Пащтыхь Бейбарс
(1260 – 1279)
Бейбарс пащтыхьу тетащ 1260-1279 гъэхэм. Езыр къыз­хэкIа лъэпкъым теухуауэ хэти тыркущ жеIэ, хэти тэтэру къелъытэ. Иужьрей илъэсхэм къэзахъхэм, Мысырым къыщыдагъэкIа фильмым тращIыхьри, ар я лъэпкъэгъуу къалъытэ хъуащ. ИкIи иджырей Президентым и унафэкIэ кино трахыну и ужь ихьахэщ, ар я лъэпкъ лIыхъужьу къалъ­тэу. Адыгэхэм Бейбарс я лъэпкъэгъуу къалъытэ, къэхутэныгъэхэри ирагъэкIуэкI. Сирием щыщ тхакIуэ Тэисир Хъэлаф и къэхутэныгъэхэм Бейбарс адыгэ лъэпкъым къызэрыхэкIамкIэ тегъэщIапIэхэр къегъуэт: «Бейбарс и лъэхъэнэм, «адыгэ», «шэрджэс» псалъэхэр къежьатэкъым, Кавказым щыщ псоми щхьэкIэ «тырку» е «тэтэр» жаIэрт. Ар зэщхьыр, Уэсмэн им­перием щыгъуэ Латин Америкэм Iэпхъуа хьэрыпхэр нобэми тыркуу къызэралъытэрщ».
«Бэхьрит» псалъэр хьэрыпыбзэщ, «хы», «тенджыз» къокI. ЩхьэщэхужыпщIэ щIату къащэхужа адыгэр, хы Iуфэм Iут еджапIэм щIагъэтIысхьэрти, абы щрагъаджэрт, щагъасэрт. А еджапIэр къэзыухахэм, щIыпIэм елъытауэ, «бэхьрит» цIэр ятеIукIырт.
НэгъуэщI тхыгъи щыIэщ, Бейбарс адыгэу зэрыщытыр къигъэлъагъуэу. А тхыгъэр езы Бейбарс итхыжу Темыр ЩIакъуэ хуигъэхьауэ щытарщ. Абы щыжеIэ «Хьен-Джалут зауэм фи напэр щытезыхауэ щытар шэрджэс зауэлIхэрщ…» ЗэрытщIэщи, а зауэм и  дзэпщу щытахэм яхэтащ Бейбарс.  Абы и тхыдэр зытхыжахэми къыхагъэщащ абы тыркубзэ ищIэу зэрыщымытар.
Бейбарс лъэкIащ Багдад къалэм тэтэрыдзэр дихужу, Аббасидхэм я хъэлифатыр абы дигъэтIысхьэжыну, Европэм щыIэ пащтыхьхэм запищIэу зэгурыIуэныгъэхэр ярищIылIэну, «Золотая орда»-ми мамырыгъэкIэ ягурыIуэну, хым тет и кхъухьыдзэр иригъэфIэкIуащ, псоми ятекIуэн хуэдэу. Жорзехьэхэм япэщIэувэри, муслъымэн щIыналъэр абыхэм ящихъумащ. 1266 гъэм, пщы Къалэунэ Ермэлы зэщIэхъеяхэм я деж игъакIуэри, ахэр я пIэ иригъэувэжащ, я пащтыхь Хьесум и къуэр гъэр къищIри къэкIуэжащ, илъэс къэс тезыр пыухыкIа ятыну яхуигъэуври. Пащтыхь Бейбарс муслъымэн хьэрыпхэм куэд яхуищIащ я щэнхабзэр, я бзэр, езыхэр къызэтенэнымкIэ. Ар ерыщт Кавказым ис и лъэпкъэгъухэр зришэлIэнымкIэ, къишахэм я бжыгъэр шууей мин 40-м нэсат.
