Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu laꞈ k’oeˇ nui saˇ oꞈ | Watchtower Study\nREAD IN Abua Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel (Western) Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chichewa Chin (Hakha) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Croatian Sign Language Cuban Sign Language Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik English Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French French Sign Language Ga Garifuna Georgian German German Sign Language Gitonga Greek Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Hungarian Hungarian Sign Language Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indian Sign Language Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Laotian Latvian Lenje Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mambwe-Lungu Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mbunda Mexican Sign Language Mingrelian Mixe (North Central) Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Ndau Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Niuean Norwegian Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Portuguese (Portugal) Punjabi Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepedi Sepulana Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovak Sign Language Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Xhosa Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 15\n“Tsawˇ haˬ zaˬ maˬ noeˬ doˆ coeˇ-eu Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ naw maꞈ-ahˇ caw ba tehꞈ-a.”—Piˇliˇpiˆ 4:7.\nDawˬ caˇ 113 Aˬ dui-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ\n1-2. Yeˬsuˇ aˬ jeˬ miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu nga?\nYeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah, aˬ yawꞈ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ haiˬ-eu deuˬ-euˬ aˬ laꞈ laꞈ k’oeˇ, naˇ dui dui-awˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh, shaˬ zahˬ naꞈ dui dui-eu meh. Ehˇ k’awꞈ teu naˇ ya shiˇ gaˇ k’ahˬ lahˇ-eu miˇ neh tehꞈ maˬ ngeuˇ-a. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ dui dui-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda nui k’ahˇ shiˇ-eu jeˬ mˇ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ-eu heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ ciˬ huiˬ ciˬ mahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ yawꞈ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-eu uˬ taꞈ, tsawˇ haˬ zaˬ deuˬ mˬ maˬ maˬ byaˆ zaˇ ziˇ ya dehꞈ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.\n2 Yeˬsuˇ shaˬ zahˬ naꞈ dui dui k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ-a siˬ. Aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Ngaˬ neh naw maꞈ-ahˇ biꞈ taˬ yaꞈ-euˬ jeˬ-aˬ, nui saˇ oꞈ-eu jeˬ pyeuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 14:27) Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ-eu jeˬ muiˬ gaˇ neh za-euˬ “Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ” jaˆ-eu meh. Nui saˇ oꞈ-eu jeˬ teu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ aˇ dzehˬ-ehˇ maˬ bi k’ahˬ lahˇ ni caw ba nehˬ-eu meh.—Piˇliˇpiˆ 4:6, 7.\n3. Aˬ dui heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˬ jeˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\n3 Aˬ dui tiˬ g’aˬ-iˬ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ teu naˆ naˆ-ehˇ maˬ ya tahˬ puˬ haw-aˬ. