Адыгэм идунай хэзыщэщтхэ IофшIагъэх — Адыгэ макъ\nРедактор 17.02.2020 17.02.2020 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nФондэу «Урыс меценатхэр» ыкIи телеканалэу «Культура» зыфиIохэрэр кIэщакIо зыфэхъу­гъэхэ проект зэдагъэцэкIэным ыуж ихьагъэх. Ар зытегъэпсы­хьагъэр Урысыем изаслуженнэ, Адыгеим инароднэ сурэтышIэу ПIэтIыощэ Феликс фэгъэхьыгъэ документальнэ фильм техыгъэныр ары. Проектыр зигукъэкIыр фондэу «Урыс меценатхэр» зыфиIорэм ипрезидентэу, искус­ствоведэу Юлия Вербицкая.\nДжащ фэдэу Адыгэ, Къэ­бэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе- Щэрджэс республикэхэм ялъэпкъ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ ироманэу «Айщэт» ылъапсэу художественнэ фильм тыра­хыщт. Режиссерыр — УФ-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ Iофы­шIэшхоу, кинорежиссерэу Александр Муратов. Фильмым хэлэжьэщтхэ артистхэм якъы­хэхын макIо.\nДжырэблагъэ Юлия Вербицкаяри, Александр Муратоври Мыекъуапэ къэкIогъагъэх. Адыгэм идунай къэралыгъом имызакъоу, IэкIыбым щыпсэухэрэри хэзыщэщтхэм республикэм ижур­налистхэм яупчIэхэм джэ­уап­хэр къаратыжьыгъэх.\nФондэу «Урыс меценатхэр» зыфиIорэм ипре­зидентэу, искусствоведэу Юлия Вер­бицкаям журналистэу Тэу Замирэ гущыIэгъу фэхъугъ.\n— Юлия, проект гъэшIэгъон жъугъэцэкIэн шъуигухэлъэу Адыгеим укъэкIуагъ, сыдэущтэу ащ шъудэлэжьэщта?\n— ТыгъэкъокIыпIэ лъэпкъхэм яискусствэ и къэралыгъо му­зееу Москва дэтым и Темыр-Кавказ къутамэу Мыекъуапэ щыIэм ипащэу Кушъу Нэфсэт ишIуа­гъэкIэ ПIэтIыощэ Феликс иIэшIагъэхэм якъэгъэлъэгъон 2019-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ щыкIуагъ. Искусствэм хэшIыкI фызиIэхэм къэгъэлъэгъоным осэшхо фашIыгъ.\nСурэтшIынымкIэ Урысыем и Академие имедаль къэзылэ­жьыгъэ Феликс иIэпэIэсэныгъэ чыжьэу Iугъэ, бэмэ зэлъашIэ. Федеральнэ каналэу «Культу­рэм» ащ ынаIэ къытыридзагъ. Феликс иIофшIагъэхэр лъэпкъ хъарзынэщым изы Iахьэу зэрэщытхэр хэткIи нафэ хъугъэ. Каналэу «Культурэм» иIофышIэ куп Мыекъуапэ къэкIуагъ, фильмым итехын фежьагъэх. Тыгъэ­къокIыпIэ къэралыгъо музеим икъутэмэ закъоу Мыекъуапэ дэтым ипащэу Кушъу Нэфсэт къызэрэддеIэрэм тэркIэ мэхьанэшхо иI.\nАдыгеим и лIышъхьэ ныб­жьыкI, бэмэ ынаIэ атет, искусст­вэм ыкIи сурэтышIхэм IэпыIэгъу ари­гъэкIыным пылъ. ХэткIи шъэ­­фэп, Урысыер зэрэщытэу зытштэрэм, Москва ыкIи Санкт-Петербург зябгъапшэрэм, культу­рэм ибюджет зэримыкъурэр. Мыщ дэжьым шъолъырхэм яIэ­пэIасэхэм IэпыIэгъу зэращы­фэхъухэрэм мэхьанэшхо иI. Адыгеим сурэтышIхэр щагъасэх, апылъых. Ар къэзыушыхьатырэмэ зэу ащыщ Феликс фэдэу IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъхэм Москва яшIэныгъэ зыщырагъэ­къукIэ, зыщеджэхэкIэ, ащ къыщымыуцухэу яхэку, ячIыгу къызэрагъэзэжьырэр. Ар уасэ афэозыгъэшIырэмэ зэу ащыщ. Апсэ етыгъэу, ку­ухэу, дунаир яискусствэ пхырыщыгъ. Ащ фэдэ искусствэр гум нэсы, цIы­фыр нахьышIу ешIы, игугъу пшIын, къэбгъэлъэгъон фае.