«Акча јок, је слер тудуныгар» - altaicholmon\n«Акча јок, је слер тудуныгар»\nМайма аймакта Манјӱрек јурт Алтай Республикада эҥ јаан деген јеезелердиҥ тоозына кирет. Бӱгӱнги кӱнде мында эки муҥнаҥ ажыра кижи јадат. Јай ӧйинде улузыныҥ тоозы билдирлӱ кӧптӧйт. Ого Манјӱрек ле Озерной јурттар кирип јат. Јербойында туу чананыҥ «Манжерок» деген комплекси тудулган. Ол јеезени ӧскӱрер јаан аргалар ачкан. Бу јуртты канча јылга улай ченемелдӱ башкараачы Александр КОРЧУГАНОВ башкарат. Ол иште јеткен бийик једимдери учун муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ бастырароссиялык ассамблеязыныҥ тӧшкӧ тагынар эҥ бийик темдегиле кайралдаткан.\nАлександр Алексеевич јеезеде Хмельники-1, Хмельники-2, Восточный ла Озерной деген микрорайондор бар деп айдат. Олор бӱгӱнги кӱнде бийик тебӱле ӧзӱп јат. Келер ӧйдӧ база бир микрорайон тудулар. Оныҥ учун улусты јерле јеткилдеер деген сурак тыҥ курч турбай јат. Бӱгӱнги кӱнде јеҥилтеле тузаланып турган билелердиҥ бастыразына шыдары андый участокторло јеткилделген.\nЈе јурт јеезениҥ јаанын јерле колбулу ӧскӧ сурак санааркадат. Тургуза ӧйдӧ Манјӱректе јадарга кӱӱнзеген улустыҥ тоозы там ла кӧптӧп јат. Олор бери кӧчӱп келеле, регистрацияга туруп, јер берзин деген угузуларла баштанат. Јеезениҥ јаанында олорго «јок» деп айдар јаҥ јок. Андый тап-эриктӱ улус тура тудуп, јадатан јерди база алгылап јат. Андыйлардыҥ тоозында Кош-Агаштаҥ, Маймадаҥ, Горно-Алтайсктаҥ кӧчӱп келген билелер бар. Александр Алексеевич јадатан јерин бойлоры талдагылап турган улустыҥ кӱӱн-санаазын бис јакшы оҥдоп, олорго јаантайын удура барып јадырыс деп айдат.\nТуристтердиҥ тоозы кӧптӧгӧниле колбой озодо уй-мал туткан улус эмди олорды јоголтып, ӧскӧ ишке кӧчӱп јат. Јурт јеезеде алдында качан да болбогон јаҥы ууламјы — атла јорыктайтан туризм табылган. Садуныҥ јарымкалары болоры база јаҥжыккан.Тоолу јылдар мынаҥ кайра садуныҥ јаан јери Чуйдыҥ јолында јаҥыс ла Сростки јуртта болгон болзо, эмди андый јер Манјӱректе база бар. Суску јурттыҥ ла Аржан-Сууныҥ јанында Кадын сууны кечире эки кӱр иштеп јат.\nЈайгыда олор ажыра Манјӱректеги ГЛК-га сӱрекей кӧп туристтер келип јат. Бу ӧйдӧ јурт јеезеде јажыл туралар эрчимдӱ иштейт. Ашканалардыҥ эжиктери дезе туристтерге јайы-кыжы ачык. Туура јердеҥ келген јорыкчылар бийик некелтелер эдип јат. Олорды чыҥдыйы јакшы этле, јӱзӱн-башка маалаажыла азыраар керек. Олор јербойыныҥ солун аш-курсагын амзап кӧрӧргӧ јат. Јурт јеезениҥ ашканаларында бӱгӱнги кӱнде башка-башка албатылардыҥ курсак-тамагы белетелет. Ол тоодо алтай калыктыҥ.\nЈамылу иште туку совет ӧйдӧҥ бери иштеп келген башкараачы республиканыҥ эҥ јаан деген јурт јеезелериниҥ бирӱзи бӱгӱнги кӱнде тӱрген тебӱле ӧзӱп јат деп темдектейт. Ичкери алтамдар элдеҥ ле озо туу чананыҥ комплексиле јуук колбулу. Јада тура Синюха кырга чыгатан јаҥы кабиналар, оныҥ эдегинде турган кӧл толо кеминде иштеп баштаза, кырдыҥ сындарында искусственный кар элбеде јайылза, туристтердиҥ тоозы там кӧптӧӧр. Ол тушта јурт јаткандар ишле оноҥ толо јеткилделер.\nАлександр Алексеевич улустыҥ јадын-јӱрӱминиҥ јаткан кеми керегинде айдып тура, Манјӱректи Японияла, Италияла канайып тӱҥейлеер, је јаан јашту улустыҥ аргалары олордыҥ јурт јеезезинде тапту јакшы, ороондо ветерандардыҥ пенсияга чыгатан ӧйин узадып, бис карын да јиидиркеп калдыбыс деп кокырлайт. Јуртта пенсионерлердиҥ тоозы, чындап та, кӧп болуптыр. Ишјоктордыҥ бӧлӱгинде учетто бу јаан јуртта бӱгӱнги кӱнде бир ле кижи туруп јат. Анда да эмес, бу кижи фондко јӱк ле 3-чи классту шоферго ӱренип аларга келген. Јурт јеезеде бойлорын ишле јеткилдеп турган улустыҥ тоозы база ас эмес. Олордыҥ кӧп сабазы сувенирлер эдип, оны садып јадылар.