«Jоныҥды ӧскӱрер jалбышту бол!» - altaicholmon\nБӱгӱнги öйдö jиит ӱйени чике jолго баштап, кижи эдип таскадып алатан сок jаҥыс арга – ол јаш ӱйени албатызына бӱдӱп-иженип, оны тооп јӱрерине, олордо албатым деген кӱӱн-санаа ойгозып, jаандардыҥ, ада-энезиниҥ сöзин угарына, албатыныҥ jаҥжыккан jакшы кылык-jаҥына, чӱм-jаҥдарына таскадары ла ӱредери. Бу ончо иш биледеҥ, ӱредӱчилердеҥ камаанду.\nКажы ла албатыныҥ, анайда ок алтай албатыныҥ балдарла колбулу чӱм-јаҥдары јебрен ӧйдӧҥ бери чӧйилип, ӱйедеҥ ӱйеге таркап келген. Кажы ла тӱӱкилик ӧйдӧ калык бойыныҥ аҥылу ла чӱмдӱ јаҥдарын, балдарыстыҥ алтай ук аҥылузын ӧскӱретен ӱредӱниҥ ле таскамалдыҥ эҥ керектӱзин ылгап-артырып, бойыныҥ јадын-јӱрӱминде тузаланган. Балдарга учурлалган, олорды корулаарын ла кижи эдип чыдадарын аҥылаган чӱм-јаҥдарыс кажы ла ӱйеде экономиканыҥ, билимниҥ, техниканыҥ јаҥы ӧзӱмиле, албаты-јонныҥ јаҥы ижиле, јадын-јӱрӱмиле, санаа-кӱӱниле колбулу болуп, база јаҥырат, кубулат. Озо ло баштап баланы јалакай јаҥ-кылыкка ӱредери, ишке, јаанды-јашты тооп јӱрерине таскадары, айыл-јурт тӧзӧп, бала-барка азыраарына белетеп, угы-тӧзин, озодоҥ бейин јаандарыстыҥ јаҥдап келген јаҥдарын билерине јаштаҥ ала ӱредери јаан учурлу болот.\nОзогы да, эмдиги де ӧйдиҥ балдарга учурлаган алтай чӱм-јаҥдарыс, анчада ла уул баланы таскадарыныҥ эп-аргалары сӱрекей байлык ла элбек.\nАлтай албатыда кажы ла эрге бойыныҥ алтай деген угыныҥ аҥылузын сестиртип, ӧскӧ укту албатылардыҥ ортозында бойыныҥ ук байлыктарын билип, оҥдоп јӱрерине таскадары учурлу. Алтай јаҥда эр улус кажы ла јажында ол «эр кижи – билениҥ бажы», анайда ок олорды «эр кижи – ол агару Алтайыстыҥ коручылы» деп ӧскӱретен учурлу болгон. Алтай улус баланыҥ келер јӱрӱми јаантайын ада-энениҥ јӱрген јӱрӱминеҥ, эткен керектеринеҥ камаанду деер.\nУулчак деп он эки јашка јетпеген уул баланы адагылайт. Уулчакты азырап чыдатса, эне-адазы оныҥ каныла укталып келген кылыгына тайанып чыдадат. Оныҥ учун алты јашка јетире ого айыл-јурттыҥ ӱредӱзин кӧп лö сабада энези берип јат. Бу тушта уулчактыҥ канында энезиле тудуш тазыл-тамыры ла аҥылузы ачык ла ичкери ӧзӱмдӱ болот. Айдарда, ол каныла энезине јуук. Бу ӧйдӧ уулчак бойыныҥ таайларына база јапсып, олордоҥ таскамал алат.\nАйдарда, алты јашка јетпеген бала энезинеҥ ырабаган, оныҥ учун јӱрӱмдик телекейи айылдыҥ ла ичинде болот. Уулчак энезиниҥ таскамалын алып, бойын эр кижи деп араайынаҥ оҥдоп баштайт. Оныҥ учун уулчактыҥ бу ӧйинде баланыҥ таайларыла тудуш чӱм-јаҥдар оныҥ каныла тудуш бу аҥылузына тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ оны јӱрӱмге тазыктырарына ууламјылалган.