Ар-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы - altaicholmon\nАр-бӱткенди билгир тузаланарыныҥ сурагы\nЈонјӱрӱмдик-консервативный политиканыҥ тӧс јериниҥ (ЦСКП) тӧзӧп ӧткӱргениле Горно-Алтайскта кӱрее-куучын болгон. Ондо «Ороонныҥ јер јанынаҥ аргалары: кичеериниҥ курч сурактары ла ӧзӱмниҥ јолдоры» деп сурак шӱӱжилген.\nКӱрее-куучында ЦСКП-ныҥ генеральный директоры Людмила Шувалова, АР-дыҥ јурт ээлем аайынча министриниҥ баштапкы ордынчызы Владислав Таханов, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков, јурт ээлемниҥ Маймадагы техникумыныҥ директоры Александр Чеконов, РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких, фермерлер, экологтор, јондык ишчилер турушкан.\nЛюдмила Шувалова јуунды ачып, ЦКСП тергеелерде кӧп иштеп турганын, федерал программаларды бӱдӱрерде, тергеелердиҥ аҥылуларын ајаруга аларын темдектеген. Ол «Јурт јерлердиҥ турумкай ӧзӱми» ӱлекерди «Россельхозбанк» АО-ло кожо бӱдӱрер иште ченемел јуулганын айткан.\nЦСКП-ныҥ эксперттери Алтай Республикада федерал кемдӱ экологиялык компетенциялардыҥ тӧс јерин ачар шӱӱлте эткен. Тергееде ар-бӱткенди кичееп алары јанынаҥ солун ченемел бар. Республиканыҥ эл-јоныныҥ санаа-укаазы кажы ла кижиниҥ тереҥ кӧрӱмине тӧзӧлгӧлӧнгӧн лӧ ар-бӱткенге канча ла кирези чебер болорыныҥ философиязына туку качаннаҥ бери келижет. Бу философияга эмди ончо телекей тайанат.\nКӱрее-куучынныҥ туружаачылары рекреацияныҥ ла заповедниктердиҥ јерлериниҥ, тергеениҥ јаҥжыккан культуразыныҥ тӧзӧгӧзи болуп турган јуртээлемдик јерлердиҥ ле туризмге, айылчыларды уткыырына берилген јерлердиҥ ӧзӱмин теҥ-тай апарарын чокумдагандар. «Алтай Республиканыҥ јурт ээлеми – ол јадын-јӱрӱмниҥ тӧзӧгӧзи, бӱгӱн бу бӧлӱкте уур-кӱчтер болуп туру. Кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган каршузы кӧптӧйт, кату таштанчылардыҥ курч сурагы турат, азырал белетеер јерлердиҥ кеми астаганынаҥ улам, фермерлер азыралды јеткилинче белетеп болбойт» — деп, Владислав Таханов айткан. Аҥдашты эрчимделткениниҥ салтарында ар-бӱткенде јӱрген «азыралын» јылыйткан бӧрӱлер мал-ашка кӧп табарулар эдет.\nФермерлердиҥ акча-манат јанынаҥ курч сурактарын РФ-тыҥ «Россельхозбанк» АО-зыныҥ Алтайский операциялык офисиниҥ управляющийи Константин Гладких айткан: «Тергееде иштеп турган јуртээлемдик 1200 предприятиедеҥ јӱк ле 120-зи заемщик болуп туру, эҥ ле учурлузы – олордыҥ тоозы кӧптӧбӧйт. Бистиҥ банк јӱк ле кредит берер учреждение эмес, је анайда ок ол ӧзӱмниҥ институды болуп иштейт». Оныҥ турултазында фермерлер текшироссийский кемине чыгарга керектӱ компетенцияларды алар аргалу. Онойып, тӧзӧлгӧн экосистеманыҥ — «Свое родное» деген платформаныҥ ла маркет-плейстиҥ шылтузында тергеениҥ јурт ээлеминиҥ ишчилери бойыныҥ иштеп алган продукциязын Россияныҥ ӧскӧ тергеелеринде садар аргалу болор.