Ээлу кайчы кижинин кайы.

Кай-бу эҥ jаан кÿÿ, алтай албатыныҥ баалаган ла байлаган кÿÿзи. Кай алдында öйдöҥ бери  öйлö кожо бойыныҥ чÿм-байыла, кандый да кичинек бÿдÿм ойынын (элементы) солылып келген  деп айтсабыс jастыра болбос. Алдында  öйдö кайчы кижи, öзöк сайын турган  jурттарла, айылдарла jоруктап, албаты jонго кай куучынын  jетирип туратан. Кайчы улус солун-куучын  jетиреечи болгон. Кайчы келип тÿшкен чакыга айылдыҥ ээзи кижи удура чыгып, адыныҥ чылбырын алып,  буулап эҥ jаан тоомjылу айылчы деп колтуктап айылына кидиретен. Бар jок курзагыла чайладып, кайын угатан. Кайчы келген айылга  коштой jаткан улустар  ончозы jуулыжып, кайчыныҥ кайын угатандар. Кайчы кижи бир jерде отурбайтан, ол айылдаҥ айылга, öзöктöҥ öзöккö  атту jортуп, уккан солун табышты  jетирип, кайын кайлап , улусты jууп туратан. Алдында öйдö  кайчы кижи, солун jетиреечи деп айтсабыс jастыра болбос. 
   Кай ол тегин куучыннаҥ, ла кожоҥноҥ чик jок аҥыланып jат. Алдында öйлöрдö кайчылар 3-4 кÿнге кайлап туратан болгон дежет. Ол öйдö, радио, телевизор, деп неме бар эмес, кайчылардыҥ  чöрчöги, куучыны албатыны кайкадып туратандар. Эмдиги öйдиҥ литературазында каркыра,  сыбыскы кайлардыҥ жанрын  jартагылап jат. 
Алдында кайчылар кай чöрчöктöр кайлайтан, албаты jонго, баатырлар  канайда тартыжып Алттай jерин коруганын, Алтайы керегинде, аҥ-кужи керегинде  кайлап jÿретен. Ол öйдö алтай артап, киртип кунурабаган öй болгон.  Ол öйлöрдöги чöрчöктöрдö, Баатырлар jаҥыс ла jаан ийде –кÿчтÿ алыптар эмес, олордыҥ сÿр-кеберлеринде албатыныҥ эҥ артык кылык-jаҥдары, ойгор санаазы, амадуузы туулган деп айдарыс. Кажы ла бойыныҥ öйинде ол баатырлар  албатыныҥ  темдеги (идеалы) болуп турган. Кай куучындар ла чöрчöктöр сÿрекей байлык , сюжеттериниҥ  тоозы да кöп, художественный кеми де байлык.  Оныҥ учун  кандый ла öйдиҥ  кайын алып кöрзöбис, ол алтай албатыныҥ  культуразыныҥ  эҥ артык бöлÿги болуп jат. Алтай кай чöрчöктöрди  алзабыс, оныҥ жанр учурын шиҥжÿÿчилер кöрÿп, бойлорыныҥ санаа-шÿÿлтелерин кöп катап айткан. Баатырлардыҥ  алдыгы ороон ло ÿстиги ороонло, кижи алып айыл-jурт тöзöгöни, тартышканы керегинде, олордыҥ куулгазынду уурын jакшы кöргÿскен. Анайда ок баатырдыҥ сÿр –кеберин, öштÿниҥ кеберин, алтай ичин jакшы jартамалдарла  кöргÿзип jат. Мында гипербола деп аргала jакшы кöргÿзет, (Гипербола-кöдÿриҥилÿ этире  кöргÿзеери). Jе мындый аргаларды jартап öй jылыйтпайын.  
Мен бичимелде, ээлÿ кайчы ла тегин кайчы кижиниҥ кайы керегинде jартамал эдип jадым. База бир айдып ийерге турганым, алтай тилге рифма  деп неме  келишпей jат, ол каа-jаа jерлерде туштап jат, кай чöрчöктöр айтса. Jе бистиҥ  ученый деп аданып алгандар, орус тилдеҥ рифма деп немени öткöнижип, кийдирип алып, эки башка тилди та не бир эдип ийерге тургандар кижи кайкар.  Ол ло суффикс эш деп немелерди орус тилдеҥ кийдирип булгап тургандарын кижи кайкар. Алтай тилде ондый неме jок. Jе бистиҥ  бичичилерис, анайда поэт атту  улустар рифманы албаданып келиштире  тузаланарга  шыралагылап jат. Jе бу öскö тема болуп барар, база бир келишсе куучын болор. Чынын айтса, ол  Öрö jайааннаҥ келген бичимелдерде рифма да jок, jе кычырарга кандый эптÿ, чечен jараш тилле бичилип jат.
