Улапэ щаукIыгъэхэр | Адыгэ Макъ\nТикъуаджэу Улапэ лажьэ ямыIэу нэмыцхэм цIыфхэр зыщаукIыгъагъэм илъэс бэдэдэ тешIэжьыгъэми, ахэр тщыгъупшэхэрэп. А хъугъэ-шIагъэм хэтыгъэхэри къэгущыIэхэрэм фэдэх…\nЛэбэ Iушъо гъэбылъыгъэкIэ чэщым чIым щычIалъхьажьыгъэгъэ нэбгырэ 24-мэ яхьадэхэр 1996-рэ илъэсым къычIахыжьхи, джыри зэ ячIыгу Iахь арагъэгъотыжьын фаеу хъугъэ.\nТарихъымкIэ кIэлэегъаджэу, «Лъэпкъ гъэсэныгъэм иотличник» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къызфагъэшъошагъэу (пенсием щыIэми), къоджэ ветеранхэм я Совет ипащэу, сикъоджэгъоу, уасэ зыфашIырэ ЛIыунэе Аслъан Мыхъутарэ ыкъор тикъуаджэ итарихъ зэришIэрэр къыдэслъыти, гущыIэгъу сшIыгъэ.\n— Аслъан, а охътэ хьылъэм узэрэхэсщэжьырэр къысфэгъэгъу, ау къыткIэхъухьэхэрэм ахэр ятIотэн ыкIи ашIэн фае. Хэгъэгу зэошхомкIэ уиеплъыкIэхэр тэгъашIэба.\n— Тарихъыр — шIэныгъ. УапэкIэ кIуагъэр умышIэу, къэкIощтыр шIэгъуае мэхъу. Чыжьащэу къесымыгъажьэу къэсIон.\n1942-рэ илъэсым тисоветскэ дзэкIолIхэр зэралъэкIэу фашизмэм пэуцужьыгъэхэми, пыир ипчъагъэкIи иIашэкIи нахь лъэшыгъ, зыщыгугъыжьыщтыгъ тикъэралыгъо зэрэщытэу псынкIэу ыштэнэу. 1942-рэ илъэсым игъэмафэ техакIохэм Кавказыр аштэнышъ, чIыдагъэр, коцыр ыкIи нэмыкI байныгъэу Донрэ Пшызэрэ арылъхэр зыIэкIагъэхьанхэшъ, ыпэкIэ заор лъагъэкIотэн яхьисапыгъ. Кавказым ыуж ЗакавказьемкIэ зылъыкIуатэхэкIэ, гъунэгъу къэралыгъохэми арыхьанхэ ямурадыгъ. Ростов заштэм, нэмыц пащэхэм Кавказым «ипчъэ» ежьхэмкIэ зэIухыгъэ хъугъэу аIощтыгъэ.\nМэкъуогъум ыкIэм, 1942-рэ илъэсым Пшызэ ишъофхэм нэмыцхэр къарыхьэгъагъэх. Тэ ти Апшъэрэ дзэпащэ Темыр-Кавказ фронтыр къызэIуехы, маршалэу С. М. Буденнэр ащ пащэ фешIы. ЧIыпIэ къин, чIыпIэ хьылъэ итыгъ тидзэ, пыим илъэкI нахьыбагъ.\n— Сыдигъуа фашистхэр тихэку къызысыгъэхэр?\n— ШышъхьэIум и 6-м къыщегъэжьагъэу и 10-м нэс фашистхэм къалэхэу Ермэлхьаблэ, Мыекъуапэ, Краснодар аштагъэх. ШышъхьэIум и 9-м, 1942-рэ илъэсым пчэдыжьым нэмыцхэр понтон лъэмыджэу Лабэ къытыралъхьагъэмкIэ къызэпырыкIхи, тIоу гощыгъэхэу, Улапэрэ гъунэгъу къутырэу Чернышевымрэ закъафаузэнкIыгъ. Ахэм дозорнэ-разведчикхэр апэ итыгъэх, зы офицеррэ дзэкIолIитIурэ мотоциклэм тесхэу ягъусагъ. Улэпэ дэхьэгъу дэдэм, чIыпIэ Iэтыгъэу кондэ зэхэкIыхьагъэхэр зытетым къыхэукIи, нэмыц офицерэу разведкэм хэтыгъэр зыгорэм къыукIыгъ. Мотоциклэм тесыгъэхэм псынкIэу агъэзэжьи, Лэбэ Iушъо нэсыжьыгъэх. Такъикъ заулэ тешIагъэу артиллериекIэ чылэм къеохэу нэмыцхэм рагъэжьагъ, джабгъу лъэгапIэм ТенгинскэмкIэ къиукIыхэу, охым итхэр хагъафэхэу аублагъ. Чылэм щыщхэри, гъунэгъу псэупIэмэ къарыкIыгъэ гъогурыкIохэри зэкIэ кIодыпIэ ифагъэх. Нэбгырэ заули шъофым къинагъ, щэу къатефагъэхэр аджал афэхъугъэх. Ахэм къахэкIэу чылэм гумэкIыгъошхо къыдэтэджагъ. ЛIыхэр заом щыIагъэх, лIыжъхэр, сабыйхэр ары чылэм дэсыгъэхэр.