Алтай албатыны кем аргадар? Алтай эрлерге учурлап...

Кайда бардаар алтай эрлер?
Кайда бардаар алтай уулдар?
Кайда бардаар jуучылдар?
Нени эдип jÿргилейдеер?
Нени санаанып баскылайдаар?
Бажарды тöмöн тÿжÿрип, нени бедирейдеер?
Колдороорды бош салып иштенбей не jÿредеер?
Мее-бажарды иштетпей тескерлежип не базадаар?
Бойы-бойорды кöкÿдип тыҥзыныжып не jÿгÿредеер?
Кей-санаалар сананып каткырыжып тургылайдаар
Бойы-бойорды мактагылап аракыга не киргилейдеер?
Jÿрÿм jаман болды ба? 
 Кудай jаман болды ба?
 Шыраладып jÿргÿсти бе? 
 Jаман салым бичииди бе? 
 Бÿгÿнги кÿнде кезик эр улусты кöрÿп кайкайдыс. Эр деген адын jылыйтып салган…..
 Эр киндиктÿ эрлеристиҥ айткан сöзи аткан октый, бесклÿ болор керек . Аттыҥ ээринеҥ тудунып баштаган, бастыра не-немени эр кижи баштап jат, айылда да тышкарыда да… Алтай Ак jаҥын да jаҥданза озо эр улустар барат, олор баштагылайт, кийнинеҥ ÿй улустар. 
Алдында алтай эрлер тыҥытту болгон. Бу ла Чечен албатылардаҥ тыҥ. Ийде –кÿчтÿ, недеҥ де коркыбас. Öштÿлерди коркыдып, тилиле ÿлдÿни (сабля) jалатыртайла аткарар болгон jери jаар. Барала алтай албаты Кудайлу, алтай албатыга тийбезин деп айдып jÿрзин деп. Алтайы учун jуулажып, тартыжып, албаты-jоонды аргадап, бу Алтайды биске атыргызып, келер ÿйени сананып, келер öйди сананып, тынын берген jуучыл эрлер болгон.
«Бис Алтайга кöчÿп(кочевать) келгенис!»; «Алтай бистиҥ болбогон, бу jерди табып алганыс»-деп, айтпагар. Jок! 
Бу Алтайда öбöкöлöрис jÿрÿп , чактар ажыра, озодоҥ бери алкап, байлап, бажырып, чеберлеп, корулап балдарына, алтай албатыга анаҥ ары улалтып, Ак jаҥын jаҥданып jÿрзин деп атыргызып берген jер болор. 
Чактар ажыра келген Ак jаҥды эмдиги улус керексибей jÿрÿ. Совет öйинде бис кудайысты ышкынганыс, Кудайыстаҥ ыраганыс, бистиҥ jаҥды ол öйдö бускан. Ол тужында Кудайдаҥ ырабазын деп, Камдар(шаман) биске берилген болгон. Бастыра улус камдар болбогон, оныҥ учун шаманизм религия эмес, Камдар jакшыны да jöмöп, караны да jöмöп туратан болтыр. Jе эмдиги öйдö jÿк ле jарлыкчылар, база андый ла Кудайдаҥ jайалталу улус, jаҥыс Ак jаҥын jаҥданып, Ак jанындööн баштанып, Акты jöмöп, Ак jаҥын, озогы jаҥын орныктырып тургандар. Кудайдыҥ ижин эткендер. Ойтодоҥ Кудайдыҥ некелтезиле берилген тууга Тагылдар салып, Кудайдаҥ берилген алкышчы кижизиле мÿргÿÿлдер öткÿрип, албатыны бириктирип, албаданып турган улус болор. А озогы тагылдарды Алтайдыҥ ичиле jÿрзеес бис табарыс, jе олорго бис тийбезис, олор ло урушпазыс, озогызын ойгоспозыс, ары кирижип неле болбозыс, олорго тийерге jарабас, олордыҥ ийдези jылыйбаган. Озогы öйдиҥ ле öбöкöлöрдиҥ тагылдары, ол озогы! Jаҥы öйлö jаҥы тагылдар тургузылган. Оныҥ учун Ак jаҥыс орныктырып келгени бу. 
