ЗэлъашIэрэ усакIоу Къуекъо Налбый непэ къызыхъугъэ маф — Адыгэ макъ\nЗэлъашIэрэ усакIоу Къуекъо Налбый непэ къызыхъугъэ маф\nРедактор 22.07.2021 КУЛЬТУРЭР, КЪЭБАРЫКlЭХЭР\nКъуекъо Налбый: «Сэ непэ — сытыгъ»\n«Сыхэта сэ!!» — ЗэупчIыжьы поэтыр. Емыхъырэхъышэу, ыкIуачэ зыдишIэжьэу, гупшысэ самэмэ закъыIэпихызэ, пса­лъэм идахэр, идэгъур зэхэзышIэу, усэ хъырахъишъэр къыIотэкъу:\nСэ непэ – сычъыг,\nСэ непэ – сыкуам,\nСэ непэ – сыбзыу там.\nКъысэлъэIу куамэри тхьапэ сыхъу­нэу,\nСэ непэ – сытыгъ,\nСэ непэ – сыогу,\n(у. «Сэ непэ сытыгъ»)\nЦIыфыр ежь ныдэлъфэу зы шIагъо горэ хэлъэу къэхъу, Налбый Тхьэр къы­фэупсагъэу адыгабзэр икIэсагъ, ежьри ащ фэIэзагъ, усэнэу къэхъугъагъ. Псэм хэгъэкIухьагъэм уехъожь къодыемэ, псэ къыпэкIэжьы, Къуекъом игупшысэхэми игъо къэси, шъуи ли ашIыгъ, псэ агъотыгъ.\nАу къэбарыр къэIотэгъошIуми, щыIэныгъэр Iордэгъэзэ псынкIэп, хэти игъэ­шIэ гъогу къекIуфэ бэ ыщэчэу ыушэтырэр, а зэкIэмэ цIыфыр афытэ, апсыхьэ, теубытэгъагъэ хэлъэу имурад фэкIо, Игугъэ фэшъыпкъэм, тамэ егъоты.\nЦIыфыгу цIыкIужъыем нахь чэфи, нахь гуIэлэ-гумэкIыли, зышъхьамысыжьи, нахь емызэщыжь лъыхъокIо ыкIи лэжьэкIо-гупшысакIуи хъужьырэп. Гур шъхьафит! Ар къыоупчIыжьырэп о уие шъыпкъэми, ежь шIоигъом тетэу ренэу ишыупэ егъазэ; макIо; мачъэ; мэгугъэ; мэусэ. Гур, хьатыякIо гъэшIэгъонэу, щыIэныгъэм щэIорышIэ: ымышIи, зынэмыси, зэримыгъэзафи щыIэп. Джары, бзыум фагъадэу, «гур тэмабгъу» зыкIаIорэри. Налбый ныбжьи институт къымыухыгъагъэми, сэ сишIошIыкIэ, хэлъыр къыхэкIыжьын фэягъэти усэ­щтыгъ, тхэщтыгъ, нэмыкI кIуапIэ – гъогу ащ иIагъэп – усэнэу мы чIым къытехъо­гъагъ.\nАдыгэ лъэпкъым иусэкIо ин гъэшIэгъон хъущтым сэ сшъхьэкIэ пасэу сы­IукIагъ, сыфэнэIосэнэу хъугъэ. Ащ дэжьым къоджэ еджапIэм сыщеджэ­щтыгъ. Чылэгум ит тхылъеджапIэм сычIэхьагъэу Къуекъо Налбый иапэрэ усэ тхылъэу «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIорэр къэсщэфыгъагъ. Сигъэгу­шIуагъ, къызхэкIыри сымышIапэу, непи ар зэрэкIэкъыпсэу, дунэе шхъонтIабзэр ишъо теплъэу, Налбый исурэти ныбжьыкIэ дахэу тетэу зэрэсиI, сиIанэтемых.\nГупшысэ кIэпсэ кIыхьэкIэ Дунэешхом епхыгъэ кIалэр ыгу зэпэзыкъудыирэ гупшысабэм зэлъаIыгъыгъ, ежьри зыдимышIэжьыпэу, сэ сызэрэгугъэрэмкIэ, тхылъым ыцIэ «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIорэр бгъэм, бзыоу къыдэбыбы­кIыгъ.\nМэчэрэгъу ЧIыгур, мэчэрэгъу.\nКъеIом фэд цIыкIу-цIыкIоу: дэгъу, дэгъу.\nЧыжьэу-чыжьэу зыгорэ къэжъыу,\nЧыжьэу-чыжьэу зыгорэ къэжъгъыу.\nСыд шъуIуа къытфэжъгъыурэр:\nОрэд макъа, чыжьэу ибыбагъэу,\nЦIыф шIулъэгъуа, нэфым лъыIэбагъэу?..