Circassian Site | Адыгэ Сайт | eLot.ru - Чэтыжъ Марин. Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт.\nГлавная [ новости ] Хабзэ Чэтыжъ Марин. Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт.\nЧэтыжъ Марин. Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт.\nЛъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт\nАнахь лъэпкъыжъэу дунаим тетмэ ащыщэу адыгэм ылъапсэ лIэшIэгъумэ куу дэдэу ахэхьэ. Лъэпкъ тарихъым икущэрэхъ шъхьаси, къэгъази имыIэу ыпэкIэ лъэкIуатэ. Зэманым лъэпкъышхоу щыIагъэм гушъхьэлэжьыгъэ куурэ кIэн байрэ къыпкъырыкIыгъ. Гукъао нахь мышIэми, къытэкIугъ уахътэ тишэн-зекIокIэ шIагъомэ икъоу уасэ афэтымышIэу, тыбзэ пыдзыкI тшIэу. Ау непэ лъэпкъым зиужьыжьыным фэшIкIэ, бжьыпэзехьи, шIэныгъэлэжьи, сатыушIи, хъарзынэщ лэжьакIуи, мэкъумэщышIи, кIэлэегъаджи – зэкIэхэмкIи тиIахьышIу хэтлъхьан фай. Пшъэрылъэу тиIэмэ апшъэ кIорэр лъэпкъым изэтегъэуцожьынрэ икъэухъумэнрэ тызэрэфэлэжьэн фаер ары ыкIи таужкIэ къэкIрэ лIэужхэм щысэтехыпIэ тафэхъузэ адыгагъэр агуи апси зэрахэтлъхьан фаер.\nЦIыфым гушъхьэлэжьыгъэу хэлъыр, ащ игупшысэ зыфэдэр, иакъыл зынэсрэр анахьэу къызэрэпшIэщтымэ зыкIэ ащыщ жабзэу Iулъыр. ИцIыкIугъом къыщежьэшъ шэпхъэ гъэнэфагъэ зиIэ гущыIэ зырызхэр къеIох, тIэкIу тIэкIузэ жабзэу Iулъым хэхъо, нахь зеушъомбгъу.\nЖабзэр цIыфым ищыIэныгъэ щыщ, бзэм иамалхэр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, иакъыл егъэфедэ. Жэбзэ дахэ Iулъыным, ныдэлъфыбзэр ыгъэлъэпIэным фэшIкIэ цIыфым исабыигъо къыщегъэжьагъэу IорыIуатэм хэщэгъэн фай, ар шIу егъэлъэгъугъэн фай.\nАщкIэ еджэгъу ужым рекIокIрэ Iофыгъохэм мэхьанэшхо яI. Ахэмэ ахахьэх: шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо джэгукIэхэр, пчэдыжь зэхахьэхэр, викторинэхэр, экскурсиехэр, гъэзет къыдэгъэкIыныр, сочинение ыкIи усэхэр тхыгъэнхэм яхьылIэгъэ зэнэкъокъухэр. ТиеджакIохэмкIэ гъэшIэгъонхэу, зыIэпащэхэу ахэр щытых.