Адыгэр дэни щыхахуэщ

ИлъэсищэкIэ екIуэкIа Кавказ зауэм и ужькIэ Тыркум Iэпхъуауэ щытащ бгырыс куэд дыдэ. Абыхэм я нэхъыбапIэр адыгэт – зэралъытэмкIэ, мелуаным нэблагъэ.

Сириер а зэманым тырку хэм яIэщIэлъащ, адыгэ хэм а хэкур хэщIапIэ щахуэхъуар урыс-тырку зауэр (1877 – 1878 гъэхэм) ягъэувыIа нэужькIэщ. «Новое время» газетым зэритхы гъамкIэ, Уэсмэн пащтыхьым и унафэкIэ а зэманым Сирием ягъэIэп хъуащ Тыркум щетIы сэха шэрджэс мин 15. Гъавэ щымыхъу щIы къуейт абыхэм ирапэсар, хьэрып Iэпхъуэшапхъуэхэм (бедуинхэм) гъунэгъу хуащIати, абыхэмрэ кавказ хьэжрэтхэмрэ зауэ-банэм хэкIыртэкъым. Тыркухэр зыхуейр бедуин жыIэмыдаIуэхэр IэдакъэжьэкъукIэ зыIы гъын зауэлIт. Апхуэдэ къалэн я пщэм къыдалъхьа пэт, тыркухэм къафIэIуэхуртэкъым шэрджэсхэр тхъэми лIэми – къагъэгугъэ фIэкI, къазэрыдэIэпыкъу щыIэтэ къым.

Инджылыз гъуэгурыкIуэ Олифант Лоренс зэритхамкIэ, Джоланым 1880 гъэм шэрджэс къуажибл ирагъэтIысхьащ, абыхэм цIыху минищ хуэ диз дэсащ. Къунейтрэ и Iэшэлъашэми адыгэ къуажэ зыбжанэ щетIысэхащ. Абыхэм я къалэныр гурыIуэгъуэт: друзхэм (хьэрыпхэм) зыкъаIэтрэ тыркухэм къапэувмэ, Iэжьэгъу хъун хуейт. А жылагъуэхэм дэса шэрджэсхэр 1967 гъэм екIуэкIа хьэрып-журт зауэм и ужькIэ Сирием и къалащхьэм – Дамаск Iэпхъуащ.

ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и кIэм, етIощIанэ лIэщIыгъуэм и пэм адыгэ къуажэ зыбжанэ къыщыхутащ Александреттэ (Искендерун), Хьэлэб, Хомс, Хамэ, Дамаск, Сэламие къалэхэм я Iэшэлъашэм. Хы Iуфэм Iут Латакием и гъунэгъуу зы шэрджэс къуажэ тIысати, щIыпIэр езэгъакъым – къуажэм дэсам я нэхъыбапIэр зэтелIащ.

ЕпщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и кIэм нэхъ мащIэ хъуащ Кавказым иIэпхъукIахэр, ауэ куэшыныр зэпыуакъым. ЕтIощIанэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэм, 1902 гъэм дыгъэгъазэм и 24 – 25 махуэхэм, Дамаск нэсащ Къэбэрдейм икIа унагъуи 143-рэ, ахэр Иордан псым и адрыщIкIэ ягъэ тIысын мурад яIащ тыркухэм. Къэбэрдей лIа къуэлIэш Анзор Талъустэн зи пашэ адыгэ гупышхуэ, цIыху 1454-рэ хъууэ, Александреттэ къалэм кхъухькIэ есылIащ, иужьым ахэр Хьэлэб яшащ. Абыхэм гъусэ яхуэхъуащ Кавказым икIа лезгин 600. Урыс консулыр щыхьэт зэрытехъуэмкIэ, 1905 гъэм и бжьыхьэм Хьэлэб деж щызэтрихьауэ щытащ хьэжрэт мини 3-м нэблагъэ – ахэр пэщIэщIэгъу хуащIащ тыркудзэм къеныкъуэкъу хьэрып губгъурысхэм.

Уэсмэн правительствэм хьэжрэтхэр къагъэгугъат ахъшэ къратыну, ар кIыхьлIыхь щыхъум, шэрджэсхэр къызэрыIэтри хэкум къизыша пщыхэм зыпыщIасащ, Кавказым яшэжын хуейуэ паубыдащ, ар къыхуа мыщIэмэ, яукIынкIэ зэрыхъунури гурагъэIуащ. Урыс консулым 1906 гъэм гъатхэпэ мазэм Бытырбыху къитхыгъащ: IэщэкIэ зэщIэузэдауэ, шэрджэс 260-рэ Хьэлэб вилайетым и лIыщхьэм (уэлийм) и хэщIапIэм ебгъэрыкIуэри, къызэрагъэгугъа ахъшэр икIэ щIыпIэкIэ къратын хуейуэ паубыдащ. Уэлийм ахэр зэбгригъэкIыжащ, мазэ пIалъэ къаIрихри. Мазэ дагъэкIри, шэрджэсхэр уэлийм деж кIуащ, арщхьэкIэ ар ежьауэ къыщIэкIащ, абы и блыгущIэтхэм ахъшэр къратакъым, уэлийм и Iизыныншэу фэтт хъунукъым, жаIэри. Шэрджэсхэр къэгубжьащ, Iэщэм епхъуащ. 

