fl-Lbiċ tal-Gżira Għawdxija.

L-isem Xlendi probabilment ġejja mill-kelma "xelandion", li kienet tip ta' dgħajsa Biżantina li kienet tankra f' dan il-port.

Dan ir-raħal huwa imdawwar bl-irħula tal-Munxar, Kerċem u Fontana (Għawdex).

Ix-Xlendi jaqa taħt l-amministrazzjoni tal-kunsill lokali tal-Munxar, għalkemm ix-Xlendi għandu il-mottu u l-arma tiegħu.

Ix-Xlendi huwa famuż kemm għal bajja biex fiha jgħumu, il-blat fejn it-turisti jistgħu jixxemxu u in-natura għal mixjiet.

Fis-27 ta' Marzu 2010, saret elezzjoni biex jintażlu 5 persuni, biex mill-1 ta' Lulju, jingħaqdu bħala kunsill u jkunu responsabbli mill-finanzi tax-Xlendi.

Ic-"Ic-Chair-person" elett huwa Godwin Azzopardi.

Kunsilliera l-oħra huma: Borg Vincent, Busuttil Mark, Buttigieg Joselle, Michele Fenech Adami.

Anthony Grech huwa is-Segretarju Ezekuttiv ta' dan il-Kumitat.

L-oqbra ta' żmien Puniċi-Biżantini li instabu fl-1923 u 1965, jinsabu fil-Ponta ta' San Xmun (taħt Triq San Xmun) u oħrajn fil-Wied tax-Xlendi eżattament fil-ġebla imsejħa "il-Fekruna".

Ir-Rumani kienu jaraw il-port tax-Xlendi bħala protezzjoni għal imriekeb tagħhom billi l-irdum li jdawru ix-Xlendi kienu jilqgħu ir-riħ.

Barra minn hekk, f'nofs il-bokka tal-bajja hemm sikka illi bosta mriekeb kienu jolqtugħa u jgħirqu.

Dawn ħallew bosta anfori fil-qiegħ tal-baħar u dawn jattiraw bosta bugħaddasa lejn ix-Xlendi.

It-Torri li jgħasses il-ħalq tal-bajja ġie mibni mill-Gran Mastru Lascaris fid-28 ta' Ġunju 1650.

Dan ġie mibni biex iħares il-bajja minn kuntrabandu u żbarki ta' Torok u Pirati.

It-Torri tax-Xlendi kien ukoll importanti għal Armata Ingliża, tant u hekk illi kellu l-isem ta' "Tower B".

Dan kien importanti għal għassa ta' ebda żbark u dgħajjes ta' l-għadu.

Tilef l-importanza mad-dħul ta' l-ajruplani fil-militar.

It-Torri għadu kif kien ħlief li għadda minn xi restawr.

Issa ġie kemmxejn abbandunat u jinsab fi stat ħażin ħafna u il-Kunsill Lokali qed jippjana restawr fuq il-ħitan ta' barra tat-Torri.

Hija xi ħaġa kemmxejn straba illi fl-1600 ix-Xlendi kellha 4 kappelli.

Dawn kienu:

Dawn il-Kappelli imsemmiha fuq kollha ġew profonati bejn l-1650ijiet u 1680ijiet.

Il-Komunita' ta' Sajjieda li inbniet aktar tard fl-1800ijiet ħasset in-nuqqas ta' kappella u bnew statwa ta' Sant' Indrija fil-port sakemm inbniet il-kappella iddedikata lil Madonna tal-Karmnu.

Il-Kappella inbniet fl-1868 u ġiet iddedikata fl-1974.

Kull sena, fl-ewwel Ħadd ta' Settembru, tiġi iċċelebrata il-festa lil patrun.

Fil-wara nofsinhar, ikun hemm logħob tal-baħar fil-bajja fosthom il-"Ġostra" li huwa arblu ta' l-injam jiżloq li jitwaħħal fil-blat ħiereġ lejn il-baħar.

Filgħaxija ikun hemm purċissjoni bl-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu madwar ix-Xlendi.

Fl-1955, fil-blat ta' wara il-kappella tax-Xlendi, ġiet imħaffra mitħna.

Kellhom jibnu mina twila 30 metru, għolja 2.5 metru u wiesgħa 3 metri u li tieħu għal kamra kbira fejn hemm il-magni bżonnjużi.

Il-Kamra hija maqsuma fi tlett sulari u fuq wara hemm silo li jiġbor elf tunnelata ta' qamħ.

The mill kienet mbnija meta kienet qed toqrob il-Gwerra Bierda u b'hekk imbniet b'tali mod illi bomba nukleari ma ittellifx.

Din il-Mitħna qatt ma intużat.

Il-Villaġġ tax-Xlendi għandu topografija sabiħa b'irdum fil-gnub għoljin u wied fuq wara li jġorr l-ilma tax-Xitra minn ta' Kerċem, Munxar, Fontana u ir-Rabat (Għawdex għal ġol-baħar.

Waqt ir-Renju Ingliż f' Malta, ix-Xlendi kellu bajja kbira ramlija li maż-żmien naqas ħafna bil-mewġ, l-ilma tal-wied u ukoll b'interferazzjoni tal-bniedem u issa għad baqa xi ftit ċagħaq.

Il-Bajja hija ukoll magħrufa għal blat fuq in-naħa tal-lemin, biex jixxemxu u anke għal għadds.

Il-Kantra huwa wied li jinsab fuq il-lemin tal-bajja maġenb it-Torri tax-Xlendi.

L-isem ġej mill-kelma Spanjola-Siċiljana "Alcantara".

Dan huwa minħabba il-forma tal-wied u tal-ħalq tal-wied stess.

Mill-entrata tal-wied wieħed jista' jara forma ta' qaws.

Bosta baħħar kienu jibżgħu mill-Kantra minħabba illi il-Profeta David kien kiteb "Ibżgħu mill-qaws".

F'dan il-wied hemm bosta tipi ta' flora u fauna rari u indiġena minħabba illi ma tant jersqu nies fil-wied.

Biex wieħed jmur it-Torri tax-Xlendi jista' jgħaddi minn fuq pont fuq il-wied tal-Kantra mibni mill-Kavallieri wara li inbena it-Torri.

Fix-Xlendi insibu bosta għerien, kbar u żgħar fuq il-ġnub tal-bajja.

L-aktar mifgħuma huma:

Għar ta' Karolina huwa għar fuq in-naħa tax-Xellug tal-Bajja.

Darba kienet propjeta ta' Karolina Cauchi, sinjura mir-Rabat, bint tan-Nutar Nicolo Cauchi.

Aktar tard, Karolina, waqqfet is-Sorijiet Agostinjani f' Għawdex u tat l-art tagħha kollha lilhom, fosthom dan l-għar.

Is-sorijiet bdew fis-sajf joqgħodu ix-Xlendi u imorru jgħumu f' dan l-għar ċar u maqtugħ min-nies.

L-Għar ta'Santa Katerina ta' Siena tinsab 'l barra mill-bajja fuq in-naħa tax-Xellug.

Hija mifgħuma ħafna għal-baħar kristall li ikun hemm.

Fl-1600ijiet in-nies kienu jgħixu madwar l-għar u l-kappella li kienet eżatt fuq l-għar.

Għalhekk l-isem ta' l-għar ġej mill-kappella.

Fil-partijiet mhux developati tax-Xlendi, jgħixu ħafna tipi ta' flora u fauna fejn fosthom hemm dawk rari.

Nistgħu insemmu il-Qabru, Widnet il-Baħar u il Gawwi.

Illum ix-Xlendi huwa wieħed mill-postijiet l-aktar developati u jagħmlu ħsara kbira lil bijodiversita' taż-żona.

Karolina Cauchi twieldet l-Isla fil-25 ta' Diċembru 1824, l-unika wild tan-Nutar Nicolo Cauchi mir-Rabat Għawdex.

Karolina ġiet imrobbijja tajjeb ħafna u tgħallmet tikteb bit-Taljan.

L-ewwel komunita Dumnikana ġiet moħluqa minn Karolina u kienet tikkonsisti f'9 nisa.

Hija tat l-art kollu tagħha lis-Sorijiet u fis-sjuf kienu jistriħu ix-Xlendi fid-dar mibnija minn Karolina.

Il-Kongregazzjoni kibret ħafna.

Missier Karolina, In-Nutar Nicolo, ingħata xi art mill-Patrijiet Karmelitani ta' L-Imdina biex fuqa jibni kappella iddedikata lil Madonna tal-Karmnu.

Lady Constance Strickland ippruvat kemm setgħet biex tirrestawra it-Torri tax-Xlendi f' sentejn fl-1956 meta it-Torri kien għoddu ħa jaqa'.

Iżda wara ir-restawr fl-1979 hemm dokumenti Governali illi reġa waqa' fi stat ħażin.

Toni Portelli kien famuż għal ħajja sempliċi imma nistgħu ngħidu ta' qligħ tiegħu fix-Xlendi.

Kellu ħanut żgħir fuq il-port fejn kien ibigħ xi ftit soft drinks, biskuttini u xi ikel għan-nies u sajjieda tax-Xlendi.

Barra minn hemm kien famuż għall-istuffat tal-fenek tant illi xi Maltin kienu imorru jieklu għandu.

Kien ukoll imur bin-nagħaġ fuq l-irdum tax-Xlendi.

Ganni kien il-pulużija tax-Xlendi għal ħafna snin.

Kien meqjus serju ħafna f' xogħlu, tant illi kien jgħasses lejl u nhar u anke waqt tempesti kbar biex jara illi ma jkun nġarr ħadd mal-kurrent tal-wied.

Ir-Rettur kien jitolbu jiftaħlu il-bieb tal-Knisja kmieni filgħodu u jdoqq ukoll il-qniepel.

Din il-Familja kellha erja kbira ta' għelieqi li fihom kienu jaħdmu il-ġurnata kollha u tant kellhom xogħol illi kienu jitolbu lil nies oħra biex jgħinuhom.

Barra minn hekk kellhom 6 baqriet li kienet rarita' fil-gżejjer tagħna f' dak iż-żmien.

L-għelejjel u il-ħalib kien jinbih fix-Xlendi u iż-żejjed jinbigħ ta' Kerċem.


Microsoft

Microsoft

Microsoft hija kumpanija multinazzjonali Amerikana li timmanufattura u tipproggramma s-softwer tal-kompjuters.

Il-kumpanija hi bbażata f'Redmond, fl-istat ta' Washington, u hi l-aktar magħrufa għas-sistema operattiva tagħha Microsoft Windows u s-set ta' softwer tal-Microsoft Office.

Il-kumpanija l-ewwel bdiet tipproduċi softwer għal servers u kompjuters kbar, iżda lejn in-nofs tat-tmeninijiet bdiet tintroduċi softwer għal kompjuters privati u domestiċi.

Barra minn softwer, Microsoft għandha bosta assi jew kontroll sħiħ f'kumpaniji oħra bħal MSNBC (stazzjon tat-televiżjoni), il-portal tal-internet MSN, u oħrajn.

Matul iż-żmien, Microsoft kienet ikkritikata ferm, saħansitra minn gvernijiet u kummisjonijiet Ewropej fuq il-monopolju tagħha, u n-nuqqas ta' kompetittività tagħha.


Commonwealth tan-Nazzjonijiet

Commonwealth tan-Nazzjonijiet

Il-Commonwealth tan-Nazzjonijiet, jew il-Commonwealth, hi organiżżażjoni ta' ħamsa u tletin pajjiż indipendenti, li ħafna minnhom kienu jiffurmaw parti mill-Imperu Ingliż.

Dawn il-pajjiżi jikkollaboraw flimkien u jaħdmu sabiex, fost oħrajn jippromwovu d-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem, l-iggovernar tajjeb, il-liberta tal-persuna umana, il-kummerċ ħieles, u l-paċi fid-dinja.

L-Organiżżażjoni taf il-bidu tagħha bl-Istatut ta' Westminster tal-1931, liema statut jgħid li l-pajjiżi membri tal-Commonwealth huma indaqs u għandhom ilkoll l-istess importanza.

Il-Commonwealth għandha l-kap tagħha, kariga ċerimonjali u li hi preżentament okkupata mill-Maesta Tagħa ir-Reġina Eliżabetta II tal-Ingilterra.

Barra minn hekk, ir-Reġina hi ukoll il-Monarka ta' sittax -il pajjiż membru tal-Commonwealth.

Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, bosta pajjiżi li kienu jiffurmaw parti mill-Imperu Ingliż bdew isiru aktar indipendenti.

F'dan il-perjodu, kienu qiegħdin isiru bosta laqgħat bejn Prim Ministri Brittaniċi u Kolonjali, liema laqgħat wasslu sabiex jiġu żviluppati "Konferenzi Imperjali".

F'dawn il-konferenzi, l-indipendenza tal-kolonji kienet aċċettata minn kullħadd, u dan issaħħaħ bid-Dikjarazzjoni ta' Balfour fl-1926, li kienet tgħid li l-Ingilterra u d-dominji tagħha kienu "ugwali fl-istatus, u bl-ebda mod inferjuri minn xulxin f'kull aspett, intern jew estern, għalkemm maqgħqudin bir-rispett lejn il-kuruna u l-għaqda ħielsa bħala Membri tal-Commonwealth tan-Nazzjonijiet"

Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, dak li kien l-Imperu Ingliż spiċċa biss erbatax -il pajjiż barra r-Renju Unit, l-aktar minħabba l-qawmien ta' movimenti favur l-indipendenza mill-Ingilterra.

