АДЫГЭ ХЪУЭХЪУ-СЭЛАМХЭР

Адыгэ хъуэхъу-сэламхэр зыбжанэу зэтегъэпщIыкIащ. Хъуэхъу-сэламыр цlыхур зэлэжьу зыпэрыт IэнатIэм теу­хуащ. Сэлам хъуэхъур зытыр 6гъэдыхьарщ, къеIызыхыy жэуапыр зытыжыр лэжьыгъэ зыщIэу IэнатIэм пэрытырщ. Абы къыхэкlыу адыгэм лэжьыгъэ бжыгъэм тещIыхьа тыкlэ зэхуэмыдэхэри иlащ.
Зыбгъэдыхьар вэуэ ирихьэлlамэ:
- Бов апщий! - жреIэ. Абы къикIыр - «увэм къыте­кlэр бэв Тхьэм ищI!» - жыхуиlэщ.
- Бэв хъун Тхьэм къуит, фIыкlэ пшхыжыну! - къы­жреlэж.
Зыбгъэдыхьар мэкъу еуэу, гуэдз е мэш къихыу, нар­тыху къыдичу ирихьэлlамэ:
- Шхуошх апщий! - жреlэ. Абы къикIыр - «еншэу ушх!» - жиIэу аращ.
- Еншэу пшхын Тхьэм къуит! - къыжреIэж. Зыгуэр къищэхуу ирихьэлlамэ:
- Хъер пхухъу, е угъурлы тхьэм пхуищI! - жреlэ.
- Хъер хъун Тхьэм къуит! - къыжреlэж.
Зэхъуэхъуар нэхъыжьмэ, «жьыщхьэ махуэ ухъу!»- жеIэри дыщlегъур.
Е ехъуэхъур нэхъыщIэмэ:
- Насыпыфlэ ухъу! - жеlэри дыщlегъу. Зыгуэр ищэу ирихьэлlамэ:
- Уасафlэ тхьэм пхуищl! - жреlэ. Ари ехъуэхъуам и ныбжь елъытакlэ къохъуэхъужыр.
Зыбгъэдыхьар 1эщыхъуэу , е Iэщ щаlыгъ уэтэру щытмэ:
- Бохъу апщий! - жреlэ. Абы къикlыр - «уи Iэщыр Тхьэм пхуигъэбагъуэ, куэд Тхьэм пхуищI,» жыхуиlэщ. - Куэд хъун Тхьэм къуит! - къыжреlэж. Зыбгъэдыхьар Iуэуэ хьэмым тетмэ:
- Хьэмбов апщий! - жеlэ.
- Бэв хъун Тхьэм къуит! - къыжреlэж.
Iэщ гуэр иукlыу е зэlихыу ирихьэлIэмэ:
- ФIыкlэ фышх е фIыкlэ Тхьэм фигъэшх! - жреlэ.
- ФIыкlэ пшхын тхьэм къуит! Еблагъэ, ди ныш хьэзырщ! - къыжреlэж. .
Гуп уэршэрым ябгъэдыхьэмэ:
- Уэршэр фlохъу апщий! - яжреlэ.
- Тхьэр аразы къыпхухъу, къеблагъэ, удгъэуэршэрынщ! - къыжраlэж.
Пщэдджыжьым зэрихьэлlамэ:
- Пщэдджыжьфlохъу апщий! - жреlэ.
- ПщэдджыжьыфI Тхьэм къуит! - къыжреlэж.
Махуэу зэрихьэлlамэ:
- Уи махуэ фlы ухъу! -жеIэ.
- МахуэфI Тхьэм къуит! - къыжреIэж.
Пщыхьэщхьэу зэрихьэлlамэ:
- Пщыхьэщхьэфlохъу апщий! - жреIэ.
- Пщыхьэщхьэфl Тхьэм къуит! - къыжреlэж.
Илъэсыщlэр къихьауэ щызэхуэзэкlэ:
- Етlанэгъэм фIыкlэ унэс, илъэсыщlэр угъурлы Тхьэм пхуищI! - жаlэри зохъуэхъухэр.
ПщlыхьэпIэ зылъэгъуам пщэдджыжьым гу нэщIу и пщlыхьэпIэр иlуатэркъым.
Пщlыхьэпlэ слъэгъуащ,- жиIэмэ;
- Хъер ухъу, уи пщIыхьэпlэр! - жраIэ. ЩакIуэу губгъуэм итым ирихьэлIамэ:
- Хьэкъуэж апщий! - жраIэ.
