Усэхэр — Расул ГАМЗАТОВ | Адыгэ Макъ\nУсэхэр — Расул ГАМЗАТОВ\nГукъауи гухэкIи икъоу зэхапшIэу,\nГуIэным ухэтэу зи умгъэмысэ.\nШхъугъэ, шъэогъур узэхимышIэу,\nАу зэхэмыфэу умышIы мысэ.\nПшIэнэп шъэогъур ежь гуIэгъэнкIи\nУгу ымышIахэу хигъэкIыгъэнкIи.\nЛажьэу иIагъэм къыуегъэшIужьы,\nОри блэкIыгъэм игугъу умышIыжьы.\nМафэхэр мафэм къыкIэлъэкIожьы,\nЖъыгъоу къэсыгъэм тегъэгуIэжьы.\nГъашIэм шъэогъухэр щычIэтэнэжьы\nБгъотынкIэ къины ахэр мэхъужьы.\nШэу узытесым, лъакъор уIагъэу,\nБэрэ къыхэкIы ар лъэпэуагъэу.\nШым ар илажьэп, гъэмысэ гъогур\nУиш зэблэпхъунэу удэмыгуIэу.\nСкъошхэр, сэгуIэ, сыкъышъолъэIу,\nШIоу шъугу илъым ер терэмыкIу.\nМакIэ къэнагъэр ныбджэгъу кIасэу\nТыкъабгынэжьы ахэмэ пасэу.\nЕкIэ мэхагъэр цIыфым фэслъэгъоу,\nБэрэ сэ хъугъэ хэмылъыр слъэгъоу.\nГъашIэм хэзыгъэу щыIэри макIэп,\nСэри чIэнагъэу сиIэр слъытагъэп.\nАщ ыужыIо, макIэп згъэхъагъэр,\nСигъогу къинхэр бгым фэгъэзагъэу.\nСыкIэгъожьыгъэу сыгуи сеIэжьэу\nШъэогъу шъыпкъи зи симыIэжьэу.\nНепэ сыфай сэ зэкIэ слъэгъунхэу,\nА сызыгъашIоу сызыхэтыгъэхэр.\nГукъаоу сиIэр сымыгъэгъугъэу,\nЕжьми аIуагъэр зэбламыхъугъэу.\nПкIыхь гузэжъогъур ренэу гопэгъу.\nХьадэ сыхъугъэу пкIыхькIэ сэлъэгъу.\nДэгъыстан кIэим тыгъэм сыщижъэу,\nСыдэлъ пцэшIуащэм сыбгъэ пхырижъэу.\nМачъэ, мэжъоты псыхъор мыIасэу.\nСащыгъупшагъэу зи къыспымылъэу,\nЗысыушхугъ джы, чIыгужъ гупсэм\nЩыщ сыхъужьыным ыпэ сыщылъэу.\nСэлIэ, спсэ хэкIы, ау зи гумэкIынэу\nСиIэп къэкIонышъ, сигъэежьынэу.\nБгыпэм ышыгу бгъэжъхэр щэджэгух\nЧыжьэкIэ бланэхэр кIэим щэщэIух.\nСигъэежьынэу сашъхьагъ итынэу\nЗи къысфэкIуагъэп сашIоныбжьыкIэу.\nСыкъэзылъфыгъи, шъэогъуи, кIаси,\nЗи къысшъхьарытэп гъын ылъэкIынэу.\nДжаущтэу сыщылъ, амал симыIэу\nДжы зэхэсэхы мычыжьэу къэIоу,\nНэбгыритIу къэкIо зэдэгущыIэхэзэ\nДэгъыстан кIэим тыгъэм сижъагъэу\nСэ спсэ щыхэкIы, ежьхэр егъапэх\nХьэсанэ горэм итхьагъэпцIыгъэ,\nАлый мыхъунэу зэхишIыхьагъэм.\nЕрагъэу къэIуми синыдэлъфыбзэ,\nСыкъегъэхъужьы ащ кIуачIэу иIэм.\nДжы къызгурэIо Iэзэгъоу сиIэр\nТхьэлъэIоп, Iазэп — синыдэлъфыбз.\nЗыгорэм ыбзэ иуз регъэхъужьы,\nАу сэ орэдыр ащ къырысIощтэп,\nСыбзэ кIодынэу неущ орэхъужьи,\nНепэ сылIагъэми сыгу къеощтэп.\nСэ ныдэлъфыбзэм сыгу фэсэухы.\nАри тхьамыкIэу зыIорэр макIэп.\nАр Ассамблеим щызэхэмыхми,\nСпсэ щыщ хъугъэу, сэркIэ лъапIэ.\nМахьмуд иусэ къыбгурыIонэу,\nОри хымабзэм илъэу уеджэнэу?\nСэри сизакъоу а ныдэлъфыбзэм,\nСэ шIу сэлъэгъу дунаир, гъашIэр,\nКъогъупэ пстэуми джы сащыгъуаз.