Кус башталды,удабас мургуул де ойи болор.  Онын учун бир эмеш дьартамал берейис.

                               ТАГЫЛДЫН' ЛА МЎРГЎЎЛДИН' УЧУРЫ  - БАЙЫ
Јажыл бўрдин' мўргўўли јууктап келгениле, кöп улус сурактар берип, анайда ок аайланбай турган улуска, Кудайдын'  бергени аайынча, јартамал аайлу куучын. Эн'  ле озо мургўўл дегени не? Мўргўўл – ол чўм – јан'. Мўргўўл ай јан'ырганы ла сегис јан'ызында öдöр учурлу. Ол öскö кўнге кöчўрилип, јылдырып турар учуры јок. Сегис јан'ызы – ол тен'ери тўби ле јер ийделенип алыжып берижип турган öй болор.Сегис дегени ол учы – куйузы јоктын' темдеги (знак бесконечности). Алтай албатынын' јадын – јўрўми, јан'данган јан'ы, јўрген јўрўми болор. Алдынан'  бери алтай улус мўргуул öткўрип, Алтайына бажырып јўрген. Бу мындый јўрўмди бистин'  öбöкöлöрис бистин'  каныска салып койгон: ажу – боочыларда, аржан – кутук сууларда кыйра (јалама) буулар, Алтайын алкаар, кöдўрер деп. Кижи кыйра буулап айдынып, бажырып, мўргўп јат. Кижи от очогын кўндўлезе база алканып, айдынып мўргўп јат. Тагылдарга чыгып мўргўўр. Мўргўзе кижи ич кöксинде айдынып, акту кўўнинен'  мўргўйтен. Бодоп ло эмес, ајыктанып, копсыркап, керектенбей эмес. Кижи канай öзöгинде мўргўўрин, анайда ла сеге јандырузы болор. Кижи öзöк – буурыла мўргўп, Кудайына баштанып турганы болор. Кудайын'а канай баштанарын', андый ла кару болор. Онын' учун, керек кижинин'  ич – кöксинен' келген ачык – јарык, акту кўўнинен  мўргўугенинде болор. Кöрўмјикке эмес, кöрўнерге эмес. Тагылдарга кижи барып Алтайы учун, албатызы учун, айдынып суранар, онон' бала – барказы,  бойы керегинде. Бир кезек улус айдыжат, мен суранарымда не де болбоды деп. Барып акча – јööжö сурап, кööлик (машина)сурап мўргўбес, бу мынайып тенек улус кылынар. 
Эки тизеге отурып, айдынаактар, кинчегистен айрылаактар. Баш ла болзын баш болзын Öрö турган Јайааныс. 
Тагылдын'  учуры мындый болор. Кажы ла кижи айыл – јуртында от очокту. От – очогы ажыра кижи Кудайыла тудушталат. Онын'  учун, от – очогын'а салып бажырган курсагын'ды, тагылдарга апарып јадын'. Алтайдын' ла Ак ла Кöк айастын' курчуузына айыл – јуртын'ды кийдир јадын', тагып, курчуулап, курчууланып. 
Мўргўўлге кандый кижи барар? Мÿргўўлдер башталбаган јурттарда, анайда ок, он'добой турган улуска јартамал куучын, ненин'  учун дезе, кöп мындый сурактар болуп јат. Тагылдарга чыгып, мўргўўлге туружарга кандый ла кижи барбай. Öрö турган Кудайдын'  алдында бастырабыс бир тўн'ей аргалу эмейис. Мында сен бай, аргалу – чакту; сен јокту – јойу деп Кудай ылгабай јат. Бистер, кижи болгон адыста, ондый јаман кылыкка ўренип – темигип, ылгап, јамандажып, јабыс кöрўжип јўредис. Тагылдарга чыгарга, Кудайынын'  курчуузына кирерге, мўргўўлге кем де кемди де бöлўп, туураладып, кыйгастап турар аргабыс јок, Кудай кемге де ондый арга- чак бербеген. 
