Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) | Nyiˬ siˬ ba la 2018\nREAD IN Acholi Akha Aukan Baoule Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Biak Bislama Cambodian Chin (Hakha) Chokwe Chopi Chuabo Chuukese Dayak Ngaju Drehu English Greenlandic Hmong (White) Iban Ibinda Javanese Kachin Karen (S'gaw) Kazakh Kikongo Kimbundu Kisi Krio Laotian Lhukonzo Lomwe Macua Maltese Mapudungun Mauritian Creole Mizo Navajo Ndau Ngangela Nias Niuean Nyaneka Nyungwe Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Southern Greece) Runyankore Rutoro Sangir Saramaccan Sena Seychelles Creole Sunda Tahitian Tshwa Uighur (Cyrillic) Umbundu Urdu Uruund Wallisian Wayuunaiki Welsh\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ\n“Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ . . . aˬ yawꞈ ha neh mˇ-euˬ yaw muiˬ jeˬ baˬ da neh, aˬ yawꞈ ha smˇ g’aˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ naˇ, aˬ cawˬ-ahˇ maˬ ka k’oꞈ nehˬ nya-aˇ.”—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14.\nDawˬ caˇ: 89, 119\nNawˇ tsawˇ haˬ heu deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ le?\n1, 2. (a) Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, hawˇ-eu Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw-eu, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh g’aˬ za laˇ-eu nga? (b) Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 boꞈ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ pyeuꞈ yaꞈ-euˬ nga?\nNaˇ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, pyuˇ shaˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ-eu miˇ neh maˬ ehˇ, heu deuˬ baˬ da neh nawˇ nymˬ-mˇ shaˬ zahˬ mˇ luꞈ de loˇ? Nawˇ ya tahˬ puˬ-eu jeˬ, tiˬ poˆ na Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu laꞈ k’aˬ maˬ cehˇ ni jahˇ nehˬ laꞈ nya loˇ? Toˆ-ehˇ g’eh luꞈ naˇ, Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ haw naˇ g’aˬ za laˇ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ k’awꞈ aˬ dui loꞈ-ehˇ maˬ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, shaˬ zahˬ hawˇ-eu lawˬ haw laˇ-eu g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ meh. Tiˬ poˆ na, aˬ yawꞈ maꞈ shiˇ gaˇ keuˆ ni ya tahˬ puˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu meh.—Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:12-14-ahˇ gui.\n2 Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ-euˬ Jaˇliꞈ dawˬ pehˬ hmˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 heu naˇ B.C. 612 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh boꞈ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 1:1; 8:1) Teu ngeh, B.C. 607 k’oꞈ-ahˇ Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ bi laˆ cawˆ-euˬ maˬ myahˇ laˇ-a siˬ. K’oeˇ naˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ jah-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu g’awˬ mya g’aˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ maꞈ naˇ, buˬ iˇ law iˇ-euˬ deuˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 9:1-5) Teu laꞈ k’oeˇ Yeˬlaˬmiˇ, Baˬluˆ, Eˇbehˆmeˬlehˆ hawˇ-eu Leˬkaˆ-euˬ oeˬ paˬ oeˬ ma deuˬ jiˇ ahˇ-eu meh.\n3. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ ja sawˇ-eu nga?