УасэIыхыр зэрекIуэкlыу щытар

уасэIых джакlуэ ягъакIуэм унафэ хуащIти, езы к1уам дэщIыгъуу къызди­шэрти къэкIуэжт. Е хьэзыр къемыхъулIэмэ, «дэ пщэдей пщыхьэщхьэ дынэкlуэнщ, уэ кIуэж»,- жаIэти, къаутIып­щыжт. ДжакIуэм къихьыжа хъыбарым тету мыдэкlэ къы­здэкlуэжахэми зызэрaгъэпэщт, хьэщIэхэм зыхуагъэхьэ­зырт. Я хъыджэбзхэри я пшынауэхэри, хьэщIэхэм бгъэ­дэсынухэри ягъэхьэзырт, зэрыхъунум хуэдэу яубзыхут. УасэIыхыр, зэрыхабзэти, игъащIэми къызэрыкlуэр пщы­хьэщхьэм хэкIуэтауэт.
Зэрыжаlам хуэдэу хьэщIэхэр шууэ къыдыхьэрт.
Хьэщlэхэр къэсащ! - жаIэти, псори зэблэжт, зэ­рызехьэрт. ХьэщIэхэм япежьэти кърагъэчэпсыхырт. Фlэ­хъус гуапэ ирахти, ирагъэблагъэт. ЗдыщIыхьэм хьэщIэхэм бгъэдэсынухэр щIэсыххэт, я Iэнэм шхын гъущэ телъу яб­гъэдэту. УасэIыхым яхэсыну хэгъэрейуэ лIы зытlущ нэхъ­рэ нэхъыбэ хагъэтIысхьэртэкъым. Хьэщlэхэри зэрахуэфа­щэкIэ ягъэтIыст, нэхъыжь-нэхъыщIэкlэ. ХьэщIэхэм я щыщу я нэхъыщlэу щlалитI ямыгъэтlысу жыхафэм тра­гъэтт. Я Iэнэм хьэлыуэрэ хъыршынрэ телът. Адыгэ тхьэ­лъэIум япэ дыдэ Iэнэм тралъхьэр хьэлыуэрэ хъыршынрэт.
Нэхъыжьу гупым ягъэтlысыр бысым хэгъэрейхэм ящыщт. Хьэщlэ гупым ящыщ тхьэмадэу гупым ягъэтlы­су хабзэтэкъым.
Гуп тхьэмадэ хэгъэрейхэм хъуэхъу жиIэти, хьэщIэхэри хэгъэрейхэри зэрызэ еlубырт. Абы иужькlэ хьэщIэхэм ящыщ тхьэмадэм хъуэхъу жиIэти, псори зэрызэ хэlубырт.
Бысымыр икъукlэ нэщхъыфIэн, нэжэгужэн хуейт. Ауэ хьэщIэхэм я нэщхъ къаIэту, хэгъэрейхэр щIагъуэу я нэгу щIагъэплътэкъым. Ар уасэlых хабзэти, уасэр къыIрахыу зэгурыIуэхукIэ, щIагъуэу нэсэlуаси хэгъэреи защIтэкъым. «Нэсэlуасэ захуэтщIмэ, дагъэукIытэнщи, дызыхуэмей уа­сэу къыдатынщ»,- жаIэти арат зыхуэсакъхэр. АдэкIэ ефэн ямыдэу хьэщlэ нэхъыжьым унафэ ищIырт:
- Иджы фадэри зыгуэр хъунщ, ари зыщIыпIи кIуэн­къым. Ауэ ди Iуэхум иужь дивгъыхьэ! - жиIэти.
- Алыхь-алыхь, фэ фызыхуейуэ дэ фхуэдмыщIэн щыIэ, фызыхуей дыдэр фхуэтщIэнщ! - жаIэти, бысым­хэр ящыгуфIыкIт. УасэIыхым жаlэ псори бысымым ягъэ-
зэщIэн хуейт, пэрыуэну хабзэтэкъым. УасэIыхым нэхърэ нэхъ ягъэлъапlэ зыри щыlакъым. Абы сыт жаIэми, сыт . къыпаубыдми хуамыщIэну Iэмал иIэтэкъым.
Хьэщlэ нэхъыжьым ищlа унафэм тету хьэщlэхэр щlа­шырти, уэздыгъэ нэхукlэ былымхэр зэрыт Iуэм яшэти, уасэу иратынум щыщу зыхуейхэр храгъэхыну ирагъэ­лъагъут. Выхэм, жэмхэм ирагъэiiлъхэрт. ХьэщIэхэм ягу иримыхь защIырти зыдракъей-зыкъракъых защIт. Адэкlэ зэрыlушт, хэти зэхъуцацэт. Зыгуэрхэр ягу иримыхь защIт. Апщlондэху бысымри гузавэурэ щlыIэтехьэгъуэ къыте­хьэт, уасэр ящтэнукъым, жиlэу гузавэурэ.
А хьэщlэхэр щlызэрызешэр мыпхуэдэнкlи хъунут: бы­сымым зы вы нэхъыфlыlуэ игъэпщкlуауэ, ар хьэщIэхэм бзэгукlэ къащlауэ. ХьэщIэхэм ар щхьэтеч ящIырти: «фи вы джэмыдэжьыр дэнэ щыlэ? Ар къэфхужу мы Iуэм къив­мыхуауэ зы былым къэтщтэнкъым»,- жаIэти, заублэ­рэкIти увыжт. Абыкlэ зэныкъуэкъуу щlадзэрти, сыту ящIми, ар къамыхужу зэгурыlуэтэкъым. Джэмыдэжьыр къзхужт. Ар зэрынэхъыфlыр зэрагъэпщкlуамкlэ ящIэрти, япэ дыдэ ар ящтэрт.
Апхуэдэ Iуэхум мьшхуэди къэхъут: уасэр зытыр бза­джэ гуэру щытмэ, жагъын зиlэ и выр игъэпщкlурт. Ар бзэгукIэ хьэщIэхэм зэхрагъэхти, ар къамыхужу зыри ящ­тэн ядэтэкъым. Ар къьrзэрахужу, япэ дыдэ ар ящтэрт. Бысымри зыхуейр арати, къехъулIаг. Абы иужькIэ ад­рейхэри къыхахырти зэгурыlуэрт. «Уасэр ящтащ, зэф1э­кlащ»,- жаIэрти, бысымхэм дамэр къатекIэрт, дунеи гу­фIэгъуэр яIэу псари зэхэзежэ хъурт, езыхэм кърата хуэ­дэу яфIэщIыжу. Хьэщlэхэр Iуэм къикIыжти унэм щIыхьэжхэт.
Иджы щыгъьrнхэмрэ къинэмыщI хьэпшып зэраухылIа­хэмрэ еплъын, къащтэн хуейт. Ахэр былымым нэхърэ нэхъ къайгъэт. Бысымым имыгъуэтауэ е къыхуэмыщэхуауэ гъунэгъухэм къыIрахауэ, хьэхуу къахьа Iэджи хэлъынкIэ хъурт, хьэщIэхэр зэрыкIуэжу зэбграхыжыну, е нысэр къызэрашэу трахыжыну. А хьэпшып утыкум къралъхьа­хэр зэпаплъыхь-къызэпаплъыхьурэ, ягу иримыхь къыхэ­кIырти, зэгурымыIуэу зрагъанэрт. «Дэ жыхуэтIар мыпхуэ­дэкъым»,- жаIэти, ямыщтэ хъурт. Абы къыхэкIыу зы­гуэрхэр шэсыпIэу увырт. «Ар фэ фызыхуей дыдэм хуэдэу фхузэсхъуэкIынщ»,- жиIэти. lуэхур абы и пщэм дэлъу мыдрейхэр ящтэти, зэгурыIуэрт.
- ЗэфIэкIащ, псамкIи зэгурыIуащ,- жаIэрти, гуфIэ­гъуэр яIэу бжэIупэм джэгужьыр щрагъажьэрт. ХьэщIэхэ­ри бысымхэри хуабжьу зэщыгуфIыкIырт, IэплIэ зэрашэкIт, зэхъуэхъурт. Нэщхъуэбзащхъуэу щыта хьэщIэхэм я 6зэр къиутIыпщыжырт, нэжэгужэ къэхъужырт.
Хьэщlэхэр ирагъэблэгъэжти, къарууэ яIэр ирахьэ­.пIэрт, фадэр куэду къахьырти къагъэувт, шхыныр Iэнэм тез къащIырт.
- Жэщыр хуабжьу хэкlуэтащ, дауэ тщIыми хьэщlэ­хэм чэф едгъэгъуэтын хуейщ, зэману къытхуэнар мащIэщ, Iуэхум епlэщIэкIын хуейщ,- жаIэти текъузауэ ирагъафэу щlадзэрт.
Фадэр зэрырафыр къамыл шыплъэт е пхъэ шынакъ кlыгъуанэти, зыр ефэрэ и ижьырабгъукlэ къыщысым иритынурэ хъурейуэ кърагъэкlуэкIт, щхьэж хуейм хуэдиз хифыкIыу, хуэмейм зыри иримыфу, ауэ хабзэм щхьэкIэ и Iупэр хищlэрэ и гъунэгъум иритурэ, чэф зимыгъэхъуну хуэсакъыу.
Iуэхур бысымыр зыхуейм хуэмыкIуэмэ, емыфэну Iэмал къезымытыну, махъсымэ пщалъэ бжьакъуэр къахьти, къэ­бэрдейхэм «изырызафэу», джылахъстэнейхэм «гъэкIыкъы­рафэу» жаIэрти ирагъэкlуэкlыу щlадзэрт. БгъуэщIэсри ящхьэщытт «куэдрэ умыIыгъыу, егъэкIуэкIыт»,_ жиlэу. Абы иужькIэ дэкlуейри къехыжри умыщlэу ирагъэкIуэ­к1ыу щIадзэт.
