Ийттиҥ јылтоолошко киргени - altaicholmon\nИйттиҥ јылтоолошко киргени\nАлтай албатыныҥ јылтооложыла кирген јыл — Ийт јыл. Кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде алтай Jаҥы јыл — Чага байрам талада темдектелер. Эре-Чуйда Кӧкӧрӱ јуртта 1993 јылда баштапкы Чага байрам ӧткӧн. Быјыл мында 25-чи юбилейлик байрам база кочкор айдыҥ 17-чи кӱнинде ӧткӱрилер.\nФилология билимдердиҥ кандидады Клара Ергековна УКАЧИНА Ийт јылдыҥ јылтоолошко киргени, ийт майман улустыҥ байаназы, онойдо ок кеп-куучындары керегинде бичийт.\n«Айланышкан алтай јылдардыҥ бирӱзи Ийт јылга келишкен. 2018 јылдыҥ кочкор айыныҥ 16-чы кӱнинде айылдарыстыҥ бозогозын алтап, Ийт јыл келер.\nАлтай јылдарга кандый аҥ, оныҥ ӧҥи, сӱри, кылыгы, јылтоого канайып кожулганын кӧгӧл майман сӧӧктӱ јарлу кайчыбыс Николай Кокурович Ялатов (1927-2002 јј.) бичиген эди. ²рӧкӧнниҥ бичигениле: «Ийтти озогы улус Буркан дежетен. Кудай ийтти кижидеҥ озо јайаган. Кижиге тын бедирейтем дейле, јӱре берген. Та канча кире ӧй ӧткӧн болбогой, Кудай кижиге тын бедиреп барганын Эрлик билип ийген.\nЭрлик келеле, ийттеҥ суранган: «Сен мени божот, кижини кӧрӧргӧ турум» деп. Ийт оны божотпогон. Оноҥ Эрлик: «Мен сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим. Мен ыраагынаҥ ла кӧрӧйин»—деерде, ийт јӧпсинген.\nЭрлик комургай ажыра кижиниҥ кыймазыдӧӧн кейди кийдире ӱрӱп ийген.\nКудай келерде, кижи тынданып калган. «Сен Эрликти кижиге не јууктаткаҥ?»—деерде, ийт айдыптыр: «Мен јууктабай, ыраагынаҥ ла кӧрӧйин, сеге тӱгенбес курсак ла элебес кийим берерим деерде, божоттым».\nКудай ийтке айдыптыр: «Элебес кийим — тӱк болор, божобос курсак сеге — кижиниҥ јини болор, ӱргӱлјиге кижини каруулдаарыҥ¾»\nКудай ачынала, экелген тынын ээзинге чачарда, ол кейле учуп, тайгаларда, кайа-таштарда, ару, агару арчын, мӧҥкӱлик, оҥбос мӧш агаштар болуп ӧскӧни ол.\nКижиге тынды Кудай бойы кийдирген болзо, кижи мӧш агаштый мӧҥкӱлик, арчын агаштый артабас, ару болор эди. Албаты мынайып кӧп кыймырап ӧспӧс, ас балдарлу, узак јаш јажаар эди.\nИйтти 12 јылдыҥ тоозына Jер-Киндик энези бойы кошкон.\nОноҥ ло бери ийт кижиниҥ чындык нӧкӧри болуп калганы ол эмтир».\nИйт алтай калыктыҥ оосло айдар чӱмдемелдерине киргени керегинде\nI. Ийт — маймандардыҥ байаназы\nБу кеп-куучынды 2007 јылда Оҥдой аймакта Коргобы јуртта јаткан майман сӧӧктӱ Александр Астамчынович Кертешевтеҥ (1938 јылдыҥ) бичип алгам. Бу кижиниҥ айтканыла: «Каралдай ла Кӧгӧлдӧй эки карындаш аҥдагылап барган. Узак ӧйгӧ аҥдагылайла, эш неме таппаган. Азык-тӱлӱк божогон, јиир курсак јок арткылаган. Аштаган, торолоорго једе берген. Экӱ аттарын ӧлтӱрип јигилеген. Эҥ ле учында Кӧгӧлдӧйдиҥ арык ийди арткан. Каралдай: «Кӧгӧлдӧй, ийдиҥ ӧлтӱрип јиик» — деп айткан болуптыр. Кӧгӧлдӧй аказына удура: «Ийт арык, оноҥ јиир неме (эт) јок, артсын» — деп каруузын јандырган.