Апэрэ адыгэ археологышху — Адыгэ макъ\nАпэрэ адыгэ археологышху\nРедактор 18.04.2022 18.04.2022 КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nЗэлъашIэрэ адыгэ шIэныгъэлэжьэу Аулъэ Пщы­мафэ фэбгъэдэн е ебгъэпшэн гори Темыр Кавказым иархеолог-ушэтакIохэм ахэтэп.\nIофыр икIасэу, ыгуи ыпси фэгъэзэпагъэу, чIым бгъэкIэ хэлъэу илъэсыбэхэм экспедициеу зыхэлэжьагъэхэм шIогъэшхоу къатыгъэм тихэгъэгукIэ мыжъо лIэшIэгъум иапэрэ къэгъотакIохэм ыкIи ушэтакIохэм ясатырэ хэхыгъэ ар тыригъэуцуагъ. ЧIытIын, губгъэ лъыхъон-къэгъотынхэм ащ илъэс 35-рэ атыригъэкIодагъ, къушъхьэ Закубаньем къыщыхигъэщыгъ ыкIи къыушыхьатыгъ мы­жъо лIэшIэгъум исаугъэт 85-рэ фэдиз.\nАулъэ Пщымафэ гъэтхапэм 1927-рэ илъэсым Адыгеим ит къоджэшхоу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ, мэкъумэщышIэ унагъо щапIугъ. Къоджэ гурыт еджапIэр къызеухым, еджэныр Мыекъопэ кIэлэегъэджэ институтым щылъигъэкIотагъ, 1948-рэ илъэсым П. Аулъэм Ростов дэт къэралыгъо кIэлэ­егъэджэ институтыр къыухыгъ, тарихъымкIэ диплом къыратыгъ, лъэпкъ гъэсэныгъэм исистемэ илъэси 10-рэ Iоф щишIагъ.\n1957-рэ илъэсым Аулъэ Пщымафэ Грузием аспирантурэм щычIэхьагъ. Хэку гупсэм итарихъ ыкIи иэтнографие лъэш дэдэу зэрэдахьыхырэм, ежь сэнаущыгъэ гъэшIэгъонэу хэ­лъыр — ушэтэкIо-къэгъотэкIо чанэу зэрэщытыр къагъэнэфагъ. Иапэрэ (ежь ишIоигъо­ныгъэкIэ) тIынхэм ушэтын инхэм къыфащагъ: лъыхъощтыгъ ыкIи ижъырэ саугъэтыбэ къыхигъэщыгъ.\n1958-рэ илъэсым аспирант ныбжьыкIэм палеолитым епхыгъэ саугъэтыр станицэу Аба­дзехскэм пэмычыжьэу къыщыхигъэщыгъ ыкIи Темыр Кавказ шъолъырымкIэ ар мэхьанэ зиIэ Iахьэу хъугъэ, ижъырэ цIыфым ипсэукIагъэр, икультурэ зэкIэ къэзыIуатэщтыгъ. Пщымафэ мы саугъэтым Iофышхо дилэжьыгъ, мыжъо Iэмэ-псымэхэу зыго-\nрэм ебгъэпшэнэу щымытхэр зэфэшъхьафыбэу къащиугъоигъ. Абдзэхэ ижъырэ цIыф уцупIэм иматериалхэмкIэ П. О. Аулъэм 1960-рэ илъэсым кандидат диссертациер къыушыхьатыгъ. 1963-рэ илъэсым имонографиеу «Абадзехская нижнепа­леолитическая стоянка» зыфи­Iорэр къыдэкIыгъ, ар шIэныгъэ­лэжь-ушэтакIом итворчествэ зэ­рэзэтеуцорэм ишыхьатыгъ.\n1960-рэ илъэсым къыщыублагъэу, опсэуфэкIэ, Аулъэ Пщымафэ Адыгэ научнэ-исследо­вательскэ институтым архео­логиемкIэ исектор иIофышIагъ, отделым ипэщагъ.\n1961-рэ илъэсыр П. АулъэмкIэ гъэбэжъулъагъ: зыфэдэ щы­мыIэу, Кавказым ащ пеIэн имытэу ижъырэ цIыфым игъо­чIэгъ псэупIэ зэхэт Гупсскэ къушъхьэтIуакIэм къыщыхигъэщыгъ. Ижъырэ цIыфэу неандертальцэм икъупшъхьэ-лъашъхьэ­хэр мыщ бэу къыщычIихыгъ, анахьэу Баракъае гъочIэгъым. Аулъэм иIофшIагъэ ихьатыркIэ зэрэдунаеу ижъырэ цIыфым итеплъагъэр, ар зэрэзэхэлъыгъэр палеоантропологхэм щагъэунэфыгъ, П. Аулъэм иIоф­шIагъэхэр дышъэ фондым иIахь лъапIэх. Пшызэ ижъырэ уцу­пIэхэри Пщымафэ ленинградскэ шIэныгъэлэжьхэр игъусэхэу къыхигъэщыгъэх ыкIи къыушы­хьатыгъэх. Мы Iофышхо лэжьыгъэр ылъапс (зэхэт) автор куп зэдыряе монографиеу «Неандертальцы Гуппского ущелья на Северном Кавказе» (1994), мыр шIэны­гъэлэжьым иаужырэ IофшIагъ.