Пащтыхь Бейбарс щIэныгъэлIхэм щIыхьышхуэ яхуищIырт: пащтыхьу хахын щхьэкIэ цIыхубэри, динымкIэ щIэныгъэлIхэри щыхьэт техъуэн хуейт, а увыпIэр абы зэрыхуэфащэм. Ахэр псори хуэарэзыт абы, ауэ щихъ Издин шэч къытрихьэрт Бейбарс и щхьэхуитыныгъэм. Абы ипкъ иткIэ, ар бзыщIи шыни хэмылъу, езы сулътIан хъунури яхэсу щIэупщIащ: «Уэ, Рукнуд-дин! (пащтыхь хъуну Бейбарс зыгъэлъапIэ цIэ лейщ). Сэ зэ­ысщIэмкIэ, Уэ Бындыкъударийм (топгъауэхэм я уна­эщIщ) урейщ». Абдежым Бейбарс къыщIишащ Бындыкъударийм щхьэщэхупщIэ ириту хуит зэрыхъужамкIэ щыхьэту къэувхэр. Абы и ужькIэщ, Бейбарс пащтыхь тахътэр щылъагъэсар. ЗэраIуэтэжымкIэ, щихъ Издин лIауэ щыдахым, пащтыхь Бейбарс жиIат: «Иджыщ пащтыхь сыщыхъуар, мо щихъым цIыхубэм захуигъазэу, мыр пащтыхь хъунукъым жиIамэ, си тетыгъуэр абдеж щиухат».
Бейбарс Мысырым къызэрыщыхутам теухуауэ тхыдэтх Бын Тыгърий Бердий етх: «Щихъ Издин къысхуиIуэтэжащ, пщы Бэдрудин къыжриIэжауэ, Бейбарс 1225 гъэм Кабчакым – Кавказым кърашауэ. КъыщIрашам и щхьэусыгъуэри мырат: тэтэрхэм гъэру яубыдахэм дахэтт, сэрэ Бейбарсрэ, (абы щыгъуэм ар ­илъэс 14-м ит) ящахэм я гъусэу Сивас къалэ дахуащ; Сивас къалэ дыщызэфIэкIуэдри, етIуанэу дыщызэрыгъуэтыжар Хьэлэб къалэрщ. Езыр абы ирашри, Каир дэс пщы Алэдин Идкин Бундыкъударий иращащ…».
Мысырым щыIа япэ шэрджэс къэралыгъуэм лъэкIат щIыналъэм ис бедуинхэр игъэIэсэну, ЩамкIэ щыIэ Аюбидхэм я щIэблэри игъэбэяуну, кхъухьыдзэри лъэщу икIи шынагъуэу хым щызэригъэкIуэну.
Бейбарс сулътIану зэрытеувэу, зы зэманым зэщIэхъееныгъэу тIум Iууащ: зыр Каир кIуэцI, етIуанэр Дамаск. Каир къыщыхъеяри, Дамаск къыщыукъубеяри игъэужьыхащ. Ещанэ Iуэхуу абы къыпэщылъар аббасидхэм я хъэлифатыр зэфIэгъэувэжынрати, ари зэфIигъэкIащ.
Къэрал щIыбымкIэ нэхъ шынагъуэу щыIэр жорзехьэхэмрэ монголхэмрэти, абыхэм быдэу ягурыIуащ: 1262 гъэм Византием и император Михаил Еянэ Балилодж зэгурыIуэныгъэ тхылъ дитхащ, Наполи и император Фридрих ЕтIуанэм хуитха зэгурыIуэныгъэ тхылъым нэмыщI, лIыкIуэ хуищIа гупым я гъусэу тыгъэ лъапIэхэри хуигъэхьащ: жураф «Хьен Джалут» зауэм гъэр къищIауэ щытахэм ящыщ гупи ядэщIыгъут абыхэм, яшхэм тесу, я Iэщэ-фащэри якIэрылъу. А тыгъэм щыгуфIыкIат императорыр, абы щхьэкIэ лIыкIуэхэм хьэщIагъэшхуэ ярихауэ щытащ. А илъэс дыдэм лIыкIуэхэр Азие ЦIыкIум, Сэлджукъхэм я деж игъакIуэри, абыхэми ягурыIуащ. Апхуэдэурэ, абы и къарур здынэсыр къезэуэнкIэ хъуну и бийхэм ягуригъэIуащ.
Бейбарс и лIыкIуэхэр Европэм и закъуэкъым здигъэкIуар, «Золотая орда»-ми игъэкIуащ. Абыхэм я щIыналъэ, «КъэбджакъкIэ» зэджэу щытар, КъухьэпIэмкIэ Туркистаным къыщыщIидзэрти, хы фIыцIэм нэсырт. Я къалащ­хьэр Сэраи къалэрт. Ахэр Тэтэртуп фIэмыкIыу къыщи­гъэу­выIащ.
Мысырым и кхъухьыдзэм и лъабжьэр зыгъэтIылъар Бейбарсу къалъытэ. Тхыдэтх Мэкъризий етх: «Кипр и пащтыхьым и лIыкIуэхэр Бейбарс щыхуигъэкIуам, ар кхъухьхэр щащI лэжьапIэм щIэту ирихьэлIахэщ, лэжьакIуэхэм пхъэхэр ядихьу. ЛIыкIуэхэм ялъэгъуа телъыджэр я пащтыхьым хуаIуэтэжащ».