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu yaw duˬ baw meh. (Maꞈtehˬ 16:24, 25; Yoˇhaˬ 15:20) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ duˇ ni aˬ dui jiˇ tiˬ poˆ na shaˬ zahˬ naꞈ dui dui nya meh. Aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ maˬ jaˆ gaˇ keuˆ ni maˬ k’ahˬ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh mˇ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ haw-awˇ, aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh, aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ dzaw geuꞈ nya nga lehˇ jiˇ ja sawˇ ma.\nYeˬsuˇ tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 4-7-ahˇ haw)\n4. 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ haw ngeh, Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah guiˬ lahˬ aˇ naˆ ni shaˇ-euˬ nga? Yaw jeˬ ma jeˬ ehˇ haw.\n4 1 Teˇsaˬloˇni 5:17-ahˇ gui. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ saˬ saˬ ngeh nah tiˬ k’ehˬ maˬ kaˬ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ shiˇ-euˬ gaˇ noeˬ mawˇ-eu mehˬ bawˬ jahˇ ngeh miˇ, kaˬ muˇ hawˇ-eu aˬ gaꞈ dzaˇ uiˇ maˬ ciˬ nehˬ mi naˆ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 11:23-25) K’oeˇ naˇ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ Baˬsaˬkaˬ bawˬ-iˬ jahˇ-euˬ jawˇ duˬ teu gaˇ neh maˬ doˆ-iˇ mi naˆ-ehˇ jiˇ, aˬ yawꞈ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 17:1-26) K’oeˇ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ uˬ ciꞈ paw Geˬseˬmaˬniˇ-ahˇ oe ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ tehꞈ-ehˇ guiˬ lahˬ yaw myaˬ poˆ paˇ shaˇ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 26:36-39, 42, 44) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ neh mˇ saˬ saˬ-euˬ jeˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Luˇkaꞈ 23:46) Yeˬsuˇ teu ngeh nah-euˬ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ dawˬ tawˆ luꞈ-euˬ g’aˇ duˬ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ meh.\n5. Kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ jeˬ miˇ neh guˆ-eu nga?\n5 Yeˬsuˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu tiˬ jeˬ naˇ, guiˬ lahˬ shaˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ g’oe-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ teu ngeh miˇ guiˬ lahˬ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ shaˇ-aˬ. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh guˆ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40, 41, 43, 45, 56) Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ ngeh saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-awˇ maˬ tsehˆ leˇ ni ‘guiˬ lahˬ ya shaˇ’-eu meh. Aˬ dui aˬ jeˬ jeˇ-euˬ gaˇ kawˆ shaˇ nya-eu nga?\n6. Nui jah aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\n6 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “jah-eu jeˬ bi myaˬ laˇ nehˬ laꞈ” lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ nya meh. (Luˇkaꞈ 17:5; Yoˇhaˬ 14:1) Saˬdaˬ Yeˬsuˇ mehˬ nah caw teh-eu yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ lawˬ haw-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah ya ahˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 22:31) Nui jah heu naˇ aˬ dui shaˬ zahˬ yaw myaˬ poˆ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ luꞈ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? Aˬ dui lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ daˬ coeˇ-eu g’aˇ duˬ, k’aˇ jahˇ nya-eu jeˬ jahˇ g’aˬ-euˬ naˇ, nui jah aˬ dui gaˇ kawˆ teu-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ a nehˬ ni laˆ noeˬ nehˬ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ gaˇ kawˆ teu-ahˇ aˬ dui naˆ maˬ tseˇ nyehꞈ tehˬ nya meh lehˇ aˬ dui nui ma taˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh.—1 Beˬtuˆluˆ 5:6, 7.