\nСэ сшъхьэкIэ анахьыбэу зэхасщэхэрэр шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо джэгукIэхэмрэ пчэдыжь зэхахьэхэмрэ. А Iофыгъохэр резгъэкIокIхэ хъумэ, мыщ фэдэ пшъэрылъхэр зыфэсэгъэуцужьых:\nныдэлъфыбзэр шIу ягьэлъэгъугъэныр, ащкIэ яжабзэ зэрэхагъэхъощтым ренэу анаIэ тырагъэтыныр;\nкIэлэеджакIохэм ягухэлъ-гупшысэхэм зягъэушъомбгъугъэным, ахэр нахьыбэрэ тхылъым еджэнхэм, ежь-ежьырэу яшIэныгъэ зэрэхагъэхъощтым нахь фэщагъэхэу хъуным фэгъэсэгъэнхэр;\nбзэм ехьылIэгъэ шIэныгъэу урокым щагъотыгъэхэр нахь куоу зэхафыныр, нахь дэгъоу агурыIоныр;\nтятэжъ пIашъэхэм къапкъырыкIи лIэшIэгъу пчъагъэхэр къызэпызычыгъэ шэн зэхэтыкIэ хэбзэ дахэу тиIэхэр зэрахьэу пIугъэнхэр;\nадыгэ чIыгум шIулъэгъуныгъэ фягъэшIыгъэныр.\nИлъэсипшIым къехъугъэу «Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт» тIуи теджагъэу еджэгъууж IофшIэнхэр бэдэдэу зэхэсэщэх. Нахьыбэрэм ахэр хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм яхьылIэгъэ пчэдыжь зэхахьэх ыкIи тэр-тэрэу зэхэдгъэуцогъэ къэшIыгъохэмкIэ ушъэгъэ шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо Iофыгъох. Адыгэкъалэ ихъарзынэщ ипащэу Дэхъужь Светэрэ сэррэ тиакъылрэ тигупшысэрэ зэхэлъэу зэхахьэхэм янахьыбэхэр зэдэтэшIых. Ахэм ащыщ нэкIубгъо заулэ кIэкIэу сакъышъуфытегущыIэмэ сшIоигъу.\n1. Сиадыгабзэу, бзыу бзэрабзэу\nТилъэхъан адыгабзэм гущыIэхэу зимэхьанэ чIэтынэхэу хэтыр бэ хъугъэ. Ахэм яугъоижьынкIэ сабыйхэр IэпыIэгъу къытфэхъух.\nЩысэ къэсхьымэ сшIоигъу, ащ фэдэ гущыIэхэр дгъэфедэхэзэ гущыIэухыгъэу зэхэдгъэуцуагъэмэ ащыщ:\nБырамытIэм бгъус хъокIыгъэр ихьафыбгэ абэу мэз лъэгъо шъэфхэмкIэ бэгъуазэм екIугъ.\nБырамытIэ – беглый раб,\nБгъус – одеяло из овчины,\nХьафыбгэ аб – выходной плащ,\nБэгъуазэ – порт.\nБеглый раб, укрытый одеялом из овчины, которое для него как выходной плащ, тайными лесными тропами пробрался к порту.\nАдыгабзэм хэкIи урысыбзэм хэхьагъэ гущыIэхэми талъэхъу, зэтэгъашIэх. ГущыIэм пае, аркъэн – аркан, джыгыт – джигит, хьэмбар – амбар, цуакъэ – чувяк, хьазырхэр – газыри.\nЗэкIэмэ зэлъашIэрэ гущыIэу «тамада» зыфиIорэри адыгэ гущыIэу «тхьэматэм» къытекIыгъ.\nДжащ фэдэу урысыбзэм къыхэкIи адыгабзэр къэзгъэбаигъэ гущыIэхэми талъэплъэ:\nпятак – битакъ,\nкартошка – къэртоп,\nпортфель, парт, пенал, машин ыкIи нэмыкIхэри.\nТыбзэ бэрэ щыдгъэфедэу урысыбзэ къэIуакIэ яIэу тызэсэгъэ гущыIэхэм адыгабзэкIэ ацIэхэр къэтэгъотыжьых: культура – гушъхьэлэжьыгъ, завхоз – хьэмэзэгъаф, рубин – мэрджан, чернила – мэрчэп, пещера – гъочIэгъ, офицер – забыт, кубок – тандж, остров – хыгъэхъун, налог – тазыр, аренда – бэджэнд, знамя – нып, печать – мыхъур.