Эл Ойында иркиттер јаҥы айыл тудуп, байрамдады.

Сайт алтайского народа http://www.altai.kurultai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=527:2012-07-17-15-23-50&catid=27:2011-06-21-12-56-19&Itemid=29

Улуу јылдыҥ Эл Ойынын иркиттер бийик кеминде байрамдады дезе јастыра болбос. Иркиттер бу Эл Ойынга јарым јыл озо белетенип баштагандар, олор озо јуулышкан, Кабайлу-Межеликте бойыныҥ алтай айылын тудар деп јӧптӧгӧндӧр. Кемге Эл Ойында конор јер јок беди, Эл Ойын ортозында кирип чайлап, амырап алатан беди, бу айыл бастыра иркиттерди сакыган эмтир.

Чокымдалган ӧйдӧ, мен Г.К. Мундукинала кожо бу айылга јуулган иркиттердиҥ јуунында туруштыс. Јайзаҥыс В.Д. Кудирмеков бӱдӱрген ижи ле келер ӧйдиҥ сурактары јанынаҥ чокым јетирӱ эдип, јартамал берди.

Эл Ойындагы иркиттердиҥ алтай айылын јараш ла чыҥдый Јоло јуртта јадып турган иркит карындаштар Арбын ла Амыр Сандыковтор тӧрӧӧн-карындаштарыла кожо туткандар. Олор бу айылды тударда бойыныҥ материалдарын кожып, акту јӱрегинеҥ иштегендери билдирди. Ургун јааштарда оныҥ ичине бир де тамчы тӱшпегенин аҥылу темдектейдим. Ӧскӧ, коштой тургандарыныҥ кӧп сабазында јааштаҥ, суудаҥ аргаданар арга йок болгон. Јуундаган улус бу ус карындаштарыла оморкоп, олорго јаан быйанын айттылар.

Айылды тударга, оныҥ материалдарын аларга акча-манадыла Алтай Республиканыҥ бастыра иркиттери турушкан. Эҥ кӧп акчаны Оҥдой аймактагы иркиттердиҥ темичизине Н.В. Ямановко баштаткан Јоло јурттыҥ иркиттери јууган. Олорды ээчий Шабалин аймактыҥ иркиттери ле олордыҥ темичизи В.Н. Идубалин бойыныҥ ӱлӱӱзин салдылар. Шабалин аймактыҥ эҥ јаан ӱлӱзин Каспа јурт ла Каспадагы иркиттердиҥ темичизи А. Иркитов (Јайзаҥ) коштырган. Бу јуртта Куйрукова Валя «мениҥ энем иркит кижи болгон, онын учун мен база акчала болужатам» деп, 500 салковой кошконын аҥылу темдектеп, јеениске быйанысты айдадыс. Шыргайты јурттаҥ А.Б. Чалчиков бойыныҥ койын сойып, јерлештериниҥ кожылтазын акчала капка база салды. Апшыйактунаҥ Алексей Иркитовко баштаткан иркиттери бойынын айылына келип, Эл Ойында кӧрӱп, кирип чайлап алала, чӱрче ле ташташтырып ийеле, бойынын ӱлӱӱзин база салдылар. Кош-Агаштыҥ иркиттери ле олордыҥ темичизи, бистиҥ акабыс Ф.Э. Олчонов бойыныҥ јаан ӱлӱзин салдылар. Улаган аймактыҥ иркиттери ле олорды баштаган Исаак Кудюшевтиҥ кызына Любага быйанысты айдадыс.

Канча кӱнниҥ туркунына изӱ чайыла, јӱзӱн-јӱӱр курсагыла, эттӱ-јуулу јармазыла кирген-чыккан улусты кӱндӱлеген Марина Сандыковага ла Люба Санашкинага турумкайы учун быйанысты айдадыс. Јаҥы айылга айылчылар да куру кирбегендер. Алтай улус алтай јаҥла аарчы-курудын, теертпегин, быштагын тудунган јаан эјебис Нина Килемейевна Сайминадый улус ас эмес болгон. Шыргайтыныҥ јаан јашту ӧрӧкӧндӧри јаҥы айылды алкап, иркиттердиҥ бу оды ӧчпӧзине иженип, оноҥ тыҥып, изӱ, јаанап кӱйзин деп кӱӱнзедилер.