\nГаз Манјӱрекке эки неделе мынаҥ кайра келген. Озерное јурттыҥ эл-јоны јажыл одыруны база тузаланып јат. Газтыҥ трубалары салылган јерлер ойто асфальтла јайылат. Улус аргалар табып, тӧс магистральга колболот. Бӱгӱнги кӱнде кӧк одыруга колболорго 85 тура белен. Бир сӧслӧ, Манјӱрек тургуза ӧйдӧ газла толо јеткилделген. Јурт јеезениҥ јааны кӧк одыруныҥ линиязы кӱӱнзеген улустыҥ айылдарына кыйалтазы јогынаҥ ӧткӱрилер деп бӱдӱмјилейт.\nЈаскы иштердиҥ тоозында суулардыҥ јараттарын тыҥыдары аайынча иштер база бар. Бу јанынаҥ анчада ла Озерной јуртта јаан иштер эдилген. Мында 2 миллион салковойдоҥ ажыра акча тузаланылган. Манјӱректе сууныҥ јараттары база чыныкталган. Быјыл кар јаан болгон. Јурттыҥ јаан јашту улузы мындый калыҥ кар калганчы катап качан болгонын ундып та салгандар. Је јурт јеезениҥ эл-јоны оноҥ база јеҥӱлӱ чыккан. Уур-кӱч айалгаларда олорго ГЛК јаан болужын јетирет. Јеезениҥ бойында кӱчтӱ эки трактор бар. Олор аргадап турбай.\nМанјӱректе балдардыҥ туразы, школ, балдардыҥ садиги, искусстволордыҥ школы једимдӱ иштейт. Јуртта анайда ок эмчиликтиҥ амбулаториязы бар. Улус аймактыҥ эмчилигине эмес, а кӧндӱре ле јурттыҥ эмчилерине баштангылап јат. Александр Алексеевич јеезениҥ бюджедин јокту деп айдып болбозым, је оны анайда адаарга бастыра тӧзӧлгӧлӧр бар деп айдат. Ол кӱнӱҥ сайын бӱдӱрип турган керек-јарактарын ӧрт ӧчӱреечилердиҥ ижиле тӱҥейлейт. «От-јалбыш» кайда озо чыгар— удура ла оны бӧктӧӧргӧ келижип јат. Чыгарылып турган акчала уур-кӱчтердиҥ бастыразыныҥ аайына чыгар арга јок. Келер ӧйгӧ озолодо иштеер керек, је «кармандар» ӧйинеҥ ӧткӱре јука.\nПрезидент јербойында бойын бойы башкарынып јадатан органдарды тыҥыдар, олордыҥ акчазын кӧптӧдӧр керек деп айткан. Ченемелдӱ башкараачы эмди бу иште олорго јаан салтарын коронавирусла колбой тура берген айалгалар јетирер болбой деп чочыйт. Ол јурт јеезелердиҥ јаандарына профессионал байрам алдында Россияныҥ башкарузыныҥ председатели болгон Дмитрий Медведевтиҥ кӱӱнземелин айдат: «Акча јок, је слер уулдар, тудуныгар».\nАлександр Алексеевич јербойында бойы башкарынып јадатан органдардыҥ байрамы бистиҥ ороондо јуукта јаҥы, 90-чы јылдардыҥ башталганынаҥ ала темдектелип јат деген. Туку Екатерина тужын эске алынзабыс, оныҥ тӱӱкизи јаан деп темдектейт. «Бу кире ӧйгӧ јурт јеезелердиҥ ижин кубултар деген умзаныштар бисте кӧп катап болгон. Је эл-јон јербойында бойын бойы башкарынып јадатанын бойлорыныҥ кӱӱниле талдагылап јат. Оныҥ учун оны кубултар, ӧскӧртӧ тӧзӧӧр лӧ јоголтор деген мууканыштар темей керек болуп јат. Бойын бойы башкарынып јадатан органдардыҥ јӱрӱмде болотон учуры бар» — деп, ол ајарат.\nКажы ла јуртта дезе оныҥ турган јериниҥ, экономиказы-ныҥ, јаҥжыгуларыныҥ, ээжилериниҥ, улузыныҥ кылык-јаҥыныҥ аҥылулары бар. Учуры јаан бу аҥылуларды јаантайын ајаруда тудар керек, олор јогынаҥ не де болбос, јаткан јеринде јаткан улус дезе шак андый болзын деп кӱӱнзеп ле амадап турганы учун, ол президенттиҥ јербойыныҥ бюджедине ајаруны тыҥыдар керек деген јакылтазы јӱрӱмде бӱдерине иженип турганы керегинде айтты.\nС. ТРИЯНОВАНЫҤ фотојуругы