ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nВы здесь: Домашняя страница Ӱредӱ Национал гимназия ОНСШ болгон, эмди бар ба?\nОпубликовано 31.10.2011 14:39\nБистиҥ Alma mater керегинде мен алдында база кӧп бичигем. Бу школдыҥ нерези ле учуры керегинде, бу школ алтайлардыҥ ижемjизи керегинде, бу школ алтай албаты учун туратан эрлер болотон ӱренчиктер белетеери керегинде, бистиҥ ӱредӱчилерис керегинде, бичигем ле… Оныҥ спортплощадказына jаҥы келген директор бойыныҥ туразын тутпазын деп, газеттерде, ӱредӱниҥ министерствозында ла Эл Курултайдыҥ комитетттеринде тыҥ тартыш болгон ло. Ол тушта нацшколыныҥ jерине «экинчи Плакас» деп јалканчык ӱредӱчилер адаган јаҥы директор туразын тудуп алган болзо, эмдиги jаҥы корпусты тудар јер јок болор эди. Јамандадып туруп школдыҥ јерин аргадап алгам. Тӧрӧл школыс, кырлардаҥ jууп, азырап, ӱредип, кижи эткен эне уйагыс!\nНацшколаны jазаар иштер тӱгенип браады. Эмди Н.И. Кудирмекованыҥ (јербойындагы јаҥ укпаста) генеральный прокуратурага нацшколаныҥ интернады балдар јадар нормаларды кезем бузып турганын бичигениниҥ шылтузында, прокуратура суд ажыра интернатты јаптырып, башкару арга јокто ӱзеери акча таап, интернатты база јазап, чыгып келип јат. Надежда Ивановна бу школдыҥ директоры болорго албаданбай јат. Бу керегинде «Алтайдыҥ Чолмонында» јастыра бичиген А. Сулуков газеттиҥ баш редакторыныҥ кабинединде актанып турала «бу школды мочить эдер керек. Мен слердеҥ кӧп ондо болуп турган каршулар керегинде билерим» дегенин ајаруга алар керек. Бу школдыҥ выпускниктери Антарадонов ло Белеков нацшколаныҥ эски туразын кайра јандырарыс деген чертти јӱрӱмде бӱдер бе деп канчазын сакыырыс?\nБӱгӱн школго кирип барзаҥ, јалтырап турган школдыҥ ичинде балдар ортодо орус тил угулат. Улуска, гимназияныҥ управляющий совединиҥ турчыларына да школдыҥ алтай тилдиҥ ӱредӱчилериле олордыҥ ижи аайынча туштажарга директор А. Марков бербей јат, школдыҥ уставына «бу школдо ӱренип тургандар алтай тилди ӱренер учурлу» деген шӱӱлтени директор Марков база чийдирбей јат. Школдыҥ управляющий соведине директор бойына ла керектӱ эмезе коркынчак улус сугат, ӱренчиктердиҥ эне-адаларын директор школдыҥ керектеринеҥ чек туура тудат, школдыҥ эне-адаларыныҥ текши јууны кезикте бӱткӱл јыл туркунына ӧткӱрилбей де јат, директор школдыҥ уставын јаантайын бузат, эне-адаларды школдыҥ уставыла, школдыҥ балдарын олордыҥ тап-эриктериле таныштырбай јат. Мындагы айдылган сӧстӧрди мен јаргыда да документтерле керелеерим.\nБу школды алтынла да jарандырза, ол ондый ла кӧгӱс ичи кӧҥдӧй болзо, ого бу школды 50 jыл кайра божоткондордоҥ болгой (М.