Адыгэ Хэку Таймс: Адыгэ Республикэм ИлIышъхьэу Тхьакущынэ Асльан ДырашIыгъэ ЗэдэгущыIэгъур (29.04.2016)\nАдыгэ Республикэм ИлIышъхьэу Тхьакущынэ Асльан ДырашIыгъэ ЗэдэгущыIэгъур (29.04.2016)\nАдыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ФедерациемкIэ Советым ителеканалэу «Вместе-РФ» зыфиIорэм итележурналистэу ыкIи мы каналым ипрограммэ зезыщэрэ Татьяна Стародубовам мы мафэхэм зэдэгущыIэгъу дыриIагъ.\n— Республикэм экономикэм ылъэныкъокIэ гъэхъэгъэ­шIухэр зэриIэхэм тыщы­гъуаз. КъэпIопэн хъумэ, дотациехэр Адыгеим фэдитIукIэ нахь макIэ щашIыгъэх. Сыд фэдэ къэкIуапIэха ащкIэ щыIа­гъэ­хэр?\n— Дотациехэр фэдэ пчъа­гъэкIэ нахь макIэ пшIынхэм ыкIи хахъоу пфэхъухэрэм джы­ри нахь зыкъябгъэIэтыным пае IофшIэныр зэхэощэ къодыекIэ икъущтэп. ФинансхэмкIэ дисциплинэ пхъашэ ищыкIагъ, до­кумент шъхьаIэр тэрэзэу, куоу егупшысагъэу зэхэгъэуцогъэн фае, бюджетым икъэкIуапIэхэм ягъэфедэни нахь шIуагъэ къытэу зэхэмыщагъэмэ хъущтэп — ахэр ары кIэухышIухэм такъы­фэкIоным пае тиIофшIэн лъэпсэ шъхьаIэу фэхъугъэхэр.\nНепэ тиреспубликэ финансхэм алъэныкъокIэ зыпкъитыныгъэ зэрилъыр къэтэIо. Эко­номикэмкIэ Iофхэр зэрэкъинхэм емылъытыгъэу, Адыгеир мылъкум игъэзекIонкIэ апэрэ чIыпIэр зыIыгъ шъолъырхэм ащыщ. Илъэсэу икIыгъэм икIэуххэмкIэ, бюджетым къыди­лъытэхэрэм цIыфхэр игъэкIоты­гъэу ащыгъуазэ зэрашIыгъэхэм елъытыгъэу, тиреспубликэ я 6-рэ чIыпIэр хэгъэгумкIэ ыубытыгъ, Къыблэ федеральнэ шъо­лъырым къыхиубытэхэрэм азыфагу — я 2-рэ чIыпIэр.\nПчъагъэхэмкIэ къэзгъэлъэ­гъон: 2007-рэ илъэсым дотациехэр процент 61,1-рэ хъущты­гъэхэмэ, 2015-рэ илъэсым — процент 38,2-рэ. Дотацием къыкIичынымкIэ лъапсэ хъу­гъэхэр тибюджет ежь ихахъо­хэр нахьыбэ тшIын зэрэтлъэкIы­гъэр ары. ГущыIэм пае, 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2015-рэ илъэсым нэс фэди 4,3-кIэ хахъохэр нахьыбэ хъу­гъэх, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, сомэ миллиарди 9,9-м нэсыгъэх. Аужыпкъэм 2015-рэ кризис илъэ­сым хахъохэр, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, сомэ миллион 634,6-кIэ, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, проценти 6,9-кIэ нахьыбэ хъугъэх (ежь иха­хъохэм зэрахэхъуагъэм ипсын­кIагъэкIэ). А лъэныкъомкIэ Къыблэ федеральнэ коим ишъо­лъырхэм азыфагу Адыгеим апэрэ чIыпIэр щиIыгъ.\nАу мыщ дэжьым хэгъэунэ­фы­кIыгъэн фае 2009-рэ илъэсым къыщыублагъэу республикэм къыIэкIэхьэрэ федеральнэ дотациехэр нахь макIэ зэрэхъугъэхэр. Мыщ дэжьым IофыгъуитIу къыдэлъытэгъэн фае: зы лъэныкъомкIэ, финансхэм ялъытыгъэу тиIофхэр нахь зыпкъ еуцох, адрэ лъэныкъом­кIэ — дотациехэм къащыкIэзэ, республикэм ежь-ежьырэу зи­Iыгъыжьыным ущыгугъынэу хъу­рэп. Ащ къыхэкIэу бюджетым пэIухьэрэр нахь макIэ хъун ылъэкIыщт, анахьэу етIани экономикэм иIофхэр зыфэдэ хъухэрэм уакъыпкъырыкIымэ.