Адыгагъэ

«Нэмыс» жыхуиIэ псалъэр «номос»  алыдж псалъэм къыщежьэу ялъытэр, къикIыр «норма» жэуэщ. Ар урысыбзэм ибгъэхьэн хъумэ  приличие, скромность, воспитанность, благопристойность жыхуиIэ псалъэ къомыр къызэщIеубыдэ.

Адыгэ цIыхум и цIэм «нэмысыншэ» жыуэ пыува хъуамэ, абы пщIэуи  щхьэуи къэзыцIыхухэм я деж щиIэжынур иухауэ аращ. «НэмысыфIэ» жыхуиIэр - адыгэ хабзэр дэгъуэу зыщIэу, ар пылъхьэншэу зыгъэзащIэращ.  Апхуэдэу щыхъукIэ «нэмыс» псалъэм къикIыр адыгэ хабзэр пщIэн къудейр аракъым, атIэ а хабзэр уэ уздыхуеймкIэ умышэу бгъэзэщIэнращ.

Нэмыс зыхэлъыр насыпыншэ зэрымыхъур куэдрэ ягъэунэхуауэ арагъэнщ ди адэжьхэм щIыжаIэр: «Нэмыс здэщымыIэм насыпи щыIэкъым», - жэуэ. Адыгэхэм ялъытэр сабийр балигъ хухъу зыгуэрым щышынэн хуейуэ. Ауэ ар зыщышынэн хуейр удынкъым, атIэ анэ - адэр, нэхъыжьхэр и Iэдэбым къызэреплъынурат, хамэ цIыхухэм къыхужраIэнурат.

УкIытэ зыхэлъ цIыхум нэмыси хэлъ хабзэщ. ИтIанэ ар зыми щышынэжтэкъым, и цIэр имыгъэулъиинымрэ и нэмысыр къабзэу зэрихьэнымрэ нэхъ. Адыгэхэр зэи щытакъым езыхэм я Хэку - дуней тIэкIум иубыдауэ, ахэр якIэлъыплъу щытащ я гъунэгъухэми, нэхъ жыжьаIуэу къэзыухъуреихь лъэпкъхэми. Езыхэм нэхърэ нэхъ хабзэфI зиIэ ялъагъумэ, зыхаубыдэт, езыхэм я хабзи зыщтэну хуейм къуагъ хуащIтэкъым.

Адыгэм я тхыдэ кIыхьым и нэхъыбэм пащтыхьи, парламенти, полиции, конституции яIакъым, ену зэхэт дзэи зэралъэфакъым, хьэпси, удынкIэ цIыхур гъэшынэни ягу къэкIакъым. Ара пэтми адыгэхэм къагъэщIыфа, зыми емыщхь Адыгэ Хабзэ телъыджэр я джэлэсу илъэс мин бжыгъэкIэ къэгъуэгурыкIуащ Адыгэ Хэкуу, ар сыт зи лъэщагъ бийми псэемыблэжу пэщIэтрэ щахъумэу.

Нобэ урысым ядэплъагъур лъэпкъ куэдым къыхащыпыкIа, «мыр мобы ейщ», жэуэ къыпхуэмыщIэжын щыIэкIэ зэхэпхъащ, тумэ зэхэхъухьа щIэн хабзэрэ гъуазджэрэщ, иужьрей илъэсхэм я лъэпкъ гъуазджэ дыдэр зэфIэгъэувэжынымкIэ лъэбакъуэ гуэрхэр ячами. Абым къыхэкIкIэ къедбжэкIынщ адыгэм езым ейуэ къилъытэр:

Адыгэ Хабзэ - лъэпкъыр зы зыщI, зэщIэзубыдэ, зэшIэзыIыгъэ Iуэхугъуэшхуэ дыдэу щытащ. Нэмысыр - адыгагъэм, хабзэр зэрагъэзащIэм и пщалъэщ, и тэрэзэщ, цIыху къэс кIэрылъ гъэсэныгъэр къызэрыщ гъуджэщ. Гу зылъытапхъэщ Адыгэ Хабзэм ижь щIихуауэ, «адыгэ» жыхуиIэ псалъэр гъусэ яхуэхъуауэ жыIэгъуэ куэд ди бзэм зэрыхэтым: Адыгэ Нэмыс, Адыгэ Напэ, Адыгэ псалъэ, Адыгэ унэ, Адыгэ Фащэ, Адыгэ шхыныгъуэ, Адыгэ УкIытэ, Адыгэ Унэ.

