Лъагъуныгъэм и къарур

Сыту гугъу зыгуэрым ущыпэплъэр. Iур пIейтейуэ, зэманыр пхуэмыгъакIуэу, а дакъикъэр щIэх къэмысыну къыпщохъу. Сыхьэтыр хым сыкIуэнщ, жиIащ. Дакъи-къэ тIощIрэ тхурэщ иIэжыр. Алъандэрэ Iуэху сщIэми, кино сеплъми, зыгуэрурэ махуэр кIуат. Иджы а дакъи-къэ бжыгъэхэр схуэгъакIуэркъым. Къысщохъу махуэ тIощIрэ тхууэ. Сыхьэтри и пIэм ина нэхъей, сыту хуэ-мыхущэ. Щхьэ къездзыхыу сымыкъутэрэ?! Хьэ банэ макъ зэхызохри, нэхъ жьыуэ къэкIуауэ пIэрэ? Хьэуэ, къэкIуакъым. Зыри къэкIуакъым.
НтIэ, мы хьэжьым сэ сымылъагъуу илъагъур лIо? ЩIымахуэм сыту псынщIэу жэщ хъурэ. Уэсыр Iуву телъщ, мазэри изщи, дунейр нэхущ. ЩIыIэми сыкъи-сащ. Щхьэ щIыбым ар къэкIуэху сыдэтын хуей?! Шей тIэкIу сефэнщ, зыкъэзгъэхуэбэжынщ. АпщIондэху, къэкIуэнумэ, къэкIуэнщ. Мис нэсыпащ зэманри. Дакъи-къэ зытIущыр кIуэжмэ, сыхьэтих хъунущ. Аргуэру хьэ банэ макъ зэхызох. СыкъигъапцIэу пIэрэ мы ди хьэжь цIыкIум? Хьэуэ, къэкIуа хуэдэщ. И «Волга» хужьы-шхуэмкIэ къэкIуащ.
Лидэ щIалэм хуэзэри, хъарзынэу зэбгъэдэтахэщ. Къыдыхьэжа нэужь, мыарэзыныгъэр и нэгум къищу, Ритэ и пхъум зыкъыхуегъазэ:
- Сыту псынщIэ а щIалэр. ЩIы фIыцIэм щIихуэн си гугъащ машинэр. Апхуэдизу щIебгъэтхъу хъун? Ма-шинэм тет сыринэжьри сыт и уасэ, къазыхъу макъыжь хуэдэ. Сигу ирихьыркъым ар.
- Сэ си гуи си пси дохьэ.
- Тобэ, ярэби, абы фIэкI щIалэ щыIэкъэ?! Сыт Му-хьэмэд и лажьэр? ЩIалэ хъарзынэщ, къалэм дохутыру щолажьэ. Апхуэдэщ ямыгъуэту зылъыхъуэр. Сыт, зыри жыпIэркъыми, лIо дэбгъуэр?
- Зыри дэзгъуэркъым, ауэ сэ абы сыхуейкъым.
- Дауи, уэ узыхуейр милицэ щIалэрщ. Ауэ укъигъэ-пэжыркъым. Укъигъэпэжу щытамэ, тэмэму уи ужьым итынт. Щыхуейм къокIуэри, укъегъуэт, щыхуейм зе-гъэкIуэд. Бзаджагъэ хэлъу фIэкIи къопсалъэркъым. ФIыуэ укъилъагъуу жиIэурэ, нэгъуэщIым епхъуати…
- Епхъуами, къишакъым.
- Къишакъым, къыдэкIуатэкъыми.
- Абы теухуауэ дызэпсэлъащ.
- НтIэ, сыт къыбжиIар?
- ТIэкIу ефати, ныбжьэгъухэм трагъэгушхуэри, де-лагъэкIэ епхъуащ, армыхъумэ.
- Щхьэр егъэуз. Хуэмейуэ щытамэ, ныбжьэгъухэм щхьэкIэ ищIэнтэкъым.
- Абыхэм папщIэ ищIакъым, атIэ чэф хъуати аращ.
