Aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ poˆ? | Dzaw ngeh zmˬ-eu dmˬ\n“Miˬyehˇ-aˬ, dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu g’aˬ meh. Naw maꞈ neh mˇ-euˬ gaˇ deuˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maˬ ngehˇ-a.”—Heˬbyehˇ 6:10.\nDawˬ caˇ: 39, 30\nAˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu?\nAˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ bi geuꞈ mawꞈ-eu aˬ jeˬ nga?\nYeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ hawˇ-eu Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n1. Aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ jeˬ geuꞈ mawꞈ-eu nga?\nNawˇ siˬ nya-awˇ yaw zeu baw-eu tiˬ g’aˬ, nawˬ-euˬ tsawˇ myahˇ maˬ noeˬ taˬ nya-eu uˬ taꞈ, nawˬ-ahˇ maˬ siˬ nya nya lehˇ ehˇ naˇ, nawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ nya? Heu naˇ, nui ma nyiˇ laˇ dui dui nya meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, aˬ dui yawˬ g’aˬ na luꞈ aˬ cawˬ neh bi noeˬ taˬ mawꞈ-eu miˇ neh meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui aˬ cawˬ-ahˇ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ jeˬ mˇ-euˬ lehˇ jiˇ bi siˬ nya mawꞈ-eu ma.—Bawˇtsahˬ 11:16; Yawˇbaˆ 31:6.\n2, 3. Aˬ dui aˬ cawˬ taˬ huiˬ nehˬ laˇ gaˇ geuꞈ mawꞈ ngeh, aˬ jeˬ pyeuꞈ laˇ nya-eu nga? (Dahˬ beh-eu baˇ-ahˇ haw.)\n2 Ehˇ k’awꞈ aˬ dui maˬ yahˇ naˇ, aˬ dui geuꞈ mawꞈ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ heu, maˬ ngeuˇ paw-ehˇ iˇ nya-eu meh. Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ aˬ dui-ahˇ tsawˇ myahˇ doˆ mawꞈ ni maˬ ehˇ, aˇ yeˇ huiˬ-eu tsawˇ haˬ pyeuꞈ mawꞈ ni maˬ ehˇ jahˇ nya-eu meh. Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ pyeuꞈ laˇ naˇ, aˬ dui mˬ taˆ jawˇ-eu aˬ dui-euˬ Aˬda Yeˬhawˇbaˬ Miˬyehˇ-ahˇ, aˬ yawꞈ za geuˇ-eu loꞈ-ehˇ maˬ taˬ huiˬ-eu uˬ taꞈ, uˬ duˬ maˬ tahˬ-eu jeˬ jiˇ pyeuꞈ meh.—Pah mehˬ-eu-eu 4:11.\n3 Yeˬsuˇ saˇ ka-ahˇ-euˬ zahˇ aˬ yuiꞈ tiˬ g’aˬ na, taˬ huiˬ-eu gaˇ kawˆ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, noeˬ bahˬ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ-ahˇ “Pehˇ k’ahˬ pehˇ mahˇ dm dm-ehˇ cah-awˇ, lehˆ lehˆ kawˆ doe ni aˬ cawˬ yaw zeu baw nehˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-eu zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ mehˬ-eu saˬ laˬ deuˬ-ahˇ yahˇ-awˬ. Aˬ yawꞈ maꞈ-aˬ, uˬ duˬ tahˬ nymˇ laꞈ k’oeˇ hawˇ-eu bawˬ-iˬ g’eh gaˇ, aˬ cawˬ taꞈ-ehˇ muiˬ dzehˬ-eu nuiˇ duˬ deuˬ-ahˇ nuiˇ mawꞈ-eu meh” lehˇ saˇ tiˇ biꞈ-awˇ, “Doeˇ dui dui-eu k’ehˬ-eu k’aˆ-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ ya daˬ tehꞈ-a” lehˇ jiˇ paˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 20:46, 47) Ehˇ k’awꞈ Yeˬsuˇ naˇ, aˬ cawˬ maˬ mawˇ-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya-eu, pyuˇ maˇ byaˆ nyiˬ byaˆ damˬ-euˬ shaˬ dui dui-eu miˬ coeˬ miˬ ma tiˬ g’aˬ-ahˇ ja ceuˬ-eu meh. (Luˇkaꞈ 21:1-4) Taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ Yeˬsuˇ haw-eu jeˬ heu naˇ, aˬ cawˬ nehˬ-ehˇ tiˬ pawˬ-iˬ maˬ duˇ leˇ-eu lehˇ maˇ jawˆ ni siˬ laˇ-eu meh. Heu kawˆ naˇ aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ bi haw mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ haw nya ni caw ba nehˬ-eu meh.