Саидэ игупшысэ дунай | Адыгэ Макъ\nСаидэ игупшысэ дунай\nЗыфасIорэр тилъэпкъ литературэ хахъо фэзышIырэ Хъунэго Саид ары. Бзылъфыгъэм зэфэдэу поэзиеми, прозэми Iоф ащешIэ. Сценариехэри, сэмэркъэухэри ытхыгъэх, ахэм артистхэр къяджэх, телевидением къегъэлъагъох.\nТхэкIо куп ятхыгъэхэр зыдэт тхылъэу «УблапIэ» зыфиIоу Адыгэ тхылъ тедзапIэм 1985-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм Саидэ ирассказ заулэ дэхьагъ. Ащ ыужыIоу Хъунэго Саидэ тхылъхэу «Осэпсыц», «ГъашIэм илъа­гъохэр», «Макъэр шъхьафит» (усэхэр, эссехэр, монологхэр) къыдигъэкIыгъэх.\nСаидэ рассказ кIэкI щхэнхэр, сценэжъыехэр етхых. Ахэр спектаклэ-миниатюрэ зэхэгъэуцуагъэхэу республикэ телевидениемкIэ, радиомкIэ къатых. Хъунэго Саидэ 1996-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу УФ-м итхакIохэм я Союз хэт.\nИхэшыпыкIыгъэ зэхэугъоегъэ тхыгъэхэр дэтхэу 2012-рэ илъэ­сым къыдэкIыгъэ тхылъым Саидэ игупшысэ дунай зыфэдэр, псэм зэхишIэу, гум ыщэчырэр къыриIотыкIын амалэу IэкIэлъыр зынэсырэр зэхыуегъашIэ. ТхакIом игупшысэ дунай ипчъэ усэ сатырэ зэфэшъхьафыбэм къыпфызэIуахы. Гур чъэрмэ, зынэмысрэ ыкIи къымыгъэгъу­нэрэ щыIэп. УсакIом ылъэгъоу, зэхихэу, ыщэчэу зыгъэразэу, зыгъэгушIоу ыкIи гупсэфыгъо къезымытэу гум пхырыкIырэ пстэумэ яджэуапых мы тхы­лъым къыдэхьагъэхэ усэхэр.\n«Сэплъэшъ — слъэгъурэр зыми къымылъэгъу», — еIо ащ. Уеджэнджэшынэуи зыкIи хъурэп, бэшIагъэу гупшысэ дунаим щыхэгърэй хъугъэ тхакIом инэплъэгъу закъокIи бэ къыгъэ­гъунэу, ыгъэунэфэу зэрэщытым.\nУсэу «Ори сэри тызэфэд!» зыфиIорэм цIыфыпсэ къабзэхэр зэлэгъу-зэщыщхэу зэрэзэте­хьэхэрэр къыщиIуагъ бзэ зэкIу дахэкIэ:\nОри сэри тызэфэд,\nСигухэкI оуием фэд,\nСигушIуагъо — жъогъо лыд —\nУилыуз сэсыем фэд,\nКIышъор къесты —\nЦIыфым яем фэдэкъабз,\nГукIэгъу шIыныр зигъэхабз.\nОри сэри сыд дгощын? – къэ­упчIэ усакIор ыкIи тIэкIу кIотагъэу иусэ щыкIегъэтхъы:\n«Арышъ, сэри ори непэ\nЩегъэжьагъэу — ты ЦIыфын».\nАдыгэ поэзием илъэпсэхэщэу, усакIоу Хьаткъо Ахьмэд «цIыфыным пае цIыфыр къэхъугъ» ыIуагъ шIошъхъуныгъэ пытэ, теубытагъэ хэлъэу. Саидэ бзылъфыгъэ IокIэ-шIыкIэ шъабэр къебэкIэу, унашъоу щымытэу, гъэсэпэтхыдэр кIи­гъэт­хъэу гущыIэр къешIы.