НАРТ ХАСЭ

Нартхэм унафэ щащIыр хасэрщ. Нарт псысэхэмрэ пшыналъэхэмрэ я нэхъыбапIэм къызэрыхэщымкIэ, нарт хасэр щызэхыхьэр Алыджхэ я унэрщ. Алыджхэ я унэр Къургъутам бжьэпэ (хы Iуфэм) тетауэ жаIэ, щIытI лъагэкIэ къэщIыхьауэ. Къаблэ лъэныкъуэмкIэ куэб­жэ хэлъащ. Унэ хужь кIыхьт Алыджхэ я унэр, щIэсэныбэт, зы щIэсэныр вийм яхуэгъэхъей къудейт. Гъуаплъэм къыхэщIыкIауэ бжэ хэлъащ унэм, лIы тIощI емыувэлIауэ, бжэр яхуIу­хыр­тэкъым. Езы Алыдж нарт псысэхэм къызэрыхэщ щIагъуэ щыIэкъым, и цIэ къыхэхуэ фIэкI: зекIуэми хыхьэркъым, чынтыр къащылъихьэкIи нартхэм ядэшэсыркъым, итIани Алыджхэ я унэр нартхэм я кIуапIэщ, хасэ, санэхуафэ щащI, лIыгъэкIэ цIэрыIуэ хъуа нартым лIыхъужьыбжьэ щрат, жьы хъуар зрашэри Алыджхэ я унэрщ. 

Гу лъытэн хуейщ адыгэхэр пасэрей грекхэм алыджкIэ еджэу зэрыщытам. Адыгэ щIыналъэм, псалъэм папщIэ, хы Iуфэм, пасэрей грекхэм къалэ зыбжанэ къращIыхьауэ щытащ, а къалэхэм я къутахуэр нобэм къэсащ. Нэгумэ Шорэ итхыгъащ ( АДЫГЭ НАРОДЫМ И ТХЫДЭ, 1958): «Ди лъахэм члисэжь куэд къинащ, ахэр алыджхэм зэраIэужьым шэч хэлъкъым. Апхуэдэ члиситI ущрохьэлIэ Псыжьыщхьэ. Псыжьрэ (Кубанрэ) Тебэрдырэ яку (Къэрэшей-Шэрджэс Хэкум и ипщэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэм) чырбыш унитI дэтщ; зым шонэкIэ йоджэ, адрейм – хасэ мывэкIэ. «Шонэр» къызытекIар «шу унэ» псалъэхэрщ – «шухэм я унэ» жыхуиIэщ. Абдеж ноби ущрохьэлIэ мывэ шхалъэрэ шыфIэдзапIэрэ. Хасэ мывэм шы лъакъуапIэрэ хьэ лъакъуапIэрэ телъщ. ЗэрыжаIэмкIэ, хасэ мывэр гъуанэщ; къуаншэмрэ захуэмрэ зэхагъэкIын щхьэкIэ, а мывэ гъуанэм ирагъэпщ: къуаншэр, псыгъуэ дыдэми, мывэ гъуанэм ипщыфынукъым; захуэр, гугъу дехьми, мывэ гъуанэм йокI». Нэгумэ Шорэ гу зэрылъитащи, Алыджхэ я унэм, нэгъуэщIу жыпIэмэ, члисэм (тхьэм и унэм) пасэрей адыгэхэм я деж пщIэ лей зэрыщиIар нэрылъагъущ; къуаншэмрэ захуэмрэ абы щызэхагъэкIыу – тхьэм и пащхьэ зыщаумысыжу щытащ. 

Нарт хасэм ущрохьэлIэ нарт цIэрыIуэхэм: нарт хасэм и тхьэмадэр Нэсрэн (Насрэн, Нысрэн) ЖьакIэ, Бэдынокъуэ, Ашэмэз (Ашэ и къуэ), Имыс, Исым, Уэзырмэс, Уэзырмэдж, Сосрыкъуэ, Сосым, Жьынду ЖьакIэ, Сыбылши, Батэрэз (Хъымыщ и къуэ), Тотэрэш (Албэч и къуэ), Арэкъ Шу сымэ, нэгъуэщIхэми. Хасэм унафэ щащI къудейкъым нартхэм: хасэр щызэхыхьэ махуэм нарт щауэхэр шурылъэс мэджэгу, лIыгъэ-шыгъэкIэ зэпоуэ.