Адарудый иштеҥкей болзобыс… - altaicholmon\nЈылу кӱндер, оройтып та болзо, Алтайыска једип келди. Бир тоолу кӱн мынаҥ озо, кӱӱк айдыҥ соок 20-зинчи кӱни тужында, ченемелдӱ адаручы, јайалталу журналист, телекейлик учурлу экогастрономический ассоциацияныҥ Алтай Республикадагы турчызы Григорий КУДРЯШОВТЫҤ кыштузында бистиҥ тергеениҥ адаручылары бойлорыныҥ байрамына јуулгандар. Чындап, кыштуныҥ ээзинде адаручылардыҥ байрамын темдектеер ченемел јылдар сайын байыйт деп айдар керек.\n—Григорий Александрович, телекейлик учурлу ассоциацияныҥ турчызыныҥ ижин бистиҥ тергееде бӱдӱрерин Слерге бӱдӱмјилелгени оморкодулу. Ассоциацияныҥ ижи керегинде бир тоолу сӧс айдып ийзегер?\n—Оныҥ тӧс амадузы кичӱ аргачылыкты, ол тоодо адаручыларды јӧмӧӧри болуп јат. Темдектезе, адару јаҥыс та мӧт берип турган эмес, је анайда ок ӧзӱмдердиҥ тӱжӱмин кӧптӧдӧр айалга тӧзӧп јат ине. Јартап айтса, мӧтти кошмок јогынаҥ иштеп алар амаду туруп јат.\nАдару јок болзо, ӧзӱмдер болбос. Адаруныҥ оорузыла једимдӱ тартыжарыныҥ сурагыныҥ учуры јаан. Бир ӧйдӧ тузаланылган эмдер ооруларла тартыжарына ас јӧмӧлтӧзин јетирген эди. Оныҥ да учун ООН бу ассоциацияныҥ ижин јолду јӧмӧгӧн.\n—Бисте адаруныҥ ооруларыла тартыжары кандый айалгада?\n—Эмдердеҥ андый ла јаан туза болбой јат. Оныҥ учун кайда да албаты тузаланган азыйгы эп-аргаларды ченеп кӧрӧргӧ келишкен. Бӱгӱн мӧттиҥ шагындагы каршулу микробтор канча керекти ӱрейт. Бу суракка учурлалган статьялар бичийдис. Каршулу оорула тартыжар эп-аргаларды тузаланарга болуп, бу суракты кӧдӱргедий журналисттерди јартамалду бичимелдерди бичиирине кычырадыс.\nБӱгӱн мӧттиҥ чыҥдыйы бийик шагын Новосибирскте белетеп јадылар. Ондо иштеп турган специалистте Туулу Алтайга кӧчӱп келер кӱӱн бар. Тузаланатан база бир арга чыҥдыйы бийик мӧт садарга турган адаручыларды ветеринарияга баштанарын ундыбазын деп сурайдыс. Јартап айтса, мӧттиҥ чыҥдыйына јурт ээлем шиҥжӱ, ајару эдер учурлу.\nКезик адаручылар мӧткӧ быжар ӧй бербей, оны сӱреен эрте толгоп јадылар. Андый мӧт ачып, кӧбӱкший берет. Је адаручылар «уйуктабай» јадылар. Темдектезе, республиканыҥ адаручыларыныҥ кооперативиниҥ председатели А. Ф. Горохов јаан алтам эдерге белетенип јат. Ол арендага тура алып, ондо мӧтти садуга келиштире ӱлештирер оборудованиени иштедерге туру.\nАдакыда, мен бодозом, бистиҥ адаручыларыс Александр Федоровичтиҥ кооперативиле, адару тударыныҥ тӧс јериле јуук колбуда иштезе, кӧп уур-кӱчтерди јеҥип чыккылаар эди.\n—Слердиҥ адару тудуп баштаганыгардаҥ бери одус јылдаҥ кӧп ӧй ӧтти. Мениҥ билеримле болзо, адарулу айылдаштарга кӧп улус кыйгастанып јадылар. Слер, керек дезе, адаругарды Алтайский крайдыҥ јеринде јайладып јадыгар. Мында акча-манат јанынаҥ блааш-тартыш болуп туру ба?\n—Мениҥ Слердиҥ сурагарга каруум јарт болзын деп, бир темдекти эске алынып ийейин. Канаданыҥ адаручылары адаруларын 1000 километр ыраагына апарып јайладат. Адарулардыҥ шылтузында мындагы ӧзӱмниҥ тӱжӱми 8-10 катапка бийиктейт. Оныҥ учун адаручылардыҥ јакшы кереги акчала јилбиркедилет.\nМен адаруларымды Суртайка јурттыҥ јеринде јайлададым. Чындап, ол јер улус јаткан јерлердеҥ ыраак.