Кӱӱн ле болзо, аргалар табылар - altaicholmon\nКуучынды Алена Казанцева Манјӱректеги Затонды јурт јаткандар аргадап алганы керегинде сӱӱнчилӱ јетирӱдеҥ баштады. Оныҥ айтканыла, Манјӱрек эмди јаҥыс ла јарлу кожоҥ, совет ӧйинде мында ӧткӧн албатылар ортодогы фестиваль учун танылу эмес. Ол тӧрӧл јерин корып аларында ончо эл-јонды, башка-башка кеминде депутаттарды ла башкараачыларды бириктиргениле аҥыланат. Олор ончозы бойыныҥ бу сӱӱген амыраар јерин корып аларга туруп чыккан. Затонго болушкан ончо улуска, тергеениҥ башчызы Олег Хорохординге депутат јаан быйанын айтты.\nЭмди Манјӱректиҥ эл-јоны ийдезин, оны канайда тузаланарын билип, база да јакшы керектер эдер кӱӱндӱ. Онойып, олор Эрчимдӱлердиҥ јондык соведин (общественный совет активистов (ОСА) тӧзӧп алган. Оноҥ ары иштиҥ аайын јартап аларга, эрчимдӱлер јонјӱрӱмдик, јондык иште ченемелдӱ депутаттарга баштанган. Ончозы јӧптӧжип, эл-јонды эрчимдедер бир канча ӱредӱ-семинарлар ӧткӱрер деп шӱӱлте эткен. Онойып, Манјӱректе президенттиҥ гранттарыныҥ фондыныҥ «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген семинар-ӱредӱ ӧткӧн. Ондо ченемелдӱ јондык ишчилер јурт јерде јаткандарла, иштеп турган депутаттарла, эрчимдӱлерле курч сурактарды чечеринде канайда иштеериле, нени эдериле ӱлешкен.\n«Майма аймактыҥ бу јуртында јаткандардыҥ тоозында јербойыныҥ улузы ла бери јадарга бу јуукта (10-15 јыл кире кайра) кӧчӱп келгендер. Келгендердиҥ ортозында јондык ишчилер, билимчилер, министр, статский јӧптӧӧчи де болуп иштеген ченемелдӱ улус бар. Онойдо ок Манјӱректе 20 јылга јууктай јондык баштаҥкайларды јӧмӧӧр тӧс јердиҥ тӧзӧлгӧзинде тургандардыҥ бирӱзи, Сибирьде андый јердиҥ баштапкы бӱдӱреечи директоры болгон Сара Линдеманн-Комарова јадат. Бис бу семинарды ӧткӱрерин оныла кожо сананып тапканыс. Баштапкы семинар Манјӱректе бийик кеминде ӧткӧн деп айдарга јараар» —деп, А. Казанцева јетирди.\nМария Образцованыҥ айтканыла, ОСА јайаар, јакшыны эдерге ӱренер амадула тӧзӧлгӧн. Затонды чедендеп, таҥынаҥ улус ондо амыраар база тудар чочыду эл-јонды бириктирип ийген. Эмди дезе олор биригип алала, тузалу иш-керектер бӱдӱрер. Семинарда олор кандый бир суракта коруланарына, удура болорына эмес, оны канайда чечип баштаарына ла аайлаштырарына ӱренген. Темдек эдип јурт јеезениҥ депутады тоҥмок сууныҥ айалгазын айтты. Ондо айалганы тӱзедерге јаан акча бедиреп базар эмес, јуулыжып, сууныҥ бажын арчып, арутап салар керек. Манјӱректе јаткандардыҥ база бир јаан амадузы — Культура байзыҥныҥ јанына амыраар парк тудуп алары.\nЈуртта курч турган сурактардыҥ эҥ ӧҥзӱрези экологияла колбулу. Јурт карагай агаштардыҥ ортозында туруп јат. Јурт јаанайт, бери јаҥы улус кӧчӱп келет, јадар јерлердиҥ сурактары курчыйт. Кажы да ӧйдӧ эл-јонго туралар тудар јерлер берерге, бу агаштардыҥ кезиги кезилер деп јӧптӧлгӧн. Туралар туткадый агаш јок, ару, белен јерлер бар. Оны тузаланза, бир де агаш кезилбес эди деп, јербойыныҥ улузы айдат. Јуртты айландыра карагай аралды чеберлеп, јадар јерлер тударга кӧчӱрилген агаш аразын ойто «јажыл зонага» кийдирер керек.\nОСА-ныҥ јааны болуп Алтайский крайда 1-кы классту статский советник, иш ле јонјӱрӱмдик политика аайынча башкартуныҥ јааны болгон, техникалык билимдердиҥ кандидады, эмди Манјӱректе јадып турган Игорь Бушмин кӧстӧлгӧн. Ченемели јаан бу кижи эмдиги јерлештерин граждан јондык дегенине ӱредип јат. Алдында Мария Образцова журналист болуп иштеп тура, Манјӱректе заправка туттуртпазы учун газетке бичип, колдор јууп, јаҥыскан ла баскан. Ол тушта бу суракка экологтор јӧмӧжип, заправка тударга јарабас деп јӧптӧгӧн эди. Эмди дезе эл-јонныҥ ончого јуук кӧби, «ойгонып тургандый», јаткан јериниҥ сурактарыла јилбиркеп, каруулу кӧрӱмдӱ, эрчимдӱ болуп баштаганы сӱӱнчилӱ деп, депутат темдектеди.