Къуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр »\nКъуекъо Асфар: Адыгэ гущыIэжъмэ алъапсэхэр\nКуек А.С. Истоки адыгских пословиц\nАннотация. Рассматриваются аутентичные фольклорные материалы в виде пословиц и поговорок на предмет их связи с реальными событиями, запечатленных в народной словесности. Показано, что единичное событие преломляется в общую историю народа так же, как случайность и закономерность находятся в неразрывной связи. Отмечается, что адыгские пословицы и поговорки аккумулировали мудрость поколений, они служат народным институтом воспитания молодежи. Установлено, что мораль, заложенная в них и переданная через событийный процесс, быстрее усваивается в сознании последующих поколений.\nКлючевые слова: пословицы, поговорки, хабары, мораль, нравственность, связь поколений.\nАдыгэ ябынкIэ купкI зыкIоцIылъ гущыIэжъми, гущыIэ щэрыоми тиIэр бэ. Ахэр зэкIэ щыIэныгъэм къыхэхыгъэх, джары «адыгэм зиIокIэ укIэмыупчIэжь» зыкIаIорэр. Хъугъэ-шIагъэм теIукIыгъэ гущыIэжъым лIэшIэгъухэр зэпечых, ахэмэ алъапсэ хъугъэхэр инахьыбэм хэкIодэжьых, ары гъэнэфэгъуае зыкIэхъурэр. Мыхэмэ къэбарыжъхэр апылъ, илъэсишъэ пчъагъэхэр къызэранэкIыгъэх, хэкум рахыжьыгъэхэу, тадэжь къыщамышIэжьэу хэхэхэс адыгэмэ къахэнэжьыгъэуи мымакIэу ахэт. Ахэри тызтелэжьыхьэрэ Iофым къетхьылIэщтых.\nЕр къызэрыкIырэр кIэнкIэ зан\nМыр бжъэдыгъу пщышхохэу Ахэджагохэмрэ ШэрэлIыкъо лIэкъолIэшхэмрэ зэфэгубжынхэу зыкIэхъугъэм фэгъэхьыгъ. ШэрэлIыкъомэ япхъу Ахэджагомэ янысагъ. Ахэджагохэр бгъэшхъо шэкIонкIэ Iэзагъэх, бгъашхъохэр къырырагъэщыщытыгъэх. ШэрэлIыкъомэ япхъу зы бгъэшхъо кIэнкIэ ытыгъуи, ытыщ ритыгъ. Ахэджагомэ ар къызашIэм зэфэгубжыгъэх. Джары «Ер къызэрыкIырэр кIэнкIэ зан» зыкIаIуагъэр.\nАу а ШэрэлIыкъо дэдэхэр мыхъомышIэу акъолъхэм пае шапсыгъэхэр ауж къызехьэхэм, хьакIэшI бжъэдыгъумэ кIякIолIагъэх. Ахэр зэрармытыжьыгъэхэм къыхэкIэу шапсыгъэмэ абдзахэхэр гъусэ къашIыхи, бжъэдыгъумэ кIязэогъагъэх. Бэрэтэрэ Хьисэ къызэриIорэмкIэ Бзыикъо заом бжъэдыгъоу хэлэжьагъэр 1200 хъущтыгъэ. Нэджыдэ шъоф заор зыщыкIуагъэр. Джырэ Новодмитриевскэм дэжь. Хьаджэмыкъо Батчэрыеу бжъэдыгъумэ япэщагъэм икъэтх Тэхъутэмыкъое гъошъум ит, заор зыщыкIуагъэм пэблагъ.\nЕжьмэ апкъ къикIэу адыгэ лъэпкъитIур къин зэрэхэфагъэхэм ШэрэлIыкъохэр егупшысэхи, я II-рэ Екатеринэу пэчъыхьэ гуащэм елъэIухи, Пшызэ иджабгъубгъоу адыгэхэр къызытырафыгъэхэм яцIыфхэр ягъусэхэу кощыжьыхи, Гырунэхьаблэ чылэр щагъэпсыжьыгъ. Урыс-Кавказ заор аухыфэ нэс ащ Iусыгъэх, етIанэ къызIуагъэкIыхэм, чылэ зэфэшъхьафымэ ахэтIысхьажьыгъэх: Джарымэхэр Еджэркъуае кIуагъэх, Едыуаджэхэр – Аскъэлае, нэмыкIхэри кощыгъэх, джащ фэдэу хъугъэ ШэрэлIыкъомэ яIоф.\nБжъэдыгъумэ хьакIэшI къафэкIуагъэхэр зэрамытыжьыгъэм игугъу къышIызэ, Иорданием Уадсир къуаджэм щыщ Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырысэ кIигъэтхъыщтыгъэ адыгэ хабзэм елъытыгъэу бжъэдыгъухэр зэрэзекIуагъэхэр. Шапсыгъэмэ «мыхэр къытэшъутыжь» заIом, «Алам темыукIи, хьакIэшIэу къытэкIолIэжьыгъэр шъыдэущтэу шъоттыжьын, яни, цIыфыгъэми екIурэп, тэрджи хъурэп, уигугъу рашIынэуи дэхэ дэдэуи зыгорэу щытэп, марджэ хъужьын, мыйджэ тешъумыгъэз, – бжъэдыгъумэ алъабжъэ раси, уцугъэх. – Тэрджэ хъурэп мыр, шъыдэущтэу хъухэн, зи къулай фэдгъотырэп, етIолIэни тшIэрэп, мы дэдэмджэ тешъумыгъэз. Шъукъытэзэон шъуIомэ шъоры зиIофыр…» .