14 марта – День адыгского (черкесского) языка и письменности.

НЫМ ИБЫДЗЫЩЭУ ТЫЗГЪЭЩЭЛЪЫРЭР — ТИАДЫГАБЗ.

Ныр - нэ. Бзэр - псэ. ТIури зэмыгъусэмэ, пкIэнчъ. Зянэ зилъапIэм ыбзи шIолъапI. Ащ ишыхьат зэкIэ лъэпкъым фыщытыкIэу ныдэлъфыбзэ ады­габзэм ыкIи адыгэ литературэм афыриIэр. Узэгугъурэр-къыогугъужьы. Ау уеIэфэхэкIэ гугъу уихьэрэп, уимыIэжьхэ зыхъукIэ гунэкI-IэнэкI тхьа­мыкIэ, ибэ узэрэхъугъэм зы­къы­уигъэштэ­жьырэп.

Джары сэ сишIошIкIэ, тиныдэлъфыбзэ тIэ ини, цIыкIуи зэкIэдзагъэу, тыфэсакъэу, дгъэ­лъапIэу кIэтыугъоен зыкIыфаер. Мы гъэсэныгъэ-пIуныгъэ Iофы­гъо иныр анахь зытегъэкIа­гъэхэр къэралыгъор, еджапIэр, унагъор арых. Ау фырекъуха ахэр, фэчэфха апашъхьэ ит пшъэрылъым изэшIохын? Тежъу­гъэгупшыси зэкIэми, Iофым изытет шъыпкъэ гъэпцIагъи, щынагъи хэмылъэу къэтэжъу­гъаIу - фэчэфэп хэти гъэ­шIэгъонышхоу адыгабзэм.

Зэошхом ыпэкIэ е зэо ужым, тызэрэщыгъуазэмкIэ боу цIыфхэм къинышхо ащэчыщтыгъ - ныбэр нэкIэу, щыгъыныр цIынэу; ау оси, ощхи амыIоу, еджэмэ зышIоигъохэр, уеджэныр насыпыгъэ инэу алъытэу, предмет зэхэдз ямыIэу, ушъхьагъунчъэу еджагъэх. Джа лъэхъан мыпсынкIэм къыхэтэ­джагъэхэр арых цIыф хъугъэ­хэри шIэныгъэ лъэныкъуабэ­кIэ. Адыгэ хэкум ыкIи Адыгэ Республикэм идахэ языгъэ­Iуагъэхэр ыкIи джы къызнэсыгъэми язы­гъаIохэрэр. Ау зэгорэм пшIа­гъэу, блэжьы­гъэм илъэс къэс хахъо фэмышIымэ, ащ хэкIы нахь, хахъорэп. Ныдэлъфыбзэм фэгъэхьыгъэу къэпIон хъумэ, Iэпэдэлэлы­ныгъэу па­гъохырэм ар бэшIа­гъэу ыгъэ­шъошIожьырэп. Хэта ащкIэ мысэр? Щэч хэлъэп - ны-тыхэр ыкIи кIэлэегъаджэхэр. Унагъом адыгабзэм мэхьанэ щырамытэу, бзэ цунтхъэгъэ урысыбзэ ныкъор илъэу, мы­гъэшIэгъоныхэу ща­лъытэ зы­хъукIэ, ныдэлъфыбзэм ежь-ежьырэу зыкъиIэты­шъущтэп. Адыгабзэр зыгукIэ зикIасэу, рыгущыIэу, рытхэу, тхылъхэм, журналхэм, гъэзетхэм ащкIэ яджэхэрэм ар дэ­гъоу ашIэ. Ау пшIохъэтэпэмы­хьэу, пхэкIырэми гу лъымытэмэ, ныдэлъфыбзэри къогъоу зыкъуа­гъэзыхьагъэм къолъыщт.

КIэлэ­егъаджэхэр адыгабзэм­кIэ сыд фэдэха? Чанхэп. ЗанкIэу къэсэIо, ашIэрэм агукIэ лъыIэ­сыхэрэп. ЕджэкIо зэхапхъэхэр - урыс ыкIи адыгэхэр зэхэбгъэтIысхьэхэу, саты­риплI усэ цIыкIу горэ бзэ IонтIа­гъэкIэ къяогъаIокIэ, мы Iофыр ичIыпIэ игъэкощыкIы­гъуай, ныдэлъфыбзэм епхыгъэ Iофыгъуа­бэр егъэджэн-пIуныгъэ лъэны­къомкIэ икъоу зэшIомы­хыгъэу, урок сыхьатитIоу къаратырэр такъикъ пэпчъкIэ мыушъа­гъэу, бзэр е литературэр хэти ыгу ебгъэштэн плъэ­кIыщтэп. Уными, утыми, укIэ­лэегъаджэми сабыим, еджакIом шIобгъэIэшIоу, фэбгъэдахэрэр арых анахьэу хахьэхэрэр. Ахэ­та не­пэ нахьыжъхэм лъэпкъ шэн-хабзэхэм якъэбар кIэла­кIэхэм агурызыгъаIохэрэр е сыдми мы лъэныкъор зарашIо­игъоу ежь ныбжьыкIэхэм аукъу­дыя?

