Бис кандый албаты? (Чага байрам, Jылгайак,Новый год, jыл тоолош)

Алдыбыска јаҥы 2016 јыл једип келди. Алтай албаты, ончо ӧскӧ албаты чылап, јаҥжыккан аайынча курсак-тамагын белетеп, от-очогын азырап, алкыш-быйанын сурап, байрамын ӧткӱрип койды. 
Је эмди јазап сананып ийели. Бу кандый байрам? Кажы ла албаты бойыныҥ јаҥыла Јаҥы јылды ӧткӱрип јат. Кезик улус бу чаган айда ӧткӱрет, кезиктери дезе јаскыда ӧткӱрет. Кыргыс албаты, темдектезе, эмдиги ӧйдӧ 20 мартта ӧткӱрет. Озодо орустардыҥ кезиктери база јаскыда ӧткӱрген болгон, кезиги дезе сыгын айда ӧткӱрген. Је Петр I каан бу байрамды бир ле ӧйдӧ болзын деп, 31 декабрьга кӧчӱрген. Оноҥ ло бери Россияныҥ албатызы Јаҥы јылын бу ӧйдӧ ӧткӱрип баштаган. 
Озодо алтайлардыҥ Јаҥы јылы тулаан айда айдыҥ јаҥызында болотон. Бу кӱнде мӱргӱӱлдер ӧткӱрилип, јылга айак тургузылар болгон. Јылга айак дегени - ол ӧткӧн јылды ӱйдежип, јаҥы јылды уткыганы, тагылдарына аш - курсагын тургузып, кудайына бажырып, келген јылда ар - бӱткенге, мал - ажына, бала - барказына ӧзӱм сураганы деп, јуртыбыстагы јаан јашту ӧрӧкӧндӧр айдыжат. Јаҥы јыл нениҥ учун тулаан айда болгон дезе, бу айда ончо ар - бӱткен ойгонып баштайт, ӧзӱм алынат. Јердиҥ ӱстинде јаҥы јӱрӱм башталат. Алтайлар ар - бӱткенле тудуш болгон учун, оныҥ ээжизиле јӱрген, башкарынган, туура барбаган. Оныҥ да учун бистиҥ чӱм - јаҥдарыс ар - бӱткенле колбулу. Јылгайакты ӧткӱрип, алтай улус ӧйди бойыныҥ ла кеминде туткан: 3 ай кыш, 3 ай јас, 3 ай јай, 3 ай кӱс болгон. Кай чӧрчӧктӧрдӧ дӧ айдылган: «Јайы - кыжы билдирбес, эдил кӱӱги эдип јадар јажыл торко Алтайым». Алдында кыш та јылу болгон деп, јаандар айдыжар. Телекейде де ар - бӱткен амыр турган, јӱзӱн - јӱӱр коркымчылу айалгалар да(«катаклизмдер») болбогон. Калганчы ӧйлӧрдӧ, 90 јылдардыҥ ичинде, Чага байрам деп ӧткӱрип, ойноп турарыста, ар - бӱткенде саҥ башка кубулталар болуп баштаган. Јазап сананып ийзебис, кажы тушта ар - бӱткен кышкыда байрамдаган? Ол кышкыда амырап уйуктап јат, јаҥы ӧйгӧ кӱч алынып белетенет. Бистер Чага байрам деп уйкуда ар -бӱткенди ойгозорго албаданып јадыс. Теп ле тегин мындый темдек. Кышкыда ичегенде уйуктап јаткан айуны ойгозып, оноҥ оныҥ јанында ойноп, байрамдап кӧрӧктӧр, не болор эмеш? Чаганы да бис качан, кандый айда ӧткӱрип турганыс, сананып ийектер. Ол тос калада башкаруныҥ айдып салган кӱнинеҥ камаанду? 
Ар - бӱткенде бойыныҥ ээжизи бар, ол бистеҥ камааны јок ӧдӧт. Бу болуп турган салкындарды, јотконды, ӧртти, кӱйгекти бойлорыс ла ойто кайкап, Кудай канайда берди деп чочыйдыс. Чага бистиҥ де сӧс эмес деп, билимчилер темдектеп, монгол тилде цаган -ол ак дегени деп айдыжат. Чаган айдыҥ бойыныҥ алтай ады бар эмес пе? Бойыстыҥ сӧзис бар да, оны не тузаланбай турганыс? 
Алтай кижиниҥ эдип турган керектери ӱзе кудайыла, ар - бӱткениле тудуш. Олор бодоп неме качан да этпеген. Ол ойын эмес деп, бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис јарт билген. Олордыҥ эткени ончозы кижиниҥ јӱрӱмине керектӱ болгон. 
