Мöш
Ар-бÿткен ээлÿ, тынду, тирÿ.
Кижи ле чилеп, jаскыда- тирилет, чыгат, öзöт.
Jайгыда- толо jÿрÿмин jÿрÿп, öлöҥ-чечек jайылат, аҥ-куш балазын тууп, чыгарат.
Кÿскиде-берерин берип, öскÿрерин öскÿрип, токунай берет.
Кышкыда-амырап, уйуктап jат.
 ***

Албатым, билип туругар
Бистиҥ Алтай башка Алтай
Албатым, билип туругар
Бистиҥ тайгалар башка тайгалар
Сын тууларына чыксаҥ
Сыныҥ сениҥ jеҥилдеер
Санааркаган санааҥ 
Ого ло ундылар
Оору-jоболго бастырзаҥ
Тайгаларыҥа чыгып
Сын тууларыҥа араай бассаҥ
Оору-jоболыҥ jоголор
Тайгалар биске кÿч берер
Jоголып бараткан кÿчиҥди 
Араайын сеге кийдирер
Тайга-тажын, агаш-тажын
Сеге кÿч –ийдезин берер
Баш болзын Алтайыс
Баш болзын Тайгаларыс
Алтай кижиге Кудайдаҥ берилген, ада-öбöкöлöринеҥ артырылган jаҥ-Ак jаҥ, ар-бÿткенниҥ ээжилерине тайанган jаҥ, ак-санааныҥ ойгорын, чындыгын апарып jаткан jаҥ.
Оныҥ учун, тайга-ташка чыккан кижи байланып jÿрер керек, сен ару бÿткеҥ (ар-бÿткен) телекейге келгеҥ, мында аҥ-куштыҥ айлы, бис айылчылар, айылчылар да эмес каршуучылдар, телекейге келген, тонокчылдар аайлу.
Тайгада кажы ла кижиниҥ кылык-jаҥы, санаазы иле кöрÿнет, агы-каразы ылгалып, чыгарыла берет. Ачына, кезик кыйгас, та кем де бойы аргазы jок улусты экелип иштедип, кÿчин jиген, та кем де бойы кузуктабай, аракы тайгага апарып, кузукка тоолуган. Ондый неме ойто каруузы jандырылып, кайра айрылып jат-эдип алган кузуктыҥ акчазы куруга барып, кöлöсö jарылып, машина сынып, не неме болуп, чыгымдала берет.
Тайга-таштыҥ jолдоры jаман, балкаш, темир де сынар аргалу. Jе ондо, ару jерде, ÿзе неме учурлу-тÿҥейле сезинип, санандырып ийет. «Акыр мен öйинеҥ öткÿре öдö бертирим»-деп. «Соксо до кузук тÿшпейт», «Тÿшкÿн jок кузук jок»-деп, калактабактар кемде тайганаҥ куру тÿшпеген. «Ӱлÿÿмди аларга келгем »- деп, айтпаактар. Ӱлÿÿни Кудай берип jат. Тайгада аҥга-кушка, кижиге, кажызын ла бойыныҥ öйинде, кеминде теҥдештирип jат. Кузук jаҥыс ла биске берилген эмес, анаар ÿзе тÿжÿп, кышкыда тынар-тындуга азыралга артыргызып jат, jаскыда ÿренделип öзöргö. «Акча, акча»-деп, ачынатыбай, ÿкÿстебей, «Алтайым Кудайым баш болзын, быйан болзын»деп jÿректер. Азыранарга арга бердигер, иштенерге иш бердигер-деп, айдала барзаар, ар-бÿткенниҥ байланатан ээжилерин бÿдÿрип, иштеген ижинниҥ турултазы болор, байланган байын ойто эбирилип келер, биске-колына да кöк болуп, кур-кöксине де ару санаа, Алтайына алкыш болуп. Алардаҥ озо алканаар, Айлÿ Кÿндÿ Алтайым, Кабай болгон Алтайым, Jÿрÿм берген Алтайым, Чöрчöк ошкош Алтайым ла, оноҥ до ары айдылар эмес пе?! Алкыш алтай кижиниҥ канында , кöксинде, ол бойы ла айдылып, чыгатан, ол бистиҥ Алтай jаҥысла кожо берилип салган. Мындый jараш, чÿмдÿ, байлык, байлу Алтайысты кижи канай алкабас?! А бис…Алкаардыҥ ордына оттыҥ jанында одуда эзирик тоолонгон, алды-ÿстин тоологон, эр улустыҥ, ÿй де улустыҥ, чынынча айдайын, кирлÿ тил-оозынаҥ чыккан сöстöр.