\n3 Nymˬ-mˇ iˬ nah k’awꞈ teu gaˇ duˇ ni, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu aˇ saˬ saˬ ngeh nah ya buˬ iˇ-eu deuˬ naˇ, Miˬyehˇ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ loꞈ-ehˇ g’eh-eu deuˬ tehꞈ meh. (Pah mehˬ-eu-eu 7:9, 14) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ ha smˇ g’aˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ mˇ-eu aˬ dui dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu deuˬ lehˇ shawˇ-eu nga lehˇ haw ma. K’oeˇ naˇ, (1) aˬ yawꞈ maꞈ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (2) aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? lehˇ jiˇ haw ma.\nNoˇaˬ jah-eu jeˬ hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ 900 k’oꞈ dzehˬ ni mˇ mawˇ\n4, 5. Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ shaˬ zahˬ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ zahˬ leˇ nga?\n4 Noˇaˬ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ sahˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Noˇaˬ-euˬ aˬ bawˇ-euˬ aˬ da Iˇnawˆ-euˬ saˇ ka-ahˇ, tsawˇ haˬ deuˬ haiˬ dui dui-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ “ngehˬ doeˇ ehˇ doeˇ”-eu meh. (Yuˇdaˆ 14, 15) Aˇ yamˬ ngehˬ-ehˇ myahˇ laˇ naˇ ngehˬ-ehˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ muiˬ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ byah laˇ luꞈ-awˇ, Noˇaˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ keuˆ le ngeh, miˇ tsaˬ-ahˇ “maˬ muiˬ maˬ shawˇ-eu tsawˇ haˬ tehꞈ-ehˇ pyeuꞈ jiˇ-awˇ, yawˬ gaˇ na luꞈ yaw cawˆ jeˬ tehꞈ-ehˇ mˇ luꞈ-eu meh.” K’oeˇ naˇ, maˬ muiˬ-eu mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ deuˬ miˇ tsaˬ-ahˇ oeˬ ka-awˇ, tsawˇ haˬ laˆ pyeuꞈ-awˇ, miˬ zaˬ sheuˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh baw-euˬ zaˬ deuˬ yaw haiˬ je tehꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 6:2-4, 11, 12) Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ teu deuˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. “Noˇaˬ g’aˬ-ahˇ-aˬ, Sahˬpaˬ Miˬyehˇ nui k’ahˇ shiˇ-eu meh. . . miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ iˬ baˇ maˬ mˇ-ehˇ dawˇ coe ni dehꞈ-euˬ tsawˇ haˬ Noˇaˬ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh. Aˬ yawꞈ-aˬ, Miˬyehˇ-ahˇ cawˬ cawˬ taꞈ-awˇ dehꞈ-euˬ meh” lehˇ Jaˇliꞈ-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ meh.—Aˇdahˬbeh-eu 6:8, 9.\n5 Gaˇ kawˆ heu Noˇaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ ehˇ nehˬ-eu nga? Tiꞈ, haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu laꞈ k’oeˇ iˇ cuꞈ maˇ dahˬ le-euˬ yaw kaˬ-ahˇ, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ mˇ-euˬ aˇ yamˬ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ 70, 80 k’oꞈ tehꞈ-ehˇ mˇ-euˬ maˬ ngeuˇ-a, 600 k’oꞈ dawˬ peh mˇ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 7:11) Nyiꞈ, Noˇaˬ nymˇ iˬ nah loꞈ-ehˇ aˬ yawꞈ-ahˇ caw ba-awˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ muˇ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu aˇ doˆ aˬ nyiˇ deuˬ keuˆ ni maˬ jawˇ-a. *—Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.\n6. Noˇaˬ nui k’aˬ ahˇ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ nga?\n6 Noˇaˬ muiˬ-euˬ tsawˇ haˬ pyeuꞈ naˇ g’aˬ ma lehˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jah-eu gaˇ kawˆ k’aˬ duˬ ni ehˇ nehˬ peuˬ-eu meh. Jaˇliꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ “yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ mehˬ-eu g’aˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (2 Beˬtuˆluˆ 2:5) “Jah-eu baˬ da neh” teu saˇ ka-ahˇ-euˬ miˇ tsaˬ laˆ cawˆ-eu geuˇ ngaˇ lehˇ mˇ mawˇ-euˬ meh lehˇ kuiˇ laꞈ Pawˇluˆ Noˇaˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ-eu meh. (Heˬbyehˇ 11:7) Tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-awˇ, ja bu ja doeˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Noˇaˬ-euˬ g’awˇ mawˇ-ahˇ deuˬ leˇ gaˇ keuˆ ni mˇ nehˬ-euˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ maˬ guˆ-a. (Dawˬdaˬ 29:25) Aˬ yawꞈ nui jah ahˇ-eu miˇ neh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ nui k’aˬ biꞈ-euˬ meh. Teu gaˇ duˇ ni, Yeˬhawˇbaˬ nymˬ-mˇ iˬ nah saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ nui k’aˬ teu biꞈ-eu meh.