Кожоҥдоп, шоорлоп jӱрзе, Алтай сӱӱнер ол эмезе Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдоры - altaicholmon\nКожоҥдоп, шоорлоп jӱрзе, Алтай сӱӱнер ол эмезе Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдоры\nМамаш (Мекечи) Ечибесова Кулады jуртта jаткан jети-сары сööктÿ öрöкöн. Бу jуртта эҥ тоомjылу карганактардыҥ бирÿзи. Аргалу болзо, бу кижи керегинде öнöтийин бичиир керек.\nJе бÿгÿн… Мамаш-öрöкöнниҥ кудайлык кожоҥдоры керегинде.\nАлдында öйлöрдö кудай да, кудайлык кожоҥдор до керегинде куучын jок болгон. Эмдиги öйдö бу jанынаҥ шиҥжÿчилердиҥ иштеринеҥ кöргöндö, кудайлык кожоҥдор – алтайлардыҥ бир jаан учурлу кожоҥдоры болгон.\nАлтайларда кудай ла кожоҥ – тудуш учурлу немелер. Албатыда айдылган: «Кожоҥдоп, шоорлоп (амыргылап) jÿрзе, Алтай-Кудай сÿÿнер».\nАйдарда, ак jаҥда, Алтай кöдÿрген тужында, кудайлык байрамдарда кыйалта jок кожоҥдойтон.\nКожоҥды баштап апаратан улусты шабычылар дейтен. Шабычылар jарлыктыҥ јанында туруп, кожоҥдоп јат.\nКожоҥ – алтай улустыҥ ийдези, курчузы. Кожоҥдозо, Алтай сӱӱнер, албатызын јакшы кӧрӧр. Бир уула кожоҥдоп, мӱргӱӱл тушта албаты ийде алынып, бойын бир калыктый, бир кижидий бодоп јат, кожоҥ ажыра улус јууктажып јат.\nАк јаҥда, алтай мӱргӱӱлдерде албатыныҥ тӱӱлген каразы чыгып, ачынып-чагылышкан кыјыраҥы чечилип, јоголып турган болор бо? Нениҥ учун, андый болзо, алтай кожоҥдорго балдарды школдордо ӱретпес?\nЈе ойто кудайлык кожоҥдорды кӧрӧли. Јебрен религияларда кудайлык кожоҥдор буддизм ле манихействодо эҥ јаан учурлу. Шиҥдеп кӧргӧндӧ, ак јаҥ бу эки религиянаҥ чыккан. Буддизмнеҥ чыкканы јарт. Манихейство не религия? Ученыйлардыҥ айтканыла болзо, бу эки религия – игис немедий, эмезе «јаҥыс медальдыҥ эки келтегейи». Манихей религияны Мани деп кижи тӧзӧгӧн (216 јылда чыккан – 274 јылда божогон кижи). Чыккан-ӧскӧн, јуртаган јери – Персия (эмдиги Иран). Кийнинде оныҥ ӱренчиктери бу религияны Орто Азияда (Согдакта) јайган. Озо ло бу ӱредӱни алган, кӧдӱрген улус – парсыл (форси) тилдӱ согдактар «согојоктор» – алт).\nМани буддизмнеҥ кӧп немени алып, бойыныҥ религиязына суккан. Ол јанынаҥ И. Асмуссен деп ученыйдыҥ айтканыла болзо, манихейство буддизмле табарыжар тужында, буддизмниҥ «јуу-јепселин бойыныҥ колына алып, бойындыйы эдип алган» («манихейство атаковало буддизм единственным способом – заимствовало его положения и вносило их в собственное учение». Б. А. Литвинский, Е. Б. Смагина. Манихейство. (Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье, М., 1992, с. 508-533. Оноҥ ары бу бичиктиҥ јаҥыс страницалары темдектелер).