Эмди Оҥдой аймакта бастыра jурттарында бир jылда jажыл бÿрдиҥ ле сары бÿрдиҥ мÿргÿÿлдери öткÿрилет. Ол мÿргÿÿлдерди тегин jайалтазы jок улус öткÿрбес, тегин амыр jерге барып, таштар чогып тагылга тÿҥей неме этпес, нениҥ учун ол тöгÿн болор. 
Кажыла jурттыҥ тагылдарына Кудайдаҥ jайалталу алкышчы кижи тургызылат. Алкышчы кижи мÿргÿÿлдер öткÿрерге Кудайдаҥ берилет, албаты кöстöп тургусканы эмес. Ол тегин ле кижи болор аргазы бар, улус эмдеп jÿрбейтен, jе jаштаҥ ала Аржан сууга бажырып, аржан сууны чеберлеп турган, Кудайыла тудушталып, Кудайын сананып jÿрген, эмезе jÿреги тереҥ, jалакай, канча улустыҥ балдарын бойындыйынчылап ла чыдаткан, бастыра jÿрÿминде öскö jаҥга бакпай бойыныҥ ла алдында Алтай Кудайга ла бÿдип турган кижи болор аргазы бар. Тагылдарды jаҥыс jарлыкчылар тургузар, мÿргÿÿлдерди jаҥыс алкышчылар öткÿрер. Бойлорыныҥ кöстöп алган jерине эмес, Кудайдаҥ берилген Тууныҥ алдына, эдегине. 
Бистиҥ jаҥ чын jаҥ, бистиҥ jаҥда тегин неме jок, бастыразыла учурлу, быйанду. Ол ÿстинеҥ бистиҥ jаҥ jайым. Бисте бажыҥды тазада кыркып, туй оронып бöктöнип мындыйын кийип, андыйын кийип jÿр , эр кижиле биле тöзöбö, ÿй кижидööн, эр кижидööн кöрбö, кажыла кÿн ÿлгерге тÿҥей молитва ÿренип, кычырып jÿр, теген неме jок. Jаҥыс Кижиле болуп jÿр, ар-бÿткениҥди кичееп ол ло, база неде керек jок. 
Улус Тирÿ ар-бÿткенге бажырбай öлÿп калганына не бажырар, jурукка, сÿрге, статуэткага не бажырар? Анаҥ ийде-кÿч келер эмес, ол тирÿ эмес. Бистиҥ Кудай бастыра jанынаҥ улусты кöрÿп jат, кажыбысты ла угып jат, кажыбысты ла билер, jÿрген jÿрÿмисти, эткен керектеристи билер. Качып болбозыс Кудайдаҥ, тöгÿндеп болбозыс Кудайды. 
Алдында эрлерис Ар-бÿткенге айдынып, Кудайына jажына бажырып jÿрген, оныҥ учун öзöги бек болгон. Бажын тыҥ иштеткен. Чыдамкай болып, Анар-мынар, кей-кебизин, шалыр jÿрÿм jÿрбеген. Эҥ ле озо эр кижиниҥ сöзи тоомjыда болгон, нениҥ учун олор чынды айдып турган болгон до. Олор бастыра немени эр кеминде эткен де. Ажындыра чыкпас. 
Кезер таштарды кöрзööр анда кезик баатырлар колында чöчöйлÿ, айакту турат, jарлыкчы улустыҥ айтканыла, ол Алтайын алкап турган кижи болгон качанда. Кезик кезер таштарда баатырлар колын öзöгине jаба тудып алган ÿлдÿлÿ (сабля) турат, ол jуучыл болгонын темдектейт. Алтайы учун jууда тартыжала шыркалу бололо, öлÿп jатса кажы ла jуучыл колын öзöгине, кöксине jаба тудуп айдынып öлгöн. Ол эрлердиҥ Алтайына, Кудайына бастыра бойын берингенин, ак-чегин темдектеген. Аттаҥ да тÿжип jатса колын кöксине jаба тудып «Мен Алтайым ла кожо. Алтай Кудайым ла» деп, ол jерге атанатан. Алтай эрлер jоголып келерде, кöстöри чокту, jаш кыстар туруп чыккан..Темир jепселдерди кийип, аттарды минип, ÿлдÿÿлÿ ле ок-jаалу jуулашкан. Jуулажала туулардыҥ бажына чыккан, тууга аргаданала Туулып чыккан. Кудайдыҥ бичимелинеҥ бис кычырдыс, Кудай кыстарын килей кöргöн, божоп калгандарын турнаалар эдип, куштар эдип божодып ийген. Олордыҥ ÿни, олордыҥ ыйи угулбайт па слерге?- деп . Айландыра тууларыс баатырлардыҥ кеберин алынган, кöрÿнбейт пе слерге?- деп сураган.
