Ајаруда – албатыныҥ јадын-јӱрӱминиҥ чыҥдыйын бийиктедери - altaicholmon\n«Јуук ӧйдӧ Јабаганда балдардыҥ јаҥы садына тураны јаҥырта јазаарын учына јетирерис. Мынаҥ озо бис мында јурттыҥ клубын тутканыс, школды текшилей јаҥырта јазаганыс. Эмди јурттыҥ врачебный амбулаториязыныҥ ӧйи келген. Оныҥ туразы эски, мындый айалгаларда чыҥдыйы бийик медјеткилдеш эдетени кӱч керек» – деп, тергеениҥ башкараачызы айткан.\n2019 јылда амбулаторияныҥ туразына капремонт ӧткӱрерге, ол ӱлекер-сметный документтерди белетезин деп јакылта берген.\n«Бу јаҥы турадый тура болор, эмдиги ӧйдиҥ врачебный јазалдарыла јепселер. 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-кы кӱнинде Россияныҥ Президенти Владимир Владимирович Путин Федерал Јуунга ээчиде баштану эдип тура, јаан учурлу бастыра јонјӱрӱмдик объекттерди, ол тоодо су-кадыктыҥ бӧлӱгине келижип тургандарын јазазын, аайлу-башту болорына јетирзин деп некеген. Ол граждандарды медицинаныҥ болужыла кандый да тутак-буудак јогынаҥ јеткилдеерин аҥылап эзеткен» – деп, Александр Бердников айткан.\nЈурттыҥ врачебный амбулаториязы Јабаганныҥ, анайда ок јуугындагы Оро ло Јабаган-Бажы јурттардыҥ албаты-јонын јеткилдейт, бастыра албаты-јонныҥ тоозы 1712 кижи.\nВрачебный амбулатория эки кат агаш турада, јылула таҥынаҥ јеткилделет, ол 1967 јылда тудулган. Оныҥ ла кийнинеҥ мында капремонт ӧткӱрилбеген. 2013 јылда эмиктерин солыган, былтыр јылыдар системазын јазаган.\nАлтай Республиканыҥ јурттарында јаҥы врачебный амбулаториялар, ФАП-тар, врачебный кабинеттер јаантайын ачылат. Јӱк ле быјыл Майма аймакта Ыны-Оозы, Подгорный, Карасук јурттарда ла Шабалин аймакта Шыргайты јуртта 4 ФАП ачылган. Маймада Алгаир микрорайондо ло Советский оромдо врачебный участоктор иштеп баштаган. Ого ӱзеери, Урлу-Аспак јуртта ФАП-тыҥ јаҥы туразын, Кызыл-Ӧзӧк јуртта врачебный амбулатория тудары темдектелип калган.\nАнайда ок тергеениҥ башчызы Јабаганда балдардыҥ садыныҥ туразы канай јаҥырта јазалып турганыныҥ аайын кӧргӧн. Бу учреждениениҥ ачылтазы быјыл ӱлӱрген айда болор деп темдектелет.\nРеспубликаныҥ башкараачызыныҥ айтканыла, Јабаган – ӧзӱп турган јурт, калганчы он јылдыҥ туркунына госјӧмӧлтӧниҥ башка-башка бӱдӱмдери аайынча бери 270 миллион салковойдоҥ кӧп акча ууландырылган. Ол акча-манат јурт ээлемниҥ товарэдеечилерин јӧмӧӧрине, школ, клуб, ӧскӧ дӧ јонјӱрӱмдик объекттер тударына ууландырылган болгон.\n«Јурттагы демографиялык айалга коомой эмес, балдардыҥ тоозы кӧптӧйт. Ол ок ӧйдӧ детсад эски турада болгон. Меге улус баштанарда, бис аймактыҥ јааны Григорий Николаевич Пильтинле кожо јуртта бар тураны јаҥырта јазаар деген шӱӱлтеге келгенис. Ол тура 20 јыл кире ӧйдиҥ туркунына тузаланылбай турган болгон» – деп, башчы јартаган.\nАлександр Бердниковтыҥ темдектегениле, объектте иштер кӱӱк айда башталган ла ол быјыл ӱлӱрген айда учына јеттирилер. Балдардыҥ јаҥы садында тӧрт группа болор, олорго јӱрер балдардыҥ тоозы јӱс кире. Объекттиҥ баазы 40 миллион салковой.