Agha Ahmad
Haft Asman Or History Of The Masnawi Of The Persians
7 991 ا یو 
27 جر و ِ ار 


کر 


٦ 


5> 


ى" ۳ ٦ج‏ 
ق 5 1 رہ ند 
۱ جا 7۷0 کا ا ا 2 

















774 ہہ ت۷٥0“‏ 
72۸ ۶ہ 507۲۳5١‏ ۸۸077010610۸7 
با 16۸]+ 61ں 


ا۸۹)/۱1۱/6010:0010۸ 
آ٦1۷‏ 18 
















7 


: ”سس جات 
8 ہے اد اھ 3ھ لج 
ٹڈ را0 عم . 
دخ اچ دسا وہ 
- 7707 میں 2ے 
7 مت بڑاول2] سا( 


۶ 





۷ ۲88 ۲ہ 257007 


لیو ےرا کے سرچ یرہ 
و ون رات 


یم[ جم رت77(7 
ر- 


137 
7 ہجد' مگعھد غتھ ۲٣۸ھ:‏ تفلا 73ف ھ77 


مسسقوضلا خنکتامتلہ مرح تق 2۸ات728۸ 








2 
۰ 
پ. 1 جیہ ھجھ یہ ×حمجصممہ: ممسلھد مد ھھ ھسدوسھد۔- 








۸007 78 07 :200773 47 ق0700 ذ۸ .ت٢٢‏ 


تپ اھ 25 .ت000 .کر 7 





7 جٹٹے 


یپ ب اہ و دب 6ڈ رانا ہا 


۸7 ت۲۶ ل0 13107102 71067.2۲۴104 





4(ع۸۳ 7ہ دہ مط ق٣۳‏ لمتھ' فصتم خطع۸۲ كحملمہ35 ملاہ( ہ7 
بعنْق م2 ہ٥‏ لقتق من3141( قام٭ مصدہ ‏ انس ٥۸ملام‏ رئڑ۸ے' لوٴە4ز ×8 
4ذ1 مذ ۵ه ,1256 ,4ہ ۳مم8 1060 مدان دہ 1226(8 لہ ۸دا مہ۷ فحہ 
7[ هصثط 1متمتسيصلافثة 116 ۔کتھ' جمرآس35 آہ دحسمہ /4//۳۸/ مثط ما 
طز صمل<دہ7 7ہ ۰ج1٥‏ 2۵۰۷(۸( ہہنئەصہاادہ عثط چنا میم لدہہ مہ اہ 
1 طممہحف٥لا‏ مطا حائضھهلہ0 ۂەه ٥٥‌اسحس؛‏ مضطا ش1862 صا .) 
18604 ×0ط .طظلاممة مثط ل0 ٥٥1حر‏ مط حلملرام ٣مہ‏ برندرتھفمصاھ 
- 6 طمجرہہ ىہ [ . ہللہه×ہ0 ۳×۰۶۸. زہ م۸ۃ ۸ہ 3 7ہہہ۳۵ ۰۵۔۸( ئه 
1 حمد :ہفناشحملو٥)‏ ناد حتحمحھف۸5 نجھج.ص---۵8ہ٥0)‏ مت صذ صدلمدحہ) صہآہجہ7 
٢ 7-6‏ یہ7۷ مثط ةمدامنل>شم مط ہمہ چوٗنہمللہا مط تت 
ر172088 دانَه ڑ۵“ -[حصما(ع 50ھ مطا لہ ۱۵۸ مک بر ٠ج‏ 475 ,٥ڈ‏ لة7ہ:7) 
۰۸م..آ[ ((ہ٭ عطا لہ ۸۳۰٥۳ہ<‏ لەمتاذہه و عزذ لہ مزال ۔۔ہ(مائ ہ٥01‏ 
مة ذہزباہ ةاذ (صد ,4)۶ل) ؟ 70:0-2 املائندہ حمصمناہلا صمنہ7 
دحممنمناکہ ملطذدعمط مطا لعصناجچہ صممندہ( مص-) /ہ چمااحہه مم قصه٥ا٥ة‏ 
طاۂ ۳ل س×ماظام[ڑ مطط رط ارہد ھ ٭َالل٥ص٥‏ ٥٥ج‏ ا5ط مطا ئ ہ 
ہوجیموتازل روا2.70 مرامرمزت 4١1۵6انتدہ ٤٥۳,‏ ملہڑرہ< ناتلےف' قصصظطھ 
فطا ہہ لہ .(106 بر ,1868 8۳۰.۰ رہمااہەہ(ہ0 ٥‏ ق٦1‏ 
0 ۸ہ ٥<ه‏ ہعەاطة'' ) ہمطمسەلڈ5 مط٤‏ آقصہ 707460 1 ۳۰۵م گ7 
همط ,18066 م1 .فامناجد-وممنعہ( صەنہ٭×هہ7 ہا دممما× جھڑ اممدہع 
فط ۶ہ 1 '1ٌطا0صط م۰م) صہ ہ۳ × ببمف م7 ۷ 70:440 متا 00٥‏ 
68 ) مطا مه ١٥ج‏ ەمنامد عنلط) رہ ععالام× علا امنْا٭ ہەصمئمدہ7 
2(۰ ×٭حر,. ہ8۳0 ۳۵۸۰۸ م5) 807 لہصا لصاح > ٤ہ‏ 
4" تف' ف۸ۃەصطھ شقطعھ برلحچبہ2 1ہ امنەمڈگ منامندھ ١ط(‏ ہ270 
کصطلعظ ز طدصةھ-41۸۳صمعلنڈ ٥ط‏ ,صنص4ط ٢۷٣٢ ٠‏ 4٥لانتدہ‏ ۶.جدھماگ طا 
. طمممقماكکطاو مظا ا/صھع7ط چا >4 صماتھ 7> طمص5داگطا]۔ ہہ) 
قط بتَدہ 44ط ×ط حم ںاد ذطەطلماصصلا مططا ُطوقللطل 7 
۷09 صل"طھ آزہ تلمتمعط ہ۷+ امصحق مطا ١ص‏ کتچمصدھ'  )‏ نا735 


طاح ص۸ محتمطاماےھ 


غ کی ا 





کے و 
ا سو ہہ کت 5 کک ہی 
ہے تھے رہ یت 7 حر 
۲ و ہت 


قد 


وتتطکیں محہ ےم 


و 7 : ۰ 


7 
پر وک 





: 5 ظ 


یسرم ہد 

















سی 
8 ۰ 
3 
2 ست 
7 ۱ 
رہ 
ےکم ُ۶ 
5 
7 
0 
١‏ 
۱ 
۱ 
تد 
۰ 
ۓ 
: ۰ 
: 72 
۱ 3 
27 
: ْ تو و 
:. ہیں کو ا لے 
ئک 
اسم 
7 
اث ۱ 
7٦‏ َّ 
: 
۰ 


مسمي بہه 
ھفشےا سماری 


از تالٍفات ثدرة الہحققیں زبدٹ المداقیں 
لان 


٭ 


مولوي آغا احمد علي احبد 


در مطبع ہبھئشست ہد ی پریس 


درسنہ ۱۸۷ ع چاپ شد 


1٢ 


اصەللہہدہ دہ رر٥و77‏ ) ۸ا/ؤ :نم عنلط ةمطعتاطتم مط ,1872 حا 
۳۰ ط0۲۸ صمت70 رحخصہ صمآہ 

کلف“ قصط4ھ خقطجھ /ہ ×۳× ادت1 عط من ؤووکگ ئ7 ٥ط‏ 
' رققال×ہ٣×‏ ہ'نصثمزا< ہ) حمنامسلمحاص7 صہ مه صەاغلم حالەمنیندہ ہہ× ۲٢‏ 
> حطدمغفمصعافصدلنڈ مط ژہ صملالاہ د'جامندہ3 مط ‏ چعدمدہہەہ ہ 
مححصم 35 صمن8ہ مط لہ رجحمافنط ماطحمل+ د مصنطدہہ 1,1٤٢‏ صضصطوط 
8 ٣د٣٣‏ مطظط بدہحادص ٥٥٥٥‏ حدد صماطذ0-٘ مد حاٌسجممملڑ تھ 
چلدہ مھممطالھ ق۵ ۸۳ہ لگا ٥و8‏ ؛ مملا ہ ہمکقھھھ اتآ ١م1اقدہ‏ 
رها٥ط(×‏ × :دت×ئ علەدط هعط) ہ,ہاملجرصمہ صەمطا معط. مذحدے ا٥ۃ‏ 1(0 
098 20080۵0 صہ ءفامئلط ملطمسلدمصذ منْندہہ ٥٥‏ ق ص۸ 0ا لاہ دہ 
۰ا م×تهفط6 ٥03‏ 

,90 ہ1 ا0 ح٥6‏ ٥ط‏ دہ ٥۳×‏ ۶ہ ةمة کلف' ةمەمسطٌم قطع۸ 
عف صن ۵٥٥م‏ مھ فتط را ۵۸۸٥ہ×عہ<×‏ جج٥٥‏ قط0 ئا ,(1878 ,مص0ہل) 
8ط 61 1000ا صہتج70 ×۶6 مممتمسطادہ ممٹسسمع متا .۔ملتحەاج ةصدہ 
فصن چماعق اه ٥ەہئآەہ‏ دتا رەچمەچمصا فط) ئآہ ج٥۸٥(×۱۱‏ ا قصصہلہ+چر 
٭فواجہہ5۳ لدحمدەج × حصنط مقدھ بقھتھ لہ ددمممنچمہ ےق صد فەمد 
06 غصد ربھطاہدہ6 ڈصفللدە دہ ندمصد ھ حصنط حصه ئەہ1 ه٣مط‏ فلتمەمع نظ 
×سمط× بہطناہ ‏ عممناصملمدمہ اھ چھنلطمصلج د چامزہہ8 منادعھ 
۵۰ (ز٥۶ ٥٥‏ ئلسمقنة ەط 1[ذ٭ 6ز 


17. 2300-7۰ 


راا001“084 7ھ ,701:1۷۸110) 
۷۰ ہ۸+ا:7000011 181 


4 یلوج ا یی کا ہی کی نے 


اعت 





آحرال طبع سکفدرنامۂ اعرپ : وھ“ آپاہ :وم . جھ ھھ ایضا 


تےقیق مثنويی و تعریفے آنں ٌ وی ۱ 3 كَْ و : مم 
ذکر ارزان مثفوي۔۔ء --- اھ وھ“ ٠‏ ْ٭ :]7 ۱ 


۱ طرح مت يگوئي ٠‏ رف ۰ھ ث اوھ ><چ" .٠۔ ٠.‏ ایضا 


ذکر آدم الشعراإ رردئیي ٭ھ ۰ ۰.ْ مھ مہ ہن 
ڈکز ابو شغور أخيی وی یم او و نرے٭ فھم ھھ۔ ڈھ'ً 


۲ : ذکر دتیقیئع بخغاری. ونچ؛ ہو بج وھ جھ عو <٭ ٦.‏ 


قْْ کِ می 1 یی ۱ لشعرا عفذصريی ود ےڑوج رھ لے و موا 
د- نچ 7 . 


پت 


ذکر شیر بیشڈ خذوریب امدئ طوسی ا مو تا ےئ 


۰ 


“۳۴۰ 


48 


2 جع 














۹ سش۷ ۱ 
ٌ۵ : 
۳ 
7 ۹ 
لے ا ! ١‏ 
ہے 1 
: 
7 
7 ۰ 
١‏ -- . ۱ 
: 
7 
:7 7 
١‏ لا 
بے ' 09130 


م-صىهحس سرپ س لہ ۲۶۲۷ تو 





۲ 
۳٤ 
(۰) 


۳) 


سائیی ام ہسبعی ۰ ۰ -- مم جھ وھ 


-٭ تچفة الاحرار ملا جاہی مھ 9ج رھ رم ٠‏ یم 


مثنوی تعبة جامی. . رگ ٠‏ ہو عمج عھھ 


اج مژنرؿی آمقيی غریي. وی ہ٭٭٭, پیڈ 5+ ۰ ہوحھ پ+مہ 0 
۱ سنظر البصار قاضری سنچانئی ف9٠ ٠ ٠ ٠.‏ او 


فقوم احرمیں “حی 7ري ھی وم ححج ھھث وع مھ 


" مظہ رآثار امی رھاشمی کرمانی ( ن ) مظہر السرار 


گروھر شہوار عبدی جنابدي ےھ دو عم ٠‏ 


: مسمشہد انوار غزالوع مہشہد يی دہ ویو" وو مجھ ۱ پہ 
٠‏ مرآق الصمات غزالع مشہدي دھ ےج ‌وفھه ھصھهھ جھ ' 
ا نقش بدیع غزالی مشّہدي سج ۔ ٠‏ .* ە "٘/ ۰ 


ٰ قدرت آثارغزاليی مشہديپ۔ سی کا .7 2 ش ون ؛: 


منظور انظار رھابوی .ہروري عم ھ٭ اوھ مھ 


١‏ ۲۳ درنتا مڈئوؿ ٹوپداؿی شیرازی >.٠‏ ٭. -٠‏ ہے 


۱ مثبامد داعیع شیرازي جيصھے وھ ٠‏ جہھھ عے دجھاا.' 


مثنویی اسم اھی یهہم دقےھ -٭٭ .3 ٠َْ۔ ٠‏ .ْ۔ 


مہ رو رفاي سالم ”حمد بیگے ہے باب ج وی" عبم لپایکی 


خا۵ بریی مولافا رحشی) کرمانيی ۰ رو.۔ 7 امھ ٭ 7 


۸۲۴ 
ایفنا 


۸۸ 





('َ() 


٣‏ ذک و ابوالقاسم منصور فردرمی طرمی اہ ہے دی 


۷ ذکرحکیم نامر خسرر علريی ہے - وع وجیبم 


ذکر خر الدینں اسعد کرانيی “٠ ٠ >٠‏ ٭* 
ذکرحکیم ثطران الاجليی ٭٠٭‏ .٭ ٠ ٠ ٠‏ 


فک عو سد مود ویو دےم ےمم ٭.٭ ٠‏ 


ا ا5 کو سا د٭٭ 7 ٠ “٠ ٠ ٠‏ 


7 ۱ : 


“ ذکر نظامئع عررضغیی سمرقنديی جی ےم ۰٠‏ +٭ 
ای "مع جانی ۱ ۹.٭ وھ" ٠ْ۔ ٠ ٠‏ 





ز ذکرشیز بزرگوار حضرت نظامئی گنجری فو جم 


: آغار ارزاں مثذري ھڈ ھ٭ھ٭ عھ._ عھ دھ فص ھت ٠‏ 


آسمان اول در اجرسریع مطوی موثوٹے .. .. 


۱ 
٭ 


5۰۴٭* 
و7 


- 


0 ٭ 
-” ”خزں السرار نظامیع تُنہري ٠‏ “ چ بب وھ ۱ ذ3 


و اإنوار امیر خسن دملري , ٠۰ ٠‏ ۰ 


۲ قران المعذیی: اخسرزو دھاريی رگ ٠‏ ۰ ۱ 


مثٛنوي جلل فراھانی جعھرده٭ مه“ هھ* یھ 


روشة اانوارخواجوي کرمائی رح جا 
موٹس ااہرار عماد افقیه کرمالی ‏ جن مع 
گی برار “جم کانبيیيی ٭- 0 فو مم جھ 


' 
نات 


ۂ۴۔٭ 


ریب 


. . 
٭ھ٭ 
درب 


٭* جا 


رہے 
ر+ے 








مات 


)رہ( 
صقیہ 
3 ںا 
2 ۷ مٹنوی الہری سعدآبامیيی ٠‏ ٠ی‏ ٭+٤ٰ*“‏ 2 بب ۲۴۱ 


۴۸ مثنوؿ ابراھیم اآدھم صفوي +ی مہ مع مه ۷۰ ۱۴۴ا 
وم مثذوی غاقل محمد آقی اھ ہے ۴۴۸) 
۱ ہو مثنرخ ندابی. *حمود بی ای .ےم .ےہ .. .. ايقا 
۰]ھ مثنوی مراناغیاث سبزاري ےے .. ےه ہے ایضا 
٥٢‏ مظہر لانوا رفاشئ لغاریي لا اھ 16۹ 
٣‏ مثذوی صفا >حمد بات رناییٹنيی +ہوھمم. .ےه .ىمء ایضا 


مہ ٠‏ ٹن ى ملا می بےورم بیگےی ٠.‏ و تن .۰ھ ایضا 
-صھ: مثٹذوؿ ملا ٦>جمں‏ شریفف ۰ ہوم فو ےء**٭ ٭* +8: :- 7 





۷ه مثنوؿ فایز میرزا علاءالدیں ”حمد ہی مےء. مے ایضا 

۵۷ مثنوي طاھر روحید ٠‏ امم مث یم ھ”ث ھٗ !3791 

۸ مثنویخ اہی می .. ے. ےه ہے ..ء ۱١‏ 

وہ منثرؿ درریش حسیں راله درریيی جم ہے ۳٢ا‏ ۱ 

>ہ مثذوی سفجر اشن میر حمد ہاشم .. .. .. ایض 

ا٦‏ مثنوی میررا افصوسی" ھربی ‏ ت لی سی ق0ت 
ٰ۰ مظلم نوا رم رباثر داماد رق ٹفل مات مس ایل ا 


7 


٥ ٰ‏ مثنری شرف مرندرنی لی سیا وو وھ اھ 19۸ 


...تقد 


و 





(۷۶-۔ 


۲۸ مع الابکار عرفیی شیراِزي رو مھے" ۔ مو نے اافے ٰ ۰ 
۲۹ زبد ٢‏ النکار نیکں اصفہالی ا ٭ہ 0400-0 
خِصسچِےں ۳ سرئز ادوارشیپ فیضی نبافيی ۱ مھ ھفے مہو ھےے 


٢ٔأ‏ مثنوؿ ز(هد ىف ٠ج‏ ٭ے- ٭۔- ٭. ہاب ٭٭ 





۳٣‏ مثٹذوی میر “حمد معصوم برخان نامي ۔ مو و ھا 
٣ٛ۲‏ مثنوی مرانا علي احمد نشانيٰ نے نے جو سی ۶۷ و 
)۳۴ تےزغ میمونڈ “یں حس دھلوییےء مے ےے ہے ٠‏ ۱: 
7 مثنوي شانیی تکلو .. ےه ےھ هےه بھ نے ۳١‏ 
۷س منبع الانہار ماك می فاعم بت ھا یھ ۱۳۳١‏ 
۷ دید بیدار حکیم شفائی امفہانی یت و نے ۳۴ 
۸م زیدة الشعارقاسی گوابادي ہے سے دی ہے 1۳۴ 
۳۹۰ ذرلت بیدارملا شید( .ےے ے .ےه .ےه مه ۳۸ 
۱ 7 ۱ مع . مثنوؿ شڈ بہاءالدیں عاملی بہائيی وہ خی ۳٣۰۴‏ 3 
ہے با حمی گلوسو زلالی خرانماري سن ہا سر اخت 1۶ 
۴ مثفوخ بائراشیع خرٹے .. .ےہ ےے. صے ,ہہ ۳۲۱ا 
۳ مثنوؿ ندسيی حاجے عمدجاں مشہدي اھ مہو ایضا 
ثا مٹنوی سلیم “مد ثتليی عو ر ور وت وت وک ۴۴ 
ْ ۵ ۔ مڈنویی حعیم حاذفذق کیائيی تم مھ ےھ ہم ھ69 ): 
۹م نارو نیاز آجانیي گیاني_ و وھ ا وو وو ھا 


بر 





+7 ھف تآسمان ۰ 


ْ سحیچ ژؤ ہے 
١ ۰‏ یں یں 


(احمد للّه رب العالمیں ٭ ر الصلوة علں رسولہ ”حمد الامیں ٭ 
وعلی آلە و ا“عابہ اجمعیں ٭ اِمّا بعد نقیر کئپر الّقصیر؛ احمد 
وامی نماید کہ پیشترازیں اھالوع کمیٹیع اشیالک سوسیئی کلئّہ 
اصف ال ارجلۓ در خندزامہ کہ دربی دیارادعوں افتہار فان 
بنصحپے جناب ڈائٹہ آسپرنگر صاحصب و آغا محمد رشستری بطع _ 
آورد× بودئد - ر درہی روڑھا کہ سلۂ پہزار و هشتصد ر شصحارنع 
ٰ ۔ عیسو ) ۸۹1)) )و سذ یکہزار دو صد وهشناد رپنی ) :۲۸ 7 

ھجری 'م ی‌باشد ارہاب کمیتی مزہور نصف اخب رآ اى بنصےے فلھر ٰ 
طبع کردند - سپس خواستند کە ترجة مصلّفب آں شی بزگوار 
نظامیی گنجوی علیتالیْحمہ با نبڈے ازبباي مثذوي کە آیٴ 
چیست - رازکی و ازکیست - و وزنش چند- رمضونش چہ ۔ 
سیا کیثیت بنےگنے ارک بضسۂنظامی شہرت دارہ و جوابہای 
آن نیز مرقوم و مطبوع شون < بنابراں از تذکرھا چو افاب‌لانس 
. و بہارسا جامي علیہإ الد 75 تذکرڈالشعراِی درانشاا سرقندي۔ 


+٭ 


1 


۹۷ 


غ 


۷ 


۷ُ 


پ-.- 


٥ 


۷۷ 


۷۷ 


خ۰ ہے ںیگ و 
2 : 
مندوج خقاف 39 ریھڈ ت .. ہپ 8 


مثذنوئؿ اہو شعیبں رھوھ مھ دم - جو یھ 


: موی صادوق ترشی .... ۰ ر2 ٭٭ و" 


مثنوی ایل صمیر مد مران ٠ ۰323. ٠. ٠‏ 
مطے انظار شی ٭ججں علی حزیں امفہانی ٠۰٠‏ 


١‏ مثفوبیحکیرہیرزا حبیبب الله شیرازري“خلص بقاآني 
مٹنوبی درك وداغ اد الله خان قالئ ‏ خی خی 
سثنوی: ارنگۓ روب ار غالب مذکور ۰ ٠‏ ۰ 1 : 
مثنويی بلھاررقۂ لی نے سے >٠‏ ہو ھھ 


۱ دیگز مٹنوی پلگررئۂ ار فا مر جع امو وو 
مثنون تاج سے از نآ زمول وی ”حمد عبدالررٴذ فا وحیدتخلص ۱ 


مٹنوی مشرق اانوار از مولوی عبدالرحیم گورکہپوری 


.- تمنا.تخلص عرف عام د٭ەری ٠‏ جیہونےھہ ٠‏ 


وا رصع گڑاں × ہ+ْم عم ا ما ٭ 2 2 - ٭ھ 


ذک ربەگزبنیی وامتیار در مٹنو انا اھر صا 


5 ا ٭ 3ذ 
7 
27 ً : 


کے 


وی 


مٹنوی چار) پیما ً ج0ا فا عودا'حلیم اص آخاص ' ۸۹" 


مین 


مت 


ارچ (۳) تعریفےمٹنویرگافنیٹرردیہش ان 


گشتہ ۔ وفضل بعکس, آن و نشان دادن اختلاف لسیہا ٭ 

و ھنعام تصحیے ایںہفت سخ ارجلدِ ڈوم سکندرنامہ 
پیش نظر ہوٹہ - ری لسغ کہ بط ولایت ا(ست ۔ ر درہی سم 
هردو جلد سندرنامۃ با رعایت ثاعد؛ مقر ری ا وا 


۰ ر ہر وھ 
اگربعد از حرف جھے ساکی بود مہمله است وگرزہ معجمہ ) 
مرقوم ست ۔ ربپشت رصحیے ۔ دوم سخة کہ خط اي دیار (است - 


وایں ھردو “خه ازآن کناہخانۂ اشیالک سرسیٹيی سوا عم 

نسےق کہ فقیرار ذسخۂ کہ ھ بخط رایت بودہ در دھاکہ نوبسانیدە 

بودم۔ وایی درحت قریب بأول-و درڈ“ەخة دی رٹلبی کہ بخط ملئی _ 

و ار کنابخانة دھلی (ست ۔ ر دو >" وس 

حسینی - ویکے نول کشوبی ۔ ایں چار ذسخع و ذسخۂ دوم اکٹرغلط 
خاصۂ ھردر ُسۓۂ مطبوعه کہ در قافیہ و وزنں ھم خللے داشنہ ٭ 

تعلیق مضری و تعریف آی ْ 

..- منسوب بمثلیٰ کہ (بفتیِ سیم و سکونِ ٹلی مثللہ 

ر لئے نوں و الف مقصوك ) اسے اسث معدرل ارائلئیں اثنیں 


بمعفوع ۵و دو۔ الف بقاعدۂ مولبیي در حالت العاق یای 


نسبت بوار بدل گشتہ ۔ چوں ثر ھربیت مثنری درو ٹائیه. اپ 2 
می باشد آترا مثنوی نام کردند ۔ مولنا قاسر کاھيی اھر ۰ ٦‏ ۱ 
رسالڈتائیہ وہ شعرا گفتەاند در غزل دہف ف زیب اس انسٹا و در ا ٰ : 
۱ ود رر - انفجیں ٭ھ . 





: ارچ ِۓ )َٰ طبع کتاب 
وتذکرۂ ہفث اقلیم >سدامیں رازي ۔ ومرآةااخبال شیرخا لودي ۔ 
:_ سرآةالعال بغناررخانِ عالگیری ۔ و تذکرۂ میرزإ! طاهر نصرآباد 
اصفہاني-و رہاض‌الشعرلی ملیقليیخان والۂ دافستانيی 7 آتشکدۂ آذر 
امفہاني - و کلماتالشٌعرِی سُرخوشں- و خزانڈعامر آزاد بائرامی 
( کە در ذکرشعرلی صاحبِصلہ اس ) و کنب عریض ر ثوانی 
ر رسائلِ قواعد و صذایع ر بدایع رو جزآنں انچە تعلّق بدہں داشت 
استنباط و قاط نەودم - رذریں اوراق بسقیقۓے که میرم شد 
7۲ ثٹیت گردم: ۰ امیدراری از کرع باابي آلکۂ ابی ذسخۂ نی زچر 
رسالڈترانہ ام پبرایة قبول پابد - و بنظرانصاف ملحوظ گر۵د ۔ و چوں 
نہ معثقاى فی ابزاِنِ مثنوي هفقثت می باد و ای رسالہ بالاصالہ 
درہیاں آنست ای را مات اسان نا ٦‏ رام برای رهف ت آسان 
وافق مرشّب ۔ و مرالله الوفیق و علیۂ الٹُان ٭ 
ارچ 
پیش انرانکہ از اصل مقصود سخ رود چیزے ارکیفیت طبع آی 
برگذاردہ میآپد ۔ در طبع ایی نصفف اخیر الثم چلد آمر 
کل شمل ۔ فرق فرق درپاي معروف ر *جہول رفعا کہ در آخرکلدہ 
وٹ بشکل مستوي ۲ معکوسي ۳ ثبت تشدید - و کسرۂ علامت 
اضافت و اصاف ۔ وٴوصل در الفاظ کہ بٹرکیب ہینزاۂ پلی کلمہ 


) ۱ ( چنائكه سبپرشسرو دھلوی رحمة الاڈ در کڈاے دو وزن دیگر 
بریں‌ەفت افزودة نام ںی کقاب نەسپہر نہاد۔ وملاجامی عليةالرحمة 
نام مثنوبات سبعةٌ خوش هغت اورنگ گذ إشلہ ۔ و ھریےمی آیك ‏ 


ایج ۱ (ہ) وزن ر طم مثنوي 

و نزك جمہور مثلوي را هغت وزنست چنذالکہ در میزاالوأائي 
گلله ۔ للمثنؤی سبعةً اوزان مُعروفہ - اثغان می الہزے المسدُٔس ؛ 
واثٹای س الرمل المسدُس ؛ وواحد مس الشریع ؛ و واحد 
مس الخفیف المسدُس ؛ وواحد سی المتقارب المثمٰی ۔ انتہیٰ ۔ 
ر مچئیں اسٹ در ”جرعالضنان و ھمفشثٹازم ر دربا یىی لطائت 
و “خز‌الفواہد و غیرۂ - و در کشاف الصظلاحات نوشلہ ۔ و از اسٹقرا 
معلوم شدہ کہ دراحرهلي بڑگ مثنوی نگوبند چنائفہ بعر رجز 
تام و رہل ام دھزم تام و امثال آن ۔ و اوزاىی مثنوي ھیانسٹت 
کہ در خمسة نظاميیست كِذإ ئی جامعالصناع اننہیی ٭ 

س میگرم کے ار رسلٍ مسّٰس لی ۔ فاعاتی فعلاتی فعلات۔ 
( کہ بقولی مُا جامي رحمۃ آللہ ال ام رخسرر دھلوي علبۂالرحمہ 
مثنوي بدیں وزن گفته ) در متاخریں هم کم مستعمل ست ۔ر دیگر 


شش وزنں کہ درپنیگنےِ شی نظاہيی دس سرلا السامی۔ 


ہ٭ 


داخل‌اسٹت کثبر ااستعبالِ ×2 ترفیكٍ اہی ہی كآپد انشءاللہِ تعالں ڈ_ 


رج سریکیں" 


فارسی قبل اراسلام شعرنیائثہ آند و ذکرو اسامی شعرا را ندیددائد -_ 
ما درافواہ افنادہ کہ آول کسے کہ شعر گفت بزبانر فایسي بہرام گور 
بودہ (ست ؛ و نیز حکایت گننل کے مد مور مبدالِ اھر کہ ور ۲ 


7 


اوج ( ۴( مضموں مْلوي 

و مثنوی شمچو رہباعی و غزل ار ٭خترمات عجراست × ر 
پسیناِ مرب ازابشاں فرا گرنٹدائد و مزدوچۂ نام کرڑہ- کا قال صاحبٰ 
المیزان‌الوافی ۔ وم تن لاملقدسیری م‌العرب ا القطعا و القصاید۔ 
و المتأاخین اخذوا سار انرام البیات '‌العجم کالریامیٰ المشفہر 
باللّبیت۔ و المزذرجة الیعرونڈ بالثٹري - انتھوب ٭ 


ٍّ٭ 
بے 


و تعریف مثنوي در میزاالوافی چنیں ست - و المثنوي. 
عند العچم ابیات مُتّفقة الوزن کل مصرام مُنہا یوافق المصراع 
الخر الَحافیٔ فی القافیه - اننہیی ۔ و مالحسیی راعظ کاشغي نیز 
در بدای‌لافگار رقم کہ ۔ کہ مثنوبي درلفت چیڑے را گوبند کہ 
مذسوب بائد بعلَنی بعنی دردو۔ ردر امطلم شعرے باشد کہ 
ھرمصریے ازر مسٹلزم قافیہ بود - پس ھربیت زا در ٹانیہ ن وٹ 
ر ایی را مزدرج نیز گفنہ اند - و معلوع ازدوايم جغت گردالدذ مت 
بعنی شاعردر یک بیت دو ثائیہ جع کرد است - اٹہ ۔ 
رھکذا يی “جمعالصناع وغیرہ ٭ 

و ملاحسین واعظ کاشنيی آفاف× بود× کہ ایں نوم شعر 
(امی مثلوىي) درثصص ر اخبارو حکابات و تواریۓ استعبال کنند 
از اثجہت کہ نظم وٹابع و مطہلات احوال ہر بک ثائیہ ار تبیل 
مسلےپلاٹنسٹت چوں شاہهنامه و اسثال آن ۔ ۳ کلامۂ سو 





)١ (‏ درصراح و غیرۂ ۔ ازدواج ۔ جقت و قرینں شدن باغم إ 
(۲) اي بربيك نوع قافیه کە درغزل و صیدہ می باشہ ‏ 


لے )۰( آدم الشعرا رردکيی 
مویہ آڈالخیال - ر - ورالۃ داغستاني در 7 باضالشعرا ک3 
سظ0“ السُرقندي - اس ماصلش عبداللّه و کنیتش اہوجعفر 

ر ابرالعس بودہ > از تدمای طبقة علیة بلغا و ار فصحلی طاہفة 
شرینۂ شعرا سف ۔ جیع شعرای زہانں ریژاخور خواں باشت 
رھھاچدن خرس تضاحت (وبند ۔ الُعق ری نادرۂًٌ درزان و 
اعجوہڈ زان بودہ ۔ در شیرۂ “خنولي ر آئیں ہلاشتگسٹری قر نت 
طرز و اطوار ستا۔و اوست کۂ زا طعرں عرب را از عجم کوتالا کرں٭۔ و 
عرب را بفصاحت عجم معترف ساختہ ۔ استاد رشید در حق ری 
گللہ اسع ---- ْ ہے وشرےہ 
گرسر باب بعالم کس بائیکرشاءري ٭ ررد کی را برسرآن شاعراں زیند سریي 
شع ر اورا می شردمسیزدہ رہ صدھزار٭ھم نزونترآید ارچونائکہ بایدبشربي 
شعرای عالیمقدار اکثرمداحوع ار کہ آند - انتہی - و آذر امفہانيی 
در آتشکدہ آرردہ ِ- (ستا۵ ابوالعسی بودکيی در ررزکار دولت 
ساطیں آل سامای بودد ۔واحغسف د رگلْينة ش رنارسی را ار بکليد ' 
زبای گشودہ ۔ گوبند بغیر شعرے از بہرامگور . مصرعے از خلفے 
پعظروب ابی لی صعار شعرے ہڑیاں فارسی گفتہ نُشل ۔ رق 
شدہ ٭عثیل کہ بل سس خق فتط نشدہ - بہرحال تا زیمان 7 
رردکيی شاعرے صاحب‌دیواں نبودہ -نقلست کہ تصة کلیلەردمنہ زا 2 
بنظم ڈرآرردء و از امیر نصر نوازشات ر صلات رز نمایہ یائقہ ۔انتہوٰ ۔ 
در بہارسقل جامي مورممت کہ۔ ردکي رد اللہ و 


ا (۹) ۔ ذکرآ۵مالشعرا رردئيی 
بوہ شخصے کناے آررك وباحفہ پیش اونہاد ۔ پرسید کہ ایں چہ 
کناب (ست گشت اہی ثصّة وامق و عذرا ست و خوب حکایثےیست 
کہ حکما بنام شلا نُوشیررای چنع کردہ اند - امھ رفرسود کە ما مرژم 
قرآن‌خوائیم ربغیر ار ثرآی رحدیب پیر چھڑزے یخوانیم ۔ 
مارا آزہ پن وع کاب درکار نیست و اہں کناب تالیف مغانست 
و پیش ما مردود اسٹ ۔ فرمود تا آن کناب رإ در آب انداختند۔ و 
حکم کرٹ مر ڈلرو او ھرجا ار تصانیفے عجم و مغانى کناے باشد ۱ 
جملھ را بھوزنھ۔ ازبی جہت تا روزگار آل سامان ا مم 
ندیدەاند ۔ و اگر احپانا نیز شعر ٦‏ باشند مدون نکر۵٭اند 
ٹا قول او۔ اماشعر فاریسی برزکار شاھاى سامانیہ رونق پائت ۔ 
استاك ابوا مرن رودکي ۵ریری علم سرآمد ررزگار ہبوٹ ۔ و قبل ازو 
شاعرے کہ درفارسي صاحب دیواں باشد نشنودہاہم - اننہیملحُصاء 

درمہد سام أخستیی طرح مثنوبي هم از آدمالشعرا رردکي بوہ 
رحمة الله علیہ ملا حسی واعظ کاشغي در انوارسہیلي گفنہ کە ۔ 


دیگر بارہ ابوالعس نصر اب احمدِ سامانيی پکے 7ج بیو 


|مر کرٹ. متا آن لسم ) ای کا کلیلہ و ذمنتھ () ا ار زیان زغزیی ابلغی۔ ۲ 


غاري نقل نمو۵ہ۔ ر رودکيی 0ھ سلظان آنرا در رشن نظم 
انتظامدادہ ۔انتہیی در درلنشاھی نیز نوہ کہ استاد رردکی کٹاب 
کلیلہ و ۵منہ ر[ بموجسب اشارت اسپرلامرا ثصرابیى احمد در رشنۂ 
نظم درآررد٭۔ر او اراقسام شع رقصاید ومثنوی را نیکر میگفذہ اننہوں۔ 


۱ ےا 


اج رفا ےر تسا ون 


باطراتے رسید امیر نصر ابی احمد سامائيی که امیر خراسانں 
و ماورالٹٰہر بوٹ بثریت خوش خصوص گردانیدر کارش با گرفمشا۔ 
و ٹروٹ و لمت انت کمال رسید تا بے کہ اورإ دوثیست غام 
زیخرید۔ 7 انت شٹثر در ارٍِ بلڈگ ار میرفنہ چذانچہ 
مولوی ااجامی پ اٹہارے بدان کہ میگریں ٭ بپہتا *٭ 

رردکيی آنکہ ذرسی سفلے ٭ مد سامانیای سی گمتے 

صلهً شعرھای شمچو ان ٭ بود در بار چارصد شٹرش 
و متصر لقرینے در کے از قصايد خوث میگوید ٭ شعر* 
۱ ٭چہل‌هزاردرم رودکی زمہت رخودش٭ عطا گرفت بنظم کلیلۂ درکشور٭ 
اننہی صاحب مفتا اللاریج ار هھفتاقلیم ابی شعربا نقل 
4 و بچای ۔ بنظکلیلہ درکشور ۔ بنظرِ کایلەردمنھ ۔ نوشلہ ۔ 
و صاحب مرآة الخبال حر نانبی آ1 را بہدیں اسلوب خواندہ٭ ع* 
عطا 7 بنظمآرريی رئا * رھم صاحب مفت قلیم 
گفذہ ۔اگرچہ درزمان آل پطادر آل لی شاءرے چند مثل حنظلظ __ 
بادغیيی و حکیم نبروز مشرٹی ر اہ وملیک گراني برخاسقند ۔ +0 
ورک بآلِ سامان رمید رایت سض بالا گنت وعالم نظم را 
2 پھل' آمد ۔ ندوۂ شعرلی 2 دودمانں . بوبلا رو رر ا 


>موسی الفرااوی ؟۔ رشیج ابوالعباس ۔ ر شیج اہوذرمعمر ا'جرجائی۔ 
ٰ کا کی 








اوج )َ۸( آم (لشعرا رودکيی 
ار شعراِي ماوزا ہراسف - و ارمادر نابینا زادہ اما چنان ذکيی و 
ٹیزنہم بودہ کہ درمشك ساللي قرآنرا بفمام حفظ کر۵× و ٹگراٹ 
بٰاسوخله' ر درا ماھر شدہ ۔ رنصرابں احمد سامانيی او یا 
ٹریبیت کردہ - گوہند اورإ دومث غلام بوٹہ و چہارصد شت ردر زربار 
بش تا ار میرِنہ وبعد اروی هئ شامرے ا ابی مکنت نبردہ 
واشعارری ۔ العہدة عل ی اٹراری ) صد دفتر برآمد٭ است ۔ ردر 
شرچ بی مذکور ست کہ اشعاراو ھزار هزارر سیضد بیٹت ہوٹلا 
ااست ۔اففہیں۔و ”سدامیزِ رای درهفثتاقلیم گفتہ کە فریدالدیں 
ابوعبداللّہه محّد زردکيی از نرادر فلکی بود- ودر زمرۂ انام از “جایب 
ایام ۔ اگرچچۂ آکمۂ بوٹ ۔ إما خاطرش غبرت خورشید و مۂ بوٹ - اگرچہ 
١‏ بصر نداشتہ - اما بصیرت داشنہ- تو وی از ررداتِ سرقند است کۂ 
ازمادر نابینا شدہ ۔ گوبند در مشتسالگي ٹرآنرإ تمام حفظ مود ۔ 
و بعد آزان بشعر رغبث فرسوٹ۵۔ و لوای آن اخوبقریں وجہے برافراشت۔ 
اورإ حق ٣حانہ‏ آراز زخوش و صوئے دلکش عذابت کرٹ بوں کہ 
ھرگلا ثفلِ زبائرز در قرادت گشودے قدسیانرا لوب ردودے ۔ر اگ ربکلی 
تااودك دھائزا بانفناحم پیوسنے اعلی ر اەدنيی وپی رر برا شیفنة ری 
گردیدندے ۔ در آخ ربمطربی افتاد و بربط بپاموخت۔ و کارل در 
نوازندگيی بجاپے رسید کہ آب دسنش درمقام نولاخت ہم خاك 
.صلال ہیاں دادے رھم آٹئش در جگ رکدورٹ زدے ار چوں آرازۂ ار 


()) نین ۔ شش ۱ (۲) منسوب بہ ہمین‌الدولہ سلطانں“حمود سبکنگھنں ‏ 


نو 0 ابوشکورباخی 
نیئر نواختے - و بعضے گرپند کہ روداث موضےاست ازاعمال بخارا و 
رردکيی 07 ۔اننہوں ودر شرعالشعرا نوشٹہ کہ ثبل از رردکي 
مبے ڈارتے کہ اشعارش مقدارل ر مشہور گردیدہ باشد نبود ۔ طرك 
تصیدہ ر غزل رإ بانی ‌است ۔ ر طریق مثنوي نیز ازر بامثلۂ فرفنکگ 
جہانگیری معلوم میشوں اگرچہ سثنوی ازر دیدہ نشد چناچہ ابی 
بہت ٭ شعره٭ داش آن تاجرےدرلبتشعار ٭ صدثطار س ر اندر زہرہارہ 
(نٹہوں۔ غالبا ین بیت از کلیلە‌ردمنہ بود ہے ھی از استاد 
رردکي بعضے بیت مثثوي بوزكِ تقارں ھم مسطور است چناچہ 
۱ - ور فان نوشٹہ ۔ با آنعہ اشعار رردکی ازع فة۵ 
ملیچارز بوك اما دربی وقت بنابر حکم فلت ا ربائیتا* امفرو 
کبریٹ احمر عزیزتراسث ۔ الٹہیں ۔ و قاسم ابرانيی ذس مالسموات 
گفتہ - حکیم رردکی اسمش ابواحسی و اصلش از بخارا موسیتيداں 
و فاضل بوثە ۔ از جملُ حکما مدتے ندہم “جلس ابونصر 
ہی ٴاحمد ہوہ کتاب: کلپلەردمنہ را در جدود عشریں و نلشایہ 
)۳٣٣(‏ نظم نمود - انتھوں ۔ در مغنامالنواریج آوزكہ کة رفات متڈم 
ااشعرا رردکي در سال سیصد و چہل رسہ (۴۴۳) ازجری رو دادہ 
قب ۔ : ات د دربیشت رکتب تذکرہ 


