Категория: Новости\t Опубликовано 29 Май 2020\t Просмотров: 254\nОт-калап канду Ада Тӧрӧл Јуу ӧйдиҥ эки балазыныҥ салымы\nШкаков Момош (Петр) адам Сугаш јуртта, Кӧксу аймакта, Ойрот автоном областьта, 1938 јылда, кандык айдын 13 кӱнинде кыпчак сӧӧкту Шкаков Шуру карган адабыс ла Јаҥар энези кӧбӧк сӧӧктӱ, (Кудачин Эркей таайдын сыйнызы) билезинде чыкан.\nАдазы Шуру 1918 јылда Сузар јуртаҥ Кӧксу аймактан Халкин-Голдогы јопондорло кожо болгон тартужыда 1939 ј. кавалерийский полкта јуулашкан. Ада Тӧрӧл Јуу башталганын ала 1942- 1943 јылдарда Сталинградский фронтто 60 стрелковый полкта снайпер болуп јуулашкан, 20 немецкий снайпер коротконы учун кайрал берген «Орден Краснӧй звезды», медаль «За победу над германией», 1943 јылда уур шырканаҥ улам јандырган.\nЭнези Јаҥар 1944 јылда божоордо Момош ло Валя эјем (адамныҥ кожо чыкан сыйнызы 1940 јылдыҥ, Бабаева Валентина Шуруевна), экӱ Эркей таайына јӧйу Јабаган јурттаҥ Экинурден Алтын Туу ажыра келгилеген.\nЭркей таайы ла Кара јееҥебис (кыпчак сӧӧктӱ учун бистер «Кара эје» деп айдатаныс), Валяны Кырлыктен Јылым эјезинден ийген (Попоев Казакпай ака ла Јылым эје Кучыяктын балдары – Эркей таайдын эјези).\nШкаков Момош ло Попоев Казакпай (1932 ч.ј.) эки јеенин Эркей таай Улу Тӧрӧл јууныҥ туружаачызы, бӧйыныҥ уулдарыла Бӧдӱр (Петр Эркеевич 1938 ч.ј.) ле Молодя (Владимир Эркеевич 1936 ч.ј.) кожо азырап чыдаткан, оночозы јуу ӧйдиҥ балдары.\nМолодя деп энези Кара эје адап туратан, «Абыдак» – деп энем Володя таайды кайнын байлап адаган, оло айынча биске эмдигинчеле бу ады кару ла эзем.\nКара эјенин алдында айтканыла: Момошты 6 јаштуда Некоров деп, кижи бала эдип азырап апарган, Бӧдӱр таайым ыйлап туруп ол кижиниҥ айлына барала, адамды ӧйто кайра экелген дежер. Оной ло келишкен, Эркей таайы ла Кара эје, тӧрт уулды азыраган, чыдаткан, школго ӱреткен. Момош лӧ Бӧдӱр бир класста ӱренген. Адам школдо математикала сӱрекей јакшы ӱренген дежер, тилдиҥ урокторыла чала кирелӱ болгон деер. Кожо ӱренген нӧкӧрлӧри Тюлентин Чука, Денежкин Анатолий Иванович, Сыкымаев Николай, Кудачин Армис оноҥ до ӧскӧлӧри. Эркей таай ла Кара эјениҥ айыл ичиндеги ижин Момош ла Казакпай ака кӧп лӧ иштенген деп улус эске алынатан. Бу уулдар јаргак тере тоноҥ кийеле каткан туулакка уйдыҥ терезинеҥ, ӧтӧкти толтыра чоголо сӱӱртеп апарып тӧкулейтен.\nКара эјези арбаны куурып ла берзе уулдар бӧкӧзине салдыртып талкан, кӧчӧни тал табышту, улайла соготон болгон.\nАдам Кудайдаҥ ла бӱткениле бӧкӧ кижи болгонын база кӧп кураа да, оноҥ до јаан јашту Экинурдыҥ улузы эске алынып, кӧп лӧ кучындажатан. Мыны карган энем Караҥ кӧп сабазын эске айдып туратан, не дезе олор одоштой јаткылаган.\nКазакпай ака ла Володя таай, Момош ло Бӧдӱрди јӱктенип, кожо лӧ ойноп чыдагандар. Ол јууныҥ баладарында бир сооко тоҥышта, аштап сузаганда да, кийим – тудумга да једикпес ӧйлӧр болгон. Ондый да кӱчтер болгон болзо Эркей таайы ла Кара эје јеенин Момошты ӱредӱге де ийген. Азыйда адамды бойыныҥ адазы Шуру не азырабаган, не чыдатпаганын бис бирде оҥдобозыс. Олордыҥ эске алынганыла Эркей таай адамныҥ адазын Шуру Шуруевичти чек ле кӧрбӧс болгон деер. Адам Момош Экинурдагы школды божодып Горно-Алтайсктагы зооветеринарный техникумда ӱренген.