Теуцожь Цыгъу — 1855-рэ илъэсым шышъхьаIум и 15-м къуаджэу Гъобэкъуае (Теуцожь район) къыщыхъугъ, 1940-рэ илъэсым щылэ мазэр ары ыгу къызыуцугъэр. Поэмэхэу, усэхэу, орэдхэу Цыгъо зэхилъхьагъэр тхылъ псау мэхъу — ар фатхыжьыгъэр ары, жэрыIо творчествэм щыщ хъужьыгъэри макIэп. Ежь еджакIэ ымышIэщтыгъэми, адыгэ усакIохэм, тхакIохэм атхыгъэхэм защигъэгъуазэщтыгъэ — къызфыригъаджэщтыгъэх. Джащ фэдэу урыс усэкIо ин дэдэу Александр Сергеевич Пушкиным ипоэмэу «Полтава» Хьаткъо Ахьмэд адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэу къыфеджэгъагъэх. Ежь Цыгъо къызэриIожььщтыгъэмкIэ, ащ ишIуагъэкIэ ежь ипоэмэшхоу «Пщы-оркъ зау» зыфиIорэр зэхилъхьанэу хъугъэ, ащ фэдэ
произведение ин зэрэзэбгъэкIущт, зэрэбгъэпсыщт шIыкIэр дэгъоу къыгурыIуагъ.
ШъыпкъэмкIэ, поэмэр жэрыIоу зэхилъхьагъэми, лъэшэу зэкIоцIылъэу, литературэ шапхъэмэ атетэу ыгъэпсыгъ: цIыф шъхьафхэр хэтых, купхэр кьегъэлъагъох, заом исурэт IупкIэу, игъэкIотыгъэу къеты. «Мафэкъо Урысбый», «Родинэр», нэмыкIхэри ыусыгъэх. Ахэмэ ащыщэу зы усэ мыщ къыкIэлъыкIоу шъуджыщт — «Сижъышъхьэм сыжъудэбэкъон» зыфиIэрэр.

Лъэпкъ культурэмрэ адыгэ литературэмрэ лъэгъо дахэ къыхэзыгъэнагъэмэ Теуцожь Цыгъо ащыщ. Ащ усэу зэ­хилъхьагъэхэр лъэпкъ IорыIуатэм хэхьагъэх. Ежь Цыгъо тхакIи, еджакIи ышIэщтыгъэпти, къыIорэр атхызэ литературэм ар щылэжьагъ. Шъхьэлэхъо Абу зэрилъытэщтыгъэмкIэ, «Теуцожь Цыгъо ипоэтическэ творчествэ нэпкъитIу — фольклорымрэ тхыгъэ литературэмрэ — зэзыгъэкъугъэ, зэзыубытылIэрэ бгыкъоу адыгэ литературэм фэхъугъ».

1939-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо СССР-м итхакIохэм я Союз аштагъ, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Ашугым ыцIэкIэ районым еджагъэх, гурыт еджапIэм, урамхэм ащ ыцIэ афаусыгъэх.

1982-рэ илъэсым усакIор къызыхъугъэр илъэси 125-рэ зэрэхъугъэм ипэгъокIэу, иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ адыгабзэкIи урысыбзэкIи дэтхэу «Насып Iахь» ыцIэу тхылъ къыдэкIыгъ. Мы илъэсым Адыгэ хэку исполкомым иунашъокIэ Теуцожь Цыгъо и Унэ-музейрэ усакIом исаугъэтрэ мэфэкI шIыкIэм тетэу Гъобэкъуае къыщызэIуахыгъэх.

Щылэ мазэм и 26-м, 1940-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо илъэс 85-м итэу идунай ыухыгъ.

Зэпыщэхэр