\nОлор ийтти ӧлтӱрип јибей, тирӱ артыргысканы учун маймандардыҥ байаназы болуп калган. Майман сӧӧктӱ улус ийтти байлап јӱрет».\nМаймандардыҥ чолозы мындый:\nКӱреелей ӧскӧн кайыҥнаҥ\nКӱр јазаган кӱр майман.\nКӱреҥ јаҥыс кӱйӱзин\nКӱлге кӧмгӧн ийт майман.\nАйткан кижи ол ло А. А. Кертешев.\nII. Ийт кеп-куучындарда\nТ. М. Садалова J. Тайтовадаҥ бичип, «Кеп-куучындар» (Горно-Алтайск, Ак Чечек, 1994 ј.) деген бичикте кепке базып чыгарган.\nБаштапкы кеп-куучын. «Ийтти алтай улус азыраар болгон. Ийт айдар: «¯рен-барказы кӧп болзо кайдат: колы-будын јалап, курсагын блаап, јип јӱрерим, балдарын јалаарым». Оныҥ учун бистиҥ алтай улус ийтке кару, азырап, сӱӱп јӱрет. Ийттиҥ тили эм деер. Ийттеҥ бир де байланбас. Кандый бир шырка болгондо, ӧнӧтийин ийтке јаладар. Ол шырка јазылып калар».\nЭкинчи кеп-куучын. Бир кижи јолго јӱреле, а-а јок оорыган, јаткан, курсакка једер арга јок. Кожо алып јӱрген ийди барала, койон тудуп экелип, байагы кижини курсактаган. Ийтти буркан деп айдып турган немези ол.\nIII. Ийт — кеп ле укаа сӧстӧрдӧ\nИйтке учурлалган кеп сӧстӧрди М. Кудачинованыҥ «Элдиҥ эрјине сӧстӧри» (Горно-Алтайск, 2005 ј.) деген јуунтызынаҥ алып, темдек эдип тузаланадым.\n1. «Ийт јибес, ийне кирбес» деген укаа сӧзинде кижи, байла, ийт те јиир арга јок, ӱрелип калган курсак ла элеген, ӱлтӱреген, чириген кийим-тудум эдер бӧс керегинде айдылган. Эмезе кижиниҥ эш кереги јок ижине учурлалган.\n2. Jаман сескен ийт чилеп, айлынаҥ качар.\n3. Ийт јастыкту уйку јок,\nУйан каанду амыр јок.\n4. Jаман ийт тегин ӱрер, јалку кижи куру сӧс болор.\n5. Бир ийт кӧрӱп ӱрет,\nБир ийт кӧрбӧй ӱрет.\n6. Ийт ӱрӱжин салкын апарар,\nКуру сӧс јерде калар.\n7. Ийт соксоҥ, ээзин соккондый билдирер.\nIV. Ийт — алтай табышкактарда\n1. Ыргай сегис (ийттиҥ эмчеги)\nЫлтам эки (беениҥ эмчеги)\nТӧрӧй тӧрт (уйдыҥ эмчеги)\nТӧртӧн эки (тӧӧниҥ эмчеги)\n2. Сула берзе — јибейт,\nСӧӧк берзе — јийт.\n3. Ӱч айланып, «кӱч» этти.\n4. Оймокчо кара немени кургадып болбодым. (Ийттиҥ тумчугы)\n5. Орын алды он курут,\nОнылазы јаш курут.\n(Кӱчӱктӱ ийттиҥ эмчектери)\n6. «Кылт» эдип, кылыжын суурат. (Ийт тилин чыгарганы)\n7. Калыр-кӱлӱр сала берди,\nКаргадай кийнинеҥ маҥтады. (Айыл кӧчӧ берерде, ийт кийнинеҥ барганы)\n8. Кижи ле оныҥ јажаган јажына учурлаган табышкак:\nОн — ийт,\nJирме — тийиҥ,\nОдус — бӧрӱ,\nТӧртӧн — тӧчӱн,\nБежен — белек,\nАлтан — куйак,\nJетен — кожууш,\nСегизен — булгууш,\nТогузон — сокы,\nJӱс — јымыртка.