Эмди јылдардыҥ аттарына ајару эдип ийели. Алтайлар, балдары той этсе, качан да болзо, тижи мал сойгон, эмди де бу ээжи бузулбаган. Нениҥ учун андый дезе, балдардыҥ јолы јымжак болзын, амыр јатсын, кижи угы ӱзӱлбезин деген амадула башкарынган. Тижи тынду кылыгы јымжак, ар - бӱткенге јуук колбулу, ӧзӱмдӱ. Мындый чӱм - јаҥ кече - бӱгӱн табылбаган, јебрен ӧйлӧрдӧҥ албатыла келген. А эмди та нениҥ де учун јылдарды иркек тындулардыҥ адыла адап. ӧскӧ калыктыҥ кӧрӱмиле колбойт. Алтай улус сӱреен байланчак болгон, анчада ла одын тыҥ байлаган, оныҥ учун бистиҥ ӧбӧкӧлӧрис от мечин деп (огненная обезьяна) деп айдары алаҥзылу да јастыра да. Олор јылдарды качан да кату айтпаган, ӧҥдӧргӧ бӧлибеген, иркек тындуларла тӱҥдештирбеген. Иркек тындуныҥ, эр кижиниҥ јӱрӱми кату болуп турган учун, олор байланып, јылдарды јаҥыс ла тижи тындулардыҥ адыла адаган. От деп суранзабыс, сураганыс келер. От - јалаар коркышту неме, оныла ойнобойтон, адын да чике адабайтан болгон. Оноҥ јаан јаҥыс суу - чайык. Ӧбӧкӧлӧрис сууны талай дежер болгон. 
Бу бис кайткан улус, алды - кийнин сананбас? Ӧбӧкӧлӧрис сӱреен санаалу болгон учун, алаканча бойыс бу ӧйгӧ једип келгенис, аргаданарга алтай кудайыстаҥ, јеристеҥ ырабаганыс. Ар - бӱткенди керектебей, тыҥзынып баштазабыс, ол бисти, бир ууш албатыны, јок эдип салар эмезе јер сайын тоскырып ийер. Алтайыста бис эмес, ӧскӧ калык јада берер. Јерис артар, алтай албатызы јок болор. 
Эмдиги ӧйдӧ ар - бӱткенниҥ јаҥын бузуп, Чага байрам ӧткӱрери јаҥжыгу болуп барды. 
Ӱстинеҥ байрамды ӧткӱрзин деп, јакару берип, јамылулар ар - бӱткенге удура не барарга албаданып турган: амыр турган алтайын, албатызын чаксырадарга ба айса акча - кайралга болуп па? 
Башчы И.И.Белековтыҥ 2014 јылдыҥ учы јаар чыккан «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте салынган «буддизмниҥ Чага байрамы бисте ӧткӱрилип турганы јаҥжыга берди» деп оморкогонын канайда оҥдоор? 
Буддизм алтайларга, јылан чылап јылып, билдирбезинеҥ кийдирилип јат. 
Башталганы 90 јылдардаҥ болзо, эмди чек телекейде эҥ јаан дацанга јетти. Маймада сӱреен јаан дацан тудулар дежерде, ондогы монахтарды, канча муҥ кижини, ас-мас алтайлар канай азырап чыдаар? Орус улус бойы јаҥду, дацан олорго керек јок. Дацанда 3 ле кижи «зарплатту» болор, арткандары бойын бойы азыранар деп, буддисттердиҥ јааны Аюшеев Оҥдойдогы туштажуда куучындаган эди. 
Эмдиги ӧйдӧ бис кӧп ӧйисти телевизордыҥ алдында ӧткӱрип јадыс. Анда кайкадып турганы - Чечен јериниҥ јааны Р. Кадыров јаантайын албатызыла кожо јӱргени: кырларда да бол, спорттыҥ ӧргӧӧзинде де бол. Албаты бу кижини чын башчы деп тооп турганы кӧрӱнет. Бойыныҥ албатызы, тӧрӧли, чӱм - јаҥы учун бу башчы јӱрегиле оорып, албатызыныҥ чындык уулы деп, эдип турган керектериле кӧргӱзет. 
Бис кандый албаты? Алдында ӧйдӧ тыҥ болгон кӧкси ойлу Алтай Ак Јаҥду алтайлар ба, айса, ӧскӧ јаҥду, ӧскӧ канду улус па? Сананалы, јӱрӱмге чике кӧрӧли. Алтайыстыҥ, албатыбыстыҥ ла балдарыстыҥ келер ӧйин кичееп алалы! 

Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртыныҥ албатызы