ТIуапсэ Пресс - Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Суд пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэр\nadmin - 2016-03-10 15:57:30\n1995-рэ илъэсым, гъэтхапэм и 10-м Адыгэ Республикэм и Конституцие аштагъ. Ащ къыдилъытэрэ пстэури щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъуным, цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэр пшъэрылъ шъхьаIэу иIэу 1997-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Суд щыIэ хъугъэ. Ащ иIофшIэн зэрэзэхищэрэм, пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэм ыкIи икIыгъэ 2015-рэ илъэс зэфэхьысыжьхэм къатегущыIагъ АР-м и Конституционнэ Суд и Тхьаматэу, социологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ юристэу ЛIыхьэтыкъо Аскэр.\n— ЦIыфхэм яфитыныгъэхэр, яшъхьа­фитыныгъэ къэухъумэгъэнхэр республикэм икъэралыгъо хэбзэ орган ыкIи пэщэ пстэуми япшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ, — къыIуагъ ащ. — Ар гъэцэ­кIагъэ зэрэхъурэм лъыплъэгъэнымкIэ Конституционнэ Судым чIыпIэ шъхьаIэ еубыты. Республикэм щыпсэухэрэм яфитыныгъэхэр судхэм къащаухъумэнхэ амал зэряIэ шъыпкъэр мы къулы­къум къеушыхьаты. Шъхьэихыгъэу, шъэф хэмылъэу IофшIэныр зэхэщэгъэным, хэткIи лъыIэсыгъошIоу щытыным Судыр пылъ. Ар пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэдгъэуцужьыхэрэми зэу ащыщ. Джащ фэдэу АР-м и Конституционнэ Суд зыфэгъэ­загъэр, пшъэрылъэу иIэр, иIофшIэн зэ­рэзэхищэрэр икъоу цIыфхэм алъыгъэ­Iэсыгъэными Судым Iоф дешIэ. Ащ ишы­хьат IэпыIэгъу зищыкIэгъабэм Кон­ституционнэ Судым зыкъызэрэфагъазэрэр. ЦIыфхэм ар нахь псынкIэ афэ­хъуным пае тхьаусыхэ е нэмыкI лъэIу тхылъэу къагъэхьазырыщтхэр зы формэ яIэу гъэпсыгъэнхэу зэрэтшIыгъэр ыкIи Судым исайт ар къызэридгъэхьагъэр къыхэзгъэщымэ сшIоигъу. Унэу Судыр зычIэтым къеуалIэхэрэми ар алъэгъу­нэу къыпытлъагъ.\n— 2015-рэ илъэсыр икIыгъ. ЦIыфэу республикэм щыпсэухэрэм Iоф адэшIэгъэнымкIэ Судым ышIагъэр зэфэпхьысы-жьымэ…\n— 2015-рэ илъэсэу икIыгъэм АР-м и Конституционнэ Суд пстэумкIи нэбгыри 10-мэ ятхылъхэр къырахьылIагъэх. Ахэм ащыщэу 8-р республикэм щыпсэухэрэм ащыщых, 2-р юридическэ лицэх. Ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, 2015-м къырахьылIагъэр зыкIэ нахьыб. ЗэкIэри конституционнэ фитыныгъэу яIэхэр, яшъхьафитыныгъэ къэухъумэ­гъэнхэм къыкIэлъэIу. ЗэкIэ тхылъэу къырахьылIагъэхэм законым пIалъэу къыгъэуцурэм шIомыкIэу Судыр ахэплъагъ. Къыхэзгъэщымэ сшIо­игъор, цIы­фым тхылъэу къырихьылIагъэр Судым ымыштагъэми, ар зыгъэгумэ­кIырэм иджэуап зэхэфыгъэу зэрэратыжьырэ, зыздигъэзэн е ышIэн фаехэр хэзыгъэ имыIэу зэрэгурагъаIохэрэр ары. Джащ фэдэу Конституционнэ Су­дым исудьяхэмрэ иIофышIэхэмрэ график гъэнэфагъэ щыIэу цIыфхэр ра­гъэблагъэх. 