‘G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, Miˬyehˇ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh’—Iˇsaˬyaˇ 40:29 | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n2018, K’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ:“Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu tsawˇ haˬ deuˬ, g’aˬ yaw shuiꞈ paˇ ahˇ laˇ-eu meh.”—Iˇsaˬyaˇ 40:31, MS.\nDawˬ caˇ: 3, 47\nJaˇliꞈ aˇ deuˆ heu deuˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’oˆ shaw laˇ-eu nga?\n2 Gawˇliˬtu 12:9, 10\n1. Aˬ dui aˬ jeˬ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ nga, ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-euˬ nui jah-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh nui k’ahˇ shiˇ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\nNymˇ-euˬ saˇ ka-ahˇ yaw dehꞈ dehꞈ-eu-aˬ, yaw awˬ maˬ ngeuˇ-a. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui gaˬ-eu mehˇ nmˇ tiˬ deuˬ na k’aˆ dui dui-eu naˇ gawˇ baˬ da neh shaˬ zahˬ mˇ luꞈ meh. Tiˬ g’aˬ na tsawˇ mawˬ mawˬ iˇ-euˬ k’awꞈ, mawˬ iˇ taˬ-euˬ yuiꞈ nyiˇ deuˬ-ahˇ paˇ ya haw piˇ-eu meh. Tiˬ g’aˬ na naˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ loˬ-eu jeˬ poˆ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui luꞈ-awˇ, shaˬ zahˬ tiˬ jeˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ, tiˬ poˆ tehꞈ-ehˇ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu deuˬ jiˇ jawˇ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya ma. Gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ teuˆ piˇ-eu g’aˇ duˬ, aˇ yamˬ, g’aˬ, pyuˇ shuiˇ heu deuˬ g’awˬ mya ni ya zmˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ caw ba meh lehˇ jah nya meh. Aˬ yawꞈ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ dawˬ jaˆ-eu miˇ neh, gaˇ kawˆ heu deuˬ muiˬ daˆ laˇ meh lehˇ nawˇ siˬ nya meh. Nawˬ-euˬ nui jah-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nui k’ahˇ shiˇ-eu yaw duˬ baw meh.\n2. Iˇsaˬyaˇ 40:29 aˬ dui-ahˇ g’aˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga, ehˇ k’awꞈ, aˬ dui huiˬ-eu yaw lehˬ aˬ jeˬ mˇ nya nga?\n2 Tiˬ poˆ na nawˬ-euˬ shaˬ zahˬ-ahˇ maˬ kamˬ daˬ coeˇ nya lehˇ nawˇ noeˬ haw maˬ loˇ? Nawˇ teu loꞈ-ehˇ g’eh haw-euˬ naˇ, nawˇ tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Gaˇ hu Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na jiˇ teu loꞈ-ehˇ noeˬ haw-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 19:4; Yawˇbaˆ 7:7) Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ miˇ neh oˇ nya-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ g’aˬ za-eu g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ g’oe-eu meh. “G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 40:29) Ehˇ k’awꞈ, nui ma nyiˇ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu tiˬ jeˬ naˇ, nymˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na shaˬ zahˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu tiˬ k’ehˬ ya naˬ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ maˬ ngeuˇ-eu, k’aˆ behˆ pyeuꞈ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ Jaˇliꞈ maˬ paˇ gui, bawˬ dzaˬ gaˇ maˬ paˇ iˇ-eu uˬ taꞈ, tsaꞈ gaˬ gaˇ jiˇ maˬ paˇ iˇ-eu meh. Heu naˇ Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n3. (a) Aˬ dui Saˬdaˬ neh g’aˬ maˬ bi laˆ baˬ ni aˬ joˆ-ehˇ yahˇ nya-eu nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ dui aˬ jeˬ dzaw nga?