«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс» - altaicholmon\n«Келер ӧйисти кожо талдап аларыс»\nЭкс-премьер Владимир Петров тергеени ӧскӱрер Тӧс јердиҥ ижинде туружып баштаганы калганчы ӧйдӧ јаан политикалык кайкал-ачылталарыныҥ бирӱзи болгон. Бу Тӧс јер республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохординниҥ баштаҥкайыла тӧзӧлгӧн. Алдында башкаруныҥ председатели болгон кижини јӧмӧп турган улус оноҥ андый алтамды сакыгандар ба, ого мындый санаа кайдаҥ келген? Јарлу политикле куучын-эрмек шак бу сурактаҥ башталган.\nВладимир Иванович берилген суракка карууны «Республиканыҥ јилбӱлери меге јаантайын баштапкы јерде турган — деп јандырган. — 1997 јылдыҥ башталганында отставкага кандый шылтактарла аткарылганымды эмдиге јетире оҥдобойдым, бу јылдардыҥ туркунына тууразында јӱк ле ширтеечи болуп јӱрӱп јадырым. Је бу јылдарды акту бойыма чек јылыйтып салгам деп айдып болбозым. Тен тоҥ ло андый эмес — бисте республикада улай ла башка-башка форумдар ӧдӧт, олордыҥ тоозында телекейлик кемдӱлери бар, кезиктеринде экономиканыҥ, культураныҥ ла экологияныҥ сурактары шӱӱжилип кӧрӱлет. Мен олордо база туружадым. Таҥынаҥ бойымныҥ ӱредӱӱмди кичееп, јаҥы билгирлер аладым. Онызы јаантайын јакшы политический формада болор аргалар берет. 2014 јылда, республиканыҥ башчызына талдаштар ӧдӧрдӧ, ӱнбереечилер мени эрчимдӱ јӧмӧгӧндӧр. Ол учун олорго јаан быйан айдадым.\n90-чы јылдардыҥ ортозында мен Алтай Республикадаҥ сенаторго тудулгам, је чынынча айтса, федерал кемдӱ политик болоры ол мениҥ керегим эмес. Республиканыҥ јилбӱлери меге канайтса да јуук ла јарт деп база катап айдарга келижип јат. 1997 јылдаҥ бери республиканы башкарган башчыларла болгон оҥдошпостордыҥ шылтактары шак мыныла колбулу деп бодойдым. Олор федерал башкараачыларга республиканыҥ јилбӱлерин кӧп катап толыгандар, а мен андый алтамдарды чек јаратпас кижи инем.\nБистиҥ башкараачылар анайда ок политикага ӧйинеҥ ӧткӱре кӧп киришкендер. Ол дезе ишке јаан качалаҥын јетирген. Ол ӧйдӧ ПРЕС, СПС АПР ла ӧскӧ дӧ партиялардыҥ јилбӱлери баштапкы јерге тургузылган. Арткандары, ӧскӧ партиялардыҥ улузы кандый айалгаларда болгон? Каткымчылу да учуралдар болгон эмей. Темдектеп айтса, ӱредӱлӱ заведениелердиҥ башкараачыларын аграрный партияга кирзин деп молјогондор. Ороондо чек ӧскӧ партия башкарган, а бистиҥ аграрийлер дезе бойлорын федерал тӧс јерге удура тургускандар, мынызы республиканы ӧскӱрерге база качалаҥын јетирген.\nОтставканыҥ кийнинде мен 22 јылдыҥ туркунына республиканы башкарган башчыларга бир де кереги јок кижи болгом. Качан республиканыҥ удурумга башчызы Олег Хорохордин меге телефон согордо, ого коркышту тыҥ кайкагам. Ол кӱн Пасханыҥ байрамы темдектелген. Ол, бойыныҥ ӧйин карамдабай, колбуга чыгып, туштажып, куучындажып кӧрӧр керек деген. Мен бу туштажуга барып јадала, бистиҥ ортобыста ӧдӧтӧн куучын узак ӧйгӧ лӧ тузалу болор деп бир де сананбагам. Бис бастыра ла сурактарды шӱӱшкенис. Оныҥ республикадагы айалганы јакшы билери мени кайкаткан.