Внеклассное мероприятие &quot;ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ&quot; (разработка на адыг. языке с презентацией) | Материал на тему: | Образовательная социальная сеть\nОпубликовано 19.11.2014 - 19:30 - Гишева Нагмет Нурбиевна\nВнеклассное мероприятие посв. Герою Советского Союза Х.Б. Андрухаева.\n«Бэ зыгъэшIагъэ нахьи, бэ зылъэгъугъ» аIо. Андырхъое Хъусен ыгъэшIагъэмрэ ыгъэхъагъэмрэ уазыкIырыплъыкIэ, «Бэ зыгъэшIагъэ нахьи, бэ зыгъэхъагъ» пIоныр тэрэз.\n"ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ" (разработка внекл. меропр. на адыг яз.) 49.5 КБ\nПрезентация к внекл. меропр. "ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ" (начало) 615 КБ\nПрезентация к внекл. меропр. "ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ" (продолжение) 1.92 МБ\nПрезентация к внекл. меропр. "ЛIыхъужъыр тыди щагъэлъапIэ" (конец) 2.98 МБ\nАндырхъое Хъусенэ къызыхъугъэ мафэм\nфэгъэхьыгъэу музеим щык1огъэ зэхахьэу\n«Л1ыхъужъыр тыди щагъэлъап1э»\nТинепэрэ зэхахьэ орэдусэу, усак1оу, фольклористэу К1убэ Щэбан игущы1эхэмк1э къызэ1усхы сш1оигъу. (Сл.2)\nАры ц1ыфым игъаш1э орэдым фэд. Къэхъугъэу мыл1эжьын щы1эп. Непэ ущымы1эжьмэ, уиорэд дахэу ц1ыфмэ къа1о хъумэ, умыл1эгъахэм фэд.\nЛ1ыгъэмрэ адыгагъэмрэ ятамыгъэ хъугъэу, адыгэмэ ятарихъ пытэу хэуцуагъэу, ч1ыгоу къызэрыхъухьагъэхэм ш1улъэгъу мыухыжьэу фыря1эр ящы1эк1э-зек1уак1э, ягъаш1э къыхэщэу ык1и ар ягъаш1э ылъапсэ хъугъэу щы1эгъэ адыгэл1 ц1эры1охэу, л1ыхъужъхэу Занэкъо Сэфэрбый, Хъырцыжъыкъо Алэр, Хьатх Мыхьамэт-Гъуаз, Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт, Хьатх я Къок1ас, Мафэкъо Урысбый къэбарэу апылъмэ лъэпкъым итарихъ нэк1убгъо ч1ып1эшхо щаубыты, къагъэдахэ. Мы зыц1э къес1уагъэхэр бэп, ти1агъэм елъытыгъэмэ, ау мыхэр тилъэпкъ къыхэк1ыгъэу щымытыгъэхэмэ, тинепэрэ щы1ак1э къэзыухъумэгъэ л1ыхъужъхэу Андырхъое Хъусенэ фэдэхэр ти1эщтыгъэхэп. Мыхэмэ л1ыгъэу ахэлъыгъэр, ш1улъэгъуныгъэу лъэпкъым, ч1ыгум фыря1агъэр зэк1э зэхэубытагъэу Хъусен къылъы1эсыжьыгъ. Мыхэм афэдэхэр къызхэк1ын зылъэк1ыгъэ лъэпкъыр тэ тилъэпкъ фэдэр ары. Шэпхъэнчъэ л1ыхъужъныгъэрэ гъунэнчъэ ш1улъэгъуныгъэрэ зич1ыгу, зилъэпкъ фызи1эр ары.\nСилъэпкъы ыгур иадыгэ ч1ыгу\nЫпсэ зыхэлъыр ич1ыгоу игупс\nТхьэм къыритыгъэу игъаш1э\nШ1улъэгъоу фыри1эм гуигъэуцуагъ.