- Чэф хъуати, жи. ЛIо, ефамэ, и акъылыр ирифыжа уи гугъэрэ? ЦIыхум и гум илъ псор къэпщIэну ухуеймэ, фадэр хуэший. Абы цIыхум и гум илъыр къызэрырихум, зыхуей дыдэр зэрыжригъэIэм, хьэмэрэ иригъащIэм сыт хэпщIыкIрэ? Зыри хэпщIыкIыркъым. Уи милицэм хъы-джэбзыр игу ирихьырти, къишэн и гугъащ. Ауэ къра-такъым е езым къызэрипэсакъым, губжьуэ уи дежкIэ зыкъыщIигъэзэжар аращ. ЦIыхухъурэ хьэрэ жыхуи-Iэращ, уи дзыхь иумыгъэз. Къыпщыдыхьэшхыу ежьэ-жынри Iуэхум хэлъщ.
Анэм жиIэм едаIуэ фIэкI, Лидэ зыри пидзыжыр-тэкъым. Абы ар игу щыдэмыхьэкIэ, сэ зыри схуэ-щIэнукъым, жиIэрт. КъысхугурыгъэIуэнукъым ар зэрыщIалэфIыр. ФIыщ, сигу ирохьри, псэм хэлъщи, схухэхынукъым.
Пщыхьэщхьэ щIагъуэ къэмынэу, Рэмэзан Лидэхэ къакIуэрт. Машинэр игъэкIийуэ, хьэр игъэбанэу куэб-жэпэм щытт. Хъыджэбзри гуфIэжу дэжырти, гуапэу сэлам ирихырт. ЩыгуфIыкIыу бгъэдэтт. Хуэгуапэрт, а кърищIам щхьэкIэ къимыгъанэу. НэгъуэщIым и ужь ихьами, къишакъым, си деж къыщыкIуэкIэ, сэращ зы-хуейр, жиIэурэ, Лидэ и гур игъэфIырт. А хъыбарым зэи къытригъэзэжу тепсэлъыхьыртэкъым, Рэмэзан жиIэ псори и фIэщ хъурт.
ЩIалэм зэзэмызэ шхапIэхэм, кинохэм ишэрт, ауэ хъыджэбзыр зэи и закъуэ яутIыпщыртэкъым. Масирэт и дэсыгъуэм ирихьэлIэут хуит щащIыр.
Апхудэурэ, илъэс дэкIащ. Пщыхьэщхьэ гуэрым Рэ-мэзан Лидэхэ кIуат, тIэкIу еIубауэ. Куэдрэ жиIэрт Лидэ фIыуэ илъагъуу, абы фIэкI зыми хуэмейуэ. А пщыхьэщ-хьэм фIэкI ар зэи хъыджэбзым елъэIуатэкъым, къыз-дэкIуэ, жиIэу. Лидэ ар, дауи, и гуапэ хъуащ, ауэ пIалъэ иритащ:
- Мазищ нэхъ мыхъуми, дэгъэкI. ЦIыхур унэм щIэ-зыубыдэ щIымахуэ щIыIэм сыхуейкъым. Iъатхэм нэхъы-фIщ. Бжэндэхъу, пцIащхъуэ цIыкIухэр къэлъэтэжауэ, джэдхэр къакъэу, удз щхъуантIэ цIыкIухэр къыхэжа-
уэ.
А пщыхьэщхэм лъандэрэ Лидэ щIалэр илъэгъуа-къым. КъыкъуэкIыртэкъыми, зэгуэпырт, ауэ Лидэ гугъэрт ар мыгувэу къыкъуэкIыну.
Махуэ гуэрым телефоныр къозу. Рэмэзан къэпсалъэ и гугъэу, Лидэ, гуфIэу къытрех.
- Лидэ, дауэ ущыт? Масирэтщ нэпсалъэр.
- Хъарзынэщ, Масирэт. Уэ сыт ухуэдэ?
- Сэри сыхъарзынэщ, экзамен дагъэтати, «тху» къэс-хьауэ, согуфIэ. Иджыри тIу къэнэжащ.
- Ахэри Тхьэм ехъулIэныгъэкIэ уигъэт.
- Упсэу, Лидэ. Си жагъуэ хъуащ абы къуищIар. Сыту напэншэу къыщIэкIа.
- Сыт зи гугъу пщIыр? Хэт жыхуэпIэр?
