#КъунейтIрэ_щыIэ_Франджы_къэралыгъуэм_и_къулыкъу_хэгъэщхьэхукIахэм_ирагъэкIуэкIа_къэхутэныгъэ_и_пычыгъуэхэр (16.02.1935г. Перевод Битокова Нияза)

10. Хабзэр, адыгэ хьэл-щэнхэр
 
Пасэм адыгэхэм зэрахьэу щы­та хабзэхэм ящыщ куэд нобэ щы­Iэжкъым. ЗэхъуэкIыныгъэу зэманым къишамрэ, Iэпхъуэ­шап­хъуэным зэрыхэмыкIым, нэ­гъуэщI лъэпкъхэм ядэпсэун зэ­ры­хуей хъуам къыхэкIыу хабзэ куэд яIэщIэхуащ, ткIийуэ зэрахьэу щытахэр нэгъунэ. Апхуэдэу щытми, нэхъыщхьэхэр къэнащ. Адыгэхэр я хабзэм нэхъ фIолIыкI, я диным нэхърэ. Ахэр нэ­хъыбэу зытеухуар: адэ-анэм жы­IэдаIуэу яхущытын, жьым, еджагъэшхуэм, бзылъхугъэм пщIэ хуэщIын. Дэтхэнэ зэхыхьэ­ми бжьыпэр щызыубыдыр хабзэм хэзыщIыкI нэхъыжьырщ, ар уэркъ унагъуэ къыхэмыкIауэ щытми.
Iуэхушхуэхэр щызэрахуэу щы­тар Хасэращ. Хасэм хыхьэр цIыхубэм къыхиха лIыкIуэхэрт. Лъэпкъым и Iуэхур дэкIын пап­щIэ, мыпхуэдэ Хасэхэм я унафэр хэт дежкIи унафэт. Нэхъ мыхьэнэшхуэ зиIэ Хасэу зэхашахэм ящыщщ 1861 гъэм мэкъуауэ­гъуэм и 13-м нэрыбгэ 15 хъууэ зыхэта Хасэр. А Хасэращ «Кавказ Ищхъэрэ ЗэгухьэныгъэкIэ» еджэу къэралыгъуэ джэж къыщащтауэ щытар.
Сирием щыIэ хасэм и Iуэху нэхъ зытегъэщIар унагъуэхэм е къуажэхэм яку къыдэхъуэ зэгу­ры­­мыIуэныгъэхэр гъэзэ­кIуэ­жы­нырщ.