#КъунейтIрэ_щыIэ_Франджы_къэралыгъуэм_и_къулыкъу_хэгъэщхьэхукIахэм_ирагъэкIуэкIа_къэхутэныгъэ_и_пычыгъуэхэр    (16.02.1935г. Перевод Битокова Нияза)
 
                   1.   Географие теплъэгъуэ гъэкIэщIа

Кавказ тIуащIэ зэ­пы­лъыпIэм Адыгэ ЩIыналъэкIэ йоджэ. Абы КъухьэпIэмкIэ Тэман хытIыгум деж къыщыщIе­дзэ, къуэкIыпIэмкIэ Каспий хым, Апшерон хытIыгум нэс зеу­къуэдий. Нобэ Адыгэ ЩIы­налъэкIэ зэджэ «Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтым» пасэ зэманым адыгэхэр щыпсэуащ.
А щIыналъэм хы ФIыцIэ Iу­фэм и къуэкIыпIэ лъэныкъуэм­кIэ Ингур псыр къыщыхэхуэжым щыщIэдзауэ ищхъэрэкIэ – Керчь Iузэвым нэс зеукъуэдий. КъаблэмкIэ (ипщэмкIэ) Каспий хы Iуфэм Гум псыр щыхэхуэжым щыщIэдзауэ Апшерон хытIыгум нос. Ингур псым и къыщIэ­жы­пIэм щыщIадзэри, Кавказ къурш­хэм Кавказ щIыналъэр ягуэш:
ИщхъэрэкIэ – Кавказ Ищхъэрэ Зэкъуэтыр;
ИпщэкIэ (къаблэмкIэ) Кавказ Ипщэ щIыналъэр;
ИщхъэрэкIэ «Кавказ ЩIына­лъэ Зэкъуэтым» Урысейр гъунапкъэ къыщыхуохъу Псыжьрэ Гумрэ я деж. Кавказ къуршхэм я нэхъыщхьэхэм хабжэ Iуащ­хьэмахуэрэ (м 5630-рэ) Къазбэчрэ (м 5045-рэ).
Псыежэх нэхъыщхьэхэр Псыжь­­рэ Тэрчрэщ. Псыжь и къыщIэ­-  жы­­пIэр Iуащхьэмахуэщ. Тэрч               и къыщIэжыпIэр Къазбэчщ. Псыжь и Iыхьэ куэдым кхъухь­жьейкIэ ущызекIуэ­фы­нущ.
Кавказ къуршхэр мыл бгыш­хуэхэмкIэ гъэнщIащ. Къищынэ­мыщIауэ, лъагапIэхэм гуэл куэ­дым ущрохьэлIэ.
 
ЩIыуэпсыр
 
Кавказ щIыналъэхэм я щIы­пIэхэм щIыуэпсым и щытыкIэр щызэтехуэркъым. Я нэхъыбэм «континентальнэкIэ» зэджэ щIы­уэпсыр щызокIуэ. Ауэ хы ФIы­цIэ Iуфэм къыбгъурылъ щIыпIэ­хэм ЩIыкурытыхым (Средиземнэ хым) и щIыуэпсыр щытепщэщ.
 
ЩIым и хъугъуэфIыгъуэхэр
 
Кавказым и щIы щIагъри щIы щхьэфэри хъугъуэфIыгъуэ зэмы­лIэужьыгъуэхэмкIэ къулейщ. Километр щэ бжыгъэкIэ зызыу­къуэдий бгъуэнщIагъхэм уаро­хьэлIэ. Хы ФIыцIэм пэгъунэгъу щIыналъэхэр мэзым щIигъэнащ. Уэздыгъей мэзхэм къадэкIуэу, ЩIыкурытыхым и хъуреягъкIэ узрихьэлIэ пхъэщхьэмыщхьэ псори къыщокI мыбдежым.
Псыжьрэ Тэрчрэ я тафэхэр щIы пшэрщи, гъавэхэкI лIэу­жьыгъуэ псори къыщохъу. Аб­хъа­зым метр мин зи лъагагъ жы­зумейхэм ущрихьэлIэнкIи хъунущ. Тутын хэсэнми куэду зы­щеубгъу щIыпIэм. Кавказым исхэр нэхъыбэу зэлэжьыр мэкъу­мэшымрэ былым гъэхъунымрэщ. Хэкум гъавэхэкIыу къитыр ап­хуэдизкIэ куэдщи, нэгъуэщI къэралыгъуэхэми хурагъашэ, Iэщ гъэхъунми фIы дыдэу зиу­жьащ. Нэхъыбэу ягъэхъур шы, мэл, бжэн, жэм, хыв хуэдэ бжьа­къуэ зытет шэрыпI былымхэрщ. Урысейм дзэ къыщызэригъэ­пэщкIэ, шы хуэныкъуэху, щэ­хуакIуэ здэкIуэу щытар Кавказращ.
 
ЩIы щIагъ хъугъуэфIыгъуэхэр
 
Кавказым щымащIэкъым щIы щIагъ хъугъуэфIыгъуэхэр: ды­жьын, гъущI, тхъуэбзащхъуэ, гъуап­лъэ, нэгъуэщIхэри. Псыжь и къыщIэжыпIэ лъагэхэмрэ Аб­хъа­зымрэ мывэ фIамыщIкIэ бейщ. Грознэ къалэ цIэрыIуэм щIы­дагъэу тонн мелуанитI къы­щIокI.
 
ЩIыналъэхэр зэзыпх гъуэгухэр
 
Урысейм Кавказыр къыщизэуа лъэхъэнэм гугъуехьышхуэ хэтащ. Ар къызыхэкIар Кавказ лъэпкъхэр бийм пэщIэтыну Iэмал къезыта, ахэр зэлъэ­зы­гъэIэс гъуэгухэр зэрымащIэрат. Зауэр иухыу гъащIэр мамыр хъужа нэужь, урыс унафэщIхэр занщIэу пэрыхьащ дэнэкIи      гъуэгу щыпхашыным. МафIэгу яукъуэдияхэм ящыщу нэхъыщхьэр хы ФIыцIэм Iус ЦIэмэз (Новороссийск) къыщыщIэдзауэ Каспий хым нэс пхаша гъущI гъуэгурщ. А гъуэгу нэхъыщ­хьэм епхауэ гъуэгущIэхэр зэбграшри, къалэ псори зэрапхащ.