\n«Ол јаҥы объект болор деп айдарга јараар – инженерный сетьтерлӱ, сууӧткӱштӱ, јылыдар системалу, јылу санузелдерлӱ, пищеблокту. Бастыразы эмдиги ӧйдиҥ некелтелерине ле санитарный нормаларга келижет. Ол иштеп баштаган соҥында, мында јадып турган балдарды таскадарына јаан камаанын јетирерине бӱдедим» – деп, Александр Васильевич адакыда айтты.\n«Авангард Группа» ООО деген подрядный организацияныҥ генеральный директоры Айдар Толкочоков тудум иштер ӧйинде тураны јерсилкиништеҥ корыыры, стенелердиҥ тыш јанын јаҥыртары ла јылулаары, потолок аайынча иштер эдилген. Тургуза ӧйдӧ инженерный сетьтер тӧзӧӧри ле тураныҥ ич јанын јарандырары јанынаҥ иштер учына једип бараткан. Балдар уйуктаар, ойноор кыптар керектӱ мебельле, компьютерный техникала јеткилделер.\nАнайда ок балдардыҥ садыныҥ јери јарандырылар, анда балдар ойнойтон тӧрт зона ла физкультурала тазыктырынарына керектӱ площадка болор.\nТергеениҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгы тушта РФ-тыҥ президенти Владимир Путинниҥ школдордо сменала ӱренерин јоголторы аайынча јакылталарын јербойында канай бӱдӱрип турганын, ӱредӱликтиҥ объекттериниҥ материально-техникалык тӧзӧлгӧзин тыҥыдарыла колбулу ишти база шиҥдеп кӧргӧн.\nКан-Оозындагы Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган школдыҥ туразы 1997 јылда типовый ӱлекерле тудулган. Школдыҥ туразында 100 јерлӱ ашкана, библиотека, музей, актовый зал, спорттыҥ залы, балдар ӱренетен 33 кабинет бар.\n2016 јылда школдыҥ туразында тудум иштер башталган. Јартап айтса, стропильный системаны бӧлӱктей јазап, јабынты солылган, металлопрофиль тузаланылган. Бу иштерди ӧткӱрерине республикан бюджеттеҥ 6.8 миллион салковой ууландырылган. 2017 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала школдыҥ ӱч кат туразыныҥ экинчи кадында капремонт ӧткӱрери башталган.\n«Школ 21 јыл кайра хозспособло башка-башка материалдардаҥ тудулган болгон, оныҥ да учун олор анча кире ӧйдиҥ туркунына ӱрелип калган. Мыныла колбой, капремонт баштаар деп јӧп јарадылган. Бӱгӱн бис ӱренериниҥ тӧс ӱч корпусында иштерди тӱгезип јадыс, ол тоодо актовый зал, класстар, јылу санузелдер, пищеблок» – деп, Александр Бердников темдектеген.\nБыјыл эки кат блоктыҥ баштапкызы, мында балдар ӱренер 15 кабинет бар, јаҥырта јазалып јат. Темдектезе, стенелери јерсилкинишке алдыртпазын јеткилдеериле, агаш полды радонноҥ корулаар јазалду бетон полго солыырыла, пластик кӧзнӧктӧр тургузарыла колбулу иштер ӧткӱрилген. Анайда ок пищеблоктыҥ, спортивный ла актовый залдардыҥ блогында база јазашту иштер ӧдӧт.\nТургуза ӧйдӧ 1048 бала ӱредӱ ӧткӱрерине келиштиртилген тӧрт турада эки сменала ӱренет. Александр Бердниковтыҥ айтканыла, ӱренчиктер јаҥы школдо ӧдӱп јаткан јылдыҥ экинчи четвертинеҥ ала бир сменала ӱренип баштаар. Ол тушта спортзалды јазаарыла колбулу иштер артар, бу иштер келер јылда тӱгенер.\nБӱдӱрип турган тудум-јазашту иштердиҥ чыҥдыйы бийик болгонына республиканыҥ башчызы ајару эткен. «Иштиҥ тебӱзи мындый ла болзо, бис келер јуук јылдардыҥ туркунына Алтай Республиканыҥ јеринде ӱредӱликтиҥ бастыра объекттериниҥ айалгаларын болор кемине јетиргизип салар болорыс деп бодойдым» – деп, Александр Бердников ӱзеери кошкон.