رس 1 قد ۴ بل بوٹ رو در 2 زمانى ز7 ار یدکی زا ڑ 7 ای 





سد 7 بردہ ۔ کلام ار جُسته جُستہ اسقادلی بسند آرردہ آند شعراو ۱ 





ارچ . )۱( آدمالشعرا رردکيی 
وا والنظف رنصیربن یں ٭حمد الذیساہوری ۔ ہر مج بی مبدالچلیسی ْ 
وھابو منصور عمارۃ بن *حمّد المروزیي ۔ر دئیقیٰ- ی ھریک در ضي 
خود تمام بودہ اند- ر اکڈے از شعرا رردکی را مدے گفتّہ آند. ردر 
شاعريٰ مسلّم دافتعاند چو ابوالس شہید ۔ و دتیقی - و 
عنصری ۔ ر رردکي را سلطان الشعرلاگنٹندے ٭إنقہوں و آزاد بائراہ 
در خزانۂعامرہ رتم کردہ کہ رردکہی سرٹندیيی کارواں سلار شعرا ست 
و مقدمڈالجیش فصےا ۔ واول کسے کہ ہڈدر ما مین برداخت۔ 
و الوان گلھا را ١‏ گلدستہ ساخت ۔ امیر ثصر سامانيی اور تربیت 
گرٹ و بفرصودۂ ارکتاب کلیاودمنہ بنظم آورٹ - و چہل ھزار درم صلہ ۱ 


٠ ۰‏ >5 ےممسمسس ہے رں 


۰ 7 کے سی 34 
و بریدکيی دولنشلہ ٹوشلہ که یععے ۱ 


گویند بدا جہتثت است کہ در علم موسیقيی ماھرہودہ ر بریظ 7 





۰۰/۰+ 102020 





)١ (‏ داکٹر اسپرنگرصاحب از لب اللباب >عمدعوفی آورد8 کشعرای 
آل‌طاھو و اللیث و ۲٢ل‌سامان‏ این دوازدة کس بودڈاند ۔ یکم 
حکیم حنظلة بادغیسي ۔ دومحکیم فھروز مسلوفي ۔ صمداح عمرولدت. 
سیم شیج ابا وا “حسں شہید بلغی : چہارم ابوڈ عیب صالج بن من ۱ ' 
ھروي ۔ چم استان ابوعبد الله “حمد رود کي ۔ شم شیج ابوااعبای 
الفضل ابرں عباس ۔ فظظم ٴ شی ابوڈ راعة معزيی جرجانی : اھشتم 
ابواامظغر ناصر بن ٭حمد نیشاپوری ۔ نہم |بوعبداللہ حم بی 
عبن الله ۰ ہ دشم اہومذصور عمارع بں ٭حمد مروزي ۔ بازدھم 


ابوموپد خی . دوازدشم اہوموید اغاری - الڈھیٰ ٭* 


ارج (۱۳) ذکر دئیٹی غاريی 
ھمگی شملش بدان مصررف گردید کہ سنلی ایں ارادہ از مصباح 
عطلى ار حصول پھرندد ۔ لاجرم دلیثٹيی رإ کہ قدوۂٴ شعرلی عصر 
و زماں ہود× مشمول انعام ر اگرام گرڈانیں٭ قلادۂً ابی عقوت َ 
برتبۂ ار انداخت - رو ذثیقی بشول افل بیست ہزار ر بقول اکثر 
ھزار بت از د(ستان گشتاسب در سللگۂ نظم انتظام ۵ اٹلا <- 
غلامے کشلۂ گردپد چنانچ ترڑسیئ اشاو بدا کر میگوید ٭ بیت ٭. 
جوانے بیامد گشادەزبانں ٭ “خنگری ر خوشطبع ر ررشنرراں 
بشع رآم -- نام را گفت مس ٭ آزو شادمای شد ف من 
زگشناسب و ارجاسپب بیٹے ھزار ٭ بلّفت و سرآمد ہدر ررزگار 
پکایک ازر بخت ہرگشنہ شل ٭ بدست پکے بندہ برفٹہ شی 

: اسریز جر موی بغایت مزب زر نایاب است - انتہوں ۔ودرمغقلم 
انارپ ھمینں منقولست ۔ در آتشکدہ آمسد× کہ ۔ دٹیٹئيی اسیش 

۲ استاد ,منصہور بی احَمَة ۔ در با اواہقات کردہ ان بعضے اررا ار 
طوسن : ٠‏ وزیقے از اخارا۔و چیے از سرئند میدائند - بہر حال ار ۱ 
اشعارل چیڑے درمیان نیست- امّا میتوان یانت کہ دلّت ظرم: - 


پکارت کلام د(إشلہ ۔ رو ظہورش ذر زہمان آل سامانں وق زہان 
رنہ غزنونۃ بدست 0 نريی که لوٹ ومعشوق او بودہ سوا 7 


ٰ ٌَ َ کت ر بہاقایِ ہو مرقومست کہ دئیٹی جا 5 ک 


اوخ )۱( دثیتي خابي 


سس سے ٭ شعر*٭ 


کر یس کے ا و نا کات کزان مہی سس چو سوزانں چراغ ‏ 


بدشی ہرت زندگانيی مباد ٭ کہ دشمی درخٴٌاسٹ تل از نہاں 
انٹہیں۔ و شس الدب فظپر نیز در حدایق البلاشٹا ھمیں ور الات 
سس سیگوہم اگرابی ( ای ون 7 او در سنۂ للثیں رللثمایە) 
ثابت شود پس رودکئبخاري ر 7 شکور بلغي ھ فو معاصر باشند 
بلکہ رردکے در انمام مثنوی کلیلعودمنہ کہ در سنة عشربی و 
ثلشابه لد بافنۂ راف آنفا ) (قدم بوں بر ابوشکور٭ 

دیگڑ از ز مثنومیگوداں ندہم دثیبٹتيی سك ے آفاز ھفتاٹلیم 
مسطوراست کہ دئیقوع عای از حول شعرا بود×۔ دشت سرن 
ارخقّت عبا گر بردہ ۔ و لطافت ابپائش آ:حیوائرا ےنام ر 
نشای داشتہ - دراکئر کنب مسطوراست کہ چوں اکلپل سلطنت 


ساطین >ٍ جم ر إ درسلتٰ نظم (نتظام ذڈھذك - چوں دن رتا مرزیڈ 5 


نظم عالی نگشلهہ ہوٹل رای ۵ شہوہ چندانيی مع نیذیرفلة ھرآینہ 


از حھز وہ بفعل نبیآمد - چون نوبت بامی نو بی منصور رسیں۔ 





١ :‏ () ا 7 بپں منصور از احقاد ایر نذصرْ سامائی و 7 
سلطان ناصراٴدینں سبکتگونں بودةڈ ۔ و در سنڈٔسیصد فان ورففت 


آرہہی غچري درگذشت ۔ مفنامافواریپ 1 


گل کہ طبعصش مستعیم۔ و سلیقہ اش 


ارج () اسدی طوسيی 
آى اشعارمصنوع و معارف وتوحید و مثنوي و مقطعات ۔ و مولدِ 
استا عنصري رایت با (سٹث و مہسکن دارالملک فزنیں۔ و وفات 
اردر شہور سنۂ احدیٰ ر ثلانیں و اریعمابہ ( ۴۳۱) در زمان دولت 
سلطان 7 بن ”عموں غزلوی ہودا۔ اننہوں۔ در آتشکدہ وش 
گوبند عنصریيی شبے ہزار بیت گفلہ ہ مثنری رامورعذرا 
ارراست ۔اننہیں -در ھفتاقلیم ھم نوشتۂ کہ عنصریرا چلد مثنوبست 
چوں نہروعین ر رامق‌رعدرا - رو خنگبت ر سرخبت ۔ کہ ھریک 
گن ہدایع و خزانڈ لطایپف (ست ۔ . پوت مثنوبات 
بنظ رئیامدہ ۔ اننہیں ۔ بعضے عضے ابیات مثذوی عنصری بجاي خود آپں ۔ 
صماحب مفنام الٹوار: پچ گفتہ ٭ شر٭ 
حیں رفانش زحور رہري ٭ نداے بر آمد کە ۔ پا عنصري ا 
- سنہ ۴۴۳۱ ۔ 


دیگراز اقدسا شیر بیشۂ “غذرتي اسدؿ طوسی است۔ در آتشکدہ _ 
مانیں او یکے ارشعری ۱ 
سبعۂ اس کہ در خدمت سلطان سوہ میبودہ الد - فردرسيی 
شاب کال سخذوري ا[ وی کردہ ۔ انتہیں ۔ د: ر درانشامی نیز 

نرشنہ کہ ۔ اِفتغار الفضلا اسدی طروي : فردرسيی شاگرںد اوست ۔ 


ازجملڈ منقدمان شعرا ست ۔ طبع سلیم ر ِھی مستقیم داشتہ>] 


کر روزگار سلطانى *عمود استادِ فرقۂ شعرای خراسان بودہ است - و 


ہی کی ا سر : ج اک ا ور ہے ٠‏ 


ارب (مك۴١)‏ مللگ‌الشعراعنصریي 
فردرسيی آئرا باثیام رسانید٭ ۔ انٹہیٰ : فردوسيی 00 سیم شاھناہہ 
ایی اشعار دثٹیقی آرردہ و ذکرار دران کرٹل ۔ کماسیجع ٭ 5 

ا ۱ دیگراز مثنویگوبانں قدیم استاد “خنوراِی ملکالشغرا عنصري 
بودەاست - جامي يحمە الله دربہارمتای فرماید کە عنصري۔ 
وف مقدم سر عصر خوث بوده× است ر ربرا یمیں‌الدولہ 


72 سپکنگیی بلفظ ر قدرل مااحظات فرموٹلا ۰٥‏ گرہند ردرا 


مثنوباتنست ہسیار ۔ 7 ہمدے سلطان مذکورج یکے ازآن: موسوم ٠'٠:‏ 


ہوامق‌ر عذرا ہا (رانہا نے پیدا یست ۔ انتہی ۔ دولنشاہ 
یہ سا لی تتَ: ابو القاسم حس حس عنصري - مناقب ر بزرگو'رتٍ 
آواظہرس العسن کات ڑ 7 شعراِي ررزگار سلطان ‏ حموث 
بودہ - رارراإ وراي شاعري فضابیل است ۔ و بعضے اررا حکیم 
نوشنہاند - چئیں گوبنكد کۂ در رکاب سلطا لح چہار صد شاعر 
متعیی و ملازم بودند رو پیش او مق ھمہ استاد عنصری بودہ و 
ھمہ بشاگردعی او معترف بودہ اند - و اورإ در“جلس سلطان منصب 
شامری ہا ندیمی ضم بودہ ۔ و پھوستہ مقامات و غزرات طلطائرا 
ہقیْد نظم د رآوردے و د رآخر . سلطان مود اسنا منصريی ر 
۔مثال ماك الشغرائي قلمرر خود ارزانی داشت ۔ ر حکم فرموٹ کہ در 
اطراف ممالک هر چا کرت وخوشگوے باشد “خی خود بر 
استاد عنصری عرضۂ دارد ا ساد غری و میں آنرا منٹے گرٹ× 


..۔ بعر رسائد - دیوانں عنصري ثریب بسی ھزار بی ات "جنوع ' 


ایج ۱ )(۷٢)ے۔‏ نغرییکرانيی 
ْ6 سس 

اما بعوہ اعثقاد و زدثہ و الحاد مثہم است ۔ اورإ سفرنامہ . 
ایست کہ در اکٹ رمعمورہ سف رکردہ ر آنرا بنظم در آرردہ ۔ انٹہیی ۔ 
و دردرلنشاھی و مرآۃالخیال آورد٭ کە اصلش از امفہانسٹ 
حکیم پیشۂ بود بعفے اررا مارف -32. نوشنہ آئں - ر طائەَہ طبیعیہ 
و دھریه خوائدہ -ر فركة تنا خیّہ ۔ و الله اعلم۔ وخلص حجت میکند 
چہ ار در آداب بجی پا علما و حکما حجت و برغان “حکم ہودلا۔ 
وکناب روشناب ینامۂ در نظم از موٌلّغات اوست - وفات حکیم نامر 

٠ _ :‏ ہے 
در سنڈ احدی ر ثلائیں ر اربعمایة ( ۴۳۱) ر۱ کر ھت س2 
سس آأ ََو٭مصصیہسجم 
السموات گوید کہ اورا کنابہای نظماست روھمانا ہکے بسعادت نام 
ےس ےس بررشنائ امہ ۔ انقہوں ۔ انیات مثنومي 
ار در آسمانں سیرم بباپد انشاءاللۃ تعاليں ٭ 

. دیئ راخرالدیی اسعد گرگائیست۔صاحب مثنوی ویس وراہیں 
کە نظم کردہ ا(ست بنام لا رکی‌الذیی ابوطالب طعغرل ‌بیگ 
مود “اجوقیی ابرانی ۔ کە سن جلوس آو (۴۲۹) و سنہ وفاتہ 
()) سی باق تد وطافر ازیەلالخخانى شانشام ‏ و القاہم بامراللہ 
خلیفۂ بغداد بودہ ۔ و فُخري پیش طفل بیگ مسودشاا منصبر 
دامنہ - کا يی کشف الظ٘نون ۔ والة لہ داغستاني در رہاضش ن الشعرا 
نوشتہ کە ۔ فخرالدیں اسعد اتا از اعاظم فصےلی زسان - 


و ار اکابربلغلیٰ دوران بودہ ۔ صیث بہای فضیاتئش سامعدافرول 
سس" اس ٰ اس 


.ت پردلانشھنانں عنواہع صلکوت َ‫ و طدط ‏ صنفای طبعش زنگزدای 


ر2 


ئا 


ہے ۱ ( ۱۹) پہلوان ەخض فردرسی۔ ناصرخسرر 
وضعف ١ى‏ بہانہ ساخلہ - و کتاب گرشاسبنامہ کە بر رز 
شاهنامۃ است ازو مشہور است ۔ و مناظرھا را بغایت نیکو گفتہ۔ 
7 از طرز کلام او معلوم میشود کہ مردڈے فاضل بودہ ۔ ر فرڈرسی را 
بنظم شاهنامۂ داپما اشارت میکرك کہ ایں‌کار بدست تو درسٹت 
میشوٹ ۔ اننہری- و هکدائي مرآڈااخبال وغیرد۔ در مرآةالعالم نوشتہ 


ک اسدی در سن چہار صد رنه (۴۰۹) بعالم سرمدی شلافت ۔ 


و بعضے رحلت ار در عہد سلظا مسعودِ ری سلطان *حموٹد : 


افوشنھ اند ٭ و سن جلوس سلطانى مسعود چہار عد ر بیست ر 
ہک ۱ و سن شہادت چہارصد ہ سيی وس بودہ - و الله اعلم ٭ 
دیگ رپہلوان میداں “ض کذاري ابوالقاسم منصور فردرسی طوسي۔ 
شاهنامہہ و ہوسف ریا ازو - رھردر اگرخدا خواهد در آسمای 
شش می آپں ۔ وفات وی در شہور سنهُ احدی عشر و اربعمایة (۶۱۱) 
بودا وقبرار در شہر طوس است ؛جنب مزار عباسیه۔ کذا 
نی درلنشاميی ۔ ُماحب مفتاہ‌اللواریج ارطبقات اکبريي نقل 

کردہ کہ فردرسيی بسال چہارصد ر شانزدہ ڈجری فوتٹ کردہ ٭ 

میئرحیم نامر خسرو علویست - و او خود را در رسالڈ احوال 

خویش چلین نوشلہ کہ ۔ چنیں گوبد کىتریں خلق الله ناصربي 
خسرر ہی حارثت 5 عیسیں بی حسی سك 9ج نی علي اہی 


َ‫ ں۲ 


می الٰضا علیہما الُسلام ۔ کر بہارستانىی جاہی مذگو راس ثا 5ة ۔ 


۳ 


فاصربى خسور هرصذاعت شع رماھر بوٹ و درفلوی حکمدث کامہل ۔ 


- 


نید ہر 


- بس ۹ 
ہیچے_ ‏ ہے ے۔ہ ہج چک کچ سوج جم ہے ی ری شی ہے_ ہے جب مپچھووت سو ےن 


قید پڑت یی کچھ یہ یا ےم ہے سد سصص× سسجت ھا نی مجہ ت2ت ماد 


پرخورب کو ادا 


: ند 
ارچ رو : ران ۔ مہسعوثٹ 
ویس ورامپی ظاھر میگردد ۔ انٹہییٰ ٭ 


الجلي ار جمله استاد ان شع راست وانوری شاگر اوہود٭×ر ترمدیست 


اما درباج سی ہودہ-و قوسنامہ بنام امیر حمد اہی اسیرقماج کہ در رہزکار 


سلطان سر والہی بای بودہنظم کردہ است- رشید سرٹندی ر ریحيی 
و اکثرشعرلی بلرو ساوزالنہر شاکر قطران بودہ اند درعلم شعرماھرو 
صاحب تصنیف است ۔ ر رشید و طواط میگرید کۂ من گر وزگار خرد 
نطرائر در شاری مسلّم میدان ربانيی را شامر نمیدائم ازراۃ 
طبع نہ از راہ علم ۔ انتہوں -. صاحب عفتاقلیم بعد ار نقل ایں 
میگوید کہ اررإ چند مثنوبست کہ ھریک عنوان نام فصاحث و 
برٹان دئٹربلاغت تواندں بود ۔ اننہیی :- و ہی آید 7 آذر امفہانی 
وید ۔ حکیم ۱ تطران اس منصور دولنشاہ اوا۔ ترمذيی 042 


۱ عويی و سای راریاب۔تذکر اورا تبریزیي نوششہ اك نظر بایکۂ: مشا : 


سالطیں تبریز بودہ قول اذ پت است - انٹھی ۔ وٴسنۂ ونات 
قظران ۴۸۵3) ۔ ۵اکٹر (سپرنگر از تقیی ہی کاشی 

دیئر ار مثنوي گوپان قدیم دہ سعدِ سلمانست ۔ہ ۵رمولم 
ومنقا ار اختلاتے ہے بعضے مد'نيی دائند - رو بعفے جرجاليٰ 2 
ر بّحقیق آزاد باگرامی هندئ المولد - و الله اعلم - د رِخَزانڈ عامرۃ 


توشلہ کا مسعروہ سعد سلبان ازکبرلي شعرا :سرت ادیب صام 


تَ 


ر اوج ۰ (1۸) ری جرجانیٰی 
ٰ ئلوب خلرثیان عالم اسوت < ارقدمای شعر(است ۔ محدعوفیٰ 
فا مھ کر ھی سورس خایت غر 
۔اروی در روزکار نماندہ ۔ و العق چنیں است ممگرایں نطعہ کہ ۔چند 
بیت ازأاِنى نرشنہ میشوٹ ۱ وط ٭ 
بعیارشعرگفتم رو خواندم بررزگار ٭ یئیک بچہد ہر ثقڈالبلک شہریا 
۔شاختراز امید بکشتم خدمتش ٭ زدیندلعلد تاد مہہ 
دء ری شعرکرٹ رندانسث شاعری ٭ و انگاہ نیز کرٹ بنادانيی 7 ْ 
27 گارترر ندیم ہر نشنیدم آدہميی ٭ در درلئنش وب فا او 
مثٹوی ویس ررامیں س اه الی آخرہ بنظررائم حررف رسیدہ ۔ 
اگرچہ اشعارشل۔سادہ واقع شدہ لیکی حق ایں‌است کہ بارجود 
سادئيی رے قلفيی نہابت بغتئي واقوت دارد ۔ وافازابعضے چا اگر 


تساھل بکار فدہ باشد- نظرباینکہ ابتدای این ٹی بودہ معذوراست ۔ 


٦ 


چە درا وقت جمال عرایس سض تعلبی تکلّفات ھنوز 
ِشدہ بود - مائند جادرنگھا “حرانشیيں ہے منت سرمۂ ر ۱ 
هیدافکنہی ۰ك حزیں می نمودہ اند ۔ معہدا شوہ 7 
فصاحت دراى کناب دزے است کہ رصف ندارٹ ۔ ات اپرں “کیٰ. 


۶ 
ا 


سے١‏ ان :رون خواھد بوں ۔ اہی کلامم و نیت پوت 
ھختاقلیم ابوذراعہ نوشنۃ و وطعۂڈ دیگر نیز ازر نقل "۳ و گفْتلہه 7 
ابوذراعہ وج دیار فطنت پا مر 8فیا لوف ۔ فخرزما 


وا دوران ہودہ ۔ اع طیعش ب رسپاہ لفظ فہرمان۔ وکمال 





اچ (۲۱) ٭ .کیم سنابی غزنوي 
رسیدہ کہ پکے از “جذوبانى از تلیف بھرون رفتّه ( کہ مشہور بود 
به لی خوار- زیراکہ پیومتہ ٹی شراب خرردے ) درانچا بود آرارے 
شنید کہ با ساقوع خود لات بک ہد کاقرری شف 
غزنوي خورم -ساتنيی گفت ابر(ھیم پادشاۓغ فادن خیر است ات 
بس سردکے اخوشنود (ست الچە درلعت حکم ری درآمدہ 
است تا نھاوردہ ۔ومھرٹ تا ممایلے دیگ رگھرٹڈ ۔ و آنں قد 
گرفمتا رو خو ور قمیا ارت پرکی ئدے دیگر بکورؿی سناییٹ ماعرہ 
سائی گفت ا مردے فاضل و لطیفسطبع است گفت غلط 
مک کە بس مردے احمق استا۔ اگروی لطیضطبع بودے بکارے 
مشغول بودے کہ ربرا بکار آمدے -گزافے چند در کاغدے نوشتہ و نام 
شع رنہادہ و از روي طبع ھرررز بپا در پیش اہلہے دیگر اپستادہ کہ 
هي کارِ ري نی آیں وار نبیداند کہ ربا ہرايی چہ ک ر آفریدہ اند ٭َٗ 
ْ اگرروزھریں اکبرازوي سوال کذند کە سنابيی ق رت ت ما چہ آررديی 
چہ عدر خواھدآوٹ - اباچنیی 7 ر جزاباء 7 بوالفضول' ٘ 
نثوانگفشت ۔ سنابي چوں آنرا شنید حال بروي مغ شد ر یك 
در راہ نہادہ ہسلواگ مشغول شد ۔ و دیوانں مد ملوٹ را در آب 
انداخت۔ - انظہیں دجام ي بح فرمودہ کہ وبرا وراي حدیقۂ سہ کتاب 


مثنوی دیمر است همہهہ برولن جدلہ ا مختصر ۔ تارك نادرے 
حدیقه چنانچہ خود بنظم آرردہ سنہ ( )٤٥٥‏ خنس رعشرین و 
شمسمایۃ بودہ است ۔ ر بعفے تارہی وفات وہرا ھمین نوشتہ اند راللہ 


اج عرسں حکیم سناب غزئري 
و حکدٌ سنابيی و جمال‌الّدی عیذ|/:ا رزاق در اشعار خود اررإ سنودہ 
اند ٭ نام او باضانة نام پدروجد شہرت یافتہ ودر اشعارِ خود 
اکِثرٴ ھرسہ س ر 2 سم یآرد کر سامثارت وا در کمال 
سلاسٹۓر عذوبت - و نظامی عررشی گفنہ کہ مسمود' تاسنۂ پانصد 
و پائزدہ درحیات بودہ ۔ اہی ۔ رسنۂ رفات او( )۵٥٥‏ ۔ داکٹر 
و بس 

دیگر آزحکمای قدما ر عرفای شعرا حکیم سنابیں غزنویست۔ عليه 
ليْحمة والروای ۔ در لفحات انس مسطوراست کہ حەیم سنائي 
قدس الله تعالی ررحہ نیت و نام ہی ابوالمچد >جدرد بں 
آدم است ۔وی ازکبرلی شعرالی ام صوفیہۃ است رو “غنان وبرا 
پامنشہاد ار تق خود آوردِہ آند - ار کناب حدیقةاحقیقھ 
برکمال وی در شع روبیاں اذراق ر مواجید اریاب معرفنت ر توحید 
دلیل قاطع ر برمانی ساطع آست ۔ ران خواجۂ یوسف ھمدائیست 
انٹہں ۔ دور و دردرلتشاهي وف ست ڈو سا رارف 
٥‏ بود٭ کہ سلطان اہو اإ“حاق ابراعفی غزذري ٭ر رن زمستان. 
بعزیست گرفتن بعفے دیار کفارار رین بیروں آمدہ بود ۔ ر سنانيی 
درمدے ری تصیں؟ گفنّہ بود ر میرفت تا بعرض رسائد ۔ ہدر گلخغیز 

)۲( ور لفحان و بعض دیگر کٹاپ ۔ سلطان *حموں سبکتگین ۔ 
صرقومست و غالبا سہو بود چة وفات سلطان“عمود غرزذوي علي! لاے 


درسله (۲ءم) بودہ پیش از وادت حکیم سنابی ۔ فاحفظ ‏ ۔ 


اوج ریسں* ممعق ۔ اخاری 
نزد ماحب مخبرالواصلیی تارج وفات پانصد ر بیست‌رپاے پا 
۲ 7 وپ یت چذائکھ گونك ۔ ٭ شعر٭ 
آى حکیم زمان سناہی بوہ ٭ عالم ازوي بروشنابي ہوں 
ثدرۂ اولیٔای حق بودہ ٭ زبدۂٌ اصفیای حق بردہ 
در جہان ہود انصے الشعرا ٭ درز مان بود احسی إلغصےا 
از تصالیف ارحدیقہ بدان ٭ بل ر میرٌ دقیقہ بدا 
بات مت ٭ گفت ھاتف - زےگل جنت 
۵٥‏ ھ 
عقل ھ۶" نقل ار گنا ٭ طوطری اج جنت والا 
سنہ ۵۳٣‏ ھ 
و نزد تقر کاشيی سنۂ وفات پائصد وچہل ورہن (۵۴۵) رنزد 
درلنشاہ پانصد رھفتاد وشش )٦۷۹(‏ رماحب خربتڈالمئیا 
گید کھ تاریۓ رفات پانصد ربیسترپني ( )٦٥٥٥‏ برتفنۂ 
ہزار پراتوارحکیم سنابی کندہ است۔ و اللہ (علی: اس 
کر سو بخاربست ۔ 0+0۳9" جاہمی مسطبوراست کہ ار 
انتا شعرای رفہتا بود٭ہ انتہيں نک گفنہ کہ عمعق از شعرالی 
بزکاست در زمان سلطا“فج ربودہ - رقصة یوسفت علیۂالسّام را 
۰ نظم کردہ است وت بعر مینوای خوائد ۔ و استاد رثیدالدیی ۱ 
وطواظ سنا اور درحدابق‌الُسر باستشہاد ی آررِ رس 


ر2 5 ارشنت نقہوں ۔ و معذانيی 2ھ و قھعثت تلم و سلمالسموا 





اج تس (۲۲) : 08ھ ھ" عزلوي 
لويی ساوت وقہتا ہودل َ در مثنوي دم در دیوانِ 7 


ای 


: دانستہ ۔ در مثنري مہیھ فرماید ۰ ۓ ٭| ہبیٹ ٭ 
|دیگ جوشی کردەام س نیم خام ٭ ار حعیم غزنوي بشنو تمام 
و در غزلیات میگوید ٭ بیت ٭ 


۱ عطار روح بوٹ رو سناب ي در چم ار ٭ ما ازہی سنابی ر عطّار آمدیرم ۱ 
ورحکیم ۔ مصبشاردر سال عمرکرثہ ۔ انٹھوں منخصا ۔ و الچە 
در مرآة ااخیال زمان ر تار ۓ رلادت حکیم سنابيی بم نوشنہ درست 
وثابت نہ در هفتاقلیم نرشتہ کہ آنچه امریز ارشیج متدارل 
است دبوانیست و دیگر حدیقه و ایضا کنزالرصوز وکارنام کہ 
ور سے بس وس بقول اصے, 020 و بیسٹشارہلےم 
بدا - اننہوں ۔ والە و داغستاني گوبد کہ حکیم سناب غزذوي٭ شعرہ 
پور آببے رای ذھست ٭ کەترکن ےسرانگشت و غعابشاريِ 
وس مقار منظوماتئش چہرۂ شاھد حالش را آینە ایست روش ۔ 
سخذل معجزآیاتش وراٹ علوقدرش حجز سٹ مبرشن ؛رفاقش 
درس )٦٥٥(‏ در غزنیی ہوہ -مثنوپاٹش حبیقہ ر زا کٹ ٠‏ 
طریق ا |حقیق ۔ نہ ٠‏ نی کشف الظّنوں ‏ اہی نام نام فارسی 

منظوم کلشیج محیٹ ابی آدم (لەعریف بااععیم سنابي ء انٹھی ۔ 
و در دیباجۂة میں الفضلا ومدا'رالانادل ۔ سَُة سنابيی مرقوم است < 


یہ کا ہے 
مج کی مھت کے پ 











 )۲۷ ( ٍ‏ نظامالعرفا نظامیگنجوي . 
وشیج ازمریدان اخی ئرے زجاني ذس الله سْ العزیز 
ہوڑ - درلتشاميی و آتشکدل* ٭ ِ 

گربپند شیۓ در آخر عمر منزري رو صاححب خلورت شدہ بود ۔ 
وبا مردم کمثٹر اخثلاط کردے - ۵ین باب میگریں ٭ شعر*٭ 
گل رمنا دروں غلپہ حزں ٭ چو س گشتہ اعتکافئشیں 
درلتشاھمی ر مرآۃالخیال (تابک قزل ارسلائرا آرزري میا 


شی نظام ود بطلاب شیج کس فرسٹاد ۔ نمودند کہ شی منزویست 


ہدیدن شیج رفہشا ۔ ر شی بنور رایت و از روي کرامت دانست 


"کہ ازرررِي امنےاں ي‌آید تھسا حقارت بشیۓ سی نگرں َ‌ 


شیج ارعالرِ غیب شمَة پٹ انابلك جلواگر ساخت ۔ (تابل 
دید لختے پادشاھانةہ ار جواھر نہادہ آئد 7 دید کہ صدھزار 

چاکر وسپاهي و لہا پادشامانہ :. چہرڑھاہا گر مرمع 3 حاجباں 
ر ندیمان برپاي 'ایستادہ - وش آپادشاەرا ربركف, تت نشمٹہ ۔ 

چوں چشم اٹایگے بران عظمت و شوكکت افتاد مبہرت شد رو 
خواست کہ از روي تواشع را بوسہ دھد - دریں حال 
ف : غیب بشہادت آمد۔ (تابگ دید کہ پھر مردے دا 


رما پیش نہادہ۔ بٹرافع و و نے اك“ ا کت 


(1) کریاس ۔ بعتاني بروزں الیاس دربار ١‏ ( ۶) چہرہ ۔ 277 امرد || 





اچ " ( ۲۴ ) نظامی مررفی۔خصیعی جرجانئی 


7 مجمعالصُناع : آذرامغہاني نوشتہ - گوبند صد سال ملنجار زع 
کردہ و مثنومی یوسفزلبخا کہ ذر بحریں گفتہ 2" “ وسنڈ 
وفات او )٥۴۳(‏ - داکئراسپرنگر ازتقیی کاشيی ٰ 
ٰ کت از مثلویگوبان نظاموع عروضی سرفندیسٹ بقل بعضش > 
وار صاحصب مچمعالنوادر و چہارمقالہ است بالْثفاق ۔ در 
راز ترفلہ کە آرھروے ال فضل بودہ و طبے لطیف 
داشتہ - از جملۂ شاگردا ں امیرمعرٔدمست ردرعلم شمرمافربون 7 
و داستا سر رظ ارت ۔انتہیں-و هکذاف یآ تشکد؛ - ر 0 
هن تاآقلیم گفتہ کہ ار در مثنوي ار مثقدمان صنعت اسثت چند 
تالیف دراں پرداخثٹہ ۔ الٹہیں ۔ درو ر در خزانڈ عامرہ در نظاہوی 
دی رنیزمذکوراند کہ معاصر نظامیٍعروفي درمر بودہ الد ٭ 

دیئر فصبحوع جرجانیست - دولتشاہ گفہ کہ از جملۂ ملارمان 

امیر عتصرالعاليی ران 2ك 01 بی قابوسں اسٹ ر 
قصۂ وا مق وعذرا بنظم آوردہ و بسیارخوب گفتہ (است ۔ الئتہی٭ 
رذ( ي ھفتاتلیم ہ 0 

ا اپس عہد ذرخي مہد نرالشعر جس استاسضٹواں ٭ 
مثنويگوباں شی نظام ت0 -علیۃالرحمةً المتوالیةً می الله 
القوی ۔ رسیدہ ۔ و ازو زبانرا شسنگئے -ر وزں و قافیہ رإ نظامے ۔وحقابق 
و معارف را بن پوا ےہ و شعر و شاعریي کک : 


(ا)وفیەنظر۔ واچبری“مقیقه ان شاء رلله نعالی 0 


چ 
کی پا ہپ کی ہیں ہا ہا بی ج سے 


اج (  )۴٣‏ نوہ الشعرا نظامیگە 
کی اتال ورداقضہ رالعى زن سز ‌ بر مخنورانں 
نہادہ - و فصاحت ر باغت را پایە بآسمان رساند ٭ شعر*٭ 

اجوہ وو رف ہیی یہ تو 

از معاصریں او رشیدیی سرتندي رحکیم خاقابی شررانی 
و شور فی و حکیم ازرثو غريي ر وت عطار نیشاپوبي 
علیہم الرحمۃ مثنوي گفتفائد - و مولوئ زرم قدس سر ہسالے چند 
بعد از حکیم نظامہی گنجری بودہ ۔ رو ك٭جیئ ٭ 

واغے باد کہ فقیر در ذکرشیج نظامری گنچري ماشو 
بنظر اینمہ دربی جا او امل است چیڑے طرالت روا میدار ۔ 
و عبارت ر اعثقادِ ھریکے نسبت بدرو نقل میکنم - واگر در بعضش 
مقام تکرارے رو دھد ناظرای خوردہ نگیرند ر درگذرزد دع 
نان الیس ات بتضارع ٭ 

اترم ہژرگوار حضرت نظامی قدذس س السامی 

لقب شیج بزرگوار نظامالدیی- رکنیت ار ابو دب یوسف بر 
مؤبداست ۔می دولنشاھی- شیج نظامی رھو ابو سد الیاس یوسف 
ای مڑید ء آتشکٌدۃ - نام او ابو+حمد نظامالدیں احمد بین ہوسف ۔ 


ڈاکٹرامپرنگر- وفی کشفالظنوں نظامي ر هو شیج جمالالدیں 


یوسف ہی مود الگنجوي ۔ انٹھں ٭ 
مولدِ شریف (ر گنہءہ (آست ۔ ۔ درلقشاغی رغیرہ - وفرھفث :- 
۴ 


آرج )۲+٢ٰ)‏ اسقادشاعرانں نظامییگنجوي 


ء۔خاطرر ھملے ہدرو حوالہ گکرں و گالا کا× بدیدی (تابپک آہسدے ىٍ 


عبت دائقے - دولنشاھی و مرآةالخھال ر آتشغدہ ٭ ملاجاميی ۱ 


سے ٭٠ ٠‏ 7 ا س ت۔ کہ 
رحمة الله عليه در جات بدکرشیۓ قدس سرت نوثدہ کہ ري 


عمرے گرانمایه ر ارازل ثا آخربقناعت و تقویل و عزلت و انزوا] 


گنزانیدہ است - ھرگز چوں سایر شعرا از غلبة حرص و هوا مات 


آرباب دنیا دح تسد وزاربوی تبّكك سی 'جمقد ال 


'۔چنانکۂ میگوند ۔ ٭ شعر٭ 
چوں بعہد جواني از برتو ٭ بدر کس زرفتم ازدرِتو 
ھمہ رإ بر درم فرستادي ٭ مس ە٭خواستم تومیدادي 
چونکۂ بر درگہ تو گشتم پیر ٭ زاآچە‌ترسیدنیست دسنمگیر 

انتبیں -۔ر هعدا نی هفتاقلیم ر آتشندہ ٭ 
بعر مدان و چارمالہ فوت کردہ - ر مرقدش ببروں شہ رگٰچہ 

راقع است - مفقام القواربي وکزد ڈاکٹر اسپرنگر صاصب سن وي 


وس 


شصت روس سال وشش مہ - رغالبا ھمیں “حھے بود ۔ درثفجات 


فراننة کہ تاریے امام سندرنامہ کە آخریي كتاہہايٰ ریس : 


سنۂ النقیں رتسعیں و خمعمایہ ( )٦٥٥‏ بودہ است -۔ وصروي 
در انوفشت از شصتثت گذشتہ ہو آست ۔ رحمۂ اللہ تعالی سئنےازءم 
انٹھی 2 و در خاتمڈ سکندرناہة ہعري فرہود×ا ٭ شعر ٭ 


پشصت آمد اندارۂ سال مس ٭ نگشت از خود اِنداراً حال مس 


- 


ہیں 


ہہجو جچد اکھد سی یب 


مو یر ا ا یوق ا و و و وا فرش ون 








ارج ( ۳۱) امام مذنویگوباں نظاہی 
کہ ارد ل خیزد بدلہا جا گیرہ- واگرهمیں از زیانست غایت مریجش 
الو را و اھر وو اف رہ سرب زخرر 
گردں ٣‏ ٭ مصرع ٭ 
ہبی تفارت رہ ارکجا سے ٹاہکچا 
رشریت ابرالی راف گللہ'--_ نشار 
٭ فرق سض عشق و خرد خواستم اردل ٭ 
٭ گفثت آمدلا دیگر بوں واج دیگر ٭ 
وکام عشائی را نیزمرتبہا ست - ہرکرا معشوق زیباتر سن او 
کر ور مت جسی ‏ تچ ےپ تب ہہ تس 
ما جامی ہے درلهُحات انس فرمودہ کہ شی نظامی رحم اللهتعالوٰ 7 
وبرا از علوم ظاھری ر مصطاعات رسی بہرۂ تمام بودەاست- اما پر 


ھمہ دست برد[شلہ بودہ است ۔ ر روري در حضرت حق “جحانہ 


و ثعالی آورںہ چفالکہ میگریدک و را رہ کے ٭ شعر*٭ 
فرچه ھست اردقیقہاي آجرم ٭ یا پکایک ‏ تہفتہاي _ علور ٠٠‏ 
خواندم وسر ھرورق اجستم ٭ چوں ترا یائتم ورق شستم 

مثفوہاي پجتانةٌ ري کۂ ہم پنےگنے اشتہاریائنہ است 7 آنہا ۱ 

باسندعاي ساطین روزگار رائع شدہ ۔ امیدراري آنوا 'کە نام ایشا '- 

بواسطة نظم ري بر-تحة روزکار بماند استدعا نمودہ ند - و اکثر آنہا 


س 


احسب صورت افسانه (ست - ام ار روىي حقیقت کشف حقابق 


آپ (۲۷) نے الشعا نظامیگذجري 
نوئقہ کە شیج نظاي اگرچہ بگلە منسوب است اما ظاھرا 
َ وی از ثم بوٹہ چناچہ در اقبالامہ اظہارے بدان گرد٭> ہی 
۱ 5 كٔ شعر*٭ 
نظاہمی ز گنہینہ بگشای بند ٭ گرفٹارؿ گن تا چند چند 
چُودرگرچہ درب رگلجہ گم ٭ رلے از تہستالِ شہر شم 
انٹھی - واله دافستانی گفنہ کہ اصلش از ٹم بودہ لیکی موطنش 


گنچہ (ست - و آذر اصفہاني نوئتہ كە گنچھ ١‏ راقلیر ونم ہت 


یں 


تو وخ دلگشانے ۔ < رھمیںی کے ئ شیۓ نظامی نی 0 و از 
٠‏ عزاق رفذہ دراچا ساک شل اخرنوع ن دپار دلپلیسٹ راضے ۲ 
واصل آلجناب ارخاک ہاک تفرش است کہ از اعَالِ قم شردہ 
میشود ۔ او پا والد ماچدش بگلچە کہ اربلاد معتبر آذرہانجان ر 
بخوشہی آب ر ھوا مشہور است رفتہ ر آجناب درانچا متولد شدہ 
و خود در اقبالناہہ میفرماید ٭ شعر٭*٭ 
(٢ ۱‏ 
نظاہمی رگنچپنہ ا چو درگرچۂ ال َ‫ اٹھی 4ہ 
فٔ راد رٹوامیئع 70829200 ۱ 07" استاد ہو٥‏ رتصیدۂ 
سس بس۔|]آ] سے 

و ھکك! ئی -2۵ھ) و سلمالسموات ٭ رو درلنتشاہ گفثہ کہ شی 
نظامی زین تتطریح اشنہار پافنۂہ ٭ 

)١(‏ ھوچند “خۂ اقبالنامہ یعني سکندرنامڈ بحری کە بنظر فئبر 


رسیدق درو این شعر نہاؤندام ڈذماں شعر ارل اسٹ رس ا 





: 


1 


دی سضر و کرو وو و اہ 
٦‏ یٹ 
پان 





ارج )ٴ۲( حکیم نظامی جري 
ولا قیۓ تَزگرا رنظامی در فرہ سلظان طقل جن زان ذر 
شہور سنہ ست وتسعیں رخمسمایة (۵۹۷۹) بودہ - مرقد شیج 
درنجه است - دولتشاهی ۔ وٴنزٹ تقبی کاشی سنۂ وفات ششصد 
ورشش (۷۰۴۹) وڈاکفر امپریگر گفنہ اونزن, بعفے ششصد ردر 
( +4) ۔ صاحب مخبرالواصلین گویند ٭ شعر٭ 
شیۓ دنیا ر ّ۲ نظاہيی بود ٭ قدرۂً ارلیايی ناہميی ہوٹ 
گت رإ گنے دی ‌شدہ حاصل ٭ بطفیلِ وجونز آںکامل 
خمسة مثذوي زتصنیفش ٭ برٹرار حصرعقل تالیفش 
و و وی عو ہ2 گن وي گل جذّت 
صاحب مفتام الوار گید کہ از مصرعۂ آخر پانصد و نوٹ و دو 
عاون توف ما ابیاے کہ نظامي در تار سکندرنامہ گفتہ 


پانصد و نود رھقت است ٭ تارج ٭ 





بگفظم می ایں نام را در جہان ٭ کۂ تا ور آخر بود در جہانں 
بناریع پانصد نود ہب سال ٭ چہاں “رم بوقت زوال 
سر سال چارم “رم بد است ٭ زساعت گذشتہ چہارم بد اس 
انٹھوں و ڈاکفر اسپرنگر صاحب نیزگفتہ کە جلد ال ستندرنامہ 
در سن پائصد و نود رھت ( ٦۹۷‏ ) تمام ۷ جاميی 


7 درلفجات در پانصد ر نود ودو انتھی ۔ می میئرم ایی اشعار تاریج 


۱ در آخر ٭+٭چیکے از ذس جلد 1 سکندرنامہہ بنظر فقیر نیامدہ غالیا 


ارنظامیگذجري نبود - ررکاکت ابیات وکرار قافیه مود ایں معني۔ 


ََُ 
3ے 
- 
لت 


7 
گّ 
: 


ارچ ١‏ (۳۶) امام مثنوي گوبان نظاہمی 

٢) :‏ 72 :2 
وبیاں معارفے را بہائہ است ۔ بکجا دربیاں آن معنی کہ صفیۂ 
گفنہ اك که طالبان وصال و مشٹاقانں جمال حق ر دلپل روجوٹ آو 


ھم وجون اوست ۔ و بربٹان شہود او ھم شہوں ار میگرید ٭ شعر* 





پژوھندہ را بارا زان شد کلید ٭ کز اندارۂ خویشٹی در تودید 
کسے کز تو در تو نظارہ کند ٭ ورقہاي بیہودہ ‏ پارۃ _کند 
فشاید ترا جز بتو پافتی ٭ عفان باید ازھردرے تافتٹی 
وجاي دیگر درهمیں معنی گرید ے وا 
عقل آبلەپاي و کوي تاریک ٭ وانگاا رے چوٴ موي باریلث 
توفیق تو گر نھ رہ نماید ٭ ایی عقدہ بعقل کی گشاید 


سسماتوموکھوھورٹم سے ری کی یتم 


عقل ار در تو بصر فروك ٭ گرپاي درینں نہد بسرز 
و ٹگجا ۵ ترفغیت و تحریص براعراض از ماسوايی حضرت حق 
سبےازە و اقبال ہر توجە بجناب کبریايی وي میگریدك ٭ شعر*٭ 
برہرازبی دام کہ خوأخوارہ ایست ٭ زیرکی از بہ رچذیی چارہ ایست 

ََُ و 

گر ر ررباد بدندلى .نوست ٭ ری ازلی رست کە ہرد ترست 
جہدٴ درای کی کہ رفا رإ شوي ٭ خود ترىستي وخدا را شري 
انقھں ۔ و عمیںی در ھفت اقلیم منقولست ۔ ر نیزدر بہارستان‌جاہی 
مسطور استا کہ ارشعراي گجە شی نظامیست - فضابل 
و کمالات وي روش -احتیاج بشرح ندارد۔ و آنقدر لطاہف و دقایق 
رحقایق کہ یقاب پلگئے درچ کدداست کس را میگرنیست < 


() هی شعرم خوشفقرآن ہاشد کہ سردلبران و گفتہآید در حدیث دیگران 





سی 


اج ( ۳۳) امام مثنوگوباں نظاہی 


7 اعت : ۱ ۱ 
بلکہ مقدور نوع بشرنۂ 7 انٹھیں کلامؾك ۔ صاحب مرآڈالخھال 
گفنہ - کہ بپاں فضاپل و کمالات ار کہ تا دور قیاہت ہر زہانہا 


, جاربست دریں ارراق گجابی ندارد ۔انٹھی - آذر امفہانی درآنشندہ 


نولقہ شیج نظامی درماتب شامریي ارالچہ نوپسم ائزرنست - 
وبراي _ نقیر یکے ارارک ابعة دیار(ض است انٹھیب ٠و‏ در ذکر 
انوری قفڑة کہ بزمم فقیرارعہد دولتر آل ساماں کہ اسناد رودکيی 
قانوں شاعریي سار کردہ الی لن کہ یکہزارو یەصد و هقتاد(۱۱۸۰). 
شجریست چہارکس گوي فصاحت ازهمگذان ربودہ ۔ ر ھریک 
بمقنام زبان ٹفل ار گنچپنۂ سطوري گشودلا ۔ ر دریں 7ے کسے 
نیامدہ کہ لاف برابري با ایشان بزند - اول حکیم ابوالقاسم فردوسیع 
طوسي ۔ درم شیپ نظامیی می الاصدل گلْجيي‌الىمئن - سیم یں 
مصلمالدین سعدعی شیرازي - چہارم حکام ارحدالذییِ انور 


ابورزدیسب ۔ در بعضے لسنیہا ملاحظۂ شّد يہ لود از سوزوذانى از 


جم دوک سول ار تمیز میا دی شیرازی ر امامیی مرري موی _ . 