Pero', ħafna minn dawn il-pajjiżi xorta baqgħu membri tal-Commonwealth.

Il-pajjiżi li għażlu li ma jidħlux fil-Commonwealth huma l-Eġittu, l-Iraq, it-Transġordan, il-Palestina, is-Sudan, is-Somalja, il-Kuwajt, il-Bahrain, l-Oman, il-Qatar, l-Emirati Għarab Magħquda, Burma u Aden.

Fl-1948, ir-Repubblika tal-Irlanda ma baqgħetx tirrikonoxxi lir-Reġina tal-Ingilterra bħala l-Kap tal-Istat tagħha, u għalekk telqet mill-Commonwealth.

Dan wassal għal diżgwid bejn il-pajjiżi l-oħra membri tal-Commonwealth, l-aktar l-Indja li kienet se ssir repubblika fl-1950.

Dan id-diżgwid issolva f'April 1949, fejn permezz tad-Dikjarazzjoni ta' Londra, l-Indja qablet li tkompli tagħraf lir-Reġina tal-Ingilterra bħala Kap tal-Commonwealth.

Bosta pajjiżi oħra mxew fuq il-passi tal-Indja, u bosta jgħidu li din id-Dikjarazzjoni wasslet għall-Commonwealth tallum.


Ġorġ Pisani

Ġorġ Pisani

Ġorġ Pisani (Ir-Rabat, Għawdex, 6 ta' Mejju 1909 - 24 ta' Frar 1999) kien kittieb Malti.

Ġorġ Pisani jibqa' magħruf l-aktar għall-importanza li jagħti lil Għawdex bħala post sabiħ u mimli sliem.

Waqt li jitkellem dwar bosta problemi soċjali u umani, l-aħjar xogħlijiet tiegħu huma mnebbħa mill-imqades u mill-imkejjen tal-qedem.

Aktarx għalhekk li Ġużè Chetcuti jsejjaħlu "l-poeta tal-istorja" għax għadd ġmielu ta' poeżiji li kiteb għandhom tema preistorika bħal Ħaġar Qim, Il-Ġgantija t'Għawdex u Għar Dalam.

Imma kien magħruf ukoll bħala l-poeta taż-żgħożija, kif kiteb il-Prof.

Ġużè Aquilina fl-1945 fil-prefazju tal-ktieb ta' Pisani, "Il-Għid taż-Żgħożija": "Tneħħi... l-waqtiet suwed ta' qtigħ il-qalb jew disperazzjoni, l-akbar motiv tal-poeżija ta' Pisani tibqa' ż-żgħożija qalbiena li tħares 'il quddiem mimlija ħeġġa u mgħaġġla fit-tiġrija tal-ħajja."

Ġorġ Pisani twieled ir-Rabat, minn Pawlu, negozjant tal-inbid Ghawdxi, u Tereża mwielda Calleja, Maltija, li kienet tgħix Għawdex flimkien mal-familja tagħha.

Għex it-tfulija tiegħu f'dar kbira fi Triq it-Tiġrija, illum magħrufa bħala Triq ir-Repubblika, li tista' tgħid hi l-arterja prinċipali tal-gżira.

Ċensu Tabone li sar President tar-Repubblika ta' Malta, kien kuġinuh u kien joqgħod bieb ma bieb miegħu.

Attenda l-iskola primarja tal-Gvern, imbagħad daħal il-Liċeo t'Għawdex.

Fl-adoloxxenza, Pisani ħass is-sejħa reliġjuża u beda n-novizzjat mal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini.

Fl-Ordni Franġiskan, Pisani kellu l-isem ta' Fra Alipju.

Hemmek huwa għamel studji avvanzati fil-letteratura klassika u t-teoloġija.

Kien f'dan iż-żmien li beda jikteb poeżiji bil-Malti fir-rivista tal-Franġiskani Kapuċċini "L-Immakulata".

Iżda dan ma' kienx l-ewwel attentat għall-kitba tal-poeżija ta' Pisani.

Huwa stess jistqarr li l-ewwel attentat ta' poeżija tiegħu kienet "sunett" tal-festa fl-okkażjoni tal-festa tal-Assunta.

Kien ghamillu inkoraġġiment sabiex jikteb, Monsinjur Luigi Vella, rumanzier, poeta, teologu u kittieb Għawdxi.

Wara li ħalla l-kunvent, Pisani beda l-karriera tiegħu ta' għalliem.

F'dan iż-żmien ikkolabora ma' E.B. Vella fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni biex jinġabar materjal didattiku ghall-kotba tat-tgħalim tal-Malti "Ġabra ta' Ward" li gew stampati fl-1930.

Pisani nħatar l-ewwel surmast tal-Malti fil-Liċeo t'Għawdex fl-1935.

Kien f'dan l-istess żmien li Ġorġ Pisani introduċa l-istudju tal-Malti fis-Seminarju t'Għawdex u fl-1936 introduċa t-tagħlim tal-Malti lill-għalliema Għawdxin tal-iskejjel primarji.

Fl-1935 inħatar l-ewwel surmast tal-Malti fil-Liċeo.

Fl-1940 daħal jaħdem bħala traduttur u aktar tard bħala ko-editur tal-Information Service Bulletin bil-Malti fl-Uffiċċju tal-Informazzjoni, il-Belt Valletta.

Fl-istess żmien għallem it-Taljan u l-Malti fl-iskola sekondarja tal-Bniet, fil-Belt u lill-istudenti bniet tas-Sacred Heart f'San Ġiljan.

Ġorġ Pisani sar Assistent Uffiċjal tal-Informazzjoni għal Għawdex fl-1942, u ħmistax-il sena wara laħaq Uffiċjal għar-Relazzjonijiet Pubbliċi.

Fl-1957 sar l-ewwel Uffiċjal għall-Informazzjoni.

Fl-4 ta' Novembru 1963 Pisani żżewweġ lil Mary Rose Formosa u kellhom tifel wieħed.

Pisani baqa' fis-servizz mal-gvern sa Ġunju 1972.

Ġorġ Pisani miet ta' disgħin sena wara ħajja twila mimlija attività fil-ħajja kulturali Għawdxija.

Pisani miss bosta fergħat tal-letteratura:

Wara mewtu, fis-sena 2000, il-Professur Oliver Friggieri ħareġ antoloġija mill-kotba kollha ta' Pisani bl-isem "Ġorġ Pisani - Poeżiji".

Pisani rebaħ għadd ta' premjijiet letterarji, fosthom dawk imnedija mill-Għaqda tal-Malti għal-"Leħen il-Malti" u l-"Pronostku Malti" fl-ewwel snin tat-tletinijiet.

Fl-1977 ħa l-ewwel post fil-"Malta Literary Award" għar-rumanz "Beraq u Qawsalli" u sitt snin wara t-tieni post bir-rumanz "Żerniq fuq l-Għoljiet".

Ingħata l-premju "Città di Valletta" fl-1983 u f'għeluq it-tmenin sena tiegħu l-Akkademja tal-Malti tatu ġieh f'lejla mużiko-letterarja.

Fl-2001, twaqqaf monument bl-istatwa ta' Ġorġ Pisani fi Triq Putirjal, ir-Rabat, Ghawdex.

L-istatwa tal-bronż hija x-xogħol tal-iskultur Alfred Camilleri Cauchi.


Jimi Hendrix

Jimi Hendrix

James Marshall "Jimi" Hendrix (27 ta' Novembru 1942 – 18 ta' Settembru 1970) kien kantant, kitarrista u liriċista Amerikan.

Hu hu kkunsidrat fost l-ikbar kitarristi ta' kull żmien.


Karl Shuker

Karl Shuker

Karl P. N. Shuker (t. 1959) huwa zoologu, kripto-zoologu u awtur Brittaniku li jgħix fil-West Midlands, l-Ingilterra.

Huwa jaħdem bħala konsulent zooloġikali, konsulent tal-media u kittieb awtorevoli tal-kripto-zooloġija.

Shuker kiseb B.Sc fiz-zooloġija mill-Università ta' Leeds u ġab id-dottorat fiz-zooloġija u l-fizjoloġija komparattiva mill-Università ta' Birmingham.

Huwa membru ta' ħafna soċjetajiet xjentifiċi.

Shuker huwa wieħed mill-kriptologi l-aktar magħrufa fid-dinja.

Kiteb diversi artikli u ppubblika erbatax-il ktieb.

Shuker kien l-ewwel kripto-zoologu li ġibed l-attenzjoni dwar numru konsiderevoli ta' kriptidi li sa dakinhar ma kinux magħrufin.

Minbarra l-pubblikazzjonijiet tiegħu, Shuker jikkorrispondi regolarment fil-"Fortean Times", huwa l-editur speċjali u korrispondent dwar il-kripto-zooloġija għal "Strange Magazine", u korrispondent regolari għal "Fate" u pubblikazzjonijiet oħrajn simili.

Barra minn dan, huwa konsulent zooloġiku għar-rekords dinjija tal-Guinness.

Ikkontribwixxa bħala konsulent għal diversi serje televiżivi wkoll, bħal "Into the Unknown" tad-Discovery TV.

Speċi ġdida ta' Loricifera, "Pliciloricus shukeri", issemmiet għalih fl-2005.


Malta fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar

Malta ilha tieħu sehem fil-Festival tal-Eurovision tat-Tfal sa mill-ewwel edizzjoni tal-2003.

Minn dakinhar, Malta baqgħet tibgħat ir-rapreżentanti tagħha mingħajr l-ebda waqfien.

Ir-rapreżentant Malti jingħażel kull sena permezz tal-Festival tal-Kanzunetta Maltija għall-Eurosong tat-Tfal, organiżat mill-PBS.

L-aqwa post li kisbet Malta f'din il-kompetizzjoni kien fl-2008, meta Daniel Testa ġie fir-raba' post, filwaqt li l-agħar pożizzjoni waslet fl-2005 meta Thea & Friends spiċċaw fl-aħħar post.

Malta "tat" l-aktar numru ta' punti lil:

Malta "irċeviet" l-aktar numru ta' punti minn:

Post !

Pajjiż !

Punti


Lista ta' pajjiżi membri tal-Commonwealth tan-Nazzjonijiet

Il-Commonwealth tan-Nazzjonijiet hi organizzazzjoni ta' stati sovrani, li ħafna minnhom kienu jiffurmaw parti mill-Imperu Ingliż.

Dawn il-pajjiżi jikkollaboraw flimkien u jaħdmu sabiex, fost oħrajn, jippromwovu d-demokrazija, id-drittijiet tal-bniedem, it-tmexxija tajjeb, il-libertà tal-persuna umana, il-kummerċ ħieles, u l-paċi fid-dinja.

L-Organizzazzjoni taf il-bidu tagħha bl-Istatut ta' Westminster tal-1931, liema statut jgħid li l-pajjiżi membri tal-Commonwealth huma indaqs u għandhom ilkoll l-istess importanza.

Il-Commonwealth għandha bħala l-kap tagħha, kariga ċerimonjali u li hi preżentament okkupata mill-Reġina Eliżabetta II tal-Ingilterra.

Barra minn hekk, ir-Reġina hi ukoll il-Monarka ta' sittax-il pajjiż membru tal-Commonwealth.

Preżentament hemm 53 pajjiż membru, li b'kollox jagħmlu mal-1.9 billjun ruħ.


The Fame

The Fame

The Fame hu l-ewwel album tal-artista Amerikana Lady Gaga.

Dan ħareġ taħt id-ditta Interscope Records nhar id-19 ta' Awwissu, 2008.

It-tema prinċipali wara l-kanzunetti ta' dan l-album hija fuq kif kulħadd jista' jħossu famuż bħal xi ċelebrità.

Għal dan l-album Gaga ħadmet ma' diversi produtturi fosthom RedOne, Martin Kierszenbaum, u Rob Fusari.

L-ispirazzjoni għal dawn il-kanzunetti hi ġejja mill-ammirazzjoni u l-imħabba li Gaga tħoss lejn il-fama in ġenerali, u titkellem fuq l-intriċċi tal-ħajja ta' sinjuri u famużi, kif tidher f'għajnejha.

L-album irċieva kritika pożittiva, bi kritiċi jqabblu l-abbilitajiet vokali ta' Gaga ma' dawk ta' Gwen Stefani.

L-album wasal sal-ewwel post f'pajjiżi bħar-Renju Unit, il-Kanada, l-Awstrija, il-Ġermanja, l-Iżvizzera u l-Irlanda.

Ġewwa l-Istati Uniti l-album tela' sat-tieni post fil-"Billboard" 200 u fil-quċċata tal-klassifika Dance/Electronic Albums tal-istess "Billboard".

Madwar id-dinja, l-album biegħ iktar minn 12-il miljun kopja.

L-ewwel żewġ kanzunetti minn "The Fame", "Just Dance" u "Poker Face", kienu t-tnejn suċċess internazzjonali, b'"Just Dance" tkun fl-ewwel post tal-klassifiki mużikali f'sitt pajjiżi, fosthom fil-"Billboard" Hot 100 ġewwa l-Istati Uniti.

"Poker Face" irnexxielha wkoll tmur fl-ewwel post fi kważi kull suq mużikali, u għal Gaga din kienet it-tieni darba in fila li kellha kanzunetta fl-ewwel post tal-klassifika Hot 100.

Gaga ippromwoviet dan l-album billi kantat f'numru ta' esebizzjonijiet, fosthom fil-famuż tour The Fame Ball Tour.