\n7. Noˇaˬ saˇ baoˬ tsoˆ ngeh, aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga?\n7 Yeˬhawˇbaˬ Noˇaˬ-ahˇ miˇ tsaˬ-ahˇ iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ laˇ ngeh, tsawˇ haˬ hawˇ-eu jeˬ zaˬ-ahˇ buˬ iˇ ni caw ba-eu g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ lehˇ ehˇ nehˬ ngeh, Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-eu 500 k’oꞈ dzehˬ ni byah laˇ taˬ-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:32; 6:14) Noˇaˬ-euˬ g’aˇ duˬ saˇ baoˬ tsoˆ-eu heu naˇ, shaˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ nya meh. Aˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ naˬ g’a laˇ-awˇ, yaw dehꞈ dehꞈ-eu k’awꞈ shaˬ laˇ-eu yaw duˬ baw meh lehˇ Noˇaˬ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Noˇaˬ nui jah ziꞈ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-euˬ meh. “Miˬyehˇ neh k’aˇ ehˇ nehˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Noˇaˬ jahˇ-euˬ meh.”—Aˇdahˬbeh-eu 6:22.\n8. Noˇaˬ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ meh lehˇ aˬ joˆ-ehˇ nui ma taˬ-euˬ nga?\n8 Noˇaˬ ya tahˬ puˬ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, iˇ cuꞈ maˬ dahˬ pymˬ le siˬ k’oeˇ, mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu shaˬ dui dui-eu aˇ yamˬ-ahˇ zaˬ hawˇ-eu miˬ zaˬ-ahˇ ya cu-eu heu meh. (Aˇdahˬbeh-eu 5:28, 29) Ehˇ k’awꞈ ni, aˬ yawꞈ k’ahˬ lahˇ dzehˬ-eu jeˬ naˇ, aˬ yawꞈ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ mˇ cu-eu heu maˬ ngeuˇ-a, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu meh. Noˇaˬ saˇ baoˬ 40, 50 k’oꞈ tsoˆ gaˇ kaꞈ g’a dui dui-eu k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ g’aˬ-euˬ miˇ tsa k’awꞈ, aˬ yawꞈ toˆ-ehˇ 350 k’oꞈ paˇ mˇ g’eh-euˬ meh. (Aˇdahˬbeh-eu 9:28) Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ heu naˇ, aˬ dui dzaw geuꞈ dui dui paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n9, 10. (a) Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ caw teh naˇ, aˬ jeˬ gaˇ kawˆ-ahˇ nui ma taˬ nya-eu nga?\n9 Aˬ dui Noˇaˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ haw-eu loꞈ-ehˇ haw-awˇ, Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ taꞈ-eu uˬ taꞈ, dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-eu heu naˇ, Noˇaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 6:33; Yoˇhaˬ 15:19) Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ jahˇ-eu heu naˇ, miˇ tsaˬ zaˬ deuˬ maˬ ya leˇ-a lehˇ siˬ nya ma. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ hawˇ-eu oeˇ mˇ baˇ-eu gaˇ kawˆ Miˬyehˇ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ caw teh-eu miˇ neh, aˬ cawˬ ja doeˇ-eu meh. (Maˬlaˬkiˇ 3:17, 18-ahˇ gui.) Aˬ dui k’awꞈ Noˇaˬ loꞈ-ehˇ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ guˆ ni Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guˆ ma. Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw dui dui-awˇ, nui ma maˬ bi cawˆ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ dehꞈ-eu jeˬ biꞈ nehˬ nya-eu aˬ yawꞈ tiˬ g’aˬ jawˇ-eu tehꞈ meh lehˇ siˬ nya-eu ma.