\n3 Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ ziꞈ dah ni maˬ bi g’eh mawꞈ-a. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ leh jeh naˇ ziꞈ dah ni g’eh laˇ meh lehˇ jiˇ aˬ yawꞈ siˬ nya meh. Teu miˇ neh, aˬ dui mawˇ do hawˇ-eu nui ma g’aˬ doeˇ doeˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ maˬ ya bi kaˬ iˇ-a. Aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ peh jiˆ peh dzehˬ leˇ-awˬ. “Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ bi ziꞈ laˇ, bi k’aˆ laˇ-eu” meh lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (1 Beˬtuˆluˆ 5:10; Yaˬkoˆ 4:8) Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ biꞈ nya-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ Iˇsaˬyaˇ 40:26-31-ahˇ dzaw ma. K’oeˇ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ bi teˬ iˇ-eu gaˇ kawˆ nyiˬ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-awˇ, Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ mˇ caw-eu heu naˇ, aˬ dui oˇ oꞈ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga leˇ jiˇ haw ma.\nYeˬhawˇbaˬ-ahˇ noeˬ tmˬ-eu deuˬ g’aˬ ahˇ laˇ\n4. Iˇsaˬyaˇ 40:26-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ dzaw nya nga?\n4 Iˇsaˬyaˇ 40:26-ahˇ gui. Mˬ taˆ jaˆ-eu aˬ guiˇ-ahˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ gui jiˇ nya-a. Aˬ dui-euˬ gaˇleˬsiˬ laꞈ k’oeˇ aˬ guiˇ 400 heˇ lam siˬ dzehˬ ni jaˆ meh lehˇ miˇ tsaˬ-euˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu deuˬ jah-eu meh. Aˬ jeˬ lehˇ g’eh k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ guiˇ yawˬ siˬ na luꞈ-ahˇ tsawˇ myahˇ biꞈ taˬ-euˬ meh. Gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga? Yeˬhawˇbaˬ yaw dehꞈ maꞈ dehꞈ-eu aˬ guiˇ-ahˇ nui ma ahˇ naˇ, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nga lehˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nawˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, maˬ g’eh nya miˇ neh mˇ-eu maˬ ngeuˇ-a, aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh. (Ja ceuˬ 19:1, 3, 14) Aˬ dui gaˬ-eu Aˬda nawˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ siˬ jiˇ nya meh. “Naw maꞈ-euˬ uˬ duˬ tsehˇ kahˇ-ahˇ keuˆ ni aˬ yawꞈ gui duˬ taˬ jiˇ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 10:30) Yeˬhawˇbaˬ “tsawˇ muiˬ-euˬ aˇ nah aˇ yamˬ-ahˇ” siˬ nya meh lehˇ aˬ dui-ahˇ bi siˬ nya mawꞈ meh. (Ja ceuˬ 37:18) Heu gaˇ haw ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nawˇ ya tahˬ puˬ-eu shaˬ zahˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ mawˇ jiˇ-awˇ, nawˇ shaˬ zahˬ yawˬ jeˬ na luꞈ-ahˇ oˇ nya ni, g’aˬ biꞈ nehˬ nya ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n5. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ g’aˬ biꞈ nya meh lehˇ aˬ joˆ-ehˇ siˬ laˇ-eu nga?