Ары, тиIэх аныбжь емылъы­тыгъэу, хъупхъэ дэдэхэр, шыкур! Ау нахьыбэр зэкIэ джа дэгъухэм афэдэнхэр ары тэ, пстэуми тынаIэ чэщи, мафи зытетын фаер. МыщкIэ анахь щысэшIу хъурэмэ ащыщ Чэчэн Республикэм, чэчэн лъэпкъым ылъапси, ыбзи, ихабзи, идини, инэмыкIи къызэригъэ­гъунэхэрэр, шIокIыпIэ имыIэу, лъэпкъ шъхьалъытэжьыр аухъу­мэ яини, яцIыкIуи, ягъэсэгъэ­шхуи. Тэ тызыхэс (е нахь тэ­рэзэу къэпIон хъумэ), къытхэхьэгъэ урысхэм афэдэ зыт­шIымэ сыдымкIи нахь тигъэразэ хъугъэкIэ сенэгуе. Ау уимыер зыхэщэгъуай, сыдми зытэгъэхьаулыежьы нахь. Ухэтми, плъапсэ уухъумэу, пшъхьэ къэбгъэгъунэжьышъуныр, узэ­рэцIыфым, узэрэлъэпкъым ищы­сэба!

Илъэс 20-м къехъугъэу Адыгэ Республикэр щыI, хэхъо, зеIэ­ты. Адыгабзэм ащ елъытыгъэу къэралыгъо статус ыгъотыгъ. Къэралыгъуабзэ хъугъэ тиныдэлъфыбзэ-адыгабзэ, ау ыкIуа­чIэ, иамал зэрифэшъуашэу гъэфедагъэ хъурэп, бзэм икъу­кIэ Iоф ышIэрэп. Шъыпкъэ, къыдэкIых тхылъхэр, шIэныгъэ тхыгъэхэр, гущыIалъэхэр, журналхэр, гъэзетэу «Адыгэ ма­къэр». Афэчэфхэу, ашIогъэшIэ­гъонэу ба ахэм яджэхэрэр е нахьыбэрэмкIэ зытхыгъэхэм ежь-ежьырэу кIаджыкIыжьыха? СэгъэшIагъо, илъэс 20 хъу­гъэшъ сэ журналистикэм сызщылажьэрэр, хэкум ыкIи республикэм икIэлэегъэджэ пэрытхэм, адыгабзэмкIэ ыкIи лите­ратурэмкIэ езыгъаджэхэрэм сащыгъуаз. Загъорэ Iофтхьэбзэ инхэу Мыекъуапэ щызэхащэхэрэм ахэр къэкIох, ащытэлъэ­гъух. Ау кIэлэегъэджэ инэу зисэнэхьат зищыIэныгъэм ишIы­кIэу, яшIошI-еплъыкIэ ежь ашIоигъоу, агу къикIэу, зэхэпцэгъэ къодыеу, сатыритфэу щымытэу, занкIэу къыщыраIо­тыкIэу, адыгабзэмкIэ къадэ­хъурэр е къадэмыхъурэр зэпхыгъэр, анахь Iофыгъоу зэшIо­мыхыгъэмэ мыхъунэу алъытэрэр - бэба укIэлэегъаджэмэ шъхьэм щызэблэкIырэр, къэзытхын къахэкIырэп. КIэкIэу къэпэIон хъумэ, къэтхахэхэрэп. Сэ сызэрэгугъэрэмкIэ, ясыхьатхэр атыхэмэ рагъэкъу. Аузэ зыфагъэгъужьызэ, бзэр Iэпэдэлэл мэхъу. ЕтIани адыгэхэм тшъхьэ иIофкIэ (егъэ­джэн закъор арымырэу) зы бэлэрэгъыныгъэ-зыфэгъэкIотэ­жьы­ныгъэ шIыкIэ горэ къэтштагъэу сегуцафэ, ау нафэр, ащкIэ зыдэтымышIэжьэу утын зэрэзэтхыжьырэр ары. Дж­ыри зэ къэсэIо: Iоф цIыкIуи, Iоф Iаий хъурэп, Iофыр шIу плъэ­гъун ыкIи уегугъуныр, угу фэкIо­ныр ары зэкIэ зыфэкIожьырэр. Зэ шъхьахынагъэм зыкъыIэпы­хи, зыгъэулэуи, къыбдэхъурэ лъэбэкъу пэпчъ уиIэтэу пфэ­лъэкIы­щтыр гъунэнчъ.

«Тыдах, тыдэгъу, тыIуш ти­лъэп­къыкIэ, тиадыгабзи ныбжьи кIодыжьыщтэп», - къы­щиIуагъ зы нэбгырэ горэм зэ­IукIэшхом. Непэ-неущэу кIоды­жьыщтэп, ау чIэты­нэрэр зэрэбэр хэткIи шъэфыжьэп. Сэ сшъхьэкIэ сшIоигъу, кушъор зэкIэ мыушъорэкIыжьы­пэзэ, зигъо Iофыгъо инхэм нахь ти­шъыпкъэ ятхьылIэмэ.

 Мамырыкъо Нуриет.
Адыгэ макъ.