Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? | Dzaw-eu Loꞈ-eu nymˇgoˇ\nDzaw-eu gaˇ kawˆ 3\n“Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ.”—Dawˬdaˬ 4:23.\nDawˬ caˇ 36 Aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ\n1-3. (a) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ aˬ jeˬ miˇ gaˬ-eu nga? Aˬ yawꞈ aˬ jeˬ jeˇ guiˬ lahˬ za-euˬ nga? (b) Heu kawˆ-ahˇ aˬ jeˬ jeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ-ahˇ ja sawˇ-eu nga?\nSawˇlaˬmoˬ yaw nyiˇ ngeh neh sahˬ paˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ uˆ lahˇ dahˬ beh ngeh Yeˬhawˇbaˬ yuꞈ maˆ laˆ k’oeˇ oe-awˇ, “Nawˇ ngaˬ-ahˇ aˬ geu jeˬ shaˇ mawꞈ te” lehˇ naˇ haˬ-euˬ meh. Sawˇlaˬmoˬ “Ngaˇ zaˬ guˬ pyeuꞈ-eu miˇ neh, . . . nawˬ-euˬ tsawˇ jeuˬ k’oeˇ taˆ yaw tsaˬ yaw dawˇ dawˇ-ehˇ uˆ lahˇ nya ni maˬ ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni maˬ ehˇ, loˬ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ [ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma, MS] ngaˬ-ahˇ biꞈ nehˬ laꞈ” lehˇ ehˇ nehˬ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 3:5-10) Sawˇlaˬmoˬ “ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” biꞈ nehˬ laꞈ lehˇ shaˇ-eu heu naˇ, aˬ yawꞈ nahˬ yu ni g’eh ngaˇ lehˇ siˬ laˇ-eu meh. Teu miˇ neh Yeˬhawˇbaˬ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ gaˇ aˬ dui maˬ zahˬ leˇ. (2 Saˬmeuˬlaˆ 12:24) Yeˬhawˇbaˬ Sawˇlaˬmoˬ heu loꞈ-ehˇ shaˇ gaˇ ya leˇ dui dui-eu miˇ neh, aˬ yawꞈ-ahˇ “zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ hawˇ-eu noeˬ siˬ noeˬ mawˇ nya-eu” nui ma biꞈ nehˬ-euˬ meh.—1 Sahˬpaˬ 3:12.\n2 Sawˇlaˬmoˬ saˇ jaˇ ziꞈ ngeh guiˬ lahˬ g’awˬ mya ni za-euˬ meh. Aˬ yawꞈ yaw zeu taˬ-eu jeˬ za-euˬ laꞈ k’oeˇ “Iˇsaˬleˬlaˆ tsawˇ jeuˬ-euˬ Miˬyehˇ pyeuꞈ-eu Sahˬpaˬ Miˬyehˇ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu g’aˇ duˬ, uˬ duˬ tahˬ nymˇ” ya tsoˆ-euˬ meh. (1 Sahˬpaˬ 8:20) Aˬ yawꞈ Miˬyehˇ neh biꞈ nehˬ-euˬ zaˬ siˬ nui gahˇ baˬ da neh tsawˇ myahˇ doˆ-awˇ, Miˬyehˇ neh sheuˬ g’eh-eu laꞈ k’oeˇ bi ngehˬ-eu aˬ yawꞈ-euˬ dawˬ pyeuꞈ-eu paˇ dmˬ smˇ dmˬ jiˇ ni, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ bi boꞈ ahˇ taˬ-euˬ meh. Teu laꞈ k’oeˇ neh tiˬ dmˬ naˇ, Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ pyeuꞈ meh.\n3 Dawˬdaˬ sahˬ boꞈ laꞈ k’oeˇ nui ma lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ-ahˇ g’awˬ mya poˆ ngehˬ keuˆ taˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Dawˬdaˬ 4:23-ahˇ “Nui ma-ahˇ noeˬ-awˇ yaw dehꞈ dehꞈ-awˬ” lehˇ ehˇ-eu meh. Heu deuˆ laꞈ k’oeˇ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu naˇ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga lehˇ ja sawˇ ma. Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ naˇ haˬ-eu jeˬ heu nyiˬ kawˆ-ahˇ jiˇ haw ma. Aˬ dui Miˬyehˇ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya-eu g’aˇ duˬ, aˇ yeˇ huiˬ-eu dawˬ k’oꞈ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ nya-eu meh.