"Кызалаҥду jылдар"(на основе реальных событий)
"Ада-öбöкöниҥ историязында болгон ат-нерелÿ керектерди канча кирези билгенисле ончозын чынынча мöҥкÿликтеп бичип койзоос, ол келер ÿйеге бистиҥ бÿдÿрген агару керегис болор деп 
бодойдым"И.В Шодоев

Тÿÿкей-баатыр
Карчага, 
Чече,
 Айбу,
 Бöкÿре(Тööдöкö), 
Тузагаш-баатырлар.

Келген элчиниҥ «Чак!»деп айткан сок jаҥыс сöстöҥ Тööдöкö  лö  Тузагаш албатыга jаан jеткерлÿ jуу-чак келгенин билип, тургуза ла черÿзин jуурын баштаган.
Олор черÿзин эки кÿнниҥ туркунына jууп алып, jуулатан jерге jедип келерде, öскö черÿлер ончозы белен тургандар.
-Эjенниҥ jети тÿмен черÿзи Чуйды тöмöн лö кыргындардыҥ jериниҥ кÿнчыгыш jаныла келип jат. Олор албаты-jонды кырып, ар-jööжöни тоноп, айыл-jуртты öртöп клеет-деп, Тÿÿкей айдала, бийлердиҥ чырайларын аjыктап кöрди. Нöкöрлöриниҥ чырайлары кату, кöстöри соок эмтир.
-Öштÿлердиҥ кезиги Кадын ичи Jаар, кезиги Кайрылык-Jоло ло Кан-Чарастööн келери jарт. Мениҥ бодоштыра шÿÿгенимле болзо, олор ÿч конуп jедип келер.
-Öштÿниҥ черÿзиниҥ jарымызы да келзе, бистеҥ беш катап кöп  болор эмтир. Öштÿге согултаны кайда, канайда эдерге турыгар?-деп, Тööдöкö Тÿÿкейдеҥ сурады.
-Мениҥ шÿÿлтемле болзо, баштапкы согултаны Соок-Сууда эдер. Оныҥ бир jаны ÿлjи сас, экинчи jаны меес кыр. Слерлер ол jерди ончогор билеригер. Ол  кырды эдектей алты jÿстеҥ эки бöлÿк черÿ тургузып, öштÿниҥ озо келген jуучылдарына кенерте тыҥ согулта эдерис. Экинчи согултаны Öткÿште эдер.  Öткÿш-эки боомныҥ ортозы, кызам jер.Ого ÿзеери, база ÿлjи сас, öштÿге согулта эдерге эптÿ jер-деп, Тÿÿкей шÿÿлтезин айтты. //
Тÿÿкей кажы ла  черÿниҥ  алдына jуучыл jакару тургускан. Черÿлерди  jуу болотон jер  jаар аткарар тушта Тÿÿкей  jуучылдардыҥ  jуу-jепселле jеткилдегенин шиҥдеп кöргöн. Кажы ла бöлÿкте  беш jÿстеҥ  кижи ÿлдÿлÿ ле саадакту, эки jÿс  кижи jыдалу ла саадакту, ÿч jÿс кижи саадакту. Черÿлерди   керий jортуп кöрöлö, Тÿÿкей jуу-чылдарга от-jалбышту  куучын айткан:
-«Карындашар,  алтай-кулун  албаты, Алтайыска канду чак келди.  Кара кыдаттар ла моҥолдор Алтайысты тепсеп, албатысты кырып ,ак малысты ла ар-jööжöбисти тоноп клеет.Öштÿ ак-буурыл каргандарды да, балтыры кежик jаш балдарды да карам  jогынаҥ бÿртÿп клеет. Бис, алтай –кулун албаты, бир jыл мынаҥ озо  биске кара кыдаттар да  керек jок, Амыр-Санаа да  керек  jок, бис  ак каанга багарга  кÿÿнзеп турубыс  деп, акту  jÿрегистеҥ ак  каанга айтканыс. Бис бÿгÿн де jаҥыс ла ак каанга иженип jадыс. Ол бисти бойыныҥ  албатызына кожуп аларынаҥ мен бир де алаҥзыбай турум. Оныҥ  учун бала—баркабысты, мал-ажысты тургуза ла ак каанныҥjери jаар аткаралыктар. Бойлорыс,  бала-баркабыс jол алып ыраганча, кызам jерлерде тозуул тöзöп, öштÿге удурлажалыктар. Анайып удурлашпазаас, öштÿ бисти кийнистеҥ jаба jеделе, бöрÿлер койлор кырганы чылап, бÿртÿп койор! Келип jаткан öштÿ казыр, кан  кöп тöгÿлер, калапту jуулар болор. 
Карындаштар, бис, алтай-кулун албаты, öштÿниҥ алдына  чöгöдöп öлöтöнис пе, айса Алтайыс учун,  бала-баркабыс ла ак малыс учун канду jууга киретенис пе деп, мен слердеҥ сурап турум…»
Кан-Jабаган ичиниҥ атту-чуулу jаан баатыры Тööдöкö(Бÿдÿки)  ичкери эки алтам базып, Тÿÿкейдиҥ  сурагына jуулган улустыҥ адынаҥ кару эдип айтты:
- Бу турган котон-кыпчактар, манjы-тодоштор, очы-тодоштор, кара-тодоштор, кара ла сары иркиттер-бис ончобыс  угы-тöзис  jарлу  баатыр  албаты. Бистиҥ  колыбыста бÿгÿн Алтайыстыҥ тууларындагы эҥ артык темир-болоттоҥ эткен  ÿлдÿ-jыда, Алтайыстыҥ  эҥ  бек  агажынаҥ эткен ок-саадак, Алтайыстагы  эрjене  аттардыҥ  эҥ  jакшызы. Бис   тöрöл   jеристи öштÿге тепседер, бала-баркабыс ты  ла акту  бойысты  олорго  базындырып,  кыйнадып  ла кырдырып отырар учурыс  jок. Бис бÿгÿн казыр  öштÿге-кижи jиичилерге, бистеҥ он катап кöп  öштÿге удурлажа канду  jууга кöдÿрилгенис. Бис  ада-öбöкöлöристиҥ  ады-чуузын уйатка тÿжÿрбезис . Öштÿниҥ кулы болуп jÿргенче, Алтайыста каныс тöгÿлзин. Öлÿм экелген  öштÿге удурлашкан канду  ла казыр  jууда  бистиҥ  jалтанбазыс, ат-нерелÿ  тартыжуус учун  бистиҥ келер öйлöрдöги калдыктарыс  оморкоор, олор  бисти ÿйедеҥ ÿйеге ундыбас….
-Канду jууга!-деп,  jуучылдар черÿниҥ башчыларына кару эдип кыйгырышты.//
Бала-баркалу ÿй улусты ла каргандарды мал-ажыла, ар-jööжöзиле  катай Чарасты  тöмöн ырбаткан. Оны  баштайтан, табарудаҥ  корыйтан кижи  Чече болгон, ого  кöп  эмес  черÿ берилген. 
Карчаганы ла  Айбуны  Тÿÿкей  бойында  арттырып  алган.  Олордыҥ  кажызы ла ÿч jÿстеҥ черÿлÿ. Тÿÿкейдиҥ шÿÿлтезиле болзо, оныҥ эҥ jуук нöкöри, болушчызы Карчага болор.  Бир муҥ черÿлÿ Тузагаш Алмасту  ла Тарбаанду  деп jерлерде тозуул  тöзöгöн. Öштÿ Соок-Суу jаар барбай, Ойбок jаар келзе,  ого Тузагаш тыҥ согулта эдер  jакылта алган.