- Рэмэзанщ сызытепсэлъыхьыр. Къишауэ зэхэсха-щи, аракъэ сыщIызэгуэпыр. Уэр фIэкI зыми хуэмейуэ жиIэурэ, иужьым нэгъуэщI къишэу.
- Масирэт, сыт жыпIэр зищIысыр? Абы къишауи? Зэи къэмыхъунурат, дэ пIалъэ зэттащ, мазищ дэкIмэ, жытIэри.
- Лидэ, Тхьэм щхьэкIэ, пщIэртэкъэ? Алыхьым щхьэ-кIэ къысхуэгъэгъу, сэ ар уэ зэхэпха си гугъащ, Iуэхум хэпщIыкIыу фIэкI сщIакъым.
- Масирэт, угушыIэрэ уэ хьэмэрэ, пэжу, къиша?
- Лидэ, сэ япэу хъыбарыр бжесIауэ ара-тIэ?
- ЖыIэ пэжыр.
- Пэжыр жысIакIэщ.
- Си фIэщ хъуркъым, дауэ?
- Сыт хуэдиз хъуа уи деж къызэрымыкIуэрэ?
- Мазэм щIигъуащ.
- НтIэ, абы лъандэрэ ущыгъупщэжащ, зэман зы-тригъэкIуэдэни къигъуэтащ. Лидэ, уемылIалIэ абы. Адрей дохутырыр нэхъ гурыхьщ. Сэ зэи Рэмэзан пхуэз-гъэфащэртэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ уэ уцIыху ща-бэщ, ар щыкIауэ гурбиян гуэрти… Лидэ, зыри жыпIэр-къыми, щхьэ щэху ухъуа? Угъыу жумыIэ закъуэ. Уи нэпси уи лъагъуныгъи хуэфащэкъым абы. Щэбэтым сынэкIуэжмэ, дызэхуэзэнщ. Узыншэу ущыт!
Лидэ ищIэртэкъым и фIэщ ищIынур: фIылъагъу-ныгъэ зыхуиIэра хьэмэрэ шыпхъум хуэдэу илъагъу и ныбжьэгъура? «Дауэ Рэмэзан сэ апхуэдэу къызищIэн? Си фIэщ хъуркъым! Хьэмэрэ къызищIэфыну пIэрэ? Дауэ си ныбжьэгъум сыкъызэригъэпцIэнур, хьэмэрэ си щIалэр езым игу ирихьмэ, сэ си гур щигъэкIын папщIэ жиIауэ пIэрэ? Хьэуэ, апхуэдэ хьэл абы хэлъкъым. ЩIалэ хуей-мэ, игъуэтыркъэ. Масирэт ар игу зэрыримыхьыр дапщэ-рэ къызжиIа. СщIэркъым, хэт жиIэра пэжыр? Рэмэзан фIыуэ сыкъилъагъуу, сэр фIэкI зыми хуэмейуэ жиIащ. Сишэнуи жиIат, ауэ ар щыжиIам ефат. Сыт щхьэкIэ, мамэ жиIатэкъэ цIыхум и гум илъыр фадэм кърихуу. Емыфауэ щхьэ зэи къызжимыIарэ? УкIытамэ-щэ жиIэн? Хьэуэ, укIытэ жыхуаIэр абы ищIэххэркъым.
Iупсысэ къомым, зэригъэзахуэурэ, Лидэ и щхьэр хэу-нэзыхьат. Абы и ужьым Мухьэмэд къитт. Ауэ ар ма-хуэ къэс къакIуэртэкъым, тхьэмахуэм зэ къыкъуэкIыу арат.
«Куэдрэ къэкIуэрейри щIагъуэкъым, — жиIэрт анэм, — уигъэхьэулеину аращ зыхуейр». Ахуэдэт мили-цэ щIалэр. Зы пщыхьэщхьэ къэмынэу жыхуаIэм хуэдэу къакIуэурэ, зэуэ пичырти, зэман дигъэкIырт, аргуэрым щIидзэжырти, зыкъомрэ къакIуэрт. Иджы къишащ!
Щэбэт махуэм Масирэт, зэрыжиIати, Лидэхэ къэ-кIуащ. Масирэтрэ Ритэрэ я гупсысэхэр зэтехуэрти, Лидэ абы иризэгуэпырт. Ахэм зыжьэу жаIэрт Рэмэзан зыри мыхъуну. Лидэ а псор гущIэлъэсыкI щыхъурт.
