Туулар карын серпий сибирип,\nТулаан ай кыjыраҥтыды.\nКÿбÿр карды ол себип,\nСоок салкынла каткырды.\nJер, агашты агартып,\nОйто кышты экелди…\nКушкаш, аҥды алаҥзыдып,\nТулаан соогын экелди…\nТайга, меес, аралда\nКуштар ÿни – тымыды.\nЫжык, jылу аркада\nБалазын булан коруды.\nСары таҥ келгелекте,\nСалкын булутты jайлатты.\nКÿн jÿгÿригине jеткелекте,\nJаш карды кайылтты.\nКургак агашта токулдап,\nТомуртка аркада узанды…\nJасты макту кожоҥдоп,\nКушкаштар кööрöп учкулады.\nЧаҥкыр теҥери, кöк эҥир.\nАлтын булудычакта ай эжинет.\nКöгöргöн карлу кöк эҥир.\nТуралар ыштары кöдÿрилет.\nАлтын серип – чичке ай\nJаш баладый jаҥы ай\nКеен jолында тÿс jÿзет.\nJолдош jылдызына ол кöрÿп,\nЫрап алып. Кöгöрип,\nКурч мызылдап, шымырайт:\n«Слердиҥ jердиҥ улузы\nМеге сыйын jетирген.\nРакетазын меге jÿстÿрген.\nАйдарда, соондо слер, балдар,\nМеге айылдап келигер!\nКадын суузын слер, балдар,\nСуузын эдип экелигер!»\nJаактары кызарышкан балдар\nМыны кайкап, jандылар.\nJылу айлына келдилер:\nУрокторын jазап ÿренерге,\nАйга jедерин билерге.\nТууjычыныҥ сананып тапкан\n1. Сÿÿш – кижи jÿрегиниҥ jаскы кÿни,\nJаан-jаштыҥ jÿрегин чечектедет.\nСÿÿш – кижиниҥ ару кÿÿни,\nКöгÿстÿди омок чындыкка кöдÿрет.\n2. Jашта кирген су-кадык сени батыр эдер,\nJашта кирген чындык сени кижи эдер.\n3. Чечек jаражы – öҥинде,\nКижи jаражы – jÿрегинде.\n4. Кöгÿстÿ кижи – кöс тööн кöрöр,\nКöк тенек – кийим jаар кöрöр.\n11. Мöш бÿринеҥ jааш öтпöс,\nМöҥкÿ иштиҥ jалбыжы öчпöс.\n13. Икилиниҥ ÿни jараш,\nИштенкейдиҥ ийдези jараш.\n19. Ак санаалу – кöзине айдар,\nКара санаалу – кийнинеҥ айдар.\n38. Керсÿ – ÿредип айдар,\nТенексÿ – электеп айдар.\n63. Тöрöлиҥе тийген öштÿдеҥ\nБыйан сакыба, тизеге туруп, jайым сураба.\n70. Кижиниҥ ийде-кÿчи чындыгында,\nБийик кижи билгиринде.\n79. Тенек jакшы кийим кийзе,\nJакшы jÿрÿмге jединзе,\nJаҥыс бойын кичеер.\nJетинчи ноябрьдыҥ баштапкы кÿнин бис кар jок байрамдаганыс. Демонстрацияда кÿски тонду jÿргенис. Кÿн тымык, jылу, jе булутту болгон. Туралардыҥ трубаларынаҥ чаҥкыр ыш теҥери öрö чип-чике кöдÿрилип чыгып турды. Салкын-эзин jок кÿнде айылдыҥ ыжы анайып кöдÿрилетенин Эмилле экÿ бис билетенис. Оны биске бистиҥ тöртинчи класстыҥ ÿредÿчизи Элина Сайдутовна айткан. Эмилге дезе мен оны айдып бергем.\nЭнирде Эмил ле мен колхозтыҥ фермазына энемниҥ бозуларын азыражарга барып jÿргенис, оноҥ айылда иште энеме болушканыс. Энем колхозтыҥ клубына вечерге jÿре берерде, би экÿ кöзнöктиҥ бозогозына наадайыс тургузып, кийиндирип ойнодыс. Туралардыҥ трубаларынаҥ ыш бурлап, öрö чип-чике тыйрындап кöдÿрилип турганын Эмил кöрÿп айтты:\n– Бис камелёкко база от салак, энем келзе, айылдыҥ ичи jылу болор.\n– Бис отты печкеге эртен тура салдыс не, энем катап салбагар деген – деп, сыйныма айттым.\n– Бÿгÿн тÿнде кар jаар – деп, Эмил, jаан кижи чилеп, бÿдÿмчилÿ айтты.\n– Оны кайдаҥ кöрÿп туруҥ? – деп, мен сурадым. Jуугында турган тура jаар уулап кöргÿзеле, Эмил оноҥ ары айтты:\n– Бу тураныҥ ыжын ла туку тураныҥ ыжын кöрзöҥ, ончозы тÿп-тÿҥей, теҥери öрö бурлагылап jат. Ыш анайып, кар jаарга турза, чыгар. Тöгÿн деп пе? Чын. Оны меге былтыр энем айткан. Кышкыда эртен тура туралардыҥ ыжы мынайып ла бурлап турарда, ол айткан: «Jе, Эмил, эҥирде кар jаайтан эмтир». Оноҥ чын ла кар jааган. Бис ол тушта энемле кажаганда бозуларда болгоныс, сен школдо болгоҥ.\nМен сыйнымла сöс блаашпадым. Энем он часта келген. Бис оноҥ озо ажанала, уйуктап калган болгоныс. Jаҥыс ла мен ойгонып, бойымныҥ тöжöгиме кöчкöм. Эмил энемниҥ тöжöгинде бек уйуктап jатты.\nЭнем отты öчÿрерге турала, айтты:\n– Jе, балдар, эртен чаналу, колчанакту байрамдайтан туругар. Кар jаап jат.\nМен уйуктап браадала, энеме кыскарта айттым:\n– Эйе, эйе, эне! Jе jакшы уйуктагар.\nЭмил ле мен эртенгизинде jети часта турганыс. Энем бисти ойгоспой, бозуларын азыраарга колхозтын фермазына таҥла jÿре бертир. Озо Эмил турган, мен оныҥ турганын уккам, оноҥ карамтыга бертирим.\n– Кöрзöҥ, кöрзöҥ, Марыш! Кыш jедип келтир! Капшай турзаҥ, Марыш! О, jаражын! Айландыра ап-апагаш! Капшай туруп, кöрзöҥ, Марыш! – деп, сыйыным сÿÿнчилÿ айтты. Кышты ол jÿрÿминде баштап ла кöрÿп тургандый болуп, кыш эмди ле ойто кача беретен неме чилеп, оны кöрдирерге мени капшайладып, кöзöктиҥ jанынаҥ орыныма jÿгÿрип келип, ийинимнеҥ, колымнаҥ тартып турды.\nЭмилдиҥ албанына чыдашпай, мен тура jÿгÿрип, кöзнöк jаар кöрдим.\n– Чындап та, jаражын! – деп кайкап айттым. – Кар калыҥ jаап салтыр.\nАйландыра турган jерди, агашты, тураныҥ ÿстин кар бÿркеп койгон эмтир.\nДеремнени чаазынга jурап койгондый, сÿреен jараш кöрÿнди. Эмди кар jаабай, токтоп калган эмтир. Теҥери булутту, кÿн кöрÿнбейт, jе айландыра сÿреен jарык, айылдыҥ ичи база jарык, айландыра шыҥ болуп калган, jаҥыс ла радио араай, jараш кожоҥдоп турды.\n«Кар jаар!» – деп, Эмил эҥирде кандый чике айткан.\nОноҥ мен сыйынымла кийинеле, айылдыҥ ичин jуунадып, печкеге от салып, курсак азып турганчабыс, тураныҥ ичи оноҥ jарык боло берди. Бистиҥ кöзнöктöр ончозы тÿштÿк jаар болгон, кÿн чыкканы билдире берди, jе булут öткÿре кöрÿнбей турды.