Улалу каланаҥ Ю.К. Баграшева, А.А. Иркитова, М.А. Клешев ле В.И. Кунанаков «Нерелӱ иркит» деп ат адаткан иркиттерге бойыныҥ эттирген, алтын учукла байлу мӱркӱт кӧктӧлгӧн лӧ «НЕРЕЛӰ ИРКИТ» деп чийилген курларын сыйладылар. Чыҥдыйы бийик јажыл ӧҥдӱ бӧскӧ сары алтын учукла јуралган мӱркӱт ле чийилген сӧстӧри сӱреен јараш, бек болтыр. Мындый балу, учурлу курларды јӱрӱмде, иште бийик једимдерге јеткен, албаты ортодо јакшы керектер бӱдурген эҥ ле тоомјылу улуска курчалар. Мындый шӱӱлтени иркит отогы јуулып, ӧткӧн койон јылда «Нерелӱ иркит» деп ат јӧптӧгӧндӧр. Ол ат ла баштапкы номерлӱ «Нерелӱ иркит» деп тамга Мӧндӱр-Соккондогы јадып турган акабыска Н.А. Шодоевке берилген. Экинчи ат Улалуда јадып турган кайчы, бичиичи ле билимчи Т.Б. Шинжинге, ӱчинчизи иркиттердиҥ ӧскӧн, тарап-таркаган јеринде Ойбокто алтай айыл туткан Р.А. Муйтуевке адалган. Тӧртинчи ат бу Эл Ойында биске сӱӱнчи сыйлаган Н.В. Ямановко адалган. Ого иркиттердиҥ алтай айылында «Иркит мактыҥ» куры курчалган, кӱндӱлӱ сертификат табыштырылган. Кӱндӱлӱ «Нерелӱ иркит» деп ат адаткан. Эл Ойынга келип албаган акаларыска ла карындажыска иркиттердиҥ чыгартулу улузы олордыҥ айылдарына једип, кӱндӱ-кӱреени јетирер, бийик атты табыштырар. Ондыйлардыҥ тоозында Шыргайтыда јуртаган Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Айдар Килемеевич Боделуков. Бу акабыс бойыныҥ пенсиязыла канча јылдардыҥ туркунына школдыҥ «Эҥ артык ӱренчикке» деп сыйдыҥ спонсоры болот. Јуунын солдады эмдиге јетире стройдо ло бистерге тем кӧргӱзет.

Иркиттерде јакшынак уулдар-кыстар чыдаткан, кӧп балдар азыраган эне-адалар да бар, јер-телекейге алтай албатыныҥ адын макка чыгарган јиит карындаштарыс, сыйындарыс иркиттердиҥ оморкодузы телекейдиҥ чемпиондоры Эзен Уланкин, Амыр Бакрасов, культурада Айана Шинжина ла оноҥ до ӧскӧлӧри.

База Эл Ойындагы иркиттерге эмдиге мал-ажында иштеп турган Акча Кудирмеков ӧрӧкӧн, јайгы каникулда койчыныҥ ижин бӱдӱргилеп турган ресгимназияныҥ ӱренчиктери Айсура ла Амат Кудирмековтор, калада јадып турган Акча Ивановичтиҥ балдары Сергей Кудирмеков ӱйи Галинала, кызы Тамара Дмитриевна ла келди Надежда Ивановна тирӱ койын, талканын ла акчазын аткардылар. Бу улуска јаан быйанысты айдып, алкы бойлоры су-кадык јӱрзин, мал-ажы тамырланып кӧптӧп ӧссин деп алкайдыс.

Бис бастыра иркиттерди Эл Ойында микрофон ажыра јарлап база кычырган болгоныс. Бис ол карындаштарыска айдадыс – јӱрӱмде кандый эди, тӧрӧӧн кижи ол качан да тӧрӧӧн, анайып ла бис слерди сакыганыс, келер керек болгон. Бастырагарга јылугыс, оттыҥ јанында јер ле талканду чайыс једер эди. Келген иркиттер тӱни-тӱжи бу айылда одуланып, ажанып, конып, Эл Ойынды јааштарга ӧтпӧй, јарамыкту айалгада кӧдӱриҥилӱ кӱӱндӱ ӧткӱрдис.

