Кандый бир бузуштар јогынаҥ… - altaicholmon\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде тергеебисте јаан талдаштар ӧткӧн. Эл-јоныс Алтай Республиканыҥ башчызын ла Эл Курултайдыҥ депутаттарын талдаган.\nТалдаштар ӧткӱрер участокторго 77 муҥнаҥ кӧп кижи келген. Бу республиканыҥ ӱнбереечилериниҥ 47,8 проценти болуп јат.\n«Талдаштар» ГАС системада јарлалган јетирӱлер аайынча башчыныҥ талдаштарында јеҥӱни республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин алат. Бюллетеньдердиҥ јарымызынаҥ кӧби чоттолгон ло олордыҥ 58,82 проценти Хорохордин учун, КПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинде 31,87 процент ле ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софроновто – 8,92 процент.\nОлег Хорохординди эҥ тыҥ Турачак, Чой ло Кош-Агаш аймактарда јӧмӧгӧн (70, 67 ле 63 проценттеҥ). Горно-Алтайскта ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 56 проценти берген.\nОлег Хорохординди алтай јурттар база јакшы јӧмӧгӧн эмтир. Темдектезе, Шабалин аймактыҥ Каспа јуртында ол учун ӱндерин 155 ӱнбереечи берген. Виктор Ромашкин ле Дмитрий Софронов Каспадаҥ 42 ле 5 ӱндердеҥ алган.\nАпшыйакту јуртта Хорохординди 113, Ромашкинди 30 ла Софроновты 2 ӱнбереечи јӧмӧгӧн.\nВиктор Ромашкин јаан јӧмӧлтӧни Оҥдой аймакта алган. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 44 проценти берген болзо, Улаган аймакта 40 лӧ Кан-Оозы аймакта 37 процент.\nДмитрий Софроновты анчада ла Майма аймакта эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Анда ол учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 11,5 проценти берген.\nАлтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутаттарыныҥ талдаштарында беш проценттӱ барьерди беш партия ӧдӱп јат. Олор: «Единая Россия», КПРФ, ЛДПР, «Родина» ла «Справедливая Россия». Озолондыра кӧргӱзӱлерле, «Единая Россияны» 34,1 процент, КПРФ-ты — 29,6, ЛДПР-ды — 11,98, «Родинаны» — 5,33 ле «Справедливая Россияны» 5,32 процент ӱнбереечилер јӧмӧгӧн.\nТалдаштарда турушкан «Российская партия пенсионеров за социальную справедливость» 3,7 процент алган, КПСС – 2,69, «Патриоты России» – 2,16, «Яблоко» 0,91 процент алган. Бу озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nБу парламентте 11 мандат бирлик округ (партийный тоолом) аайынча, база 30-ы бир мандатту округтар аайынча ӱлештирилер. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 19, КПРФ јӧмӧгӧн тӧрт, «Патриоты Россия» јӧмӧгӧн бир ле «Справедливая Россия» јӧмӧгӧн бир кижи јеҥӱ алган. Анайда ок јеҥӱчилдердиҥ тоозында талдаштарда таҥынаҥ турушкан беш кижи барып јат. Бу окылу эмес, озолондыра кӧргӱзӱлер болуп јат.\nОкругтарында јеҥӱчил болуп клееткендердиҥ тооломы мындый:\nТалдаштар ӧдӧр кӱн «Алтайдыҥ Чолмоны» республикан газеттиҥ ишчилери Горно-Алтайскта талдаштар ӧткӱрер участковый кӱреелердиҥ бир кезигинде болуп, ӱнбереечилердиҥ санаа-шӱӱлтезин база уккан.\nТаукен Яйтынов: «Мен сананзам, бу талдаштарда, азыйгызына кӧрӧ, тыҥ тартыжу болуп јат. Бастыра ла аймактарда башка-башка санаалар, улустыҥ санаа-кӱӱнин кайдаҥ билетен. Талдаштарда текши албаты туружып јат. Је уч-турултазы кандый болотонын ӱнбериштиҥ кийнинеҥ кӧрӧтӧн турубыс».\nАйана Укачина: «Бӱгӱнги талдаштар бийик, јакшы кеминде ӧдӱп јат деп сананадым, бӱдӱп јадым. Келер ӧйдӧ Алтай Республиканыҥ башчызы аайлу-башту кижи болор, јаҥыс ла бойы керегинде эмес, албаты керегинде сананар, республикабыстыҥ ӧзӱмин бийиктедер деп, акту кӱӱнимнеҥ иженип турум. Ол јурт ээлемди кӧдӱрер, кажы ла кижи иштӱ болорын јеткилдеер, јердиҥ сурагын ајаруда тудар учурлу. Республиканыҥ јери садылбас, мында јаткан албатыныҥ јери болзын деп сананадым. Анайда ок јаҥы башчы алтай тилдиҥ сурагына јаан ајару эдип, оныҥ учурын бийиктедер деп иженедим».\nЕвгений Туденев: «Талдаштардыҥ кампаниязы јакшы ӧткӧн деп сананадым. Мен бойым элбеде јетирӱлер эдер эп-аргаларда иштеп турган кижи байа телекӧрӱлтеде теледебаттарды ӧткӱрерин технический јанынаҥ јеткилдегем. Бу талдаштардаҥ, бастыра ла улус чылап, јадын-јӱрӱмниҥ јаранарын сакыйдым».