#КъунейтIрэ_щыIэ_Франджы_къэралыгъуэм_и_къулыкъу_хэгъэщхьэхукIахэм_ирагъэкIуэкIа_къэхутэныгъэ_и_пычыгъуэхэр (16.02.1935г. Перевод Битокова Нияза)

17. Адыгэхэр Джоланым итIысхьа зэрыхъуар
 
1878 гъэм адыгэхэр пщIы бжыгъэ хъухэу КъунейтIрэ щIы­налъэм итIысхьащ. Тырку сулъ­тIаным къарита щIыхэр мылъку яхуэхъун папщIэ илъэ­сипщIкIэ елэжьахэщ. Илъэс тIощIищ и пэкIэ абдежым адыгэ­хэр щи­тIыс­хьам, хьэрып къумырысхэр исащ: лIакъуэхэу фэдлыхэр, ныхьемхэр, бэхьатрэхэр, хьэудэджхэр, джатинэхэр, рифахьихэр, друзхэр. ЩIы­налъэм и нэ­хъы­бэр мывалъэу щытащ, ауэ мэл, Iэщ гуартэхэр щыкуэдт.
ЩIыналъэхэм адыгэхэр къы­зэ­ритIысхьам нэфIкIэ къеплъа­къым друзхэри бедуинхэри. Адыгэхэм КъунейтIрэ къалэр жыджэру яухуат, щIыхьрэ щытхъу­рэ яхуэфащэу, сыту жы­пIэ­мэ, абы щхьэкIэ къагъэсэбэпа Iэмэпсымэхэр къызэрыгуэкI дыдэхэт. КъунейтIрэр а лъэхъэнэм еблэгъапIэ пщIантIэ хъуат. А къалэм фэ къытеуа нэужь, адыгэ­хэр гушхуауэ нэгъуэщI щIыпIэ­хэм къикIыурэ къыдэ­тIысхьащ. ИтIанэ хуэм-хуэмурэ КъунейтI­рэм пэгъунэгъуу нэ­гъуэщI къуа­жэхэри къэтIысащ. Абыхэм акъылыфIагърэ гупсысэрэ хэлъу щIыр къагъэщIэрэщIэ­жащ.
Хьэрыпхэми друзхэми я гужьгъэжьыр ямыгъэтIылъами, Къу­нейтIрэм псынщIэу зиужьын щIидзащ.
1900 гъэм щыщIэдзауэ адыгэхэр абдежым щитIысхьэм, хьэрыпи друзи зэгуэмыпу къэна­къым, лIэщIыгъуэ зыбжанэкIэ ящIу ябжымрэ я тепщэныгъэмрэ яфIэкIуэду къалъытэри. Ауэ гужьгъэжьым и ткIиягъыр хуэмурэ ужьыхыжри, я зэхущы­ты­кIэр мамырыжащ. Шынагъуэм гупсэхугъуэкIэ зихъуэжащ. Адыгэхэмрэ ахэр зыхыхьа лъэ­пкъхэмрэ зэхуаIэ зэпыщIэны­гъэри нэхъ ефIэкIуащ, зэгу­рыIуэныгъэ яку дэлъ хъуащ. Псоми я фейдэ зыхэлъ гуэрхэми нэхъ благъэ зэхуищIахэщ. Ар хъарзынэми, Iуэхур нэгъэсауэ щыткъыми, зы тхьэмадэ къау­гъэшы гуэрым имыщIапхъэ ищIэ­мэ, зэпэщIэувэныгъэр къэ­щIэрэщIэжынущ, мафIэри къы­зэ­щIэнэжынущ. Аращи, унафэр зыIэщIэлъхэр мыбэлэрыгъыу сакъын хуейщ, Iэуэлъауэ къамыгъэхъун папщIэ, къэхъуIами, псынщIэу ягъэсабырыжын ­хуейщ.
Джолан нэхъ лъыгъажэ ину щекIуэкIар адыгэхэр къыщи­тIысхьагъащIэм 1879 гъэм Мансурэ къуажэм къыщыхъуаращ. Бедуинхэм япщ Фэдыл Хьэсэн Фагур-эмирыр я пэрыту, хьэудэджэ лIакъуэм япщ Абдул-Хьэзиз я пашэу адыгэхэм къатеуат. ФIыуэ зэзэуа нэужь, шейхъ Абдул-Хьэзиз яукIащ. Къэралым зы лъэсырызекIуэ полк къигъакIуэ­ри, зауэр ягъэувыIащ. Ауэ махуэ зыбжанэ дэкIауэ адыгэхэм заIэтщ, хьэрыпхэм ятеуэри, Iэщ гуартиблрэ мэл минищэрэ трахри кIуэжахэщ. ИужькIэ адыгэхэмрэ бедуинхэмрэ мамырыгъэ тхылъ зэдатхащ афIэкIа зэмызэуэну, Iэи щIадзыжащ. А зэгу­рыIуэныгъэм щIы и лъэны­къуэ­кIэ адыгэхэм фIыгъуэ къахудэ­кIуащ.
1888 гъэм друзхэри Мансурэ къуажэм деж къащыпэщIэуващ адыгэхэм. Къуажэдэс адыгэ гуэ­рым друзхэр къытеуэри, и бзы­лъхугъэр гъэру яхьащ. Къэралым къаугъэр къигъэувыIэн папщIэ, лIыкIуэхэр къигъэ­кIуащ. Абыи емыплъу адыгэхэм Гъейн-Хьур (Мансурэм пэгъунэгъу къуажэщ) щыпсэу друзхэр фIагъэжащ. Зауэм зиубгъуащ. Друзхэм Фархьан-ал-Шагъланыр я пашэу Мансурэ къуажэм къытоуэри ягъэс. А зэхэуэм друз нэрыбгищэ, адыгэ тIощIищрэ щырэ хокIуадэ. Куэд дэмыкIыу адыгэхэм ялъ ящIэж: 1889 гъэм ахэр IэщэкIэ узэдауэ Мэдждэл-Шамс, друзхэм я нэхъ къалэшхуэм, Ансыкъуэ Ахьмэд-бей я пашэу тоуэри, друзхэр ира­гъэ­кIуэт, ахэр щIопхъуэри къуршым йохьэж, мыдрейхэм щIэп­хъуэ­жахэм я унэхэр къахъун­щIэри ягъэсыж. А зэпэщIэты­ныгъэм адыгэхэм текIуэныгъэр лъапIэу къащыIэрыхьащ: нэрыбгищэ хэкIуэдащ, Ансыкъуэ Ахьмэди яхэту.
Мы хьэргъэшыргъэм Тырку къэралыр къегъэуIэбжьри, лIы­кIуэ гуп къегъакIуэ: Мамдухь-Нури, Хъусроф, Абдул-Рэхьман пащэхэр я нэхъыщхьэу. Абыхэм мамырыгъэр лъэ быдэкIэ ягъэув.