\n— Хьазабэу заом улапэхэм щащэчыгъэм нахь укъытегущыIэмэ сшIоигъу.\n— Чылэдэсхэм ашIэжьыщтыр ашIэщтыгъэп. Къэбар зэхахыгъ чылэр тырагъэстыкIынышъ, цIыфхэр аукIынэу зэрэрахъухьагъэр. Офицерыр зэраукIыгъэр ары къэзгъэгубжыгъэхэр, ау зыукIыгъэри къагъотыгъэп. Сыдми, чылэр гумэкIыгъошхо хэфагъ, гузэжъогъукIэ зэхахьэ ашIыгъ, ашIэмэ хъущтым егупшысагъэх. КъагурыIощтыгъ IэпыIэгъу зэжэнхэ зэрэщымыIэр, Дзэ Плъыжьыр мы уахътэм къиныгъохэм зэрахэтыр. Джащыгъум рахъухьагъ лIыкIо куп зыхагъэкIынышъ, пыйхэм адагъэгущыIэнэу. Анахь шъхьэкIафэ зыфашIырэ нахьыжъхэм ащыщхэр агъэнафэхи, зэбгырыкIыжьыгъэх. Ыужырэ пчэдыжьым ахэр нэбгыри 10 хъоу къуаджэм итемыр лъэныкъокIэ къыдэкIыгъэх нэмыцхэм якъикIыпIэ хъугъэ чIыпIэм кIонхэу. Ахэм афэгумэкIхэу бзылъфыгъэхэри, кIэлэцIыкIухэри ауж итыгъэх. Гъогум техьагъу имыфагъэхэу, мотоциклэмэ атесхэу, автоматхэр аIыгъхэу нэмыцхэр цIыфхэм къахэлъэдагъэх.\n— ЦIыф хыехэм Iашэ зэрамыIыгъыр алъэгъугъэба?\n— Анэ лъы къытелъэдэгъагъ, автомат лъэдакъэхэмкIэ цIыфхэр зэхадзыхэзэ, нэбгырэ 30 хъулъфыгъэу хащхи, джа къыздикIыгъэхэ лъэныкъомкIэ афыгъэх. КIэлэ Iэтэхъо заули рафыжьагъ. Фашистхэм псыикIыпIэм дэжь цIыфхэр дагъэзыхьэхи, пцел чъыгышхом дэжь щызэхагъэзыхьагъэх, япащэхэм аIощтым ежэхэу уцугъэх. Унтер-офицерыр конвоирхэм къакIэрыхьи, нэмыцыбзэкIэ зыгорэ къариIуагъ. Къуаджэм рафыгъэ купым еджапIэр къыухыгъэ къодыеу, нэмыцыбзэр къыгурыIоу кIэлакIэ, Дэхъумэ Сэфэрбый ахэтыгъ. Ащ нэмыцхэм аIуагъэр, Iофыр псынкIэу зэшIуагъэкIынэу зэраIорэр лIыжъхэм къафызэридзэкIыжьыгъ.\nМыщ дэжьым конвоирым нэбгыритф купым къыхифи, конвоирищ акIыгъоу мычыжьэу ыбгъукIэ Iуащыгъэх, бэ темышIэу автомат омакъэхэри къэIугъэх. Ахэм ауж джыри зы куп, етIани зы куп… Джаущтэу зэкIэри зэтыраукIэнэу щытэу, къэнэгъэ нэбгыриблым янасыпкIэ, къыздизыгъэри амышIэу, губжыгъаеу, мотоциклэм тесэу лъэмыджымкIэ къикIи нэмыц офицер къыIулъэдагъ. ИдзэкIолIхэм къатекууи, укIыр щагъэтынэу, аубытыгъэхэр Лабэ адырабгъу ращынхэшъ, лагерым ащэнхэу унашъо къафишIыгъ.\nЧылэдэсхэр аукIыхэ зэхъум, аубытыгъэхэм ащыщэу Нэжьэ Шъалихьэ псым зыхидзи зыдырыригъэхьыхыгъ. Нэмыцхэр ащ лъыуагъэх, ау зи къикIыгъэп, чэщым чылэм къыдэхьажьыгъ. Нэжьэ ТIалибрэ Аджырэ Аскэрбыйрэ аукIыгъэхэм ахэфагъэх, ау ахэр уIэгъагъэхэти, укIыгъэхэм захагъэкIуакIи, зыми къымылъэгъухэ зэхъум Лабэ къисыкIыжьхи, ядэжь къэкIожьыгъэх.