Ийнектиҥ ле Аттыҥ маргааны - altaicholmon\nТымык эҥири койылза, јылдыстары јажытту суркурашкан, карарган боочыныҥ ӱстинде беш толынду Ай-Буркан эриккен Алтайда јебренде Ийнек ла Ат Јылтоо-лоштыҥ курдунына кирер деп, экӱ маргаан эткен.\nМаргаанныҥ баштапкы урмады* — байгага озо једери. Экинчи урмады — јеҥӱчилди керелеген аржан суудаҥ амзап ичери. Бу эки урматты кем озо јеҥӱлӱ бӱдӱрер, ол Јылтоолошко кирип, оныҥ курдуны деп кӱндӱлӱ ат адаттырар учурлу болгон.\nКату маргаандарды ӧдӱп, Јылтоолоштыҥ курдунына он бир тынду талдалып калган. Бу тоолошко аржан, тоҥмок, кутук суулардыҥ ээзи јирме тӧрт айры мӱӱстӱ Сыгын база талдалып кирген.\nЈылтоолоштыҥ тоозында эҥ тоомјылу курдуны — 24 айры мӱӱстӱ Сыгын бу маргаанды ӧткӱрзин деп, Буркан-Јайаачы ого тап берди. Уйды кӧрзӧ лӧ јоон, бооду, карды чарбак. Ийт чыкпас јерге ийнек чыга берер, ийт кирбес јерге Ийнек кире берер. Байгага једетен јол узун ла керий баратан болордо, кара агашту арканыҥ ортозыла кӧндӱре маҥтап, јӱгӱрӱк Ийнек Атты ыраак артыргызып, байгага озо јетти.\nМаргаанныҥ јаргызына, томду сугаттардыҥ ээзи јирме тӧрт айры мӱӱзи Айга јеткен, алтын тӱги Кӱнниҥ чогына мызылдаган Сыгынга, кемдер маргыжып турганын Буркан-Јайаачы айтпаган.\n—Сакы ла. Јаргыны чындык ӧткӱр — деп, ого Јайаачы јакыган.\nСугат ээзи кӧрӱп турза, ыраакта тоозын буркурап келеетти.\n—Бу не атазы болотон? — деп, Сыгын кайкап турганча, тӧрт саны тӧрт башка майчыҥдаган, туйгактары айрууш чылап айрайган, чарбак карды кӱкпеҥдеген, мурун суузын мус тӧккӧн, ак кӧбӱк тери чачылган, мӧӧрӧгӧн, бустаган, кылак кӧстӧри аҥданышкан, тынаастаган Ийнек маҥтап келетти.\nИйнек кату јаргычыныҥ алдында тура тӱшти, сӱзерге айрууш мӱӱстерин удура суй тутты, кара јерди чапчый берди, кыйгас кӧстӧри кызарып айтты:\nЈаан, улу маргаанды\nАт кӧлчинди озолойло,\nАк-чоокыр Ийнек мен алдым.\nБажыҥа јаба каткан,\nСырлу ок сыылап келип,\nКӱр кӧксиҥди ӧткӱре аткан\nСыгын Сытрыч саатабай,\nМеге аржан сууны\nОжыркабай, кӧргӱзип бер!\nТомду сугаттардыҥ ээзине Ийнектиҥ кыдырмак сӧстӧри јарабады, кылак кӧстӧри ичине кирбеди.\nМалт эткен малта\nБач эткен балкаш\nТӧрт санын кӱлӱдип\nСойдырган чарбак Ийнек\nСуу јадыры, ичип ал — деп, Сыгын айтты.\nИйнек кайа кӧрзӧ, јаҥмырдыҥ кийнинде артып, ӧтӧккӧ-чӧпкӧ кожулып, чейилип калган тӱӱнти суу јадыры. Оноҥ суузы канганча ичип алала, Ийнек сӱӱнип, кеде берди.\nЈирме тӧрт айры мӱӱстӱ Сыгын оноҥ ары кӧрӱп турза, кезикте теҥериниҥ тӱбиле учуп, кӱмӱш јылдыстарла ойноп, ойто јажыл јерле јелип, кӱӱлеген салкынла јарыжып, сӱрлӱ чечекти кӧмӧ баспай, јаш ӧлӧҥди јайа баспай бијелеген, јоргологон эрјине Ат келип јатты. Ару јалы Айдыҥ чогына јаркындалып, торко куйругы Кӱнниҥ чогына суркурап, как бажын јеҥил серпип, шыҥкырада киштеп, аржан ээзине ол айтты:\nСын јерде турарда,\nСыны јараш Сыгын,\nӰни јараш Сыгын.\nКош аркада турарда,\nКоо сынду Сыгын,\nКожоҥы јараш Сыгын.\nАк айасты чийип турат,\nАмыргы ошкош ӱниҥ\nИчерге аржан суу бер!