Григо́рий Никола́евич Пота́нин — орус географ, этнограф, фольклорист, Арасей империяныҥ XIX—XX чактардагы ботаниги, публицист; јондык ишчи, Сибирский областничествоныҥ  тӧзӧӧчизи ле идеологы. Императорский Русский географический обществоныҥ турчызы (ИРГО). Почётный член Западно Императорский русский географический обществоныҥ Кӱнбадыш-Сибирский отделыныҥ кӱндӱлӱ турчызы (ЗСОИРГО).

Биографиязы

Угы-тӧзи 
Григорий Николаевич Потанин озогы сибирский казактардыҥ угынаҥ болгон. Оныҥ ӧбӧкӧзи (бир версияла) Тара деп каланыҥ городовой казагы Иван Андреевич Потанин, 1755 јылда карындаштарыла кожо Таранаҥ јаҥы Сибирский коруланар чийӱге кӧчӱрилген — Сибирская линия (Тоболо-Ишимский линия), Омсктаҥ ала Звериноголовский станицага јетире, тусту кӧлдӧрди кууй, оноҥ улам «Горькая линия» деп адаткан. По воспоминаниям, его дед таадазы Илья, «сотник болгон, байыган; канча айгыр малду, тоолоп болбос койлу, онызы чӧлдӧ јӱретен…»

Јӱрӱминиҥ јолдоры 
Октябр революциянаҥ озо Потанинниҥ чыкан ӧйи 1835 јыл чаган айдыҥ 21 кӱни деп бичилген, јаҥы бичигенинде  — 1835 јылда сыгын айдыҥ 9 кӱни деп берилет и  года.

Јаш тужы (1835—1846) 
Омский областьтыҥ Сибир-Иртыш линиязында сторожевой укреплениеде Ямышевский шибееде энезидеҥ чыккан (эмди Павлодар областьта Ямышево јурт), сибир казак офицердиҥ билезинде. Адазы Потанин Николай Ильич (есаул) Баянаульский округтыҥ јааны (Омский область), уулы чыккан кийнинеҥ удабай 1836 јылда офицердеҥ рядовойго кӧчӱрткен, айдууга барган. Энези, Варвара Филипповна Потанина кыс ӧбӧкӧзи Трунина, 1839 јылда кочкор айдыҥ 24 кӱнинде јада калган. Беш јашту Григорий адазыныҥ аказы есаул Дмитрий Ильич Потанинниҥ (казачьего полктыҥ јааныныҥ) айлына Семиярский станицада јӱрген. 1842 јылда аказы кенейте божой берерде, оны  Пресновский шибееде казачий черӱниҥ јааны генерал Морис Эллизен бойыныҥ билезине алган. Генералдыҥ балдарыла кожо 
грамотага, орус тилге, арифметика ла географияга ӱренген.

1846 јылда 11 јашту уулчак Омский кадетский корпуска ӱредӱге кирген; ӱредӱ ӧйинде   — 1846 јылдаҥ ала 1852 јылдарга јетире ол казак укту Абылай-каанныҥ баркызыла нӧкӧрлӧжип алган — кадет Чокан Чингисович Валихановло нӧкӧрлӧшкӧн, кийнинде Чокан Арасей  империяныҥ Генеральный штабыныҥ јарлу офицери, билимчи ле просветитель болгон.

Сибирде казачий черӱде турганы (1852—1858) 
1852 јылда военный ӱредӱзин тӱгезеле хорунжий чиндӱ служба ӧдӧргӧ 8-чи казачий полк јаар (Сибирский казачий войско) Семипалатинскке ийген. 1854 јылда Заилийский край јаар военный экспедицияга барган. ондо «Укрепления Заилийского» ачкан, Кийнинде ол Верный деп шибее боло берген, оныҥ кийнинде Верный деп кала бололо, учында Казахстанныҥ Алма-Ата калазы боло берген. 1858 јылга јетире воинский службада болгон, кийнинде орый бергенинеҥ улам отставкага барган, воинский званиези сотник болгон, Том-Тура јаар атанган (Томский губернияныҥ администрациялык тӧс јери болгон).

Ӱредӱниҥ јылдары, политикалык ижи (1858—1874) 
Том-Турага 1858 јылда келеле, революционер-анархист М. А. Бакунинле танышкан, оныҥ сӧзиле   промышленный караванга коштонып, Санкт-Петербургка једеле, Санкт-Петербургский государственный университетке ӱренерге кирген, амадузы бӱткен.