\n2. ГущыIэжъхэр лъэпкъым игъунджэх.\nБзэм игъунджэу плъытэн плъэкIыщтых гущыIэжъхэр. Хэтрэ цIыф лъэпкъи ахэм акъылрэ купкIышхорэ ахелъхьэ, ыкIи къыкIэлъыкIорэ лIэужхэм къафыщенэжьых.\nКIэлэеджакIохэм япIуныгъэ гъэсэныгъэкIэ гущыIэжъхэм мэхьанэшхо яI. Ахэр щэрыох, кIэкIых, синтаксическэ гъэпсыкIэу яIэр гурыIогъошIу. ГущыIэхэм мэхьанэ ин къарыкIэу, зэкIоу зэхэлъых. КIэлэеджакIохэм гущыIэжъхэр агу рехьых, псынкIэу агурэIох.\nГущыIэм пае, мыщ фэдэу гущыIэжъхэм Iоф адэтэшIэ. КъегъэжьапIэхэм сэ сыкъяджэ, еджакIохэм гущыIэжъхэм якIэуххэр къаIохэзэ къырагъэкъужьых.\nАдыгэм анахь тхьамыкIэри / бысым.\nБгъэр бэрэ омэ / ытамэ мэкъутэ.\nШы ихьылъэ / бзылъфыгъэ лъэханэ.\nАдыгэ хьакIэр / пытапIэ ис.\nЖьым къехьы / псым ехьыжьы.\nДунаир техьэ-текI / куцэр теуцогъу-теуцогъу.\nГущыIэ дахэм / гъучIыр егъэткIу.\nАпсышIэр / апс ныкъокIэ машхэ.\nШIункIми ущалъэгъу / губгъоми ущызэхахы.\nАдыги, урыси дунэееплъыкIэу яIэхэр бэрэ зэтефэх: ер – яджагъу, шIур – ялъагъу. Сэ адыгабзэкIэ къэсIорэ гущыIэжъхэм ямэхьанэкIэ апэблагъэхэу урысыбзэм хэтхэм талъэхъу:\nIоф мыублэ блэ хэс. / Глаза боятся, а руки делают.\nЖьыбгъэ щымыIэу къурэ сысырэп. / Нет дыма без огня.\nЖьэу тэджрэм шыкIэхъу фалъфы. / Кто рано встает, тому Бог дает.\nХымэ дышъэ унэ нахьи тиунэжъ. / В гостях хорошо, а дома лучше.\nУжым тырамыубытагъэр тыгъоп. / Не пойман - не вор.\nШэфыр фабэзэ афызы, цIыфыр цIынэзэ агъасэ. / Куй железо пока горячо.\nЗышъхьэ мыузрэм уишъхьэуз фэмыIуат. / Сытый голодного не поймет.\nУлIымэ псыхъор икIыпIэ закI. / Храброму и море по колено. Чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп. / Ворон ворону глаз не выколет.\n3. «ПлIым зы къыхэх» – ары сызэреджагъэр мы IофшIэным. УпчIэу кIалэхэм афэзгъэуцурэм джэуапиплI иI. Тэрэзыр къыхахынэу ары ахэмэ япшъэрылъыр. Бысымгуащэм иджэныкъо машIо кIуасэрэп alo. Ащ фэгъэхьыгъ мы упчIэр:\nБысымгуащэм джэныкъом мэшIотэп тхьапша чэщым къыригъанэти яжьэм пищыхьажъыщтыгъэр?\nУнагъом щыщэу имысым фэдиз\nУнагъом нэбгырэу исым фэдиз\nСабыеу унагъом исым фэдиз\nХъулъфыгъэу унагъом исым фэдиз\nСыд ыIыгъын фаер купым пащэу иIэм?\nСыд фэдэ цIыф зыфаIорэр «Аупхъугъ ыIозэ псым зыригъэтхьэлагъ»?