П. Тарпаков «Алтайдыҥ Чолмоны» ажыра кородойт), оноҥ jуук та божоткондор кирбес болуп браат. Кӧп ондо ӱренгендер мениле jӧпсинер, бис выпускниктердиҥ байрамдарына jуулзас, школго кирип, оныҥ ичиле бир эмеш базып ийеле, бис мында кемге де керек јогысты билип, чыгып барарга келижет…\nОНСШ ол бистиҥ алтай Сорбонна. Болгон. Алдында бу школ бойыныҥ ӱредӱдеги једимдериле ӧскӧ школдорго кӧрӧ эки башка бийик болгон. Эмди бу школдогы иш јабыс кеминде деп айдып турганы – ол бу школдыҥ кӧргӱзӱлери јабызап, тегин школдор чылап орто кеминде боло бергени. Бу школдыҥ администрациязы бойыныҥ ижин керелерге бистиҥ балдар ӱредӱге кирет, бис база каа-јаада олимпиадаларда јеҥип турганыс, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмес деп актангылайт. Бастыра Республиканаҥ јакшы ӱренип турган балдарды јууп алала, олорды орто кеминде ӱредип чыгарганы, бис ӧскӧ школдордоҥ уйан эмезис дегени ол каршу. Бу школдыҥ јакшы ӱредӱлӱ балдары оноҥ ары бийик ӱредӱге бойлоры киргилейт. Орто ло уйан ӱредӱлу выпускниктерди бу школго балдарын кийниндеги кирнестенеҥ кийдирип турган керектӱ эне-адалар оноҥ до ары балдарын ондый ла эп-сӱмеле бийик ӱредӱге кийдирип салат. Тоҥ болбосто акча тӧлӧп кийдиргилейт. Олор база выпускниктер ӱредӱге кирген деп статистикага киргилейт. Бу школдыҥ ӱредӱчилик ӧмӧлигинде орто кеминдеги кӧргӱзӱлерле болорзынар тап јок. Бу, якутияда чылап, элитный (билгири келтейинеҥ!) школ болор учурлу.\nНацшколаныҥ ӱренчиги јаҥыс тереҥ предметный билгир аларга турган болбос учурлу. Тереҥ билгирди нацшколага кӧрӧ бийиктеде республикан лицей берет. Ол биске уйат! Ӱзе улус билер, кезик алтайлар балдарын башка-башка эп-сӱмеле нацшколага кийдиреле, арга ла болзо оноҥ ары лицейге кӧчӱргилейт. Бу керек нацшколаныҥ педӧмӧлигиниҥ јӱзине тӱкӱргениле тӱҥей де болзо, олор унчугышпай јат. Кезиги оноҥ бийик иштеп те албас, кезиги иштейтен јери учун тыркырап јат. Лицейге барган балдардыҥ ордына нацшколага директордыҥ јӧбиле, ачык конкурс јогынаҥ база керектӱ эне-адаларлу балдар алылат. Онызы кайдаҥ дезе, ол јаҥы балдар алары керегинде јар кайда да чыкпай јат. Керектӱ улуска араайынаҥ јетирӱ эдилет ле о.а. Нацшколаныҥ учуры, оныҥ нерези – ол оныҥ бийик билгиринде ле кӧгӱс-ийдезинде. Чынынча айтса, оныҥ выпускниктериниҥ нацшколага ӱренип, канына алган ич-кӧрӱминде! Выпускниктери мен алтай кижи деп, оҥдомолду болзо, олор Алтайым-Тӧрӧлим деп, албатым деген ле онызын jӱрӱмимде бӱдӱрерим деп кекенген бийик билгирлӱ школынаҥ jӱрӱмге учуп чыкса, нацшкола бар!