\nMuiˬ dui dui-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ\n4. Aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu? Aˬ jeˬ miˇ neh?\n4 Aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ nga muiˬ dzehˬ-eu? Muiˬ dzehˬ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ heu naˇ, tsawˇ haˬ deuˬ leh jeh-awˇ sahˬ boꞈ dzaw goˇ-eu, dehꞈ dzaˬ laˇ-eu, dawˬ caˇ caˇ-awˇ aˇ baˇ jahˇ gaˇ tsawˇ myahˇ doˆ-eu heu deuˬ-ahˇ neh za-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ teu maˬ ngeuˇ-a. Pawˇluˆ “Nymˬ-mˇ poˆ jawˇ-aˬ, naw maꞈ Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya laˇ-euˬ meh. Maˬ ngeuˇ naˇ, Miˬyehˇ naw maꞈ-ahˇ siˬ nya-euˬ meh lehˇ k’awꞈ ehˇ-awˬ. G’aˬ baˬ dui dui-awˇ tiˬ jeˬ-iˬ maˬ jahˇ nya-eu yaw sahˇ k’oeˇ deuˬ jawˇ paw naw maꞈ aˬ joˆ-ehˇ paˇ g’oꞈ pyawˇ-iˇ mawꞈ-eu nya. Aˬ jeˬ miˇ neh aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ zaˬ k’aˆ paˇ geuꞈ poˆ mawꞈ-eu nya?” lehˇ ehˇ-awˇ, muiˬ dzehˬ-eu taˬ huiˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu lehˇ ehˇ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 4:9) Boeˬ boeˬ luˆ luˆ-ahˇ Uˆ lahˇ-eu g’aˬ pyeuꞈ-eu Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ ‘siˬ nya-eu’ heu naˇ, muiˬ dui dui-eu tiˬ jeˬ pyeuꞈ meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ siˬ nya-awˇ, aˬ dui-ahˇ gaˬ-eu uˬ taꞈ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ bi cawˬ mawꞈ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ beh-euˬ miˇ neh, aˬ dui aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ pyeuꞈ nya-eu meh.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 12:13, 14.\n5. Miˬyehˇ aˬ dui-ahˇ siˬ nya ni aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n5 Moˇseˬ naˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Aˬ yawꞈ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ “Nawˬ neh lehˬ hmˬ taˬ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ ngaˬ-ahˇ ehˇ mehˬ nehˬ laꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ k’awꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ “Nawˇ ngaˬ-ahˇ k’aˇ shaˇ-eu loꞈ-ehˇ ngaˇ mˇ ma. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, nawˬ-ahˇ ngaˇ yaw muiˬ paˬ-ehˇ siˬ nya-awˇ, nui ma tsaˬ-eu ma” lehˇ ehˇ k’oꞈ nehˬ-euˬ meh. (Doˆ-iˇ-eu 33:12-17) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui aˬ suˇ g’aˬ pyeuꞈ-eu lehˇ yaw muiˬ-ehˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ cawˬ pyeuꞈ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Aˬ dui aˬ yawꞈ-ahˇ ya gaˬ-awˇ aˬ dui-euˬ dehꞈ ziˇ aˬ yawꞈ-ahˇ ya a nehˬ-eu meh.