\n— Јаҥы башкараачыда иште республиканыҥ јилбӱлериле башкарынгадый кӱӱн бар деп кӧрӱнди бе? Слерде андый сезим артты ба?\n— Бар болгодый. Республиканыҥ удурумга башкараачызы талдаштарга ол кандый да партияныҥ турчызы эмес деген кӱӱн-тапту барып јатканы меге јарап јат. «Единая Россия» партияныҥ тергеелик бӧлӱгиниҥ талдаштар ӧткӱрер штабында, 2014 јылда болгон талдаштарга кӧрӧ, эмди чек ӧскӧ ууламјы-стратегия салынганын ајарадым. Је бу сыгын айда болотон талдаштарга белетеништӱ иштиҥ политикалык айалгаларыныҥ јӱк ле тыш бӱдӱми. Олег Леонидовичле болгон туштажуныҥ кийнинде, мен јерлештериме ол кандый баштаҥкайлар эткенине лапту ла тереҥжиде кӧрзин деп айдар кӱӱним бар.\nБис оныла кадрларла колбулу политика керегинде кӧп куучындашканыс. Мен ого биске кӧп лӧ сабазында Алтайский крайдаҥ келип турган «варягтар» керегинде ачыгынча айткам. Олордыҥ бастыразына шыдарында кӧп лӧ саба учуралдарда республиканыҥ јилбӱлерин ајаруга албайтан кылык-јаҥ бар. Оныҥ да учун биске јаҥы кадровый политика сӱрекей керектӱ. Олег Леонидович јаан удабай Алтай Республиканы ӧскӱретен команданы јууп тӧзӧӧри јанынаҥ баштаҥкай эткен. Кадрлардыҥ резервине кирерге кӱӱнзегендердиҥ тоозы ороондо баштапкы јерге чыкканына јаҥыс та мен эмес, је ол база кайкаган болор. Республиканыҥ башчызыныҥ јамызына кандидат кижиниҥ мындый баштаҥкайы ла алтамы таҥманыҥ сыраҥай ла чике ӧзӧгине тийген деп айдар керек. Угузу-бичик бичиген улус талдаштарга муҥдар тоолу бойыныҥ улузын экелер ине.\nМеге Олег Леонидовичле бистиҥ республикада башкараачы кадрларга јиит улусты экелери јанынаҥ куучындажарга јилбилӱ болгон, андый алтамдарды эдерге бисте ончозы бар.\nРеспублика канча јылдарга улай ороонныҥ ла гран ары јаныныҥ бир кезек эҥ јакшы деген вузтарында билгирлери бийик јӱстер тоолу специалисттерди белетеп чыгарган. Олор эмди кайда? Кыйалтазы јогынаҥ «Единая Россия» партияныҥ турчызы болотон некелтелер олордыҥ профессионал ӧзӱмине јаан чаптыгын јетирип јат деп бодойдым. Ачыгынча айдалы: бисте партийный эмес башкараачылардыҥ тоозы кӧп беди? Кӧрзӧгӧр дӧ, сурак канайда туруп јат.\nӦскӧ дӧ ӧҥзӱре сурактар бар. Бу јууктарда республиканыҥ бажында турган башкараачыларда кандый да кадровый политика болбогон деп айдар керек. Калганчы 10-12 јылдыҥ туркунына бисте кандый кадрлар иштегенин ајаруга алзабыс, ончозы илезине чыгып, ол ло тарый јартала берер. Озогы ӧйдиҥ садынчык ла јалканчык системазынаҥ мойноп, оныҥ салтарынаҥ тӱрген-тӱкей айрылар керек. Олег Леонидович база мынайда ла сананып јат. Оныҥ мындый кӱӱн-санаазы мени сӱӱндирди. Ого элдеҥ ле озо башкараачы ишчилердиҥ керекти јакшы билер јайалтазы, профессионализми ле улусла иштеп билер кӱӱн-табы учурлу.