\nЛюба јеҥе Володя таайдын эш-нӧкӧри, ол тушта јаҥы качырып келген тужы (Любӧвь Даниловна Иркитова, јуу ӧйиниҥ балазы, 1936 ј. Ороктой јуртаҥ) куучындаганыла, адам зооветтехникумда ӱренип турарада, 7 ноябрьдын байрамына јаҥарга Люба јеҥени, сураган эмтир: Слер меге телеграмма салыйер деп «Умер отец. Приезжай», јеҥем кыйалта јоктоҥ салыйтир телеграмманы. Онон бир ле кӱн тышкары тал-табыш чыгарда, чыгып барза Эркей таай боро аттаҥ тӱшкен бир бут јок кижини арбанып туру: «Не келгеҥ кӱрӱм, јан ары!»Јеҥем сураптыр бу не кижини таада арбантран деп? Володя таай айткан деди: ол Момоштыҥ адазы. Јеҥем кайкаган да, уйалган да, је ол тушта байла Эркей таай тыҥ ла тарынып турган, ӧй болор, не дезе јеенин чыдадып ла аларда адазы улай келип турарганына. Кийнинде уканыска толо каткырып алатаныс бу учуралга.\nМындый учуралдар Момоштын кокырчы болгонын айдат, ого ӱзеери Экинур јуртыҥ механизаторлоры, колхозчылары јакшы билетен болгон эмтир, сӱрекей јараш чурана ӧйнӧгонын.\nЛюба јеҥенин эске алынганынан: «Пӧдӱр ле Момош клуб барар деер, јеҥем бу экӱнин чамча штанын јунар, утюгтаар. Эҥирде кыра ижинеҥ келгилезе рабочий ле кийимду капшай ла клубка барарга турза, кийимдереди, арутазар јунзар дезе олор айдар деди: Бистен јараш уулдар јок, кыстардыҥ санаазы бисти кӧрзӧ лӧ чыгар деер».\nАндый мындый да болгон до болзо, Момошты ла Валя сыйнызын адазы Шуру азырабаган да чыдатпаган да болзо, адам, Шуру карган адабыска улай ла барып келетен Јабаган јуртка. Је бистин эске алынганыс ла ол карган адабыстын келгенин чек ле билбейдис.\nКалганчы курста 7 ноябрьдын байрамына бензовоз машинанын ӱстине адам отурала келип јадала, аварияга туштап, онон ары ӱренер аргазы јoк, колхозто иштеп арткан.\nОнын кийнинеде 1960-1961 јылдарда Оҥдой аймактын Ийин (Иня) јурттагы СПТУ – га ӱренип, «тракторист-машинист широкого профиля с квалификацией слесаря первого разряда» деп, специальность алып, Экинурдыҥ колхозына иштеген. Момош адам Кудайдан инженер јайалталу кижи болгон. Колхозто кожо иштеген улустар база айдыжатан.\nЭзен уулылыҥ эске алынганыла: «Адам темир-теске ус кижи болгон. Инженер јайалтазы бир мындый учуралды улус куучындашканынаҥ уккам, айдарда алдында колхозто К-700 тракторлор болгон, оныҥ бирӱзи адам јазап мантадып иш эткен. Биктир агам Маймадагы CПТУ-49 практикага келеле, байагы тракторды Бажынтыныҥ кыразында саска бадалткан, ченемел јок болгонынан улам. Ол трактор ӧткӧн јайдаҥ ала келер кӱске јетире турган, кабиназынын ажыра састын балкажына бадалган.\nКолхозтыҥ јаандары арбаныжып чыгарзын деерде, эки-ӱч катап чыгарарага албадангандар районныҥ сельхозтехниканыҥ инженерлери, колхозытын механизаторлоры, ол тоодо адамда болгон, је келишпеген. Адам кыжыла «Наука и техника» деп журналдыҥ редакициязынден письмо ло бичир деп айдатан. Оноҥ ло бир кӱн схема јурайла энемге ле куучындайт, бу кӱс тужуп калган ӧй, мен билдим канай ол К-700 канай чыгарар деп.\nКӧрӧр болзо, адам чертеж јурайла, канча трактор керек болорын, кандый тросло, канай олорды колборын, узе чотоп алган эмтир, је озодоҥ барала састыҥ балкажын трактордыҥ кабиназыныҥ кӧзнӧгине јетире балкашты кирер эдип ле алдында јолынаҥ кӧп лӧ каскан эмтир.\nОноҥ ӱч тракторды МТЗ – 80 (Беларусь), эки «Казахстан» эчий-дечий тросторло колбоп, байагы саска чоҥырган К-700 тракторды чыгара таркан деер. Сельхозтехниканын инженерлери ле ӧскӧдӧ болгон улус кӧрӱп кайкылаган, кандый эптӱ инженерный система тяги Момош сананып тапкан деп…»\nКожо болгон механизаторлордоҥ та кемизи де куучындаган: айдарда мындый учурал болтыр. Комбанейлер, ол тоодо адам Рубцовскто јаны комбайндар экелип јаткан, јолой Маймадагы заправкада токтогылап солярка уурган, байа адам бактыҥ бӧгин ондо ундыган, келеделе јӧлдыҥ јанына тыштанып чай-сап ичерге отурганча инженр Сабин Семен арбанган: Бу не ӧгӧӧн бактыҥ бӧгин кайда чачыйен деп?