\nА. Ф. Горохов дезе адаруларын Советский райондо јайладат. Бисти јердиҥ арендазы учун акча тӧлӧзин деп кем де качан да тӱйметпеген.\n—Адару тудар аргалу кадрларды белетеериниҥ сурагы кандый айалгада?\n—Адаручылардыҥ кӧбизиниҥ јажы јаанай берди. Оныҥ учун олорды солыйтан кадрлардыҥ керектӱзи сӧс јогынаҥ јарт ине. Чындап, адаручылар керегинде куучын ӧткӱрип турала, бисте адаручылардыҥ бирлигиниҥ иштеп јатканын темдектеп ийейин. Оны Татьяна Владимировна Назарова башкарып туру. Кӱндӱлӱ адаручылар, слерде кӧп сурактардыҥ аайына Татьяна Владимировнаныҥ болужыла чыгар арга барын ундыбагар.\nБистиҥ, адаручылардыҥ, шӱӱлтезиле болзо, бир јаан учурлу сурак кажы јерде «быжып калды». Оныҥ учун Горно-Алтайский политехнический колледжте адаручыларды белетеер курстарды ачар керек. Олор адаручыныҥ ижиле чаазында таныжып алганы бир керек, иштеги ченемели јажы јаан адаручылардыҥ ижиле танышканынаҥ камаанду болотон туру.\n—Мен слердиҥ туштажу-байрамыгарда кыска ла ӧйгӧ болдым. Ондо каланыҥ мэри болгон Виктор Александрович Облогин, партияныҥ ла профсоюзтыҥ ветераны Анатолий Михайлович Чичинов турушкан. Олор база адаручылар ба?\n—Меге Слердиҥ берген сурагар јарабай јат. Оныҥ учун ого каруу бербеске јӧп беригер. Виктор Александровичти ле Анатолий Михайловичти олордыҥ ӧйинде иштеген улус билер деп бодойдым. Олордыҥ бистиҥ тӱӱкибисте артырган изи тереҥ. Биске, адаручыларга, олордыҥ улусты башкарып билери, кандый суракты канайда кӧдӱрериниҥ ченемели баалу. Анчада ла иштеги ченемели јаан андый улус бӱгӱнги ӧмӧликтерле колбу туткандары ӧрӧкӧндӧрдиҥ јӱректерине јылу берер. Мениҥ бу шӱӱлтемди бӱгӱн иштеп тургандар амыралтага чыккан тужында 100 процентке оҥдоор.\n—Калганчы сурак, Григорий Александович. Слер республиканыҥ адаручыларын јууп, тузалу туштажулар ӧткӱрип јадыгар. Керик, кижи кӱӱни јок улуска мыныҥ ончозы чаптык, чыгымду эмес пе? Мениҥ ле оҥдогонымла болзо, мындый тузалу туштажуларды ӧткӱрерине слерге тууразынаҥ акча-манатла болуш болбой јат. Андый да болзо, адаручылар јуулып турган кыпка кирип келзеҥ, јӱрегиҥе кандый да јылу боло берет. Мында агитационный не-немелер бар, ол тоодо прессада чыккан бичимелдер. Мен ле бодозом, Слерде келер ӧйдиҥ јаан амадузы бар дезегер?\n—Бис республиканыҥ адаручыларыныҥ ӧткӧн јолын тӱӱкиде артырарга амадайдыс. Чын, бисте јаан амаду бар. «Аникстеҥ» арендага кып алып јадыс. Анда музей ачарга турубыс. Чындап, андый ченемел коштой јаткан айылдаштарыста, бийчандарда, бар. Олордо адаручылардыҥ музейи иштеп јат. Бистиҥ музейисти кӱндӱзек эл-јонныҥ јаҥжыгуларыла, ар-бӱткенистиҥ кӧс кылбыгар јаражыла, тату мӧтлӧ јеткилдеер эдис.\n—Акыр, јайлуга кӧчӧр ӧй једип келди. Адаручыларга јабыс ажу, тайыс кечӱ, айас теҥери, талайдый мӧт кӱӱнзеп турум. Слерле, Григорий Александрович, мениҥ колбум ӱзӱлбес деп сӧзимди берип турум, нениҥ учун дезе, Слер ле бис журналисттер. Слер адаручы болзогор, мен «мӧттиҥ кабы» болорым. Андый да болзо, школдо 5-7 класстарда ӱренер тужымда энемниҥ эјези Анна Дмитрьевна Тезегешевала олордыҥ адаруларыла урушкам ла база. Је бӱгӱн мениҥ «поездим јӱре берди».\nАвтордыҥ фотојуругында: (сол јанынаҥ) Г. А. Кудряшов,\nВ. А. Облогин, А. Ф.Горохов