\n— ПIэтIыощэ Феликс фэгъэхьыгъэ фильмэу тырахыщтым изэкъощта, хьаумэ фэдэ IэпэIасэхэм афэгъэхьыгъэ документальнэ фильм зэкIэлъыкIохэм якъежьапIэу хъу­щта? Каналэу «Культу­рэм» зэзэгъыныгъэ горэ дэшъушIыгъа?\n— АдыгеимкIи, ежь Фе­ликскIи шъуашэ фильмыр ащ фэгъэхьыгъэу зэрэ­тырахыщтыр. Ар IэкIыб къэралыгъохэми къащы­дгъэлъэгъон тимурад. Нэ­ужым зэкIэлъыкIо проектым тырыгущыIэщт.\n— Феликс итворчествэ щыщэу о сыд пшъхьэкIэ нахь къыхэбгъэщырэр, сыд угу нэ­сыгъэр? Графикэм, монументалистикэм, панно шIыным адэлажьэ, тхылъхэм сурэтхэр афешIы. А зэпстэум сыд нахь узIэпызыщагъэр?\n— АпэрэмкIэ, Феликс сурэтышI къодыеп, итворчествэ чIэ имыIэу куу, ар философ. УдэгущыIэнкIи къызэрыкIоп, ар бэмэ дашIэ. Ливан философэу Халил Джебран итхылъэу Феликс ису­рэтхэмкIэ гъэдэхагъэр къысIэ­кIэфэгъагъ. Ар зэкIэмэ апшъэ хъугъэ. «Швейцарский арбазель» зыфаIорэ къэгъэлъэгъон анахь лъапIэм IэшIагъэхэр щызыушэтырэ искусствоведхэми а сурэт­хэр залъэгъум, осэшхо къыфа­шIыгъагъ, космосым, тымышIэрэ дунайхэм зэряпхыгъэхэр къа­Iуагъ. Феликс иIэшIагъэхэр «ше­девр» зыфаIорэм фэдэх. ЗэхэшIэ иным пэблагъэх, шIошъхъуныгъэ иным ыкIуачIэ ахэлъ. ИIэшIагъэ­мэ псэ апыт. Музэхэр шъхьащытых. Искусствовед цIэрыIохэм ащегъэжьагъэу цIыф къызэрыкIохэм анэсыжьэу пстэуми ар къагурэIо, IэпэIасэр агу нэсы. Дунаим пхырэплъы, шъхьарэп­лъы. Джарэу гущыIэр гъоты­гъуае Феликс иIэшIагъэхэм уакъытегущыIэ зыхъукIэ, ахэр зэхэшIэ куум щыщых. ТэркIэ анахь уасэ зиIэр — IэшIэгъэ заулэмэ Феликс мэхьанэу ахилъхьагъэр къытхихьанэу тезэгъыгъ. IэпэIа­сэм игупшысэхэр тиеплъыкIэхэм атефэщтхэмэ тыушэтыщт. Арышъ, IофшIэн гъэшIэгъон тапэ илъ.\n— Феликс иIэпэIэсэ пщыпIэ ипчъэхэр каналэу «Культурэм» иIофышIэхэм къафызэ­Iуи­хыщта?\n— СшIошъ мэхъу Феликс ахэм цыхьэ афишIынэу, сыщэгугъы интервью аритынэуи, иIэпэIэсэныгъэ имызакъоу, дунаим еплъы­кIэу фыриIэмкIэ къадэгощэнэу. Ау зэкIэ итхъухьагъэмэ ашъхьэ къисхынэу сыфаеп.\n— Хэта сценарием дэлэжьэщтыр, творческэ купым хахьэ­хэрэр?\n— Редакторыр Алексей Торовацкий, ащ игъусэщт искусствовед ныбжьыкIэу Анастасия Даниличкинар.\n— Фильмыр сыд фэдэ уахътэм къыкIоцI хьазыр хъущта? Сыдэущтэу тырахыщта?