\nАдам кӧп неме айтпайла, та кандыйда агаштан байагы бактын бӧгин бычакла кезип, узе резьбазын эжин јазап, бирде заводскойынаҥ башказы јок агаш бӧкти јазайла, бакты бӧктӧйлӧ, Оноҥ ары маҥтаткылап Экинурга јеткенис деп айдышкан».\nТекши билер сурулардаҥ: Таайы ла эјези кару јеенине 1961 ИЖ-49 деп маркалу мотоцикл садып бертир, ӧл ӧйдӧ ол тен тыҥ ла техника. Адам кеберкек јараш уул, кыстардыҥ бажын айландырып, Экинур јуртты эбиреде тыҥ ла маҥтадып, јаш кижи кӧкӱген ле болтыр. Анча мынча тоолу јылдар ӧткӧн кийнинде, адамын балдарын бис билетенис, кийнинде јаанагылап келеле каны јаҥыс деп тӧрӧӧнзӧжип те турганыс. Эркей таай оны кӧрӱп болбой кижи алдырткан. Кезик эске куучындардаҥ Момош ло Шураны Кара эјем сӧстӧп бириктирген деп айдыжатан.\nОл ӧрӧ айдылган ИЖ-49 деп маркалу мотоциклди адам энем узак тудунгылаган. Булакыга 5 км узак ла ӧйгӧ ол мотоцикле маҥтатканыс. Оныла Кан-Оозынга, Јалаҥый Бажынден јаскыда ашты картошкого толуп барып келер болды не адам ла энем. Адам ден бӱдӱн Экинурга «Дружба» деп маркалу бензопиланы не аайлу јазаар болгон эди. Эмдигинчеле бистиҥ јердиҥ улузына бензопиланы «дружба» деп айдар. Бой бойынаҥ сурасша айдар: Эй уул, дружбаны берзен, одынымды кезерге… деер.\nШкакова Александра Манатовна\nЭнем (Шура), коболы сӧӧктӱ Утешев Манат ле тодош сӧӧктӱ Караҥ Егоровнанын (Ильина) (карган энемниҥ) јаҥыс кызы, кураан айдын 26 кӱнинде 1936 јылда Ойрот автоном областьтыҥ, Шабалин аймактыҥ Шаргайты јуртында чыккан. Бистин энебистиҥ адазын Утешев1941 јылда Улу Тӧрӧл јууга апарда, ого јӱк ле 6 јаш болгон.\nАдазына Манатка похоронка јуунан 1942 јылда келерде карган энем Караҥ кызыла кожо Шыргайтынаҥ Экинур јуртынден јаҥарга сананган, је келишпеген, ненин учун дезе, кайын энези келдине Караҥга айткан: «Утеш одызынаҥ ла Манатыҥ јаҥыс кызын бойым чыдадып саларым, энезине бербезим деген, сен јаш кижи, кижиге барып балдарды таап, азырап аларыҥ». Ол ло айас јаанагы Шыргайтыга энемди артыргызып алган.\nКарган энем јаҥыскан Экинур јуртынден јӱрӱп ийген. Оныҥ кайын энезиниҥ 5 уулын ончозын јууга апарарда, јӱкле айыл-јуртузы Манат таадабыс, бӱдӱн Утеш одузында - бир ле бала - кыс Шура болгон. Айдарда Шураныҥ јаш тужыныҥ бир кезек ӧйи Шыргайты јуртта ӧткӧн. Јаан тӧрӧгондордиҥ эске алынганыла Шура ондо јӱрерде, «Манатыҥ јаҥыс кызы, Утеш одузынан артканы» - дешкилеп улус азырап туратан.\nЭнемнин эске алынганы ла адазы Ада-Тӧрӧл учун јууга атанарда кызын тыҥ кучактанып, саҥ ӧрӧ бийик таштап, эркеледип турганы саназына артып калган. Таадабыс Утешев Манатла кожо јууга тӧрт бойдоҥ карындажы атангылаган. Бастыра улус ыйлажып, кабыра кучакташкылап, кӧстӧриниҥ јаштарын арчыгылап, полуторка кӧлӱктиҥ кийнинеҥ јаҥыс ла боро тоозын кунукчылду чӧйилип, олордын сомын бӧктӧгӧн. Тӧрӧл Алтайы бойыныҥ уулдарын ӱйдешкен, кайра келбезин сескендий. Бу барган беш карындаштыҥ бирӱзи де ӧрт-калапту, ӧлӱмду јуунаҥ јанбаган.\nОл ло тушта энезинге Караҥга адазы Манат толтыра кызылгатту кайыҥыҥ тозынаҥ эткен айакты берген деер. Адазынын сыныҥ узуны, ак-куу чырайы санаамга арткан деер. Кийнинде Биктир уулын адамды Манаты тӧзӧгӧн балам деп айдар болды не. Оноҥ Шурага 12 јаш тӧлӧрӧдӧ, јаанагы божой берерде, Шыргайтынаҥ Экинур јуртен энезине Караҥга, таайларына јанкелен. Экинур алтайына келеле карган энемниҥ тӧрӧӧндориле Шураныҥ јаш ла јиит ӧйлӧри ӧткӧн. Иженер эјемниҥ балдары (Анчибаевтер Люба, Галя, Тома, Шура, Молойт, Какаш) ла Кучыйт эјениҥ кызы Текен (Шура) кожо чыдагылаган, Ильин Айдаҥ таайыс ла Унчукпас јеҥе, Ильин Саадак таайыс ла Нюра јеҥе, Ефимов Капшай таайыс ла Јелечи јеҥе, ончозы ла тӧрӧӧнзижип јӱрген.