Кыйралу jерге тÿжеле, колында аракылу, jаҥдап турубыс, ÿрÿстеп турубыс-дегени не? 
База ла Алтай Кудайдыҥ бичиктерин кычырып ийели.
Бийик тууныҥ байы jаан
Байланып jÿр ажуга
Бажырып jÿр ажуга
Jайаанныҥ берген jаҥын 
Кижи канай öскöртöр неме?
Ажуга чыгып jыргал этпес
Jыргалдаҥ озо чачылга эдип
Чачтылтып jатканыҥды 
Оҥдоп туруҥ ба, кижи?
Алтай Кудайыҥды
Бийик ажуныҥ ээзин кычырып
Ачу ажыҥла уткуурыҥ ба, кижи?
Алтай Кудайыҥды
Бийик ажуныҥ ээзин кычырып
Ачу ажыҥла уткуурыҥ ба, кижи?
Айса, кыйра буулап
Ак сÿт ле ÿрÿстеп
Алтай аш-курсагын салып
Алкаарыҥ ба, кижи
Jайгыда jолыма jолугып, сÿÿндирген неме-эки jиит уул, бирÿзи Бешпелтирдеҥ, бирÿзи Корумдунаҥ. Адазы ла кожо – «Бис, бу Алтайда баштапкы катап. Кыйра буулап койок дезеес ?» деп, сурагылады. Кыйралары jаҥыс ла ак öҥдÿ эмтир. Jартадым. Кудайдыҥ эмдиги öйдиҥ некелтезиле берилген 4 öҥдÿ кыйра: ак öҥдÿзи-ак айаска, ак jаҥ, ак санаа. Сары öҥдÿзи-Алтайыстыҥ Алтын сындарына. Jажыл öҥдÿзи –албатыныҥ ар-бÿткенниҥ öзÿмине. Кöк öҥ-кöк теҥериге, Ӱч Курбустан Кудайыска , кöк öҥдÿ аржандарыска, сууларыска. Узууны бир метр болор деп, jартадым. Адазы, jаан jашту, Öлöтиде jадып турган кижи, айландыра кöрÿп кайкап ла jат, алкап ла jат.
Бис, Jоло jурт, койон jылдаҥ бери jажыл бÿр ле сары бÿрдиҥ мÿргÿÿлдеринде , jылгайакта –jаҥы jыл киргениле, тагылдарга чыгып, Алтайыска алкыш-быйан айдадыс: «Алтайыс амыр, ару турзын, албаты токыналу jатсын, ар-бÿткен jаранып öссин, тÿжÿмдÿ болзын, Jоло jурт бек турзын» деп, сурайдыс. Алтай Кудай jаҥын алынып, jаҥныҥ некелтелерин апарып jадарыста курчуу берген, кору (защита) берген. Нени сурайдыс, оны берет. Öскö jерлерге кöрö, бисте токуналу, ондый ла болзын. Мÿргÿÿлдерле кожо jерлерис ойто ээленип те jат. Öскö jерлерде, ондо уксаҥ –jеткерлер болуп, мöштöҥ аҥтарылган, азала, кÿчи чыгып, торолоп божогон, машиналар аҥданган, кижини баскан ла деп. Баш болзын, баш болзын Алтай Кудай биске! Бисти кöрÿп, курчуп jатканына алкыш болзын.
Ӱстиги jайаан кижиге 
Эҥ ле кöп санаа берген
Эҥ ле кöп ийде берген
Эҥ ле кöп кÿч берген
Кижиге берген санаа ла 
Ар-бÿткенди корулаар болгон
Кижиге берген кÿчиле 
Ар-бÿткенди курчуулар болгон
Кижи деген кокымай 

Jаҥыс ла бойын сананып 
Jаҥыс ла бойы байыркап
Jаҥыс ла бойы тыҥзынып
Jаҥыс ла бойы укааркап
Jаҥыс ла бойы мензинип
Jаҥыс ла бойын килеп
Jаҥыс ла бойын кöдÿрип
(Бойымныҥ сöстöримле : Аҥ –кужын кырды, агаш-тажын кести, кей ÿзе быртыды, аржан суулар соолды. Jер-Энени оҥтодып, кызыл тынын кыйарга jетти. )
Токпоктоткон мöштöрдиҥ оҥтуузын, , комудалын, бала мöштöрдиҥ ыйлаганын кем-кем уккан ба? Тайгага чыгып барзаҥ , бастыра Алтай онтуда. Соктырткан терези сыйрылып, чаганазы агып калган мöштöрди кöрöлö, сызы jÿрегине öдöр, эди-канын кожо оорып турар, санааркарыҥ, ыйыҥ келер. Тÿнде мöштöр амырап , шуулажып, комудаар. Тÿште ойто ло «ток ло ток» . Чынды айдайын , меге тöгÿндеерге jарабас. 