Иркиттердиҥ Ырыс јайзаҥыныҥ, В.Д. Кудирмековтыҥ айтканыла «бис, иркиттер, эмди Эл Ойын аймактар да сайын ӧткӱрилзе, кажы ла Эл Ойын болып јаткан јерде бойыстыҥ айылысты тургузарыс, койлор сойорыс, карындаштарысты, эје-сыйындарысты ла айылчыларысты уткыырыс, кӱндӱлеерис. Акча албазыс кӱндӱ-кӱрее учун. Бис, иркиттер, Алтайыста кӧп эмтирис, калбакчадаҥ да јуузас кап эмес, каптар толор. Онызын бу улуу јылдыҥ Эл Ойыны кӧргӱсти. Бисте иркиттердиҥ ады учун туруп чыгатан тунчылар кӧп эмтир. Олордыҥ кӧбине, мениҥ буруумла, тил јетирип болбогоныс, эмди ишти оноҥ тыҥ эрчимделтерис. Бу ла кӱндерде иркит отокты регистрировать эделе, расчетный счет ачарыс, ол счет керегинде «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра карындаштарыска јетирерис».

Бойыныҥ јайзаҥыныҥ бу баштаҥкайын бастыра иркиттер јӧмӧп, ол бу ишти токтотпой оноҥ ары апарзын, иркиттерди јууп турзын, аймактар сайын јорыктап, иркит карындаштарына јолыгып турзын деп иркиттер бойыныҥ Ырыс јайзаҥына кӱӱнземелин айттылар. Анчада ла иркиттердиҥ Кош-Агаштагы темичизи, совет ӧйдӧ башкараачы иштерде иштеген Ф.Э. Олчонов «Кош-Агашта бис иркиттер ас. Онойдордо олордыҥ айтканын мен бистиҥ јайзаҥыска айдып јадым – бу ла јылда ӧй таап, биске келип јолыксын дешкен. Мен карындаштарысты јууп ийерим. Келер, ончогорды кычырып турум» деди.

Иркиттердиҥ алтай айыл тудып јыргаганыныҥ база бир кӧрӱмјилӱ келтейи ол - бу Эл Ойынга келген алтай сӧӧктӧрдиҥ јайзаҥдары айылга келип, Эл Ойын ӧдӧр кӱндерде амырап, чайлап алар аргалу болгоны. Иркиттердиҥ айылына келип, јӱстердиҥ јайзаҥы В.А. Чеконов, кыпчактардыҥ - К.Ј. Шилыков, тоҥжаандардыҥ - П.П. Мендешев, чаптылардыҥ - Н.Е. Мендин ле кергилдердиҥ јайзаҥы К.У. Кергилов кӱндӱ-кӱреениҥ кийининде иркиттерге алкыжын айткандары укаалу болды.

Онойдо ок, јуулгандар бу иркиттердин кыймыгузы башталарда эрчимду турушкан, је јӱрӱмнеҥ эрте јӱре берген ирикттердиҥ баштапкы јайзаҥын Бобой јайзаҥды Владимир Кудирмековты Кырлыктаҥ, каладаҥ Петр Боделуковты, И.В. Шодоевти быйанду эске алындылар. Отоктыҥ турумкай турчыларын јайзаҥыс болгон Сандыр Сельбиковты, М. Клешевти, Э. Чурпановты база эзедип, быйанысты айдадыс.

Јайзаҥысты В. Кудирмековты иркит отоктыҥ расчетный счедын газет ажыра јарлазын деп сурайдыс. «Калбакча јууза, кап болор» дегенин билип, јакшы ууламјыны акчала јӧмӧжӧргӧ јӧптӧштис.

Јуруктарда: иркиттердиҥ айылы, иркиттердиҥ кайралдары, иркиттер Эл Ойында јуун тужында, Ф.Э Олчонов, В.Н. Идубалин.

Л. Адарова, иркит, каладаҥ.

"Алтайдыҥ Чолмоны", 17.07.12ј.