____________Тӱлкӱ бычкак бӧрӱк!_______________

Тӱлкӱ бычкак бӧрӱгис—чӱмдӱ эдим. Ол ӧскӧн-чыдаган алтайыстыҥ байын ла байлузын керелейт. Је, чындап та, тӧрӧл јерис байлык эмес болгон болзо, бир ле бӧрӱкке он эки бычкакты кайдаҥ алатан эдис? Агын сууларыста кылгазы суркураган ӱӱр камдулар јок болгон болзо, бӧрӱгиске бӧлјини кайдаҥ аларыс? Азырап јаткан ак малыс јок болзо, бӧрӱгиске кураган терези ич кайдаҥ келетен? Мынайда эбиреде сананып келзе, тӱлкӱ бычкак бӧрӱгистиҥ байлу учуры јартала берет.

Чындап, тӱлкӱ бычкак бӧрӱгис бӱдӱмиле неге тӱҥей? Кӱнге дезем, байла, јастырбазым. Јер-телекейде алтай кижидеҥ ӧскӧ кемде де мындый сӱрлӱ бӧрӱк јок болбой. Је кажы ла калыкта бойлорыныҥ бӧрӱктери бар. Кемде де такыйа эмезе сомбреро, ӧскӧзинде чалма эмезе база не-не бар. Онойдо ок эпши де, эр де улустыҥ аҥылап кийетен бӧрӱктери бар эмей. Алтай улуста бычкак бӧрӱкти кем кийери база башкаланат.
Оҥдой аймакта Боочы-Оозы јуртта јаткан јаан јашту ӧрӧкӧн Арајан Урбушева мынайда куучындаган: «Алдында тӱлкӱ бычкак бӧрӱкти ӱй улус кийетен. Эр улус шӱлӱзин бычкак бӧрӱк кийер. Учурында тижи шӱлӱзин бойыныҥ оорузыла оорыза, агашка кысталып, јакшы болотон аҥ дежет. Оныҥ учун ӱй улуска шӱлӱзинниҥ бычкагынаҥ эткен бӧрӱк кийерге јарабас. Бала тапканда, кӱч отурар». Анайда ок «Бычкак бӧрӱк—ол эр кижиниҥ учурлу кеби. ӱй кижи тырмакту аҥныҥ бычкагынаҥ, терезинеҥ эткен бӧрӱкти јаантайын кийбейтен»—деп, Саратан јурттаҥ јаан јашту кыпчак сӧӧктӱ Тарыйа Јӱстӱкова айткан эди.

Калыгыстыҥ кандый ла кепке аҥылу учур салып турганын ајаруга алза, оныҥ байчылы тегиндӱ эмес болгодый. «Кезик улус ару сӧӧктӱ. Кийимине сӱрекей байчыл. Кажы ла кижиниҥ јолы туру»—мынайда Арајан эјебистиҥ айтканын канай эске албас? Чын, кезик улустаҥ  суру јоктоҥ бӧрӱгин кемјип кӧр, баш болзын! Алтай улустыҥ јаҥыла бастыра неме башту: суу—башту, туу—башту, от—башту. Оныҥ учун башка кийген кеп байлу. Бӧрӱк бол, арчуул бол, олорды ажыра, анчада ла, ӱй улуска алтаарга јарабас. Бӧрӱкти чалкойто салбайтан.

Бӧрӱкти кӧктӧӧри—учурлу керек. Надежда Југушева—ус колду кӧкчи келин. Бир катап ого тӱлкӱниҥ бычкактарынаҥ бӧрӱк кӧктӧп јадарда јолыккам. Ол мынайда куучындаган эди: «Эмди бу ла бӧрӱкти кӧктӧп јатсагар, узун салымду, јакшы кылык-јаҥду кижиниҥ бӧрӱгин чӱрче ле кӧктӧп салараар. Байа салымы кыска, кыйамат кылыкту кижиге  кӧктӧп болбозоор, учук ӱзӱле берер эмезе тӱӱлер, тескери де кезилер. Чек кинчектеле берериҥ».

Бӧрӱктиҥ база бир учуры—курчу  бергени. Ол айдыҥ эскизинде кижини корулап јат. «Ай-караҥуй тӱнде бажыгарга бӧрӱк салбай, тышкары чыкпагар»—деп, јаандарыс тегиндӱ айтпаган эмей. Шуурган-салкында, јаман кара табарудаҥ ол корулап јат.

Эмди тӱлкӱ бычкак бӧрӱктиҥ бӱдӱмине ајару эдели. Ол кыйалтазы јогынаҥ он эки кол бычкактаҥ кӧктӧлӧр учурлу. Он эки деп тоо—ол јӱрӱмниҥ тоозы: он эки ай, он эки јылдык, он эки ӧҥ…

Бӧрӱгистиҥ кӱреези чек ле Алтайыстыҥ чечектерине јӱзӱндеш. Оныҥ бӧлјизи—Алтайыстыҥ байлыгы, аҥ-кужы.

Бӧрӱктиҥ ак кыры—азыраган ак-малыстыҥ, айлыбыстыҥ алкы јӧӧжӧзиниҥ темдеги. Кайран јеристиҥ ончо байлыгы—бажыста!

Бистиҥ тӧбӧбис ак-айасла чачактар ажыра колбу тудат. Оныҥ учун солоҥыныҥ эҥ јаркынду ӧҥдӧри бӧрӱктиҥ чачагында. Онызы калыгыстыҥ јаҥар кожоҥында айдылган:

Ак јалалу бӧрӱкти

Алып-тудуп кийели.

Ак чечектӱ Алтайга

Арчын салып мӱргӱйли.

 

Кӧк јалалу бӧрӱкти

Кӧрӱп-тудуп кийели.

Кӧк чечектӱ Алтайга

Кырчын салып мӱргӱйли.

Кыс качса, энези бӧрӱк сыйлап јат. Кӱйӱзиниҥ бажына база јаҥы бӧрӱк кийдиргилейт. Очогыс, одыс јаҥыс болды деп. Келин кайыны алдына бажы ачык баспас учурлу. Онызы тегиндӱ эмес эмей.
_________________________________
Алтай бӧрӱкти камдула бӧлјип јат. Камду база байлу аҥ. Оны Алтайыстыҥ сууларыныҥ каралу аҥы дежедилер. Силкинижи—солоҥы, аҥданыжы—кайкал, кылганы—килиҥ. Бу аҥныҥ терезин бӧрӱктиҥ бӧлјизине тилеп јат. Бу учуралда камдуныҥ бӧлјиге чыкканынаҥ ӧскӧ керек јок ӧӧнин сууга кайра апарып салатан јаҥду болтыр. Айылда оны артырбайтан, тутпайтан. Камдуны анаар ла база атпас. Ол аҥчыныҥ чакпызына тӱшсе, байа чакпыныҥ ээзи сууга бойынаҥ нени-нени салар учурлу. Топчы да болзо.
_________________________________

Автор статьи: З. Торбокова (Алтайдыҥ Чолмоны) (представлен фрагмент статьи)

Над рисунком работали:  Эмилия Дмитриева и Апыс Тенгерек!