\n“Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga?\n4-5. (a) Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? (b) Gawˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ ya siˬ-euˬ nga?\n4 Dawˬdaˬ 4:23 laꞈ k’oeˇ-euˬ “nui ma” lehˇ ehˇ-eu heu dawˬ naˇ, aˬ dui noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ g’eh laˇ-eu jeˬ, aˬ dui-ahˇ laˆ noeˬ-eu jeˬ, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ, heu deuˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu meh. Teu naˇ laꞈ nyiˇ paw-euˬ g’aˬ tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, laꞈ k’oeˇ paw-euˬ g’aˬ jiˇ pyeuꞈ meh.\n5 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu aˇ naˆ ni aˇ yeˇ huiˬ-eu nga lehˇ siˬ nya-eu g’aˇ duˬ, g’awˇ mawˇ-ahˇ ngehˬ g’eh-eu jeˬ nehˬ-ehˇ sheu cehˆ haw kaˇ-euˇ. Naˬ ba tiꞈ, aˬ dui yaw muiˬ jawˇ saˇ doˆ-eu g’aˇ duˬ, shiˬ shaˬ-ahˇ muiˬ-eu dzaˇ ya dzaˬ-awˇ, aˬ myah luꞈ ya cehˆ niˇ g’a-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui-euˬ nui jah g’aˬ bi k’aˆ-eu g’aˇ duˬ k’awꞈ, aˬ dui aˬ myah luꞈ Jaˇliꞈ hawˇ-eu aˇ maꞈ aˇ muˇ neh jahˇ doˆ-euˬ paˇ dmˬ deuˬ-ahˇ ya gui-eu meh. K’oeˇ naˇ, aˬ dui neh ya siˬ-eu jeˬ-ahˇ mˇ caw-awˇ, aˬ dui jah-eu jeˬ aˬ cawˬ-ahˇ ya ja nehˬ-eu meh. (Loˇmaˆ 10:8-10; Yaˬkoˆ 2:26) Naˬ ba nyiꞈ, laꞈ nyiˇ paw haw ngeh jawˇ saˇ doˆ gaˇ duˇ k’awꞈ, maˇ diˇ naˇ laꞈ k’oeˇ paw naˇ gawˇ tiˬ jeˬ na naˇ nya-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni aˬ dui aˬ myah luꞈ Ka li zaˬ-euˬ mˇ jeˬ shaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu miˇ neh, aˬ dui nui jah g’aˬ k’aˆ miˇ-a lehˇ noeˬ nya-eu meh. Ehˇ k’awꞈ maˇ diˇ naˇ aˬ dui nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui k’ahˇ ka dehꞈ luꞈ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (1 Gawˇliˬtu 10:12; Yaˬkoˆ 1:14, 15) Aˬ dui aˬ myah luꞈ Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi nyawˬ laˇ mawꞈ meh lehˇ maˬ ya ngehˇ-a. Aˬ yawꞈ aˇ naˆ ni leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ nya-eu nga?\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ bi nyawˬ laˇ-eu nga?\n6. Saˬdaˬ aˬ jeˬ lehˇ noeˬ taˬ-euˬ nga? Aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ pyeuꞈ leˇ ni aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-euˬ nga?\n6 Saˬdaˬ tsawˇ haˬ zaˬ-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ bi g’eh mawꞈ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ maˬ mˇ caw ni bi muiˇ mawꞈ-eu uˬ taꞈ, yawˬ ha g’aˇ duˬ tehꞈ-ehˇ bi shaˇ noeˬ mawꞈ-eu meh. Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ loꞈ-ehˇ shaˇ noeˬ-awˇ mˇ ni maˬ ka tiˇ nya-a. Teu miˇ neh aˬ yawꞈ neh noeˬ taˬ-euˬ jeˬ bi pyeuꞈ leˇ-eu g’aˇ duˬ, yawˬ jeˬ yawˬ-ehˇ jahˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ ni jahˇ-eu meh. (1 Yoˇhaˬ 5:19) Aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ naˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ deuˬ laˇ-awˇ, “yaw muiˬ jeˬ mˇ mawꞈ-eu nui ma cawˆ-iˇ” meh lehˇ aˬ dui siˬ nya-eu ma. Ehˇ k’awꞈ, Saˬdaˬ aˬ dui teu deuˬ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ gaˇ noeˬ tmˬ-eu meh. (1 Gawˇliˬtu 15:33) Gaˇ kawˆ heu sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-ahˇ pyeuꞈ laˇ-euˬ meh. Aˬ yawꞈ maˇ diˇ miˬ yehˇ maˬ ngeuˇ-eu deuˬ-ahˇ uˬ duˬ tahˬ-eu zaˬ miˬ aˬ buˇ g’awˬ mya g’aˬ-ahˇ sheuˬ-euˬ meh. Zaˬ miˬ zaˬ teu deuˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ uˆ lahˇ-awˇ, “aˬ yawꞈ Miˬyehˇ-ahˇ byehˇ dzeh ni, aˬ yawꞈ-euˬ miˬ zaˬ k’oeˇ deuˬ jahˇ-euˬ meh.”—1 Sahˬpaˬ 11:3.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ nyawˬ laˇ ni leh jeh-eu miˇ neh, aˬ dui nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? (Aˇ deuˆ 7-ahˇ haw) *\n7. Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ-ahˇ zmˬ-eu nga? Aˬ dui aˬ jeˬ miˇ neh ya yahˇ-eu nga?\n7 Saˬdaˬ aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ pyehˬ k’awˬ-eu g’aˇ duˬ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ doˆ-eu jeˬ-ahˇ zmˬ-eu meh. Aˬ yawꞈ tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ bi haw byawˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ g’aˬ ni, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ ya noeˬ-eu, aˬ joˆ-ehˇ ya g’eh-eu, aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ jiˇ mehˬ meh lehˇ siˬ nya-eu meh. Yeˬsuˇ gaˇ kawˆ tiˬ jeˬ na-ahˇ zmˬ-awˇ mehˬ-euˬ meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, Saˬmaˬliˆ tsawˇ haˬ tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ hawˇ-eu, iˇ kahˇ-ahˇ neh doˆ iˇ-awˇ aˬ yawꞈ-euˬ jeˬ biˇ zmˬ dzeh jiˇ-euˬ aˬ li tiˬ g’aˬ-euˬ gaˇ kawˆ meh. (Maꞈtehˬ 13:34; Luˇkaꞈ 10:29-37; 15:11-32) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ nyawˬ leˇ taˬ-euˬ deuˬ, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ zmˬ-awˇ aˬ dui-ahˇ jiˇ aˬ yawꞈ maꞈ loꞈ-ehˇ noeˬ ni jahˇ-eu meh. Aˬ dui tiˬbiˬ haw-eu yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ bi jaˆ naˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ ni, yaw byawˬ byawˬ-ehˇ nui gahˇ za laˇ ni haw nya meh. Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui ya yahˇ meh. Teu miˇ neh tiˬbiˬ haw ngeh, ‘Gaˇ kawˆ heu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui k’ahˇ geuꞈ-eu heu naˇ yaw lehˬ maˬ ngeuˇ-a lehˇ mehˬ nga laˬ’ lehˇ yawˬ ha-ahˇ ya naˇ haˬ-eu meh. (Gaˬlaˬtiˆ 5:19-21; Eˇpeˇsu 2:1-3) Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ya mawˇ ngeh, nawˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ le? Nyawˬ laˇ-eu naˇ gawˇ-ahˇ yahˇ-eu loꞈ-ehˇ yahˇ-awˬ!