Алтай улустыҥ азыйдаҥ бери ӱзӱлбей улалып келген јаҥжыгулары айлар ла јылдык тоо, онойдо ок олорло колбулу айланып келетен байрамдары. Ол байрамдардыҥ эҥ јаан ла чӱмдӱ байрамы – Чага байрам.\nАлтай јылдык тоодо Чага байрам - кирген Јаҥы јыл. Нениҥ учун дезе, бистиҥ Чага байрамысты тереҥ шӱӱлтезиле кӧрзӧ, эл – јоныстыҥ јӱрӱмине ар – бӱткенниҥ, айдыҥ – кӱнниҥ айалгазыла, јылдыстардыҥ ӧдӱжиле, јылдардыҥ ла ӧйлӧрдиҥ кубулганыла тудуш болгонын керелейт.\nЧага байрамды уткып ла ӧткӱрериниҥ албатыда алдынаҥ бери јаҥжыккан ээжилери бар. Је ол ээжилерди кезик улус, анчада ла јашӧскӱрим, билбей де, оҥдобой до јат. Албатыбыстыҥ тӱӱкизин, чӱм – јаҥдарын, јаҥжыгуларын билерге турган кычыраачыларга јаан јӧмӧлтӧзин Оҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ краеведение бӧлӱгиниҥ байлык фонды јетирер деп иженедис. Бистиҥ фондто јаҥыс ла бичиктер эмес, је анайда ок тематический јуунтылар, газеттеҥ ле, бичиктердеҥ алынган кӧп тоолу статьялардыҥ картотекалары бар.\nТемдектезе алтай јылдык тоо керегинде бичиктер:\n- Тюхтенева С.П. «Земля. Вода. Хан Алтай: Этническая культура алтайцев в XX»,\n-Укачина К.Е. «Алтай калыгыстыҥ айлаткыш јаҥдары»,\n-Ямаева Е.Е. «Астральная мифология и традиционный календарь алтайцев».\nЧага байрамныҥ чӱм - јаҥдары керегинде бичиктер:\n- «Алтай алкыштар»,\n- Енчинов Т. «Чага байрам»,\n- Наева А.И. «Алтайский обрядовый фольклор: специфика жанра».\nБу ӧрӧги айдылган бичиктерле јилбиркеген улусты кычырадыс, бичикти бистеҥ алыгар, кычырыгар.\nБастыра бичиктердиҥ ортозынаҥ филология билимдердиҥ кандидады К.Е.Укачинаныҥ Чага байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелдери јаантайын суруда. Кычыраачылар бу бичикти јилбиркеп кычырат. Оныҥ учун, байрамныҥ чӱм – јаҥдары керегинде бичимелиле элбеде таныштырып турубыс.\nЧАГА БАЙРАМГА БЕЛЕТЕНИШ\n1. Алтайдыҥ агару ээзин уткыыры\nЭлдеҥ лс озо кӱрее-таш белетеер керек. Jурттыҥ кӱнчыгыш јанынаҥ japaмыктy, кеен тӧстӧтогинде ол ло кӱрее-таштыҥ jанына САҤ-ТАГЫЛ белетеер. Бийик эмес, je элбек, jooнзымак агаш болчоктоҥ, ӧзӧгинде тереҥ эмес ойык болзын. Бого чагалап келген улус арчын кӱйдӱрип, Ал­тай зэзинеҥ алкыш-быйан, ырыс-једим, jaкшы jӱpӱм сурап, бажыргылап мӱргӱгилеп jaт.\n2.