\nАлтай Республиканыҥ эҥ ле јаан сурагыныҥ бирӱзи – ол сӱрее-чӧпти чыгара тартары ла оноҥ не-немелер эдери. Республика сӱрее-чӧптиҥ переработказыныҥ сурактарын 2024 јылга јетире аайлаштырып салатан тергеелердиҥ тооломыныҥ учында турат. Бу ишке чыгарылган јерлерде полигондор тӧзӧӧри база ӧтпӧй јат. Туулу Алтайда ондый болор учуры јок.\n«Алтайдыҥ эл-јоны кӧп каттарлу конор тураларды шиҥжӱ иш јогынаҥ тутканы кайкамчылу ар-бӱткенниҥ заповедниктерине салтарын јетирер деп чын чочыгылайт. Бого кижиниҥ ар-бӱткенге јетирип турган салтарыныҥ јаанап турганын кожор керек. Сурактыҥ аайына чыгар бир јӧпти Туризмниҥ федерал агентствозы эткен: туризмди сезонло иштеер капитальный тудумдарга тӧзӧлгӧнип эмес, а экологияныҥ ээжилерин кату бӱдӱрип ӧскӱрерин јӧмӧӧр. Бу ууламјы Алтай Республикада эрчимдӱ ӧзӱм алынат. Је ар-бӱткенди корулаар јерлерде капитальный тудумдарды астадары керегинде сурак аайлалбаган. Мында јербойыныҥ улузыныҥ шӱӱлтелерин ајаруга алып, болгодый чочыдуларды шӱӱп, јарамыкту јӧпкӧ келери учурлу» — деп, Людмила Шувалова темдектеген.\n«Бистиҥ јерлеристиҥ јирме беш проценти заповедниктер. Јурт ээлемди ӧскӱрерге онызы ас — деп, «Ар-бӱткенниҥ Алтайский государственный биосферный заповедниги» ФГБУ-ныҥ директоры Игорь Калмыков айткан. —Артыбашта, Иогачта фермерлердиҥ иштеп алган эдин ле сӱдин таппазыҥ. Туризм ӧзӱм алынган јерлерде јурт ээлем тудуп, ӧскӱрериниҥ ордына, јерлерди ӧскӧ керектерге тузаланганы артык. Айдарда, аймак фермерлер јок болуп калат».\nЈасакты келген туристтердиҥ де, государственный шиҥжӱчилердиҥ де јанынаҥ бӱдӱрериниҥ сурагы курч турат. «Бис ончо шиҥжӱчилердиҥ баш оорузы — деп, Сибирьдиҥ казактарыныҥ черӱчил биригӱзиниҥ Алтайский бӧлӱк казактарыныҥ биригӱзиниҥ јааны Виктор Кукасов айткан. – Казактардыҥ службазыныҥ келтей јаны: бис ээжилерди бӱдӱрерин шиҥжӱде тудадыс, је биске тап-эриктер бузуштар кӧптӧп туру дешкилейт. Учуры дезе јарт – бис иштеп турганыс учун, тап-эриктер бузаачыларды тудуп јадыс. Биосфераны корулаар керекке јондык биригӱлерди, ол тоодо волонтерлорды тартып, оны тыҥыдар керек».\nКурч сурактар бар, је тергееде олорды чечер јолдор табар арга јок эмес. Федерал тӧс јердеҥ јӧмӧлтӧ РФ-тыҥ башкарузыныҥ вице-премьери Виктория Абрамченконыҥ јанынаҥ база эдилер. Ол јуукта премьер-министрдиҥ јакааныла бистиҥ федерал округтыҥ кураторына тудулган. Оныҥ чыдуларыныҥ тоозында экология бар – онызы Алтай Республикага сӱреен јаан учурлу.\n«Кайкамчылу бу јердиҥ тӧс байлыгы – улус. Бу јерлердиҥ тургун калыгы – алтайлар кайкамчылу культуралу, јалакай кӱӱн-тапту, јакшы калык. Тергее кеминде алтай тилди ле национальный јаҥжыгуларды корулап ла ӧскӱрип аларына кӧп иштер эдилет. Тӧс ајаруда байлу јерлерди ле ар-бӱткенди корулап алар суракты тудар керек. Бис бу текши јӧплӧ бойыстыҥ јӧмӧлтӧбисти јетирерис деп бодойдым» — деп, кӱрее-куучынныҥ учында Людмила Шувалова угускан.