Нысэ къэшэкlэ хабзэу щыlахэр

Адыгэм фыз къишэн щхьэкIэ мылъку иIэн хуейт, н. ж. … дэкIуэ щыIэтэкъым, щыIэр ятрэ ящэрэт. ЛIым фыз къишэну иужь ихьэ хъунутэкъым, къищэхуну пэувын мыхъумэ. Ар къызэрищэхунур хузэмыгъэпэщурэ щIалэм и къэшэгъуэр блэкIт, и ныбжьыр илъэс 40-м нэсыху къэзымышэф щыIэт. ЩIалэмрэ хъыджэбзымрэ зэрышэну зэ­гуакIуэми, пхъур зейхэм иратынутэкъым, иращэну мыхъумэ.
Уеблэмэ, хъыджэбзыр дэкIуэну фIэфIу и Iыхьлыхэм къащIамэ, Iыхьлыхэр зэгуэпынурэ ирамыту икIи ирамы­щэу пагъэуджэнут. «Дэ дымыщIэу уэ лIы щэху уиIэу къыщIэкIай!» - жаIэнурэ къэу1эyбжьынут. Мис абы къы­хэкIыу хъыджэбзыр щIалэм ехъуэпсауэ лIэми, Iыхьлыхэм закъримыгъащIэу зиущэхурт. Адэ-анэм я пащхьэм пхъум хуитыныгъэ зыри щиIэтэкъым. КIэщIу жыпIэмэ, ящэу инэмыщI, дэкIуэ щыIакъым.
ЩIалэм хъыджэбз гуэр къишэну мурад ищIамэ, лъы­хъуурэ илъэс IэджэкIэ иужь итт, Iуэхум кIэ имыгъуэту.
3и ишэгъуэ хъуа хъыджэбз зэкIэлъыкIуэм тIy-щы зэ­дежауэ щылъыхъуэ Iэджэрэ къэхъурт. Абыхэм ящыщ зы щIалэ, хъыджэбзым нэхъыфIу илъагъуми, Iыхьлыхэр зэ­плъри нэхъ къыхахри, абыхэм ящыщ нэхъ унагъуэ къу­лейр арат. Хъыджэбзыр зратыр лIыжьми быIуэбышэми, ахэр зыуи къалъытэртэкъpым, «ИщIэнрэ ишхынрэ щигъуэ­тынущ» - жаIэрти, хъыджбзыр хуэмейуэ илIыкIми, яу­быдти гъуэгы:у, иратт, уасэ фIыуэ къыIрахти.
Пасэрей щIалэхэмрэ хъыджэбзхэмрэ зэрышэну зэры­зэрыгъуэтыр мыпхуэдэут: щIалэм и къэшэгъуэ зэрыхъуу, хамэ къуажэ дэс яблагъэ зыгуэрым ягу ирихь хъыджэбз къыхущIахт. «Ди къуажэ мыпхуэдэ зы хъыджэбзыфI гуэр дэсщи, дуней мылъкум нэхърэ ар нысэу фиIащэ­рэт» - жаIэрти щIагъэхъуэпст. Апхуэдэурэ унагъуэр щIагэхъуэпсти, я щlалэм къыхуашэну мурад хуащIт. Абы щыгъуэми щIалэмрэ хъыджэбзымрэ я гъащIэми зэ­темыплъауэ икIи зэрымыцIыхуу.