\n5 Iˇsaˬyaˇ 40:28-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ g’aˬ dawˬ tawˆ luꞈ-euˬ Iˇ byoe pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ neh nahˇ ma-ahˇ biꞈ-euˬ g’aˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Nahˇ ma heu naˇ, myaˆ nuiˆ k’oˆ tehˆ tiˬ tehˆ laꞈ k’oeˇ, maˬ puˇ g’awˬ mya heˇ lam siˬ tsawˬ-eu naˆ ni g’aˬ pyehˬ doˆ leꞈ meh lehˇ, miˇ tsaˬ-euˬ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu Deˇbiˇ Boˆdaˇne ehˇ-eu meh. Nahˇ ma neh myaˆ nuiˆ k’oˆ tehˆ tiˬ tehˆ myah ni pyehˬ doˆ leꞈ-euˬ g’aˬ heu naˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ-eu tsawˇ haˬ dawˬ tawˆ luꞈ 200,000 k’oꞈ zmˬ loꞈ meh lehˇ miˇ tsaˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ pyehˆ tseˇ-eu tiˬ g’aˬ ehˇ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh, nahˇ ma-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ daˬ coeˇ ni caw ba nya-eu g’aˬ ahˇ meh lehˇ siˬ laˇ-eu meh.\n6. Yeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ aˬ joˆ-ehˇ pyaˇ-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˇ dahˇ aˬ joˆ-ehˇ tsoeˬ nga?\n6 Iˇsaˬyaˇ 40:29-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ laꞈ k’aˬ bi cehˇ dui dui-eu meh. Yeˬsuˇ “Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ” laˇ-awˬ lehˇ ehˇ-awˇ, nawˬ maꞈ ‘g’aˬ doeˇ dah k’aˇ za meh. Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ muiˬ-awˇ, ngaˬ-euˬ k’aˆ behˆ yaw pyaˇ meh’ lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 11:28-30) Heu naˇ maˇ diˇ ngeuˇ meh. Tiˬ poˆ na, aˬ dui bawˬ dzaˬ gaˇ, maˬ ngeuˇ naˇ tsaꞈ gaˬ gaˇ iˇ ngeh g’aˬ doeˇ doeˇ-eu k’awꞈ, iˇ kahˇ g’oꞈ laˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ g’eh nya? Aˬ dui shiˬ keuˇ ni g’eh k’oꞈ laˇ-awˇ, shaˬ zahˬ-ahˇ laˆ piˇ-eu g’aˇ duˬ lehˬ hmˬ taˬ nya laˇ meh. Ngeuˇ meh. Yeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ-eu maˇ diˇ yaw awˬ meh.\n7. Maꞈtehˬ 11:28-30 maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ bi siˬ-eu yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw sheˇ.\n7 Mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ g’aˬ maˬ ahˇ-eu naˇ gawˇ naˇ-awˇ, nui ma cawˆ-eu naˇ gawˇ pyeuꞈ-eu uˬ taꞈ, uˬ duˬ jiˇ naˇ dui dui-eu meh. Teu miˇ neh, tiˬ poˆ na bawˬ dzaˬ iˇ-eu shaˬ dui dui meh. Ehˇ k’awꞈ, tiˬ nah leh jeh-awˇ bawˬ dzaˬ gaˇ iˇ g’aˬ ngeh, “Dawˬ mehˬ mehˬ gaˇ k’awꞈ, g’aˬ baˬ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ-eu jeˬ mehˬ-eu miˇ neh, mehˬ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-euˬ nui ma-ahˇ noeˬ keuˆ-awˇ, k’ahˬ lahˇ ngaˇ-a lehˇ ya siˬ-euˬ miˇ neh, ngaˬ-ahˇ ngoeˇ doˆ leꞈ nya. Ngaˇ bawˬ dzaˬ gaˇ jawˇ luꞈ de lawˇ heu beu lehˇ noeˬ-awˇ, saˇ tiˇ taˬ-euˬ ma” lehˇ aˬ yawꞈ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ bawˬ dzaˬ gaˇ leh jeh-awˇ iˇ-euˬ laꞈ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.