ری رخشرر دھلري و میا انوري ر ظہیر فارپ یئ کہ 
قفطعات گمْلہ ۔ ِ فقیر اہ مڈولہ سوالات از ز ناثیرررقا لخیال ا(ست 


بانداگ روط اہی لشکیکگ خارج آز داپر انصات (ست۔ <انھوں > در 


یت نوشنۂ نظامی گذرع سور شعراِعي ٦‏ و دو 


َُ 





(1) این شہادت نسبت بەو از ٹ٭چر ہزرگرار باج _داشلنی‌ست ٢‏ 


۵ 


ای '  )۳٣(‏ خواجہ نظامی طجري 
معتعای یس تا 0 نصرے جلد اک نفرمودٹ× ٗ۲ . 99 
7 ۔ اواقیام چل درم (ست -۔ شیۓ در نار جلد درم اي 
۱ سگندر ناہۂ حري فرماید 0-3 ٭ بہت ٭ 
کت بزدھم ربز ہود ارابار٭ نودنہ گذشتۂ زپانصد لات 


ودر بے سخ ۔ نود دو الج پس احلمال است کہ شی درھمیں 


نود و دو بعد از اتمام کتاب رحلت فرمودہ بائد- رب رتقدی رمحت 
نسیۂ نود نہ تاریڈ ۔گْچٍي گل جّت کم ماما را ا 


گے جلّت ۔ بریم خط قدما بعقاني نوشلھ شود رششصد ردر 
زی برآید- وأ رکشفالشَُنون معلوم میشود کہ نوٍ بعفے )٦۹٥(‏ ہم 
ارب وفاتستٹ در آتشیدہ نوشلہ کہ مزار کثیر اانوارش حال, نیز مل 
زیارفت اکابرو اعاظم ا دیار می باشد - (نٹھوں ٭ 

۲ تذکرۃالشعرای دولتشاا سمرقندیي مرقوم (ست کہ در 
بزگراربي ونضیلت' وکمال شی زیاں تحریرو اٹریر عاجزاست۔ 
سخ او را وراي طور شاعریي ملاحلے ر آنیست کہ صاحببکمالن 


ظالب آنند ' انٹھیں - شی آذری اسفراینیرح ا ہي چہ. 
۱ خوش فرمودا ٦‏ .سو ×..۔ ن ےن وقطخ ا 


اگرچڈ شاعرلر۔ مت 5 یک چاپند ارک ںی ہسٹا 


مبیں یکسا کہ دراشعارایں قوم ٭ دراي شاعري چبزے دگرھست _ 


. وکام اشل دل سراِسرحال می باشد -و دیگرانرا ہمیں مقال ۔ سخیذ 





ہنا 


اوت 


میھت 


اج )۳٥٣(‏ امام مثنويگوبان نظاہی 
ارشد راعظم همۂ شیئ مغفور متا برسی لق سن 
دیگرائر( برری مزیت ال - حقیقت ایں بیایں ہر “خندان روش 
خواھد بوں * لموَلفۂ ٥‏ 
زہاندانان زبائم می شاسند ٭ “خی فہمان بیائم میشناسند 


کایحامیکنمازحسس پوسفت ٭ عزبزان داسٹائم مپشناسند 


بعنوانں نماپش درج میکردم ۔ لپک بیم رفت کہ مبادا ار فرط 
علوٌ مرتبة سض ر بط پاپڈگ بیاں درگشودن آی‌کناب ت0 
بت هبے پکے ارابیات اي لن وو خبرشدسن تمام 
خمسہ دریںی تذکرہ نوشلۂ شدہ باشد -۔ پس حواله ہہمان کتاب نمود 
(نٹھیں ۔ میر غلامعل يآزاد بلئرايی در خزانڈ عامرلا نوشلہ ۔ شیپ 
نظاہیںی گلہري اسناذاای است ۔ و سرآہد مثنویگوبان بلاتفاق ۔ 


2 × تروچ او ".0 نتھ : 

در آتشکدہ آصسلہ کہ رجابی ھرویی اسیش سولانا 9هھ*" 
خراسي (استٹ گویند در خواب رجات افصے الشکرا شی نظاہيی 
رجابی تخلص پافتہ ۔ انٹھی ٭ 


درلنشاہ گفته کەه در ردنگار شی خمسٹ زا جمع لکرٹط, بودندٴ َ 


ھریکے را داستانی جا جدا بودہ ۔ بعد از وفات کو ین پآ کاب را 





سسمٗم وم م وہہ وں س٘وم سسپممم‌سممیبممنڈم سب ہںژچجوکیویہ 





7 ) مُمین قول فیصل است ١‏ 


اپ (۳۴) امام مانویگوبانں نظامي 
و خمسة اور ہر کات خسربٍیي ترمع نہادہ (ند ٭ شعر٭ 


نظامی کہ اس لیں فی ویست ٭ دریں ہزمگہ اش روٹس ریست 


رزیرانڈ ےر شلك گنے سن ٭ رسانید گن یں رإ بەپنی ۔ 


چو خسرو بدان پئے ھمہاجہ شہ ٭ رزان باروي ففرٹش رجہ شد 
7 ون ے 
کفش بود زانگوله گوھر ثہي ٭ زرش ساخت لیکن زر دەدهيی 


.- 


ر شی نظاميی ار مبادی حال خلوتنشیں ر عزلتگزیں بردہ ۔ ٴ 


و بصجبت حکام و سلاطیں (قدام ننموذہ -باکۂ غزل ارسلانں ر دیگرے 
ارحتام را که رغبت ملاقات شی بودہ بصومعة ار شتافنہ فیضِ حبت 
پائئہ (نذ - و شیج نظامي خود دراشارت ایی میگوبد٭ شعرہ 
چون بعہد جواني ال :7۰ در منتہاي زمان اجابت الثماس بعضے 
ملوکگ فرمود ۔ ر ہملاقات ایشان قدم راج ئمودہ ۔ او رإ تعظیم تمام 
نمودہ الد - ر جہہت ار قیام کرد٭ اك - انٹھی ۔ غبتلبوں' وآلة 
دانستاني در ریا الشّعرا گرید شیخ مغفور (یعنیي شیۓ نظاميی ٠‏ 
از احیلِ شعرالي زماں ۔ و اماجد بلغاي دورانست ۔ العق از 
آفزینش لغایٹ ۔حال “خذنورے مثلر |و بعرصة وجوں نیامدةه 3 
آدم عالم فصاحث ۔ و نوم جہان بلاغث است - اگرچہ درعرب و 
عجم شعرلي زبردست عالیمقدار بسیارگذشته (ند کہ ھریک در 
و ھی چو در و رر سر کت 


حسم تح مد نے سے مامت 


(:) این اشعار از جامی رح اِسٹ وہتمامہا در آسماں ششم آیھ ٍ 








یت 
مج ہے وو ہے ےسودیچی؟فٹجکسجدمہہہیہتے -- ۰_ ۱ 
پقیجًًٛممھ'ے چک جکویدچجچریجچچیدسھجوٹھرو ‏ -پچچھچچکسویوہ ےچ جی یجی ےےے 


دیھے ہے و ا تھی عو جوم ےس 


چھے 





7 


ا ٰ ( ۳۷)) امام مثنوىگوباں نظامی . 
ٹاآخر۔ نٹھوں ۔ اما در درلتشاهی نوشتہ۔ دبراں شی نظامی زراميی ۱ 


7 ایاپ × - 
خمسۂ قریب بعبہھست ھزار بیت باشد غزلیات | مطبوع و موشُحات 


واشعارمصلوع بسپار دا ۔ انٹھی ۔ وھهذا ني جواھہرالعلوم ۔ 
٘ 7 

در کشف الّظلوی هم مسطور اآستثفۂۓ ٠‏ دبواںنظامی : یب من 

سی اس ماحب ا لخمسۂ هو اہو محمد 7 پوس ۔ 


و نزٹ بندہ احمد بت موجز دیون شی نظامی گنبوي معنوي 

ب رثصاہد و غزلیات و رباعیٰاتِ عارفانہ کە آغمیناهمگی پانصد بیت 

شراهل ہوٹ موجود (ست ۔ و کتابخانہ ام را را انڑ شرفے نا ہحدود ٭ 
صاصسب إ ”خز الفواید گفتہ کہ - مثنوي گغتی ٹردیک آساندہ 


ارفق تم مب مشکل اس ذریں ن فرذرسیِ تی 
خراجہ نظامي بد‌بیضا میداشٹند - دیئر )0 


امیرخمرد دھلري ز 30 ر هاتفيی متع ایشائند - 


انت ۔ فقیر پر میگری ادرمثنریي شی شیوۂ تدیم ھهہیں سادەگربی 


وسغریگذاري ہو۵٭| ست ربا اہ غرابت الفاظ, کس" اوزِں وعدم 
[سلجسانں رقوانئی ھم بعضے جا رجودے میداشٹت - چنالجہ شاھهنامہ 


و ور رلیغای 9ر درس طوسی ر مثذوی ذس پا مین رین گرانی۔ ْ 


شیرا قدم اٹہ وذر مثنوي گربي طرز نوے اخٹراع کرٹہ۔ وشاهد 











2 1 ) ازارا ی؟ةایاجانفظناع معن معیی می باشداخاای قصیدہ وجزآن ١‏ 





اچ ۰( ۳۴ ) امام مثنریگرباں نظاہی 
تعن جم وھ تر تق حس تار ادتاء انتہں- لان 
درشعرا خمسۂ نظامہی گنجوی ازِنکہ مملو از گرھ رآہدار است 
بلب این اشتہار دارٹ کما مر نقلا یی لن جات ۔ آرے ٭ مصرعۂ ٠‏ 

٠‏ ٭خحمسۂ (ر ھستا بہیں ہن گئے٭ 
در کشفالشُنون نوشنہ ۔ پنے گئے 7ے سس منظومات 


النظامي المنجي المنوفٰی سنہ ( ۹9۹) ۔ ونظمہ نی غایة للطانة 


و ااجزالة علیٰ ما شہد بہ الموریٰ 7 خی در آتشکدہ 


8 ٰ آممدد بع از ائکۃ ھمالی لب مطہریل باشیار ن قدس پرواز کر 


فلا و عرفای شع ای کناب رإ کہ امروزاز خیلات شی درمیانست 
جع نمودہ مسلّی بخممہ نمودند کہ ھریک ازان باستدعای صاحبِ 
تا و سریرے منظوم شدہ چنانچہ دردیباجة ھریک از انہا خوہ 
نقل کردہ - اگرچە بتصاریفب زمان وعدم رط کب خُمسے ازاں 
صبے نماند ا باررکۓ از پنے گنے است کہ مغلما تی کینۂ 
بارارنظم جیب و دامانِ دل و دیدہ رإ ازیری خزابی جراغر رنگبی 
کہ و میکنند ۔ انٹھوں 7 ۱ 
دربہارستاي جامي مرقومست کہ بیریں ازان کناب ( اي 
پنھ گی ) ازوي شعرکم روایت کردہ انك راب غزل ار“خنان 
ویستا ۱ ٭ غزل ٭ 
جواچو ”حذنتِ مس زاں رخ گندمگونست 


کہ ھمۃ شب ك چوں کاھم آزاں پرخولنست : 





و 
نہ 
کے 
۲ 
7 ×۶ 
یچ 
: 
ْ 
:۰ 
6 


اي (۳۹) سام مثنوي گوباں نظا ہميی 
ى 2 ۰ ۰ یں 
شعرفاربيی رواج یافمت و دراں فمزر فلضری و عسجدی و فرخی 
باسنادي شہرٹا پافنند ۔ بعد ایشانى در سنۂگ پانصد طجری فاکی 

۱ 5 (م-- ۱ کہ 
۱ شروانيی و خافالئيی و رردکيی ر دیگر چلد کس ذریرںی فی نام براوردند 
رسپد اہ نقالت سخ ہوٹ ہر طرفتف لمود ۔ و بسپار فصاحت 
و بلاشت را ۵ا۵ ۵ا۵ ۔ر جمیع شعرای متوسطیں و متلخربری ہبررئ 
ار کردند۔ (نتہیں ۔ و در جمعالفلوں میں ٭نقولست باردیاد ایی 
فقرہ ۔ رو اور خدالی “خی گفتند ٭ 


و ابچہ دولنشاە ار موی نوشدہ 11 عزپزے زاسہف*٭ ْطعۂے ٭ 
7 


کا 


-+ 


درشعر سە تي پیمبرائند ٭ ھرچند کہ ل نبی بعدي 
ارصاف ر قصیدۂ ر غزل ىا ٭ فردرسيی وانوري ر سعدي 
إنصاف آنسٹث کہ مثل قصاید انوري قصاہد خاتانی را توانں 
گریت بالدکے کم وزیاك ۔ ومثل غزلیأت شیج بزرگوار سعدي 
غرلیات خواجهہ خسرو خواھد بود بلكة زیبالر وا مثل ارصاف 
و یگ ارچ فردرسی کدام فاضل شعر گوید وکراإ باشد۔ مپنواند کہ 
>> او حون مسلم نداردر گوبد کہ شیۓ نظاہميی را فریں ٌَّ 


...اید بیضا ست ۔ دریں “خی مفایقہ نیست - وشی نظامي 
۱ ۱ و ۱ چھ 





ْ آپررکگ بودد ر ‏ خی ار بلند و متین و ہرمعانیست ۔ اما 22 


٦ 73 7‏ َ ا نک ۱ 
(ا) او پیش از عذدصریست و وفائش در سلہة سیصد و می٭جري., کمامر ‏ 





از "(۳۸) امام مثنویگرہاں نظاہی 
گذاري رإ خال وخط دادہ - لأخست وي ایں رہ باربک دشوارگذار 
ندودہ > ور خس و خاشاک الفاظ بے رسنگت رخشت اوزاِنٍ 
نامطبوعھ وفوافی ناپسندیدہ ازبی راہ پاک فرسود*-. وملکِ 
نظم را نظامے دادہ - ر چمن “خی را پبرایئے - راست است الچە 
خودش گفنہ 1 ٭ شعر* 
مل سروپبرای باغ “ض ٭ بخدمت کیمررسلہ چوں سرربنں 
سض چو ں گرفت اسلقامتہبں ٭ اقامت کند ٹا ثیامست ہی 
همه خوش“ چھں‌ائد ومی دانةکار٭ همۂ خانەپرڈاز ر مس خائەدار 
عامی درک مثنوي مبدع استا ۔ ودریی شوہ *خترع ۔ 
چنانکہ خائانیی شرراني درقصیدہ ۔ ر سعدی شیرازیي درغزل - 
و ابی ہمیں در قطعات : وعمرخھام در رباعیات : هاشمی کرمانيی 


و ا 


۱ 


5 


ای ضف معنوي 4 شور خال و خط مثثوي 


شیۓ نظاہے پل دربای جو۵ ٭ گوھرِ ابہوار ظط وجوٹ 
( فتسرھ کھ 8حسر ری کلام * ملک ٣ض‏ بافتزنششنظام: 
و امیر خسرر دھلروی ای کہ عرپکے در “خنوری بعد >> 
نظیر ندازند ر دی رشعراِي مأخ دہ متبع رپبررطرز شیج إنظامي‌اند 
و . ر سی نہند و سد اربن - .چنالچہ 








کا 
۱ ٠ھ‏ 
٠‏ 
7 
‌ 
07 
۴ 


کعصصی چا 
رھ چو 








او (۴۱) امام مثنریگویاں نظاميی 
: مه ۱ 7 
(زانجہت کە هر تصة را دربحرے کہ شایان آن بوٹ بعمالِ 


شاپسنگی ر بختگی و عذروبت و سلاست و صاابع وبداپع کہ 


گذشتہ - وم یآید - درشرعالشعرا مذکوراست کہ شی نظاہي 

رحمداللَه ذر بخەگربي ےبدل رد رمثنوي پردازيی ےنظی راست 

ھہ شعراي منقدمنٰی مخت ملق اند کہ ٭مچر ار ہغنەگرے 

در عرمۂ ظہور نیامد× خسرر ر(است ٭ شع ر٭ 
نظ نظامي بلطانت چو٥ر٭‏ وز 7۲ اوسر تن نو 
07 شد چومعانی تمام ٭ خام بود ہختی سود اي ‌خام 

پنے ذسغە در رشنۂ نٹ کشید٭۔ شاعراِن دیگررو امی رخسور اھر 

کہ درفنوں و علوم عربي رفارسی و هندوي * “چو اے درجہاں 


عاتہ اجواب آی خمسہ داد “غنوري دادہ ۔ آما انصاف آنکھ_ 





ہد وی الد نظامی تردہ- رس بدیگرلی کہ جوانش را عازم 


ون ان چہ رسد - اگریچھہ همعضران انظاميی چنانچہ بدیلِخاقانی 


َ جس سا 00م آر لوپ بلاغعت 


یس میرم ۔ نہیں ٭ ۱ 


کر وی نوشتہ ۔ بدانکہ و داستان مثذوي را خواہ 
چو چو ھا ۔ توحید۔ ۔ مناجاٹ دنع ۔ 


۹ 


بے کشا 


اوج ( ٭۴ ) امام مثنوعیگوباں نظايی 
درمیاں گو بیار - انٹہیں ۔ سے بیش نیست ردعوئؿ با دلیل - ٰ 
خودش. اعتراف بر سی ھت سن وخ نظامی ان رمثٹیی 2+ 
وہ رر رسفا و ارد شوج نظامی مرا کہ نی ار 
وناي طور شاعري ملاحنے ر آنپست کہ صاحبکمالن کو 


۹ ے سجھرد و مھ ہے 


جداکانہ اما مان نظام پ اح : ت پدەتر از شیرۂ ون ۔ 
١‏ ا 


نہ اقتدای دہ انصاف آنست کہ س صرف 7 
اشعارِ خوب دارك رو دریں میدانں جز نظامیی گذجوي کسے دیگرھمسر 
اونہ ۔ اما در عققیٰھ رغیر ھیے - ازبنجاسگ کہ بوسفرلیغاي 
فردوسيی کہ ھم موزنں شامفنامہ (سكت پر ہیمزہ (فنادہ - ردریں را 
بھائردان نظامی) یھ رکون موہ درسہر اعم 
نظاميی ند برفردذرسيی - چنانکہ از بعضے اسان انناغ فقبر رسیںہ 
و درحاشیۂ معپارباغت بنظرھم آمدہ کہ پکے بقاہل تطعۂ مذکرر 
گفلہ کہ توفردرسيی و انوي ر سعدذي: زا پسر فِن شەر کفتيی۔ 
دنام نظاميی کہ اسناد ےبدل‌اسث نبردیي کر رجواب گت کہ 
ای ذکر پیمبران حضص کریِدام وار بعنی نظامي خداي سض 
ْ است ۔ انٹھی ۔ وعلیقایِغان رالہ داغستاني کہ قول فیصل ار درہی 
باب گذشت در ذک رفردرسي می نگرك ۔ اینکۂ اشعارل ےت 


یں کیفغیت چیزیست ررای آن ۔ر شیۓ نظام امام ابی فی است۔ 








ا ٭د ہس لے 
کہ ےس و 





او (  )۴۳‏ اماممثنویگوباں نظامي 
بہن ربرآید قطع نظر ازبنعہ سض در عیار شیوۂ کلامش از قضیۂ كََية 


۰ ارکٹ .- شر 1۹+ 7 : 75 ۰:۰ 2 


ك و ۰ 
مو ججت سب عو اط 'جد ساس ٭ اع٭ 


٭ شاگرٹ رفتہ رفنہ باستنا میرسد ٭ ای 
بلکه اگر ئیکو تاملے بکار برند میقوائند پائت کہ ھرکاا پیشرو: چراغ 
دردست دارہ پسروائرا درمتاع نیک بدست آوردں ر تدے 
چستٹت نہادں آسانہں باشد ۔ دیگم ایی مقّل‌مة خوں مسلم (ِست 
کہ ھرعلم و مناعت بتعائب انظار و تنارب افکار مرتِبۂ کمال مي 
ابد - با ابی ہمہ نام حذاقت وجالت مولناي سد را کہ 
ئضیّہ ایجا بالعکس است - گزہی ”خترعة خود را خودش بدان 
پایڈ کمال رسانیدہ کہ پسیٹائرا دست ففرت و بال بلغدپررازي ازاِں 
کرتاہ آمدہ - لقد مدق القایل ۱ ٭ شعرو ٰ 
گردیگرانى ام ربسیم وزرند لیلگ ٭ این س را بنارنظامی زدند ریس _ 
فیضع اي کہ بعد رھ رھ 8 5 نبودہ است در تصیدۂ 


7 ۵09ھ "" ۱ ۱ ٭ شعر٭ 


وس ین ۶ نے غیب لعباني ٭ 
٭متم ار بیو وت 


ہو مغیّل متنبي بس ری ٭ 


ڑگ 


انی .-(ٌ 7 امام مثلز کردا نظائي 
سی سا ظا مہ ریف سو ر ”ران - رسپ تالیف و . 
تر کاب ۔ رایں جو مفارے جوا مثنوري 7 اص . 
ْ نفائقٴ پیا - و قبل ازر نبودہ افقط مثذوي ار قصہ آغار ٠‏ 
کّ ٠‏ وی - مثل تسغةالعراتیں خاقانی و مڈنو ا رٹم و ڈیگر 





ا قدیم اننہیں۔ بعضے عفے ازین مدا در بعضے مننوی فدءا یاعت ۱ 


3 2 ماس یس جس یر تھا 


شدلا بے ظ٠‏ دیباجڈ شاھنامۂ فردوسیي توحید رو نعت ر منقبت 


اوت رمجچ آوسبب وھ سے از 2 ۵ئ 


می نظامی گنچجویست ۔ ربیل معرلے ر نصیحت نرزند - ر ابیات 


سے سی ےج ری ےتشر ۷۷ 


ساقی نام او مغ ینامہ نیز ار خترعات اوست ۔ ر امیرخسرو ٠‏ 
و جاميی رم آر پبر ظریقشت و پیر“خی کہ نظامئ گذجرني : 
می باشد ھم در دہباجہ یا خائمة مثلوي لزم کردہ ائد ٭ 

الغرض شیۓ نظاہيی رحمة الله علیہ و ہے “جنہد ر 
امام فی است - وک رش خہ مقندا ر پھشوايی زس ۔ ناميی 
2 پیست مثنوي نگرانرا - گرامي استادیسث دامتاںگذارائر۔ 
مٹلخریں را باوي* خیال ھممریي محال ۔ ومثلیّیں را الدیفةۂ - 
تق چہ جال - وفاتِ ویرا ششصد سال بیش است۔ ازلی ہار 
هیے کدام رادان فك برلخاستہ کہ جز از شاگردي دم زدہ باشد ۔ 
یا فلام احدے نسبتِ برابريي درست کردہ بائد - اگر در بعضے 


مراقع یک دو شعرِ منٴخرے پا پار کلام متقبے در موازنہ برابریا 





اپ ( )۴٥‏ امام مثنوی‌گوبان نظاہي 
بجرلکریہاي _ میداں جنگ ٭ کشیدس براسباں جائیش تنگ 
اث زکند سُ ہر و قش یک سر وس 
۲ نت کا و طبلِ جنگ ٭ کفاندن ز ھیبت دل خارہ سنگ 
ھمیی یک سن پر٤‏ صد کال ٭ بیک پردہ اش جلوۂ صد جمال 
. ۱ بتمرینِ آن ناظم اننعسلے ٭ ز کفتار ار شامدم پنیگنی 
1 .. ور اسندبی ٹیل و قالش نگرهہ بشیریں‌وخسرو ‏ مقالش ا نگر, 
۱ دگر ھششپیکر کہ ے گفتگو٭ عریس سخ راإِست ھرھفت زر ۱ 
ٰ غرض ھرچہ او گفت کار تونیست ٭ چذیی شاعریہا شعار تونیست ۱ 


٦ 


چگویم - چقدر کلام امام نظام بطبایع انام ارخاص وعام مقبول ؛ 
(فثادہ - و انظار بزبان ر دل موزرناں چا گرفتہ و کتاب ار بچشم 
و دست تن بودہ و می باشد ۔ در ریاض‌الشرا مذکور است 
کہ اي محمد رازي بسپار خوش ‌طبع ر ہامزہ بود٭ ربا شاہ طھماسپ 
ج مصاحبتہا ریہ + تعام خممۂ نطالی وا و اشعار دیٹر ازای مقولہ 
د ازھرٍس ۔بسپار در خاط داشتہ انٹہی میا طاھر نصرابادي 
نوشته کہ مل وائف خلعغالی از والیت غیت تتج اشعار 


ٰ شی نظاہيی و مثنویی موانا بسپار نمودہ چنانچہ بعقیقتی من 





ایشان نی الجملہ پی بردہ ۔ افثر مان جماومکون ون 
داشت انٹہیی ٠‏ 

از آثار مقبرلیّتِ ظِ نظاہميی است ہکثرت بقراٴت رو مطالعہ 
7 - ان 2٦‏ تا حال سلسلۂ تلبْع ر پبروۓ خمسة او منقطعم سو 


اوج ۴۱م 01 ىسك" نظاہی 
سلطان سض اجز نظامي نبوٹ ٭ مثلِ کر تس 
۱ پیش مر ہے منیذدش ص رض می 59 از پغلہ“خن بریں زخاميی نبوٹ 


عالنجذاب استاذي حافظ اکرام احمد را>ہوري متایں ہضیم 


عليه المغفرة و الرحمۃ کہ بعصر خود در شاعري خصوص صنابع 
ر بدابع ر عریض ر ٹرائيی نظیر نداشله ر روزرے چند است کہ 
غربقی وت ایزديی شدہ درمتیسنر نظاميی و پل گنی ارد 


رسود ٤‏ یڈ 00 


لود دو تلي رنگینِ ×ص ہ نکی اس زمیں سض ۔ 

درہٹیم است پہی گئےسني ٭ 5ورشرائی تر پنپگنے 

۱ خاتم ھ0 غلپۂ بسنان زمیں خی 
ب تواِني ماحب صولت فاررقي در ترجیے نظامی گنجري, 
ہر فردوسسی موی گرید بخطاب او ”رہ 
نظامي بشعرازتو بس برتراست ٭ وو و سی وار ساحراست 


آد 


اس سر مھ ارد جب جح و <9:۲ہٹٹڈگڑ 


چه “حرےبہر دہں ر مذھب‌حلل ٭ لەسحرے کہ بر ساحر آرد ربال 


مضامینں رنگیی عبارات ہیں ٭ ھماىں شوخوءع استعارات ‏ ہیں ۔ 


ا 1۳ءہ۶ئ0+0 کا ا آمیخٹی 
کم حقایقنشائش شلو ٭ زتوحید وعرفان بھائنش شنو 
بھلی پردہ صد نغمہ رإ کرد سار٭ بمسفانں نیارو بزاھهد نماز 
۔جوانرا زدہ چشمژٹ نا ر نوش ٭ بەپیراں اشارت کە دیگرخموش 
بعشائش از حس معشرق نارہ بمعشوٹش ارمشق عاشق نیار 


تظٴُْ 


جا اک چوک یہ ایی وج دسحسدوشمتھر ام 





ء 
ٌ 

۱ 

1 

. 

: 

2 

لَ 

۱ 

52١ 

و 70 7 : 
ال 

7٦ 


سسمکمیئتیچے بج یھ ھ٠‏ ا لے 
ف 


2 ہے جات 


٠ے‏ سبحہد بھی ہارمہ تا تانشہ ن س لق فی سو مھ صحجره یھ میلاکاواجد عطلسیےۓ چہ 


اج (۴۷) امام مثنویگوباں نظايی 


زں ار بہلوي چپ گوبند برخاست 

نیا ھرکز ار چپ راسي راست 
بعضے نوشتہ ند کہ خانة شعر و شاعریی نظامییگذ٘جوي تار ےکرںۂ 
مول وی جاہی و جو ور و الحعق در تصانیف ر کنب 
نظ ایشان داسنانے نیستٹت:کە درو :یک در مصرعہ پا شعر 
نظامی نھست ۔ ظاھرا معلوم میشود کۂ کلام خواجۂ نظامی 
در مزاولت ایں ھردو شاعر بسیار بود٭ بدلیلِ آنهہ کلامے کہ در 
نظر نگدشنذہ باشد ر بسماعت نرسیدہ باشد ترار آی نمیشوں ۔ 
احپانا شو۵ < ایں مذموم ٹیسٹ ۔ دلالت بر 0 طبیعت شاءر 
کذں پعنی فکر آن اسنا و فکرابی کس باھم نرامیتِ دارند : 
رکساے کہ مولوي‌جامی ار امیر خسرر دھلري را دریں باب 
متسوب بدرقہ کنند “حفيٍ غاط اس انٹہی۔ شیج معدیی شیراي 
خودش بطریق تضمیں آورد٭ رگفتھ ۔ ْ * شعر* 
چه شاید گفتا دورِن زمائرا ٭ اخواهد پرورید ایی سفلہ رادے 


٠‏ 0 :خردمنداں پیشیں رات گفڈند 8 مرا اي کاشک یىی مادر نزادرے 


می میگرم اق حر اکٹ درشعرلی متقدمیں بلیہ درمتاخریں ہم 


کا عہدہ علي حزییٴ میپ نہودہ تا آنکه بعضے سر 0 قبیلِ صنعت 


وا انسنہ الك- و ہے داشنتہ۔ در یی "آوٹ٭ ۔ 7 سم 


اج (۹؛۴) امام مثنويگوبانں نظاہی 
و بیشت, اشعار ارا تضمیی گردنں - و کاملاي فی ر توارن (فنادن ۔ 


وشمر اوزإ باندگ تغیّررے در اسلوب یا درلفظ یا دروزں وقائیع_ 


آرردن اگر خواست خد(ست کیفیت ھریکے بخوٹتریںن رج 
در ذکر جوابہا حالبی ناظرانں خواھہد شد ٭ 

1 متتبعبی چناں قدم برئدم پیشوا نہادہ اند کہ مہم 
بدردي گشتہ اند - ماحب فو فان گمْنہ توارٹ آنسث کہ 


ہدەان علم نباشد کہ ایں ار غیراست چنانکہ دریں سر خسرو 

توارِ مصرع نظامیی گذْجوي شدہ ۔ امی رخسرر ٭ شعر٭ 
اي صفنت بندہ نوارندگي ٭ ازتوخداپیٔ و زما بندگی 

نظايں, ٰ کہ *٭ شعر*٭ 
وَرتائَت با فروفرخندگی ٭ خداوندي ازتو زما ان 


مولوي عبد الرعمن جاہی را“ ادر نسۓےؤ پوسفسا ز7 لیا افثر تواكِ 


اہیاٹ و مضایون کتاب شبرین رخسرر نظاہيی واقع شُلف٢‏ ۔ عھ 


مولوي عای ہ ضرم 
ا :مرا اپ کاشکی مادر نمیزاد ٭ وگر میزاد کس شیرم نمیذاد 


مرا لی کاشکی ماد رنزادے ٭ وگ رزادے بخودِ سو 


ابضا مولوي جاہی گوید ٭ شع ر٭ 


ز ار پہلوي چپ شد آفریدہ ٭ کس ارچپ راستی ھرگز ندیدہ 


کات می سے 


ہم 





تچ 5 
- ح 5 اقتتضنئے جج ہے تت9 لمحت تتتے بد جاعہ 
و ۱ ہی کے با 


34 





ہی تہ ہے 


ہے سو حدم حی-صمئجوچی یمج چحلڈڑ٭جوإأمعچیڈ 





ارج ( ۹م امام مثنویيگوباں نظاسيی 
ظاھراست کہ شعرایّل باعتبار اختصار لفظ ابلع است - اما قسم 
سیرم ہے ھی کس نمابند ردرکسوت 
الاظ تےۓ نان ۔ درپی ٹسم نیز شع ر ثاني ھماں حکم سی قسم 
7 کو حالت تا قرل ار یھ اسم پاجم از نوع کن فان 

آنست کہ بعضفے از معالبی شعردیگرے را احد ئماہند و 
چیڑھاے کہ مورث مزید حسن کام بائند برای بیفزایند - ازین 
بابپ ا(ست ایں وردعتا 2 سنابيی ٭ بیت ٭ 

کوٹکگ ا زسرخ رز نشکیبد ٭ مر را سرح ر زكِ نفریبد 

× خاثانيی ٭ 

سر از ہوع لعل و زر نپوید ٭ طفل است کہ سرع ر ز۵ جوہد 

شعرخاقاني بسبب لفظ لعل وزر رنگ دگر عو 


ًَ یست چنا ماحے الدیی آفق۔ رت 


و 
سس ات و گیا ما اخرجۃ حس الأصرف سس قبیل الّبام 
ای ات اابنداع 7. سا کان اش 7/۸0 کانں اقرب آیں القبول:۔ 
وس مر يہ وثلے می توان کر کہ عام باخ _ 
شاء رحاصل زامن وا اشمار اللہ که بطریقِ امثلہ مذکور شد 
مکی است کہ برسبیل توارك خاطرھا باشد انی ملیّیا۔ ۱ 
عبارت تلعیصالفقل و “ختصرالعاني ایذمہ ۔ فانکای الثّني . 
2 ھب تھا قلعیص ونیو آ1 





 گس‎ 


نی ےت )سام مٹٹرکریای نظاميی 


ال از نوع ظاهرِسرثہ آنست کہ شعردیئرے لإ ے ھیے تغیرے ۵ 


ور جو معتہت۔ - و چنین سرقۃ ۱ 


بسپار تا - رایی قسم را شعرالی صاحبثدرت ارتکاب 


ىي نمایند مئربرسبیل و خاطر۔ و نزدیگ باہی قسم اسٹ 


۶ کە معنیں را ہنمام اخذ نمابند ےتغیر ترتیب نظم وجمیع الفاظ 


پا بعضے الفاظ را متراداف بپارئ  -‏ ۔چنالکہ ایںی دو بیت ۔ 


ہولوي جاہيی : : ئت اع بیتا٭ 


بارغم عشق تو مرا پشت درتا کر ٭ درشہرچو مل نوم انگشتنماکن 
ما قسم 2 از ظاھر سرفہ آنست کہ معني رإ ہا جمیع الفاظ یا 
بعش الفاظ اخ نمایند و ترٍیب نظم را تغبردھند - و ابی قسم را 
آغارد ومسی َايَفَء ردرتی فسم اگرشعر ماخوذ از ماخوذ منہ 


ابلغ باشن مقبرل و مہمدورحسشتا-۔ و اگر ھردر در رتبہ مساري ہاشن 


فضل و رجعان آرلیں راست - و اگرماخون ارماخُوذمنہ پست باشد 


مدموع ز صردر (ست چنانچہ ایی در بی ٭ ملا محمد مرنی ٭ 
۔چنائم با رِفَبقأٌ دررہ عشق ٭ کہ مور لنگت ہا چایکسواراں 
سلوکم در طریق عشق با یاران بدان ماند 
کہ ہورلنگ همراھی کند چابلٹسواائرا 





٭ 





۴ 


سمصصوجکوے+کھم اامسخٹ8یو-حححمدہ جب بی سس تن متحائطہ یکو وا 


)٥٥(‏ امام مثذنوی گوتان نظاہيی 
اعت ].- د2 لطافت بسعنٰغ ۵ك چنان 
کہ کرت عرق گشت و بدرپا (فنان 


'تصرفات بلیغہ را کا رفرمودہ و وازم زاەن طبع وردل راصل خویش 


ویٹیم را رعایت کرد٭ میگوید ٭ بیت ٭ 


ززادۂ دل و طبعم اگرشود آک٭×٭ باصلِخریش بتاٹ زشرم دزیتیم 


۔نواشسرالڈیں تقیر در خااصةالبدایم گفلہ افثر افسامٍ غیر 


ظاھر بسبب ۔خفاي اخ مقبول و ممدوحسث بلک از سرقہ 


و اخد در و بتصرف و ابداع نردیلی است ۔ انٹہںی ۔ 


ہو ملا جاہي ٹٹس سرلا الساہي خودش ایی معنيیي رز در بہاررستانں 


ہذکرسلمان سارجي بیاں کردہ وگفتہ ۔ کە درجواب استادان قصاید 
دارك بعضے از امل خوبتر۔ وبعضے فروٹ رر بعفے براہر- اررا معانري 
خاصہ ہسیاراست < و بسیارے از معانیي استادائرا بشخصیص کمالِ 


ْ اسمعیل را دراشعارخوك آرنك٭ - چون آن در ضورت خوئرر امو 


سغوتراع شدہ مع طعی رومام نیست ہے و قط۔ 


معنی نیک بود شاھد پائیززبدس 

ٌ بہرچند درو جامۂ 7 پوشند 

کسوٹ عار بود بازپسیں خلعتِ ار 

گ رنہ در خوبیش از پیشتر افزوں پوشند ٰ 

تن راست آنکہ کہ خرتۂ پشمیں زبیل: ِٴ جی ً 
بد رآرند و ۵رر اطلسِ راکموبں پرشند ٠‏ 


۵ ا 


07 7 


سی 


ہے 
اھ 


ارچ ( ٭٥‏ )امام مثنویگوبان نظاہمی 
ابلع من اڑول" لختضامۂ بفضیلۂ گجدی النظم اراللختضار او اللیضاح 
او زیادة عتا ۷ھ 1 ذرلّه فہومذموم - رانکای مل ابع 
لڈم وٴالفشل لاوّل ء و۵ رآخر حر سرلة گفنه جذا کل 
لا یکوں اذا علم ان الثانی اخك سس الیل بای ُعلم الله کای بسلّظ 
فرل اڈرل حبٍ"ٴٗ نظم - ال یر ہو اي حْذٌ سی للع اماک 
منہ و الفلا۔ مجواز ان یکوں التقاق . والمعذیں جمیعااو 


مجب‌الصنابع 7 هفیٹلزم و خلاصة 7 در ہی نت :_ 
“جمعالغنوں رھضتفقلزم نھز نوشتہ کہ در جمیع اقسام سرقہ اگرشعر 
دم در فصاحت الفاظ و بلاغت معانيی وحس ترکٗبب و غھر آن بہتر 
از ال باشدا مقبول و لحم می شمارند ۔ انٹھں - در بداپ‌النتار 
نوشنہ ۔ ار باب معني گفتہاند چوں شاعریرا معنی دست ۵ھد ر 
آنرا کسوٹ عبارۓے ؛ناخوش پوشاند ار دیگرے همان معني را 
فرإ گیرِ وبلفظ پسفدیدہ ادا کند آى معنيی ملک او گرژد رو 
شامررإ فضل السٌبق بیش نباشد - انتھں - در رسالۂ عبدالوای 
بی سای اسرتھ :اھ رسپ 
دیگرے بچندانں تشرفات حسنہ بکار بر کہ بمرتبۂ کلام جدید 7 
اون از سرقاتا شعریة نیس بلكع مسلےسی ہے اہی:را کر 
امظدےم اھل بدیع ابدام ‏ کوند چنانچە عرني در مضموںٍ ایں 


بیت فرخيی ٭ بیت ٭ 
س 7 


30 





ون 
ا 
ہہ 
رھ 
3 یو 
کک 
١ ۱‏ 





اساع ار (ہ۔) مخز الاسراِر نظاہمی 


یا در صدر و حشو ھردو چنانکہ ھم ار گفنہ ٭ شعر*٭ 
قمري آردستان خاموش گشت ٭ فاختہ از لس فرر ابسناد 
در رافیہ گفلہ کہ ایں تغی رزحاف را عوام سن شعرخوانند انٹہی ۔ 
ںَ : 
چہھ درمدۂ ال حرکت مسمکں خواھد ہود ٭ 
میرزا تتیل بدرباى‌لطافنت گفتہ کہ ایی دزن مثلوي سواي‌ذکر 
حلات عاشق و معشوق طرف ھرچیزاست اللہیی٭رھکذانی معیارالبلاغہ 
)١(‏ بریںوزنں است خؤں‌|لاسرار امام مثنویگوباں نظاہيی 
بے - تاحال کدامي ‏ مثنويی ار متقدمان عہد امام برین رز 
ندیدہ ام ۔ ابراھیم تثوي شا >خزں نیز گفنہ کہ - پیش از 
“مخز الاسرار کٹناے دریں بعر تصلیف لذشلہ ٭ انتہیی ۳ 
شیج نظامی ایی ذسخۂ ملبرلۂ را بامتدعاي سلطان بہرامشاہ 


" اسر 00 والی لوم پیراہڈ تصنینب دہ ۔چنانکہ عت رمانی 
در مظہراسرارابی حکایت زا نظم کرد - و مي آید > ماقم سخ _ 


ایی ابپات بلند است ٭ شع ر٭ 


رن مد 7 
بسم الله الرحس الرحیم ٭ هسے کلید در گئے حکیم 
٦‏ فاتحةۂ ۶۹۶ 0“ بررِ حم . 