\nТеуцожъ Цыгъо ыцIэ шъыпкъэр къашъуIо:\nТара мы лъэкъуацIэмэ ащыщэу Iашэм ыцIэ зыхэушъэфагъэр?\n4. Къоджэхь-къоджэшххэр, IурыIупчъэхэр\nКъоджэхь-къоджэшххэр, хырыхыхьэхэр лъэшэу кIалэхэм ашIогъэшIэгъоных. ЧIыопсэу тыкъэзыуцухьэрэмрэ гъашIэмрэ цIыф жъугъэхэм нахь куоу зэхашIыкIынымкIэ хырыхыхьэхэм мэхьанэшхо яI. Ахэм еджакIохэм ягулъытэ-гупшысэхэм хахъо афашIы.\nКIэлэеджакIохэм анахь агу рихьырэ хырыхыхьэхэр:\nЗыпкъ чIым чIэлъэу, зышъхьац дунаим телъ (ЧIыплъэ).\nГубгъом щэхьэрзэуазэ, мэзым щыхэхьэгъуаи (Щэмэдж).\nЗыкIэ зылъэшъоу, зышъо зипый (Баджэ).\nГъэрэ шхъуантIэ, кIырэ шъхьапцIэ, осым хэтмэ, лъакъор зандэ, бжыхьэм дышъэр къырепхъыхы, сыд ащ ыцIэр, къашъуIо? (Чъыгы).\nПсынкIэу ыкIи IупкIэу умыгущыIэшъоу жабзэм зиушхун ылъэкIыщтэп. Ащ елъытыгъэу псынкIэ гущыIэм егъэсэгъэнхэм фэшI IурыIупчъэхэр IэубытыпэшIух. Ахэр урокми бэрэ щызэтэгъашIэх, пчэдыжь зэхахьэхэми тигуапэу, тшIогъэшIэгъонхэу къэтэIох.\nIурыIупчъэхэр тIоу зэтепфынхэ плъэкIыщт:\nкIэлэцIыкIумэ къафэтIоным тегъэпсыхьагъэхэр:\nСабый цIыкIум IурыIупчъэу «ХьакIыба кIыбыхъуа...» зыфиIорэр къызэрэфаIорэр...\nежь сабыйхэм езбырэу къаIоным тегъэпсыхьагъэхэр:\n«Бзыу - бзыу гуаго,\nгого нэшъур кIашъом тес,\nIапс къахьи, Iахь остын,\nумыщыни лIы ухъун,\nпр-р-р-р ыIуи быбыжьыгъэ».\nМы IурыIупчъэхэр кIалэхэм ашIогъэшIэгъонэу къаIох, ащкIэ яжабзи хахъо:\nАпс плъыжьыбзэм псы изыбзэу ит. Мыщ дэжьым IурыIупчъэр зэрэзэдгъашIэрэм дакIоу, гущыIэу апс зыфиIорэми имэхьанэ зэхэтэфы. Апс – пхъэм хэшIыкIыгъэ шыкъу.\nЛъытакIэхэри, джэгукIэмэ япэублэ гущыIэхэри ашIогъэшIэгъонэу кIалэмэ езбырэу зэрагъашIэ. ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, а Iофыгъохэм жабзэр агъэбаи, адыгэ IорыIуатэр куоу къагурыIоным фэлажьэх. ЛъытэкIэ заулэ щысэу къэсхьын:\nЦIыкIуи ини зыжъугъэбылъ,\nIэкIы, кIыды, бгъэратIэ\n6. Сэмэркъэу-лакъырд къэбархэр ижъым къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ахэлъых. Ахэр кIэлэеджакIомэ ятэгъашIэх. Анахьэу якIасэр Хъоджэ тхьагъэпцIым икъэбархэр ары. Шэн-хэбзэ тэрэзыр лакъырд ашIырэ зекIуакIэм пыщытхэр ары. Ахэмэ кIэлэеджакIомэ анаIэ тырятэгъадзэ.\n«Бгъуми бгъу», «Хъуаджэм ыIорэр зэблихъужьрэп» зыфиIохэрэ къэшIыгъохэр еджапIэм къыщыдгъэлъэгъуагъэх.