\nАлдында нацшколаны Кокышевтий, Кошевтий, Катя Манзыровадый, Марат ла Коля Пустогачевтий, Валера Серебренниковтый, Валера Маниновтый ла оноҥ до ӧскӧ кӧп генийлер божоткон. Олор Горно-Алтайский автоном областьтыҥ школьниктериниҥ јуунты командазыныҥ турчылары болуп краевой предметный олимпиадаларга баргылайтан, студент тужында бӱткӱл институттыҥ бастыра физик-ядерщик студенттерин акалап, «гигант» деп кокырлу, је тоомјылу атту болгылайтан. Нацшколаныҥ бир выпускниги университетте кожо ӱренген уулдарла шахматный доского кӧрбӧй, бастыра партияны башта тудуп ойноп туратан. Эмди гимназияныҥ канча ӱренчиги Республиканыҥ јуунты командазына кирер? Математика ла физикала республикан олимпиадалардыҥ јеҥӱчилдери јок. Алдында тӱкле садышкан, оноҥ архивте клерк болгон, архивтеҥ кенете алтай Alma materдиҥ директоры эдип тургускан орто кеминде директор, орто кирелӱ балдар јууйт, орто кирелӱ выпускниктер чыгарат. Алдында Алтай ичиле јорыктап, Плакас бойы јайалталу балдарды бедирейтен болзо, эмди ол кемге де керек јок. Канай келишкен, оной ло. Бистиҥ акчазы ас, кезикте та јоголтор, та артырар деп турган Республикада, ондый бийик учурлу ла јазалду сок јаҥыс алтай гимназия санаазы курч балдар јууп, бийик билгирлӱ, Республиказын аргадайтан выпускниктер чыгарар аргалу да, молјулу да. Ол молјуны гимназияга алтай албаты берет, алтай албаты ол молјуныҥ бӱдерин кату некеер учурлу.\nМениҥ кӧргӧнимле, алдындагы атту-чуулу нацшкола эмди jок. Оны алтай улус канчазын кӧрбӧӧчи болор. Оныҥ ордына тегин ресгимназия бар. Ӧмӧликтиҥ ижин солыбай, Арасейдеги модала институттарды университет деп адап, школдорды гимназия деп адагылаган. Бу гимназия школанаҥ уйан. Ондогы орто кеминде педӧмӧлик ортокеминде иш эдет, эдип турган ижи учун Плакас, Вязниковтор чылап оорыбай jат. 2007 јылда ондогы кезик алтай тилдиҥ ӱредӱчилери кезик нацшколага кирип алган орус балдар нацшколды божотсо алтай тилдӱ болуп чыгар деп, алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ республикан семинарында, бойын бодонбой, чертенгилейт. Нацшколаныҥ алтай балдары бой-бойыла там ла там орус тилле куучындашкылап турганы олорго jаан тӱбек болуп кӧрӱнбейт. Оноҥ бийик оҥдомол jок. Ол алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ семинарында алтай ресгимназияга алтай тилин билбес балдарды албас керек деп јурттардаҥ келген алтай ӱредӱчилер jакшы шӱӱлте айткан болгон. Је олорды кем угар? Чындап та, Алтай республиканыҥ, алтай республикан гимназиязына, алтай jердеҥ, алтай бала келеле, тӧрӧл алтай тилин орус балдарла кожо тескери ташталып, jаҥынаҥ баштап ӱренет. Экинчи jанынаҥ, ондый алтай тилин билбес балдар ӱренетен jерлерди алып алганы учун, jурт jердиҥ чын алтай, санаалу балдары, гимназияга кирип албай jат.