\nИйтке учурлаган ӧрӧги кеп-куучындар, кеп, укаа сӧстӧр, табышкактар тегиндӱ айдылбаган. Кижиге болушту, кару аҥ учун ол кӧп катап мактаткан. Ийт кижиниҥ чындык најы-нӧкӧри, айыл каруулдайтан, мал кабыргандарга казыр бӧрӱлерле, оноҥ до ӧскӧ аҥдарла удурлажатан бӱдӱмјилӱ тынду. Оныҥ учун кижи оны куучынга, чӧрчӧккӧ, кеп сӧстӧргӧ, табышкактарга, јылтоолошко кийдиргени ол.\nИйт јылга учурлалган кыска бичимелимди Алтайыстыҥ јарлу ӱлгерчизи Борис Укачинниҥ «Jаҥы јылдыҥ јаҥары» деген ӱлгеринеҥ алган ӱзӱкле тӱгезедим:\nКанча ла катап кар јааза,\nБашкызындый ла ару,\nБашкызындый ла кару,\nБашкызындый ла јараш,\nКарын да ак, карын да јаш.\nКандый да солун чыкырап јадар,\nКандый да солун шӱӱлтелер айдар.\nОн эки айдыҥ ӧткӧнин сеспедим,\nОйто ло келди Jаҥы јыл —\nОзогы тооло — Ийт јыл.\nСӱӱндирбеген сӱӱнчи келди бе?\nЫчкынып ийген ырыс келди бе?\nТеҥери ајыктап, телекей тыҥдайдым,\nТегиннеҥ теере јылдыстар тоолойдым.\nАйт, Jаҥы јыл, нени экелдиҥ?\nКаалгаҥ кандый да элбек ачылат,\nКарыҥ кандый да сӱмелӱ чыкырайт.\nБорис Укачин бу ӱлгеринде улустыҥ јаҥы јылдаҥ кандый да куулгазындый сакылта сакыганын, јаҥы јыл кажы ла кижиге ырыс экелерин, јӱрегиниҥ аалгы тӱбинде јажытту санаазын ижемјилеп койгон.\nЭрјинелӱ Алтайыста јуртап јаткан калык-јоныстыҥ келип јаткан Ийт јылда ижемјизи, сӱӱнчизи, сӱӱжи, су-кадыгы элбек эжигинеҥ сӱмелӱ чыкырап кирзин деп кӱӱнзейдим.\nЭэлгелӱ алкыш берзин,\nЭрјинелӱ салым берзин\nЭне јерин байлап, бажырып-мӱргӱп јӱретени алтай албатыныҥ јебрен ӧйлӧрдӧҥ бери јаҥдап келген чӱм-јаҥы. Эне јер ээлӱ, ого бажырып, алкап-алканып, Алтай-Кудайынаҥ болуш, алкыш-быйан, курчу-куйак сурап, јаҥынаҥ тудунып јӱрген улус, биле, албаты эҥке-тоҥко, ырыс-кежиктӱ, амыр-энчӱ јадын-јӱрӱмдӱ јӱрер.\nКирген јаҥы јылла, Чага байрамла эл-јонды, кычыраачыларды сӧстиҥ ийдезин, байын, учурын билер ӧрӧкӧндӧр алкап јат.\nЭре-Чуйдаҥ Керек Сопо\nЧагада саҥныҥ алкыштары\nАк мӧҥкӱ бӧрӱктӱ,\nКара кӧчкӧ эдектӱ\nАры кӧргӧн аҥкылар,\nБери кӧргӧн мӧҥкӱлер,\nJылан бажы сойылды,\nJыл бажы эбирилди.\nЭски јылыс элес этти,\nJаҥы јылыс јанып келди.\nJайа баспас јайлуларыс,\nКыйа баспас кыштуларыс.\nЭбире турган арказы\nАйландыра турган тайгазы\nТыму јолын тузалагар!\nJаман келзе, кыйладаар.\nАлтай јерим, Кайракан!\nАру саҥыс, ак чачылгабыс!\nОбоо јаны слердиҥ болзын,\nОмок јӱрӱм бистиҥ болзын.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан!\nТаш очогым маты болзын,\nТалкан-кӱлим обоо болзын,\nТапкан-јӧӧгӧн тайга болзын.\nТорко кептӱ Алтайым!\nТоозылбайтан конок береер,\nТоролобойтон азык береер.\nЧӧӧк, чӧӧк, Кайракан, Алтай јерис!\nКан-Оозы аймактаҥ Эчиш Тоедов:\nКанча турган ӧзӧгим,\nКайракоон баш болзын!\nКышкы кӱнде карлу,\nJайгы кӱнде јаҥмырлу,\nАйылдап келдис, ӧрӧкӧн,\nКӱн бырканду Алтайды\nКӱндӱлеп келдис, ӧрӧкӧн.\nОтура тӱжӱп мӱргӱдис,\nОноҥ ары бажырдыс.\nАй јанына болгожын\nАлтын-мӧҥӱн кайа бӱткен,\nАлтын-мӧҥӱн агаш бӱткен\nАлтын Туу деп алтайым,\nАктаҥ сӱттеҥ амзагар.\nЭргек бийле томдойын,\nЭки тажуур бодогор.\nАлты аркыт бодогор.\nЭки азым чай астым,\nЭриги јок ичигер.\nАлты казан чай астым,\nАры јанаҥ амзагар.\nТӧрт талалу Алтайым,\nТӧрбӧт ойрот каандарым.\nТогузон айгыр мал туткан,\nТогузон јылга кур туткан\nЭне болгон Алтайым.\nЭне Кырлык алтайым,\nЭл баскан тууларым.\nЧарас бажы тайгалар,\nЧаҥкыр бӱткен алтайым.\nМӧш агажы јаблак болгон,\nМӧҥкӱ кары сузун болгон.\nJаш агажы јаблак болгон,\nJааган кары сузун болгон\nЭрке тынду талайым.\nАйу јаткан арташтар,\nТӱлкӱ јаткан тӱкештер.\nАй бырканду албатым.\nАй јаҥыда алкап келдим,\nКӱн јаҥыда кӱндӱлеп келдим.\nАк ийнектиҥ урагын\nАлып келдис, амзагар.\nИйт јыл айлан келди,\nКойды-малды корып турзын.\nАй бырканду албатыма\nАл санаазын јарыдар.\nМӧҥӱн болгон тайгалар,\nМӧш агашту Алтайым,\nАлкап јадым, ӧрӧкӧн.\nБай Ӱлгенниҥ балазы эдис,\nБакты каанныҥ јеени эдис.\nАк ийнектиҥ урагы\nАк сӱдинеҥ амзагар.\nЧӧ-ӧк дедим, ӧрӧкӧн!\nКӱски турган јеримнеҥ\nКӱкӱрт эзин тайанган,\nJаскы турган јеримнеҥ\nJалкын эзин тайанган.\nАргымак атка болгожын\nКанат берген ӧрӧкӧн.\nКурчу берген ӧрӧкӧн.\nАлтын казык ӧрӧкӧн.\nТемир казык айланган\nJети јакшы тӧрӧгӧн,\nJети Каан деп јылдызым,\nJети јаан баатырым,\nАк сагалым сыймадым,\nАлкы бойым бажырдым.\nЭлим-јоным једип келт,\nJетен јӱзӱн албаты\nКудайым деп бажырып келт.\nКлим Богдановтыҥ алкыжы\nАк айасты јылыткан,\nКӧк айасты јарыткан.\nАк айаска айдынып јадым,\nКӧк айастаҥ суранып јадым.\nJер-Алтайдыҥ киндиги —\nЭре-Чуйым, эне чӧлим.\nАлтай јерим, Алтай-Кудайым,\nАлкыш болзын, быйан болзын.\nЭне чӧлимди эбирип јӱрейин,\nАда калыгымды айланып јӱрейин.\nАжу јерге јаҥды тудайын,\nАржан сууларды байлап јӱрейин.\nЭре-Чуйым, эне чӧлим\nЭзен турзын качан да.\nЭэлӱ, байлу тайгаларым.\nАс та болзо албатым\nАлтайында амыр јатсын.\nБыйан болзын, Алтай-Кудайым!\nТорт толыкту Алтайым,\n²рӧ турган Кудайым,\nАргалу кӱчим астабазын,\nАлкап койоор, Кайракан!\nКыр јолына чыкпаан эдим,\nКуш ӱнин чачпаан эдим,\nБалык туунјызын буспаан эдим,\nJре-Алтайымнаҥ алкыш-быйан сурайдым.