ТIуапсэ Пресс - Адыгэ Хэку: АдыгацIэ зыхьырэ псыхъохэу Геленджик пэблагъэхэр\nАдыгэ Хэку: АдыгацIэ зыхьырэ псыхъохэу Геленджик пэблагъэхэр\nadmin - 2015-09-01 10:51:01\nИлъэс къэс къалэу Геленджик зыщызы­гъэпсэфынэу къэ­кIорэ цIыфхэм япчъагъэ хэхъо. ИкIыгъэ 2011-рэ илъэсым мыщ нэбгырэ миллиони 3-м ехъу щыIагъ. 2011-рэ илъэ­сым щылэ мазэм и 1-м ежь районым щыпсэурэ цIыфхэм япчъагъэ 87980-рэ хъущтыгъ.\nИлъэ­си 180-кIэ узэкIэIэбэжьымэ, Геленджик районым адыгэ цIыф нэмыкI исыгъэп, ахэр нэтыхъоягъэх ыкIи шапсыгъагъэх. Тарихъым фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм къызэ­раIорэмкIэ, Геленджикрэ ащ къешIэкIыгъэ чIыпIэхэмрэ адыгэ къоджи 6 ащыпсэущтыгъ, Архипо-Осиповкэ - 4, Кабардинкэ - 8, зэкIэмкIи Геленджик районым адыгэ къоджэ 45-рэ щыпсэущтыгъэ. А лъэхъаным район чIыгухэр Урысыем ичIыгухэм джыри ахахьэщтыгъэхэп.\n1831-рэ илъэсым Геленджик пачъыхьадзэхэр къызы­щетIысыкIыхэм, адыгэхэм къатебанэхи якъуаджэхэр ахъункIагъэх ыкIи агъэстыгъэх.\n1864-рэ илъэсым зы адыгэ къуаджи къэнэжьыгъагъэп, джащ фэдэу къуаджэмэ ацIэхэри кIодыжьыгъагъэх. Ау псыхъохэри ахэм ацIэхэри къэнагъэх, джыри адыга­цIэхэм­кIэ яджэх.\nМы тхыгъэр зыфэгъэхьыгъэр ахэм араIорэ адыгацIэхэр ары.\nКурортэу Геленджик иэкскурсоводхэм, итопонимикэ зышIо­гъэшIэгъонхэм чIыпIэ псыхъохэм, къушъхьэхэм, къушъ­хьэт­хыхэм, псэупIэхэм ацIэхэмрэ ахэм мэхьанэу къа­рыкIыхэрэмрэ зэрагъэшIэн­хэм пае хы ШIуцIэ Iушъом лIэшIэ­гъубэхэм аIусы­гъэ адыгэхэм ахэр къызэраугу­пшысыгъэхэр ыкIи зэрафаусы­гъэхэр агуры­гъэIогъэн фае.\nТхылъхэмрэ нэмыкI тхыгъэу щыIэхэмрэ чIыпIэмэ ацIэхэр ащы­зэтемыфэхэу, урысыбзэкIэ зэрэзэрадзэкIыхэрэри зэфэмыдэхэу бэрэ къыхэкIы. Зы ге­огра­фическэ объектым (зы чIы­пIэм) цIэ заулэ иIэуи, зэрэ­зэра­дзэ­кIыгъэр мэхьанэ шъыпкъэу иIэм текIэуи мэхъу.\nАдыгэхэм чIыпIацIэхэр сыд фэдэми къаугупшысыгъэхэу щытэп. ЧIыпIацIэм чIыпIэм изытет, итеплъэ зыфэдэхэр къы­Iуатэщтыгъ.\nСыда Минеральные воды, Пятигорск, Усть-Лабинск аIозэ, къэ­лэ зэфэшъхьафхэм урысхэр зы­­кIяджэхэрэр? Джэуапхэр чIыпIацIэхэм къахэщых: апэрэм минеральнэ псыхэр зэрэщыбэр, ятIонэрэм къушъхьи 5 зэрэщызэпэблагъэр, ящэнэрэм чIыпIэу зыдэщытыр къагъэлъагъох.\nДжащ фэд адыгацIэхэри. ЧIы­пIацIэхэр тэрэзэу адыгабзэкIэ зэбдзэкIыжьыхэмэ, ащ фэдацIэ­хэр зыкIафаусыгъэр къыуа­гъашIэ.