\nАщ дакIоу мы хъугъэ-шIагъэм нафэ къешIы лIэкъолъэшхэр зэрэзэрэIыгъыщтыгъэхэр, зэрэзэдеIэщтыгъэхэр. ШэрэлIыкъохэмрэ бжъэдыгъупщыхэмрэ, Ахэджагомэ анэпэмыкIэу Къунчыкъокъохэри пштэмэ, мы хьакIэшI Iофым имызакъоу ахэр зэзыпхыхэрэ нэмыкI Iофхэри щыIагъэх.\nКъунчыкъохьаблэ щыщ ХъокIо Ибрахьимэ къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, бжъэдыгъупщыхэу Джэджыкъохэмрэ Къунчыкъокъохэмрэ ашъо джанэм къикIи, зызэшIокIодыхэм, Джэджыкъомэ зэкIэ Къунчыкъокъомэ яхъулъфыгъэхэр аукIыгъэх. Ау зы нысэ зэпкъаджэу щытыгъэти, пщым ягуащэ фэсакъызэ сабый къэхъуфэ ежагъ, шъэожъыеу къычIэкIыгъэти, Джэджыкъомэ ари якIодылIэжьынкIэ щыни, пIурэу зэритын лъыхъузэ, фэкъолI унэгъо фэшIыгъэу, зыщыгугъыжьэу щытыгъэхэ Шъакумыкъомэ Iахыгъ. «Шъакумыкъомэ яныо пщы кIалэр кушъэм хипхагъ», – еIо къэбарIуатэм . Мыщ узэгупшысэн хэлъ, сыда ежь пщы кIалэм пщы кушъэ иIагъэба? ИIагъ. Адэ сыда ащ къыхихи, ежьмэ яфэкъолI кушъэ ныом хипхагъ. Ар къэбарым хэогъуатэ.\nЗы къэбарым къызэриIорэмкIэ, Шъакумыкъомэ пщы кIалэм илэгъоу яIагъэр пшъэшъэжъый, кушъэмэ ахэлъхэр зырэзэбладзыгъэми мэхьэнэшхо иIагъ. «АмыIорэ щыI, амыIотэжьырэ щыIэп» аIо, къэбарым къызэриIорэмкIэ Шъакумыкъомэ Къунчыкъокъомэ яшъао пIурэу зэраштагъэм икъэбар анэсыгъэти, яунэ къиуагъэх, пщы кушъэм хэлъыр пшъашъэти, зи рамышIэу икIыжьыгъэхэу къеIо. НэмыкI къэбармэ къызэраIуатэрэмкIэ, кушъитIоу зэбладзыгъэмэ ахэлъыгъэхэр шъэожъыех, фэкъолIым икушъэ хэлъыгъэр Къунчыкъокъо кIалэр арыгъэ, мыдрэм – ежьмэ яшъау. Джэджыкъохэр къызякIухэм пщы кушъэм хэлъ шъэожъыер аукIи кIожьыгъэхэу къэбар щыI.\nСыдэу хъуми, фэкъолI кIалэм ипIур шъэожъые Iэтахъо охъуфэ ыдэжь щыIагъ, кIочIэ лые хэлъыти (Къунчыкъокъохэр пелыуан лъэпкъ аIощтыгъэ, ябзылъфыгъи яхъулъфыгъи иныхэу, кIочIэшIухэу, ухигъэплъыхьанэу ятеплъэкIэ зэкIужьыхэу щытыгъэх), ежь фэдэ шъэожъыемэ ахахьэмэ, атекIоу, бэлахьэу чылэм къэдэтэджагъ. Арыти, Джэджыкъомэ къашIагъ пщы кIалэр зэрэпсаур. Шъакумыкъо фэкъолIыр къекIунхэкIэ щынагъэ, афырикъущтэп, адрэхэр зэрэпхъашэхэм фэдэу жъалымымэ къапэу, кIалэр пIурэу нэмыкI горэм къыкъонэн ылъэкIынэу ритынэу ыужы ихьагъ. Джаущтэу джы Краснодар зытесым щыпсэущтыгъэ Кущмызэкъоу, зэгорэм къэбэртэепщыщтыгъэу, ау бжъэдыгъупщымэ къазэрэкъонэжьыгъэм пае яоркъ хафэу щытыгъэм дэжь зы тIэкIурэ щыIагъ. Ащ ыуж шапсыгъэ ШэрэлIыкъомэ пIурэу аIыгъыгъ. Нэужым Очэпщ я Плъыжь ыдэжь къэнагъ, ащ лIыгъэшхо хэлъэу, аущтэу уекIунэу амал иIагъэпти, Джэджыкъопщыхэр шIолIыкIыщтыгъэх. Аущтэу кIалэр илъэс пшIыкIухым зынэсым Очэпщ я Плъыжь ипIур игъусэу Къырым хъаным джэжь кIуагъэ. А лъэхъаным пщыхэр Къырым хъаным джэжь илъэсым зэ щызэрэугъоищтыгъэх. КIалэр зэрэпщы лъэпкъыр хъаным риIуагъэти, адрэм Джэджыкъохэмэ къариIуагъ: «Мы кIалэм ышъхьац налъэ ефэхымэ шъутезгъэкIодэщт», – ыIуи. Джаущтэу пщы кIалэр къани, ащ Къунчыкъокъо лIакъор текIыжьыгъ, ыпэкIэ ШэрэлIыкъомэ зэряпIурыгъэр щыгъупшагъэп.\nХьэсасэ иIэшIагъа мыр?\nМы къэбарыр Шам, Сирием щыщ ЛIыхъукIэ Рэджэб, къыIотэжьыгъэмэ ащыщ. Ар къызэрэтIэкIэхьагъэм къэбар гъэнэфагъэ пылъ. Германием щыпсэурэ СташIу Ихьсан а лIыр инэIосэшIоу, Сирием кIожьы къэс Рэджэб къызэримыгъэлъэгъоу къэкIожьыщтыгъэп. «Мыщ ышIэрэ купыр сыдэу хъумэ хэкужъым къынэзгъэсыжьын?», – ыIуи Ихьсан егупшысагъ. КъыкIэлъыкIорэ кIогъум мэкъэубытырэ (магнитофонрэ) кассетэхэмрэ фищэхи, елъэIугъ икъэбархэр ахэмэ къатыритхэнэу.