Сÿÿнчи ачты эжигин\nСÿÿнчи ачты эжигин,\nСÿÿнип тийди jарык кÿн.\nJажыл jараш эдегин\nJайа салды jай бÿгÿн.\nСÿÿнет суулар jалтырап,\nСÿÿнет кайын шылырап.\nСоодоп чыкты салкынак,\nКожоҥдоп турат Койонок.\nТомонок то сÿÿнчиде:\nКÿÿлеп учат бийикте.\nСÿÿнет ончо ар-бÿткен,\nАлтайыска jай келген.\nJаскыда кандый макалу,\nКÿнниҥ чогы jылу-jылу.\nУйкудаҥ турат андар,\nУйа тартат таандар.\nСÿÿнип агат суучактар,\nСÿÿнет ого уулчактар.\nJайгыда кандый макалу,\nЫнаарлар оронгон тайгада.\nЭртен тура ойгонзон,\nЭдил куштар jанында.\nТойынып калган кураандар\nТуттурбай сенен качкылаар.\nJажыл торко jаландар\nОйынга сени кычырар.\nКÿскиде кандый макалу,\nКузук чертип, соодоорыҥ.\nАрбуз, моркоп, алама –\nКÿзÿни ÿни шыҥырап,\nШколго бисти кычырар.\nКожо ÿренген нöкöрлöр\nJолыгып, куучын башталар.\nКышкыда кандый макалу,\nКырлаҥды тöмöн чанакла\nСоокко до тонгонын\nОйын ажыра сеспезин.\nБаза бисти сÿÿндирет.\nШколго келзе Соок-Таадак.\nБисле кожо биjелейт,\nЭски jылды ÿйдежет.\nАлтай jерис агару\nАлтай jерис агару –\nАржан суулу, кей ару.\nАрка-тажы быйанду –\nАл ла камык jиилектÿ.\nАҥга-кушка байлык jер,\nБалыгы да толтыра.\nJÿрегиҥ сÿÿнип jажыркаар.\nКеен jараш jеристи\nБайлап jажына jÿрели.\nСÿÿнип öскöн чечекти\nТегин калас ÿспейли.\nJаан суулар кечкеҥде,\nБоочылар ажып jÿргеҥде,\nБыйан айдып jериҥе\nКыйра буула кайыҥга.\nАлкыш сура jериҥнеҥ.\nАмырыҥ сениҥ бузулбас,\nАлтайыҥ сени ундыбас.\nЭмди кичинек нöкöрим,\nЭэчидип сени барайын.\nКойон, койон, койонок\nМайчык буту ботпонок.\nТулай деп ийиндÿ.\nКарлу бийик тууларда\nJÿрет байлу аҥыбыс –\nКызыл куйрук кырлаҥда\nАры-бери сурт ла сурт.\nОны кöргöн чычкандар\nКут jок качкандар.\n«Кöк тон» деп байлаткан,\nБöрÿ деген казыр аҥ.\nАҥ-куштар ла бис, улус,\nБу jÿрÿмде учурыс –\nОймон ичи, Кан-Чарас,\nJалукыш ла ре-Чуй,\nКадын ичи, Улаган,\nАба Jыш та – jаан алтай.\nМындый алтай кайда да\nБаза jок дкп билигер.\nJараш, байлу jеристе\nJакшы, омок jÿрÿгер.\nКереес сöзим учында\nТакып база айдадым:\nЫрыс, сÿÿнчи jажына\nЧечектер ле адару\nАдарулар «жу» ла «жу» –\nМöт болор быжу.\n– Эй, келескен!\n– Оны кем де\n– Куйрук jокко\nСолун табыш угыгар.\nМени тапту уткыгар.\n– Jаҥмыр, jаҥмыр, сен кайдаҥ\n– Тестек, семис булуттаҥ!\n– Булут, булут, сен кайдаҥ?\n– Буулап чыккан ол буудаҥ!\n– Буу, буу, сен кайдаҥ?\n– Агып jаткан суучактаҥ!\n– Суучак, суучак, сен кайдаҥ?\n– Сениҥ, уулчак, jанында,\nСÿÿнип тÿшкен jаҥмырда!\nБир – эзин,\nЭки – куйун,\nŸч – салкын,\nТöрт – jалкын –\nАйлыс бистин азбука\nАйлыс бистиҥ АЗБУКА,\nАдым мениҥ А танык.\nМени ээчий Б, В, Г,\nКирзеер биске – jол ачык.