\nХабзэ зышIыгъэм синыдэлъфыбзэ,\nСэ сыфэразэу шъхьащэ фэсэшIы.\nХэгъэгоу сиIэм гуапэу сеплъыжьы,\nБалтикэ щежьэу Сахалин нэсыжьэу.\nАщ пае тыди спсэ щызгъэтIылъми,\nХэпIэжъы кIасэм сыкъарэхьыжь!\nТикъоджэ цыпэ бэны гъэчъыгъэм\nЩыкIэлъырытхэу агу къэрэкIыжь,\nГъэмзат ыкъоу Цада къыщыхъугъэм,\nИныдэлъфыбзэкIэ игугъу арэшIыжь.\nЗагъорэ къысщэхъу джа тизэолIыхэу,\nЛъыгъэчъэ заом къимыкIыжьыгъэхэр,\nФэхыгъэу чIыгум рамытыжьыгъэхэу,\nКъэрэу фыжьхэу огум екIужьыгъэхэу.\nАщ щегъэжьагъэу джы къынэсыгъэу\nМакъэ къагъэIузэ ахэр мэбыбых.\nАра шъуIуа бэрэ тыгухэр мызагъэу\nАхэм гухэкIэу тызыкIалъыплъэрэр?\nЧэпэ зэхаом бзыухэр нэсыгъэхэу,\nСэлъэгъух пщэсым щызэрэIыгъхэу,\nМэбыбых ахэр, сатыр-сатырхэу\nЗэгорэм чIыгум зэрэтетыгъэхэу.\nЯгъогу кIыхьэ тетхэу мэкIыих,\nЗыгорэмэ ацIэхэр къыщыхаIукIы.\nАра шъуIуа къэрэумэ амакъэ чанхэр\nАвары лъэпкъым ыбзэ зыкIыфэдэр?\nМэбыбых пшъыгъэхэу ахэр зэхэтхэу —\nСэлъэгъу сатырэу тIэкIу зэпычыгъэу —\nДжар сэ къысщэхъу къысфагъэнагъэу.\nКъэсыщт а уахътэр, къэрэу Iэхъогъум\nЗыдэсIэтыщт сэри пщэсым сыхэтэу,\nБзыумэ афэдэу огум сыкъеджыхэу\nКъэзгъэнэгъэ пстэуми сызэхахынэу.\nУнагъом исмэ ренэу салъытагъ.\nЗащызгъэхъунэу ахэм чъэпхъыгъэу\nО пIогъэ лъэпкъи зи сымышIагъ.\nИлъэсхэр кIуагъэ, сыбгъэ Iэтыгъэу\nЗыми ыпашъхьэ сымгъэцIыкIугъэу,\nАу джы мырары сишхэу блэкIыгъэм\nНепэ уапашъхьэ сит сыкъэкIуагъэу.\nТIуми тизакъоу джы унэм тис,\nСыгу иузыхэр сымыушъэфхэу\nО пIэгушъуитIу аблэсымыхэу\nШъхьэу фыжьы хъугъэр щысэгъэмысэ.\nСыгу хэкIы, тян, сегъэгумэкIы,\nМыIо-мышIагъэм гъэр сыфэхъугъ.\nСынаIэ птетэу сыпфэгумэкIэу\nОзгъэлъэгъугъэр сэрыкIэ макIэ.\nСэ сыкъечъэкIы джэгу сыхэмыкIэу.\nДжы зэхэсэхы гум къысиIокIэу:\n«Сыда къэхъугъэр, уянэ пщэгъупша?»\nОри сыбгъашIоу, сыгу хэмыгъэкIэу\nГумэкIым хэтэу укъысIоплъыхьэшъ,\nЗи къысэмыIоу макIэу охьапщэшъ,\nШъэфэу унэпсхэр кIэолъэкIыкIых.\nЖъуагъор ошъогум къыщэжъыужьы,\nЛъагъор ыгъэтхъэу игъогу техьажьы.\nО пIэгушъуитIу уишъао ышъхьэ\nФыжьы хъужьыгъэу джы щегъэшIожьы.\nКъаIолъ, тыда уздежьагъэр\nТыдрэ нэпкъ зыфэбгъэзагъэр,\nСэ сигъашIэу къухьэ хъугъэр,\nГугъэм хэтэу хым техьагъэр?\nМыжъосыным сэ сытетэу,\nСэ сигъашIэ сыфимытэу\nНэпкъым уекIу ушъхьафитэу.\nТазыфагу хым зэлъиштагъэу,\nСыгу гумэкIым зэлъиштагъэу,\nО пщэс Iужъум ухэкIуадэ.\nПшъыгъэу тыгъэр хым ехыжьы,\nЧэщы блыпкъым чIэкIодэжьы.\nКъушъхьэ дысэу сызытетым,\nКъошъожъ цIыкIу сэлъэгъу Iутэу —\nПсыхъор къуаджэм къыблэчъыгъ,\nА къуашъом сисэу сыкъэсыгъ.\nХышхом тетэу къухьэр есы —\nЗэкIэнагъэу гъашIэр щэпсы!