\nIофтхьабзэу зэшIотхыхэрэм нахь игъэкIотыгъэу уакъытегу­щыIэн хъумэ, республикэм ибюд­жет хэбзэIахь ыкIи мы­хэбзэIахь хахъохэу къихьэхэрэр нахьыбэ шIыгъэнхэм епхыгъэ Iофтхьабзэхэм я План тетэу тызэрэзекIорэр къэIогъэн фае.\nХэбзэIахьхэм алъэныкъокIэ фэгъэкIотэныгъэ гъэнэфагъэхэр афэшIыгъэнхэм епхыгъэ Iофыр джыри нахь тэрэзэу зэхэщэгъэ­ным тынаIэ тетэгъэты, мылъ­кумкIэ хэбзэIахь зытыралъхьэ­рэр ыкIи къаугъоирэр нахьыбэ шIыгъэнымкIэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зэшIотэхых, чIыгу Iахьхэмрэ мылъкумрэ тэрэзэу къыдэлъытэгъэнхэмкIи шIуагъэ къэзытыщт программэхэр тэгъэ­федэх. ХэбзэIахьхэмрэ угъоинхэмрэ афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэ­уцугъэр гъэцэкIагъэ хъуным иIо­фыгъохэм атегъэпсыхьагъэу межведомственнэ комиссием Iоф ешIэ. Мы комиссием анахьэу ынаIэ зытыригъэтырэр хабзэм икъулыкъу пстэуми яIоф­шIэн зэдегъэштэныгъэ хэ­лъы­ныр ары.\n— Бюджетым игъэнэфэнкIэ Iофыгъохэр къэуцугъагъэха?\n— 2016-рэ илъэсымкIэ республикэм ибюджет иихъухьан нахь пхъэшагъэ хэлъэу кIуагъэ, ау социальнэ лъэныкъом къы­кIетымыгъэчыным тынаIэ тедгъэтыгъ. ХахъохэмкIэ Iахь гъэнэфагъэм сомэ миллиарди 2,3-кIэ къыкIедгъэчыгъ, хъар­джхэр — сомэ миллиарди 2,5-м нэсэу нахь макIэ тшIыгъэх.\nХэгъэгум экономикэм ылъэ­ныкъокIэ иIофхэм язытет елъы­тыгъэу Адыгеими, Урысые Фе­дерацием инэмыкI шъолъыр­хэм афэдэу, хэбзэIахь ыкIи мы­хэбзэIахь хахъохэм зыкъы­зэраIэтырэм ипсынкIагъэ нахь къыщикIичыгъ.\nМы аужырэ илъэси 9-м гу­рытымкIэ илъэсым ежь ихахъо­хэм процент 18-м нэсэу зы­къаIэтыщтыгъэмэ, 2016-рэ илъэ­сым (2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ) проценти 2-м нахьыбэу хахъо фэхъун ылъэкIынэу итхъухьэшъугъэп.\nДжащ фэдэу мы аужырэ илъэси 3-м федеральнэ бюджетым къыхэкIырэ дотациехэу республикэм бюджет зэпэщэчыныгъэхэр щыгъэтэрэзыгъэнхэм апэIуигъэхьанэу щытхэм къакIечы. Ащ нэмыкIэу Адыгэ Республикэм ибюджет федеральнэ зэзэгъыныгъэхэм атегъэпсыхьэгъэ гъунапкъэу агъэ­нэфагъэхэр гъэцэкIагъэ хъунхэр къыделъытэ.\nДжыри зэ хэсэгъэунэфыкIы: 2016-рэ илъэсымкIэ бюджетым икъэкIуапIэхэр зэкIэ зыфыте­гъэ­псыхьагъэхэр социальнэ хъарджхэр, республикэм щыпсэурэ цIыфхэм апашъхьэ социальнэ пшъэрылъхэу зыфэт­шIыжьыгъэхэр зэшIохыгъэнхэр, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр гъэцэкIэгъэнхэр ары.\n— Республикэм ифинанс документ шъхьаIэ сыдэущтэу гъэ­цэкIагъэ хъура?\n— Адыгеим хахъомкIэ изэхэубытэгъэ бюджет 2015-рэ илъэсым сомэ миллиард 17-кIэ гъэцэкIагъэ хъугъэ, хъардж­хэмкIэ — сомэ миллиард 18,2-кIэ. Дефицитыр — сомэ миллиард 1,1-рэ хъугъэ. Илъэсэу икIыгъэм къэнэжьыгъэ ахъ­щэм­кIэ, къытIэкIэхьэгъэ федеральнэ ыкIи коммерческэ кредитхэмкIэ а дефицитыр дэдгъэзыжьын тлъэкIыгъ. 