- Хъарзынэу хъуащ, уи ужьым икIамэ, аращ, — жи анэм.- Си гуи си пси дыхьэртэкъым, щIалэ псынщIэ щы-кIа гуэрти. А мыхъунур уи гъуэгум трех, нэхъыфIыр къэнарщи, тэмэму уэ езыр хущыт. Мухьэмэд цIыху тэ-мэмщ, цIыху бгъэдыхьэкIэ, бгъэдэтыкIэ ещIэ, хъэрахъэ-къым. Махуэ къэси къакIуэркъым, псоми чэзу зэраIэр къыгуроIуэ.
- Тхьэ, мис ар щIалэфIтэмэ, — къопсалъэ Масирэт. -КъыздэкIуэ, жиIэмэ, ухэмыгупсысыхьу дэкIуэ. Апхуэдэ щIалэ благъэкIыркъым. Уи Iэпэр иIыгъыу укъришэкIы-нущ, узыхуей псори къыпхуищIэнущ.
«Сыт мыгъуэр хащIыкIрэ абыхэм а Iуэхум. Езыхэр зыхуейра, хьэмэрэ сэ сызыхуейра? Iыхьлыи, ныбжьэ-гъуи, псори зы хъуауэ, щхьэ сагъэбампIэрэ? Хъарзынэщ къишамэ, аращ фIыуэ слъагъур. Сыт абыхэм мы си гум иращIэфынур? Адрей щIалэм нэхъыбэрэ къысхутепсэ-лъыхьмэ, къысхущытхъумэ, нэхъыфIу схуэлъагъуну къафIэщIрэ? Си гум гуныкъуэгъуэ иIэми нэхъыфIщ, фIыуэ сымылъагъум сыдэкIуэ нэхърэ. Абы сыдэкIуэкIэ ар насыпыфIэ схуэщIыну, хьэмэрэ сэ нэфIэгуфIэу сы-щытыфыну? Си фIэщ хъуркъым. Нысэ нэщхъыцэ зыри хуейкъым. Аращи, гугъу иремыхь, «умыгузавэ, сэ, тхьэ, щIалэфI дыдэ къыпхуэзгъуэтыным, нобэ уезгъэшэнмэ, мыбы уезгъэлъэгъунмэ» къызжезыIэхэр. Ахэр къыз-жаIэу, щхьэ нэхъри сызэгуагъэпрэ? Езыхэр зыхуейм сэ сыдэкIуэн нэхъей. Сыкъыдэнэжауэ, зыми сызэримыпэс хуэдэ. Си Iуэху къызэрырамахуэ, сызэрыхуейуэ срагъэп-сэу».
Махуэ гуэрым, Лидэ и закъуэт унэм щIэсри, тогушхуэ-ри, Рэмэзанхэ мэпсалъэ. Телефоныр цIыхубз гуэрым къытрихащ:
- СынодаIуэ.
Лидэ цIыхухъу макъ зыкъещIри:
- Дауэ фыщытхэ, — жи. — Рэмэзан щIэс?
- Хьэуэ, лэжьапIэм щыIэщ.
- Хъунщ-тIэ, фи махуэ фIы ухъу!
- НэхъыфIыжу.
Апхуэдэу куэдрэ псалъэрт, нэхъыбэми щIэсу игъуэ-тыртэкъым.
Зэзэмызэт езым къыщытрихыр. Ауэ абы щыгъуэ-ми Лидэ зыри хужымыIэу щым хъурт. Модрейми губ-жьыр хэлъу: «Емынэм щхьэкIэ телефонным укъеуэрэ ущымыпсэлъэнум, уэр фIэкI Iуэху сиIэкъэ?» — жиIэрти, тридзэжырт. Арати, аргуэру Лидэ нэпс щIигъэкIырт. И лъагъуныгъэр гум щиIыгъыу, гуныкъуэгъуэ иIэр игъэпщкIуу, гупсысэм хэмыкIыу, бампIэр гъусэ къы-хуэхъуауэ, ауэ итIани ар пщIыхьэпIэ къудейуэ къы-зэфIигъэщIу, щыгугъырт фIыуэ илъагъур иджыри зэ къыхузэплъэкIыжыну.