\n8. Aˬ da aˬ ma deuˬ zaˬ yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ haw piˇ nya ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ nya-eu nga?\n8 Aˬ da aˬ ma deuˬ, zaˬ-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ, yaw muiˬ-ehˇ ya haw piˇ-eu meh. Aˬ myah myah naˇ aˬ dui zaˬ-ahˇ nyawˬ laˇ-eu jeˬ-ahˇ k’aˇ g’eh nya gaˇ neh haw piˇ-eu meh. Yaw jeˬ ma jeˬ, iˇ kahˇ-ahˇ laˆ luiˆ laˆ buˇ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ deuˬ-ahˇ bi naˇ bi gawˇ laˇ-eu jeˬ-ahˇ bi dzeh-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui zaˬ-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ ahˇ-eu tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ, mui niˇ g’a-eu keˆ, g’oeˇsaiˇ, heu deuˬ-ahˇ neh ya haw piˇ nehˬ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ-euˬ nui jah ziꞈ-awˇ, aˬ yawꞈ nehˬ-ehˇ cawˬ cawˬ nya ni caw ba nehˬ-eu gaˇ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. (Dawˬdaˬ 1:8; Eˇpeˇsu 6:1, 4) Teu miˇ neh Jaˇliꞈ-ahˇ dawˬ pehˬ taˬ-awˇ, nymˇ jiˇ laꞈ k’oeˇ-euˬ zahˇ jahˇ doˆ-eu taˬ guˆ. Zaˬ-ahˇ aˬ jeˬ haw nya-eu maˬ haw nya-eu lehˇ ehˇ nehˬ-awˇ, nawˇ aˬ jeˬ miˇ neh teu loꞈ-ehˇ ehˇ noeˬ tsehˆ-euˬ lehˇ jiˇ zaˬ-ahˇ g’oˆ shaw leˇ ni dzawˇ nehˬ. (Maꞈtehˬ 5:37) Zaˬ huiˬ laˇ ngeh, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ k’aˇ jaˆ-eu loꞈ-ehˇ, yaw muiˬ yaw doeˇ tseˇ paˆ geuꞈ nya ni zaˬ-ahˇ dzaw nehˬ. (Heˬbyehˇ 5:14) Zaˬ nawˬ neh ngehˬ-euˬ jeˬ-ahˇ neh g’awˬ mya jeˬ ya siˬ-awˇ, nawˬ neh mˇ-euˬ jeˬ-ahˇ neh ngehˬ-ehˇ dzehˬ ya siˬ meh lehˇ taˬ ngehˇ.—Dawˬmehˬmehˬ-eu 6:6, 7; Loˇmaˆ 2:21.\n9. Saˬdaˬ aˬ joˆ-ehˇ g’eh-eu nui noeˬ-ahˇ g’aˬ biꞈ-eu nga? Nui noeˬ teu aˬ jeˬ miˇ neh guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu nga?\n9 K’oeˇ naˇ Saˬdaˬ aˬ dui-ahˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ ngeuˇ-eu, tsawˇ haˬ-euˬ tsawˇ gahˇ-ahˇ nui ma taˬ ni, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ dawˆ ahˇ-eu leh jeh-eu meh. (Gawˇlawˇsehˇ 2:8) Saˬdaˬ g’aˬ biꞈ-eu nui noeˬ tiˬ hmˬ naˇ, smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu jeˬ heu meh. Heu loꞈ-ehˇ noeˬ-eu tsawˇ haˬ deuˬ, aˇ saˬ saˬ leˇ ngeh maˇ diˇ smˇ muiˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya-awˇ, maˬ muiˬ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. Ehˇ k’awꞈ aˬ yawꞈ maꞈ lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu meh. Aˬ jeˬ miˇ neh? Pyuˇ poˆ-eu gaˇ kaꞈ g’a-eu miˇ neh, yawˬ ha-euˬ mawˇ do hawˇ-eu nymˇ jiˇ-ahˇ maˬ ngehˬ g’eh-eu uˬ taꞈ, Miˬyehˇ-ahˇ keuˆ ni byehˇ dzeh coeˇ-eu miˇ neh meh. (1 Tiˆmoˇseˬ 6:10) Aˬ dui pyuˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ yaw tsaˬ tsaˬ-ehˇ haw nya ni caw ba nehˬ laꞈ-euˬ, zaˬ siˬ nui gahˇ byah-eu mˬ taˆ Aˬda-ahˇ guiˬ lahˬ huiˬ miˇ-a.—Dawˬtsoˆtsoˆ-eu 7:12; Luˇkaꞈ 12:15.\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ yaw beuˇ beuˇ-ehˇ jawˇ-awˇ mˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ ya mˇ (Aˇ deuˆ 10-11-ahˇ haw) *\n10-11. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga? (b) Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ aˬ jeˬ jahˇ-eu nga? Aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma loꞈ piˇ-eu g’aˬ nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ duˇ-eu nga?\n10 Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ nya mawꞈ naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ ya siˬ nya-awˇ, yaw kawˇ ma-ehˇ ya yahˇ-eu meh. Heu naˇ, aˬ dui-ahˇ loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu deuˬ-ahˇ bi noeˬ mawˇ-eu meh. Sahˬ paˬ Sawˇlaˬmoˬ-euˬ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu deuˬ meuˬ lahˇ k’oeˇ taˆ yawꞈ taˬ-awˇ, guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, kawˇ ma-ehˇ guˇ gaˬ-eu meh. Gaˇ kawˆ heu naˇ, aˬ dui-ahˇ Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ maˬ bi nyawˬ laˇ-eu g’aˇ duˬ aˬ jeˬ ya jahˇ-eu lehˇ bi siˬ laꞈ-eu meh.\n11 Jaˇliꞈ saˇ ka-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˬ hawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ gaˇ tiˬ kawˆ loꞈ-ehˇ mˇ-eu meh. (2 Saˬmeuˬlaˆ 18:24-26) Aˬ yawꞈ nyaꞈ meuˬ-ahˇ loꞈ piˇ-eu g’aˇ duˬ, muiˇ-eu deuˬ k’aˇ laˇ ngeh laˇ g’oˆ piˬ tehˬ jiˇ taˬ-euˬ ngaˇ laˬ lehˇ yaw muiˬ-ehˇ haw-eu meh. (Neˬhaˬmiˇ 7:1-3) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma * k’awꞈ, loꞈ piˇ-eu gaˇ mˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu meh. Teu naˇ, Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ deuˆ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, aˬ dui-euˬ nui k’ahˇ heu deuˬ-ahˇ uˆ lahˇ-eu leh jeh ngeh, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ-eu meh. Aˬ dui lehˬ laˇ ca laˇ nya-eu jeˬ-ahˇ neh dzeuˇ iˇ nya-eu g’aˇ duˬ, siˬ nya-eu nui ma aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ ngeh, naˇ haˬ-awˇ nui ma laˇ g’oˆ kawˇ ma-ehˇ ya piˬ tehˬ-eu meh.\n12-13. Aˬ dui-ahˇ aˬ jeˬ mˇ ni lawˬ haw laˇ nya-eu nga? Ehˇ k’awꞈ, aˬ dui aˬ jeˬ ya jahˇ-eu nga?\n12 Aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ neh maˬ bi uˆ lahˇ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ ya jahˇ-eu nga lehˇ yaw jeˬ ma jeˬ tiˬ hmˬ-ahˇ haw ma. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ “maˬ tsaˬ maˬ dawˇ-eu jeˬ laꞈ k’oeˇ k’aˬ miˬ sheu-eu, jawꞈ dui dui-eu jeˬ mˇ-eu, . . . heu loꞈ-ehˇ g’eh-eu gaˇ kawˆ deuˬ-ahˇ mˇ-eu taˬ ehˇ siˬ. Ja-eu k’awꞈ maˬ tsaˬ-a” lehˇ mehˬ-eu meh. (Eˇpeˇsu 5:3) Ehˇ k’awꞈ aˬ dui-euˬ gaˇ mˇ cawˬ hawˇ-eu sahˬ boꞈ dzaw cawˬ deuˬ k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ ngehˬ doˆ laˇ naˇ, aˬ dui aˬ joˆ-ehˇ jahˇ de? Aˬ dui ‘Miˬyehˇ-ahˇ yaw zeu maˬ baw-eu yaw dehꞈ dehꞈ-eu jeˬ hawˇ-eu shiˬ shaˬ jiˇ-euˬ nui noeˬ nui loˆ-ahˇ ya byehˇ dzeh’ meh lehˇ siˬ nya-eu ma. (Tiˇtuˆ 2:12) Loꞈ piˇ-eu g’aˬ loꞈ-ehˇ duˇ-eu aˬ dui-euˬ siˬ nya-eu nui ma, aˬ dui-ahˇ saˇ tiˇ biꞈ laˇ-eu k’awꞈ pyeuꞈ nya meh. (Loˇmaˆ 2:15) Aˬ dui naˇ haˬ ma loˇ? Cawˬ deuˬ aˬ dui-ahˇ aˬ yawꞈ maꞈ ja luꞈ-eu k’aˬ miˬ sheu-eu gaˇ kawˆ-ahˇ naˇ haˬ mawꞈ ni maˬ ehˇ, aˬ yawꞈ maꞈ haw luꞈ-eu maˬ muiˬ-eu aˇ baˇ-ahˇ haw ni maˬ ehˇ, lawˬ haw laˇ nya-eu meh. Teu ngeh naˇ, lehˬ laˇ ca laˇ-eu jeˬ-ahˇ neh cehˆ dzeuˇ-eu g’aˇ duˬ, nui ma laˇ g’oˆ taˆ lehˇ ya piˬ tehˬ taˬ-eu meh.\n13 Aˬ dui cawˬ deuˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ g’aˬ leˇ-eu g’aˇ duˬ, nui k’aˬ ya ahˇ-eu meh. Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui neh leh jeh-eu jeˬ-ahˇ mawˇ-awˇ, aˬ dui Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ g’aˬ leˇ ni, aˬ dui-ahˇ g’aˬ hawˇ-eu zaˬ siˬ tsawˇ gahˇ biꞈ nehˬ laꞈ meh. (2 Laˬsaˬbaˬ 16:9; Iˇsaˬyaˇ 40:29; Yaˬkoˆ 1:5) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ haw piˇ daˆ leꞈ nya-eu nga?\nNui ma-ahˇ bo saˆ daˆ leꞈ\n14-15. (a) Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ jeˬ ya pah ahˇ-eu nga? Toˆ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ jahˇ nya-eu nga? (b) Dawˬdaˬ 4:20-22 heu Jaˇliꞈ gui-eu gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za ni aˬ joˆ-ehˇ caw ba nehˬ-eu nga? (“ Shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ” lehˇ ehˇ-eu oeˬ coeˇ oeˬ bawˬ-ahˇ haw.)\n14 Aˬ dui nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, maˬ muiˬ-eu nui noeˬ maˬ bi ahˇ laˇ-eu lehˇ nui ma piˬ tehˬ-eu tehꞈ-ehˇ maˬ ngeuˇ-eu, yaw muiˬ jeˬ ahˇ laˇ ni jiˇ nui ma ya pah-eu meh. Meuˬ lahˇ jaˆ-eu meuˬ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ tiˬ poˆ paˇ shaˇ noeˬ haw sheˇ. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ muiˇ-eu deuˬ laˇ ngeh laˇ g’oˆ ya piˬ tehˬ-eu nmˇ-aˬ ngeuˇ meh. Ehˇ k’awꞈ, dzaˬ dzaˬ dawˬ dawˬ hawˇ-eu myawˬ gahˬ deuˬ k’ehˇ ahˇ laꞈ ngeh-aˬ, laˇ g’oˆ ya pah-eu meh. Laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu g’aˬ laˇ g’oˆ tiˬ jawˇ-iˬ maˬ pah naˇ, meuˬ zaˬ deuˬ dzahˬ sehꞈ jiˇ-eu meh. Teu gaˇ duˇ ni, aˬ dui aˬ myah luꞈ nui ma laˇ g’oˆ pah-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ bi ahˇ laˇ-awˇ, aˬ dui-euˬ nui noeˬ-ahˇ ya bi uˆ lahˇ-eu meh.\n15 Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ nui noeˬ ahˇ-eu meh. Teu miˇ neh, aˬ dui Jaˇliꞈ k’aˇ gui ngeh, aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ neh aˬ dui-euˬ nui noeˬ, nui ma, hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi uˆ lahˇ-eu jeˬ pyeuꞈ meh. Aˬ dui Jaˇliꞈ gui gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ aˬ joˆ-ehˇ za nya-eu nga? Guiˬ lahˬ shaˇ-eu heu aˇ yeˇ huiˬ meh. Mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ, “Ngaˇ Jaˇliꞈ maˬ gui mi naˆ-ehˇ ‘zahˬ leˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu yaw tsaˬ yaw dawˇ jeˬ’ mawˇ nya ni caw ba nehˬ laꞈ lehˇ Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ guiˬ lahˬ shaˇ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. (Ja ceuˬ 119:18) K’oeˇ naˇ, aˬ dui yawˬ ha neh gui-euˬ jeˬ-ahˇ ya shaˇ noeˬ ya shaˇ sawˇ-eu meh. Aˬ dui guiˬ lahˬ shaˇ-eu laꞈ k’oeˇ Jaˇliꞈ gui-awˇ shaˇ noeˬ shaˇ sawˇ naˇ, Miˬyehˇ-euˬ dawˬ aˬ dui-euˬ “nui ma laꞈ k’oeˇ juiˇ taˬ”-eu jeˬ pyeuꞈ-awˇ, aˬ dui aˬ yawꞈ-euˬ nui noeˬ-ahˇ gaˬ dzehˬ laˇ-eu meh.—Dawˬdaˬ 4:20-22-ahˇ gui; Ja ceuˬ 119:97.\nShaˇ noeˬ shaˇ sawˇ-eu gaˇ kawˆ\nAˬ dui Jaˇliꞈ gui ngeh, yawˬ ha-ahˇ heu loꞈ-ehˇ naˇ haˬ\nGaˇ kawˆ heu Yeˬhawˇbaˬ nehˬ-ehˇ taꞈ leˇ-awˇ ngaˬ-ahˇ aˬ jeˬ bi siˬ laꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu Jaˇliꞈ gaˇ kawˆ daˬ ma nehˬ-ehˇ aˬ joˆ-ehˇ taꞈ-eu nga?\nGaˇ kawˆ heu ngaˬ-euˬ dehꞈ ziˇ laꞈ k’oeˇ aˬ joˆ-ehˇ zmˬ nya-eu nga?\nNgaˇ gaˇ kawˆ heu neh aˬ cawˬ-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ caw ba nya-eu nga?\n16. Tiˬ g’aˬ na JW tiˬbiˬ-ahˇ neh aˬ jeˬ gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ za-euˬ nga?\n16 Miˬyehˇ-euˬ nui noeˬ aˬ dui-ahˇ bi uˆ lahˇ nya-eu nyaˆ taꞈ tiˬ jeˬ naˇ, JW tiˬbiˬ haw-eu heu meh. Miˬ sawˇ yo zaˬ tiˬ gu, “Yawˬ siˬ na luꞈ doˆ laˇ-eu JW tiˬbiˬ heu naˇ, nga nyaꞈ neh guiˬ lahˬ shaˇ-euˬ jeˬ-ahˇ dawˬ k’oꞈ biꞈ gaˇ duˇ nya. Nga nyaꞈ nui ma cawˆ-awˇ, nymˇ gawˬ gawˬ luꞈ ngeh, tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ gaˇ kawˆ heu nga nyaꞈ-ahˇ g’aˬ biꞈ-awˇ nui jah bi ziꞈ laˇ nya. Nga nyaꞈ g’awˬ nyoeˇ jahˇ ngeh maˬ ehˇ, iˇ kahˇ laˆ luiˆ ngeh maˬ ehˇ, lawˇ bawˬ dawˇ ngeh maˬ ehˇ, JW tiˬbiˬ laꞈ k’oeˇ-euˬ dawˬ caˇ teu naˇ haˬ-eu ma” lehˇ ehˇ-eu meh. JW tiˬbiˬ heu naˇ, aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-awˇ, Yeˬhawˇbaˬ loꞈ-ehˇ noeˬ ni mehˬ nehˬ laꞈ-eu uˬ taꞈ, Saˬdaˬ-euˬ nui noeˬ-ahˇ yahˇ nya ni jiˇ caw ba nehˬ-eu meh.\n17-18. (a) 1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ ehˇ-eu loꞈ-ehˇ, Yeˬhawˇbaˬ-euˬ dawˬ-ahˇ mˇ caw naˇ aˬ joˆ-ehˇ g’eh laˇ-eu nga? (b) Aˬ dui sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-ahˇ aˬ jeˬ dzaw geuꞈ nya-eu nga? (c) Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ Daˬbiˇ neh shaˇ taˬ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui aˬ jeˬ shaˇ nya-eu nga?\n17 Aˬ dui yaw muiˬ jeˬ mˇ gaˇ neh gaˇ dahˇ tsoeˬ-eu jeˬ-ahˇ za gaˇ ya mawˇ ngeh, aˬ dui-euˬ nui jah ziꞈ laˇ-eu meh. (Yaˬkoˆ 1:2, 3) K’oeˇ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ zaˬ lehˇ kuˇ-euˬ loꞈ-ehˇ aˬ dui k’awꞈ aˬ yawꞈ nui k’ahˇ shiˇ ni dehꞈ-euˬ miˇ neh aˬ dui laˬ k’aˬ cehˇ laˇ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ahˇ mˇ mawꞈ-eu nui ma jiˇ myaˬ laˇ-eu meh. (Dawˬdaˬ 27:11) Aˬ dui-ahˇ k’aˇ lawˬ haw laˇ ngeh, aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ-ahˇ nui ma maˬ keuˆ ni mˇ luꞈ-eu maˬ ngeuˇ-eu lehˇ mˇ mawˇ-eu aˬ kawˬ-aˬ za-eu ma. (Ja ceuˬ 119:113) Aˬ dui nui ma keuˆ-eu laꞈ k’oeˇ Miˬyehˇ ehˇ dawˬ naˇ haˬ-awˇ, aˬ yawꞈ ya leˇ-eu jeˬ-ehˇ mˇ caw-eu naˇ, nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ aˬ yawꞈ-ahˇ gaˬ-eu lehˇ bi siˬ-eu jeˬ pyeuꞈ meh.