\n8, 9. “Ngaˇ g’aˬ baˬ-eu k’oeˇ-aˬ, g’aˬ k’aˆ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ Pawˇluˆ neh ehˇ-euˬ dawˬ heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\n8 Iˇsaˬyaˇ 40:30-ahˇ gui. Aˬ dui yaw myaˬ jeˬ mˇ nya k’awꞈ, aˬ dui-euˬ g’aˬ neh maˬ mˇ nya-eu jeˬ lehˇ jiˇ jaˆ-eu meh. Heu naˇ aˬ dui ya dzaw-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Pawˇluˆ g’awˬ mya jeˬ mˇ nya k’awꞈ, aˬ yawꞈ k’aˇ mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ mˇ nya-eu maˬ ngeuˇ-a. Aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ noeˬ nya lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ ngeh, “Nawˇ g’aˬ baˬ luꞈ ngeh, ngaˬ-euˬ baoˬ nawˬ-euˬ g’aˇ duˬ byah dzehˬ-eu meh” lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Pawˇluˆ Yeˬhawˇbaˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ g’oˆ shaw-eu miˇ neh, “Ngaˇ g’aˬ baˬ-eu k’oeˇ-aˬ, g’aˬ k’aˆ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (2 Gawˇliˬtu 12:7-10) Heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\n9 Pawˇluˆ aˬ yawꞈ k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ mˇ nya-eu maˬ ngeuˇ lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ baoˬ huiˬ dzehˬ-eu g’aˬ neh caw ba nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ loˬ meh. Miˬyehˇ-euˬ baoˬ Pawˇluˆ g’aˬ ba ngeh, g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-awˇ bi mˇ nya dzehˬ laˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ, Pawˇluˆ-euˬ g’aˬ neh maˬ mˇ pyeuꞈ nya-eu jeˬ-ahˇ jiˇ, pyeuꞈ leˇ ni caw ba nehˬ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ jiˇ pyeuꞈ laˇ nya meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ baoˬ biꞈ nehˬ ngeh, aˬ dui g’aˬ k’aˆ laˇ-eu meh.\n10. Daˬbiˇ shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ daˬ coeˇ ni Yeˬhawˇbaˬ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-euˬ nga?\n10 Ja ceuˬ sahˬ boꞈ boꞈ-euˬ Daˬbiˇ, tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ Miˬyehˇ-euˬ baoˬ neh g’aˬ biꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu meh. “Nawˬ-euˬ baoˬ-ahˇ g’oe-eu laꞈ k’oeˇ, guiˇ maꞈ maꞈ ma tahˬ paˆ g’eh-awˇ, meuˬ lahˇ goˇ-eu tsawˬ dzeuˇ nya ma” lehˇ aˬ yawꞈ dawˬ caˇ caˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 18:29) Goˇ dui dui-eu meuˬ lahˇ-ahˇ maˬ tsawˬ dzeuˇ nya-eu loꞈ-ehˇ, tiˬ poˆ na aˬ dui-euˬ shaˬ zahˬ k’awꞈ aˇ dzehˬ-ehˇ myaˬ-eu miˇ neh, yawˬ haˇ yawˬ ha maˬ teuˆ piˇ nya-a. Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba-eu jeˬ-ahˇ loˬ meh.\n11. Miˬyehˇ-euˬ baoˬ aˬ dui shaˬ zahˬ-ahˇ oˇ coeˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n11 Iˇsaˬyaˇ 40:31-ahˇ gui. K’aˬ dzeˇ yawˬ ha-euˬ g’aˬ-ahˇ tehꞈ-ehˇ g’oe-awˇ, mˬ-ahˇ maˬ zaw nya-a. Lmˇ boˬ ni g’eh-eu jaˬ lehˇ-euˬ g’aˬ heu, k’aˬ dzeˇ-ahˇ mˬ-ahˇ tahˬ daˆ leꞈ nehˬ-eu miˇ neh, k’aˬ dzeˇ g’aˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ jiˇ ni mˬ-ahˇ g’awˬ myahˇ ni zaw nya-eu meh. Teu miˇ neh, nawˇ shaˬ zahˬ jaˆ ngeh k’aˬ dzeˇ-ahˇ noeˬ mawˇ haw. “Caw ba-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu baoˬ” neh nawˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ shaˇ. (Yoˇhaˬ 14:26, MS) Aˬ dui 24 naˬ liˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ baoˬ shaˇ nya meh. Aˬ dui aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ jawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ kawˆ doˆ laˇ ngeh ngehˬ-ehˇ dzehˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ caw ba nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ aˬ jeˬ miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ nya-eu nga?