—Luˇkaꞈ 12:4, 5.\n10 Yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ, ‘Aˬ cawˬ ngaˬ-ahˇ naˬ g’a-awˇ ngehˬ doeˇ laˇ k’awꞈ, ngaˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ luꞈ miˇ-a siˬ loˇ? Mˇ dzaˬ k’awꞈ dawˇ-eu yaw shaˬ k’awꞈ, Yeˬhawˇbaˬ ngaˬ-euˬ nymˇ jiˇ-ahˇ bo saˆ nehˬ laꞈ meh lehˇ ngaˇ nui ma taˬ miˇ-a loˇ?’ Aˬ dui Noˇaˬ loꞈ-ehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma taˬ naˇ, aˬ dui-ahˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ haw piˇ nehˬ laꞈ meh lehˇ jah nya meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.\nDaˬyeˬlaˇ haiˬ-eu meuˬ-ahˇ jawˇ k’awꞈ, nui jah ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ\n11. Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ smˇ g’aˬ Baˬbuˇloˬ-ahˇ jawˇ ngeh, shaˬ dui dui-eu aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n11 Daˬyeˬlaˇ aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Daˬyeˬlaˇ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu hawˇ-eu nehꞈ-ahˇtaꞈ-eu jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ ya jawˇ iˇ-euˬ meh. Teu gaˇ jawˇ-eu deuˬ, Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ maˬ ya leˇ-eu uˬ taꞈ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jiˇ naˬ g’a-eu meh. (Ja ceuˬ 137:1, 3) Heu naˇ Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ nui ma-ahˇ naˇ dui dui jeˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. K’oeˇ uˬ taꞈ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ, aˬ ha oeˬ g’aˬ Baˬbuˇloˬ sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ dzaw dzaw-eu miˇ neh, teu gaˇ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ haw tsoˆ taˬ-euˬ meh. K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ bi dzaˬ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, sahˬ paˬ-euˬ dzaˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ-euˬ zaˬ lahˇ deuˬ maˬ dzaˬ nya-eu jeˬ ahˇ-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ maˬ dzaˬ lehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 1:5-8, 14-17.\n12. (a) Daˬyeˬlaˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ nga? (b) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw-eu nga?\n12 Daˬyeˬlaˇ dahˬ beh ngeh tiˬ jeˬ-iˬ shaˬ gaˇ maˬ duˇ-eu gaˇ kawˆ nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ-ahˇ paˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ nya dui dui-eu miˇ neh, sahˬ paˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ cawˬ taꞈ-ehˇ dzehˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:19, 20) Ehˇ k’awꞈ, Daˬyeˬlaˇ maˬ jahˇ g’eh-eu uˬ taꞈ, aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ tsaˬ ma lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ yawꞈ taˬ aw-awˇ nahˬ yu ni g’eh-a siˬ. Aˬ yawꞈ neh mˇ pyeuꞈ-euˬ jeˬ, Miˬyehˇ baˬ da neh meh lehˇ tiˬ k’ehˬ maˬ taˬ ehˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 2:30) Gaˇ kawˆ heu-ahˇ shaˇ sawˇ haw sheˇ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu Noˇaˬ hawˇ-eu Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ ngehˬ keuˬ ngeh, aˬ yawꞈ zaˬ guˬ tehꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ dzaw geuꞈ paˬ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ ehˇ-eu meh. Heu gaˇ haw ngeh Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ nui jah taˬ-eu lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Daˬyeˬlaˇ ziˇ jiˇ ngeh keuˆ ni saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu miˇ neh, Miˬyehˇ nui ma cawˆ-eu jeˬ maˬ mˇ-aˬ. Daˬyeˬlaˇ 100 k’oꞈ dawˬ peh byah laˇ ngeh Miˬyehˇ-euˬ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ “Daˬyeˬlaˇ-oˇ, Miˬyehˇ nawˬ-ahˇ gaˬ-eu meh” lehˇ ja ceuˬ nehˬ-euˬ meh.