- Си хьэм къуэжар Тхьэм къуит,- къыжреIэж. КъищэкIуаIауэ кърихьэлIамэ, зыдегъэгуашэр.
IуэхуншитI зэрихьэлIамэ, нэхъыщIэм: - Уи махуэ фIы ухъу! - жеIэ.
- МахуэфI Тхьэм къуит! - къыжреIэж.
Гуп уэршэрым яблэкI лIы гъуэгурыкIуэм:
- Сэлам алейкум! - яжреIэ. «Сэламым» къикIыр ­«Къайгъэншэу, мамыру фыпсэ,у!» жыхуиlэщ, езыр хьэрып псалъэщ.
- Уахьэлекум сэлам! - къыжраlэж. «Уэри мамыру Тхьэм уигъэпсэу» жыхуаIэщ.
Пщыхьэщхьэм гъунэгъум е хамэ унагъуэ щIэсауэ къы­щыщIэкIыжкIэ:
- НэхулъэфI фыкъикI! - яжреIэ.
- Уэри укъикI, жьыщхьэ махуэ ухъу е насыпыфIэ ухъу! - жраIэ и ныбжьым елъытауэ.
Бацэ трахыу, е цы ящу ирихьэлIэмэ: - Бощ апщий! - жраIэ.
- Бэуэ къэпщын Тхьэм къуит! Е бэ Тхьэм къуигъэщ! - къыжраIэж.
Бжыхь яхуу е псэуалъэ гуэрхэр ягъэуву ирихьэлIэмэ: - Бжэгъулъэ махуэ апщий! Псэуалъэ угъурлы тхьэм фхууищI! - жраIэ.
 
- Жьыщхьэ махуэ ухъу! - къыжраlэж, ар нэхъыжьу щытмэ. Ауэ къайхъуэхъуар нэхъыщlэу щытмэ: - Насыпыфlэ ухъу! - къыжраlэж.
lэщышхуэ е lэщ цlыкlу къахэхъуауэ ирихьэлlэмэ:
- Хъер Тхьэм фхуищl, минкlэ Тхьэм фхуигъэбагъуэ! - жраlэ.
- Хъер хъун Тхьэм къуит! - къыжраlэж. Мафlэм пэрысу ирихьэлlэмэ:
- Мафlэхъу апщий! - жраlэ.
- Упсэу апщий! Е жьыщхьэ махуэ ухъу, еблагъэ, е насыпыфlэ ухъу! - къыжраlэж.
Сымэджауэ къэтэджыжам ирихьэлlэмэ: - Лъапэ махуэ къыухьэжьэж! - жраlэ. Къехъуэхъуар нэхъыжьмэ:
- Жьыщхьэ махуэ ухъу! - къыжраlэж. Ауэ къехъуэхъуар нэхъыщlэмэ:
- Насыпыфlэ ухъу! - жаlэ. Гъуэгу теувэм:
- Гъуэгу махуэ! - жраlэ. Къехъуэхъуар нэхъыжьмэ:
- Тхьэр аразы къыпхухъу, жьыщхьэ махуэ ухъу! - жраlэ. Нэхъыщlэмэ:
- Насыпыфlэ ухъу! - жраlэ.
Гъуэгум тly щызэрихьэлlамэ, нэхъыщlэм: - Гъуэгуфlыж апщий! - жеlэр.
- Дызэдижьэ апщий! - къыжреlэ, и гъусагъэр ищтэу щытмэ. И гъусагъэр къимыщтэу щытмэ:
- Насыпыфlэ ухъу! Гъуэгу махуэ апщий! - къыжре­Iэж. Мыдрейми ар къыгуроlуэри, и шым йолъэдэкъауэри и гъуэгу тоувэж.
Гъуэгу тетар къэсыжамэ:
- Фlэхъусыж! - жраlэ. ФIэхъусыжыр жезыlэр нэхъыжьмэ:
- Жьыщхьэ махуэ ухъу! - жреlэж. Ауэ нэхъыщlэмэ:
- Насыпыфlэ ухъу! - жреlэж.
Хьэщlэ къыдыхьамэ е шу гъуэгурыкlуэ къепсыхамэ: - Фlэхъус апщий! - жраlэ. Абы къикlыр - «ФIыкlэ укъэкlуауэ Тхьэм къыщlигъэкl» - жыхуиlэщ. - Упсэу апщий! - жреlэж.
- Узэпэщым, уузыншэм? - жреlэ бысымым.