Мўргўўлге – тагылдарга барарга јарар ба тöрöгöндöринен'  кижи божозо?  А не јарабайтан. Јуук улус божогон сон'ында улус айдыжат. - 40 кўни öтпöгöн канай барар, кижини, улус кайкажар болбой - деп. Бу јастыра куучын. Ненин'  учун дезе, кижи божогон, оны јууп салган. Алтай улус 9, 40, 1 јыл деп коноктор öткурбей турган албаты болгон. Онын'  учун 3 кондырып јууган, ол ло, база ого нени де этпей јат. Бу керегинде куучын öткöн газедисте болды. 3 кондырып сööкти јууган сон'ында, кижи бойын ан'ылабайтан, аржан сууга барбас, мўргўўлге чыкпас деп.  Карын да барып ол кара ийделерден' аруталатан, айрылатан. Бир кезек улус, јуук тöрöгöн божогон деп бойын кайда да јўргўспей, там ла карага алдыртып отурат. Мынайып барган сон'ында чын ла оорып, чучурап, јолы бöктöлип  баштайт. 
Јуук кижи божогон канай jан'арлап отурар дежет, бойлоры мындый чўм – јан' тапкылап алган.  Бу јастыра кылык. Кижи ончо кеминде јўретен, бай тутканы ла колбоп јўретен. Меге кожон'дорго јарабас дейле, кöс алыска барып, кайда бир алыс јерде, эмезе, кафеде кирип амзанып кожон'доп отуратан эмес. Эмезе тилденип – каргажып, керижип, јаман кылыгын чыгаратан эмес. Кара санаа кичееп, каргыш куурап јўрзегер, ол карага бойыгар карыла берер. Он'донбой базып јўререер, мениле не болуп туру деп. Кижи мынайып барган сон'ында, бала – барказына једе берет. Јолын бöктöп, карага ороп, оору – јоболго бастырып. Онын'  учун, не – не боло берди бе, балдараар ла, кинчекти, бурууны бойыгардан' озо бедиреп кöрўгер. Кижи деп тынду, ончо не немени кеминде, аайлу – башту тудунып јўретен учурлу. Бу мындый јўрўм, алтай кижинин'  јан'данган чўм - јан'ында болор. Кижи карыгып – куудыгып, суунип те јўрзе Кудайына качан бир тÿн'ейле келер ине. 
Кижи тагылдарга чыгып, Кудайынын'  эдегине тагылып, курчуузына кирип, акка, ак ийдеге ородып баратан. Јаман јанын кичеебей, јаман – јастыра кылыктарын туураладып, јакшыга ородып, јакшыга јўткўп баратан. Ол тужында бала – барканын' јолы ачылып, келижип, су – кадыгы бектелип, öрö öзўмге барып јадар. Кудайдын' јолы ондый учурлу. 
Тагылга – мўргўўлге кичинек балдарды апарарга јараар ба?
 Мўргўўлге кандый ла бала барбай, јажынан' ала јанына јетире. Мында јаан ла јаш деп ылгабай јат. Карында балдарды апарар керек, ол јаштан'  ала ару кўўндў, ак – санаалу бала болор. Јўрўминде капшай бойын табынар. Јайалтазы капшай ачылар, шыралап, бедиренип баспас. Кандый да болзо јолы кööни, ачык болор. Кудайы курчуулып алып јўрер. Јаман – јакшыны ылгап билер, кара ла акты аайлап јўрер бала болор. Јўрўминде јаан једимдерге једер, нениѓ учун дезе, ол Кудайына јаштан ала каарузып јўрген кижи болор. Баланан'  болгой барлу кижи барар, эненин' ичинде ле ару ийдеге ородып јўрзин. Онын'  учун, балдарды јединип апарыгар, олор бистин'  келер јўрўмис, ижемјибис, сагыжыс, једимис болор. Кудай кемди де туураладып ылгабай jат, баланан' ала јаан јашту кижиге јетире, бир тўн'ей балдары не бис. Онын'  учун, эн'мектеп те болзо, јылып та туруп болзо кижи барбай Кудайынын'  курчуузына кирерге. Баш ла болзын баш болзын Öрö  турган Јайааныс, бажырып јадыс бу слерге. 