—Daˬyeˬlaˇ 10:11.\n13. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ nga?\n13 Yeˬhawˇbaˬ caw ba-eu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ Baˬbuˇloˬ miˇ k’ahˬ-ahˇ, sahˬ paˬ-euˬ gaˇ mˇ-eu yaw huiˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:21; 6:1, 2) Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ huiˬ-eu aˇ yaˬ bi za-euˬ heu naˇ, Yoˇsehˆ Iˇjiˇtuˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, hawˇ-eu Iˇsaˬtaˆ hawˇ-eu Mawˬdaˬkehˇ Paˇshaˇ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-euˬ loꞈ-ehˇ, bi caw ba-eu g’aˇ duˬ pyeuꞈ gaˇ duˇ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw) (Daˬyeˬlaˇ 2:48) Yeˬsaˬgeˬlaˇ hawˇ-eu bi nyehˆ g’eh-euˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ deuˬ, Yeˬhawˇbaˬ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ bi caw ba gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ g’eh leˇ paˬ-ehˇ g’eh nga lehˇ noeˬ nya? Gaˇ kawˆ heu aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ g’aˬ ahˇ leˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ-eu paˬ.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ saˇ jaˇ ziꞈ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh (Aˇ deuˆ 14, 15-ahˇ haw)\n14, 15. (a) Aˬ dui-euˬ gaˇ kawˆ Daˬyeˬlaˇ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ leˇ nga? (b) Nymˬ-mˇ-euˬ aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n14 Aˬ dui Daˬyeˬlaˇ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Nymˬ-mˇ aˬ dui jawˇ luꞈ-eu miˇ tsaˬ-ahˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu jeˬ hawˇ-eu zahˇ k’awꞈ tehꞈ-ehˇ byah jiˇ taˬ-euˬ meh. Tsawˇ haˬ deuˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taꞈ-euˬ zahˇ k’awꞈ pyeuꞈ-eu Huiˬ dui dui-eu Baˬbuˇloˬ-euˬ nui noeˬ neh bi uˆ kaˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ zahˇ k’awꞈ heu deuˬ-ahˇ “nehꞈ deuˬ . . yaw bui bui duˬ” lehˇ kuˇ-eu meh. (Pah mehˬ-eu-eu 18:2) Aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ k’oeˇ taˆ daˬ yah loꞈ-ehˇ pyeuꞈ-awˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu miˇ neh, naˬ g’a laˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 13:13) Teu miˇ neh, Daˬyeˬlaˇ loꞈ-ehˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ ziꞈ dah ni ya cawˬ-eu meh. Aˬ dui taˬ aw-awˇ nui jah taˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ naˇ haˬ naˇ, aˬ yawꞈ Daˬyeˬlaˇ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ taˬ baw-eu meh.—Haˬgaiˇ 2:7.\n15 Aˬ da aˬ ma deuˬ Daˬyeˬlaˇ-euˬ aˬ da aˬ ma-ahˇ neh jiˇ dzaw geuꞈ nya meh. Daˬyeˬlaˇ yaw nyiˇ ngeh, aˬ yawꞈ tiˬ jawˬ yaw doeˇ jeˬ tehꞈ-ehˇ jaˆ-eu Yuˇdaˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ-eu laꞈ k’oeˇ huiˬ laˇ-euˬ meh. Maˬ mehˬ-euˬ gaˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ nga laˬ? Maˬ ngeuˇ-a. Aˬ da aˬ ma aˬ yawꞈ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ-euˬ duˬ meh. (Dawˬdaˬ 22:6) Daˬyeˬlaˇ-euˬ tsawˇ myahˇ dawˬ tsuiꞈ k’awꞈ, “Miˬyehˇ ngaˬ-euˬ yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ” lehˇ ehˇ gaˇ haw ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ da aˬ ma Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ dui dui ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. (Daˬyeˬlaˇ 1:6, MS) Teu miˇ neh, aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ kawˆ mehˬ ngeh, oˇ oꞈ-awˬ, g’aˬ taˬ baˬ. (Eˇpeˇsu 6:4) Zaˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ, zaˬ-euˬ g’aˇ duˬ shaˇ nehˬ-awˬ. