Арчыны jытанган Алтай Тилис
Алтай тилис – ол бистиҥ  байлыгыс. Тилис бар да, бис те бар. Јебрен кумран  ӧйлӧрдӧҥ бери алтай албаты бойыныҥ  Алтайын ла албатызын корулап аларга, канча ӧштўнеҥ  аргаданган, јылыйарга бербеген. Бу ӧйгӧ  јетире, булгактар јогынаҥ  ла су алтай тил ле куучындажып, бичип јўрген болгоныс. Бу јаҥы ФГОС (Федеральный государственный образовательный стандарт) некелтелериле  чыккан алтай тилдиҥ  ле алтай литератураныҥ  бичиктеринде, эски бичиктерге кӧрӧ, кубулталар эдилген. Эски бичиктерде ајаруны тилдиҥ  јаражына, чын бичиирине эдилген болзо, эмдиги чыккан бичиктерде кӧп ајару кӧгўс байлыгына, чўм - јаҥдарына уулдырылган. Алтай кижи бу ӧйгӧ јетире бойыныҥ  Алтай Ак Јаҥын јаҥданып келген, је јаҥы чыккан бичктерде, кезик билимчилер албатыга, балдарга ӧскӧ  јаҥ (буддизм,эмезе боодо jан) берерге тексттерле таскадулар ажыра албаданат. Темдектезе, 9 класстыҥ «Алтай литературазында» - «Солтонныҥ  уулдары» деген пьесада боодо јаҥны кӧргўзў јартамалдары кийдирилген: (мўргўўл кўреези, бакшы, очыр – кўзўниле шыҥырайт, ымтык арчынын, щаҥныҥ табыжы, кубарактар ла оноҥ  до ӧскӧлӧри). Онойдо ок  бичикте боодо јаҥныҥ јуруктары салылган. «Солтонныҥ  уулдары» деген спектальда алынган јурук база бар. 
«Солтонныҥ  уулдары» деген кеп куучын чын ла алтай албатыныҥ  јўрген јўрўми ле тўўкизи. Солтон ло оныҥ  уулдары бойыныҥ   ӧйинде Алтайын ла албатызын кыдаттардаҥ корулагандар. Олор кемге де садынбагандар, олор Алтаыйныҥ  чындык уулдары болгон. Солтонныҥ  угы – тӧзи Алтай ичиле тарап – таркап калган. Алтай кудайыла тудуш јурўп, ар – бўткенин ээжизиле јўргўлеген учун, угы – тӧзи улалган, чын ла Алтай Ак Јаҥын јаҥданган. Буддизм јаҥды олор јаҥданарда јаҥданбаган. 
Б.Я.Бедюровтыҥ чыгарып турган статьяларында тилдиҥ орфографиязын  канай оҥдоор? Бу тилдиҥ ээжизиле канай башкарынып турган? Темдектезе, мындый сӧстӧр: киши, баласы, кысчак. Бу сӧстӧрди сӧстиҥ  бўдўмиле ылгап кӧрӧктӧр: Киши – сӧстиҥ  тазылы киш – ол тынду, кижи болор аргазы јок. Баласы – деген сӧстиҥ  тазылы бала, алтай тилдиҥ  бичилер ээжизи аайынча, сӧстиҥ тазылы ўндў табышка токтогон болзо, кожултазы ўнгўр табыштаҥ  башталар. Школдордо балдарды чын бичиирине В.Н.Тадыкин ле Е.Г Муйтуева тургускан орфографический сӧзлигиле башкарынып ўредет. Б.Я.Бедюровтыҥ  бичимел тили бу сӧзликле келишпей јат. Мыныҥ  аайына алтай билимчилер чыгар керек.
 
