Хабзэр убзэнкъым…

Адыгэ хабзэр, адыгагъэр лъэпкъыр зы зыщI, зэщIэ­зыубыдэ, зэщIэзыIыгъэ Iуэхугъуэшхуэ дыдэу щытащ.

Ди хабзэм и фащэ нэ­хъыфI, нэхъапэ дыдэхэм ящыщщ адыгагъэмрэ адыгэ­ нэмысымрэ Iыгъыныр, гъэ­зэщIэныр. Абы къызэщIе­у­бы­дэ цIыхум и щIыхьыр зэримыгъэпудыныр, и щхьэ хуищIыж пщIэр, захуагъэр, пэжыгъэр, укIытэр, щыты­кIэр, гулъытэр, нэхъыжьыр гъэ­лъэпIэныр, бзылъхугъэр лъы­тэныр, сабийм хуэса­къы­ныр, нэгъуэщIыр уи щхьэм пэщIыныр, н.къ.

Адыгэхэм я нэхъыжьым хуащI пщIэмрэ щIыхьымрэ я лъабжьэр къыщежьэр я нэ­хъыжьхэм ябгъэдэлъ акъылырщ, Iущагъырщ, гупсысэрщ. Адыгэр япэкIэ кIуэ нэ­хъыжьым зэи кIэлъыджэр­къым. Абы лъэщIохьэ, и сэ­м­эгурабгъур зрагъэгъуэт, фIэхъус ирахри, итIанэщ зыхуеймкIэ щеупщIыр. Пса­лъэ­макъ екIуэкIыу щытмэ, нэхъыжь и псалъэ зэпау­дыр­къым.Уеблэмэ, зыгуэр жаIэну хуеймэ, абы хуит зыкъ­рагъэщI.

Нэхъыжь къахыхьамэ, гупыр мэтэдж, дэнэ и дежи, сыт щыгъуи. Ауэ мыбы гу лъы­тапхъэщ. ГуфIэгъуэ, хьэ­гъуэлIыгъуэ Iэнэм нэхъыжь къахыхьамэ, е нэ­хъыжьым щхьэкIэ Iэнэм пэрысхэр тэджауэ зы бжьэ ефэ нэужькIэ, а Iэнэм и тхьэмадэр къэтэджыртэкъым, е къэ­тэджын хуей хъуамэ, и пIэ­кIэ зыгуэр Iэнэм пэрысу къэнэну унафэ хуи­щIырт. Ерыскъы зытелъ Iэнэм нэхърэ нэхъыжь щыIэкъым, абы пэрымысIауэ къэбгъэнэныр хабзэм къезэгъыркъым.

Зыхуэтэджыр нэхъыжьым и закъуэтэкъым. Къотэджри, нэмыс хуащI хьэщIэми бзы­лъхугъэми. Гъунэгъути хамэти – зэхэгъэж щыIэкъым. Я унэ исми губгъуэм итми зэхуэдэщ. Уеблэмэ, шым тесри тэджу щытащ: абы е уанэгум зриIэтыкIырт, е шым къепсыхыпэрт.

Унэми Iэнэм пэрытIыс­хьэ­ми нэхъыжьым езым и тIы­сы­пIэ иIащ. Ар зыхуэзэр жьан­тIэрщ. Унэм и жьантIэр зэ­хьэлIар къызэрахутэр жьэгум елъытауэщ. Ар унэм ущы­щIыхьэкIэ бжэм и сэмэгурабгъурт. Нэхъыжь щIэс  хьэмэрэ щIэмыс щыIэтэ­къым, абы и пIэм зыри итIыс­хьэртэкъым, зри­гъэ­у­кIуриен дэнэ къэна. Я адэ щыту е щысу абы и къуэ балигъ, бынунагъуэ хъужахэри тIысыртэкъым, тутын ефэу ирагъэлъагъуртэкъым, фадэ ефауэ, чэфу я адэ бгъэ­дыхьэн жыхуэпIэр – Iэмал закъуэ зимыIэт.

Нэхъыжьым щыхуэтэджыр ар щалъагъум и закъуэтэ­къым. Абы и цIэр зыгуэрым ириIуауэ зэхахми, пщIэ ящIу заIэтырт.

НэхъыщIэхэр зыщIыпIэ кIуэнумэ, нэхъыжьым ира­мы­гъащIэу ежьэртэкъым. Абы къагъэзэжамэ, япэу зыщIэупщIэр нэхъыжьхэрт. ЦIыху гъэсауэ, адыгагъэ, цIыхугъэ яхэлъу ялъытэрт нэхъыжь лъэрымыхь хъуауэ хэлъхэм я деж щIыхьэурэ абы щIэупщIэхэр, еуэршэ­ры­лIэхэр, дуней хъыбар езыгъэдаIуэхэр, ечэнджэщхэр.