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mehˬ shi tsaˬ-eu jeˬ-ahˇ zaˬ deuˬ gaˬ ni mehˬ-eu leh jeh-awˬ. Nawˇ toˆ-ehˇ jahˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu yaw duˬ baw meh.—Ja ceuˬ 37:5.\nYawˇbaˆ shaˬ k’awꞈ saˇ k’awꞈ, saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ\n16, 17. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ, aˬ jeˬ jeˇ gaˇ kawˆ-ahˇ ya daˬ-euˬ nga?\n16 Yawˇbaˆ aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ nga? Yawˇbaˆ huiˬ dui dui-eu poˆ laˇ paˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ dahˬ beh ngeh “nahˇ ma doˆ k’ehˬ paw coeˇ-ahˇ aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ smˇ muiˬ muiˬ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu meh.” (Yawˇbaˆ 1:3) Aˬ yawꞈ smˇ muiˬ muiˬ dui dui-eu uˬ taꞈ, tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, yawˬ g’aˬ na aˬ yawꞈ-ahˇ yaw zeu baw-eu meh. (Yawˇbaˆ 29:7-16) Yawˇbaˆ teu tiˆ-ahˇ dehꞈ k’awꞈ, aˬ cawˬ naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ de lehˇ maˬ noeˬ-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ g’oe-eu maˬ loˬ nga lehˇ jiˇ maˬ noeˬ-a. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya-eu nga? Yeˬhawˇbaˇ aˬ yawꞈ-ahˇ “Ngaˬ-euˬ zaˬ k’aˆ” lehˇ kuˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu muiˬ-eu jaˬ-eu tsawˇ haˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ jawˇ-a. Aˬ yawꞈ ngaˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-awˇ, yaw lehˬ yaw ca jeˬ maˬ ya mˇ ni yahˇ dui dui-eu laꞈ k’oeˇ dehꞈ luꞈ meh” lehˇ ehˇ-eu miˇ neh siˬ nya-eu ma.—Yawˇbaˆ 1:8.\n17 Ehˇ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ dehꞈ ziˇ taˆ lehˇ paˇ laˇ jiˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yawˬ jeˬ na luꞈ bi laˆ cawˆ jiˇ-awˇ, nui ma cawˆ-eu miˇ neh shiˇ mawꞈ-eu meh. Yawˇbaˆ-ahˇ keuˆ le-euˬ shaˬ zahˬ heu naˇ, Saˬdaˬ neh jahˇ-euˬ meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu teu naˇ, yawˬ ha-ahˇ muiˬ laˇ-eu jeˬ jaˆ-eu miˇ neh tehꞈ meh lehˇ Saˬdaˬ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 1:9, 10-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ Saˬdaˬ neh ja doeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, maˬ haw dzeuˇ nya-eu jeˬ pyeuꞈ nga lehˇ haw-eu meh. Saˬdaˬ ja myawꞈ myawꞈ nga lehˇ bi siˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jahˇ-euˬ nga? Yawˇbaˆ Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-eu heu naˇ, Miˬyehˇ-ahˇ gaˬ-eu miˇ neh meh lehˇ bi mˇ mawˇ-eu aˬ k’awˬ-aˬ biꞈ nehˬ-euˬ meh.\n18. (a) Nawˇ Yawˇbaˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ aˬ geu kawˆ-ahˇ ya leˇ nya? (b) Yeˬhawˇbaˬ neh Yawˇbaˆ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ dui aˬ jeˬ ya siˬ-eu nga?\n18 Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ tiˬ poˆ maˬ loꞈ, yaw myaˬ poˆ laˆ deuˬ nehˬ-awˇ, shaˬ zahˬ heu deuˬ Miˬyehˇ neh bi pyeuꞈ laˇ-euˬ meh lehˇ Yawˇbaˆ-ahˇ bi noeˬ leˇ ni jahˇ-euˬ meh. (Yawˇbaˆ 1:13-21) K’oeˇ naˇ, Yawˇbaˆ-euˬ cawˬ ma lehˇ ehˇ-eu smˇ g’aˬ k’awꞈ, Yawˇbaˆ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ naˇ nehˬ-awˇ, Yawˇbaˆ yaw lehˬ mˇ-euˬ miˇ neh, Miˬyehˇ neh yaˇ k’aˬ bi daˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Yawˇbaˆ 2:11; 22:1, 5-10) Yawˇbaˆ gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-awˇ k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ-euˬ k’awꞈ ni, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ luꞈ-a siˬ. (Yawˇbaˆ 6:1-3) Yawˇbaˆ toˆ-ehˇ jahˇ-eu teu naˇ, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-awˇ tiˬ jeˬ shaˇ noeˬ maˬ doˆ-eu miˇ neh meh lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya-awˇ, Saˬdaˬ Yawˇbaˆ-ahˇ aˇ naˆ ni k’ehˬ-awˇ aˇ naˆ ni ja bu k’awꞈ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ byehˬ dzeh-a lehˇ Yeˬhawˇbaˬ siˬ nya meh. Doeˇ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ jiˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˇ hu aˬ yawꞈ neh jaˆ haw-euˬ myaˆ-iˬ nyiˬ myaˆ biꞈ k’oꞈ nehˬ-awˇ 140 k’oꞈ paˇ bi dehꞈ tawꞈ leꞈ-euˬ meh. (Yaˬkoˆ 5:11) Teu ngeh Yawˇbaˆ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. Aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ siˬ nya nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Jaˇliꞈ aˇ deuˆ dawˬ pehˬ pyeuꞈ-eu Yeˬsaˬgeˬlaˇ 14:14 Yawˇbaˆ shiˇ dzeuˇ-euˬ yaw myaˬ yaˇ k’oꞈ byahˇ laˇ ngeh boꞈ-euˬ miˇ neh meh.\n19, 20. (a) Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (b) Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ aˬ cawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ aˬ joˆ-ehˇ gaˬ nehˬ nya-eu nga?\n19 Aˬ dui Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ naˬ ba tiꞈ ya taˬ meh. Aˬ dui nui ma laꞈ k’oeˇ neh ehˇ dawˬ ya naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ nui ma ya taˬ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ mˇ-eu g’aˇ duˬ, maˇ diˇ naˇ Yawˇbaˆ naˆ maˬ tseˇ gaˇ kahˇ dahˇ meh. Shaˇ noeˬ haw sheˇ, nymˬ-mˇ aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ siˬ nya dui dui-eu ma. (2 Gawˇliˬtu 2:11) K’oeˇ naˇ, yaw jeˬ ma jeˬ Yawˇbaˆ-euˬ sahˬ boꞈ heu k’awꞈ, aˬ dui-ahˇ Miˬyehˇ shaˬ zahˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ neh bi jaˆ-eu lehˇ bi siˬ-awˇ, Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ heu naˇ, Yeˬsuˇ Ka li uˆ lahˇ-eu aˇ maꞈ neh uˆ lahˇ-eu lehˇ aˬ dui Daˬyeˬlaˇ neh boꞈ taˬ-euˬ sahˬ bo-ahˇ neh jiˇ ya siˬ-euˬ ma. (Daˬyeˬlaˇ 7:13, 14) K’oeˇ naˇ, g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ miˇ tsaˬ heu siˬ-ahˇ uˆ lahˇ le-awˇ, shaˬ zahˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ laˆ byoˆ jiˇ meh lehˇ jiˇ paˇ ya siˬ-euˬ ma.\n20 Yawˇbaˆ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ mehˇ nmˇ deuˬ shaˬ zahˬ-ahˇ mˇ luꞈ ngeh, k’aˇ ngeuˇ-eu jeˬ ngehˬ doˆ leꞈ k’awꞈ, aˬ dui ya g’oꞈ shaw nehˬ meh lehˇ mehˬ-eu meh. (Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:7) Aˬ dui aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ maˬ ya noeˬ doeˇ-eu uˬ taꞈ, shaˬ zahˬ ya tahˬ puˬ-eu teu naˇ, tiˬ jeˬ paˬ mˇ lehˬ-euˬ miˇ neh nga lehˇ jiˇ maˬ ya ehˇ-a. Teu loꞈ-ehˇ jahˇ ngeh toˇ-aˬ, leh jeh-awˇ g’oˆ shaw nehˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˬ jahˇ naˇ, g’awˬ shaˬ gaˬ-eu Miˬyehˬ aˬ dui-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ dzaw geuꞈ gaˇ duˇ-eu meh.—Ja ceuˬ 103:8.\nYeˬhawˇbaˬ nawˬ-ahˇ g’aˬ “bi k’aˆ laˇ”\n21. 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu nga?