Эмдиги ӧйдӧги јаҥын јакшы билбес јаш ўйениҥ  бажын айландырат, тоскырат. Нениҥ  учун, бу билимчилер јаш ўйеге алтай албатыныҥ  чўм – јаҥдарын ӧскӧ калыктыҥ  чўм – јаҥыла соолырга албаданат? Темдектезе, «Алтайдыҥ  чолмоны» №238 15.12 2015. Нина Белчекованыѓ «Алтай Јаҥныҥ  тоомјызын тўжўрбейли» деген статьязын кычырганда, алтай ак Јаҥды буддисттердиҥ  јаҥы деп айдарга амадайт. Алтай Јеринде кӧп мўргўўл јаҥ  болгон ло олорды тоор керек деген сӧстӧрди кижи канай кайкабас. Алтай деп аданган бичиичилер та нени сананып, оной бичигилеп турганын кем оҥдоор? Албатыныҥ  тўўкизин ине булгаар улус бу? Чын Алтай Кудайыныҥ  Алтай Ак Јаҥын апарып јаткандарды шоодорго турган ба? Алтайда, алтай албатыда качан да ӧскӧ јаҥ болбогон, ондый буддист јаҥды ла јўзўн башка секталарды Алтай Ак Јаҥыска кошпозын. 
9 класстыҥ «Алтай тилинде» 5 таскаду (Т.Садалова) ла 96 таскадуныҥ (Г.самаев) јакылталарында Зайа пандито кандый кижи болгонын ла нени билери керегинде јакылта берилет. Мыны канай аайлаар? Алтай албатыныҥ  тўўкизиле колбоор таскаду таппаган улус па, айса болзо, алтай калык болор кўўни јок, укканы кӧгӧни јаҥыс буддисттер бе? Озо ўренген 9 – чы класстын «Алтай тилинде» (1997)Б.У.Укачинниҥ бичигени аайынча 5 таскаду берилет. 96 таскадуда схема аайынча камаанду колболу эрмектер тургузар. Бу берилген таскадулар балдарга јуук. 
9- чы класстыҥ « Алтай литературазында» Рюноскэ акутаваганыҥ«Јӧргӧмӧштиҥ  учугы» деп куучында будда - бырхан деп кӧчўрилген ле олор керегинде јакылта балдарга берилет. Кӧчўрген сӧсти нениҥ  учун солып турган алтай бичиичилер? 
5 – чи класстыҥ  «Алтай тилинде» Г .Самаевтиҥ бичигениле берилген таскадуда айылга калмык албаты керегинде јетирў белетеери. База бир текст «Цагаан Сар – Шагаа – чага байрам». Алтай албатыда Чага байрам качан да болбогон. Эмди январь айды календарьга Чагаан ай деп кийдиргилеп алган. Качан 10 – 15 јыл кайра Кышкы куран ай деп айдып ла бичип туратаныс, јаандарыс та анай адап туратандар. Курултайда отургандардыҥ  јаманыла, садынчагыла Алтай албатыныҥ  јаҥдап јўрген Алтай ак Јаҥын, чўм – јаҥдарын тузаланбай, кереги јок буддизм јаҥ кийдиргилеп, Алтай кудайыла ченежип, ойногылап, Алтайыныҥ ла албатызыныҥ, келер јаш ўйениҥ  салымын ичкери кӧрбӧй лӧ сананбай, бўгўнгизи «мениҥ» деп кара кардын кичееп, акчага садынгылайт. Нениҥ  учун алтай билимчилер «Алтай тилдиҥ» таскадуларында бойыныҥ албатызыныҥ  Јылгайак байрамын кийдирбей, ӧскӧ буддизм јаҥын кийдирип турган? 
Јаҥы ФГОС (Федеральный Государственный Образовательный Стандарт) – тыҥ  некелтезиле кӧп саба айылдагы иштерди бала ўлекер (проект) ажыра бўдўрет. Темдектезе, мындый учурал болгон. Балага «Чакы» керегинде ўлекерин белетеп, корулап алар керек болгон. Ада – энези ўлекерди шиҥдеп, библиотеканаҥ  керектў бичиктер талдап турала, «Алтайдыҥ  чолмоны» (20. 09. 2012) газетте «Поговорим о коновязи деп М.Тохтонованыҥ  статьязы туштаган. Бу статьяда айылдыҥ ичинде от – очокты ўй кижиниҥ  эди – каныла (детородный орган)- ла тўҥейлеп, чакыны эр – кижиниҥ «органыла» тўҥдештирип салган. Бу бистер – алтайлар кайдаар саҥ тӧмӧн барааткан улус? Бойыныҥ  байлаган алтай чўм – јаҥын алтай базып, кайда ла секта – буддисттердиҥ  тӧгўнин кийдирип турган. Келер ўйеге кандый чўм – јаҥ  артыргызып саларыс.? Бу не болгон эл – јон, кайткан калык? Бис кандый албаты? Алдында ӧйдӧ  тыҥ  болгон, кӧкси ойлу Алтай Ак Јаҥду алтайлар ба, айса, ӧскӧ  јаҥду, ӧскӧ  канду улус па? Сананалы, јўрўмге чике кӧрӧли. Алтайыстыҥ, албатыбыстыҥ  келер ӧйин кичееп алалы!
Мерген Михайловичтиҥ  Теркинниҥ  Казахстанда калыктар ортодо билим – практикалык конференцияда туружып, кычырган докладындагы «ар – бўткен јок албаты јок» деп шўўлтезиле, анда турушкан ончо билимчилер јӧп болгон. Кандый бай – чўм јаҥду албаты, ар – бўткенге кандый јуук деп кайкашкан. Алтай Ак Јаҥды бойлорына јуук алып, келер конференцияны бистиҥ  Алтай јерибиске ӧткўрер кўўндў болгондор. Је алтай башкараачыларысты бойлорыгар билеригер ине. Олорго јарамыкту, олорго кирелтелў болбозо не алынатан, албатыга тузалу болзо чек јууктатпас. 
Бис Эне болгон, јўрўм берген ар – бўткениске мўргӱўйдис, оны баалайдыс, байлайдыс. Бис ар – бўткенди корып алзабыс, алкы бойысты корып аларыс. Чындык ла ак – чек бу ойгор шўўлтеде, ич – кӧгўс кайдан башталар учурлу. Бис ар – бўткенди оҥдоп, оныла бирлик болуп јўрзебис, мее –бажыста туура кереги јок санаалар аруталып, јайымдалып барарыс. Кажы ла ӧлӧҥ чечектиҥ шымыртын, аржандарыстыҥ шулуртын угуп аайлап, куучындажып баштазаас, Алтайдыҥ  коручыл ыйык тууларыныҥ  јажыттарын оҥдоп баштарыс. Эне болгон ар – бўткенистиҥ  ўргўлјигин, мӧҥкўлигин, баалап, эки тизешге отурып, бажысты эҥилтсебис, алтай албаты јўрўмдў ле ӧзўмдў болуп артарыс. (Докладтаҥ алынган ўзўк) 

Алтай тилдў алтай эл – јон 
Эл – тергеелў калык эдибис 
Тӧрӧл тилис омок угулзын 
Тагылда одыс ӧчпӧй кўйзин (Б.У.Укачин)

Алтыгы Талду jурттын улузы бичиген