\nОльга Волосовцеваныҥ айтканыла, Манјӱректе јаткандарды Затонло колбулу иш-керектер кӧпкӧ ӱреткен. Эмди олор граждан јондыктыҥ ӧзӱмине иштеер кӱӱндӱ. Шак ла ол нени эдери, канайда баштаары «Театрдаҥ јербойында башкарынарыныҥ ӧзӱмине» деген ӱлекер кеминде семинарларда чокумдалат. Ӱлекердиҥ тӧс амадулары — граждандарды эрчимделтери ле граждан институттар тӧзӧӧри, јербойында бойы башкарынарыныҥ ӧзӱми. Андый семинарлар эм тургуза Суску, Билӱлӱ јурттарда, Майманыҥ јурт јеезезинде ӧткӧн.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда јербойыныҥ улузы бойында кандый аргалар барын илезине чыгарган, аайына чыгатан курч сурактарды чокумдаган. Онойып, кезик сурактардыҥ аайына тууразынаҥ болуш алдыртпай, бойлоры ла чыгып алар аргалузы јарталган. Ӱредӱлик семинардыҥ учы јаар эртенги кӱнде бойыныҥ тӧрӧл јуртын канайып кӧрӱп тургандарын јурагандар. Бу баштапкы семинарда јондыкчылар айылда бӱдӱрер иш берген. Оныҥ турултазыла јондык иштиҥ тӧзӧмӧлине киретен эрчимдӱ улус илелелер. Нениҥ учун дезе јадын-јӱрӱмди, јуртты јарандырарга јондык биригӱлер, ТОС-тор тудуп, акча-манатту\nаргалар табар керек, ол тоодо грант болуш алары.\nМанјӱректиҥ јанында «Манжерок» ГЛК бар, ол јурт јаткандарга јӧмӧлтӧ эдер кӱӱндӱ. Јурттыҥ улузы ол јуук болгонын бойына јарамыкту эдип тузаланар аргалу деп, тергеениҥ депутаттары угусты.\nКӧп јурттарда улуска ороондо ло тергееде иштеп турган программалар, камык аргалар керегинде јетирӱлер јетпей турган деген курч сурак бар деп, О. Волосовцева јетирди. Ороондо дезе јурттардыҥ јӱрӱмин јарандырар аргалар бар, је јаҥыс ла эл-јон ондо туружып, эрчимдӱ иштеер керек. Эл-јон керексинбей, иш баштабай отурып турганы база курч сурак. Олорды эрчимдедер јондык биригӱлер јок. Бу иште окылу чаазындарды јастыралар јогынаҥ, амадуларын чокум-јарт бичииринеҥ база кӧп неме камаанду болот. Ӱлекер кеминде јурт јерлерде эрчимдӱ иштер баштаар тӧс јерлер тӧзӧӧр амаду база бар. Ол тушта эл-јонныҥ кӱӱни де кӧдӱрилер, јашӧскӱрим де эрчимдӱ кӧрӱмдӱ, каруулу болуп чыдаар.\nМанјӱректе ӧткӧн семинарда онойдо ок Чамал аймактыҥ улузы болгон эмтир. Олор јондыкчыларды бойыныҥ аймагына база кычырган. Ондый ок кычырту Турачак аймактаҥ болгоны айдылды.\nМайма аймакта Затонло колбой керек-јарактарда кӧп депутаттарга ижи аайынча јартамалдар јетпей турганы темдектелди. Ол аайынча шӱӱжӱлер болгон ло келер ӧйдӧ јербойында башкарынары аайынча бӧлӱк орныктырылары керегинде айдылды. Ондо башкартуда иштейтендерге, депутаттарга ӱредӱ-јартамалдар эдилип турар. Эм тургуза ГАГУ-да депутаттарга, јербойында башкараачыларга ӱредӱлик курстар ӧткӱрилет.\nКандык айдыҥ 16-чы кӱнинде Маймада ӧрӧ айдылган «Келер ӧйди бойыстыҥ колысла тудадыс» деген форум аймак кеминде баштапкы катап ӧткӱрилди.\nЭл-јон ло бастыра кеминде депутаттар ортодо колбуны канайда тудар? Эл-јонды јурттыҥ эрчимдӱ јӱрӱмине канайып кычырар? Государстволык программалар ажыра бойыныҥ јуртын канайып јарандырар? Јуулган депутаттарга ла эрчимдӱ эл-јонго бу ла оноҥ до башка сурактар керегинде Эл Курултайдыҥ председатели, «Единая Россия» партияныҥ «Ӧзӱмниҥ локомотивтери» ӱлекерин башкараачы Артур Кохоев, АР-дыҥ парламентиниҥ су-кадыкты корыыры ла јонјӱрӱмдик корулаш аайынча комитединиҥ јааны, «Су-кадык келер ӧй» партӱлекерди башкараачы Алена Казанцева, Майма аймактыҥ јааны Роман Птицын куучындаган.\nЈуунды АР-дыҥ депутады, «Укаа-санаалу потребительдиҥ школы» ӱлекерди башкараачы Ольга Волосовцева тӧзӧп башкарды.