\nД ла J – наjылар,\nКожо ойноп jадылар.\nЕ ле Ё – игистер,\nТÿҥей бÿткен кÿлÿктер.\nАдару «жу» ла «жу»,\nЭки нöкöр кажаанда.\nБу экÿниҥ кажызы,\nТаныбайдым, Ж ла З?\nИ ле Й иштеҥкей –\nАйылдыҥ ичин jуунадат.\nМында jылу, ару кей,\nТöрт нöкöр К, Л, М, Н\nКöргÿзер jакшы кылыгын.\nН-га тÿней ҥ танык,\nТумчугы онын кайкамчык.\nО танык ачынчак,\nСыйны Ö-ни айткылайт:\n«Jаантайын ла сен öчöш,\nКöстöриҥ чек jöргöмöш».\nЧуркурап jадар П ла Р\nБÿгÿн карын амыр.\nЭски айдый С танык\nЭстеп отуры орында.\nКирип келген Т ла У\nАйдыжат: «Уйку тату».\nŸкÿ ошкош кöстöрлÿ\nŸ танык каруулда.\nУйку билбес ÿкÿ\nБÿгÿн оныҥ jанында.\nФ танык мактанчак,\nКезикте ол jарбынчак.\n«Фу» деп ÿшкÿрет.\nОго кöрö Х ла Ц\nАчынза да кÿндÿзек.\nЧ дезе чечеркек,\nБойы дезе ару-чек.\nШ танык шыраҥкай,\nЩ танык куйрукту\nШ-ла ол jаҥыс укту.\nКату темдек кылыкту,\nЫ-наҥ тайак блаажат.\nТайак jокко Ы танык\nJымжак темдек ол болор.\nЭ танык эжикте\nЭэчий бисти кычырат:\n«Э-эй, балдар, киригер,\nБисле таныш болыгар».\nЮ ла Я учында\nСлерге чöрчöк куучындаар.\nОноҥ айдар: «Слер, балдар,\nЭмди бойоор кычыраар».\nКуштардыҥ öштÿзи ле наjызы\nБир jуртта эки уулчак jуртаган. Бирÿзиниҥ ады Попыш, экинчизиниҥ – Чопыш. Попыш jурттыҥ ÿстиги учында jаткан, Чопыш дезе jурттыҥ алтыгы учында jаткан.\nПопыш, jас ла келзе, jалбак агаштардаҥ куштарга уйалар эдип, агаштарга эмезе тураныҥ ÿстине илип салатан. Оныҥ учун Попыштыҥ айылыныҥ jанында jаантайын ла куштар толо болотон. Попыш, кыш та келгенде, тегин отурбас уулчак. Кышкыда куштар курсакты кайдаҥ тапсын, оныҥ учун, ол калаштыҥ оодыктарын jалбак агаштыҥ ÿстине тöгÿп салатан.\nЧопыш баштак уулчак болгон. Ол куштар азыраардаҥ болгой, куштардыҥ уйазын кöргöндö, оны ÿреп, чачып салатан.\nJаскыда Попыштыҥ да, Чопыштыҥ да энелери кöп мала ажын отургыскан. Jе Чопыштыҥ маалазында jыду маргаадаҥ öскö не де öспöгöн.\nПопыштыҥ маалазында кандый öзÿм jок дейзиҥ. Анда кызыл jаакту помидорлор до, кат-кат тонду капыста да, чербек ичтÿ огурчын да, сары чачту кÿнкузук та бар болгон. Бир кÿн Попышка Чопыш келди.\n– Попыш, бу узун jайдыҥ ичинде бир де катап огурчын амзап кöрбöдим. Меге бир огурчын берзеҥ.\n– Огурчын jиирге сÿÿп jадыҥ, куштарла наjылажарын билбейдиҥ. Куштарла öштöшпöй турган болзоҥ, олор сениҥ маалаҥдагы курт-коҥыстарды jоголтып салар эди, сен дезе, эмди мала ажынаҥ нени кÿÿнзегениҥди jип отурар эдиҥ – дейле, Попыш Чопышка jаан огурчын туттурды.