آیه 00 نیہ ارمضامیي عالیة معاوف و تی سے ً۰ 


۱ 2 ۳ سفت اطیفڈ 0 بئینں است ا سوجیٹپن ت تےےں العرش کر ۱ 





٠‏ ,آسمان اولی )۵۸۶۸) تیم ضعرستع 
انٹہی۔ در تج خمسة نظامی پسرائرز میں مطي نظر می باشد ۔ 


ک. او بعشے بچا کہ صورت سرفڈ مدمومة مشاهلہ می افند جزم بدا 


نمٹوانکر۔ چہ دربعضے لاس مآ احتمالِ الات کاتب نبزھست چذانکہ 


احثمال توار۵ در ھمہ آقسام آى ۔ کمال اصفہانی گوبد 7 شٰغر ۱ 


نگر توارد خاطر کە در صجاریي آن 

له ملک اسث کەکس معترض شود برري 

دو رإھررِ کہ براۓے روند بریلگ سیت ْ 
ہے عجب تباشد اگر اوفنند بيی بر 7 


ان شر 
ہر و یں ر ضط 7 0 
اسان او 5| شرع مطوی ارت 
“٠٠‏ ظ ش۔ مفتعل مفتولن فاعالت ‏ دوبار٭ وجایزاست دریںی دزن اپنکہ 


مکسوف یعلی سی فاعلرىی بجلي رشن موٹویت آیں - جامیيی 4ك شع ر٭ 


پن کت به ارپنے گئے ٭ بە کہ بدیں‌پنے شوي گلرسئ 


پہر تو پنےا بەپنے آصملہ ٭ طبع تو زیی پن رنج آمہلںہ 
کے مقطوع بجاي مطوي آید بآہیں تسعیں بعني مغعوای 
بچاي مغتعلی خولاھمیں درمدر چنانکہ نظامي فرماہد ٭ شعر٭ 
کاخرلاف سیت میرم ٭ دہدبۂ بندگیت میزنم 
خواہ ھمیں ۵ رحشو چنالکہ خانانی فرہوٹہ ٭ شعر٭ 
حاة ار گم شود ارزلف تو٭ خاتم جم خواعيی تاراي آن 





ود 
“یع 


چیہ سی ہی جچدفٹوعسہ 0۴ 





آسمان ارول 0 و اسر نقائی 
وحیي‌ترجمان ارشاد شك کہ معنيی در طبیعت شاعر الہام 
غیبىست ے تابید ای حاصل لمیشود ۔ 0 نظامیٰ 
گنچوي در مخز السرار ابی حکایت را تلمبے نمودہ ‏ ٭ نظم ٭ 
قائیەسلچای کہ علم برکشند ٭ گئے درعالم ٭ خی در کشند 
خامہ کلیدوےکہ در گنی راس ٭ زبر 7 مر سی سلی راسٹ 
زاتش نفررتچوپریشال شرند ٭ باملک از ۳ہ 
بلبل عرند “خی پروی ٭ بارچہ مائند بایں دیئری 
ےت مراك ازطایفۂ “حمود شعرا ۔ ر دیگرِی اشارہ بطایفۂ 
مذموم - انی دربعفے حاشیة ایں کتاب مستطاب بنظر آمدہ 
کہ گن حکیم صراد ارسر فائہ بموجنب خر حضرت خھرالبشر 
صلی الله علیه وسلم : 7 (لفاتحہ کنرز سس کنوز العرش دو اگر 
گنی حکیم مك ار- وللہ تحت العرق کنڑ۔ ا 
اسب است زپراکہ مطالب مندرجة اپ کتاب ااسرارِ مکاشفھ و _ 
مرائبة ملأست لہذا تذبیہا ات خود میفرمابد کھ لی نظامیي ٠‏ 
اف ر ‏ +خواميی کہ امرار مستودمة باطری خود را درقید نظ آي ۔ 
باب کہ بہ۔بسم اللۃ- کہ کلید گئے عرش حکیم یں است ابتدای 
کتاب کن تا دای مطالبے کْ ارعرش آرردۂ باحس وجہ نمابي ۔ 
- انٹھی ۔ کال خجندي نے مصرع دو بسملہ سس 


سیب سب پص مت سال لات 





(آ وهخْذ| فی الوٗید و المدار و الکشف و البرهھان ‏ 





1ا اول )٥(‏ .. مغوں السرارنظامی 
جات لت الشعراء - ر دربیت درم فاتعافکرت دلالت بریں 
دا ۔ در خز‌الفوابد نوشنہ منقولست کہ چوں آن حضرت صلی الله 
عليه ر آلہ وسلم بمعراج رفنت زان مسکاۓ دید مل × فرموں 
راع سیا کیہ تح ایام اھ ان 
“خزن معانیست ۔ رو السنة شعراي امت تر مفاتعش ۔ فرسوہ 
چھزے ازیی گنجدان بس هدیہ کن - جبریل علیہ السلام در شعرازاِں 
آوردہ گذرانید ۔ آحض رت در خاطر داشت۔ آخر اہر روزے بای 
ان ثابت قرطابے ساد عطا فرسوٹ کہ یرم الجمعہ ثصیدۂ حمد ر 
نعت گفته آرري سان کاغذ از دستِ مبا گرفٹہ ن۱ 
خدمت ببوسید ر درخریطۂ پیرٹی گذاشت <اڈّاقا فراموش لمود ۔ 
چون روز جمعہ رسید طلسب فرسوں کہ قصیدہ ؛خوائد - چوں نگفْتہ 


بود - از پاس ادب چیزے نگفث ر فورا برمنبربرآمدہ ر کاغل سادہ 


ار خریطہ بیریں ب رآررد٭ فی الیدیہہ قصیدۂ پکتال فصاحتا رو 


بلشثف خوانں آغاز کرٹ - حسب اللفاق ھمان در شعر کۂ جبریل 


در معرے بآىصاحبالمعراي دادہ ہود منجمله دیگر ابیات از 


زبائش برآمد ۔ آنحضرت فرہسود کہ ایں در شعر غیر ازمی کے 

نمیدالنست حاا جبریل در طبیعت حسان القا کرٹ ۔ معلوم شد 

کہ بدیہہ قصیدہ گننه انشاد نمود۔ آنحضرت صلی الله علیہ و سم 
(٢۲ِ : :‏ ۱ 

بسپار حسیں فرمودہ درحق او دعاى خیر کرد ۔ ر نیز از زیان 


3 


آسان ارل (۷ہ:) “خزن اسرار نظامسيی 


عتیں؟ کت ر توائیں دقابق تع وف - چوں اشعار شیج فریدالایي 





پ0 عظّار و موٹنا جاللالدین ررہيی ر شیخ فغرالدیں مراقيی فدڈس 
۱ للَّه اسرارھم وامثال ایشاى - وابی نوع شعررا 'جہت آن اسرار 
خوائند کہ معانوع آن بربپشٹر خلایق ہوشید: باشد جزبدستیارى 
ترفیق الٰہی و تایبد جذبات امتناھی بسرحد ابی “خی ننوای 
- اٹھیں ٭ شعر*٭ 


: برشەر او نذشستہ ملس ٭ نی مس او شکرآلی کس 

نے درہںحر سپر افکند ٭ خض ردربیچشمہ سبو بشیند 

۱ نامة دو آمد ز دو اہوسگاہ ٭ ھردر مسچجل بدر بہرامشاہ 
ٰ در نامۃ ارہ است 'عدیقة حکیہسنائی کہ بنام بہرامشلا بی 
ٰ مسرماد رو پرداخنہ تشد - رھمیں *خزیالسرار کہ بنام 
ٰ 7 بہرامہشاہ ز نمی ساخثته شد ٭ بیت ٭ 


_" 
ا 
7+ 
: 
ا 
و 
4 
گا 
ا 


- 
ا 
ٌ 


سے سا سنادہ کە شعرار ھپ چو زر ہي 02 ۶" 
یلست ر“ ر ”خزِ رق کم پیوچسہا برالما 
گج ) ملڈ حسیں واعظ کاشفي درہد|یعاافگار ذوشنہ کة منقدمان, ۱ 
گفته اند کہ ابدام آئسٹ کە شاعرمعذیع بدیع را کسون لیڈ جول -.'' 
پوشاند ومعنوع انگیزن که دیگرے مثٹل آن نیسته باشد الثوی و 


‌ کڈ فی ۰ ٭چھع)لصنایع و ھفثدقلزنم 








آسمان ارل (٥ہ١)‏ >خز‌السرار نظاييی 
کر حکہے زنظامی سوال ٭ کای بسرگنی معانی مقیم 
ھست درانگشتِ کمال آن قلم ٭ پاکۂ عصاپیست بدست کلیم 
دریں کاب بعد از توحید دو مناجائستا و چار نعت و٥ر‏ بعضے 
فسم پنے ر بھان معرلي و مدے فخرالدبں بہرامشاہ ماغان روم 
و وجۂ نظم کذاب وفضیلت سی و س“خنوراں ۔ میفرماید ٭ شعر٭ 
شاو ق2 0 ٭ مغخرآفای ملک فغخردیں 
'یکدلڈ 07ھ و ھت‌گا× ٭ نقطۂ :ىہ داپرہ ا 
آنمە زبہراہیی ار تد زور٭ گور بود بہرۂ بہرامگور 
خاص کن ملکچہای برعموم ٭ هم ملک ار ر هم شلاررم 
سس کە سرابندۂ ایی نوگلم ٭ باغ تر نغزنوا بلبلم 
ا مل کس ننذیرفنه ام ٭ اْچە دلم گغت بگو گفنہ ام 


شعبدۂ ‏ تازو برانگختم ٭ ھیللے آر قالب نورلخام ٭ٌٗ 


|شارہ است باجویز وز نو از برلی مثلوي ۔ و مثنویہاي پیش 

از نظامبی گنجری رر سمندرزاہہ ومثنوی معنري ۔ ہیشٹر بودہ۔ 

و ہوزں شیریں خسروو ھفشپیک رکمٹر ٭ بیہشا ٭ 
مایة دروبشے و شائيی زں جوو؟ افرر انی درو 

ملا حسینِ راعظ کاڈ غی در بدایعالفکار رقم فرمودہ - کہ آسرار جم 

سراست و سرچیزے پوشیدہ را گونند.ر در اصطام شعرے 7" 


مباخيی " ست رہابيی و‌ مواجید س“حانيی ر منبيی از قواەد 
ا 


مسیب یڈ اس خت 


٦ 
١ 





ےر ہج 1٤:>-ص-صص‏ 0 گل 


آسمان اول ۱ (وہ) ”خرن السرار نظامييی 
سییکشانے کہ بزر مردہ اند ٭ سُة ایی کار بزر بردِہ اند 
ھ رکہ بزر نگ چوں روز داد ٭ سنگ ستد لعل شبافررز داد 
منکہ دریں شیوہ× مہمصیب آمسدم ٭ دیدنم ارزد تراقت آمدم 
شعر ہی ٴ ضومععبذیاد مد ٭ شاعری ار مصطبه آزاد شد 
زاھد ورا مب سوي مس تاخنند ٭ خرقہ .و زنار درانداختند 
سرےخ گل وغفچہ مثالم ھلوز ٭ ح باہو غتا شرز 
گر ینمایم ہی تارہ ا ٭ صور قیاست کم آرارۃ را 


ھرکۂ وجود اسٹ ز لو تا کہری ٭ فنہ شود بر یر جادوسخی 


صنعت سی رہ 6ر شکیبں سك حعرمن ى آفسون ک0 


زھرۂ ایں منطقہ میزانيی است ٭ 00 منطق ررحانيست 
اھر عم سحري رھ جو و سی سا ر افارزظ شد 


: چانور از سجر حلل م۷ استی‎ ٠ تل ۵" ۔خداںماست‎ ٦ 


مت بعد ازاِن چہار خلوت وبیسی امقالہ در انواع پنو سردملد نو 
حکابات عبرت آپات اہ درآخ تاب اشعار با 7 زمان ٹ ننۂ ۱ 


می نماید ٭ بیت+ھ٭ 


جم 


انیم دریںحجله خراعي است ٭ جلوگر چند ھی است ئع.,ْ 
شس کرس یس مت میپارد کَ 


کے دش ذوزیاست+ د سے ہرد ملکہ رات َ 


آسمان اول ۸ہ ضر اسر نظامي 
-. )ر( 
آی بدر آوردە رغرنیں. علم ٭ ریں زد٭ برسُۂ رمی رم 
گرچہ درا لّہ خی چوں زراست٭ سُمۂ نظم ٭ن ازان بہٹ راس 
ےو پر یت اس ف 
شیوہ:غریب است مشو نامجیب ٭ گربنوازیش نباشد غریب: 
ایل خی رستہ ترار نقش باغ ٭ عاربتافریز نشد چوں چراغ 
و اشارہ ےت خود میکند و شاعراِِ ستایشگئر تصید:گو را یاد 
مي آرں - ر درآنی رثت عمیںی تصیدگربی شیوع داشت چنذانیہ 
در متاخرین غزلہرابی ا ٭ بیت * 
گرنچہ بدیی درگہ ار ایندگان ٭ روي نہادئد ستایندگای 
راھرراۓ کہ دریں رہ روند ٭ گر سض از سسخی بشذوند 
پیش نظاہيی بحساب اپستند ٭ ار ا اہی دگراِن کیستند 
بن منزلشان مائدەام ٭ مرحلةُ پیشترث راند٭ام 
ٹیغ زالماس زبان ساختم ٭ ھرکہ پس آمد سرش ائداختم 
اي می شاعرانی هھمعصر را پس گذاشتہ مرحلهُ چند دریں راہ پیشتر 
رفنه ام - و تین از الماس زبا تیزببان ساختم هرکہ در شبوۂ مخذوري 
ومثذوي گوبي تب کرد سرار انداختم- آرے چوں امیرخسرودھلوي 
وملجامی' برابر او نڈوانسٹند ۔رنت دیئرلی کچا باشند ٭ شعرہ 


گرچه خود ایں پایڈےھسریست ٭ پاي مرا ھم سربالتریست 


ا اع شد ے صغررار ۴ گر ھمۂ مرغ آمدے الجیرخوار ۱ 








کڑھ ' ھ٭"تب" (٤)ن.‏ گر 


ُ 
7 
1 


7 
9 
7 

۱ 

۴ 

: 

7 





پمہوہ ابچوسمعیستی من اصچے یت تو یا ا سخ ا 








آنماواای۔ ۰ )۷۱( مخز الآسرار نظاميی 
هزار دینار سر وپنی اشٹر اھوار اجایزہ فرستاد -۔هذا ذکر 
ني نار جہاں‌آرا۔ روفی جوابھ و حر مثنوي لسر الدُھلوي 
و خوإ جو جر اي کے و مرصدالحرار ز اي سیر مرشد 
البرار لبيی اِسعٰق ا لکارررنيی 7 منظوم ۔ انٹھی ۔ آزاد راد بلکراميی 

در خزانۂعامر گویك کہ شیج *”خزراسرار بنام بہر مشاہ ری 
گفتہ ر پني ھزار دینارسرخ ویک فطار یس ہے پافلله - 
دریی جو ھت ورحق ندرافزاہی موزرنان بجا 
خی آ0 فان ف الخ بلبل ھا ٭ شعر٭ 
بر رازے کہ “غیگسٹریسٹ ٭ شاھدے 0 ز پردڈ پیغبریست 
پیش رپس قلب. 0ھ 0ھ" شر آمد× پیش انبپا 
شعر برآرد ہامہپری نام٭ الش و اہرء الکلام 
سا کہ نظر بر “خی ائمندہ ایم ٭ مرد٤‏ ارہیم و بدر زندہ اہم 

و ڈرلمتا گرید_ 7 رف 
بوں درپی گنی فیررزنخشت ٭ تا کرنے زسراي: 5 
رم نے است کہ در روزکار٭ پیش وھد میوہ پس آر بہار 
انٹھیں ٦‏ بخطاب حضرت قورت رب العالمیی ایں بیٹ چۂہ خوش ٰ 


خرصمودلا 
ہوي کزان منب رلرزاں دھی ٭ گربەر عالم دھيی لزان بھی 
خسرو رح مرن معنيی گفنہ ک .00 020 5 





مصسمواپسسجے 
کومًٌیمییپہیى+ىثی‪یششسشحشسش یت 


(0) ت٠‏ دایۂ از پرڈو الخ ١‏ (۲) ٹ ۔ ال 27 )۳ اي گل وشکوک ٦‏ 


* رر * ک7 


آسمان ارول (٭۹) مخزن السرار نظاہيی 
انچه نہ از شرع برآرں علم ٭ گرمنم آن‌حرف دررکش قلم 
گرنہ درو داد سی دادمے ٭ شہر بشہرش نٹ فرسنادمے 
سرغ قلم لاپ اپرور کردہ ٭ ب رس رفرطاس دوپربا رز کرو: 

پاي زسرکرد و زلپ درفشائد ٭ مخز اسرار بپاپان ‏ رسالك ۰ 
بٹ حقیشت 00 ۷ پپیسٹش‌رچہارم رہ فوت 
وت شللا ای زما ن پ2 پانصك و 027 ازان 

“س70 سیں ى پیشٹر از صر ٦‏ رسید 7 
۱ شٹرکہ ایی نظم حقایق‌نظام ٭ گشت بتوفیقِ ا تمام 
گزھر درباي گرامپست ایں ٭ “خزں اسرار نظامیست ایی 





. بارخداپا ز کرم عفو کی ٭ ارخلل ر سہوز صاحب “خی ٘ 
وآنمەبودطالب ابر نظم خوش ٭ درخطجرہش قلم عفوکش 1 
در نظر ھرکہ رسد ایی کلام ٭ خاتملش خھر ہود والسلام می 


ابر شعر٭ شکرکہ ایی نامۂ ال در آخربعفے ‏ سفۂ گلستان سعد وی 
شیرازیي رح دیدہ شد پس پا احاقیست پا توارد ۔ و مستعار خود 


ننواند بوں چہ دعدي رح دراےر آنں نسۓڈ منبرکه ہعدم بات 





تصریپ, گر۵ن و فرسود٭ہ ۱ ٭ شعر٭ 
کی جاما -خعروتو پوراسان و ‏ ارعاة مرف خرن 

درکشفالظنوں آودہ - مغؤں الاسرار نظامی تمہ 

لبہرامشاہ و اڈمہ فی ارم و عشریں من ربیع ال سنہ )٤٥٥(‏ وبرا پنی 
)٤(‏ پ۔ دو ا (۴) ازااچا تا آخ ودر بعضے لسوہ پر 








نل 


آسان ارل ( ۳٭  )‏ مطالانوار خسرر دھلوي 
٭ نظم ٭ 

شاعري را سہ چیزمی باہد ٭ تاکە اشعار برمرادِ آید 

طبع رأعصیل ر فیض بزد'ی ٭ ھرکرا نیست ڑا مخاید 
ایی شر درکتابخانةۂ دھلی است و ھم در کذاخایۂ سرسیٹيی 
نمبر( ۸۲۹ ) آما نالمام ۔ و پکے از کے ازابراھیم تنومي :نے 1 جا 
ایی ھردر در کنابغانۂ دهليی 

(۲) ربرین وزنست ےت سو 7 
در برابر ‏ خزن السرار گفته ۔ نام او ھت و لقب عیں‌الدیں و 
تك الله ۔ چہ پدرار ازامرزذيی تیباڈ لچیں بودہ کە از اترك نواحری 
بلج ند - و -." قیامت بہ محمد کاسەلیس كلٛ| جح : 
ردرشعرا ملقب بطوطوع ھهند ۔ .زاد زاد بائراميی نوٹنہ ال کسے 


خمسۂہ می نظاہميی را جواب گفشت |اہپرخسرر دھاریست سپس 


خواجوي کرمانی انتی در بہارستان مسطور است کہ خسور 


۱ 8 و ای : م0 0 ۱ ہو ا 

دھلوي در شع رمثفنی است غزإ و ملدوی ورزیدہ ر ھم رإ بکمالی 
پا 7 +۰“ و نی 

رسانیدہ ۔ ھرچند در قصیدہ ب؛ۓ انانی نرسیدہ اما غزل را ار وي 


گذرانیدہ - رات خمسڈ نظاہيی کسے به آزر نگفلہ انٹھوں در خزبنۂ 


الاصفیا آورہ٭ کہ تر افعار فی البدیہه گفتی طبعش اچخان, قادر 2 


ہود کہ اس مطلعالانوار کہ در 2 نے" شیخ نظالدیں 


گنہوري فرسودہ است در درھفنہ تمام کرد ۔ و ایرں رتجۃ ر شیریںکامي 


معحض اررا هَ برک اک دھي پھر ررفاضمیرِ و کچھ " 


نے 


آسمان ارول )۳( >غزں‌الاسرار نظاہی 
تین خرة :مور عالم گل ہ ٹرے۔ بالا کن گھ ازائي: رر 
میر مرتضی ری راست وو 
بپا رتیب کہ قسمت برادرانه کنیم ٭ جہان رھرچندررھستارتوبارازہی 
ملا طغراي مشہدي در آشوینامہ نوثنہ ۔ شیج نظاميی چون 
درمدینڈۂ “غذوري گردیدہ ارخمسۂ مثنہات بہ بنجتنی پاك 
دم یہو در کالہ رر تطق بطلت ھن بست گر 
نامائنيی از نزدیک دا کلامیش 000 ۱ 7 تطعہ ٭َٗ 
.٭خزں ار نھ چنار‌رتیة اسرار گرفذت ٭ کہ نگوبند کلامش بنظرآیەنماست 
مصرع او لآ ‌بسملڈراگشتدرم ٭ مفثییایں ×خ! زعلم حقیقتطغراست 
شر ح ”خزنں الاسرار پکے ار محمد کت رسٹم بی احمد ہرىی *حموںد 
إلاخي- ر درو نوشتۂ کہ شی نظامي اعجوبڈ جہاں و نادرۂ گیہانست 
چنانکہ جسرو کہ پکے ار عجایب خلقت خدای تعالی بودہ در 
حمسہ مدے آو فرصمودہ ۱ ۱ ٭ شعر٭ 
نظاہيی کااعیواں راخت در حرف ۰ 
ھمہ عمرش درای سرصایۃ شد صرف 
کر ہے چنان در خمسہ داد اندیشہ* را داد 
كە با سبع شدادش بمتثت بنیاد ْ 
زخوبيی گوھرے ناسفتہ نگذاشت 


وھمہ 1سباب شاعري شیۓ نظامي را جمع بود انوري گوید 


١ 


بے 
ومجسکسککومحجمہ اد ا ا 


آسان ارول رو مطلع اانوار خسرر 
ہبرھمیں قول فیصل اند والغ داغستاني و آذر اصفہانی و صاحصب 
۰ الْموات و شرع الشعرا و غیرهم کماسر۔ خسرر ملکِ “غنوري 
رحمة الله علیۃ شبا جمعۂ فوتصك شد× ا(ست در سنہ ( ۷۲۵) 
خمس وعشربی و سبعمایۂ ۔ و مد عمر وی ہفقاد رچہارسال 
ہوٹلا اسث۔- ر در پائیں شی خودش ۵فض کردٍە (ند - طوطری شٹرمقال 
ماد تاریخ رفات ‏ درہدارنيی مسطوراست۔ خسور شاعراِں علیۂ الحمة 
والإضوان خمسہ را درسنه (۷۹۸) ششصد ونود ورهشت بنام 
سلطان علہ الدّیں در مدت دو سال تمام ساختۂ و ازلی مطلیلانوار را 
در در هفنہ گفتہ۔ سولانا شہاب معسائيی در تارپیز رفات ار تطحة 
گفٹہ برژختة سلگي نقش فرسودہ بالی مزار میرنصب ساخنە و 
قطعۂ ایں است ۱ : ٭ قطعۂہ ٭ 
میرخسرر خسر ملک سس ٭ آن م“حیظ نشضل ر درباي کمال 
نثراو دلکشتر از ما معیں ٭ نظم ار اي تر از آب نال 
بلبل ‏ دستاسراِي بیقریں ٭ طط شفرمقالِ بھمثال 
ارپي تاری سال فوت آر٭ چوں نہادم سر بزانوي خیال 
شد عدیم الیثل یک تارہع ار٭ دیگرے شد ۔ طوطیی شترمقال- 
عطاۓ مطلملانوار ٭ بیت ٭ 
ایس الله ا الرحیم ٭ حطة قدس است بملک؛ قدیم . ٠‏ 
٥‏ در ترحید باريی تعالی ٭ 
معرفت آموز شناسندگی ٭ معصی تآمرز ھراسذدگانی 


۹ 


آسال ڈول _ (  ))۹۴‏ مطلیلانوار خسرر دھلوي 
شد× کہ سلطان المشابپ نظامالدیں دس سر ارراا عنابت 
بدھائش انداخنہ بود انٹھی درلت شا نوشنہ خمسۂ امیرخسرو 
گوبند هژدہ ھزار بیت است و خمسة شیج نظامي بیسٹ و 
ھشت ھزار بیت۔ ھرآبنہ [؛جار در فصاحت و باغت مطلوب سی 
۔ومرغوب- خواجہ خسروپادشاہ عاشقانست ۔ ازائش خسرونامست۔ و 
٦‏ مل “غنوري اپ نامش تمامست۔درحق اومرتیۂ مض گذاريی 
خٹم آستر أمی رزاد: 000 
نظامي تفضیل دادے ۔ و خاقالى مغغور الغبیگ نار اللَّ برهأنۂ 
قبول نکردے و معتقد نظامي* بیدے - ر درمیار ابی در پادشاہ 
بکراٹت جہثت این دعري تعصب دست داد ۔ و بسبب خستیں 
باہم مقابله کردہ اند - اگرآن تعصب درب ریز بودے خاطر 
نقادر جوھربان بارار فضلِ ایں روزگار کہ عمرشان بخلود ابد پیوستہ 


باد راہ ٹرجپے نمودندے - القصۃ معانبی خاص ر ازیہاي امیر 


خسررِ دھلوي ر “لہا ي پرشور عاشقانڈ ارآئش در نہاں آدەمي میزند ۱ 


وت سرا مد روزکار او ما جامي کہ استادی و حکمہی او نز ھمه 
عنام است را ترجھے نمودہ ر ہنیگن نظامي را پراز درر گوھر 
ترمرداار خمرور ارز می چنانکە گفتہ ٭ شعر٭ 
کفش بوہ زانگولہ گرھر تہی ٭ زرش ساخت لیکن زردندحيی 
زر از سب 7 چند برثر بوٹ ٭ بے سے ار در و گوھر بوٹ 


سم سی دسر بد 











۰ دیدەلیست کت سخْذْهَڈار 7 شم ازو گذاشت ٭جھدني‎ )١( 


سک 









کک او وو سد موک 


کے شی مھ عو یں و 


حی ےم سیک ۔ چ یھو گرا چیر چیہ 


کہ 


ہے ہے یہو سیچد‌ ہے پچجچو سج سیت یی دو ی 


٥ 
ٰ 
٥ 





یوت ببدصج ہچ جع ھتوی یں ۔- عم سے ہت چا 


٦ 


آسبان ال ) ۷ٛ۹ 4 مطلیالانوار خحسرو 


نعرازنان دولتا نوعلقا یھ" بطرول البقا 
٭ در مقالة ارلں ٭ 
قول سه کس نیست بدھر اسٹوار٭ شاعر و قرعەزں ر اخترشمار 
خسور می کوش ہوا صواب ٭ ات شود ترٹ خدابيی خطاب 
بدارنی گفته کہ در ذفحات ار سلطان المشای نظام الاولبا ئدس‌الله 
سا العزیز نشل میکننك کہ ربز قیاست ھرکسے بچیڑے نار۵ و 
نار بسوزسینۂ اہی تركاللہ است ۔ رو می رخسرر غالبا بابی 


معنيی اشارت میفرماید ٭ بیت ٭ خسرر مس کوش الج انٹھیں ۔ 


رھم خسررن فرماید 7 ٭ بیت ٭ 


۱ 
ہر زبائٹت چوں خطاب بندہ ترکادلہ رفستا 
+۰٦‏ 7 ۰ 0 
دست ترکاللہ بگیر وھم باللہش سپار 
چوں مس مسعیں تر دامع ھمیٹم بس بو 
شیج می بس مہریاں ار خالقم اآمرزکار 
٭ در مقفالً چہان ٭ 


دولنشاہ گفلہ کہ در توحید ایں بیت خاصۂ امیر خسرو است ۔ 


وسسم 
7 


خاں آرزرُ در سرام نوشتہ - گوبند کہ بعد خمسۂ لن مر خسرو 
خمسة میرزا ہسبي یں بیت ”ہما ھاورمثل ب رخسة 
شی نظامہيی ترجیے دادند۔قوسی ابرانی شسئٹري گوید کہ ای عبت 
کہ بیست رپنی ھزار بیت شیۓ کہ هربیت بانظم ربا دعوی 


7 : 


آسان ارل (+ہ) مطلع الانوار خسرو 
زندۂ بائی کہ جہاں آفریدك ٭ کی مرل آں زندہ کمچاںآفرید 
انور بائزا ىٍ شعري نمود ٭ عنصربانرا بربامی ستمد 


کب دو جاور وہای ے اعت سوسحم جے یف یں ور ات 


گرھمہ عالم بہم آبند ٹنگ ٭'بە نشود پلی پئے مور لنگ 
جملہجہا‌عاجز ہک پای سور٭ وای کہ بر قادر عالم چہ زیر ۱ 
بہ کہ زا٭چارگبی جاں خویش ٭ معترف آپیم بنقصانِ خویش ۱ 
٭ در نعت ال ٥‏ ٰ 7 
ابلقی ‏ ام در آخريہش ٭ زاریةڈ فقر تفاخرِہش ۱ 
گیسوي ر رر نور و دخانش بھ ٭ ابربی اربا ما نوں و الم ٘ 
درمدے پیرخروش سلطاں الیشایج نظامالّدیی ارلیا نی سرت : 
سًُ کارش بفروع رو اصول ٭ تابع ال الله و قال الرسول 
عیں شربعت بطریقش در است ٭ شرع اگرعبی نباشد شراست 7 


درپئئی خود رإ بصنعت شاعري نظامہی ساختہ 


٭ درمدے سلطان علءالدیں ٭ 





. بھۓ نہاے کە تو آبش دھی ٭ میرۂ شاخش نبود جزبہيی 
٭ درصعت “خی و “خذور ٭ 
ملک سض کان صفت برتربست ٭ نسۓغ دیباجة پیغعبریستی 
و انچە کند اھل سخ بازبست ٭ عجزہ گ رنیست کرامات ھست 


یں 
٭ در خلوت درم ٭ 
2 





ا 
ٰ 
مق 
ا 
1 
ا 





سے وتوہ 


اسان ال )ە) مطلمالانوار خسرو 
: : 1 ,۷ - 7 
نیز بذکرشیۓ نظامی قدس سزۃ آرث× کەه چوں خواجہ 
امپرخسرر بجواب کاب ٭مخزں‌الاسرار کناب مطلعالانوار تصنیف 
گر ر درري نوشٹ ٭ شعر*٭ دہدبڈ خسرربم اہ ار غیرت ایں ”خرى 
نظامالدیی عمایت ری در رسید ر آستیں مبارک خود درپیش 
شمشیر بداشت ر آستیں آلحضرت فطع گردید انتھوں صاحب, 
غیاث در مفڈاچالکڈوز رقم کردہ گریند چوں حضرت امیرخسرر برقبر 
حضرتا نظاہيی رفذہ أیں ہپپہتا خوانك* شعر*٭ دہدبہڈ خحسرریم اد ٭ 
۱ 7 ۱ کے 
نظاہيی و آنگہ ابہچنیں قلمات ے اد,ہانہ بر زبانی آررڈن ا(ستبعادے 
ثمام دارِ - حقیقت آنست کہ پیشٹرمنقول شد ۔ شاعرے گفتہ 
٥5‏ نظم 7 

تیغ نظا کے برآمد ڈم ٭ از سم ے بی قے 

یع نظامیے ہہ برامك چو برق ٭ از سرخسرر سر مو بود فرق 

ملا رخش راست دوپیک رشدے ٭ گرنشدےإجۂپھرش چو درق 

٭ در خاتمة کلاب ٭ 
7 ہ٦‏ کڈ : آھ - 

بر سر ھرنامہۂ کہ |آصف نوشت ٭ قد رحم اللہ سك انصف نوشت 
تا ٹل ار : ھ شعر٭ 
از اثر اخٹر گردوں‌خرام ٭ شد بدر هفنہ اپری مة کامل تمام 


برابري میکند یک مرتبھ بای بیک نیائلند معہذا مضمون ایں 
بیس از خاقانه بنلئسٹثیث 1 در چند موضع تگرار تمودہ لہ شعر*٭ 
مرغ کہ آبکے خود سر سوي آسمان بر 
گروبی اشارٹیست اپں بہردعاي شاەا را 
(نٹھیںی در سب نظم کناب اشارہ بحکیم نظاميی رتلیع ٭خزں الاسرار, او 
کرٹہ و گفٰلہ ٭ ہیت ٭ 
آنغ ذمط آرم کہ ھمہ ناقداں ٭ فرق ُدائند آازیںی ٹا بدانں 
کركبڈ خسرربم, شد بلند ٭ غلغلہ در گور نظاہی فمند 
دریعقے ذمخہ ۔ دبدبة خسردي الع >حمدفاسم ھندرشاز استرابادي 
مشہوربفرشنہ درتاریۓ خودش مي‌آرد کہ در تدکرالاتقیا مسطوراست 
درالوقت كەْخمسۂنظامی را جواب میگفٹت۔ ر سلطان‌المشایخ از باطری 
اپشان ترسانیدہ منع کردڈے و امھ رخسرر در جواب گفتے کہ در ہذاہ 
شمایم آسییے بس پرسد۔ قضارا وفتے کەاینں بوٹ گذث ٭ کرکبڈ خسروبم ن3 
آئعغ برهھذه حوالةً امیر خسور شد ۔ ر امیرخسرر 5 شیۓ ار شی 
فر پدالدیں مسعود گنی شر بزباں آورں - دریں صورنٹا دسئے ہیدا سك 
۰ 3 : ‌ 
درانجا بر رسید ۔ وامیپرخسرو بغدت شیج آكء خواستئ 
کہ اظہار آن حال نماید - شیۓ سر آسلیں بدرنموٹ ٠‏ م‌بعد 


|مپر خسرر سربہزمیں نہاد و ذعا کرں اٹھیں و >0 خزینۂ(لاصیفا 








لے جو نہ 7 








75 
۔ھ 
سا عو عمممر تل ىھت می اس ہس یی ود وچ ہیی 


ے تجمہ عحجموچجھچ ہے 


سج ہے ہب یإ ×جووس اجب کا 





پک ۰ 


آسان ارل (ہ۷٢)‏ قران السعدیری خسرو 
دل مرک چہ دائد وا ٭ ررے دربی گم که چہ خواند ولا 
کی مکی اررا ست ز نو تاکہن ٭ اچ کند ئیست کۂ گوبد مکی 
صمورچہ جاپیکۂ نہد پای راست٭ ار بشب تار بداند کُچاست 
٭ در نعثت 4 
چوں بسریر عرب آں‌جم نشست ٭ رہب عرب برهمہ عالم نشست 
کر لوا نصب در ایوان ھو٭ تحت لوا آدم ")0" 
موی بیو گیسوی ار مشک خشک ٭ فرق نبودہ سرمرے زمُشک 
ے غلط آنجا کە چنیں موبود٭ مشتگ نگویہم کە از آھو ہود 
در مدے سلطان معزآلدیں کیشباد 
۱ ٭ شعر٭ 
نائەو خلقت کەزك ازمشک دم ٭ ھردو بہم زادہ شد از یک شکم 
لیک جزبی فرق نشاید گزید ٭ کز طرفِ مشژگ شد آھو ہدید 
4 در مقعت منذارہ - 


'ٰ ۱ ١ 
دیدن اررا کلہ افکنں ماہ ٭ باکہ فنادش گۂہ دیدن کلاہ‎ 


4 در صفقعت حوئ *٭ 
ہسکہ زمیں رفت بہمراھیش ٭ گار زمیں شد خورش ماھیش 


در تہ آبش ز صفا ریگ خورد ٭ کور توائد بدل شب شمن 


)١ ۱‏ کله افکندن ۔ إندإختن ۔ کنایه از شاديی و خوشعالي نلمودن ۱ 








و فرباد زدن ازہروی شوق و اننعاش خاط ر ہاشد در بدست آمدی - 


چیڑے کہ مر مان ھمہ طالب آِن باشند ۔ برھان وغداز ۳ 


آسمان (ول )۳2) قراالسعدینں خسرو 
سال کہ ارچرخ کہرى گشت بود ٭ ازپس شغصد نود ر ھشت بود 
صبے کۂ فرسرساشی نوشت ٭ مطلع اانوار خطابش نوشت 
)۳( در برژن وزنسے لسغ عجیبڈ گرا ‌السعدین کۂ نغرك مٹنورے 
اِست >خاطب بجی ارصاف ر امیر خسرر رح پیش از خمسہ آرا 
دربیالی ملاقات ناصرالڈیں بقرلخاں حاکم بنگالہ با پسرخود سلطان 
۱ معزالدیی کیقباد پادشازِ دھلی تصنیف کردہ ۔ ر ٭راں ارصاف 
7 و مسجد چامع و مذارۃ و حوض و قصرو فواکہ ر نوادر انجارا 
وچٹروتیر وقلم ر دیئر چیزھاي شہ را پیک بخویٹریں رجہ 
بہار نمودہ٭ ۔ و داد “حرپردِازي ر صنابع دادہ و صنعت آیہام رإ پایہ 
برت رنہادہ - ردرمیاي بیشنر داستاں غزلہاي ھوشربہا گفنە ۔ 
و شنگرفیہاي داستانرا بنظم بریک قافیۃ و وزِ ادا کردہ کە اگرھمۂ را 
جمع کنند یک قصیدہ جلونگرشود - ر ان از اختراعات ایست 
٭ سرخری اڑل آن ٭ 
شک رگوم کہ بتوئبقٍ خداوندجہانں ٥‏ دو زنتوحید نوشلم عنرانں 
۸5 ابی نامۂ وللست قراِ‌الْعدیی ٭ کزبلندیش بسعدب‌سپہراإِست قران 
٭ اشعار ال ایں لسیع پ 

حمدِ خدارند س ایم اضف ٭ تاشود اپ نام بناہمش درست 
راب ا بوجو قدم ٭ نے بوجودے کہ بود ازعدم 
پیشٹر آر ففر خردپوراں ٭ بیشتر از وھم ‏ فراستگراں 
فکرٹ صاحإھردان خاكٹ ار ٭ معترف عغجچز در اەراکف اذ 


حصومم>سسعود-جوتویہچہ مک 





کی و مر لے ہو چس ری خر ےا کی یہ 


کے و یی 


ک ے ھم تس ےس ا کہ کل شا اپ کہ و 


جہ ےم >ائڈھیچکتتہچکا 


ےئ سوا کو ہت سس ہی کاو سے تی وج سس 2ع چھی پیج وپوم ہی سی ساب اود 


سا ار لے (۷۳) ڈرال السعدیری خمرو 


070 وع من آ۵ 2.٦‏ تی گر ر میرعلیشیر نمودہ ۔ 
ر رسیدہ ہدانچە س۵× اسثك ۔ 8ککک٣طھ080ھ"‏ ۶7 ازر پرسیدند 
کەایں بھت حضرت میرغمروچہ معنی دارك ہ شعرہ ما نوےالج 
شی جمالی گفتہ سال نام چوبیسث ۵ رھهندرستان کہ کشتيی 
ان میسارزد انٹھیی دربباِ زماں‌تصنیف وتاریآ‌میفرماید ٭ شعرہ 
بار نھامك قلمم تا سە ما ڈارزر و مار فان سفید و سیاہ : 
ا رخل کرمار رطع سسف٭ رامت:5 7و وا کہ ا مت 
باخنہ گشت ارروش خامۂ ٭ ار پس شش ماہا چنیں نامۂ 
در رمضان فا اھت تمام عحاقت فراِ نام سعدین نام 
انچە بتار زڈجرت گذشت ٭ ہود سنہ شقصد ر ھشتاد رھشت 
ہال می امریز آگز بررسی ٭ راست بگوم ھمہ ش شبود رسي _ 
' درختم کذاب ٭ ۱ 
اہ دریں آینة پر خیال ٭ بر سض را بلردم جال 
کس چعشنامدکھچخوں‌خودەام ٭ کیں گہر ار حلّه برآرردِہام 
ساختەام ایں همہ لعل ر گہر٭ ارخوی پیشانيی و خونٍِ جگر 
هر گہرے بیتے کانے درر ٭ هر ررقے ملع ر چہانے قرو 
صاخب جہ گرید کہ قران المعذبیٰ جار اھرار بپلسٹت 