1859 јылдаҥ ала 1861 јылга јетире Санкт-Петербургта университеттиҥ физико-математический факультединде  естественный бӧлӱгинде вольнослушатель болгон. 1861 јылдыҥ ӱлӱрген айында студенттердиҥ тӱймеендеринде турушкан деп эки айга туттурткан, Петропавловский крепостьто отурган, ссылкага Омск јаар барган.

1863—1864 јылдарда билимчи-географ Семёнов-Тян-Шанский Пётр Петровичтиҥ рекомендациязыла  астроном Карл Струвениҥ  Зайсан (кӧл) јаар экспедициязына турушкан, Эрчиш сууныҥ бажында Тарбагатай кырларда Потанин балыктар, ӧзӱмдер јууп шиҥдеген, јаан ла байлык ботанический коллекция јууган.

1865 јылда губернский статистический комитеттиҥ секретари эдип туткан (Том-Тура), Том-Турада уулдардыҥ гимназиязында ла Мариинский женская гимназияда ӱредӱчи богон, «Томские губернские ведомости» журналда бичиген.

1865 јылдыҥ јайында «Сибирское областничество (Общества независимости Сибири)» деп керек аайынча јаргылаткан Сибирди Россиянаҥ айрыыры учун болгон деп бурулаткан. 1868 јылда кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинеҥ ала Омскта тӱрмеде ӱч јыл отурала Потанин гражданский казнь ӧткӧн, оноҥ оны Свеаборг јаар каторгага ийген, ондо ол 1871 јылда кӱчӱрген айга јетире болгон, оныҥ кийнинеҥ Потанинди Тотьма јаар ийгендер. Кезедӱни ӧткӧн соҥында Вологодский губернияда Никольск калага ийген .

1874 јылда Русское географическое общество (ИРГО) ходатайство эдип Потанинди амнистияга чыгарган.

Билим экспедициялар (1876—1899) 
Г. Н. Потанинниҥ билимде јаан једимдери Орто ло Кӱнчыгыш Азия јаар башкарып апарган беш шиҥжӱ экспедицияныҥ турултазы болуп јат, Русское географическое обществоныҥ јакылтазын бӱдӱрген (1876—1899).

 1876—1878 јј. — Баштапкы (Монгол јерине), Потанинле кожо бу јорукта оныҥ эш-нӧкӧри этнограф А. В. Потанина, зоолог М. М. Березовский ле топограф П. А. Рафаилов болгон. Зайсан кӧлдӧҥ кӱнчыгыштай барала, экспедиция Монгол Алтайды кечип, Кӱнбадыш Монголияда Кобдого јеткен. Экспедиция европей билим туштабаган ороонды шиҥдеген, керектӱ, башка-башка билим бӧлӱктерде јаан учурлу, байлык билим материал јууган.
 1879—1880 јј. — Экинчи (Монголо-Тувинский) экспедицияда натуралист ле географ А. В. Адрианов ло топограф П. Д. Орлов турушкан. 1879 јылда кичӱ изӱ айда Кош-Агаш јурттаҥ  башталала, года из села Убсу-Нур деп кӧлгӧ кӱнчыгыш јаар ууланган, 1880 јылда Иркутскта токтогон. Г. Н. Потанин экспедицияныҥ ижиниҥ турултазын белетейле, РГО «Очерки северо-западной Монголии» деп бичикти 1883 чыгарган.
 1884—1886 јј.  — Китайско-Тибетский (Ганьсуйский) экспедицияда топограф А. И. Скасси, зоолог M. M. Березовский ле этнограф А. В. Потанина кожо болгон. Экспедиция Китайдыҥ эки тӱндӱк провинциязыла јӱрӱп, Ордос, Ганьсуга 1884 јылдыҥ учында једип, 1885 јылда Тибеттиҥ кӱнчыгыш јанын шиҥдеген; шиҥжӱчилер Наньшаньсын-тайга ажыра, бастыра Орто Монголияны кечире 1886 јылда кайра бурылган. Экспедицияныҥ материалын РГО 1893 јылда «Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия» деп јуунтыда чыккан.
 1892—1893 јј. — Экинчи Китайско-Тибетский экспедицияда Тибеттиҥ кӱнчыгыш келтейин шиҥдеерге зоолог ло этнограф M. M. Березовский, геолог В. А. Обручев ле этнограф А. В. Потанина баргандар. Јорык ӧйинде Потанинниҥ ӱйи кенейте оорыйла јада калган учун билимчи јанган. Оныла кожо јӱрген Березовский ле Обручев кажызы ла алдынаҥ бойы Тӧс Азияда иштенген.
 1899 ј. — Экспедиция Тӱндӱк-кӱнчыгыш Китай јаар (автономный аймак Внутренняя Монголия), Монголияныҥ кӱнчыгыш јанында вулканический горный массив Јаан Хинганды шиҥдеген

