УРЫС-КАВКАЗ ЗАУ

#Тхыдэ

Автор: Зулима Бракий

Ныбджэгъухэр, шъугу къэжъугъэкlыжьых,
Къиныбэм тэ тахэтыгъ,
Мэзэгъо нэфхэр – тичэщых,
Ташъхьагъ джы итыр – титыгъ.

Лlэшlэгъум лlэшlэгъур къыкlэлъыкoзэ, 1763-рэ ислъэс мыгъор адыгэмэ къафыкъоуи, илъэсишъэ зыкъудыигъэ Урас-Кавказ заор къежьагъ.
Къэралыгъошхохэр – Урысыемрэ Тыркуемрэ – зэзаощтыгъэх, ау нахьыбэмкlэ зылъ агъачъэщтыгъэр цlыф лъэпкъ макlэхэр ары. Адыгэхэр джыри гощыгъэ хъугъэх. Къафэшlушlхэу ашlошъ агъэхъузэ, ужьхэр зэфагъэблыжьыщтыгъэх. Шъхьафитныгъэ банэу адыгэмэ ашlыгъэм къыдыригъаштэмэ, къыдеlэ фэдэ зишlызэ, Инджылыз, Францие, Польшэ хэгъэгухэми яlоф къахалъхьагъ. lо хэлъэп, яфедэ лъыхъущтыгъэхэти ары.

       Адыгэ Кавказым пае сыд шlоу къафихьыгъэр пlоу укlэупчlэмэ, - зыпари къафихьыгъэп. Ары пакlо, султlанхэми хъанхэми адыгэ чlыгур ахъункlэщтыгъэ, рагъэстыкlыщтыгъэ, лъыпсыр щагъачъэщтыгъэ. Тыркуем къыгъэблыхэзэ, къырымыдзэхэр адыгэмэ къатеуагъэх, ити иси раукъэбзыкlзэ, хъуафэ рагъэфагъ.
Цlыфышъхьэ пчъэгъабэхэр ыбгъуитlукlи хэкlодагъэх, тхьамыкlэгъо бэдэдэ а заом адыгэхэми урысхэми къафихьыгъ.
Сэ зыцlэ къесlо сшlоигъор а Кавказ заом хэлэжьагъэу Тыгъужъыкъо Къызбэч ары. Ащ лlыхъужъыныгъэу зэрихьагъэр. Къызбэч япащэу адыгэ шыухэр илъэс 50-м къехъугъэу къязаорэ пэчъахьадзэм пчъагъэрэ пэуцужьыгъэх, чlэнэгъабэхэр ригъэшlыгъ. Къызбэч ыцlэ пыйхэмкlэ щынагъом итамыгъэу хъугъагъэ. Лlыхъужъыгъэ ин зэрихьагъэу, нэмыкl дзэпащэхэм афэмыдэу, ежьыри игъусэхэри псаоу къызэригъэзэжьырэм пае, ар ямыгъусэмэ шlу къемыхъулlэнэу шапсыгъэмэ къашlошlыщтыгъ. 1834-рэ ислъэсым чlыпэу Абынэ зыщзэзаохэм гъэхъэгъэ ин зэришlыгъэр. Шыу шъибгъур зэхикъутагъ ыкlи кlаригъэlэжьыгъ дзэ мин 14-мэ.
А уахътэм илъэс тlокlищ Къызбэч ыныбжьыгъ нахь мышlэми, ащ ыужи 1837-рэ илъэсым Тыгъужъыкъом пыим идзэу шыу шъибгъур зэхикъутагъ, ар зыхъугъэр Кубань lушъокlэ чылэгъуибгъу зэхикъутагъэу къырекlокlыжьзэ ары. Ащ фэдэу гъэхьагъэу Къызбэч ышlыгъэр бэ.

       Кавказ заор 1864-рэ илъэсым адыгэ чlыгум щаухыгъ. Кlэухэу фэхъугъэр нафэ, къиныбэ, зэпэкlэкlыгъэ Адыгэчlыгур нахьыбэмкl зиехэм алъыкlэ агъэшъокlыгъ, чылэхэр тырагъэстыкlыхи, яжьэ мэхъуи къагъэнэжьыгъэп. Зэкlэмэ анахь тхьамыкlагъор нэбгырэ миллионитфым ехъурэ адыгэхэм яхэгъэгуи якъэхэри егъашlэрэу абгынэнхэ фае хъугъэ. Джы ахэр хэхэсэу, хэгъэгунчъэ – чlыгунчъэхэу дунаим тетэкъуагъэх: Тыркуем, Балканхэм, Африкэм, Европэм, Америкэм, Къокlыпlэ Благъэм ащэпсэух.
Адыгэмэ къакlэнэжьыгъэ тlэкlур Темыр Кавказым къинэжьыгъ – Къэбэртэе, Шэрджэсым, Адыгеим, хы Шlуцlэ lушъом ащэпсэух. Ахэр арых тхьамыкlэгъошхо зыпэкlэкlыгъэ лъэпкъым ихъарзынэщи, итарихъи яухъумакlохэр.
Ахэмэ якlалэмэ япхъорэлъфымэ япхъорэлъфыжъхэр джы ти-адыгэ чlыгу фалlэхэу зыкlыщыlэхэр.

       Кlэухым сэ къасlо сшlоигъор зы: мыгъэ илъэсишъэрэ тlокlитlурэ бгъурэ мэхъу заор заухыгъэр. Ау ащ тхьамыкlагъоу цыфхэм къафихьыгъэр ащыгъупшэжьрэп. Тэри тхылъхэм, рассказхэм тяджэ зыхъукlэ лъэшэу тыгукlэ зэхэтэшlэ, а охътэ хьылъэм цlыфхэм ашъхьэ къырыкlуагъэр.

Тиблэкlыгъи, тинепи, тапэкlэ къытфэтыми сыгу фэузы.