\n(у. «ЧIIыгур сыгу къыщекIокIы»)\nУпчIэ минмэ джэуап аритэу игупшысэ ыгъэзэщт УсакIом щэIэфэ.\nЗы цIыфышхоу къэхъугъагъ\nКъуекъо Налбый бэдзэогъум и 20-м 1938-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. 1962-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. КIэлэегъаджэу къуаджэм, клубым ипащэу, Тэхъутэмыкъое район гъэзетым икорреспондентэу Iоф ышIагъ. 1976-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1993-рэ илъэсым нэс Адыгэ радиовещаниемрэ телевидениемрэ я Комитет адыгабзэкIэ икъэтын иотдел ипэщагъ. Ыужырэ илъэс­хэм Адыгэ Хасэм иобщественнэ-политическэ гъэзетэу «Гъуазэр» ыкIи кIэлэцIыкIу журналэу «Самгъур» илъэситIо къыдигъэкIыгъ. 1995-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Налбый АР-м ителерадиокомпание ихудожественнэ къэтынхэм яредактор шъхьэIагъ.\nЫтхыхэрэр 1965-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу къыхиутыщтыгъэх ыкIи ады­габзэкIэ усэ тхылъ пчъагъэ къыдигъэ­кIыгъ: «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы», (1968), «Чэрэз чъыгхэр», «Нэпкъ фабэхэр», «Огур зыIэтыгъэр», «Зы бзый, зы макъ, зы къамзый», «ЧIыгуи огуи зэдытий», «Гум инэф, псэм ифаб», «Гум истафэхэр», нэмыкIхэр. Мыхэр адыгабзэ ыкIи урысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх, Москва къыщытырадзагъэхэри ахэтых.\nКъуекъо Налбый прозэми зыщиушэтыгъ: адыгабзэкIэ къыдэкIыгъэх «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «ЩымыIэжьхэм ясэнабжъ» («Вино мертвых»), «Зэкъомэз» («Лес Одиночества»), повестэу «Къушъхьэ ябг» («Черная гора»), ежь авторым урысыбзэм мыхэр ригъэкIугъэх, «ХэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр» («Избранное»), «Адыгабзэм хэт фэIазэр?» I — IV-рэ классхэм апае «Адыгэ этикетыр» (2007) ыкIи тхылъий хъурэ хэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр (урысыбзэ ыкIи адыгабзэкIэ 2011 – 2013-рэ илъэсхэм) къыдэкIыгъэх.\nН. Къуекъом драматургиемкIи гъэзагъэу Iоф ышIагъ: ипьесэхэу «Шъэожъыемрэ ЦэIунэжърэ», «Пщы-оркъ зау», «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «Тятэжъмэ яорэдхэр», «СышъолъэIу, сыжъугъэтIы­лъыжь» Адыгэ лъэпкъ театрэм щагъэуцугъэх. Налбый зиавтор сценариер апэрэ адыгэ документальнэ-художественнэ фильмэу «Гугъэм ииэзах» («Сумерки надежд») ыIоу тырахыгъ, мызэу, мытIоу ар Адыгеим ыкIи нэмыкI чIыпIэхэм къыщагъэлъэгъуагъ, цIыфхэри ашIогъэшIэгъонэу еплъыгъэх.\nТхакIом зэдзэкIыгъэ IофшIагъэхэри иIэх: «Укрощение строптивой» Шекспир иеу, «Хозяйка трактира» Гольдони, «Тартюф» Мольер ытхыгъэу, «Ревизор» Гоголым иеу, «Иванов» Чеховым ытхыгъэу адыгабзэм ригъэкIугъэх, мыхэр ти Адыгэ драмтеатрэ исценэ щагъэуцугъэх.