Nhar it-2 ta' Diċembru, 2009, "The Fame" ġie nominat għal sitt Grammy Awards u b'"Poker Face" rebħet il-premju ta' Best Dance Recording.

Barra minn hekk, fit-52 edizzjoni tal-Grammy Awards, l-album ġie nominat għall-Album of the Year u rebaħ il-premju tal-Best Electronic/Dance Album.


Introduzzjoni għall-ġenetika

Introduzzjoni għall-ġenetika

Il-ġenetika tistudja kif organiżmi ħajjin jirtu karatteristiċi mill-antenati tagħhom; pereżempju, l-ulied sikwit jixbħu 'l-ġenituri tagħhom.

Il-ġenetika tipprova tiddentifika liema karatteristiċi jintirtu, u tispjega kif dawn il-karatteristiċi jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra.

Xi karatteristiċi għandhom x'jaqsmu mad-dehra fiżika ta' organiżmu; pereżempju, il-lewn tal-għajnejn ta' bniedem, it-tul jew il-piż tiegħu.

Hemm ħafna tipi oħra ta' karatteristiċi, u dawn jinfirxu minn aspetti ta' mġiba sa reżistenza għall-mard.

Il-karatteristiċi sikwit jintirtu, pereżempju nies twal u rqaq aktarx ikollhom tfal twal u rqaq.

Xi karatteristiċi oħra jiġu mill-interazzjoni bejn karatteristiċi li jintirtu u l-ambjent.

Pereżempju tifel jista' jiret it-tendenza li jkun twil, hemm jekk ma jkunx hemm ikel biżżejjed disponibbli u ma jkollux sustanzi biżżejjed, it-tifel xorta jibqa' qasir.

Il-mod kif il-ġenetika u l-ambjent jintreaġixxu biex jipproduċu karatteristika jista' jkun ikkomplikat: pereżempju, il-probabbiltà li xi ħadd imut bil-cancer jew mard tal-qalb tidher li tiddependi fuq l-istorja familjali kif ukoll fuq l-istil ta' ħajja tiegħu.

L-informazzjoni ġenetika tkun merfugħa f'molekula twila msejħa ADN li tiġi ikkupjata u tintiret minn ġenerazzjoni għal oħra.

Il-karatteristiċi jintrefgħu fl-ADN bħala istruzzjonijiet għall-bini u tħaddim ta' organiżmu.

Dawn l-istruzzjonijiet qegħdin f'sezzjonijiet tal-ADN msejħa ġeni.

L-ADN hi magħmula minn sensiela ta' unitajiet sempliċi, u l-ordni ta' dawn l-unitajiet tispelli l-istruzzjonijiet fil-kodiċi ġenetiku bħalma l-ordni tal-ittri tispelli l-kliem.

L-organiżmu "jaqra" s-sensiela ta' dawn l-unitajiet u jiddekodifika l-istruzzjoni.

Mhux il-ġeni kollha għal ċerta istruzzjoni huma eżatt l-istess.

Forom differenti ta' tip ta' ġene jissejħu alleli ta' dik il-ġene.

Bħala eżempju, allele waħda ta' ġene għal lewn ix-xagħar tista' terfa' fiha l-istruzzjoni biex tipproduċi ħafna kulur fix-xagħar iswed, waqt li allele oħra tista' tagħti verżjoni mgerfxa ta' din l-istruzzjoni, u hekk l-ebda kulur ma jiġi prodott u x-xagħar jiġi abjad.

Il-mutazzjonijiet huma ġrajjiet każwali li jbiddlu s-sensiela f'ġene u hekk joħolqu allele.

Mutazzjoni tista' tipproduċi karatteristika ġdida, pereżempju tibdel allele għax-xagħar iswed f'allele għax-xagħar abjad.

Il-feġġ ta' karatteristiċi ġodda hu importanti fl-evoluzzjoni.

Il-ġeni jintirtu bħala unitajiet, bil-ġenituri jqassmu l-ġeni tagħhom lil uliedhom.

Dan il-proċess qisu bħal meta jkollna żewġ idejn karti tal-logħob, inħawduhom u nerġgħu inqassmuhom.

Il-bnedmin għandhom żewġ kopji ta' kull ġene tagħhom (jiġifieri żewġ alleli) u meta jirriproduċu jagħmlu kopji tal-ġeni tagħhom fil-bajd u l-isperma, imma jqegħdu kopja waħda biss ta' kull tip ta' ġene.

Bajda mbagħad tingħaqad mal-isperma biex tagħti l-wild tagħhom sett ġdid ta' ġeni.

Dan il-wild ikollu l-istess numru ta' ġeni bħall-ġenituri tiegħu imma għal kull ġene, waħda miż-żewġ kopji tiegħu tiġi mill-missier u l-oħra mill-omm.

L-effet tat-taħlit jiddependi mit-tipi (l-alleli) tal-ġene li tkun interessat fihom.

Jekk il-missier ikollu żewġ allelli li jispeċifikaw għajnejn ħodor, u l-omm ikollha żewġ alleli li jispeċifikaw għajnejn suwed, uliedhom kollha ħa jkollhom żewġ alleli li jagħtu istruzzjonijiet differenti, waħda għal għajnen ħodor u waħda għal għajnejn suwed.

Il-lewn ta' għajnejn f'dawn l-ulied jiddependi kif dawn l-alleli jaħdmu flimkien.

Jekk allele waħda tirbaħ fuq l-istruzzjonijiet tal-oħra, tissejjaħ allele "dominanti", u l-allele li titlef tissejjaħ allele "reċessiva".

Fil-każ ta' tifla b'alleli ħadra u oħra sewda, l-iswed hu dominanti u tispiċca b'għajnejn suwed.

Madankollu, l-allele tal-għajnejn ħodor għadha hemm fit-tifla b'għajnejha suwed.

Hemm differenza bejn dak li naraw fil-wiċċ (is-sett ta' karatteristiċi osservabbli ta' organiżmu, imsejjaħ il-fenotip) u s-sett ta' ġeni li hemm f' dan l-organiżmu (il-ġenotip).

F'dan l-eżempju nistgħu insejħu l-allele sewda "S" u l-allele ħadra "ħ".

(Is-soltu nuru l-alleli dominanti b'ittri majuskoli u dawk reċessivi b'ittri minuskoli.)

It-tifla b'għajnejha suwed għandha l-"fenotip ta' għajnejn suwed" imma l-ġenotip tagħha hu Sħ, b'kopja waħda tal-allele S u oħra tal-allele ħ.

Issa ejjew nimmaġinaw li din it-tifla ssir mara u jkollha t-tfal minn raġel li għandu wkoll il-ġenotip Sħ.

Il-bajd tagħha ħa jkunu taħlita ta' żewġ tipi, tip wieħed ikun fih l-allele S u l-ieħor l-allele ħ.

Bl-istess mod ir-raġel ħa jipproduċi żewġ tipi ta' sperma, li jkun fihom waħda biss mill-alleli.

Issa meta l-alleli jitħalltu fl-ulied dawn għandhom iċ-ċans ta' għajnejn suwed jew ħodor, billi jista' jkollhom il-ġenotip SS = għajnejn suwed, Sħ = għajnejn suwed, jew ħħ = għajnejn ħodor.

Mela, f'din il-ġenerazzjoni, hemm iċ-ċans li tidher l-allele reċessiva fil-fenotip tat-tfal - x'uħud minnhom jista' jkollhom għajnejn ħodor bħal nannuhom.

Ħafna karatteristiċi jintirtu b'mod iżjed ikkomplikat minn fl-eżempju ta' hawn fuq.

Dan jista' jiġri meta jkun hemm bosta ġeni mdaħhlin fil-proċess, kull waħda tikkontribwixxi parti żgħira għar-riżultat finali.

In-nies twal aktarx ikkollhom tfal twal billi t-tfal tagħhom jirċievu pakkett ta' ħafna alleli li kull waħda minnhom tikkontribwixxi ftit għal kemm jitwalu.

Però, m'hemmx gruppi ċari ta' "nies qsar" u "nies twal", bħal ma hemm gruppi ta' nies b'għajnejhom suwed u b'għajnejhom ħodor.

Dan hu hekk peress li hemm ħafna ġeni involuti; dan jagħmel il-karatteristika varjabbli ħafna u n-nies b'ħafna tulijiet differenti.

L-eredità tista' tkun kkomplikata wkoll meta l-karatteristika tiddependi fuq l-interazzjoni bejn il-ġenetika u l-ambjent.

Spiss jiġri hekk, pereżempju, jekk tifel ma jikolx ikel nutrijenti biżżejjed, dan mhux ħa jbiddillu lewn għajnejh, imma jista' jżommu milli jitwal.

Xi mard hu ereditarju u jintiret fil-familji; xi mard ieħor bħal infezzjonijiet jiġi mill-ambjent u xi ieħor jiġi minn kumbinazzjoni ta' fatturi ereditarji u ambjentali.

Il-mard ikkawżat minn allele waħda ta' ġene u li jintiret fil-familji jissejjaħ mard ġenetiku.

Fost dan il-mard hemm il-marda ta' Huntington, il-fibrożi ċistika u d-distrofija muskolari ta' Duchenne.

Il-fibrożi ċistika, pereżempju hi kkawżàta minn mutazzjoni ta' ġene waħda msejħa "CFTR" u tintiret bħala karatteristika reċessiva.

Hemm mard ieħor li hu influwenzat mill-ġenetika, imma f'dan il-każ, l-alleli li persuna tieħu mill-ġenituri tagħha jbiddlu biss ir-riskju li tieħu l-marda.

Il-parti l-kbira ta' dan il-mard jintiret b'mod kompless, billi jinvolvi bosta ġeni jew billi l-ġeni kif ukoll l-ambjent huma importanti.

Biex nieħdu eżempju, ir-riskju ta' cancer tas-sider hu 50 darba ogħla fil-familji tal-ogħla riskju, komparat mal-familji tal-inqas riskju.

X'aktarx hemm din il-varjazzjoni minħabba n-numru kbir ta' alleli.

Kull waħda minnhom tbiddel ir-riskju xi ftit.

Bosta mill-ġeni li għandhom x'jaqsmu ġew identifikati, bħal "BRCA1" u "BRCA2", imma mhux kollha.

Madankollu, minkejja li parti mir-riskju hu ġenetiku, il-ħxuna, ix-xorb ta' ħafna alkoħol, in-nuqqas ta' eżerċizzju, kollha jżidu r-riskju ta' dan il-cancer.

Ir-riskju li jkollha mara għall-cancer tas-sider hu mela r-riżultat ta' għadd kbir ta' alleli u l-ambjent tagħha, u allura hu diffiċli ħafna li nbassruh.

Il-funzjoni tal-ġeni hi li tipprovdi l-informazzjoni meħtieġa biex tagħmel molekuli msejħin proteini fiċ-ċelluli.

Iċ-ċelluli huma l-iżgħar partijiet indipendenti tal-organiżmi: il-ġisem tal-bniedem fih xi 100 trilljun ċellula, waqt li organiżmi ċkejknin ħafna bħall-batterji huma ċellula waħda biss.

Ċellula qisha minjatura ta' fabrika komplessa ħafna li tista' tagħmel il-partijiet kollha meħtiega biss tipproduċi kopja tagħha stess, li jiġri meta ċ-ċelluli jinqasmu.

Fiċ-ċelluli x-xogħol jinqassam b'mod sempliċi ħafna – il-ġeni jagħtu l-ordnijiet u proteini jobduhom, bħal jibnu kopja ġdida ta' ċellula jew isewwu l-ħsara.

Kull tip ta' proteina hi speċjalista u tagħmel xogħol wieħed biss, u allura jekk ċellula jkollha bżon xi ħaġa ġdida, trid tagħmel proteina ġdida biex tagħmel dan ix-xogħol.

Bl-istess mod, jekk ċellula tkun trid tagħmel xi ħaġa iżjed bl-għaġla jew iżjed bil-mod minn qabel, trid tagħmel iżjed jew inqas mill-proteini risponsabbli.

Il-ġeni jgħidu liċ-ċelluli x'jagħmlu billi jgħidulhom liema proteini jagħmlu u kemm.

Il-proteini huma magħmula minn katina ta' 20 tip differenti ta' amminoaċti.

Din il-katina tintewa f'forma kompatta, qisha kobba ħabel imħabbla.

Il-forma tal-proteina tiddeterminaha s-sensiela ta' amminoaċti matul il-katina u hi din li tiddeċiedi x'tagħmel il-proteina pereżempju, xi proteini għandhom ħofor fil-wiċc tagħhom li jaqblu eżatt ma' molekula oħra, li jħallu l-proteina taqbad sewwa ma' din il-molekula.

Xi proteini oħra huma enzimi, li qishom magni ċkejknin li jistgħu ibbiddlu molekuli oħra.

L-informazzjoni fl-ADN hi maħżuna fis-sensiela ta' unitajiet li jirrepetu matul il-katina tal-ADN.

Dawn l-unitajiet huma erba' tipi ta' nukleotidi (A,T,G and C) u s-sensiela ta' nukleotidi taħżen l-informazzjoni f'alfabet imsejjaħ il-kodiċi ġenetika.

Meta ġene jinqara minn ċellula is-sensiela tal-ADN tiġi ikkupjata f'molekula simili ħafna msejħa ARN (Dan il-proċess insejħulu traskrizzjoni).