\nБис тышкары чыгып, оок-тобыр иш эттибис. Бастыра кушкаштар ойгонып калган, таскактыҥ, потпуштыҥ jанында чуркуражып турды. Куштар азыраарыста, кушкаштар бистеҥ бир де коркыбай, куштыҥ курсагын кожо jиишкилеп турды. Бис олорды ÿркÿтпедис: кööркийлер jигилезин деп санандыс. Оноҥ бис эжик алдынаҥ карын кÿреп, алмар, потпуш, кажаган jаар jолдор jазадыс.\nТышкары ишти божодоло, айылга кирип, эжикти jаап ла ийеристе, кöзнöктöрдиҥ тыш jанында рамдарда отурган кушкаштар тиркиреде öрö учуп чыкты. Оноҥ бис кöзнöккö jууктагалагыста, бир канча кушкаштар ойто учуп келеле, кöзнöктиҥ тыш рамына отурып, чуркуражып турды. Эмил килегендÿ айтты:\n– Кушкаштар соокко тоҥуп, jылуга сурангылап jат ошкош. Кööркийлерди олорды!\n– Jок, курсак сурап jат. Курсактанар jерин кар бÿркеп койгон, тышкары эм тургуза jылу туру не – дедим.\n– Чындап та! – деп, Эмил jаҥы ла аайлады. – Эм олор ончозы канайып кыштаар? Кööркийлерди олорды, – деп, Эмил кöзнöк jаар басты. – Кöрзöҥ дö, кöрзöҥ дö, ончозы кöктийектер эмтир.\nКöктийек – кичинек кушкаш. Сыртыныҥ öҥи ногон, бажы кап-кара, килиҥ-торко ошкош, эки канады база jалтыркай-кара, тöжи сарызымак-ногон, куйругы учы jаны ап-апагаш. Чындап, бу кандый jараш кушкаш! Торт ло jаражай. Бу кушкаштардыҥ бÿдÿжин ле кылыгын Эмилле экÿ кöзнöк öткÿре кöрÿп туратаныс.\nЭнем турага кирип келерде, бис кушкаштарды ундып, энем келгенине jаан сÿÿнип, оны кучактап, оноҥ ажанарга столго аш-курсак салдыс. Энем тонын чечип, пладын jазап, айтты:\n– Jе, кыстарым, кыш тÿшти, агас тонын кийди. Эмди тышкары барзагар, кышкы тон-öдÿктÿ чыгыгар, соокко алдыртпагар.\n– Бис эмди колчанакту, чаналу jыҥылаарыс, эне! – деп, Эмил сÿÿнип турды.\nБис ажанып турганча, кушкаштар кöзнöктиҥ рамына келип отургылап турды. Эмезе кöзнöктиҥ алдында öскöн карганага, jодрого, бороҥоттыҥ jыраазына отурып, кожоҥдожот.\n– Кöктийектерге бÿгÿн ле стол эдип, кöзнöктöрдиҥ бозогозына кадап койорыс. Эмилге де соот болор, кушкаштар да ток болор, – деп, энем айтты. Ажанып отурган Эмил алакандарын чабынып, сÿÿнип айтты:\n– Бот, бот! Адам тайгадаҥ тÿшсе, бисти мактаар.\nБистин турабыс jаҥы болгон. Бис бого былтыр кÿскиде кöчкöнис. Тыт агаштаҥ эткен алтын ошкош сары öҥдÿ эки кып турабыс оромныҥ jаҥы тураларыла jергелей турды. Бастыра туралардыҥ jанында садтар. Оромдор дезе тÿп-тÿс, jалбак, узун болгон.\nБистиҥ адабыс Ада-Тöрöл учун Улу jууда туружарда гвардеец болгон, Берлин городко jедип, jеҥÿ алышкан. Ол – герой. Госпитальдаҥ 1946 jылда шыркалу jанган. Эмди ол тайгада колхозтыҥ муҥдар тоолу койлорын кабырып jат, койчылардыҥ jааны. Адамныҥ бир буды ла бир колы jок то болзо, ол иш jок, тегин отурбайтан. Ол jаҥыс ла малтала иштенип болбос, тураны дезе биске колхоз тудуп берген.Энем айылда иштиҥ кöп jанын бойы эдетен. Эмди энеме болужып jадыс. Адабыс тайгадаҥ тÿшкенде, амырап алзын деп, бис ого неме эттирбеске кичеенедис. Jе ол дезе сыҥар да колду болзо, энеме одынды бойы jарып берет, энем ле биске уур иш эттирбеске турар: «Ÿй улусты бис чеберлеер учурлу» – деп айдып турат.\nКöктийектерге столды энем бойы эделе, кöзнöктиҥ тыш jанына, бозогого кадап салды. Тураныҥ ичинеҥ ол «столдо» отурган кушкаштар иле кöрÿнип турат. Ол ло кÿннеҥ ала бис кöктийектерди кÿнÿҥ ле азырап турдыс. Jас келерде, олор чымыл, курт терерге уча берет.\nОлордыҥ, кушкаштардыҥ, кылыктары, лаптап кöрöристе, сыраҥай ла башка-башка болды.\nЭҥ баштап, бис кöзнöктиҥ jанына Эмилле экÿ базып келгенисте, олор ÿркÿп, уча бергилейтен. Олорды кöп сабазында Эмил ÿркÿдип турды. Ол эмезе чÿчкÿрип ийер эмезе jöдÿлдеп ийер. Бис оныҥ учун эмеш ачынышканыс та.\nЭмилге не болзын, кушкаштарды ба, öскö дö немелерди кере тÿжÿне де аjыктап отурар öйи бар. Ол эзенде ÿренер ине. Меге дезе урок белетеер керек, энеме болужар керек, школдо jÿзÿн-jÿÿр иш бÿдÿрер керек.\nJе кушкаштарды бис кышкы каникулда ла тыштанар кÿндерде лаптап кöрöтöнис, олор ÿркÿбезин деп, бис кöзнöктиҥ шторазын бектейле, аjыктайтаныс, кушкаштар ÿркÿп учуп чыкпазын деп, тыҥ тынбай да турганыс.\nКушкаштар ажанар столына ÿч катап келип туратан: эртен тура, тÿште, эҥирде. Кезикте тöрт-беш те катап келетен. Олор ÿÿр-ÿÿриле учкулап келип ажанатан эмтир. Jе кезиктери дезе экидеҥ, бирдеҥ келер.\n– Кöктийектер – тайганыҥ «медсестралары», эмчилери – деп, адам айтты. – Ол куштар, сÿреен кöп каршулу курттар jип, агаштарды: тытты, теректи, мöшти, карагайды, чибини, кайыҥды кöп курт ÿрееринеҥ, оныҥ бÿрин курт jииринеҥ аргадап jат. Онын учун олорды чеберлегер, балдар, – деп, адабыс биске jакыды.\n– Кöктийектердиҥ кылыгы башка-башка, олор сананып, билип jат па? – деп, Эмил сурады.\n– Куш та, аҥ да, мал да, кижи чилеп, качан да сананып болбос! – деп, энем самоварын столго тургузала, Эмил ле мен jаар кöрÿп айтты.\n– Олор канча чакка темиккени аайынча ла jÿрÿп jат ине – деп, адам кожуп айтты.\nЭмил, та аайлаган, та jок, узак сананып, кöрÿп отурала, сурады:\n– Олордыҥ jуҥын анайып jараштыра кем будыган?\nАдам сананала, Эмилдиҥ бажын сыймап айтты:\n– Кÿн будыган, балам!