Жандармэхэмрэ дзэ пакIэрэ къэмысатэмэ, шэрджэсхэр икIуэтыжынутэкъым – абыхэм зэтраубыдащ, къаувыхьри.
Хьэжрэтхэр гугъу зэрехьыр ялъагъу зэпытти, абыхэм зыщIагъэкъуэн мурад ящIри, тыркухэм дэIэпыкъуэгъу Комитет 1902 гъэм Дамаск къыщызэрагъэпэщащ. Комитетым и къалэнт шэр джэсхэм ахъшэкIэ, гъа вэкIэ, IэщкIэ, зэрылэжьэн IэмэпсымэкIэ дэIэ пыкъун, псэуалъэ хуаухуэн хуейуэ. Комитетым хагъэхьащ: Хосров-пащэ (шэрджэсщ) – арат Комитетым Iэтащхьэ хуащIар; шэрджэс цIэрыIуэ Хьэбжокъуэ Мухьэмэд; вилайетым и унафэщI зыбжанэ. Апхуэдэ комитет къыщызэрагъэпэщащ Хьэлэби. Абыхэм куэд яхузэфIэкIакъым – шэрджэсхэм я Iуэхур ирагъэфIэкIуакъым.

Дамаск къалэм и уэлий Назым-пащэ налог Iуэху кIэ къыщыхигъэзыхьым, шэрджэсхэр хьэргъэшыргъэ зэрыгъэхъуащ, уэлийм паубыдащ гъавэ щыпщIэ хъун щIы къратын хуейуэ. Уэлийм ар къахуищIакъым, урыс консулым хуэтхьэусыхащ шэрджэсхэр Кавказым фшэж, жери. Абы зыри къикIакъым: Урысеймрэ Тыркумрэ зэгурыIуакIэт хьэжрэтхэм я хэкум кърамыгъэгъэзэжыну. Шэрджэс тхьэмадэ Хосров-пащэ Iуэхум хыхьащ, хьэжрэтхэр я пIэ иригъэтIысхьэжыну, хьэргъэшыргъэм къыхишыну хэтащ ар.

Шэрджэс хьэжрэтхэр нэхъри зэрызехьэ хъуащ. Урыс консул Самсоновыр щыхьэт тохъуэ абы. 1906 гъэм гъатхэпэ мазэм абы итхыгъащ: «Хьэжрэтхэр зэрыхуа щытыкIэмкIэ арэзыуэ, Кавказым ягъэзэжын хуэмейуэ сэ зэи зэхэсхакъым».

Сирием ягъэIэпхъуауэ щыта шэрджэсхэм я бжыгъэр тэмэму пхуэлъытэнукъым. Урыс консулым зэритхыгъамкIэ, а зэманым Сириер увыIэ пIэ яхуэхъуащ шэрджэс мин 45-м. Иззэт Айдэмыр елъытэ Сирием шэрджэс мин 70-м нэс ягъэIэ пхъуауэ. 1904 гъэм мазаем Сирие вилайетым шэрджэс унагъуэ 6065-рэ (цIыху 36390-рэ) исауэ елъытэ абы.

Сирием ис шэрджэсхэм я бжыгъэр лъытэгъуафIэкъым. Сэ зэрыслъытэмкIэ, ди зэманым абы исщ шэрджэс мин 80 нэхърэ мынэхъ мащIэ. Сириер хэщIапIэ зыхуащIа хьэжрэтхэм IэнатIэ яхуэхъуар мэкъумэшырщ, абы нэмыщI, ахэр Iэщ, бжьэ гъэхъунми пылъащ, Iэщэ (къамэ, сэшхуэ, фоч) ящIу щытащ.

