Чаган ай , ( «Янус (кудай),Янустыҥ айы») — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ баштапкы айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, чаган ай јылдыҥ он биринчи айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымыныҥ кӧп саба јеринде эҥ ле соок ай (чаган ай кыштыҥ экинчи айы болуп јат), Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, чаган ай эҥ ле јылу ай болуп јат, (мында чаган ай — јайдыҥ экинчи айы).

Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле чаган айдыҥ 20-чи кӱнине јетире Кӱн Стрелец созвездиеде, чаган айдыҥ 20-чи кӱнинеҥ ала Козерог созвездиеде болот (оскö бичилгени — чаган айдыҥ 19 кÿни).

Тÿÿкизи ле этимологиязы 

Январь ай Янус (Ianuarius) деп атту, эки jÿстÿ, Римдеги  кудайга  учурлай адалган, бу öйдиҥ, эжик ле каалганыҥ кудайы.

Айдыҥ ады «дверь в год» (латин сöс эжик, «дверь» — ianua). Jаҥжыккан оригинал римский кÿнтизÿ 10 айдаҥ турган, jÿк ле 304 кыш jокко кÿннеҥ турган. Бу öйди «безмесячья» деп кöрöтöндöр. Кайда да бир 713 jылда бистиҥ эрадаҥ озо Ромулдыҥ кийнинеҥ  полумифический каан Нума Помпилий, кебинде, добавил месяцы январь ла февраль айларды кожуп, кÿнтизÿ стандарт кÿндÿ jылга тÿҥей (365 кÿн) болгон. Январь jылдыҥ баштапкы айы болзын, качан эҥ озо староримский кунтизÿде баштапкы ай март болгон, (оригинал источниктер jарт). Консулдардыҥ аттары бар, олор jамыга турарда, 1 майда 15 мартта 153 jылда бистиҥ эрадаҥ озо, олор jамыга турган кийнинеҥ 1 январь болгон.

Байрамдар 
 
, Испания, чаган айдын 5 куни, 2006 j.)]]

 чаган айдыҥ 1 кÿни — Jаҥы jыл; Кубаныҥ jайымдалган кÿни; Камерунныҥ кемнеҥ де камааны jок болгоны; Амыр-энчÿнин телекейлик кÿни; 
 чаган айдыҥ 14 кÿни — кыйналган Анастасия Узорешительницаныҥ эземи православиеде; 
 чаган айдыҥ 6 кÿни — Агару эҥир Россияда; Богоявление (Крещение Господне, Эпифания) христиандарда, «jаҥы стильле», например: Богоявление в Болгарии (Иордан куни), Арменияда Рождество Христово; Йоль — кыштыҥ ортозы байрам  Исландияда; Ямайкада марундардыҥ кÿни; .
 чаган айдыҥ 17 кÿни — [[Рождество Христово]] Россияда православныйлардыҥ, «озогы стильле»; 
 чаган айдыҥ 18 кÿни — Бабьи каши — славян калыктыҥ кÿнтизÿзи; Гинайкратия Грецияда; 
 чаган айдыҥ 111 кÿни — Корулу jерлер ле национал парктардыҥ кÿни Россияда; Благодарениениҥ телекейлик кÿни; День Республики Албании; 
 чаган айдыҥ 12 кÿни — Россия Федерация прокуратуразыныҥ ишчилериниҥ кÿни; 
 чаган айдыҥ 13кÿни — Россий печатьтыҥ кÿни; Агару Кнуттыҥ кÿни Швецияда; 
 чаган айдыҥ 14 кÿни — Эски Jаҥы jыл; 
 чаган айдыҥ 17 кÿни — Агару Антонионыҥ кÿни; 
 чаган айдыҥ 18 кÿни — Тунисте революцияныҥ кÿни; Перуда Лиманыҥ тöзöлгöниниҥ кÿни; 
 чаган айдыҥ 19 кÿни — Крещение Господне Россияда православныйлардыҥ; 
 чаган айдыҥ 20 кÿни — Крым автоном республиканыҥ кÿни; 
 чаган айдыҥ 22 кÿни — День дедушки в Польше; Торраблоут; День соборности Украины; 
 чаган айдыҥ 24 кÿни — День памяти жертв геноцида во Второй мировой войне (Англия); 
 чаган айдыҥ 25 кÿни — Татьянаныҥ кÿни — студенттердиҥ кÿни (Россия); 
 чаган айдыҥ 26 кÿни — Таможенниктердиҥ кÿни; Австралияныҥ кÿни; Республика Индияныҥ кÿни.

Чаган ла кочкор айларда болор аргалу:
 ай jаҥырганынаҥ озо — Дугжууба — буддий Арутанар кÿн;  
 ай jаҥырганынаҥ озо — Балдан Лхамо — буддий Ӱредÿ коручылдарыныҥ кÿни;  
 ай jаҥыда — Сагаалган — Буддий Jаҥы jыл; 
 ай jаҥырганы кийнинеҥ — Монлам Ченмо (Будданын 17 кайкалы); 
 15 шват — Ту би-Шват — еврей Агаштардыҥ Jаҥы Jылы.

Айлыктар 
 Кургак чаган — аракы ичпес ай, Великобританияда башталган.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

Тайантылар 

Чаган ай