Алтай тилим-мениҥ сызым | Официальный сайт газеты "Ажуда"\nАлтай тилим — мениҥ сызым, јӱректи ӧйкӧгӧн ӧҥзӱре сурактарым. Алтай тилис чактарга уланган. Канча ӧйлӧ кожо салкынга соктырып, шуурганга алдыртып, сӧстӧрдиҥ ортозында јылыйбаска јӱткиген, бирлик кӱӱреге чӧйилип барган кайран алтай тилим, кару тилим, кееркемји тилим.\nТилин билбес бала кунурап, албатызыла тудушталбай барар, öйдиҥ некелтезине ичкери баспай туйукталып, јастыралар эдер, чамыркар, öҥжибес. Ада — энениҥ, билениҥ кыймыктадып апаратан јолдоры. «Бала тилин билбес, бистер бойыс та тилисти аайлабай турганыс» — дежедис. Мындый сурактар турганында кемниҥ бурузы? Нениҥ учун алдынаҥ ла бери бу суракка каруубысты таппай каладыс? Байла, бистиҥ јÿрегис тирÿ, јÿрÿмниҥ јолдорына сыныкпай, ичкери кöрÿп басканыста, бала-баркабыстыҥ салымы керегинде сананып, уйкубысты јылыйтканыста, алтай тилис керегинде кÿйбÿреткен куучындар болгонында, бу сурактарга карууны табарыс ла болбой деп иженери артат. Јÿрÿмниҥ толкузыла кожо алтай да тилис чакпынга алдырып турган ине. Јааштыҥ тамчызы чылап, баштап араайынаҥ тебинип, ичкери јÿткип ле јат, истелип ле јат. Б.У. Укачинниҥ «На мой взляд» деп бичигинде салынган «У правды одно лицо» деп статьязында «Алтайская правда» газеттиҥ корреспонденти Григорий Кудряшовло болгон диалог — куучыны салынган. Бу статьяда база ла бистиҥ тилис керегинде сурак тургузылат ла оныҥ аайына чыгарга амадайт. Кöрзöӧр дö, анда айдылганыла болзо, канча кирези бисте бойыстыҥ бичигис јок, албатыбыста этика да, эстетика да деген оҥдомол јок болгон дежет. Је ол ондый эмес! Октябрьский революциянаҥ озо алтайларда бойыныҥ бичимели болгон. Михаил Чевалков јÿрÿми керегинде бичигенин јарлу ла аҥылу В.Радловтыҥ 1866 јылда Санкт-Петербургта чыккан «Образцы народной литературы тюркских племён Южной Сибири и Джунгарской степи» деп јуунтызына кепке салган. Ӱч јыл öткöн кийнинде баштапкы катап «Грамматика алтайского языка» деп бичик чыккан.\nАлбатыныҥ тили кунурап, јоголордыҥ кажы јанында болгон ло эмей. Кайран алтай тилимди школдордо астада ÿренип баштаганы, ол керегинде куучын болбозын деп кичеегени, радиоберилтелерде öйди де ас бергенин кемге угузарыс, кемге айдарыс? Балдар тилин керексибей барган, тӧрӧл тилле куучын да чöйбöгöн, коолодо кожоҥдобогон до. Бир уунда аймак ичинде чыгып турган газеттерди де бöктöгöн, «Алтайдыҥ Чолмоны» ла «Звезда Алтая» газеттерди бириктирген де öй болгонын бичийт. Бистиҥ јÿрÿмисте чын ла болгон керектер. Автор бисте выставочный зал, литературага учурлалган музей де јок болгонына кородойт. Грузияда баштапкы бичик «Букварьга» учурлалган памятник барын айдат. Бисте не бар? Нениҥ учун? деп сурактар тура берет. Б. Укачинниҥ ол тушта угузып бичигени кандый тузалу ла керектÿ болгонын öй керелейт.\nКеректÿ иш барып ла јат деп сананадым. Билимчилер, ÿредÿчилер бойынаҥ камаанду болгонын бÿдÿрерге чырмайып ла турат. Јÿреги ойлу улус кыймыктап иштенип ле јÿрзин. Телеберилтелер де белетелип öдöт, газеттер де кычырадыс, алтай тилисле ас-мас бичиктер де чыгат, тöрöл тилге мультфильмдер де кöчÿрилет ле согулат. Сананарыҥ, кем-јок, öскö тилдердиҥ ортозында јоголып калбай, ичкери барып јатканыс. Кайран алтай тилим, сен кемге керек? Бой-бойысты ченеп, арлык-берлик куучын айдып јÿргенис бойыска ла албатыбыска каршузын јетирет. Балдарыс алтайлап куучындап билбес, сöстöрди кажылгактап айдар, интернетке кирип калганыс ла тилис бистиҥ кунураган деп комыдажып базадыс. Эмдиги öйдö су-алтай јурттарда оогош борчоголордоҥ бери öскö тилдерле куучындап туратанын укса, саҥ ла башка эмтир. Онызы öйдиҥ некелтези болбой. Је кажы ла эткен кыймыгыс, сананган санаабыс, эҥ ле озо энениҥ сÿдинеҥ шиҥип калганынаҥ башталып турганында алаҥзу јок деп бодойдым. Бу ла öскö дö сурактарга карууны албаска ла укпаска туратаныс кайда? Кемге керек бу ару ла телкем тилис? Кемге јарбып саладыс тилистиҥ сурактарын?