\nТалдаштар ӧткӱрер 12-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Нина Зяблицкаяныҥ айтканыла болзо, олордыҥ участогына эҥирдиҥ 18:00 саадына јетире бастыра 1052 ӱнбереечи келип, ӱндерин берген. Бу участокто темдектеткен ӱнбереечилердиҥ текши тоозы 2467 кижи болуп јат. Эки сааттыҥ туркунына база да улус келер. Јаан јашту улус кӧп келет пе эмезе јииттер бе деген сурагыма «теҥ-тай» деген каруу алдым. Јаан јаштулар эртен тура кӧп келген болзо, јииттер тал-тӱштиҥ кийнинеҥ келип баштаган эмтир.\n13-чи участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ 53 проценти келгени керегинде талдаштар ӧткӱрер 13-чи таҥмалу участковый кӱреениҥ председатели Наталья Русских айткан. Оныҥ темдектегениле болзо, бу учуралда јаан јашту улус кӧп болгон.\n8-чи участокто ӱнбериштиҥ учына јетире беш минут артарда киргем. Бу участокто темдектелген ӱнбереечилердиҥ текши тоозыныҥ 52 проценти келген деп айттылар.\n«Единая Россия» политический партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Владимир Тюлентинниҥ айтканыла, бу талдаштарда «Единая Россия» јакшы турулта кӧргӱскен. Озолондыра кӧргӱзӱлерле, партия бастыра округтарда озолойт ло турумкай бийик турулта кӧргӱскен. Округтарда «Единая Россия» јӧмӧгӧн 21 кандидат јеҥӱ алган. Партия учун ӱндерин ӱнбереечилердиҥ 34,18 проценти берген. Текшилей алар болзо, «Единая Россияныҥ» фракциязына республикан парламенттиҥ кӧп саба депутаттары кирер.\n«Улус ӱнбериште эрчимдӱ турушкан ла ӧткӧн талдаштарга јаан јилбӱзин кӧргӱскен. Эл-јонго јетирген јӧмӧлтӧзи учун, анайда ок «Единая Россияныҥ» талдаштар ӧткӱрер кампаниязында турушкан бастыра улуска, анчада ла партияныҥ турчыларына ла оны јӧмӧӧчилерге, агитаторлорго ло активисттериске быйаным айдадым. Бистиҥ алдыста ӧзӱмниҥ программазын ла јакылталарды бӱдӱрериле колбулу сӱрекей каруулу ӧй» – деп, В. Тюлентин темдектеген.\nПартияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ качызы Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына «Единая Россиядаҥ» кандидат Олег Хорохордин талдаштарда једимдӱ турушканын база темдектеген.\n«Тергеениҥ эҥ јаан јамызына бистиҥ кандидат 58,82 процент турулта кӧргӱзип, јеҥӱ алган. Мен ого Алтай Республиканыҥ башчызыныҥ јамызында једимдӱ иш кӱӱнзейдим» – деп, Владимир Тюлентин айткан.\nКПРФ-тыҥ республикан бӧлӱгиниҥ јааны Виктор Ромашкинниҥ айтканыла болзо, талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн.\n«Кажы ла участокто бистеҥ чыгартулу улус болгон. Талдаштар ӧткӧн кӱн бастыра айалга кем јок болгон. Је талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде агитациялар керегинде айдар болзо, кем де дебаттарда турушпаган, кем де талдаштар алдындагы туштажуларды ӧткӱрбеген. Бастыра ла туштажулар тергеениҥ башкараачызыла ӧткӧн туштажулардый болгон. Чындаптаҥ да теҥ-тай эмес айалгалар болгон» – деп, Виктор Ромашкин темдектеген.\nТергеениҥ эҥ јаан јамызына ӧткӧн талдаштарда турушкан база бир кандидат, ЛДПР-дыҥ координаторы Дмитрий Софронов ӧткӧн талдаштарда јаан бузуштар темдектелбегенин айткан. «Талдаштардыҥ турулталарын чындык деп айдарга јараар» — деп, ол угускан.\n«Олег Хорохордин јеҥӱни алган ла мен оны акту кӱӱнимнеҥ уткыйдым ла ижинде једимдер кӱӱнзейдим. Талдаштардыҥ кампаниязы ӧйинде улустаҥ келген јакылталарды ол ајаруга алар деп иженедим» — деп, Дмитрий Софронов темдектеген.\nСыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде јаҥыс ла Алтай Республикада эмес, је анайда ок орооныстыҥ ӧскӧ дӧ тергеелеринде талдаштар ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер тӧс камызыныҥ председатели Элла Памфилованыҥ айтканыла болзо, бу талдаштар кандый бир јаан бузуштар јогынаҥ ӧткӧн. Россияныҥ талдаштар ӧткӱрер участокторыныҥ бирӱзинде де талдаштар чын эмес деп темдектелбеген.\n«Мынызы, ӱнбереечилердиҥ угускан кӱӱнин серемји алдына тургускадый кандый бир бузушты эм тургуза темдектебегенисти кӧргӱзет. Бис андый учуралдар керегинде эм тургуза нени де билбезис» – деп, Э. Памфилова айткан.\nЦИК-тиҥ јааны тергеелердеги коллегаларына ӱндерди чоттоор ишти шиҥжӱге алзын деп баштанган.\n«Ӱндерди чоттоор тушта бастыра ширтеечилер туружар, видеокамералар иштеер учурлу деп айдып салайын. Бастыра неме кӧрӱнер, јарт, ачык болор учурлу. Јажырар неме јок. Бу бӧлӱкте кандый да бузуштар болбозына иженедим» – деп, Элла Памфилова айткан. Ол анайда ок јербойындагы комиссиялардыҥ председательдерине бу иш учун олор таҥынаҥ каруулу болгонын темдектеген.\nТалдаштардыҥ окылу турулталары келер номерлерде јарлалар.