Унагъуэм, лъэпкъым и унафэр нэхъыжьхэм яIэщIэлът. Абы я арэзыныгъэ хэмылъу зыри къэхъуртэкъым. Адыгэ уна­гъуэр чэнджэщкIэ псэурт, зэгурыIуэмрэ зэдэIуэ­жым­рэ абы и лъабжьэт. Дауи, мэлищэ щIакъуэншэ хъуркъым, щыIагъэнщ зы­гуэр­хэри. ГъащIэ щыхъукIэ ап­хуэдэхэри къыхэхуэу щытагъэнущ. Ауэ лъэпкъыр лъэпкъ зэгъэпэщамэ, сыт хуэдэ Iуэхури зэтрауIэ­фIэ­жырт, Iуэхур пэжыгъэм, хабзэм тету зэIубз ящIырт. ЦIыху зэгурыIуэкIэм, лъэпкъ зэ­хэтыкIэм, хабзэм хуэунэ­тIащ адыгэхэм я лIы Iущ, я жыIакIуэу щыта Къэзано­къуэ Жэбагъы и псалъэ Iущу нобэхэми къыддэгъуэгу­ры­кIуэхэр, бэм я акъылкIэ псыхьа ди адыгэ псалъэжьхэр. Абыхэм куэдым урагъэгупсыс, нэхъыщхьэжыр аращи – хабзэм ухуагъасэ, ухуаунэтI, ухуаущий. Къызгу­рыIуа­щэ­рэт, зэхэсщIыкIащэрэт жы­зы­Iэм и дежкIэ куэд и уасэщ мы псалъэжьхэр: «Лъэп­къым и напэр зылIми трехыф, лъэпкъым и щIыхьыр зылIми еIэтыф», «ЛIыгъэ щIа­пIэ лIы икIуадэркъым». Абы яхуэдэщ Къэзанокъуэ Жэбагъы и псалъэхэри. Абы зы къуэ закъуэ иIэу арати, мащIэIуэщ, жаIэу цIыхухэр къыщыхуэгузавэм, жэуапу яритащ: «Ар лIы хъумэ, сэ абы срикъунщ, мыхъумэ, зэрылъэпкъыу тхурикъунщ». Сыту фIыт ар дэтхэнэ зы адыгэми, дэтхэнэ зы щIалэми игу илъатэмэ.

Я насыпу плъытэ хъунущ блэкIа зэманыжьым и щIэ­инщ, жаIэу хабзэ дахэхэм емыбэну, емызауэу, ар ира­гъэ­фIэкIуэфу зыIыгъ, зезыхьэ лъэпкъхэм. ИкIи, шэч хэлъкъым, апхуэдэхэм я зэIузэпэщагъыр, я псэукIэр абы куэдкIэ елъытащ. Хабзэ щIэ­ныгъэр Iуэхушхуэм и мыза­къуэу икIи Iуэху инщ. Ар зэи цIыхум зэран хуэхъуа­къым. Зэран хъур щIэщы­гъуэ­щIу, дэтхэнэ зыми ядэплъагъур уемыгупсысу уи гъа­щIэ хэплъхьэну, хыупщэну ущыхэтырщ, уи хабзэ дахэм и пIэкIэ.

Къызыщыхъу щыIэщ хабзэ умыгъэзащIэу узэры­хуейм хуэдэу упсэумэ, нэхъ тыншу, нэхъыфIу. Дауи, узэрыадыгэр пщыгъупщэжауэ, уи ныбэрэ уи фэрэ фIэкIа нэгъуэщI къыпфIэмыIуэхуу щытмэ, упсэуху упсэунущ. Ауэ щхьэхуещагъэмрэ щхьэ­хуэфIыгъэмрэ псори щIеб­гъэ­­хъумэмэ, узэрыцIыхум къикIыж щыIэкъым. Зи нэ­хъыжь зымыгъэнэхъыжьым, зи адэ-анэ елъэстауэм, зи бзэ, зи хабзэ лъэныкъуэ езы­гъэзым сыт хуэдэ щIэп­хъа­джэри къыпхуищIэфыну ялъытэри, апхуэдэхэм адыгэхэм я дзыхь ирагъэзыртэкъым. ЖаIэрт: «Бзаджэр уи цей къуащIэ къыте­тIыс­хьа­мэ, пыупщIи къэгъанэ».

МафIэдз Сэрэбий.