Таш-Kӱреенеҥ ле сагнаҥ ыраак ЈАЙЫК тургузар. Мыны јажы јаан, чӱм-јаҥды билер эр кижи jaзаар учурлу. Јайыктыҥ кебери, бӱдӱми — эки кайыҥныҥ ортозыла узун ак јип учук эмезе ак бӧс тартар. Келген улус бого кыйра буулаар. Кыйралардыҥ ӧҥи — ак, кӧк, чаҥкыр, јажыл, сары. Олордыҥ эзинге элбирегилеп турганын кӧрӧргӧ дӧ japaш: кӧксиҥ кеҥиир. кӧзиҥ сӱӱнер.\n3.Эрјинелу Эре-Чуйдыҥ эл-joны кӱрее-ташка балын тургузар. Балын дегени — Алтайдыҥ 12 аҥыныҥ кеп-сӱри. Бейип, Урсул ичиниҥ улузы, шатра тургузар. Мында Айдыҥ, Кӱнниҥ — бастыра ак малдыҥ, койдыҥ, јылкыныҥ кеберлери, оноҥ чакыныҥ, чадыр айылдыҥ, айландыра турган бийик сӱмерлердиҥ, oноҥ байлу-чӱмдӱ туулардыҥ ла јерлердиҥ ару-кеен кеберлери.\n4. Сӱттеҥ белетеген аш-курсак. Алтай ээзин алкаарда, чачылгага анчада ла јылкы малдыҥ сӱди болзо, сыраҥай japaмыкту. От-Энени кӱндӱлейтен курсактар: курут, быштак, capjy, эјигей, койдыҥ эди ле oноҥ до ӧскӧ аш-курсак.\n5. Сӱт уратан эптӱ, japaш кӧнӧктӧр, алтай аракы урар тажуурлар кеен-japaш кyлjaлy турар. Ичинде актаҥ тамган ачу аш болбой кайтсын.\n6. Алтай ээзине чачылга эдерге ак, кызыл ӧҥдӱ, сорбыланбаган шајыҥ, агаш чӧӧчӧйлӧр, мӧҥӱн калбактар керек. Бу база бир байлу jаҥ. Ончозы бӱдӱн, japaш, оодык – сынык јок болзын.\nЈайык ла тагыл - саҥ\nа) сол jaнына эр улус јуулар\nб)оҥ јанына - ӱй улус.\nМында эр ле ӱй улустыҥ учуры. Ол тушта байрам аайлу ӧдӧр. Тууразынаҥ келген айылчыларга кӧрӧргӧ эптӱ ле јарамыкту. Анчада ла ӧскӧ укту ла jaaн-мӱргӱӱлдӱ улуска солун. Oноҥ ӧскӧ булгалыжа берер. Бу ага­ру байрамныҥ jаҥжыгуларын, байларьн ла мӱргӱӱлдерин буспас учурлу. Оныҥ ээжилери чактар ӧткӧн. Эмди де узак ӧйлӧргӧ артар ла ундылбас.\n7. Чага байрамнаҥ озо айыл-jypттыҥ ичи-тыштын, кажаган-чеденин арутап алар керек. Ончозы чек, ару, кӧрӱмјилӱ ле кӧдӱриҥилӱ болзын.\n8. Чагалап келгендер ару, japаш, jаҥы кеп-кийимдер кийер.\nМынайып белетенгени — Jaҥы јылды уткыза, Алтай ээзине japаганы.\nОнойдо ок байрамга келген ле јуулгап улустыҥ да кӱмӱрел кӱӱнин кӧдӱрип ле кӧкидип, оморкодып jaт.\nJӱрӱмниҥ jӱcкатузы ундылзын...\n1. Айдыҥ 4-6 јаҥызында бу jeбpeнтик байрамды ӧткӱрип ле уткып jaт. Кӱн кырдаҥ ӧксӧп, кӧрӱнип ле келзе, айланып jaнган Јаҥы jылды, Алтайдыҥ ээзи уткыыр.\n2 Алтай ээзиин jypтында коромјы болбогон биленеҥ эр кижи алкап баштаар. Бу бичимелимде Алтайына учурлаган алкышты, кыпчак сӧӧкту, чӱм-јаҥды билер, jaан јашту ӧрӧкӧнниҥ, Иженердиҥ, орустап Евгений Мо-дестович Чапыевтиҥ, айтканыла берип јадым.