\nКъызыIехыжьхэм, хэкужъым къакIуи, тиинститут Шъхьэлэхъо Абу дэжь къеолIагъ. Къэбарым зыщегъэгъуазэм Абу къысаджи, «мы хэхэс къэбармэ адэлажьэрэр Асфарышъ, мыщ къет» ыIуи, джаущтэу ЛIыхъукIэ Рэджэб икъэбар шIагъомэ садэлэжьэнэу амал згъотыгъэ. Непэ тызтелэжьыхьэрэ Iофым епхыгъэу ащ икъэбаритIу щысэу къэтхьыщт. Апэрэр «Хьэсасэ иIэшIагъа мыр?» зыфиIорэр ары. Къэбарыр ежь къызэриIотагъэм фэдэу къэтэтыжьы, сыда пIомэ ижъырэ бзэжъыр ащ ахэлъ, архаизмэ хъужьыгъэхэу, джащ фэдэу хэхэс адыгэмэ ягущыIакIэ зы кIэхэри къыхэхьагъэх, ахэр еджэрэм шIогъэшIэгъон хъун алъэкIыщт, анахьэу бзэм дэлажьэхэрэм.\n«ЗэшитIу щыIагъ, зэр баеу, зэр тхьамыкIэу, – къеIуатэ ЛIыхъукIэ Рэджэб. – ТхьамыкIэр лIагъэ, кIэлитIу къыкIэни. Мы тхьамыкIэм икIалэхэр тхьамыкIэх, шъхьамджэрэ лъэшэу лIыгъэ яхэлъэу кIалэх. ТхьамыкIагъэм щэхъурэ хьэйнапэ апылъэп.\nАдрэ баим, айи кIэлитIу иI, зэр урысыдзэм забытышкоу хэт, адрэр коим Iоф ышIэу, хьэйуанэмэ, былымымэ япылъэу дэс. Мыхэр зэхахьэхэу щытэп, якъалэхэр зэпэгъунэгъух, ау зэхахьэхэрэп. Шъыд, мыхэр тхьамыкI, мыхэр бай.\nМафэ горэм кIэлэ баир къэкIуагъ ятэшым икIалэ дэй. Э-эй, Эдхьэм ыцI, ыIуагъ, тхьамыкIэм. Мы Эдхьэмым дэжь къызыдахьэм, хьакIэщи иI ыIуагъ, игъэшIэгъуагъ.\n– Олахьэ слъэгъурэр гъэшIэгъонджэрэ, – риIуагъ ятэшым икъо Ахьмэды.\nМыхэр быслъымэн зэхъухэм хъугъэ Iоф. Быслъымэныр ялъынэсыгъагъ.\n– Э-эй, шъыд плъэгъугъэр серэу? – къеупчIыгъ.\n– Слъэгъугъэр укъызэрэдэхьагъэр ары садэжь.\n– Сера зэшымэ якIалэхэр зэлъыкIонэр?\n– Серэп, амэ уихабзэпышъ ары, – ыIуагъ.\n«СыкъэкIуагъ» ыIуагъэти, «еблагъ» ыIуи, ыгъэIысыгъ. Адрэм къыриIуагъ ыIуагъ:\n– Эдхьам, уадэжь сыкъызкIэкIуагъэр – усIофтэт.\n– КъаIо, сыпсэ къурмэн къыпфэсшIын.\n– Хьэсасэ шIу слъэгъугъэ, укIонышъ усфыкIэупчIэт, – ыIуагъ, –усфеупчIыт, ижэ сфэплъыхъут.\n– Къолай ар, боу сыкIон, – ыIуагъ Эдхьам.\n– УмыкIозэрэ тхьэ къысфэпIот шъуазыфагу ихъуахьырэ гущаIэр къысэпIожьынэу.\n– Э-эй, дэгъу, – ыIуи, тхьэ фиIуагъ.\nЭ-эй, кIуагъэ ыIуагъ мыр. Удрэ Ахьмэдэри иунэ кIожьыгъэ. Эдхьамэм пшъашъэм лIыкIо фишIи, «тыкъэкIот» зеIом, хабзэм тетэу ипэ рапшIэу пшъашъэм хьазырлыкъ иIа-имыIа (хьазыра-мыхьазыра – А.Къ.), римыIоу хъутэп кIонэр, пшъашъэм «ерэблагъ» ыIуи къызыфеIопщыжьым, кIуагъэ. Пшъашъэри къыпэгъокIи ишIэнэр ишIагъ, шъуатэр къыфихьыгъ. ЕтIанэ риIуагъ ыIуагъ:\n– СыкъызкIэкIуагъэр джы къэсIон, Хьэсас, – мыр къызкIатIорэр къаIуатэ гущэIэжъэу, зы IэшIэгъэ дахэ горэ залъэгъурэм «Хьэсасэ иIэшIагъ», «Хьэсасэ иIэшIагъа?» яIотыгъ. Ар зыкIаIуагъэр ары мыр къызкIасIорэр.\n– Адэ къэпIон, къэмыIотмэ укъэкIона, къаIо, – ыIуагъ.\n– Сятэшым ыкъо Ахьмэды пае сыкъэкIуагъ, къыпфай, уигъэрэзэнэу уфэрэзэнмэ.\n– Укъыздэмыхьащх, Эдхьэм, – къыриIуагъ.\n– Уздэхьащхына, къыуасIорэр шъыпкъэ.\n– Хьау, сэ къыуасIорэр укъыздэмыхьащх, – ыIуагъ.\n– Шъыда мыр къызкIапIорэр? – риIуагъ.\n– КъызкIасIорэр уятэшым ыкъорэ сэрырэ тызэпэчыжьэшъ ары. Уятэшым ыкъо ипсэукIэрэ ищыIакIэрэ, сэ сипсэукIэрэ сищыIакIэрэ шъхьафы. Сэй фэдэ тхьамыкIэ горэ къыхэсхыт нахьджэрэ, уятэшым ыкъом фэдэм сыдэкIошъутэп, – къыриIуагъ. – Адыгэмэ «шы гъотыгъакIэ Iэдажэ» зэраIорэм фэдэу, зы мазэрэ сигъэшIон, силъытэн, зы илъэсырэ сигъэшIон, силъытэн, етIуанэмэ «сэры мыхъугъагъэмэ ухъутгъагъэп» къысиIоу, ситхьамыкIагъэ къысихъонэу, къогъупэу слъэгъурэм сыкъуахьэмэ сыщыгъэу, синэпсырэ сиIулъхьэрэ зэхэлъэу сыкъэнэт. Ары зыхъуджэ сыфаеп, – къыриIуагъ.\n– Хьау, ар гущаIэп, аигъум зыгорэм уфэрэзагъ, – риIуагъ.\n– Хьау, сыфэрэзагъэп.\n– Уфэмырэзагъэмэ «хъун» пIотыгъэ, амэ уфэрэзагъ.\n– Сызэрэфэмырэзагъэр пшIошъы гъэхъу, – ыIуагъ, – уфаемэ идэдэм ощ паеджэ сыфэрэзэн. О пшъхьэ фэлажьэри, сыкъыбдэлэжьэт, сыпфэрэзэт.