2015-рэ илъэсыр кризис илъэсэу щытыгъ нахь мышIэми, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, хахъохэр проценти 6,9-кIэ нахьыбэ хъу­гъэх. Федеральнэ указхэмкIэ пшъэрылъхэр зэшIохыгъэ хъугъэх ыкIи цIыфхэм апашъхьэкIэ пшъэрылъэу зыфэтшIыжьы­гъэхэри гъэцэкIагъэ хъугъэх.\nАу мы илъэсымкIэ бюджетым игъэцэкIэн кIэухышIухэр фэхъунхэ зэрилъэкIыщтыр нафэ къэхъу. ЫпэкIэ къызэрэ­щысIо­гъагъэу, хэбзэIахь ыкIи мы­хэбзэIахь хахъохэм зыкъызэ­раIэтырэр проценти 2 фэдизкIэ нахь псынкIэ хъунэу къитыдзэ­гъагъэмэ, 2016-рэ илъэсым иа 1-рэ квартал ар проценти 10-м нэсыгъах илъэсэу икIыгъэм иджырэ фэдэ лъэхъан елъытыгъэмэ (нэмыкIэу къэпIон хъумэ, а 1-рэ кварталым хэб­зэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъо­хэр сомэ миллиарди 2-рэ миллион 216-рэ хъугъэх, ипсын­кIагъэ зэрэхэхъуагъэр пчъа­гъэ­хэмкIэ зэрэхъурэр сомэ миллион 205,3-рэ). Мыщ дэжьым къэIогъэн фае социальнэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн пстэуми апэ идгъэшъызэ зэрэдгъэнафэрэр, а 1-рэ кварталым а лъэныкъомкIэ планыр икъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ.\nМы илъэсым республикэм ибюджет капитальнэ нэшанэ зиIэ хъарджхэмкIэ мылъкум елъытыгъэу къиныгъохэм яута­лIэ. Хахъохэр нахь макIэ зэрэхъурэм къыхэкIэу бюджетым епхыгъэ учреждениехэм мылъкумкIэ ыкIи техникэмкIэ ягъэпытэн пэIудгъахьэрэм къыкIедгъэчын фаеу хъугъэ. Джырэ пшъэрылъэу къэуцухэрэр ары ныIэп ахъщэр зыпэ­Iудгъахьэрэр.\nФедеральнэ программэхэм ягъэ­цэкIэн тыхэлэжьэным ылъэ­ныкъокIи бюджет къэкIуапIэхэм къиныгъо гъэнэфагъэхэр къа­фыкъокIых.\nАдыгэ РеспубликэмкIэ къинэу мэхъу, Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырыбэми афэдэу, бюджетым епхыгъэу зыфэдгъэуцужьыгъэ пшъэрылъхэр зэкIэ дгъэцэкIэнхэр. Арышъ, нэмыкI шъолъырхэм афэ­дэу, республикэми заем къэкIуапIэхэр къызфигъэфедэнхэ фаеу мэхъу, Адыгэ Республикэм ибюджет ищыкIэгъэ зэдегъэштэныгъэ хэлъыным, рахъухьагъэхэм апэIухьащт мылъкур тэрэзэу зэпэщэчыгъэ­ным апае амалэу щыIэ пстэуми такъыпкъырэкIы.\n— Адыгеир мэкъумэщ шъолъыр, илъэсэу икIыгъэм лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэшъу­хьыжьыгъ, сыда адэ мы илъэ­сым шъуиIофхэм язытет зы­фэдэ хъущтыр, гугъэпIэ гъэнэфагъэхэр ащкIэ щыIэха?\n— 2015-рэ илъэсым мэкъу­мэщ продукциеу къахьыжьыгъэр сомэ миллиард 19,4-рэ, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, проценти 6,9-кIэ ар нахьыб. 2015-рэ илъэсым икIэуххэм нафэ къызэрашIыгъэмкIэ, мэкъумэщ продукциемкIэ Адыгеим апэрэ чIыпIэр Къыблэ федеральнэ шъолъырым щиубытыгъ.\nЗернэ ыкIи зернобобовэ культурэу къахьыжьыгъэр тонн мин 638,9-рэ мэхъу, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, тонн мин 95,5-кIэ ар нахьыб. 