\nБис ажанып алала, ончобыс энемниҥ ижине болужарга чыктыбыс.\nКыш ла келзе, кижиге тузалу болгон кöктийектерди азырап турарыс деп, Эмилле экÿ jöптöжип алдыс.\nЭки кöстöҥ jаш келет.\nОл туштазын айдарда,\nJÿрегиске сыс öдöт.\nУкту байлар тужунда\nКöрдÿрбей jÿрген jогыс па.\nСÿÿтпей jÿрген jогыс па.\nАртык улус бис болуп,\n«Jеек jимекей» бис болуп,\nJÿрек кöкÿп ойнозоҥ,\nJÿрек jалыҥ суразаҥ,\nЧынды кöскö сен айтсаҥ,\nКыйын эткен кулчылар\nКан ичеечи jутпалар\nЧактыҥ- чакка jоголды.\nJарык Совет jаҥ тушта\nJаранып öсти Алтайыс.\nАкту закон колыста:\nТöрöлдÿ болды албатыс.\nБедиреп туткан кÿн – jайым,\nБерилди бистиҥ бойыска.\nЫрысту, байлык бу jÿрÿм\nJÿрÿмде келди улуска.\nСырга энези öлöрдö,\nÖскÿс артты öзöктö.\nАчу jÿрÿм келерде,\nАйылы турды тöстöктö.\nАк- Айанда тай эjези\nАлып алды айылына\nМалду- ашту бай эjези\n- Азыраган адазында\nАзар- ичер курсак jок.\nАйыл деген чадырында\nАспагыныҥ орды jок.\nИчи куру тербезен\nЭмди малым кабырды.\nТенип jÿрген кöрмöс сен\nСамтырап меге не келдиҥ\nКардыҥ тойбос jутпа сен\nJолыма ачу jÿк болдыҥ.\nАмыр jÿрген балдарым\nАмыр jоктоҥ куулгылады.\nКоо, jараш кыстарым\nКопчы болуп баргылады.\nJÿс торбогым кабырып,\nJÿзÿндеп- jоктоп бу болбос.\nМуҥ койлорым кабырып,\nJазап тоолоп бу болбос.\nКÿнÿҥ ле Бата айткылайт.\nКичинек Сырганы базынчыктайт.\nКурсак берип кылаҥдайт,\nКÿнÿҥ оны бурулайт.\n-Аскыттаҥ куркт jылыйды деп,\nБир кÿн Сырганы тинтиди.\n- Баштыкта чайым jылыйды деп,\nАкту кысты jулкуды.\nБата эмегенниҥ ÿч кызы\nКöндöлöҥ Сырганы айткылайт.\nТегин jÿрген ÿч кызы\nЭнезиле кожо кылаҥдажат.\nJаҥыс jерге jуулганда,\nБойлорыда нак болбойт.\nТорко кийимдерин чыгарганда,\nАлтын, камду блаашкылап,\nÖрö туруп керишкилейт.\nТорко, чиҥмеери блаашкылап,\nКазыр энези - бай Бата\nКыстарын улуска мактаарга\nКул кыстарды jамандайт.\nИзÿ сÿттÿ казандарды\nКичÿ кыстарга чыгартат.\nКиндиги тайкылган кыстарды\nJылаҥаш аылынаҥ ырадат.\nБатаныҥ койын кабырып,\nУс Сырга кöктöнди.\nБай кыстарын jарандырып,\nАйылдар ичин jуунадып,\nКелдинниҥ балдарын кöкÿтти.\nБалдары кейлеп ооруза,\nКööркий Сырганы айткылажат.\nКыстары келип чончыза,\nJаманыҥ jеткен деп каргажат.\n-Jаман кижи мен болзом,\nJаҥду улус слер болзоор,\nJамандабаар мени слер,\nАлтын кöмдÿрге ÿйгенигерди,\nӰзе адам эткиледи.\nШиҥмеери кÿмÿштÿ кийимдерди,\nМениҥ колым чÿмдеди.\nКöстöриниҥ jажы тöгÿлип,\nКерсÿ Сырга керишпейт.\nЧечеркеек деп истежип,\nБата тÿжине кырмалайт.\nТöгÿнчи - деп коптожып,\nКелишкенде уйатка кийдирет.\nТуйлаак уйлар ибесте,\nБата Сырганы тепкиледи.\nОчокто шуурым изибесте,\nБышкыш тудуп мергедеди.\nУй куйругына буулады.\nАҥ- тайгылды тукурып,\nТуйлак уйга сÿÿртетти.\nУй куйругы томурылып,\nJерде Сырга ыйлап jатты.\nJобогон бала арайдаҥ туруп,\nЧыккан jерине jетти.\nЧыккан öзöгинниҥ улузы\nКирелÿ jаткан улузы\nИш берер деп иженди.\nАйылдар эжигин ачканда,\n«Айылдажыс!» деп, уткугылабайт.\nЧадырлар эжигин jапканда.\nJаҥыс ла ийттерин тукургылабайт,\nСоок кöстöрлö унчуккылабай,\nСуйук чейдемин ургулайт.\nТабакка курудын чоккулабай,\nАйагын уруп тургулайт.\nБажы - кöзи кöгöргöн,\nАк- jаланга Сырга jетти.\nМал тебеледип ÿдеген\nМалчы адазына ол келди.\n- Кару мениҥ о, адам,\nКалjуга мени туттурдаар.\nЭjеге болуп,о, адам,\nÖлÿмге балаар таштадаар.\nКайран энем бар болзо,\nКары улус сокпос эди.\nКарындажым бар болзо,\nКалап – байлар кыйнабас эди.\nАдам, чыдалду болзогор,\nБу шырадаҥ айрыгар.\nАдам, jÿректÿ болзогор,\nБу аҥдарды аайлагар!\n- Тербезен болуп басканча.\nЭдÿге де, балам, иштейли,\nОостуга ла айтырганча,\nШилтиге тептирип иштейли.\nОору мени, о, балам,\nОндый немеле кмлинчектебе.\nТаай эjеҥди, о, балам,\nАртырарым деп сананба.\nТÿмен малын кабырып,\nТÿжине мала болорыҥ,\nАйыллы- jурттыҥ jуунадып,\nАшту- тусту айылды\nАчу – корон сен айтпа,\nКалjу jаҥду ол байды\nКоркудар деп санаба.\nБу алтайды бир эдип,\nЭнеҥле экÿ басканыс.\nJе, тамы эжигине бис jедип,\nЫрысту jоктуга jолыкпадыс.\nБайлар ончозы калjуда\nАлтай jайым кöрöр бö?\nТöрööн байлар ондыйда\nКары байлар килеер бе?\n-Jастыра, jастыра, о, адам,\nJайымды кайдаҥ бедиреели?\nJоктулар кыйыҥду,о, адам,\nОшкош ло, jайым бедиреели.\n-Jе , бистиҥ караҥуй jалаҥыска,\nКÿн, байла, тийер, балам.\nБатага барып иште, балам.\nАлтайдыҥ jараш чечеги\nКÿнге jайым jайылды.\nJайгы таҥда кушкаштар:\n«Jайым, jайым»- деп, кожоҥдошты.\nJараш таҥда кушкаштар:\n«Jÿрÿм!Jÿрÿм!» - деп, сыгырышты.\nБата деген таай- эjезиниҥ\nJуртына Сырга ойто келди.\nОору болгон адазыныҥ\nСырга сöзине ол кирди.\nАйылга келзе, айттырып,\nБатаныҥ койын кабырды.\nБажы- кöзи кöгöргöн,\nЧуйга Сырга jунунат.\nКабырган койлорын куjурладып,\nУчар сууга учурады.\nКара кöлгö учурап,\nАржанды Сырга таап алды.\nСызы jылыйып jазылды.\nJобоп, оорыган кыс бойы\nСу- кадык болуп калды.\nЭди- каны jаранып,\nJаранып бойы чыдады.\nИйде- санаазы кожулып,\nКöгÿстÿ болуп кыс öсти.\nОору болгон адазын\nОл аржанга баштады.\nКару jакшы адазын\nТаштабазым деп сананды.