Ӱстимде мениҥ кöк айас
Кöзимниҥ алдында 
Алтай ээзи Ак Быркан Кудай
Алдымда мениҥ Jер-Эне
Айылымда мениҥ От-Эне
Кöксимде мениҥ Алтай
Ак jаҥ, Ак санаа
Алтайдыҥ онтузына чыдажып болбой jанында кырлакта тагылга чыгып мÿргÿп сураарын-«Бу бастыра Алтай онтууда, ыйда, сыгытта! Мыны канай угар, чыдажар! Салкын берзеер, jоткон берзеер, jааш jаазын, кузук тÿшсин, алтай эмеш амыразын!»
Нени сураарыҥ оны аларыҥ дегендий, кар jаап койгон, мöш ÿзе ожык, соок, нени сакырыҥ мынаҥ деп турганча, салкын келер, jоткон аайлу келер, ожык тÿжер, кече ле кар, бÿгÿн jааш, кузук тÿшкен, улус сÿÿнип, тÿшкинди jууган. 3-4 кÿнге Алтай амыраган, оноҥ ойто ло «ток ло ток» мöштöрдиҥ онтуузы…
Алдында энем, Темдекова Татьяна Абрамова , Венгр укту Лотош деп билимчиле 2 jыл кире алтай тил аайынча иштеген кижи, биске куучындаган:Jебрен, jебрен öйдö Кудай алтай кижини быркып jайаарда, кожо берген-jараш Тöрöл Алтайын, учурлу кеен тилин, байланып jÿретен чÿм-jаҥдарын, азыранып jадарга –кыймырап jаткан аҥ-куш, jиилек кызылгат, ак-сÿт, алтай аш-курсак. Jайым jакшы jÿрÿм болгон, ÿзе неме jеткил, белен аш-курсак. Кижи сайрап, ÿзе ундылган, тили, чÿм-jаҥдары, Кудайы. Курсак ла ойногон, тöккöн, чачкан, тепсеген. Кудай кату, мыны кöрÿп ачынган-кезедип, торо эткен. Тороло кожо jадын оорулар, албаты кырылып, jоголорго jеткен. Кудай килеҥкей jоголорго jаткан кижиге кöрÿп албай, кузук бÿдÿрген. Улус бала-барказыла тайга чыгып , кузук jип аргаданган. 
Эмди ле кузугын jип jадыс, а öскö берилген Кудайдыҥ ээжилерин бÿдÿрип jадыс па? 
Ол куучынныҥ jаҥылгазы канча jылдыҥ бажында ойто меге эбирилген. Тÿшкÿн jууп, тобогоны эҥчейип алып, соктырткан, мöштöрдоöҥ кöзÿмди кöдÿрип албай , суратырып, мÿргÿтиртти, тизелендиртти де. Азырып jаткан Алтайысты токпоктоп jатсаас, бис не албаты? Балдарыстка нени артыргызаарыс? Балдарыс неле азыранар, канай jÿрер? Мындый jараш бай Алтай олордыҥ бала-барказында болор бо?!Кажы ла тобогоны jууп, эҥчейип алып турганыс, ол бисти –jÿрÿм берген Алтайыска Кудайыска мÿргÿтирттип, бажыртыртып турган эмес пе? 
