Тӧрӧлчи кӱӱндӱ башкараачы - altaicholmon\nВладимир Кызаев Чой аймакта Ӱстиги-Пьянковстогы јурт јеезениҥ јааны болуп 2013 јылдаҥ бери иштеп јат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, олордыҥ јурт јеезези окылу бичик-биликте шак мынайда адалып јат, је оныҥ турган јери Ускуч јуртта. Владимир бу јамыда беш јыл иштеп, 2018 јылда болгон талдаштарда ойто катап туружып, јеҥӱ алган.\nОл јурт јеезениҥ јааныныҥ ижи сӱрекей кӱч, је баштап алган керектерди јарым јолдо токтодорго карам болгон деген. Талдаштарда оныҥ учун экинчи катап турушкам деп айдат. Мынаҥ башка Владимир бойын тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи деп бодойт. Бис экӱ ортодо болгон куучын-эрмек ӧзӧк-буурда конып-тӱнеген санаалардаҥ башталган эди.\nЈиит башкараачы јурт јеезениҥ ижинде уур-кӱч сурактар кӧп деген. Оныҥ бюджединиҥ ле ишјалдыҥ кеми база јабыс. Ого чыдажар ла кижи чыдажар. Је тӱҥей ле чыккан-ӧскӧн јериҥ учун санааркап ла калажырап јӱрӱп јадыҥ: эл-јон, бала-барка, мал-аш учун. Керек дезе оныҥ ӧлӧҥ-чӧби, курт-коҥызы, ӧркӧ-момоны, балык-кужы јанынаҥ сандырап ла шакпырап, аҥкаҥ азып јат деп, ол айдат.\n—Тӧрӧлчи кӱӱндӱ кижи андый болбой база, Владимир. Слердий улусты тооп, јаҥыс кучактай алар кӱӱниҥ келип јат. А бот, јуртка Ускуч деп ат кайдаҥ келген болотон деп сананып отурым. Кербалыктардыҥ бирӱзин анайда адап турган эмес беди?\n—Туку озодо бистиҥ јурттыҥ ортозыла јаан суу аккан. Эмди ол соолып, сыраҥай кичинектеп калган. Алдында ӧйдӧ ол тайменьге тӱҥей ускуч деп балыкла сӱрекей бай суу болгон. Ач ла торо јылдарда бу балык улусты тыҥ азыраган. Эмди ускуч бистиҥ кичинектеп калган суубыста чек јок. Ол сурузы јок болуп јылыйып калган. Јурт дезе улуска быйаны јеткен бу балыктыҥ адыла адалып, анайып ла артып калган.\nЈуртыбысты кунурап, јылыйып калбазын деп, аргабыс јеткенче кӧдӱрип, араайынаҥ јадырыс ла. Аймакта алты јеезе. Бис јетинчизи болорыс.\nЈаткан јеристиҥ кеми дезе тыҥ ла јаан эмес. Ого јӱк ле бир јурт — Ускуч кирип јат. Јеезеде бӱгӱнги кӱнде 376 кижи јуртайт. Бисте 15 кире предприятие, тогус класска јетире школ, балдардыҥ садиги бар. Тургуза ӧйдӧ школдо 56 ӱренчик ӱренет. Балдардыҥ садигине 12 бала јӱрет.\n—Улус неле аргаданып јадып јат?\n—Мал-ашла, калбала, кузукла, јиилекле, маалаажыла. Фермер-аргачылар ла крестьян ӧмӧликтер бар. Адару тудаачылардыҥ тоозы калганчы ӧйлӧрдӧ билдирлӱ кӧптӧп туру. Јурт ээлемде иштеген аргачылардыҥ тӧс ижи сӱтле колбулу. Олор оны кӧп лӧ сабазында «Майма-Молоко» заводко табыштырат, ол эмезе Новотроицк јурт јаар аткарып јадылар. Сӱтти Кызыл-Ӧзӧктӧ иштеп турган пункт алып јат. Чойдо бойыныҥ сарјусӱтзаводы тудулат. Фермерлер оны энчикпей сакыйт. Ускучтаҥ аймактыҥ тӧс јуртына јетире 30 километр. Оны тыҥ ла ыраак эмес деп айдарга јараар. Јуртыс Горно-Алтайсктаҥ Артыбаш јаар барган јолдыҥ чике ле бойында туруп јат.\n—Баш кандый сурактар учун «оорып» јат? Сыраҥай ла ӧҥзӱре, сыраҥай ла кӱч дегендерин тоолоп, айдып берзегер?