\n7. Aˬ dui Lawˇbeuꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n7 Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu naˇ aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ k’awꞈ, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Saˇ jaˇ ziꞈ-eu sheuˬ g’eh-eu g’aˬ pyeuꞈ-awˇ nymˬ-mˇ 80 k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ mehˇ nmˇ Lawˇbeuꞈ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Aˬ yawꞈ “Piˇliˇpiˆ 4:6, 7 laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ heu naˇ, ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ lawˬ haw laˇ-eu yaw myaˬ jeˬ-ahˇ kamˬ coeˇ ni caw ba nehˬ laꞈ-eu meh. Ngaˇ pyuˇ tiˬ poˆ shaˬ laˇ-awˇ, sheuˬ g’eh-eu g’aˬ jiˇ maˬ paˇ ya geuꞈ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Lawˇbeuꞈ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ yawꞈ “Ngaˇ noeˬ shaˬ laˇ-eu nehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ taˆ lehˇ shaˇ-euˬ ma. Ngaˇ nui ma laꞈ k’oeˇ neh maˬ tsehˆ leˇ ni ngehˬ-ehˇ guiˬ lahˬ shaˇ naˇ ngehˬ-ehˇ nui saˇ oꞈ dzehˬ laˇ meh lehˇ ngaˇ jah-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh.\nYeˬsuˇ leh jeh-awˇ tsaꞈ gaˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 8-10-ahˇ haw)\n8. Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu jeˬ naˇ aˬ jeˬ nga?\n8 Yoˇhaˬ 8:29-ahˇ gui. Yeˬsuˇ k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda laˬ k’aˬ cehˇ-eu jeˬ mˇ luꞈ ma lehˇ siˬ nya-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu meh. Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu yaw shaˬ ngeh k’awꞈ naˇ haˬ-eu meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ-ahˇ naˬ ba tiꞈ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ-ahˇ maˬ oe ngeh Miˬyehˇ-euˬ “laꞈ saˇ maˇ” geuꞈ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 8:30) K’oeˇ naˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh k’awꞈ, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ leh jeh-awˇ mehˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 6:9; Yoˇhaˬ 5:17) Gaˇ heu baˬ da neh aˬ yawꞈ laˬ k’aˬ cehˇ dui dui-eu meh.—Yoˇhaˬ 4:34-36.\n9. Tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ leh jeh-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ nui saˇ biꞈ-eu nga?\n9 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, “Sahˬpaˬ Yeˬsuˇ-euˬ gaˇ mˇ-eu leh jeh dui dui” naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ dzaw geuꞈ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:58) Aˬ dui tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ “aˇ yamˬ tiˬ byah ni mˇ” ngeh, aˬ dui ya tahˬ puˬ luꞈ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ yaw muiˬ paw jeˬ-ehˇ haw nya laˇ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 18:5) Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ dui tsaꞈ gaˬ iˇ gaˇ ya mawˇ-eu deuˬ, aˬ dui naˆ maˬ tseˇ huiˬ-eu shaˬ zahˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ gaˬ laˇ-awˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ zmˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ muiˬ daˆ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ jiˇ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh. Aˬ dui toˆ-ehˇ g’eh gaˇ ya mawˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ ngehˬ g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-awˇ, nui saˇ oꞈ-eu meh. Aˬ myah luꞈ aˇ poeˬ maˬ baw nya lehˇ noeˬ-awˇ nui ma nyiˇ-eu mehˇ nmˇ zaˬ miˬ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ aˬ yawꞈ-euˬ dehꞈ ziˇ-ahˇ gaˇ kawˆ heu maˇ diˇ ngeuˇ-eu lehˇ ya mawˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ “Ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ kaꞈ g’a ngeh, ngaˬ-euˬ nui ma ziꞈ laˇ-awˇ laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-euˬ meh. Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu heu naˇ, ngaˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ mˇ-iˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ g’oeˇ dzehˬ leˇ-eu miˇ neh meh” lehˇ ehˇ-eu meh.\n10. Aˬ dui Be-leˇdaˬ neh ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga?\n10 K’oeˇ naˇ, Be-leˇdaˬ lehˇ kuˇ-eu mehˇ nmˇ aˬ buˇ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ paˇ haw kaˇ-euˇ. Aˬ yawꞈ naˇ k’aˆ-eu naˇ gawˇ daˬ luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ aˬ buˇ jiˇ naˇ gawˇ heu naˇ-eu meh. Be-leˇdaˬ aˬ yawꞈ laˆ lawˬ-ahˇ ya nuiˇ-eu uˬ taꞈ, g’aˬ jiˇ maˬ ahˇ-eu miˇ neh, iˇ kahˇ doe maˬ tsaꞈ gaˬ iˇ nya-a. Teu miˇ neh, sahˬ boꞈ boꞈ boꞈ-ehˇ tsaꞈ gaˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ ehˇ-eu “Ngaˬ-euˬ naˇ gawˇ heu naˇ, nymˬ-mˇ maˬ laˆ saˆ taˬ nya-eu jeˬ pyeuꞈ-eu lehˇ ya siˬ-euˬ ma. Teu baˬ da neh ngaˇ Miˬyehˇ gaˇ-ahˇ leh jeh-awˇ mˇ nya-eu meh. Maˇ diˇ naˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ heu naˇ, ngaˬ-ahˇ yawˬ ha-euˬ naˇ gawˇ-ahˇ tehꞈ-ehˇ maˬ bi noeˬ tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, tsaꞈ gaˬ duˬ-ahˇ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ caw ba nehˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, mehˬ hu paw jaˆ-eu noeˬ tmˬ-eu jeˬ-ahˇ haw tsoˆ taˬ ni maˬ ehˇ, caw ba nehˬ-eu meh.”\nYeˬsuˇ cawˬ deuˬ neh caw ba-euˬ jeˬ-ahˇ ha geuꞈ\nMuiˬ-eu cawˬ jawˇ-eu heu naˇ aˬ dui-ahˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ bi oꞈ (Aˇ deuˆ 11-15-ahˇ haw)\n11-13. (a) Kuiˇ laꞈ deuˬ hawˇ-eu cawˬ nui deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ nga? (b) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bi g’eh leˇ-eu nga?\n11 Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ mˇ ngeh, saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ “Cawˬ muiˬ mehˇ nmˇ maˬ tseˇ tawˬ-mˇ jeˇ” lehˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ g’eh-eu cawˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 18:24) Yeˬsuˇ g’aˇ duˬ toˆ-ehˇ g’eh-eu cawˬ aˇ poeˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ gaˇ mˇ luꞈ ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ mehˇ nmˇ tsi tsi deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ maˬ jah-a. (Yoˇhaˬ 7:3-5) Tiˬ poˆ, Yeˬsuˇ-euˬ aˬ yuiꞈ aˬ nyiˇ deuˬ k’awꞈ, Yeˬsuˇ tsawˇ uˬ uˬ-iˇ ngaˬ lehˇ ehˇ-eu meh. (Maˬkuˆ 3:21) Ehˇ k’awꞈ kuiˇ laꞈ deuˬ naˇ, Yeˬsuˇ shiˇ-eu peh laˇ ngeh, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ “Naw maꞈ ngaˬ-ahˇ maˬ byehˇ dzeh ni, ngaˬ nehˬ-ehˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ shaˬ-eu zahˬ-eu jeˬ-ahˇ daˬ dzeuˇ laꞈ-euˬ meh” lehˇ ehˇ gaˇ keuˆ ni Yeˬsuˇ-euˬ g’oeˇ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu meh.—Luˇkaꞈ 22:28.\n12 Tiˬ poˆ na kuiˇ laꞈ deuˬ Yeˬsuˇ-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ nehˬ-eu meh. Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ yaw lehˬ-ahˇ oˇ dzeuˇ nehˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ jah gaˇ noeˬ muiˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:40; Maˬkuˆ 10:13, 14; Yoˇhaˬ 6:66-69) Yeˬsuˇ dehꞈ saˬ saˬ ngeh miˇ, aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu kuiˇ laꞈ deuˬ-ahˇ “Ngaˇ naw maꞈ-ahˇ ngaˬ-euˬ cawˬ lehˇ kuˇ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, ngaˬ Da neh k’aˇ ehˇ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ naw maꞈ-ahˇ ngaˇ dzawˇ nehˬ g’aˬ jiˇ-euˬ ma” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Yoˇhaˬ 15:15) Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ deuˬ Yeˬsuˇ-ahˇ g’aˬ bi ahˇ leˇ dui dui-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ gaˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-eu heu naˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ laˬ k’aˬ bi cehˇ-eu meh.