2015-рэ илъэсым гурытымкIэ зы гектарым зернэ центнер 44,5-рэ къырахыжьыгъ, 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар центнери 2,9-кIэ нахьыб. Мы илъэс­ми лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэтхьыжьынэу тэгугъэ (2015-рэ илъэсым къэтхьыжьыгъэм нахь мымакIэу), ащкIэ зишIуагъэ къэкIощтхэм ащыщ чIыгоу тылэжьырэм зэрэхэдгъэхъуагъэр.\nРеспубликэм гектар мин 97,5-мэ бжыхьасэхэр щарапхъыгъэх, ар 2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, гектар мини 2,5-кIэ нахьыб. Гъэтхасэхэр гектар мин 47,5-мэ арагъэкIугъэх, 2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, гектар мин 0,8-кIэ ар нахьыб.\nБжыхьасэхэм пIэлъэ кIэкIым къыкIоцI зэрящыкIагъэм тетэу адэлэжьагъэх, ахэкIодыкIыгъи щыIэп. Джы игъом гъэтхасэхэр халъхьанхэм пае ящыкIэгъэ мылъку-техникэ амалхэр республикэм аригъэгъотыгъэх.\nЛэжьыгъэ бэгъуагъэ къэтхьыжьыным лъапсэ фэхъухэрэм зыкIэ ащыщ джырэ уахътэм диштэрэ технологиехэр зэрэдгъэфедэхэрэр. Республикэм ичIыгулэжьхэм мэкъумэщ техникэу агъэфедэрэр агъэкIэжьы. Ащ нэмыкIэу чылэпхъэшIухэм чIыпIэу аубытырэм хагъахъо. ГущыIэм пае, 2015-рэ илъэсым икIэуххэмкIэ ахэм чIыгоу чылапхъэр зэрагъэкIугъэм процент 11,6-рэ ыубытыгъ. Мы илъэсым процент 12-м ар нэсынэу тэгугъэ. Илъэс къэс гухэлъэу тшIыгъэр къыддэхъуным пае субсидиехэр къафы­хэтэгъэкIых.\nСыдэу щытми, Iофтхьабзэу зетхьэхэрэм — мыщ къыхеубытэх производствэр уахътэм диштэу зэрэзэхатщэрэр, чIыгоу лэжьыгъэр зыхатлъхьэ­рэм зызэредгъэушъомбгъурэр, чылэпхъэшIухэр зэдгъэкIурэ чIы­гухэр нахьыбэ зэрэтшIыхэ­рэр — амал къаты 2016-рэ илъэсым зернэ ыкIи зернобобовэ культурэу къэтхьыжьы­щтым ибагъэ 2015-рэ илъэсым къыкIимычынэу.\n— Отраслэм инвестициеу хашъулъхьэрэр нахьыбэ мэ­хъуа?\n— ДжырэкIэ инвестицие шъхьаIэхэр чъыгхатэхэм апэIу­тэгъахьэ, 2008-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ащ нахь чанэу тыдэлажьэ хъугъэ. Илъэси 8-м къыкIоцI Адыгеим ичIыгу гектар мин 1,3-мэ чъыгхэр ащыдгъэ­тIысхьагъэх, ащ щыщэу гектар 700-р псынкIэу зыхэхъорэ чъыгхатэхэм аубытыгъ. Пхъэшъхьэ-мышъхьэ IыгъыпIэхэр шIыгъэнхэм иIофыгъуи ащ да­кIоу къэуцу. МыщкIэ инвестициехэр игъэкIотыгъэу гъэфедэгъэнхэ фае. Илъэси 2-м къыкIоцI, мы илъэсым къыще­гъэжьагъэу, а зы уахътэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ тонн мин 12 фэдиз зыщыпIыгъын плъэ­кIыщт псэуалъэ тшIын мурад тиI. АщкIэ инвестициехэр сомэ миллион 600-м къехъущтых.\nАщ нэмыкIэу тонн мин 30-м нэс зыщаIыгъын алъэкIыщт оптовэ гупчэм ишIын республикэм щырагъэжьагъ, ар сомэ миллиард 1,5-кIэ къытфекIущт.\nКартофыр, хэтэрыкIхэр зы­щаIыгъыщтхэр, гъэфэбапIэхэр шIыгъэнхэм пае инвестициехэр гъэфедэгъэнхэмкIэ амалэу щыIэхэм тахэплъэ.