И кхъухь зэгъэпэщамкIэ Хыкурытым техьэри, Iуфэм Iус Яфа къалэ къащтащ, хыщхьэм Iус Анталие къалэ дэлъадэри, абы къуентхъ куэд къыдахащ, шэрджэс муслъымэн зауэлI­хэм «…ахъшэр фалъэкIэ зэ­хуа­гуэшащ», дэтхэнэ зы зауэлIым зы гъэр къылъысати, ахэри ящащ.
1270 гъэм Триполи къалэр къищтащ, Ермэлы ЦIыкIумкIэ, езым и дзэпщ пщы Къалэунэ игъакIуэри, Сивас, Адэна къалэхэр зыIэригъэхьащ. 1277 гъэм езы дыдэр ежьэри, мини 7 хъу тэтэрыдзэр зэтриукIащ, урым Сэлджукъхэм я къалащхьэ Къэйсэрей дыхьэри, абы и цIэр щигъэIуащ, цIыхубэми яхэпсэлъыхьащ, пащтыхь псэлъапIэм тету.
Бейбарс и зэфIэкIыр зауэ хуэIухуэщIэхэм къыщынакъым, атIэ дин щIэныгъэми, ухуэныгъэми, литературэми хэлIыфIыхьащ. Езым и цIэкIэ мэжджытышхуэ Каир щригъэухуащ. А мэжджытым тхылъ еджапIи хэтт, тхылъ гъуэтыгъуейхэр щIэлъу, щезыгъаджэхэм улахуэ яритырт, щригъаджэхэри абы щыпсэурт.
1263 гъэм унафэ ищIри, къэралым и гъунапкъэхэм быдапIэхэр, плъапIэхэр яригъэухуащ; плъапIэм итым бийр жыжьэу къызэрилъагъуу, жэщмэ, мафIэ пигъанэрт, махуэмэ Iугъуэ дригъэхуейрт. АбыкIэ хъыбар зыIэрагъэхьэрт, бийр я пэгъунэгъу щыхъкIэ. А быдапIэхэр IэщэкIи зэгъэпэщат, илъэсипщкIэ ярикъун гъуэмыли щыхъумат.
1261 гъэм Бейбарс и лIы­кIуэхэр Мэчэ, Мадинэ игъакIуэри, абы щыIэ мэжджытхэр зэфIагъэувэжащ. Ар икIи лъэпкъщIэкъут, и лъэпкъэгъу шэрджэсхэр япэ иригъэщу, езым зришалIэу. Абы къыхэкIыуи Iэл-Къэлкъэшэндий тхыдэтхым хужиIащ «лъэпкъыр и лъэпкъымкIэ ебэ хъуащ». Арати, Мысыр щIыналъэм щы­зэуащ шэрджэсхэр. Абыхэм яхъумащ щIыналъэр, щIэныгъэр ирагъэфIэкIуащ, муслъымэн динри зэфIагъэувэжащ.
Бейбарс унафэ къыдигъэ­кIащ цIыхухэр фадэ ефэ мы­ъуну. Къэралым ис псори зэрызэлъэIэсын пощт Iуэхури зэтриухуащ: гъуэгухэм бэтэгъей шухэр тетт, тхылъхэр зыр зым Iэригъэхьэу, адэкIэ зейм и деж лъагъэIэсыжу.
Бейбарс и шыфэлIыфэр тхыдэтххэм зэратхар мып­уэдэущ: «Лъагэт, къуапцIэт, и нитIыр щIыхут, макъ IупщIт, езыр хахуэт, псынщIэт, и нэм щIыIуху телът, зы мастэнэ и инагъыу, шыбгым къемыхыу тест, шууэ гъунап­ъэр, бэтэгъейхэр къызэхикIу­хьырт, зы тхьэмахуэм тIэу топ джэгурт, зэм  Дамаск, зэм Мысыр. Ар апхуэдизкIэ цIэрыIуэ хъуати, езыри и дуней тетыкIэри таурыхъыфэу къаIуэтэжырт».
Бейбарс 1279 гъэм дунейм ехыжащ. Езыми, и къуэ Мухьэмэди я хьэдэхэр Дамаск дэт Амяд мэжджытым и кхъэм лэгъунэ щхьэхуэ щаIэу щIэлъщ.
   Бейбарс къыкIэлъыкIуа пащтыхьыр Къалэунэхэ Сейфуд-динщ.