
Հուլիսի 19-ին Երեւանի քաղաքապետարանի թույլտվությամբ ծանր տեխնիկա մտավ Ֆիրդուսի փողոց՝ «33-րդ թաղամաս» կոչվող տարածքը, ապամոնտաժելու փողոցում գտնվող տոնավաճառ-շուկայի օբյեկտները:


Տիգրան Մեծի պողոտայի, Խանջյան, Հանրապետության եւ Բուզանդի փողոցների միջեւ ընկած շուրջ 5 հեկտար տարածքը հանրային գերակա շահ է ճանաչվել դեռեւս 2007-ին: Հայաստանի քաղաքաշինության պետական կոմիտեի ղեկավար Նարեկ Սարգսյանի նախագծով ծրագրվում է մոտակա 3-4 տարվա ընթացքում այստեղ կառուցել 85 մետր տրամագծով, ներսից՝ կլոր, դրսից՝ հնգանկյուն հրապարակ` բազմահարկ ստորգետնյա ավտոկայանատեղերով: Թեեւ այս սխեմատիկ նկարից բացի, չկա մանրամասն պլան, թե ինչ է լինելու տարածքում, բայց արդեն հայտարարվել է, որ տարածքը «ավելորդ» շինություններից կմաքրվի մոտակա մի քանի ամիսներին: Մինչ այդ, iLur.am-ը որոշեց շրջել թաղամասի փողոցներում ու հետնաբակերում եւ լուսանկարել տեսարաններ, որոնք, հնարավոր է, մոտ ապագայում այլեւս չլինեն:





Թեեւ «33-րդ թաղամասի» նախագծի հեղինակները հավաստիացնում են, որ կպահպանեն հարակից բոլոր ճարտարապետական հուշարձանները, սակայն որոշումը հանրության շրջանում ընդունվեց հասկանալի թերահավատությամբ: Խնդրի շուրջ քննարկման մասնակիցները, մի կողմից՝ կասկածում են, որ տարածքում գտնվող պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները կպահպանվեն ու պատշաճ կերպով կվերականգնվեն, մյուս կողմից՝ եղած նախադեպից գիտենք, որ Երեւանում որոշումներ ընդունող մարդիկ խիստ յուրովի են ընկալում ինքնին «ճարտարապետական հուշարձան» հասկացությունը: Խնդրի մեկ այլ կողմն էլ ներկայիս սեփականատերերի եւ տարածքում առեւտուր անողների մտահոգություններն են:


Ֆիրդուսի փողոցը, որից էլ իր ոչ պաշտոնական անունն է ստացել ողջ թաղամասը, ձգվում է հյուսիս-արեւելքից հարավ-արեւմուտք՝ քաղաքապետարանի 2-րդ մասնաշենքից (Վերնիասժի մոտ) մինչեւ Տիգրան Մեծի պողոտա՝ կինո «Երեւանի» մոտ:








 


Հետաքրքիր զուգադիպությամբ, պարսիկ մեծ բանաստեղծի անունը կրող փողոցում 90-ականների կեսերին տարերայնորեն ստեղծված շուկայում իրենց ապրանքն էին վաճառում իրանցիները (հիմնականում՝ պարենամթերք): Հետագա տարիներին փոխվեց շուկայի «բովանդակությունն» ու էթնիկական պատկերը՝ սննդամթերքի փոխարեն սկսեցին վաճառել հագուստ եւ կենցաղային իրեր, իսկ առեւտրականների կազմը «հայաֆիկացվեց»: Այսօր շուկայում մի քանի տաղավար է գործում, այցելուներ գրեթե չկան:














Մինչեւ 20-րդ դարի երկրորդ քառորդ թաղամասը բնակեցված էր հիմնականում թյուրքալեզու կամ պարսկալեզու մահմեդականներով: Այսօրվա Վարդանանց-Խանջյան-Տիգրան Մեծ փողոցների հատվածում երեք մզկիթ կար: Մեկը՝ ներկայիս Վերնիսաժի մոտ՝ Նժդեհի արձանի դիմաց, եւ երկուսը՝ Վարդանանց փողոցի տարբեր հատվածներում: Դրանցից երկուսը քանդվեցին սովետական իշխանության տարիներին՝ ինչպես եւ շատ քրիստոնեական եկեղեցիներ, իսկ մեկը վերացավ 90-ականների սկզբին:


 


Ընդհանրապես, Երեւանում 100 տարեկան ու ավելի հին շատ կառույցներ չեն մնացել: Ավելի քիչ են այնպիսիները, որոնք տեղավորվում են «սիրուն շենքի» հանրահայտ ընկալման մեջ՝ զարդարված են քանդակներով, կամարակապ պատուհաններով ու խոյակներով: Ֆիրդուսին, Կոնդի հետ միասին, այն եզակի տեղերից է, որտեղ պահպանվել են նախասովետական շրջանի Երեւանի հետքերը՝ որոշ շինություններ թվագրվում են անգամ 18-րդ դարով:


Ֆիրդուսու փողոցում գեղարվեստական մեծ արժեք ունեցող շենքեր գրեթե չկան. «դասականը» կասեր՝ մեծամասամբ «սարայներ» են, բայց նեղլիկ անցումները, տարբեր պատմական շերտեր ունեցող իրար շալակ բարձրացած տներն ու բակերը ինքնատիպ միջավայր են ստեղծում, որը, անշուշտ, կոչնչանա «33-րդ թաղամաս» նախագծի իրագործման արդյունքում, որքան էլ որ պահպանվեն առանձին շենքերը կամ դրանց ֆասադները: 

















 


Հինը եւ նորը





 


Տեղի բնակիչները պատմում են, որ այս շենքը կառուցվել է նախորդ դարի 30-40-ականներին՝ այն ժամանակվա համար հազվագյուտ մենատնտես քաղաքացու միջոցներով: 








Եթե հավատանք սովետական շրջանից մնացած գրությանը, շենքը պահպանվում է պետության կողմից:  





 


Իսկ այս շենքի՝ ձախից անմշակ պատը իր առանձին պատմությունն ունի: Կառուցման շրջանում նախատեսվում էր կրկնակի երկարության բազմաբնակարան տուն կառուցել: Սակայն 1941-ին ԽՍՀմ-ի՝ Երկրորդ աշխարհամարտի մեջ մտնելուց հետո, շինարարությունը կասեցվեց, ու այդպես կիսակառույց շենքը գոյատեւեց մինչեւ մեր օրերը:





 


Նեղլիկ անցումներն ու մութ բակերը հաղթահարելուց հետո կարող ես այսպիսի տեսարան բացահայտել: 





 


Էլ ավելի անսպասելի է հարյուրամյա շենքերի հետնաբակերից մեկում այսպիսի ընդարձակ ու կանաչ այգի տեսնելը:











Համլետ Փխրիկյանի վանեցի պապը տունն ու շուրջ 6000 քմ հողամասը ձեռք է բերել 1915-ին՝ Մեծ Եղեռնի օրերին, ու որոշ ժամանակ անց այստեղ է տեղափոխել իր բազմանդամ ընտանիքը: Սեփականության վկայականում նշված են հողատարածքի չափսերն ու սահմանները. «արեւելքից՝ Հաջի Աբբաս Ալիի տունը, արեւմուտքից՝ Հասան Թիշագովի(՞) պարտեզը, Հյուսիսից՝ Հաջի Ալասկյարի տունն ու պարտեզը» եւ այլն:





Համլետն ու իր կինը՝ Անահիտը, պատմում են, որ ամբողջ 20-րդ դարի ընթացքում իրենց տարածքը շարունակաբար կրճատվել է, փոխվել են շինությունների ձեւն ու ծավալները, բայց հատկապես վերջին 10-15 տարիներին նրանք «ասեղների վրա են»՝ քաղաքային իշխանություններն անընդհատ հայտարարում են, որ տարածքը իրացվելու է՝ ո՛չ տնտեսական գործունեություն ծավալելու թույլտվություն են կարողանում ստանալ, ոչ տարածքը բարելավելու: Ներկայումս էլ տարածքի կառուցապատող «Էլիտ գրուպ»-ը Երեւանի սրտում գտնվող հողամասի համար ծիծաղելի գին է առաջարկում՝ մոտ $500 յուրաքանչյուր քմ-ի դիմաց: Փխրիկյաններն այժմ մի քանի ընտանիքների եւ ուսանողների վարձակալությամբ են տալիս պապից մնացած բնակտարածքը: 














 


Տեղ-տեղ պահպանվել են նախկին՝ մահմեդական տանտերերից մնացած ճարտարապետական դետալները:




















 


Այս տարեց կինը Փխրիկյանների վարձակալներից է՝ ներգաղթել է Սիրիայից մի քանի տարի առաջ: Սպասում է, որ թոռները կդասավորեն Շվեդիայի (թե Կանադայի) վիզան, ու ինքն էլ կմեկնի: «Սուրիա զինյալները տուններնիս կքանդեին, հոստեղ ալ հայրենի իշխանությունը չի թողիր, որ մարդիկ իրենց տուներու մեջ ապրին», - ասում է նա:


 


Տիկին Անահիտն ասում է, որ մինչեւ հիմա էլ հույս ունեն, որ իրենց հարցով որոշում կայացնող մարդիկ կհասկանան, որ այս բակերն ու ծուռումուռ պատերը ոչ միայն առանձին ընտանիքների պատմությունն են, այլեւ ամբողջ քաղաքի, ու թույլ կտան հինը պահպանելով՝ տարածքները բարեկարգել ու գուցե գրավիչ դարձնել տուրիստների համար:





Մինչդեռ քաղաքապետարանն ու պոտենցիալ կառուցապատողները սովորաբար ձգտում են Երեւանում ինչ-որ տարածք իրացնելուց առաջ հնարավորինս նսեմացնել դրա արժեքն ու շեշտել, թե ինչքան անմխիթար վիճակում է գտնվում այն՝ «կռիսանոց ա»: Շատ դեպքերում «աչքի տակ առած» տարածքները տարիներով չեն խնամվում՝ հենց այս փաստարկն ավելի հիմնավոր դարձնելու համար:  


Բայց 33-րդ թաղամասի այս հատվածը հաստատ «կռիսանոց» չես անվանի:





Քաղաքի ամենաբանուկ հատվածում՝ փոշոտ ու աղմկոտ փողոցներից բառացիորեն մի քանի մետրի վրա ընդարձակ, դրախտային այգի է՝ խնամքով մշակված ծաղկաթմբերի արձակած թարմ բույրերով, պտղատու ծառերով ու  ընտանի թռչունների ղունղունոցով: Դժվար է պատկերացնել, որ կառուցապատումից հետո այստեղ այսքան ընդարձակ կանաչ տարածք կլինի: Համենայնդեպս, կառուցապատման նախագիծը ոչ մի նման բան չի խոստանում: 


Հետեւի պլանում, աջ կողմում երեւացողը քաղաքապետարանի 2-րդ մասնաշենքն է: 





 


Պարոն Համլետը թաղամասի մարդկանց հինգ մատի պես գիտի՝ ոչ միայն նրանց, ում հետ մանկությունից է շփվում, այլեւ ավելի մեծերին՝ դիմացի շենքում ապրող հայրենադարձ ծերունուն, որը 94 տարեկան հասակում բացահայտեց, որ Վանում առաջին ավտոմոբիլիստներից էր, իսկ հետո աջակցում էր խորհրդային այլախոհներին, մանկության ընկեր թուրք Կադիրը, որի հետքը կորցրեց 88-ից հետո, հայտնի քաղաքային երգիչ լուսահոգի Ֆիլե Գագոն, քամանչահար Վիդոկը եւ ուրիշներ:


Իսկ դեռեւս այստեղ ապրող մանկության ընկեր Միշան պատմում է, որ իր տան կողամուտքից ոլորաձեւ աստիճաններով կարելի է բարձրանալ երկրորդ հարկ, որտեղ նախկին հարեւանի հարկաբաժիններն էին, ամեն սենյակը նկարազարդած զարմանահրաշ նկարներով:





 Իմիջիայլոց, հիշում է Միշան, այնտեղ 18-րդ դարից մնացած պատեր կան: «Բայց հիմա էնտեղ բարձրանալու ձեւ չկա, ինչ աղբ ու զիբիլ ասես՝ լցրած ա», - ասում է, եւ ուղեկցում մեզ դեպի փողոց: 





Ֆիրդուսուց՝ 20-րդ դարի սկզբից դուրս ենք գալիս միանգամից 21-րդ դար՝ Տիգրան Մեծի պողոտա:





Քայլում ենք դեպի 19-րդ դարի Երեւանի եզակի վկաներից մեկը՝ Հանրապետության փողոց:





 


Առջեւում արդեն «33-րդ թաղամասի» արեւմտյան հատվածն է՝ Հանրապետության փողոցի կողմից: Այս նրբանցքի վրա մի քանի աչքի ընկնող շինություններ կան: Հավանաբար՝ սրանց մասին է խոսում նախագծի հեղինակը՝ երբ վստահեցնում է, որ տարածքի պատմական շենքերը կպահպանվեն: Մի քանի ինքնատիպ ճակատ կա, բայց ինչպես վերեւում տեսանք, միայն գեղեցիկ ֆասադները չեն, որ յուրահատուկ քաղաքային միջավայր են ստեղծում: 











 


Այս «էլիտար փոսը» Երեւանի կենտրոնում է 2000-ականների կեսերից: Այն փորել էին՝ բազմահարկ շենք կառուցելու եւ մոտակայքում ապրող մարդկանց բնակարանների հարցը լուծելու համար: Այս տեսարանը կարծես չարագուշակ նախազգուշացում լինի Ֆիրդուսու փողոցի ու նրա բնակիչների համար: Նրանք ոչ միայն կարող են կորցնել իրենց պապենական տները, այլեւ այս տարածքի երբեմնի բնակիչների նման՝ տարիներով այս ու այն պաշտոնյայի դռներն ընկնել՝ իրենց հասանելիք բնակարանի հարցը լուծելու ակնկալիքով: Իսկ Երեւանի կենտրոնում հերթական բացված խոցը կմնա:   





Հակոբ Կարապետյան



