Адыгэ чIыгум къычIахыгъэхэм талъыплъэн фай

Илъэс шъитIу фэдиз хъугъэу Адыгэ ЧIыгужъым ит Iуашъ­хьэхэр атIых. Дышъэм, тыжьыным ахэ­шIыкIыгъэхэу пкъыгъо лъэпIабэ къагъотыгъ, ау гъэ­шIэ­гъоны - ахэр тилъэпкъ къезыпэсыгъэхэу археологхэм къахэ­кIыгъэр нэбгырэ заул. МыщкIэ анахь зэфагъэ зыхэлъыгъэу, къы­чIихыгъэхэр ти­лъэпкъ зэрикIэ­ныжъыр емызэщэу къэзыушы­хьатыщтыгъэр профессорэу Анфимов Никита Владимир ыкъор ары. Тиархеологие иIа­хьышIу хишIыхьэгъэ къодыеп, лъапсэ фишIыгъ. ЗэлъашIэрэ шIэ­ныгъэ­лэжьыр зыщымыIэжьым щегъэжьагъэу Краснодар краим иархеологхэми, адрэ нэмыкI чIы­пIэхэм къарыкIыхэрэми къычIа­хырэ артефактхэр адыгэмэ яягъэу къа­Iорэп ыкIи къаIощтэп. Тари­хъым ишъыпкъапIэ ашIапэзэ къа­гъотыхэрэр нэмыкI лъэпкъхэм апатхэх. Зэдырагъаштэзэ зэдежъыух пкъыгъо лъапIэхэр - киммерикхэм, скифхэм, шэрмэтхэм, аланхэм, къэзэрхэм, болгархэм, урысхэм, нэмыкIхэм къыздащэхи тичIыгу къыщычIатIагъэхэу. Аужырэ илъэс 20-м титарихъ зэпыра­гъази, шъхьэкIэ агъэуцугъ.

Мыщ елъытыгъэу джы упчIэ къэуцу - адыгэмэ якIэныжъ адрэ ягъунэгъу лъэпкъмэ анахь мыбаимэ, сыд пае илъэс къэс километрэ мин пчъагъэхэр къызэпачызэ экспедицие пчъагъэ тиреспубликэ къакIора?

Урысыемрэ краимрэ яархеологхэм ялъытыгъэмэ, хымэ хэгъэгумэ къарыкIыхэрэм зэфагъэ ахэлъ - артефактхэр адыгэмэ яехэу сыдигъуи къаушыхьаты. Францием къикIыщтыгъэхэмрэ Питер къи­кIыгъэхэмрэ зэ лъэшэу зэнэкъо­къухэу сядэIугъагъ. Пкъыгъохэу къэдгъотыхэрэр зыгорэм къыращыгъэхэу Урысыем иархеологхэм къаIо зэхъум, фэмыщыIэу Францием къикIыгъэмэ япащэ яуп­чIыгъагъ:

- Мы къычIэдгъэщыгъэ унэхэри, арылъхэри зыгорэм къыращыгъэха? Зэфагъэ хэлъэу шъугу­щыIэ хъущтба?

Тихэгъэгу щыщхэм угу джэнджэш къырагъахьэ - егъашIэм Темыр Кавказым анахь лъэпкъышхоу щыпсэурэ адыгэхэр чIым темысыгъэхэу, уашъом къефэхыгъэхэу къыпщагъэхъу. ТишIэныгъэлэжь цIэрыIоу Шъхьэлэхъо Абу зэриIоу, «дунаим ичIыналъэмэ Адыгеир яанахь гъэтIылъыпIэ дэгъугъэмэ тшIэрэп».

Тисаугъэтхэм къачIахыгъэ артефакт хьалэмэтхэмкIэ зэрэдунаеу Адыгеир цIэрыIо щыхъугъ, тиархеологие шIэныгъэм, культурэм, тари­хъым хэхьагъ, чIыпIэшхо щиубытыгъ. Тятэжъхэм якIэныжъ ибаигъэ, имэхьанэ, илъэгагъэ хэгъэгубэмэ ащы­зэлъашIэ. ИжъыкIэ тхыбзэ тимыIагъэу тилъэпкъ къырыкIуа­гъэр амытхыгъэми, титарихъ лъэпсэшIу иI.

Тиархеологие саугъэтхэу атIы­гъэхэр бэ мэхъухэми, шIэныгъэ­лэжьхэм къагъотыгъэу тарихъым хагъэхьагъэр мэкIэ дэд. МыщкIэ зэрарышхо къытфэзыхьыгъэхэр ыкIи къытфэзыхьхэрэр хъункIакIохэм тиIуашъхьэхэр зэрэзэрапхъуагъэхэр, джыри етIупщыгъэу зэрэзэхаты­гъухьажьыхэрэр ары. Республи­кэмкIэ археолог зытIу охъукIэ, ари мылъку икъоу щымыIэу, тIэн ушэтынхэр сыдэущтэу зэхэпщэщтых ыкIи лъэпкъым итарихъ хэбгъэ­хъощт? ЕтIани адыгэмэ яэтнографии, ятарихъи, яIорIуатэхэми ащымыгъуазэхэу къэлэшхомэ къары­кIыхэу тисаугъэтхэр зытIыхэрэм, ежьхэм къызэрашIошIэу, къычIа­хыхэрэр адыгэхэм къытамыпэсхэу зэфэхьысыжьхэр афашIых. Ар къызэрэташIэрэр нафэу зэрэщытызэ, тащыщ горэм зыпари апиIо­жьырэп. Аущтэу къыбдэзекIохэу сыдэущтэу зэфагъэ хэлъэу титарихъ тхыгъэ хъущта?

ШIэныгъэхэм апылъхэу цIыф гъэсагъэхэр тиIэх, IофшIэгъэ дэ­гъухэр къапкъырыкIыгъэх, ау ахэм узяупчIыкIэ, упчIэ къыуатыжьы «ар сыдым итхагъ?» аIошъ. ЦIыф гъэсагъэхэу тиIэхэр тилъэпкъ иапэрэ шIэныгъэлэжьых, арышъ, ахэр ары лъэпкъым ишIэныгъэмэ лъапсэ афэзышIынхэу зытефэхэрэр. Непэ ахэм адыгэхэм афатхырэр ары тишIэныгъэмэ лъапсэ афэхъущтыр. НэмыкI лъэпкъхэм титарихъыжъ елъытыгъэу гъэшIэгъонышхо къытфатхыгъэп ыкIи къытфатхыщтэп. Икъунба тызэрэзэплъэкIыжьыгъэр?

КъызэрэтIуагъэу, тикIэныжъ зэзыгъашIэхэрэм адыгэу ахэтыр макIэ. Тэ тщымыщмэ тятэжъ пIа­шъэмэ ялэжьыгъэ тфыкIаугъоещтэп, къагъотыхэрэр шъыпкъэм тетэу тилъэпкъ къырапхыщтхэп.

Илъэс щэкIкIэ узэкIэIэбэжьымэ, Улапэ Iошъхьэ байхэр щыттIы­гъагъэх. ЯмышIыкIэу гъэпсыгъэхэу, дышъэм, тыжьыным, джэрзым ахэшIыкIыгъэхэу пкъыгъо бэ дэдэ къэдгъотыгъагъ. Ахэм янахьыбэм псэушъхьэ, бзыу ыкIи къэгъэгъэ теплъэхэр яIагъэх. ШэкIым е шъом атебдэнхэ плъэкIынэу гъонэжъыехэр яIагъэх. Дышъэ тен...

http://circassiatimes.com/mainnews/698-adyge-chiygum-kychiahygehem-talyplen-fay.html