\nАнайда ок республиканыҥ башкараачызы аймактыҥ тӧс јуртындагы детсадты барып кӧргӧн. Бу детсад бир канча тураларда иштейт, тӧс туразы 1970 јылда тудулган. Яслялардыҥ агаш туразы дезе 1959 јылда тудулган болуптыр.\n«Школдоҥ озо ӱредӱликтиҥ учреждениелерин јазаарына ла не-немелерле јеткилдеерине аргачылар болужат. Онызы бизнес, администрация ла јурттыҥ эл-јоны ӧмӧ-јӧмӧ иштеп турганы јанынаҥ јакшынак јозок болуп јат» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Јаҥы детсад тудары јанынаҥ сурактыҥ аайы-бажына бис јуук ӧйлӧрдӧ чыгып саларыс деген.\nОноҥ Алтай Республиканыҥ башчызы Александр Бердников Кан-Оозы аймакта Владимировка јурттагы школдо болды.\nШкол 1989 јылда тудулган, эмди оны текшилей јазаар керек болгон. 2017 јылдыҥ кӱски айларында оны јаҥыртары аайынча иш башталган. Бу керекке 25,3 млн салковой чыгарылган, ол тоодо республикан бюджеттеҥ 25 млн салковой келерде, артканы јербойындагы бюджеттеҥ јеткилделген.\n– Школдыҥ туразы сӱреен эскирген болгон, эмди ол јазалып калды. Школ суула, канализацияла, јылу ӧткӱрер јазалдарла јеткилделген. Јазалган јерде јаҥы јепселдер ле школдыҥ мебели тургузылган. Турага коштой тудулып јаткан бӧлӱкте иштер бийик тебӱлӱ ӧдӧт, мында эмдиги ӧйдиҥ спортзалы, курсак кайнадар блок, эмдиги ӧйдиҥ котельныйы тудулат – деп, Александр Бердников темдектейт.\nБу иштерди 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1-кы кӱнине јетире божодып салары темдектелет.\n– Келер ӱредӱлӱ јыл башталарга јетире бу 70 ӱренеечи ӱренер јаҥы, эмдиги ӧйдиҥ школын тузаланарына табыштырып ийерис. Бӱгӱн мында бастыра 40 бала ӱренет, баштапкы класска тӧрт бала келген, келер јылда бу тоо јетиге једе берер, анайып, балдардыҥ тоозы там ла кӧптӧп баштады. Јаҥы школдо кӧп балдар ӱрензин деп, ӧнӧтийин јаанада тудулган, ол удабас ла ӱренеечилерле толо берерине иженедим – деп, таланыҥ башчызы темдектейт.\nЈазашту иштер божозо, бу ӱредӱлӱ заведение республикан бюджеттеҥ 3 млн салковойго турар јаҥы јепселдер ле мебель алар.\nКӧмӱр-Оозында культураныҥ јаҥы туразы болор\nБашчы Александр Бердников Кӧмӱр-Оозында болуп, культураныҥ эски туразын кӧргӧн лӧ эл-јонло туштажу ӧткӱрген.\nБу эки кат тура «Талицкий» совхозтыҥ кӱчиле 1982\nјылда тудулган. Оныҥ јааныныҥ кеми 763 кв. метр эмтир.\nМында элбек кемдӱ јазашту иштер керек деген шылтактаҥ улам ДК-ны 1997 јылда јаап койгондор. Оноҥ ло бери бу тура ээн туруп калган.\n– Јирме јылдаҥ ажыра тузаланбаган бу тураны шиҥдеп, оны јазап алар арга бар деп шӱӱштибис. Республикан бюджетте айалга курч та болзо, бу сурактыҥ аайына 1,5-2 јылдыҥ туркунына чыгып саларга албаданарыс. Улуста ичкери ӧзӧр, јайаандык иш бӱдӱрер арга болгоны учурлу эмей – деп, Александр Бердников темдектеди.\nТургуза ӧйдӧ јуртта кандый бир байрам ӧткӱрер тура јок деп, ол айтты.