Оноҥ ары, алтай литературада алтай кай чöрчöктöр элбеде таркадылган. Jе оныҥ чÿмдеечилери алдында öйдöги кайчы улус, темдектезе: Н.У.Улагашев ле А.Г.Калкин. Алексей Григорьевичтиҥ кайын эмдиге jетире сценадаҥ кайлап jадылар. Алдында öйлöрдö анчада ла кай чöрчöктöр кайлалатан, албатыныҥ jÿрÿм-салымынаҥ алынган темдектер болотон. Эмдиги öйдö  кай база бойыныҥ  бÿдÿмин солып jат. Нениҥ учун дезе, Алтай кунурап, аҥ-кужы кырылып барарда, Алтай Ээзине, Алтай ичине, Алтай Кудайга алкышту кай керек болуп jат. Jер Алтайын кöдÿрзин, Алтай jерин корузын деп. 
КАЙ-ол аҥылу кÿÿ, оны бодоп ло ала койып бÿткен ле кижи айдып болбос. Ол кижиниҥ кöксинеҥ чыгып турган аҥылу ÿÿн ле кÿÿ. Кай кайлап турган улус, алдында öйлöрдö бойлорыныҥ  ÿренчиктерин  таскадып туратандар, jе чынын айтса, ол ÿренип jÿрген  кижи ле ары jанынаҥ  кайлаарга  jайалып калганы кижи эки башка болор. Ӱренчик  кижини  кöрÿп турубыс, эмдиги де öйлöрдö сценада кайлап, албатыны сонуркадып тургылары, jе бу  улустыҥ  кайын jайалталу кайчыларга  кайдаҥ jетсин. 
СЦЕНИЧЕСКИЙ Кай-ол артист улус, мен кайчы деп бойлорын аданып, кайлап jадылар. Олор та кандый да алкыштыҥ, чöрчöктиҥ  ÿзÿгин ÿренип туруп кайлап jат. Бу  мындый улус  кайлаза, куру деп айдарыс. Куру дегени-ол кандый да ийделÿ болбой jат, ары jаныла колбу болбой jат. Тегин ле улус jилбиркедип, соододып турган. Кажы ла кайды артист улус ÿренип алган сöстöри кубулбай, анай ла айдып барып jадат. Кандый да jараш кÿÿ эдип ойнозо, ол кай Ээлемдерге тийбес, jетпес эмтир не. 
 Jе jайалталу кайчы улус кайлаза, отурган улусты ийде келип ороп ийет, ол ийде кижиге jаан тебÿ берип jат, кижи ол ийдени алып,  jеҥил-айак болуп, ол кайдыҥ кÿÿзине ородып, кöрöр улус  кöрÿп jат, айдар улус айдып jат. Нениҥ учун  дезе, кай-ол аҥылу кÿÿ, ол тегин  кожоҥдый эмес. Jайалталу  ээлÿ кайчылар кайлаза, ары jаныла колбу да боло берет, jер Ээзиле, Аржан-кутук суулар Ээлемдериле, Ажу-Боочы Ээлемдериле колбу болуп, кöрöр кижи кöрÿп  куучын да болуп jат. Оныҥ учун, тегин кайчы ла Ээлÿ кайчы деген улус эки башка деп айдарым. Олордыҥ  кайы да эки башка,  Ээлÿ кайчы кижи  кайлаза, кайдыҥ  куучын-сöзин, алкыжын качан да эске ÿренип  кайлабай jат. Ээлÿ кайчыга ол ары jанынаҥ  бойы ла  урулып  jадар, Кудай ого айттыртып турар, алкыш болзын, öскö кандый бир куучын кай болзын. Ээлÿ кайчы кайы,  кажы öйгö кайла рол ло öйгö  келижип jат. Бÿгÿнги  кÿнниҥ кайы эртенги  кÿнниҥ  кайынаҥ  башкаланып турар, ол ло  кайлаган  öйдиҥ  некелтезиле  барып jадар неме эмтир не. Кайчы кижиниҥ  тили эптÿ , чечен, угарга да кайкамjык болор. Ээлÿ кайчыларда учар кай деп кай база бар. Кайдыҥ  жанрын алып jартазаас, ол jаан бÿткÿл материал болуп барар.  Оныҥ учун келер  бÿкке  артызып салактар. 
