Дунаим лъэпкъ минитф щэпсэу. Лъэпкъ пэпчъ къырашIэжьэу шъуашэ зэригъэфагъэ. Шъыпкъэ, непэ лъэпкъмэ янахьыбэр цIыфым ифэпакIэкIэ къэшIэжьыгъуае хъугъэ. Ау цIыфышъхьэм ищыIэныгъэ къэгъэзапIэ фэзышIырэ хъугъэ-шIагъэхэм лъэпкъ шъуашэр амалышIоу, IэубытыпIэкIэ пштэмэ екIоу зыщыхъурэр бэ. Мы аужырэ лIэшIэгъуныкъом лъэпкъ шъуашэр игъэкIотыгъэу адыгэ щыIакIэм хэгъэщагъэ хъугъэ.

КъэшъокIо купхэм ямызакъоу, нысэщэ джэгухэмкIэ, лъэпкъ зэхахьэхэмкIэ, къэралыгъо мэфэкIхэмкIэ лъэпкъ шъуашэр лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ хэгъэгоу УрысыемкIэ лъэпкъ зэщх, лъэпкъ зэгъэкIун амал хъугъэ.

Адыгэ Республикэм мы Iофым лъэпсэ гъэнэфагъэ щидзыгъ. Общественнэ движениеу «Адыгэ хасэм» игукъэкIыкIэ илъэс заулэ хъугъэу адыгэ шъуашэм и Мафэ хагъэунэфыкIы.

2014-рэ илъэсыр адыгэм ищыIакIэрэ итарихърэ илъэс хьалэмэтэу хэзыгъэуцощт Iофыгъомэ ащыщ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ и УнашъокIэ адыгэ шъуашэм и Мафэ зэрэ республикэу илъэс къэс щагъэмэфэкIынэу Парламентым зэриштагъэр.

ЗэрэхэдгъэунэфыкIыгъэу, адыгэхэм язакъоп дунаим лъэпкъ шъуашэ щызэзгъэфагъэр. Урысыер пштэмэ, лъэпкъ 800-м къехъурэмэ ялIыкIохэм мы къэралыгъор псэупIэ афэхъугъ. Адыгэ Республикэм лъэпкъи 105-мэ ялIыкIохэр щэпсэух. Непэрэ адыгэм идунэететыкIэ ухаплъэмэ, тарихъ гъогоу къыкIугъэмрэ адыгэм ынэгу кIэкIыгъэмрэ къыдэплъытэмэ, лъэпкъ шъуашэм и Мафэ илъэс къэс бгъэмэфэкIыным осэ лыягъэ фыуегъэшIы.

2010-рэ илъэсым рекIокIыгъэ кIэтхыкIыжьыным къызэригъэлъэгъуагъэмкIэ, Урысыем адыгэу 713 727-рэ щэпсэу. Арышъ, хэкужъым къинагъэхэр ары зэрэдунаеу нэмыкI лъэпкъхэм ахэпхъагъэу ащыпсэурэ адыгэхэм ягугъапIэр, яплъапIэр.

Адыгэ шъуашэм тарихъым щызэпичыгъэ уахътэм изы лъэхъанэ археологием исаугъэтхэм къаушыхьаты. Анахьэу мыщкIэ IэубытыпIэр 1896-рэ илъэсым урыс археологэу Н.И. Веселовскэм Шытхьалэ къэунэIуашъхьэхэу къыщитIыжьыгъагъэхэм къачIэкIыгъэ хьап-щыпхэр ары. Шытхьэлэ къэунэIуашъхьэхэр я XIV - XV-рэ лIэшIэгъухэм къахеубытэх.

Адыгэр адрэ лъэпкъхэм къахэзыгъэщэу, ежь лъэпкъыри зыпкъырызыгъэплъыхьажьэу, тыдэ щыпсэурэ адыги зэзыщхэу, куп-купэу ипхъыхьагъэу къэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащыпсэурэ адыгэм изэпышIапIэхэм адыгэ шъуашэр зэу ащыщ.

Илъэсым щыщэу зы мафэ адыгэу зэкIэ дунаим тетхэр ялъэпкъ шъуашэ ащыгъэу пчэгум къызэрихьащтыр къыдэплъытэмэ, адыгэ шъуашэм и Мафэ дунэе зэгъэкIу мафэу, лъэпкъ зэгурыIоныгъэмрэ лъэпкъ зэзэгъыныгъэмрэ янэпэеплъ хъунэу къытщэхъу.