Щэбэт пщыхьэщхьэм Мухьэмэд Лидэ деж къэ-кIуащ.
- Сымаджэщым дауэ ущылажьэрэ, уезэгърэ лэжьы-гъэм? — щIоупщIэ хъыджээбзыр.
- Хъарзынэщ, псори иджыпсту тэмэму йокIуэкI. Зэ-кIэ зыми дагъуэ къысхуищIакъым.
- Уэ пхудэу щIалэ куэд щылажьэрэ?
- Сэ схуэди сэр нэхърэ нэхъыфIыжи щолажьэ, — жи щIалэм, пыгуфIыкIыурэ.
- Сэ аракъым жыхуэсIэр, зи гугъу сщIыр ныбжькIэ щIалэу.
- Щолажьэ, си псэ.
«Си псэти, си фоти, жиIэурэ сегъэукIытэ. Сыту гугъу мыбы уепсалъэу убгъэдэтыну», — жеIэ игукIэ Лидэ.
- Уехъуапсэрэ апхуэдэу уэри улэжьэну?
- Хьэуэ, Алыхьым жимыIэкIэ.
- Сыт щхьэкIэ?
- Сыт-тIэ, зэрысщIынур. Хэт сымаджэ хъууэ къашэн, хэт хущхъуэкIэ ткудэн, хэт.
- Аращ-тIэ, си псэ, сыт сщIэн, си лэжьыгъэщ, — жиIащ Мухьэмэд, мащIэу псчэуIури.
- Къысхуэгъэгъу, сэ уи жагъуэ сщIыну сыхэтакъым. Уэ, дауи, фIыуэ улажьэу къыщIэкIынщ. Ауэ сэ ар схузэ-фIэкIынукъым, жысIэну арат. ИтIанэ, сфIэфIкъым сы-маджэщым сыщIэтын, хущхъуэмэхэр схуэхьыркъым.
- Умыгузавэ, си фо цIыкIу, псори тэмэмщ. Уэ узэ-реплъыр жыпIауэ аращ. НтIэ, сыт абы щхьэкIэ?
Лидэ укIытат, хущIегъуэжат и псалъэхэми, щым хъуауэ щытт.
- Сыт, Лидэ, зыри жыпIэркъыми. Си псэ, умынэщ-хъей. Моуэ тIэкIу пыгуфIыкI, япэ дыдэу узэрыслъэгъуам хуэдэу. Абы щыгъуэм сыту удахащэт. Хьэуэ, иджыпсту уIейщ, жысIэу аракъым. Ауэ абы щыгъуэ уи нитIым насыпыр щIэплъагъуэм хуэдэт, унэфIэгуфIэт. Иджы сщIэркъым ущIэнэщхъейр. ЗыгуэркIэ уи жагъуэ сщIауэ пIэрэ, хьэмэрэ усымаджэу ара?
- Хьэуэ, псори тэмэмщ. Си жагъуэ уэр фIэкI къэзы-мыщI яхэткъым, умыгузавэ.
- Сэ сызахуэщ, дауэ щымытми, къэсщIащ зыгуэрым уи жагъуэ къызэрищIар. Хэт къэзыщIар, си псэ, къыз-жеIэт.
- Хэт зыщIынур, зыми ищIакъым.
- АтIэ, щхьэ унэщхъей?
- СщIэркъым, нышэдибэ гъуэлъыпIэм лъакъуэ сэ-мэгукIэ сыкъеувэхамэ, арагъэнщ.
- Аркъудеймэ, Iуэхукъым, нэгъуэщI гуэру щымыт-мэ. Лидэ, укъыздэкIуэн?
- Ы-ы?!
- Сыт, си упщIэм уигъэшынауэ ара?
- Хьэуэ, сыт сыщIэшынэнур?
- Лидэ, сэ уэр фIэкI зыми сыхуейкъым. ПэжкIэ уи ужьым ситщ. Абы шэч лъэпкъ къытумыхьэ.
- ЩIалэхэр псори сыту фызэщхьыщэ. Зэщхьыркъаб-зэу дахэу фопсалъэ, ауэ.
- Ауи щхьэуи Iуэхум къыхэкIынукъым. ЩыIэщ зи псалъэ зымыгъэпэж, щхьэхуещагъэкIэ хъыджэбзым и ужь ит. Ауэ сэ сыапхуэдэкъым.