\nПщымафэ къыгъоти, къыушы­хьатыгъэ мыжъо Iэмэ-псымэ-хэм яколлекцие Темыр КавказымкIэ анахь ин ыкIи уасэ зиI (пкъыгъо 200000 хэхьэ) ыкIи Урысые ФедерациемкIэ анахь мэхьанэ зыфашIырэ. Мы угъои­гъэхэм ащыщ пкъыгъохэр АР-м и Лъэпкъ музей имызакъоу, къалэу Москва и Къэралыгъо тарихъ музей ыкIи Тбилиси и Къэралыгъо музей ачIэлъых.\nП. Аулъэм иугъоигъэхэр зэкIэ зэхифыгъэх, зэхигъэушъхьафыкIыгъэх, мыжъо Iэмэ-псымэ мин пчъагъэр къытхыхьагъ, джарэу ышIэрэр ыгъэцэкIэпэныр къыдэхъущтыгъ. ЗэлъашIэрэ архео­лог-ушэтэкIошхоу П. О. Аулъэм иIофшIагъэхэм сыдигъуи спе­циалистхэм, студентхэм ыкIи аспирантхэм, палеолитым дэлажьэхэрэм зафагъазэ.\nАдыгэ археологышхоу Аулъэ Пщымафэ инаучнэ статьяхэр къыдэкIыгъо зэфэшъхьафхэм къащыхиутыгъэх. Тхылъэу «Ис­тория народов Северного Кавказа с древнейших времен до конца ХVIII в.» (М., 1988) зыфиIорэр гъусэ нэбгыритIу иIэу къыдигъэкIыгъ, ащ щыщ шъхьэ инэу «Палеолитические охот­ники и собиратели» зыцIэр.\nШIэныгъэлэжь цIэрыIоу Аулъэ Пщымафэ лъэныкъуабэкIэ научнэ IофшIэгъэшхо иI. Ащ игу­лъытэкIэ научнэ-ушэтэкIо институтым ренэу сборникэу «Во­просы археологии» къы­щыдагъэкIы хъугъагъэ, ащ ежь Пщы­мафэ иредакторыгъ, къыдэхьэрэ тхыгъэхэмкIэ пшъэ­дэкIыжь зиIэ редакторыгъ, рецензиехэр, статьяхэр бэу къыщыхаутыщтыгъэх. Аулъэм методическэ IэпыIэгъухэри хэ­кум иеджапIэхэм якIэлэегъаджэхэм апае, адыгэхэм ятарихъкIэ статьяхэр этнографиемкIэ, топонимикэмкIэ, этнонимикэмкIэ бэу къыдигъэкIыгъэх. Архео­логие IофшIэнышхом готэу илъэ­сыбэрэ Адыгеим мэхьанэ зиIэ ихъугъэ-шIагъэхэмкIэ тхылъхэр къыдигъэкIыгъэх.\nАулъэ Пщымафэ чанэу архео­логхэм я Всесоюзнэ конференциехэм — Крупновскэ еджэнхэм ахэлажьэщтыгъ. Идокладхэр дэгъугъэ шапхъэ зиIэхэкIэ дунэе форумхэм тIогъогогъо ащыхагъэунэфыкIыгъэх. Хэкум ыкIи хэгъэгум яобщественнэ щыIакIэ чанэу зэрэхэлажьэу ыкIи гъэхъэгъэ инхэр тарихъ наукэм зэрэщыриIэм апае медалэу «За доблестный труд» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ.\nП. Аулъэм тыгъэгъазэм, 1991-рэ илъэсым ищыIэныгъэ ­ыухыгъ, илъэс 64-рэ ныIэп къыгъэшIагъэр, гушъхьэкIэн бай къы­щинагъ.\nШэкIогъум и 30-м, 1992-рэ илъэсым РАН-м материальнэ культурэмкIэ и Институт адыгэ шIэныгъэлэжь-археологэу П. О. Аулъэм ишIэжь агъэлъапIэу шIэ­ныгъэ еджэнхэр Санкт-петербург щызэхищэгъагъэх. Ащ къиIотыкIын ыкIи доклад зэ­фэшъхьафхэу Аулъэм инаучнэ IофшIэгъэшхо кIэзыгъэтхъыгъэ­хэр къыщашIыгъэх. Къалэу Мые­къуапэ, зыщыпсэугъэ унэу урамэу Краснооктябрьскэм тетым, мыжъобгъу къыщыфызэIуахыгъ, «1966-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1991-рэ илъэ­сым нэс мыщ АдыгеимкIэ апэрэ археологэу П. О. Аулъэр щы­псэугъ» ащ тетхагъ.\nЩыIагъэмэ, лIы гъэсэгъэшхом ыныбжь илъэс 95-рэ хъущтыгъэ.\nСледущая Творческэ зэнэкъокъухэр зэхащэх