\n2007-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу зэхэубытагъэу республикэм иэкономикэ сомэ миллиарди 140-м ехъу халъхьэ­гъах. Непэ Адыгеим инвест­проект 60-м ехъумэ щадэлажьэх, пстэумкIи сомэ милли­ард 70-м ехъух инвестициехэу агъэ­нэфагъэхэр.\n— Фермер хъызмэтшIа­пIэхэм сыд фэдэ IэпыIэгъуа яшъутырэр? ЧIыфэштэным ылъэныкъокIэ къуаджэхэм ащылажьэхэрэм гумэкIыгъо горэхэр яIэха?\n— ХъызмэтшIэпIэ цIыкIухэм республикэм имэкъу-мэщ яIа­хьышхо хашIыхьэ. Фермер ыкIи унэе хъызмэтшIапIэхэм яIахьэу зэхэубытэгъэ мэкъумэщ продук­цием хэлъыр процент 60-м ехъу.\nАщ фэдэ хъызмэтшIэпIэ цIыкIухэм IэпыIэгъу ятыгъэным­кIэ зишIуагъэ къакIохэрэм ащыщых унэгъо былымэхъо фер­мэхэм яхэхъоныгъэрэ IофшIэныр езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэмрэ IэпыIэгъу зэрафэ­хъущтхэм ипрограммэ. А прог­раммэмкIэ 2013 — 2015-рэ илъэсхэм езыгъэжьэгъэкIэ фермер 65-мэ, джащ фэдэу унэгъо былымэхъо фермэхэм зягъэушъомбгъугъэным фыте­гъэпсыхьэгъэ хъызмэтшIэпIэ 19-мэ грантхэр аратыгъэх.\nАщ ишIуагъэкIэ бэмэ яхъызмэтшIапIэхэр нахь зэтыра­гъэпсыхьагъэх: трактор 40-м ехъу, лэжьыгъэIухыжь комбайни 2, техникэ ыкIи оборудование зэфэшъхьафэу 185-рэ къызIэ­кIагъэхьагъ. Джащ фэдэу былымышъхьэ миным ехъу къащэфыгъ, склади 7, мэлхэр зыщаIыгъыщт фермитIу, чэтэхъо фермэ, былым пIашъэхэм апае зы фермэ ыкIи зы гъэфэбапIэ ашIыгъэх.\nЧIыфэхэм яштэн фэгъэхьы­гъэу угущыIэн хъумэ, мыщкIэ нэмыкI шIыкIэ-амалхэр тэгъэ­федэх. Пстэуми апэу чIыфэхэм атехъорэ процентхэм къащы­тэгъакIэ, а процентхэм языIахь афэтэлъэгъужьы. А пстэуми яшIуагъэ къэкIо къоджэдэсхэм чIыфэштэнымкIэ яIоф нахь псынкIэ хъунымкIэ.\n2015-рэ илъэсым ОАО-у «Россельхозбанкым» республи­кэм и АПК хэхъоныгъэ зэри­шIыщтым тегъэпсыхьагъэу сомэ миллион 892-рэ чIыфэу къыритыгъ. Ащ щыщэу сомэ миллион 46,3-р унэе IэпыIэгъу хъызмэтшIэпIэ пэрытхэр зиIэ­хэм аратыгъ, сомэ миллион 211,6-р — фермер хъызмэтшIа­пIэхэм, сомэ миллион 634,1-р — ипIалъэкIэ зы илъэсым шIо­мыкIыщт чIыфэу аIэкIагъэхьагъ.\n2016-рэ илъэсым иа 1-рэ квартал сомэ миллиони 121,5-рэ хъурэ чIыфэ аратыгъ. Ащ щыщэу сомэ миллиони 9,5-р — унэе хъызмэтшIапIэ зиIэхэм, сомэ миллион 25,4-р — фермер хъызмэтшIапIэхэм, сомэ миллион 86,6-р — ипIалъэкIэ зы илъэсым шIомыкIыщт чIыфэу аIэкIагъэхьагъ.\nГурытымкIэ «Россельхозбанкым» чIыфэу аритыгъэм процентэу техъорэр мары: 2014-рэ илъэсым — процент 14,86-рэ, 2015-рэ илъэсым — процент 23,92-рэ, 2016-рэ илъэсым — процент 17,5-рэ. Джащ тетэу процентэу техъорэр мы илъэсым (2015-рэ илъэсым техъощтыгъэм елъытыгъэмэ) гурытымкIэ проценти 6,42-кIэ нахь макIэ хъугъэ.\nЫпэкIэ къызэрэсIогъагъэу, хъызмэтшIэпIэ цIыкIухэу чIы­фэ­хэр зыгъэфедэхэрэм яIоф нахь къафэдгъэпсынкIэным пае процентэу техъорэм изыIахь афэтэлъэгъужьы, нэмыкI амалхэри тэгъэфедэх. 