- Узэрымыапхуэдэр уи натIэм тедзакъым. Псори ипэхэм деж фIы дыдэщ, иужькIэщ щызэIыхьэр.
- Лидэ, ар апхуэдэу щыжыпIэкIэ, щIалэ псори къызэ-дэпщтэу ущытепсэлъыхькIэ, уэ зыгуэрым, дауи, уи гур къиуIащ. Армыхъуамэ, апхуэдэу уегупсысынтэкъым.
- Дапхуэдэу сызэрегупсысыр?
- Иджыпсту жыпIа къудейщ, псори фIыуэ къежьэу, иужькIэ зэIыхьэу. Апхуэдэу щыщыткIэ, уэ уигъэпэ-жакъым уи щIалэм. СощIэ узэрепсалъэу щытар ми-лицэ гуэрым. Уеблэмэ сцIыхуу жыпIэ хъунущ ар. Си ныбжьэгъу гуэрым долажьэ. Зэрэ-тIэурэ дызэхуэзэн хуей хъуащ, си ныбжьэгъум деж сыкIуауэ. И теплъэкIэ Iейкъым, зыIэщIэлъу, щIалэ къамылыфэ лъагъугъуа-фIэщ. Ауэ цIыхум щIыIэ-щIыIэущ зэрепсалъэр, тIэкIуи щхьэпрех, псынщIэщ, жыхуэсIэщ.
- Сыт а къомыр сэ къыщIызжепIэр?
- Сыт, Лидэ, ар фIыуэ плъагъурэ? Уи жагъуэ къэзы-щIыр арамэ, сэ абы псалъитI зэхезгъэхынщ.
- Хьэуэ, си жагъуэ къищIакъым, и Iуэхуи зумыхуэ.
- Хъунщ, ауэ адрей упщIэми и жэуапыр къызэт.
- Сыт хуэдэ упщIэ?
- Ар фIыуэ плъагъурэ?
- Хьэуэ, слъагъуркъым.
- ИкIи щытакъэ плъагъуу?
- Уэ узэпсалъэу щыта псори фIыуэ плъагъурэт, абыхэм щыщ зыгуэр уи гум къина?
- Лидэ, си псэ, си фо цIыкIу, уэр фIэкI сэ зыри фIыуэ слъагъуркъым. Уи япэ, уэ иджыри ущызмыцIыхум, сепсэлъащ, сахуэзэуи щытащ зыгуэрхэм. Ауэ ар нэ-гъуэщIщ, лъагъуныгъэтэкъым.
- НтIэ, сыт зищIысыр?
- Си зэман щызгъакIуэрт. УщищIалэгъуэкIэ, уи де-лэгъуэщ, жыхуиIэращи, хьэрэмыгъэ сигу къызыхуэкIа гуэрхэри яхэтащ.
Лидэ и нэхэр зэтрех. Ар щилъагъум, Мухьэмэд бгъэ-долъадэ.
- Си псэ, сытыт пщIар, дыбгъэунэхъурти!
- Сэ уэ фIыуэ узолъагъу.
- Лидэ, си псэ, сэри фIыуэ узолъагъу. Псори тэмэм хъунущ, умыгузавэ.
- Щхьэ сыкъебгъэла? СыбгъэлIэн хуеящ.
- Си псэ, сыт жыпIэр зищIысыр?
- Мыхьэмэд, сэ схуэдэр фIыуэ ялъагъуркъым!
- Си псэ, уэр фIэкI зыми сыхуейкъым. Уэращ си ду-нейр, си гъащIэр. Уэрыншэу дауэ сызэрыпсэунур, абы щхьэ уемыгупсысрэ? Узэрыхъужын и ужь ит, жысIэ псори гъэзащIэ. Уэ уи гъащIэр уужэгъужа щхьэкIэ, сэ сужэгъужакъым, сумыгъэунэхъу!
ЩIалэр щIож, удз гъэгъа Iэрамэ къещэху, псым хе-гъэувэри Лидэ бгъэдохьэ:
- Уэ хущхъуэмэ уфIэфIкъым, мыбыхэм я мэр нэхъ гурыхьщ, — жи, пыгуфIыкIыурэ.