\nБу сурактар jанынаҥ кезик ӱредӱчилерге шӱӱлтеҥ айтсаҥ, бир де укпай, кижиге удура «Айса балдарар мында не ӱренип турган?» деп, коркыдарга умзанат. Кезиктери улустыҥ балдарын ӱредип турганы учун, ол балдардыҥ ада-энелерин кеjиринеҥ тудуп алгам деп санангылайт. Чын бодоп ло коркып, гимназияныҥ администрациязыныҥ алдына јалканчып турзаҥ, бойыҥ ла мойныҥды олордыҥ колына сугуп турзаҥ олор бисти неге де бодобозы там ла там барат. Эне-адалар гимназияныҥ ичиле коркыган айасту баскылайт, јуун болзо кем де, кандый да сурак бербей јат. Гимназияда директор ӱйи ле эјезиле кожо иштейт, тоҥ болбосто кызын экелип ишке алат. Сыгын айдыҥ 24-чи кӱнинде болгон Карамаевтиҥ улыныҥ тойына тӧрӧгӧн болгон ӱч историк, Марковтыҥ тӧрӧгӧндӧри јӱре берерде бӱткӱл гимназияда историяныҥ урокторы ӧткӱрилбей туруп калган. Гимназияда ӱредӱчи, эмезе завуч тӧрӧгӧнин ишке алат. Эки завуч бой-бойына тӧрӧгӧн, алтай каны бар да болзо, экилези алтай тил билбес. Jеткен jедим ол. Бистиҥ Алтайда олорго турар ӱредӱчилер јок по?\nЭмдиги гимназияныҥ база бир эдип билер немези – ол нацшколаныҥ юбилейлерин байрамдап ӧткӱрери. Олор бу байрамдарды jӱрегине jуук албай, jеҥил ӧткӱрип, сыйларды jууп ийет…. Бу байрамдарда нацшколаны божоткон ветеран выпускниктердиҥ кӱӱнземел алкыш сӧстӧрин олор jанчыкка салып, jӱрӱмде тузаланган болзо, кандый ичкери алтам болор эди! Мениҥ, кезикте сананганымла, олор бу юбилейлерди арга jокто, молjоп салган, акча алып турган ижи учун ӧткӱргилейт. Ол байрамдарда алкап, кӧстӧринде jажы мелтиреген, акту jӱрегинеҥ выпускниктердиҥ айткан сӧстӧри jӱрӱмде бӱтпей, куру кейге барат. Тоҥ болбосто, «Плакастыҥ выпускниктери качан божоор?» - деп, сурак тура берет. Юбилейлерди ӧткӱрген школдо не де солунбайт. Выпускниктер мынайда айтты деп, олордыҥ сӧстӧрин анализировать эткен куучындар болбой jат. Эмдиги гимназия алдындагы нацшколаныҥ нерезиле эмдиге јетире табы јогынаҥ тузаланып, ичкери ӧспӧй јат. Бойыныҥ ӧйинде бу школдыҥ педколлективин конкурс ажыра ишке алар керек деп, мен канча катап бичигем. Калас болды. Конкурсный комиссияныҥ тал ортозы бу школдыҥ, Тӧс Тӧргӧӧ кӧстӧгӧн, кемнеҥ де камааны јок выпускниктеринеҥ турар учурлу.\nКалганчы нацшколаныҥ јаан юбилейинде, 60 јылдыгында, чиновниктер ле школдыҥ администрациязы выпускниктерди нерелӱ ле, нере јогына, сайыт ла тегин кижиге ылгап, национал драмтеатрда болгон байрамга акча тӧлӧттирип, шӱӱп, талдап юбилейди ӧткӱрдилер. Чындык выпускниктер кемизи де ол оргкомитетке барып, бойыныҥ нерезин тоолобогон, ол байрамга кирер билет учун тартышпаган. Учында, байрамда 25% отурар јерлер куру болгон, фуршет-аракыдашта залда болгон улустыҥ кезиги уйалып, артпай, база јӱре бергилеген. Карамдаган кара ӱркенези ле баалу колбасазы јилбей артып, сайыттардыҥ, колтыкчылардыҥ ла кулдардыҥ сумкаларына кирген. Бистиҥ кезик нерелӱ ӱредӱчилерис те бу байрамга кычырылбай артып калган, кычырылгандары тӧргӧ чыгарылбаган.