Чындап та…Jол-jорыкта jÿрзем туулардаҥ меге баатырлардыҥ jÿзи кöрÿнет. Баатырдыҥ jÿзине тÿҥей, эрди, кöзи, кабактары, тумчугы, сÿри jарт кöрÿнет, кезикте кайкарыҥ. .. Ыйлап турганы да кöрÿнет, атту да кöрÿнет, сагалду да кöрÿнет, тереҥ уйкуда jадып, эмезе уур ÿшкÿрип те турганы кöрÿнет. 
Öбöкöлöрис бисти кöрÿп кайкап турган болбой, олорго до ачу болбой…Анайда тартыжып, кемге де баш бербей, тынын , jÿрÿмин берип, анайда биске Алтайысты аргадап саларда… Бистер канайып калганыс?!
 Jÿзÿн-jÿÿр албатылар , тербезендеер Алтайысты тепсеп jат, бойлорыс баскындарга базындыртып jадыс. Келген ле кижи бистиҥ jерге ээ болуп jÿрет, бистиҥ jаҥысты керекке албай, неге де тообой, кара ла jерди jемирип, jарабас ла немени эдип, неле болгылайт. Бис неге керектÿ албаты? Бис нениҥ учун аргаданып болбой jадыс ?! Бис нени келер ÿйеге атыргызарыс? Келер ÿйе бисте болор бо? Алтайларда jÿрÿм болор бо, тирÿ артар ба?!
 Эр улус ÿй улусты тооп jÿрген, качан да кол кöдÿрбеген. Бÿгÿнги кÿнде бистиҥ эрлер ÿй улус ла керижип, jÿзÿн-jÿÿр айткылап, эжик чыбалап, кылыктанып, сöс былажып jÿргилейт. Олорды эр деп айдып болбозыҥ. Эр кижи анай кылынбай jат…
Ӱй кижини алган болзоҥ бастыра jÿрÿмиҥе алып jÿр, бир ле билени тöзöп, айыл-jуртты туткан болзоҥ оныла jÿр. Туразындööн не кöрöриҥ? Туразынаҥ не суранарыҥ? Öскöзин не мактаарыҥ, öскöзине не jарамсырыҥ, кÿчÿкчилеп ары-бери не jÿгÿрериҥ? Öскöзи jакшы болордо бу ээжиҥди не алгаҥ? 
Бала-баркалу болорыҥда айылыҥда не jÿрбезиҥ, айлыҥнаҥ качып не jÿгÿредиҥ? Неме jетпей туру jÿрÿмиҥде? Ээжиҥ бар, балаҥ бар jÿрÿмиҥе неме jетпей туру? Беретенин Кудай берди, алатанын алдыҥ. Неме jетпей jат? Туразындоон не корöриҥ анаҥ нени бедирейдиҥ? 
 Кудайды сананбай jадаар. Кудай jетпей jат слерге. Кандый да болзо ол слерге болужып jат, слер бойлороор Кудайга бÿтпеске албаданып jадар, jе Кудай ойто ло кöргÿзип jат «Мен бар, мени ук» деп… Jе алтай эрлер тескери, олорго Кудай керек jок. 
Айлыҥда огош, jаш бала jÿгÿрип jат…Оны сен не сананбазыҥ? Балам деп не керексибей туруҥ? Ол сениҥ каныҥ, ол сениҥ угыҥ, ол база бир кижи. Эмди öй берилерде балаҥды кижи эдип чыдадып саларга албадан, Алтай бала болзын, Алтай атту болзын, Алтай jаҥду болзын, Алтай Кудайлу болзын, алтай тилдÿ, су Алтай болзын. Ар-бÿткениле тудуш болзын, ар-бÿткенин айлап jÿрзин, jаман кылык кылынбазын, jаман керек этпезин, Ак jанына тартылзын, jакшызын кöрзин, сенеҥ санаалу болзын, албатыга тузалу болзын. Jаш баланы кажы jанындööн апарарыҥ, канайда öскÿрериҥ ол андый ла болор. «Бала jашта –аш кылкада» дегени ол эмес пе. Канча кире балага öзöгиҥнеҥ саларыҥ анчазын ла jанап келзе аларыҥ. 