\nХым исыджы зыкъеIэты,\nАр къухьэм ыпэ зэIеуты.\nКъаIолъ, тыда уздежьагъэр?\nХэт инэпкъы фэбгъэзагъа\nДэгъыстан усакIор пкIыгъоу?\nМы дунаир — къухьэ, къухьэ,\nКъэмыуцоу хым зэрехьэ…\nНэкъокъогъу егъашIэми уиIагъэп\nГын шIуцIэу чэщыр шIу сэлъэгъу,\nСятэ ихэпIэжъэу — Цада дэтыри.\nБзылъфыгъэхэр зэкIэ шIу сэлъэгъу\nУезгъэпшэнэу зи ащ ахэмытэу.\nКъушъхьэ шыгур синэплъэгъу итэу,\nЧIыгуи огуи ягъунапкъэ дэтым\nЩызгощыгъэх бзылъфыгъэхэр зэкIэ\nОрырэ адрэ пстэухэмрэ зэкIэми.\nСикIас сэ, шъофым ыбгъэ зэгохыгъэ\nСыщычъэныр мэшIоку зэкIэнагъэу,\nШIу сэлъэгъу бзылъфыгъэхэр зэкIэ,\nНэкъокъогъу пфэхъун ащ къахэмыкIэу.\nПсыхъо нэпкъы зандэмэ садэтэу,\nЕ къушъхьэ шыгу цагэмэ сатетэу\nСэ згощыгъэх бзылъфыгъэхэр зэкIэ\nОрырэ адрэхэмрэ зэкIэ.\n«КъыIух псынкIэу, сыпсэ фэд,\nСыкъэкIуагъэу пчъэм сыIут!»\n«Сыд гумэкIым чэщ мэзахэм,\n«Тхьэ пфэсэIо: сишIулъэгъу\n«Къыоджагъэп зи, шэсыжь —\nНэмыкI пчъэIуи къэгъотыжь!»\nЗыфэдизыр пшIэнэу сыфэягъ:\nКъаIо узыфаер сэ пфэсшIэнэу\nПчъэр сэщ пае къыIупхынэу?»\n«ЛIыгъэ пхэлъэу укъэсыгъ,\nДжы пыуты зымышIыжь!\nГухэлъищ сэ зыдэсIыгъ, —\nАхэр уиамалэу сымыгугъ?\nСигухэлъмэ уафырикъумэ —\nПчъэр Iухыгъэу зыщыгъэхъу.\nОшъо шыгум паIор кIаоу\nКъушъхьэ шыгумэ уахэкIыщт…»\n«КъаIо псынкIэу сыздэчъэщтыр\nШым ыIупэ зыдэзгъэзэщтыр?»\n«Осым фэдэу тхьэркъо фыжьыр\nНабгъоу пщэс шIуцIэм нэсрэм ис.\nМазэр огум къызэрехьэу,\nБаджэр макIо ащ ешэнэу.\nДжащ ышъо дахэ техыгъахэу,\nНэф къэмышъзэ къысфэгъэс!»\nКъокIыпIэр дэнэшъо плъыжьэу\nЗэкIэнагъэу, шыр къэчъэжьы\nБаджэм ышъоу плIэIум илъыр,\nТыгъэм машIоу пэжъыужьы.\n«Пчъэр къыIух, шхъухьэ цIыкIу,\nПIуагъэр игъом згъэцэкIагъэ!»\nГухэлъищ шIэгъэны фаер».\nДжыри ащ къыреIо кIалэм:\n«ПсынкIэу шэси гъогу техьажь,\nБжыбым из налмэс-налкъутэ\nХым ычIэгъы къысфычIэх!..»\nНалмэс-налкъутэр Iэгум изэу,\nПчъэIум кIалэр къэсыжьыгъ:\n«Пчъэр къыIух джы, сыпсэм фэд,\n«ЗигъаI щэIагъэ, къушъхьэчIэс,\nИгъо къэсмэ зэкIэ пшIэн.\nIуагъэу тиIэр дышъэм пеIэ\nАу ащ щыщэу зы къэнагъ!»\n«КъаIо джыри сыздэкIощтыр,\nСшIэны фаеу къысфэнагъэр?»\n«Пчъэр Iухыгъэу пшъэшъэ унэм\nУкъихьаным фэшIы зы къэнагъ.\nУяти уяни пщыгъупшагъэу\nСэщ нэмыкIи умылъэгъоу\nУпсэунэу тхьэ къэпIощт.\nДжащыгъум IаплI къыосщэкIыщт.\nКъаIо пшIэщтыр, къушъхьэ кIал,\nСыгу урехьы, зымгъэгужъу.\nКъамэр икъэмалъэ зэрекIужьэу\nСIэгушъуитIу уарылъэу усIыгъын.\nКъаIо уищыIакIэ зэблэпхъунэу…\nСыд къэхъугъэр, бгъэшхъо цIыкIу,\nЗи умыIоу узкIыщытыр?..»\nШыур гъогум техьажьыгъ.