Абы нэмыщIкIэ, щIалэм емыупщIыххэу, апхуэдэ Iуэху­хэм фIыуэ щыгъуазэу, езым хыхьэхэкI иIэу, жьакIуэу лIы шэрыуэ къалъыхъ1эрти ягъакIуэрт, зи хъыбар къы­жраIа хъыджэбзым лъагъэхъуну. 3эманым зэрихабзэти, хъыджэбз улъыхъун папщIэкIэ, хъыджэбзым и адэ-анэм я унэм кIуэртэкъым, абы къыщыщIадзэртэкъым. Iуэхум хэпсэлъыхь хъун я Iыхьлы гуэрым и деж екIуалIэрт. Пса­лъэм щхьэкIэ хъыджэбзым и анэш, и пхъурылъху, и адэ къуэш хуэдэ зы гуэрым екIуалIэрти абы щригъажьэрт:
_ Мыпхуэдэм сралIыкIуэщ, мыпхуэдэм ипхъу фи хъы­джэбз цIыкIумкIэ благъэ фыкъащIыну; мурад къыфхуа­щIауэ сыкъагъэкIуащ. Iуэхур угъурлы:уэ едгъэжьауэ тхьэм къыщIигъэкI. Хъыджэбзыр ишэгъуэ щыхъукIэ, яшэн хуейщ, щIалэми и къэшэгъуэ щыхъукlэ, къишэн хуеищ. «ЩIалэр унэ-унэм я малъхъэщи , хъыджэбзыр унэ-унэм я нысэщ»,- жыхуаIэр аращ. Тхьэм иухам зыми хуэкъутэн­къым тхьэм имыухам зыми хузэфIэгъэувэнкъым. Ауэ «Iуэху пщIыр Iуэху мэхъу»,- жыхуаIэр аращи, Iуэхури цIыхум хьэрычэт зэрыхищIыхьым елъытащ, мы Iуэхур уэ
1 ЛIэужьиблкIэ лъыкlэ къыбгъэдыхьэ кърагъэшэну ягъэдурысу щытакъым.
зэребгъажьэщ зэрыхъунури, уэ уфIэфIмэ, зэрызэфIэувэ­ныр сщIэуэ сыкъокIуэлIащи, Iуэхур зэрыхъункIэ унафэ къытхуэпщIмэ, ди гуапэщ. Уэ къомыдэIуэн абы яхэт­къым! - жиIэрти, абы щригъажьэрт, Iуэхур псори абы и фэ дэлъ къыфIигъэщIу.
- УкъыщIэкIуари угъурлы Тхьэм ищI, игъуэджэ хэлъ­къым, хъыджэбз щыхъукIэ. яшэн хуейщ, щIалэ щыхъу­кIи къишэн хуейщ. Ауэ, плъагъуркъэ, сэ сы адэкъуэшми, сы анэшми, сэ нэхърэ нэхъапэщ, и адэ къэзылъхуар, и анэ къилъхуа и дэлъхур. Абыхэм я унафэншэу сэ уэст жэуа­пыр жэуап хъункъым. УкъыщIэкIуа Iуэхур абыхэм яжес­Iэнщи, плъагъункъэ, сэ слъэкIымкIэ Iуэхукъутэ сымыхъуну узогъэгугъэ, Iуэхур зэрыхъункIэ слъэкIымкIэ хьэрычэт хэс­щIыхьынщ,- жиIэрти, къигъэгугъэрт.- Мопхуэдэ махуэм къакIуи жэуапыр къэпщIэжынщ,- жиIэрти, къиутIып­щыжырт. Е:
- Мы Iуэхур си деж щумыгъажьэ, мопхуэдэм и деж щегъажьи, сэ абы чэнджэщэгъу, сыкъамыщIу къэнэну­къым. Iуэхур зэрыхъункIэ си чэнджэщ яхэслъхьэнкIэ пса­лъэ узот,-жиIэрти, езым къызыщххэщигъэкIт.
- Iэджэм Iэджэ пхъурылъху яIэщ, сэ уэстыр жэуап пхуэхъункъым. Сэ нэхърэ нэхъ гъунэгъущ и анэ къилъхуа и дэлъхур, къэзылъхуар. Абыхэм хъыбар езгъэщIэнщ укъыщIэкIуа IуэхумкIи, плъагъункъэ жаIэр! - жриIэрти махуэ пIалъэ къритырти, къиутIьшщыжт. ПIалъэ къратар къэсырти, лIыкIуэр кIэлъокIуэ, Iуэхум кърихъуар зригъэ­щIэну.
- Iуэхур зэтеплъа щIыкIэкъым, модэ мопхуэдэм хъы­бар ищIэн хуейти, щыIэкъым! - жаIэрти, пIалъэ къра­тырти, жэуапыншэу къаутIыпщыжт.
Мис а щIыкIэм тету, кIуэм, къэкIуэжурэ, Iуэхум кIэ имыгъуэту, жэуап пыухыкIаи ящимыгъуэтурэ илъэскIэ, илъэсит1кIэ кърашэкIырт. Ар къызыхэкIыр ирагъэзэшу къыпагъэкIыну арат.