2015-рэ илъэ­сым чIыфэхэм яштэнкIэ зэзэгъыныгъэ мини 2-м ехъумэ ателъытэгъэ субсидие аIэкIэд­гъэхьагъ. Федеральнэ ыкIи республикэ бюджетхэм якъэ­кIуапIэхэм яшIуагъэкIэ субсидиеу аIэкIэдгъэхьагъэр сомэ миллион 85,5-рэм нэсы.\nТапэкIи ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ Iофтхьабзэхэу къэралыгъо IэпыIэгъум къыдилъы­тэхэрэр зэшIотхыщтых.\n— Социальнэ лъэныкъомкIэ Iофхэм язытет сыд фэд?\n— КъэпIон хъумэ, республикэм ибюджет ихъарджхэм янахьыбэ (процент 70-м ехъу­рэр) социальнэ лъэныкъом епхыгъ. ЭкономикэмкIэ къины-гъо гъэнэфагъэхэр щыIэхэми, игъом ыкIи икъоу цIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ятэты, ахъ­щэкIи нэ­мыкI фэгъэкIотэны­гъэхэмкIи тишIуагъэ ятэгъэкIы. АщкIэ рес­публикэ бюджетми, федеральнэ бюджетми якъэ­кIуапIэхэр къызфэтэгъэфедэх.\nГущыIэм пае, мы илъэсыр къызихьагъэм ще­гъэжьагъэу ахъщэу аIэкIэд­гъэхьагъэр зэкIэ индексацие тшIыгъэ: проценти 7-р — федеральнэ бюджетым, проценти 4,5-р республикэ бюджетым икъэкIуапI.\nЗэхэубытагъэу къэпIон хъумэ, фэгъэкIотэныгъэ зиIэ цIыф­хэм социальнэ IэпыIэгъу яты­гъэным­кIэ Iофтхьабзэу зэшIуа­хыхэрэм ахъщэу апэIуагъа­хьэрэр илъэ­си 5-м къыкIоцI процент 23,5-кIэ нахьыбэ хъу­гъэ. 2015-рэ илъэ­сым сомэ миллиардрэ миллион 680-м ар нэсыгъ.\n2015-рэ илъэсым «ны мылъкум» щыщэу зэтыгъоу сомэ мин 50 нэбгырэ 1042-мэ аратыгъ, пстэумкIи ахэм аIэкIа­гъэхьагъэр сомэ миллион 52-м ехъу. КIэлэцIыкIухэу щыIэ­ны­гъэм чIыпIэ зэжъу ригъэуцуа­гъэхэм япсауныгъэ игъэпытэн апшъэрэ мэхьанэ зэттыхэрэм ащыщ. КIэлэцIыкIу сэкъат­хэр зиIэ унагъохэм социальнэ Iэ­пыIэгъу ятыгъэными тынаIэ лъэ­шэу тетэгъэты. ФэгъэкIотэ­ныгъэ зиIэ ыкIи кIэлэцIыкIухэр зэрыс унэгъо мини 123-мэ республикэм социальнэ IэпыIэгъу щараты.\n2007-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу 2015-рэ илъэсыр къыхи­убытэу къуаджэхэм газ­ры­кIопIэ километрэ 330-рэ фэ­диз, псы­рыкIопIэ километрэ 291-рэ, гу­рыт еджапIэ ыкIи фельдшер-мамыку пункт 28-рэ ащагъэпсыгъ. Унэгъо ныбжьыкIэ ыкIи специалист ныбжьыкIэхэу къуа­джэхэм ащыпсэухэрэм ащыщэу 255-мэ япсэукIэ амалхэр на­хьышIу афашIыгъэх, квадрат мет­рэ мин 16,6-рэ ахэм аIэкIа­гъэхьагъ. НепэкIэ джащ фэдэу къуаджэхэм ащыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIэ 14-мэ япсэукIэ амалхэр нахьышIу ашIынхэм пае сертификатхэр аратыгъахэх.\nГазыр аIэкIэгъэхьэгъэным ылъэныкъокIэ Урысыем ишъо­лъырхэм азыфагу Адыгеим апэрэ чIыпIэхэм ащыщ щеубыты. 2016-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу чIыопс газэу аIэкIагъэхьагъэр процент 85-рэ фэдиз. Мы илъэсым газрыкIопIэ километрэ 22,5-рэ, псырыкIопIэ километрэ 29,8-рэ дгъэпсын ыкIи цIыфхэр зычIэсыщт унэ квадрат метрэ мин 1,2-рэ ттIупщын мурад тиI. Ащ нэмыкIэу къо­джэ еджапIэмрэ врачым пае офисымрэ яшIын лъэкIуатэ.