Бу экспедициялардыҥ шылтуунда географияла алдында шиҥделбеген Центральный Азияныҥ јерлери керегинде кӧп материал јуулган. Онойдо ок алдында шиҥделбеген ӧзӱмдердиҥ гербарийи ле зоологический коллекциялар јуулган. Экспедиция Сибирде, Центральный Азияда, Китайда јаткан калыктардыҥ культуразы, јадыны, фольклоры, калыктардыҥ тӱӱкилик эпосы јанынаҥ баалу материал јууп алган.

Том-Турада јӱрӱми (1902—1920) 
1902 јылда Г. Н. Потанин Том-Турада токтоп јуртай берген. Бери оны П. В. Вологодский кычырган, баштап Потанин оныҥ айлында токтогон, (Ефремовский ором, эмди — Бакунинниҥ оромы, 18).
Бу ӧйдӧ Г. Н. Потанин Том-Тураныҥ культурно-просветительский мероприятиелеринде јаантайын турушкан, Общество попечения о начальном образованииниҥ соведин башкарган, Совет томского Музея прикладных знаний бого кирип, оныҥ хранители болгон, Сибирский студенческий кружок ӧткӱрген, Томское общество изучения Сибири, литературно-драматическое общество, литературно-артистический кружок, Сибирде Том-Турада билим-художественный музейдиҥ проектин белетеген, Сибирский областной дума тӧзӧӧргӧ турушкан.

1917 јылда казак тилди јакшы билер кижи Потанин Оренбургта болгон Баштапкы Всекиргизский съездте делегат болгон (Семипалатинский область, Арасей империя), Всероссийский учредительный собраниеге делегат эдип талдалган. Бу съездте јарлу казак антибольшевистский политический партия «Алаш» кӧдӱрилген. Миржакип Дулатов, съездтиҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи, уткуул сӧзинде Потанинди «бистиҥ тоомјылу кӱндӱлӱ аксакалыс» деп айткан.

Мӧҥкӱзи 
1920 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде Том-Тураныҥ университединиҥ клиниказында божогон. Иоанно-Предтеченский монастырдыҥ чеденинде мӧҥкӱзи салынган (Том-Тура), XX чактыҥ башталганынаҥ ала Успенский собордыҥ јанында университеттиҥ ле Томский политехнический университтиҥ божогон билимчилериниҥ мӧҥкӱзин салар деп јаҥжыккан. Мындагы некрополь «профессорский» деп адалган. 1930-чы јылдарда кладбищеде сӧӧк салары токтогон, куру боло берген. Јирме беш јылдыҥ бажында 1954 јылда томский геолог ло краевед Д. П. Славнин кладбищениҥ јанын ӧскӧртӧри керегинде угала, академик Обручев Владимир Афанасьевичке , Потанинниҥ калганчы Тибетский экспедицизыныҥ туружаачызына, «Литературная газетага» самара бичиген. Билим Академия Томский облисполкомго билимчиниҥ мӧҥкӱзин ӧскӧ јерге кӧчӱрзин деп баштанган. 1956 јылда перезахоронениени јарадарда, Григорий Потанинниҥ мӧҥкӱзин университеттиҥ јанында агаш аразыны экелип јууган (Университетская роща, ТГУ). 1958 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱнинде мӧҥкӱниҥ ӱстине мрамор постаментке Г. Н. Потанинниҥ чойдоҥ эткен бюстын тургускан, кереестиҥ авторы — јарлу томский скульптор С. И. Данилин.

