Къэралыгъо тын къызыфагъэшъошагъэхэр — Адыгэ макъ\nКъэралыгъо тын къызыфагъэшъошагъэхэр\nНепэрэ мафэм диштэрэ IэзапI\nИкIыгъэ илъэсым икIэуххэмкIэ шIэныгъэм, гъэсэныгъэм, медицинэм, культурэм ыкIи нэмыкI лъэныкъохэм яIофышIэхэу Урысые Федерацием ыкIи Адыгэ Республикэм якъэралыгъо тынхэр къызыфагъэшъошагъэхэм ащыщ непэрэ мафэм диштэрэ медицинэ Гупчэ зэтегъэпсыхьагъэу Шъэумэн Хьазрэт ыцIэ зыхьырэм игенеральнэ пащэу, хирург IэпэIасэу Жэнэ Аскэр. Ащ Урысые Федерацием и Президент и УнашъокIэ медицинэм анахь осэшхо зыщыфашIырэ тынэу урыс хирург цIэрыIоу Николай Пироговым иорден къыфагъэшъошагъ.\nТын лъапIэр къыритыжьызэ, АР-м и ЛIышъхьэ ащ къыфэгушIуагъ, иIофшIэнкIэ гъэхъэгъэшхохэр зэриIэхэр къыIуагъ, икIыгъэ илъэсым Инэм ковиднэ госпиталэу къыщызэIуахыгъэм изэхэщэн иIахьышхо зэрэхэлъыр къыхигъэщыгъ.\nА къэбарыр зэхэзыхыгъэхэм игъо шъыпкъэу алъытагъ, цIыфыбэ Жэнэ Аскэр фэгушIуагъ. Тэри, «Адыгэ макъэм» иIофышIэхэм, зэкIэ Аскэр фэгушIуагъэхэм адетэгъаштэ ыкIи тигъэзет иныбджэгъоу, шIэныгъэлэжьэу Абрэдж Ачэрдан итхыгъэ къыхэтэуты. Ащ авторым къыщеIуатэ медицинэ Гупчэу къызыщеIэзагъэхэм иIофшIакIэу ежь нэрылъэгъу зыфэхъугъэр.\nНепэ къэбарлъыгъэIэс амал­хэм бэ къатырэр зэпахырэ узэу ковидым врачхэр зэрэпэуцужьхэрэм ехьылIагъэу. Ар игъо шъыпкъэу ыкIи атефэу щыт. Гу-лъынтфэ хирургием иврачхэри а узым ебэныхэрэм ясатыр хэтых. Непэ зигугъу къэсшIыщтыр я ХХI-рэ лIэшIэгъум иклиникэ иIофышIэу Жэнэ Аскэррэ ащ иIофшIэгъухэмрэ.\nКлиникэм игъэпсын зыгу къэкIыгъэр Адыгэ Республикэм и Президентыгъэу тичIыгогъоу, меценатэу, зидышъэкIэ Москва дэт Чылысышхом иунашъхьэ зыпкIагъэу Шъэумэн Хьазрэт ары. Медицинэ Гупчэр ежь имылъкукIэ Мыекъуапэ ащ щи­шIынэу фэягъ, республикэм икъэлэ шъхьаIэрэ Гавердовскэмрэ зыщызэуалIэхэрэ чIыпIэм щигъэпсымэ шIоигъуагъ. Ау пащэхэм ар игъоу алъытагъэп. Арэу зэхъум Шъэумэным клиникэр икъуаджэу Афыпсыпэ щишIынэу тыриубытагъ ыкIи Жэнэ Аскэр къыригъэблэгъагъ. КIалэр къэкIонэу ыIуагъ терапевтическэ чIыпIэхэр зиIэ хирургическэ клиникэ къызэIуихыщтмэ. Ащ тетэуи ашIыгъ, джы Афыпсыпэ непэрэ мафэм ди­штэрэ клиникэ зэтегъэпсыхьагъэ дэт хъугъэ. Зэрэдунаеу зэрэщызэдаштагъэу клиникэм ежь итамыгъи иI.\nКлиникэм ищагу дизайн гъэ­нэфагъэм тетэу дахэу гъэпсыгъэ, анахь цIыкIум къыщегъэ­жьагъэу зэкIэри къыдэлъытагъ. Щагу кIоцIыр плиткэ дахэкIэ пкIагъэ, сымаджэхэм къызща­кIухьащт лъэсрыкIо гъогухэр дахэу гъэпсыгъэх, хвойнэ чъыг­хэр бэу щыгъэтIысыгъэх, гъатхэм ыкIи гъэмафэм къэгъагъыбэ къыщэкIы, фонтани дэт. Арышъ, щагум Версаль паркыр (гъэцIыкIугъэу) угу къегъэкIы. Клиникэм узычIахьэкIэ чылысым фэд, джащ тетэу иархитектурэ гъэпсыгъэ, гуIэтыпIэу щыт. ЧIэ­хьапIэр, коридорхэр, сыма­джэхэр