\n— Слерге суракты кӧндӱре ле берерге јараар ба? Башкараачыларды бистиҥ республикага тууразынаҥ экелип турганы керегинде айдып турала, слер экӱ ортодо «барнаулизация» деген тема аайынча куучын-эрмек ӧткӧн бӧ?\n— Эйе, мен Олег Леонидовичтеҥ Роберт Пальталлердиҥ ордына јаҥы вице-мерге «Алтайавтодордыҥ» јааны болуп иштеген Алексей Андронов тудулар ба деп, ачыгынча сурагам. Бу сурак Интернетте кӧп бичилгени ле айдылган учун оныла јилбиркебес учурым јок болгон. Олег Леонидович бу суракка «јок» деп каруу јандырган. Бу кижиниҥ бистиҥ республикага келгени Барнаулдагы иштеги биографиязыла бир де колбулу эмес. Башкаруныҥ јаҥы составында баштапкы ордынчыныҥ јеринде чек ӧскӧ кижи болор. Ол кижи, айса болзо, Алтай Республиканы ӧскӱрериниҥ бӱгӱнги командазыныҥ турчыларыныҥ тоозынаҥ тудулар.\nРеспубликаныҥ удурумга башчызыныҥ айткан сӧстӧрине карууны мен кийнинде «Горно-Алтайавтодордо» кадрлар јанынаҥ болгон јаҥыртулардаҥ тапкам. Алдында крайдыҥ «Автодорыла» тудуш ла колбулу болгон улус јерлерин јайымдап, оны ӧскӧ улуска берген. Мен политикада кӧпти кӧргӧм. Талдаштар алдында мындый јаҥыртулар, байла, тегиндӱ эмес болуп јат деп јӧпсинер керек. Јаҥга Семен Зубакин ол эмезе Михаил Лапшин келерде, а Александр Бердников керегинде айтпаза да јарт, бистиҥ «Горно-Алтайавтодордо» кандый кубулталар болгон эди. Оны не эске алынып кӧрбӧс.\nЧындап, Олег Леонидовичле бис экӱ ӱч катап тушташкан турубыс не. Бу политик арткандарынаҥ бойыныҥ кӧрӱмиле аҥыланат, ол кандый бир группировкадаҥ камаанду эмес болгоныла база танылу. Мен бу јанын кажы ла туштажуда темдектеп јадырым. Айдарда, президенттиҥ администрациязында бу кижи јанынаҥ чын талдаштар эдилген.\n— Туштажуларда Слер кандый кӱӱнземелдер айтканыгар? Олор керегинде угарга јараар ба?\n— Эл-јон вице-премьер Роберт Пальталлердиҥ отставказын элбеде шӱӱшкенин ајаруга алып, туштажуда баштапкы ордынчы јанынаҥ суракты кӧдӱргем. Мен бодозом, бу јамыда јербойыныҥ тургун калыгыныҥ чыгартулу кижизи отурар учурлу. Куучын-эрмек башчыныҥ баштапкы ордынчызы керегинде ӧдӱп јатканын база катап чокымдап айдып турум. Олег Леонидовичке ол керегинде кӧндӱре ле айткам. Республиканыҥ удурумга башчызы мениҥ айтканымла јӧпсинзе, алтай улус оны талдаштарда јазымы јогынаҥ јӧмӧӧр эди.\n— Мындый учуралда ээчиде сурак бойы ла чыга конып келди. Слер, акту бойоор, республиканыҥ алдындагы башкараачылары кайда јастыргылаган, олор кандый бӧлӱктерде когыс иштеген деп айдар эдигер?\n— Бу јанынаҥ кезик шӱӱлтелеримди мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Олордыҥ јербойыныҥ аргачылыгына кӱӱн-кӱч јок болгон табын база темдектеер керек. Кӧп улуска Михаил Лапшинниҥ башкарган ӧйи јарап јат. Је республикага шак оныҥ келгениле колбой, бисте Москваныҥ олигархтары кӧптӧп баштаган эмей. Тергееде Юрий Лужковко јуук болгон бизнес-структуралар ас эмес тӧзӧлгӧн. Бердниковтыҥ башкарган ӧйинде бу ууламјы оноҥ ары кӧндӱккен. Бу губернатор кӧндӱре ле «биске јаан капитал керек» деп айдатан. Оноҥ улам оогош ло орто аргачылык јайрадылып, јоксыраган. «Јаан балыктардыҥ» једимдерин бис анайып ла кӧрбӧдис.