ںہ 


آسمان اول: ۱ )۷۰) ران السجتینحمفرن 


٭ سرخي ٭ 
صفت آتشر گرمروبہاشبدی ٭ کہ شپ و رو زبود شمع دل رمھوۂ جانں 
آتش ازانجا کہ بدل چای کر ٭ دوٹ برآمد ز رق سرد 
گرچۂ زہردست عذناصرنشست ٭ گشت ہسرما مه را زیردست 
یسکہ جہانسوزی و گرسيی لموٹ ٭ وہ و !کہ برخاست دود 


٭درصفت کشلثي گمُلہ و کر سنہ 


ساخلۂہ از جکستکا ک رآگہاں خ4 خانڈ ت غ جہاں 
گا روش شمزن ار گشنہ آب *٭ آبلہۂ در پاش شدہ از حباب 


عکس کە بنمود بب اندرون ٭ کشتہیخصمست کەبپنی نگوں 
مادنوےکاصلوی ازسال‌خاستب٭ گشت یکےماہا بدہ سال راست 


درمدار الفاضل آوردہ کہ سال معریف پعنی درازدہ ماہ ونام 


درخثیست معروف در هند کہ ارای کشتي سازند - گوبند چوں ایی 
بیت امیرخسرر دعلوي بمولوي نوالّیی عبدالیْعٰی جامي 
سید در معنیی سال و ماہ تردد بسیار کردند ر رسالۂ دن باب 
۱ تس رہ ر فرمودند ا ہمراد ۱ نرسیدند 7 بہمیں قدر کہ فرمودند ۔ یا 
چیزے ۔خواسنہ کہ بزبان هند مخصوص باشد - دیگرے گویں ٭ شع ر٭ 


علالے بہ رآ مہ ساخت از سال ٭ مہا کرٹ زورق دایە نی الحال 
27 جزز 


ِنٹھیٰی در نفایس‌المائر نوشلۃ کەه شی جمالبی دهلروي درزماںی 


سو اک کی پک کا 





0 "8270 


اھ با عو یڈ ا یبدا سلمش وا مہ 


4ْ 


آسمان ارول  )۷٥(‏ مثنوی جال فراعايی 
گفنةً اورا شنو رگوش باش ٭ گنت مرا بشنورخاموش باشِ 
“حروراۓ کہ ارہ دبدہ ند ٭ خامہشوع وع خویش پسندید: (ند 
مثنوري اوت ثناہے بگو* بشنو و از دور دعاے بگو 
ایں مہ زانصاف نگ رزورنیست ٭ گر تو نعببٹي دگرےکورنیست 
گرنبندے اہی نعط جا نوار ٭ بوکہ دلم را ہتو بودے نیا 
لیک چوسرفاممہ زا ہ و خوشست : عو تو |نجا علف آثشسٹت۔ 
تا ہود آرار غمری ہبا ٭ کس لدھد کو بآوارزاغ 
آنکهہ چشیدست موع خوشگوار ٭ ٹر گشد درد سر آرد خمار 
ور ھوست می نگذارك عنان ٭ میعشدت دل مخھال چنان, 
کوشش آں کی کندریی رااٹنگے ٭ زا گل ٹر بوىي دھندت نمرزگ 
ازہی بخشش 'خداي آر ردي ٭ لیلی عذنایت ز بزرگان جوی. 
سوز سن را نہ بخغاہي طاہب ٭ ہخلگیش ھم ز می ا 
کر زتلف خسوخافئسٹراسٹ 7 چاشلیی وختتل دیگر سیت 
لیلی اگر پٹ سی آري بگوش ٭ مصلحۓآنستکەمانئي غژن 
لت و۵ رجہ تآمدذنشست ؛ ۷ پیش بببی پیش کہ آنتي بفست 
نربت تریہ است گرانےمکں ٭ رري بعپبربست جواني مک 
" نسیة شے قرل‌العدیں مس بنورالمیں ار نوزاحعق خلفِ 
۱ شیں عبد اح محدّث دھاوي 00" خانۂ وفائ تا ا 


ب2 


و۶ ٤‏ 7 وبریں دزذست ١‏ مثنوی جال ا ی فا 








(إ) این ارت نظاعي برشمہ ہت .ت ۱ 


آسمان اول (۷۴) قر‌المعدیں‌خسوز دھلوي 
ور ز جمل بارگشابيی شمار ٭ :نہصد وچارو چہل وسہ ھزار: 
ہوٹ در اندیشةۂ مس چندکہ٭ ٭ کز دلٍ دانككدۂ حکستپتاہ 
بارنماہم صفدت شرچۂ ھستا *٭ شرحم لقرمہ اھ کچ قنستا 
طرز “خی را روش نو دھم ٭ سک ایی مللی بخسرر دھم 
نو کنم اندازۂ رسم کہسی ٭ پسربی پیشرراں “خی 
و‌ ۱ 
درنگرم تا چه در افشائدەام ٭ تا بچە ترڑٹی “سخ راند× ام ۱ 
د رآخراخطاب خرت گوبد ۱ ۱ ٭ بیت ٭ 
ررشوس' مثنویت در دلست پا حلکلمایں برتوکہ بس مشکلست: 
در روشے کز تو نیاہد سرر٭ گفت بدم مشنو و نیکو شنو 
یی ۱ ْ۶ و‌ : 
کی ای ماطاترع جا عو اوسر سی فان ور 





٠ ۰‏ 2 7 5 ۰ ۹ .+2 . 
پس چوٹ و کممایہ و بسپاراف ٭ د رشمری مہّرۂ خویش ازگزاف: 1 


مرن جس او کہ سر 





027 


ریں در خیاۓ کہ ترا کزمڑ است٭ جستی آں مایۃ خیالے کزاست 
بگذرازہ ری خانہ کەجایتونیست ٭ ریں رہ بارہک بپای تو نیست 
. کالیدے داري وچاں انذروست ٭ ھرچہ نردانيی بڈازآنں اندریسٹ 
:ابو ایی سّۂ بعالم درستا * برٹتو کي بود اب لہ چست 


:بھ کہ درپی جنیش طبعآرہاي ٭ سر بنہی ال و انکل×ا پاي 





1 
: 
: 
و‎ 
١ 








وف ۴ (۷۷) مونس الہرار عماد فقیۃ کرمانيی 
کرام ز نافع محمد مظُف ربود آخرازر رلجپدہ نزہ شاہ ابوا“حان رالیی 
شیراز رفت ر مشمول عواطف گردید - و در رسم ختان علی سہل اب 
شاد مذکور تصیدۂ گِمُنہ بعرض رسانید۔ شاہ× طبقے پرزر عناپیٹ کرں 
خواجو جرد مشاهدۂ طبق فا مت شد ر ریم او از فرط 
انبساط درھوا پریار کر ثفي سنة لٹ و خمسیں و سبعمایہ 
)۷۵۳) مضےع اوەرٹل اللہ اکبر شیرار اسٹ انٹھیں در ر درلنشامیٰ 
ؤ مرآالعالم وفات او درالنین ر اربعیں و سبعماپہ (۷۴۲) نوشتۂ- 
واچە در نسی) رہاض الشعرا ھشلصد وچہل ردر بفرق یکصد 
کھنقابھریکھ شعر اوّل ررفةلائرار 
وت رض فی از ٭ بعم لم السّدِ الِفَْل 
۱ 0 ارہ للا اعطاب خود سیگوید ٭ 
گرچہ مض پرورنامیي توبي ٭ معثفدِ نظ انظامي توبي - 
دکفر ار سعزواسار از ۃ نکئر ار خعل ‏ پڑاراد 
“ خیز ازان پردہ نواے بسار٭ برخطآں.خطہ سراے بساز 
خازں”خزں دلدإناي‌اوست پچ سز اسرا رخرد را ي اورست 
سز اسرار حقیقیش داں ٭ ررشة انوار الٰپیش خولى 
سی جا صید عبارات ار ٭ گشت مرا کش اشارات او 


ار نظرش فیض بھا پافٹم ٭ کلیع ‏ قانوي ‏ شفا پائٹم ' 


"۷(۰ رو نت موی الاب مغ خعو مان 


معاص رحائظ شیرازي - د ربہارمنا جاميی نوشلہ خواجۃ عمادِ نقبہ 
َ‫ 


آسان ارل ( ۷۷ ) روفة اانوار حواجوي کرمانيی 
قصبہ ایست از اعمال قم۔ در تذکرڈالشعرا مرٹومست کۂ قدرة الفضلا 
جال انی بی جعفرفراھانی نوْرمرقدہ مرد کریم راھل مریت و 
وک بوٹا ر ھموارۃ اردھقانيی زز رامع ز حاصل یت و فضلا 
و شعرارا خدمت ‏ مود ے ۔ 0ر خوشگوبسٹ ر تتع ظط شی مار 
شریۓ سعد می شیرازی سیکند۔ ر جات شمڑں مار شب نظاہميی دار۵ 
بہزار بھیت زیادہ ازاى ۔ بسپار ےنظیر گفلہ این داستان ازانسنت 
۱ ۱ ٭ بیثٹ ٭ ۱ 
: و کی ذافت رر تارہ باغ ٭ لالہ درخشندہ درز چوں چراغ _ 
۱ : ٭ تا قول ار ٭ 
اتا نشوي برزگرآسا جال ٭ غمأخوري در طلب ملك ر مال 
ای داستان دریں لذ ٭ ر آتشیدہ و ھت اقلیم و چبع الصناہم 
ره تئلزم تمام منقولست - سنہ وفات سید جلال علیۃالرحمۃ 
) ۷۴۷ ) نوشنہ اند ٭ 
(ہ٥)‏ رہریں وزنسٹ ررضة الا نوار خواجوي ذرمانيی کہە 
ملقبسٹف بنخلبند شعرا و معاصرشیج ناد مرھد 
شی علاہ اآلدولڈ سناني ۔ لفظ خواجو مصغر خواجہ : 
۱ دربہارمتان جامی مرقومست کہ خواجة کرماني در تزیبں الفاظ 
و تعسیں عبارات جرد بلیغ داك لہا وبرا خلبئدشعرا میگویند 
۱ ۱ ال درھفتاقلیم نگاشنلہ کہ کمالالذیبی 7ت0 خەسہ را 


. دراثنایي سفر نظم کردہ ۔ آزاد ہاگرامی در خزانۂعامرہ نوشقہ کہ 


اساوائل  )۷۹(‏ سمولس البرار عماد کرمانی 
نام ز دہوان دب یائتہ ٭ مونس البرار . لشں يافنّہ 
بان مباراثٹ اقدسمش ہر عماں ٭ پافنہ در مقدم آو هر را۵ 
٭ ئی سہوضوع الیذاب *٭ 
۔ در خ۵ پیر مس و رعنای ٭ آتكہ عزیزاست براهلِ ری 
گفث کہ موشوع کذاب ٹوچیست ٭ راری او انت کھسٹ 
گفنیش اي شیع مذیر 'دماغ ٭ ما ظلماتیم او تو ررش چراۓم 
تا رد امریز بہر اجس ٭ رائعةۂ ذبري انفاس می 
نظم دھر" مد گہرپٹد راہ جع کغم مرن چند زا 
جملہ روایت ز بزران کلم ٭*ر‌ انےع از اپشانى شلرم آن تم" 
ےادبست آنکہ زخود گفت با ر٭ گر حقیشٹت شنري رر گر 
لوا نات نہ مخقول پریں ٭ ھرچہ وی دسشن ہیں 
ِ" ی خاتمة الکناب ٭ ‏ 
ار در انصاف درآ ت ادیب ٭ تا ز٥ر‏ فضل بیابی نصیب 
ظران ہن ضرق کرو ادگ لاو مور :کر 
فی ٠‏ چعبد ٭ و السه کر وت 


0+07 ھرچة ز خود فی رموفششی و 


آسمان ارول ( ۷۸) مونس البرار ماد کرہ-انيی 
خانقاہ خوانك٭است ر استدعاي اصلام میکردہ ۔ ر ارینچا میگریند کہ 
شیۓ عمادالدیں نقیہ کرمانیي از دانشمندان کامل و از کاملانِ و اصل 
سو تو ىہ و مرالئنب شاء کت ہودہ 7 .ا علییۃ|ارحمۃ 
در جواھرللسرار ہیگوید 7 برانذك کہ در سن ملقدمان و 
متآخران احھانا حشوے واقع شدہ ای خواجہ عماد ئفیہ که 
(قابر اتفاق کہ ند کہ دراى “خی اصلا نٹورے نیست نہ در لفظ 
ول در معلنيی ۔- و از سخ خواجہ عماد ہبري سیر میں آید ہمشام 
٭ مطلع سونس البرار٭ 
٠ ۰ ۱‏ 
. حمل اي بنار ای دبیر ٭ چوں غ مشكی برڑی حربیر 
٭ در سبہب تم کناب ٭ 
7 زخد| دولت توفیقی جست ٭: لفےغۂ از گلشن تعقیق جست 
وقت مصفًا شد ردل شادمان ٭ مثنوے کرو ہتا در زمان 


اسسمحہضصدم بح 


۔ چون - راپ 0 کرٹ ِ02 زین ریف صفاناہہ کر 





آسمان ارول )ا۸) گلش‌ابرار کاتبيی 
پاکسے مو : ۳ ٠‏ بح اہنت نان پدرش عبدالله مہولد رو 
ومنھا او طرق دررادشی بودہ کە سس اعمال ترشیز است ۔ ۔ وابنداي 
حال بەنیشاپورآمد واز موانا سیبي تعلیر گلا ہفقو تو 
اف کنابت ماھرشد و زیبا تہ و نطلس کاتبی بدان سبب بودہ 
است - و درعلم شعر و شامریي نیز وٹوف یائنہ است و انصاف 
آنست کہ کانبی ون0 ام سخئنرريی اب فضلست: وترعفم 
فرافتا و ائزوا چواب خمسة شیۓ نظاميی مل شدہ چناچہ 
مشہوراست اکثراز کناب حَمْسٗەرا جواب گفنۂ بروجر کۂ پسندیدۂ 
اکابراست - دروباي عام کہ دراطراف سالک درشہوز سنة تسع 
و ثلاثیں و ثمانمایہ ( ۸۳۹) وائع بود آں‌فاضل غریب مظلوم در 
شہر اسقراباد دعوثت حق را لبْٔلىٰ اجابت گفت راریں بپشۂ 
پراندیشہ بیرغزار جناىں رسید زج الہ بیع رد منورسرانا 
ید کاتبی در خط استرابا (ست - ربعد ر بعد از غزلیات ر متطعات 
و قصاید اورا اود سو اس ین و ۵٭ا اباب آجذیسات 
ز 'حس‌وعشق ر ناظرومنظورر بہرام وگل اندام غیرڈلک انثٹہیٰ ٍ 
در بہارستانِ جامی مسطور است کائبع نیشاہوري وبرا معانی 
خاص ہسپار است و دراداي آن ت نیز اسلرب خاص درف 


آما شئر رپ بکلستثت و ھموار ڈیسٹ ۔ اننھیں ٭ آفا گلشرپاباء 





0ئ .02330 ۔ن جوااون - و دریعفے زاب و وەد ر سوا یں 
طرف: دراویش' ا 'ورعانی۔ 0 (یاں ۔ ناصورعنصور 0 


آستای ارول - ا'. (۸۴) گلشی اہرار کاتبيی 
می زبزرگلی چو حکایت کلم ٭ نغز بوٹ بھرچە روایت کلم. 
,امہ اؤزاز امھ بعنواں ي رسید ٭ در . دل خسٹہ بدرمان رسید. 
ھت وششبي سال بود 4 کاخ اہی نظم ‏ نکوفال ہوں ٭ 
(۷) و بریں وزنست گلڈنں ن ابرار ار مرانا کانبيی بقول والجذاب 
داکڈ اسپرنگر صاحب فہرست کتاِخانة اردل کەه ماراطن آررد٭ 3 
یم نام کانبی*حمد روست جنر خظ کانبی یىی تخلٰص میکنن چذانکہ 
ھرگاہ ایر ہا بدر شبررانيی : مناظوۃ ومشادن وائم بوڈلا ا2 ٥ر‏ خق 
بدر: سر نی اس و 
نقب اتاتب دارم اف بەرلنا 7٦‏ محمد رسیں اسم َ از آسمائم 
محمد سرا نام ھست رتوبدريِ ٭ ہانگشٹث از ھم تر برذرانم 
جے 8 ۱ ا 
۶80 آسلە 5 کاتتیی طابَ ٹراہ 5 اڈ مٹو 
ھدایت ازرلی در شیرۂ سخ گذ اري مہساعد طبع نان ار ہود٭ہ کہ 
7 ۱ و 2 ۳۲ ۲ 
ازتحرمعانيی چلدیں دربہساحل و جوٹ از ر٣حات‏ کللكِ گوھربار او 
نثاربائنه - ذُلت فضل اللہ یؤٌتیہ سس پشاء ۔ معائی غریبہ صید 
دام او گشتہ - و ٹوس تند نکتەدانیٰ طبع شرف اررا رام گردِیدہ ۔ 
بارجود لطافث طبع و “خنوري مذاق اررإ جامے از اخمجائۂ عریاں 
چشانیدہ آند باکہ از وادئی ففربسرحد پیقیئش رسانیدہ (ند - نام 


و شہزت دنیا در نظرھمتش خسے نمودے ۔ و شاعر طامع نزثِ او 


-- 








٦ 


آستان ارل (۸۰۳) اسفڈالاحرار _جاميی 


سرندي کہ معامر ص جامیست گفنہ کہ عارف معارف بئیں 
ور الم وَالدْنَ مرلانا عبداليعن جاميی ادام الله برکاتہ - املِ 
ہولد بندگی ملانا رلایت جامست منذشا دارالسلطنت ھرات ۔ 
7 حال بلعحصیل 7 رادب مشغول گشت ٹا و علماي 
ررزگار شد ۔ رپازسر ۵ علم رفضل دست اتوھ طلب اوت 
تا دن طلب دامگیر مت عالیش وی - ودست ارادت 
بجناب عرفامآب شی السام قبلة ئا وسیْد الواصلیں سعد 
عق والدیں کاشغری قدس الله سر العزیز داد کہ از .0 
خاندانِ مبالگ خواجہ بہا الحّق و الڈیی نقشبند بودہ - و بندگيی 
مرٹنا مّۓ درقدم مولنا سعد الس والّدیي بسر بردە و خدمائ 
پسندیدہ نمودہ و رباضات رو سا یس ضر وسلرلٹا حاصل ساختہ ۔ 
و 0 خدمت ھمایونِِ آں مردخها بندگيی سوٹذا را مقامٍ ي 
در تصولسِ نر پیدا شہ ہب بعد ارقی خود خلف الصفق و 
جانشیں او شد ۔چنانچہ ساطیں عالم ازدعا رهٌّت بندگی سولنا 
امتفادہ موگیرزد و نضالی اقالیم بجلس رفیع ار توسُٰل مججریند - 2 
مع المسلمیی بطول بقائه ۔ رانچە رھ بندگي موانا 
جالا از قوۃ بفعل آمہدہ ر محبورب ر مطلوب اکابرو افاشل است ْ 
نفساتمت دریبانِ حلات اولیاہ الله العظام در نٹرو جواب 1 ْ 
نسےڈؤ منظو شیج نظامي مثل سز اسرار و غیزٹم و چنذ مخ 
انتا و چلد کتاب در تصگ ۔ یعتایی اي د ھدایت 


آسمان ارل : (۴م )۸‏ سائینامہ ر تَحفٰةالاحرار 
بسم الله ال ارت ٭ تاج حرمست وکلمِقدیم 
در فہوستا ڈاکٹراسپرنگرصاحب ۔ تاج حعوست بطع آمدہ ؟ 
(۸) و بریںزنست سا ام ممیجسی کہ با ماویتٹ 
آجنیس در قافیہ بدیر‌رزن' گفلہ ۔ رأله داغستانيی نوشلہ “سبعحی 
فام شاعریستف رن قدیم بول× - سانی‌نامۂ گمْلہ اسث ایی 
5 (ز(نجلست ٭ نظم ٭ 
سائبی رجدت تقدے رح آر ٭ بار رھای جان مرا ار خمار 
بادہ ز چاں کل بس ابلخبر٭ ناكم از باغ ھوس بی بر 
دست طلب‌چوں بغمت درزدم ٭ حلقہ مغت ربی بہردر زم 
مزدہ /جاں باں کہ دلبریکیست ٭ روی بہرجانب ر دل بریکیست 
)١(‏ ہپوہریں‌ویٰنست اعفڈالاحرار مل جاہميی ٹس 
شس المامي کہ برای نائس “جیپ درجة دوم است خمسة نظامي را ۔ 
جز خسرو و جامیي کم کسے ھرپنے کتاب را جواب ہشایسلگی تمام 
بانجام رسانیدہ علی ومن مخز‌الاسرار را کہ بقول صلحمب 
هفثاٹلیم کہ “خزں االسرار معجزہ٭ ایست در اشعار ۔ و بقول 
امی رخمرر دھلري عليه الرحط _ ٭ شعر* 
“حروراے کہ درر دیدہ آند ٭ خامشی خویش پسندہدہ اند 


کناب لاجوابست و ازبجاست کہ بیشٹرے شمچو هاتفی رهاليی 


جواب ایی کتاب ندارند پا بعضے گفتہ ام دلپسند نیفتادہ ھمچو 


۱ یں ومسسسہ 
مرکزادوار کبصری فیافيی 2 حسگلوسوز زلالی کما جی > دولنشاء 
ہھ1ھے َ‫ ے‫ ۲- 


آسمان ارل )ھ۸ تسفة ااحراِر جامی 
ا و لمانمایہ (۸۹۸) از خمخانۂ وحدت ذوالجاال و الافضال 
جامِ ال لقالی حضرت ب رکف گرفت ر معاشز عشرتسرای عشق 
و معبت رإ مؤدۂ رسثگاري ازتنگذلی غریت کرامت فرہوہ انٹھی ۔ 
دیگر احوال ال فرخفدەمال 7 جاميي و کیڈیت آفادہ و استفادہ و 
الیفات وتصلیفات ری مسھمکت سا مالسموات 
و رباض‌الشعرا ھم نوشتہ کہ اصل مرانا جاسمي از اصفہانست 
رسرلوال ام2 در مرا مق - مْ جاميی صفاعي ظاهرو 
باطی بدرجة کمال ذداشت هھمۂ تصنیف آو در ابرانں و ٹوراں و 
مندرمتاى نزد اھل دائش مقبرل (نثاد چس انت اعتررص 
براِن ننوانست نہاد انٹھیی در شرع الشعرا نوشتۂ کہ ۶0م" یعس 
جاہيی جاہععلرٍ ظاھرو باط چو ارے درجہاں کم خاستہ انٹھؤں 
والمٍ راله داغستانيی گرہد- عدد تصانیف ملاجاميی ہنجاا وچہاراست 
موافقِ اعد اسبش 7 ً نعل او ) منظومات 'ہسیار داز : 
چہار دبواں ر مثنویّت سیعہ او نیز مثنرے در رو و 
معظّمہ گفتہ ۔ ری ری درعذریت کلام و شیرینی سض ر صفلی تقر 
و شکستگیی نفس و ہخلگوع بیاں ومن ادا و نزاکتمعاني و 
تخت الفاظ رو اس گشترگو وبلالشغت طرز عدیم الەڈل اسٹ ۔ 
تارج وفائش ىا امیر و ہر ْ جم 
اذیوت سرالہی ہود بیشک رسب 


آسماں اول .0 و ھی 


لم بزالی بعن الیوم ھموارۃ از امواي ایں ہیں کو یت 


دردانہا بساحل روجو۵ خواھد رٹخت انشاء الله إلعزیز۔ و ملف 
راسی کر ٰ 0 
ای نر حقایق و دییں قرنہا بتاب ْ 
رپ وہ لن رو بگیں سالھا ہماں 
انٹھیں ۔ ملا عبدالغفور اري شاگرِ رقیدِ مرانا جاميی در تعملۂ 
نفجات نوشتہ کہ رالدت حضرت جامي علیۂ الرحمة و الرشواں 
درخرلجنِ جام بردہ است وقت العشا الہی والعشربں من 
رقول نکر تفر نہ ق6 تب فلین 
(ہشاں عمادالذبن و لقب مشہور نورالدیی و اسم مبارك آنثان 
ا خرن اس ۔ دربہیانں ننس خوٹ فرمودل (لكه ٭ نظم 4 
مولدم جام و رشُحة قلمم ٭ جرعۂ جام شیخ السلامیست 
زان سبب در جربد؟ اشعار٭ بدومعن ینخلّصم جامیست 
والك حضرت ایشان احمد بي مےرں الّشنيیست کہ ار دشت 
إصفہائستٹ ( مےلع ایست ازوي ) ر خدسضث مہلانا من پکے : 
فرزندان امام *حد شیبانی را رحمة الله عليه درعقد نام خود 
در آرردہ ہود:اند و موڈنا احمد کہ والكد حضرت (یشانست از - 
و میٹ حیات اپشاں تا کت عدد حررف کن وو 


رسیدہ ہود کە سائقبی درز در ھزژدھم “حرم العرام سنة ثمان و 





(٥‏ 1) در دولتشاهي قربهً خرجردِ إ 











آسمان ارل )۸۷+) سفڈالحرار جاہمی 
فرلھم آورٹہ ٌّ جاف ا 6 کۂ درسلک جڑ اہو سخزال ار 
انار 
حکہمِ گراميی شی نظاہيی انفظاہش دھند پا درجنب جام رن 
مطلعالانوار مور ہدابع لفظي و معنوي امیر خسرر دھلروي نامش 
کہ فصپےزبانان عجم در بیاں ارصاف آن اعجمی انك ۔ ر ابی 
دردقت معانی و لطاعت اشارات ہمثابة کہ نادردگربان عالم 
رم یح رو ان نان ہبی اما اشٹرای:علائمت 
کہ چوں ایں مبراً نیم,خام ارہافستان نیسلي ر پسني رسیدهە ۔ 
وایں غلچۂ انمام ازخارہتان فررتني و زبردستيی دمیدہ ۔ بلم 
ھ9 الله ۔ خوزلی خوان گرم اخوان الصّغفا افند - و 
نافدگشای تبولِ شا الوفا گردد 4 أول تےنة >. 
اہ الله الیحمی ۰ ٥‏ جس یت 
اھل نل از نظم ھ2" 07 ٭ بادۂ رار ار سم دل 7 
رشے ازان ‏ بادہ بجامیي رسان ٭ رونق نظمش ز نظامي رساں 
فافیہ (نجا کہ نظاينوا سہثخا ٭ برگذر قافیۃ جاہي سزا سے 


٭ در خنم کناب و خاتمہٹ خطاب ٭ 





( ر) اہپنچا نیز رعایت زر و گوفر داشنہ ٠0‏ 


آسمان ارل (ر۸۸۷) تسفةالحرار جاہمی 
)۱١۱‏ یس |١‏ 
: ٰ گشت تار وفاتش اوت لہ 
وا تق در آتشکدہ آرردہ مرانا س2 در رس نظم 
کیال مہارت د|شنہ وکر موہ نون × نون خمورب_ 77 5 
ِناے بآ ‌امنیار صلاحظه ئنشدہ انٹھوں ۔س ملا ملانعانی رم ۵ 
دیباجة مثنوبات ھفنگنۂ خود فرصودہ کہ > و چوں ایں‌ماذوبات 
ھفتگانہ ہمنزلۂ هفدہرادراننه کہ از ہپشت پدر خامہ ور شکم ئا 


درات چپنی زان بسعادت ولادت رسیدہ آند راز مطمورۂٔ غیب متاع 


7 ۳ ظہرر ہے ۳ 7 شہادت کشید× میشاید کہ بہغت اورنگ (کە درلغت 


فرس قدیم عبارتست از هفت برادراں کہ عفت کورکب آند درجہت 
شمال ظادرو حوالیی قطب شمال دابر ) نامز شون ٭ رباعيی ٭ 
ای ھقعت سفینه در سض پکرنگند 
ریں ھفت خزیلہ درگہرھسنگ اند 
چوں هعمتبرادرلی بریں چرخ بلند 
ناہيی شد٭ در زمیںی بہفٹاورنگند 
ودر خطبۂ منثورکہ بر تعفةالاحرار نوشتہاست گفنہ کہ ایں مدفپارۂ 


چنداست بھمقدار ارجست‌رجری کارگارے سرانجامی گرگ کرںد×شدہ۔ 








)۲ () عهد انی ششصف ونود وشفقت آسٹ وعدن مطلوب ارد مگر آنکڈ 
لیس ۱ : 7 سو 0 
در سر الة دورا ودو الف که ملفوظست.+حساب آوردڈ شود || ) ۳ ا( انی 


پرٹرچیچ سبعة جامي برخمسۂ خسرو دھلوی اشعار دارد۔ و فیہ ما فیه ٍ 


آسمای اول ( ۸۹ ) مثنويٍ آمفی ۔ منظرلابصار 
)١١(‏ وبریں وزنست مثنوي“ آصغی' هھريي بقول آذر 
اصفہانی ۔ آصفيی کہ دیوان غزلبّات او مطبوم شدہ از تامذ! 
مولانا جامیست ۔ در آتفیدہ آوردہ ا قش خواجہ نعەستالله 
کہ از اعاظم رامیاں ھرات بودہ صاحمب ذھی صمائيی ر سلیقۂ رايی 
و صاحسب دپوالست و مثنوي م بر مخوں‌السرار گفنہ کە 
ہبنظر ترسید× ۔ ر بعلت وزارت سلطان و آصغفی تس 
مہیکرٹ× انٹھوں۔ رکذ اون الظْرَم للداکٹر اسبرلجر٭ 
)۱١(‏ روبریں وزنست منظرالابصار نافيی سنجانيی ای > 
تخل ۔ در رباضالشعرا آوردہ کہ ناف يی“نجانی ار اولاد شاہ سنچاں 
ہودہ - منظرالبصار از منظرمات ارست کہ در جراب ”خی السرار 
بنا امیر عل ی شی رگفتہ - ایی کے بیت ازا!جاست ِ ٭ شعرھ 
خارل اگ ریخت بپا بونہب ٭ 0 نراف میں 
۱ مس فافيی ہودلا انتمی٭: ِ 
٣۴ )‏ وبریں وزنست نقوحالحرمین سح الری ۔ اداز 
۱ لال علامة درانيی و جامع فضیلت رو ٭غندانھست, در سللی 
شراي سلطال بعقوب انتظام داشت و تازمای شاہ طہماسبے 
خرن در اید حیات بودہ - ترفیق زبارتِ حرہیں مکرمیں یائلہ 
و مار او ازپی و ری متنوی حم و 





! 7 7 05 7 خزانڈ عامد 7 2 ابتداي ابنکۃ٭ بہریٹ ٭ 


آسمان ارل )۸۸) ملنوؿکعبہ ارجاہميی 
بہر دعا از لب التتاب ٭ حر سٹاف الہشآمدخطاب 
ررے امیی دست بآمیں گشاد ٭ چرع بریں “احة پررین نہاك 

نیت ک الہ ازبی فی ہاگ ٭ ار ٹو بسچادەنشیتان: ۔خالئہ 0 
نقش شفائامة 7 اپں ٭ یا رقم خامۂ ات ا 
غلیغ از کان فار آمدہ ٭ پا گلے از گلش راز آملہ 
صبے طرب مطلچانارارست ٭ جیب ادب ”خو‌اسرارارست 
لفظ خول و معنٰہی ظاهردرو 7 آبٍ زلالسٹ د‌ جواھر درو 

پستہ حرٍفش تی مشغام ٭ حور ز مات یئ لام 

'ماشطۂ خامہ چو آراستش ٭ ار تبلِ ہم تی 
تعفڈالحرار: ر‌ٰ لشقب د۵ ادہش ٭ نتےذۃ باحرار فرستادمش 
هیکل آباٹ گرامیستٹت ایی ٭ حرز حمایتگر جامیسٹ ایں 


میں 


یں 


مہرزہ خائمۂ ابی خطاب ٭ شد رم خاتم تم الکناب 
و درارل پک ا جس سے الشباپست ہش ایں بت آمدہ 
یسم الله لحم الرحیم ٭ اعظم اسلی علیمِ حکیم 
ردرابکداں دبوان دیئرایں شعر ٭نظم٭ 
ہسم اللہ اشن الرحیم ٭ طرفہ خطابیسٹت رسٹرظام ٰ 
)٠١(‏ و بریں وزنمٹ مثنو ی کہ جامی کۂ درمدےح 
کعبة شریفہ زادھا الله شرفا فرمودہ ۔ بعض اشعار کچ 
دربیانں ننن‌اعریین محی لري ي آید َ ۱ 


170_مچ,0/] 
2 کے 


امتفساِ 0 روج الاہیی ٭ نگدد زبان سخ آفریں ٠‏ 


آسمان اول  )۹۱(‏ مظہرآارهاشییکرمانيی 
ساطع - رام حروف آى مثنري را دیدہ و العق فیضھا بردہ (است ۔ 
و تقد بی ایحدیي نوشنہ کہ مولوي جاميی را دید و باار حبتہا 
داشنہ اسث <۔ و از مثنوي مظہرلانار جات ایی معنی استنباط 
میشود ۔ آخر قُطاع الطریق در راہ کیے و مکراى ویر بشہادت 
زسائیدہ درمعنی قابد صراط مستقیم وصال ري ؛حضہت عزت 
شدہ اند ائٹھی یت انگریزی 2٤0213ل92ئم0‏ هاشيی 7+ و 
چہلوعشت (۹۴۸) نوثتہ پس دور نیست کہ اور بامٴٌ جاميی 
ملائات دست داد×باشد۔ رو في کشفالظُلوں مظہرلاثار کا 


سی خمسة المیرهاشم نظہا نی مقابلة |آمخزں - اوله - 
۱ لَْ یں ۱ ك۳ َ*٭ - 
بسم اللہ الورحمی الرحیم ٭ فاجۂارلی کلام قدیم 

در نظم کناب گریدكد +٭بیت٭ 


بردرم اپن مہك کہری پردِە رإ ٭ درکشم از رب ی سخ پٹ را, 
در نظر آرم بہزاران :'تیار٭ ارصدف سینہ گہرعاي راز 
شر کمللت نظامي کلم ٭ پیروۓی خسرر ر جامي کنم 
نقش کنم بر دی روزگار ٭ عیسو بت مردان کار 


خامع حکیے کە بمح رحال ٭ بست زان یہ اھل کنل" ۱ 
چہوگشاىپ عور معنیي ٭ مخفرعٍ خال وخط مٹنیی 


. شیپنظامي دو ِاي: جو ٭ گوھر شہوار ٭حیط شہوں 


آسان اول, ( ٠+‏ ) فت‌العرمیں - مظہرآنار 
اي ھمہ کس را بدرت الُجا ٭ کعبة دل را ز تو نورو صفا 
در 'حریس سف رح شعر مل جاہی می آرد ر میگوید ٭ بیت ٭ 
گر بودت ار “سی ما مال ٭ گوش کی ارعارف جام ابی مقال 
اي ز گلت ٹازہ سر حَبٍ دل ٭ ماند رحب رطذنت پا بگل 
خیز کہ شد پریاکش ر پروسارہ مطرب عقاق برار حبار 
در آخرکتاب گوید ِ ٍ" : نظم ٭ 
محی ي از ھردوطل بکام خوبش ٭ کم فل خویش وسراجام خویش 
وآنکە در فہرست مطبومۂ کتابخانۂ اردہ فٹرےالعرمیں را باج اي 
: تسیث کردہ ضرانت - سن وفات حي (۸۹۹) ھ 

(۱۴) رر دریں رزنست مظہر آار امبرہاشمی کرماني ۔ 
در هلتاٹلیم ار فہرستکتا بغانةً سوسیگي نام ایںمثنوي 
نکر سر ا کا سو فی امہ یو می کر راله 
داغستانيی گویک امیر ھاشمیي المشہور ہشاہ جہانگیر قدرۂ 
ومن کات مات سلسلة اھل وفاست - حضرتش 
مرجع فضلا و درگہش ماما غریا بودہ شر فضایلش زیادہ 
از گنچایش تسریر ۔ر ببان کمالاتنش افزوں ار حوصلة تقربر۔ 
در ”>جلس ارغوںشه ب رجموع فضلا و علما غالب آمد - مثنویی 
مظہرلانار ازنقای آی فاضل حربراست کہ در :جواب مخز ‌السرار 
و اعغڈالاحرار بسانت نظم کشیدہ٭ وبسبارے نون تصوف را 


دراآچا درے نمود٭ است کہ قوت طبع ر علو فطرتش را برهانیست 


سال اق ح( ۹۳) مظہرالنار هاشمیکرمانيی 
7 بعُوجم 2 حشر٭ خوا خواند٭وناخوائدہ درآمد زدر 
ہر نبطے را کہ برآراسٹم ٭ بہت رازان ہود کہ مي‌خواستم 
کوكکبڈ خسعررہم شد بلند ٭ غلغلہ در گور نظامي نکند 
گرچعبریخل “خی لقش بست ٭ سام مب رزرش رإ شکست 
خامة خسرو چوگہربار شد٭ نامۂ او مطلعالانوار شد 
کرٹ دران نامہ تلف ہس ٭ گفت جراے کہ چگوید کے 
رر و ھی ور و سو سوہ تہ 
فہم رموزش نکند هر کے ٭ زانکہ معانیست ہے در بے 
زا |سرار حقابق همۂہ ٭ عش اشارات دقایق لہ 
گِفْنة او 7 نظر نکنعدان ٭ میدھد ارعلرِ انی نشان 
انچە درب مایدہ انکند شور٭ سریس رازقوتِ طبعاست 2 ْ 
ابی ہی افسازقد جح درگراست ‏ 8 قوف اورا افج دیئر| وت 





اھست دربی بزمگەِ دلفریز ہ ثریت مراھلٍ دک پنے ریز ۱ 
دورقدےطیشد وسائ ی‌نماند ٭ درخ خٍٍ دورآن می باقی نمانك _ 
چوں مع خسرر بلمامي رید ٭ دررمیى عشق 'جامي رسید 
آنکہ قلم ابلقِ میدان ارست ٭ گوی “خی ٹر خمِچوگارِارست ٣‏ 

شیع . ھمۂ بادەپرستان عشق ٭ گرمی هنگاہۂڈ مستانِ عشق 
7 صعفیی یم پی رجام ٭ ازمی باٹي شدہ فان تمام 
زہدۂ فرت حقابق صفات ٭ عمدۂ اعیانں دیارِ ھرات 








آسان ازل_ (۹۴) مظہرآٹار هاشیکرمانيی 

لکنەسراے کە بحس کلام ٭ ملک خی بات زنظمشنظام 
ساخت طلسےبہزارای خیال ٭ سربسر ار سو نوم کمال 
بردہ سبقکڈگولیجش زعرش ٭ چشمۂخورشید دررگشتہ فرش 
ماند دران طرفەطلسم سپنے ٭ ار گہر بح رس پنے گئی 
بردر آن مصطبة گنے خیز ٭ فاخمر الس ضس تع نیز 
نز بن ار کوکبڈ آن بنا ٭ برھمہ ا٥حاب‏ “خی ایی ند 
مہ سرایندۂ ابی نوگام ٭ درچنِ فضل مہیر بابلم 

پیکرے از قالب نو ریختم ٭ شعبدۂ تار برانگبختم 
سای درریشی ر شاهي دیر٭ ”خزیاسرار اي درو 
تیغ ز الماس “خی ساختم ٭ ھ رکۂپس‌آمد سرشانداختم 
گشت چو آن دن آليی تمام ٭ کر روا خزں‌اسرار نام 
ملک مض گشت مسلّم برو ٭ خواند نا جملڈ عالم برو 
خامة ار ازخط ت الام * چوں زپیی خقم مم شد علم 
مہرزد از خائم تر الهناب ٭ بست برٍي همہ راہ جواب 
لیک درفیض ازل بسٹنەنیست ٭ هےدرےبستۂ پھوستەنیست 
بستہ ہثیدیست گشاد اہ اب امن تا 
ھمت دریی داپرۂً تیززو ٭ نویت ہر کار ہونتے گرو 
چوں ز فضا ل؛عۂ نو رسید ٭ کرکبۂ وھ شور نت 
خامہ برآورد بفکر جواب ٭ ماند قلم بر ورق آفناب 


برسردٍیباجۂ زررےکۂداشت ٭ ابی دوسہ بیلےکەنوشنم نگاشت 


آسانات (ہو) مظہرآار هاشی‌کرمانيی 
کلک بیائش بہزاراں صریر٭ زں رٹم مشٹ برري حریر 
خاتمہ برنامة درراں کشید ٭ خثم٣‏ خی برسرعنواں کشید 
لیگ بودنئش سخ حرفکش٭ پیش “خی بند ندارد خی 
گن خضی تحفۂ عالي بود ٭ فیض الہٰی متوالی بود 
زبں “خی (“عاب پقبی آگہند ٭ ری ھمۃضورت کلمات للَہند 
هست جہاںٛ“غة (نشلی آر٭ مظہر اسا ر مسّاي او 
نویتِ ہر اسم رقسے دگرہ گرذش ھریلت بطلسے دگر 
کھ پر مس ر تسد راس ت2 
کرد پس اردورسٹیں رشہورہ نوست اسم منلم ظہور 
بعد دوقری ازکرم ذرالمنن ٭ عشق بی داد ئلیدِ سس 
باهمہ>عناجی و عجزرنیا ز٭ ساختم ار بسملہ مفتاجہراز 
مدي ھرگنىی کہ بشکافتم ٭ چوں کفس آزادہ تہي بائٹم _ 
پاشٹر ارمرتبۂ اھل تثرہ مصطبة کت سی بود۔ بکر 
چوںدرآنںہصطھہ مفنرےشد ٭ گنی معانی ھمه مشروم شد 
انچەتواں گفت نظاميی رو ٭ بائیی آن خسور وجاميی: رہوٹ _ 
ازگہرو گئے دراں سز زمیں ٭ ماند ھی جاي تہيب رزمیں 
قر ٠‏ ہی ے ‏ رج بستادلِ خریش بفضل خدا مر عتے 