\nЭкинур јерине келгежин Шура Анчибаевтердиҥ ӧскӱс јеениле ле Чинин Полевод ло кожо Анчибаев Андрей јестезиниҥ ле Иженер эјемниҥ билезинде, улай ла јӱргенис дейтен. Јас ла келзе эку кӧндӱре ле ӧркӧ тудар болгоныс деп айдар, Полевод јыртык кӧнӧкӧ суу экеле ӧркӧниҥ уйазына урар, энем дезе колын ӧркӧниҥ ичегезине сугала, кетейле оныҥ мойнын толгор. Байа туткан ӧркӧнин эди јаан курсак та болгон. Бу эку кӧптӧҥ ӧркӧлӧйлӧ, терезин куура тартып, кургадып заготконторага табыштырар эмтир. Оныҥ ордына сыйса (ситец) бӧс алар, бир отрез 2,5 метр платье кӧктӧргӧ једе берген дейтен. Кийим тудум кӧктӧргӧ Иженер эјем ӱреткен деп айдатан.\nАнчибаевтер Андрей јестези ле Иженер эјем Кырлык јуртта иштегилерде, эки јеенин Полевод лӧ Шураны, балдарыла кожо апарып школдо ӱреткен. Карган энем Шыргайтынаҥ Экинурден келелеле, Иженер эјемниҥ балдарын кӧрӱжип база чыдадышкан, оноҥ башка кожо чыкан карындажыныҥ Кылу ла келди Эртей, кыстары Ильина Вера, Чечек ле Римманы азырап чыдаткан энемге бу ӱч кыс кожо чыкан сыйындарындый карузып јӱретен.\nЭнемди сӱрекей чыйрак, ару чек, иштеҥкей болгонын ончо лӧ тӧрӧондор дӧ Экинурдыҥ улузы айдатан, онойдо ок улуска јалакай, јараш ла учурлу јаҥарлар билер болгон.\nШурага 19 јаша толордо баштапкы јуртка барган Еркемеев Пӧтӱк деп кижиге (Петр, кожо чыкандары бистиҥ ле билерисле Еркемеевтер: Чылгый эјебис, Зоя (Боромой) эјебис, Кудачина Вера (Антон Вера) эјебис, олордыҥ јеени Ленка (Байрам). Баштапкы јуртынан энемде эки кыс болгон Надя ла Рая (Ако). Эјелерим кичинек ле тужында адазы јок ӧскӱс арткан.\nКийнине, 1962 јылда адам Момош ло энем Шура јурт биле тӧзӧп, 8 бала таап, 4 уул, 4 кыс азырап чыдаткан. Ого ӱзеери адам ла энем эки кызы ла кожо, бастыра 10 баланы чыдадып, ӱредулер берип, тоомјылу улус болорына јаан салтарын јетирген.\nЭнемниҥ улус ортозында тоомјызы бийик болгон. Бойы да иштеҥкей, балдарын да ишке тыҥ таскаткан. Энем јаш тужын мынай эске алынатан: Јууныҥ ӧйи кӧп саба эр улус Тӧрӧлин корылап атанган, Шыргайтыда балдар ла каргандар арткандар.\nКышкыда корон соокто агаш аразына буудакты јууйла, јуктенип белине салып карга кӧмӱлип, кӱчи јетпей, ыйлап айдынатан: не мен јаҥыскан, бир кожо чыкканым јок, болужар кижи јок, бир сыйын, ака, ийним болгон болзо, кожо јӧмӧжер эди, је ол бойынча будакты чиректеп айылга экелген.\nЭнем кӧӧркий байа будакла кожо соокто Беш сууныҥ тожыныҥ алдына да тӱшкен, озо будагын чыгарып бойы кармактанып, чыгып тӱнейле будакты јаанагына экелип беретен. Оныҥ учун јаҥыскан чиректенген бойымды Кудай ӧрӧкӧн ый-сыгыдымды кӧрӱп болбой, меге он баланы берген болор, деп айдатан.\nБис сураарыс: Эне слерге келишкен болзо кандый ӱредӱге ӱренен эдер? Ол айдар: мен педучилищеге ӱренеле, баштамы класстыҥ балдарыныҥ ӱредӱчи болор эдим. Је јууныҥ ӧйи, оныҥ да кийнинде салым башка келишти. Бастыра јӱрӱмине бир амыралта јоктоҥ, колхозтыҥ кандый ла ижин бӱдӱрген, кӧӧркий кару энем бастыра балдарын ӱредип чыккан, кажызынла кийиндирген, той јыргалын ӧткӱрип, айылду-јуртту эткен. Бого ӱзеери, айдатан, той эдерге јеҥил деп, курсак тамак ла аракы чеген толтыра болзо той јыргал ӧдӱп калар деер. Белкенчекти эдерге кӱч, алтай кеп кийимин, орын тӧжӧгин, баш кайырчагын, айак-казанын, агаш-јӧӧжӧзин толтыра белетеп туратан.