Нэхъыжь зэрагъэлъапIэ хабзэхэр

«Нэхъыжь зымыгъэлъапIэр щхьэ лъапIэгъу ихуэкъым», -жеIэр адыгэм. А псалъэжь Iущым щIэлъыр аращи, нэхъыжьым пщIэ хуэзымыщIым адыгэхэм зэи фэ ираплъу щытакъым, цIыхуми хабжэтэкъым. Нэхъыжьым и унафэм къару здимыIэ, абы и псалъэр здыземыкIуэ унагъуэм ноби «щIалэ-унэ джэдэщ» - хужаIэр. Ауэ апхуэдиз пщIэр къыхуэзыщI лъэпкъым и хабзэми ткIийуэ къигъэувт езы нэхъыжьри къыхуащI пщIэм хуэфэщэжу щытыпхъэу.

Сыт хуэдэ лъэпкъми нэхъыжьым ехьэлIа хабзэхэр иIэжщ. ИкIи ар йокIур езы лъэпкъым и дуней тетыкIэм, зэхэтыкIэм, къикIуа гъащIэ гъуэгум. Нэхъыжьым ехьэлIа адыгэ хабзэхэр ебгъапщэ хъунущ икIи куэдкIэ ещхьщ китайхэм я хабзэ «сло», иджырей Индием и хабзэ «ману», японхэм я хабзэ дахэхэм.

Пасэ зэманым нэхъыжьым и пщIэр и щIыхьыр апхуэдизкIэ лъагэти, лъэпкъым фIы къехъулIэми, Iей къыщыщIами, зыхуахьыр нэхъыжьхэрт, ахэм яхуэщIа, яхуэмыщIа унафэрт. Лъэпкъым и набдзэу щытыр нэхъыжьхэрт.

Адыгэр дэнэ къыщымыхутами, сыт хуэдэ гъащIэ къэхъугъэ хэмыхуами, и щхьэр зэримыгъэпудынум пылът, сыту жыпIэмэ а зым и щхьэ пудыгъэр зыхуэкIуэжыр езы закъуэратэкъым, атIэ и лъэпкъми и Хэкуми и щхьэпудыныгъэм хуэкIуэжт. Адыгэм и адыгагъэр, и хабзэхэр псом нэхърэ нэхъ дахэу, екIуу икIи нэхъ тэрэзу къилъытэт, абы ирипагэт, иригушхуэт.

АтIэ сыт хуэдэ хабзэ нэхъыжьым ехьэлIауэ бгъэзэщIэн хуейуэ адыгагъэм къигъэувхэр?

Нэхъыжь упэщIэхуэмэ, ар цIыхухъуми бзылъхугъэми уэ нэхъапэ фIэхъус епхын хуейщ. КъыпIущIар уи цIыхугъэфIмэ, я щыIэкIэ, я узыншагъэ зытетымкIэ ущIэупщIэми, емыкIукъым. Ауэ фIэхъус щыпхкIэ уэ нэхъапэ уи Iэр пший хъунукъым. Iэр къишиинумэ хуитыр нэхъыжьырщ е бзылъхугъэрщ. ФIэхъус хыгъуэм уи нэгур зэлъыIухауэ, гуфIэ мащIэ къищу щытыпхъэщ. Бзылъхугъэ нэхъыжьыр уи Iыхьлы гъунэгъу куэдрэ умылъэгъуамэ, и Iэ къишияр бубыду IэплIэ щабэ хуэпщIми емыкIукъым, уэрамым утемытмэ. Уэрамым утету хэти ирехъуи е гуп ухэту IэплIэ зэхуэпщIыныр къекIукъым, псом хуэмыдэу цIыхухъухэм. КъемыкIуххэр иджы цIыхухъухэм «модэу» къащта ба зэрызэхуащIырщ.

Ущысу нэхъыжь къыщIыхьамэ, зэуэ укъэтэджу бгъэтIысын хуейщ е езыр тIысыху уежьэн хуейщ. Нэхъыжьыр тIыса нэужь, удэтIысыпхъэу илъытэмэ, уэри уигъэтIысынщ, Iуэху пщIэну утIысыжын хуей хъумэ, нэхъыжьым хуитыныгъэ къеIыпхыу утIысын хуейщ.

Уэрам тетIысхьэпIэ утесу нэхъыжь блэкIмэ, укъэтэджын хуейщ, блэкIыр цIыхухъуми, цIыхубзми. Зыри зэжевмыIэми, укъызэрытэджам къокIыр абы и ныбжьым пщIэ зэрыхуэпщIыр, фIэхъуси зэрепхыр. ХьэкъыпIэкIэ мысабий дыдэмэ, цIыху балигъ блэкIыу уэ ущысыныр нэмысыншагъэщ, уэри цIыхуу зыплъытэжмэ ухуэтэджын хуейщ. ЛIыжь гуп уэрамым щызэхэсу хъыджэбз цIыкIу блэкIти Къэзанокъуэ Жэбагъы абы къыхуэтэджауэ щытат. Ар сабийм щIыхуэтэджамкIэ щеупщIым: «Сэ сызыхуэтэджар абы и ныбжьракъым, атIэ ар анэ зэрыхъунурщ, абы лъэпкъым зэрыпищэнурщ, бзылъхугъэм и пщIэрщ!» - яжриIэгъат.

Нэхъыжь и гъуэгу зэпаупщIкъым, ар нэмысыншагъэщ. Нэхъыжьыр къэгъунэгъуамэ, укъэувыIэу ар блэкIыхууежьэн хуеищ.