\nКолымга «Языковая ситуация и языковая политика в Республике Алтай» (2010 j.) деп билим иштердиҥ јуунтызы кирген. Тилдиҥ курч сурактары бичикте толо кöргÿзилген ле шиҥделген эмтир. Кажы ла иш чыҥдый ла эптÿ эдилген, кöргÿзÿ таблицада берилген. Мениҥ санаамла, мындый иштерди бир беш, он јылдыҥ бажында эдер керек. Ол тушта тÿҥдештирер ле шиҥдеп айдар сöс тö болор, тилис бистиҥ кунурабас ла артабас. Бу бичикке тайанып, тоолу ла темдек айдып берейин. Республикабыста алтай тилле эл газедис «Алтайдыҥ Чолмоны», балдарга «Солоҥы» журнал чыгат. «Эл – Алтай», «Алтай Телекей — Мир Алтая» журналдарда бойыстыҥ тилисле бичимелдер бичилет. Аймак ичинде Оҥдой аймактыҥ «Ажуда», Кан-Оозында «Кан-Чарас», Улаган аймагында «Улаганныҥ солундары», Кош-Агашта «Чуйские зори» газеттиҥ коштончы бöлÿги «Эре-Чуйдыҥ таҥдагында» алтай тилисле бичимелдер јарлалат. Арткан аймактарда газетте салынган бичимелдер бастыра орус тилле берилет. Мениҥ кайкаганым, ыраак Кош-Агаш аймагыста албатызы тыҥытту, эрмек-куучыны элбек, јаркынду ла јараш тилдÿ болордо, канайып алтай тилле бичилген статьяларды коштончы бöлÿгинде чыгарып турганы. Кöксу-Оозы аймагында јалаҥ öскö албаты јуртап јаткан ба? Эмдиги ле öйдö аймактыҥ бойында алтай албаты кöптöп калган деп билерим. Айса тилисти керектебей јÿредис? Чалаҥ куучындажып, ары орус эмес, алтай эмес сöстöрди билеркеп айдып ийеле, бой-бойыска сонуркап кöрÿп, туруп каладыс. Уйатту ла чöкöгöндÿ эмей!\nАлтай тилим — мениҥ сызым, эди-каныма шиҥип калган кайран тилим, албатымныҥ öзÿмиле колбулу кару тöрöл тилим. Тилисти билип јÿрери — ол бистиҥ бойыстаҥ ла чыгатан сурактардыҥ бирÿзи ине. Кайран тилим, чактарга јылыйбаган, öрöлÿ-тöмöндÿ öзÿп, öҥжип ле кунурап, јолдор белтиринде јолдолып ла чöйилип барып ла јат.\nУксагар да, Л.В. Кокышев «Алтай тилиме» деп ÿлгеринде тил керегинде кандый эрке, јылу сöстöр айдат: «Адайым» деген алтай тилим, «энейим» — деген эрке тилим», ол эмезе «Албатым јуунаткан алтай тилим, аарчызы јытанган алтай тилим». Мындый ойгор, öткÿн сöстöрди кычырзабыс, канайып тилис керегинде јаман айдарыс! Куулгазын чöрчöк чÿмдеечи Танытпас Николаевна Акулованыҥ бичигенин кычырзабыс, санаа-кÿÿнис кöдÿрилбес пе? Учурлу айтканы албатыга тузалу, кÿрмелеп чыккан сöстöри кулакка согулып, јÿрÿмге удура ичкери барбас па? Јарлу билимчибис Н.М. Киндикованыҥ сöстöриле чындык керелейт. Балдарысты неге ÿредерис? «Јакшы ла јарашка, јакшы кÿÿн-тапка, буурзак ла ак-чек болорына. Билгир бар да болзо, санаа-кöгÿске јетпей турганына ајару эдер, нениҥ учун дезе јаштаҥ ла ала сезимчизин јетире ойгоспой јадыс, ару кÿÿнди эртеде ле öчÿрип саладыс. Таҥынаҥ шÿÿп, сананар керек деп, тöрöл тилиле чÿмдеер улус таскадарга амадаар керек. Ол тушта, байла, албатызына тузалу ÿйе öзöр. Бу иште албатыныҥ чÿм-јаҥдарын, кöгÿс-байлыгын эрчимдÿ тузаланар».\nУчкары шÿÿлте чыгарып, алтай тил керегинде балдардыҥ јакшы јанынаҥ айтканын ла јаратпаганын «кластер» ажыра кöргÿзип, салып берейин. Санангар, шÿÿгер, иштенгер.\nАлтай тил — албаты, эрјине, балдар, ÿредÿ, таскаду, байлык, алкыш, алтын учук, керектÿ, ару, кожоҥ, билим, байлык, тузалу, чÿм-јаҥ, кару тилим, чÿмдÿ тилим, јаркынду, эптÿ, чактарга чöйилген, бийик амаду, кÿÿн-санаам, адам- энем.\nАлтай тил — кунурап калган, эби јок, ÿренбес, кÿч, уур, уйан, јескимчилÿ.\nТöрöл тилисле кöп бичиктер кычырар, тилин билип куучындажар, сÿрлÿ јараш эрмектер, сöстöр тузаланып, эрмек-куучынысты байыдып јÿрзебис, бойыска ла албатыбыска сÿреен јакшы болор. Бичигенимди Л.В. Кокышевтиҥ сöстöриле тÿгезип турум: «Ыйлаган тушта эрикчил тилим, ырысту тужында чечеркек тилим…».\n« В память тренера и первого директора спортивной школы\nОсталось научиться жить на земле как люди… »