#КъунейтIрэ_щыIэ_Франджы_къэралыгъуэм_и_къулыкъу_хэгъэщхьэхукIахэм_ирагъэкIуэкIа_къэхутэныгъэ_и_пычыгъуэхэр (16.02.1935г. Перевод Битокова Нияза)

20. ЗэхэтыкIэмрэ фащэмрэ
 
Адыгэ шуудзэ гупыр сыт щыгъуи майор Колле и унафэм щIэтащ, дэIэпыкъуэгъуу зы франджы лейтенант яIэщ. Эскадронийм хэтхэм ящыщу дэтхэнэ зыми зы франджы унафэщI бгъэдэтщ. Абы и унафэм зы лейтенант е капитан нэхъыжьу дэ­щIыгъущ. ЩIыналъэм щыщ офицерхэми шуудзэлI къызэры­гуэкI­хэми зытесын шы, шыуан, шхуэ, шым ирагъэшхын Iус хуэ­дэ ерыскъыпхъэ, щыгъынхэри къызыщIэкIын улахуэ кърат. Я Iэщэр франджы Iэщэщ, абырэ шэхэмрэ Iэтащхьэм кърагъэ­щэху. Абыхэм я зыхуэпэкIэм и гъэпсыкIэр Iуэхур тыншу зэфIэ­зыгъэкIхэм ящыщщ: махъшэ чы­рэм хуэдэу зэкIэрыщIэ­жауэ зэрызелъафэу гъуэгу темыту, дэтхэнэ зауэлIми езым зехъумэжыф.
Дзэм хэтым и фащэ Iуэхур 1931 гъэм мазаем дубзыхуащ мып­хуэ­дэ щIыкIэу:
1. ЗекIуэ фащэр щIымахуэм шухьэм, гъэмахуэм – щэкIым къыхэщIыкIащ. Офицер дыкIэу да джанэу плIы, зы гъуэншэдж кIэщI, фэм къыхэщIыкIа ва­къитI, бгырыпх, дыжьыныфэ дамэтелъхэр. Адыгэ шуудзэ гупым я дамыгъэр – кхъухь уфафэм тет лагъым хъурей цIыкIущ.
2. ЩIымахуэ фащэ зыкъизыхыр (параднэ) адыгэ фащэм къыщхьэщыкIыркъым: къэптал фIыцIэ, и пщампIэр лъагэу, абы и щIыIу цей фIыцIэ телъщ, ­адыгэ пыIэ, вакъэ – псори фIыцIэу. Дамэхэм щхьэрыхъуэн (бащ­лъыкъ) къеубгъуэхащ, бгырыпх псы­гъуэ фIыцIэ ящIэлъщ, цейм и бгъэ лъэныкъуитIымкIэ шэ гъэтIылъыпIэхэр, хьэзырылъэхэр ирокIуэ (нобэкIэ нэпцIщ). Бгырыпх псыгъуэм къамэ кIэ­рыщIащ.
3. Гъэмахуэ фащэ зыкъизыхыр зи гугъу тщIа щIымахуэм ейм ещхьщ, ауэ къэптал фIыцIэр хужьщ, и пщампIэри лъагэу жьэгъум щIэуэу Iэтащ, пкъымрэ Iэщхьэхэмрэ къехузэкIащ, цейр дэщIыгъукъым.
4. Шыр зэрагъэщIэращIэр франджы шуудзэ псынщIэм ещхьщ. Языныкъуэ франджы офицерхэм яшхэр адыгэшым хуэдэу дыжьын тхьэмпэ цIыкIу­хэмкIэрэ дахэу зэIуща Iуданэ щхъуэкIэплъыкIэхэмкIэ щагъэ­щIэращIэ къохъу. Iэщэр 1916 гъэм ящIа франджы мушкетонырщ. Взвод къэс бжьамиитI иIэщ. Дэтхэнэ зы зауэлIми шэ щитI къылъос, ахэр къэлътма­къым илъу зэрехьэ.