\nКъуекъо Налбый творческэ кIочIэ ин зыпкъырылъыгъэ тхакIу, иусэхэм ащыщ­хэр композиторхэм мэкъамэм ралъ­хьагъэх, ипроизведением ащыщхэр нэмыкI цIыф лъэпкъыбзэхэмкIэ – чех, болгар, тырку, грузиныбзэкIэ зэра­дзэкIыгъэх.\nГупшысэр игъомылэу щыIагъ\nКъуекъо Налбый Юныс ыкъор илъэс 40-м къехъум хьалэлэу, зафэу адыгэ литературэм щылэжьагъ, зынэмысыгъи, къыримыIотыкIыгъи щыIэныгъэм хэтэп. УсэхэмкIэ ригъажьи, прозэми, драматургиеми, киноуми ыкIи сурэтшIынми, къин къыщымыхъухэу, пшъхьапэу закъы­щигъэнэфагъ. Ипроизведениехэр, иусэхэр, исатыр пэпчъ ыгу ахилъхьэмэ, ахэстыхьэзэ игъашIэ къыхьыгъ. Игупшысэ налъэ пэпчъ фэсакъэу ылэжьыгъ, адыгабзэр ыгъэбзэрэбзагъ.\nСабый цIыкIур къызэрэхъурэм фэдэу,\nЧIыгум ЧIыгу къытехъо мафэ къэс!\nТинепи тинеущи иорэдэу,\nЧIыгум тэ тытес.\nЗи щыкIодрэп ЧIыгум къытехъуагъэу,\nФызэIуахрэп зыми джэнэтыпчъэр.\nУатэр ыкIи гъупчъэр!\n(у. «Сабый цIыкIур…»)\nЗыгорэ ренэу агъэмысэныр гупшысэн­чъэхэм зэряшэныр, бгъэмысэныр нахь Iэрфэгъоу зэрэщытыр, («бгъэмысэныр мысэмэ ялэгъу») иусэмэ ащыщ къыщыIуагъ. Джащ фэдэу усэу «Зи умыIоныр» зыфиIорэм, «…Зи умыIоныр, Зи умыIоныр, егъашIэм пщэIэныр?.. О зи умыIоу;» — пшъхьэ къырыджэгунхэр усакIом еумысых. ЩыIэныгъэм шIуи бзаджи зэриIэр ешIапэ усакIом, хэкIыпIэ пстэуми яIэу зэрэщытыр, щтэр къыз­темыгъакIоу, уишъыпкъэ уфэкIоныр, исатырхэм ащыкIегъэтхъы.\nКъуекъо Налбый итворчествэ узыфэе гупшысэр зэкIэ хэбгъотэщт, псышхо къаргъоу, зыхэолъэгъожьы:\nХьаумэ орэд тама\nХьаумэ пцелы куама\nКъуекъо Налбый зэчый дахэу Тхьэм къыритыгъэр зафэу, хьалэлэу щэIэфэ ылэжьыгъ, гущыIэм нахь кIочIэшIу зэрэщымыIэр ышIапэу, игущыIэ пытэу ыгъэ­уцун ылъэкIыщтыгъ:\n…Сэщ фэдэу дунаир уиемэ,\nТыгъэ ухъущт, е жъуагъо.\nЕтIанэ пщэс шIуцIэр къыпшъхьарыхьагъэми,\nУкъуалъэгъощт пщэс къогъум.\nЕтIанэ жъуагъоу огум уистыхьа­гъэми,\nЫIэгу уифэщт шIулъэгъум…\nОгумрэ ЧIыгумрэ афэдэкъабзэу,\nШIулъэгъумрэ гъатхэмрэ зы ны къылъфыгъэх.\nКъуекъо Налбый адыгэ гущыIэр, адыгэ гупшысэр зыгъэбэгъощт усэкIо-гупшысакIоу мы чIым къытехъогъагъ, итхыгъэ­хэм, игупшысэ гъогу адыгэхэр бэрэ арыплъэжьыщтых.\nЩытхъуцIэ инхэри – Адыгэ Респуб­ликэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхуагъ, литературэмкIэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие, дунэе шIухьафтынэу М. Къандурым ыцIэкIэ агъэнэфагъэм ялауреатыгъ, (АМАН-м) шIэныгъэхэмкIэ Дунэе Адыгэ(Черкес) академием ицIыф гъэшIо­гъагъ, 1974-рэ илъэсым щегъэжьагъэу Урысыем итхакIохэм я Союз хэтыгъ.\nПредыдущая Щамсудинэ ихьакIэщ