\n– Шъыд пIорэ?\n– Джары, – ыIуагъ, – улIымэ, мейданым къихь, сэры Iори, идэдэм тызэгурыIот, сыбдэкIот, сыпфэрэзэт.\n– Аигъум сэри усэгъэразэ, – ыIуи, Iэлъын иIэ рилъхьи, къэкIожьыгъ.\nЫдж тхьарыIуагъэ ишIыгъэу щыт хъурэр ыIожьынэу. Иунэкъощы дэжь къэкIожьи, Ахьмэдым дэй:\n– Ахьмэд, тхьи къыпфэсIуагъ, хъугъэри къыпфэсIон, – ыIуагъ.\n– Гъогу фэзгъотыгъэп ощ паеджэрэ. КъысиIуагъэри мыры, зыхэсэлъытапэм, мыхъунэу ар зыблэсэгъэкIым, «хъутэп, зыгорэм уфэрэзагъ» зысэIом, «сызэрэфэмырэзагъэр пшIошъы гъэхъу» къысиIуагъ, «о улIымэ къихьэри пчэгум сыпфэрэзэт» къысиIуагъ. КъызсеIом хьа оры, хьа сэры, къэзгъэрази сыкъэкIожьыгъ.\n– Аигъум упыйба? Сэщ паеджэ узгъэкIуагъэу, ощ паеджэрэ къэбгъэрази укъэкIожьэу. Хэт ур ышIагъ ой нэпэмыкIы?\n– Олахьэ хъугъэр ары къыуасIорэр.\n– Аигъум упый, – къыриIуагъ.\n– Э-эй, упыймэ упый, пшIэтэр шIэ, аигъум мэкъэнчъэ ори усшIырэп, непэ щегъэжьагъэу сэри усипый, – Эдхьэмым ыIуи, губжи, мырэу плъэгъурэм зыкъыгъэчIылъи, къыдэкIыжьыгъ.\nМэфэ пIуалъэр къэси, мы пшъашъэу плъэгъурэр шъузыщэшходжэрэ къащагъ. Къащи, джэгори яухи, чэщым дихьажьыгъ Эдхьэмэр. КIо, адыгэ хабзэмджэрэ, эй, гъэсэпэтхыдэ яIоти, яунэгъо-унашъо, яхабзэрэ ябзыпхъэрэ кIалэм къищагъэм риIотыгъ. Ежь зыфэетымрэ зыфэмыетымрэ, разэ ышIытымрэ ымышIытымрэ, илъытэтымрэ имылъытэтымрэ зэкIэ ригъашIэтыгъ. «Мы Хьэсасэр гъэсагъэу щыт», – ыIуагъ, иджыр мы пIохэр къигъэIылъыжьыгъ. Гъэсэпэтхыдэхэри риIуагъ, «чырэ сянэрэ яфэразэ пшIытэр, сэ рыразэ сыпшIытымэ» peIo. Арзэрэ лъэмакъэ къэIугъ. КъызэIум, мы Хьэсасэм ешIэ языфагу гущаIэу ихъуахьыгъэр, пый зэриIэр. Зэхыримыгъэхыным паеджэрэ Эдхьэмэр пIэгум игъолъхьажьыгъэу, ипэм иджы батарий зыфатIорэм фэдэ щыIэтыгъэп, чэмышъо гъэтэджыгъэхэр ятехъуагъэтыгъ, ай фэдэ чэмышъо гъэтэджыгъэ горэ моу ипIэ лъапэ щылъыти, лIым инэIу ридзагъ.\n– Сыбгъэмэхъэшагъ, Эдхьэм, унэIу ихъу, – лъэмакъэр зэхыримыгъэхынэу.\nКъыпэкIэрэIи, чэмышъор къиубыти, къэщхыпцIи къыриIуагъ:\n– Хьэсас, о зэхэпхыгъэ лъэмакъэр сэри зэхэсхыгъ, цIобгъэкIодынэу сауж укъихьагъ шъхьаемджэ, цIобгъэкIодытэп лъэмакъэр, – ыIуи, къэтэджыгъ къикIынэу, зэригъэшIэнэу лъэмакъэр къыздэIурэр.\nХьэсасэр инэIу къиуцуи къелъэIугъ:\n– Лъэмакъэми иужы икI, япэрэ чэщэу тыщызэIукIагъэм тичэщи мэзахэ умышIы, Эдхьэм, усэлъэIу, хьатыр горэ сиIахэмэ уимыкI, – къыриIуагъ.\n– Шъыдэу симыкIэу! – ыIуишъ, мы лIыр къикIыгъ, фэубытына лIыр, фэубытыгъэп.\nЗекIым, хьэ горэ Iэгум дэлъ, ыIуагъ, хьэр къогъу горэм мачъэшъ, мэзахэшъ нэм къыкIэIабэрэр плъэгъурэп, къегъэзэжьы ыIуагъ. Зэплъэм, зы шIуцIэгъакIэ горэ щытэу илъэгъугъ. Ай хьэр мачъэшъ къэчъэжьы, къызегъэзэжьым хьэм ицапэ дэлъэу шэкI парчэ горэ къычIидзыгъ. КъызчIедзым шэкIэр къышти унэм, нэфынэм, къырихьагъ. Къызырехьэм, цые парч (шэкI такъыр – А.Къ.) ыIуагъ. Адыгэ шъуашэм щыщ цыер. Адыгэ шъуашэр шъошIэба, адыгэ шъуашэхэр? Эй, шъхьарыхъонэр щыIэтыгъ, къэптан кIэкIэр щыIэтыгъ, цыер, хъазырхэр илъэу, чепкез гъочэджэр пылъытыгъ, местэр пылъытыгъ, ахэр адыгэ шъуашэтыгъ. Ай шыун зыхъуджэ кIакIор яIоти кIакIом зэкIэ игъэбылъытыгъ: шыори, шым тесэри, лIэри игъэбылъэу афэдэу щытыгъ.\nЦые парч ыIуагъ. Цыем мы пшъашъэр къызеплъым мы пшъашъэр пшъашъэу щысызэрэ Ахьмэдым фигъэхьыгъагъ мы шэкIэр цые къыригъэшIынэу. Ежь ышIыгъэ цыети ышIэжьыгъ ыIуагъ. ЕIи шконч кIэкIэр пихи, лIэр икIынкIэ зежьэм, атбэм иуцуи, риIуагъ ыIуагъ:\n– Эдхьэм, Тхьэм ыцIэкIэ тхьэ сэIо сымыукIытымэ уисымыгъэкIынджэрэ мый. Мы цыер зицыер Ахьмэд. УукIыми уукIытэр уятэшым ыкъу, укъиукIыми укъэзыукIырэр уятэшым икъу, нибжьи адыгэм къыхэнэт, нэбгырэ мыгъо яунэ ихьагъ къысямыгъаIу, – иIуи зеуцом, фырикъуна, къиубыти къыIуидзи, Эдхьэм икIыгъ.