\nТегелий деген кысла\nСырга тегин jолыкпайт,\nКулга jÿрген ÿÿрезиле\nСÿунген бойы туштажат.\nЭмди койлор кабырып,\nСырга кожоҥ солыштырат.\nЭмди jÿрÿмди Сырга кайып,\nСырганныҥ öткÿн кожоҥы\nЧуй ичине jайылат.\nЭрке баланныҥ кожоҥы\nЧуй тууларына jаҥыланат.\nАйыл – jуртту мен болзом,\nБата мени базынбас эди.\nМаалду - ашту мен болзом,\nКурсактаҥ мени кыстырбас эди.\nКöк тенерилÿ Алтайым,\nКöгин байлар тепсегилейт.\nКеен санаалу албатым,\nКöк jажыҥ шуулажып,\nКöргöн шыраҥа кайкажат.\nКöл- сууларыҥ шоркыражып,\nБазынчыкты кöрÿп аҥданыжат.\nJайымду бала мен болзом,\nКöзим jажы акпас эди,\nЫрысту кижи мен болзом,\nКожоҥым албатыма айдар эдим.\nКандый батыр айрыгай не?\nКеберлÿ jараш Алтайым\nКачан седеҥ jÿргей не?\nСырга ачу кожоҥдойт,\nКеен Алтайды коолодот.\nОныҥ öткÿн jаш ÿни\nАгаш- ташка jаҥыланат.\nJайым кычырган коо ÿни\nЧуй jалаҥында торгуланат.\n-Ачу- корон кожоҥдоп,\nАл jÿрегин алдыгар.\nАлбаты шыразына комудап,\nАлып бойым ыйлаттар- деп,\nКайадаҥ Сыргага уул тÿшти.\nКеберкек бойы ÿшкÿрди\nЭки бойы таныжып\nТÿгенбес солунын айдышты\nЭки бойына jаражып,\nТуштажар болуп табышты.\nКожоҥду меести одурып,\nСырга койлорын кабырды.\nБаатырдый Тадайга jолыгып,\nТемчинниҥ малчызыла танышты.\nJас чечектеп турарда,\nJаш jÿректер jарашты.\nКоронду jÿрÿм тужунда\nКоо санаалары jарыды.\nСÿÿшкен ÿÿрелер кöстöри\nТереҥ кара кöлдöрдий,\nJаражып кöргöн кöстöри\nJарык кÿйген чолмондый.\nМал, койлор тебеелерде\nТепкиш ташка тушташкылайт.\nСÿÿшкен экÿ «теҥериде»\nКул болгонын ундугылайт.\nJараш jастыҥ куштары\nJаш улусты коолойт.\nЧуйдыҥ учар- суулары,\n-Jайымга, jайымга!- шоркырайт:\nКол тудужып кожоҥдойт.\nКоо jÿректÿ бу jаштар\nАк- санаалу малчылар\nАлдында jÿрумин санангылайт,\nАру jÿректÿ бу кулдар\nАгару сÿÿжине саарнагылайт.\nТаҥ чолмоныс, jол баштап,\nТаҥга удура баралы.\nКараҥуйды бис таштап,\nJайымга удура базалы.\nКалымга мени бай эjем,\nШокчыл- Кÿйÿнчекке садып jат.\nКарыган балазына Бата эjем\nСени кÿйÿ эдип jат.\nJайымду деп айдыжат.\nУлу орус баатырлар\nУлуска болужар - деп, айдыжат.\nАлбанла бисти айрыза,\nТургуза экÿ качарыс.\nСÿÿшкен бисти кыйназа,\nJайымды бого баштаарыс.\nКÿндий jайым боо келзе,\nБисти айрып болбос не,\nАгару чындык боо jетсе,\nБайлар мени сатпас не.\nАралда öскöн чейнедий\nЭрке Сыргам, иженип jÿр.\nМеесте чаҥкыр чечектий,\nЭрjене- ÿÿрем, кунукпай jÿр!\nJайым кÿни чалыза,\nЭкÿ удура барарыс.\nЧуй ажып, толкуланза,\nЭкÿ коштой турарыс.\nКара кöлдий сениҥ кöзиҥ\nМени бактырып кычырат.\nЭрке jараш сениҥ ÿниҥ\nJÿрегиме кÿч урат.\nСÿÿген ÿÿрем, меге бÿт:\nJÿрÿмиҥ учун öлöрим.\nJÿрегим, сööгим- муркÿт,\nАлтайыма туруп öлöрим.\nЭки сÿÿшкен кÿÿледий,\nЫрыска коштой учарыс.\nКоштой öскöн чибидий,\nJотконго кожо турарыс.\nМöҥÿн, алтын кийген бай\nСенеҥ jана тÿжÿрбес.\nШоктозо до, шокчыл бай\nСенеҥ кÿуним jандырбас!\nТеҥериде кÿйген чолмондый\nКоштой туруп jарырыс,\nАлбатызына турган баатырлардый.\nАлтайдыҥ jайымына барарыс.\nСÿÿжип jÿрген jаштардыҥ\nКожоҥы jÿрÿмине келишти.\nСÿÿнип jолвккан балдардыҥ\nJÿрÿми jайымга берилди.\nСырга кожоҥын кам угуп,\nТаай- эjезине угусты.\nБата Сырганы силкий тудуп,\nКам алдына тургусты.\nСырга кожоҥын кам каргап,\nТамы эрлигин кычырат.\nОтту турун ол талдап,\n-Тенек кырза- леп алгырат.\nКалаҥы Бата таай-эjези\nКайыш камчызын сыгыртат,\n-Курту кадыт, сени мен\nКалымга тургуза садарым!\nМынаҥ озо темичи уулы\nШокчыл- Кÿйÿнчек «кижи алар!»-деди.\n«кыстар jаражы Сырга учун,\nJаан калым берерим!»-деди.\nОноҥ бери Чуй ичине\nШокчыл- Кÿйÿнчек кöкÿп jÿрди:\n-Кыстар jаражы- jаш Сырга\nЭмди мениҥ - деп кööрöди.\nМалын кабырган Таадайды\nКырлу сöслö кöрбöс болды.\nШогын jетирип, Тадайды\nУлуска jамандап, коптоп турды.\nТадайдыҥ тапкан алузын\nÖткÿрген малдыҥ алтынын\nБаза капка тыктады.\nJööжöгö ачап Батага\nБай калымды jетирди.\nТорко кийим - балага!\nТой болор!-деп, быжулады.\nСырга эjези бай Бата\nКам, jайзаҥла табышты.\n-Шокчыл- Кÿйÿнчек деген уулга\nСырганы берер- деп тыйдылдашты.\nОмок малчы Тадайды\nЧечен аҥчы Тадайды\n-Коркок кыска эш!-дешти.\n-эки кÿнниҥ бажында\nЭки тойды эдер!-дешти.\n-Эки кулды уйатка\nУлус алдына тÿжурер- дешти.\n-Кожоҥдо байларды jамандап,\nТÿймендÿ тушта комудап,\nУлусты бистеҥ тууралатпас-\nМаказыраган кам айдат.\nМактанып тажуурын ол тудат.\nМыны уккан карыган Малчы\nКабырган малын таштап тÿшти.\n«Шыралу баламды айрыырым»-деп,\nОмок Малчы улу ÿшкÿрди,\nЭки тыттыҥ jанында\nКийис jайлу агарды,\nАтту чакылар jанында\nJоон тайгылдар ыркыранды.\nКийис айылдыҥ ичинде\nКалаган улустар отургылайт.\nJаҥы каптар тургулайт,\nТÿрген адын чакыга буулап,\nБата айылына Малчы кирди.\nБöркÿн jÿрекке тудуп уужап,\n-jакшы ба. Öрöкöндöр!..-бöкöйди\nОтургандар кару бербей,\nАлтай jаҥыла чеген урбай,\nБата калjу кыйгырды:\n-сениҥ келген адыҥ не?\nМалды артырып, тÿшкениҥ не?\nБаза jарбыкту jÿрÿҥ бе?\nКардыҥ каjырап келдиҥ бе?\n-Сырга jалчар- мениҥ балам,\nJаш та болзо, керсÿ балам.\nЭш табылза- бала кÿÿни,\nJурт тутса- ада jöби.\nСлер jабысты jабызадып туругар.\nÖскÿсти öксöдип туругар.\nJаштардыҥ jÿрÿми базылат.