Сыд фэдэрэ лъэпкъ шъуаши лъэпкъым тарихъ гъогоу къыкIугъэм къыкIэкIуагъ. Хэгъэ унэфыкIыгъэн фаемэ ащыщыр - гурыт лIэшIэгъухэм адыгэхэм чыристан диным ишапхъэхэм адиштэрэ гъэтIылъыкIэу пхъэмбаим дэлъэу, щыгъын хэшыкIыгъэхэр ащыгъэу яхьадэхэр зэрагъэтIылъыщтыгъэр ары. Ащ ишIуагъэкIэ илъэс 700 - 600-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, адыгэ бзылъфыгъэ шъуашэр джэнэ гупэ зэгохыгъэу, джырэ саем ехьщырэу зэрэшIыгъагъэр нафэ къытфэхъу. Мы къэунэIуашъхьэхэм къачIахыгъэ тыжьын блэрыпсхэу тыжьын мэсталъэхэр зыпышIагъэхэм я ХХ-рэ лIэшIэгъум икъежьапIэхэм анэсыфэ адыгэ бзылъфыгъэ шъуашэм къыдаштэщтыгъэ тыжьын тхылъы лъэхэм япрототипэу зэрэщытыгъэр къаушыхьаты. Шытхьэлэ къэунэIуашъхьэхэм бзылъфыгъэ джэнэ кIыIутелъым (саем) ышъо зыфэдагъэри къагъэунэфы. А лъэхъаным щыIэгъэ адыгэ бзылъфыгъэхэм сэе куплъыр, шхъуантIэр, уцышъор, гъожьыр ашIогохьэу зэрэщытыгъэр къаушыхьаты.

Мы дунаим уахътэм зызэрэщихъожьырэм фэдэу, шъуашэми - бзылъфыгъэ хъун, хъулъфыгъэ хъун - зэхъокIыны гъэхэр фэхъух. Ау зыпкъ итэу щэч зыхэмылъыгъэр цIыфым итеплъэ дэхагъэм ишапхъэу халъагъощтыгъэр ары.

Адыгэ бзылъфыгъэм итеплъэу дэхагъэм ишапхъэ пэблагъэкIэ алъытэщтыгъэм шъуашэри тегъэпсыхьагъ: пшъашъэр бгыпсыгъо чынтIэу, мыплIэIубгъоу, лъэпсын кIэ-ищыгъэу щытын фэягъэ. Хъулъфыгъэр - плIэIубгъо бгыпсыгъоу, лъэгупцIагъэ хэмылъэу, зэкIэупкIагъэу, Iэпкъ-лъэпкъ пытэу, лы лыягъэ пымылъэу щытыгъ. Шъуашэри ащ диштэщтыгъэ.

Бзылъфыгъэ шъуашэу уахътэкIэ къэдгъэгъунэн тлъэкIыщтым аужырэ лIэшIэгъу зытIум зэхъокIыныгъэ гъэнэфагъэхэр фэхъугъэх. Ахэм зэу ащыщыр саемрэ кIэкIымрэ къарыкIуагъэр ары.

Лъэпкъ шъуашэхэм ямызакъоу, зэрэдунаеу щызекIорэ щыгъыныр зэфэпхьысыжьмэ, ар зытелажьэрэр IофыгъуитIу.

А IофыгъуитIум атегъэпсыхьагъ лъэпкъ шъуашэм ипшъэрылъи. Апэрэр - щыгъыным цIыфым итеплъэ щыкIагъэу иIэхэр хигъэкIокIэнэу, хиушъэфэнэу ары.

ЯтIонэрэ шъошэ шIыкIэр зыфэлажьэрэр - цIыфым ыпкъышъол, итеплъэ дэхагъэу хэлъыр нахь къыкIигъэтхъэу, нахь нэрылъэгъу къышIыныр ары.

Адыгэ шъуашэр зыфэлажьэрэр ятIонэрэ мурадыр ары: цIыфым ипкъышIуагъэ, иIуплъэ, идэхагъэ унаIэ тырыуигъэдзэн, нахь гулъыуигъэтэныр ары.

Ау адыгэ шъуашэм лъэпкъым идэхагъэ гулъыуигъэтэрэ къодыеп. А дахэкIэ алъытэрэ шапхъэм цIыф пкъышъолыр тыригъэпсыхьаныри адыгэ шъуашэм ипшъэрылъмэ ащыщ. ГущыIэм пае, шъохътаныр, корсетыр, пштэмэ, ащ ямышIыкIэ пшъэрылъ ыгъэцакIэщтыгъэр: пшъэшъэжъыер Iэтахъом ныбжьыкIэ зиуцокIэ, шъохътаныр (сэхътаным хэшIыкIыгъэ корсетэу данэ зыкIэбзагъэр) щалъэти, чэщи мафи зыщимыхэу щыгъыщтыгъэ. Ащ пшъэшъэбгыр псыгъоу, чынтIэ ехъулIэ­щтыгъэ.

Бзылъфыгъэр лъэпсынкIэ 
хъуным пае сэхътан шъо шъабэм хэшIыкIыгъэ цокъэ хъураем ишIогъэшхо къакIощтыгъэ: иягъэ къемыкIэу, лъакъом къемыг?6?