Адыгэмэ яшапхъэхэр | Первая часть

Ижъырэ лъэхъанэхэм къащегъэ жьагъэу хэтрэ лъэпкъи шапхъэхэр егъэфедэх. Ахэм якъыхэхын къежьапIэу, лъапсэ афэхъугъэхэр: ящыIэкIэ-псэукIагъэм къыхафэхэу ашын е къалъытэн фэягъэхэр, хъызмэтэу зыпылъыщтыгъэхэмкIэ охътэ гъэнэфа­гъэм агъэцэкIэн алъэкIыщт Iофымрэ ащ шIуагъэу къафихьыщтымрэ япчъа-
гъэ къызэрашIэщтыгъэр ыкIи нэмыкI­хэр. ГущыIэм пае, псэолъэшIым сыд фэдэрэ бгъагъи шапхъэхэр хэмытхэу ыгъэуцушъущтэп, гъукIэми ышIыщт Iа­шэхэм, Iэмэ-псымэхэм ар ящыкIагъ, мэкъумэщышIэм ихьасэ щыщэу зы мафэм ыжъощтыр зыфэдизыр, чылапхъэу ащ хилъхьащтым ибагъэ, лэжьыгъэу къытырихыжьын ылъэкIы­щтыри пэшIорыгъэшъэу къыридзэнхэ фэягъэ.

Бысымгуащэм непэ ыупщэрыхьа­щтым елъытыгъэу шхыныгъохэр зы­хишIыкIыщтхэр ыпщыхэзэ къыхехых. ДэкIо-бзакIохэм щыгъынхэр зыфа­дыщтым шапхъэхэр тырамыххэмэ сыдэущтэу фэшIоу фадыщта? Сыд фэдэрэ сэнэхьаткIэ лажьэрэ пэпчъ иIоф­кIэ ащ епхыгъэ шапхъэхэр ышIэнхэ ыкIи ыгъэфедэнхэ фаех.

Адыгэхэм уахътэр, кIыхьагъэр, ба­гъэр, иныгъэр, онтэгъугъэр, нэмыкIхэр рагъэунэфыхэу шэпхъэ зэмылIэужы­гъохэр яIэгъэх. Тилъэхъанэ, пасэрэм елъытыгъэмэ, шIэныгъэр чыжьэ дэдэу лъыкIотагъ. Хьисапым, метроло­гием ишапхъэхэр хэмытхэу зыпари джы ашIэжьырэп. Тилъэхъанэ, цивилизацием диштэу, зэрэдунаеу щызэдаштагъэу, зэфэдэхэу хэгъэгухэр зы шапхъэхэм арытхэу мэлажьэх, мэпсэух, ау, шъыпкъэ, къэралыгъо заулэмэ джыри ежьхэм яшапхъэхэр агъэфедэх.

Лъэхъанэу тызыхэтым ифэмэ-бжьымэхэр адыгэхэм лъэшэу къатехьагъэх. ИжъыкIэ шапхъэ горэхэр тилъэпкъ зэ­риIагъэхэр зышIэжьэу щыIэм нахьи зымышIэхэрэр нахьыбэх.

Мафэ къэс ти Лъэпкъ музей къы­чIахьэхэрэм адыгэхэм ятарихъ, ящы­IэкIэ-псэукIагъэр къафэсэIуатэ. Ижъы­кIэ щыIэгъэхэ псэукIэ-IофшIакIэхэм сакъытегущыIэ зыхъукIэ, тятэжъ пIа­шъэхэр зэрыгъозэщтыгъэхэ шапхъэ­-
хэр къыхэсэгъафэх. Ахэр зилIэу­жыгъохэм бэрэ къакIэупчIэх, ащкIэ джэуап ястыжьын фае мэхъу.

ШIэныгъэлэжьхэм, титхакIохэу тарихъ романхэр ыкIи повестьхэр зы­тхыгъэхэм шапхъэу тиIагъэхэм ятхы­гъэхэм уащыIокIэ. Мыхэм афэдэхэр бэ дэдэу зыхэтхэр КIэрэщэ Тембот ипроизведениехэр ары. Адыгэ шапхъэхэм афэгъэхьыгъэу, урысы­бзэ­кIэ тхыгъэу, IофшIэгъэ гъэшIэгъон зи­Iэр тиархеолог цIэрыIоу Аулъэ Пщымаф. Ащ ыгъэунэфыгъэхэу ыкIи нэмыкI тхылъхэм къахэсхыгъэхэу адыгэ шапхъэхэу щыIагъэхэм шъуащызгъэгъуа­зэ сшIоигъу.