\n12, 13. (a) Tiˬ poˆ na Ka li zaˬ deuˬ yaw kaˬ aˬ jeˬ miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ-eu nga? (b) Yoˇsehˆ-euˬ gaˇ kawˆ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mehˬ-eu nga?\n12 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh gaˇ kawˆ doˆ laˇ nya meh. Tiˬ poˆ na, tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ ngehˬ-eu jeˬ hawˇ-eu mˇ-eu jeˬ neh nui ma laˆ pehˇ laˇ nya-awˇ, aˬ dui jiˇ aˬ cawˬ-ahˇ nui ma laˆ pehˇ nya meh. Heu naˇ shaˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ k’awꞈ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ngaˇ laˬ lehˇ mˇ mawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ jaˆ meh. Aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ nya nga? Mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mˇ-eu gaˇ kawˆ dzaw-eu heu neh meh. Aˬ yawꞈ maꞈ maˬ byah kuꞈ-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh, aˬ dui jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ya gaˬ meh.\nYeˬhawˇbaˬ Yoˇsehˆ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh-euˬ loꞈ-ehˇ, nawˬ-ahˇ jiˇ maˬ byehˇ-a (Aˇ deuˆ 13-ahˇ haw)\n13 Aˬ dui Yoˇsehˆ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ neh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ ya tahˬ puˬ-eu lawˬ haw-eu jeˬ-ahˇ maˬ laˆ piˇ nehˬ-a lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Aˬ yawꞈ zaˬ guˬ guˬ ngeh neh, aˬ yawꞈ-euˬ aˇ doˆ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ myaˆ naˆ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ ahˬ-awˇ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ za k’aˆ bi geuꞈ iˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 37:28) Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ heu-ahˇ mawˇ-eu yaw duˬ baw meh. Aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ Yoˇsehˆ maˬ muiˬ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nui ma naˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ maˬ loꞈ k’mˬ-aˬ. Myahˇ laˇ ngeh, Yoˇsehˆ Pawˇtiˇpaˬ-euˬ miˬ zaˬ-ahˇ dawꞈ ngaˬ lehˇ bi dehˬ lehꞈ-awˇ tawˬ-ahˇ bi nyehꞈ ahˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ Yoˇsehˆ-ahˇ maˬ pyehˬ doˆ nehˬ-aˬ. Aˬ yawꞈ Yoˇsehˆ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ ngaˇ laˬ? Maˬ ngeuˇ-a. “Yoˇsehˆ nehˬ-ehˇ Sahˬpaˬ Miˬyehˇ jawˇ-awˇ, aˬ yawꞈ neh k’aˇ mˇ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ bi huiˬ bi mahˇ laˇ luꞈ-eu meh” lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh.—Aˇdahˬbeh-eu 39:21-23.\n14. Nui ma maˬ pehˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ gaˇ dahˇ tsoeˬ nga?