خولسٹم ارریجح نظاميی صمہلف ٭ وزنڈس‌خسرر تاس عقوم ٠‏ 


2 5 _ پان سایٹي اربا اب سض گویٹ 


آسان ار .  )9۹۴(‏ مظہرآنار هاشمئ‌کرمانی 


07 معمورۂڈ فضل ر کمال ٭ خلوتیی اجس اھل حال 
ملکه ر تقٹریر کمالاتِ او ٭ عاجزم از شرح مقلات ار 
لوم طلب کر و قلم ہرگرفٹ ٭ سلسلۂ لوم وقلم درگرفنت 
انےہ ز زنظمۂ ش دم تقریربافئت 7٦‏ اب دوسەبیپنستکۂسربریافت 
اي کروستا چارگر کارھا ٭ مرهم راحمشئع ‏ آزاھا, 
اھل‌دل آرنظم چو*حفل نہند ٭ بادۂ راز ار تدم دل نہند 
سے زا ہا انی نان ٭ ری لبون بنظامیں :نان 
و اپستچوخاکسٹ بریزازنوش ٭ جرعة ار بزمگٍ خسریش 
قفیہ انجاکہ نظامي‌نواست ٭ بر رگ فائیہ جامي‌سزاست 
رس سر ٭ ار کف درربشگلےدرخوراست 
این نس ازھمتدوں منست٭ رہ زین زاخثزبونمذست 
ورنہ ازاآجاکہ کرمہايتست ٭ کی بودم رشنۂ امید سست 
مد چرنظامي‌رچوخسررہزار٭ ارز ارجا کن جمامرر 
گفت جواے بلسانں فصیے ٭ برےفزاإ غمچو بیانِ سی 
جیورت رہ و * ار صفا و ذرعانيی شسہ 
فاتحۂ لوم معانیست ایں ٭خممہ“خوای‌سبع‌مٹانیستابں 
خقم'٣‏ گشتبنامش دزمتہ گفت جراے صدشیریں رچست - 
ملک بھائرإبفصاحتگرزت ٭ خواں خی راہمااحت گرفت 
تلزٍ طبعش چو گہربارشدا٭ نامة او تحفڈلاحرار شد 


(1) شمیلست درھردو سخ ۔ إعا سبعه ؛جچاي خمسه السب | 





-: 


ضرق روا 
انار ۲ 


آسبان ارل ْ (۹۷) مظہبرلانار هاشی‌کرمانيی 
اُحہ توگفنی عمہ سنجیدہ(سب ٭ دلکش و مطبوع و پسندیدہاستى 
زہں دو خی الٰچە مرا آرزرست ٭ شہرت و آرارۂ تام قو تا 
ہي خلف درگ ایام نھست ٭ گر خلفر ھست /جزنام نیست 
در حُم ایی مہد کواکبگہر٭ نیست بکے چوں پدر ازمد پسر 
و 7ک کر ولا رہ یی کاموموت: رعمروان کر 
ہہ کہ باخلاص روم سوي اآر*٭ دیدہ بش ررقم از 7 0 
چوں بسري پر “خی ور کم ہ زدعي س یں را ہسوي او کنم 
اي سخذت درھهیۂ عالم پمُلك ٭ نظر خوشٹتف گوھر بحر نزنك 
لطف کن و بہردل چوں من ٭ سار کی ار گن ھذر مخزےۓ 
تا ہود از نظم تو نامی شوم ٭ در ھمه آفاق گرا يی شر 
ہرسرپا خاست وزیر ار نشاط ٭ گفنت ہسلطان رز انھسساط 


و سی تونق 8000۳0٦‏ وادىيی ً۰ باا: 


راف مراف تنتامش ۰ت تا 


او فا بط-ریق جمیل ٭ زر بشُر بن 7ہ مہ)0( 


اد فان عامون و جمال ٭ پافنہ :ہبوٹ از 'عووراجحت خال 


7 


ٰ ساخت مرصع بط جوق جوق ٭ کرٹ چو خورشید مزیی بطوق 
مہشگسرشتان سسوادِ جمال ٭ مردمك دیےد؟ ایاپ جال ۱ 


انچہ بآی مد ج هدیہ بر ٭ عقل مہنس: نقواقدٴ یرہ 


۔()ت۔ضرص وت ا سند ۔ وقائیة ای ۔ابہ 1 


آسمان ارل .  )۹9۹(‏ مظہرآنار هاشمی کرمائيی 
هاشی ار لوٹ غرض پاكاباش ٭ برترازیں مشت غرض‌ناك باش 





بادڈ ہعلي زنظامی ٠." ٤‏ سر گا 
نجوس را بدعا پاد کی ٭ ریم ر رثانِ ھمة را شا کی 
در موعظۂ درازدھم 
"كِمْلةڈ ےفاہدہ بت بھ٭ ھرچة پسندیدہ بود مگفله بہ 
شیج نظامی کہ سخ ملک‌اوست ٭ گوش کن اہن نكنہ کہ ازکلک+اوست 
_. لب مگشا گرچہ درر نوشہاست 4,-ئبجئ دیوار بے گرمہاست 
وف رفٹن سلظان بہرامشاد ب“حہت حکیم گرامی شی نظامی 
وجہت لیکنامی خود اسندعاي تالیف “غزن‌اسرار لمودنں 
د(دگرےے بود ھمایوںخصال ٭ عادل ر دربادل رمشیقل 
شا فللیمسند ر انجمسپاہا ٭ خسرر جمکوکبہ بہرامشاہ× 
بسکۂ نکوطیع ر خردِمند بوا رظانت موعظت ر پند ہود 
داشت وزیپرے بفسب نامدار٭ مارف موزری و غفضابلشعار 
طرفہ شبے آن شہ رش ضمیر٭ روی سخ داشت بسري رزبر ْ 
گنت چۂ سارم کہ درایام من ٭ زندۂ چاربد شوكد نام می 
گفت وزپر از رہ تدبیر ر ری ٭ کاي بھمة گمشد کان رھفماي 
آنكە ازر زندہ بود نام کس ٭ دردر جہاں ام ذکویست - 7 
یا خلفے بغدر تو در زار ار تو و نام تو بود یادار 
شاہ ازیی الہ چوگل برشكفت ٭ بک گل از غنچہ برآررد وگفت 


آسنان اول' ۱ ) ۹ ) گرھرشہوار عبدی‌جذابدي 
کون نار ال راب تی ٭ رفت لع پساں “خن 
آنچە پس پرںۂ اسرار ود ٭ جملہ در آپینڈ ار رو نمو 
ساخت کتاے کہ ز ارچ بریں ٭ نعرد برآمد کہ ھزار آفسزینں 
ٹاہُخوث بر! همۂ فرخددہ ساخت ٭ نام خود ونام همۃ زندہ ساخت 
لسیؿ او مصدن (مید شووکن ڈیڈ جاریں شد 
اتی آنہاٴ کە نظر راشرس اھمل در یافٹند 
هھست دریں پردسرزِی کہن ٭ نام نو باقی رو باتيی ہیں 
٭ در خاتمۂ گمْنه ٭ 

شر کە اہن نظ بدایونظام ٭ گشت بترفیقِ اہی تمام 

در بل الله حریمٍ عو کا سے الله نی ہے 

نہصدوچل بودکەارنیض‌پاک ٭ نقش بقایائتِ بریں لو خاٹگ 

بے سیت ب× فاجڈ او مظہر آہار غیب 

یے این نامگ پور یك ز تقضا ٦‏ س اھر د نام 

تس بت . گرھرقہواز: صیدچ: جناہدي > 7 

رباض الشعرا نوشنہ عبديؿ گونابادي ۔اصلئ از ٹونسٹشا شناخزے 
شرب کوں. خوش اطقادے بردد منّاجی لھل بیت طافو میلرود __ 


تے تاب گرهرشہوار ار تصنیفات اوست زا جاست و یا 


عق چر اد تفەل بقا رإ کلید ٭ مت جان 0ھ گشیل 


آسنان !ول (۸و) ‏ مظبراثار هاش‌کرمانيی 


چوں !؛حضور آمد و ممنا یھ زاریڈ راز شد 


(١٢+) 
ود یں ا ہے و إندازہ ٭ عہدد تیم ار مرن تارو ہے‎ 
اچوں سخ ازھرطرنے. گغذہ مد ٭ گنر لب ز میل ینہ شن‎ 


شا سیقبمدآن سخضی آغار کرٹ 4 ئصۂ ہوشیسد٤‏ خو۵ بار کرٹ 


کر پس از مغرمت بیقیسں ٭ از کرم حضرت شی التداس 
5 ض نس ٭خزى کنب ٭ گئے ‏ نہاں وب جا 


َ ھیۓ مد٥‏ غخواست زن یّاض جو ٭ ملقدس 2 ت اولڑپہشب: قیرف 


ارہہی ایں مزدہ 3 ۔قامدار× کر ہے نقد: .2و نثار 
ساخت ہے منظر' نیررزام ہ تا ابکند: شیپ درانچا مقام 
فرفف ان منظ میتامرت٭ جرےنڑا۔ حچسر کر ڈیف 
ااادل ۔ صفا: معتحفب آى حریم ٭ سادکرخان خادم و اجا مقیم 
ٹرریمسسران درپس دیزارر ذر٭ بسٹہ چو زنچھر بغدمت کمر 
حوز۔۔۔ڑادان ملابکس۔رشت ٭ سادتبیاض۔ان سسواد بہشت 
باادل گویا و زباں خموش ٭ چوں درردیوار ھمہ چشم رگر 
یسنہ دیو شیع شبافویز بو ٭ تا ٦ح‏ رشب همہ شپ زوزبوہ 
ٰ رپول ہہیا ہمہ اسباب اوه منعموخوشنل هلۃ احباب او 
با دنہ اندر و عو ٦‏ سے ٭ یافتے ار گنہ و برەع ‏ خرلي 
چون دلش آز ة قید جہانں وہ و از ھسے آزادہ شف 


سسر بگریباں تل کمید ٭ پاي بەامسانىی توکُل .شیک 


سو 








(1) تب کرد (۲) ن ۔ملقیس شا اچابت نمود ) 


مس سے حسمب ہے ا جم ومہ ہد ارنے میں ہے ہس کچ سورد د سس رص سے بے سس سد ات 
: کت -‫ 











4ٰ 
: 
٢ 
۱ 

ل 
ٴ۹ 
ْ 
1 
ر 
) 

ا 
ا 


۱ ۔ے : 
0 
ا 


آسمان ارل )(۰) مشہدانوار غزالئعغمشہدیٰ 
ان عرلی بحق شا اجف ٭ کہ سوبي بندگاںی اچوں آی 
چرنكکهہ بیقدر گشتۂ آجا٭ سر خود گیر ور زرد بیروں آی 
2ر مان کہ می غیں باشمد اشار بہزار ررپیۂ است - غزالی بجانب 
خانزماں خرامید و در مرغزارآسودگي جا گرفت و سالہا با ار بسر 
بر ۔ دشار آبدار پرودے ار نظم کر ۔ و بعد ا مقترل شدن 
خانزمان رو بآستانِ اکبري آرردہ ر بعواطف دارابيی رات 
ملك الشعرائی حصیلِ مباعات نمودہ ۔ در متا الڈوارپ نوشنہ 
کہ درعہد دولث طبقة تیمورپه ول اوسٹ کہ باہی خطاب نامور: 
دہ زپس ازو فیضی و طالب آملی و قدسي و کلیم ھرپکے ایں 
خطاب یافتہ انٹھں ۔ فزالي در سن نہصد و هھشناد بہرگ مفاجات 
ازعالم گذشتہ ۔ شیج فیضي کا سنا 1 تاریر فرت ار 
صوري و معنوی گفٹھ _ ۱ ٍ قطعہ ٭.- 
ؤ:0۵م اغرالی کہ سن پ هھمة ازطیع خداداں نوشت: 
نام زندگپی َ ناکاا ٭ آسماں بر وق باد نوشت 
عقل تارییج رفاتش بدو طور٭ سنۂ نہصد وھشتاد نوشت 


درنفایس المالرایں چند شعرار مشہدانوارآوزدہ ٭ بیت ٭ 


پاکی دامای‌خودآنئس کہ جست ٭ د اس ازیں خاكبہغت آبشست 


آنکہ .دریں لوث ني۔۔اورد تاب ٭ ے کہ بہغت آب بہفناد آب 


٤ 1 134 7۲ :‏ 3 یر ٦‏ کے 88 ۶ 
ٹریم آزین تر تاد گرمابەگون ٭ آزحدث خوہ جنب آبی بروں 


کھ سز غزالی. و قاع تھز کی وآآجر سی را گہسرانگیز کں 


آسمان ارل (  ) ٠١١‏ مئہدانوار غزالیں‌مشہدي 
طالع مطلع پبري گرید ور 
رد پر مس تہ پھر تہ وج کی موی سفیدت سیاہ 
. موب سیۂ گ ربصد افسوں کنيی ٭ قد کہ درتا:گشت باو چوں کنيی 
وت کہ مرا بر چہل افزید پنے ٭ رزہوع آى فافیہ ؟.۔ُردید رنج 
_ منکہ ڈرمریم زیضسر ترہ پیا تھررفان 0 رام ون 
رام نگردنك جوانانىی بسسی ھ٭ می نکٹم نیز بۂ پیراں سخ 
: آلک ذرین مرتدے دائد مرا ٭ ھیے ندائد کہ چھ خواند مرا 
درنفایسالبا 7ات رم بسیاراشعارِآبدارازیں مثنوي مذقولست 
۹ ربریں رزذست مشہد انوار غزالی مشہدي -در ھفتاقلیم 
و مرآالعالم و خزانڈعامرہ وت کە مرانا غزالي طرسيی 
بفضاپل کمالات صوري ر معنوي “علی بودہ ر بغایت رنگیں رو 
و*>جلسافویز و خوش “حبت میزیسٹہ . غزال خیال لغ او 
وخھل خھل آھوان در دام او ٭ نظ ٭ 
آنکه در شیرۂ گرفریاري ٭ ابر خواهكد زبیائش پیاري 
درنفس کردہ مری رقلش ٭ طرطیائرا از شغرفتاري 
و مولنا اینداۃُ بہند دکی وارد شدہ چنانچە بابه اخ رمرادش صعود 
نشرک الجرم علیقلیغای مشہور بخانزمان کہ ازعمد* 7 اکبري 
وغام جونپور بودہ شخصے را لوس اسب رھرار رک خرچ راہ 
بوی فرستادہ مصاحبنش (إ الثماس نمو چنالچہ ازبں قطعہ 7 در 
ہدیہه گفتہ مستفاد میگردد ۱ ٭ قطعۃ ٭ 


آسمان ارل ( ٠١٣‏ ) نةثر‌بدیع غزالیى‌مشہدي 
پائنہ انٹھی >اشعارنقش‌بدیع منقول ازھفعتاقلیم ز خزانہ ٭ بیت ٭ 
خاٹ دل آنروزکە می اختند ٭ رشح ار عشق برر رختند 
دل کہ ہآں رشعہ غرماندرد شد ٭ بود کباے کہ نمکسود شد 
دید عاشق چو دھد خوں ناب ٭ ھست ان خري کہ چکد ازکباب 
ے اثر مہپرچہ آب ر چۂہ گل ٭ ے نمک عشق چۂہ سنگ ‌رچەدل 
ذرق جذوں از سر دیوائهہ پرسں ٭ لذت سرز ار دل. پررانہ پیں 
آنکہ شرر ام نجائش بود ٭ شعله بە ار آب حیائش ہو 
سب ش سای ٹرپاگسسل ٭ مہسرۂ گل را نشیساند دل 
غفلتِ دل تبرگی جوھراست ٭ خاث برا لعل کۂ بدگوھراست 
آھی و سنگے کہ شرارے ٹررست 4 خوشنرازان دل کہ نەیا رے دوسا 
در ھفت اقلیم ای چند شع رھم نوٹن ہے ۱ ٭ھ نظم ٭ ۱ 
ازپس ایی پردۂ سیمابگون ٭ انچہ نبایسٹ نییامد بریں 
ھرسرموے٭ کہ دزیں رشلة اآسٹ ٭ ازسریک رشتہ جچں۔ گشنہ است 
ا نشري عم مشو خودپرست ٭ وو ھرکہ ھٹسے 
ےھئریيی رك و عیب ‌جوی ٭ انز البثہ ہوں ےئ 

+0 خود یو نام 7 زند× کن ٭ مردۂ خود را بہنہر زندہا کن 
ار پەرِ سرك یس زمان ٭ گر نۂ سڈ ی ۵م مز ار اِس٘خوان 


۱ خر سے کە سی غیفپ اند ۴ و حا اٹیست تنک امشریند 





آسمان اول (۲٭۱) مرآڈالصغفات ر نثش بدیع 
پایه معذسہی بویا رسان ٭ کوكکبڈ شعسر بشعرا رسان 
سو و ےو ہس سے سو ےد یم 
ڈفوسام ال سم اح سر وت۱ 

۷ و بریں وزنست مرآةالصفات ارکه درسٹاہش اکبرشاہ 
گفنہ - در نفایس‌المآثر اہی ابیات ازانچا آوردہ ‏ شع رر ٭ 


کو 


۱ آنکہ قضا پیشرر ٹھر وستماو دا ضر حلقة زھگر راوست 


. تاپد× نار زرییسس‌تنان ٭ سرشک بت گبر قوی گر دثان 


7 ۱ : ا سیت او یت ٭ ملک ستائندہ و قلیمخش 


7 . 4 : 7 با دریری سی 1 6 برانگھنیڑ زع 8 ٹا ہابںن رخلہےہ: و بھغتڈے 


ُ گر بش د تغِ جہاسوز را ٭ قطع کند سلكت شب و روز را 
اور خحوید مہر می ارجام اوم تیغ شود موي بر اندام او 
سوعي فلك گرنکند چشم کیں ٭ آب شوٹ چرخ رررٹ درزمیں۔ 
راپ دي آر عقل جواں‌پپرٹر٭ اختثت وی از مبے جہانگیرتر 
ید یو سو پر ال بی مت 

خسرر عادلدل جمشی۔ذدراي ٭ اکبر غاری شہ کیتیگشای ٰ و 


گر غنا بطُخنهہ بردشمنش ٭ نقد بقا ربخغنه در دامئش سک 


۸ء بریں‌وزنست نقش‌بدیع او .در هفغتاقلیم و خزانۂُعامرہ 
نوشنه که ارجمله اشعار کۂ غزاليی درمدے خانزمان نظم کرد٭ 





نق ش‌یدیع است کہ مزاربیت دارہ وبرھربیت یک اشرني صلۂ 





آسمان ارول (١٭1))‏ منظرانظار رهابیمزرغي 
۶ ربریں وزنست منظور انظار رغایبپ مر“ 2 درسرأڈالعال 
آوردہ کہ رھابوع مروی از نبابرشیۓ زیں‌الدیی خوافیست منظومات 
رنگیں و افعار متیں دا و درارابل ایام سلطنت عرشآشیانبيی 
اکبر پادشاہ از خراسان بہندومقاں رمیدہ مثذویی منظررانظاررا 
کہ در برابرِ و مرا گنر گنپم جھ پرداختہ بنام نامی و القابِ 
گراہوع آلحضرٹ سو 0 گذرانید وازانعام روسان ایق بادشاہ 
فضلاپناە بہرامند گرڈید ۰ ر تاریۓ تماہوع آ۵ نسۓۂ ساہی نہصد 
وہشناد ودو(۹۸۲) مرقرم نمودہ رپس ازب‌ تار باندک مدتے 
مرغ رہے آن طوطیی هند شعرخابی ا زقفس تی رھاب ي پانلہ بشاخسار 
فی او فان کا سوا ان ای 
ازاِن بت بلاغ ك|اپاہسہت منظو نذو کن سز روزگار باد٭ شعرو 
چرخ کە ایی قب خرلہ نست ٭ هالہ زا وھ ون 


حت- 
ئد سر ۱ 


اي ٹر لعلست و جہاں حلة ٭ اطلس چرخ زیت کس 
مي زآبت خوںِ جگر ەخورد ٭ زھر بدوزر اتو شر و 

مس بقبول تو چر زر میشود ٭ عیب بلطف تو عفر میشوں 

٣٢ ۱‏ و بریں: وزنست درتا موی جج شیازی_ 
'صاحپ در خمسہ ۵ر فھرست انگریزي ا زتذکرۂ تفع کاشیي آوردہ کھ _ 
خواچہ زیں‌العابدیں علي عبدی‌بیگ نود شیرازي ماب در 
نخمسہ اس بتصانیف دیگرعبجدی ان میکند ۔ سوا خمسہ 
چا چنشید ہر دارہ ۔ در اردببل سنۂ 300 'شچرں ونات 


۴ 


آسمان اول ( ).۱١۴‏ قدرتآار غزالى مشہدي 
کاش خط آرنسد زأول بسروں ٭ تا دلٍ عشساق نسسازند خوں 
بارے اگر نوخط اگر سادہ اآند ٭ ہستوع مارإ ہنا داد٭ اند 
راہ دل آنہا که نشان دادہ× اند ٭ ربی نکو دیدہ رو جاں دادہ اند 
ری نکرگرچۂ سراسرخوش است ٭ بند؟ آئیم کہ عاشیکش است 
لالەعذارے کہ جفاجوی ئیست ٭ ‏ ٭چوگلے دان کہ درر بري نیست 
دل نە بہرچشم سیۂ مبنالست ٭ تیز لہ کردِي خوباں بلاسب 
درٹن لف چہ سودا کہ نیست ٭.درخم گیسو چہ بٹھا کہ ٹھست 


قولہ نام خود ر نام پدرالیجۓ دریں می شعر امیر خسرر دھلري : 


×٠ط‏ اق قد د رتا گرب مرا رو لیف کغزز 
خوبئراست میفرماہد ٭ شعر*٭ 
ارھنےر خویش گا سینہ رإ ٭ مای میں نسبت دپریذڈےء را 
می ا و ہیوک ےد 
از و ر مو صلاف ای جوانں ٭ گرنہ سي چون خوشيی ار استخراں 

۹ / بربی وزنست قدرتآ ار غزالييی مشہدی بقول ڈاکٹر 
اس فرماخبت فہرست مطبوعۂ کتاب اود وغیر ٭ ۱ 


غراں متہدی سر دیواں خود مسموں بآنارإلشباب نرک 


ھ+۶۲ و ا سی ہت عوبیثت چو 
بسم 0 سم الرحیم ٭ شست شہاب ار ہے ہی ۵یو لنجشم 
در تار نار بدارنيی نوشنۂہ کہ غزاليی در “جع گفتہ ٭ نظم ٭ 


بسم ٠‏ ای ال رحیم ٭ رارڈملک است محمدحکیم 








آسمای اول (۱+۷) .. مثنوییقلم کاميی 
درطلب ھرچہ بسر میبري ٭ آن طلب اوست اگربنگربي 
طالب ‏ يارِيٴ و ندانسثۂ ٭ بر سر کاريي و ندالستۂ 
نھستی آۓا کہ با شرتِ بار٭ دست در آغوشي و سربرکنار 
۳۴ در( ہریں وزنستا مثدوي؛ قاسم کاھی - إابوالفضل در 
آپیں‌اکبري گفنہ کہ کاھي عرف مپاں کاليی لت رسي علرم 
اندیخنۂ وك وبسا ا آپندہ گنتے۔ بدارنيی گوبد کہ میان کالیع بای 
اکرچہ عبت مشاہی ملقدمیں ر زماٍ مخدومي مولوي جامي 
ٹس سا ر غیر ایشائرا دربافنہ اما همۂ عمر بالحاد رو زندثہ 
ضرف کردہ و بااوں همۂ صفت وارمنگکی ر آزادگيی و بذل ر اپٹا راہ 
بروجم الات انٹیی ”دامین رازیب گرند در انردساگيی 
خدمت مولانا عبدالیْعٰس جامي وکس ای ود 
بصحبت هاشمی کرمانيی کی شاہ جہانگیر نام داشنہ رسیدہمنئعت 
بسیار یافنہ کت النچہ شہرتا دارد صد ر دہ سالۂ بود چنانچہ 


ٰ از ری طرذ یىی میگفتۂ کۂ م ہی آزخدا دہ سال خورفترم ۔ تاریج فوت 
کب ہہ ۱ ٭ شعر*ف 


تارج ونات سال و ماهعش جستم ٭ گفنا۔ درم از مہ ربیع الٹئی 


۱ نوشنہ کہ اصلش ار سادات گلستاذہ ود ر ترکستان متَولّد شدہ 


س0 اي خاکداں ۱۰ شی مقیمانِ 0 خالگف دا 


. . نرگس شا تبود اہر سو آنهه ہزرہ بلب جوببار 


آسمارن اول "(۱۰۷) مثنوی نویدی ومشاھدداعي 
یانت انٹھی میرزاعلالڈرلہ کامیع تزربني درنفایس المآثر نوشتہ کہ 
عبديی نویدي خمسۃہ گفلّہ است با آنکہ تماہميی روز ارقانش 
ور را و نوسندگيی وہ وی چو اس کت 
ار اشعاربسیار است انٹھی و در رباضالشعرا مرقومست خواجہ 
مبدي‌بیگ ‏ مفرداٹویس شیرازي در سلک ”لی دنٹرخانۂ 
ماد طہماسب ماشضيی انتظام داشنۂ بغایت خوش طبعیت و 


عالي فطرت بودہ در سیا و حساب. نظیر ند(شتہ۔ در جواب 2 اتا 





2-7 ملوفات جرابتِ دارد نوہدی لین میکردہ ۔ سام میرزالی مبرزر در 
تعفذالساميی نیز ذکرري نمودہ انٹھوں“صدامیں رازي درھقتاقلیم 
نوشلہ کہ او دو مرتبۂ تع حخممەۂ لمو۵ل انٹھیی در نفایس المآ؟ ٹر 
ر ھفت الیم ار مثنوی >خزں او ایی چند شع رآرردہ ٭ شعر٭ 
اي دلم آزردۂ اندیشہ 7 ٭ غارت خواب‌رخورمی پیشہ ات 
حرف تواندیشۂ شبگرد می ٭ رتفب خیالت دلپرڈرد مس 
کردانئیک لعل تودرمي زخال ٭ گشلہ بدور لپ نعل 
شوق کچا تاب صبوی کچا ٭ عشق کچا طات شا دوری گچا۔ 
۳ وبریں وزنسث مشاهن داع شیرازی در سم الفدوات 
نوشلهہ کۂ شاہ نظامالدبی “مود داعوع شیرازي ہا سلطان ابوسعید 





شاھرخ معاص ربودہ ۔از آنار آو مثنويی موسوم ہمشاھد بجسیی عبارت 
ر لطف اشارت موصوفسث و ازإفجاستف ٭ شعر٭ 


در طلبند ال جہان دپرشد ٭ ھسے ندیدم کہ پکے سپرشد 





آسمان ارل )۹۔۳( ْ خلدبریں ماوحشیئکرمانيی 
دریائٹ آنہا کراہت کند ۔ إنٹھیں ٭ 

۷ و بریی وزنستا خلدبریں موانا رحشیی کرمانی 
کہ شیچگاہ ے زمزمڈ دردڈے و سوزے نبودہ است ر پیوستہ عشق 
برمزاچش غالب بودہ کذا نی هغتاتلیم - آذر اما اصفہانی 
ال آنجناب ار بائق می اعمال کرمانست ۔ ام چوں .. ارات 
ت7 مزبور در دارالعبادہ پر بسرمی بردہ مشہرر بیزدي شدہ 
العق سخذائنش ملاحتے تمام و حلارتے ما ا2 کلام دارٹ۔ إ ہت 
ر عاشقي آگاہ ہر غزلّپات رزگیئش بای معني گواھست ۔ وسہ: مثنوي 
دارك یکے در بح ر مخز السرار مسمیں اخادبریی بد نگفْنہ ( ردري 
دیگر اجاي خود صيآید ) گریند در “جلس بادہ یا پارغالم بقا نہادہ 
انٹھی ۔ ماحب فہرست انگریزي گفلہ کہ سنۂ رتو بقولِ 
تقیی کاشيی لد ونود ردو (۹۹۴) ۔ یا نہصد ونود ری ۔ 


دٹرمرلالعم نوشتم کە عزیزے تارب نوتش گفتہ ٭ ع٭ 


بلیلی گلزار معني ہستہ لب١ )۹۹١(‏ 
و و لج در مرآنل کم ۱ 





طإ 7 2 


یو سن "رک 
خامہ ب رآررد عدای صربر٭ بلبلے ار خلد بریی زد 


نوشنہ کۂ وحشی درلتابادي در سنۂ ھزار 
ہے ھا ا و کی بت بدن سو انتھی و 


آسبان ال )۸۔۱) سہرو رفا۔ مظہرلاسرار 

چشم بنانست کە گرژِونر دون ٭ برسر چوب آرد ار گل برین 
در راولت دوشعرپسیں یعاد سس کات اللهاعلم٭ 
۱ :. ر بریں وزئسٹ مہر و ونای سالم - کامی در نغایس الماثر 


ہی 


اپ یی شش وت 
جرانيی کرکبرای ثافيی جہانں ہود ۔ از ملازمہت اپشان بشیراز رفت 
وتحصیل نمو و حاا در تبریز است۔ شامرے بلیغ اسٹ و سلیقۂ 
کرلق وم طرمات (ومھواراشجتو امس بح یوسف ریخا ۔ 
ر شاهنامۂ۔ ارکتاب و مہرو وفامي اوس ٹہ درصفت پیر گفذہ ٭ شعر* 
۱ چوں غر پیریي بکسے رر نہد ٭ رري بر آیپنةڈ زانو نہد 
هردم ا زآپینڈ زانوي خوہش ٭ ري اجلرانگردسوي خویش 
چشکاگرچاکندتچارچشم ٭ پکدر قدم جأئکند کارچشم 
لرزہ در ائند ز ضعیفي بپا ٭ دست شود از پیی رفؤٹن عصا 
خلعت‌شیبتچو دھد آسمان ٭ رگشود آجیدہرش ارت عیاں 
۹ وبریں وزذنست مظہرالامرارِ حکیم ابوالفٹم درابيی ۔ 
>سندطامر نصراباديی نوشنه کۂ حکیم ابوالغتیر ری ٣‏ جي 
خلفِ حکیم ۵واییست ر طبیب ھوشمندیست بکمالات آراستہ 
سے رامسم ال خر می ترسم و کر شر مر -ھاني از 
2-95 مرے یت مثفوےے در مخز 
مسمیں بمظہرااسرا گفتہ گكنہ - اسرار مخفیع درا درجست ۔ چوی 


فقیر کل فہم 4 معانی ندارم اکثر نفہمیدہ ماند خدا وسر 








آسانان )۱٢۱٢(‏ مجالہکار عرفوع شیراِزي 
عقل کہ ھست ازھمہ آگاەثر٭ در .. 2 ز شمۂ گمراہتر 
ا و اب سس ٭ معرناً الله یلست ربس 
اپ مثذوي کہ جزرے بیش نیست د 0ت لیسيی بطبع آمد٭ ٭ 
۱۸ء بریں وزڈست مجع الا پکار جمال الین عرفی شدرازیی-بعضے 
چا>جمعاانکار ہما دیں×شد ر بے سغوں السرار عرنيی خوائلد۔ بدارني 
گوید عرفی شبرازي جواے بود ماحب فطرت عالي و فہم درست و 
اقسام شعرنیکو گنٹے ام بس حُجب و أغرت کہ پیدا کن از دلہا 
انان و بہ پیری ذرسید ۔ ال کہ از ولایست بفلےپور رسید پیشٹر ارھمہ 
بشیۓ فیضیي آشنا شد رالعق شی هم با ار خوب پیش آمدہ زار 
در منزل فی یج بوٹ ر مااعفاي تا او آر ري بہم میرسید ر در 
آخردرمیانہ شعرآہہا انناد وار اغیم ابوالفتے رط پیدا کر و 
ازجا بنقریب سفارلِ حکیم 0000۳00" روز روز ھم ات 
رم رھ ذر افتباز اور نرب نظ داد دہوان اشعار و 
ُ مثلویي ادارد در بعر مغزںاسرار کہ مقہور آفائست اون 
افسهاني گرید مرلی شبرازی اخٹکی وشمئی الفاظ رذریت ۔ 
کلام و نارکیی مضمونرا باھم جیع نمودہ است العق از شاتئو 
ودو ‏ سشت : تھ آوزدہ کہ عرفۓ ْ 





سی وشش جس تپ ید بے ستنر شستت 
تسعایہ ( ۹9۹) درآغوش زہیں خوابیكد فثم ۔ شی ابوالفضل 


در آپبریکبریي گوید کا :عرایع: شبرازي از کوتاہبینيی در خوہ 


آسماں ان )(+ر)ے. خلدبریں ہلا زحشّیں 


اس تا قول ار٭ 
طض نرے درىض انداختم ٭ ط “خی ًَ ساختم 


برسرای ‏ کوي جزاہ خانەنیست٭ رر 0 


س حم 


ساختۂام سن نان خو(ِش ٭ خانة رخ کالای خویش ۱ 


ھب گسم لیستا بھمسابئيی ٭ تا زندم طعنذه بہ بیمایئيی 
ہا نوع خز کەنہاں اپ اساس ٭ مایۂ آر بود ہریں از قپاس 
مج خداداد داشت ٭ عالے ارگ خود آباں داشت 


لٹ طع گہرسنے خویش * میزنے رر یوون 


خ ت ' ران گن فرداں بکار٭ مخز صد گئے چۃصد صدھزار 


کرھر اسرار الٰہٰيی دوو٭ آنقدر اسرار کہ خراعي درر 
ھرکہ و اور شنافت ٭ نیرت فاخی کر را اشکادہت 
شرطادب نیسیکہ پہلوی شاہ ٭ غیر شہائرا ہبوٹ آرامگاہ 
ملکۂ در گنے طلب میزنم ٭ گام درب لاق حم 
٠‏ ٭ در ٹوحید گویل ٭ 

نک ہما فقوت گفنار دا۵ ٭ ٦7ت‏ ھ8۷" 
٤‏ وھ وت 

آنکہ ازیی گے نشد بہردمند ٭ ثیمت ایںگنس 0 
ہود پکے ذاہ هزاران صفات ٭ واحد ۷'759" 
زندۂ بای احد لیزال ٭ ھ نوانا صمد ڈنیل ۱ 
زنگزدای دل دا ستگل * نف لگشالی ار ۱ دریسٹگاں 








جات 


آساؤائل )۱٢۳١(‏ جم الیگار عرنيی 


شیرگشابنںۂ وتان 7ھ گریدان صبے 
زع لت لپ ون دل ٭ داغۂ ریز : طاؤ وی دل 
زبور ‏ آوارۂ ‏ ناقوسیاں ٭ چشمة آرایش طازسیاں 
آستي‌افشانِ نسیم صبا٭ آشتي انگیز اثر با دعا 
جوھر آیپنڈ حوری‌رشان ٭ جرعة پیمانڈ معنی‌کشاں 
انج سآرالی حر سماع ٭ نوحتطراز لب گرم داع 
بر نفس گرم ترحمفشان ٭ وز اثر 2 ےی 
بالگشای فلک اندر صعود ٭ سای ملک اندر “جود 
سمش عبہر زی قدے ٭ وسمتنہ ابريىي قویں تزح 
راانماپڈ_د٤‏ ِ آپڈ۔۔دگاںن ٭ ماگ 2-2" پابندکای 


شمع مۂافریز شبستانں شب ٭ شر ٭حردوش ز پستانں شب 


لوم مد مان رع پیشکان ٦‏ 002,8۵0"مور/ جزعپڑہ۔۔٤ان‏ ۱ 
شےئوزر ج" احقسبرام ۲ نامیەسوزِ چن_ انتقتام ۱ 
برڈ و گریہ عطاردش۔۔ار ٭ بر ىر ا ذہدل تسساشانگار ۱ 3 
تابدہ رشنسگ کوتاا عمر*٭ تا بابد ششیار راہ عمز ٌ 
مودمي 30 بیساد بہارہ قش ھی کردہ خزائرا شعار 
. ٌَ گرھردل شمقہ بدرای خوں * نورِ ار دادہ بڈوہ دروں__ 


2 چاالہ تو نان ارسا> ۳۶ نوالہ تین خواںِ ارع ا 


بردەڈل از زدست چعیغاستایں ۲ گوھر٠‏ کو۵ زادچڈدریاستایںی 
خاكش|شیی: دررہ ار بندگيی س٥‏ مرن پیساری ار زنديی 


ۂ 


۔چیککہ 


ا 











اس اف )۱۱١(‏ مجماالبکر عرفیی شیرازي 
ریست کا زیاںِ 0 غنپۂ استعداد او نۂیفتہ 
پڑمر انّھی ۔ در ار تذکرۂ سرخوش حکایت نقل ہن ار بج 
اثرت منقولسثت صاع ؛ سلم ات در ذکر رص اي نوشتھ 
کہ گاے معانہی بلندش دست مصیدان و گاے ناخوشیہا در اشعارش 
أثفاق می افتاد ۔ آذر امغھانی در آتشکدہ گفتہ کہ سید محمد 
متخیڈیں برنيی در باب استعارہ اصرارِ بسیار دارہ بعدے کھ 
سے ہیں جو غافل میشود ازاجمله مثنوے کہ دربراہر 
مخز الاسرار گفتہ شاہد ب ربھوقوف مشذبه شود اه اتاد ماھر 
میٰداند کہ ہسیاربد گفلہ- چند شعرے کہ خاليی ات نبوں 
ازإنجا نوشتہ شد ٭ شعر* 
غاروفروٹل ‏ سر بازار شن٭ آبلەریز تع دلہاں نم 
سینة عرفي حرع راز تو٭ کیگے دلش زخمی شہبار تو 
انٹھیی فقیرنیز از ارابل اپ متذنوي جز ایں در شعربینے چند کہ 
بفصاحت نزدیک بوك ميی نوبسم ٭ شعر٭ 
بسم ال شون الرحیم * مر خست است زاحر قدیم 
تابرم ابی نامہ بتعمیل عرش ٭ زرکنم آرایش قندیل عرش _ 
بے کہ ع صمد مےئیار٭ نامەنواز آہم ۰ ا 
از ار او صمدیت رفیع ٭ وز گہر ار احدیت وسیع _ 
رنگرز جامة إصحاب شید ٭ فا عاہد گمکرد:صریں 


زشرچکان مزۂ دلبرانں س٤٥‏ حس فزاپندۂ عصمہترران: ہے 





آسمان ارل (١۱۳٢)‏ مرئزادرار فنیضيی 
وطبع خرئے دافتہ اُّا بسیارباشعار خود معثقد بودہ وخالی 
از رقرفے نھست - گوبند مفوہہ دربراہر خزں‌السرار شی نظامي 
گفتہ بنظر نرسیدہ انٹھیں رالەدافستانيی نوشلہ-مولانا نھکیع اصفہانی 
اسسٹت" زہاں و ھٹرہندان دررانست در تصوف ٌ ۱ 
حقایق کال آفاق . لہابہت برع در صلاح ر تثري ذاشتہ ۔ 
ارحدي نوشلہۂ کہ در نه سالئی سیت ري در اصفہانں مبرسیدم 
و ہا موانا لسائيی نیز وہر معبتہا راقع “0م عمر پافتہ 
درشہررمضان سنۂ الف ( ١٠٭٥)‏ درحالت “جدہ ے مرغے ر الے 
درگذشتہ ۔ ایی رہاعي را تقیی ارحدي در نار او ار گفتہ اس 
راعق خرب گفنہ ۱ ا ء یامي ٭ 
نکی کہ بد ا رجملة نیک زماں ٭ مرکز شدہ در دایرۂ کوں و مکانی 
این شدش ز بعد رفٹی زمیاں * نھکي ز مان بر رت د نیکي ز جہن ۱ 
5 وس 7 سر ال اپ پ پسیاریادکار مائك٭ ا 01 انت 1 1 
.)1س دبریں وزذست مرکز ادوار شب نبضبی اف 0٦‏ 
کش ابرالفیض - پسرشیۓ مبارک ناگوري ر مہیں بزادر - 
ابوالفضل علّمي ۔ بانواع فضابل و امام کِملات اتضانب داشتی۔ 











درز ان ا رپادشاہبمدارچ دوالت وجاہ ارتقا نمودہ از ندما ومصاحبان 
آن پادشاد فلشہارکاا ہود× ِ سالہا فبفي تیٹں میگرن 
درآخر بوامجڈ موانشت از کلنڈ علاميی کہ خطاب ھی ابوالفضل 


) ۲ برادرش ہوں, فیافي تی کر ر صد ویک کناب تضنیف کر۵: ۔ 





آسمان او --٭ (۱۱۴) زیدڈالانکار نیئيی 
بندگي از دا قبولش نار٭ گردن: آزادي ازو طروقدار 
روس ھتہ شہرطاو وت سا تا 
نغم"ناقوسں خررشا‌ازرست ٭ سینۂ هر زمزمہ جوشان زست 
لغزش مستانہ دھد سہورا ٭ چشمۂ انسوس کند لہورا 
عرفي‌اگر بلبل اگر ناغ اوست ٭ نغمۂ توحیدزنں باغ ایست 
آزاٹ ب باگراميی گویك کہ عرنيی در تصید:گربی صاحب بدطولبست 
غزل و مثنوعی ار ف مساري دا0 اما بامتقاد حلیم . ۔حافذق 
سرحکیم ھام برادر ابوالغنم گیانی پایۂ مٹٹری او کم تھا 
در 7 باب میگوید ٭ بیت ٭ 


عرفہی ما در غزل استان بوٹ ٭ خانہ خراب و ۵ہ آباں ہو 





مثنوبشطرزفصاحتنداشت ٭ کاں‌نمکابوٹ رملاحتنداشت 
اشارہ است بمثنوی عرفي کہ درھمین رزں گفنہ مطلعش ابن است 
بسم الله لحم الرحیم ٭ مرے لُخستاست ز حر قدیم 
مولٌف گرپد بجای افظ ف لفظ مد منامجتراست اذنھی ۔ می 
میگویم اگرچۂ لفظ مد با بسماللہ و بحر ھردر نسبتے َ اما 
بڑہای شعرا با بعر رمد چغندان رواں ر جاريی نیست ۶٢ہ‏ :سن ٭ 
)٥٣(‏ و بریی وزنست زید؟ دة الافثار اتی ایض 
آتشیدہ آرردہ کہ ذھکوع اصغہانيی 2 زی ر حریفے بدل نزدیلکی۔ 
تد .َ مسعود جات ع .7 امفہائیست ور ۰ 