\n7. ЧIэгъ-чIэлъыбзэм къешIэкIыгъэ хабзэхэр\nПасэм къыщыублагъэу чIэгъ-чIэлъ зэдэгущыIэныр шэн-хабзэу адыгэмэ яI. ЗытегущыIэрэм ышъхьэ къырамыхэу псэлъэгъу зэрэзэфэхъухэрэр Теуцожь Цыгъо ипоэмэу «Мафэкъо Урысбый» зыфиIорэм щыщ пычыгъом дэгъоу къыщэлъагъо – Урысбыйрэ Къутасэрэ чIыпIэу, уахътэу зыщызэIукIэщтхэр агъэнафэ зыхъукIэ ары. А къэшIыгъор кIэлэеджакIомэ къашIы зыхъукIэ, зекIокIэ хабзэхэу ащ къешIэкIыгъэмэ анаIэ тырятэгъадзэ.\nДжыри зы щысэ къэсхьыщт – «Гулъытэ чан» зыфиIорэ къэшIыгъо кIэкI дгъэуцугъагъэ. ПсынэкIэчъым псы къыдихыгъэу пшъашъэр къыдэкIыжьзэ, адыгэ паIо щыгъэу хъулъфыгъэ ныбжьыкIэм IукIагъ. Пшъашъэм идэхагъэ дихьыхи, хъулъфыгъэм мырэущтэу ыIуагъ: «Псым хэлъ мыжъор мэтакъо, бгъэм дэлъ гур мапэ». Ау а гущыIэхэр пшъашъэм шъхьакIо щыхъугъэх, сыда зыпIокIэ, кIалэм зэреплъэу шъхьагъусэ зэриIэр къыгурыIуагъ. ЕджакIохэм мыр къэшIыгъо кIэкIэу къагъэлъагъо ыкIи нэужым упчIэ къыкIэлъэкIо: Сыдэущтэу пшъашъэм къышIагъа кIалэм шъхьэгъусэ иIэмэ? (ПаIор зэрэщыгъ шIыкIэмкIэ кIалэм унагъо зэриIэр къышIагъ – напцэм къытегъэхьагъэу паIор щыгъы зыхъукIэ – къыщагъ, натIэр къычIэщы зыхъукIэ – джыри а Iофыгъор ыпэкIэ къэт).\n8. Адыгэ лъэкъуацIэхэр, цIэхэр, чIыпIацIэхэр\nАпшъэрэ еджапIэм сызычIэсыгъэ уахътэм щегъэжьагъэу сэ адыгэ лъэкъуацIэхэм язэгъэшIэн сыдэлажьэ. Адыгэкъалэ адыгэу дэсхэм ацIэ-лъэкъуацIэхэм язэхэтыкIэрэ, ямэхьанэрэ, япчъагъэрэ зэсэгъашIэ, зэфэхьысыжь сэшIы. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэми ахэр ясэгъашIэх. ЛъэкъуацIэхэр ахэушъэфагъэу ребусхэр зэхэсэгъэуцох ыкIи сиIофшIэн ахэр бэрэ щэсэгъэфедэх (Делэкъо, Чэтыжъ, Джамырзэ, Iэшъынэ, Бэгугъу, Емыж, Коблы, Хьатэгъу).\nТиадыгэ шъолъыр ичIыпIацIэхэм хъишъэу, тхыдэу апылъхэр тэугъоих, ахэм яхьылIэгъэ усэ цIыкIухэр тэтхых, амал зыщыщыIэм нэрылъэгъоу зэтэгъэлъэгъух. Тимэз байхэр, тикъушъхьэ сыдж фыжьхэр, типсынэкIэчъ къаргъохэр, псыкъефэх жъотхэр, огум щыхьарзэрэ бзыухэр – ахэр зэкIэ тидунай, тиджэнэт чIыгоу - тиадыгэ шъолъыр зэрэщыщыр, ахэр къэуухъумэн, уафэсакъын зэрэфаер, адыгэмэ ащкIэ хэбзэ-гъэнэфагъэхэр зэряIэр агурэтэгъаIо.