\nАр л1эш1эгъубэхэм къыгъэшъыпкъагъ\nАдыгэл1 лъыпсык1э ар ыгъэшъок1ыгъ\nАдыгэны нэпсык1э ылъэсыхьажьыгъ\nШэпхъэнчъэ л1ыгъэк1э ыгъэк1эрэк1агъ\nГъыбзэ-орэд дахэк1э ар ыгъэежьыгъ ….\nЕтхы тиеджап1э ик1элэегъаджэу Сапый Светланэ.\n(Гъыбзэхэр къа1ох «Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт, Хьатх Мыхьамэт-гъуазэ, »)\nТикъуаджэ идахэ язгъэ1уагъэмэ, лъэуж дахэ къэзгъэнагъэмэ ащыщ Адырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор. Ар щэ1эфэ орэд дэхабэ къы1уагъ, ежь ыужк1и пстэуми л1ыхъужъым иорэдхэр къа1ох ык1и къа1ощт.\n«Бэ зыгъэш1агъэ нахьи, бэ зылъэгъугъ» а1о. Андырхъое Хъусен ыгъэш1агъэмрэ ыгъэхъагъэмрэ уазык1ырыплъык1э, «Бэ зыгъэш1агъэ нахьи, бэ зыгъэхъагъ» п1оныр тэрэз.\nДзэ плъыжьым тэ тэк1о\nПачъыхьэм изэман сищы1эк1агъэр\nЗаор къинышху, бэлахь. Ащ унагьо пэпчъ иягъэ екIы. Нымэ ялъфыгъэхэр, яшъхьэгъусэхэр, сабыймэ ятэхэр хэк1уадэх, ибэу къэнэх. Отечественнэ зэошхоу 1941-рэ ильэсым щегъэжьагъэу, илъэсипл1ым къык1оц1, тихэгъэгу щык1уагьэм нэбгырэ миллион т1ок1ым ехъу хэк1одагъ. Ц1ыфмэ къинышхо алъэгъугь, къэлэ ык1и къоджабэ акъутагь. Адыгэ лъэпкъ ц1ык1ум ик1элэ п1угъэхэми а зэошхом я1ахьыш1у халъхьагь, щыфэхыгъэри бэ, Л1ыхъужъыц1эри нэбгыриблымэ къафагъэшъошагъ.\n(Орэдэу «Журавли» имэкъамэ к1этэу усэм къеджэх)\nХъусен, Даут, Алый, Къымчэрый,\nАбубэчыр, Айдэмыр, Исмахьил.\nКъаплъэх л1ыгъэм к1агъэтхъэу\nЧэщ мэзахэм къыхэлыдык1ы.\nНэфыр, гупсэфыр къапыустхъук1эу\nРоссием фэдэу шъхьашыгу нэфых,\nОгум тхьапш ригъэхьагъэн?\nСталинград, Ленинград апэ1улъэу\nТхьапш апсэ агъэт1ыльыгъэн\nГъаш1эм иш1улъэгъу пай,\nЦ1ыфым инасып пай?...\n1941-рэ илъэс... Пыир къыблэ фронтым къыщилъыгъ. Андырхъое Хъусен зиполитрук ротэм зызщигъэпытэгъэ шъолъыр псыгъом фашист бамбардировщикмэ бомбыр ошъоу къыщырагъэхыгъ. Пыим к1оч1ак1эхэр къы1уитакъощтыгъэх. Пыищэм Хъусен ынэк1ушъхьэ пхыритхъугь, ау 1ашэр ч1имыдзэу, л1ыхъужъэу мэзао. Фэдищэу къебэк1рэ к1уач1эк1э политрукыр къаухъурэигъ. Гранатхэр ыухыгъэх, противотанковэ гранатит1оу къыфэнагъэр ышти, пыир къызэригъэк1уал1и, гранатэхэр ахидзагъ...\nПоэт ныбжьык1эм ихэгъэгу къэухъумэгъэным, ищык1агъэ хъумэ ащ ищы1эныгъэ фитынэу зэри1ощтыгъэр къыгъэшъыпкъэжьэу фашист техак1охэм язэуагъ, л1ыхъужъныгъэшхо зэрихьэу заом хэк1одагъ. (Сл. 16-17) Центральнэ музееу Москва дэтым Андырхъое Хъусен иснайперскэ винтовкэ ч1элъ. Хъусен ыуж а винтовкэр урыс к1алэу Николай Ильин ратыгъагъ. Ильиныр зыхэк1уадэм украинцэу Анатолий Гордиенкэм ратыжьыгъагъ.