Адыгэ Хэку Таймс: ЧIым чIэлъыр титарихъ - Тэу Аслъан дашIыъагъэ зэдэгущыIэгъу\nЧIым чIэлъыр титарихъ - Тэу Аслъан дашIыъагъэ зэдэгущыIэгъу\nМы тхыгъэр илъэсытф ипэкIэ гъазетэу Адыгэ Макъэм къырагъэуцогъагъ. Ар Адыгэ республикэм щыщ археологоу Тэу Аслъан дашIыгъагъэ зэдэгущыIэгъур ары. Мыр непи уеджэмэ шIуагъэ зыхэлъ тхыгъэу тэлъытэ.\nЧIым чIэлъыр - титарихъ\nАрхеологхэм я Мафэ 1970-рэ илъэс­хэм къащыублагъэу тихэгъэгу щыха­гъэунэфыкIы. Археологием тегущыIэрэр бэ, ау сэнэхьатэу ар къыхэзыхырэр макIэ. Мэхьанэу археологием иIэр къызэпкъырихызэ къэбар гъэшIэгъонмэ уащигъэгъозэн ылъэкIыщт Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэм­кIэ иIофышIэ шъхьаIэу, Адыгеим куль­турэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Тэу Аслъан.\n- Дунаим тет археологмэ тарихъым фашIэрэр бэ, - еIо Тэу Аслъан. - Лъэпкъхэм якIэныжъ аугъоижьызэ, щыIэныгъэм лъэуж хэхыгъэ къыщагъанэ. Архео­логым и Мафэ дунаим щагъэ­мэфэкIы.\n- Археолог ухъуныр зышIо­псынкIэхэр щыIэхэми сшIэ­рэп...\n- ЩыIэх ащ фэдэ цIыфхэри, ау Iофым зыфежьэхэкIэ гукIэ зэрэфэмыхьазырхэм фэшI нэмыкI сэнэхьат къызэрэхахыщтым егупшысэх.\n- Летчикыр чIым щылажьэрэп, огум итэу икъулыкъу егъэцакIэ. МэкъумэщышIэм чIыгум щилэжьырэр ары федэ зыхихырэр. Археологиер чIым ычIэгъ щэлъыхъо.\n- Ащ фэдэ зэгъэпшэнхэр сшIыхэу сэри уахътэ къысэкIу. Адыгэмэ язакъоп, нэмыкI лъэпкъ­хэу лIэшIэгъубэ зыныбжьхэм ятарихъ чIычIэгъыр ары зычIэлъыр. ЧIым учIэмыIабэу сыдэущтэу тарихъыр ябгъэ­шIэщта?! Сисэнэхьат зы лъэ­ныкъомкIэ гъэшIэгъоны, ау урылэжьэнкIэ къинэу зэрэщыты-ри къыхэсэгъэщы. Къазгъырыр пIыгъэу мэфэ реным чIым уетIэныр псынкIэп.\n- Къэбгъотыщтыри умы­шIэу чIым уетIэным уесагъа?\n- Угу етыгъэу утIэн фаеу сэлъытэ. Хатэм ущытIэныр фэшъхьаф Iоф - лэжьыгъэ къэбгъэкIы пшIоигъу. Археологыр гугъэзэ матIэ.\n- Къазгъырым тытегу­щыIэ, ау ори дэгъоу ущыгъуаз бэкIэ шъощ нахь лъэшэу «уIэшыгъэхэр» чIым тыгъу­гъэ­кIэ зэретIэхэрэр. Ащ къы­хэкIэу уисэнэхьат уакIыб фэбгъазэ пшIоигъоу къыхэкIа?\n- Археологием пылъхэмкIэ анахь тхьамыкIагъоу тиIэмэ ар зэу ащыщ. Непэ тишъофхэм арылъ тарихъ пкъыгъохэу тятэжъмэ къыщанагъэхэр хъун­кIакIомэ зэрапхъох. Пэсэрэ тарихъым епхыгъэ пкъыгъохэмкIэ мылъку зэрагъэгъотынэу, археологиер федэхэкIыпIэ ашIынэу пылъых. Зэрарэу къытфахьырэр бэ. Хьадэмэ къахахырэ пкъы­гъохэмкIэ мылъку зэзгъэуIухэрэр цIыфхэу слъытэрэп. Арэу щытми, сыгу згъэкIодырэп.\n- Тарихъыр зымыгъэ­лъэпIэрэ цIыфхэм тхьамыкIэ тяхъулIа?\n- ЧIыгум къычIатIыкIыгъэ пкъыгъоу агъэнэгъоджагъэр тарихъым, археологием ахэхьа­щтэп. Лъэпкъым егъашIи ымы­гъотыжьыщтмэ ащыщ мэхъу.\n- Сисэнэхьат дунаим сытетыфэ згъэлъэпIэщт шъхьае, гукъаоу сагъэшIырэм къыкIи­чырэп. Лъэпкъым шIу фэзышIэ зышIоигъор лэжьапкIэр арэп апэу зэгупшысэрэр. Лъэпкъыр, республикэр, янэ-ятэхэр - ма­кIэп ныIа цIыфым ыгъэлъапIэу, ыхъожьын ымылъэкIынэу иIэр. Зыгу къабзэм илъэпкъ икIэн ыугъоижьынышъ, тарихъым къыхигъанэ шIоигъу.\n- Ащ фэдэ археологмэ уаIукIагъа?