\nТекши улус билеристеҥ: Энемге, он бала тапканы учун «Герой – эне» деп ат нере берген, ол документе айдылганы: «Тов. Шкакова Александра Манатӧвна, Президиум Верховного Совета СССР УКАЗӦМ ӧт 11 июля 1979 года, присвоил ВАМ – Матери, родившей и воспитавшей десять детей, почетное звание «МАТЬ-ГЕРӦИНЯ, Мӧсква, Кремль, 11 июля 1979г.».\nНадежда јаан кызы историянын ӱредучизи, заслуженный учитель Республики Алтай деп нерелу болгон 4 уул азыраган, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Колбин Виктор, Моты-Оозы јуртаҥ. Уулдарыныҥ бирӱзи Эмиль Колбин јайалталу, ады чуузы јарлу Республикан национальный драматический театрдыҥ артистеринеҥ, Москвадагы Щепкинин адыла адалган театральный училище божоткон. Раиса (Ако) кызы культуранын ишчизи, кийнинде Томский сельсхозинституттыҥ ветеринарный отделениезинде ӱренеле, ветврач болуп иштеген, 2 балалу, кӱйӱзи кергил сӧӧктӱ Адабасов Сергей Кара-Суу јуртаҥ. Бу кызыныҥ колы мал-ашка томду болгонын Экинур јуртыҥ улузы билетен. Ол бойы билезиле Экинурда улай ла јадып, энезине болушту јӱрген.\nБиктир уулы комбайнер-тракторист болуп колхозто иштеген, темир теске ус болгон, адазыныҥ механизатор јолын апарагн, 2 бала азыраган. Энемнин келди Яковлева Люба база Экинурдаҥ, јаш тужында ак јарыктан јӱре берерде, эки балазын Сурая ла Аржанды бойынын ла балазындый чыдадып колго бутка тургускан, ӱредӱлерге ӱреткен. Ӧрӧкӧн Томск городко балдарына: Роза кызына, баркаларына автобус јӱрбей турган ӧйдӧ, бир таарга эт, экинчи таарга картошко сугалып, јастыра – мыстра орустап Горно-Алтайск ла Барнаул ажыра барып келетен.\nОля кызы Алтай Республика ичинде баштапкы кандидат архитектура билимдердиҥ, «Истоки зодчества Горного Алтая» деп дисстертацияныҥ материалдарыла бичик чыгарган, баштапкы катап алтай улуста јебрен ӧйдӧн бери зодчество бар деп научный телекейге айткан, эмди бойы таҥынаҥ «Горно-АлтайРегионпроект» деп проектный фирмалу иштейт, 3 балалу, кӱйӱзи тодош сӧӧктӱ Ильин Айвар Јоло јуртаҥ. Эки балазы Эмилия ла Айдар база архитекторлор, кожо иштегилейт, кичинек кызы Женя врачка ӱренет.\nТоля (Тогонок) уулы школдо физика математика јакшы ӱренген, база ла темир теске јайалталу болгон, кӧп машиналар јазаган. Толяны энем сӱреен эркеледер болгон, јаанап та каларда «Тоголек балам» деп јажыркадар. Оныҥ кызы Шкакова Арина Экинурдын кӧбӧк Кудачин Бабый ла Шура эјебистин барказы. Экинурда уулы Шкаков Саша (энези Алрушкина Чейнеш, бистин келиҥ) чыдап јат, бу аты ого энемниҥ адына адаш болзын деп адагандар.\nЛюда (Адиман) кызы, инженер связист, бу ла ижинде 25 јылдан ажыра иштеп јат, ату чуулу спортчы волейбол, полиатлон бӱдӱмдерле, кӱйӱзи тӧлӧс сӧӧктӱ Коргин Эркеш Оро јуртаҥ, барказы Эркин кадровый офицер, Забайкальский крайда, Кяхта городто пограничный службада.\nРоза (Розко) кызы врач терапевт, невролог, экӱ кысту, кӱйӱзи Бачишев Виталий Улаган аймактын Кара-Кудюр јуртаҥ.\nБарказы Альбина Тордокова (адазы Олег јуучыл-интернационалист Афганистанда службада) база архитектор, таай эјези Оляла кожо иштейт. Кичинек кызын Шкакова Олесяны энем 1 јашка јетире чыдаткан. Роза кызын, сен балам доктырга ла ӱрен деп, кичинектеҥ ле ала энем айдатан, бис адаҥ ла эку карый берзес сен бисти эмдеериҥ деер. Чындап та, энемниҥ санаазыла ла болды. Роза јакшынак врач деп, Алтай Республика ичинде ады јарлу, эм тургуза ӧйдӧ Сахалин областьта иштейт, правительствоный наградала кайралдатты.