АтэкъэIогъу (предрассветная 
рань) - уахътэм ишапхъ, нэфшъэ­гъо уахът, ижъыкIэ адыгэмэ чэщы-зымафэм инэфшъэгъо лъэхъан къы­рашIэщтыгъэ, рагъэунэфыщтыгъэ.

Бганэ (сноп) - 1. Лэжьыгъэ хыгъэ е упкIэгъэ IаплI зэкIоцIыпхагъ; 2. Фышхьэ лэжьыгъэ хыгъахэу IэкIо­цIи-
шъэ хъоу зэхэпхагъэр ары. Бганэу IэкIоцI 72-рэ хъурэм шапсыгъэмэ «чIытхъ» раIо.

Бгыщиз (мера от ступни до поя­са) - ижъырэ шапхъ, лъапэм къыщегъэжьагъэу пчанэм (бгым) нэс 
къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Зы тхьэ (1 м) фэдиз мэхъу.

Бгэнапчъ (мера, количество сно-
пов) - чIыгу Iахьым иинагъэ бгэнэ пчъагъэу щырахыкIыгъэмкIэ зэрагъэу­нэфыщтыгъэ шапхъ. Зэралъы­тэщты­гъэмкIэ, зы Iахьэу квадратнэ метрэ 550-рэ фэдиз зиинагъэм бгэнэ 20 къырахыжьы, чылэпхъэ кг 10 ащ щапхъыщтыгъэр.

Бетакъ (пятак) - чапычитф, урыс гущыIэу «пятакым» къытекIыгъ.

Бжи=бжиз (мера длины, пядь) - кIыхьагъэм иижъырэ шапхъ, Iэхъом­бэшхомрэ къэзыгъэлъэгъорэ Iэхъуам­бэмрэ зэкIэщыгъэхэу азыфагу къыдиубытэрэм икIыхьагъ. Енэгуягъо, мыщкIэ нахь тэрэзыр Iэбжыбым ифэрэм ишапхъэр арыкIэ. Бжыбым + из=бжиз.

Бжымы (кулак, мера длины) - шапхъэ, къэзыгъэлъэгъорэ Iэхъуамбэм ылъапсэ иуфапIэ къыщегъэжьагъэу Iэ­хъомбэжъыем ылъапсэ нэс Iэгушъом къыдафэрэм ишъомбгъуагъ. Сантимет-
ри 7 - 8 фэдиз мэхъу.

Залэ, Iэпэщэч (ширина указательного пальца) - шапхъэ, къэзыгъэ­лъэгъорэ Iэхъуамбэм ишъомбгъуагъ. НэмыкI хэгъэгухэм Iэхъомбэшхом ишъомбгъуагъэкIэ яшапхъ. Ащ дюйм раIорэр.

ЗымэфакIу (расстояние, прохо­димое за день) - кIыхьагъэм ишапхъ, лъэсым е шыум зы мафэм ыкIурэм икIыхьагъ, ичыжьагъ.

Зымэфажъу (площадь однодневной вспашки) - шапхъэ, зы ­мафэм чIыгоу ажъорэм ибагъ. Зыфэдизыр квадратнэ метрэ 5000 - 7000.

Зымэфэх (мера скошенного 1 
жнецом) - шапхъэ, зы нэбгырэм зы мафэм фышъхьэ лэжьыгъэу ыхырэм уахътэу тыригъэкIуадэрэмкIэ чIы Iахьым иинагъэ рагъэунэфыщтыгъэ. Зыфэдизыщтыгъэр гектар плIан. Ащ лэжьыгъэцэ кг 40 - 48-рэ щыраутыщтыгъэ.

Куогъу=джэгъу (окрик, мера расстояния) - шапхъэ, ижъыкIэ чыжьа­гъэр рашыщтыгъэ. НэбгыритIу зэкуожьымэ е зэджэжьмэ, зэхахын алъэ­кIынэу азыфагу къыриубытэрэр ары. Шэуджэн районым «Джэгъу» раIоу псы­хъожъые ит. Къутырхэу Зарево, Чернышёв, Ульскэр Iусых.