بعد از ہی فی 


آسبان ارول )١۱۱۷(‏ مرئزادرار فیبضيی 

یکہزار رچہار شجري بس پاجاسالگيی بوقوع آمدہ التب واله 
داغمتانيی در رباض‌الشعرا نوشلّہ کہ مولد و وطنش ناگوراست کہ ار 
مضافات اجمھراست ۔ و ایلکۂ در ابراں بدکنیي اشتہار دارد غلطست۔ 
خلاصہ شی فیضيی در “خطوري مسم زمانں بود× ۔ انٹھی وھم ار در 
ترجمۂ لذاثی مشہدی کہ ذکرار در آسمان ششم می آید گوہد کہ ۔ 
الُعق چاشنی و عذویتے کہ در کلامٍ شیۓ فیفی بات میشود از 
فیض اثر “عبت خواجہ حسیں ثنائیست اتتھی ماحبِ 


تَفاان کہ ھٍ میعاص ر (اوست گفتء کہ نیضيی بموجبٍ "- 


چو ۷ شاهنشاحميی ش حشمیسے شموںد× در 0ر ا حکایت ۱ 


چندے گفتۂ اما باتمام نرسانیدہ - بارجوٹ آنكہ ارهمۂ علرم بخغۓے 
دار۵ اما عربیت وحکیمت رإ بیشتر تتبم نموٹ٭ ۔ ودر انشار 
مکارم اخلاق و انبساط طبع خود بیہمقاست انٹھی ابوالفضل علاميی 





نقولست ۔ رھم و ھم ابوالفضل ملأميی در جلد میم اکبرنامہ بوائعا 


0 م نم ارجلو س شاہنغامی ,مھ ود سوک کو گان 


شی ابوالفیض فیضی ی نلدسی بدڈریشکاراہ ر رٹ رفراواں آفریں برگرف فتن۔ 


سال سيا ہي نہصد ونوٹ رسة شچ <ریي آن فارس عرمة ×غنرري را 
٤‏ نشیکہ ے عو ید سارد رد: 


ہی کہ بسال چہلم اکبریيٴ راقع دہ بدر سال ابیاٹ _ 
۱ مرکزادوار کہ پراگندہ افنادء بود جج و زامرب بودلا ای 
آورٹہ و خائینة مذٹور دراں نوشلہ کہ در میم مکانبات: عللعی 





آسسان ارل )۱۱۷) مرکزادرار فیضيی 
کدائيی مرآڈالعالم ۔ می عبد القاذر ۔بدارنيی معامصہ راو گید شی : 

وپ ہے عو جولیّہ 20 و عررض وقافیہ رو 
تاج ر‌ 
اراخ ربتقریب خطاب "7 خوث کہ اورا علاميی ي 7 جہتا 
7 وشان درانں وزنں لین فیافی ىي اختیار نمو و سارگار ٹیامد ر بعد 





ا ر6 حیات از نام دربستہ تنگ تنگ حسرت با خودں 


۱ ور × ا قوں ار + اتا چہل سال درست شعر گفت و دیوان د 






ٍ00 ا از بیسٹ ٭ھزار ابیتا زیادہ اس انقبيٰ صاحب 
مغتا۔‌الرار نوشنہ ۔ آررد× آلد کہ در اواپل روزے پادشاہا فیضي را 
که ہبارہتش افثه بوہ بیوں کٹھرۂ نقرہ استادہ کرد فیضيی 
في البدیھہ ایں قطعۂ خوائد ۰ ٭ ثطمۂ ٭ 
پادشاھا رون پنچ۔رہ ام ٭ ارسر لطف خو مرا جا دہ 
زانفه مس طوطری شکرخاہم ٭ چای طوطی دروں پٹ جرد بہ 
پادشاہ پسندید و مراتب ار افزرں۔ در طبقة ساطیى تیمورپٰۂ هند ال 
کسے کہ !؛خطاب ملک الشدرائی مس مار ا اد غزائع 
مشہدي بود 7 از اکبر پادشاہ ہایں خطاب نامور گردیدہ ۔ و بعد 


فوت ار شیج فیضی بایں لغب بلندآرارہ ػشت ۔ ودرعہد جہانئیر ٴ 


پادشاہ طالبِ آملي - و در زمان ثشانجہاں ال محللہ جاں قدسی ٠‏ 
پس الپ گلیربی خلب نر سوہ جے مال ئیصد_ 


ا 








8 


آسان اول-۔ )۱٢۱۹()‏ مرکزادرار فیضيی 
سعادتٹیاری خوہشتی را از گروٍ بادساچانِ فائیەپیما برکنارہ دار۵ 
و ھمزبان خاموشيی بوڈلا بعستیلطامہاي باستانی ژرف در نگرں ۔ 
پاس ا ں انفاس ۵اشتۂ در ابزديي آفرینش دور بینش ہکا ربرد ۔ 

ھرچند دمسازا در برافرلخٹی آں پنے کاخ واٹاساس برکوشند درنگیرن ۔ 
از معنویي گشاپشہلیي رزافزوي هي آھنگ خاطرسردں نقش 
هسلياست لہ نگار ۳۴ تاکن عطق بلندناہميی ۔ تا ا ۳ 
سال ( ای ف0 سپ رم اي ) ارنگ نشیں فرھنگ آرابيی 
آن دانای رموز انغسيی ر آنای رإ طلبداشنہ افنت بھاپاں بردنں 
آن پنے نامه ا + راشارتِ ھمابڑی برای رفت کہ لخست افسانڈ 
نلدمی بترازبیي سض ساجيی برسخنہ آید ۔ در چہارماا چہارھزار 
بیت بآلغونة الجام پھراستہ گشت انٹھی ر در خاتمة مرکزادرار 
بعد ازہی میگرید- شب رام بیستویکم مہرماہ الہي سال چہلم 

شی جوم 





پکشنبہ دھم صئفر ھزار وچہار ڈ٭جریي (م۴٭٭٥)‏ آن آزادخاط رآگاہ 


ا آھنگ بارپسیں بشہرستان تقدس خرامش فرمود - تاقول او- باخاطر 


پزمان وخالئے نژند خبال همزبانع آن دمساردلافری زر بنصو ربقاي 


ذکر جمھل در گردآرری تصانیف آی قسطاس دائش فرااں ٠٠.‏ 


کو :- 'پھش گرفت ٠‏ ررشری شد کہ ا ز دشوارپسندي ر بلاہريی 
ار شعرپ کشر قش پنےا ھزار بیت از صھےۂ سليی سرد 
آك ؤ آی ؛ لعبقانى نغبیپلکاہ را از پیشطاق شناسابيی آنداخلہ - 


سال چہلر دا ہی بنگاہوي خاطر سراسیمہ ر ظط صدچاييدرگرر 


“ 





آسمان ارل- (۱٢١۸)‏ مرئزادرا رقثیضيی 
برابرخزب‌اسرا رمرکزادواریسہ زا ربیتگرھرافزاىي بین شگرد ۔ومقابل 
خسرشیریں سلیمان وبلقیس نوبارۂ ازبستانسرلی دانش سرب رزند۔ ا 
ونچای لبلی*جفون ذلدمن کہ از داسنانہای باستانوع ھندوسٹانیسٹ ٰ 
بر خنە آید رھریک بہار ھزاربیت پیرایۂ بلندناہي گھرن ۔ 
ودروزں عفتاپپئر هفتکشوربہ إجہزار بہت پذبرلی آبادي 
فدا ر۸ بس راسکذد سکندرنامہ اکبرنامہ قرار گرفت کہ در ھمان ثدر 
اہپاتٹ فہرسلے از جراید و شاھی ئگاشنہ آپد ۔ - دارھمانی رہز رآغارِ ٥7‏ 


ع ص چھووا دا پت 


نیستیں نام شنا۔ وبآبین بد پیش شینیاں: در رمرز حرف ى بسملۂ بیٹے : 
چند جنر گشمت۔ مو ڈمچپنان در نیرنگی نفس وخ رفلم ا 
اون ول علم و نظرو تبیز داستای داستای از درہابار ضمیر 

ربزش پافت ۔ ر بدبدەور آن پان آفاق مننظم شد ۔ کشورخدای 

آن چہرونمای حقیقت ارام خطاب مراالقاوبَ ریشناس ,لی 

و ملکوٹ گردانیك - و ازالجا کہ ھمت اتسس خاطر 

شیدہ بہبے چب زنمےپرداخت۔ ر +جہت سرگرٍي ردلریزي ھرزماں 
نقۓےدیگردررري کا رم يآورد - در کمذرزمالمعنون ھ رہن نامہ ہا ہرخے 
داواۓ ھوشافزا نشاطآرلی سوامع آکاہٹلی سض شناس' ‌ْ - چوں 
رھ کسر و شاعربي برآخھیل و ناراستي نہادہ آاند گیہاں پھر بدان 
قیتروتازاد رجا خالاں متا جو شتامای ا خظ رخموب 


نگریدہ خرتان “خی ‌گذاري میفرماید کش او ! ز ارادتەرستيی و 





( 1 ) و ازو الا:-+چي پپاہڈ الُچام نرسیدہ - خائمة مرکزا دوار 0 





سس 
سپ 


01 :. 
اع یں کی ا ای 
مان مت مم یں تحص پ دیج بد 


لّ 
0 
7 
کر 





پ۲ 


آسان ال (۱۴۱) مرززادرار نیضی فیافی 


س1 





فوران یپیئر گرد۵۔ ازانجا کہ آڈەدال یگ یدارمغز سرذوشت انجام را 
ار نامیة سرآغار برخوانند و حسی خائەمت را کہ از سح 
دلہا پدید آید ار عذوانٍِ نیک اسکاليی و خیرت“اچيی گال ا 
پذیراٹی ب رنزھتگ: دل سپ وٹ - و نویك جاریدنامي در کا ابا 
فطرت خبررش نشاط سي اندازد ا کو مسر 
ہحمں الله ایی قاستی أست ٭ بطسرز فریدا!لا گردم ارات 
نشاط اندر آرد بخوانڈدکان ٭ 7ت رسساند بدائشےد گان 
بانسں تاطای سار ا اور برو نسام اولا دراز 
دل۔ دوسنسانرا بسدونور باد ٭ رزر طعنڈ سسکی درر باك 
نت :۰ سرآغازر مرگزادرار ۱ ٭ ببیت ٭ 

یت ال ھن الرحیم 5 گا ازل راست طلسم قدیم: 
٦‏ ازل چیست کام خداي ٭ مہر ابد کردہ ہنام خدایٰ 

بس در گن بمہر خْٰيی * 7 کلیدش بیعف مصطنیٰ 

۱ نقددرکونستدریں ‌مایدخچ ٭ چارکذابست ۳ آیہ دن 
فیضي اگریائليارحمدبري ٭ بسم الله حمد خدا را بري 
۲ ٭ در تٹوحید ٭ 
زمزماسل نفس آتشیں ٭ اغاے سای دىل آتش‌نشیں 
بادەچکای 7 آتش رخاں * آبد خْددۂ گل پاسغفان 
مہوکش تفتۂمینای صبے ٭ پنُجدگ٤شاي‏ یك بیضاي می 


ام 


آسمان اول (۱۳) مرکزادرار فیضيی 
پنجاہ مزاربیت”از نظم ونٹر بکجا ثاشتہ آمد ۔ امیْد کہ کی 
تار:رریان برستان یقت واتايی نورسای آن بوسٹانسراي آٌی 
فراھم آمدہ انج ‌ائریر نشاط گرند - دربی درلدو جا بیائے 
شوربد٭خط کہ در ایام بیماري خامانار آن سفرگزیی ملك 
تقدس بود'ہنظرد رآمٹ ۔ ہرز .. ابپات دُشوارخواں چہر×افریز 
شدك ۔ بہمزبانای “عفل آی یكتاي روزگار انی نشسث ىً چوں ٹرانڈ 
نرمیدی آن گروە سامعۂکروب آمدہ پايی ھمت (فشردہ بنور آگّہيی ٌ 
ار رو یر ارت ود اص کرو اس ا 
نکاشنہ بیت بیت آذرا بکارك تمیز جدا ساخت۔ وب رسطے کاغذیی 
پیوند دادہ سامانى داستان داستان نمود و بترٹیدے گزیں و سرسخذ 
تار آرایش ۰ از بدایع برکات هر گوھربی داستاے کہ 
اندیشید ازاى مسودۂ نامننظم 'ابیات آن چہرۂ نمایش افریخت 
وهردّر شاھوارکہ در سال انتظام بایستئي داشت از لجّةُ آکٗہيی 
بگیٹھ آمد ۔ و ازجا کہ فطرت قافلەسلار بوں ر بخت پارر آن 
منظوم وسنثور که سی شناساں بزم نیف انتظام آنرا نس اندیشیدئ 
غارؤ حس ٹالیف بررري کشید ۔ و رما کات ساري براذرزادؤ 
والانزاد شود را پیا زندگائی جارید آررد جو اما 
رای مامت ایت - ٭ شعر٭ 
ق0 سن ازبسن داست.9۔ٛانں تارہ شد ٭ 4ع نۂ۔۔اطم پرآوازہ 0ھ 


ہیفزوہ ازاں گوھر تر می ٭ چو گوھرشد آربز؛ کول می 


-. 








آسمالی لی ) ۲۳ ( م٭رکزادرارفیشی 
را ذۂ باندازۂ پای سس است ٭ گر روما زدست سزای مس آست 
سس خضردریی بادیدگم کردہ راہ ٭ نو فرر رفه دریں موجہ 
نھست مزإ پت سی فدم ٭ڑ رفنہ ام ایں راہ بپايی قلم : 
و چۂ کلم با قلٍ رھگ رای ٭ بادیة آتش ر چوہپنہ پاي 
٭ نا قول ار٭ 
نادرہ طفلے بیع.ٛا نامزد ٭ بر طبیعیش ازل تا ابد 
کن ر صلمےازڈۂ بلاستاہں ٭ غلغل ناقوسں سڑجاستایں 5 
کاخ ہك ژ||'۔ا از رو کبریا ٭ راخنہ ار بخنۂ کیمیسا. 
ازہی ھنگامۂ کشیدم زجہب ٭ بعذ و ان پردەنشینان غیب: 
غمززنای چون شوٹ ابرونما ٭ گوھر انصساف بد رولما: 
اپ شاهد شیداثیاں ٭ تا چۂ ہبینند تماشاتثیسان۔ 
٭ تا قول او ٭ ۱ 
نیض ارب نیض داحتا اہاں نس مخز ری تر ورآواہ 
٭ در مدے و تسمیة کتاب خود گوبد ٭ 


از خ 
٦‏ ٌُ 





1ی طبع است 75 کت ٭ نیل 7 مہسث بہھڈا 





حخضر پکے _- ےو او٭ ٹوچ ٹگے لیس طوفسان 7 ٰ ٌ 


مجسل اسسرار الہي ہبیں ٭ قائلےساار .معساني بییی 
دراخم ایی چنگ فسرنکر بھی یں * پنج نوا بستّسےه ھک تارنیں 
پي بفلک میبر ایی پنے راہ ٭ راد حضی' میسزند ایی پنپ کل 


سمان ارول )۱٣۳(‏ مرئزادرار نبغيی 
موڈن رت مناجاتیاں ٦‏ ساقیی ضہب-۔اي خراباتھاں 5 
پردکشِ بلبلِ نیا عبا ٭ ب535 گل " نبا 


: ہتک۔۔۔د:آراي ب.۔۔۔۔ےاں "رھ تابدۂِ میند؛ ائعزرا 





زار 


درہی دشت او ریگ ٌ قافاےۓ راز او 

کرو رڈ را | رس سن نہاں ٭ ھرچۃ دربیں داپرہ بٹي نہا 
مغرنت ارخاشادرش نامید ہ “جز بسرچشمۂ ار رادید 
عقل چا فکرت پزداں گچا ٭ بردر واج ل امکانی کا 
ٹیدازمدسنی و جہان برٹماع ٭ عقل تہیدست ر 7 پرمتاع 
قطلق یکے والۂ گننسار ا درک بئے ہی بارار او 
۵ص" اپسنٹ ٭ علم درب ثائلہ بیگانہ ایس 
7 ا ا ا ون تار 

کل لا خط ا پیشسانیم 4 طالى بیانہ ۸ ََعاليس 
ھرکہ درہی ہزم ئدے درکشیں ٭ بادہ باندارڈ ساغر کشید 
شیشە کے کزپس رکزپیش بود٭ نم نے نے کم ونے بیش ہوک 
ملکہ دربرں خمگدہ فیاضیم ٥‏ ازسی “0 
٭ پیرایة آغار٭ 


: میم خو اس تر 
- پروہ بمار آوم ٭ مفسز فلطوں بکدار آررم 
برسرآٹم کە بسسار فرلق ٭ برئشم از هند نوالی عراق ٠‏ 


گرم واں چوں نذشوم آ×زی ٭ لا طمہ یک کام و درصد راھزنں 


سفھمت نے _مسومسہسک و حیہ ہا مورودومد یتآ ے۔, 


آسسان ارل )٥(‏ کل 
تصد خیا ل دگران تا بھی ٭ جود بیسا ل دگران تا 
گہ 7 اع اھت سی سپر ۳ 
اینہمۂ از زکوڑ کی راو ثتست ٭ ربنی ھمۃ اس ات 
نیش ازل ر 2 الطاج ام ابد را نبوں انثزام ۱ 
٭ در سٹایش قلم * 
کرد دوات ازپع خلرت.گزیں ٭ ےر لاطون کہ شدے خمنشھی۔ 
راز سفیدی و سیاميی درر ٭ رت ال و م۔لغي درر 
تن سلیي رو خطابيی مسچع ےت برمی ر قتابي درو 
٠‏ فررغِ خسربی ٭ ۱ 
بر کو ٭ شحشعۃ برعقل رہ خراب ز 
گوھردل 7 ان مرگز ادرار کر 
پت ڈد > می انوار شد ٭ عقل بصد مشعلۂ بیدار شد.. 7 
2 ذر مقصود بیفک آورڈن بایجرد ئن دنیا ٭ 
.شف رکہ جا 'بمنزل . رسید ٭ زرل اندیپشة ہساحل رسید 
گاراخستارتدجستوجوستہ منسزل اڑل رہہ آرزیست 


اس 


شد چو ز نیش زل اأجام او٭ مبدا فیساض نہم نام ار 


ملا عبدالقادرِ بدارنيی کۂة درحقکربی' و حقیشتنکاري ملاحظۂ 


ئبرپادشا ّح فا جت۔ فیضی ی جاے کہ انخاب 1 ز ۵یوان 
و مثذریأت او میکند میگوید - ار مثنری مرارفتار ک2 دززمیئي 
می ۱ : خیال کرد بوں و مبارٹ نیامدہ کی ٭ بت سے 


آسمان ارول ُژ)۱۳) مرٔزادرا رفیضيی 
چوں شود ایں پني گہر تابناک ٭ غوطة خورد ہپجۂ تلزم بی 
وب وس و رز سن ا ٠‏ شد . “سط 
آئمہ چٹیسی جلیشِ پرارکرد ٭ نسار ولا مسرلوادیاز کرد 
5 درسٹایش سی ۲ 
ہا رف ئ0 بالاسی ایی ٭ بہ رن رتبڈ وال(اسی ایی 
٭ تا قول ار ٭ 
یو سے و سن ٭ پیرری 2 "0 
و رت نو ہایں لفظ کہی 
دررہ دل پش رر رپس مگرٹ ٭ گرن بگرہ وت کس مگرن " 
تصفیۂ بای مرتاض کن ٭ ور بسوي مبداأ فیا کی 
دز “خی راہ بجاے ڈھرں ٭ کزکفگ آر بار تفاے نم3 
چند بناراي سض ساختن ٭ بزم رشع دگر انداختی 
چنں خیلِ دگر اندوختی ٭ کیسہ پوع نقد ْ ر درخلن 
00۳0" تونپست ٭ ری ھمۂ دشا س انمت 





از اتا ار کہ نو ہستة 

اماشطہ با غالیه ر سندریں ۴4 دعرئ شربيی نکندہرعریس. 

نطع نظ۔-رک زخھا ل دگرہ٭ زالکہ پسرخواندہ نگردد پسر پسر 
۲ تہ تو داد یآ شادباشل ہو طالب معنیِ داد ان باش 








آسمان اول )(۱۲۷) مجر مراہا بھاتیں 
کاشيی آرردہ کۂ امیر محمد عضو کامی ا رای انت وم 
ملّذوي دارد نصینيی دہ هزاربیت سے ات من وپکے حس وناز 
برزیں پوسف زلخا رپکے پری صورت 'جواب لیلي مجنوں و پکے. بجواب 
مرک کر تن ِ 





)۳۰ و ہرینی وزنسٹ مثنوئ نھائی - نام او مرانا 
على احمد نشانيی کو در تاریز بدرانيی س ات مولانا 
علی‌احمد نشاني رلدِ موانا حسیں نقشوع دھلوي مہرکی اس 
که فافلے رلیمشرب ار ستاد شاهزادۂ بگ ( ای جہانگیر شاا) 
ہود و پدر و پسرھردر ایی فی را بکرسی نشانیدہ ر درگذرانیدہ اند- 
بفضابلِ علمي و کملات انسانيی متّصف (ستہ کہ گالے طبع روش 
رتس باریلبینں او بشعر می پرڈازد و ہمفاسبثت شیوۂ خود 

تخلص ابر می نماید اننھوی دافستانيی گرید - مولانا عو احمد 
انشاني مشہوربمہئٔی از فركۂ ارلیا و زمرۂ امغیا بودہ معیشتش 
.ازاجرتِ مہركِئي مںگذشنہ ‏ ر پیوستہ بعبادات و رباشاٹا مشغول 
بودە بسیارے ار طالبا راہ حق ار خدہت فیض‌موعبئش 
بینزل مقصود رسیدہ ھدابت پافنه آند - 27 درحضور جاور 
پادشاہ کہ صرفیع سرگرم ماع و تواجد ہودند مطرے ایں بھتٹ را 
'مخوازد ٭ شعحر٭* 
ھرقوم راست راے دیذ ر نبلەکاۓے 
سی قبلہ راست کردم ب رست گُجکاۓے 


۷ 


- یی ک6 2 : 
+ پ2 )1۷۱) مثنوي زاهد رناہميی 
تا بچہ درربزہ بریں درشدم ٭ ٹا بد ر دست ترانگر شدم 


کم طلبیدم گہرم بیش رفت ٭ پس بنشستمقدمم پیش رفت: 





(۳۴) ور بریی وزنست مثدویۂ زاھد ۔ مل عبهالقادر بدارنيی 
درٹرجنة علميٰ: از شعراي اکبري نوشتہ - علمي الملقب ہیر 
مرتضیں از سادات درغلباد رو از امراي ہو خالزمائست 
چند گاہ ہدارن در حوزۂ تصرف او ہوں ۔ بسنث ٹضیلت ر حیثیّات 
اُنصافب داشت۔ و از حد گذار خوش طبع بود - چوں جاجارخان نام 

یے ار اکابربداوں زاھد تخلَ .این بیت از مثنر خویئن کہ در 
تعریبف بسملۂ رائع شدہ خواندہ ٭ شعر٭ 
کنگرۂ سی چو خندان شدہ ٭ خندۂ اراربی دندانی شدہ 
میر گفٹ کھ کنگرڈ سی چہ باشد بر شعرشما درودہوا رخذدانست۔ 
انٹھیں - اظہار نوں غُلّه نیز خندہانگیزہ 
۱ 27و۶ مر ا ۱ و بریں وزنسٹت مثذوي) نامی در رپاض ‌الشعرا 
مذکور است کە میر محمدمعصرم خاںن نامي از امراٍی. نمی 
اکبر پادشاھست در سن ( )۱۴۱۲١‏ ربرا بعنوان ابچ یگری بغدضت ۰ 
شاہ عیاس صفوعي فرسشادہ بود ۔ در اصفہاں با حعیم شفالی : 
*حمد رضلی نکري وتفع ایحدي ”حبت داشنہ - ر ازانجا بتبریز 
درخدمت شاہ مغفور رفنه است - ري اشعار بسپار گذْتہ رتنم 
خمسہ نیز نمودہ است ۔ ھمیشہ سنگٹراۓے ھمراہ داشله درھر جا 


ب رسنگہا نقش میکردہ انٹھی < ڈاکذ راسپرنگ رصاحب از تذکرۂ تقوع ' 


آسیان ال ۱ )۱٢١۹(‏ مثنوی مانشانيی 
گذاشتۂ با ھزارلی الہ وآہ بخائش سپردئد۔ وقع هذاالمرسنَةٌ عشریں 
بعد الالف می الەجرڈ الب (٣۳٭)‏ ) مولنا رإ با شیج نیضي 
مباحثات و مشاعرات بسیار بودہ و مکر کذایاٹ ہوي فرمودہ اند - 
از[نجنلہ دریری مثذوي ۔ و احق ازینں چند بیت کىال تدرت طبع 
و تما لفٛس موانا میقولی یات . 
: وا وت آى مرغ شذاسد کہ بدامست ٭ 
انٹھیی - بدارنی نیز نوشتہ - و از جملڈ اشعارے کہ درباب پکے 
1 ز محلشمانں یکرت ابذالیجنس گفتہ اینسٹت کە شعر ٥‏ 
چند زني لاف ک۵ رماخری ٭ سامریم سامریم سامسری 
۳ معجر عیسرہمت ٭ شعلةٌ نوز شجر مرسواست 
در سجنےم ادرا روزکار٭ اھل سض را ہم آمرزکر 
ھرنغسم برٹہ ززجادر شکیس ٭ ھ ور “لم و رملایک فریسپتا: ۱ 


اق ون اخسر ملک همغدانیٰ ملم ہ جاک لیے الین مضغ 


جو فلكِ “خندائیم ٭ صیرئیی یم 
ایںمنم امفریز ڈرپزی ڈارريی ٭ شعلۂڈ آتش سرد بان‌آروي 
دعوؿ ااتغ معانيی مکن ٭ شیع نڈ چربزبانيی من 


0 رشعلدرڈ اقا ماکان ہاکگ ٭ لفمزں نیست چردرکیس: خأكگ 


طیع ٹرھرنھند درھرشل زہ ٭ یک سض تارہ نشد گؤشزن 

اٰچة ترگنٹیٰ دگراں کفتفاند ٭ مُ کہ توسفني دگراں سفنداند 

خانہ کہ ارنظم بیارامتي ٭ آب وگلش از دگراں خواستيی 
ہا ےے۔ ۱۷ 


آسمای آرل ۱ 7 |۲ ا( مثنوي مرانا نشانی 


بی 


جہانگیر پاد شاہ از زامرا حقارمجلس مہ معذٰی ایی پیوتشا ہی پرسد۔ 
۱ ۰ ھمگ يی خاموش مہیشوند : مولانا کہ 7 بردہ از سرالِ پادشاہ 





7 قاع پالالہ در مین ذرق و کمالِ شرق گہ : رانوفنت اب رمرتا غاقپٰ 
ہوڈہ اون و دستکشانانی .0 تد آمدہ میگرید کہ ذر 


تقطیع بعنارِ ت- جوں !جہت غسل فو و ٤ھ'×ئ"‏ 


"7 میرفتۂ ند حضرت شیج ا ارلیا از خانقاد رآمذلا نغخ 
آن جماعۂ میفرمودہ 5 یا رز ىا مبارک و یں 
٭ ھرفغوم رلاست راے دینے ر ڈبلەکاے ٭ 

و درانوئت طائیة شی ہر سرمبارکش سی یف سد 
دھلوي کۂ ار مریداں ں شیج است حاض رہود عرض میکند کہ ٭ ا ٥‏ 
٭ سی بل راست کردم برست کُجاے ٭ 

و مولنا دست ب رسرمي بر۵ کہ طائیةۂ خود را کی کند تا بپادشاہ 
اہنماپد کہ باہری حو کے شدہ وت کی کرڈان طاقیة ھمان بوك رو میں 


رزدن ر قالپ تہي کردن پڑے رت “جلس ب رسرش جوم 


آورل× گمان کروئد کە غش غمودہ- ر جمی را مظلّ آنکۂ بزرق و تزوبر 





خود را بیہوش کردہ است - چفدالکہ تدابھ رکردند سودمند نشد ۔ 


اطبار[ گان رفت کہ سکتہ شدہ باشد - فرق مبارکش داغ کرٹنٹک ٠‏ 


و پادشاہ از ٹخت فرید آمدہ سرش را بدامن گرفٹہ ھر سعی کہ 


کە مقدو ربوٹ فرمود ۔ ائرے مٹرتّب نشد ۔ آخ رمولانا رإ در تابوت: 


تداھش مس سی ہے سے 





آسمان ارول (+۱) تحفڈمینونہ حسیٰدھلريِ 


منکہ اجادرسغنی شہرہ ام ٭ کم فللگ وھم مۂ رھم زھردام 


و اک راکر مین 4 رم سرعغ 1 کے ری موی کت رو ار سا ہن 


ْ “ سامربانں در گر موي سں ٭ باہلھان درچۂ جادري مي__ 

۱ ۱ درلت ایی کاربکام خقیت کڈ اہی ملک بنام ہنست 

از *غلم طرز سض یا گیر٭ عار مکی دامی أستاد گیسر 

ٰ اھر کە براقا ارادت بر ٭ در در جہانں گن سعادت بر 
یک“ ازنظ تونبوں دردمت ٭ مضےبۂ ادل ٣ض‏ سْ تست_ 

: گرچۂ ہررِي تو نگربد کے ٭ عیب تو پیش ت و'جوبد کے 

ِ لیگ بغیب توملامتگران ٭ انجمس‌آراي “خ‌پروزاں 
شعرتا گر بسیاں آررزہ ٭ عیب تر یكیك بزیاں آرند 

ِ شعر تراإ پیش توحسیں‌کنند ٭ وزپس تولعنشارنفریں‌کنڈكد . 
229ە" ۲ نەکس باتوبار٭ سے تبرت تھرہ! اشکازر 

پا اعشفظ 


وہ کہ ہے یار نداري دریغ ٭ مونس غخوار نداري دریغ: 

تاہترمیبترنمایدکچیست درانچہ“جیب‌توگشایدکہ چیھست 

)۳ ارذرینی رسفا لےفد سس مر سے سو ۱ 
فہرست انئریزی رثم فرمودہ کہ آحنقمیبراہ از مسدحس 
۰ دھلري درنعت سرور کابنات صلی اللہ عليه و آلہ رسلم بررزنِ 
۱ مز ۔ ہت ان ٭ بیتا ٭ 
ہے اسم الله لحم الرحیم ٭ کر خدارحمث خودراعیم_ 

او درتاریٍ رفا کے ارد و سے ۱ ٭ بیت ٭ 


3 7 . ۱ . بہوں لاد‌وعشر سال' فِن ھزار٭ فطپبحر مفوت‌شدحضرت عبدالوهاب 





7 
< ا ۳ 
7 
1 
نے 
٠ ٦‏ 
0 
پچ 
3 
1 
ظِ 


"آسمان ار (٭س") مثنوي مرانا نشانبيی 


بقف منقشکەدرلی خانهاست ٭ رنگرىازخامۂبیکانہەاست 


طبع تودارہ روش باغیان ٭ ساختہ باغۓے رثہال کمساوے را 


ہب سھڑ آی یاغ ز راغ دگرہ ھرگل منساش ریاغ فگن_ 


ھی مو نت ىے- سن 

پید کۃ ےصیولا سرےبرکشید ٭ برگش ازانں دانہ >شجرکشید 
تارگی آن نہ ز باراں تست ٭ آزخوئ پیشائیع یاراں نست 
جنع مکن نقد سا پروژاں ٭ کیسۂ +کی پُرز زز دیسرلی_ 
شریت بیگانہ فراسوش کن ٭ آب ز سرچشمۂ خود نوش کن 
گر خضریآب حیات توکو*٭ ور شکريی شام نبات تو کو 


ال صفكسریفلک میبرہ ٭ مھونا بجز شُستھ نی آرریي 





سروکہ برچرے بسایدسرش ٭ چاشنۓع میوہ نباشد برش 6 
رر خویش فا خ راد بر داخستہنمخرچراست 


ہی ‌اگر ار شرم نگویم “خی ٭ حمل بۂبیدانشوع من مکی 

نے چورطہسیذاپرازخستەام* ه+چوصدف پردر و لپ پستەم_ 
سے اگر اربند کقایم زیاں ٭ لب ایند زیاںآوای ٠٠‏ 

طعفہ چو ابلیس بآدم مز ٭ حالت سس ۵رنگرو دم مزں 2 

سامریم سی کہ بزور فسون ٭ لعیلے از .“جح ربرآرم بہرینں َََ" 

غلغله در زھرہ رمالا افکثم نسیخ ھاررت بچاہ انفذڈسم 


ا ۷وؤموسمسسرے 





آسمان اری----- )( ۱۳) منع اانہاررملکئمی 
حکم دوسنگ‌آمد٭ارض وسما٭ دانه تربیي در دھی آس.-سا 
تا مر ازگردش ابی کوزہشت ٭ نرمشود طبذت‌نفسدرشت 
در کاب خان شیا شیاتلی سوسیلع مِلکلہ اپری مثٹنویي ھست ٭ 
( ۳۹) وبریں وزذنست مثہبمالانہار مللی تمی ۔ والۂ 
دافستانی گوید ۔ مرولاناملک شی ملگ ملک “خنوري ر شہریار 


کشرر ہلاشتگستری بدکی آمدہ درا ملک سُونٹ اختیاز 


کرد و مدّت چہل سال درانجا گذارزید ۔ سلطیں دکس شفقت 
ساس ١اط‏ و لفقّد بسیار بوي 02۳00 سولانا 
ظہوری فرزندخواندہ و داماد ار بودہ وثربیت از وي یانتة است - 
مولنا ملک إإ در سە مثنوے خوست لیکن بنظر راثم حررف 
ٹرسیدہ اسٹ انٹھوی درمفتا ائٹراریج مسطور است ۔ مل مللی 


۰ے 


تی درسنۂ نہصد ر هغتاد رمفت ازقزریں برآمدد سرلے دبا 


دک کفیدار از مرتضیی نظام شاد والیی احمدنگر و بعد اواز -ح 


َ کم َ‫ نوا پادت ۔ 1 تک داي دولتِ ٰ 
ر چون جرھر قابلیت مل ۵ انتا مشاہدہ٭ کرد فریفذدہ 

وت دختر خو۵ ا درحبالة نکاحم (و در آورد ۔ شیج فیضی رٹل 
کے آ۔ ز رکز ائبري 0ھ رِ رھانشاا والوع (حمد‌نڈ رم ماہور شل در 


نے پیر عریضڈ خود از احمدنگر بائبرشلا نوشتہ بوٹ کہ در احمدنگر 
٦‏ دو شاعر حم صائیمشرب آند وردرشعر رتبڈ عالی دارند 


آسمان ارل ( ۱۳۲) تحفڈمیموئہ حس‌دھلوي 

اس رسک ھی سا 
گوید - موانا شائیع لو ۔ نامش نشف آقاست ۔ اگرچہ مرلناي 
مزبور در“خنوري چندان مایہ ندافتہ لیکی بعر سلیئۂ اشعار 
خوب دارن انٹھںی در آتشکدہ' آوردہ کہ مہلانا شانيی 7 از اربماق 
تکلو بودہ و گالے در ري و گائے درھمدانں رر میگذرانیدە ر در 


اتا خود مت تمام داشنہ انٹھیںی در مف مفتاہالٹواریم نوشنذہ 


کہ ثانيی شامردرعہدِ شا عبَاس ماميی بود× ر درسنڈ زار ۱ 


وبیسٹ رس ۰٢۳(‏ ) طجري در ایرانں فوٹ نمودہ ۔ پادشاہ 
سض.۔ تاریع فوت ارست - ڈاکٹ راسپرنگر صاحمبں گفثہ کہ قانی 
مثذوجے دار۵ رر جن درمدے شلا عباس یت آن ٭ 
بسم الله الکن الیعیے ٭ مامچئۓے رایت امید ر بیم 
5 ہو ار بسملہ اڑل بشوي ٭ پس سخ از حمدخدارئد گري' 
درمناجات 
اي کرت ئاضع‌حاجات ما ٭ مب غمت شام مناجاتٍ ما 
پیشۂ ما - گِنه کاشتین ٭ شیوۂ تو ناشدہ الگاشتی نے 


تاچو نظاہی کنم از آہوںی ٭ سک دہپنچہی خود دی 
اي شد× شاپسنۂ پابندگيی ٥‏ از توخدابي چو زما بندگيی 
در مقالة اولوی 


ٹہ لککتتکدتا ماک تھ ‏ ۔ اف ۔سمیمگہ؛ ےد 





سوسو رتو کے سے عوکات . ے 


وہ مےترمجۃ کے ہی 





مو می اما ار لے 


٭ 


اع رمضم لج لو میں ہن بش جو سی ری پو مس ہہ سی مر تو سم مہ ضس شر ری بی ینوی رو مس ای سپ یھ سی ید ای 


قہتجد چپ وروی جےبکورھیئرتنجد جک پحججیہ: 


ہیں 


سی٭سممی یرحس ہش رخ لد میں عق ہشیر ھا و 6مم سس اسم ےش یی دوہ 


آسماں ارول - )٢۳(‏ دید بیدار شفائی 
(۰۷+٭۱) فرت شد مُّ شلا عرشي تار وٹ ارگفلھه ‏ امم 
بشا دیں شفابي ۵ك جانرا ٭ کوپنے صاحب خمسۂ است 
سه مثنویی لو در تذکرھا مذکور ر در کتاب‌خانڈ سوسیلی ى کلکلّہ 
موجود - یکے اہی ٭صف آنکہ 
ا ہسم اللہ اون الرحیم ۔ٔ لیغ لیس ہدست حکیم 
ٰ' ترم کاب گوید 

ھاتغے ا زجائنپ گے سض × گفتا کەاي خی طزکہسی ' 

پاہڈ معفي رتو باانشیسی ٭ خاكِ سی ارتو ٹریائشیسن . 
زپں ھمۂافغان کہ دلت چید: اس ٭ نغُمۂۃشنذاہے نپسندیدہ استٹ 
ڈرنسڈ رجوضربان ضس ٭ جوھ رخودرا بعک عرض کی 
بلبلٍ ترزغہ نظاہي کسزو ٭ یافقہ گلزار سض رنگ ریسو: 
نغمہ ر شیسوں بہم "٣خ‏ ٭ برٍہ وبر ضانِ دل آرمین ہر : 
ھرکہ بار لغ نظھر آوٹ: * زردش ازان پا بت 
حلہ زے پنے کمانِ مت ازان دیگر پرورت'ے: 
کردہ برر خامةڈ دموي رقسم ٭ کایں عمل فطرت جادرقلم 

۱ تا ٹول او ً 

کی شفابی کہ زوز اغست ٭ فیصلِ ابی کار حوالت بنست 
رخصق: ۷ یں بخواہ ٭ معذرت ارخمرو و جاميی اخواہ 
یک یک ابی پاوکمائراہشست ہ صاف بئش گربرانی لمت 
ان مثتريِ پر ین 7 سرسیاۓ کلئنہ دست ٭ ۱ 





آسان ارول - ( ۱۳۴) دیدۂ بیدار شنانے 
یکے ملکإ قکٰي او دیگر ماظہوري ۔ وناظم تبريزىي میئرید کە 
ملا ملک قمّٔي درسنۂ یکہزازو بیست چہار ( م٣<۱‏ ) فوٹ شد ۔ 
راو اضق بت روپک ساب سو مسر 
نظم کرژہ ۔ انٹھی بداونیی گوید ۔ اور ملک کلام میئگیرئذ ۔ 
در خزانڈ عامر :مرثومسٹ : وت 0 ھتہ 





قمی رو ظہوري در برابر ”خڑں کتٹاے تصنیف کردند رو ب0 


:. رز ا رعادلشاہا گرفٹند ۔ ڈھای کھي در اب گزی ::× وام يہ ْ 


“درم پوثذایت اي شہنشاہ دی ٭ معذورم دا رگر تگفتم : میں 

'مپسندک بھریلگ شٹرزرگیرم ٭ خوں در ھزار بیت‌بد ف 
جطع علی النہار 

سمست اس الَیْحیم ٭ إھدنا الشُراط الستقیے _ 





2 کسر دال و صاد اھدنا الصراط رإ باشبام خوائند مصرغ ثانی_ْ 


بوڑی مصراع ال مسٹقیم ر رااسث بود ٭ 
ۂً)۳) سر بریں وزنست دی اہید‌ار حکیم شفابی اصفہانی۔ 


تانستانی نوس شرف الدبی جس ۔ طبیے۔ ٭ کت 


7 اپ 7 2 مد +٭ 3 
اطبع خوشے د۵اشنۂ صاحب +یوانست (ما إشعارش بالفسيۂ ہم تھارمت' 


ص 


بمیارے دا انٹھیں و معذانی آتشندہ ۔ میرا طاھرنصرابادي ٭ 


گوید - .حکیم شفابی کە طبعش در کمال اسنا بودہ در سنڈ 


ید 
ّ[ٴ”'۔ 


نے دوس ا 


3 


تج وہ لیے چہدقیم 


ک‫”-سچ۔ 


آسان ال نا )٣۳۷(‏ زیدالشیاز قایشی 
عربضۂ :یہ بندگان حضرتٹ املیں قلہی فرموذند سے 0ئ0 
فی الچملہ ازِن معلرم سیگردد والعباة ھل× ٭ 

بندۂ کمٹرینی قاسم چنذابدي ہذررۂ عرض صلا زسان درک مرش اشقباہ: 
پادشاد خلہیپنار بد اللہ تعالں:ظال درلنہ او معدلقم علی 
مفارق العالمنی میرساند کہ فلائی در گنرگانے ْ۰ 4 ملرجٰہ سفرحایا 
بردند اہی کمیذہ (خغومت ایتان رسیدم - فرصت بغایت اتنگب ۔ٗ 
ازری مخلص استدعای بعضے ابیات کروند ء عچالة الونت خود را 
بوسیبلة صقتا سیت جھروظ نبري مت پر مور اقدس 
ہاخت - انا ال تعالرٍ کذاب امام ماشي کہ چہار ھزارو 
و پانصد بھت (ست وشاعنامة نب (علینٰ کہ .آنی نز اینشدر است 


و شاهرخنامۂ کہ پن ۔ھزار ہبیربٹت (است ر لیلی“>جنو جنوں کہ سہ ھزار٣ِ‏ 


بیہت (ست رو خسررر: سبریژنپ کہ آن. نیز یہ ھزار ہیف ۔ اسنا 





وزہدة اإلشعار کا ےار ھزا رو ہانصد بیت است بح ر مشزن الاسرار ‏ 
و گوی‌وچوگان کہ :دو مر اوٴپانصد بیت است تبامي بخدمتیب 
فربشادہ میشوں خوائت اعلٰ ٭ پسں: آزالں "جموخ قشم راڈماؤ.., 
مذکور بد رکا معلّی حضرت اعلوي فرسٹافند و در مقابل بتےں و 


۱ قدابای پادشاھانہ سرفراز شدند انی از مثنویات ارز پگے شہذامہ : 


