КЪАРС ЗАУЭМ И УЭРЭД

«Дыгъу Мэрзан и уэрэдыр» зытеухуа лъэхъэнэ хьэлъэрщ(1898 гъэ) «Къарс зауэ» уэрэдми къыхэщыжыр. Япэр Тыркум и къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - тенджызхэм я Ӏуфэхэм - щыпсэу абазэхэ адыгэхэм яусамэ, Къарс зауэм теухуа гъыбзэр зейр Узун-Яйла щӀыналъэр зи хэщӀапӀэ къэбэрдей адыгэхэрщ.

Уэсмэн империем Европэм щыщу иӀыгъ щӀыналъэм сыт хуэдизкӀи нэхъыбэ къыгуиудыну еӀэ Антантэм зыкъыкӀэригъэхуну хуейтэкъым Урысейри. А къэралыгъуэм хыхьэу щыта куржы, ермэлы, къэжэр лъахэхэм ефӀэкӀыжауэ урысеидзэр Къарс, Эрзурум быдапӀэхэм ебгъэрыкӀуэрт.

Кавказ щӀыбым щекӀуэкӀ лъыгъажэ зауэм лъэныкъуитӀымкӀи адыгэхэр хэтт. Псом хуэмыдэу хэщӀыныгъэшхуэ игъуэтауэ щытащ еӀэ-епхъуэу Портэм къызэригъэпэщу Къарс къалэ-быдапӀэм и Ӏэхэлъахэм деж урысей топхэм щапэщӀидзэгъа адыгэ шуудзэм. Абы къелар Сарыкъамыш быдапӀэм топкӀэ даукӀыхьыжыгъащ.

А насыпыншагъэ иным теухуауэ яусыжа гъыбзэм макъамэ дахэ щӀэлъщ. Ар зытхыжари япэу зыгъэзащӀэу зэхэтхари ӀуэрыӀуатэр зэхуэхьэсыжынымкӀэ куэд зэфӀэзыгъэкӀ, Тыркум щыпсэу адыгэ усакӀуэ Къущхьэ Догъанщ.

Урысей топми, уей-рэу, фи чэр къекъутэри, уей,
Мыгъэрей бжъыхъэм къэмыкъутэжмэ, дынэгугъэжыркъым дэ.

Шы щхъуантӀэжъ цӀыкӀури, уей-рэу, зэрыкӀэмащӀэри, уей,
Адыгэ щӀалэхэу зи гъащӀэр мащӀэхэр Къарс фагъэкӀуа мыгъуи, ей!

ХъэпцӀий хъэнтхъупсми, уей-рэу, фыкърагъафэри, уей,
Дэ дызыщыгугъхэми Къарсым и губгъуэхэр лъым евгъэфа мыгъуи, ей!

Сарыкъамышми, уей-рэу, шэр къыдолъалъэри, уей,
Узун-Яйла шухэри Сарыкъамышмэ щелъэлъэха мыгъуи, ей!

Мо къуалэбзухэми, уей-рэу, къыздагъэзэжри, уей,
КъэвгъэзэжынкӀэрэ дэ дыфщыгугъырти, гугъэ димыӀэж мыгъуэ, ей!

(c) тхылъ "Хэхэс дуней" ТыIмыжь Хьэмыщэ итхам...