Къамылыбжъ (деревянная чаша) - шапхъэ, пхъапхъэхэрэ пкъыгъохэр зэрашыщтыгъэ пхъэ лагъ, апс. Зэдэгуащэхэ е зэхъожьыхэ зыхъукIэ зэрапшыщтыгъэ е зэрашыщтыгъэ хьакъу-шыкъужъый. Яинагъэ елъытыгъ арыфэщтыгъэр - грамм 300-м къыщегъэжьагъэу килограмми 2 - 3-м нэсых.

Къорэгъ (шест) - кIыхьагъэм ишапхъ, дэжъые бэщ зэнкIэ кIыхь, метри 4 - 6 фэдиз мэхъу, ащ фэдиз тхьэ пчъагъэу зыфэдизыр. Адыге­им ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащагъэфедэщтыгъэхэр якIыхьагъэхэмкIэ зэ­текIыщтыгъэх. Зэрэчылэу зэдыряе къорэгъыр ренэу зы унагъо ыIыгъынэу ратыщтыгъэ.

Ажъогъэ чIыгоу къорэгъищ зишъом­бгъуагъэу къорэгъищ зикIыхьагъэр 
зы хьасэу алъытэщтыгъэ, зэрэхъущты­гъэр - квадратнэ метрэ 324-рэ.

Къушлыкъу (около 9 часов) - уахътэм ишапхъ, жъонакIохэм яапэрэ зыгъэпсэфыгъо уахът. Сыхьатыр 9 зы­щыхъурэ лъэхъан. Пчэдыжь щай ешъогъумэ адэжь.

Лэныстакъу=лэстакъу (мера зе­мельной площади) - шапсыгъэмэ агъэ­федэщтыгъэ чIыгу шапхъ, зымэфа-
жъом фэдиз мэхъу, десятинэ плIан - квадратнэ метрэ 2225-рэ .

Лэстэкъолъэныкъу (мера земель-
ной площади) - шапсыгъэмэ агъэфедэщтыгъэ чIыгу шапхъ, десятинэм ызыщанэ фэдиз.

Лъэбэкъу (мера, длина шага) - ижъырэ шапхъ, икIыхьагъэр зы метрэ фэдиз.

Лъэгонджэщиз (мера длины) - ижъырэ шапхъ, лъэгучIэм къыщегъэ­жьагъэу лъэгонджэ хьамдырым (чашечка) нэс къыдиубытэрэм икIыхьагъ.

Лъэгущиз (мера, длина подош-
вы) - ижъырэ шапхъ, цIыфым ылъэгу икIыхьагъэм фэдиз, зы фунт мэхъу, см 30-м тIэкIу ехъу.

Лъэпэщиз (мера, ширина ступ-
ни) - ижъырэ шапхъ, цIыфым ылъэ­гупэ ишъомбгъуагъэм фэдиз, см. 20 мэхъу. Нахьыбэрэ зыщагъэфедэщты­гъэхэр унэпкъым е чэум апае пчэ­гъухэр чIасэхэ зыхъукIэ ары, язэпэчыжьэ­гъэщтыр ащкIэ агъэунэфыщтыгъэ.

Лъэхъэй (количество одного обмолота) - шапхъэ, хьамэм тыралъхьэу, зэутыгъо ашIырэ фышъхьэ лэжьыгъэм ибагъ.

ЛIыныбжь (продолжительность 
жизни мужчины) - охътэ шапхъ, зы хъулъфыгъэм ыгъэшIэрэ уахътэм 
ибагъ. ЛIэшIэгъум рагъапшэрэр илъэ­сишъэ фэдиз. Тятэжъ ятIонэрэ лIы­ныбжьым хэхьагъэу идунай ыхъо­жьыгъ.

ЛIыщиз (мера, равная росту чело­века) - ижъырэ шапхъ, хъулъфыгъэм илъэгагъэм фэдиз хъурэ кIыхьагъ.

Тэу Аслъан.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ ­музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаI, археолог.

http://www.adygvoice.ru/newsview.php?uid=16157