\n– Ол тура јазалып, иштеп баштаза, бу јурттыҥ ла Кан-Оозы аймактыҥ ӧзӱмине јаан јӧмӧлтӧ болор. Кӧмӱр-Оозы – јаан јаҥжыгуларлу јурт, мында јайалталу улус јадат. Олорго иштеҥ бош ӧйдӧ јайаандык јаҥжыгуларын улалтар јерди тудуп саларыс – деп, таланыҥ јааны кошты.\nАлександр Бердников бу ӱлекерди бӱдӱрери аайынча ишти баштазын деп јакылталар берди.\n– Ӱлекер-смета документтер бар, келер јуук ӧйдӧ олорды келиштире јазап, тураны јаҥыртарын баштаар керек – деп, ол айтты.\nКайсын јурттыҥ эл-јоныла туштажу\nАнайда ок Александр Бердников Кайсын јурттыҥ эл-јоныла тушташты.\n– Кайсында 200-теҥ кӧп кижи јуртайт. Бир канча јыл кайра бис мында школды јазап салганыс. Ол, чынынча айтса, јап-јаҥы тура, је анда спортзал јок. Кышкыда балдарга физкультурала, спортло тазыктырынар арга јок. Мындагы улус болуш сурап јат. Модульный спортзалдыҥ белен типовой ӱлекери бар, оныҥ тудар баазы кайда да 12 млн салковой. Мен андый белен ӱлекерди алып, мында спортзалды тудуп салзын деп јакылта бергем. Анайдарда, 2019 јылда мында спортзалды тудуп саларыс – деп, башчы айтты.\nБу школ 1929 јылда тудулган. Ол эки башка бӧлӱктеҥ турат: бирӱзи – ӱредӱ ӧткӱрер тура, экинчизи – курсак кайнадар јер. Мында 50 бала ӱренет. 2013 јылда школды јаҥырткандар: бӱркӱзин, кӧзнӧктӧрди солыгандар, стенелерди јылулап, сайдинг кадагандар, тураныҥ ичин јазагандар. Быјыл Александр Бердниковтыҥ јакылтазы аайынча јылу санузелдер тургузылган.\nРеспубликаныҥ башчызы, анайда ок тудулып јаткан фельдшерско-акушерский пунктты кӧргӧн. Текши баазы 7,3 млн салковой кире јаҥы тураны тудар акча республикан бюджеттеҥ чыгарылган ла ол быјыл тудулып башталган. Мындагы иштерди кӱчӱрген айга јетире бӱдӱрип салар деп темдектелген.\nЭмдиги ФАП улус јаткан тӧрт квартиралу турада иштейт.\n– Федерал Јуунга кажы ла јыл эдип турган баштанузында Владимир Владимирович Путинниҥ темдектегениле, 100-теҥ 2000-га јетире эл-јонду јурттарда фельдшерско-акушерский пункттар ла эмчилик амбулаториялар болор учурлу. Мында тудулып јаткан ФАП-та ончо јепселдер болор – деп, республиканыҥ башкараачызы темдектеди.\nАР-дыҥ башчызы Александр Бердников ишмекчи јол-јорыгын оноҥ ары Кӧксуу-Оозы аймактыҥ јурттарыла улалткан.\nОл балдардыҥ Катанду јурттагы «Айучак» деген садында болуп, оныҥ айалгазын шиҥдеп кӧргӧн. Бу детсадтыҥ туразы эҥ ле ӧҥзӱре сурактардыҥ бирӱзи болгон, оны туку 1901 јылда туткандар.\nБылтыр тергеениҥ башчызы бу объектти шиҥдеп кӧрӧлӧ, детсадтыҥ јаҥы туразын тудары јанынаҥ јӧп јараткан. Тудум иштер 2017 јылда кӱчӱрген айда башталган, эски тураныҥ тӧзӧлгӧлӧрин бузала, јаҥызын тудары ӧткӧн.\n2017-2018 јылдардыҥ туркунына объектке ресбюджеттеҥ 24,2 млн салковой акча чыгарылган, 400 муҥ салковой кирези – јербойыныҥ бюджединеҥ. Тудум иштер ӧйинде фундамент салары, стенелер кӧдӱрери, јабынтызын бӱркеери, инженерный сетьтер ле јылутрассса јанынаҥ элбек кемдӱ иштер ӧткӱрилген.