\n— Хэгъэгум и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр сыдэ­ущтэу гъэцэкIагъэ хъухэра?\n— Хэгъэгум и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэм пшъэрылъ шъхьаIэу къыдалъытэрэр Урысые Федерацием псынкIэу хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр ары. Тэри а унашъохэм ягъэцэкIэн лъэшэу тынаIэ тет. Шъугу къэсэгъэкIыжьы: 2009-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу лэжьап­кIэм итынкIэ республикэм чIы­фэ телъэп, IофшIэн мыгъотыныгъэм къыкIегъэчыгъэнымкIэ Iофтхьабзэхэр зетэхьэх. 2015-рэ илъэсым IофшIэн зымыгъо­тыхэрэм япчъагъэ процент 1,3-рэ хъугъэ, 2007-рэ илъэсым ар зынэсыщтыгъэр проценти 4.\nКъэралыгъо капитальнэ вложениехэм яшIуагъэкIэ псэолъэ 344-рэ 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ттIупщыгъэ. Ахэм япроцент 90-р социальнэ лъэныкъом епхыгъ. Илъэси 3-м къыщегъэжьагъэу илъэси 7-м нэс зыныбжь кIэлэцIыкIу пстэуми IыгъыпIэхэм чIыпIэ ащагъо­тыгъ. Программэу «Доступная среда» зыфиIорэм изэшIохын сомэ миллион 54-рэ фэдиз къыфыхэдгъэкIыгъ.\nКIэлэцIыкIу ибэхэм ыкIи нэмыкI цIыфхэу фэгъэкIотэны­гъэ зиIэхэм зыщыпсэущтхэ унэхэр яIэ хъунхэм иIофыгъуи зэшIотэхы. 2015-рэ илъэсым цIыфхэр зычIэсыщт унэ квадрат метрэ мин 295,5-рэ ттIупщыгъэ, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, ар проценти 9-кIэ, 2011-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, фэди 2,4-кIэ нахьыб.\nИлъэсэу икIыгъэм хъардж­хэмкIэ пшъэрылъэу зыфэтшIы­жьыгъэхэр зэкIэ дгъэцэкIагъэх, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэу IофышIэ куп гъэнэфагъэхэм лэжьапкIэу аратырэм игъу­напкъэ фэгъэхьыгъэхэр зэшIо­тэхых. МФЦ-м ифэIо-фашIэхэм 2016-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу цIыфхэм япро­цент 95,9-рэ къызэлъаубытыгъ. Джы ялъэIу тхылъ атыным пае чэзыум такъикъ 15-м нахьыбэрэ ахэр хэтыхэрэп.\nСоциальнэ-экономикэ хэхъо­ныгъэм ишыхьатэу щыт демо­графиемкIэ Iофхэм язытет зы­фэдэр. Илъэсым къыкIоцI дунаим ехыжьхэрэм якоэффициент проценти 2,3-кIэ къыкIи­чыгъ. Ар Урысыем гурытымкIэ зынэсырэм нахь макI ыкIи мы аужырэ илъэс 25-мкIэ анахь цIыкIу. 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгеим исхэм япчъагъэ проценти 3-м ехъукIэ нахьыбэ хъугъэ (нэбгырэ мин 451,5-рэм нэсыгъ). ЦIыфхэм гурытымкIэ къагъашIэрэми хэ­хъуагъ: 2007-рэм илъэс 68,7-рэм гурытымкIэ нэсыщтыгъэхэмэ, 2015-рэ илъэсым гурытымкIэ илъэс 73-м нэсыхэ хъугъэ. Мы аужырэ илъэси 5-м сабыибэ зэрыс унагъохэм япчъагъэ хэ­хъуагъ, нэбгырэ 3946-м къыщегъэжьагъэу нэбгырэ 5210-м нэсыгъ.