\n14 Yaw jeˬ ma jeˬ nyaˆ taˆ tiˬ g’aˬ naˇ Daˬbiˇ meh. Tsawˇ haˬ myaˬ tiˬ paˆ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ k’aꞈ dui dui-eu lawˬ haw jeˬ-ahˇ maˬ tahˬ puˬ haw-aˬ. Miˬyehˇ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu deuˬ naˇ, nui ma maˬ bi daˆ laˇ-a. “Nui ma pehˇ-eu jeˬ biˬ dzeh-awˇ, nui ma huiˬ-awˇ yaw haiˬ jeˬ taˬ mˇ” lehˇ aˬ yawꞈ boꞈ-euˬ meh. (Ja ceuˬ 37:8, MS) Aˬ dui nui ma pehˇ-eu jeˬ “biˬ dzeh”-eu aˇ yeˇ huiˬ tiˬ kawˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Aˬ yawꞈ “aˬ dui-euˬ iˬ baˇ-ahˇ geuˇ ni aˬ yawꞈ maˬ k’ehˬ maˬ k’aˆ”-a, aˬ dui-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ meh. (Ja ceuˬ 103:10) Nui ma maˬ pehˇ-eu heu naˇ, gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, nui ma pehˇ-eu jeˬ-aˬ, shiˬ bi daˆ laˇ-awˇ, saꞈ g’awˇ-eu jiˇ yaw shaˬ meh. K’oeˇ naˇ, shaˬ tsahˬ hawˇ-eu shaˬ tsahˬ shaˬ nah-ahˇ laˆ cawˆ-awˇ dzaˇ dziˆ dziˆ-eu yaw shaˬ meh. Aˬ dui nui ma pehˇ luꞈ ngeh, nui noeˬ yaw maˇ maˇ lehˇ maˬ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ cawˬ-euˬ nui ma-ahˇ naˇ leˇ ni ngehˬ nya, mˇ nya-awˇ, aˬ dui jiˇ g’awˬ myahˇ ni nui ma cawˆ nya-eu meh. Teu miˇ neh, ciˬ cuˇ ni jawˇ-eu muiˬ dzehˬ meh. “Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ jawˇ saˇ bi doˆ” meh lehˇ Jaˇliꞈ ehˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 14:30) Aˬ cawˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ naˇ laˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga, mehˇ nmˇ deuˬ nehˬ-ehˇ tsaˬ leˇ dzoeˇ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga? Aˬ dui Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ nui gahˇ ahˇ-eu dawˬ-ahˇ zmˬ nya meh.\nMehˇ nmˇ deuˬ nui ma laˆ cawˆ laˇ ngeh\n15, 16. Tiˬ g’aˬ paˬ aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ cawˆ laˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ nga?\n15 Eˇpeˇsu 4:26-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ maˬ mˇ-eu deuˬ aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ jahˇ laˇ ngeh, aˬ dui maˬ zahˬ leˇ-a. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ deuˬ maˬ ngeuˇ naˇ nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ ngehˬ laˇ, mˇ laˇ-eu heu naˇ, aˬ dui-ahˇ nui ma bi cawˆ nya meh. Aˬ dui gaˇ kawˆ teu deuˬ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Nui pehˇ yuˇ taˬ-awˇ, g’awˬ mya k’oꞈ bi jaˆ ma loˇ? Maˬ ngeuˇ naˇ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ mehˬ taˬ-euˬ nui gahˇ zmˬ-awˇ yaw kawˇ maˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ ma loˇ? Aˬ dui-ahˇ nui ma laˆ cawˆ laˇ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ-eu, ngehˬ-ehˇ jeˬ nahˬ ga iˇ naˇ ngehˬ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ-eu yaw shaˬ meh.\n16 Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ naˇ-awˇ, nawˬ-ahˇ maˬ ngehˇ leˇ coeˇ naˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Nawˇ laˆ tsaˬ-eu g’aˇ duˬ leh jeh ma loˇ? Dahˬ beh ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ yaw muiˬ-ehˇ ngehˬ cawˬ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ nya meh. Mehˇ nmˇ jiˇ ni Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh lehˇ taˬ ngehˇ. (Ja ceuˬ 25:14) Miˬyehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ nehˬ-eu meh. Nawˇ jiˇ yaw muiˬ-ehˇ mˇ nehˬ gaˇ aˬ yawꞈ noeˬ tmˬ meh. (Dawˬdaˬ 15:23; Maꞈtehˬ 7:12; Gawˇlawˇsehˇ 4:6) Nyiˬ kawˆ yawꞈ kawˆ mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ aˬ jeˬ ngehˬ cawˬ de lehˇ yaw muiˬ-ehˇ shaˇ noeˬ. Aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ nui ma laˆ cawˆ mawꞈ nga lehˇ yawˬ haˇ yawˬ ha taˬ noeˬ. Tiˬ poˆ na laˆ lehˬ-eu jeˬ pyeuꞈ nya-awˇ, nawˇ g’oˆ shaw bahˬ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yawˬ ha jiˇ gaˇ kawˆ laˆ doˆ-eu g’aˬ pyeuꞈ nya meh lehˇ maˬ ya ngehˇ-a. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ ngehˬ dahˬ beh nya meh. “Ngaˇ aˇ dzehˬ-ehˇ shaˇ noeˬ dzeuˇ paˬ nya, ehˇ k’awꞈ miˇ nah nawˬ neh ngaˬ-ahˇ ehˇ nehˬ-eu jeˬ, ngaˇ noeˬ-eu naˇ . . . ” Nawˬ nyaꞈ neh ngehˬ-euˬ jeˬ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ muiˬ daˆ laˇ naˇ, leh jeh daˆ leꞈ. Mehˇ nmˇ-euˬ g’aˇ duˬ guiˬ lahˬ shaˇ. Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ lehˇ shaˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ yaw muiˬ jeˬ-ahˇ haw ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ jiˇ guiˬ lahˬ shaˇ. Nawˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu mehˇ nmˇ nehˬ-ehˇ laˆ tsaˬ-eu g’aˇ duˬ leh jeh dui dui gaˇ Yeˬhawˇbaˬ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ nui kahˇ shiˇ meh lehˇ jah nya meh.\nDzeuˇ yaꞈ ngeh aˬ dui neh mˇ lehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ nui ma cawˆ ngeh\n17. Aˬ dui iˬ baˇ mˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ pyeuꞈ k’oꞈ laˇ nya ni, aˬ yawꞈ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nga, aˬ dui caw ba-eu jeˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh ya ha geuꞈ nga?\n17 Tiˬ g’aˬ na iˬ baˇ mˇ haw-euˬ miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu maˬ geuˇ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Nui ma maˬ saˇ-eu heu naˇ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ, laꞈ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ hawˇ-eu g’aˬ deuˬ-ahˇ laˆ byoˆ nya-eu meh. Daˬbiˇ nui ma cawˆ-eu laꞈ k’oeˇ ga nuiꞈ taˬ-awˇ, “Iˬ baˇ maˬ ja doˆ ni zaꞈ ngeh, nah ga-ehˇ ngoeˇ sehꞈ leꞈ-euˬ ma. Uˬ ciꞈ nah g’ahˇ maˬ tsehˆ leˇ ni, nawˬ-euˬ aˬ laꞈ ngaˬ-ahˇ kah” nya lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ, Daˇbiˇ aˬ yawꞈ mˇ-eu miˇ neh, laꞈ k’aˬ cehˇ paˬ-ehˇ g’eh meh. Aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh “Iˬ baˇ k’aˇ mˇ taˬ-euˬ dawˬ tawˆ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ dzawˇ ma” lehˇ ehˇ-awˇ, “nawˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ laꞈ-euˬ meh” lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 32:3-5) Nawˇ huiˬ-eu iˬ baˇ mˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu lehˇ lehˬ hmˬ deuˇ taˬ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ muiˬ k’oꞈ laˇ ni nawˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, nawˇ aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ paw neh lehˬ hmˬ taˬ-euˬ caw ba-eu jeˬ-ahˇ ya ha geuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 24:16; Yaˬkoˆ 5:13-15) Teu miˇ neh, taˬ nyi naˬ. Mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ-eu jeˬ heu-ahˇ jaˆ-eu tehꞈ meh. Ehˇ k’awꞈ, iˇ baˇ pyehˬ dzeuˇ-euˬ gaˇ neh, nawˇ nui ma maˬ saˇ laˇ naˇ lawˇ, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ paˬ nga?