\n- ТIэшъу Мэдинэ дунаир ыхъожьыгъэми, гъэхъагъэу ышIыгъэр тщыгъупшэрэп. ТIуапсэ дэт музеим щылэжьагъ. Аулъэ Пщымафэ ишIушIагъэ тхылъхэр етхылIэнхэ фае. Мыжъо лIэшIэгъум илъэхъан пштэмэ, ижъырэ цIыф уцупIэу\n85-рэ тиадыгэ чIыгу къыщыхигъэщыгъ. ЛэупэкIэ Нурбый иIофшIагъэ дунэе мэхьанэ иIэу шIэныгъэлэжьмэ алъытэ.\n- Нэбгырэ зырызмэ ацIэ къеоIо шъхьае, экспедициехэм уакъытегущыIэрэп.\n- Экспедициемэ ахэлажьэхэрэр къэсыубыхэу арэп ар къы­зыкIэсIуатэрэр. Купышхо хъухэу лъыхъохэрэм къамыгъотырэ пкъыгъохэр зы нэбгырэм чIым къычIихэу бэрэ къыхэкIы - ахэр археолог шъыпкъэх.\n- Археолог дэгъу ухъуным пае тарихъыр, географиер, чIыпIэу узыщыпсэурэр пшIэн­хэ фаеба? Ау ащ дакIоу архео­логыр «уIэшыгъэн» фае.\n- Лъэпкъым итарихъ зэбгъэ­шIэнэу археологием упылъ зыхъукIэ, фольклорыр дэгъоу умышIэ хъущтэп. Тэ, адыгэхэм, нарт эпосыр тиI. Тинарт къэбархэм, пшысэхэм лъапсэ яI. Лъэпкъым шэн-хабзэу ижъыкIэ хэ­лъыгъэм ущыгъозэныр уипшъэрылъ. Узыщыпсэурэ чIым инэшанэхэр, чIыопсыр зыфэдэр пшIэнхэ фае. Ахэр зэхэугъоя­гъэхэу зэбгъашIэмэ, зыгорэхэр къэбгъотыщтых.\n- Аслъан, Санкт-Петербург, Москва, нэмыкI къалэмэ къарыкIыгъэ археологмэ къа­Iоу зэхэсхыгъэр сшIогъэ­шIэгъоныгъ: «Аслъан мыу­Iэшы­гъэми чIым чIэлъыр елъэ­гъу».\nТэу Аслъан мэщхы, джэуапыр къытыным дэгуIэрэп. ЕтIанэ къеIо: «СичIыгужъ сыфэнэIуас, ишъэфхэр нахь дэгъоу сэшIэх. Ащи мэхьанэ иI».\n- ШакIом шхонч зэтегъэпсыхьагъэ иIэми, зи къымыу­кIэу къэкIожьэуи къыхэкIы. Археологри шакIом фэогъада?\n- Техникэ дэгъу пIэкIэлъ­мэ, игъэфедакIи пшIэн фаеу сэри сэлъытэ. Тхьэм къысхилъхьагъэр згъэфедэзэ, чIым сетIэу къы­хэкIы. Техникэ зыIыгъым къымыгъотыгъэр сэ къазгъы­рымкIэ чIым къызычIэсхыкIэ, ар Тхьэм шIукIэ фэсэлъэгъу. Улапэ, Ленинэхьаблэ зыдэщысыгъэ чIыпIэм, Тэуехьаблэ, нэмыкIхэми ды­шъэм хэшIыкIыгъэ пкъыгъохэр, тарихъым епхыгъэхэр къащызгъотыгъэх.\n- ТизэдэгущыIэгъу зыщытыухыным археологиер щы­Iэныгъэм зэрепхыгъэм игугъу къэпшIы сшIоигъуагъ. Экономикэм, тарихъым, политикэм алъэныкъокIэ зыбгъазэмэ хэ­гъэгум федэу къыфэшъухьырэр шъолъэгъужьа?\n- Археологиер тарихъым IэпыIэгъоу иIэп - ар наукэ шъхьаф. Археологием ижъырэ лъэпкъмэ кIэнэу яIагъэр, непэ яIэр зыфэдэр зэрегъашIэ. Антропологиер, этнографиер, нэмыкIэу\nащ къешIэкIыгъэр бэ. Экономикэм ылъэныкъокIэ Адыгеим тишIуагъэ едгъэкIыным фэшI археологие саугъэтэу тиIэхэр дгъэфедэнхэ фае. ХъункIакIомэ зэрапхъох, шъофмэ арэкIуадэх. Краснодар псыубытыпIэм иягъэу къытигъэкIыгъэм дэгъоу тыщыгъуаз - саугъэтхэр егъэфы­къох.\nТуристкIуапIэ ахэр зашIыхэкIэ Адыгеим къыщыдгъэлъэгъо­щтых, мылъку къыхахыщт.\n- Политикэу хэлъым укъы­тегущыIагъэп.\n- Титарихъ, Адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр тигъунэгъу краим тэрэзэу къыщагъэлъагъохэрэп. Археологмэ къагъотырэ пкъыгъохэр адыгэмэ зэряехэр ашIэзэ, нэмыкI лъэпкъмэ къа­кIэныгъэхэу атхых.\n- Тарихъыр зэтепIотыкIы хъущтэп, - къыIуагъ бэмышIэу Урысыем и Президентэу Дмитрий Медведевым. - Тарихъыр лъэпкъмэ къарыкIуагъэу, апэ­кIэкIыгъэу щыт. УгукIэ узэрэфаем фэдэу птхыныр тэрэзыхэп.\n- Тигъэзетеджэмэ ацIэкIэ шъуимэфэкI пае тышъуфэ­гушIо.