\nБу ла ӧйдӧ уулчак кыс балдарды артыктайтан, олорго бакпайтан ла олорды кичееп јӱретен, башкаратан кӱӱн-санаага темигет. Ондый таскамал ла ӱредӱ алган уулчактаҥ келер ӧйлӧрдӧ айыл-јуртын корыыр, бала-барказын кичеер, эш-нӧкӧрин чебер алып јӱрер тоомјылу эр чыдайт. Уулчакты «билениҥ бажы» болорына белетеери алтай улуста аҥылу јерде турат. Бу учуралды кӧрзӧбис, алтай уулчак бойынаҥ кичинек балдарды, кызычактарды корулаар ла уур-кӱч айалгаларда аргадаар јаҥду, кажы ла кӱн эдетен иштерин јаан улуска такып айттыртпай, бойы таҥынаҥ бӱдӱрер учурлу. Айлында турган мал-ажын кичеерге болужып, бу тындуларга буурзак болорго темигер. Ондо таайлары ла ӧскӧ дӧ тӧрӧӧндӧри сыйлаган энчи мал бар болзо, ол олорды ӧскӱрерге албаданар учурлу. Ол энчи малын ары-бери эдерин бойы кӧрӧр јаҥду, анайда ок эрјине малду болуп, олорды байлап ла тооп јӱрер учурлузы — алтай албатыда байлу јанжыгулардыҥ бирӱзи болот. Алтай уулчакты эне-адазы оогоштоҥ ло ала «уулым барда, уйкум да амыр» деп аҥылап, улай ла тоомјылайтан јаҥду ла учурлу болгон.\nБаза бир аҥылу токтогодый учурал – ол алтай укту уулчак јааназа, билелик јӱрӱмге белен болзын деп, адазы оныҥ энезине кару, тоомјылу кылык-јаҥын улай ла темдек эттирте кӧргӱзер јаҥду ла учурлу деп, алдынаҥ бери алтай албаты аҥылаган. Оогош уулчактарла теҥ-тай куучындажып, олорды тоомјылу айбылап, ишке-тошко ӱредер керек. Нениҥ учун дезе ишке јаштаҥ ала темиккени баланыҥ ончо јӱрӱмине керектӱ ле келер ӧйдӧ эр кижиниҥ јакшы кылыктарыныҥ бирӱзи болор. Оныҥ учун алтай биледе уулчакка кӱчи једер иштерди бӱдӱртип, таскадары јаан учурлу. Кажы ла уулчак јаан улустыҥ айбызына уккур болуп ӧссӧ, олордыҥ сӧзинеҥ чыкпас јаҥду ла учурлу болзо, ол јаштаҥ ла ишке темигер ле эне-адазыныҥ чындык болушчызы болуп чыдаар.\nУулчак оогоштоҥ ло ала бойыныҥ угы-тӧзин, сӧӧгин, јаткан јерин, ада-ӧбӧкӧзин байлаар ла билер јаҥду. Анайда ок бойыныҥ балдарына тӧрӧл алтай тилин энчи эдип бербегени – ада-энениҥ кинчеги. Тӧрӧл тилин билбес бала азыраганы, анчада ла уул баланы – бойыныҥ алтай угын албанла ӱзӱп јатканыла тӱҥей болор.\nАлтай уулчактардыҥ кеп-кийими де аҥылу ээжилерле кӧктӧлӧт. Темдектезе: алтай уул баланыҥ бӧрӱги койдыҥ терезинеҥ содон эттирте тӧрт пӧ, алты ба ол эмезе сегис пе ӱзӱктеҥ шиделет. Кыйузына тӱлкӱниҥ ол эмезе шӱлӱзинниҥ терезинеҥ јалбак тилим салылат. Кийин јанына, соок салкын сокпозын деп, бӱркӱ эдетен. Бӧрӱктиҥ сомы озогы јуучылдыҥ кебине тӱҥей. Бу темдекле болзо, уул бала билезиниҥ коручылы болуп јӱрзин деп амадалат. Онойдо ок кураганныҥ терези ак-малыстыҥ ырыс-кежиги, элкем-телкем, једикпези јок јуртаган јуртты керелеп јат. Оныҥ учун уул баланыҥ бу тередеҥ кӧктӧгӧн бӧрӱги аҥылу ла байлу кеп-кийим деп, алтай албатыда чотолот.