—1 Gawˇliˬtu 8:3-ahˇ gui.\n6, 7. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ maˬ bi cawˬ daˆ leꞈ-eu aˬ jeˬ pyeuꞈ nya nga?\n6 Teu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ cawˬ ya cawˬ daˆ leꞈ-eu meh. Gaˬlaˬtiˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu, dahˬ beh-euˬ Ka li zaˬ deuˬ loꞈ-ehˇ duˇ ni, aˬ dui miˇ tsaˬ heu siˬ-euˬ “G’aˬ baˬ-awˇ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu” jeˬ-euˬ zaˬ k’aˆ maˬ paˇ ya geuꞈ meh. Heu naˇ, miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ dehꞈ dzaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ k’awꞈ ehˇ mawꞈ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 4:9, YS97) Gaˬlaˬtiˆ miˇ k’ahˬ-ahˇ jawˇ-eu Ka li zaˬ deuˬ, Miˬyehˇ-ahˇ siˬ nya-awˇ Miˬyehˇ jiˇ ni aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, mehˇ nmˇ heu deuˬ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu jeˬ paw paˇ “g’oꞈ iˇ” nga lehˇ Pawˇluˆ ehˇ-eu meh. Teu miˇ neh, Pawˇluˆ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ‘G’aˬ baˬ-awˇ gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu jeˬ jawˇ gaˇ aˬ jeˬ miˇ neh g’oꞈ-iˇ te?’ lehˇ naˇ haˬ-eu meh.\n7 Gaˇ kawˆ heu aˬ dui-ahˇ jiˇ keuˆ le nya meh laˬ? Keuˆ le nya meh. Aˬ dui Saˇ kiˇ pyeuꞈ laˇ ngeh, Pawˇluˆ loꞈ-ehˇ Saˬdaˬ-euˬ miˇ tsaˬ-ahˇ dehꞈ dzaˬ-eu jeˬ hawˇ-eu tsawˇ myahˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ byehˇ dzeh yaꞈ-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Piˇliˇpiˆ 3:7, 8-ahˇ gui.) Aˬ dui sahˬ boꞈ dzaw goˇ gaˇ aˬ cawˬ neh cawˬ ba-eu pyuˇ maˬ ehˇ, pyuˇ g’awˬ mya ni poˆ nya-eu muiˬ-eu gaˇ maˬ ehˇ byehˇ dzeh-euˬ k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, aˬ dui-ahˇ tsawˇ myahˇ bi doˆ-awˇ pyuˇ bi jaˆ laˇ nya-eu deuˇ-mˬ mui-eu paw maˬ ehˇ, niˇ g’a paw maˬ ehˇ, nya-eu jeˬ-ahˇ byehˇ dzeh-euˬ jiˇ pyeuꞈ nya meh. (Heˬbyehˇ 11:24-27) Heu loꞈ-ehˇ noeˬ tsehˆ-awˇ mˇ-euˬ teu naˇ muiˬ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Teu miˇ neh, k’oeˇ ngeh ba-euˬ gaˇ kawˆ teu-ahˇ leh jeh-euˬ law nmˇ-aˬ, ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ heu naˆ maˬ tseˇ muiˬ dzehˬ ma lehˇ g’awˬ cawˇ cawˆ-ehˇ g’eh-awˇ nui ma cawˆ-eu teu naˇ, nui gahˇ maˬ ahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui heu loꞈ-ehˇ noeˬ naˇ aˬ dui neh “gaˇ dahˇ maˬ tsoeˬ-eu” lehˇ sawˇ-euˬ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jaˆ-eu jeˬ paw g’oꞈ iˇ nya-eu meh.\n8. Aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ neh taˬ huiˬ nehˬ laꞈ-euˬ jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n8 Aˬ dui-euˬ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ neh bi taˬ huiˬ mawꞈ-eu jeˬ huiˬ laˇ naˇ, miˇ tsaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ maˬ geuꞈ mawꞈ ni pyeuꞈ iˇ nya-eu nga? Aˬ dui aˇ yeˇ huiˬ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ-ahˇ ya haw tsoˆ taˬ-eu meh. Dahˬ beh-eu kawˆ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ aˬ myah luꞈ taˬ huiˬ-eu meh. (Heˬbyehˇ 6:10-ahˇ gui; 11:6) Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu gaˇ mˇ zaˬ yawˬ g’aˬ na luꞈ-ahˇ, aˇ poeˬ baw-eu lehˇ haw-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ tiˬ g’aˬ na-ahˇ maˬ ya ngehˬ g’eh naˇ, “dawˇ coe ni” maˬ mˇ-eu jeˬ pyeuꞈ nya lehˇ noeˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ “tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ” aˬ myah luꞈ siˬ nya-eu meh. (2 Tiˆmoˇseˬ 2:19) Aˬ yawꞈ “yaw tsaˬ yaw dawˇ deuˬ-euˬ gaˇ ma”-ahˇ siˬ nya-awˇ, bi buˬ-iˇ ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba-eu lehˇ jiˇ siˬ nya-eu meh.—Ja ceuˬ 1:6; 2 Beˬtuˆluˆ 2:9.\n9. Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ joˆ-ehˇ mˇ mawˇ-euˬ gaˇ kawˆ ehˇ haw.\n9 Tiˬ poˆ na Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ aˬ myah myah-ahˇ maˬ duˇ ni mˇ mawˇ-eu meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 20:20, 29) Yaw jeˬ ma jeˬ, Iˬ ma laˆ shaˆ Yaw neˇ-ahˇ g’aˬ k’aˆ dui dui-eu Paˬlawˇ-euˬ guiˇ maꞈ Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ haˬ deuˬ-euˬ mehˬ nah teh le ngeh Yeˬhawˇbaˬ neh caw ba nehˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. (Doˆ-iˇ-eu 14:21-30; Ja ceuˬ 106:9-11) Gaˇ kawˆ heu zahˬ dui dui leˇ paˬ-ehˇ g’eh-awˇ, 40 k’oꞈ dzeuˇ iˇ-euˬ k’awꞈ ni teu kaˬ-ahˇ jawˇ-eu tsawˇ haˬ deuˬ ja luꞈ-a siˬ. (Yawˇshuˆ 2:9-11) Aˬ dui-ahˇ g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ Gawˇgaˆ-euˬ Maˬgawˇgaˆ deuˆ laˇ-eu lehˇ g’eh-eu miˇ neh, aˬ dui gaˇ hu Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ haˬ deuˬ-ahˇ gaˬ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ baoˬ neh caw ba nehˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ noeˬ mawˇ-eu heu naˇ, g’aˬ za laˇ dui dui-eu jeˬ pyeuꞈ meh. (Yeˬsaˬgeˬlaˇ 38:8-12) Teu ngeh aˬ dui miˇ tsaˬ zaˬ neh maˬ ngeuˇ-eu, Yeˬhawˇbaˬ neh bi ha geuꞈ-eu g’aˇ duˬ leh jeh-euˬ miˇ neh laˬ k’aˬ ya cehˇ dui dui-eu meh.\n10. Aˬ dui haw tsoˆ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ aˬ jeˬ nga?\n10 Aˬ dui haw tsoˆ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ nyiˬ kawˆ aˬ yawꞈ kawˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ nya-eu meh. Aˬ dui aˬ cawˬ bi ja ceuˬ-eu g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ mˇ muiˬ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ guiˬ lahˬ maˬ paˇ biꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh nga? Aˬ cawˬ deuˬ aˬ yawꞈ maꞈ-ahˇ ja ceuˬ naˇ, aˬ yawꞈ maꞈ-euˬ guiˬ lahˬ teu gaˇ jiˇ-euˬ meh lehˇ Yeˬsuˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 6:1-5-ahˇ gui.) Ehˇ k’awꞈ, “tsawˇ haˬ zaˬ maˬ mawˇ nya-eu jeˬ-ahˇ mawˇ nya-eu” Yeˬhawˇbaˬ naˇ, yaw muiˬ jeˬ mˇ-euˬ k’awꞈ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ ja ceuˬ nehˬ-eu deuˬ-ahˇ haw mawˇ-awˇ, guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh. Tiˬ poˆ na, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ zaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ biꞈ-eu meh. Aˬ dui yawˬ jeˬ ma jeˬ tiˬ kawˆ na-ahˇ haw kaˇ-euˇ.