\nЗекIым, хьэр зыдачъэрэм мачъэ, пэблагъэ зишIи еджагъ ыIуагъ:\n– Ухэт о? Сыкъыомыозэрэ къаIо, усэлъэгъу!\nКъэгущыIагъэп. Зэ риIуагъ, тIо риIуагъ, ящанэрэм зи къызыремыIом, тыриушкуи шкончымджэ еуагъ. Шкончым, ипэм щыIэгъэ шкончыхэр шъошIэ, зы пцашIо илъытыгъ, а пцашIор зиухыджэ итIуанэмэ, дэхьа, хьазырымджэ ригъэхъот, шъошIэ, къэтIожьын фаеп, мы шкончэр иунэкIыгъ, ыIуагъ. ЗеунэкIым зыгорэ къеджагъ. Хэт къеджэрэр? Ахьэмэдэр ары, унашъхьэм тес, ыIуагъ.\n– Эдхьэм, Эдхьэм, арэп лIыхэр зэрэохэрэр! – ыIуи, икIыбкIэрэ къеуагъ.\nКъызеом иныбэ къыриутыгъ ыIуагъ. Иныбэ къыриути къебэджыгъ.\nКъызебэджым хэтым зэхихыгъ, Эдхьэмым янэ мы лъэмакъэри зэхехы, икъо игущыIэ макъи. Мэзахэ иджи, къихъушъутыгъ ныор, шкончыо макъэм игъэщыни, хъугъэр имышIэу. Къызехъушъутым мэзахэм зыдакIорэр имылъэгъоу, мый икъо иныбэ къиутыгъэу щылъ, ебз лъапэм кIэлъ, арти еджагъ ыIуагъ:\n– Тян, сипкIэтыймэ уакъхэуцо, зэкIакIо, – къыриIуагъ.\nКъызыреIом кIигъэпцIыикIи ныор кууагъэ:\n– Сыхьатмыгъуиблэ сежьи, нэбгырэ мыгъо къысфащи! – иIуи.\nЗэкуом Хьэсасэ итхьаIумэ нэIусэ ридзагъ, ежь зэнэгуерэ дэдэр хъугъэ.\nМы Эдхьэмэ ишнахьыкIи зэхихыгъэ, ыIуагъ, мы гущаIэр. Зызэхехым къихъушъутыгъ. Къызехъушъутым, ишнахьыжъы къышъхьарылъэдагъ. Къызшъхьарэлъадэм къыриIуагъ ыIуагъ:\n– Сикъош, – къыриIуагъ, – сэ гъогоу сызытехьагъэм сылъынэсыт, бащэ къэнагъэп, узэрэсэлъэIурэр хьэлIакIэу сымыгъалI, мы ебзым сыхэмыгъэлIахь, сикIакIо сыкIоцIыгъэлIахь. Къысэуагъэр уятэшым икъо Ахьмэд.\nАр зеIом, илъэдэжьи кIакIор къырихи, кIакIом кIоцIалъхьи, нымрэ къомрэ рахьажьыгъ, ыIуагъ. Рахьажьи лIагъэ. ЗэлIэм ныом тхьэ иIуагъ:\n– Мы кIым иныбэ уисымыгъэхьанджэ мы узыукIыгъэр уяпэ имыхьэу.\nЭдхьэмы ишы тхьэ иIуагъ:\n– ЦIыф зэхэс сыхэмыхьанджэрэ, мы коим сыкъыдэмыхьанджэрэ узыукIыгъэр сымыукIэу.\nХьэсасэм тхьэ иIуагъ:\n– Ныбжьым, сэ згъэшIэтым бзылъфыгъэ зэхэс сахэмыхьанджэрэ, цхьашыгу хъулъфыгъэ исымгъэплъэжьынджэрэ.\nЕIи, ыIуагъ, кIэрэхъуитIу зыгуилъхьи, мы Эдхьэмым иш дэкIыгъ. ЗыдэкIым хэт къэзылъэгъугъэр? Ятэшэр Iут ыIуагъ мэкIозэуазэшъ, хъугъэр ишIэрэпышъ. Ты гущэм къедэIухэрэп икIалэхэр, а хъугъэр зэкIэ шIоигъоп. КъыриIуагъ ыIуагъ:\n– А сикIал, сызэгоуты шъыд хъугъэр?\n– Хъугъэр Ахьмэдым Эдхьэмыр къиукIыгъ, – ыIуагъ.\n– Алахьэм къеукI, – ыIуагъ, – къэлэшком кIуагъэ. – КъезгъэшIагъэр зэкIэ адрэ бэлахьэр ары (икъо пай), адрэ урысым забытэу хэтэр ары.\n– Эй, дэгъу, сфашIэрэр сшIэн сэри, – ыIуи, зэнкIабзэу кIуагъэ ыIуагъ. ЕшIэ ятэшым икъо икъали.\nНэсыгъэу ипэ Ахьмэдэр, къыфеIуатэ ишы ыIуагъ:\n– ЗэрэпIуагъэм фэдэу, кIэсэIуи пхъэр, шъуашэ щыслъи, езгъауи ишкончыкIэ, сыукIыгъэ.\nКъыриIуагъэу щыт а забытым: «Эдхьэмы уфырикъутэп, зэогъуджэ ипсэ зыхэмыхыджэ, къыоожьышъуны зыхъуджэ, къызыуаоджэ уIэпыкIытэп. Арышъ, ишконч апэ дэдэ ебгъэунэкIыт. Тафэдэу ебгъэунэкIыт, – къыфигъэпсыгъ, ыIуагъ, зэрэпсэутэр, – пхъэ кIэпIунышъ, шъуашэ щыплъэнышъ, мэзахэм къэлэ-балыкъы пшIынышъ, къызикIырэм, къэгущэIэна пхъэр, къэгущэIэтэп, къеот, къызэреуагъэм тетэу о уеот. Амырмэ фурсэт къызептыджэрэ, уахътэ къызептырэм иузэндыжьынэу, щэ-гын ритэкъонэу къыоот, къызыуаоджэрэ уIэкIэкIытэп».