Эмди база ла Алтай Кудайдыҥ бичиктерин кычырып ийектер, бичиткени Алмашева Д.И

Алаканча Алтайым 
Алкап айдайын
Алкышту –быйанду болзын
Ару-ару кейлÿ болзын
Салкынду болзын
Серкире серÿÿндÿ болзын 
Ару-ару аржан сууларлу 
болзын 
Бийик-бийик тууларлу турзын
Ару-ару арчынду болзын
Jажын –чакка албатыма
Тынар-тындууга
Куйак болзын, алкыш болзын

Бастыра jанынаҥ «ару болзын» деп jакып jат, сурап jат, кижи алказын деп. Бис jурттарысты кирге-торго бастыра ла, тайгага jеттис, кыйраларлу боочыларда аракыныҥ шилдери, оду болгон jерлерде, консерваныҥ банкалары, тайаларда туалетный чаазындар калбаҥдап jат, ÿй улуска керектÿ не-неме jаткылар. Ачык jерге, jолго не jерленер?! Jерлене ле кайа кöрöлö, jеҥесле , öлöҥлö, кÿбÿрле, базырып кой. Уйатту эмес пе?! Айландыра ÿзе тирÿ , ээлÿ ÿзе кöрÿп jат не. Jерликт аҥ да болзо, jерленеле, кöмÿп jат эмес пе?!
Jолодо jаан jашту, тоомjылу кижи тайгада , jаан боочыда шилдерди кöрÿп албай, таарга салып, jурттыҥ свалказына jетире jойу да апарып jатканын кöргöм. Сууныҥ jарадын, арканы арчып jÿрер сÿреенеҥ. Менеҥ ачынып калган сураар: -« Качан бис ару-чек jадарыс?» Бис ару jадарыс, Алтайыс ар-бÿткен, кÿÿн-санаабыс,-качан бис Алтай ак jаҥысты апарзаас-оныҥ ээжилеринде ÿзе салылып калган. Алтай Кудайдыҥ бичиктерин де кычырзаар-
Алкыш –быйан суранып
Ару сезим алдыгар
Ару сезим тизилип
Ару jанынаҥ берилер
Ак jаҥ деп чеберлеп
Алтайын эмди арутаар
Ару чын (арчын) jыдын jайылтып
Ару бÿткенге кожулдар
Ак jаҥ-ол ару jаҥ
Ак jаҥ-ол Телекей
Ак маалар эмди öзÿп
Алтайаарга бадышпас
Ак jаҥ деп jаҥысты
Албатылар jаҥданар
Ак jаҥ деп быйанысты
Ак талалар алканар
Ак санаа ару кÿÿн
Агару сезим
Арjанынаҥ jайалган
Ак санаа ачык jÿрек
Ак сÿт Ак ÿрÿс
Башjыл Jоло Алтайыстыҥ мöштöри казылып, акчага садылган. База ла иш jок уулдар кыжы ла мöш казып, акча иштеген. Jе учында, мöш керек jок болгон болор бо, айса акча jетпеген бе? Уулдарга акча тололбой барган, казала чачып ийген мöштöр , анда-мында jадып калган. Jас келерде, чачып ийген мöш öзÿп баштаган. Мыны jанында турлууда jаткан кижи кöрÿп албай, карамдайла, экелип отургызып койгон. Лесхозто иштеген ченемели jаан тракторист кижини, пилорамалу, деляналу фермер, -Бийик баала тöлöрим, меге иштегер-деп, сураган. Экинчизи-акча тöлöрис арбынду эдип, каскан мöштöрди чыгара тартып берзегер-деерде, болбогон. Бу кижиде акчанаҥ баалу, бийик та не де бар-ару ак санаа, Алтайы баалу, байлу. Мöш отургускан кижи керегинде «Амаду Алтай» газетте бичилген. Карган адазы озодо байтал беениҥ сÿдинеҥ ÿрÿстеп, Алтай алкаар кижи болгон. Ада-энезиниҥ энчилеп артырган Алтайы, угы-тöзине, канына шиҥип калган jаҥы, чÿм-jаҥдарыс ундылбаганы, чеберлелип jатканы мынаҥ ла кöрÿнет. 
(Бичиген Адунова Галина Михайловна )

 Мöштöрди токпоктоозо ортоозы(сердцевина) jарылып, ÿрелип jат, оныҥ учун ол тазылдарынаҥ келип турган сууны алынып болбой кургап калат. Кижини токпоктозо, бажынаҥ бери соксо, эди-каны ооруп, шырказынаҥ кааны канайда агып, канайда кижи öлÿп jат, анайдала мöш, тирÿ агаш, öлÿп jат, чаганаазы агып, кургап, кезик jерлерде jыдып, эмезе эрте jетире öспöй саргарып. Кижиниҥ колынаҥ агажыс-агару ажыс, мöштöрис öлöт. Кузуктарга jарабас деп айтпай jадыс. Ӱзе неме эр кеминде болор керек ол ло.