It-traskrizzjoni hi kkontrollata minn sniesel oħra tal-ADN (bħal promuturi), li juru lil ċellula fejn huma l-ġeni, u jikkrontrollaw kemm il-darba jiġu kkupjati.

Il-kopja tal-ARN magħmula minn ġene imbagħad tgħaddi minn struttura msejħa ribożoma, li tittraduċi s-sensiela tal-nukleotidi fl-ARN fis-sensiela korretta ta' amminoaċti u tgħaqqad dawn l-amminoaċti flimkien biex jagħmlu katina kompluta ta' proteina.

Il-proteina l-ġdida mbagħad tintewa fil-forma attiva tagħha.

Il-proċess li bih l-informazzjoni tmur mill-lingwa tal-ADN għal-lingwa tal-amminoaċti jissejjaħ traduzzjoni.

Jekk is-sensiela tan-nukleotidi f'ġene tinbidel, tista' tinbidel ukoll is-sensiela ta' amminoaċti fil-proteina li tipproduċi – jekk titneħha parti mill-ġene, il-proteina li tiġi prodotta tkun iqsar u jista' jkun li ma taħdimx iktar.

Din hi r-raġuni għaliex alleli differenti ta' ġene jista' jkollhom effetti differenti fuq l-organiżmu.

Bħala eżempju nistgħu nieħdu l-kulur tax-xagħar li jiddependi minn kemm minn sustanza skura msejħa melanina imur fix-xagħar huwa hu jikber.

Jekk persuna jkollha sett normali tal-ġeni li għandhom x'jaqsmu mal-produzzjoni tal-melanina, din tagħmel il-proteini meħtieġa kollha u tkabbar xagħar skur.

Però, jekk l-alleli għal ċerta proteina għandhom sniesel differenti u jipproduċu proteini li ma jaħdmux sewwa, u l-ebda melanina ma tiġi prodotta u x-xagħar jiġi abjad.

Din il-kundizzjoni tissejjaħ albiniżmu u l-persuna b'din il-kundizzjoni tissejjaħ albina.

Il-ġeni jiġu kkupjati kull darba li ċellula tinqasam f'żewġ ċelluli ġodda.

Il-proċess li jikkopja l-ADN jissejjaħ replikazzjoni tal-ADN.

Permezz ta' proċess simili li l-ulied jirtu l-ġeni mill-ġenituri tagħhom, meta kopja mill-omm titħallat ma' kopja mill-missier.

L-ADN jista' jiġi kkuppjat faċilment u eżattament għaliex kull biċċa mill-ADN tista' tiddiriġi l-ħolqien ta' kopja ġdida tal-informazzjoni tagħha.

Dan għaliex l-ADN hu magħmul minn żewġ ħjut li jaqblu flimkien bħaż-żewg naħat ta' żipp.

In-nukleotidi qegħdin bejniethom, bħas-snien taż-żipp u jaqblu par par biex iżommu ż-żewġ filamenti flimkien.

Importanti l-fatt li l-erba' tipi ta' nukleotidi għandhom forom differenti, u għalhekk biex il-filamenti jagħlqu sewwa, in-nukleotide A tid tiġi faċċata tal- nukleotide T, u G faċċata ta' C. Dan il-qbil eżatt bejn il-pari jissejjaħ tiżwiġ tal-bażi.

Meta l-ADN jiġi kkupjat, iż-żewġ filamenti tal-ADN il-qadim jinġibdu 'l bogħod minn xulxin mill-enzimi li jimxu matul kull waħda minnhomm u jqabblu pari ta' unitajiet ta' nukleotidi ġodda u jiżżippjaw il-filamenti flimkien.

Dan jipproduċi żewġ biċċiet ġodda tal-ADN, fejn kull waħda fiha filament wieħed mill-ADN qadim u wieħed mill-filamenti ġodda.

Dan il-proċess mhux perfett u xi minn daqqiet il-proteini jagħmlu żball u jpoġġu nukleotide ħażina fil-filament li jkunu qegħdin jibnu.

Hekk isseħħ bidla fis-sensiela ta' dik il-ġene.

Dawn il-idliet fis-sensiela tal-ADN jissejħu mutazzjonijiet.

Il-mutazzjonijiet jipproduċu alleli ġodda tal-ġeni.

Xi drabi dawn il-bidliet iwaqqfu l-ġene milli taħdem sewwa, bħall-ġeni tal-melanina li ddiskutejna hawn fuq.

F'każi oħra dawn il-mutazzjoniet jistgħu ibbidlu dak li tagħmel il-ġene jew anzi iħalluha tagħmel xogħlha ftit aħjar minn qabel.

Dawn il-mutazzjonijiet u l-effet tagħhom fuq il-karatteristiċi tal-organiżmi huma waħda mill-kawżi tal-evoluzzjoni.

Popolazzjoni ta' organiżmi tevolvi meta karatteristika li tintiret issir iktar komuni jew inqas komuni maż-żmien.

Pereżempju, il-ġrieden kollha li jgħixu fuq gżira nqisuhom popolazzjoni tal-ġrieden.

Jekk matul ftit ġenerazzjonijiet, il-ġrieden bojod tbiddlu milli jkunu rari, għalli jkunu l-parti l-kbira ta' din il-popolazzjoni, allura il-kulur tas-suf ta' dawn il-ġrieden ikun qiegħed jevolvi.

Fit-termini tal-ġenetika, din tissejjaħ bidla fil-frekwenza tal-alleli—bħal żieda fil-frekwenza tal-allele tas-suf abjad.

L-alleli jsiru iktar jew inqas kommuni jew b'aċċident (f'proċess imsejjaħ tkarkir ġenetiku), jew permezz tal-għażla naturali.

Fl-għażla naturali, jekk allele tagħmel iżjed probabbli li organiżmu jibqa' ħaj u jirriroduċi, maż-żmien din l-allele issir iżjed komuni.

Imma jekk allele tkun ta' ħsara, l-għażla naturali tagħmilha inqas kommuni.

Pereżempju, jekk il-ġżira qiegħda ssir iżjed kiesħa kull sena u miksija bis-silġ għall-parti l-kbira tas-sena, allura l-allele tas-suf abjad issir iżjed utli għall-ġrieden, billi tagħmilhom iżjed diffiċli li jarawhom il-redaturi kontra s-silġ.

Inqas mill-ġrieden bojod jinħatfu mill-predaturi, u għalhekk maż-żmien il-ġrieden bojod jirbħu l-ġrieden bis-suf skur.

L-alleli tas-suf abjad isiru iżjed komuni, u l-alleli tas-suf skur isiru iżjed rari.

Il-mutazzjonijiet joħolqu alleli ġodda.

Dawn l-alleli għandhom sniesel ġodda tal-ADN u jistgħu jipproduċu proteini bi prorjetajiet ġodda.

Allura anki fuq gżira ippopolata għal kollox minn ġrieden suwed, jistgħu jiġru mutazzjonijiet li joħolqu xi alleli tas-suf abjad.

Il-kombinazzjoni ta' mutazzjonijiet li joħolqu alleli ġodda każwalment, u l-għażla naturali li tagħżel dawk li huma utli, iġġib l-adattament.

Dan jiġri meta organiżmi jinbidlu b'mod li jgħinhom jibqgħu ħajjin u jirriproduċu.

Billi l-karatteristiċi ġejjin mill-ġeni f'ċellula, meta nżidu biċċa ADN ġdida f'ċellula nistgħu nipproduċu karatteristika ġdida.

Hekk taħdem l-inġinerija ġenetika.

Pereżempju, ix-xtieli jistgħu jingħataw ġene minnn ħuta tal Artiku biex jipproduċu proteina kontra l-ġlata fil-weraq tagħhom.

Din tista' tipproteġihom mill-ħsara bil-ġlata.

Hemm ġeni oħra li jistgħu jiġi mdaħħla fix-xtieli fosthom insettiċida naturali mill-batterji "Bacillus thuringiensis".

Dan l-insettiċida joqtol l-insetti li jiklu x-xtieli, imma ma jagħmilx ħsara lin-nies.

F'dawn ix-xtieli il-ġeni l-ġodda jitqegħdu fix-xitla qabel tikber, u hekk il-ġeni jkunu f'kull parti tax-xitla, iż-żerriegħa nklużi.

Ulied ix-xitla mbagħad jirtu l-ġeni l-ġodda, ħaga li tħasseb ħafna nies minħabba t-tixrid ta' karatteristiċi ġodda fix-xtieli salvaġġi.

It-tip ta' teknoloġija wżata fl-inġinerija ġenetika qiegħda tiġi żviluppata wkoll biex tikkura n-nies li jbatu b'mard ġenetiku permezz ta' teknika medika sperimentali msejħa terapija ġenika.

Però hawn il-ġene l-ġdida titqiegħed wara l-persuna tkun kibret u mardet, u allura l-ġene l-ġdida ma tintiritx minn uliedha.

It-terapija ġenika taħdem billi tipprova tissostitwixi l-allele li hi l-kawża tal-marda b'allele li taħdem sewwa.


Pornografija

Pornografija

Il-Pornografija, kollokjalment "Porn", (mill-Grieg πορνογραφια, litteralment "kitba dwar il-prostituti") hija r-raffigurazzjoni ta' suġġetti sesswali espliċiti għal skopijiet ta' eċitament sesswali.

F'dawn l-aħħar għexieren ta' snin, l-industrija tal-produzzjoni u konsumazzjoni ta' pornografija uriet tkabbir sostanzjali; dan minhabba l-użu iktar ta' spiss ta' vidjos (VCR), id-'DVD' ul-Internet, kif ukoll permezz tal-bdil f'xi attitudnijiet soċjali, li saru jippermettu u jittolleraw iktar xbihat ta' natura sesswali.

Il-protagonisti fil-pornografija huma magħrufin bħala atturi pornografiċi, iżda t-titlu iktar magħruf ta' "Stilel tal-Porn", jew aħjar ""Pornstars"" jintuża spiss ukoll.

Dawn l-atturi huma meqjusa bhala differenti fil-kwalitajiet mill-atturi tal-films tas-soltu.

Bl-Internet, saret ħafna iktar popolari il-pornografija amatorjali, jiġifieri mhux professjonali, u issa hija ġeneralment mqassma b'xejn.

Ir-rappreżentazzjoni tal-atti sesswali hija qadima daqs il-bidu taċ-ċivilizazzjoni (u tista' tinstab mpenġija fuq diversi strutturi qodma), iżda l-kunċett tal-pornografija kif inhu magħruf illum ma kienx jeżisti qabel l-era tar-Reġina Vitorja tal-Ingilterra.

Qabel dak iż-żmien, minkejja li xi atti tas-sess kienu regolati u stipulati bil-liġijiet, il-ħars lejn oġġetti jew stampili juruhom ma kinitx.

F'xi każijiet, kotba speċifiċi, tnaqqix jew kollezzjonijiet ta' stampi kienu ċċensurati jew kontra l-liġi, iżda ir-rutina li toħloq liġijiet li jagħmlu restrizzjonijiet fuq ir-rapreżentazzjoni ta' materjal sesswalment espliċitu in ġenerali kienet idea Vittorjana.

Meta tħaffir estensiv sar fuq Pompej fl-1860, ħafna mill-arti erotika ta' żmien ir-Rumani instabet.

Din l-iskoperta ixxukkjat lil Vittorjani li kienu jaraw lilhom infushom bħala l-werrieta intellettwali tal-Imperu Ruman.

Ma kienux jafu kif japprezzaw ir-rappreżentazzjonijiet krudi tas-sesswalita', u ħadmu bla mittiefsa biex jaħbuhom minn kulħadd ħlief il-kittieba u dutturi ta' klassi soċjali għolja.

L-oġġetti li setgħu jiġu mċaqalqa issakkru fil-Mużew Sigriet ta' Napli, l-Italja, mentri dawk li ma setgħux jiġu mċaqalqa tgħattew u ġew isseparati sabiex ma jikkorrompux is-sensittivita' tan-nisa, tfal u l-klassi soċjali tal-ħaddiema.

Mhux wisq wara, l-ewwel liġi dinjija li ħadet ħsieb il-kriminalizazzjoni tal-pornografija issawret mill-Parlmament tar-Renju Unit fl-1857 fl-"Obscene Publications Act" (l-Att tal-Publikazzjonijiet Oxxeni).

L-attitudni Vittorjana li l-pornografija kienet biss għal dawk il-ftit magħżula tidher sew fil-kelmiet tal-"Hicklin Test" f'każ tal-qorti fl-1868, meta il-qorti tistaqsi, "jekk it-tendenza tal-każ meqjus bhala oxxenità huwiex sabiex jiddepremi u jikkorompi dawk li moħħhom huma miftuħa għal influwenzi immorali ta' dan it-tip."

Minkejja is-soppressjoni tagħhom, rapreżentazzjonijiet ta' stampi erotiċi kienu komuni ħafna tul l-istorja tad-dinja.

Il-pornografija tiġi f'diversi forom differenti.

L-ewwel nett issib id-differenza bejn "Softcore" li huwa materjal eħfef fejn il-ġenitali ma jidhrux, u "Hardcore", materjal ferm iktar espliċitu, li jistgħu anke jwasslu sa estremi.

Hemm diversi stili, bħal pereżempju skond l-orjentazzjoni sesswali, (Eterosesswali, Bisesswali jew Omosesswali), jew bir-razza (Bjondi, Suwed, Ażjatiċi, eċċ.), fost ħafna oħrajn.

Illum teżisti industrija sħiħa tal-Pornografija, fejn jiġi prodott materjal pornografiku għal skopijiet kummerċjali.

