ЧЫЛАР

(Елмэс А. зэритхамкIэ.)

Уафэ нэзыр пшэм щимыгъэпщкIу махуэ бзыгъэхэм ды­гъэ къухьэпIэмкIэ уплъэмэ, пшэм я зекIуапIэ уафэгум лъэ­Iэсрэ жыпIэу уолъагъу зи щыгур махъшэ сыджу дыкъуа­къуэ Iуащхьэ абрагъуэ, мылгъурджей мыткIужхэм я афэ быдэм зэщIиIулIауэ. Ар Iуащхьэмахуэщ.

#Тхыдэ

Iуащхьэмахуэ и щэхухэр лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ цIыху­хэм ящихъумэфащ. Ауэ, икIэм икIэжым, абы и щэхури и нахуэри сэтей къэхъугъащ епщыкIубгъуанэ лIэщIыгъуэм и зы махуэ гуэрым.

Июлым и 10-м 1829 гъэм Iуащхьэмахуэ и лъапэ мылы­лъэм пэмыжыжьэу, Джылысу и Iэшэлъашэхэм деж, пхъэхуей мэзыбгъум, генерал Эмануэл и дзэр шэтырхэр ягъэ­уври щитIысыкIащ.

Махуэ псом академикхэм, Чылар я гъусэу, бгы лъапэ­хэм къыщакIухьащ, Iуащхьэмахуэ и джабэм нэхъ тыншу щыкIэрыхьэ хъуну щIыпIэр къахутащ.

Июлым и 11-м Iуащхьэмахуэ и джабэм кIэрыхьащ цIыхуибгъу: зоолог Менетрие, профессор Купфер, физик Ленц, архитектор Бернадоцци, адыгэ Iэхъуэ Чылар, къэ­закъиплI.

Щыгу дыкъуакъуэм нэсыным иджыри зыкъом иIэу, джабэм дэкI гупым языныкъуэхэр лъэрымыхь къэхъуащ: профессор Купфер бгыщхьэуз къеуэлIауэ зэпкърихырт, архитектoр Бернадоцци бауэкIэщI хъуауэ жьыр хурикъужыртэкъым, зоолог Менетрие и лъэнкIапIэхэр ешат, и лъа­къуэри хьэлэчу трихати, лъэкIыжIартэкъым.

А щIыкIэм тету метр 4270-кIэ нэхъ дэмыкIыфу, а щыми къэзакъитI я гъусэу кърагъэзыхыжащ.

КIуэ пэтми джабэр нэхъ задэ мэхъу, цIыхухэм жьыр яхурикъужыркъым, уэсри теткIукIащи, дэтхэнэ зы лъэба­къуэри ерагъмыгъуейуэщ зэрачыр. Гугъуехьыр ятелъу гуп цIыкIур Iуащхьэмахуэ дыкъуакъуэ зыщищIым нэсри за­гъэпсэхуну къэувыIахэщ.

Абдежым Ленц Iуащхьэмахуэ и ищхъэрэ щыгум дэ­плъейри жиIащ:

- АдэкIэ дыдэкIыфынкъым, кIасэIуи хъуащ, къару ди­мыIэжу псори дешащ. Мыбдежым дамыгъэр къыщыднэнщи дехыжынщ.

КъэзакъитIым чэзуурэ къыдрахьея къэлътмакъым илъ мывэ упсар кърахри Бешто лъэныкъуэкIэ нэхъ хуегъэзы­хауэ мылым хагъэзэгъащ.

ТIэкIу загъэпсэхуа нэужь, Ленц унафэ ещI кърагъэзы­хыжыну, арщхьэкIэ Чылар къэзакъ тэрмэшым зыхуегъазэ­ри жеIэ:

- ЖеIэт абы, дыздежьам сынэмысу сэ згъэзэж зэры­мыхъунур - аращ нэхъыжьхэм я унафэр!

МащIэу ещIэкъуауэу, мывиплI зэрылъ къэлътмакъыр и щIыбым ипхауэ, гъущI гуахъуэжьищыр зыщIигъакъуэурэ, Чылар джабэ задэм докI. Жьыр хурикъужыркъым, бауэкIэщIщи етхьэлэ, уимыгъаплъэу лыд мыл щхьэфэм нэр щегъэункIыфIыкI, уэсыр нэпсейуэ тезыбзеикI жьыбгъэ етам зэрихьэ мыл къутахуэ цIыкIухэми, мастэм хуэдэу, Iэхъуэм и нэкIу диям зыкъыхасэ. И жьакIэри и пащIэри сытхъум зэщIиIулIащи, и нэгум псэ зыпыту иплъэгъуэжыр ерыщу, хъуаскIэр зыпхъыу нэбжьыц кIыхьхэм къахэплъ нэ фIыцIитIырщ. Къарум и хэкIыпIэу иджы абы къыхуэ­нэжар гупсысэ закъуэрщ: «Гъуэгур и кIэм нигъэсын, щы­гум нэсын. Арыншэу сыт напэр сиIэу жылэм сахыхьэжын»...

Жьыбгъэмрэ уаемрэ нэхъри мэятэ. Чылар иджы мэпщ, и щхьэр къимыIэту. Ауэрэ кIуэныр нэхъ тынш къыщохъу. «Уэхыу пIэрэ?» - шэч ищIу и щхьэр къеIэтри япэкIэ ма­плъэ. Зэ хущIэрыуэгъуэфI хущIэроуэжри, Iуащхьэмахуэ и щыгур зыхъумэ жьыбгъэ ябгэм кърищIэкI зауэ гуащIэр къыпэмылъэщу, ар щыгу дыдэм тоувэ!

МащIэу зигъэпсэхуа нэужь, къэлътмакъым илъ мывиплIыр кърех. И щIыбыр жьым пэщIэгъэкъуауэ лъэгуажьэ­мыщхьэу щысу. Чылар япэ щIыкIэ мывищыр зэпэкъуащIэу егъэтIылъ, и пыIэр абы и кум ирелъхьэри мывэ еплIанэр трелъхьэж. Апхуэдэущ илъэси 160-м нэскIэ yзэIэбэкIыж­мэ, мы дунейр къызэрыхъурэ цIыхулъэ зылъэIэсауэ щымыт Iуащхьэмахуэ и ищхъэрэ щыгум зэрыдэкIыгъар адыгэлI хахуэ Чылаp Хьэшыр и къуэр.