\nТиIофшIэн икIэухышIухэр бэ­кIэ зэлъытыгъэхэм ащыщ инвестициехэр нахьыбэу республикэм къызэрихьэхэрэр. Хабзэм бизнесым цыхьэу фишIы­рэм зэрэхахъорэр, а бизнесым иIофхэр кIэкIынхэм пае амалышIухэр республикэм зэра­щарагъэгъотыхэрэр ащ ишыхьа­тых.\nНепэ Iофыгъоу къэтIэтыгъэ пэпчъ пIоми хъунэу жъоныгъокIэ унашъохэм япхыгъэу щыт. Арышъ, къыкIэсIотыкIыжьыщтэп, ау джыри зэ къыхэзгъэщымэ сшIоигъу: экономикэмрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэ зыпкъ итэу хэхъоныгъэ ашIыным фыте­гъэпсыхьэгъэ Iофышхо зэшIот­хыгъ. Гъэхъагъэ пэпчъ республикэм ипащэхэми, ащ щыпсэурэ цIыфхэми Iофышхоу агъэ­цэкIагъэм къыкIэкIуагъ.\n— Мы илъэсым республикэм сыд фэдэ пшъэрылъха ыпашъхьэ итхэр?\n— Пшъэрылъ шъхьаIэу тапашъхьэ итыр — республикэм иэкономикэрэ исоциальнэ зыпкъитыныгъэрэ тапэкIи хэхъоныгъэ ядгъэшIыныр ары.\nМы илъэсым ыкIэм нэс кри­зисым ифэмэ-бжьымэ гомыIоу къыттырихьэрэр дэгъэзыжьы­гъэным епхыгъэ IофшIэныр, Iо хэлъэп, лъыдгъэкIотэщт. Газыр аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ, туризмэм зегъэушъомбгъугъэнымкIэ, гъогухэмрэ лъэмыджхэмрэ гъэ­цэкIэжьыгъэнхэмкIэ проектхэм язэшIохын тыдэлэжьэщт.\nМыщкIэ яшIуагъэ къэкIощт кризисым пэшIуекIорэ Iофтхьаб­зэхэу зэшIотхыщтхэм, предпри­нимательствэм хэхъоныгъэ ышIы­нымкIэ амалышIоу IэкIэд­гъэхьащтхэм, инвестициехэр нахьыбэу къызэрэзыфэдгъэфедэщтхэм.\nБюджет къэкIуапIэхэр нахь тэрэзэу зэрэдгъэфедэщтхэм, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр зэшIохыгъэ зэрэхъущтхэм тызэрадэлэжьэщтым, гъот макIэ зиIэ цIыфхэм IэпыIэгъу тызэра­фэхъущт программэхэм яшIуа­гъэкIэ анахь гухэлъ шъхьаIэу тиIэр — Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ щыIакIэу иIэр на­хьышIу шIыгъэныр — зэшIо­тхыщт.\nМы илъэсыр политикэм ылъэ­ныкъокIэ пшъэдэкIыжь ин зыхэлъ илъэсэу АдыгеимкIэ щытыщт. Iоныгъом респуб­ликэм щыпсэухэрэм Урысые Федерацием и Къэралыгъо Думэ идепутатхэм анэмыкIэу, республикэм и Парламент идепутатхэри хадзыщтых. Ащ нэужым, чъэпыогъум и 5-м, Адыгэ Республикэр зызэхаща­гъэр илъэс 25-рэ зэрэхъурэр хэдгъэунэфыкIыщт. Ар ныбжь дах гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр зэрэщыIэхэр къыдэплъытэ­хэмэ, ау джыри лъэгэпIакIэхэм танэ­сыным пае кIочIабэ тищыкIагъ.\nАнахь пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр — республикэм щыпсэурэ цIыфхэм щыIэкIэ рэхьат яIэ­ным, Iоф ашIэным, загъэпсэфыным пае ящыкIэгъэ амалхэр ядгъэгъотынхэр, игъом лэ­жьапкIэр, пенсиехэр, социальнэ тынхэр, джащ фэдэу нэмыкI фэIо-фашIэхэр аIэкIэгъэ­хьэгъэн­хэр ары. Мамырныгъэрэ обще­ственнэ-политикэ зыпкъитыны­гъэ­рэ щыIэхэу, цIыф лъэпкъ зэ­фэшъхьафхэм къахэкIы­гъэхэм ыкIи дин зэмылIэ­ужыгъохэр зылэжьыхэрэм азыфагу зэгурыIо­ныгъэ-зэзэгъыныгъэ илъыныр ары. Ар тэркIэ гъэхъэгъэшхоу щыт ыкIи ар къэтыухъумэн, дгъэ­пытэн фае.