\n18. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu maˬ geuˇ nya lehˇ noeˬ-eu deuˬ-ahˇ Pawˇluˆ-euˬ yaw jeˬ ma jeˬ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nga?\n18 Pawˇluˆ dzeuˇ yaꞈ ngeh iˬ baˇ mˇ-euˬ miˇ neh, g’aˬ ba haw-euˬ meh. Pawˇluˆ “G’aˬk’ehˇ dawˬ tawˆ luꞈ laꞈ k’oeˇ ngaˇ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ teˬ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu ma. Miˬyehˇ-euˬ Ka li zaˬ aˇ muˇ-ahˇ k’ehˬ haw k’aˆ haw-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, g’aˬ k’ehˇ lehˇ bi kuˇ-eu k’awꞈ maˬ geuˇ nya” lehˇ ehˇ-awˇ, “Ehˇ k’awꞈ, Miˬyehˇ-euˬ guiˬ lahˬ baˬ da neh iˬ nah ngaˇ heu loꞈ-ehˇ ya pyeuꞈ laˇ”-euˬ ma lehˇ paˇ ehˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:9, 10) Yeˬhawˇbaˬ Pawˇluˆ maˬ byah kuꞈ-a lehˇ siˬ nya-awˇ, Pawˇluˆ pyeuꞈ luꞈ-eu jeˬ-ahˇ ha geuꞈ laꞈ k’oeˇ, Pawˇluˆ-ahˇ jiˇ teu loꞈ-ehˇ bi jah mawꞈ-eu meh. Nawˇ yawˬ ha neh mˇ lehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˇ diˇ nui ma cawˆ-awˇ, gaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ hawˇ-eu, loˬ naˇ, aˇ muˇ-ahˇ sheuˬ g’eh-eu deuˬ-ahˇ ehˇ nehˬ shaw-euˬ taꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ-eu yaw duˬ baw meh. Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ iˬ baˇ pyehˬ nehˬ meh lehˇ jah-awˇ, aˬ yawꞈ neh iˇ baˇ pyehˬ nehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ ha geuꞈ luꞈ-uˇ.—Iˇsaˬyaˇ 55:6, 7.\n19. 2018 k’oꞈ-euˬ k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ aˬ jeˬ nga, heu deuˆ aˬ jeˬ miˇ neh aˇ yeˇ huiˬ-eu nga?\n19 Aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ aˇ saˬ saˬ-eu ngehˬ-ehˇ peh leˇ naˇ ngehˬ-ehˇ shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh lehˇ ya noeˬ taˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, “G’aˬ doeˇ doeˇ-awˇ g’aˬ baˬ luꞈ-eu tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu” g’aˬ pyeuꞈ-eu Yeˬhawˇbaˬ, nawˇ gaˇ mˇ daˆ leꞈ nya ni aˬ yawꞈ nawˬ-ahˇ loˬ-eu g’aˬ biꞈ nehˬ nya meh lehˇ taˬ ngehˇ. (Iˇsaˬyaˇ 40:29; Ja ceuˬ 55:22; 68:19) 2018 k’oꞈ yaw kaˬ-ahˇ aˬ dui yawˬ jawˇ na luꞈ Bawˬdzaˬnymˇ-ahˇ iˇ ngeh, k’oꞈ lah-euˬ Jaˇliꞈ aˇ deuˆ “G’aˬ doeˇ doeˇ . . . deuˬ-ahˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ biꞈ lahˬ nehˬ-eu meh” lehˇ ehˇ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ heu, aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh.—Iˇsaˬyaˇ 40:31.\nYeˬsuˇ-euˬ k’aˆ baꞈ: K’aˆ baꞈ heu naˇ mˇ myawˬ baꞈ-eu baꞈ kawˬ pyeuꞈ meh. Yeˬsuˇ “Ngaˬ-euˬ k’aˆ baꞈ baꞈ” laˇ lehˇ ehˇ ngeh, aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ pyeuꞈ laˇ lehˇ kuˇ luꞈ-eu meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ dzaw geuꞈ lehˇ ehˇ mawꞈ meh. Heu naˇ kah-eu gaˇ pyeuꞈ-eu maˬ ngeuˇ-a. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Yeˬsuˇ-euˬ “k’aˆ behˆ yaw pyaˇ”-eu miˇ neh meh. Heu naˇ aˬ dui-ahˇ shiˬ keuˇ ni g’eh-eu jeˬ hawˇ-eu, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ biꞈ meh