\nОрто Азияныҥ буддисттери ле манихейлери ортодо чугаан, тартыжу да болуп туратан. Тӧс Азияда – Туркестанда, Монголияда, Алтайда – буддисттер ле манихейлер ортодо ачыныш болгоны керегинде јетирӱлер јок Э. Шаванн деп атту ученыйдыҥ айтканыла, тӱрктер ортодо манихейство буддизм кебин алынып таркаган («восточное манихейство было облачено в буддийское одеяние», с. 528). Санан келзе, Алтайдагы, Энесайдагы тÿрктерге ле кыргыстарга буддизм jебрен öйлöрдö согдилер ажыра, манихей религия болуп келген.\nАйдарда, бу шиҥжÿлерде, jетирÿлерде биске не jилбилÿ?\nJебрен тÿрктерде Теҥерини байлап, кöдÿретен болгоны ончо тÿрк таш-бичиктерде бар. Тÿрктер ортодо манихейство jайыларда, олор Курбустанды кöдÿрип баштаган («Культ Тенгри был заменен божеством Хурмуста»). Курбустан кудайды согдилер Хурмуста (Ормузда) (Ахура Мазда) дейтен (ДТС., 637 с. ДТС – древнетюркский словарь). Манихейлердиҥ кудайларын «Авесто» деп бичигинде Курбустан кудайды мактаган кожоҥдор кöп. Тÿрктер ортодо Курбустан элбеде таркаган – Тывада, Монголияда, Энесайда jаткан тÿрктер ортодо анчада ла. Онойдо ок Курбустан калмыктарда, монголдордо, буряттарда бар. Алтайларда эҥ јаан, эҥ бийик кудай – Курбустан. Курбустан – буркан деп тегин айдылбаган.\nКудын туткан теҥери,\nКучун, кучун, Курбустан.\nКурчай тӱшкен солоҥы,\nКуруйлап алган Ак-Буркан.\nКуруй, куруй, оп куруй.\nКурбустан керегинде сӱрекей јилбилӱ, јарт шӱӱлтелер В. А. Муйтуеваныҥ иштеринде бар. (В. А. Муйтуева «О космогонических представлениях алтайцев), (Проблемы изучения культурно-исторического наследия Алтая, Г-А., 1994, с. 90; «Ӱлген в религиозных представлениях алтайцев»), (Материалы к изучению прошлого Горного Алтая, Г-А., 1992, с. 242-251; «О некоторых духах бурханизма»), (Проблемы изучения истории и культуры Алтая и сопредельных территорий, Г-А., 1992, с. 103-105). Курбустан кудайды бастыра ак јаҥду алтайлар кӧдӱрип јат, Курбустан – бастыра алтайлардыҥ кудайы, Курбустан – ол кудай. Тӧстӧргӧ кӧрӧ – темдектезе, Каршит, Јажылган, Ӱлген ӧскӧзине де. Курбустан, онойдо ок Курбустан-буркан деп айдып јат. Бу учуралда «буркан» «кудай» деп сӧслӧ тӱҥей. Оныҥ ӱстине Курбустанды ак јаҥду албатыныҥ кудайы деп керелеп турган.\nАлтайлардыҥ ак јаҥында манихействоло база кандый колбулар бар? Арткан религияларга кӧрӧ, Маниниҥ религиязында эҥ јаан учурлу неме – от. Јебрен парсылдар ок чылап, согдилер (согојоктор) отты байлаган. Олор бойыныҥ храмдарында от кӱйдӱрген эмезе свеча («јула») камыскан. От эҥ ле јаан байлу неме болгон. курбустанды кӧдӱрзе, отты айландыра базып, оны «азырап», отло «алас» эдетен. Будда кудайдыҥ сӱриниҥ ордына јебрен манихейлердиҥ храмдарында от болгон. «Олордыҥ кудайлык кожоҥдорында отты мактап, оны байлаган кожоҥдор база бар. Темдектезе, «Авесто» бичикте – гимн «Поклонению огню».