«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр «Айыл ӱстинде таҥдак»\nШири бортоолор, булкунчакта\nСендел агаш серӱӱн јок Сенде менде јаман јок Ӱлӱш агаш изӱ јок Ӱрелерге јаман јок.\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьте учуры эскиреген сӧстӧр\n«Айыл ӱстинде таҥдак» повестьтиҥ авторы Михаил Карманович Качкышев. Кан-Оозы аймактыҥ. Бу бичикте айдылган керектер Јабаганнын, Чакырдын кобыларында ла јалаҥдарында ӧдӧт. «Айыл ӱстинде таҥдак» деп повесть су-алтай тилле бичилген, мында кӧп солун сӧстӧр учурайт. Бу бичик јараш су-алтай тилле бичилгени учун мени јилбиркетти.\nБу повестьте учуры эскирген солун сӧстӧр бар. Бу сӧстӧрдин јартамалдары алтай албатыныҥ алдында тудунган-кабынган немелери ненен эдилген, канайда эткенин билерге болужат.\nБу повестьте мындый эрмек бар. «Шири бортоолор, булкунчактар айылдыҥ срандары сайын буулалып калды».\nШири дегени-ол уйдын терезин эмеш јыдыдала, тӱгин тазадып белетеген тере, оноҥ эдимдерди јашка (тере чий ле тушта) кӧктӧӧр. Ого кӱл эмезе тобрак тыктайла кадырар. Кадырган кийнинде ол кӧнӧк ошкош эптӱ бортоо боло берет.\nБоргоо деген немени уйдын бычкагынан да кӧктӧп эдер.\nОны слер бистин Республикан Эл-музейден кӧрӱп алар аргалу. Бортоого кызылкат, бороҥот јуурга эптӱ. Булкунчак - литр кире неме бадар кувшин ошкош неме. Оны база ла тереден эдип јат.\nАйылдын срандары – алдында улус агаш айыл тутса, ӱч агашты бириктирип, бажын тыҥ буулар. Ол ӱч агашка база ӱчти бириктирзе, алты сранду айыл болор. Ол алты срандыҥ ӱстинде тегелдей деп тегерик неме кийдирер, бек болзын деп, тегелдей деген немени чабаа агаштан эдер. Тегелдей алтыгы ла ӱстиги болор.\n«Јаш койнынаҥ илгин баштык чыгарды» Јаш - ол кичинек уулчактын ады. Мында јарт эмес сӧс илгин баштык. Эликтин терези јымжак учун озогы улус онон кийим-тудум, баштыктар кӧктӧгилейт. Терени уужап иделейле, кӧктӧӧр. Јаш бозунын терезиннен де кӧктӧӧргӧ јараар.\n«Јаан јарык шырка тӧштин себиркейине келип токтогон эмтир». Мында јарт эмес сӧс тӧштин себиркейин. Тӧштин себиркейин – ол койдын эмезе ӧскӧ тындунын тӧжинде ак јымжак кемирчек сӧӧктӧр бар. Ол јымжак ак сӧӧктӧрди тӧштин себиркейи деп айдар.\n«Кӧк тӱдӱскекке курчадып койгон ыраактагы бийик туулардын бажынан јаҥыла ӧксӧп чыгып келген кӱнниҥ јаркыны агаштардын будактарын ӧткӱре муҥдар тоолу салааларын јерге тӱжӱрет».\nМында солун тӱдӱскек ле салаа деп јараш угулар сӧстӧр бар. Эмдиги ӧйдӧ бу сӧстӧрди бис тилде асэмезе чек тузаланбай јадыс. Тӱдӱскек – ол таҥла кӱн чыгар алдында булут ошкош неме эмтир. Салаа – ол кандый бир немениҥ айрызы. Алтай улуста мындый темдек бар дежет: кӱн салаланза - соок болор.\nБооколду каҥза – јӱстӱктейле јарандырып койгон каҥза. Алтай албатыныҥ јаҥы аайынча, айылга айылчы келзе, айылдын ээзиле айылчы бой-бойына каҥза азыжып берер. Озодо кыс та, балдар уул да балдар танкы тартатан. Је танкы ачу болбозын деп танкыга шанда кожор. Шанда ол тостын алдында кайынга јаба болор неме. Јаш кайынныҥ шаҥдазы сӱрекей јука. Ачу танкы тартпас усус шанданы кургадала, танкыга кожуп танкылар.\n«Бозокойдо божотпо» деген кыйгы угулды. Мында јарт эмес сӧс бозокой. Кан-Оозы аймактын улузы чек деп сӧсти сӱрекей кӧп тилге кожуп јат. Темдектезе, чек болбойт, чек божотпойт. Бозогой деп сӧс чек деп сӧстин синоними эмтир. Эмезе учурыла бачым деп сӧскӧ туней.\n«Меге тӧрӧгӧн дӧ, карыс та, ӧскӱс те туней, ичим ачыйт».\nМында биске карыс деп сӧс учурайт. Карыс дегени ӧскӧ дегени. Эмезе айылга солун кижи кирип келзе мынай айдар: «Карыс кижи келди».\n«Ара јанынаҥ коркыганына буттары бугурылып, кӧстӧри бир кезек ӧйгӧ јумула берди». Букурылып- бӱдӱрилип дегени. Кижи коркышту коркыза, коркыганыныҥ улам буттары букурылып јат, эмезе тӱбек эш болзо кижи базып албай, буттары букурылып јат.\n“Бастыра бойы кара кӧӧ јес алгый”.\nАлгый- јес болчок казанга тӱҥей, чӧйгӧн ошкош неме. Чорго јок кулактарлу казандый.\nАлтай улус кӧп немени чике адабай байлап адап јат. Бу бичикте бараан ат деп эмес сӧс бар. Бараан ат ол – кара ӧҥдӱ ат дегени.\n“Этти ӱрӱстеп кезип јиген.” Азыйда улус этти мынайда јиир. Сабарларынныҥ ортозына јӱзӱн башка эттерди кыстап алала, онон бирӱзинеҥ кезип, база бирӱзинен кезип јигени ӱрӱстеп, амтандап јигени деп айдар. Тотоолоп, тамзыктап, амтамду болзын деп, озогы улус этти онойдо јиир.\n“Селден агаш оҥду кӱйбес, ышталып буруксып јадар.” Мында јарт эмес сӧс селден агаш. Селден – ол ары кургак эмес бери чыкту эмес агаш. Је улустан суразам сендел деп айдат. Мындый алтай кожоҥ бар:\nСендел агаш серӱӱн јок\nСенде менде јаман јок\nӰлӱш агаш изӱ јок\nӰрелерге јаман јок.\nЭмди бис тил байыдар деп, кӧп айдып јадыс, Мен сананзам, ондо тузаланарга јараар, олордыҥ кезиги јоголып калар, кезиги ойто јаҥы јӱрӱм, тын алынар ойто ло биске керектӱ болор.