\nЭзен уулы мал-ашту, стоянкалу, таксист бӧлуп иштейт, 3 балалу, Ирбис уулы Омский танковый училищеде кадровый офицерге 4 курста ӱренет. Эзенниҥ эш-нӧкӧри Айана келин тӧлӧс сӧӧктӱ Оҥдой аймактыҥ Алтыгы Талду јуртаҥ, Экинурда почтаныҥн јааны болуп иштейт, оныҥ эптӱ бичимели кайын энези керегинде Алтайдын Чолмоныҥ газетиҥ № 101, 07.06.2011 ј. кепке базылган. Эзен уулы темир-тестке, агаш-ташка, тудунар-кабынар јайалтулу ус колду, тереҥ кӧгӱс санаалу Кан-Ӧӧзы аймакка база јарлу.\nЭмма кызы каладагы Гнездиловтыҥ адыла адалган Политехнический колледжтиҥн учебный частиҥ заведующий ле математиканыҥ преподаватели болуп иштейт, 3 балалу. Кӱйӱзи байлагас сӧӧктӱ Бӧкӧв Эзендей Оро јуртаҥ. Энем айдатан кыстарымныҥ эҥ јаражы, деп. Тыш бӱдӱмиле адамныҥ энезин Јаҥарды тӧзӧгӧн деер, айла, Пӧдӱр таайдыҥ кызыла тӱнейлеш деп адам база айдатан. Эркин уулы ада-энезиниҥ эҥ огош балазы јуртында јадат, сӱрекей јайалталу алтайлап ӱлгерлер чӱумдейт, 3 балалу, уулы Аргымай јайалталу спӧртчы самболо. Келди кӧбӧлы сӧӧктӱ Алена Шабалиҥ аймактыҥ Шыргайты јуртаҥ.\nАлдында, адам Момош атту-чуулу комбайнерлордыҥ тоозынада кирген. Тӱнниҥ сменазында ашты согор болгон, оны ла кожо ӧскӧ дӧ колхозчылардын ады – чуузы чыккан: Кобошев Иван, Кукаков Кармаш, Тюлентин Чука ононҥ до ӧскӧлӧри. Момош лӧ Шуранын балдарын јӱрӱмге таскадып аларга, тӱни – тӱжи колхозто ишенегендер. Јаскы иште энем повар болуп иштейтен, оноҥ кӧй кыркыр тужында бистерди эчидип ӧрӧ токтен ишке баштап апаратан: уулдар кой тудар, эмезе кыркыр, кыстары тӱк тажыр.\nБайла ада-энезиниҥ салтары балдарына ӱредуге јайалталузу ла јакшы иштеп јӱргендерине сӱреен јеткен, кийнинде баркалары да тӧзӧӧндӱ ле эрчимдӱ билелик јанжыгузын аппарат.\nЭмма кызыныҥ эске алынганыла: энемле Кожо Ӧбӧгӧн ӧзӧктиҥ кырдыҥ эдегиндеги агаш јыкан јердеҥ будактар јууп барганыс. Кырдын эдегиндеги тӧнӧштӧрдин ӧртӧзынан будактарды бир јерге чоконыс. Энем айткан: школды божодып оноҥ ары ӱренип барбазаҥ, бастыра јӱрӱмиҥге мынай ла «батрак» болуп, бор ботко иштер эдип, соок кышта болзо, изӱ јай да болзо иштенериҥ деп. Јаан ӱредӱлӱ болзоҥ, јылу јерде, јараш кийиналан, каблукту «ток, ток» табышту эдип базып јӱрериҥ. Кезикте иште коридорло базып барадала јараш кийимду, каблуктыҥ токылдап турганын угуп, энемниҥ сӧстӧри килт санаама кирет.\nУулдарын, дезе, энемниҥ амадузыла: бийик ӱредӱлер божодып, ак чамча кийеле, кара галстукту, тере портфельду начальниктер болор деп иженген, је канай салым келишкен, ондый болот. Энем улай айдатан 10 бала 10 башка кылыкту, эки колдыҥ он сабарларындый: он башка сомду, узунду-кыскалу, јоонду-чичкелӱ, оҥду-соҥду ондый ок балдарым ончозы башка кӧрӱмду, јӱрӱмдӱ болор деер.\nКезикте айдар болгон: мениҥ алты кызым турган агашты ӧдӧ конор, тыҥ кыстар деер, а уулдарым эдер-тудар, кабыр-кату ишти бӱдӱрер ле эптӱ ус кӧлду эрлерим, кажызында ла Кудайдан салымы да јолы да бар. Кедери кыштуден абралу атту барып јатсас, энем јаҥар кожоныҥ коолодо кожоҥдоп туратан, мен кожо бодоп то болзо коштоныжарым, бисти улус уктран эмес, санаа јеткенче экӱ кожондорыс». Кайран энем јаштаҥ ла ала уур куч јӱрӱмге ӱренип, бойыныҥ билерин, ӧткӧнин балдарын јӱрӱмге ӱреткен. Сӱрекей чыдамду, бир јалку јок јӱрӱмди ичкери кӧрӧр кижи болгон. Эмди бойыс чыдап, бала баркалу бӧлуп кайра кӧрӧр болзо, бистиҥ эне-адабыс кандый куч јӱрӱп, бойлорынын кӱчиле, аргазыла бистерди азыраган, сӱрекей оморкойдыс».