\nYeˬhawˇbaˬ taˬ aw-eu miˬ shuiꞈ tiˬ g’aˬ-ahˇ, maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ\n11. Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n11 Yeˬhawˇbaˬ taˬ aw-eu miˬ shuiꞈ pyeuꞈ-eu Maˬliˇ-ahˇ tseˇ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ Yeˬsuˇ-euˬ aˬ ma bi geuꞈ-euˬ meh. Maˬliˇ muiˬ-eu uˬ duˬ tahˬ nymˇ jaˆ-eu Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ nehˬ-ehˇ gaˇ mahˇ kaˬ-eu Naˬzaˬlehˇ meuˬ meuˬ zaˬ-ahˇ jawˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 1:26-33-ahˇ gui.) Yeˬhawˇbaˬ aˬ jeˬ miˇ neh Maˬliˇ-ahˇ tseˇ-euˬ nga? Mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ Gaˬbeˬlaˇ Maˬliˇ-ahˇ “Miˬyehˇ nawˬ-ahˇ g’awˬ shaˬ gaˬ luꞈ meh” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. Maˬliˇ Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ aˇ naˆ ni g’oeˇ-eu gaˇ kawˆ, aˬ yawꞈ-euˬ yuiꞈ nyiˇ Eˇliˇsaˬbehˆ nehˬ-ehˇ ngehˬ-euˬ dawˬ-ahˇ haw ngeh siˬ laˇ-eu meh. (Luˇkaꞈ 1:46-55) Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ aˬ myah luꞈ haw luꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ-euˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ-euˬ miˇ neh, Maˬliˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni guiˬ lahˬ biꞈ-euˬ meh.\n12, 13. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ dehꞈ le ngeh yamˬ-ahˇ hawˇ-eu, dehꞈ le-euˬ 40 nah byah laˇ-awˇ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ iˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n12 Yeˬsuˇ dehꞈ le ngeh, Yeˬhawˇbaˬ aˬ suˇ suˇ g’aˬ-ahˇ bi siˬ-euˬ nga? Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ hawˇ-eu Behˬlehˬhehˬ meuˬ-ahˇ jawˇ-eu yaw huiˬ yaw mahˇ deuˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu Behˬlehˬhehˬ meuˬ laꞈ nyiˇ paw yawˇ bo luꞈ-eu taˬ aw-eu yawˇ bo zaˬ deuˬ-ahˇ mˬ taˆ g’aˬ k’ehˇ neh bi tsaꞈ nehˬ-iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:8-14) K’oeˇ naˇ, tsawˇ haˬ teu deuˬ k’awꞈ zaˬ nahˬ jawˇ gaˇ g’a iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:15-17) Maˬliˇ hawˇ-eu Yoˇsehˆ, Yeˬsuˇ heu jeˬ-ehˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ za gaˇ ya mawˇ ngeh, zahˬ leˇ dui dui-euˬ yaw duˬ baw meh. Yeˬhawˇbaˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ Saˬdaˬ-euˬ mˇ jeˬ mˇ kawˆ nehˬ-ehˇ beu gaˇ-eu meh. Saˬdaˬ aˬ guiˇ gaˇ kawˆ tsawˇ gahˇ ahˇ-eu deuˬ Yeˬsuˇ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ aˬ daˬ aˬ ma jawˇ gaˇ bi iˇ ngeh, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ zaˬ deuˬ Yeˬsuˇ dehꞈ leˬ-euˬ gaˇ kawˆ ya siˬ-awˇ nui ma maˬ saˇ ni g’eh-eu meh. (Maꞈtehˬ 2:3) Saˬdaˬ neh mˇ-euˬ jeˬ baˬ da neh tiˬ jeˬ-iˬ maˬ siˬ nya-eu zaˬ deuˬ g’awˬ mya ni ya bi sehꞈ-euˬ meh.