#КъунейтIрэ_щыIэ_Франджы_къэралыгъуэм_и_къулыкъу_хэгъэщхьэхукIахэм_ирагъэкIуэкIа_къэхутэныгъэ_и_пычыгъуэхэр (16.02.1935г. Перевод Битокова Нияза)

12. Къэшэныр
 
Адыгэхэм я ныбжьыр хэкIуэ­тауэ къашэ икIи докIуэ. Куэдрэ урохьэлIэ хъыджэбз дэмыкIуа илъэс тIощIрэ пщIым нэсауэ. Лъыхъун, къэшэн Iуэхухэр зэры­рагъэкIуэкIыр хьэрып друзхэм я хабзэхэм техуэркъым. Зэрышэн Iуэхури адэ-анэхэм я унафэкIэ зэфIэкIыркъым. Абыхэм я Iуэху къы­халъхьэмэ, мылъку, къулыкъу хуэдэхэм мыхьэнэ нэхъ яIэу къэувынущи. Абы щхьэкIэ щIа­лэм хъыджэбзым зы зэхыхьэ гуэрым – нысашэ, хьид, щIэп­ща­кIуэ хуэдэм – зыщыхуегъазэри, и гурылъыр гурегъаIуэ. Зэгу­ры­Iуэмэ, Iэлъын зэIэпах, итIанэ адэ-анэхэм хъыбар ирагъащIэ я гухэлъымкIэ. ЩIалэм къытохуэ и щхьэгъусэ хъунум игу къихьэхун папщIэ, Iэмал имыIэу нэчыхь уасэ итын хуейуэ, къуэкIы­пIэм щыпсэу лъэпкъхэм ещхьу. Зэзэмызэ къохъу хъыджэбзым и адэ-анэм нэчыхь уасэр яфIэ­мащIэу. Абдежым зрагъанэри, нэ­чыхь ирамыгъэтхыу хуожьэ. Мыбдежым щIалэм къыхуэнэжыр хъыджэбзыр къигъэкIуэ­сэн­ращ. Аращи, хъыджэбзым пIа­лъэ иретри, и ныбжьэгъу зы-тIущ и гъусэу жэщым макIуэхэри пIа­лъэ зэхуащIам ирихьэлIэу хъы­джэбзыр къагъэкIуасэри, щIа­лэм и ныбжьэгъу е и благъэ гуэрым деж ирахьэлIэ. Хъыджэбзыр зра­хьэлIар бынунагъуэу щытщи, ныбжьэгъухэр зэхуашэс, ахэр нэхъыбэм пщIэрэ щхьэрэ зиIэ защIэхэщи, дэтхэнэ зыри нэчыхь уасэ тыным хоIэбэ: зым шы къет, адрейм мэл зыбжанэ, нэ­гъуэщIым джэд зыбжанэ. Ап­хуэдэурэ нэчыхь уасэ ирыра­гъэкъури, нэчыхьыр ирагъэтх. ИтIанэ уэредадэшхуэкIэ ныса­щIэр щIалэм и Iыхьлым деж яшэж. Нэчыхьыр зытхыр Iимам­ращ. Абдежым Iимамыр Къур­Iэн Iэят гуэрхэм къоджэри, зы Iэ­лъыни зы тхьэрыIуи щымыIэу зэ­фIокI. КъэгъэкIуэсэныр кIуэ пэт­ми нэхъ мащIэ хъууэрэ йокIуэкI.
Шэрихьэтым хьэрыпхэм къахуигъэув къалэнхэм адыгэхэр егъэпIейтей, ипэжыпIэкIэ къапщтэмэ, ар къамыщтэу щытщ. IэлъэщI зытелъхьэныр Iэмал зи­мыIэ Iуэхугъуэщ унагъуэ ихьа бзылъ­хугъэм дежкIэ. Хъыджэбз­дэсхэми зытрапхъуэн хуейуэ щытщ. Апхуэдэу щытми, адыгэ хъыджэбзхэм хуитыныгъэ нэхъ яIэщ хьэрып пщащэхэм елъытауэ.
Щхьэгъусэ хъуа бзылъхугъэр пащ­тыхь гуащэм щыхуэдэщ унагъуэм. Апхуэдэу щыт пэтми, лIым ар зы унафэкIэ иригъэ­кIы­жы­фынущ. Ауэ апхуэдэр къыщыхъур закъуэтIакъуэххэщ. ЛIым и фыз иригъэкIыжыну хуит­къым, щытыкIэ къызэрымыкIуэ гуэр къэмыхъуамэ, ар емыкIуш­хуэ зыхэлъу щымытмэ. Псалъэм­ пап­щIэ, и щхьэгъусэм епцIы­жа­мэ е делэ дыдэ хъуамэ. Зинэр щы­ма­щIэщ адыгэхэм я деж. Пасэм ар зыIэщIэщIахэм тезыр тралъхьэрт, щапхъэ хъун пап­щIэ: зи лIым епцIыжа фызыр жылэм хэIущIыIу щащIырти, и адэм деж ирагъэшэжырт. Адэр абы хеящIэ хуэхъурти, унэIут хуэдэу, пщылI бэзэрым щищэрт, хьэрэмым (гаремым) яшэн хуэдэу. А хьэрэмхэми адыгэ бзылъхугъэхэм нэхъ щIэупщIэ щаIэт. Уеблэмэ апхуэдэ цIыхубзым и адэм и унэр щагъэс къэхъурт. Нобэ­кIэ а тезырыр нэхъ псынщIэ ­хъуащ пасэ зэманхэм елъытауэ. Ауэ нобэкIи тезыр ткIий иIэу щытщ. Апхуэдэу ирагъэкIыжа цIыхубзым и гъащIэр и адэ-анэм егъэщIылIауэ ихьынущ, щIы­бым щIэмыкIыфу, цIыхухэм яхэ­мыхьэфу.
Апхуэдэ бзылъхугъэм зинэ дэзыщIа цIыхухъум тезыр лъэпкъ темыхуэ хуэдэу къэлъа­гъуэми, куэд дэмыкIыу ар укIауэ къагъуэтыжынущ, хэкур имыбгынэмэ. Ар зыукIыр езы фыз бзаджэм и Iыхьлы гуэрщ, нэ­хъыбапIэм и дэлъхущ.