Эр кижи- Ада кижи. Балаҥа сен керектÿ, балаҥныҥ сен коручылы. Сени Адам деп тооп jÿрер, адам деп айдып jÿрер. Балаҥныҥ кöзинче аракы ичпе, эпши кижиҥе кышкырып, кол кöдÿрбе, балаҥныҥ алдына эш кереги jок неме болбо. Балаҥ сени кöрÿп jат, балаҥ ÿзе сананып jат. Оныҥ учун Ада болгон кийниҥде, ада болуп jÿр. 
Эр-кижи Ӱстиги Jайаннаҥ jайалган
Ада-кижи Агару Кудайдаҥ jайалган
Эр-кижи эр-киндиктÿ
Ада-кижи ада-укту
Эр-кижи эрjинелÿ
Ада-кижи арга-чакту
Эр-кижи айыл-jуртыҥ ээзи
Ада-кижи бала-барканыҥ бажы
Эр-кижи эр-кептÿ болор
Ада-кижи ада-кептÿ болор
Эр-кижи эпши-кижиниҥ куйагы
Ада-кижи эне-кижиниҥ коручылы
Эр-кижи кату-кабырла уружар
Ада кижи айлы-jуртын чеберлер
Эр-кижи бала-барканы башкарар
Ада-кижи ач-ÿренди ÿредер
Эр-кижи эрмеги кату болор
Ада-кижи айтканы башту болор
Эр-кижи санаазы кату болор
Ада-кижи айтканы санаа-укаалу болор
Эр-кижи кезер-кезем тилденбес
Бала-барказын сананар
Эр-кижи эрjинелÿ
Эрjине малын öскÿрер
Ада-кижи арга-чакту
Ак малын öскÿрер
Эр-кижи санаа-укаа алынып
Аҥды-кушты кырбас
Ада-кижи аайлу-башту сананып
Агаш-тажын кеспес
Эр-кижи коручыл
Алтай jерин корулаар
Ада – кижи курчуулду
Ар-бÿткенди курчуулар
Билелÿ бололо тура санаалар сананып, тура кыстар бедиреп jÿрзе ол слердиҥ керекке албай турганаарды, куртугаарды, чыдашпазаарды, Кудай jогорды, бажарды иштетпей турганаарды кöргÿзип jат. Андый тужында слер Эр де Ада да кижи эмезер…
 Анайда ок jердиҥ ÿстинде тыҥзынчак улус бар. Темдектезе бир канча кижи jуртта эмеш ле аргалу чакту болзо бойлорын интеллигенция, элита деп адана берет. Интеллигенция эҥ санаалу, эҥ jакшы jÿреле бойлорыныҥ балдары андый ла болзын деп албаданып jÿреле, балдарында ТЫҤЗЫНЫШ деген неме öскÿрет. Тыҥзыныш деген неме jаман неме ... Нениҥ учун тыҥзынчак кижи, кижини кижи деп кöрбöй jат, jабыс кöрÿп, айландыра jÿрген улузын талдагылап jат, аргазы jаар, акчаазы jаар кöп аjару эдет. Олордыҥ Балдары андый болуп öзÿп калза ойто ло бойлорына кÿч болот. Нениҥ учун балдар jÿрÿмниҥ jолын jÿреле туйуктанып калат. Тыҥзынчак балдар ÿзе немени акчала, jöжöлö, кемjип jат. Jÿрÿмниҥ учурын эш кереги jок немеге солыйт. Нениҥ де айын билбес, нени де тообос бойлорын ла сананып алган jÿрет. Нöкöрлорин де анай талдап jат.. Кийнинеҥ кӱч öйлöрдö андый балдардыҥ jанында болужар кижи де jок болот. Сок jаҥыс jÿргилейт. А тегин балдар улустыҥ кылыгына аjару эдип, jакшы кылыгыла биригет. Тыҥзынчактардыҥ балдары бийик, jайым учар, jе jÿрÿмниҥ ÿредÿзине чыдап болбой, кенетийин ортозынаҥ ÿзÿле берер аргазы бар. Эмезе олорго ÿзе неме jеҥил келижер, эне-адазыныҥ колында чыдап, ÿзе белен немеге амтажып калар. Jе бир ле кÿн эне-адазы jок болзо, бойлоры неме эдип болбой кÿчсинер, шыралар.Ол эмезе бойын табып болбой, не керектÿ jÿргенин оҥдобой, öзöгине амыр болбой, комыдап, бедиренип jÿрет. Бойлоры бийик jуреле тыҥзынчагына туй салдыртып кичик ле jÿрÿмниҥ будагына чыдажып болбой кол салынат, эмезе кандый бир керекке кирет. Андыйлары ийде- кÿчи jок болот.. Jаан улусты качан да укпас, керектÿ немеге аjару качан да этпес.