Għalkemm riċerka federali fl-Istati Uniti fl-1970, kienet irrappurtat li l-valur totali tal-pornografija "Hardcore" huwa ta' $10 miljun, fl-1998 riċerka minn Forrester Research sabet li d-dħul mill-kontenut għall-kbar kien bejn $750 miljun u biljun dollaru.

Huwa ferm diffiċli tistipula figura eżatta speċjalment minħabba l-fatt li ħafna miċ-ċaqlieq fis-suq tal-pornografija jsir fuq l-idejn, fi-Suq l-Iswed (li ma jidhirx).

L-Industrija Pornografika tal-lum ħarġet xi atturi famużi bħal Gianna Michaels, Nikki Benz, Shyla Stylez, Peter North u Shawn Rees (magħruf aħjar bħala il-"MILF Hunter") u saħansitra leġġendi bħal Rocco Siffredi u Jenna Jameson, li hija meqjusa bħala r-Reġina tal-Porn.

Maltin ta' nota kienu t-tewmin Mary u Madeleine Collinson, li kienu l-ewwel tewmin li dehru fuq il-magażin popolari "Playboy", kif ukoll Edwige Fenech, li kienet ħadet sehem f'divesi kummiedji erotiċi taljani.


Cagliari

Cagliari

Kaljari (Taljan: Cagliari, Sardinjan: Casteddu) hija belt Taljana fil-gżira ta' Sardinja.

Hija Provinċja kif ukoll il-Kapitali tar-Reġjun ta' Sardinja.

Il-popolazzjoni tal-belt tgħodd madwar 160,000, u l-metropoli tgħodd madwar 400,000.


Ruma

Ruma

Ruma (:"Roma" ) hija belt u "komun" speċjali (imsemmi "Roma Capitale") fl-Italja.

Ruma hija l-belt kapitali tal-Italja u tar-reġjun Lazjo.

B'2.9 miljun reżident f'1,285 km2 (496.1 mi kw), hija l-aktar belt popolata tal-pajjiż u r-raba' l-aktar popolata fl-Unjoni Ewropea mill-popolazzjoni ġewwa l-konfini tal-belt.

Il-Belt Metropolitana ta' Ruma għandha popolazzjoni ta' 4.3 miljun ruħ.

Il-belt tinsab fil-parti ċentrali tal-punent tal-Peniżola Taljana, tul ix-xtut tax-xmara Tevere.

Il-Belt tal-Vatikan hija pajjiż indipendenti ġewwa l-konfini tal-belt ta' Ruma, l-uniku eżempju eżistenti ta' pajjiż ġewwa belt: għal din ir-raġuni, Ruma tiġi spiss definita bħala l-kapitali taż-żewġ stati.

L-Istorja ta' Ruma tmur lura għal aktar minn elfejn sena.

Filwaqt li l-mitoloġija Rumana tgħid li Ruma twaqqfet madwar is-sena 753 QK, il-post ilu abitat minn ħafna qabel, u għalhekk il-belt hija waħda mill-eqdem siti kontinwament okkupati fl-Ewropa.

Il-Popolazzjoni bikrija tal-belt oriġinat minn taħlita ta' Latini, Etruskani u Sabini.

Wara, il-belt suċċessivament saret il-kapitali tar-Renju Ruman, tar-Repubblika Rumana u tal-Imperu Ruman, u hija meqjusa bħala waħda mill-postijiet tat-twelid taċ-ċiviltà tal-Punent u minn xi nies l-ewwel metropoli li qatt kien hemm.

Hija magħrufa bħala "Roma Aeterna" (Il-Belt Eterna) u "Caput Mundi" (Kapitali tad-Dinja), żewġ kunċetti ċentrali fil-kultura antika Rumana.

Wara l-waqgħa tal-Imperu tal-Punent, li mmarka l-bidu tal-Medjuevu, Ruma bdiet taqa' bilmod taħt il-kontroll politiku tal-Papat, li kien stabbilit fil-belt mill-ewwel seklu AD sas-seklu 8, meta sar il-belt kapitali tal-Istati Papali, li damu sal-1870.

Mir-Rinaxximent, kważi l-Papiet kollha ta' wara Nikola V (1422–55), għal erba' mitt sena segwew b'mod koerenti programm arkitettoniku u urbanistiku li għamlu l-belt ċentru artistiku u kulturali dinji.

Minħabba dan, Ruma saret l-ewwel waħda miċ-ċentri maġġuri ewlenin tar-Rinaxximent Taljan, u wara, saret il-post tal-ħolqien tal-istil Barokk u tan-neoklassiċiżmu.

Artisti famużi, pitturi, skulturi u periti, għamlu Ruma ċ-ċentru tal-attività tagħhom, waqt li ħolqu kapolavuri madwar il-belt.

Fl-1871, Ruma saret il-kapitali tar-Renju tal-Italja, u fl-1946, tar-Repubblika Taljana.

Ruma għandha l-istatus ta' belt globali.

Fl-2014, Ruma ġiet klassifikata l-erbatax l-aktar belt miżjura fid-dinja, it-tielet l-aktar fl-Unjoni Ewropea, u l-aktar attrazzjoni turistika popolari fl-Italja.

Iċ-ċentru storiku tal-belt huwa elenkat mill-UNESCO bħala Sit ta' Wirt Dinji.

Il-monumenti u l-mużewijiet bħall-Mużewijiet tal-Vatikan u l-Kolossew, huma fost l-aktar destinazzjonijiet li jżuruhom nies turistiċi fid-dinja, iż-żewġ postijiet jirċievu miljuni ta' turisti kull sena.

Ruma ospitat l-Olimpjadi tas-sajf 1960 u s-sede tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura.

Skont il-leġġenda tar-Rumani Antiki stess ta' kif twaqqfet il-belt, l-isem "Roma" ġej mill-fundatur u l-re, Romulus.

Madankollu, jista' jkun li l-isem Romulus kien fil-fatt ġej minn Ruma stess.

Kmieni fis-seklu 4, kien hemm diversi teoriji pproposti dwar l-oriġini tal-isem Roma.

Ġew proposti bosta ipoteżijiet li ffukaw fuq l-għeruq lingwistiċi inċerti tal-isem.:

Hemm evidenza arkeoloġika ta' okkupazzjoni umana taż-żona ta' Ruma minn madwar 14,000 sena ilu, imma s-saff dens ta' skart miż-żminijiet ta' wara, joskura is-siti Palaeolitiċi u Neolitiċi.

Il-preżenza ta' għodda tal-ġebel u armi tal-fuħħar u ġebel tafferma l-preżenza umana għal madwar 10,000 sena.

Diversi skavi, ikkonfermaw il-fehma li Ruma kibret minn insedjamenti pastorali fl-Għolja Palatina fejn il-quddiem kellu jkun hemm il-Forum Ruman.

Filwaqt li xi arkeoloġi jsostnu li Ruma kienet tabilħaqq imwaqqfa fin-nofs tas-seklu 8 QK (id-data tradizzjonali), din id-data hija suġġett kontroversjali.

Madankollu, il-qawwa tal-ħrafa li kulħadd jaf dwar il-fondazzjoni leġġendarja ta' Ruma, għandha t-tendenza li tiddifletti l-attenzjoni mill-veri oriġini tagħha li huma ħafna aktar antikiti.

L-istejjer tradizzjonali li waslulna mir-Rumani tal-qedem stess, jispjegaw l-istorja bikrija tal-belt f'termini ta' leġġendi.

L-aktar magħrufa dawn il-miti, u forsi l-aktar famuża mill-miti Rumani, hija l-istorja ta' Romulus u Remus, it-trabi tewmin li reddgħithom lupa.

Huma ddeċidew li jibnu belt, iżda wara ġlieda, Romulus qatel lil ħuh u l-belt ħadet ismu.

Skond l-annalisti Rumani, dan sar fil-21 ta' April 753 QK.

Din il-leġġenda trid tiġi rrikonċiljata ma' tradizzjoni oħra ta' storja li suppost ġrat qabel, li fiha r-refuġjat Trojan Aeneas, ħarab mill-Italja u waqqaf ir-razza tar-Rumani permezz ta' ibnu Iulus, l-isem tad-dinastija Ġulju-Klawdja.

Dan twettaq mill-poeta Ruman Virġilju fl-ewwel seklu QK.

Wara l-fondazzjoni leġġendarja minn Romulus, Ruma kienet iggvernata għal perjodu ta' 244 sena minn sistema monarkika, l-ewwel minn sovrani ta' nisel Latin u Sabin, u wara minn reijiet Etruski.

It-tradizzjoni issemmi seba' Reijiet: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius u Tarquinius Superbus.

Fis-sena 509 QK, ir-Rumani keċċew l-aħħar re mill-belt u stabbilew repubblika Oligarkika.

Imbagħad, Ruma bdiet perjodu kkaratterizzat b'ġlied intern bejn il-patrizji (l-aristokratiċi) u l-plebej (proprjetarji żgħar), u b'gwerer kontinwi kontra l-popolazzjonijiet tal-Italja ċentrali: l-Etruski, il-Latini, il-Volxi u l-Ekwi.

Wara li saret il-ħakkiema ta' Latium, Ruma mexxiet diversi gwerrer (kontra l-Galli, Oxi-Sanniti u l-kolonja Griega ta' Taranto, alleati ma' Pirru, ir-Re tal-Epiru) li rriżultaw fil-konkwista tal-peniżola Taljana, miż-żona ċentrali sal-Magna Graecia.

Matul it-tielet u t-tieni seklu QK ġiet stabbilita l-eġemonija Rumana mal-Mediterran u l-Lvant,permezz tat-tliet gwerer Puniċi (264-146 QK), kontra l-belt ta' Kartaġni u tliet gwerrer oħra kontra l-Maċedonja (212-168 QK).

Imbagħad, Ruma stabbilit l-ewwel provinċji Rumani: Sqallija, Korsika u Sardinja, Spanja Rumana, il-Maċedonja, il-Greċja (Akaja) u l-Afrika.

Mill-bidu tas-seklu 2 QK, kien hemm kontest għall-poter bejn żewġ gruppi ta' aristokratiċi: l-ottimati, li jirrappreżentaw il-parti konservattiva tas-Senat, u l-populares, li kienu jiddependu mill-għajnuna tal-plebej (klassi baxxa urbana) biex jiksbu l-poter.

Fl-istess perjodu, il-falliment tal-bdiewa ż-żgħar u l-istabbiliment ta' oqsma li jimpjegaw l-iskjavi, ipprovokaw il-migrazzjoni ta' għadd kbir ta' nies lejn il-belt.

Għall-gwerra kontinwa kienet meħtieġa armata professjonali, u din kienet aktar leali lejn il-ġenerali tagħha milli lejn ir-repubblika.

Minħabba dan, fit-tieni nofs tas-seklu 2 u matul l-ewwel seklu QK, kien hemm kunflitti kemm barra l-belt u internament: wara t-tentattiv fallut tar-riforma soċjali tal-populares Tiberju u Gajju Grakku, u l-gwerra kontra l-Jugurtha, kien hemm l-ewwel gwerra ċivili bejn Gajju Marju u Sulla.

Wara kien hemm ir-rewwixta l-kbira tal-iskjavi taħt Spartaku u wara, l-istabbiliment tal-ewwel triumvirat b'Ċesri, Pompew u Krassu.

Il-konkwista ta' Gallja għamlet lil Ċesri qawwi u popolari immens, u dan wassal għat-tieni gwerra ċivili kontra s-Senat u Pompew.

Wara r-rebħa tiegħu, Ċesri ħatar ruħu dittatur għal ħajtu.

L-assassinju tiegħu wassal għat-tieni triumvirat bejn Ottovjanu (neputi u werriet ta' Ċesri), Marku Antonju u Lepidu, u għal gwerra ċivili oħra bejn Ottavjanu u Antonju.

Fis-sena 27 QK, sar "princeps civitatis" u kiseb it-titlu ta' Augustus, b'hekk sar il-fundatur tal-prinċipat, diarkija bejn il-"princeps" u s-senat.

Ruma ġiet stabbilita bħala imperu de facto li laħaq l-akbar espansjoni fit-tieni seklu taħt l-Imperatur Trajjanu, Ruma ġiet ikkonfermata bħala caput Mundi, (kapitali tad-dinja), espressjoni li kienet diġà ngħatat fil-perjodu Repubblikan.

Matul l-ewwel żewġ sekli tiegħu, l-imperu kellu bħala mexxejja l-imperaturi tad-dinastija Ġulju-Klawdjana, id-dinastija Flavjana (Flavjanu bena l-amfiteatru bl-istess isem, magħrufa bħala l-Kolossew) u d-dinastija Antonina.

Dan iż-żmien kien ikkaratterizzat ukoll bil-firxa tal-Kristjaneżmu, ippriedkat minn Ġesù Kristu fil-Ġudea fl-ewwel nofs tal-ewwel seklu (taħt Tiberju) u ppopolarizzat mill-appostli mal-imperu u lil hinn minnhu.

L-epoka Antonina hija meqjusa bħala l-apoġew tal-Imperu, li territorju tiegħu kien jilħaq mill-Oċean Atlantiku għall-Ewfrate u mill-Brittanja sal-Eġittu.

Fit-tielet seklu, fit-tmiem tad-dinastija Antonina, fi żmien id-dinastija tas-Severi, il-"principatus" ġie sostitwit minn gvern militari, li ftit taż-żmien wara kien segwit minn perjodu destabilizzanti ta' anarkija militari magħruf bħala l-Kriżi tat-Tielet Seklu.

