Кажы ла албатыга бойыныҥ тÿÿкилик историязы керектÿ болбой. Алтай албатыныҥ тÿÿкилик историязын алтай улус бичибеген, тура укту, башка улус jартап бичиген. Башка уктулар эҥ jакшы керектерди, jеҥÿни бойыныҥ jанындööн бичир, jаманын алтайлар эткен, алтайлар андый болгон, нени де оҥдобос, jокту, кÿч айалгада болгон албаты деп, бичиир эмей. Бÿгÿнги де кÿнде образовательный школьный программаларда алтай албаты керегинде оҥду неме айдылбай jат. Öзÿп jаткан балдарыска öбöкöлöрис тенек,кирлÿ, jунунбас, тудунар эдимдери jок, jиир курзагы jок болгон деп, jартагылайт.
Jе кандый да болзо, албаты-jон бойыныҥ тÿÿкизин билер, Алтайысты корулаган öбöкöлöристиҥ тыҥыдын, анаҥ озо чактарда алтай улустыҥ jадын jÿрÿмин, билгирин, ол ÿзе бистерге чактар ажыра кай чöрчöктöрлö, тууjыларла,кеп-куучындарла, кожоҥдор ло Jаҥарлар ажыра салынып ÿйедеҥ ÿйеге келген. 
Тургуза öйдö буддист алтай уулдар ла правительстводо олорды jöмöп турган jамылулар бастыра алтай албатыныҥ тилин, литературазын солыр иштÿ. Олор алтай тилдиҥ программазын солып салган , литературный канча произведенияларды, бичимелдерди öскöртип, солып, jаҥыдаҥ бичигилеп, кепке чыгарып jат. Алтай бичиичилердиҥ иштерин jаҥыдаҥ чыгарып, алтай Ак jаҥыныҥ элементтерин öскöртип, ары Будда jаҥын кожот. Бастыра алтай jаҥ керегинде доступный информацияны, jетирÿни солып аларарга иштенет. 
Бойыныҥ öйинде Чаптынов В.И алтай Ак jаҥын орныктырар кÿндÿ кижи болгон, ол алтай албаты öрö öссин деп албаданган.Ӱредÿлÿ образовательный jерлерде, алтай балдар математика, природоведение деген предметтерди алтай тилле ÿредер программалу болгон, алтай литературада «Ырысту», «Сынару» деп, чöчрчöктöр болгон. Тургуза öйдö оны балдар билбес, нениҥ учун ол чöрчöктöр Алтай Ак jаҥду,ар-бÿткенди кöдÿрип, аҥылу этире кöргÿзип турган чöрчöктöр болгон да. Темдектезе, Ырысту -öскÿс уул болгон, jе тÿнейле ол ырысту болгон, нениҥ учун Энези оныҥ –ару суу, Адазы оныҥ- Байлу туу. Ол кере тÿжине кöй кабырып кожоҥдор кожоҥдоп, суу ичип ле jиилек -öлöҥ jиип тойу jÿрген деп, андый чöрчöкти jуунадып салган. 
«Ар-бÿткенди ÿренери» 1-4 класстыҥ деп , бичиктер база алтай ла орус тилдерде чыгып школдордо ÿредилетен. Ол бичикте темир, таш, кумак керегинде ÿзе алтайлап ла орустап бичилип салган болгон, полезные ископаемые, ртуть, селен анаҥ да öскöлöри керегинде.
Бÿгÿнги кÿнде андый неме jок. Jамылуларыс тузалу иш эдердиҥ ордына, алтай балдар ÿренип, алтай угы-тööзин билип,тилин билип, Ак jаҥын билип, байланып jÿрзин деп, ичкери öзÿмге апаратан jолды бöктöп, солып салган. Эмди школдыҥ программаларында ла алтай литератураныҥ бичиктеринде jалаҥ ла Бронтой Бедюровтыҥ ÿлгерлери, плагиат ла тöгÿндеш. Ол бичимелдер балдарга кандый туза экелетен.
Алтай эр улустыҥ алдында öйлöрдо Агару-ару jери учун тартышканын бис албатыныҥ куучындарынаҥ угадыс. Темдектезе Чече , Шуну батырлар ла оноҥ до öскöлöри керегинде..
Бу движениеде бис слерге И.В.Шодоевтиҥ «Кызылыҥду jылдар»-даҥ алынган ÿзÿктерди чачадыс. Нениҥ учун дезе бу романда алтай албытыныҥ куучындары салынган. Кычырып шÿÿгер. Артып калган санаагар ла ÿлежигер.