Кайралдары 
 1886 — Императорский Русский географический обществоныҥ ӱстӱги кайралын берген — Алтын Константиновский медаль.
 1888 — Александр III каанныҥ јакарузыла пенсия берилген — 800 салковой.
 1905 — Томский политехнический университетттиҥ совединиҥ кӱндӱлӱ турчызы (1905).
 1915 — Том-Тураныҥ кӱндӱлӱ кижизи.
 1918 — Сибирдиҥ кӱндӱлӱ кижизи Временный Сибирский правительствоныҥ Административный совединиҥ јӧби аайынча

Билим иштери 
 
 Потанин Г. Н. Материалы для истории Сибири / собрал Г. Н. Потанин; изд. Императ. о-ва истории и древностей рос. при Моск. ун-те. — Москва : В Унив. тип. (Катков и Ко), 1867
 Потанин Г. Н. Очерки северо-западной Монголии: результаты путешествия, исполн. в 1876—1877 гг. по поручению Императ. Рус. геогр. о-ва чл.- сотрудником Г. Н. Пота-->ниным. В четырёх томах. — СПб.: Тип. В. Киршбаума, 1881—1883 (Вып. I; Вып. II; Вып. III; Вып. IV)
 Потанин Г. Н. Тангутско-тибетская окраина Китая и центральная Монголия. — 1893
 Потанин Г. Н. Областническая тенденция в Сибири. — Томск, 1907 (Основная работа Потанина по областничеству) (в РГБ)
 Потанин Г. Н. Пи-Лин-Сы. (Отрывок из путевых заметок о северо-восточном Тибете)  // Исторический вестник, 1892. — Т. 48. — № 5. — С. 390—405.
 Потанин Г. Н. Восточные мотивы в средневековом европейском эпосе. — М., 1899.
 Потанин Г. Н. Монгольское сказание о Гэсэр-хане. — Б.м., Б.г
 Потанин Г. Н. Путешествия Г. Н. Потанина по Монголии, Тибету и Китаю : с 48 рис., портр. и картой / обраб. По подлин. его соч. М. А. Лялиной. — Изд. 2-е, просм. и доп. авт., с его предисл. — Санкт-Петербург : Изд. А. Ф. Девриена (Тип. Акционер. о-ва тип. дела в СПб.), [1912?]
 Потанин Г. Н. Сага о Соломоне. Восточные мотивы к вопросу о происхождении саги. — Томск, 1912.
 Потанин Г. Н. Ерке. Культ сына неба в Северной Азии. Материалы к турко-монгольской мифологии. — Томск, 1916.

Јаҥынаҥ кепке базылган иштери

Билези 
Баштапкы ӱйи (1874—1893; балдар јок) — Потанина Александра Викторовна, кыс ӧбӧкӧзи Лаврская (1843—1893). 1843 јылда чаган айдыҥ 25 кӱнинде Нижегородский губернияныҥ Горбатов калазында В. Н. Лаврский деп священниктиҥ билезинде чыккан. Этнограф ла јурукчы болуп, ӧбӧӧни, Г. Н. Потанин, башкарган бир канча экспедицияларда турушкан. Одна из первых русских женщин, баштап ла Орус географический обществого кирген ӱй кижилердиҥ бирӱзи болгон.

Экинчи ӱйи (1911—1918; балдар јок) — Мария Георгиевна Васильева (1863—1943), Барнаулдыҥ поэтессазы, Потанин оныла 1901 јылдаҥ ала таныш болгон. Бу кижиле биригеле, ол јакшы јадарым деп сананган, је јастырган, М. Г. Васильева ачынчак, мещан кылыкту, оору кижи болгон.
Зимой 1917/1918 годов она оставила Потанина, который к тому времени уже тяжело болел.

Кереес
Билимчи ле јондык ишчи Г. Н. Потанинниҥ адыла адалган:
 Кӱнбадыш Китайда Наньшань деп кырларда бир сын тайга.
 Туулу Алтайда Таван-Богдо-Ула деп сын-тайгада мӧҥкӱ тош (1905).
 Астероид № 9915: 1977 RD2 (1977).
  Челябинский областьта Потанино деп јурт (Посёлок городского типа).
 Сибирде калалардыҥ оромдоры (Россия): Том-Турада, Новосибирскте, Омскта; Казакстанныҥ калаларында: Петропавловскта, Алма-Атыда, Нур-Султанда, Семейде.
 Павлодарский областьта Чёрное деп јуртта школ. Казахстан. (1957).
 Павлодарский областной историко-краеведческий музей (1942).
 Монотипный род цветковых растений семейства Розовые (Rosaceae)  и единственный его вид — Потаниния монгольская (Potaninia mongolica) низкорослых кустарников с мелкими цветками, распространённых в Монголии и Китае (1881).

{|

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

Тайантылар