\nАхэр къыреIожьых, ыIуагъ, «зэрэпIуагъэм фэдэу кIыгъэ ыджи, сыукIыгъэ ыджы» иIозэ, мыдрэр ипкIагъ икIэрахъохэр иIыгъэу. ИпкIи, риIуагъ ыIуагъ:\n– Орэп зыукIыгъэр, о лIы укIыкIэу уукIыгъэп, амэ сэ зэраукIырэр озгъэлъэгъут!\nЗэрихьагъэм тетэу адрэ забытэр ечъэлIагъ кIэрахъор Iубырылъым къырихынэу. ЗэречъалIэрэм тетэу еуи япэ дэдэ ишъхьэ зэтыриутыгъ. Мыдрэ Ахьмэдыми иблыпкъ гуиути, мы кIэрахъом зэреIэтыр, ятIонэрэ щэогъумджэ еуи, ыпсэ хиути зыкъызегъазэм, мы забытышком (дзэ тхьэмат, офицер – А.Къ.) пэсакIохэр иIэу щыт, къеуагъэх, ыIуагъ. Къызеохэм унэм къырагъэзыхьагъ. Унэм къырагъэзыхьи, яомэ къеожьхэзэрэ къызэрэугъоигъ, ыIуагъ, пэсакIохэр, забытым гъусэхэр имыIэ хъуна, хьыкумэтылI (хэгъэгулI – А.Къ.). Къеомэ яожьызэрэ нэбгырибгъу иукIыгъ. Щэ-гынхэр иухыгъ, яожьышъурэп, амэ хэт къихьаны къырищыт, мэки, мыр къызэрэтэон иIыгъ» яIошъ къихьашъухэрэп.\nЗыгорэм шъыд къариIуагъэр? «Мы унэр ежъугъэбэджи кIэшъуукIахь, щэхъурэ гъогу иIэп». Ипэм унэу щыIэтыгъэхэр инахьыбэ чыджэ шIыгъэу, игъэу щытытыгъэх, нахь джы щыIэ мыжъо унэхэри щыIэтыгъэхэп, ипэм инахьыбэм щыIэтыгъэр чыун. РакIыкIи кIаукIахьыгъ, ыIуагъ, мы Эдхьэмым иш. КъычIахыжьыгъэх хьадэхэр, къызычIахыжьыхэм хъэбар къамыты хъуна, коим джэназэр къахьыжьыт, лIы къагъэкIуагъ. КъызагъакIом япэ дэдэ дырекIуи, а лIыжъым риIуагъ ыкъуитIу къызэрахьыжьырэр. Ныомди къыдахьи, фэтхьаусыхи риIуагъ: «Адрэ уикIали къахьыжьыт». ЗыреIом:\n– Зыджэ сыоупчIыт, сикIал, иукIыкIэ къысэпIоныр ары. ЛIы лIакIэу лIагъа, хьэ лIакIэу лIагъа? ЛIы лIакIэу лIагъэмэ, быдзыщэу естыгъэр хьалэлы фэсэшIы, хьэ лIакIэу лIагъэмэ, быдзыщэу естыгъэр ахърэтыджи дунаеджи фэзгъэгъурэп, – ыIуи къыриIуагъ.\n– А тян, ай фэдэу, дэхьа, зи лIагъэп, лIы лIакIэу лIагъэ, нэбгырибгъу дихьыжьыгъ, яфэукIыгъэп, унэр ракIыкIи чIаукIахьыгъ, – ыIуагъ.\n– Аигъум непэ сибирам, – ыIуагъ, – непэ сызыфаер къыздэхъугъ.\nКъызахьыжьым, ежь зэпшъашъэм пщынэ горэ иIагъ, пщынаоу щытыгъ ныор, ипщынэ къыштэжьи, ыгъэIылъыжьыгъэу пхъуантэм дэлъэу щытыти, пщынэр зэкIищи, имакъэ лъэшэу игъэIуи, эй, зэхахыгъэу щыт, ыIуагъ, мы хьаблэми, чылэми хъугъэр зэкIэ, кууагъэ, иныо гъусэмэ яджагъ:\n– Неп сикIалэмэ къызащагъэр, шIу сызылъэгъурэм гъусагъэ къыздерэшI сиджэгуджэ!\nАр ыIуи зэкуом мы ихьэблэ ныохэр зэкIэ ыдэй кIуагъэх. ХьадитIор зэголъэу, адрэ иунэкъощымэ, иунэкъощ хьадэхэр чIалъхьэфэхэ нэс пщынэ пхэнджэр иIыгъэу, гъыбзэр къиIомэ ныохэр дэгъыхэзэ, гъыбзэ орэдыр къиIуагъ икIалэмэ яшъхьагъ итэу. Адрэхэр зыкIалъхьахэм итхьарыIо пцIы мыхъуным паеджэрэ етIанэ ежь икIалэхэри кIалъхьагъэх. КIалъхьи, иджыр кIалэми итхьарыIо дэзыгъ, ныоми итхьарыIо дэзыгъ.\nХьэсасэр иныбжьым иунэ ишIахьыгъэу ис, цIыф зыригъэлъэгъугъэп, цIыф лъыкIуагъэп, джафэдэу итхьарыIо игъэтэрэзыгъ. Шъыд ишIэт, IэпэIэсагъэджэрэ хьахъучысэр ишIыгъ, IэпэIэплъэкIхэр ишIыгъ, шъхьарыхъонхэр ридагъэх, шъуашэхэр ишIыгъ. Нахь Iазэ, нахь IэпэIасэ щымыIэу хъугъэ, арары зыкIаIуагъэр «Хьэсасэ иIэшIагъа мыр?». Ар хъугъагъэмэ ящыщ .\nХэты сиIотэн, тэтэркон сиIотэна?\nМы къэбарыр зыпкъ итэу адыгэ IорыIуатэм къыхэнагъэмэ ащыщ, ар хэхэс адыгэмэ къызэраIуатэрэм теплъын. ЛIыхъукIэ Рэджэб дэгъугъэр къэзыхьыгъэ бзылъфыгъэм икъэбар къыримыгъажьэзэ, пэублэ гущыIэм къыщеIо бзылъфыгъэ дэимрэ бзылъфыгъэ дэгъумрэ зэрэзэригъапшэщтыхэр: «Адыгэмэ къахэхъуахьыгъэу бзылъфыгъитIу, зыр дэгъу дэдагъ, зыр дэй дэдагъ, ядэигъи къэтIон, ядэгъугъи къэтIон». Ащ пыгъэщагъэу дэигъор зезыхьагъэ Болэтыпщымэ япхъоу зилI ышымэ язгъэукIыгъэм къырыкIуагъэр къеIуатэ, лIы хыер зэрекIодылIагъэм пае хэти къылъымыIэбэжьэу джаущтэу лIэжьыгъэ.