\n(Орэдэу «Андырхъое Хъусен» зыфи1орэр къа1о)\n(Сл.18-23) Жъуагъоу ошъогум итыр къефэхы, къефэхрэр мэк1уасэ. Хъусен ижъуагъо зэрэмык1осагъэм ишыхьат непэ Андырхъуаем ыц1э дахэк1э игугъу зэрэтш1ырэр. «... Сыфаеп сыл1энэу, сыщы1э сш1оигъу ...» - щетхы Хъусен иусэ. Ары, щы1энэу фэягъ усак1ор, щы1эныгъэм гъэпсэф имы1эу, ык1уач1э фигъэлэжьэнэу, ау... жъогъо чъэрэу къэнэфи, заом имаш1о хэстыхьагъ. Ау усак1ом ыц1э щы1ак1эм хэкIодагъэп. Л1ыхъужъым зэблагъэ ыш1ыгъэх къызщыхъугъэ къуаджэу Хьакурнэхьаблэрэ ыпсэ зыфитыгьэ украинэ къуаджэу Дьяковэрэ ащыпсэурэ лэжьак1охэр. Дьяковэ ипарк заом щыфэхыгъэмэ ясаугъэтэу щагъэпсыгъэм тетхагъэмэ апэ дэдэ ит адыгэ лъэпкъым ик1элэ п1угъэ ылъэкъуац1э, зыщыфэхыгъэ 1уашъхьэм ыц1э ехьы. Л1ыхъужъым пае музейхэр къызэ1уахыгьэх, урамхэм Хъусен ыц1э афаусыгъ. З.М. Колосовым иповестэу «Товарищ генерал» (1955) техыгъэу Мосфильмэм кинофильм 1972-рэ илъэсым Донецкэ кьыщыдигъэк1ыгъ, М. Котовымрэ В. Лясковскэмрэ яповестэу «На Южном фронте» 1972-рэ илъэсым, Кэстэнэ Д. иповестэу «Батыр» къыдэк1ых.\nИродинэ ш1улъэгъу ин зэрэфыри1эр, емыхъырэхъышэжьэу ыпсэ зэрэфитыщтыр зэол1 бланэу, щтэр ымыш1эу, щысэтехып1эу зэрэщытыщтыгъэр игущы1и и1аши къаушыхьатыгъ.\n(сл.24-26) Л1ыгъэр, ц1ыфыгъэр охътэнчъэх. Щы1эныгъэм иохътабэхэр зэблэхъугъэ мэхъух. Зэблэхъугъэ мыхъурэр, зызэзымыхъок1ыжьырэр, сыдигъок1и зыуасэ къык1имычырэр л1ыгъэр ары. Унагъор, л1акъор рыгушхоу, рыпагэу, къахэк1ы ц1ыф. Ащ фэдэу къежьэрэр лъык1уатэзэ, хахъозэ, къуаджэр, лъэпкъыр зэрэпсаоу, аужыпкъэм зэрэкъалэу зэрэгушхохэрэ ц1ыфэу хъуным зе1эты. Джащ фэдэхэм ащыщ Андырхъое Хъусенэ. Тэ ар тищысэтехып1, тэ ащ тырэгушхо, шъхьащэ фэтэш1ы, ар егъаш1эми лъэпкъым щыгъупшэщтэп. «Л1ыхъужъыр непи къытхэт»\nСоветскэ Союзым и Л I ыхъужъ адыгэ к I алэхэр\nТитыгъэпсэхэу, гугъэ гъаш I оу Ахэр ощхы шъабэх. Тимамыры иухъумак I оу Ахэр зэол I пытэх. Зэо мыгъоу тпэк I эк I ыгъэр Таущтэу тщыгъупшэн, А бэлахьэм къытфихьыгъэр сыдым едгъэпшэн.\nОткрытый урок. Тема: Хьаткъо А. Усэу "Гъатхэ"(А. Хатков стихотворение "Весна" на адыг яз. с презентацией)\nНепэ, к1алэхэр, тиурок блэк1ыгъэ урокым щызэдгъэш1агъэр щызэфэтхьысыжьыщт ык1и темак1э щызэхэтфын мурад ти1эу тыкъек1ол1агъ. Тинепэрэ урок Хьаткъо Ахьмэд игущы1эхэмк1э къызэ1утхыщт (слайд ...