\nТопонимикэм фэгъэхьыгъэу къыхаутыгъэ тхылъхэм адыга­цIэ­хэр урысыбзэкIэ зызэрадзэ­кIыжьыкIэ, мытэрэзэу бэ къахафэрэр.\nСэ сызыщыпсэурэ шъолъырым итарихъ зэзгъашIэу сызыпылъыр бэшIагъэ. Адыгабзэри тхакIэри сицIыкIугъом къыще­гъэжьагъэу сэшIэх. Ары тхылъ зэфэшъхьафхэм адыгэ чIыпIа­цIэхэр мытэрэзхэу къызахат­хэ­хэкIэ е тэрэзэу зэ­рамыдзэ­кIы­жьыгъэхэмэ, псын­кIэу гу зыкIы­лъыстэрэр, зы­кIы­хэс­лъагъорэр.\nЧIыпIацIэр урысыбзэкIэ за­т­хыкIэ, хьарыфхэр хагъэзыхэу е зэблахъухэу бэрэ урехьылIэ. Гу­щыIэм пае, къэлацIэу Лабин­скэм апэрэ хьарыфыр хэбгъэзымэ, Абинск хъущт. Зэфэдэха? Лабинск ыкIи Абинск зыцIэ къалэхэр зэфэшъхьаф шъыпкъэх.\nАдыгэмэ аусыгъэ чIыпIацIэхэр зы­тетым тетэу птхынхэ фае. Джащыгъур ары мэхьанэр къызынафэрэр. Арышъ, адыгацIэхэм ахэт хьарыфхэр зэблэпхъухэ хъущтэп.\nХы ШIуцIэ Iушъор адыгэхэм япсэупIэу зыщэтым къахахьэ­щтыгъэ цIыфхэм къатхыжьыгъэ тхылъхэр ары адыгэ чIыпIа­цIэхэр нахь тэрэзэу зыщытхы­гъэхэр.\nЩысэ къэтхьын. Псыхъохэм афаусыгъэ адыгацIэхэр «псы»-кIэ къеухых. Ачипс, Текопс, Тешепс, Шипс, Чепси... Ады­га­бзэ­кIэ «псыр» - уры­сыбзэкIэ «во­да», «речка». Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум атхыгъэ текстхэми джащ фэд зэрахэтыр. Джырэ лъэхъаным къыхаутырэ тхыгъэхэм гущыIэу «псым» хэт хьарыфэу «п»-р «б»-кIэ щызэбла­хъугъэх, псыхъуацIэхэр Ачибс, Тешебс, Шебс хъугъэх. Ащ псы­хъуацIэхэр зэрэзэрадзэкIыгъэхэм мэхьэнэ тэрэз къарымыкIыжьэу, ахэр зэрэзэтекIыхэрэр гуры­Iо­гъуаеу къешIы.\nДжы псыхъохэм къафэдгъэзэжьын.\nКъутырэу Джанхъот Хотецай (ХъотэкIэй) псыхъо цIыкIур пхырэкIы. А цIэр зэфэмыдэу тхы­гъэу бэрэ уапэ къефэ: Хо-течей, Хотецой, Хоцетай, Хопецай. ПсыхъуацIэр адыгэ гущы­IитIоу зэхэт: «хъуат» - овраг, «кIэй» - низина, долина. УрысыбзэкIэ тэрэзэу къы­зэрэ­пIон фаер - Хуатэчэй - хъуа­тэм рычъэрэ псыхъо­жъый. Псы­хъом ыцIэ ар зыдэ­щыIэ чIыпIэр къегъэнафэ - хъуатэр ары. Ау ащ емылъытыгъэу экскурсоводхэми, автор зэфэшъ­хьафхэми псыхъуацIэу «Хъо­тэ­кIэим» адыгабзэкIэ къикIырэр «хьа­шхъу­рэIоу» къатхы.\nПсыхъоу Тешебс (Тешъопс) ыцIэ фэдэ иI ащ инэпкъ тес псэ­упIэми. АдыгабзэкIэ ащ къикIы­рэри зэрэзэрадзэкIы­хэрэри тэрэзхэп: «золотая река, струя», «река Тешевых». ПсыхъуацIэр адыгэ гущыIитIоу зэхэт: «те­шъо» - неглубокая, «псы» - река, Тешъопс. Уры­сыбзэкIэ ар тэрэзэу зэрэзэб­дзэ­кIыщтыр «неглубокая река».