БжэIупэм пшынэмрэ Iэгумрэ дунейр щакъутэжт, унэм укъыщIыхьэжамэ, уэрэдым унащхьэр тричт. Псори зэры­зехьэхэрти, щIэжри къыщlэлъэдэжри пщIэртэкъым. хьэ­щlэ щIалэхэр яфIыщIэкIырти джэгум яфIэкIуэрт, кIэ­лъыкIуэрти, къалъэфыжырти ирагъафэт.
Ауэ хьэщIэ нэхъыжьыр хъей имыIэу и пIэм ист. Чэф игъуэтыным хуабжьу щышынэрт, игъуэтынуи eмык1ут, чэф ирагъэгъуэтынуи ежауэ яужь ихьэт, ауэ езыр зэре­жьэжыным иужь итт. Апхуэдэурэ нэхури щыт. Eмык1уp и фэм дэлъти, нэхъыжьыр къытриIэтыкIт, шэнт зытесым тепыIэжтэкъым.
- Дежьэжын хуейщ! - жиIэрти, нэхъыжьым унафэр иригъэкIуэкIт, бысымми ирафамкIэ игу зэгъакъыми, зи­гъэжьажьэрт. Мыбдежым хьэщIэхэм я ежьэжыныр зы­къомкIэ бысымым IэщIэлът. Бысымым нышыр Iэнэм къы­тримылъхьэу игъэгувэрт. Зэрыхабзэти, нышыр къамыхьауэ хьэщiэхэр тэджыж хъунутэкъым. Бысымыр щIэмылъэIуу, а щхьэусыгъуэмкlэ игъэгувэрт.
Иджы ежьэжми хъунщ щыжаIэм и деж, нышыр яхьт, пхъужьхэм фадэбжьэрэ шхын тепщэчрэ яlыгъыу щIыхьэт. Хьэщlэхэр ирафынкIи яшхынкIи ирикъуащи, зыри ящы­кlуэжкъым, пхъужьхэм щlахьар ирамыфынуи Iэмал иIэкъым. IэщIэкI иджы абы уэ, нэхъыжь! А цIыхубзхэри хэ­кlуэтауэ щIэкIуари арат, зыри щыхурамыфыжым и деж
хуагъэзэну. Хьэщlэ щlалэхэри къыщlалъэфэжти зэрызехьэт.
Абы хэту щхьэр къахьырти къытрагъэувэрт. Щхьэр якъута нэужь, ешхэ, ефэ щыIэжкъым, хьэщlэхэр ежьэжы- ным хуит хъуати, тэджыжт. Къэтэджыжауэ зэхэту, «шэсыжыбжьэ» жаIэти, а зэрызэхэтым хуэдэу, мытlысыжу
зэрызэ ефэжырти, аlбыкlэ яухт.
Хьэщlэхэр къыщIэкIыжт, гуп тхьэмадэр хъеи имы1эуIэнэм къыбгъэдэнэрт. Iэнэр ауэ къигъанэу, къыщIэкI хъуртэкъым.
Бжэlупэм джэгур Iутти, пшынэри Iэгури щlагъэхуэбжьауэ дунейр якъутэрт. Хьэщlэхэр джэгумкlэ Iуашэти, я нэхъыжьри зэ къагъафэрт. Хъыджэбзхэм адыгэбзэ яж­риIэти, яхъуэхъути хьэщlэ нэхъыжьыр джэгум къы1укIыжт. 
Абы иужькlэ хьэщlэ нэхъыжьыр адэ-анэхэм я дежк1э щIыхьэти сэлам ярихыжт, яхъуэхъут, дахэ яжриIэти къыщIэкIыжт. УасэIыхым и Iуэхур абыкlэ зэфIэкIти, шэсыжхэрт. Уасэу къыlаха былымхэр яхуну щlалэ нэхъыщIитI къагъанэрти, адрейхэр дэкIыжырт. Хьэщlэхэр щыдэкIыжкlэ «ди фызышэр ныщхьэбэ нокlуэ, фиужь иту» - жа1эти унафэ хуащIт. Бысымхэм ящыщу шу зытlущи ядэкlуа­тэрт фадэрэ шхынрэ яlыгъыу. Ахэр я щIым ирагъэк1ы­жыху дэкlуатэрти, абдежым щызэхэпсыхэти, фадэ дахар щрафт, шхынри щашхт, гуапэу сэлам зэрахыжти, хьэщ1э­хэри ежьэжт, бысымхэри къэкlуэжти, уасэIыхым и Iуэхур, абдеж щиухт.
Былымыр зыхуну къагъэнахэр тIэкlуи джэгужырт, хъыджэбзхэми зыкъомрэ ядэгушыIэхэрти, былымыр дахути ежьэжырт. Бысымым ящыщу щlалитI шэсти, хьэщlэхэр я щIым ирагъэкlыжыху ядэкlуатэрти, сэлам ирахыжти яутIыпщыжырт. ЩlалитIми уасэ былымхэр яхути к1уэжырт.