\nАк јаҥга база јууктаткан неме: былардыҥ религиязында Айга-Кӱнге бажыратаны («Авестодо» – гимн Солнцу и Луне). Маниниҥ религиязында, космогонияда Кӱн ле Ай јаан учурлу болгон. Манихейлерде Сӱмер-Туу база болгон (гора Сумеру в буддизме).\nМыныла колбулу база неме: jебрен манихейлерде бастыра неме эки jара бöлÿнген: «ак» ла «кара», «ак jарык» ла «алыс jер». Ак jарыкта кудай – Хормусту (Ормузд), алыс jерде – Ахриман. Согдилердиҥ алыс jердиҥ кудайы Ахриман jебрен тÿрктердиҥ кудайлык кеп-куучындарына кирбеген. Не дезе, јебрен тÿрктерде алыс јердиҥ јааны Эрлик («Эрклиг» – ДТС., 180 с. – «Ерклиг-кан» – рел., «царь-бог загробного мира»).\nАйдарда, јебрен манихей – тÿрктердиҥ кöдÿрген кудайы – Курбустан. Онойдо ок олордо от сÿрекей jаан байлу болгон. Оныҥ ÿстине, мÿргÿзе, тÿште кÿнге кöрÿп, тÿнде айга кöрÿп – мÿргÿÿр («при молитвах обращались днем – к солнцу, ночью – к луне», с. 530).\nМанихейлер, будисттер ок чылап, ончо немени тынду, öлтÿрерге jарабас дейтен. Анчада ла кижиниҥ канын тöкпöс. Бу религияда база бир кезек jаратпаган неме: аракы ичери. Анчада ла кудайдыҥ улузына – ӱредӱчилерге («мар»), јаҥда бийиктей отурган улуска («мочжо») аракы ичерге јарабас. Аракыны ичерге јарабазы керегинде куучын алтайларда база бар. Аракы ичерин кезем јаратпаган јаҥ ойто ло Курбустанла колбулу. Алтай кеп-куучындарда айдылган: Курбустан кудай аракы ичерин јаратпай, бу јаҥды бускан кижини (керек дезе Эрликти) каргап, кезедип јат. Аракы ичкен кижини куучын аайынча Эрликке тӱҥейлеер, Эрликтиҥ кижизи болор, кара немеге кирген кижи («Алтай кеп-куучындар» деп бичикте, текст №18). Манихейлерде база бир болгон јаҥ: воскресен сайын арутанар, јунунар. Алтай ак јаҥда кӧригер, база ондый ок (кӧригер: Алтай алкыштар, с. 8, 13). Манихейлерде бойын, кӱӱн-санаазын ару тудар, ӧскӧ кижиге јаман сананбас, кара сананбас (с. 516).\nМанихейлерде эмдиги алтай јаҥга тӱҥей база бир неме: бай тудатаны. Олордо бай дегени «вачжо райчо» – религиозный пост (ДТС, c. 76). Бойыныҥ мӱргӱӱлдериниҥ алдында олор бай (райчжо) тудатан (с. 530).\nМӱргӱӱл тужында олор кудайынаҥ, Курбустаннаҥ, кӱннеҥ, айдаҥ кижиниҥ кинчектерин алзын деп сурагылайтан.\nМанихей религия тӱрктер ортодо элбеде јайылган. Тӱрктер ортодо, манихейлер ортодо, бу религияны тӧзӧгӧн кижини «Будда», «Мани-Будда» дейтен. Олордыҥ бичиктеринде «бодхисатвалар – Майтрея (Майтере), Шиги-мине (Шакьямуни) ле бакшылар (ӱредӱчилер) база учурап јат.