\nТекос (ТIэкIупс) - псыхъо­ми псэупIэми ацI. ТапэкIэ псы­хъом зэреджэщтыгъэхэр ТIэ­кIупс. Ар адыгэ гущыIитIоу зэхэт: «тIэкIу» - мало ыкIи «псы» - река. УрысыбзэкIэ зызэбдзэкIыкIэ, къикIырэр - «маловодная река». АрынкIи хъун ащ «сухая» раIоу къызы­кIыхэкIырэри.\nПсыхъоу Вулан псэупIэу Архипо-Осиповкэм щыI. Урысы­дзэхэр ащ ичIыналъэ къемы­хьэфэхэ ЧепсикIэ (ЧIыпсы) еджэ­щтыгъэх. ПсыхъуацIэр адыгэ гущыIитIоу зэхэт: «чIы» - земля, «псы» - вода. ЦIэм къы­уегъашIэ чIычIэгъыпсыхэр псы­хъом къызэрэхахьэщтыгъэхэр. Джырэ уахътэм раIорэ цIэу Вуланыр апэ ыцIэгъэ ЧIыпсым инэу текIы.\nПсыхъоу Пшадэ (Пщадэ) районым пхырыкIырэ псыхъохэм анахь кIыхь. Ащ ыцIэ грузин ыкIи абхъазыбзэхэм арапхэу, къахэ­кIы­гъэу зэраIорэр тэрэзэп. «Пшадэ» адыгэ гущыIитIумэ - «пщэ» - туман, «дыны» - шитье къатыгъ. «Пшадэр» уры­сыбзэкIэ зэ­б­дзэкIыжьымэ, «пщэр зы­шъхьащыт», «пщэм къыуцу­хьагъэр» къекIы. Мы чIыпIэм ренэу пщэхэр щыолъэгъу.\nПсыхъоу Догуаб (Дэгъубэ) Пщадэ хэлъадэ. ГущыIэу «догуа­быр» осетиныбзэм къыхахы­гъэу, ащ «шыгъачъэ зыща­шIырэ чIы­пIэр» къикIэу зэрэзэра­дзэ­кIырэр тэрэзэп. Псыхъом ыцIэ адыгэ гущыIитIоу зэхэт: «дэгъу» - хо­роший, добротный, «бэ» - много. ГущыIэхэм мэхьанэу яIэ­хэм къаIуатэ псыхъом шIо­гъабэ цIыфхэм къызэрафихьы­щтыгъэр.\nПсыхъохэу Дэгъубэрэ Пщадэрэ адыгэ къоджэ 15 акIэрысыгъ.\n1830-рэ илъэсым этнографэу Эдмонд Спенсер Пщадэ кIэй щы­Iагъ. Ащ ытхыгъэ тхылъым къыщеIуатэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу черкесхэм япсэ­укIэрэ ягъэпсыкIэрэ зэрэшIо­гъэ­шIэгъон дэдагъэр, ежь къызэрэ­шIошIыщтыгъэм бэкIэ нахь дэ­гъоу ар къызэрэчIэкIыгъагъэр.\nДэгъоу алэжьырэ чIыгу зэпэ­Iулъхэр ылъэгъугъэх, чIыгу щэрэч нахь мыхъуми амыгъэфедэу къыпэкIэфагъэп. Мэлы, шы, псы­цу Iэхъогъушхохэр уц шхъуан­тIэм алъэгуанджэхэм анэсэу хэтхэу лъэныкъо пстэуми арыты­гъэх. ЧIыгулэжьыным IэпэIэсэ­ны­гъэ ин хэлъэу зэрэдэлажьэхэрэм ыгъэгушIуагъ ыкIи ыгъэ­шIэ­гъуагъ. Яунэ цIыкIухэу къу­шъхьэ чапэхэм, тхыхэм атеты­гъэ­хэр, псыхъом пэблагъэу щытыгъэхэр авторым Европейскэ къэралыгъохэм ащилъэгъу­гъэ­хэм зыкIи анахь дэигъэхэп.\nПредпринимателэу Рафаэль Скасси 1811-рэ илъэсым Пщадэ инэпкъхэм гъэтIылъыпIэхэр къа­тыришIыхьэхи, адыгэмэ къагъэ­кIырэ гъомылапхъэхэр Урысыем пае илъэсыбэрэ ащищэфыгъэх, ахэм къухьэхэр зыхашIы­кIыхэрэ пхъэхэри ахэтыгъэх.