\nМаргаанныҥ кату јаргычызына эрјинениҥ эптӱ эрмеги јарады, јылу, јараш кӧрӱжи ичине кирди:\nКӧк айастыҥ алдына\nКӧнӱ јорго јелип јӱр,\nСары чечек ӱстиле\nСалкын кептӱ ойлоп јӱр.\nКӧк ӧлӧҥнӧҥ талдап ји,\nАржан сууныҥ арузын ич! —\nдеп, Сыгын ак-сары Эрјинени алкайла, маргаанныҥ турултазын керелеген томду аржан сууны кӧргӱзип берди.\nЈылтоолоштыҥ курдуны деп\nТоомјылу ат адандым.\nАйры мӱӱстерлӱ Сыгын-эје,\nКојырада отогон Сыгын-эје,\nАйланып отогон Сыгын-эје,\nАлтын тӱгиҥ сынбазын,\nАмыргыдый ӱниҥ тунбазын.\nАлты толыкту Алтайдыҥ\nЫжыгына амыр јӱр — деп, Эрјине мал суузынын кандырып, Сыгын јаргычыны алкайла, озогы јолыла јал-куйругы јалбырап, чеп-чек маҥтай берди.\n«Ийнек ле Ат нениҥ учун экӱлези Јылтоолоштыҥ курдунына кирген?» — деп, Буркан-Јайаачы кайкады. «Мени тӧгӱндеди эмеш пе» — деп, ол Сыгынды алдырды.\nАайы-тӧӧйине чыгар болзо, маргаан аайынча Ийнек озо баштап байгага јеткен, је маргаанныҥ турултазын — аржан сууны ичпеген, тегин, кирлӱ суу ичкен. Јӧптӧжӱ аайынча, јӱгӱрӱк ийнек маргаанды алган. Јылтоолоштыҥ курдуны деп тап-эрикти алган.\nЭрјине мал экинчи де келген болзо, маргаанныҥ турултазын-јеҥӱчилдик аржанын ичкен, јӧптӧжӱ аайынча маргаан-јеҥӱни база алган. Тӧгӱн, меке — не де јок. Је «Јылтоолоштыҥ курдуны» деп, јӱк ле он эки тынду ададар керек. Је мында курдундардыҥ тоозы он ӱч, артык амыйтанды курдунныҥ тоозынаҥ чыгарар керек.\n«Сезимиҥе салдырып, булгакту маргаан ӧткӱргеҥ» — деп бурулап, Буркан-Јайаачы ӧрӧкӧнгӧ Јылтоолоштыҥ курдундарыныҥ тоозынаҥ Сыгынды бойын чыгарарга келишти.\nОноҥ бери эрјине мал кирлӱ суу ичпес јаҥду, ару, аржан, тоҥмок суулар ичер болуп калды. Ийнек дезе ӧтӧк, балкаш чейилген састыҥ кӧӧлмӧгин, јолдогы тӱӱнти сууны ичер болуп калган. «Кир, чӱш колышкан кӧӧлмӧк сууны ичпезем, суузыным канбайт» — деп, Ийнек кебинде айдатан эмтир.\nИйнек јылда албаты-јон, уйлар чылап, кыйгастажып, кылаҥдажып, кыйыктажып, керек дезе кезек ӧйлӧрдӧ сӱзӱжип те тургулаар.\nКуран айда Ийнектиҥ сӱди коојырай да берзе, койылып, амтаны кире берер. Сӱтти сааза, каймагы болчоктолып, сабаттыҥ кырына јапшынып турар. Кайнаткан сӱттиҥ ӧрӧмӧзи арбын, сарјузы тамзык, тотоо болор, оныҥ учун куран ай Ийнек јылга темдектелет.\nЭпшилердиҥ бойына јуук, кару малы — ийнек. Оны соксо, кебинде ийнек ээзиниҥ кӱр-кӧксин ойо сӱзет. Бир ийнектиҥ мӱӱзине соксоҥ, јӱс ийнектиҥ мӱӱзине тоҥдолор. Бир ийнекти сыймазаҥ, јӱс ийнек сӱӱнер.\nИйнекти саап јаткан келин оныҥ бозузыныҥ бажына, будына, майканына соксо, ол согулта келинниҥ бойыныҥ балазына тийет. Колдоры сыраҥдууш кыйгас келинниҥ эткен сарју-куруды да арбызы јок болуп, келер јайга јетпейт.\nИйнекке јалакай болуп, оны эркетенде алып јӱрзе, керсӱ келин кӧнӧккӧ толо койу сӱт саап алат. Кӱнге толо кычкыл чегендӱ, аткыска толо тамзык курутту, куукта толо ток сарјулу отурат. Ийнектерге сӱт тӱжӱп, койылган ӧйди тузаланып, иштеҥкей келиндер јылына јийтен тамзык, тоото курсагын белетеп алгылайт.