\nJаандардыҥ jÿреги сыстажат.\n-чыгара сибиреер бу jыду сарасты.\nТерезин сыйрыгар бу ырсайган агастыҥ\nJайзаҥ кöзи кандалып турды,\nБата мекелеп токтодып тутты.\n- Керсÿ Сыргам куурмакчыныҥ эжи болбос,\nШоокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jалчызы болбос.\n-Шоокчыл- Кÿйÿнчектеҥ артык бай jок,\nШоокчл да болзо, оноҥ jобош кижи jок.\n-Тыштынаҥ jобош, шокчылаар\nJаман кылыкту, мактабаар.\nКÿчи jок улуска ол кÿчÿркейт,\nJаман эдип, улуска кÿйÿнет.\n-«Тенексÿ» балаҥ Шокчыл- Кÿйÿнчекке барза,\nТербезен болуп jÿрбезин.\nКылыкту кижи кÿйÿÿҥ болзо,\nJокту бойыҥ шоктотпозыҥ.\nБалаҥныҥ бажында кей кожоҥ,\nТапкан эриниҥ эжигинде jаҥыс jойгон.\nМен Сырганыҥ таай- эjези,\nОныҥ jÿрÿминиҥ мен ээзи.\nЭрлерле сертежип jат.\nЭрликтерле куучындажып jат.\nШоокчыл- Кÿйÿнчек кату кижи,\nБайыырга колы эптÿ кижи.\nТенек балаҥ колго тудулар.\nТедÿ болуп иштеп турар.\n- jаҥыс балазы тармаачы бала,\nТили корон каргышчы бала,\nКайа ташка кожоҥ салат,\nКамдарды jамандап jадат.\nБайларды каргап турат,\nJер ээзин ÿркÿдип турат.\nАкту Тадайды талдап алган,\nКызыма буудак этпезим,\nШокчыл—Кÿйÿнчекти jектеп салган,\nБаламды улуска jектетпезим.\nШокчыл- Кÿйÿнчек jаман кижи,\nКылыгы туйук, уурчы кижи.\nÖзöктöрдö öскÿстердиҥ малын\nКоjойымдарга öткÿрип садат,\nJокту- jойуныҥ тоолу малын\nТаҥмалып, мензинип казнага садат.\nJобоп jаткан ÿй улусты\nУйат jоктоҥ jоткондойт,\nJаҥыс арткан öскÿстерди\nÖксöдип, кÿчин ол тонойт.\nУлуска туйка jаман эдип,\nУлу кептÿ ол jÿрет.\nАкту улуска ол кÿйÿнип,\nСакыбвс тушта шок эдет.\nJаан улусты ол коптоп,\nJакшы кижи болуп jÿри.\nJаш улусты ол jектеп,\n«Jалакай» jÿстÿ ол jÿри.\nКалjу шокчыл кÿйÿлÿ болуп,\nУлу уйатка кирбезим.\nКуурмакчынын jööжöзине болуп,\nАда болуп, адым чыгарбазым.\n- Бийдеҥ артык билееркейт,\nБайдаҥ артык табылайт.\nНении эдерин сурабазыс.\nМениҥ айылымнаҥтургуза чык,\nТайгада малыма тургуза jÿр!\n-Бийттерле незин куучындажар.\nИйттерле незин jылбыҥдажар.\nЭдегин бажына кыстайла,\nБалазын оромло бвстырар керек.\nКеjегезин ат-куйругына буулайла\nJалаҥла маҥтадар керек.\nŸчилези тыйтылдап тургулады,\nМалчыга удура баскылады.\nМалчы тÿрген отугын тутты\nоноҥ бычагынныҥ кынын тутты.\nИзигеннинеҥ терлей берди.\nСöзин айдып тескерлебеди,\nКам, jайзаҥ кылайгылабады,\nМалчыга тийерге коркугылады.\n- Кам, байлар керсÿ дешкен,\nКеjирердеҥ быjар сöстöр чыгат.\nКам, jайзаҥдар кемзинчеек дешкен.\nКемеер ле кысты быjарлап турат.\nУйат jокто кöгÿс jок.\nБай улуста кÿÿн jок.\nБата, баламды бийлебе,\nКалым алып jилбиркебе.\nАлбаты тÿймени кöйлöп jат,\nJайымду кызылдар келип jат-\nКолы- буды божой берди,\nКалjу кöргÿлеп, алаҥзыжа берди.\nБойы- бойына кöргÿледи,\nБолгоонын, малчыны сÿргÿледи.\nАй тийерде айылдаҥ чыкты,\nМалчы, jалчылар чадырына чапты.\nJуулган улус кöзине\nТадай ла Сырганы алкады,\nКелиндер айылдыҥ тöрине\nСырганыҥ бажын öргÿледи.\nЧööчöйдöҥ араjан ичкиледи.\nТал- табыш jогынан\nКÿскÿ туман кöгöрди\nОктябрьдыҥ кÿни чалыды,\nАлтайда jоктулар кöдурилди.\nЫраакта кÿкÿрт jаҥыланды.\nЛенин- деген сöс мында\nКÿн чилеп улусты тургузат.\nСовет деген сöс мында\nJайымга - улусты ойгозот.\nКöк кöстÿ омок уулдар\nJайым аларын баштагылады.\nОрус карындаш- большевиктер\nАлтайды базынчыктаҥ айрыгылады.\nАлып Плетневтыҥ гвардеецтери\nАлбатыны тонокчылардаҥ айрып турды.\nАктарды Алтайдаҥ сÿрÿп турды.\nКызылдарга барып кирерге,\nСырга ла Тадый тергенди,\nJайым учун туружарга,\nJааш сÿÿшкендер мендеди.\nСырганыҥ адазы jакшынак Малчы\nÖдöр jолды баштап берди,\nАк jÿректÿ омок Малчы\nАттар тудуп берерим»-деди.\nЭмдиги сериген тайларды,\nЧалмадап , Тадай ээртеди.\n- jектеп, шооткон байларды,\nJеҥинеҥ бис тударыс!-деди,\nШокчыл- Кÿйÿнчек сÿрÿшти,\nJе ады арып,jыгылды.\nТадай ла Сырга jеттирбеди.\nКызылдарга барып киргиледи.\nБазынчыкта алтайлар тургулап,\nТаҥ атка мингилеген,\nКожоҥду отрядтар öткулейт.\nКызыл маанызы элбиреген,\nАлтайга jайым экелгилейт.\nДеревне, öзöктöр jайымду,\nСовет jаҥын уткулады.\nСовет jаҥын таҥыткылады.\nJылдаҥ ажыра партизандап,\nТадай ла Сырга чыдагылады,\nТабылган уулчагын полк алкап,\nJууда, орус нанага артыргылады.\nБайлардыҥ бийи Колчактыҥ\nБандазы Чуйда качкылады.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ jайзаҥныҥ\nАйылынаҥ jöмö тапкылады.\nТемей jурттар öртöгилейт,\nУлуста jööжö кöргöндö,\nТоноп, шоктоп, öлтÿргилейт.\nŸй улусты кинчектеп,\nБалдарын шырага таштагылайт.\nУлустыҥ малын сойгылайт.\nКöк тайгага чыкканда,\nJаан jыштар кÿйерде,\nАлтайга ыжы иргилди.\nКарыган улус карыгып,\nÖштуни сÿрерге баргылады.\nПартизан Талайдыҥ черÿзи\nКайалу Чуйды öро алды.\nШокчыл- Кÿйÿнчектиҥ бандиттери\nКапчалга Тадайды курчады.\nБеш конок тартыжып,\nБандиттер ондо кöп короды.\nАлты конок адыжып,\nТадайды олjолоп болбоды.\n- Тирÿге сени кыйнаарым!\nКызыл Сыргаҥды аларым!-деп,\nJолды билер омок Сырга\nТÿнде курчуны öдö берди.\nАдазына jеткен Сырга\nАт алып, черÿзине барды.\nСалкын,шуурганды ол ундуп,\nАрчуулы jайылып, бöкöйгöн чапты.\nАгаш шуулаганын ол угуп,\nАйлу тÿнде jол тапты.