Нэхъыжь щытмэ, нэхъыщIэхэр IэдэбыфIэн, нэмысыфIэн щытын хуейщ: «Хэт и мыгъасэ а хьэмэ къилъхуар?», -жэуэ щIэупщIэу укъэзылъхуахэм я напэр тумыхын папщIэ.
Нэхъыжьым къыбжиIэм и кIэм нэс уедэIупхъэщ, а жиIэр уигу иримыхьми. Уигу зэрыримыхьри зэрыжыпIэн хуейр нэмыс пхэлъу, и жагъуэ умыщIущ. Къэралым хабзэ зекIуэи пэмыувмэ, нэхъыжьым къыбжиIэр е и лъэIур хуэбгъэзэщIпхъэщ, упсэумэ, а ныбжьым уэри узэриувэнур зэи зыщомыгъэгъупщэ.

Нэхъыжьым и пащхьэ ушиткIэ зыпIуантIэ-зыпшантIэу, уи Iэхэр уи жыпым илъу, тутын уефэу зебгъэлъагъуныр емыкIушхуэщ. Уи лъакъуэ зэтебдзэу, уи щхьэ уетIэхъуу, сагъыз бгъэнышкIуу нэхъыжь пащхьэм уитыныр икIагъэщ.

Нэхъыжьым зыгуэр жепIэн хуей хъумэ е нэхъыжьхэм уи псалъэ гуэр яхэплъхьэ уфIэфIмэ: «Фи (уи) нэмыс нэхъ лъагэ ухъу! Хуит сыкъэфIщIмэ зы псалъэ жысIэнт е щIызгъунт», - жыбоIэри, хуит уащIмэ, жыпIапхъэр жыбоIэ, Iэдэб пхэлъу, я жагъуэ зэрымыхъунум хуэдэу.

Нэхъыжь щыту, нэхъыщIэ щыскъым. Нэхъыжьыр тIысу уэ уимыгъэтIысауэ зебдзыхыныр емыкIушхуэщ. ТIысар ныбжькIэ упэжыжьэу щытмэ, ягъэ кIынукъым, умысымаджэмэ тIэкIу ущхьэщытми.

Нэхъыжь блэкIыу, нэхъыщIэхэм щIыкIейуэ защIу, ину псалъэу, дыхьэшхыу екIукъым, сыту жыпIэмэ а блэкIым уэ ухуэпсалъэ, укIэлъыдыхьэшх къыфIэщIынкIи мэхъу.

Нэхъыжь къепсамэ, «Жьыщхьэ махуэ ухъу», - жраIэ.

Iэнэ ущыпэрытIысхьэкIэ, гуп ухэтмэ, хуабжьу ухуэсакъын хуейщ пхуэмыфащэ тIысыпIэ узэрымытIысынум. Адыгэ Iэнэм нэгъэсауэ хабзэшхуэрэ Iэдэбышхуэрэ кIэрылъщ.

НэхъыщIэр нэхъыжь кIуэм кIэлъыджэкъым, лъэщIохьэ, ипэ зыкърегъахуэри къегъэувыIэ, итIанэ жриIэпхъэр жреIэ хабзэм тету.

Нэхъыжь уи гъусэу укIуэмэ, ижьрабгъур сыт щыгъуи нэхъыжьым ейщ. Уи щхьэгъусэ закъуэ мыхъумэ, бзылъхугъэм сыт и ныбжьми уи ижьымкIэ щытыпхъэщ.

Нэхъыжь унагъуэм е нэгъуэщI щIыпIэ щывгъэхьэщIэмэ, абы хуэфащэ Iыхьэ хуэщIыпхъэщ, джэд - къазми, Iэщми яхэлъщ нэхъыжьхэм хуащI Iыхьэхэр къызыхах пкъыгъухэр.

Нэхъыжьыр хьэщIэмэ, и закъуэ бгъэшхэныр емыкIущ. Ауэ абы и ныбжьым емыку дэтIыскъым. ДэтIысын унагъуэм имысмэ, гъунэгъу е хьэблэм щыщ нэхъыжь къашэри, дагъэтIыс. Iэнэм тIысын ипэкIи, шха нэужьи нэхъыжьхэм заибгъэтхьэщIын хуейщ, хьэщIэщым псы къижыпIэ имыIэмэ, тас-къубгъан хущIэпхьэу, напэIэлъэщIи я гъусэу.

Нэхъыжьым ирифыну фалъэкIэ зыгуэр щепткIэ, фалъэ лъащIэмкIэ уи Iэгум иту, фалъэкъур зэптым хуэгъэзауэ етыпхъэщ, тыншу иубыдын папщIэ.

Нэхъыжьыр псы щефэкIэ ухуэтэджыпхъэщ.

Нэхъыжьым зыщихуапэкIэ доIэпыкъу, жэщкIэ и щыгъынхэм хукIэлъоплъ, лъытIэгъэнхэр хуагъэкъабзэ.

Жьы хъуахэм псалъэмакъышхуэрэ Iэуэлъауэшхуэрэ яфIэфIкъым. Ар пщымыгъупщэу, Iэдэб уиIэрэ ахэм уахуэсакъыурэ уакIэлъызекIуэн хуейщ. Жьы хъуахэм, укъэзылъхуахэм сыт и лъэныкъуэкIи уадэIыпыкъуныр нэхъыщIэ къалэнышхуэщ.

Нэхъыжьхэр анэжь-адэжь я нэхъ гъунэгъущ, нэхъыби ялъэгъуащ, нэхъыби зэхахащи, аращ ахэм пщIэ лей щIыхуащIыр. Нэхъыжьым пщIэ хуэпщIмэ, пщIэ хубощI адыгагъэм, адыгэм къикIуа гъуэгу гугъум, уи лъэпкъым и къежьапIэм.