\nЯ 19-рэ лIэшIэгъум къу­шъ­хьэчIэс адыгэхэр зылъэгъугъэ тхакIохэм къызэратхырэмкIэ, адыгэ унагъохэм сабыйхэр бэу, 6 - 8, нахьыбэуи арысыгъэх, аш­хыщтыри яхъоигъ. А чIы­пIэ­хэм ащыпсэущтыгъэ цIыфхэм афэ­гъэхьыгъэу джырэ авторхэм ащыщ мары ытхырэр: «Атебанэхэзэ къатырахыщтыгъэ мылъкур ары адыгэхэр нахьыбэмкIэ зэрэ­псэущтыгъэхэр. Къушъхьэ кIэй­хэм адэлъ чIыгур мэкIагъэ, ащ къы­­хэкIэу ашхыщтыр икъоу агъо­тыщтыгъэп, афикъущтыгъэп. Яунагъохэр Iужъугъэхэп, сабыибэ яIагъэп». Зигугъу къэс­шIы­гъэ джырэ тхакIор курорт чIы­пIэхэмрэ хыIушъомрэ бэрэ ащы­олъэгъу зыгъэпсэфакIо къэ­кIогъэ цIыфхэм итхылъ арищэу. Чыжьэу къикIыгъэ цIыфым сыдым ри­гъэшIэна къыфытетхэзэ авторым тхылъэу къырищэрэм пцIы бэдэдэ къызэрэхафэрэр? Джащ фэдэхэу мыхъунхэу адыгэмэ бэ непэ къапатхыхьэхэрэр. Псыхъохэм икIэ­рыкIэу афаусыжьыгъэхэм къа­рыкIырэр къэ­шIэгъуае.\nПсыхъуитIу псыхъоу Мезыбь (МэзыпI) хэлъэдэжьых. Гъогухэм атет тамыгъэхэм псыхъом ыцIэ зэратетхагъэр Мезыбь. Тхыгъэ зэфэшъхьафхэм «Мезип» ахэтхагъэуи плъэгъущт. АдыгабзэкIэ псыхъом ыцIагъэр МэзыпI. «Мэзым» къикIырэр - лес, суффиксэу «пIэ»-м чIыпIэу зыдэщыIэр къегъэлъагъо. Урыс гущыIэхэм суффиксэу «ище»-м чIыпIэм унаIэ зэрэтырыуигъа­дзэрэм фэд - «стойбище, леж­бище, хранилище, нэмыкIхэри. «МэзыпIэм» къикIырэр «мэзыбэ зыдэщыIэ чIыпI».\nКъалэу Геленджик джыри зы псыхъо суффиксэу «пIэ»-р ыцIэ къыхафэу щыI, ар Ашампе ары. Тапэрэ лъэхъанхэм хым тетэу къакIощтыгъэ цIыфхэм а чIыпIэр Геленджик къашIошIэу нэпкъым къекIуалIэхэу хъу­щтыгъэ. Ащ къыхэкIэу, мы чIыпIэм тапэкIэ «фальшивый Геленджик» раIощтыгъ. Урысы­дзэ­хэр Геленджик хыблыгум къэмысыфэхэ, ащ адыгэ къуаджэ а цIэ шъыпкъэр ыхьэу щыпсэ­ущтыгъ. Къатхыжьыгъэу щы­Iэхэм цIэр зэтефыгъэу къахэфэ: Ашамба, Яшамба, Яшимба. ЧIыпIэм адыгабзэкIэ тэрэзэу узэреджэщтыр - «IошъхьапIэ». ГущыIэу «Iуашъхьэм» - курган, «пIэ»-м Iуашъхьэхэр зы­дэщыIэ чIыпIэр (место) къа­рэкIых - место курганов.\nМы чIыпIэм итеплъэ сыд фэдагъа адыгэхэр мыщ щыпсэухэ зэхъум? Ащ, кавказовед-археологэу П. С. Уваровам итхыгъэхэм къызэращыхигъэщырэмкIэ, Iошъхьэ инхэу 70-рэ фэдиз итыгъ. Ащ къыпкъырыкIыхи адыгэу а чIыпIэм щыпсэущты­гъэхэм къуаджэми псыхъоми цIэу IошъхьапIэр афаусы­гъагъ. Урыс къэIуакIэр зызэб­дзэкIыжьыкIэ ащ къикIырэр - «Iуашъхьэхэм ячIыпI».