—Maꞈtehˬ 2:16.\n13 Yeˬhawˇbaˬ neh Iˇsaˬleˬlaˆ deuˇ-ahˇ biꞈ nehˬ-euˬ zahˇ dawˬ k’oꞈ dawˬ laꞈ k’oeˇ, aˬ li baw-euˬ 40 nah byah laˇ naˇ, aˬ ma g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ lawˇ-eu shehˇ-eu jeˬ ya lawˇ nehˬ meh lehˇ ehˇ taˬ-euˬ meh. Teu miˇ neh, Maˬliˇ hawˇ-eu Yoˇsehˆ Behˬlehˬhehˬ meuˬ-ahˇ neh Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-euˬ uˬ duˬ tahˬ nymˇ-ahˇ iˇ-eu g’aˇ duˬ, 6 laˇ kaˬ-eu gaˇ ma-ahˇ iˇ-euˬ meh. (Luˇkaꞈ 2:22-24) Gaˇ ma gaˇ pehˇ-ahˇ Maˬliˇ piˇ ma deuˬ Yeˬsuˇ-ahˇ taˬ huiˬ-eu g’aˇ duˬ, tiˬ jeˬ paˬ jahˇ-eu maˬ siˬ lehˇ noeˬ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Yeˬsuˇ taˬ huiˬ-eu jeˬ za-euˬ meh. Ehˇ k’awꞈ Maˬliˇ neh noeˬ-euˬ jeˬ-ehˇ maˬ ngeuˇ-a. Yeˬhawˇbaˬ “Miˬyehˇ-ahˇ guˆ-eu nui ma ahˇ-eu tsawˇ haˬ yaw muiˬ” Suˇmoˬ hawˇ-eu, 84 k’oꞈ byah laˇ-euˬ bawˇlawˇpeh Aˬnaˬ-ahˇ tseˇ-awˇ Yeˬsuˇ-aˬ, Miˬyehˇ neh saˇ jaˇ dzaˬ taˬ-euˬ Meˬsiˇyaˆ hawˇ-eu Ka li meh lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh.—Luˇkaꞈ 2:25-38.\n14. Yeˬhawˇbaˬ Maˬliˇ-ahˇ guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu nga?\n14 Yeˬhawˇbaˬ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-awˇ, Yeˬsuˇ-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ ngehˬ g’eh nehˬ-euˬ Maˬliˇ-ahˇ taˬ huiˬ daˆ leꞈ ngaˇ loˇ? Taˬ huiˬ meh. Aˬ yawꞈ Maˬliˇ neh ngehˬ-awˇ mˇ-euˬ jeˬ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Yeˬsuˇ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ 3 k’oꞈ guiˬ mˇ ngeh Maˬliˇ iˇ caw nya-euˬ gaˇ maˬ duˇ-a. Teu naˇ Maˬliˇ miˬ coeˬ miˬ ma pyeuꞈ-awˇ, Naˬzaˬlehˇ meuˬ-ahˇ ya jawˇ-eu miˇ neh k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ aˬ cawˬ deuˬ loꞈ-ehˇ muiˬ-eu gaˇ kawˆ yaw myaˬ jeˬ-ahˇ maˬ ya tahˬ puˬ-aˬ. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ shiˇ ngeh teu gaˇ jawˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 19:26) K’oeˇ uꞈ taꞈ tiˬ k’ehˬ naˇ, Maˬliˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ za-eu Beˬdeˬgoˇdeˬ aˇ nah maˬ keuˆ laˇ mi na-ehˇ, Yeˬluˇsaˬlehˬ meuˬ-ahˇ Yeˬsuˇ-euˬ g’aˬ k’ehˇ deuˬ nehˬ-ehˇ jawˇ luꞈ-eu meh. (G’aˬk’ehˇ 1:13, 14) Teu miˇ neh Maˬliˇ-ahˇ g’aˬ k’ehˇ nui deuˬ nehˬ-ehˇ muiˬ-eu shawˇ-eu yaw sahˇ neh tseˇ doˆ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh. Teu maˇ diˇ ngeuˇ naˇ, aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ mˬ k’oeˇ taˆ mˬ maˬ maˬ byaˆ za ziˇ ya jawˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-euˬ gaˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ mˇ-euˬ miˇ neh, za-eu muiˬ dui dui-eu laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh.\nYeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ taˬ huiˬ\n15. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n15 Yeˬsuˇ zahˇ-euˬ aˬ yuiꞈ deuˬ hawˇ-eu uˆ lahˇ-eu aˬ yuiꞈ deuˬ neh, taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ geuꞈ mawꞈ-a. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ mˬ k’oeˇ taˆ neh 3 poˆ keuˆ ni ngaˇ nawˬ-ahˇ gaˬ ma lehˇ ehˇ gaˇ Yeˬsuˇ ya gaˬ ngeh, g’aˬ ahˇ dui dui leˇ-eu yaw duˬ baw meh. Yeˬsuˇ Yawˇdaˬ Lawˇ baˬ-ahˇ iˇ cuꞈ shawˇ-awˇ neh tuˇ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ “Heu-aˬ, ngaˇ gaˬ dui dui-awˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu ngaˬ-euˬ Zaˬmaˇ ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 3:17) Teu ngeh, dawˬ teu-ahˇ Yeˬsuˇ hawˇ-eu Iˇ cuꞈ shawˇ-eu Yoˇhaˬ tehꞈ-ehˇ ya gaˬ-euˬ gaˇ duˇ-eu meh. K’oeˇ naˇ Yeˬsuˇ shiˇ-eu tiˬ k’oꞈ ca ngeh jiˇ, kuiˇ laꞈ 3 g’aˬ Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ “Heu-aˬ, ngaˇ gaˬ dui dui-awˇ nui k’ahˇ shiˇ dui dui-eu ngaˬ-euˬ Zaˬmaˇ ma. Aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ-ahˇ naˇ haˬ geuꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ gaˇ ya gaˬ-euˬ meh. (Maꞈtehˬ 17:5) Aˇ saˬ saˬ ngeh poˆ naˇ, Yeˬsuˇ shiˇ-eu yaw myaˬ nah maˬ ngeuˇ naˇ maˬ paˇ ca ngeh, Yeˬhawˇbaˬ mˬ k’oeˇ taˆ neh aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ ngehˬ cawˬ-euˬ meh.—Yoˇhaˬ 12:28.\nYeˬhawˇbaˬ neh aˬ yawꞈ-euˬ Zaˬmaˇ-ahˇ taˬ huiˬ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ neh, aˬ dui aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 15-17-ahˇ haw)\n16, 17. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n16 Yeˬsuˇ tsawˇ haˬ deuˬ aˬ yawꞈ-ahˇ Miˬyehˇ-ahˇ yehˬ bawˬ sehˇ lu-ehˇ ehˇ-eu g’aˬ lehˇ kuˇ laˇ-eu uˬ taꞈ, daˬ ga laˇ paˬ-ehˇ ya shiˇ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ, Yeˬsuˇ aˬ yawꞈ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ geuꞈ mawꞈ-eu jeˬ-ehˇ pyeuꞈ luꞈ-uˇ lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Maꞈtehˬ 26:39, 42) Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda neh taˬ huiˬ-euˬ jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ-eu miˇ neh, zeuˇ liˬ k’oeˇ taˆ “ya shiˇ-eu daˬ ga dui dui-eu jeˬ-ahˇ aˬ yawꞈ k’ahˬ maˬ lahˇ-a.” (Heˬbyehˇ 12:2) Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ taˬ huiˬ nehˬ-euˬ nga?\n17 Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh, gaˇ hu aˬ yawꞈ-euˬ Aˬda nehˬ-ehˇ mˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh za-euˬ yaw shehꞈ k’ahˬ sehˇ k’oeˇ, za luꞈ-uˇ lehˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu meh. (Yoˇhaˬ 17:5) Yeˬsuˇ teu taꞈ-ehˇ dzehˬ ni za mawꞈ-eu lehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ tiˬ gaˇ-iˬ maˬ ehˇ taˬ-aˬ. Yeˬsuˇ miˇ tsaˬ k’oeˇ taˆ jawˇ ngeh Yeˬhawˇbaˬ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ-ahˇ mˇ caw-euˬ gaˇ neh, muiˬ dui dui-eu laꞈ sawˬ za gaˇ maˬ noeˬ tmˬ-a. Ehˇ k’awꞈ Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ aˬ jeˬ biꞈ nehˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ Yeˬsuˇ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni taˬ huiˬ nehˬ-euˬ meh. Yeˬhawˇbaˬ Yeˬsuˇ-ahˇ bi g’oꞈ dehꞈ laˇ ngeh, mˬ k’oeˇ taˆ aˬ yawꞈ-ahˇ “goˇ dui dui gaˇ ciˬ nuiˇ” nehˬ-awˇ, tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ za haw-euˬ shiˇ-eu maˬ baw-eu yaw sahˇ-euˬ ziˇ k’awꞈ biꞈ nehˬ-euˬ meh. * (Ehˇ lahˬ-ahˇ haw.) (Piˇliˇpiˆ 2:9; 1 Tiˆmoˇseˬ 6:16) Yeˬhawˇbaˬ, Yeˬsuˇ neh saˇ jaˇ ziꞈ-eu laꞈ k’oeˇ aˬ yawꞈ-euˬ gaˇ mˇ-euˬ g’aˇ duˬ biꞈ-euˬ laꞈ sawˬ heu naˇ, maˬ ehˇ jiˇ coeˇ ni muiˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.\n18. Aˬ dui miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga?\n18 Aˬ dui-ahˇ miˇ tsaˬ zaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, Miˬyehˇ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ-ahˇ geuꞈ mawꞈ ni caw ba nehˬ-eu aˬ jeˬ nga? Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ aˬ myah luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ-eu deuˬ-ahˇ taˬ huiˬ-awˇ, aˬ yawꞈ maꞈ maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni laꞈ sawˬ biꞈ meh lehˇ ehˇ-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ heu-ahˇ noeˬ taˬ paˬ-ehˇ g’eh-eu meh. Aˬ dui mehˬ hu paw Yeˬhawˇbaˬ guiˬ lahˬ aˬ joˆ-ehˇ biꞈ-eu lehˇ maˬ ngeuˇ naˇ maˬ noeˬ nya-a. Ehˇ k’awꞈ, nymˬ-mˇ haiˬ-eu miˇ tsaˬ heu laꞈ k’oeˇ shaˬ zahˬ gaˇ kawˆ-ahˇ oˇ luꞈ ngeh, miˇ tsaˬ heu g’awˬ myahˇ maˬ g’eh-ehˇ ya byoˆ-iˇ jiˇ-awˇ, miˇ tsaˬ-ahˇ neh za-euˬ taˬ huiˬ-eu jeˬ aˬ geu jeˬ maˬ kaˬ jiˇ ya byoˆ-iˇ jiˇ meh lehˇ aˬ dui ya noeˬ taˬ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 2:17) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ gaˬ-eu Aˬda Yeˬhawˇbaˬ “dawˇ coe ni yaˇ k’aˬ daˇ-eu” g’aˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, aˬ dui neh mˇ-euˬ jeˬ hawˇ-eu aˬ yawꞈ-euˬ tsawˇ myahˇ-ahˇ gaˬ-euˬ jeˬ-ahˇ maˬ ngehˇ-a. (Heˬbyehˇ 6:10) Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ dui maˬ noeˬ mawˇ coeˇ gaˇ keuˆ ni nui gaˬ mˇ mawˇ nehˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 17 Laꞈ sawˬ heu naˇ tiˬ g’aˬ-iˬ maˬ noeˬ haw-euˬ laꞈ sawˬ pyeuꞈ meh. Aˬ jeˬ miˇ neh ehˇ naˇ, Heˬbyehˇ Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ shiˇ-eu maˬ baw-eu yaw sahˇ-euˬ ziˇ gaˇ kawˆ maˬ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ miˇ neh meh.\nYeˬhawˇbaˬ neh taˬ huiˬ-eu jeˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yaw zeu taˬ-awˇ, guiˬ lahˬ biꞈ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui-ahˇ bi buˬ bi lawˬ iˇ-awˇ laꞈ sawˬ biꞈ ngeh maˬ ehˇ, aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ neh aˬ dui-ahˇ taˬ huiˬ-eu lehˇ ehˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ-euˬ cawˬ lehˇ sawˇ gaˇ ehˇ mawꞈ-eu meh