Тагыл – мўргўўлге öскö  јан'ду кижи барарга јарар ба? Алтай деп укту кижи болзон' не jарабайтан. Öскö  јан'ду болзон', öскö кижи сени буруулар аргазы јок, сени Öрö турган Кудай бойы кöрöр. Темдектезе, сен алтай кижи кресттў отурын', је барар кўўнин'  келип турган болзо, крестти уштып салала бар, ойтонон'  келип кийип ал. Оны јан'ыс Кудай билер, ол ончо кöрўп аайлап јат. Кудайдан' артык кем де сени он'добос. Је мен öскö јан'ду деп, ондо барып, тообой не ле болуп турзан', катузын Кудайдан'  бойын'  аларын'. Онон'  болгой öскö  дö  укту кижи барар, öскö јан'ду, је ондо барып, боойынын'  јан'ы аайынча нени де эдер учуры јок. Кöрўп, арай отурып, тўжўп ийер. Тагылдар ЭЭзи бар не, ондо барып јастыра неме эдип турзан', катулап(наказание) салар. Тагылдарга чыгып кижи акту кўўниле суранатан, кара санап нени эдерин', ол сеге кайра келер неме туру. Кудай кажыбыстын' ла öзöгисти јакшы билип јат, кöрўп јат. Онон'  нени де јажырып болбозын'.Кижи кижинен' јажырып, сугуп нени – нени эдип ийер, је Кудайдын' алдында сен јажырып, јажынып болбозын'. Кажы ла эткен керегис ле айткан сöзис Кудайдын'  алаканынын'  ичинде кöрўмјиде деп билип јўрўгер. 
Тагылдарга чыкса, кижи нени эдер, канайып турар? Бу сурак аайынча, мўргўўлге барган кижи, бойынын'  јурт јеринде мўргўўл öткўрип турган алкышчы, шабычы, анайда ок јартамалду иштер öткўрип турган келиндер бар, олор ажыра јартадып, билип алзагар торт болор. Кыйраны канай буулар, тагылдарды канай айланар, канай мўргўўр деп. Мўргўўлде болотон чўм – јан'ды одуга ла угуп алыгар, тагылдарга барып аайланбай чучурап турганча. Тöрт öн'дў кыйрагар алыгар: ак, сары, јажыл, кöк; ончозы эжерлў болзын.  Узууны 1 метр кире, јалбагы эки сабарыгарды јаба тудуп ийзегер кирези болзын. Алтай аш курсагар: талкан - чокчок, каймак - сары сарју, быштак - курут,  борзок - алтай калажаар тус јок эдип туткан быжырган болзын, сўт. Агаш айак, калбак болзын, темир  айак калбак тудунып барбагар. Анаар ажыра албас, тагылдар азырап, алтайаарды кўндўлейтен этире. Кажы ла тагылга эжерлеп курсагардан'  саларыгар. Бу айалганы ончо öткўрип турган улус јартап,  тагылдарда алкышчы ла шабычы кижи онѓ арыгызын башкарып апарар. 
Мўргўўлден' келзе кижи нени эдер, канайып байланар? Мўргўўлден'  келзе кижи,  бир эмеш амырап та турза јакшы, мынызы кижинин'  бойында. Је эн'  ан'ылузы не де дезе, кижи албаданып бай тудар керек. Мўргўўлден'  келген кижи, кир – тор ло уружып, темдектезе јер казып, огордло, эмезе, тилденип, керижип, коптожып, аракы ичип јўгўрбес. Бу мындый кара кылык этсегер, алган ийде куру болуп барар. Онын учун, эжерлў кўндер этире, эки, тöрт, алты, сегис деп, канча да кирези болзо бай тудар керек. Ийде эди – канарды арчып, туруп калган јаман шлактарды чыгарзын, оору – јобол барзын этире. Санаазы кирип, он'доп турган баланы и база бай тударына таскадар, келер јўрумине јарамыкту болор. Тагылдарга барып алган ийде, Кудайдын'  алкыш – быйаны једимдў болзын деп, байланар керек. Бай керегинде «Амаду Алтай» газедисте база јартап бичидис.  
  

На фото: Мургуул с.Онгудай 2015г
Городто тагылдар тургузылбаган. Албаты бойы сурап,кунзеп,дьуун откурип,дьобин берзе дьаныс тургузар арга болор.