\nБу ла ӧйдӧ оогош балдар оос чӱмдемелдерле таныжат. «Сабарлардыҥ ойыны» деген алтай ойынды кӱӱнзеп ойногылайт: Башпарак, Бажы-Кырлу, Орто-Мерген, Обо-Чечен, Кичинек Бабый. Балага сабарларын чололоп, тооныҥ ӱредӱзине баштандырар ӧй. Оогош бала оноҥ эмеш јаандаза, кажы ла сабар-карындаш айылдыҥ ичинде кандый иш бӱдӱрип турганын сабарлардыҥ чолологоны ажыра кӧргӱзилет. Беш карындаш – беш сабар, бектеҥ бек орды бар. Башпарак – ол баш сабар, бажын билип башкарар. Бажы-Кырлу – ус сабар, бала алып отурар. Анчада ла «Сабарлардыҥ ойынын» ойноп, балдар ага-карындаш, тӧрӧӧн-тууган, айыл-јурт деп оҥдомолдорло таныжат.\nБала бу ла öйинде, келишкенче айтса, 3-4 јаштуда «эс билинип калган» деп айдар. Ол куучынданып, оны оҥдоп, кӧргӧн-укканын сомдоп, аайлап, ундыбай јӱрген ӧйи болор. Бу ӧйдӧ уулчактарды алтай албатыныҥ оос поэзиязыла таныштырып баштаарга јараар. Анчада ла кӧп модор сӧстӧр ӱредер керек. Олор баланыҥ тилин темиктирерге, табышты, сӧсти јарт айдарга чырмайарына болужар:\nБилдим, билдим, биле чокол,\nЧоколдоҥ чокту белек.\nБелектеҥ беш агаш,\nАгаштаҥ арман кузук,\nКузуктаҥ куба кер,\nКердеҥ кер тарал,\nТаралдаҥ тайтыл ӧзӧк.\nӦзӧктӧҥ ӧрмӧн кайчы.\nКайчынаҥ кара бычак,\nБычактаҥ бычыл тоот,\nТооттоҥ тош кара,\nКаранаҥ кара от.\nЭмдиги ӧйдӧ балдарды таскадарында база бир аҥылу ла керектӱ бӧлӱк ол балдардыҥ јаан улуска баштанганы болуп јат. Алтай уулчак јаан улусты байлап јӱрер учурлу. Улусты јаан-јаш деп тооп, сӧӧгин айдып, јакшылажып, олорды «слер», «ӧрӧкӧн» деп айдар, олордыҥ айткан сӧзин тыҥдап, угуп, јӱрӱмде бӱдӱрип јӱрерге чырмайар. Јаан кижиниҥ адын адабаска чырмайар, адын байлап, «Аакыҥ», «Абайым» ла ӧскӧ дӧ эдип айдарга јараар. Јаан кижиге удура эрмек айтпас, удура керишпес, сӧс блаашпас, оныҥ куучынына киришпес ле ӱспес керек. Карганакка кыйгастанбас, кыйа кӧрбӧс, шоотпос, кизиребес, кол кӧдӱрбес учурлу. Ол кижи айылга кирип келзе, ӧрӧкӧнди ӧрӧ тӧргӧ отургызып, казан-айак уруп, чайладып салар јаҥду. Алтай улуста оныҥ сурагын ла айбызын бӱдӱрбес јаҥ јок.\nАлтай-Кудай эр кижини кӱчтӱ, чыйрак, капшуун эдип, калыгыныҥ, бала-барказыныҥ ла эш-нӧкӧриниҥ коручылы болзын деп јайаган. Бу јанынаҥ Оҥдой аймакта Кулады јуртта узак ӧйлӧргӧ ӱредӱчи болуп иштеген О. К. Ерехонованыҥ «Ӱредӱ» деген ӱлгериниҥ ӱзӱгин эске аларга јараар:\nУул болзоҥ, чындык бол, јӱрӱмди корыыр\nКыс балага кару бол, кыс нӧкӧриҥе эрӱ бол.\nЭш-нӧкӧриҥе тайак бол, эне нӧкӧриҥе\nУул болзоҥ, ийделӱ бол, айылды корыыр\nЈуртыҥды ӧскӱрер баатыр бол,\nБалдарыҥды чыдадар агару бол.\nУул болзоҥ, иштеҥкей бол.\nБилеҥди азыраар башчы бол.\nЈоныҥды ӧскӱрер јалбышту бол.\nКалыгыҥды јӧмӧӧр отту бол!\nАнайдарда, алтай укту уулчакты эр кижи эдип, кӱчин ле аҥылузын ада-ӧбӧкӧбис тайанган јаҥжыгулар аайынча ӧскӱрер учурлу.\nалтай тилдиҥ ле литератураныҥ ӱредӱчизи