\n— АпэрэмкIэ, IофшIэныр Адыге­им щырагъэжьэщт. Феликс итворчествэ зэпхыгъэр иадыгэ чIыгу, ары кIуачIэ къезытырэр. Адыгэхэм ятарихъ Москва итарихъ нахьи нахьыжъ! Феликс иIэшIагъэхэм ар къаушыхьаты. Iуашъхьэхэр, ахэм къачIэкIырэ артефактхэр Мысыр къыщагъотыхэрэм яхьщырых. Тыгъэкъо­кIыпIэ къэралыгъо музеим иды­шъэ хъарзынэщ адыгэ чIыгум къычIахыгъэ дышъэ, тыжьын ыкIи джэрз пкъыгъуабэ чIэлъ, ахэм скифхэм яфэмэ-бжьымэ ахэо­лъэгъукIы. Феликс иIэшIагъэхэми зэман чыжьэхэм амакъэ ащызэхэохы. Лъапсэм щедгъэжьэни IэпэIасэм иунэ, ипщыпIэ, ­музееу иIэшIагъэхэр зычIэлъхэм зафэдгъэзэщт. Кушъу Нэфсэт хэдгъэлэжьэщт. Искусствэр — Iэшэ ин! Гурыт лIэшIэгъухэр шъугу къэжъугъэкIыжьых, Библием емы­джэшъухэрэм апае чылыс дэпкъ­хэм сурэтхэу, фрескэхэу аты­ра­шIыхьэщтыгъэхэр шIэныгъэ нэ­рылъэгъугъэх. Советскэ Союзым хахьэщтыгъэ Гурыт Азием ирес­публикэхэм еджапIэхэмрэ сымэджэщхэмрэ анэмыкIэу, шIокI имыIэу художественнэ училищхэр къащызэIуахыщты­гъэх. Искусствэм цIыфыр епсы­хьэ, ыгу, ыпсэ къызэIуехы, игу­шъхьэ лэжьыгъэ хегъахъо, дэхагъэм, шIулъэгъум, лъытэныгъэ иным ичылапхъэ апхырещы; гъунэгъум, чIыгоу укъызщыхъугъэм, унагъоу узщапIугъэм уафе­гъазэ. Ахэр цIыфыгъэм ишэпхъэ лъагэх. СызэрэгугъэрэмкIэ, 2020-рэ илъэсым къыкIоцI фильмыр тырахыщт ыкIи зэхагъэуцожьыщт, нэужым прокатым хядгъэгъэуцощт. Урысыем имызакъоу, Францием, Америкэм къащыдгъэлъэгъощт.\n«Айщэт» фэгъэхьыгъэу УФ-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу, кинорежиссерэу Александр Муратовым тырихыгъэ кинофильмхэм ащыщых «По прозвищу зверь», «Кри­минальный квартет», «Коро­лева Марго», «Маазун». Режиссер цIэрыIом Къудаикъо Алый иуп­чIэ­хэм джэуапхэр къариты­жьыгъэх.\n— Зичэзыу кинофильм теп­хыным пае сыдэущтэу МэщбэшIэ Исхьакъ ироманэу «Айщэт» къыхэпхынэу хъугъа?\n— Авторхэм сызэраIукIэрэр ыкIи яматериалхэр къызэрэхэсхыхэрэр зэфэшъхьафы. Мызэгъэгум авторым сызIокIэм тызэрэзэфэщагъэр, тиеплъыкIэхэмкIэ тызэрэзэтефэрэр зэхэтшIагъэ. Ироман сызеджэм, уахътэм диштэу ыкIи пстэуми къахэщэу къызэрэзгъэлъэгъошъущтыр сынэгу къыкIэуцуагъ. Романыр къызтегущыIэрэ Айщэт лъэхъа­нэу зыхэтыгъэм, гъогууанэу зэ­рыкIуагъэхэм ишэн, ицIыфыгъэ нэшанэхэр рагъэкъугъэу пстэуми къахэщын, тарихъым къыхэнэн ылъэкIыгъ. УшэтыпIэмэ апхырыкIи, нэмыкI лъэпкъым икультурэ илъэуж нэф къыхи­нагъ. КIуачIэ къезытыгъэр ­лъэпкъ нэшанэхэу ицIыкIугъом къыхалъхьагъэхэр ары. ЩыIэныгъэ хьылъэм ухэмыкIодэныр щысэтехыпIэ гъэшIэгъонэу щыт.\n— Адыгэр зэхэпшIыкIыным пае итарихъ дэгъоу ущыгъо­зэн, зэбгъэшIэн фае. Сыдэущтэу ащ удэлажьэра?\n— Романыр ыкIи фильмыр — искусствэм иIахь зэфэшъхьа­фых. Кином къыщыгъэлъэгъуагъэ хъущтыр романым анахь шъхьа­Iэу хэтыр ары. Ащ пае тхыгъэм игъэкIотыгъэу тыдэлажьэ. Лъэ­хъа­нэу къыгъэлъагъорэм цIыф­хэм япсэукIэ зыфэдагъэр, а зэ­маным тарихъым къырыкIуагъэр зэхэтэфы. Литературнэ тхы­гъэм техыгъэ фильмым изы­фэгъэхьазырын Iофыгъуабэ пылъ.