\nА йлу-Кӱндӱ ак-јарык,\nАлтай ээзи Ак-Буркан!\nЭэлгелу алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин.\nАрба jaaшmap кӧптӧзин,\nМӧндӱр jaaшmap угулзын,\nМӧҥкӱ сьндар jeҥизлин.\nБайрамды баштаачы кижи Алтайын алкап, Jаҥы јылды уткып турза, Чагага келген ӧскӧ улус, эл-joн оныла кожо кӱнчыгыш jaap баштанып, кожо ло алканар. Бу ӧйдӧ кем кайда jaткан, ондо кандый байлу ыйыктар, туулар, боочылар бар, олорды адап, алкыш-быйан сураар jaҥду.\nБаштаачы эр кижи Алтай ээзин, байлу ыйыктарын, oноҥ јылын, От-Энени алкап божозо, арткандары ады - јолын, сӧӧк-тайактарын адап, алкыжын айдып, мӱргӱӱр. Мӱргӱӱр тужында кӱнчыгыжына баштанып, oҥ тизезине чӧмчӧйӧ тӱжип, эки алаканын маҥгдайына, тумчугына, ээгипе, тӧжине тийдирип, чаканактарыла, алакандарыныҥ кырыла jepге тийип, ӱч катап JAЙblKKA, оноҥ ОТ-ЭНЕГЕ бажырала, алкаар jaҥду.\nМӱргӱйтен чӱм-jaҥ узак ӧйдиҥ туркунына ӧдӧр. Мында сандыраш, меҥдеш керек јок. Улус токыналу болор учурлу. Кажы ла чӱм-jaҥ бойыныҥ тургузылган ээжизиле ӧдӧр лӧ барар. Алкыштарды эр улустаҥ элип-селип кӧп тӧ улус айтса, japaap. От-Энени канча ла кире кӧп улус алказа, сӱрекей japaмыктy. Кажы ла келген кижи алкап, ичинеҥ, ӧзӧк-буурынаҥ ару сӧзин, ак санаазын айдып, шыпшанып jaт. Алтайынаҥ, Кудайынаҥ аржан-кутук сууларынаҥ, ӱйде кӱйген јаларынаҥ алкыш-быйан сурап jaт.\nСанга арчын салып, От-Энеге экелген аш-курсагынаҥ тејилеп амзадып, оны кӱндӱлеп, алканып мӱргӱп божогон кийнинде, бой-бойыла jaкшылажар, таныжар, cӱӱнчилӱ, japaш алкыш-быйан айдыжар. Мыны угуп, кажы ла кижиниҥ кӱӱн-санаазы japыыр, сын-арказы јеҥилер.\n- 1ылды кандый чыктаар? — дезе,\n-Ӧҥкӱр, ӧҥкӱp — деер.\n-Канча jaшту болдыгар?\n-Бежен јашту болдым — дезе,\n- База ончо ок jaш кожулзын — деер.\nМындый эрмек-куучын oноҥ до ары, ӧдӱп ле улалып jaт.\nАйдарда, Чага байрам – чӱмдӱ-јаҥду, кӱндӱлӱ, алкышту, кожоҥдорлу,јӱзӱн – башка маргаан – ойындарлу. Эмдиги Чага байрамды jepбoйында ӧткӱрип тургандар oноҥ ары оныҥ ӧткӱрерин тереҥгжидип, бойлорыныҥ билгирин, узын, кеендигин, јайаандарын кӧргӱскилейт. Онызы сӱрекей japaмыктy деп бодойдым. Бу ару, japaш байрам мынаҥ да ары ӧҥгжииринде ле jaранарында алаҥзу јок.\nСоветский ороом, 76.\nИштеп турган ӧйи:\n9с. – 18с.\nАмыраар кӱн - суббота\nОҥдойдыҥ тӧс библиотеказыныҥ,\nкраеведение бӧлӱгиниҥ ишчизи Н.В.Тыхынова