\n21 Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ ha smˇ g’aˬ tiˬ g’aˬ tiˬ yamˬ-ahˇ dehꞈ-awˇ, ya tahˬ puˬ-euˬ jeˬ jiˇ beu gaˇ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ maꞈ shaˬ zahˬ deuˬ-ahˇ kamˬ daˬ dzeuˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ neh tahˬ puˬ-euˬ jeˬ teu naˇ, Pawˇluˆ neh, ‘naw maꞈ ti k’ehˬ tiˬ yamˬ k’oeˇ loꞈ-ehˇ ya daˬ g’aˬ ngeh jawˇ, . . . aˬ dui-ahˇ gaˬ dui dui-eu Miˬyehˇ-aˬ, naw maꞈ-ahˇ bi byah laˇ tehꞈ-a. Aˬ yawꞈ naw maꞈ-ahˇ bi ziꞈ laˇ, bi k’aˆ laˇ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ-ahˇ jah-eu dawˬ pehˬ ziꞈ dah ni bi pyeuꞈ laˇ tehꞈ-a’ lehˇ ehˇ-euˬ dawˬ-ahˇ bi noeˬ doˆ laˇ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:10.\n22. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ dzaw nga?\n22 1 Beˬtuˆluˆ 5:10 Jaˇliꞈ heu deuˆ naˇ, nymˬ-mˇ iˬ nah Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ jiˇ maˇ diˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ deuˬ-ahˇ ziꞈ dah ni bi g’eh ma lehˇ ehˇ-eu meh. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ g’aˬ k’aˆ-awˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni Yeˬhawˇbaˬ neh bi caw ba mawꞈ-eu ma. Teu miˇ neh, aˬ dui Noˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ maꞈ smˇ g’aˬ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu ma. Nyaˆ taꞈ kawˆ-ahˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ nya-eu teu naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ maˇ diˇ siˬ nya-eu miˇ neh meh lehˇ ehˇ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ dzaw ma. Aˬ yawꞈ maꞈ Miˬyehˇ bi mˇ mawꞈ-eu jeˬ-ahˇ “yaw muiˬ paˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh.” (Dawˬdaˬ 28:5) Aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ nya meh.\n^ Yaw zaˬ 2 B.C. 617 k’oꞈ-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ Baˬbuˇloˇ-ahˇ bi nyehꞈ g’eh-awˇ, k’oeˇ gaˇ neh “koꞈ k’oꞈ tiˬ k’oꞈ”-ahˇ Yeˬsaˬgeˬlaˇ 8:1–19:14, MS-ahˇ boꞈ-euˬ meh. Teu miˇ neh, aˬ yawꞈ neh boꞈ-euˬ aˇ k’oꞈ naˇ, B.C. 612 pyeuꞈ meh.\n^ Yaw zaˬ 5 Noˇaˬ-euˬ aˬ da Laˬmehˇ Miˬyehˇ-ahˇ jah-eu tiˬ g’aˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ iˇ cuꞈ maˬ dahˬ laˇ-euˬ 5 k’oꞈ ca ngeh neh shiˇ-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ ma hawˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ aˬ myah shiˇ-euˬ lehˇ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Iˇ cuꞈ dahˬ pymˬ beh beh laˇ ngeh aˬ yawˬ maꞈ dehꞈ luꞈ naˇ, iˇ cuꞈ dahˬ laˇ ngeh shiˇ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 13 Haˬnaˬniˇyaˆ, Miˇsheˬlaˇ, Aˬzaˬyiˇ aˬ ha smˇ g’aˬ huiˬ-eu aˇ yaˬ za-euˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ Yuˇdaˆ tsawˇ haˬ-ahˇ bi caw ba-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh.—Daˬyeˬlaˇ 2:49.\nDzawˇ lahˬ nehˬ-eu\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ hawˇ-eu Yawˇbaˆ-euˬ nui jah hawˇ-eu ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ dzaw geuꞈ: Heu naˇ aˬ yawꞈ maꞈ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ jah-awˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ mˇ caw gaˇ ehˇ mawꞈeu meh\nNoˇaˬ, Daˬyeˬlaˇ, Yawˇbaˆ heu deuˬ neh Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ siˬ nya-eu loꞈ-ehˇ, nawˇ siˬ nya ma loˇ?\nMuiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ sheuˬ g’eh-eu tsawˇ haˬ, lehˇ ehˇ-eu heu aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ nga?\nMuiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh bi sheuˬ g’eh daˆ leꞈ\nLaˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ—Miˬyehˇ neh biꞈ-euˬ seuˆ dzeuꞈ aˇ g’ehˇ\nGui-eu deuˬ naˇ haˬ-eu jeˬ\nText Publication download options Loꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2018\nNyiˬ siˬ ba la 2018\nLoꞈ-eu nymˇgoˇ (Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ) Nyiˬ siˬ ba la 2018