\nНэужым, 1911 - 1913-рэ илъэс­хэм, профессорэу В. Саха­невым мы чIыпIэм къэхэу 135-рэ щитIыгъагъ, ахэм къачIагъотэгъэ хьадэхэр загъэтIылъыжьы­гъа­гъэхэр я V - ХIV-рэ лIэшIэ­гъу­хэр арыгъэ. ШIэныгъэлэжьхэм къы­зэраIорэмкIэ, къэхэм къачIа­хыгъэхэр зиххэм, адыгэхэр къы­зытекIыгъэхэ лъэпкъым, иягъэ­хэу алъытэ. ЫпэкIэ адыгэхэм джащ фэдэу яджэщтыгъэх.\nАшампем къикIырэр зэфэшъхьафэу къатхы: е Ашам ып, е чIыпIэу Аша. Француз кавказоведэу 1833-рэ илъэсым Геленджик щыIагъэм итхылъ къыщетхы: «Ашампэ щыпсэурэ цIыф­хэм Тачегус къушъхьэчапэм щаIыгъ чIыгухэр мэз шхъуантIэу къэзыуцухьэхэрэм къы­хэщых.\nКъушъхьэчапэу Тачегусыр урысыбзэкIэ зэбдзэкIыжьымэ, къикIырэр «сухая возвышенность» - (ТхыцIэ гъушъ). Непи а чIыпIэм бэрэ ощх къыще­щхырэп. Адыгэхэр а чIыпIэм щыпсэухэ зэхъум джащ пай ТхыцIэ гъушъ ащ зыкIыфаусы­гъагъэр.\nПсыхъоу Адербей ыцIэ зэрэщытыгъэм фэдэу къэнэжьыгъ, ар хъулъфыгъацIэм нахь епхыгъ. УрысыбзэкIэ ащ «стремительный» къикIэу зэраIорэр зыгорэм къыугупшысыгъэу щыт нахь, шъыпкъэм екIуалIэрэп.\nПсэупIэу Кабардинкэ псыхъоу Дооб дэчъы. ТапэкIэ псыхъом ыцIэ картхэм зэратетхэгъагъэр «Накопс». ГущыIэри имэхьани персыбзэм е таджикыбзэм къы­хэкIыгъэхэу къатхы. Ижъырэ Ирак е Таджикистан гущыIэу «дооб»-р щагъэфедэщтыгъэнкIи хъун, ау адыгэхэу зипсыхъо нэпкъ щыпсэущтыгъэхэм псы­хъом ар раIогъэныр шIошъхъу­гъуае. Псыхъом апэ зэре­джэ­щты­гъэхэ цIэр, «Накопсыр» (Нэкупсыр) адыгабзэкIэ къызыпIокIэ, («нэкур» - глазница, «псыр» - вода) ар псы­хъуацIэм нахь екIу. Нэкум нэпсэу итыр зэрэмыбэм фэдэу псы­хъом псэу иты­гъэр мэкIагъэ. Джа­ры адыгэхэми псыхъом «Накопс» (Нэкупс) зыкIыраIогъа­гъэр.\nАужырэ къэбарыр. Курортэу Геленджик игъунапкъэу ТIопсэ районыр къызщыригъажьэрэм дэжь федеральнэ гъогум щафыхахыгъэ уцупIэхэм атет автобусхэм турфирмэ зэфэшъхьафхэм къаращырэ зыплъыхьакIохэр зыдащэхэрэр зы псыкъефэх. Зыхэр ащ «бигиусскэ», адрэхэр - «гебеусскэ» псыкъефэхкIэ еджэх. Туристхэм къафаIуатэ а цIэхэм адыгабзэкIэ «къошын» ыкIи «зэшитIум ашъхь» зыфэпIо­щтхэр къарэкIэу. Ар шъыпкъэп. Адыгэхэм псыкъефэхым «бгы­псы» раIо: «бгым» - круча, «псым» - вода къары­кIырэр, къызэрэпIощтымкIэ - бгым къечъэхырэ (къефэхырэ) псыр.\nАдыгабзэм гущыIэу «гебеус» хэтэп, гущыIэу «бгыпсыр» гущыIэу «бигиус» ашIыгъ. Джащ фэдэу псыхъохэм ацIэ шъыпкъэхэр шъхьадж къызэрэ­фэIошъоу ыкIи къызэрэшIошIэу зэблахъух.\nСурэтым итыр: хы лъэны­къомкIэ укъикIымэ Геленджик итеплъ.