\nЧöрчöк jеринде эjелÿ-сыйынду jети öҥ jуртаган. Эҥ jаан эjезиниҥ ады Кызыл-Марал, ээчиде: Ак-Мöҥкÿ, Сары-Ай, ортоны – Jажыл-Ÿн, оныҥ кийнинеҥ Кара-Килиҥ ле Чаҥкыр-Кыйра. Эҥ ле кичинеги Кöк-Jибек деп атту болгон. Кызычактар бой-бойы ортодо сÿрекей кару, jик jок эптÿ jуртаган. Ööн-бöкöн jок jуртаган кысчактар ортодо бир катап коркышту jаан чууган чыкты. Оны öҥдöрдиҥ эҥ jаан эjези, Кызыл-Марал, баштаган:\n– Мениҥ öҥим кызыл, айдарда, мен эҥ ле jаражы. Мениҥ öҥим кöскö илиҥкей!\nJааны мындый болордо, арткандары канайтсын база…\n– Тöгÿнеле мактанба, Кызыл-Марал! Мен де сÿрлÿ, мен де кеберкек – деп, Сары-Ай айтты, – мениҥ öҥимле Кÿнниҥ ле Айдыҥ чогы будулган.\n– Jок, jок, эjелер! Калас чуркурашпагар. Эҥ jаражы мен – деп, jобош ÿниле Jажыл-Ÿн унчукты, – jажыл jайдаҥ не jараш?\n– Айга-кÿнге мызылдап тура рак мöҥкÿнеҥ не сÿрлÿ? – деп, Ак-Мöҥкÿ куучынга киришти, – ак чырайым jок болзо, ак-jарыкты кайдаҥ кöрöрööр!\n– Мендий jарашты кем де кöрбöгöн – деп, jобош ло болгон Чаҥкыр-Кыйра атыйланып чыкты, – ынаарларга ороткон чаҥкыр туулардаҥ, кöк чаҥкыр теҥеринеҥ, сÿÿнип аккан чаҥкыр суулардаҥ не артык, не jараш?\n– Чаҥкыр ла jажылды кем кöрбöгöн – деп, кысчактардыҥ эҥ кичинеги, Кöк-Jибек, эjелеринеҥ артпаска куучынга киришти, – теҥери болзо, кöк болотон, jаскыда öзÿп чыккан öлöҥди «кöк öзÿп келди» деп айдыжат. Кöк öлöҥди jип, мал тойынат, мени кöрÿп, эл-jон сÿÿнет. Кожоҥдо до тегиндÿ айдылбаган:\nÖзöк jерге кар jааза,\nÖксöп чыккан кÿн билер.\nÖрö турган кöк билер.\n– Кöктöҥ бийик, кöктöҥ сÿрлÿ не бар?\nЭjелÿ-сыйынду кысчактардыҥ чур-чуманак чыгарып керишкенин угуп чыдабай, олорго чöрчöк jериниҥ куулгазынду кызы, Байым-Сур, келди.\nКысчактар Байыс-Сурды курчай алып сурагылайт:\n– Бистиҥ кемибис jараш ла сÿрлÿ?\nJажыл öлöҥниҥ бажына тийип, элес эзинди колыла тудуп, Байым-Сур jалакай jымжак ÿниле мынайда айтты:\n– Слердиҥ бирÿгерди де мен jараш эмес деп айдып болбозым – ончогор ло сÿрлÿ, ончогор ло jараш. Jе слерди ööн-бöкöн jогынаҥ jуртазын деп, слерди бой-бойыгарла кожулыр jÿрер эдип jайап саларым.\nОноҥ ло бери öҥдöр кожулып, jаҥы öҥдöр чÿмдейт. Кызыл лас ары бириксе – оошкы, ак ла кöк – кубакай, кара лас ары – кÿреҥ ле оноҥ до öскö башка-башка öҥдöр туулат.\nАдакыда Байым-Сур öҥдöрди бойына jууп, учурлу сöзин айтты:\n– Чырай-бÿдÿжеер кандый да кеберкек болзо, кöксигер ойлу болбозо, слерди jараш деп кем де айтпас. Кебинде тегиндÿ айдылбаган: «Jаражыҥла болбозыҥ – jарыкпыҥла болорыҥ, кызылыҥла болбозыҥ – кылыгыҥла болорыҥ».\nКуулгазынду кыс сол колыла jаҥып ийерде, теҥеринеҥ jаҥмыр тÿшти. Оҥ колыла jети öҥди алып, jааштыҥ алдына чачып айтты:\n– Jаман кылыктараар jаҥмырбыла jунулзын!\nJети öҥ биригип, теҥериниҥ бир учынаҥ экинчи учына тартылып, солоҥы боло берди.