\n— Кинофильмыр мы илъэсым хьазыр зэрэхъущтыр къэ­шъуIогъах. Ащ фэдэу псын­кIэу къыжъудэхъунэу шъуеплъа?\n— Шъхьадж иIоф дэгъоу ыгъэцакIэ хъумэ, ар техыгъуае хъущтэп. Зи пэрыохъу къытфэмыхъумэ, шэкIогъу мазэм ыкIэм хьазыр хъущт.\n— Сыд анахьэу пэрыохъу къышъуфэхъунэу шъузтещыныхьэрэр?\n— Актермэ яграфикхэр, нэмыкI фильмхэу зыхэлажьэхэрэм ятехын татемыфэныр, тызэблэкIышъуныр, ом изытет пэ­рыохъу къытфэмыхъуныр.\n— Режиссерым, щэч хэмы­лъэу, бэ епхыгъэр, актерхэм япшъэрылъ агъэцэкIэшъуными мэхьанэу иIэр нахь макIэп.\nО сыдэущтэу ухаплъэра?\n— Актерым кином еплъыщт зрителым тырепхы. Хэдгъэлэ­жьэщтхэм якъыхэхын игъэкIотыгъэу тыдэлажьэ. АР-м и ­Лъэпкъ театрэ иартистхэми та­хэплъагъ, кIэлэцIыкIу студие зэфэшъхьафхэми тяплъыгъ. Мые­къуапэ щытетхыщт Айщэт исабыигъо епхыгъэ пычыгъохэр. Героинем игукъэкIыжьхэр фильмым щыпхырыщыгъэх, ахэм закъыфегъэзэжьы зэпыт, ичIыгу, ихэку фэтIупщырэп, а уахътэм адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэм инасыпи епхыгъэу хъугъэ.\n— Фильмыр тыдэ джыри щытешъухыщта?\n— КъызэрэсIуагъэу, Мыекъуа­пэрэ Санкт-Петербургрэ. Айщэт Францием зэрэщыпсэугъэр Пи­тер щытетхыщт.\n— Ащ фэдэу кино пчъагъэ­хэр тырахы. Сыд фэдизыщта кинор иуахътэкIэ?\n— Сыхьатрэ ныкъорэ — та­къикъи 100 зэрэкIощтыр. ШIу­лъэгъуныгъэм фэгъэхьыгъэщт. ЗэхашIэр уахътэм епхыгъэп. Хэ­кум фыриIэ шIулъэгъур, ыгу зэлъызыубытыгъэ шIулъэгъур — джахэр ары ищыIэныгъэ зэрэщытэу зэпхыгъагъэхэр.\n— Костюмхэм, декорациехэм якъыхэхын сыдэущтэу шъуадэлажьэра? Адыгэ шъуа­шэр зыфэдэм ущыгъуаза?\n— А зэпстэум цIыкIу-цIыкIоу хэщагъэ тэхъу джыдэдэм. Шъуа­шэхэр тэугъои. Кино тепхыныр куп Iоф. Шъуашэхэм якъыхэ­хын­кIэ IэпэIэсэ пчъагъэхэр дгъэфедэщтых. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым фэшъыпкъэу дэлэжьэщт. Декорациехэри ра­гъэжьагъэу ашIых.\n— ШэкIогъум хьазыр хъущт фильмыр зэджэм къагъэлъэгъон алъэкIынэу прокатым хэжъугъэуцощта, телеверсие иIэщта?\n— Ащ фэдэу тегупшысэ. Хьазыр зыхъукIэ, рекламэ дэгъу ищыкIэгъэщт. Ащ ткIуачIэ шъхьа­фэу хэтлъхьащт, тыдэлэжьэщт.\n— Кинор нахьыпэм искусст­вэм изы Iахьэу алъытэщтыгъэ, джы сатыу къодыекIэ зылъы­тэхэрэр щыIэх. О сыдэущтэу уеплъыра?\n— Сатыур хэмытын ылъэ­кIыщтэп. Ау ащ искусствэу хэтыщтым ибагъэ зэхьылIагъэр дэлэжьэщт купыр ары. Гум къы­хэнэщт конофильм дахэу тшIынэу тыфай.\nПредыдущая НыбжьыкIэхэр нахьыбэу хэхьэх\nСледущая РТКОММ обеспечит связь в любой точке Мирового океана