\n«Дэгъугъор къэзыхьыгъэр» зыфиIорэр ары тэтэркон фэгъэхьыгъэ къэбарыр зыхэтыр. «Зы пшъашъэ горэ кIалэ горэм шIу илъэгъугъ, – ЛIыхъукIэ Рэджэб къеIуатэ. – Мы кIалэм иныбджэгъу кIасэ горэм риIуагъ: «Сикъэщэн озгъэлъэгъут, гъэрэзагъэу щыс». НэпэмыкIы къуадж зыдэсыри. «Э-эй, дэгъу», ыIуи, шэсыхи кIуагъэх. КIохи, дахьэхи тIэкIу горэм къыщысыгъэх, шъуатэ къешъохи, мы ныбджэгъум ригъэлъэгъугъ икъэщэн.\nИкъэщэн дахэу щыт, ыIуагъ, блэфыгъэу. Мы ныбджэгъум зелъэгъум ынэ кIэхьагъ мы пшъашъэр. КIахьи къэкIожьыгъ, къызэкIожьым зы мафа, мэфитIуа, мэфища, уахътэр къэсыгъ а къызщищэтэр, мэфэ пIуалъэу къишIыгъэр, шъузыщэшкоджэрэ къащи, джэгушхуи фашIи, чэщым дихьажьыгъ ыIуагъ. Зыдехьажьым, кIо, хабзэм тетэу гъэсэпэтхыдэр риIот джы шъаом, къэзыщагъэм, яунэгъо-унашъорэ, яхэбзэ-бзыпхъэрэ, игуапэ хъутымрэ гуапэ мыхъутымрэ зэхыригъэшIыкIынэу ары, хабзэу щытэр ары, ай фэдэу гъэсэпэтхыдэ реIо щыс, ыIуагъ.\nАрзэ пчъэм зыгорэ къытеуагъ. Къызытеом зэрэщыгъынпIонэкIэу, Iаши-шъуаши пымылъэу Iухьагъ пчъэм. ЗыIохьэм, иныбджэгъу ыIуагъ. КъыриIуагъ: «Мардж, зыгорэм укъыздынэмысы хъутэп, – зеIом, иIашэ къихьынэу къигъэзэжьын зеIом, – хьау, Iаши шъыди ищыкIагъэп, моу къыздынэс», ыIуи, ай фэдэу дищыгъ псынкIэу. Дищи, иужыпкъэ ригъэуцуи, ищэзэ коим дэкIыхи, мэзым хэхьагъэх. Ыджыр шъыд мыщ шIошIырэр? Зыгорэ IэкIэшIагъэмэ, IэкIэукIагъэмэ дэзгъэкIодынэу къычэгугъы. Арары ыIуагъ ныбджэгъухэр зэрэзэщыгугъужьытыгъэхэр.\nМэз лъапэм кIэкIи, мэзым гъокIэгъ горэ иIэу чапэм:\n– Моу сапэ ех, – къыриIуагъ.\nЭ-эй ежьагъ, ыIуагъ, ыпэ ехынэу. ТIэкIу ехыгъэу, хьалъэбэкъу зытIоу, къызызэплъэкIым а ныбджэгъум къамэр къырихыгъэу илъэгъугъ.\n– Шъыд пшIэт?\n– УсыукIыт, – къыриIуагъ.\n– Яуи, шъыд силажь, шъыд къыосшIагъэр, тызэныбджэгъуба, шIу тызэрэлъэгъоу къэтхьыгъэба ныбжьэр?\n– ПкIэ иIэп, – ыIуагъ.\n– ЦIыфымэ уащыщынэнба, къыпфагъэгъуна силъ?\n– Хэт сиIотэт? – ыIуагъ.\n– УзIотэтэр тэтэркон, уитхьэ щыщын.\n– Ситхьэрэ сэрырэ тазыфагу илъэп, тэтэркони серэIуат, – ыIуагъ.\nТэтэрконэр шъушIагъа? Тэтэрконэр жьыбгъэм зэрихьэу, моу бырэцэ цIыкIоу панэмэ къарэкIэ. Э-эй, «тэтэрконымы аигъум серэIуат» ыIуи, иукIи иныбджэгъор, джай къыщычIилъхьи, къигъэкIоди, иунэ кIожьыгъэ.\nУдрэ нысэ тхьамыкIэр паплъэ щыс, «къэкIожьыт» еIо. А мафэм къэкIожьыгъэп, чэщым унэм игупсэмэ яшIагъ, Iоф зырагъэшIыгъ, удэ кIуагъэх, мыдэ кIуагъэх. «Шъыд хъугъэ, хэт къеджагъэр?» «СшIэрэп, ыIуагъ, къытеохи дащыгъ». Коер зэрэкоеу кулъэлъэжьыгъэ, къагъэнагъэп, ягъотыгъэп. А иныбджэгъоу зыукIыгъэри къакIошъ мафэ къэс зегъэгъэкIышъ мэкIожьы, къины щыхъугъэу зарегъэлъэгъу.\nЗы илъэсырэ исыгъ пшъашъэр. Илъэсым кIодыгъэ, чIыр зэгози дэфагъ. Ныбжьым исына, итыщхэм яхэхьажьыгъ. Итыщмэ яхэхьажьи у кIэлэ мэхъаджэу иныбджэгъу зыукIыжьыгъэр лъэкIо, ыIуагъ. ЛъэкIошъ ренэу иныбджэгъу шIу зэрилъэгъутыгъэмрэ зэрэмыстытыгъэмрэ шIокъин фэдэу регъэлъэгъушъ, мэгъынагъэшъ мэкIожьы.\nАрзэрэ зы илъэсныкъо горэм пылъи, етIанэ епсэлъыхъожьыгъ, ыIуагъ. Зепсэлъыхъожьым мы пшъашъэм «шIудэди зэрэлъэгъутыгъэх, э-эй, мый сыдакIомэ сетхъылIэн нахьи селIылIэнэп» ыIуи, къыфэрази, къыдэкIуагъ.\nКIо, дакIуи илъэс заули кIыгъугъ, кIэлитIуи къыфигъотыгъ. Мафэ горэм тхьацу епшэшъ унэм ис мы шъузэр, удрэ лIэри хэгъэкIагъэу тахътэм шъузым къеплъэу щысызэрэ, тэтэрконэу плъэгъурэр жьыбгъэм зэрилъасэзэ къилъэдагъ. Къызелъадэм лIэр щхыгъэ. Шъузым къылъэгъуи:\n– Шъыд узфэщхырэр? – ыIуи къеупчIыгъ.