\nИйнек јылда кыш соок, кары јаан, кату, кӱч јыл болот. Ийнектердиҥ бойлорыныҥ да мӱӱстери чупча тоҥуп, јаскыда кӧп уйлар, мал-аш кӧдӱртип ӧлӧт. Кубулчак јастыҥ солуныжына чыдашпай, анчада ла уйлар кӧп коройт.\nӰргӱлјиде каа-јаа Ийнек јылда јыл јымжак ӧдӧр, је андый ӧйлӧр тӱӱкиликте сӱрекей ас учурайт.\nИйнек јылда чыккан эпшилерди эш-нӧкӧрлӧри карузып, чебер алып јӱрзе, јылдардыҥ ӧткӧниле олор там јаранар. Олор кезикте кылыктанып, тилдери узап чыгат, је кара санаа јок учун, калју кылыгы чечилип, чугулы кайыла берет деп, кезик јаан јаштулар айдыжатанын угуп јӱретем.\nИйнекчилер бичикке, ӱредӱге јайалталу. Олордыҥ ортозынаҥ албаты-јонго јаан туза экелер, кежиги јаан, јайалтазы элбеги де бар. Ийнекчи эпшилер колы кокту, алаканы арбынду болот. Олор курсак-тамакты там-зыктап, тотоолоп белетеерин јакшызынар. Анчада ла байрам кӱнде мазаныҥ ӱсти суурумнаҥ ээлип турзын деп кӱӱнзеер.\nТӱбек ийнекчилерге аракы ажыра билдирбезинеҥ ӧҥӧлӧп келет.\nАлтай калыкты Јаҥы јылла уткыганымла,\nОн эки ай эбирип,\nОйто јерине турды.\nJылдыҥ ӧйи солунып,\nJылыжып ӧдӧ берди.\nБозогостоҥ эски jыл\nБоро тонду чыгып jат.\nБолгон ончо кӱчтерди\nБожотпостоҥ апар jат.\nСакылталу Јаҥы jыл\nКемге ырыс ла jеҥӱ,\nКемге амтанду кӱндӱӱ,\nКемге ийде, кемге сӱӱш,\nКемге кӧкиген учуш.\nКемге jедим, кемге тӱжӱм,\nКемге jаркынду jӱрӱм,\nКемге ӧлӧҥ, кемге кабай,\nКемге талайлу Дубай…\nЧыккан кӱниҥле, кару нӧкӧрим,\nАкту кӱӱнимнеҥ сеге кӱӱнзейдим:\nТыт агаштый бек су-кадык,\nJаныҥда болзын нӧкӧр артык.\nТелекей кеминдий jаан ырысты,\nJӱзиҥде ойноор эрӱ каткыны,\nJӱректи кычыклаар ӱргӱлjи сӱӱшти,\nJаҥардый божобос узун сӱӱнчини.\nАлтайыс корулап, сыныҥды алказын,\nJажына ийде бойыҥды курчазын,\nУлустыҥ jакшызы jолыҥда туштазын,\nСананган амадууҥ чынга кубулзын.\nЭнеҥниҥ эркези канат берзин,\nАдаҥныҥ айтканы санаа кошсын,\nКӧксиҥде кызу одыҥ чагылзын,\nКарманыҥ баалу чаазынла толзын.\nКере ле кӱн jӱрегим тӱбинде\nУчы билдирбес кӱӱ угулат.\nКӧлзӧштиҥ ордына тымый ла тӱшсем,\nОйто ло кожоҥ кӧксимде jайылат.\nКызара чагылган танго ӱни\nТыҥып, jоголып мени кычырат.\nТӱжимди собырган jерлик Испания\nСагышты ӱйгендеп, амырым апарат.\nБир ле уксам, Кыдаттыҥ кӱӱзи\nJӱректи чымчып, эркелеп тартылат.\nСалкынга jайканган сакура чечеги\nӦткӧн jорыкты керелеп агарат.\nОноҥ ары аттардыҥ тибирти,\nБыр, тоозын, балкаш теҥериде,\nУзун чечектӱ jикпе кийген\nЦыган кыс тыҥытту биjеде.\nКӱӱлер колболып табыжы тыҥыды,\nТӱҥӱрлер баштады кокымай ойынын,\nКышкы эҥирде jӱректи чочыткан\nКайкамjык кӱӱлерди угарга солунын.\nКЕЧЕ, БӰГӰН, ЭРТЕН\nКече, бӱгӱн, эртен,\nТаҥ, тӱш, эҥир,\nБаза бир кӱн ӧдӧ бертир,\nЭҥир, таҥ, тӱш,\nКараҥуй jарыкла тудуш.\nКече, бӱгӱн, эртен —\nТизилип кӱндерис кемjилген,\nСоҥзун, башкӱн, бӱгӱн —\nТилис кандый ла jӱзӱн.\nБашкыjыл, былтыр, быjыл\nӦткӧнин тӱҥдеерге jеҥил.\nБыjыл, эзенде, кийнинде\nТургай не чакылар jеринде?\nТаҥ, бӱгӱн, эмди\nКажыбыс кайда эптелди?\nКем ӱлтӱреп ачуга сыныкты,\nКем ӧҥжӱп, сагыжына jетти?\nТууларда, чӧлдӧрдӧ, талайда\nБыйанду jӱрзин кижи таҥдарга.