 Кижи jакшы jадып баштаза Кудайын ундып салат, Кудайы кереги jок болот. Тыҥзынчак улус кöп сайыркап, бажын öрö кöдÿрип алган jÿрзе олорго Кудай ченелте берер, андый сÿреен болзоҥ öдÿп кöр деп айдар, jе ченелтени öдÿп болбой кöп улус аракыга кирер, бош салынып, азып jÿрер. Кудай мынайда эдер качанда jабыс кöргöн, чыгара сÿрген улустаҥ болуш сурар этире. Оны слер оҥдозор уйаларар, эби jоксынараар, jе тегин кижи слерди оҥдор, карын да болужып берейин деп сананар. Ӱзе ле неме эбирилип келер, ундыбагар. 
Балдардыҥ öзöгинде бир ле тыҥзынышты öскÿрзе оноҥ айрыларга кÿч болор. Тыҥзынчак улус Кудайга да бÿтпей jат-ол эҥ ле jаманы. Jÿрÿмде олордоҥ öскö, олордоҥ бийик Кудай бар деп бир де бÿтпес. Бÿдерге уур ла кÿч. Орустап айтса «До такой степени высокомерные, что считают себя выше и лучше Бога». Андый болгон учун балдарын Кудай jок öскÿрет. Балдарыныҥ jÿрÿмин андый-эне адалар ÿреп салат. Ол бала тыҥзыныш деген немениҥ айы-бажына чыгар качан Jÿк ле jÿрÿмге соктыртып, бажын иштеделе, бойыныҥ буруузын оҥдоп , Кудай барына бÿдип, Кудайдаҥ камаандузын билип, Кудайдаҥ суранып мÿргÿÿзе, бажырза, jе jаҥыс ол öйдö орой болуп калар аргазы бар. Канча jакшы ла керектÿ улусты jылыйтып, ырадып ойто öйди кайра айттыртып, кычырып болбос калар. 
 Тыҥзыныштаҥ улам Карасагыш чыгат. Тыҥзынчак тыҥытту улуска качан да jарабас олордоҥ jакшы, олордоҥ сагышту бала, кижи табылза. Ол ÿстинеҥ Jокту-jойу биледеҥ болзо…… Менеҥ jакшы болбозын, менеҥ тыҥ болбозын деп jÿзÿн-jÿр jаман, коркышту кылык та кылынаар. Оныҥ учун JӰРӰМДЕ ТЫҤЗЫНЧАК БОЛОРГО JАРАБАС. 
База бир тыҥзынчактардыҥ бÿдÿмин айдып ийеис. Калганчы öйлöрдö кöп кыстардаҥ угадыс спортсмен уулдар тыҥзынып jÿрген, бойлорын эҥ jакшы деп аданып бойлорына ла тÿҥей кыстар бедиреп турганын. «Jакшы, су-кадык учун jÿрген уулдар», деп сÿÿнер эдис. Jе jазап кöрзö андый эмес те. Тÿште кÿрежип, спортчылар болор анаҥ тÿнде клубтарда аракы ичип алган, кöстöри толоныжып калган, бойы-бойыла согужып jÿргилер. Спортсмен уулдар, слер качан да ундыбагар кÿскÿ болуп турганарды. Слер jаар келип jаткан, öзÿп jаткан ÿйе кöрÿп jат.