\nОлег Хорохординниҥ куучынын тыҥдап, ол јербойыныҥ аргачылыгын ӧскӱрер кӱӱндӱ болгонын темдектегем. Республиканыҥ удурумга башкараачызы тергеелик јаҥдардаҥ узак ӧйгӧ сакыган санаа-шӱӱлтелерди баштапкы ла катап угуза айтты. Ол оогош ло орто аргачылыктыҥ болужыла јаҥыдаҥ 32 муҥ иштеер јерлер ачар кӱӱндӱ. Бис иштеер јерлерди республиканыҥ башкараачыларыныҥ болужыла бойлорыс ачар учурлу. Мында депутаттардыҥ јаҥы корпусынаҥ кӧп неме камаанду болорын ундыбас керек.\n— Владимир Иванович, Слерге республиканыҥ башчызына кандидат Олег Хорохординле ӧткӧн куучын-эрмектиҥ кажызы эҥ ле јилбилӱ деп кӧрӱнген?\n— Бу кижиде јербойыныҥ сурактарыныҥ аайына чыгар керекте государственный кӧрӱм-турум бар. Федерал структураларда иштеген ченемел бары билдирди. Темдектезе, оны «Долина Алтая» деген ӱлекердиҥ оноҥ арыгы салымы санааркадат. Ол бӱтпеген ӱлекерди учына јетирер шӱӱлтелӱ. Је мен оныла јӧпсинбегем. Мениҥ кӧрӱмим чек ӧскӧ. Биске «тал-табышту ӱлекерлер» керек јок. «Долина Алтаяныҥ» јеринде јакшынак инфраструктура тӧзӧлгӧн. Биске анда «келер ӧйдиҥ» калазын тудар керек. Оны кезик улус экоград, база ӧскӧлӧри су-кадыктыҥ тӧс јери деп адагылайт.\nБиске јаан суубуунты база керек јок. Ол «Бирюзовый Катуньнаҥ» иле кӧрӱнет. А бот ачык теҥериниҥ алдында бир канча бассейндерди тутканы айландыра турган ар-бӱткенди сӱрекей јакшы толтырар эди. Мында кижиниҥ јӱрӱмин узадар тӧс јерди тӧзӧӧргӧ бастыра аргалар бар. Бу јерде анайда ок «Алтайдыҥ цивилизациязы» деген ӱлекер аайынча тӱрк ле славян калыктардыҥ культуразыныҥ ла укаа санаазыныҥ тӧс јерин не ачпас. Ороонныҥ президенти Владимир Путин бистиҥ республиканы ноосфераныҥ ӧзӱмине јарамыкту тергее деп адаганын биске бир де ундыбас керек. Айдарда, бисте В. И. Вернадскийдиҥ фондыла колбулар тудуп, ӧмӧ-јӧмӧ иштеер јарамыкту аргалар бар. Ичкери ӧзӧргӧ, јадын-јӱрӱмди јарандырарга мындый јарамыктарды не тузаланбас?\n«Долина Алтаяныҥ» јеринде байа деловой деп адалаачы туризмди (эмезе конгресс-туризмди) ӧскӱрер аргалар база бар. Алтайга јилбӱлер там ла тыҥып турган ӧйдӧ анда башка-башка бӱдӱмдӱ конференцияларды, форумдарды, симпозиумдарды не тӧзӧп ӧткӱрбес. Олег Леонидовичке бу шӱӱлтелерди айдарымда, оныҥ бу сурактарга јилбӱлери база бар болгоны меге иле билдирген. Кажы ла туштажуда бу кижиниҥ бистиҥ республиканы сӱӱп турганы јарт кӧрӱнген. Удурумга башчы тергеени јакшы билер, нениҥ учун дезе ол бистиҥ јерде мынаҥ озо кӧп катап болгон. Билбеген немелерди оҥдоп, бойына јартап алар кӱӱндӱ кижи. Бу кӱӱн-санаазын ол јажырбай јат. Ол улусты угуп билериле база аҥыланат. Оныҥ мындый кылык-јаҥы оныла тушташкан улуска база јарап јат.