\n9. «Сабыир - нэхъой» - ары сызэреджагъэр цIыкIугъом епхыгъэ къэгъэлъэгъонхэм. Сабыир къызыхъугъэ уахътэм къыщегъэжьагъэу илъэс охъуфэкIэ фызэхащэрэ фэIо-фашIэхэр зэкIэ къыубытэу, художественнэ гъэпсыкIэ иIэу «ГъашIэм иапэрэ илъэс» ыцIэу тхылъ цIыкIу Дэхъужь Светэрэ сэррэ ттхыгъэ. Ар Гъэсэныгъэм игъэIорышIапIэ иметод кабинет къыхиутыгъ. А тхылъым гуадзэ фэхъугъ сабыим Iофыгъоу фызэхащэрэ пэпчъ къэзыIотэрэ шъхьэихыгъэ урокхэу еджапIэм щыредгъэкIокIыгъэхэр. ГущыIэм пае,\nЧъыг гъэтIысыным фэгъэхьыгъэ урокым щыхэсэгъэунэфыкIы ащ хэбзэ гъэнэфагъэхэр зэрэпылъыгъэхэр. Сабый къызыхъукIэ, чъыгэу агъэтIысрэр пкIышъхьэ-мышъхьэ чъыгын фаеу адыгэмэ алъытэщтыгъэ. Ащ лэжьыгъэ къызэритрэм фэдэу сабыири ины хъоу унагъо ышIэмэ лъфыгъэхэр иIэнхэу аIощтыгъэ.\nАпэрэ гъэпкIын. Сабыир апэу агъэпкIы зыхъукIэ, гъучI Iэпэ-цыпи, дышъэ такъыри, ежьэ Iэпэщали зэрэрахьылIэрэр сценкэм дэгъоу къыриIотыкIэу кIалэмэ къагъэлъагъо.\nЦыгъо джанэ щылъэныр. Цыгъо джанэм фэгъэхьыгъэ къэшIыгъохэри дгъэхьазырыгъэх. Сабыим апэу щалъэрэ джанэр зыхашIыкIыри, ар зыгъэхьазырын, апэу щызылъэн фаери, шIуфаIоу игъусэхэри хэтэгъэунэфыкIых.\nТиамалрэ тиакъылрэ къыхьэу еджапIэм щыредгъэкIокIрэ Iофыгъохэм шIуагъэу къатрэм тылъэплъэ, зэхэтэфы, зэфэхьысыжь тэшIы, купкIыр къыхэтэхы.\nКIэухым Iофыгъо заулэ хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу:\nАужрэ илъэсхэм Бырсыр Батырбыи, Гъыщ Нухьэ, Мэрэтыкъо Къасимэ, Блэгъожъ Зулкъаринэ нэмыкIхэм ягущыIэлъэ зэфэшъхьафхэр къытIэкIэхьагъэх. Ахэр дэгъоу тиIофшIэн щытэгъэпсэуалъэх. Ау адыгэ-урыс, урыс-адыгэ зэхэф гущыIалъэ гущыIабэ зэхэубытагъэу дэтэу дгъотыгъагъэмэ лъэшэу тигопэщтыгъэ, сыда зыпIокIэ, кIэлэегъаджэ пэпчъ ар иIэнэтелъ тхылъэу хъун фае.\nШъхьафэу хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу «Адыгэ хабз» зыфиIорэ учебник пэпчъ гущыIалъэу игъусэм ишIогъэшхо къызэрэтэкIырэр.\nНепэ еджапIэхэм компьютернэ амалышIухэр яIэх, ау адыгабзэмкIэ, адыгэ литературэмкIэ, адыгэ хабзэмкIэ бгъэфедэнэу электроннэ зехьакIохэм атетэу программэхэр щыIэхэп. Ащ фэдэ дискхэр тиIагъэхэмэ тигуапэу тиIофшIэнкIэ дгъэфедэщтыгъэ.\nIофэу тызпылъым уахътэу тедгъэкIуадэрэмрэ кIуачIэу хатлъхьэрэмрэ шIоу къапыкIырэм гухахъо тегъэшIы, сыда зыпIокIэ, тинепэрэ сабыйхэу неущрэ мафэр зыгъэпсыщтхэм лъэпкъ зэхашIэр жъогъо гъуазэ афэхъунэу тэгугъэ.