2015-рэ илъэсым нэбгыри 106-рэ зэ­кIэмкIи къеолIагъ. Ахэм янахьыбэр сэкъатныгъэ зиIэхэм ащыщых, пенсионерых, заом ыкIи IофшIэ­ным яветераных, шъхьазакъоу сабыйхэр зыпIурэ ныхэм ащыщых. Анахьэу псэ­упIэ-коммунальнэ хъызмэтым, социальнэ лъэныкъом, псауныгъэм икъэухъумэн япхыгъэ Iофыгъохэр арых къырахьы­лIа­гъэхэр. ЗэкIэми, хэзыгъэ имыIэу, джэ­уап агъотыгъ, нахьыбэм яIофыгъохэр дэгъэзыжьыгъэхэ зэрэхъу­рэм Судыр лъыплъагъ.\n— Аскэр, о уишIошIыкIэ, Конституционнэ Судым яфитыныгъэхэр къызэриухъу- мэщтхэм цIыфхэр икъоу щыгъуазэха?\n— ЫпкIэ хэмылъэу яфитыныгъэхэр ухъумагъэхэ хъуныр зищыкIагъэу республикэм исыр макIэп, ау гухэкIми, нахьыбэм ар ашIэрэп. Адыгеим икъэ­лэ шъхьаIэ щыпсэухэрэр арых нахьыбэу Конституционнэ Судым къеуалIэхэрэр. Районхэм ащыпсэухэрэм ащыщыбэр ащ фэдэ амал яIэми щыгъуазэп. Мары блэкIыгъэ илъэсым Судым къеолIагъэ­хэм ащыщэу нэбгырэ 95-р Мыекъуапэ щыщ, гъунэгъу Краснодар краим нэбгыри 4 къикIыгъ, Адыгеим ирайонхэм къарыкIыгъэр нэбгырэ заул ны-Iэп. ЗэкIэми зэфэдэу яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэхэмрэ Конституционнэ Судым къызэриухъумэхэрэр, яIофы­гъохэр къырахьылIэхэмэ джэуапынчъэу къызэрэмынэщтхэр алъыгъэIэсыгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэдгъэуцужьы­гъэхэм ащыщ. Джащ фэдэу цIыфхэм Судым иIэпыIэгъу игъом агъотыным пае 2014-рэ илъэсым къыщыублагъэу Судым и Интернет нэкIубгъо «Электроннэ приемнэ» иIэ зэрэхъугъэр, зэкIэ фэе пстэуми яупчIэ ащ къыратхэн зэралъэкIыщтыр къыхэзгъэщымэ сшIо-игъу.\n— ЦIыфэу Конституционнэ Судым зигумэкIыгъо къезыхьы-лIэхэрэр ащ ыпэкIэ нэмыкI къулыкъу ыкIи ведомствэ еолIагъэу, IэпыIэгъу зымыгъотыгъэхэр, къызэхамы-шIыкIыгъэхэр ары…\n— Джащ пае хэбзэ гъэцэкIэкIо органхэмрэ гражданскэ обществэм иинститутхэмрэ лъэшэу апэблагъэу Судым Iоф адешIэ. Мары блэкIыгъэ илъэсым цIыфхэр къызщедгъэблагъэхэрэм республикэм икъэралыгъо органхэм ялIы­кIохэр къыхэтэгъэлажьэх. ГущыIэм пае, блэкIыгъэ илъэсым предпринимательхэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэн­хэм-кIэ Уполномоченнэу Зэфэс Владиславрэ кIэлэцIыкIухэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ Уполномоченнэу Александр Ивашинымрэ судьяхэм ягъу­сэхэу цIыфхэр зэрэрагъэблагъэхэрэм чанэу къыхэлэжьагъэх, IэпыIэгъу ятыгъэ­ным яIахьышхуи къыхалъхьагъ. Ащ мэхьанэ иIэу щыт. Джащ фэдэу къыт­кIэхъухьэрэ лIэужхэм фитыныгъэу яIэхэр икъоу ашIэнхэм ыкIи къэухъумэгъэнхэм Судым ынаIэ зэрэтетыри къасIомэ сшIоигъу. Конституционнэ Судым исудьяхэмрэ иIофышIэхэмрэ блэкIыгъэ илъэсым мызэу, мытIоу апшъэрэ ыкIи нэмыкI еджапIэу республикэм итхэм ащыIагъэх, кIэлэеджакIохэм, студент­хэм зэIукIэгъухэр адашIыгъэх.\n— Пстэури къызэфэпхьысы­жьымэ…\n— Конституцием фитыныгъэу къытыхэрэр республикэм щыгъэцэкIэгъэн­хэм, цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ икъоу къэухъумэгъэн­хэм япхыгъэ Iофэу АР-м и Конститу­ционнэ Суд ыгъэцакIэхэрэм яшIуа­гъэкIэ, къэралыгъо хэбзэ орган шъхьаIэхэм ащыщэу, Урысые Федерацием исудебнэ системэ илIыкIо республикэм чIыпIэ зэ­рэщиубытыгъэр теубытагъэ хэлъэу къэпIон плъэкIыщт.