—Luˇkaꞈ 10:17, 21.\n13 Kuiˇ laꞈ deuˬ uˬ taꞈ, Yeˬsuˇ-euˬ cawˬ aˬ buˇ aˬ li nui deuˬ jiˇ paˇ jawˇ-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ tsaꞈ gaˬ-eu gaˇ-ahˇ mˇ ngeh caw ba nehˬ-awˇ, nui paw dzeˇ neh k’awꞈ caw ba-eu meh. Tiˬ g’aˬ na naˇ, iˇ kahˇ-ahˇ hawˬ kuˇ dzaˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 10:38-42; Yoˇhaˬ 12:1, 2) Tiˬ deuˬ na-aˬ, Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ cah-awˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ myawˬ deuˬ biˇ paˆ nehˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 8:3) Yeˬsuˇ muiˬ-eu cawˬ g’awˬ mya g’aˬ jawˇ-eu meh. Teu naˇ Yeˬsuˇ teu deuˬ-euˬ muiˬ-eu cawˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ g’aˇ duˬ yaw muiˬ jeˬ mˇ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ mˇ nya-eu jeˬ-ahˇ keuˆ ni maˬ noeˬ tmˬ-a. Yeˬsuˇ byah kuꞈ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ k’awꞈ, maˬ byah kuꞈ-eu cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-eu jeˬ-ahˇ aˇ poeˬ taˬ baw-eu meh. Aˬ yawꞈ maꞈ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ bi oꞈ-eu meh.\n14-15. Aˬ dui muiˬ-eu cawˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Aˬ yawꞈ maꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu nga?\n14 Muiˬ-eu cawˬ deuˬ naˇ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Muiˬ-eu cawˬ za-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui yawˬ ha jawˇ paw neh muiˬ-eu cawˬ jeˬ hu ya pyeuꞈ meh. (Maꞈtehˬ 7:12) Yaw jeˬ ma jeˬ, Jaˇliꞈ aˬ dui-ahˇ aˇ yamˬ hawˇ-eu g’aˬ aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ bi zmˬ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, “shaˬ zaˬ zahˬ zaˬ” deuˬ-ahˇ caw ba gaˇ ngehˬ-ehˇ dzehˬ bi zmˬ mawꞈ-eu meh. (Eˇpeˇsu 4:28) Nawˇ aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ nawˇ caw ba nya-eu tiˬ g’aˬ na-ahˇ noeˬ doˆ laˇ miˇ-a loˇ? Nawˇ aˇ k’oꞈ k’awˆ laˇ-euˬ maˬ ngeuˇ naˇ, jawˇ saˇ maˬ doˆ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ myawˬ zeuˇ nehˬ-iˇ nya ma laˬ? Nawˇ pyuˇ yaw k’aˆ-ehˇ maˬ ahˇ-eu mehˇ nmˇ deuˬ-euˬ g’aˇ duˬ, g’awˬ nyoeˇ jahˇ dzehˬ nehˬ nya meh laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ hawˬ kuˇ dzaˬ nya meh loˇ? Nawˇ jw.org® g’oeˇsaiˇ hawˇ-eu JW Laiˇbaˬliˬ (JW Library®) ehˆ deuˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ ya zmˬ-eu lehˇ siˬ nya naˇ, aˇ muˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ mehˇ nmˇ deuˬ-ahˇ jiˇ caw ba nehˬ nya meh laˬ? Aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ caw ba gaˇ leh jeh naˇ, aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ dzehˬ laˇ-eu meh.—G’aˬk’ehˇ 20:35.\n15 Cawˬ deuˬ aˬ dui lawˬ haw jeˬ-ahˇ ya daˬ ngeh, nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu meh. Yawˇbaˆ aˬ yawꞈ-euˬ shaˬ zahˬ ja gaˇ naˇ haˬ nehˬ-eu Eˇliˇhuˆ loꞈ-ehˇ, aˬ dui-euˬ cawˬ k’awꞈ aˬ dui shaˬ zahˬ ja luꞈ ngeh, yaw muiˬ-ehˇ naˇ haˬ nehˬ laꞈ-eu meh. (Yawˇbaˆ 32:4) Aˬ dui cawˬ deuˬ aˬ duiˬ-euˬ dah zaˇ noeˬ tsehˆ nehˬ laꞈ gaˇ maˬ ya noeˬ tmˬ-a. Ehˇ k’awꞈ Jaˇliꞈ-ahˇ neh yuˇ laꞈ-euˬ aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ nui noeˬ nui duˇ-ahˇ naˇ haˬ-eu heu naˇ, nui gahˇ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Dawˬdaˬ 15:22) Aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ taˬ aw-eu laꞈ k’oeˇ ha geuꞈ-euˬ Sahˬ paˬ Daˬbiˇ loꞈ-ehˇ, aˬ dui k’awꞈ shaˬ ngeh cawˬ deuˬ neh caw ba nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ha geuꞈ gaˇ keuˆ ni jahˇ g’eh-eu maˬ tsaˬ-a. (2 Saˬmeuˬlaˆ 17:27-29) Heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu muiˬ-eu cawˬ heu naˇ, Yeˬhawˇbaˬ neh biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh.—Yaˬkoˆ 1:17.\nAˬ dui aˬ myah luꞈ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga?\n16. Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ ehˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ, aˬ dui nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ gaˇ neh tehꞈ-ehˇ za nya-eu nga?\n16 Piˇliˇpiˆ 4:6, 7-ahˇ gui. Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh aˬ dui “Yeˬsuˇ Ka li laꞈ k’oeˇ” neh aˬ yawꞈ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ-ahˇ za nya meh lehˇ ehˇ-eu nga? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma laꞈ k’oeˇ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu g’aˇ duˬ naˇ, Yeˬsuˇ Yeˬhawˇbaˬ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ byah meh lehˇ aˬ dui g’oˆ shaw-awˇ ya jah-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Yeˬsuˇ neh lawˇ nehˬ-euˬ jeˬ heu neh, aˬ dui neh mˇ-euˬ iˬ baˇ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ pyehˬ nehˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:12) K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ Miˬyehˇ Miˇk’ahˬ-euˬ Sahˬpaˬ tiˬ g’aˬ pyeuꞈ-eu loꞈ-ehˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ hawˇ-eu miˇ tsaˬ neh laˆ cawˆ-euˬ jeˬ dawˬ tawˆ luꞈ-ahˇ tiˬ jeˬ maˬ pyeuꞈ laˇ haw-euˬ loꞈ-ehˇ laˆ muiˬ k’oꞈ jiˇ nehˬ-eu meh. (Iˇsaˬyaˇ 65:17; 1 Yoˇhaˬ 3:8; Pah mehˬ-eu 21:3, 4) Yeˬsuˇ aˬ dui-ahˇ shaˬ-eu gaˇ bi mˇ-euˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ caw ba-eu g’aˇ duˬ aˇ saˬ saˬ-eu saˇ ka-ahˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui nehˬ-ehˇ jawˇ ma lehˇ saˇ jaˇ dzaˬ-eu meh. (Maꞈtehˬ 28:19, 20) Nui ma saˇ-eu jeˬ, noeˬ tmˬ-eu jeˬ, k’aˬ duˬ ni g’eh-eu jeˬ, heu deuˬ naˇ aˬ dui-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˇ yeˇ huiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n17. (a) Ka li zaˬ deuˬ aˬ myah luꞈ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? (b) Yeˬsuˇ neh Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ za-eu nga?\n17 Aˬ dui k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh shaˬ zahˬ naꞈ ngeh, nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ oꞈ nya-eu nga? Aˬ dui Yeˬsuˇ neh mˇ-euˬ loꞈ-ehˇ mˇ naˇ nui saˇ oꞈ nya meh. Dahˬ beh-eu jeˬ naˇ, aˬ jeˬ keuˆ le-euˬ k’awꞈ guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu meh. Nyiˬ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ k’awꞈ zahˬ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ nui ma shaˬ dehꞈ dehꞈ-awˇ tsaꞈ gaˬ-eu heu meh. Smˇ jeˬ aˬ yawꞈ jeˬ naˇ, shaˬ zahˬ pyeuꞈ ngeh cawˬ deuˬ-ahˇ g’oe-eu heu meh. Nawˇ heu loꞈ-ehˇ jahˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ nui saˇ oꞈ-eu jeˬ nawˬ-euˬ nui noeˬ hawˇ-eu nui ma-ahˇ haw piˇ nehˬ-awˇ, nawˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ loꞈ-ehˇ lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ kamˬ daˬ coeˇ-eu meh.—Yoˇhaˬ 16:33-ahˇ gui.\nLaˆ oˆ paw jaˆ-eu heu deuˬ aˬ dui-ahˇ nui saˇ aˬ joˆ-ehˇ bi oꞈ-eu nga?\nGuiˬ lahˬ shaˇ-eu jeˬ\nTsaꞈ gaˬ-eu jeˬ\nDawˬ caˇ 41 Ngaˬ-euˬ guiˬ lahˬ shaˇ dawˬ-ahˇ naˬ haˬ nehˬ laꞈ\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ shaˬ zahˬ g’awˬ mya jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu miˇ neh nui saˇ oꞈ-eu yaw shaˬ meh. Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ Yeˬsuˇ-ahˇ nui saˇ oꞈ ni caw ba nehˬ-euˬ smˇ jeˬ-ahˇ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Aˬ dui k’awꞈ k’aˆ dui dui-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya daˬ k’awꞈ, aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ nui saˇ oꞈ ni jahˇ nya meh.