Fl-istess żmien l-ekonomija marret lura, l-inflazzjoni żdiedet u l-għedewwa storiċi ta' Ruma, it-tribujiet Ġermaniċi fil-Punent u l-Imperu Persjan fil-Lvant, żammew pressjoni kontinwa fuq il-fruntieri.

L-Imperatur Dijoklezjanu (284) pprova jsolvi l-problemi ekonomiċi u militari billi jintroduċi d-dominat (monarkija assoluta fejn l-imperatur kien deifikat), u impona l-kontroll tal-prezzijiet u ddeċentralizza l-amministrazzjoni.

L-imperatur qasam l-imperu fi tnax-il djoċesi.

Hu kien jiggverna, taħt it-titolu ta' "Augustus", in-nofs tal-lvant (bir-residenza tiegħu f'Nicomedia) u ħatar lil Maximian bħala "Augustus tal-Punent" biex jiggverna n-nofs tal-Punent, u l-belt kapitali tmexxiet lejn Mediolanum.

Is-suċċessjoni kienet regolata bil-ħolqien tat-Tetrarka: fil-fatt kull "Augustus", kellu jaħtar imperatur żgħir, bit-titlu ta' "Ċesri", biex jiggverna parti mit-territorju Ruman f'isem "Augustus" u li fl-aħħar kellu jilħaq l-imperatur il-ġdid.

Wara l-abdikazzjoni ta' Diocletian u Maximian fit-305 u l-kunflitti dinastiki ħafna, din is-sistema kkollassat, u l-mexxej il-ġdid, Kostantinu, iċċentralizzata l-poter mill-ġdid u, bl-Editt ta' Milan fit-313, ta' il-libertà ta' qima għall-Insara, u b'hekk rahan ruħu li jagħti stabbiltà għar-reliġjon ġdid.

Huwa bena diversi knejjes, ta' l-poter ċivili ta' Ruma lil Papa Silvestru I u fil-Lvant waqqaf il-belt kapitali l-ġdida; Kostantinopli.

Il-Kristjaneżmu sar ir-reliġjon uffiċjali tal-imperu, grazzi għall-editt maħruġ fit-380 minn Theodosius, li kien l-aħħar imperatur tal-imperu unifikat: fil-fatt, wara mewtu, it-tfal tiegħu, Arcadius u Honorius, qasmu l-imperu f'żewg partijiet; l-imperu tal-Punent u l-imperu tal-Lvant.

Il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent saret Ravenna.

Ruma kienet tilfet ir-rwol ċentrali tagħha fl-amministrazzjoni tal-imperu, b'hekk ġiet imkeċċija fl-410 mill-Viżigoti, immexxija minn Alaric I, iżda wkoll ġew imsebbħa mill-kostruzzjoni tal-bini sagru mill-Papiet (bil-kollaborazzjoni tal-imperatur).

Il-Belt, fqira u spopolata, sofriet sakkeġġi ġodda fl-455, minn Ġenseriku, re tal-Vandali.

L-imperatur dgħajjef tal-ħames seklu ma setgħax iwwaqqaf id-dikompożizzjoni, sakemm id-depożizzjoni ta' Romulus Augustus fit-22 ta' Awwissu 476, li mmarka t-tmiem tal-Imperu Ruman tal-Punent u, għal ħafna storiċi, kien il-bidu tal-Medju Evu.

L-Isqof ta' Ruma, imsejjaħ il-Papa, kien importanti mill-jiem bikrija tal-Kristjaneżmu minħabba l-martirju taż-żewġ appostli, Pietru u Pawlu.

L-Isqfijiet ta' Ruma dehru wkoll (u għadhom jidhru bħala Kattoliċi) bħala s-suċċessuri ta' Pietru; li kien l-ewwel Isqof ta' Ruma.

B'hekk il-belt saret ta' importanza akbar bħala ċ-ċentru tal-Knisja Kattolika.

Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent fl-476 AD, Ruma kienet l-ewwel taħt il-kontroll ta' Odoacer u mbagħad saret parti mir-Renju Ostrogotiku qabel ma rritornat lejn il-kontroll Ruman tal-Lvant wara l-Gwerra Gotika, li qerdet il-belt.

Il-popolazzjoni tal-belt naqset aktar minn miljun fil-210 AD għal 500,000 fil-273 u 35,000 wara l-Gwerra Gotika, li naqset gruppi ta' bini abitat b'intervall fost oqsma kbar ta' fdalijiet, veġetazzjonijiet, vinji u ġonna tas-swieq.

Wara l-invażjoni tal-Langobardi fl-Italja, il-belt baqgħet nominalment Biżantina, iżda fir-realtà l-Papiet segwew il-politika tal-ekwilibriju bejn il-Biżantini, il-Franki u l-Langobardi.

Fis-729, ir-Re tal-Langobardi Liutprand, ta' donazzjoni lill-knisja il-belt ta' Sutri li tinsab fi tramuntana ta' Latium, b'hekk beda l-poter temporali tal-knisja.

Fis-756, Pepin il-Qasir, wara li għeleb lill-Langobardi, ta' il-ġuriżdizzjoni temporali lill-Papa fuq id-Dukat Ruman u l-Esarkat ta' Ravenna, b'hekk inħolqu l-Istati Papali.

Wara dan il-perjodu, it-tliet poteri pruvaw immexxu l-belt: il-papa, in-nobbli, flimkien mal-kapijiet tal-milizzji, l-imħallfin, is-Senat u l-poplu; u r-re tal-Franki, patricius u l-Imperatur.

Dawn it-tliet partiti (teokratiku, repubbliku u imperjali) kienu karatteristiċi tal-ħajja Rumana matul il-Medju Evu kollu.

Fil-lejl tal-Milied tas-sena 800, Charlemagne kien inkurunat f'Ruma bħala imperatur tal-Imperu Qaddis Ruman mill-Papa Leo III: f'dik l-okkażjoni, il-belt ospitat għall-ewwel darba ż-żewġ setgħat li ssaraw il-poter universali li kellu jkun kostanti għall-Medju Evu.

Fit-846, l-Għarab Musulmani daħlu fi ħdan il-belt mingħajr suċċess, imma rnexxielhom jisirqu affarijiet mill-bażiliki ta' San Pietru u San Pawl.

Wara t-tmiem tal-poter Karolingjan, Ruma waqgħet bħala priża għall-anarkija fewdali: diversi familji nobbli komplew il-ġlieda kontra l-Papa u l-imperatur.

Dawn kienu ż-żminjiet ta' Theodora u bintha Marozia, sefturi u ommijiet ta' diversi papiet, u ta' Crescentius, li kien eżempju ta' qawwa fewdali, kif ukoll iġġieled kontra l-Imperaturi Otto II u III.

L-iskandli ta' dan il-perjodu, imbuttaw il-papa li jirriforma ruħhu: l-elezzjoni tal-Papa kienet riservata għall-kardinali, u riforma tal-kleru kien attentat.

Il-forza ta' wara dan it-tiġdid, kien il-monk Ildebrando da Soana, li darba kien elett papa taħt l-isem ta' Gregorju VII, huwa sar involut fil-Kontroversja tal-Investitura kontra l-Imperatur Henry IV.

Sussegwentement, Ruma kienet maħruqa minn Normani ta' Robert Guiscard, dan kien daħal fil-belt bl-appoġġ tal-Papa, li kien assedjat fil-Castel S. Angelo.

Matul dan il-perjodu, il-belt kienet immexxija b'mod awtonomu minn "senatore" jew "patrizio": fis-seklu 12.

Din l-amministrazzjoni, li hija normali fil-bliet Taljani, evolviet f'komun, forma ġdida ta' organizzazzjoni soċjali, espressjoni ta' klassijiet sinjuri ġodda.

Il-Papa Lucius II kien diġà lest biex jiġġieled kontra l-komun Ruman, u wara, il-ġlieda tkompliet mis-suċċessur tiegħu, li kien il-Papa Eugene III: imbagħad, il-komun kien alleat man-nobbli, li kien appoġġatat minn Arnaldo da Brescia, monk li kien riformatur soċjali u reliġjuż.

Wara l-mewt tal-Papa, Arnaldo ittieħed priġunier minn Adrianus IV, b'hekk immarka t-tmiem awtonomu tal-komun.

Taht il-Papa Innocent III, li mmarka r-renju tal-apoġew tal-papiżmu, il-komun illikwida is-senat, u ġie sostitwit minn "Senatore", dan kien suġġett għall-Papa.

F'dan il-perjodu l-papiet kellhom rwol ta' importanza sekulari fl-Ewropa tal-Punent, huma spiss kienu jaġixxu bħala arbitri bejn il-monarki Kristjani u jeżerċitaw il-poteri addizzjonali tal-politiċi.

Fl-1266 Charles t'Anjou, li kien sejjer fin-nofsinhar għall-ġlieda kontra l-Hohenstaufen f'isem il-Papa, ġie maħtur Senatur.

Charles stabilixxa s-Sapienza, l-università ta' Ruma.

F'dak il-perjodu, il-Papa miet, u l-kardinali, ġew ikkonvokati f'Viterbo, u ma setgħux jaqblu dwar is-suċċessur tiegħu: il-poplu tal-belt kien irrabjat dwar dan, b'hekk kisser is-saqaf tal-bini li ltaqgħu fih, u spiċċa l-ħabs sakemm kien innominat il-Papa l-ġdid: f'dan il-mument seħ il-marka tat-twelid tal-konklav.

F'dan il-perjodu, il-belt kienet ukoll għebet minn ġliedit kontinwi fost il-familji nobbli: l-Annibaldi, il-Caetani, il-Colonna, l-Orsini, u l-Conti, huma kellhom il-fortizzi tagħhom mibnija fuq l-edifiċji Rumani tal-qedem, u ġġieldu kontra xulxin biex jikkontrollaw il-papa.

Il-Papa Bonifacju VIII, imwieled f'Caetani, kien l-aħħar Papa li ġġieled għad-dominju universali tal-Knisja: huwa pproklama kruċjata kontra l-Colonna, u fl-1300 hu sejjaħ għall-ewwel Jubilee tal-Kristjaneżmu, li laqqa l-miljuni ta' pellegrini f'Ruma.

Madankollu, it-tamiet tiegħu kienu ddeklinati kontra r-re Franċiż Filippu, li ħadu priġunier f'Anagni, b'hekk ikkawżat il-mewt tiegħu.

Wara dan, Papa ġdid għall-Franċiżi kien elett, u l-post tiegħu kien rilokat fil-qosor ġewwa Avignon (1309–1377).

Matul dan il-perjodu l-belt kienet traskurata, sakemm il-poter waqa' f'idejn ir-raġel plebjan, Cola di Rienzo.

Idealist u dilettant ta' Ruma tal-qedem, Cola ħolom dwar it-twelied il-ġdid tal-Imperu Ruman: wara li kiseb il-poter bit-titlu ta' "Tribuno", ir-riformi tiegħu ġew miċħuda mill-poplu.

Wara li kien imġiegħel li jaħrab, Cola seta' ġie lura fost il-firxa tal-kardinal Albornoz, fir-rwol responsabbli tar-restawr tal-poter tal-knisja Taljana.

Hu kiseb il-poter lura għal żmien qasir u kien iġġudikat mill-poplu, u Albornoz seta' jieħu f'idejh il-pussess tal-belt, fl-1377 taħt Gregorju XI, huwa reġa sar is-sede tal-papa.

Meta rritorna l-Papa f'Ruma f'dik is-sena, inħoloq ix-Xiżma tal-punent (1377–1418), u matul l-erbgħin sena ta' wara, il-belt kienet priża tal-ġlied li għeb il-knisja.

Fl-1418, il-Kunsill ta' Konstanz issetilja x-xiżma tal-punent, u l-papa Ruman, Martin V, kien elett.

Dan ġab seklu ta' paċi intern lejn Ruma, li mmarka il-bidu tar-Rinaxximent.

Il-Papiet tal-ewwel nofs tas-seklu 16, minn Nikola V, il-fundatur tal-Librerija Vatikana, għal Piju II, umanist u litterat, minn Sistu IV, papa gwerrier, għal Alessandru VI, immorali u nepotist, minn Ġulju II, suldat u patrun, għal Leo X, li ta' ismu għal dan il-perjodu ("is-seklu ta' Leo X"), dawn kollha ddedikaw l-enerġija tagħhom għas-sbuħija tal-Belt Eternali, għall-qawwa tal-istokk tagħhom, u għall-patroċinju tal-arti.

Matul dawn is-snin, iċ-ċentru tar-Rinaxximent Taljan mexa minn Ruma għal Firenze.

Xogħlijiet majestużi, bħall-Bażilika ta' San Pietru, il-Kappella Sistina u l-"Ponte Sisto" (l-ewwel pont li nbena madwar it-Tiber, għalkemm fuq bażi Ruman) ġew maħluqa.

Biex twettaq dan, il-Papiet kienu nvoluti fl-aqwa artisti taż-żmien, inklużi Mikelanġlu, Perugino, Raphael, Ghirlandaio, Luca Signorelli, Botticelli, u Cosimo Rosselli.

Il-perjodu kien ukoll infamuż għall-korruzzjoni papali, b'ħafna Papiet li kienu missirijiet, u f'involvimenti fin-nepotiżmu u s-simonija.