\nОля кызыныҥ эске алынган куучындарынаҥ: «Экинчи бригаданыҥ (тӧмӧртиниҥ улузынын ортозында) кой кайчылар маргаанда энем улай баштапкы јер алып туратан, кӱнинде 120-130 кӧйдӧҥ кыркыр болгон. Адам кӧй кайчылар ӧйдӧ стригальный машинкалардыҥ наладчиги бӧлуп иштейтен. Бир такып ол 1979 јыл болгон, база кой кыркыр ӧйдӧ энем бисти баштайла Тогоноктоҥ лӧ ӧрӧ јаан баладарыла, тук престезе сугатан таарлар (кип дежерис). Кол оӧ, бутла тебер швейный машинкаларла кӧктӧп туратаныс.\nЈайгыда 1980-1981 јылдарда Улагашева улицада колхозтын тураларын балдарыла Кожо дранкалар, шыбар, затирказын эдер, оноҥ черетеер. Кичинек тужыстаҥ, база санаама кирет энемдий келиндер колхозтын ӧлӧн ижинде коло ӧлӧҥ чабып барып туратаны, олорды «домхозтор» деп айдатан, энирде грузовой машинаныҥ устунен орогон јаш ӧлӧҥди чачып ийзе, бис балдары Оныҥ ӧртӧзынаҥ чечектер бедирерис, јыдын јыткарарыс, бу ӧлӧҥди чеденеҥ чыгарбас јаш бӧзуларга экелетендер. Эмдиги Кудачина ороомдо ясли болгон, ондо бистер 1960-1970 јылдардын балдары, энелерис кӧп сабазы јууныҥ балдары болгон, јаш эмчектен баштайла 10 јаштуга јетире јургенис. Бир – эки эне ол эмчек чууда балдарды ӱзезин эмизер, эбеш ле јаандары кичинектерин јӱктенип, ойнодып туратаныс. Ӧл 1969-1970 јылдарда ясляда иштеген улустар санаама киргени: энем, эјебистер Тектиева Эртечи, Кудачина Марук, эмезе Баданова Манкый».\nРоза кызыныҥ эске алынганынаҥ: «1987-1992 јылдарда «члениҥ» койын кабырып турарыста, кыштузы Булакыда болгон. Амыраар кӱнде, бистер барып болужып туратаныс. Јаштаҥ ла ала атка миндирип, уй саарга, кӧй кабырарга ӱредер болгон. Бойлорыныҥ ла јурт јердеги ле иштеп јӱргенине таскаткылаган, бу ла ӧйдӧ база айдар болгон: ӱредӱ албазар мынайып ла бис чилеп ле койдын-уйдыҥ кийнинеҥ базарар деп.\n«Члениҥ» койын кабырарада улустын койлорын энем јузинеҥ таныыр болгон деп улус айдыжар. «Подсос» деп атту уур уйлар да кабырлаган. Балдары узери ле школ ло институтарда ӱренерде, кышкыда, энем туниле пуховый шальдар туур, эртенгизинде јакарган кижи иш јал баазын беретен, оны ӱредӱде баладарга аткарар. Оноҥ до башка база иш јалга улуска тере тон кӧктӧп туратан, одуштар да эдип узанып турар 10 јашту Эзен уулыла Кожо. Ӧнӧйдӧ ӧк балдарыла Кожо талкан, кӧчӧ дӧ сӧгуп садып туратан. Колхозтын уйсаачызы да бӧлуп иштеген. Тан ла 5 саата кышкыда колхозтын грузовой машиназыла Быргастыден, јайгыда Бажынты Бажы деп ӧзӧктӧн тартар.\nКандый да иш болзо энем эрчимду, акту санаазынан чындык бӧлзын будӱрер мӧлју алатан. Экинур јуртын јерлештеристин ӧртӧзында иштенкейиле кайкаткан да, мактуга да чыккан, кару энем».\nАдиман кызыныҥ эске алынганыла: «Куску иште иштеп турган комбайнерлорго айлында курсак азар болгон, бир кӱн пирожоктор быжырала апарар, ол узе чотту биске бирден ле берер, бир кӱн отурала пельмендер эдер јаҥыскан, та канча кижи азырап туратан билер аргабыс јок болгон, энем тӱнде келер улусты азырайла, бистер сакып болбой уйуктакаларыс. Оныҥ кийнинде колхозтыҥ столовыйында иштеген, курсак аскан. Кезикте обедтиҥ кийнинде бис эчидижеле барала ажаналарыс ол санамга артып калган.