\n— Нэбгырэ тхьапша Улапэ щыщэу аукIыгъэр?\n— Лэбэ Iушъо щаукIыгъэхэр агъэунэфыгъэхэу дэгъоу тэшIэх, — къеIуатэ ЛIыунаем, — нэбгырэ 24-рэ хъущтыгъэх. Ахэр: Агъыржьэнэкъо Хьаджэбэчыр — илъэс 75-рэ ыныбжьыгъ, Аджырэ Багъэтчэрый — 73-рэ, Бэчыжь Хьаджрэт — 72-рэ, Бжьэмыхъу Умар — 70-рэ, Бжьэмыхъу Хъызыр — 32-рэ, Бзэго ХьэпIатI — 70-рэ, Бибакъэ Алым — 16, Бибэ Бый — 17, Гъубжьэкъо НэшIуцI — 60, Дэхъумэ Сэфэрбый — 17, КIэшъ Тыркубый — 13, КъумпIыл Джанчэрый — 14, КъумпIыл Тэкъэжъ — 65-рэ, Мэхъош Сахьид — 70-рэ, Нэгъой Виктор — 60, Нартэкъо Ахьмэд — 35-рэ, Пщыкъэнэ Хьаджмос — 55-рэ, ТхьакIущынэ Батмыз — 80, ТхьайцIыф Хьаджмос — 50, Хьаджым Адылджэрый — 63-рэ, Хьажъмыкъо Пуш — 17, Хъухъол Индрыс — 62-рэ, Шыкъултыр Асхьад — 83-рэ, Шыкъултыр Кадет — 25-рэ.\nУмыщэчын къин щыIэпщтын…\nАукIыгъэхэм яхьадэхэр сыдэу щытми пшэхъо-етIэ тIэкIу атетэкъуагъэу, аIэпкъ-лъэпкъхэр къэлъагъохэу къагъэнагъэх. А мэфэ дэдэм фашистхэр чылэм къакIохи, цIыфхэр джыри чылэ гупчэм щызэхагъэзыхьагъэх, зэрэпсэущтхэ шIыкIэхэр къараIуагъ. Нэмыцхэм пэрыохъу афэхъурэм иIоф зэрашIэщтыр, аукIыгъэхэу Лэбэ Iушъо Iулъыгъэхэм яхьадэхэр чIым чIалъхьажьын зэрэфимытхэр къагурыIуагъ. Ау къоджэдэсхэр чэщым гъэбылъыгъэкIэ а чIыпIэм кIохи, зыщаукIыгъэхэм пэмычыжьэу ахэр чIым щычIалъхьажьыгъагъэх. Псаоу къэнагъэхэу нэмыцхэм рафыжьагъэхэр Ермэлхьаблэ нэсыгъэхэу ямыщыкIагъэхэу алъыти, мэфэ заулэкIэ къатIупщыжьыгъэх. Ахэм апаIокIэ илъэс 15 зыныбжьыгъэ Бибэлэ Налбый (2008-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ) Iоф иIэ фэдэу семчык хьасэм ашIухахьи, псаоу къэнагъ.\nИлъэсхэр кIуагъэх, осэшхокIэ къыфекIугъэ ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэ къэралыгъом мэфэкIышхор хигъэунэфыкIыгъ.\nУлапэхэу заом Iухьэгъагъэхэм азыныкъор — нэбгырэ 500 зэуапIэм щыфэхыгъ. 1975-рэ илъэсым ТекIоныгъэм ия 30-рэ илъэс ехъулIэу Улапэ шIэжь саугъэт щагъэуцугъ. Ащ мыщ фэдэ гущыIэхэр тетхагъэх: «Хэти ащыгъупшагъэп, сыди ащыгъупшагъэп». Лабэ зиIуантIэзэ Пшызэ ишъоф зэикIмэ ащэчъэ, улэпэ чIыгур рилъэсэхызэ рехьыхы, метрипшIхэмкIэ нэпкъыр чылэмкIэ къэкIуатэу мэхъу. Хьадэхэр зычIалъхьэгъагъэм псыр къынэси, къупшъхьэхэр къыгъэлъэгъуагъэх. 1996-рэ илъэсым фашистхэм аукIыгъэ нэбгырэ 24-м ыкIи красноармейцитIум якъупшъхьэ-лъашъхьэхэр Улапэ игупчэ къащэжьхи, зэряфэшъуашэу, зэкъош къэхалъэм щагъэтIылъыжьыгъэх. Саугъэтым агъэтIылъыжьыгъэхэм ацIэхэр ыкIи «Безвинно погибшие» ыIоу тетхагъэх. ШIэжьыр щэрэI! Зэо мэхъаджэм щыфэхыгъэхэр зыщытэшъумыгъэгъупшэх.\n— Тхьауегъэпсэу, Аслъан, гущыIэгъу укъызэрэсфэхъугъэмкIэ.