 Спортчы уулдарыс аракы ичип jÿрген болзо аркандарынаҥ нени алар. Аракыдаҥ канай айрылар? Аракы ичип турган болзоор, бойлорорды спортсмен деп адабагар! Слер jаш уулдарды кÿчтÿ болзын деп, Алтайы, албаты учун тартыжып jÿрзин деп иштенер керек эмес пе? Алтай уулдар ака-карындаштарына болужып, бойы-бойына болужып, jуук болуп, биригип турар керек эмес пе? Эjе-сыйындардыҥ аданын алып jÿрер керек эмес пе? Слер анай этпей jадаар да, слер бöлÿп турганаар да. «Бу алтай уулдыҥ аданын аларыс, ол алтай уулды токпокторыс» андый да слер. Бойлороордыҥ ла адар jарлу болзын деп канай jÿредеер? Анай jарабас, анай кылынбактар.
 Кажыла алтай кижи биске баалу, керектÿ, кажызын ла корулап аларга албаданактар. Бир де кижи аракыдаҥ уулам божобозын, бир де кижи балазын, билезин чачпазын. Алтай болуп jÿрерге турган болзоос, аракыдаҥ айрылактаар, эҥ ле озо спортчыларыс аракыдаҥ айрылзын. Ол ло спортсмен уулдар кандый бир кыймык эткен кийнинде туза тÿҥейле болор эди не.. Jе бис этпей jадыс, отурып jадыс. Кажыла огош бала таҥ алдында jÿгÿрип, спорт ло нени –нени эдип турзын деп, албаданактар. Су-кадык jашöскÿрим керек, ол тушта алтай албаты келер jÿрÿмдÿ болор.
 Эр улустар тыҥзынчак болзо ол албатыга чак. Öзÿм jок jÿрери.
Эмди Алтай албатыныҥ jадын-jÿрÿми кемге керектÿ?
Jамылуларга (чиновники) керек пе? Керектÿ учун мынай jÿргенис пе? 

Албатыны бириктирбеди! Jаҥыс jаҥга экелбеди! Jÿк ле бöлÿп билер, огош jеристи бойы-бойыныҥ ортозында ÿлежип, «кезип» билер. «Сениҥ ÿлÿҥ, мениҥ ÿлÿм , сениҥ акчаҥ мениҥ акчам»; «Разделяй и властвуй!» деп, jÿрет. Алтай ла jамылулар бойлорыныҥ öзöк-ичин солып алган, Алтай адын jылыйтып салган. Албатыны керексибей, албаты деп кöрбöйт. Эткен ижи кайда? Тузалу, кеминде эдилгени кайда? Албатыны тöлÿге тÿжÿрип, сырjаҥдап ла jÿгÿрет, каткырып ла тöгÿндейт. Jе Кудай слерди кöрÿп jат, кажыла кÿн кöрÿп jат, кажыла алтамды билер, кажыла куучынды, керекти. Jаҥыс Кудай эмес, албаты да кöрÿп jат. Слердиҥ тöгÿнерди бис билерис. Албатыдаҥ уйалбас болзоор, Кудайдаҥ уйатту эмес пе?
Jамылу болуп jылуда, jымжакта jалбагынаҥ jададаар. Анайып jÿререерде албаты jоголорго jетти. Кем корулар бисти?!
Эрлер бажын тÿжÿрип, аракыга кирди. Ийде-кÿчи jетпей, иштеп болбой, тыны буулардыҥ бу jанында, Тырмактанып jÿргилейт. Бала-барказын чыдадып болбой jер ÿстиле бедиренгилейт. Кудайын алынбаган, Кудайга бÿтпегендерине, мÿргÿÿлдерге jÿрбегендерине, курчууда jок учун анаҥ да кÿч. 
Jаш уулдар ÿредÿзин божодып, кайдаар баргылар? Ижи jок jÿргилер, jÿрÿмнеҥ астыгып. 
Андый jамылуларды бойлорыс öскÿрип алдыс, андый немелерди бойлорыс тургузып алдыс, башчы болуп jÿрзин деп бойлорыс jöпти бердис. Чынды ла тöгÿнди кöрбöй дö айлабай да jадыс.Кöстöрис кöрбöй jат, jÿректерис ачылбай jат. Нениҥ учун? Кудайдаҥ ырап калган, Кудайысты алынбай турган учун. Бисти «Слер jаман!» деп, айдып саларда бис «ийе jаман» деп, jöптöжип турадыс. Бисти кем анай коркытты, бисти ке