\nБис бу школды 50 jыл кайра божотконыс, бис jууныҥ, бис кырлардыҥ балдары деген каргандар олорго не керек? Бис бу школды божодып Тӧрӧлисте иштегенис, бис бу школды jабарга турарда ол учун тартышканыс, аргадап алганыс, оныҥ учун слер мында ӱренедер, оныҥ учун слер мында иштейдер дегени олорго куру табыш! Тегинеле кӱндӱлӱ ветерандар кородогылайт, jӱректерин сыстадат, бӱгӱн ол ондый болор учурлу! Jе ондый да болзо, бу ветерандар бары учун, олордыҥ нацшколадагы айалганы билери учун, олордыҥ Республикага эткен ижи учун, олордыҥ школдыҥ салымына кирижер табы ла аргазы бар учун, бу ӱредӱниҥ байзыҥы алтай албатыныҥ тоомjызында ла ижемjизинде. Эм туркунына. Је бӱгӱн бу гимназияныҥ ӧмӧлигиниҥ ле выпускниктериниҥ колбузы, тазылы ӱзӱлип калган.\nБир јанынаҥ, бӱгӱн нацшколаныҥ јакшы јанындӧн солынатанын сакыырга кӱч. Орус аналитиктерджиҥ айтканыла «Пока в России будет господствовать престиж тупого богатства, независимо от того, как оно нажито, и чинопоклонства, что-то изменить в сторону социальной справедливости будет невозможно» («Человек и закон» от 13.10.2011г.). Алтайда, Арасейдиҥ база бир толугында, база ондый ла ок. Алдында, националканы божоткон болзоҥ, јарт - сен санаалу, јарт – сен Тӧрӧлиҥе туза экелериҥ, онойдордо, сени каруулу ишке тургузар керек, сен иштеериҥ, сен ӧзӧриҥ. А эмди? Чала аамай да болзоҥ, је ырыс болуп ак турадагы кижиге тӧрӧгӧн болзоҥ, оныҥ јуук улузыныҥ (кем де этле јеткилдейт, кем де амыраар јерлерин берет, кем де саду келтейин бӧктӧйт, кем де оныҥ балдарына болушкан, кем де оныҥ тудаган ийди, кем де кулы-«шестерказы» ла о.ӧ.) бирӱзи болзоҥ, сен ле сениҥ бала баркаҥ бу јӱрӱмде тегин койчыныҥ санаалу балазын акалап, јӱрӱмниҥ сарјузын артап јиирер. Айалганы солыырга нацшколага Плакастый директор, акту јӱректӱ патриот керек. Мында талортолой сурактыҥ аайына чыгып албазыс. А мындый кижи Антарадоновко керек пе? Айтпаза да јарт, керек јок. Ол Марковтыҥ кандый јажытту таланттарын кӧргӧн, а бис оны канча јылдарга сакызас та, кӧрзӧс тӧ кӧрӱп албай јадыс? Ол бу ла школдо алдында бойы канайып ӱренгенин билип, оноҥ нени сакыыр?\nМихаил Папашевич чын бичийт: «Калганчы ӧйдӧ ороонныҥ стройы бузулып, оныҥ албатыларыныҥ салымын jаҥыс ла акчала колбоор ченелте эдилет. Оноҥ улам школдорыста выпускниктер деген улус ундылып, карманы калыҥ аргачыларла «тӧрӧӧнзижери» тыҥыйт». Ол нацшколаны божотконы учун jӱрӱмде бийик jедимдерге jеткен (аҥылаганы мениҥ – В.