\nБу мынаҥ улам манихействоны, мен сананзам, «согди (согојок) кептӱ буддизм» деп айткадый. Бис эмди буркан јаҥысты канай айдып јадыс – «алтай кептӱ буддизм» деп. Эмди кӧрӧр болзо, манихейлердиҥ ле эмдиги алтайлардыҥ ак јаҥы сӱрекей тӱҥей. Чек ле игис немедий. Керек дезе, эртен тура кӱнди уткып, јакшылажып, кӱннеҥ алкыш сураганы. …Онойдо, кижи бодозо, оныҥ сӱнези кӧбӧлӧк болуп келип јат дегени база!.. Је эмди бу оок сурактардаҥ текшизине кӧчсӧ, чикезинче айтса, манихейство ол јебрен ӧйлӧрдӧ Алтайдыҥ кырларында јарлу јаҥ болгон. Тӧс Азияда, Алтай-Саян кырларда јаткан тӱрктер ле кыргыстар манихей религиялу отурган деп айдылып јат. Л. Р. Кызласов «История древней Хакасии» (М., 1993, с. 108) деп бичигинде Алтайды ла Энесай Саянды тыҥ башкалабай, мында јаткан албатылар манихей религияны (чике айтса: Курбустанды – Я. Е.) кӧдӱрген деп айдып јат. Ол бичикте јебрен кыргыстар керегинде (араб јетирӱлердеҥ) бичилген: цитата, орустап: «Есть у них храм для богомоления… Зажгли светильник, не гасят его, пока не погаснет сам собою. В молитвах употребляют особую, мерную речь… Молясь обращаются к югу. Поклоняются планетам Сатурну и Венере, а Марс считают дурным презднаменованием» (Венера – алт. Таҥ Чолмон). Оноҥ ары, Л. Р. Кызласовтыҥ шӱӱлтези (база ла цитата): «Наличие храма, священного огня, горевшего во время ночных молений, особой мерной речи, обращения во время молитвы к югу – все это говорит о манихействе, а не о какой-либо другой религии» Мында «зажгли светильник, не гасят его» дегенин алтай ак јаҥда «јула камысканына» тӱҥейлеерге јараар. «Молясь, обращаются к югу» дегенин «кӱн јанына», «кӱн эбире» «кӱнкеери» (тӱштӱк јаар) деп аайлаарга јараар. Бу јетирӱниҥ эҥ ле јилбилӱзи: «В молитвах употребляют особую мерную речь» дегени. Мында сӧс јок мӱргӱӱлдиҥ алкыштары керегинде.\nТӱрктерде алкыштар ӱлгерлик кептӱ, сӱрекей јараш, кожоҥ-алкыштар. Манихейлер мӱргӱӱл тушта кыйалта јок кожоҥдойтон. Ол керегинде мындый јетирӱлер (цитатала): «Мани очень любил музыку, а его ученики приписывали ей божественное происхождение», «поэзия и музыка выступали в манихейском культе на передний план», «манихейский культ включал молитвы, пение гимнов» (530 с.). Калганчызында, «пение гимнов» дегени јарт, ол – «алкыш кожоҥдор», «кудайлык кожоҥдор». Кожоҥ, кӱӱ, алкыш јанынаҥ кӧрзӧ, алтай ак јаҥ озогы бу религияга сӱрекей јуук.\nБис бӱгӱн кудай керегинде јетирӱлерди ары-бери собурып, улустыҥ бажын айландырып, санаа-шӱӱлтезин булгап јадыс – «буддизм», «манихейство», «несторианство» – ӧскӧзи де. Је буддизм ле манихейство сӱрекей јуук, тӱҥей.