\nКарыган малчы jол кöргÿзип,\nБатаныҥ jÿгÿригин талдап берип,\nКызылдар келерине белетене берди.\nJылдыстар дезе мызылдап,\nСырганныҥ jолын баштады.\nТолы ай jаркындап,\nСырганныҥ jолын jарытты.\nАгын суулар шыркырап,\nАт тибиртин алгылады.\nАгаштар jолдо тургулап,\nБÿрлерине Сырганы jажырды.\nШырказынаҥ Тадай шыралап,\nУлузыла омок коруланат.\nАнзыраган öштÿни шыркалап,\n«Jÿрек согулганча туружар!»-деп,\nJылбыҥдуш деп jарлыкчы\nБандиттерге jаарын одурды,\n-эки коноктоҥ Тадайды\nКолго тудараар!-деп ÿрдÿрди.\nJарлыкчы Малчыга келеле,\n«Кызылдарды сакып турум!\nМеге бÿдÿгер» деп тÿлкÿленди\nСырга болгонын сезеле,\n-Барып, öзöктö jалчыларды\nИжендирейин… -деп мекеленди\nАктарга тÿрген jетти jарлыкчы,\nМалчыны мöҥÿнге садып ийди.\nКижи jÿзин jылыйтты jарлыкчы,\nКарыган Малчыны ийде салып ийди.\n-Сырганыҥ барган изи jаҥы - деп jарлыкч\nСырганыҥ кийининеҥ сÿрÿштирип ийди\nШокчыл – Кÿйÿнчекке бойыныҥ jöбин берди:\nКызылдарды тозорго jылбыҥдууш jарлыкчы\nКалjуурган Шокчыл- Кÿйÿнчек\nАлбаты сÿÿген Малчыны кыйнайт.\nJуртты коркудып Шокчыл-Кÿйÿнчек\nМалчыны улус алдына камчылайт.\nКызыл черÿге Сырга jетти.\nКызыл маанылу озо болды.\nТадайга öйинде болуш келди.\nСатунин бандиттери Чуй ичине коскорылды.\nКызылдар черузи астай берди,\nЧуй суузы кызара берди.\nЧуйдыҥ ичи куугара берди.\nКалганчы калапту jууда\nТадай ла Сырга коштой турды\nАлтайыныҥ ырызы учун ол jууда\nСÿÿшкен ÿÿрелер jÿрÿмин берди!\nСоветке турушкандардыҥ сööгин\nПартизан, Черÿ салюту jууды.\nСырга, Тадай öбöкöзин\nОлордыҥ ады ундулбас!- деп\nСовет jаҥ Чуйда турды!\nАлбаты jон сÿÿнип турды.\nОрус, алтай, казахтар\nКарындаш болуп окшожып турды!\nКайда ла болгон кöдÿриҥи jуунда\nБата база куучындайт:\n-Алтай учун бу jууда\nПартизан Сыргам öлгöн!- деп,\nАлбаты кöзине ол сыктайт.\n-Аймай берген болор бо ?- деп,\nОныҥ аайына улус чыкпайт,\n- А , тöрööндöр эртешкен болор бо?\nУлус алаҥзып, унчукпайт.\nБата малын садып,jуунып,\n- Тöрööгöндöргö!...- деп,\nКалапту, канду jуу божоп,\nУлустар сергелеҥ иштеди.\nJер, jööжö албатыныҥ болуп,\nКелер jÿрÿмин шÿÿшкиледи.\nЧуй таҥдагы jарланып,\nАлтайга jаҥы кÿн чыкты.\nЧуй ичи jаранып,\nЫрыстыҥ jолы ачылды.\nJаҥы jÿрÿмин Алтай тудуп,\nJаан кырлар ашкандый болды,\nJаан кечÿ кечкендий болды.\nКеберкек Алтай чечектеди.\nАлбатызы jайым кожоҥдоды.\nАк малын кÿнÿҥ элбеди,\nСоциализмле jÿрÿмин улус колбогылады.\nКайыҥдар элбирген Бичиктÿ-Кайада:\nТадай ла Сырга амыр уйуктайт.\nЧуйдыҥ байлык jалаҥында\nЫрысту колхозчылар нак jуртайт.\nТадай ла Сырганныҥ öскöн jуртты\nКÿнÿн- кÿнге бу jурты\nСырганыҥ баатырдый уулын öскÿргиледи.\nЧике- Таманды öтсöгöр,\nЧучурабас Чуйды кöрöрööр!\nИшмекчи Ийинде jетсегер,\nИльичтиҥ одын кöрöдööр!\nЧуй jолыла jоруктап ,\nJаштар jÿрÿмин анда уктум.\nСырга ÿÿрелерине мен айылдап,\nОмок jÿрÿмдерин эске алдым.\nСырганыҥ ÿÿрези - Тегелий\nОзогызын ыйлап айтты.\nЭмди ырысту Тегелий\nСырга jÿрÿмин меге айтты.\nЭмди öскöн jаштарга\nЧынды угуп тууjыладым.\nАлбатыда jакшынак jаштарга\nОмок jÿрÿмдерди комустадым.\nУлуска ойногоныс, топшуурым.\nОл кожоҥдор jаҥыланатан.\nОмок болгон улузында\nОт- кожоҥдор артатан.\nАлты кылду топшуурым,\nАйрылып калдыҥ сен менеҥ\nАйдып туратан кожоҥыҥ\nЫрай берди ол менеҥ…\nÖткÿн, jараш ÿндериҥ\nÖдÿп калды jÿрекке.\nМениҥ jашта кÿÿндерим\nСенле болды jÿрÿмде.\nКомус таркан сабарым,\nКомудап, шыркам айтпа, сен,\nСöслö айткан саарнажым,\nЫрыс болуп угул эм.\nЭске алзаҥ, комузым.\nКолхозтогы таҥ ижисти\nБу ÿйеге айтсаҥ сен.\nJÿрекке эбилген кожоҥым,\nТöрöлисте турганыс айтсаҥ, сен,\nКижиге чындык болгоныс,\nКижиликке айтсаҥ сен.\nШыралу jууда нöкöрис\nШыркалу jолына таштабаныс,\nКалапту jууда, Тöрöлис,\nКарындаштар коруган Тöрöлим!\nКоолоп, карындажыс, айтсаҥ сен.\nJÿрÿмин Одессага бергенин\nАжырмагы jогынаҥ айтсаҥ сен.\nСÿÿнчилÿ öйдö саарнаар?..\nОроонына ÿÿрем божогонын\nJонго незин комудаар?..\nŸзуп алзын экÿге.\nИзÿ чечектÿ кожоҥым,\nИште улуска кÿн болзоҥ.\nКызыл - торко кожоҥым,\nКыстар, уулдарга ай болзоҥ.\nКызыл, jараш чечегим,\nКöзнöктö jайыл кÿҥÿреде,\nКöп jÿрÿмдÿ чечегим,\nКожоҥыма ööрил кÿндÿде.\nАжы jуулган кÿскуде\nАжы jуулган кÿскÿде\nТеҥери алтайга мак jайды.\nАгажы койу тÿштÿкте\nТеҥериле куш кайыды.\nАжы кезилген кырада\nАлтын снаптар jергелешти.\nАлтын мажак бажында\nАк- jарыкка кекигилешти.\nМöш чачакту туудаҥ\nКÿн тамыры чалчалды.\nТеҥериде jука булуттаҥ\nJÿзÿн мааны чайпалды.\nАлтын мажак мааны,\nОмок кырачыга кекиди.\nКызыл- кÿреҥ мааны\nОйгор партияга элбиреди.\nЧаҥкыр- кызыл маанылар\nJаҥы – jер баатырын мактады.\nКÿн бÿдÿрген маанылар\nJÿрегим сÿÿндирип, jалбырады.\nКÿн jураганын кычырып,\nТеҥеридеҥ кöзим салбадым.\nКелер öйди аjарып,\nКожоҥы jок jанбадым.\nJажыл кожоҥду коо jас\nАлтын Алтайга алтады.\nJарык чечектÿ jаҥы jас\nТайга, чöлди карады.\nКöчкö öткöн jерлерде\nКöк öлöҥ кöгöрöт.\nКÿни jарык меестерде\nКöнöк чечек кööркöнöт.\nЧаҥкыр, ару теҥери!\nТытту jалаҥ тебелÿ\nКулунду беелер тыштанат.\nŸндÿ комургай шоорымды\nŸнгÿр öткÿн шоорлоттым.\nJайым jалаҥга оттотым.\nКару эне сÿÿгенде\nКеен эдет jÿрегим,\nЭjем jылу кöргöндö,\nЭрÿ эдет jÿрегим.\nЭнениҥ эрке кöстöри\nЭткен ишке кÿн ине.\nЭнениҥ изÿ сöстöри\nЭрикпей jÿрер кÿÿн ине.\nJобол келген тужунда,\nJолго энем алкады.\nJолыма буудак турарда,\nБуурайган энем jакыды:\nБуудак сеге чыдабас.\nБуурзап ого санаба.\nБуудакты чындыгыҥ jууктатпас,\nБу jоболыҥа саарнаба.\nОрооныҥа керек болгоҥдо,\nОоруҥ ундуп иште сен.\nАлбатыҥга арга болгоҥдо,\nАлып кептÿ чÿмде сен.\nСен комусчы дешкенде,\nТуу, jалаҥныҥ кооло.\nӰредÿÿм божоп иштезем,\nŸÿрелердий кожо болорыс.\nИштеҥ божоп мен келзем,\n«Jÿрÿмим!» - дейтен балаардыҥ\nJÿрегинеҥ слерге кожоҥы.\nТöрöлин сÿÿген кызаардыҥ\nТöрöлиндий слерге кожоҥы.\nАргалап öскÿрген Алмаазардыҥ\nАкту- jÿрÿм кожоҥы.\nОроонына öскöн «куучынчыгардыҥ»\nОйгортып айткан кожоҥы.\nКöлдöр jаражы Алтын-Кöлим,\nКööлмöк jаражы сениҥ кебериҥ!\nJердиҥ jаражы Алтай jерим,\nJебрен балазы сениҥ сÿмериҥ.\nМöшлö чачакту кыр-айагыҥ,\nМöҥÿн башту кайа- седеҥиҥ.\nАлтай баатырдый коо Алтын-Кöл\nАлтай алыптый коо Алтын-Кöл!\nСени кöргöндöр кöстöрин алгылабайт.\nСени сÿÿгендер кöксинеҥ салгылабайт.\nСанааныҥ кеен салы, тереҥ кöлим,\nСарнааныҥ салымы, кöстий , кöк кöлим.\nКöлгö келгемде, jаш тужым келет.\nКöлди кöргöмдö , сениҥ кебериҥ кöрÿнет.\nКöлгö келгемде, ырысту кÿнибис эбелет.\nКöлгö кöргöмдö, кöк кöзиҥ кöрÿнет…\nJаштардыҥ jери , ару кöк кöлим,\nJалтанбастардыҥ тери, jараш кöлим,\nАҥ-куштарыҥ кыймырайт, алаҥзыбайдыҥ,\nАш- кузугыҥ бышкылайт, албатыҥазырайдыҥ.\nJаштарды кычырып сен баатыр туруҥ,\nJаандарды кычырып,сен байып туруҥ.\nСеге jеткендер jÿреги оморкойт,\nСеге jÿргендер jÿреги ойгорлойт.\nJаҥы Алтай кöрÿнет jÿзÿҥде,\nJайымду Алтай кöрÿнет кÿскÿҥде\nКерептер jÿскÿлейт коммунизм таҥына,\nИльичтиҥ оды кычырат улустыҥ ырызына,\nАлтай кöрÿнген кеен кÿскÿ кöлим,\nКеен, ару кÿÿним Алтын-Кöлиме,\nКеберлеп айткан сöзим Алтын-Кöлиме.\nПоэттер тууjызына тууjым чÿмделзин,\nПоэттер ÿнине ÿним келишсин.\nJураачылар jуругына jуругым кожулзын,\nТуристтер jолына ак кÿÿним болзын.\nСпутниктер тöрöли сÿÿген орооным,\nБилгирлÿ албатылар сени кÿндÿлейт.\nОйгорлор орооны , Россиям мениҥ,\nСениҥ планеттаҥ кей jок кеен шиҥжилейт.\nАлтайдыҥ туулары кожоҥ салыштырат,\nКÿчтÿ ракетаны эткендерге\nАлтайдыҥ туулары мак jайгылайт.\nJарык мак сеге кÿндÿ орооным,\nӰргÿлjи jажыдын сен ок ачтыҥ!\nСеге, партияма, мениҥ кожоҥым!\nУулдарыҥ улу ишке сен ок кöдÿрдиҥ\nКожоҥдо Кучияк нöкöристиҥ\nКожонго алкаганын эске алдым.\n«Кожоҥчыга -jол !»-деген наjыбыстыҥ\nКол сунганын эске алдым.\nJÿректеҥ келген кожоҥды\nКöгÿстеҥ келген кожоҥды\nJаҥы jерди аҥтарып,\nТракторист терин арлады,\nТууjыга сöстöр табылып,\nТууjычы уйкузын албады.\nИзÿ ногоон jайгыда\nКойу ашка колхозчы сÿÿнет.\nОроонында jараш jаскыда\nУлуста кожоҥына кожоҥчы сÿÿнет.\nПеро ажыра карындаш кайчы\nКожоҥын тыҥдап бÿгÿн сÿÿнет.\nЧöчöкчи, jакшынак бистиҥ кайчы\nБÿгÿн оноҥ тереҥ шÿÿнет.\nАлтан jажаар келгенде,\nАлып кептÿ jÿрÿгер.\nАлтай слерди сÿÿгенде,\nАлбатаар баатырдый чÿмдегер.\nJакшынак ÿйе келгенде\nJаштар кычырып ундубазын.\nТöрöлис коммунизмге jеткенде,\nАлтай кожоҥ туружаачы болзын.\nАлтан jашту чырайаар\n«Карыдым» деп, айтпазын.\nJашта сÿÿген jÿрегер\n«Сооды» деп таппаазын.\nКÿни jарык орооныска\nБаатыр кожоҥ кожоҥдогор,\nJайымду jарык Алтайыска\nӰнеер серибей коологор.\nВАЛЯ ЛА МАРИЯ\nJаан керсÿ Валя кызычак\nАда- энезинде jаҥыс бала.\nТил- кулагы jок кызычак ада-энезине эрке бала.\nАда- энези сÿÿгенин\nКызычак кöстöринеҥ кöрöт.\nВаля кылыктарынаҥ кöрöт.\nАда-энези ончозынаҥ jакшы,\nЧындык, иштеҥкей улус.\nКолхозто олор озочыл малчы.\nОлорго кÿÿндÿ ончо улус.\nJаткан jерин Валя сÿÿйт!\nАда-энезин jериндий сÿÿйт!\nJаткан jери-агашту туулар,\nАжы койу элбек кыралар,\nТÿрген агынду ару суулар,\nМал кабырылган чечектÿ jалаҥдар.\nЭне- адазы чылабай иштейт,\nКийим, курсагы сÿлу jÿргÿлейт.\nЭнези Валяныҥ алтай кижи,\nАдазы Валяныҥ орус кижи.\nНакту, эптÿ биле болды.\nЫрысту jÿрÿмдÿ колхозчылар болды.\nЭне-адазы куучындажып турат,\nВаля jаар кöрÿп, jöптöжип турат.\nВаля оны ÿзе аайлайт,\nКуучын учурын jÿрегиле аайлайт.\nJе,сурайын дезе ол болбойт,\nСанаазын айдарга ол болбойт\nЭки кöзиле jапылдадат,\nЭкилези стихте устар\nСöзи музыкалу, олор поэттер.\nАр-бÿткен сагыш берди.\nАр-бÿткен кöгÿсти этти.\nJе кулак -тил бербеди.\nӰренип алза,ол до буудак этпеди.\n-Jакшынак школыс божотсобыс,\nКысканбазыс бис,тöрöлибиске кÿчибис.\n-бу айылыбыстаҥ ишке тарказабыс.\nСообос кÿнибис- деп\nВаля ла Валера куучындажат.\nJаҥы нöкöрлöрине айдыжат.\nJараш Алтайына барганда,\nБалдарды jурттар кÿндÿлÿ уткуйт.\nСовкоз колхозторына jанганда,\nБалдар узыла улус кöдÿрет.\nКожоҥдоор кÿÿни келгенде,\nJÿрегинде салкын чылап\nТереҥ санаалар эбилгенде,\nОлор эмди стихтерле бичигилейт.\nОйто школына келгенде,\nJаш керсÿ эмчизинеҥ сурвгылайт:\n-Бис угарыс па?\nЭмделип болорыс па?- деп,\nБилгирлÿ эмчизине амыр бергилебейт.\nШколдо jыргалду ойыны ,\nТурумкай комсомолдыҥ 40 jылдыгы\nJашöскÿримниҥ jаан байрамы.