Агаш ээлемдеги айалга кубулар - altaicholmon\nБу јуукта Россия Федерацияныҥ Государственный Думазыныҥ председатели Вячеслав Володинниҥ јӧмӧлтӧзиле, оныҥ баштапкы ордынчызы Иван Мельниковтыҥ башкарганыла агаштыҥ байлыгын кӧп ууламјыларла тузаланарын јасакберим аайынча аайлаштырарыныҥ сурактарыла колбулу парламентский угуштар ӧткӧн.\nОныҥ ижинде Алтай Республиканыҥ государственный јасакчы јаҥыныҥ Федерация Совединде чыгартулу кижизи, агаш комплекстиҥ курч сурактары аайынча Федерация Совединде экспертный консультативный советтиҥ башкараачызы Татьяна Гигель турушкан.\nПарламентарийдиҥ темдектегениле, бу парламентский угуштар Россияныҥ башка-башка тергеелеринде беш бӧлӱктей ӧткӧн Национальный агаш форумныҥ адакы јууны болгон. Јуунда депутаттар, Федерация Совединиҥ турчылары, федерал министерстволордыҥ ла ведомстволордыҥ, јаҥныҥ тергеелик органдарыныҥ, јондык ла билим организациялардыҥ, профессионал биригӱлердиҥ чыгартулу улузы туружып, форумныҥ туружаачыларыныҥ мынаҥ озо эткен шӱӱлтелерин шӱӱшкен. Олор агаш ла аҥдаш аайынча јасакберимди јарандырарыныҥ тӧс ууламјыларын чокымдаган.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, тузалу јуун болгон. Бу туштажу-јуунга ороонныҥ бастыразына јуук тергеелеринеҥ агаш ээлемниҥ ле агашпромышленный ком-плекстиҥ чыгартулу улузы кычырылганы кӧпти айдат. Бу јуунга журналисттердиҥ де јанынаҥ јаан ајару болгон.\n«Специалисттердиҥ, Госдуманыҥ ла јаҥныҥ органдарыныҥ чыгартулу улузыныҥ айткан куучындарын угуп тура, бистиҥ экспертный совет иштеп баштаганынаҥ ала тӧрт јылдыҥ туркунына мен мындый элбек кемдӱ ле чокым тӧзӧлгӧлӱ шӱӱжӱ ӧдӱп јатканыла баштапкы ла катап јакшызынып отургам – деп, сенатор куучындаган. – Уч-турулталар кӧскӧ кӧрӱнет – агаш ээлемниҥ курч сурактарын бийик государственный кеминде шӱӱжип баштаган. Доклад-јетирӱлер эткендер кӧдӱрген сурактардыҥ бастыразы бистиҥ экспертный советте кӧрӱлген сурактарла колбулу болгонын аҥылап темдектеер керек. Темдектезе, ол ло агаш байлыкты орныктырары, агаш ээлемниҥ инфраструктуразы, кадровый ла јонјӱрӱмдик сурактар, агаштарды ӧрттӧрдӧҥ корыыры, бӱгӱнги ӧйдиҥ технологияларын тузаланары, билимдик јеткилдеш, эм ӧлӧҥдӧр лӧ ӧскӧ дӧ сурактар шӱӱжӱге чыгарылган болгон».\nЭкономиканы билдирлӱ ичкерледери агаш байлыкты билгир тузаланары јогынаҥ болбозы ороон кеминде айдылган. Бис тургуза ӧйдӧ 60 муҥ кире предприятиелерлӱ ле иштеер 1 миллионноҥ кӧп јерлерлӱ бӧлӱкти чеберлеп алар учурлу.\nТатьяна Гигельдиҥ шӱӱлтезиле, агаштыҥ сурагына учурлалган беш форумда ӧткӱрилген иш бойыныҥ јарамыкту уч-турулталарын экелген, калганчы јылдардыҥ туркунына бу бӧлӱкте јуулып калган курч сурактардыҥ аайы-бажына чыгар арга берген. Андый аайлаштыру иштер бӱткӱл бӧлӱкти кызалаҥ айалгадаҥ чыгарарына алтам эдер арга берет.