\nОноҥ чыккан «кожымак» религия уйгурлардаҥ ла кыргыстардаҥ озогы бистиҥ ада-ӧбӧкӧлӧристеҥ – эмдиги бистерге, алтайларга, јеткен. Оныҥ учун бистиҥ алтай ак јаҥыс буддизмге келишпей туру, бу не атазы јаҥ деп кайкажып јадыс. Кӧргӧндӧ, бу бистиҥ алтай јаҥысты, ак јаҥысты туку ла качан ада-ӧбӧкӧлӧрис – јебрен тӱрктер – јаҥдап, јазап койгон. Ол туштарда олор Курбустан кудай деп, От-јалар деп, Кӱн-буркан ла Ай-буркан деп јаҥдаган. Бийик, эптӱ, јакшы јерлерде тагылдар тудуп, Курбустан кудайды кӧдӱрген. Храмдар керегинде Л. Р. Кызласов бичигинде бичип јат. Улустаҥ уккан јетирӱлерле болзо, манихейлердиҥ храмдарына тӱҥей кӱреелер, тагылдар бистиҥ Алтайыста база бар. Бу сӱрекей јебрен тагылдар, эмдиги тагылдарга кӧрӧ. Тагылдардыҥ бӱдӱминеҥ кӧрзӧ, мында јуулган улус кӱнчыгыш-тӱштӱкке баштанып, эртен тура чыккан кӱнле кожо, Кӱн-бурканды, Кудайын Курбустанды кӧдӱрген болгодый.\nАк јаҥ – ол јетире шиҥделбеген јаҥ. Ондо эмди де кӧп ачылбаган сурактар бар. Биске керектӱ кӧп бичиктер, судурлар мында, Алтайда, јок. Олор ӱзези јаан библиотекаларда, Москвада, Петербургта… Је бу ас, чала јетирӱлер биске кӧргӱзип јат: бистиҥ ак јаҥыс сӱрекей јебрен тазылду.\nАк јаҥныҥ агажыныҥ тазылы – ол алкыш кожоҥдор. Кожоҥдор, алкыштар јогынаҥ – ак јаҥы да јок. Алтай чӱм-јаҥдарды школдо ӱредип, ак јаҥга балдарды баштандырып турган болзо, кожоҥдорды школдордо, байла, база ӱредер керек. «Кожоҥдоп, шоорлоп амырагылап јӱрзе… Алтай-кудай сӱӱнер… кижини јакшы кӧрӧр» деп тегин айтпаган. Ого коштой Мамаш ӧрӧкӧнниҥ айтканыныҥ бирӱзи: «Ачынчак… кокыр билбес јаш ӱйе ӧзӱп јат. Кокырлап неме айтсаҥ, аайлабас… кижини айткылай берер…». Алтай кожоҥдордыҥ учына да, тӱбине де, куйузына да јетпес. Мӱргӱӱл кожоҥдор, Алтайды мактаган кожоҥдор, куда-той кожоҥдор, сӱӱш, сӧгӱш, иш кожоҥдор… Кожоҥдорды школдордо ӱредерге јеҥил болор керек. Алтай тилине де ӱренерге јарамыкту болор.\nБу статья Мамаштыҥ кудай керегинде кожоҥдорына тайанып бичилген. Ӧрӧкӧн 2001 jылда ада-ӧбӧкӧлӧрине jана берди.\nКуштыҥ кааны келгей не?\nБистиҥ кааныс келгей не?\nКастыҥ кааны келгей не?\nЈабага малдыҥ одоры\nЈаш ӧлӧҥниҥ тӧзинде\nЈаш бойыстыҥ јӱрӱмис\nКулун малдыҥ одоры\nКулузын ӧлӧҥ тӧзинде\nКулугур бойыстыҥ јӱрӱмис\nКуча мӱӱзи кумурук\nКудай јараш кӧргӧй не?\nКудайым деп сананза,\nБир быйаны јеткей не?\nТеке мӱӱзи теҥ болзо,\nТеҥери јараш кӧргӧй не?\nТеҥерим деп сананза,\nАк тепсеҥниҥ ӱстине\nАк ширдек јайдым – кӧрзин деп.\nАк јаҥар айттым – уксын деп.\nКӧк тепсеҥниҥ ӱстине\nКӧк ширдек јайдым – кӧрзин деп,\nКӧк јаҥар айттым – уксын деп.