зыщауплъэкIухэрэр, операцие зыщашIыхэрэр, лабораториехэр, дэкIояпIэхэр Урал къыращыгъэ мраморкIэ пкIа­гъэх. Палатэхэм паркет арылъ. Коридорхэми, палатэхэми непэрэ мафэм тегъэпсыхьэгъэ псэуа­лъэ­хэр арытых, шъхьаныгъупчъэ­хэм зэкIэми Iухъо дахэхэр аIулъых. Кабинетхэм, операционнэхэм ыкIи лабораториехэм непэрэ мафэм диштэрэ медицинэ техникэр ачIэт. Ахэр зэкIэри Шъэумэн Хьазрэт клиникэм къыфищэфыгъ. Палатэхэм нэбгыритIу-щэу сымаджэхэр арылъых. Ахэри дэгъу дэдэу зэтегъэпсыхьагъэх.\nКлиникэм ипащэ зыкъыфэзгъэзэн. Жэнэ Аскэр Афыпсыпэ щыпсэурэ кIэлэегъэджэ унагъом къихъухьагъ. Къоджэ еджапIэр къыухыгъ. ЕджапIэм кIэлэегъэ­джэ дэгъухэр чIэтыгъэх: Аскэр янэу Разиет Болэт ыпхъур географыгъ, ятэу Чэрымэ Хьаджымосэ ыкъом тарихъымкIэ ригъа­джэщтыгъэх. Ащ музееу ыгъэ­псыгъэм хэкум бэрэ игугъу щашIыщтыгъ. Ащ фэдэу кIэлэ­егъэджэ цIэрыIохэу И. С. Бжьа­шIом ыкIи Д. С. Шъхьэлахъом якъэбар чыжьэу Iугъэ. ЕджапIэм зэлъашIэрэ цIыфхэр къычIэкIыгъэх. Ахэр усакIоу Жэнэ Къырымыз, культурэм ыкIи искусствэм яIофышIэхэу Ахэджэго Мэджыдэрэ Щэбанрэ, Бэджэ Дзэхъан, врачхэу БжьэшIо Чэрым, АкIэгъу Долэт, Жэнэ Аскэррэ Адамрэ ыкIи нэмыкI­хэр. Жэнэ Аскэр тарихълэжь хъунэу фэягъ, урыс дипломатием итарихъи зэригъашIэщтыгъ, ау ышэу Адам къытыригъэнагъ мединститутым чIэхьанэу. Арэуи хъугъэ, Пшызэ къэралыгъо медицинэ институтым чIахьи 1977-рэ илъэсым къыухыгъ. ИIофшIэн Адыгэ республикэ сымэджэщым щыригъэжьагъ, 1999-рэ илъэсым нэс лъынтфэхэмкIэ хирургием ипэщагъ. Пшызэ къэралыгъо медицинэ академием икъутамэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэтым хирургиемкIэ икафедрэ ипэщагъ. ЕтIанэ Пшызэ къэралыгъо медицинэ академием общэ хирургиемкIэ икафедрэ ыкIи Краснодар изы клиническэ сымэджэщэу «ЖелезнодорожнэкIэ» заджэхэрэм Iоф ащи­шIагъ. А лъэхъаным а сымэджэщыр краимкIи, нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIырэ врачхэмкIи Iоф­шIэкIэ пэрытым игупчэ хъугъагъэ. 2001-рэ илъэсым, мэкъуогъум и 10-м къыщегъэжьагъэу Шъэумэн Хьазрэт аригъэшIыгъэ клиникэм Жанэр ипащэу мэлажьэ.\nЖэнэ Аскэр гу-лъынтфэ хирургиемкIэ апшъэрэ категорие зиIэ врач, илъэс 44-рэ хъугъэу хирургэу Iоф ешIэ. Клиникэм зэрипащэм дакIоу операциябэ зышIырэ хирургэу щыт. Аскэр Урысые Федерацием изаслуженнэ врач, Адыгэ Республикэм инароднэ врач.\nКлиникэм игъэпсын Жанэр ары зыпшъэ дэкIыгъэр. ХирургиемкIэ опытышхоу иIэр мыщ щигъэфедагъ, къызэрыкIоу щымыт аппаратурэу зэрагъэгъотыгъэр къэмыуцоу Iоф ышIэным, лабораториехэм ыкIи узыр тэрэзэу къыхэгъэщыгъэнымкIэ ящыкIагъэр къызIэкIэгъэхьэгъэ­ным ыкIи ащ Iоф егъэшIэгъэным Жанэм кIочIэшхо хилъхьагъ. ШIэныгъэ куухэр зиIэ врачхэр, лаборантхэр, опыт зиIэ диаг­ностхэр къыригъэблэгъагъэх. Аскэр зэ­хищэгъэ коллективым непэ къызэтеуцо имыIэу Iоф ешIэ. Врачхэм дэгъоу Iоф ашIэнымкIэ непэ амал дэгъухэр аIэкIэлъых. Диагностическэ, хирургическэ ыкIи лабораторнэ къулыкъухэм непэрэ мафэм диштэрэ къодыеп, ыпэ итэу кIорэ техникэр аIэкIэлъ. Ар врачхэм дэгъоу агъэфедэнымкIэ икъу фэдизэу шIэныгъэ дэгъу­хэр яIэх. Ары врачхэм псынкIэу диагнозыр агъэуцунышъ, сымаджэм еIэзэнхэ зыкIалъэкIырэр.\nАдыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым сызыщауплъэкIу нэуж зигугъу къэсшIырэ клиникэм сыкIуагъ. Ащ къыщыспэгъокIыгъ ЛIыхъукIэ Риммэ, си­тхылъхэр ыгъэтэрэзхи, врач­хэм адэжь сищагъ. Апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу ахэм анаIэ къыстетыгъ, къысфэгумэкIыгъэх. Сиврачыгъэр Жэнэ Тамар Иван ыпхъур ары. Интеллигент шъыпкъ, гукIэгъу хэлъ, цIыф дах, апшъэрэ категорие зиIэ врач, гу-лъынтфэхэмкIэ хирург, УФ-м псауныгъэр къэу­хъумэгъэнымкIэ иотличник. Ыгу етыгъэу къысэдэIугъ, ишъып­къэу сиуплъэкIугъ, спшъэ, сшъхьэ ыкIи сыбгы анахьэу ынаIэ атетыгъ. Сианализхэмрэ нэмыкI уплъэкIунэу сшIыгъэ­хэмрэ якIэуххэр зызэфахьысыжьхэм, Аскэри Тамари операцие самышIымэ мыхъущтэу аIуагъ. Ащ сыфагъэхьазырыныр аублагъ, уцхэр, нэмыкI процедурэхэр езгъэжьагъэх. Тамарэ къыси­Iуагъ операциешхо сапэ зэри­лъыр ыкIи ащ тэрэзэу сыфа­гъэхьазырын зэрэфаер. Си­врач операцием моральнэуи пси­хологическэуи сыфигъэхьазырыгъ.\nАгъэнэфэгъэ мафэр къызэсым, операцием сащагъ. Анестезиологыр Константин Стахановыр ары, Жанэм деIагъэх хирургхэу Нэпсэу Хьазрэтрэ Андрей Пичугинымрэ. Операцие ужым сыкъэнэхъэжьыфэ реанимацием сыщыIагъ, етIанэ палатэм къыщысэIэзагъэх. Процедурнэ медсестрау ШIуцIэ Заирэ истол цIыкIу ищыкIагъэр зэкIэри тетэу палатэм къихьэщтыгъ. Штативэу палатэм итым уцхэр зэрыт бэшэрэбхэр пе­лъэх. ЗгъэшIэгъуагъэр сымаджэу палатэм илъым фэдиз штатив зэритыр ары. Ащ фэдэ апэрэу слъэгъугъэ. НэмыкI сымэджэщ­хэм штативхэм уцхэр, капельницэхэр апылъагъэхэу ащ фэдэ гъучI штативхэр коридор кIыхьэм ащырагъачъэзэ палатэм къащэх, етIанэ процедурнэ кабинетым агъэчъэжьых.\nПостым тесырэ медсестрахэу Къэдэ Риммэ, Нэгъуцу Фатимэ, Татьяна Антоновам ыкIи Бат Ритэ сымаджэхэм яфэIо-фа­шIэхэр зэкIэри бырсыр пымы­лъэу агъэцакIэх, сымаджэхэм афэсакъых. ШхапIэм Iутых Нэ­гъуцу Замирэрэ Акъэжъ Сащнэтрэ. Дэгъу дэдэу щэпщэ­ры­хьэх, унагъом щашIыгъэм фэдэу IэшIоу ашIы, врачым къыритхыкIыгъэм тетэу агъашхэх.\nКъасIомэ сшIоигъу къысэIэзагъэу Жэнэ Тамарэ лъэшэу сызэрэфэразэр. Анахьэу, гъунэ имыIэу, сызыфэразэр операцие сызышIыгъэу Жэнэ Аскэр ары. Операцие къызэрыкIоу щытыгъэп, ау Аскэр иIэпэIэсэныгъэ, иакъыл, непэрэ медицинэ техникэм хэшIыкIышхо зэрэфыриIэм яшIуагъэкIэ ар фызэшIокIыгъ. Аскэр я ХХI-рэ лIэшIэгъум иклиникэ гу-лъынтфэ хирургиемкIэ и Фаберже сэ сэIо, Николай Пироговым иорденэу къыфагъэшъошагъэри игъо шъыпкъэу сэлъытэ.