Адыгэ Унэм къикIыр зыщIэс хъу, псэупIэ къудейкъым, атIэ а унэм гуапагъэ, цIыхугъэ, хьэщIагъэшхуэ зэрыбгъуэтынурщ. Адыгэ Напэ жиIэмэ ар зей цIыхум и теплъэ закъуэркъым къикIыр, атIэ и напэр къабзэу, хабзэншагъэмрэ нэмысыншагъэмрэ имыуцIэпIауэ зехьэнырщ, цIыху къыIуплъэным зейр темыукIытыхьу.

Адыгэ псалъэм къызэрымыкIуэу пщIэшхуэ иIащ, ноби иIэнуми зыри зэран хъукъым. ЛIыщIыгъуэ куэдкIэ тхыбзэр зыIэщIэхужауэ щыта лъэпкъым щыщым и псалъэм ириджэгу хъунутэкъым, ар и цIэт и напэт. Зи псалъэ трамыгъуэтэжым нэхъ икIагъэ щыгъуэтыгъуеит АдыгэщIым.

У адыгэр пэжмэ, уи бзэгум зыри къекъукъым, пхуэмыщIэн жумыIэ, жыпIамэ, утекIуэдэнуми гъэзащIэ. Ар адыгагъэм и нэщэнэ нэхъыщхьэхэм ящыщ зыщ.

Адыгэ Фащэм къикIыр уи щIыфэ щIэзыхъумэ къудеIракъым, атIэ дахагъэщ, уардагъэщ, бжьыфIагъэщ, ар зыщыгъыр адыгэ нэсу щытынращ., а фащэм и напэр тримыхынращ.

Мы зи гугъу тщIахэм къахэпх мыхъуну яхэтщ «адыгэлI» «адыгэш» жыхуиIэхэри.

АдыгэлIыр - пэжыныгъэщ, лIыгъэщ, захуагъэщ, къэмылэнджыжщ, зи псалъэ тебгъуэтэж нэмысыфIэщ, хьэлэлщ, гущIэгъулыщ.

Адыгэшыр - Щхьэмыгъазэщ, псыми мафIэми щымышыну пхокI, бэшэчщ, лъэщщ, жэрщ, теплъафIэщ, цIэрыIуэ - хуэпсапIэщ.

Адыгэ Бзылъхугъэр - нэхъ лъапIэжу я хэтщ а жыIэгъуэхэм, лъэпкъ нэмыс зехьэ нэхъыщхьэщ, анэ гукъинэщ, шыпхъу лъагъугъуафIэ - гумащIэщ, щхьэгъусэ  псэгъэтынш, лъэпкъ къуэпсыр зыукъуэдийщ, адыгэ жьэгур, анэдэлъхубзэр зыхъумэщ,зи сурэт дахэр дунейм щызэлъащIыса, телъыджэ ящыхъуа бзылъхугъэ дахэщ, псэущхьэ къабзэщ, и теплъэ бжьыфIагъэм, и гъэсэныгъэшхуэм, и акъыл жаным, и щэн  хьэл дахэм, и IэщIагъэ зэрагъэлъагъуэм и пщIэ лъагэр къыхуихьыжауэ.

ЦIыху нэмысыфIэ жыхуаIэр хабзэфIэщ, хьэлэлщ, и Хэкум хуэхахуэ гушхуэщ, зи псалъэ трагъуэтэжщ, лэжьакIуэщ, быныфIэщ, ныбэрэ - былымрэкIэ нэпсейкъым, и цIэмрэ и напэрэ къабзэу зэрехьэ, хамэ пщIэнтIэпсым щомэхъашэ, лIэныгъэр къызэрыпэщылъыр щыгъупщэкъым, гущIэгъулыщ, ныбжьэгъу бзафIэщ, щхьэгъусэ гуапэщ.

Адыгэ Хэкур - адэжь гущэщ, лъэпкъыр илъэс минхэм здыщIаупскIа дыщэ гущэщ, дуней хъуэпсапIэщ, адыгэпсэм и пэщ, адыгэгум и фIыгъуэщ, зыхуэдэ щымыIэщ. Ухыгъэ зиIэм я тыншыпIэ лъахэщ, щIэблэм и къэкIуэнщ, и насыпи, и нэмыси зэпхащ, хьэщIэм я гукъинэщ, бийм я нэ щIращIыжщ.

Мыбыхэм иджыри кIыхьу пыпщэ хъунущ, ауэ псом я нэхъыщхьэр Адыгэ хабзэм - Нэмыс КIухьэным цIыхугъэрэ гупсысэ ину, куууэ хэлъращ. Аращ щIэблэр зыхущIекъун хуейри, зэрыгъэсапхъэри.