\n«РФ-тыҥ президенти Владимир Путин јербойыныҥ јаҥдарына јонјӱрӱмдик сурактарды бӱдӱрерине јаан ајару этсин деп айткан. Бистиҥ амаду – јурт јерде јаткан улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ айалгалары јаранарын јеткилдеери. Оныҥ да учун јонјӱрӱмдик бӧлӱктиҥ ӧзӱмине ле ого јӧмӧлтӧ эдерине аҥылу ајару эдилет. Детсад беленге јуукташ, оны бис быјыл сыгын айдыҥ 20-чи кӱндеринде тузаланарына табыштырып ийерис. Мында бастыразы россиялык стандарттар аайынча тудулган ла јепселген» – деп, Александр Бердников айткан.\n«Айучакта» балдардыҥ эки группазы болор. Оныҥ туразында пищеблок, кийим-тудум јунар јер, модульный котельный иштеер. Детсадка 43 бала јӱрет, детсадтыҥ эмдиги јаҥы туразына 50 бала јӱрер аргалу.\nТургуза ӧйдӧ мында тураныҥ ич јанында иштер ӧдӧт, ол тоодо ичи јарандырылат, сантехнический јазалдар тургузылат. Анайда ок детсадтыҥ јанында јер јарандырылар, балдар ойноор ло амыраар площадка керектӱ не-немелерле јепселер.\nРеспубликан ла јербойындагы бюджеттердеҥ детсадка мебель, јазалдар садып аларына 1 миллион салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nТихонькаяда јаҥы школ болор\nТергеениҥ башчызыныҥ ээчиде туштажузы Тихонькая јуртта болды. Ол мындагы эл-јонло туштажып, 60 бала ӱренип турган школдо болгон.\nШколдыҥ туразы 1969 јылда тудулган. Мында балдар ӱренетен 7 кабинет, пищеблок бар. Анайда ок 25 бала јӱрӱп турган детсадтыҥ туразы ого уланты эдип тудулган. Физкультурала тазыктырыныш јурттыҥ Культураныҥ туразында ӧдӧт – столдо ойноор теннисле, тренажерлорло. Балдар школдо эки сменала ӱренет.\n«2019 јылда мында јаҥы школ тударын баштаарыс. Школ ло детсад, спортзал бир аай тудулар. Бир јылдаҥ эмеш кӧп ӧйдиҥ туркунына тудум иштерди учына јетирип ийерис» – деп, тергеениҥ башчызы айткан. Школдыҥ јаҥы туразы 70 ӱренчик ӱренер јерлӱ, 25 јерлӱ детсадту болор. Тургуза ӧйдӧ школ тударына берилген јердиҥ участогын кадастровый учетко тургузары јанынаҥ иштер ӧдӱп јат.\nКайтанактыҥ оору сурагы чечилер\nБашчы Кайтанактагы школдыҥ туразын јазаар иш канайда ӧдӱп турганын база шиҥдеп кӧргӧн. 70 бала бир сменала ӱренер школ 2001 јылда тудулган. Былтыр спортзалда јазашту иштер башталарда, тураныҥ эки бели тыҥ ӱрелип калганы јарталган. Оныҥ да учун школдыҥ туразын бӱткӱлинче јазаар деген шӱӱлте эдилген болгон.\n«Кайтанактагы ФАП јап-јаҥы деп айдарга јараар, оны бис тузаланарына былтыр табыштырганыс, медболуштыҥ јаҥы кӧлӱгин алганыс. Школдыҥ 2001 јылда тудулган туразы 15 ле јылдыҥ туркунына сӱрекей тыҥ ӱрелген, оны тузаланар арга јок болгон. Оныҥ да учун тураны јаҥыдаҥ јазаар ла тудар деген јӧп чыгарылган, бӱгӱн бу јанынаҥ иш кӧндӱре ӧдӧт. Соҥында бу тура јап-јаҥы турадый болор деп айдарга јараар – деп, Александр Бердников јартамал эткен.\nЈазашту иштер ӧткӱрерине ресбюджеттеҥ 40 миллион салковой, јербойыныҥ бюджединеҥ 176 муҥ салковойдоҥ кӧп акча чыгарылган.\nБалдар тургуза ӧйдӧ культураныҥ јурттагы келиштирте јазалган туразында эки сменала ӱренет. «Бу ӱредӱлӱ јылды балдар јаҥыртылган школдо тӱгезер» – деп. республиканыҥ башкараачызы темдектеген.\nАлександр Бердников анайда ок јурттыҥ эл-јоныла туштажып, школдыҥ туразыла колбулу тудум иштер кату шиҥжӱде болор деп айткан.