\nГъашIэмкIэ анахь мэхьанэ зиIэу, псэм кIэгъэкъон фэхъурэ гукIэгъур дгъэкIоды е чIэтынэ зэрэмыхъущтыр сатырэ закъокIэ — «ГукIэгъу шIыныр зигъэхабз» ыIуи, къыухыгъ.\nМафи, чэщи, ошIуи, уаий гупшысэм зылъещэ тхакIор, усэм усэр къыкIэлъэкIо:\nУсэр – гъэсэпэтхыд,\nУсэр бэмэ яплъапI,\nАу угу зынэскIэ –\nУсэн зэчыир зыхэлъымкIэ, усэр сабый папкI, епIу, елэжьы, тамэ ыгъотыгъэмэ, зеIэты. Адэ сыд фэдэнхэ фаеха усэхэр? ТыкIэдэIукIын ащ иджэуап къэ­зытырэм:\nСиусэхэм унэ яIэп — шъхьэ­фитых,\nЗыфаем — раIо!\nАу шъхьэфит усэр —\nПсэкIэ дунаир зышырэ усакIом демыгъэштэн плъэкIырэп уасэу усэм фишIырэм. Зэгупшысэу ыпшысыжьырэм гъуни-нэзи иIэп; ыгу цIыкIужъые илъэу къыщекIокIырэр бэдэд: ЧIыгур, огур, лъэпкъыр, гъашIэр, цIыфхэр…\nЛъэпкъым ихъишъэ пIэ шъабэп,\nЛъэпкъым ихъишъэ — чIыфэп,\nХьафэуи птынэу уимылъкоп,\nЯакъыл игугъапIэу —\nТитыгъ, тинэф, тифаб.\nХъунэго Саидэ игупшысэ тэмабгъу: адыгэ лъэпкъым иблэкIыгъи, инепи, инеущи гукIэ ащэIорышIэ ыкIи ущыIэныр —пфэлъэкIырэр зымыгъэбэлэрэгъэу пшIэныр арэу зэрэщытыр кIегъэтхъы. УиIэм уасэ фэпшIэу уухъумэныр ыкIи ащ хэбгъэхъо­ныр хэткIи шапхъэу зыхъукIэ, гъашIэри тынчыпIэ-гупсэфыпIэу зэрэщытыщтым укIегъэгушIу.\nАуми, усакIор гупсэфэп, гумэкIыгъуабэу щыIэмэ зэрадзэ: «СэгумэкIы. Ренэу сэгумэкIы — Ащи къэзгъэшIагъэр къеунэкIы». Дунаим щыхъу­рэ-щышIэрэ пстэумэ ащыгъуазэу, агъэтхьауеу, зэхишIэрэр — тэрэзыр ыкIи мытэрэзыр ыгъэ­унэфыныр, дэир е Iаер уяпэсэкIымэ, къэмыгъэхъунхэ е щыбгъэзыенхэ плъэкIынхэу щытхэмэ зэхифэу, зэхидзэу, зэригъап­шэрэр бэдэд; джарэу усакIом ыгу пщэлъэ ин — зынэмыси, ымылъэгъуи щыIэп, ишъып­къэ мыпшъыжьэу фэкIо.\nКъысэмыIу! Сыфаеп зэхэсхынэу!\nСызтет чIыгур чэнэу, зэгочынэу,\nСефэхынэу чIэ зимыIэ Iуашъхьэм,\nСыIутынэу къэпIощтым икъашъхьэ,\nСэрэмах, сэрэмыпаг егъа­шIэм,\nСэщ фэдэу минишъэхэр мэплъызы —\nЗэмыжэгъэ фыртынэм ефырзых,\nХэхэс гугъэу къычIэкIыгъ ягугъэ,\nЗи къэмыIу! ГущыIэхэр бгъэпшъыгъэ.\nЛъэхъэнэ мыджырым имэшIожь стыр гу хыябэр зэрилыпкIырэм, зэо-бэнэ зэпымычыжьмэ цIыфи, нэмыкIхэу псэ зыпытхэри зэрякIодылIэхэрэр мы сатырхэм ащыкIэгъэтхъыгъ; зэкIэ, зэкIэ къызэрыкIырэр ыкIи зыфэкIожьырэр мылъкур ары, цIыф цIыкIур зыкIэхъопсырэри зытекIодэжьырэри а мылъку мыгъор ары.