Il-korruzzjoni tal-Papiet u l-ispejjeż enormi għall-proġetti tal-bini tagħhom wassal f'parti ta' Riformazzjoni u, min-naħa, il-Kontro-Riformazzjoni.

Papiet bħal Alessandru VI, kien magħruf sew għad-dekadenza tiegħu, partijiet selvaġġi, vakanti żejda u l-ħajja immorali.

Madankollu, taħt dawn il-papiet sinjuri u vakanti, Ruma ġiet trasformata f'ċentru ta' arti, poeżiji, mużika, letteratura, edukazzjoni u kultura.

Ruma saret kapaċi biex tikkompeti ma' bliet Ewropej ewlenin taż-żmien f'termini ta' ġid, arti, tagħlim u arkitettura.

Il-perjodu tar-Rinaxximent biddel wiċċ Ruma drammatikament, b'xogħolijet bħal tal-Pietà minn Mikelanġlu u l-affreski tal-Appartament Borgia, dawn kienu magħmula matul ir-renju ta' Innocent.

Ruma laħqet l-ogħla punt ta' sbuħija taħt il-Papa Ġulju II (1503–1513) u s-suċċessuri tiegħu Leo X u Klement VII, żewġ membri tal-familja Medici.


Mosta

Mosta

Il-Mosta hija lokalità fiċ-ċentru ta' Malta.

Il-Mosta minn raħal kiber biex issa ħa d-daqs ta' belt Maltija, jgħodd it-18,249 ċittadin Mosti.

Dan jagħmel il-Mosta t-tieni l-akbar lokalità f'Malta.

Il-qaddisa patruna tal-Mosta hija Santa Marija Assunta, li tiġi ċċelebrata fil-15 t'Awwissu.

Iddedikata lil Santa Marija, fil-Mosta wieħed isib it-tielet l-akbar koppla fid-dinja, magħrufa aħjar bħala r-Rotunda.

Il-Mosta tinsab fuq pjanura u hija mdawra b'art agrikola fertili.

Fost l-irħula ġirien hemm Ħal Lija, Burmarrad, ir-Rabat u n-Naxxar.

Il-Mosta tinsab fuq ir-rotta prinċipali li minn il-Belt Valletta tagħti għaċ-Ċirkewwa u kuljum jgħaddi minnha ammont kbir ta' traffiku li jkun qed jaqsam il-gżira min-naħa għall-oħra.

Il-Mosta tinsab 9 km 'l bogħod mill-Belt Valletta.

Il-Mosta għaddejja minn żvilupp bla waqfien, bini ġdid qed jittella' kuljum u l-komunità kummerċjali hija attiva u qed tikber.

Il-popolazzjoni hija ta' madwar 18,000 abitant u hija waħda mill-ogħla fil-gżejjer Maltin u ngħatat imbuttatura f'dawn l-aħħar għexieren ta' snin bl-istabbiliment ta' oqsma tad-djar ġodda (Santa Margerita, Tal-Blata l-Għolja, Ta' Mlit, Iż-Żokrija).

Il-motto tal-Mosta "Spes Alit Ruricolam" jagħti xhieda lill-imgħoddi rurali tal-lokalità.

Fil-fatt, il-motto ifisser "It-tama ssaħħaħ lill-bidwi".

Iżda llum, l-urbanizzazzjoni mxiet 'il quddiem u l-attivitajiet agrikoli tal-Mostin u l-art agrikola naqsu b'mod konsiderevoli filwaqt li l-erja mibnija issa xterdet għal dawk li qabel kienu l-inħawi rurali ta' barra tar-raħal żgħir tal-Mosta, li issa saret belt sinifikanti u mimlija ħajja.

Hekk kif fl-ibliet u l-villaġġi l-oħra kollha fil-gżejjer Maltin, ir-Reliġjon Kattolika hija ħajja u attiva ħafna.

B'hekk il-festa titulari tal-Mosta li hija dik ta' Santa Marija jew ta' Marija Assunta, hija l-quċċata fiċ-ċelebrazzjonijiet lokali reliġjużi u popolari fejn il-Mostin jinġabru quddiem ir-Rotunda f'manifestazzjoni ta' ferħ u briju.

Bħall-maġġoranza kbira ta' l-ibliet u l-villaġġi madwar id-dinja, il-Mosta wkoll għandha l-istemma araldika tagħha.

Dan is-simbolu jirrifletti t-twemmin u l-assi tal-Mosta li jidhru fil-partijiet varji ta' l-istemma.

It-tarka tal-fidda għandha salib aħmar li fiċ-ċentru tiegħu hemm ċirku tad-deheb li fih hemm stilla b'ħames ponot kulur is-sema.

Is-salib aħmar jissimbolizza l-fidi Kattolika li minn dejjem kienet predominanti fil-ħajja u t-twemmin tan-nies lokali.

Iċ-ċirku jirrappreżenta r-Rotunda, il-knisja parrokkjali tal-Mosta, l-għeliem prinċipali tal-lokalità u l-bini li ma kulħadd hija l-iżjed famuża, Maltin kif ukoll barranin.

L-istilla blu huwa s-simbolu tal-Madonna, qaddisa patruna tal-belt, li l-festa tagħha tiġi ċelebrata fil-15 ta' Awwissu.

L-isem 'il-Mosta' għandu żewġ għeruq plawżibbli iżda għad ma ġiex stabbilit liema minn dawn huwa dak korrett.

L-ewwel verżjoni joffriha l-arkitett famuż George Grognet de Vasse li ddisinja il-famusa Rotunda tal-Mosta.

Skont dan l-arkitett 'il-Mosta' ġejja mill-kelma 'mistur' jew moħbi u tirreferi għas-sit fejn tinsab din il-belt.

Peress li din il-pjanura hija mdawra b'għoljiet, il-Mosta donna moħbija u ma tidhirx.

It-tieni ipoteżi tiffoka fuq il-kelma Għarbija 'musta' li tfisser ċentrali jew fin-nofs.

Skont din il-verżjoni għaldaqstant l-isem ġej mill-pożizzjoni tas-sit fiċ-ċentru tal-gżira ta' Malta.

Għalkemm jista' hemm xi dubji dwar minn liema minn dawn it-tnejn huwa ġej isem il-belt, m'hemm l-ebda dubji dwar kemm għandha ż-żmien il-lokalità tal-Mosta.

Bla ebda dubju hija waħda mill-eqdem kolonizzazzjonijiet tal-gżejjer.

Insibu evidenza ta' dan tista' f'sejbiet arkeoloġiċi li jagħtu xhieda ta' abitazzjoni sa miż-żmien preistoriku.

L-Istorja tal-Mosta kienet imlewna b'episodji ta' kemm ferħ kif ukoll tbatija.

Kienet waħda mill-kolonizzazjonijiet milquta minn kunflitti bħal attakki korsari fil-Medjuevu u fi Żminijiet Moderni Bikrin kif jagħtu testimonjanza ċertu stejjer qodma tal-poplu bħal 'l-Għarusa tal-Mosta'.

Fit-Tieni Gwerra Dinjija il-lokalità esperjenzat attakki oħrajn u anke il-kopla tal-Mosta kienet ġiet milquta minn bomba Ġermaniża.

Leġġenda marbuta mal-Mosta hija dik ta' Wied Speranza.

Jingħad li meta Malta ġiet attakkata mit-Torok, Marija kienet ħarġet in-nagħaġ għal dawra.

X'ħin rathom ġejjin għalijha hi telqet tiġri u staħbiet ġo għar.

Hi bdiet titlob lil Madonna tal-Isperanza u f'dak il-waqt kien hemm brimba u bdiet tagħamel għanqbuta fid-daħla tal-għar.

Meta ġew il-Torok, ma ħarsux fl-għar għax kienu żguri li ma' kien daħal ħadd dan għax kieku kienet tqatta l-għanqbuta.

La l-Madonna tal-Isperanza salvatilha ħajjietha, Marija ġabet il-permessi u bniet knisja fuq l-għar.

Bħal ma gara f'diversi bliet u irħula f'Malta meta l-popolazzjoni tal-Mosta bdiet tikber sewwa bdiet tinħass il-ħtieġa li titkabbar il-knisja jew li tinbena waħda ikbar.

Fil-bidu inqala' nuqqas ta' ftehim fuq il-lok li kellha tinbena fih il-knisja l-ġdida.

Kienu diversi l-opinjonijiet iżda l-iktar waħda li kellha nies jaqblu magħha kienet li tinbena knisja ikbar minflok il-qadimha.

Għalkemm ħafna nies kienu jaqblu li kellha tinbena knisja ġdida iżda kien hemm numru ta' nies li riedu jsalvaw il-knisja l-qadima u li jinstab lok ġdid biex tinbena l-knisja l-ġdida.

Iżda dawk li riedu iżommu l-post eżistenti kienu ħafna iktar numerużi u kien għalhekk li ġie deċiż li l-knisja kellha tinbena fuq l-istess post tal-qadima.

Intaghzlet il-pjanta tal-perit Ġorġ Grongnet de Vasse li kien propona li jibni knisja kbira u tonda madwar il-knisja il-qadima u meta titlesta tinħatt il-knisja l-qadima.

Il-pjanta ta' Grongnet kienet tikkonsisti fi knisja ispirata minn fuq il-Pantheon ta' Ruma.

Fil-bidu inqala ħafna inkwiet u kella tinħatar kummisjoni ta' periti biex jaraw jekk il-knisja kinitx se tkun mibnija sewwa.

Din il-kummissjoni qatata li l-pjanti kienu tajbin u li x-xogħol seta jinbeda.

Fit 30 ta' Mejju 1833 il-Vigarju Ġenerali l-Kanonku Arcidjsknu Dun Salv Lanzon qiegħed u bierek l-ewwel ġebla ta' din il-knisja tant mistenija.

Wara 27 sena jiġifieri fl-1860 il-knisja kienet lesta mill-bini.

Il-Knisja hija ta' qisien impressjonanti u fiha dijametru minn ġewwa ta' 118 il-pied filwaqt li fil-fond tal-kappelli d-dijametru u 152 pied.

Dan jagħmilha l-ikbar koppla ta' Malta.

L-għoli tal-koppla mill-art huwa ta' 180 pied.

Fuq nett naraw il-lanterna tal-koppla li tlestiet fis-sena 1889 biex b'hekk il-knisja kollha kienet kompluta.

Il-Knisja hija sabiħa ferm minn barra kif ukoll minn ġewwa.

Mad-dawra l-knisja fiha 8 artali u żewġ sagristiji li għandha huma mill-isbaħ u l-koppla hija ddedkorata b'disinn tassew sabiħ u oriġinali.

Il-kwadru ewlieni li juri it-tlugħ is-sema ta' Marija Santissima huwa xogħol il-Pittura Pasqale Buhagiar li pittru fl-1678.

Ġużeppi Hyzler kien irrestawrah fl-1827.

Dan kien ġie inkurunat fl-1975 mill-Arċisqof Mikiel Gonzi fuq digriet tal-Papa Pawlu VI.

F'din il-knisja nsibu bosta xogħlijiet oħra tajbin ferm bħall-kwadru li juri lil qaddisin San Bastjan, San Rokku u Santa Rosalija li qabel kien fil-knisja l-qadima.

Dan il-kwadru kien ħallas Dun Ġwann Maria Galea u tpitter minn Erardi.

Kwadru ieħor huwa dak li juri ż-żwieġ tal-Madonna li kien tpitter f'Ruma fl-1859 min Ġużeppi Bonnici taħt id-direzzjoni ta' Minardi.

Il-kwadru li juri l-mewt ta' San Ġużepp huwa xogħol ta' Salvu Barbara u ħadmu fl-1861.

Il-Kwadru li juri l-ħarba lejn l-Eġittu huwa xogħol ta' Bonnici li ħadmu fl-1866.

Ta' Erardi nsibu l-kwadru tal-Madonna tal-Konsolazzjoni li kien fil-knisja l-qadima u kien tpitter fis-sena 1670.

Ġużeppi Ċali pitter il-kwadri tal-Madonna tar-Rużarju, il-mewt ta' Santu Wistin, San Duminku jipprietka, il-viżjoni ta' Santa Monika u dak ta' Santa Katerina ta' Avignone.

Iżda Ġużeppi Ċali f'din il-knisja żgur li jibqa' jissemma għall-pittura ta' xeni mill-isbaħ tal-ħajja ta' Ġesù li jinsabu mad-dawra tal-Koppla.

Taħt kull waħda minn dawn il-pitturi pitter diversi profeti mill-iskrittura.

Il-kwadru tal-konverżjoni ta' San Pawl flimkien ma' dawk li juru il-martirju ta' San Pawl u dan il-qaddis ifejjaq lil misier San Publju huwma kolla xogħol ta'Barbara.

Ignajzu Cortis pitter il-kwadri li juru l-Agunijja u d-Difna ta' Ġesù fil-1869.

Ma' dawn insibu bosta kwadri oħrajn sbieħ ferm li jkomplu jżejnu din il-knisja majestuza.

Oriġinalment il-vara titulari kienet xogħol ta' l-iskultur Mosti Salvu Dimech u kien ħadimha f'l-injam fis-sena 1868.

Fis-sena 1948 Ċensu Apap irrinova mill-ġdid u l-intervent kien tant kbir li illum nistgħu ngħidu li l-vara titulari tal-Mosta hija fil-fatt ta' Ċensu Apap.

Insibu ukoll il-vara tal-Madonna tar-Rużarju qabel ma' saret il-vara titulari din l-vara kienet tintuża fil-festa titulari ta' Santa Marija.