\nАк ӧлӧҥ бажы ак чечек\nАк бором јизе – тӱк сериир.\nАк ӧзӧк бажы ак чаҥкыр\nБис мӱргӱзеес – сын сергиир.\nКӧк ӧлӧҥ бажы кӧк чечек\nКӧк бором јизе – тӱк сериир.\nКӧк ӧзӧк бажы кӧк чаҥкыр.\nАк Алтайдыҥ ак арчын\nАлтайдыҥ кару агажы,\nАк јаҥарлу албаты\nБырканга кару албаты.\nКӧк Алтайдыҥ кӧк арчын\nКӧк јаҥарлу албаты\nБайры бӱрлӱ бай кайыҥ\nБай тазылы јеҥесте,\nБай јыргалы – Алтайда.\nЭкче бӱрлӱ бай кайыҥ\nЭм тазылы јеҥесте,\nЭм јыргалы – Алтайда.\nКӧкӧрӱ бажы кӧк туман\nКӧк булутла кожо учар.\nКӱн канадын јайгажын\nТӧртӧн эки јуракай (солоҥы).\nАгару бажы ак туман\nАк булутла кожо учар.\nАй канадын јайгажын,\nАлтан эки јуракай.\nЭбирип аккан талайдыҥ\nБажын билген тайгалар.\nЭки јашту бойыстыҥ\nТынын билген буркандар.\nАйланып аккан талайдыҥ\nАлты јашту бойыстыҥ\nМуҥ малды баштайтан\nБулан тӱктӱ суру бар.\nМуҥ аймакты баштайтан\nМуҥ јалалу башкы бар.\nЈӱс малды баштайтан\nЈӱлӱн тӱктӱ суру бар.\nЈӱс аймакты баштайтан\nЈӱс јалалу бакшы бар.\nАйры кулак бажында,\nЭки кулак бажында,\nЭл аймактыҥ темдеги\nЭки алакан чийӱде.\nКарыш куйрук суй салып,\nКамду кирбеен суу бар ба?\nБис айтпаан сӧс бар ба?\nКулаш куйрук суй салып,\nКумдус кирбеен суу бар ба?\nБистиҥ айтпаан сӧс бар ба?\nСӱрӱ тууныҥ бажына\nШӱлӱзин тепкен карчага.\nСӱрлӱ баштыҥ алдына\nСӱмезин айткан албаты.\nКара тууныҥ бажына\nКамду тепкен карчага.\nКаруулу баштыҥ алдына\nКаруузын айткан албаты.\nОттыҥ бажы обоо кӱл –\nОдус буркан байзыҥы,\nОн ширеелӱ Ак-јайзаҥ\nОйрот каанныҥ ийнизи.\nТӧрдиҥ бажы тӧстӧк кӱл –\nТӧртӧн буркан байзыҥы,\nТӧрт ширеелӱ Ак-јайзаҥ\nАлтын тууга ай тийер,\nАрка тууга теҥ тийер.\nАлтын Ойрот каан келер,\nАлбаты бисти јон эдер.\nКӱмӱш тууга кӱн тийер,\nКӱреҥ тууга теҥ тийер.\nКӱмӱш Ойрот каан келер,\nКӱреелей бисти јон эдер.\nАлтын јӱстӱк колымда,\nАрба јажым бурканда.\nМӧҥӱн јӱстӱк колымда,\nМӧҥкӱ јажым бурканда…\nЈеге-байа чолом бар,\nЈердеҥ сӱрлӱ танам бар.\nАка-байа чолом бар,\nАлтайдаҥ сӱрлӱ танам бар.\nЭкче тайга баскажын,\nЭрјине сыны сергийтен.\nЭртенги кааныс келгежин,\nБистиҥ сыныс сергийтен.\nБайры тайга баскажын,\nМалдыҥ сыны сергийтен.\nБарган кааныс келгежин,\nЭрчиш тӧмӧн куш барды\nЭки канат теҥ барды.\nЭбирип ойто келерде,\nЭдиске ӱни теҥ келди.\nАбакан тӧӧн куш барды\nАй канады теҥ барды.\nАйланып ойто келерде,\nАмыргы ӱни теҥ келди.\nАлтын сулук јок болды,\nак боробыс туйлады.\nАка-јайзаҥ јок болды,\nТемир сулук јок болды,\nТеҥ боробыс туйлады.\nТемичи јайзаҥ јок болды\nАлтан атла јелерде,\nТибирткиндӱ бай Алтай,\nТӱдӱскектӱ кин Алтай.\nТӧртӧн атла јелерде,\nТибирткендӱ бай Алтай.\nЕ. Ямаева, тӱӱки билимдердиҥ кандидады