—1 Sahˬpaˬ 8:61-ahˇ gui.\n18 Aˬ dui mˇ lehˬ nya meh. Aˬ dui maˬ byah kuꞈ-eu miˇ neh mˇ lehˬ naˇ, sahˬ paˬ Heˬsaˬgiˇ-euˬ gaˇ kawˆ-ahˇ shaˇ noeˬ haw. Aˬ yawꞈ mˇ lehˬ-euˬ k’awꞈ, noeˬ poˆ noeˬ paˇ-awˇ, “nui ma g’awˇ mawˇ dawˬ tawˆ luꞈ” Yeˬhawˇbaˬ-euˬ gaˇ mˇ daˆ leꞈ-euˬ meh. (Iˇsaˬyaˇ 38:3-6, MS; 2 Laˬsaˬbaˬ 29:1, 2; 32:25, 26) Saˬdaˬ-euˬ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ taˬ bi nyawˬ laˇ. “Ehˇ dawˬ naˇ haˬ-eu nui ma” ahˇ nya ni guiˬ lahˬ shaˇ luꞈ-uˇ. (1 Sahˬpaˬ 3:9, MS; Ja ceuˬ 139:23, 24-ahˇ gui.) Aˬ dui yawˬ jeˬ yawˬ-ahˇ naˆ maˬ tseˇ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ yaw muiˬ-ehˇ bo saˆ naˇ, Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ nya meh.\nSaˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ maˬ muiˬ-eu nui noeˬ aˬ joˆ-ehˇ dawˆ ahˇ-eu lehˇ leh jeh-eu nga?\nAˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ bo saˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ dui aˬ jeˬ ya bi ahˇ laˇ-awˇ aˬ jeˬ maˬ ya bi ahˇ laˇ-eu nga?\nDawˬ caˇ 54 “Gaˇ ma heu kahˇ meh”\n^ Yaw zaˬ 5 Aˬ dui Yeˬhawˇbaˬ-ahˇ saˇ jaˇ ziꞈ daˆ leꞈ-eu laˬ, maˬ ngeuˇ naˇ Saˬdaˬ-euˬ mehˇ shuiˇ-ahˇ tawˆ leˇ-awˇ, Miˬyehˇ-euˬ gaˇ maˬ paˇ mˇ-eu laˬ? Dawˬ k’oꞈ naˇ, aˬ dui aˇ naˆ ni k’aˆ-eu lawˬ haw laˇ-eu jeˬ-ahˇ ya tahˬ puˬ-eu nehˬ-ehˇ maˬ taꞈ-a, aˬ dui nui ma-ahˇ aˇ naˆ ni bo saˆ nya gaˇ neh iˇ-eu tehꞈ meh. “Nui ma” aˬ jeˬ-ahˇ ehˇ mawꞈ-eu nga? Saˬdaˬ aˬ dui-euˬ nui ma-ahˇ laˆ cawˆ-eu g’aˇ duˬ, aˬ joˆ-ehˇ leh jeh-eu nga? Aˬ dui yawˬ ha-euˬ nui ma-ahˇ aˬ joˆ-ehˇ bo saˆ nya-eu nga? Heu kawˆ laꞈ k’oeˇ aˇ yeˇ huiˬ-eu gaˇ kawˆ heu deuˬ-ahˇ ya siˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 11 Dzawˇ lahˬ: Yeˬhawˇbaˬ aˬ dui-ahˇ yawˬ ha-euˬ nui noeˬ, nui ma hawˇ-eu mˇ jeˬ shaˇ kawˆ-ahˇ bi shaˇ sawˇ-awˇ, bi daˇ nya-eu jeˬ biꞈ nehˬ taˬ-euˬ meh. Jaˇliꞈ teu-ahˇ siˬ nya-eu nui ma lehˇ kuˇ-eu meh. (Loˇmaˆ 2:15; 9:1) Jaˇliꞈ zahˇ-ahˇ tsaˬ-eu siˬ nya-eu nui ma ahˇ-eu deuˬ naˇ, yawˬ ha noeˬ-eu, mˇ-eu, ngehˬ-eu jeˬ, tsaˬ-eu hawˇ-eu maˬ tsaˬ-eu lehˇ daˇ-eu g’aˇ duˬ, Jaˇliꞈ laꞈ k’oeˇ-euˬ Yeˬhawˇbaˬ-euˬ zahˇ dawˬ-ahˇ zmˬ-eu meh.\n^ Yaw zaˬ 56 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Iˇ cuꞈ shawˇ dzeuˇ-euˬ mehˇ nmˇ tiˬ g’aˬ tiˬbiˬ haw luꞈ-awˇ dehꞈ bahˬ dehꞈ muˆ-eu aˇ baˇ-ahˇ ya mawˇ ngeh, aˬ joˆ-ehˇ jahˇ-eu lehˇ ya noeˬ tsehˆ.\n^ Yaw zaˬ 58 Aˇ baˇ-euˬ gaˇ kawˆ: Gaˇ hu saˇ ka-ahˇ-euˬ loꞈ piˇ-eu g’aˬ, meuˬ-euˬ laꞈ nyiˇ guˆ laˇ paˬ-ehˇ g’eh-eu jeˬ-ahˇ ya mawˇ ngeh, laꞈ oˆ jawˇ-eu laˇ g’oˆ-ahˇ loꞈ-eu deuˬ-ahˇ guˇ gaˬ-awˇ, teu deuˬ jiˇ laˇ g’oˆ yaw kawˇ ma-ehˇ piˬ tehˬ-awˇ sawˇ sawˇ tehˬ.