Эмдиги öйдиҥ  артисттери кайды  кандый ла кÿÿлик ойноткыла  кайлап jат, jе чынын алза, ол  топшуурла ойнолып кайлалатан учурлу деп айдарым. Нениҥ учун дезе, топшуур- ол кайдыҥ  аҥылу  ээжизи.  Топшуурлу  кай-ол Алтай ичиниҥ кÿÿзи. Топшуур-ол аҥылу  кÿÿ болор, ончо кÿÿ-ойноткыштардаҥ  кöрö. Ээлÿ  кайчы кижиниҥ  топшууры база ээленип калат, мыны кижи кайкар эмтир. Бир куучын бичип ийейин , бу куучын кандый аймактыҥ  кижизи  керегинде айтпайын, jе ол  Ээлÿ кайчы кижи. Бу кижи топшуурын jазап турарда, jарлыкчы кижи кожо барып, мöш агаштыҥ  тöзинеҥ  jÿрекке тÿҥей учын  алып топшур эткилеген  эмтир.  Мöш агаш та ары-jанынаҥ кайкамjык туштап jат. Jÿрекке тÿҥей учын, ол агашты jана согуп, алканып  туруп  топшуурды jазаган кийнинде, ол кижиниҥ топшууры jадып, бойы ла ээленип ÿнин чыгарып баштаган эмтир. (Бу учурал байлу тууныҥ эдегинде болгон).  Эмди ээлÿ кайчы  улустыҥ топшууры бойы ла ÿнденип ойноп jадар эмтир, мындый кайкамjык немени кижи чöрчöк  jееринде  кöрöр дейтен, jе чын ла кöрÿп кайкабас арга jок. Ээлу кайчы кижи кайлаганда, оны чÿмдеп –jаҥдап кайлаар: озо топшуурын алкаар, оноҥ кайын баштаар. Ээлÿ кайчы кижиниҥ топшууры бойы ÿнденип jадарын, мен бойым эки кулагымла  угуп, сÿрекей кайкадым. Оныҥ учун, ээлÿ кайчы кижиниҥ топшуурын туура кижи алып  ойноп, баштактанып  турбас. Кату-каруузына  тургузып ийер. База катап jартайын, ары даныла колболып, тудушталып jадар учурлу. 
Кай бистиҥ карындаштык албатылардыҥ ончозында бар: Тыва, Якут,  Шоор, Хакас. Де бу албатыларда ээлÿ кайчылары болуп турган ба билбезим, jе бистиҥ алтай албатыда Ээлÿ кайчылар бары, эҥ бийик оморкол. Ээлÿ кайчы улусты тооп, jуртта, анайда ок jÿрÿмде баалап  jÿректер.
Алдынаҥ бери чÿмделген кай чöрчöктöрдö оозогы алтай албатыныҥ jадын-jÿрÿми, тартыжузы, öштÿлерле  jуулашканы, jÿрÿмин Алтайы ла алтай албатызы учун бергени керегинде албатыныҥ  тÿÿкизи jакшы кöрÿнип jат.  Оныҥ учун, тургуза öйдöбу бичимелдерде  кай чöрчöктöр ажыра бис тÿÿкибисти кöрÿп  баалап, билип jадыс,  ол тужында  öйдö, албаты Алтай jери учун тынын кысканбай берип, jер Алтайыныҥ jайымы учун канын тöгÿп  коруган деп.
Эмдиги öйдиҥ улузы ол тужындагы мындый öбöкöлöр бисте болгон деп оморкор керек, олордоҥ  тем алар керек деп санандым. Олордыҥ улап бергенин, бистиҥ ÿйениҥ  улузы ÿспес керек.  Ээлу кайчыларыс ажыра орныгып, ойтоноҥ öҥжип барактар. Алтай jеристи коруп алактар, кунураштаҥ, кайылыштаҥ, jоголыштаҥ.