\n—Культурный улус болорго чырмайып јадырыс, је ол бӱгӱнги кӱнде чала кӱчке келижет (кӱлӱмзиренет). Бу керекке јуртта Культураныҥ туразы јок болгоны јаан салтарын јетирет. Оныҥ туразын 2004 јылда, ээлентизи јеткен дейле, јемирип салгандар. Оноҥ ло бери культура деген бу чӱмдӱ ууламјыда јаҥыс салкын сыылап јат. Јурт јеезениҥ эскирген туразыныҥ уланты јанын арга јокто клубка бергенис. Је биске бӱгӱнги кӱнде культураныҥ јаҥы байзыҥы керек болуп јат.\nИнтернет ле сотовый колбу јок болгоны керегинде база кородогонду айдарга келижет. Ростелеком бу јанынаҥ биске болужарга ченешкен. Бир ӧйдӧ кабель де чӧйгӧн, је бу иш анайып ла јылбай туруп калган. Эмди јурттыҥ ӱстиги јаны Билайнды ла МТС-ты тудуп јат. А тӧмӧн, кырдыҥ эдегинде јаткан улус, как-куру, оп-соп отургылап јат. Јолдорго кумакты дезе бойлорыстыҥ кӱчисле јайып јадыс. Россияда, республикада, ол тоодо бистиҥ јурт јеезеде јолдор јогынаҥ јадарга јарабас деп, бис јакшы билерис.\n—Фермер ле крестьян ээлемдер кандый иштеп јат?\n—Кем јок, јакшы. Озодо бистиҥ јерде оок колхозтор болгон. Кийнинде олорды бириктирип, јаанаткандар. Советтердиҥ ӧйинде совхоз тӧзӧлгӧн. Улус анда иштеген. Эмди ончозы кубулган, је јиит улустыҥ јуртта артып турганы сӱӱндирет. Јашӧскӱримниҥ тоозыла Ускуч аймакта баштапкы јерде туруп јат. Фермер ле крестьян ээлемдер олорды ишле јеткилдейт. Сергей Новиковто, Иван Сивцевте, Сергей Кызаевте туку он-он эки кижидеҥ иштейт. Укту-тӧстӱ фермерлер Владимир Захарович ле Анна Захаровна Бибиковтордыҥ билези керегинде база айдарга турум. Бу ӧрӧкӧндӧр јажына јурт ээлемде иштегендер. Эмди олордыҥ јолын бала-барказы улалтат.\nБистиҥ јурт чике ле јолдыҥ ортозында туруп јат деп, мынаҥ ӧрӧлӧй айткан эдим. Туристтер бисте кӧп токтоп јат. Улус олорго маалаажын, сӱттеҥ белетеген курсак-тамагын садат. Јурт јаткандардыҥ сурагы аайынча былтыр олорго сыраҥай ла јолдыҥ бойында ӱсти јабылу рынок тудуп бергенис. Эмди јербойыныҥ садузында мӧттӧҥ ала эм ӧлӧҥдӧргӧ јетире бар. Мындый арга јурттыҥ улузына бир де эмеш болзо кирелте экелип јат.\n—Аймактыҥ администрациязы болужып јат па?\n—Бу јанынаҥ бисте комыдал јок. Аймактыҥ башкараачызы Михаил Маргачев јурт јеезениҥ сурактарына јаантайын ајару эдет. Ол бойы токыналы јок, эрчимдӱ кижи. Бистеҥ андый ок јандыру некейт. Учурал келижерде, республиканыҥ башчызына јаан быйанымды айдар кӱӱним бар. Аймакка келип јӱрерде, мен ого акчала болужып болорыгар ба деп баштанган болгом. Ол сурагымды аай угуп, јурт јеезеге 350 муҥ салковой акча чыгарган. Оныҥ ӱстине бойыстыйын кожуп, 150 муҥга ӱч колодецти јазап алдыс. Оролорын казып, бетон тегеликтерин солып, ого јолдор ӧткӱрип, јабынчыларын солып, чедендеп алганыс. Чой аймактаҥ Эл Курултайдыҥ депутадына тудулган Михаил Терехов биске база тыҥ болужып јат. Оныҥ јӧмӧлтӧзиле рынок тудулган, Центральный, Школьный ла Зеленый оромдорго јарыткыштар кондырылган. Депутаттыҥ болужыла анайда ок балдардыҥ площадказын тудуп јадырыс. Бу улуска эл-јонныҥ адынаҥ алкыш-быйан айдып турум.\nГ. МИРОНОВАНЫҤ фотојуругы