\n– Зи арэп, – ыIуагъ.\n– Хьау, къысаIу.\n– Зи арэп, – зеIом, губжы фэдэу адрэм зыкъышIыгъ.\n– Шъыда къысэмыIонэу уздэхьащхыгъэр, сэра уздэхьащхыгъэр?\nАр ыIо зэхъум:\n– Яул, – ыIуагъ, – хъугъагъэ горэ сыгу къэкIыжьыгъ.\n– Шъыд хъугъагъэу угу къэкIыжьыгъэр? – зеIом, къыригъажьи, япэрэ мафэм пшъашъэм ыдэй зэрэкIуагъэр, шIу зэрилъэгъугъэр, зэриукIыгъэр илI, ежьыр «тэтэркон уиIотэт» къызэрэриIуагъэри игу къэкIыжьи, тэтэркон къызэрихьагъэм пай щхыгъэу къыIуагъ.\n– Адэ ара, ай фэдэхэр къэпIожьы хъуна, – ыIуи къызхимыгъэщэу зышъхьаригъэхыгъ.\nТхьацори иухи, ипшэри чIиуцуахьи, лIэри, ыIуагъ, Iуитхъи зэчъыем, къамэр къыпихи, лIэр ыукIи, тхьацу пшагъэр къыгъани, итыщмэ яхэхьажьыгъ, ыIуагъ. КъысэхъулIагъэр мыры-мыры ыIуи ариIуагъ.\nМы лIэу иукIыгъэми гупсэ иI, гупситIор зэхэхьаны зэрэукIына, зэрэмыукIыным паеджэ зэкIэ зэхэзыхыгъэр шъузым гъусэ фэхъугъ.\n– ИкIалэми сафаеп, – ыIуагъ, – икIалэхэри ежь фэдэ хъутых, ары зыхъуджэ сафэежьэп, сахэкIыжьыгъ.\nШъузэр ытыщы къызехьажьым сэры зыIоу анахь дэгъухэр къыкIэупчIэхи, «ай фэдэ бзылъфыгъэр бгъэкIодыны фаеп» аIуи, оркъы кIалэу анахь дэгъоу дэсхэм ащыщым ыгъэрэзэжьи, пшъашъэр ащэжьыгъ.\nМыр адрэм ифэшъхьафэу хъугъэ» .\nЧъыгыжъ гъурбы укъырахыгъа?\nМыр Урыс-Кавказ заом иуахътэ къыщежьэу елъытэ ЛIыхъукIэ Рэджэб. «Ипэм зэхэшъухытыгъ, шъошIэ, – еIо ащ, – Урысым а псышкоу иIэм къиоу дзэр зэрапхъонэу койхэмэ къахэхьанхэ зыхъурэм пэсакIохэр яIэтыгъэх. Чъыгхэмэ апысхэу, къушъхьэмэ ятесхэу макъэ къатытыгъ «къиугъ урысыдзэр» яIоти. Зым зым къыриIожьызэрэ къуаджэм къызынэсырэм, нэжъ-Iужъырэ сабыйрэ агъэбылъыжьытыгъэх. Чъыгыжъ гъурбымэ зарагъэбылъхьэтыгъ, «чъыгыжъ гъурбы укъырахыгъа» фаIотыгъ зыщыщ ямышIэрэм. Э-эй, укIыгъэ зыхъуджэ ятэрэ янэрэ, сабыер чыгыжъ гъурбэм къинагъэу хъути, зыгорэм къыхьыти ыпIутыгъ, ай фэдэу хъутыгъэ, къин хэтыгъэх яни» .\nАмдэзкIэ къыпщалъагъа, зэ зыщыхыжьыба!\n«АмдэзкIэ къыпщалъагъа, зэзыщыхыжьыба!», – зыфиIорэр нахьыбэ зыщагъэфедэрэр хэхэс адыгэхэр ары, ахэмэ быслъымэн диныр нахь пытэу аIыгъба. Мыщ фэгъэхьыгъэу Едыдж Мамэт мары къыIорэр: «Пчэдыжьы зызыщилъэкIэ нычэпэ гъолъыжьыфэ нэсэ маистэхэр зыщызымыхыжьырэм мыр фаIощтыгъэ. Ахэр пчэдыжьым амдэз ештэшъ, нэмаз ешIы, етIанэ маистэхэр зыщелъэх. Щэджагъоми амдэз ыштэн фаеба, ечэндыми (щэджэгъоужыми), пчыхьэми, яцэми? Ренэу ылъакъо ытхьакIын фае. Ежь маистэхэр зыщимыхэу, адрэ ышIэн фаехэр ешIэх, ыIи, ынапи, ытхьаIуми, моу ешIышI, ылъакъоми арэкIо, ар едэ. Арышъ, «амдэзыкIэ къыпщалъагъа, зэ зыщыхыжьыба!», – заIокIэ джары къырагъэкIырэр» .\n1. ПМА (Полевой материал автора). Шапсыгъэ (Мэджаджэкъо) Индырыс, 1922-рэ илъэсым Уадсир, Иорданым къыщыхъугъ. 1993. 01. 15-м Уадсир щызытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n2. ХъокIо Ибрахьим / 1902-рэ илъэсым Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. 1984. 08. 10-м зытхыжьыгъэр Къуекъо Асфар.\n3. ЛIыхъукIэ Рэджэб. 1930-рэ илъэсым Шам къыщыхъугъ. 2005. 08. 10. зытхыжьыгъэр СташIу Ихьсан.\n4. Едыдж Мамэт. 1956-м Елэмэ къуаджэм Тыркуем къыщыхъугъ. 2018. 04. 10. – Мыекъуапэ щызытхыгъэр Къуекъо Асфар.\nВестник науки АРИГИ №24 (48) с. 30-41.\nОпубликовал admin, 1-01-2021, 22:17. Просмотров: 220\n– Къуекъо Налбый: «Адыгэхэр»\n– Къуекъо Асфар: Губзыгъагъэр зыщэфыгъэр (Тот, кто купил мудрость)\n– Иорданием зэIукIэу щашIын агу хэлъыгъэр нахь охътэ кIасэм ахьыгъ\n– ЩэшIэ Аслъан: «Къощырыр умыгъэгъ»\n– Къуекъо Асфар: Зы къэгъэсэй Iуашъхьэ икъэбар