\nБис Эркеш Коргин кӱйӱзи ле мен Адиман Барнаулда ӱренип ле иштеп турарыста, адам ла энем бистиҥ уулысты Эркинканы ӱч јашка јетире чыдаткан. Ол тушата энем барказын тере тоныҥга кӧйнына кыстап алала, мал-аш кӧрӧр, башкарар, айдарда адам кӧйлӧрды чыгара айдаза, энем тоолоп турган эмтир, байагы Эркинкага энем айткан: Балам бис койды тоологончос, сен унчукпа јибе дезе, Эркинка «је» деп айдар, Оноҥ койды тоозын 100 ажыра тоолоп ажала берзе, байа барказы Эркинка «бир, эки, бир, эки» деп коштонзо, энем ле адам былгалала берер». Энем айдар: је Момош бойсын јӱрерт, кӧйды ары божот, мынайып бу ӱч кижи 4 кӱнге чыгара, кой тоологоныс деп, эрке каткырыжып куучындайтан». Эмди бу барказы Коргин Эркин Алексеевич, Россиянын ла Монголияны границазында офицер-пограничниктин службазында, айыл-јуртту».\nАко кызыныҥ эске алынганынаҥ:\n«Кийнинде энем јаанай берерде, алтай бӧрӱктер кӧктӧӧр болды. Кудайдаҥ энем онойдо ок томду да кижи болгон, канча канча тоолу келиндерге бала табарга томы јеткен. Камык алтай јаҥар кожонды бойы ла чӱмдеп отурар, Оныҥ кӧп тоолу јаҥарларын, алкыш сӧстӧрин Алтай республиканын радиокомитетин кӧмзӧзине Торбокова З.М. бичип јууган эмтир.\nКалганчы јылдарында јуртын, аймактын ла Республика ичиндеги Ак јан деп ӧбщественный ӧмӧликте туружып, Сары бур, Јажыл бур, Эл-Ойында, оноҥдо ӧскӧ алтай чӱмдӱ байрамдарда туружуп, алкап Алтайын, Ӱч – Курбустан, Јаайаным деп башатанып мӱргӱп, ончозына эрчимдӱ турушкан, Алтай улустыҥ јебрен чактаҥ бери јаадарын орныктырарына јаан салтазын јетирген. Шураныҥ, энемниҥн ӱреелери јиит тужындагы Баданова (Аларушкина) Маҥкый, Тюлентина (Кабыкова) Кураш (Республикан Национальный драмтеатрдын художественный руководителиниҥ Иришева Эмманыҥн энези) ак-јарыктан эрте јӱре берген кӧӧркийлер.\nБери ӧйлӧрдӧ карыганча ӱӱрелери, база кожо јараш јаҥарлап, канча канча јиитердҥ алтай тойлорын ла белкенчек-куда байрамдарында чӱм јаҥдарын башакарып јӱргендери: эјебистер Кудачина Марук, Кабыкова Лена, Наева Ачап, Майманова Шура, Аларушкина Шура, Кудачина Шура, Толоева Јијий, Торбогошева Кӱпӱй, Сельбикова Байрыш. Коштой јаткан айылдаштары: эјебистер Кынова Јиит, Лутцева Варвара Ивановна, Кокпоева Александра Шыдыевна, Таштамышева Анастасия Парфентьевна (Оля кызыныҥ баштапкы ӱредӱчизи), оныҥ эш-нӧкӧри Баркин Александр, Кудачин Армис ле Марук эјебис, Карындашевтер Арбын ла Клара, Мендешевтер Кӱндӱй акабыс ла Эжер эјебис оноҥ дӧ ӧскӧлӧри ле де, јаантайын кире -чыгап, јакшы-јаманды да кӧдӱрижип, нак ла јӱргилеген.\nГерой-энелерле де энем Шкакова Шура нак болгон, алтай калыкка јайалталу, иштенкей, тоомјылу улус чыдаткан эјебистер, бойлоры јууныҥ балдары: Аларушкина Кыма, Гармина Нина, Мендешева Эжер, Шокшланова Шура, Транова Таан, Толоева Јијий, Маркитанова Јыламаш, Котонова Айбыш, Чендыева Чадаш.\nЈуунын ӧйдиҥ балдары јаш туштары келишкен, јиит ӧйлӧри јуу-чактын кийниндеги једикпеске, аш-курсагынан аштаганы, кийим-тудумныҥ оҥдузын кийер аргазы јок ӧткӧн. Је ӧндый да болзо олордын јӱрӱми балдарыныҥ, баркаларыҥ су-кадыгыла, јӱрӱмиле бек колбулу, айдарда шидеенду билелик јанжыгуларды адам ла энем биске энчиге артыргыскан.\nЈууныҥ балдары - бистиҥ Шкаковтордыҥ адазы ла энези Момош ло Шура, јӱрӱми ырысту келишкен. Бӱдӱн Союз орооныҥ (СССР) тӱбеги де, кийнинде Алтай республиканыҥ текши Россияныҥ орыныканын да бистин биле де ажыра база катап иле кӧрӱнет. Чындап та, кижиниҥ салымы: бала-барка азыраганынаҥ, иштегенинеҥ, јакып айткан сӧзинеҥ, ойноп-кокурлап ла нӧкӧрлӧжип јӱргенинеҥ, јаҥар-кожон коолотконынаҥ, кӧгӱс- санааларды сананганынаҥ бӱдет ле ӧдӧт.\nӦрӧ турган Ӱч-Курбустан, Алтай Кудайыс јайааныс, биске аргадаачы да, коруучылда, туулган Алтайыс Экинур јалаҥыс, элбек ле турзын, эл-јоны энке-тӧҥкӧ јатсын, эрчимдӱ толо салымду болзын, Кудайыстаҥ курчулу јӱрзин!