\nИлъэс 44-рэу хирургэу Iоф зишIэрэм Жэнэ Аскэр операцие 17000-рэ ышIыгъ, ахэм ящыIэныгъэ къыгъэнэжьыгъ, ыгъэхъу­жьыгъэх. Ар зы къалэ фэдиз мэхъу. АрапыбзэмкIэ Аскэрым «дзэкIолI» къекIы. Ар шъыпкъэ, Аскэр дзэкIолIым фэдэу гу- лъынтфэ хирургием фэлажьэ, къегъэгъунэ ыкIи цIыфхэм япсауныгъэ фэбанэ. Ащ фэдиз Iоф зышIэрэ кIалэм тефэу медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ.\nЖанэр научнэ-ушэтын Iофым ишъыпкъэу пылъ. Гу-лъынтфэ хирургиемкIэ монографие ыкIи сборники 150-рэ къыхиутыгъ, медицинэм ылъэныкъокIэ IэшIагъэхэр иIэх. ИшIэныгъэхэм ахи­гъэхъо­нэу Германием щы­Iагъ, ащ къыщищэфыгъэх операциехэр зэрашIырэ Iэмэ-псымэхэр, непэрэ мафэм диштэрэ техникэр.\nЖэнэ Аскэр Урысыем щызэ­лъашIэ, ар гу-лъынтфэ хирургиемкIэ специалистхэм игуапэу адэгуащэ. Ащ фэдэу Темыр-Къо­хьэпIэ медицинэ университетым, А. Н. Бакулевым ыцIэ зыхьырэ научнэ Гупчэм, Пшызэ къэралыгъо медицинэ университетым, Н. И. Пироговым ыцIэ зыхьырэ Урысые лъэпкъ ушэтэкIо медицинэ университетым Аскэр зэпхыныгъэ адыриI, адэлажьэ.\nIэпэIэсэныгъэшхоу хэлъым фэгъэхьыгъэу къэпIонэу къызебгъажьэкIэ, Аскэр сэмэркъэум къэбарыр фещэшъ, «зыфэдэ къэмыхъугъэ техникэ дэгъур ары зэкIэри зышIэрэр» еIо. Ау тэ къыдгурэIо, хирургым шIэныгъэ куухэр имыIэхэмэ, а техникэ дэгъур гъучI къызэрыкIо зэрэхъущтыр.\nАскэр цIыф хьалэлэу, сэмэр­къэу зыхэлъэу щыт, гущыIэгъу пшIымэ лъэныкъуабэмэ хэ­шIыкI зэрафыриIэр къыбгурэIо. Ащ хэшIыкI афыриI этнографием ыкIи бзэшIэныгъэм, А. С. Чикобавэ, Г. В. Рогавэ яIофшIагъэхэм ащыгъуаз. Щытхъум имузееу ятэ ыгъэпсыгъэм IэпыIэгъу фэхъу. А зэпстэуми Аскэр зыфэдэ цIыфыр къагъэлъагъо.\nЖанэм иIофшIэнкIэ къышъхьапэхэу шэн дэгъухэр хэлъых. Ащ IофшIэныр икIас, пшъэры­лъэу зыфишIыжьырэм теубытагъэ хэлъэу фэкIо, ипшъэдэкIыжь дэгъоу къыгурэIо, коллективэу зипащэри ащ фэдэн фаеу елъы­тэ. ИIофшIэнкIэ опытышхоу иIэм ежь зыхэтхэм къахегъэщы. Арышъ, теубытагъэ хэлъэу къэ­пIон плъэкIыщт гу-лъынтфэ хирургиемкIэ анахь IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъ специалистэу зэрэщытыр. Ащ фэдэхэм «ЫIапэ дышъэр къыпэзы» араIо, ахэр бгъэлъэпIэнхэ фае.\nЗыфэдэ къэмыхъугъэ клиникэм ихирург IэпэIасэу Жэнэ Аскэр, къысэIэзэгъэ врачэу Жэнэ Тамарэ ыкIи зэкIэ клиникэм иIофышIэхэм сызэрафэразэр сыгу къыздеIэу ясэIо, псауныгъэ пытэ яIэнэу сафэ­лъаIо.\nФилологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, Адыгэ къэралыгъо университетым икафедрэ ипрофессор.\nХэутыным фэзыгъэхьазырыгъэр Сихъу Гощнагъу.\nПредыдущая Илъэпкъ илъэпIагъ, фишIэрэр шIомэкIагъ\nСледущая Ассоциацием мэхьанэшхо зэриIэр къыхагъэщыгъ