\n«Беш јыл кайра башка-башка трибуналардаҥ агаш ээлем јанынаҥ јаҥыс ла куру критика болгон болзо, бӱгӱн бойыныҥ курч сурактарын профессионалдар кӧдӱрет. Олордыҥ чокым тоо-тӧзӧлгӧлӱ куучындарынаҥ бӱгӱн бӧлӱкте кандый айалга тӧзӧлип калганы јарт кӧрӱнет» – деп, сенатор темдектейт.\n– Мениҥ шӱӱлтемле, бу туштажуда ар-бӱткенниҥ байлыктары аайынча министрдиҥ ордынчызы, агаш ээлемниҥ федерал агентствозыныҥ башкараачызы Иван Валентиктиҥ «качан бис бирлик – ол тушта бис ийде-кӱчтӱ» деп айтканыныҥ учуры јаан. Андый кӱӱн-санаа јуунныҥ ижинде «кызыл чийӱле» барган – деп, парламентарий айткан.\n«Јуунныҥ тӧзӧӧчилери агаш ээлемниҥ чыгартулу улузыныҥ СМИ-де јарлалган бичимелдерине, олордыҥ айтканына јаан ајару эткенин јаҥыс ла јакшы јанынаҥ темдектеер керек. Ол материалдардыҥ тоозында мениҥ де, бистиҥ советтиҥ турчыларыныҥ да бир канча докладтары болгон. Ол јетирӱ-докладтар Федерация Совединде, Государственный Думада ла Агаш форумда башка-башка площадкаларда агаштыҥ темазы аайынча эдилген болгон. Мынаҥ кӧргӧндӧ, бистиҥ совет агашла колбулу курч сурактарды текши шӱӱжӱге чыгарарына база камаанын јетирген ле ол јетирӱ-докладтар јаҥы ийде алынган» – деп, парламентарий јартайт.\nОныҥ темдектегениле, чынынча айтса, ол бу јууннаҥ кӧдӱриҥилӱ кӱӱн-санаалу чыккан. Кайда да анда, кулуарларда, айтканы бир неме, је качан куучын Госдуманыҥ кеминде ӧдӱп турганы чек ӧскӧ керек. 2007 јылда јарадылган Агаш кодексте тутак-једикпестер јеткилинче, ол документ бӱткӱл бӧлӱкти онјылдыктарга кайра «таштаган». Госдуманыҥ трибуназынаҥ, оныҥ башкараачыларыныҥ ла парламенттеги фракциялардыҥ чыгартулу улузыныҥ турушканыла, бӧлӱктиҥ јааны Иван Валентик бис агаш байлыкты тузаланарыныҥ тузазын бийиктедерге турган болзоос, бӧлӱкти башкарарыныҥ азыйдагы системазына бурылар учурлу деп айтканы кӧпти керелейт.\nЈуунда айдылганыла, депутаттар Госдуманыҥ шӱӱжӱзине «Агаш аразынаҥ јууп алган јиилектерди ле мешкелерди акчага табыштыратан заготовительный контораларды орныктырары керегинде» јасактыҥ ӱлекерин чыгарар. Сенатордыҥ шӱӱлтезиле, бу јаан учурлу керек, ол бӧлӱктиҥ текши ӧзӱмине камаанын јетиреринде алаҥзу јок.\nПарламенттеги фракциялардыҥ да башкараачылары агаш байлыкла колбулу сурактарга ајаруны тыҥыдар керектӱ болгонын аҥылаган. Темдектезе, ЛДПР-дыҥ башкараачызы Владимир Жириновский агаштарла колбулу сурактардыҥ аайы-бажына чыгар ӧй келгенин темдектеп, бистиҥ ороон экономикада ичкери јаан алтам эдерге турган болзо, ар-бӱткенниҥ байлыктарын аайлу-башту тузаланарын тӧзӧӧр керек деген.\nӦрӧ айдылганынаҥ кӧрзӧ, јуук ӧйдӧ агаш ээлемниҥ бӧлӱгинде айалга кубулар деген ижемји бар деп, сенатор адакыда темдектейт.\nБистиҥ ороонныҥ јериниҥ 46 процентинде агаш ӧзӧт. Агаш байлыктыҥ кеми 84 млрд кубометр, агаш аразында 13 млн тонна мешкелер, јиилектер, кузук ӧзӧт лӧ олордыҥ 7.5 миллион тонназын јуур арга бар.