\nСыдэу сигъэпшъыгъа зэо-бэнэ къэбарым\nСедэIузэ. Седжэзэ. Зэзгъэзэфэжьызэ.\nСыдэу сигъэпшъыгъа шъхьа­кIом имашIо\nСигъашIэ ылъапсэ кIистыкIызэ!\nАу тыдэ пхьына о уихьы­лъэ,\nХэт птырихына а онтэгъур?\nЗызысэплъыхьэм — сикIа­лэхэр къызготых —\nЗыщыщыри къагурымыIоу атезгъэуагъ.\nУсакIоу Хъунэго Саидэ щыIэныгъэм, дунаим ипчэгу ит гупшысакIу: лъапи шъхьапи зынэмыси ымы­шIи щыIэп; иакъыл зэтеуцуагъэкIэ, игулъытэ чанкIэ, игущыIэ фытагъэ­кIэ гу минхэм алъэIэсы, арэхьэ, зыкъарегъаштэ.\nШIу усэлъэгъу, Гъа­шIэр!\nМафэм ыцакIэ земыгъэ­фэх —\nГъунэм сыIутэу чэщым ылъачIэ\nГъашIэр — алрэгъоу\nМачъэ нэплъэгъур —\nИлъагъо — нэф!\nТхьэкъэгъэшIыгъэ дунаишхом ыпсэ пызыгъэтырэр зэфэдэкIэ шIулъэгъур арба?! Ар къыгурыIоу мэусэ бзылъфы­гъэр.\nЩыIэныгъэм икъежьапIэри инэфапIэри ЧIыгур ары. «Псэ» зыцIэр пытэу, нэрымылъэгъу кIапсэкIэ ащ епхыгъ. Хъунэго Саидэ гъашIэм хэлъ-хэсыр бэшIагъэу ыгъэунэшкIугъ, усэкIо чъэпхъыгъ, щтапхэп, гукIодыпхэп; чан, сыдымкIи кIочIэгъу зыфырекъужьы; ЦIыфэу мы чIыгум зэрэтетым егъэбжьышIо, зыкIыныгъэу чIыгум дыриIэм егъэлъэшы, еIэты.\nО — сэры\nЧIыгур мэбыбы —\nЧIыгур мэлажьэ —\nЧIыгур мэпкIантIэ —\nЧIыгур мэгырзы —\nЧIыгур мэтакъо —\nЧIыгур мэкъутэ —\nЧIыгур мэгуIэ —\nЧIыгур мэлъаIо —\nЧIыгур мэдаIо —\nЧIыгур мэкуо —\nЧIыгур мэубзэ —\nУсакIор акъыли амали щыкIэ­рэп, гущыIэр иIэрыфэгъу, ыкIуа­чIэ из. Иадыгэ лъэпкъ, ичIыгу афыриIэ гукIэгъу-шIулъэгъур гъунэнчъ ыкIи ар исатырхэм ащыкIегъэтхъы. Псауныгъэ пы­тэкIэ тыфэлъаIозэ, хэхъоныгъэ лъэ­бэкъукIэхэмкIэ бэрэ тхылъе­джэхэр ыгъэгушIонхэу фэтэIо.\nАдыгэ нэпсым сыдрэ гуп­шыса\nСыд фэдэ къина ЧIыгум щызекIоу,\nАдыгэ нэпсым ымыгъэпс­кIыгъэр?\nЩыIэп хэгъэгуи, чIыгуи, ошъогуи\nАдыгэ цIыфым ынитIу ымышIэу.\nХэхэсы хъишъэм лъэпкъыр ыулъэгуи,\nИмыжъо шъхьалы сапэ ар ышIэу…\nОуитIу-оуищэу гъыбзэр иIусэу\nЧIыгур хъураеу къырикIу­кIыгъ.\nЛъэпкъым ишIупIэ игъонэмысэу\nХымэ къэхалъэмэ адалъхьажьыгъ.\nАдыгэ нэпсым иIэп гъунапкъэ,\nАр къэзылъфыгъэм ыцIэ къешIэжь!\nАдыгэ ЧIыгур тпсэ илъэгапIэу,\nАдыгэ цIыфым къыфэ­рэнэжь!