Мухьэмэд залымыгъэкIэ егъашхэ, псалъэ гуапэ, IэфIкIэ игъафIэу, кIэлъыплъу махуэри жэщри и Лидэ трегъэкIуадэ.
Хуэм-хуэмурэ, цIыхубзыр къохъуж, и узыншагъэри зэтоувэж. Мухьэмэд абы и Iэхэм ба хуищIурэ, зэрыхъуар имыщIэу, къыжьэдоху:
- Лидэ, къыздэкIуэ, иджыпсту укъэсшэнущ!
- СщIэркъым, — жи Лидэ, и нэ фIыцIэхэр къихурэ зэрыхуейри хуэмыбзыщIу.
- Си удз гъэгъа, си гупсэ, псысэ. Уэ куэдрэ, куэдрэ уогупсысэ,
Уэ сынолъэIу, къысхуэхъу щхьэгъусэ, Дыгъэхь ди гъащIэр дызэгъусэу!
- Мыр сыт, сыдохутырщ жыпIэурэ, иужьым усакIуэ ухъужауэ ара?
- Хьэуэ, сэ сыусакIуэкъым икIи сыхъуну къы-щIэкIынкъым, ауэ си гухэлъхэр апхуэдизкIэ удз гъэгъам хуэдэу къызэрытIэпIыкIати, гум дахэу псалъэхэр зэ-ригъэкIуауэ ар къудейщ. НтIэ, иджыпсту жэуапыр къы-зэптыжрэ хьэмэрэ иджыри сыножьэн хуей?
- Уи гъащIэр укъызэжьэу уохь.
- Дауэ жыпIа?!
- Хьэуэ, жэуапыр згъэгувэнкъым.
ИкIи игъэгувакъым. Мухьэмэд зэрыщIалэфIым ещхьу, лIыфIуи къыщIэкIащ. Сабийр Лидэ и адэ-анэм япIырт. Адэ-анэри сабийри илъагъуну Мухьэмэд и щхьэ-гъусэм зэи пиубыдыртэкъым. Уеблэмэ езыр машинэкIэ кIуэурэ, ахэр Лидэ къыхуишэрт.
Рэмэзани унагъуэт — япэу иIа фызыр къишэжат. Ари, къакIуэурэ, щыхуейм и къуэр илъагъурт.
Лидэ и адэ-анэм я гур псэхужат, япхъу закъуэм и Iуэхур унагъуэкIэ тэмэм хъужати. Абыхэм я малъхъэр къуэм хуэдэу фIыуэ ялъагъурт.
- Iей мыхъу фIы хъужыркъым, — жиIэрт анэм гуфIэу. — Еплъ ар къызэрекIуэкIами зыхуэкIуэжами!
Я пхъурылъху цIыкIур я гурыфIыгъуэт. Зыхуей хуэ-зэу япIырт, езыми адэшхуэ-анэшхуэм пищIын щыIэ-тэкъым.
Мухьэмэд и шхьэгъусэр унэм дэубыдауэ дигъэсын идэртэкъым.
- Жьы ухъумэ, урикъуху удэсынщ, иджыпсту уи щIа-лэгъуэщи, IэщIагъэ, щIэныгъэ уиIэн хуейщ. Адрейхэм нэхърэ унэхъыкIэ? — жиIэрт.
Лидэ, хуэмеищэми, еджапIэ нэхъыщхьэм, и щхьэгъу-сэм едаIуэри, щIэтIысхьащ. Абы щIэсурэ, ахэм зы къуэ зэдагъуэтащ. ЕджапIэр къиухщ, сабийхэри къэжэпхъ-ри, Лидэ и щхьэгъусэм дэщIыгъуу лэжьэн щIидзащ. Дэнэ кIуэми, зэщIыгъут. Я щIалэгъуэ дахэ фIэкI пщIэн-тэкъым, зэщхьэгъусэхэр зэщыгуфIыкIыу паркым щит-хэм деж. Абыхэм я лэжьэгъухэр къехъуапсэрт:
- Зи насып, сыту фIыщэу фызэрылъагъурэ! — жаIэу-рэ, ягъэщIагъуэрт. Ауэ абы гъэщIэгъуэн хэлъкъым: инщ лъагъуныгъэм и къарур. Ар зи гум емытIыркъам къы-гурыIуэнукъым