\nКулак-тили jок балдар\nКерсÿ кöстöр,тирÿ jÿректери\nОмок комсомолецти уткугылады\nАк чырайлу ÿредÿчизи\nКуучынды тилине кöчÿрет.\nКерсÿ балдар сöстöрди\nКуучын учурын ÿзе аайлагылады.\nJеҥилÿ болгон jерде\nКезигинниҥ кöстöринде jаш кöрÿнет,\nJе балдар оны арчып кемзинет.\nКомсомолдыҥ кÿч jолын ,\nКомсомолецтер ак jÿрегиннеҥ кÿндÿлейт.\nСöс jок,акту сыйлап карындаштарын\nÖрö отургызып , изÿ кÿндÿлейт.\nБис коммунизмди бÿдÿрерис»-дежет.\n«Керек болзо, Тöрöлиске\nКара кöстÿ Валера\nСабарларыла бир де сöс тÿжÿрбей,\nОтурган нöкöрлöрине ол jарлайт.\nЗалда отургандар бир сöс öткÿрбей,\nJÿректериле тудуп, jараткылайт\nБойы- бойыла укканды табышкылайт.\nТил- кулак jоктордыҥ ойыны башталды\nБалдардыҥ сöслö «хоры» кожоҥдоды.\nБарабанныҥ чокум согулганыла\nБалдар теҥ баскылады.\nӰредÿчизиниҥ колы jаҥыганыла\nБалдар оосторын бир ачкылады.\nӰн jок «хор» сöстöрин чокум айдат.\nПоэттиҥ чÿмдегенин тереҥ аайлагылайт.\nБастыра jÿрегинеҥ сöстöрди айдат.\nОноҥ кокур кожоҥдо бööлдöнип, аайлангылайт.\nКожоҥдор кожоҥды солуп турат,\nКожоҥдо партияга быйан айдылат.\nКожоҥды керсÿ ÿредÿчи öткÿрди,\nБойы угар, тилдÿ кижи эрÿ кöрди.\nОҥ колыла кожоҥды баштады,\nКичинектерге сöстöрин jартады,\nБалдар jаагын кызартты.\nПоэттиҥ jараш сöстöри\n«Бу балдар jÿрÿмди тудар!»- деп,\nОтурган улус ÿзе иженди.\n«Бу чындык jаштар jолынаҥ кыйбас!»-деп,\nБастыра улус бÿгÿн бÿткÿледи.\nЗалдыҥ ичи jарык тÿштий,\nИльичтиҥ лампазы jарыдат.\nБалдардыҥ кöзи jарык кÿндий,\nКирген кижини jылыдат.\nМында тымык, кижи jоктый,\nУлус ÿни угулбайт\nӰренчиктер бодолгон бодогондый,\nКерсÿ кöстöр jаркындайт.\nБу jарык кып музейдий,\nМында школдыҥ ижи кöрÿнет.\nБу- студия, фабрика,мастерскойдый,\nJÿзÿн иштер кöргÿзет.\n«Öнöтийин кöгÿстÿлер jуулган ба?»-деп,\nВыставка кижини сурадат.\n«Айса мында устардыҥ ижи бе?»-деп\nУс эдилген немелер алаҥзыдат.\nJуралганду фанера кезилген,\nJараш этажерка кружевадый,\nЧечектер,аҥдар тирÿдий эдилген.\nКöктöгöн кийимдер кандый jазалду,\nКызычактар билгирлÿ кöктöгöн\nКружева скатерть jараш jуруктарлу,\nМыны кöгÿстÿ художниктер бÿдÿрген!,\nМында иштер лапту, санаалу\nКандый керсÿлер мыны бÿдÿрген?\nБу иштер чÿмдÿ, табылу,\nОны чылабас кандый алыптар эткен?\nМында балдар ÿренген «тилине»,\nӰредÿчилеринеҥ кöпти билет.\nМында ÿренчиктер «тилиле»\nНаукаларды тереҥ билет.\nКойу садтар ортозында,\nКÿндÿ город ортозында\nТил- кулак jоктордыҥ школы\nБистиҥ тöрöл улусты кичеейт.\nJарык тураларда балдар ÿренип иштейт\nБалдар кийими jараш сÿрлÿ,\nJаштар курсагы ток ÿстÿ,\nСу-кадык, сÿÿнчилÿ jÿргÿлейт,\nӰреткен улузы ада-энедий,\nАк jÿректеринеҥ кичеегилейт.\nКöдÿрген улузы jуук торööндий,\nБалдарын jÿрÿмге jепсегилейт.\nJылу кöстÿ ÿй кижини\nБалдар jылу уткугылайт.\nДиректор болгон кижини\nКичинек балдар «эне»-деп, адагылайт.\nКанадын тыҥыткан кушкаштардый ,\nJаанаганча балдар ÿренгилейт.\nОноҥ канады тыҥыган мÿркÿттердий,\nБаргылап Тöрöлине туза экелгилейт.\n-Социализмдÿ бистиҥ тöрöлисте\nТил- jоктор теҥ гражданиндер.\nБазынчак jок орооныста\nКулак – тил jоктор ырысту гражданиндер-деп,\nБöс согоочы келин Мария\nМениҥ блокнодыма бичип берди.\nКулак-тил jок Мария\nЫрысту jадыннын меге кöргÿзип берди.\nАк jараш öргöлöрдö\nБöс согор машиналар jалтырады.\nБöс согор цехтерде\nӰй улус бöс соккылады.\nКеберкек jÿстÿ Мария\nӰзÿлген учукты jеҥил тудуштырат.\nКулак- тил jок Мария\nЧÿмдÿ машиназын керсÿ башкарат.\nМария база озочыл!-дешти.\nОл баатырдый иштейт!-дешти.\n-Бу бистиҥ фабрикада\nКерсÿ кемзинчеек кижи!- дешти.\nАлтын тыттыҥ тура турды.\nJаш садыныҥ аразында\nJараш кызычак куучындап туру.\nМарияны бойындый эжи уткуды.\nБалазы сÿÿнип удура jÿгÿрди.\n-Тил - кулак jок школдыҥ\nОн класстын мен божотком.\nБöс согор улустыҥ\nКемзинип бичийт Мария,\nМактанып айтпайт Мария.\nКÿндÿ кöзи сÿÿнгендÿ кöрöт.\nКÿлÿмзиренген jÿзи jÿрÿмге кööрöйт.\n- Меге Иаля - деп, кызычак келип jат.\nБöс согорына ÿренип jат – деди,jараш Мария.\nАйылчыларын ак jÿректеҥ кÿндÿлейт,jаш Мария\nЭки jаагы чийнедий,\nJоон кеjегези кара тÿндий.\nКöк теҥери кöстÿ кызычак кирди.\nОтту кöстöриле уйалып кöрди,\nВаля биjези санаама кирди:\nБаатыр - комсомол байрамында\nТабылу биjези чöйилди.\nБарабандар бирдий сокты,\nКожоҥ ритмин ол чокум укты.\nКолдорын ээлтип, ол ээлет,\nJараш кöстöриле кöргÿзет.\nУчурлу кожоҥ кожоҥдогондый,\nИзÿ санаазын ол айткандый.\nКыра кескен кижиге\nКыймыгы тÿҥей кöрÿнет.\nБöс соккон кижиге\nБастыра кебери тÿҥей öдöт.\nБиjелеген Валяныҥ бойына\nКелер öйи эбелет.\nСанаганы бойына кöрÿнет.\n«Кÿндÿ , jарык Алтайда,\nАру, jараш фабрикада,\nВалера ла Валя экÿ коштой\nСтанокторы база коштой.\nСоккон jараш бöстöри\nЧечектÿ jаскы jалаҥдый,\nВаля ла Валераныҥ кöстöри\nJолукканда , jылдыстардый.\nJарамык соккон бöстöриле\nӰредÿчилери, эмчизи jаранган.\nБыйанду, быйанду кöстöриле\nБöс согоочыларды улус уткуган».\nJараш jакшы биjени\n«Ырыстыҥ биjези!»-деп, адагылады.\nJÿрÿминде кöрбöгöм биjени\n«Кулак-тил jоктор тапкан!»-деп, айдышкылады.\nАлбаты ырызыныҥ öйи\nУкпасты да уктуруп туру!\nКöс jокты да кöрдÿрип туру!