Ауэ лъыхъуу езыгъэжьам щхьэкIэ, лъыхъури кърата­къым, жрамыгъэIэн щхьэкIэ кIэрыкIтэкъым, пудыгъэу ялъытэрти. КIэщIу жэуап къыщIрамытыр, хъыджэбзыр зейхэм лъэпкъкIэ нэхъ загъэину, нэхъ загъэфIу, лъыхъур нэхъ ягъэикIэу арат. Е, абы нэхърэ нэхъ къулей къы­лъыхъумэ, мыр пагъэкIыу абы иратыну арат. Iуэхум кIэ имыгъуэтурэ езэшти къыпыхужт. Е, «ди пхъур щIалэщ, ишэгъуэ хъуакъым»,- жаIэрти, щхьэусыгъуэ хуащIти, къыпагъэхужт.
Ар пыкIа нэужь, пхъур зейхэр а къылъыхъуам щыды­хьэшхыу зыкIэщIагъэIукIт, «Тхьэ, гъэщIэгъуэнтэм мобыхэм благъэ дыкъащIыну ямураду, еттыпэнуми, ауэ къу­дей щхьэ къыдакуфа? Ахэр дэ ди фызщIэгъуу зэрыщымы­тыр щхьэ ямыщIэжрэ? Езыхэм яхуэдэ зыгуэр къралъы­хъуэж»,- жаIэрти ауан ящ1т.
Е, щхьэтеч дыдэу къыжраIэти, пагъэкIт:
- Фэрэ дэрэ дызэфызщIэгъукъым, фэ къывэкIун къэфлъыхъуэ! Модэ ди хьэбзыжьыр лъхуэм, абы къилъ­хум щыщ фэттынщ,- жаIэрт зызыгъэуэркъыу зызыхэзыш­хэм.
Нысэм лъыхъуу езыгъэжьа лъэпкъым ар щызэхахкIэ, щхьэжэ ящыхъут. Абы лъыхъуу езыгъэжьа щIалэм тIэ­кIунитIэ лIыгъэ хэлъыххэмэ, ар яхуимыгъэгъуну хуе­жьэрт. А щIалэр апхуэдизк1э абы къызэгуигъэпти, и щхьэр текIуадами идэрт. Пхъур зейм ящыщ IэщIэкIуадэ­ми идэрт. Губжьым къыхэкIыу хъыджэбзыр къихьу лIы­гъэкIэ къатрихыну ещэу хуежьэт. Хъыджэбзыр къатримы­хауэ е зы бэлыхь къимыкIауэ увыIэртэкъым. Дауэ ищIми, «благъэ, хэгъэрей» жиIэми зыдигъэIэпыкъурти, хъыджэ­бзыр къихьырт, кIуэж мыхъууэ Iэрубыд ищIырти къыхуэнэрт, и гур ятригъэзэгъауэ.
Апхуэдэу зыдэзыIэтейхэм я пхъум мыпхуэди къащы­щIу Iэджэрэ къэхъут: хъыджэбзыр зейхэр зэкIэлъыкIуэу, лъэрызехьэу зэрыщытым щхьэкIэ, благъэ ящIыну яфIэфIу я пхъум лъыхъуу щIалэ куэд зэдежэрт. Къалъыхъур зэ­рамыпэсу IуагъэкIыурэ, псори ягъащтэрти, «сэ Бэрокъуэ нэхъри Хьэрун нэхъри сынэхъыфIкъым, абыхэм кърамы­тар сэ дауэ къызатын?» - жаIэти, лъыхъунухэми дзыхь ямыщIыж хъути, зыри лъымыхъужу щIыбагъдэдзэ хъуж­ти, зыми яфIэмыIуэхужу къыдэнэжыпэт. Зи щIалэгъуэхэм щхьэкIэ хъыджэбз тIорысэIуэу, зи фыз лIа лIыжьхэм щхьэкIэ щIалэIуэу, абы нэсырт. ЛъэныкъуитIми хуэмы­кIуэжу къыдэнэжыIэти, зы зэман зи фыз лIа зыгуэрым ишэжт. Хъыджэбзыр и чэзум и деж дэкIуэну и щхьэ хуиту зэрыщымытам мис апхуэдэ мыхъумыщIэхэр къыхэкIт. Абы нэса нэужь, цIыхубзым лIыри гъащIэри фIэIэфIыжтэ­къым.