К.) министрлер, чиновниктер ле аргачылар нацшколаныҥ педӧмӧлигин акча сурандырып jалканчытпай, амтажытпай, беретен болзо акча-манадын береле, бу школ учун уйатту болбозын деп, иштегер деп, некеер керек. Эмдиги ӱзе немени Путинниҥ сӧстӧриле кемјигилейт, быжулайт. Путин айткан «јаҥды, ӱзе немени албаты шиҥжӱӱде тудар учурлу». Алтай албаты нацшколаны шиҥжӱӱде тудар учурлу, ӧрӧ тартар учурлу. Бу Марковтыҥ эмес, алтайлардыҥ школы. Гимназияныҥ директорыныҥ базыдын кӧрӱп, јелижин сакыыры калас неме. Ӱредӱниҥ министерствозын сурап турум – ресгимназияныҥ директорын иштеҥ јайымдап, ордына конкурс ажыра јаҥы директор ло педӧмӧлик алар керек. Гимназияныҥ бӱгӱнги айалгазы оныҥ нацшкола болгон нерелӱ адын уйатка салат, бӱгӱнги адына турбайт. Антарадонов ижинеҥ јӱре берзе, коручылы јок Марков ижинеҥ чарчаар. Ол качан болоры јарт јок, сакыырга ӧй јок. Антарадонов јокко алтай гимназияны јабар сурак тура бербезин. Бисте ондый не – начальник аҥтарыла ла берзе оныҥ јаманын билер улус кӧптӧй берер, кӧрбӧӧчи болуп турган сурактар чыгып келер. Гимназияныҥ ижиниҥ чыҥдыйы кандый да јаҥнаҥ, начальниктеҥ камааны јок, бийик болор керек, ижин јамандаар уур шылтактар болбос керек.\nНацшколаныҥ бӱгӱнги айалгазында бис ончобыс бурулу. Ол нацшколаныҥ педӧмӧлиги, алтай министрлер, jайзаҥдар ла алтай интеллигенция, бастыра алтай албаты бурулу! Ол тоодо мен база бурулу. Бу jанынаҥ кӧрзӧ, кандый албаты – ондый нацшкола! Бот кандый учурлу бистиҥ ӱренген, божоткон, оморкогон, иженген областной национальный школагыс!\nБир неделе кайра Акјолдо јолыгала, Паша Ялтыров меге кенете «Россияда реакция, Владимир Ленин Парижте; Јаҥы партия, редакция...революционный иште» деп айдарда билбей турарымда, меге јӱзиме каткырды: «бу националканы божоттым деер! Канайып туруҥ! Бу Кокышевтиҥ «Туба» деп поэмазыныҥ эҥ баштапкы сӧстӧри!». Уйалдым. Алдында кычырган ла эдим, је санаама кирбейт. Јанала, эртезинде ле Б. Бедюров башкарып турган «Алтын Туу» бичикчыгарманыҥ јуукта чыгарган Кокышевтиҥ ӱлгерлериниҥ јуунтызын садып алып, «Тубаны» кычырзам, ондо ондый сӧстӧр јок. Айылда библиотекамды казып Кокышевтиҥ 1983 јылда чыгарылган бичигин таап алдым, кычырзам, Кокышевтиҥ чийген, Пашаныҥ айткан сӧстӧри бар эмтир! Кокышевтиҥ ӱлгерлерин кем, нениҥ учун, кыскартып, ӧскӧртип турган, оноҥ ары казып, аайына чыгарыс. Је националканыҥ выпускнигин, Паша Ялтыровты кӧрзӧҥ! Ойто ло Гигант! Алдында јылдарда националканы божоткон бастыра балдарда, эмди олор карып та калган болзо, эмди кандый да ыраак јуртта јаткан болзо, јаан начальниктер болбогон до болзо, ончозында бийик оморкоду бар – олор националканы божоткон! Ол олордыҥ бойын бойы кижи деп бодоп турганынаҥ, сӧстӧринеҥ ле керектеринеҥ ыраактаҥ ла кӧрӱнип јат! Националканы божоткондор бистиҥ Республиканыҥ кажы ла јуртында бар, бис алдында билишпес те болгон болзос, тушташсас бой-бойыска каруузый бередис, болужадыс. Бис бир уйадаҥ таркаган, бир билениҥ балдары, алтай Сорбоннаныҥ выпускниктери! Тӧрӧлиске болужыс јеткен, эмди де једер!\nВ. Кудирмеков, ОНСШ-73\nГазета "Листок" №43 от 26.10.11г.