- Тхьэм уигъэузыншэ, псори фlыщ! - жеlэ къыдыхьам.
Шу е лъэс блэкIмэ:
- Еблагъэ, хьэщlэ утщlынщ! - жраlэ. . - ФIым дыхуиблагъэ! - къыжреlэж.
Тутнакъэщым къикlыжауэ ирихьэлlэмэ:
- Абы нэхърэ нэхъ бэлыхьрэ, нэхъ гугъуехьрэ тхьэм къыуимытыжкlэ! - жраlэ. Къехъуэхъуар нэхъыжьмэ:
- Жьыщхьэ махуэ Тхьэм уищl, Тхьэм гузэвэгъуэншэ уищl! - жреlэ. Ауэ, къехъуэхъуар нэхъыщlэмэ: - насыпфlээ ухъу! - жреlэ.
3ыхуэзам фыз къишагъащlэмэ:
- Жьы Тхьэм фызэдищl! - жраlэ .. Ауэ ауан псалъэу «пщlэгъуалэр хъейр пхухъу!» - жраlэ. Езыри нэхъыжь. нэхъыщIэм зэрыхуэфэщэнкlи къадогушыlэж.
Къуэ къыхуалъхуамэ:
- Тхьэм пхуигъэпсэу, псэ быдэ Тхьэм пхуищl! - жаlэ.
Езыми, нэхъыжь-нэхъыщlэкlэ зэрыхуэфэщэнкlэ жэуап къетыр. И ныбжьэгъухэр и тхьэкlумэм йокъу.
Удын игъуэтауэ, е и къупщхьэ къутауэ, е уlэгъэ хъуауэ щlэупщlакlуэ хуэкlуэм*,~
- Фэбжь хъуами, Тхьэм лажьэ имыщlкlэ! - жраlэ.
Езыри зэрахуэфэщэнкlэ кlуахэм къохъуэхъу.
Фадафэ гуп яхыхьэмэ:
- «Гуп махуэапщий! - яжреlэ.
- Уа, упсэу апщий! - Е а къыщlыхар нэхъыжьмэ, «жьыщхьэ махуэ ухъу! - жаlэри ари дыщlагъуж. А къы щlыхьам «гуп махуэбжьэ» иратри ирагъафэ, ямыгъэтlысу щыт кlыщlэ. Абы ират бжьэм зэреджэр «гуп махуэ бжьэщ» е «сэламчэтыбжьэщ». Ауэ а къахыхьар нэхъыжьу щытмэ, «гуп махуэбжьэ» ирамыту, жьантIэм дашэу псори зэщlэтаджэу ягъэтIысын хуейщ. Бжьэ хурагъахъуэрэ lэ­щlагъэувэмэ, абы и унафэр езы нэхъыжьым ищlынщ.
Нэхъыжь къепсам~
- Жьыщхьэ махуэ ухъу!, - жраlэ.
- Насыпыфlэ фыхъу! - къажреlэж.
Нэхъыщlэ къепсмэ:
- Упсэу, насыпыфlэ ухъу! - жраlэ.
- Жьыщхьэ махуэ фыхъу! - къажреlэж.
Хъыджэбзым нэхъыжь псы иригъэфамэ:
- Насыпыфlэ защIэ ухъу! Псым хуэдэу уаулъагъу!
Насыпыфlэ, лlыфl натlэ ухъу! - жраlэ.
- Уи хьэлэлщ, дадэ! Е уи хьэлэлщ, нанэ! - жреlэж. Ягъашхэм и бгъэм тенэрэ игъэпсчамэ:
- Уи хьэлэлщ! - жраlэ.
Сату зэдэзыщlа Tlyp зохъуэхъуж: «хъер пхухъу!» жаlэурэ. Щыгъыныщlэ зыщызытlэгъам ирихьэлlэмэ:
- ФIыкlэ улажьэ, узыншэ щыгъын тхьэм пхуищI! жаlэри йохъуэхъу. Ауэ пыlэмрэ вакъэмрэ ехъуэхъуркъым. 3и адэ, зи анэ лlам:
Гуэныхьыншэ Тхьэм ищI, псоми Тхьэм фlы кlэлъы­вигъэгъащlэ, абы имыгъэщlар фэ Тхьэм фигъэгъащlэ! ­жаlэри хуогузавэ.
3и бын лlам:
_ Тхьэм укlэлъигъэпсэу, шэфыхьэту Тхьэм къыуитыж! - жаlэри хуогузавэ.