Хьэжрэтхэм я унафэр зезыхьэр езыхэм IэIэткIэ хаха мухъутархэрат. Къуажэ мухъутархэм къуэдзэ тIурытI хахыжырт – жылэр нэхъ зыхуэарэзыхэм ящыщу.
Хэхэс хъуами, шэрджэсхэм я хабзэхэр, я бзэр зэрахъумэным пылъащ, хамэ щIыналъэм къызэрыщыхутэ лъандэрэ. Абыхэм зыри зытрагъэгушхуэртэкъым, зэры Iыгът, зыр зым къыдэщI зэпытт. Я анэдэлъхубзэм и закъуэкъым хьэжрэтхэм яхъумэжыфар, я лъэпкъ макъамэхэр, пшыналъэхэр, пасэрей уэрэдыжьхэр зыщагъэгъупщакъым; хамэ лъахэм ноби щызэхыбох ахэр, езыхэми уэрэд хьэлэмэтхэр къагъэщIащ.

1948 гъэм къэхъеящ япэ хьэрып-журт зауэр. Абы щыгъуэ шэрджэс шуудзэ къызэрагъэпэщащ, Анзор Джэуад я пашэу. Анзор Джэуад зауэм хэкIуэдащ, абы зэрихьа лIыхъужьыгъэм папщIэ и лъэпкъэгъухэм яуса уэрэдыр ноби щызэхыбох Сириеми, Иорданиеми, Тыркуми.
Мухьэжырхэм я щIэблэр я лъэпкъэгъу лIыхъужьхэм, дзэпщ цIэрыIуэхэм я щапхъэм къыщIагъэтаджэ. Хамэ лъэпкъ благъэ ящI я хабзэкъым абыхэм. А псор щIащIэр дапщэщми зэ гуэр я хэкум ягъэзэжын мурад яIэщи, аращ.

IуэхуфI куэд елэжь Сирием щызэхэт Адыгэ ФIыщIэ Хасэм. Абы и къалэн нэхъыщхьэр щIэблэр лъэпкъ хабзэхэм къыщIэгъэтэджэнырщ, я анэдэлъхубзэр щамыгъэгъупщэнырщ, адыгэ тхыдэмрэ щэнхабзэмрэ теухуа тхылъхэр къыдэ гъэкIынырщ. КъунейтIрэ къалэм 1927 гъэм адыгэхэм къыщызэрагъэпэщауэ щытащ «Маржэ» тхылъ тедзапIэр, иужьыIуэкIэ абы къыщызэIуахащ адыгэбзэкIэ, хьэрыпыбзэкIэ, инджылызыбзэкIэ щрагъаджэ школ. А псор сэбэп хъуащ хэхэс адыгэхэм я бзэмрэ я щэнхабзэмрэ яхъумэнымкIэ, нэхъри зрагъэузэщIынымкIэ.

Тыркуми, Сириеми, Иорданиеми ис адыгэхэм лIыщхьэ, дзэпщ, къулыкъущIэ цIэрыIуэ куэд къахэкIащ. Ахэр сыт щыгъуи гъусэ, пашэ яхуэхъуащ зи хуитыныгъэм щIэзэу хьэрып, тырку цIыхубэм.
Япэрей дунейпсо зауэм и ужькIэ Сириемрэ Ливанымрэ франджыхэм я IэмыщIэ ихуащ. Шэрджэсхэр зэрыхахуэр, зэрыщхьэмыгъазэр ящIэрти, франджыхэр щIэкъуащ ахэр къызэрагъэдэIуэным. Хьэрыпхэм епцIыжакъым шэрджэсхэр, абыхэм ядэзэуащ. 1945 гъэм хьэрыпхэм зыкъаIэтащ, франджыхэм я IэмыщIэм къикIын мурад ящIри. Хьэрыпхэм я дзэм хыхьащ шэрджэс куэд, езыхэми шуудзэ щхьэхуэ къызэрагъэпэщащ. Шурдым Ихьсан зи пашэ адыгэдзэращ Джизрэ деж франджыхэм япэ ебгъэрыкIуари ахэр изыгъэкIуэтари. Шэрджэс шуудзэр 1945 гъэм накъыгъэм и 13-м франджыхэм пэуври, хьэрыпхэр яхъумащ. 1946 гъэм мэлыжьыхь мазэм и 17-м франджыхэм Сириер ирагъэбгынащ, абы щыгъуи хьэрыпыдзэм япэ итар шэрджэс шууейхэрщ.

Хьэрып-журт зауэхэм даIимауэ къыхэжаныкIырт адыгэ шухэр. Ахэр хьэрыпхэм ядэзэуащ 1948, 1973 гъэхэми. Анзор Джэуад зи пашэ адыгэ шуудзэр цIэрыIуэ дыдэ щыхъуащ 1948 гъэм хьэрыпхэмрэ журтхэмрэ яку къихъуа зауэ гуащIэм. Абы адыгэ зауэлI, офицер 70-м нэс хэ кIуэдащ, Анзорри яхэту.

БАДЕРХАН Фасихь, тхыдэ щIэныгъэхэм я кандидат.