San Ġużepp hija vara oħra li insibu f'din il-knisja din flimkien ma' dik tad-Duluri kienu inġiebu minn Marsilja fi Franza.

Hawn insibu ukoll sett vari mill-isbaħ tal-Ġimgħa il-Kbira.

Ħafna minn dawn il-vari ħarġu minn taħt idejn bħal Karlu Darmanin.

Fl-1924 sar il-monument il-ġdid il-korp ta' Kristu mejjet u l-angli nħadmu mill-Għawdxi, Wistin Camilleri.

L-urna ġiet skulturata minn Antonio Agius mill-Birgu.

F'din il-knisja nsibu kustoditi l-fdalijiet qaddisa ta' San Paċifiku li kien inġieb fil-Mosta mill-Kappillan tal-Mosta Dun Salv Saver Bonnici.

Fit-30 ta' Awissu 1787 l-Isqof Labini ħareġ digriet li bih ta l-permess biex dan seta jinħareġ għall-qima tal-pubbliku.

Fl-1913 f'din il-knisja kien sar il-Kungress Ewkaristiku Internazzjonai li kien ġie organizzat f'pajjiżna.

Fid-9 ta' April 1942 kien sar fuq Malta wieħed mill-għar attaki mill-ajru li qatt seħħ matul il-gwerra.

Kien fl-4.40 minuta ta' wara nofsinar meta ajruplan ta' l-għadu xeħet numru ta' bombi fuq il-Mosta waħda minnhom ġiet fuq il-knisja u taqbet il-koppla.

Bid-daqqa ħabtet mall-ħajt u baqgħet sejra għal nofs il-knisja fejn spiċċat ma' l-art mingħajr ma laqtet lil ħadd min-nies li dak il-ħin kienu qegħdin fil-knisja.

B'xorti tajba din il-bomba minkejja li ħabtet kemm-il darba baqgħet ma sploditx u l-Madonna riedet li ma jmut ħadd u lanqas tinqered il-knisja.

Kien għalhekk naturali dak li ġara nhar l-Għid tal-Assunta tal-2015, meta l-Arċipriet Dun Albert Buhagiar għamel it-talba formali lil Mons. Arċisqof biex dan s-Santwarju jingħata t-titlu ta' Bażilika Minuri.

Wara snin ta' ħidma, il-ħolma ta' ħafna Mostin seħħet!

Kien propju nhar id-29 ta' Lulju 2018, fi żmien l-Arċipriet Dun Sebastjan Caruana, li Mons. Charles Jude Scicluna, Arċisqof ta' Malta għolla 'l dan t-tempju għad-dinjità ta' Bażilika Minuri.

Dan seħħ b'digriet pontifiċju tal-Papa Franġisku li jġib d-data tal-31 ta' Mejju 2018.

L-arma tal-Mosta turi salib ħamrani fuq sfond tal-fidda – simbolu tal-fidi nisranija, stilla bajda fin-nofs – simbolu tal-Madonna patruna tagħna u ċ-ċirku isfar li jfisser ir-Rotunda.

Jgħalaq kollox huwa il-Motto tal-Mosta "Spes Alit Ruricolam" - It-tama tgħajjex lil bidwi.

Dan ifakkarna li l-Mosta kien raħal li niesu kienu jgħixu mir-raba'.


Thomas Vermaelen

Thomas Vermaelen

Thomas Vermaelen (Kapellen, 14 ta' Novembru 1985) huwa plejer tal-futbol Belġjan li attwalment jinsab jilgħab mat-tim ta' Barcelona bħala difensur.

Il-karriera professjonali tiegħu bdiet mal-klabb Olandiż ta' Ajax qabel ma f'Ġunju 2009 ingħaqad mal-Arsenal.

Vermaelen beda l-karriera tiegħu ġewwa pajjiżu mat-tim ta' Germinal Ekeren, li aktar tard tbiddel l-isem tal-klabb għal Germinal Beerschot wara l-fużjoni.

Fis-sena 2000 ingħaqad mal-akkademja tal-klabb Olandiż ta' Ajax.

Id-debutt mal-ewwel tim wasal fil-15 ta' Frar 2004, fir-rebħa barra minn darhom ta' 2–0 kontra Volendam.

Madanakollu din kienet l-uniku partita tiegħu għal dak l-istaġun, staġun li ra lil Ajax jiġu nkurnati ċampjins Olandiżi.

Għall-istaġun 2004–05 ġie msellef lil RKC Waalwijk, fejn għamel tlettax-il dehra u skorja żewġ gowls.

Ir-ritorn tiegħu ma' Ajax, żblokka l-opportunitajiet mal-ewwel tim fejn mal-klabb rebaħ it-Tazza Olandiża.

Il-prestazzjonijiet tiegħu wassluh għal sejħa mat-tim nazzjonali Belġjan.

Ajax rebħu l-Johan Cruijff Schaal u Tazza Olandiża oħra fl-istaġun ta' wara u fl-2007, reġgħu rebħu għat-tieni sena konsekuttiva t-Tazza Super Olandiża.

Bit-tluq ta' Klaas-Jan Huntelaar, Vermaelen kiseb il-faxxa ta' kaptan għall-istaġun 2008–09.

Vermaelen iffirma mal-klabb Ingliż ta' Arsenal nhar id-19 ta' Ġunju 2009, għal somma inizzjali ta' €10 miljum, li tista' titla' sa' €12-il miljun skont l-inċentivi.

Fl-ewwel partita tiegħu fil-kampjonat Ingliż kontra Everton fil-15 ta' Awwissu 2009 hu skorja l-ewwel gowl tiegħu b'permezz ta' daqqa ta' ras minn frikik ta' Robin Van Persie.

Nhar is-16 ta' Settembru 2009, Vermaelen sab ix-xibka għall-ewwel darba fiċ-Champions League mal-Arsenal—gowl tal-pari kontroversjali kontra l-klabb Belġjan ta' Standard Liège.

Arsenal rebħu dan il-konfront 3–2.

Nhar id-19 ta' Settembru 2009, Vermaelen skorja doppjetta fir-rebħa ta' 4–0 kontra Wigan Athletic ġewwa l-Emirates, u ta' dan ingħata l-unur tal-Plejer tal-Partita.

Fi tmiem l-ewwel staġun tiegħu ġewwa l-Ingilterra hu ġie magħżul fit-Tim tas-Sena tal-PFA.


Margaritu ta' Brindisi

Margaritu ta' Brindisi

Margaritu ta' Brindisi, jew Margaritun (Brindisi, madwar 1145 – 1197 jew 1200), kien ammirall tar-Renju Normann ta' Sqallija u l-ewwel konti ta' Malta.

Margaritu ssuċċieda l-ammiralli Ġorġ ta' Antijokja u Maione ta' Bari fit-tmexxija tal-flotta Normanna fir-renji ta' Guliermu II ta' Sqallija (1166-1189) u Tankredi ta' Sqallija (1189–1194).

X'aktarx beda l-karriera tiegħu bħala pirata Grieg u forsi veru li ismu Margaritus hi l-forma Latina tal-kelma Griega "Megareites" (= ta' Megara).

Għażel il-belt ta' Brindisi minħabba l-port tagħha, eċċezjonali għall-kobor, sigurtà u l-pożizzjoni ġeografika tajba tiegħu.

Kien jgħix u jżomm il-parti l-kbira tal-flotta hemm.

In-nies ta' żmienu kellhom rispett kbir għall-kwalitajiet li kellu tant li kienu jsejħulu "Rex maris" jew "Novus Neptunus"; l-għedewwa tiegħu kienu jibżgħu ħafna minnu u ma kinux iqisuh ħlief arċipirata.

Margaritu jidher għall-ewwel darba ma' ġenb Tankredi, dak iż-żmien konti ta' Lecce u f'ras il-flotta fil-ġlieda mmexxija minn Guliermu II kontra l-Biżantini.

Madwar l-1185 okkupa l-gżejjer Jonji u wara assalta l-gżira ta' Patmos.

Fil-ħarifa tal-1186 mexxa l-flotta Normanna kontra Ċipru (fejn il-gvernatur, Iżaqq Komnenu kien irbella kontra Biżanzju) u f'attakk bla rażan qabad 70 galeja tal-imperatur Biżantin, Iżaqq II Anġlu li sofra l-ikbar telfa navali tal-imperu tal-Orjent bid-deportazzjoni għal Sqallija tal-ġenerali Biżantini.

Wara Margaritu nħatar konti ta' Zakintos, Ċefalonja u Itaka.

Fil-ħarifa tal-1187, ir-re Guliermu II bagħtu l-Art Imqaddsa wara li Saladin kien irrikonkwista Ġerusalemm.

Margaritu, b'60 frejgata u 200 kavalier, għases ix-xtajtatiet tal-Palestina il-ħin kollu u ma ħalliex lil Saladin li jokkupa l-portijiet l-oħra tal-kruċjati.

Fl-aħhar fl-Lulju tal-1188 niżel Tripli, u ġiegħel lil Saladin li jirtira, u keċċa s-saraċini anki minn Marqab, Latakja u Tiru.

Meta miet Guliermu (Novembru tal-1189) Margaritu mar lura Sqallija u appoġġa bil-qawwa lil Tankredi fil-ġlieda għat-tron.

Xorta waħda, is-sena ta' wara kellu jħalli l-port ta' Messina minħabba l-attakk minn Rikkardu Qalb ta' Ljun li għamel ħerba mill-belt (4 ta' Ottobru 1190).

Margaritu dejjem iddefenda l-interessi ta' Tankredi fuq kollox fil-konfronti tiegħu mar-re tal-Ġermanja Enriku VI, li kien iżżewweġ iz-zija ta' Tankredi, Costanza d'Altavilla u dehrlu li kellu dritt għar-renju ta' Sqallija.

Meta Enriku VI assedja 'l Napli fis-sajf tal-1191, Margaritu mar jiġri jiddefendi l-belt, attakka l-frejgati Piżanin u ħeles il-port.

Sadattant f'Salerno Costanza ttieħdet priġuniera u nġiebet Messina.

Forsi kien f'din l-okkażżjoni ta' suċċess kbir li Tankredi ħatar 'l Margaritu l-ewwel konti ta' Malta (1192).

It-titlu tal-konteja ta' Malta kien iġib miegħu ġid enormi u sehem inportanti, daqs tal-portijiet ta' Brindisi u Messina, fl-infrastruttura tat-tħejjija tal-frejgati tar-re, l-ankraġġ u l-impieg tal-baħrin.

Imma meta miet Tankredi (20 ta' Frar 1194) sar iżjed faċli għal Enriku VI biex jikseb il-konkwista tar-renju.

Markuvaldu ta' Annweiler, f'ras il-flotta ta' frejgati Piżanin, Ġenoviżi, u Ingliżi, l-ewwel ġiegħel 'l Napli u Messina jċedu u mbagħad assedja 'l Palermo, li Margaritu ddefenda bl-aħrax sal-20 ta' Novembru.

Fil-patti tar-reża, Margaritu kiseb li konkwistaturi ma jgħamlux ħerba minn Palermo u li jiġi rispettati l-ħajjiet Sibilla ta' Acerra, l-armla ta' Tankredi, u uliedha.

Però, erbagħt ijem wara l-inkurunazzjoni ta' Enriku VI (fil-Milied tal-1194), Sibilla u uliedha ma' nobbli oħra tal-qorti Normanna (li fosthom kien hemm Margaritu), ġew akkużati b'rewwixta kontra Enriku, intefgħu il-ħabs u ntbagħtu l-Ġermanja.

Xi storiċi jsostnu li Margaritu miet il-Ġermania fl-1197, wara li ġie magħma u emaskulat.

Oħrajn isostnu li ta' min jemminha l-istorja fil-Kronaka ta' Ruġġier ta' Hoveden, li skontha fis-sena 1200, Margaritu, kważi għama, qiegħed ruħu fis-servizz tar-re ta' Franza, Filippu II, u waqt li kien sejjer Brindisi fejn kien ġabar flotta, miet Ruma maqtul minn qaddej tiegħu.

Iżżewweġ lil Matina, bint illeġittma ta' Guliermu I ta' Sqallija.

Magħha kellu tnejn jew tlett itfal:

Nafu li Margaritu kellu dar Messina li nħarqet matul il-ħerba li għamel mill-belt Rikkardu Qalb ta' Ljun fl-1190.

Għandna ħafna dokumenti tas-seklu 13 fuq dar oħra lussuża fuq il-port ta' Brindisi (imsejħa "Domus Margariti", li kien fiha ħafna kmamar u "balneum", jiġifieri banjijiet termali privati).

L-ewwel Federiku II tal-Imqaddes Imperu Ruman ta lill-Kavalieri Tewtoniċi (1215), imbagħad (1229) l-imperatur hadha lura u għamilha s-sedi taz-Zekka Imperjali.

Wara li z-Zekka ġiet trasferita minn Brindisi għal Napli, Karlu t'Anġù ta d-"Domus Margariti" lill-franġiskani ta' Brindisi biex jibnu l-kunvent tagħhom hemm (1284).

Margaritu għamel donazzjonijiet importanti: tnejn lill-knisja ta' San Nikola ta' Peratico (Colobraro) (1192 u 1194), waħda lill-monasteru tas-San Salvatur ta' Messina (1193) u oħrajn lill-knisja tal-premostratensi ta' Santa Marija ta' Parvo Ponte fi Brindisi.