لاو ا ا ڈو حم یں ہد 
. است درم :لیلی>جنوں سیرم کارنامہ کہ گوی روچوگان نیز اورا نامست 





()) ورنسفۂ نفایسالیآٹر کە پیش نظر است إیچا ندین وٹیروتظرقورست 


۸ 


۱ ۱ :لیو سے نثا ۔ جا کمالاٹ صوري ۲ معنوپسمٹثت - در ریافی 


. آسمان ارل ( ۱۳۷  )‏ زیداالشعارقاسي جنابدي 
(۳۸) و بریی وزنست زبدالافعار قاسموع گونابادي 
یع غان٭ ور در ریاض‌الشعراِ نوشته - میرزا قاسم گرنابادي 


٭ 


رہاشت تام کشیدہ و دربی علم سرآمدِ سررزاں گردیدہ - دز ٭جلس 
میرزا الۓییگ ہا مرلانا علہی قوشجی مباحثات مود است ۔ 
ولليْخج خمسة شیج نظامي کردہ است انٹھی در آنشعدہ نوشنۂ کە 
قاسی إُٗمش میرزإ حمّد قاسم ار سادات جناہد است شامرے 
مروف و ببلندي موصوف۔ ار بیشترارثات' در مٹٹریگربی 
الو ور خسرورشیریں ار لیلی“جنون و شہنامۂ کہ 
بإسم شاۃ طہماسني صفوي گفتہ ترنیق پائٹه انٹھی میرزا علاءالڈرلۂ 
تزربنيی کام یی تخلصس کە پکے از امرإي اکبري رساہر می 

بود٭ در نفایس‌الماٹر نوشتہ کہ قاسمہی جناہدی در خراسان. 7 
عراِی ہمزید فہم و اسلعدا۵ ممثار رو معروفست و از فنوي شعر . 
عررض و معماً سرآمد امثال واکفاست ‏ واز اقمام شعر بنٹنوني_ 
پپشٹر “يں پرٹازٹ : ااعق دراں وادی دا۵ سغذوري ر‌ بلاغخت ۵ا۵ة : 
و در ادای تشبیہاٹ ر خپالاٹ ےنظیر (ننادہ - ر فضاہل ر اکمالات 
ہسیار دارك ۔ ر در رِباصیات ےبدل مان خوث است ۔ استفانۂ 
علوم درخدمت علمة و اسناذالبشر مھ رغیاثالدیں ہمز ْ 
شیرارع نموڈلا ٭ ڈز فرم فرصت که جامع اپری کلیاٹت منج و ھند۵ 
بی در بل شا بصحبتِ ایشاں رمید - ایی چند کلمہ بر سیل 





آسنان ارل )۱٢۹( ٠‏ مننوی بہابيی 
ملا رشدي بار شباهتے داشت۔ پیوستہ ٭حض توھّے ازاقران وامثال 
حمیدہ پگانۂ آفاق اند نے انٹھوںی در 99 آرردہ کہ از 
مطلخش' دج ۱ ۱ ۱ ٦‏ شعر ٥٦‏ 
.. الله اشن کے 8 آمدہ سرچشمڈ نیش عمام : ْ 
انٹھیںی مفز طاھرایں در بیٹ ازاِن مثنوي آورںہ ٭ شعر*٭ 
خامة سس تیرشد از راسٹتي ٭ درر زننگ کُچجی و کاہتی 
تیسرچوے پر نشسود کرگر٭ گشت سہ انگشت برو چوں س:پر 
 )۴۰(‏ وبریں رززست فثنوي' ہاپیٰ ۔ شیی بہاہالدبیں 
عاملی‌بہائیخلص معاصرشاہ عباں صفوی بودہ۔ در مغناحا لنوارپ ۱ 
و تدکرۂ نصرآبادي نوشلہ کہ ار راد شیۓ حسینں اآسث کر صغرس 
بھمیل علم مشغول گردیدہ۔ در جمیع نضایل وکمالات بانداٹ رہز 
0 2 ا و ان 
سرآمدِ افادل امصار گردید۔ بوور سم شذبہ دوازدھم شوال سنۂ ثلئیں 
والفے ( *۳٭٣)‏ در اصفہان درگذشت - نعش ار[ :ہیوچجسیں 
ومینش در مشہں بردہ مدفوں ساخنند انٹھوں در آتشکدںہ و 
رباضالشعرا نوشتہ کہ اصلش از جبل عامل کہ از مضافات 
شاہمست واصفہانرا وطں ساخنہ اشعار عیی وفاربہيی دار۵ ۔ انٹھوں 
نائ‌وحلوا : ۔ ڈھروشکر ۔ - خلاصۃالحساب ۔ کشلول جامع عبايیٰ 


ا 0 تفہ اھل' تشیع ازر ۔ ربعقے کہ اورا آمليی بالف ترشتہ آند 


آسمان ارل )٣٢۸(‏ درلتبیدار ملاشیدك( 


چہام شیریں وخسرو ہلجم شاهرخنامۃ ش کم عاشق و معشوق رشری فا 
زبدةالشعار - و جز سیّوہیں و ھفتمیں بای پاج مٹلوی ار حول 
۲ بشط المَتا پر سو اشیاتف سوسیلیع کِلدہ مصسف ط× 
7 ۱ --. ر بریں وزنست دولت بیدا ملا شید!- درحزالْعام 
تڈ ۔ شیدا دیوانڈ انتا زنجیر مخن - شیفلۂ رنک ر وی 


: ۰ 7 کت 
ای چمنست ۔ از طایفة تملو بود ۔ پدرش از مشہد مقدس پہنو 


آفناد مولد ومنقا اشیدا فلمہور از ترابع اکبرآباد است ۔ ابتدای 


ْ جال در سللگ احدتان جہانگیر پادشاہ انتظام داشت و بعلوفۂ و 


اقطاے کامیاب بوت ۔ و در عہد صاحبقران ثانی شاٹجہاں در ذیلی: 


بفدگان شاهیدرآمد - آخرمستعفٰی شدہ درکشمی رگوشەگیرگشت 5 
و بمواجنۓ از سرکار صاحبقرلی: مرف گردید - ار در عشرۂ امن 


بعد الف )۱٥۸۰(‏ سانجاشریت مماتچشید۔ انتھی در رباض الشعرا' 


نوشتەکہ مرانا شیدا بسیار بلندطبعیت رائع شدہ لیئی پستفطرت 


بودہ زیراکہ افثراشعارش ماخوذ ار مضامیں دیگرانست ئەاپنگھ 


بغنوارِ توارد واقع شدہ باشد بلک دربی امرعامذ ر مصربوذہ۔' 


ا درلٹکرڈ میا طاھرِ نصرآبادي مرئرست کہ شیڈلی فندي: 


مسموع شد کہ ہآچاد ھزار بیت گفتہ آا اربیدماغی تمام بپاکاغٹھا ٠‏ 


١‏ الفت 'ہمردم میگرفت ۔ سن ھم کثیف بودہه سج 








سای ال )١۴۱(___.<.‏ __ حسےکلسززالین 


غامضنقریر- خیلے صفای شامۂ استعداد بابك تا بوي از گلہایٔ 


سعانیی'رنگینش تواند شنید > و فراوای دت نظر شابذ نی 
ایوان انداز ز بلنەش تراند رسید ۔ میتی صمہبالی خیالش ہر 
مدرہفیتان . مصطبة ھشفیارمنزي عنم ے م بادۂ شوق پیماید - .و 
: رجرٹل سو فگرتش گریسررانِ بادیة ا ز بشراب عشق و 
مر رغبری نماید ۔ انٹھیں ودرا ھفثاقلیم نوشتہ 





خوانساري ۔ - شاعریست کہ آب اون 56 در خاطرھا 


فرر نشانیدە ر‌ ان نر باد زا در تاپہی غیروت (فلندء ۔ واله 


داغستانبی گوٹ مڑانا زلالی وی خوانساری زال انکارل اکثر درد آمیرا ادست 


اما آچہ صاف افتادہ کوٹررا درخوی خمھلے ک نشائیدء > در زما 
شا بن ماغفيی ہو۵ مذاحئع امیر مطدبائر داماک بپسا بسیار 
7 نوازقہا نٹ ایب پافئنہ . < چم : مثئري در ملک انظم کشیںم' 


است ۔ .7 در ذکر میراجات: امثانی ١ٛ‏ گفتہ کد ۔ لی خوانضاریی 


7 سیز جال اسر رإ ڈر بعضے اشعار رالا فوادؿی مہملات افنادہ 
ْ بافتا خود این.. ریش را نزامتگربي: داتستہ ان او حال: آنکە 


ار رط توجہ ڈرین. وادي ہي غلط کردہ از منزل مقصود: درز 


ثکُ تام ار امہ اما پسیتچ و بلند در اشعارش بمٰار اسۓی۔ طبعاث 


اندا۵ آند از عہدا رو نزافتبندي ماظہوریی ترشیزي: بقرف .-ھ"٭-+"ر 


بعر زور مہایہ برامد 7 رھریس تی اوکند الیتہ کرش سنوی 
می انام ۔ : افتھوں آذر اص اصفہائئ نیز گوید کۃ زلالیٰ: از زاربانِ نظ 


ش در 


آسمان اول'' ز(‌أك") مثن وی یبہائيی 





ند ڈیم نمامالڈی - نمی کرڑقي رحمة الله علیة 


کرموما دیسےں کک ارات وامٹویم 
و لن :کرش قواند کہ ھمہ عم وی ٭ نشنود آرار رذف ا وچنگ زني ؛ 
۲ دید شعیبد ز ت3اشای باغ ٭ ہے ت1 رد دمام : 
گرنچسود بالش آگذ۔۔ہہپر٭ خواب تواں کرٹ جچرزیرسر 
وزنبوہ دلبر خرابہ پیش ٭ دسنٹوای کرد درآئول خویش '_ 
ورنیسود مرکا یں لگام ٭ پای تواند کہ رود چند کام 
ہہ وع جع ہت 9 0 وا رضم 
ھا الپ عاہلی ی درتلبع ار گفتہ ٭ مثنوی ٭ 
گرنبسرد خنکٍ لام ہ رد ہنوان ن با قدم خویش کام 
ور ترہ مغعریدہ از ز ناب ٭ با دو کن ۵مضتتوان خورں آپل 
ورنموہ آی وایری ٭ هم بتوای ساخت بنا جوبں 
ورلبود جامۂ اطلس ترا ٭ دلق کہس سانرتی بس تا 
شإنة عا إر نبود بہرریش ٭ شانہ ٹواکر باگشت خویش 24 





یا لکبپني ھمۃدارں عوض ٭ رز عودش گکشنہ میسرغرذں 


ری ا 
ا 


ول آ نے نواپ, عوضي یی شہربار ٭ ع رعزیز اہین غئیدٹ شمار 


"(۴۱) ار ٹریں رزذسضص جن گلوسوڑ ز زلالی: خوانساري ۔_ 


درم مر اڈالغیال: مرتومست ۔۔' پلنفچبار ایے بےمالي_ سرآمد 


رقمتب مل زاليی ےد مبرزا ا چال اسپراست - و ستاہ ر سخنورآن 





آسمان ارول (۱۴۳) مثنوؿ باترکاشيی 
سُبعة سپارہ کە در کنا:خانۂ اشیالک سرسیئي رغیرہ دست درا جز 
محمودوبار ار هر شش بائي وق چند مرقەست چنالچه 
حسیگلوسوز شانزدہ وزقست و بہر صاجم چاردہ بیت ۔ 
دافمتاننيی در ٹرچنڈ پور جات جاے کہ ذکر مہات اي مہیکذنں 
میگریں - ا رحس گلوسو ززاليی ےا ٭ بیع ٭ 
7 کولس بی سو اه سج نت حفظ دماغ 
۱ تائلے ماک گردن سرد ٭ طرق برابلیسنس نوشنس ہو 

(۴۲) 2 برؤن وزنستا مشنویئ بافر کاشئی ٤‏ خردۂ ۔ ڈاکٹر 
اسپرنگر صاصب فہرست با اڈ اردہ نوذہ کہ بائر اش خر 
گریند برا در خر مل مقصوہ کاشیست و معاصر شاہ کی 
داغمتانيی گوید با زخردۂ کاشیيی ۔ ہنسیت 0 خرد؛فروش 


۱ ون اخلاق < حمید× رز ا نت بود ا ز ابراِنں بدکی آمہد+ در ْ 


یجاپو رمّتہا اثاست داشتھ انقھوں ل ہم نم صاحب ری میگرید کهِ او 5 


مثٹنرے دارہ در بیاں کاو رغریتا رو خوف رورجاٴو وحدالیّت 
رمالت کہ مطلعض ایذست 7۲ ' ۱ ٭ شعر٭ 


ہیں۹ ہیں ٥ے"‏ 


مات سو تن سو 


َُ 





سی اا ‏ توطغ ہم *٭ نس 


ڈیڈ و بریں رزنستا مثنوي) قدسی - *حنّدطاھر: 


٦ و‎ 


سك می ۴ کے 






نصراہ زباديی ند که کغ حاجی چان 


جیے 





کمال ساست - اما بصشّت زنقم شع رمرووط نبوٹ ‏ بہیعال بیشٹر - 
. مرف مثفوي کردہ رھفت مثنومي : دازد ۔. “حمودوابار ے 

آڈروسندر شملدیدار۔ میخانہ ۔ ذرآرخورفیٹ ۔ تع اووور ٘ 
خلینزنا و قصاید نیز دارہ انٹھی آزاد باك بلثرامي گفنہ کہ ای ٰ 


بخوانساری زلال طبعش در مثنوي طرفای . میکند ۔ و نیسان کلئش 


دریی بع رآلی شاھوار می الغند ۔ انٹھوں ھفت مثنوئى زالي زا 


بیو بج ےپ دوش ج اد 


سبعفسیان و ہفتآشوب لقب است ۔ واو در بہمرسانیدن ۱ 
منصارمیسملہ خیلے طبع‌آزسائیہا کردہ چنانهہ در دیباجۂ منثور سال ا 
سار گوید یرس ہو بی پرداختم 0 

سز حم اليْحیم ٭ نس “حیےاستر کلام حکیم ۱ 
بسشم الله اس اعم نے اءجاروعصای تَّ ١‏ 
ےم الله اع صرح ٭ سر سیفپوش ریاض نعیم : . 


. بسم اللہ ہے الرحیم * دو ےت سن لم 
آغار مثنویی سن لوموز ےچ و 4 
اس ال لحم الرحیم ٭ تیر شہابست مرج 
7 مصرع ہمصرع غزالیع مشہدی کہ گذشت اتریست- ر میرزا 
طاج مانب بسملڈ خسن گا ودوز بذین اسلروب نوشتۂہ ٭ شع ر٭ 
بسم تح للا اس الّحیم و رف 0 دیو رجیم 
ہتقے ایي'ٴرا نیز از کیو ٦‏ ۱ ٭شعرہ 


ححۃا الرحمی إِلرحیم ٭ مطلع ۰ نے کی 





8 


آسمای اي ) ,۴ ا مثذوی حاذںق - وناررلپار۔ ۱ 


۱ در آنفیند سھسا در مطاہیہ گغتم پی بتریوت کغ 


نھد وا ٭سمی سوج 


ث٠‏ ج روب جیگفلۂ ار نرفلہ قد رو کے ا کے رہ و کم 2 
... رفس مسر سلنباترہ ار ے خر 5 خی آررئں : 
4ے ٠‏ ۱ پان ررا کب نزیس تع سخت٭ چرباللیداسیوگرید رجا ۰ 
کار نہ ہا نیگِوبد ہ رميپ٭ بۂیین بی رر سا داي : ۲ 
(۴۵) ویریں ززلسٹبِ ملنوی) < جاذقف ئل +۰ 7 
ہرفرمسخ کہ جکھم جاذق بی حکیم سام گبالی راقفڈ را اج 
رنبغیفنا سض ۔ ہودا جازق خاجی سجروستب- رمث 
إ[... جہاکیری بمنجے شایمتو سفراوی: داش چا ماحبقرار اي, 
١‏ اہ چہاں درمال او چلویں خوث جغیم, جلذق را بساارت نزو 
ٰ امام ثلبخان والیی توزاں رخصمت فرین - حکیم چان بعہ آفای 
ہت مراجستر موہ ٠‏ و از درا خلافتہ نوہ ؛ تنم حراریر و 
۱ سو عرنپ مر رنب املپار فیا ۔ وپاپان عب مر 
۱ 





ممنڈرالخافہ اابرآبالہ کو ایا گرفسب و پجالیٹا بانرو زا ررپیۂ: 

از سرکار مبوظاف گردید رتا۔سنۂ اریع ر خمجیں و اپ بنالپانؤ و 
۹ بافاہايی متمدن نچہل ھرار ہہید ۔ 2 کس سن پہی ےر 

سی رالغیم( ۱۴۷۷) در اکبرآبان ٭ شغریت غنا چ ا شراب 

ہثفوب در ذکرعمری گشرمتب ٭: و دڑھ اتی 2.2 
۲ -()۴۹) دبری رہ نسیب تازرفاز ایی ھ8 واتھ 

راف متافي گریڈ موانا اجانع کھاني ار شەرابب: زماں اہ عبّاس 

۹ 





آسلی ول“  ))۳(‏ مثٹري تسيٰ ونلیم 
و گا کہ قدسی خلقنت مردمطیشٹ بوڈ : بسعادت مَة م نظ 
سرب شدہ- 1 رظول خی او کمال شامزي ظافرائیت: ہے اھر ٘ 
لیت دایز قد بہلد ریت کال مه قرب متریری قاع ۰ 
ذرخدمت پادشاہ و آمرا وا شمرا بعدّے کہ طالبائٰ آملی 87ؤ +۶ 





بمنصب :ملک الشعرائيی ممثاز ہو جہت را او در دربار 
زادشامی :پایبی دست آز ميایستاد > درانوابتٴ فوت: شد ۔ 
پائیچ داماں زکراں رىبت٭ آیتے را زغم قفا رودریست 

قپْر سرد آزاك سنڈ رفا ذس سان ندسيی )17٥۷[(‏ مرقومست ٭ 
(۴) وہیں زقمت مقدویا لیم - اسش مّقالي ۔'' 
میظع رنصرآبادی گفقھ ئع لیم ارطرنست سی اضل رد[ 
ر اخذ معنبی مردم دا اما معائیی غریبِ لطیف ھم زادۂ 





یح خود دارد - چنین مسوع شن کہ بدخو بودہ ر لطیفہای ھی 


ا او بیشٹرسرزد انٹھیی سنة رفات سلیم درسروآزا زں ( ۱۶۵۷:)رشة 
درک رہ نمی را وس در کناخانةڈ اسیلک می 





کہ ماھت ‌0ظ0ض02ھ0+0ھ0+01" وفة وش ایذکہ 


۳۴ ٥ 
1 


سا دی ار سامان در ر٭ داشت خرے ٹپ میس ا شرور -: 


٦. ْ 80 ٦‏ حکایستا 8 ٭ 





آساں !ول ری مٹٹری البی رادھم _ 


قاکثر اسپرٹر میکرید میر اہی ابں حّة الدیں سدابادي - 


۱ (سعداباد قریب سخااستب) ار بوڈشت تی ارحدي بوڈ ژ نیزبار 


او محمد جا ندسی -سنڈ: وفات (-۹۷() یا(ویں) “ غلع ْ 


ہپ 


نے کی کت کی 
مسہد ہت ہو مسثثث٭ھجصتکتھ ہن 5 





لا یمیو کے بتت د وھ نس ےہ ےی ہے سج چٹ کا میس سب ےم لت رس ہچ 


کید یت 


کشیري تار ارچنیی یلد ہ ع ٭ بن د اہی زجہاں کو سخی٭ ۱ 
مٹنرے دارد بسوزن لی وت شاڈجہان : اد اولش ایذکہ 0 رہ 


بسم الله 000 الرحیم * نسار یس کیم 
در تذکرۂ سرخوش منکوراست کہ میرالٰہي در ارلخرعہد جہائقیر ١‏ 
لت ھمدان بہند آمدہ ار 0ج و خوشخیال بودہ × 
اي تملئ خوٹ کرثہ اٹھی ٭ ۔ 

) ۴( و بریں وزنست مثنوي) ادھم سرخوش نورشتہ 
ابرژھیم ادھم سید عالينسب صغویٴنزاد است در زمان شاھجہاں 
پادشاہ بہند آمدہ دیرانەمشرب بودہ طبعش بطررایہام میل تمام 
داشت انٹھیں ما‌خصا : کیفیت دیراندمشروع (دھم در تذکرا 





سرخوش و رباض‌الشعرا مفصلا مرقومست ۔ در نہرست کتاخانة 
(ردہ نوشتۂ کہ میرزا ابراههٍ (دھم درسنڈ ( ۱۴۹۶۴) مر پا کشتہ شمد۔ 


7 ٴ سثٹنورے دارد او پھر مت ٭ شعر٭ 


ل 
یسے الله لحم الرحیم ٭ راہ حدیث است بسوي قدیم ۱ 
فاتیام نسیٴ ۶م در کٹابشانگ اشیاتک سوسیلں کكلئنّہ ھسف 


درانں 2 سج بنظر نی امت 2 و آچہ سو کِنابغانگ 


اردہ نام ایں مثنري رفیقالسالعین نونہ سہواسست - ود رآسمان _ 


ست 


ا آسّان ال )م۳( نار رنبارجاتيی 


کی اصفوي' ہو ۔ صاحبت مثنومي ناررنیار استا چوں ایی مثتوي 


مشہور نبوك و از موانا آجاتی شعردیئر بدستا نیامد لابد تطعۂ از 
قطعات آن مثنوي کہ بعنواِنٍِِ من وقوع پائلہ ہوک ب بضرررت رت تحریر 
برا شی 7 ا "وق 
گشت زتائیسر هو تلسینام ٭ شرر عرب لیلےع شیسربیکام 
رئ ات ار کر ہرعن ات باسان بوند 


۰ و ۔‌ے, و "2 
گشت شفیگونہ عذارش ز تب ٭ پردر اخالہ شدش ڈرے یی 
۱ ۱ اس ھ2 
لچ 4جارري آمد بجورش ٭ معدں یائوت شدش ذفریش: 


برطبق نفسرہ طلا کر حل ٭ گشت بزر صەعۂ سیمش بدل 
ذاشت میسارزرار بیم شك ٭ صیرنبی حال زدش بر معک 
دستا چو آررك بہ نیٹ مُقیم ٭ کر اشارت سوی فصدش حکیم 
دید چو فصلساد تراررش 'کرد ٭ رشنۂ جا بسشغۓ باررشٰ کرد 


نشنسرے آرردش آستاد کارہ*٭ برسر خونسریز چو مان پارٴ 
اص اس ُ 


سن سرنشٹر ا او برگشوٹ ٭ شعلہ نماباں شد و برخاست دود 
لیک اراجا کہ زمیگ رداد ٭ ھحست میاں دل و جاں إلحاد 
بسرد دران رائصۂ پزمسب ٭ برطرف بادیۃٴ “جڈسوں بب 
در تس غم مبر ر تسلّیش نے ٭ آکہیسے ارتبِ لیلیصسش نے 
ناگہ ازاشباہ دربيی گشت فرك ٭ نشثر عشئش سررگ بار کر 
شد چو نوریسندۂ لم و و اھ جع سی 


 )۴۷(‏ ربیں رزنمت مثنوع) اہی بقل رالجناب 








کی 


سی ہین جت رر وی یچین 
یمم ہے ڑی بے کیامإقئہ* 


سے ھمد سر ہو چے × 


.آسمان لق . (ف۹غ ) ممظہرلانوا رشن ڈیاٹ رفا 

7 یئن الا 7 75 و سبزرارقب سے رطییت بقل 
شیع خؤں او ٴگرِة (سف تھی ٠ْ‏ 

و ۷) تبریں زنست مَقہرالاقوار عاشمی عخایبد 

در آتفگدہ آمدہ کہ فافمی ار سادات نادان ر شیپالسام 


ایر ا کر ان خیار کرنہ دزمدیٹا: 5 





خرامیقة گوفقد مٹنوي مظہرلانوا ذر برابر مس لسر خی 8 
نظامی کہ اُا بنظ رنویلۂ انقمِ ٭ ْ “٦‏ 
)٠[‏ ر ہین رزاست مشلوريم سو وت ۔ یر اھ رتصرآبادی 


ٰ موی ۔ سڈنا سصدبافر نانیليی: در حدائتا سی ار جع لوم 


بھز برذہ تر زگ 'تعلّات مرف خاطزمتردہ ففات اربباىي 
ثیست - در ارایل جراني یکسال قبل ازیی نوٹ تمد ز دلِ فقی رز 
شز رنہ معن ماخ ۔ نا تعلّص کاقت شعرل اینست 
بس ال لیس اعم ہ ھت عصسلى وو مود ریم 
ای چەغصائیمت کد رکسیما ٭ پٹ او ار :7 و چشمز پا 
آپ تَ معددوم و تواصل وجوٹ ٭ رپ شد×ممناہر توبيی ںود 
۱ چون اعت مد زما سی کشید ٭ نقثة خورفید ر مہ آمد پدید 


کرضق ہے ےت ےت لے می +77ا باھر 
افصرآباي فرعفہ کعاہیرم پیک مض یی تر ںونیت زاز 
ند خندایان تنب آن لتسرك: و۵ کمال رام دمڑے ہو ے : 





آسمان اولۓ۔- ۱ ۳۸۴( ِ ری غائغ رفدابيی 


َ‫ نغال میظض ار ہے یت این ٠‏ 


گفلۃ تہ فا حصّدنکيی نام 2 1 سس 


تررزتي الضاف-کر کت ذاش درہ “نی بعدے ہو گہ ار 


استماغ معڈری یں لطیف' سال ابر ؤسٹ ماك ىک گە کر سلسلڈ 
موزونان قنور وادرن آآوگر دیداہم لہ نے سور یہ جو ۔ 
یمان اقابفباس ثائیی فونت لنک ٠‏ یل ایفست ا مثنريي 
سنہ یکن لائددٴ كك ٭آب ذر آپیدے گل الگ ڈیا 

تخم دربی خاث مینشاں دلبر٭ ذانة ہنفتان کشند ازخوشہ تھز 
ت(من)): و بڑیں رسای نثدوياقدابی در تذکر تضرابادي 
وضع تتھنمرزیک خدا يعاسٌّ ( درم طہرائست 
ھکاتے انل ازیں از فقید ابق تجات بافتۂ فرلبالںِ فثرذزأمذہ ٗ٠‏ 


مرنفایٰ واٹریا کہ فَزٰف طبیعوغ <عتتف کرلیاس مہریانيی 


6 آں سا زا زنس آرام ھریاں پان و باملفہان آمنذہ رخدسنۓٰ 


الَِلِوْكُان ہوہ> دربی ال فرت شد شبرش اینسث ٭ مٹثوي َ‫ 
ملا ہ3: خاك پسندیدہ اش ٴ* تالب خشتي نف ترک یہ انل 
در سرش اآراحت از گل ڈو زبود ٭ نف رفرلیشی چوں مزب گوڑ بود 
یقہ ال کم برع لد ٭ ود کرو انضورنٹ نت 
٥٥۷(۰‏ ) وہریں وزنسخا ری وی مولاا میٹ بجزاربي ۔ : 





حور 7 اي کرد در لک ماد تقمھل رٹ ٦‏ ون ود لفلئی ۱ 














کت لے 


پک پا 


تھع ان ۔ × )۱٥۱٢)‏ مثنوی‌طاھر وحید 
گفنہ و یں چندك بیت ازائنست ٭ شعر* 


راغلہ ار ششپرحیبت: شکرد٭ مورچنۂه زلزه درمغضز کی 
من تسا یت رات وت ود دج اس ات 
ُء بنیسام ٹو:زلد آپینسان ٭ برزر خورفیے کہ گردہ رران 
درش یائرا 0" ٠‏ مہر درخشسای زبر پشبتا کر 
)٥۷(‏ و بھی بزنسٹ موی اھر بعین میرغام جاي زہ 


باگراہي در سربآزإہ نرشلہ کہ میرز| حمّدطاھر وحیدِ ثزرہني یانڈ 


4 سس رت بر سو لد و نٹر گرو ازھمعصراں ميبرد- احق 





در انجاد مضامیي تارہ و ابداع مدعا مل ےنظھر افنادہ و آنقدر 
درشیزکاں معانيی کہ ار صلب طبیعتش زادہ دیئر حر آفریڈائرز 
-0 ہہم دادہ۔ ابتداي دن دنٹرے از دفاترتوجھەنوبسیی 
شاہ عباس الئع صفوي کہ در سنة اثنیی و خیمیں رالف 
(۶٠٭۱)‏ برتعت فرمائررائي برآمد مامور بوە ۔ رفتہ زننہ 
بەجلس نویس شاہ کہ عبارث ار رقابع‌نگارىی کل باشد سریلند 
گردید ۔ و در عہد شاہ سلیبانی کہ در سن سبع ر سبعیں ر الف 
(۰۷۷٭۱) برمستدد دارائي نشست نیز چندگاہ دران کاررمستقل 
بوٹ و بعمال تقرب اخنصاص داشت - آخرلامر بوالا پایڈ وزارٹ 
کا سس سر آف رف سلطانى حسیں میرزا كہ در سلگ _ 
خمس. ومایة والفب ( )۱٠٠۵‏ جلوس نمود مور عتاب گردید ۔ 


تا آنکہ از کدورت هستی رارست ر رت سفرائین عبرلکدہ بعالم دیگ 


آسمان ار )١١٦‏ ماوؿ حي وٹ ریف رفابز ۱ 
ٰ دلیلش آننه گوھر صدف فضیلمت وآدمیٰت آخوند کملا ست۔ 
07 1 کو تل 7 عاھول کو مان نا کی ٍ0 
زبارت کعبہ پافنہ۔ الحال مسموع شد کہ از“جلسیاںِ عالیجاہ 7 ١‏ 


علیخغاں حاکم کرمانشاھانست ۔ *جلا مل “؛حي خول‌طبعیت 
بوٹلا ر لطیف “خی شعرش ایپلست 4 مثنوي 7 
(ہہ) ر بریری وزنست مثنوی“ ملافریف طارزصرآبادي 
گفنہ کہ مل “حمدشریف ‏ ار ٹقریۂ درنوسفادرای میس اعمال 
امفہانست. اراقریا و شگرداں ما عبدالعيی ست ۔ مثنرے 
در بح رخز‌الاسرار گفنہ چند بیت ازو نوشنہ شد 4 شعر٭ 

کرٹ زراندو جراھرنشانں 4 طرل سہة و منطقة کہکشسانں 

سے اس َ 

شیشۂُدل رإ میی خونابہ داد ٭ بیسریق اسسلام بسبابہ داد 

کوہ بدل بست کہ رازہ پسٹایں ٭ شعلہ بچان ریغت کەنار پستبایی 

ہارغمش دردل رد ردیدہ اشک ٭ کرہ درانبانہ و دریا بیع گے 


۱ ربرینں وزذسث: مشنوی کاب ۔ نصرآبادی نرشنەکەه‎ )٥( 


میرزاعلادالدیں محمد آزجانپ والدہ صینزانۂ شاہ عباس ماغضی 
: و آزجائشب 28 میرزارفیع کر سالگ خاصۃ کہ رفظم 
سادات شہرستانں می اعمال اصفہانست ۔ میرزاصایب خلص فابز 
ہاپشاں دادند - درترتیب نظم نہایت ٹابلیت داشت۔ مثنوربے 


ث. ےڈ چےےیہےی کچ کک یں کپ ہکات 


لئ ای وت 





۴ 
1 
7 
٠ 

' 

0 
۰ 
ےك 
7 
7 








سی سے بیج ہج 


آسال ارول (۱۳) رالدھرري وسنجرکاشی ' 
: رفذٹت: بآنں مرقد والامف۹ام ٭ دادہ بآداب کسریمای سسام 
۱ گفتکەابی متبروخوش بامفاستہ راستي کم کدام 007 

مسانے از دور درا الٛجمس ٭ گفت بآن طوطوع شمُرشئس 
مرژد سلطاں “ضا حائنست ٭ پلی چراغ هم٤‏ عالیست 
)٥(‏ ر ہریں وزنست مثنويی) واله ھرومی ۔ 7 ار درربش 
حسیں تخلص والہ ۔ اما داغستانيی و الہی ھربي بیا نوشتہ و کەنه 
کہ او در عہد سلطان حسیں مرزا بابقرا بودہ ۔ انتھی چند مثنوي 





دارد صاحصسب بہار عجم از منپنوی ”خرن آو ایی شعر کہ ےت 
باري تعالی رافعست آرردہ ٭ ہپہتا٭ 
خندطرار لا گلہاي باغ ٭ دیدہگشاي دل عاشق زداغ 

(۹۴) وبریں وزذست مثدو ی' سنج کاشی- در رباض‌الشعرا 

۱ و آتشٌدہ ام ار میر محمدھاشم خلف میر حیدر معمائی 
کاشی نوشتہ ۔ غلامعلي آزاد بائرِمی در سروآز ا۵ آرردە که “خنش 

ھموار است رگہرش آبدا ر-دیوانش بنظرامعان درآمد غزل ر تصیدہ 

ٰ و مثنويي یلگ رتبہ دار۵ ۔ در سلگ مارمان اکبر پادشاہ انتظام 


3 
ممے۔۔--س-ووجےں۔ 


داشت - در اواخ رعہد اکبري جانی اںمجاپور حرفِت کرد و در 
ظل عفایت ابراھیم عادلشاہ قرارگرفت - درایّام اقامت بیچاپور 
سر یں ود نین ماضی باخلعت فاخرہ بنام او صدوریافت ت۰ 


اما پیش ا زوصول فرمان منشور اجل نامز اوگرذید:و ایی صورت 








0 ؛چاي وحد چنانچه نظامالدین' اولیا ۔ و عببداللة)حرار‎ )١( 


۲٢ 


سیق 3ے ے۰ (۱9۶) مثٹری دالہینبي 
بست وت دارك ۔ پکےٗ ۔ پکے مقابل مخ داز مطلمش ایسنف 
ًٌ پیشتم الله ایی جوا ً۰ 
ا درصشف قیغ۔ کہ خہوہ س1 2 ات ٠‏ 
ا سی یز تیفشن ریسا ٭ لفظ توان کر وف 

)٥۸(‏ وہریں ززنست مثٹوئ ا وا ینمی در رہاضں‌الھعزا 





نوشتہ میررالی ئبی ار آسٹادان 4ے زبان ر شعراى شیری بیالست ‏ 


اشعار ٹیکیں 'و انکر رنگین دارد- مرسیقی را خوب ورزیك: بوٹ دراں‌لی 
تصانیفے درست کر۵٭ در سنۂ )1+١(‏ در مرمة خیات ہوہەہ الٹھی 


ونیز در آتشغدہ ذک ار آمدہ- دریکَتا بپاض کناخانڈاشبالكگسرسیی 
بلک در ملنوؿ او دیدہ غشّد ۔ ہکم ' ہوزین ”خزن اہی اشعار زاچاست 
ربلبل خر ض۸ ہستان چوں ٭ دنٹرگلسزارِ “ارت گر 


.-0-0 


گشت کۂِ جممے زذبار پسنی ٭ باز پیسٹئیےد معز 
لہ ز شہرارپی سود آمدلدك ٭ یضر ٥ر‏ ڈرزازہ فضریہ آہوئ ےید + 


۔غارضغشسبان مطلچانوار ہوٹ ٭ قلب می ”خر ‌اسرار یوٹ : 





دھہزچوشمب رو پعسدم مار کرٹ و اللہ سم عزم رہ آغار کہ ۱ 
ر زفت بہر سرپ درا دشتِ تار٭ مردمِ آن قائلہ چان چو مار 


مشعلے ار ڈور ران کارران ٭ رصغبتا در ول شپ ش۵ مدان 
ہے سد سو ہر پالنتضم . 


ےہول جسوٹ کربی : کارواں ٭ مرن جہاندیڑۂً شیسبریں‌زیاں 


لے جم 


۴ 
7 
6 
7 
7ھ 
ڈ۵ 
4 
ی5 
رط 
0 





ا 





آسمان ارول (ہا) میرزاجال اسبر 
امعلبی گوبند ۔ 7صانیف عالیه اش مدار عليه فضلاي نامدارو 
حکماي والامقدار۔ از فرط شہرٹ محتلی بتفصیل تنسب ۔ *جملا 
جناب میر ثرۂ شجرۂ ر جرد مسعودِ میر شس الذیں الشہیر 
نماد اس یعنی 3 مچٹہد شبخ عليی عبدالعال |ست ۔ 
جناب مھر مدتہا در خراسان ر عراق در خدەمت ۵انشمندانں مشغول 
تحصیل علوم شد - در تصفیۂ باطی و ترکیۂ نفس ریافات عظیہہ 
کشیںہ< مشہور است کہ ۔چہل سال پہلو بر بسٹ رنگذاشتہ ۔ در عہدِ 
شا صفي بافّاقی بزبارت عتبات عالیات رنلہ در اجف اشرف 
لباس عاریت را انداخقہ در جوار آں امامالبش رآسود ۔ مّ عبداله 
تن و آن ثدرڈالفضل رإ چنیں یافتہ ع ٭ 
عریس علم ردیں را مردہ داماد ( ۴۷۶٭۱) 
حضرت میردر انشاي شع رطبع بقوت و قدرت داشتہ اشراق خلّس 
میفرہايه انٹھی ۔ در پہارکجم ای دو شعر اران مثنوي آررد٭ ۔ 
رود گن ْ ٭ بیٹ ٭ 
در شرف درصدف دل نہاد ٭ درر افق برکمر گل ٦‏ 
سے دیع و از وجوٹ ٭ ای چرخ از “جون 

)٣۳( +‏ ر بریں وزنست مثنوی' میرزاجلال سر شہرمتانی 
امفہانی ۔ د رسررآزاك نوشله کہ میرزا چلل اسیرابن مرزا موس :شاھر 
(۵(ہذں لف و موجد اندازهاي ول ۰ ا اگرچہ تلذ 


نصیسرع غروربست اما ہا میرزا صایپ اعثقاد تمام دارد ر مکبر 


آسبان ارل ( :)1٥۴‏ میرزافصیسی رمیرباقردِاماد 
در سنہ احدي رو عقریں رالف (۱۴۴۱) ررداد ٭ مصرع ٭ 
. افکند پادشاہ سخ چٹر ساجریبي 
تاریج استا۔ مرخ دوعدد زاید را بعسی تعمیه انکند ثٌ مه - در 
بہازجم ایی شعرازو مرقومست ٭ بیت ٭ 
شیع چو درجلوہ بہ بیند دش ٭ خیزد ر تقدیم دھد برخودش 
(۹۱)) و بربی وزنست مثنوي' میرڑإ تصیسی' فرری ۔ 
در مرآةالعالم نوشتہ کہ میرزا فصیحع هري انصاري در زمان 
. ٹاہ طِانْ مامی غخطاب لک الشرائی داشت وشاہ ال سپا 
ذراخثرام راھزاز آن تھے ملظ اریخاری مک ید 7 میرزا 
کو ودنا دائنال است فا وی 
آنالكەمستفیض بہارانہ چؤں!سیرہ تہ جرمۂ زجامكصیحی کشید:(ند 
دیوان تےَ درکناخانۂ اشیانلگ سوسیٹی کلکنہ اسث دران دو 
مثنوي ازر دید شد پکے موزن م“خزن کہ درسٹایش سیق مصدامیں 
گفتہ آغارآن ٭ بیت ٭ 
بدر شرف مہر صفاھهان سپہر٭ ذسخۂ نقش قدم ماہ ر مہر_ 
بونہ بہاي ا پایش ات * غاشیابردرل در آسمانں 
پکانشیی صف ہیں مبیی ٭ تباۓ اسلام حمّے امیٔی 
)٦۷( .‏ وبریں وزنست مطلع اانوار میر ہافرداماں اشراق 
تتلعن ۔ در ریا الشعرا آوردہ کہ سس بافرداماد اشراق 








اق 71 01000 





آسمان اول )۱۱۷) مثنومی:حیيکاشيی 
رز او خطا ران کرو ھک امو را مان نرہ 
در عہد شاٹجہان از ولاوت بہند آمد و در سلگ تناگستران پادشاھمی 
رط گردید و چوں ولعڈةڈ ارک شاڈجہاناباں ہا ساپر عمارات بصرفب 
مبلغ شصت لگ ررہیہ در سنہ مان و خممین ر الف (۰۸٭۱) 
الجام گرنت میر؛حیی شاعر تارج ب رآرر پ2 
تشد شا چہاناباد ار شامجہان آباد 
ر پجہزار ررپیۂ از پادشاہ صلۂ یافت ۔مھر روزکار بکام میگدذرانپد تا انکەہ 
در شاشجہاناباد سنہ اربع و سی و الف (۹۴٭۱) طومار عمر را 
ہانجام رسانید ۔ ایں مصرع تار وفاٹ اورست ٭ عم ٭ 
احیاء “خی چو کرد احبی جاں داد 
مغٔي نمانك کہ ھیزۂ کۂ بعد الف ي آید مورخان فرس واے 
عرب اکثراو را بجاي الف درتارج حساب میکذند و گاھے حساب 
ٹمیکذند زبراکه شکلے ازر اشکل حررف ٢جي‏ ندارك - ردر تارپ 
ری مورخ ھمزۂ احیاء رإ >حسوب نساخلۂ انٹھی ۔ و سرخوش 
نوشنہ کہ ایں بیٹ رز( با آن نارب برلم مزارش نوشنہ اند ٭ شعر*٭ 
اي کە ار دشرایي الا فضاترسی متسریں 
بسلۂ آسانسث ایں رہ میثوانی خوابیسدہ رفذٹ 
در بہارگجم اپں چند شعر ازو منقولست در صفت باغ ٭ بیت ٭ 
بلبل خوشخوان چو رآھنگ زك ٭ بردل مسٹاں چس چنگ زد 


شعلۂ صنن لالہ زچا جست تیز ٭گشت بھئچ۔۔ان طلا قہ,سوەاریز 
7 


آسمان ارل (٢ہ۱)‏ مثنري یی کاشيی 
نغىة ستایش می“ نجد رو جاے میگوید _ 0221 
بارجود آنکەاستادمفص٣ح‏ ی بود:اسۓمصرع صائپٹواندیک کاب می شود 
میرزا ار اجّلهُ سادات شہرستان اصفہائنستث ر ہمصاھرت شاہ عباس 
ماضی سمتارزماں ۔ اما باگردش جام شراب و شرب مدام آنقدر 
خوگرشد کہ درعینں جراني بربسٹر نانرانی افقاد ودر سنہ تسع : 
واربعین و الف ( ۱۹۴۹) غبارھستی ہباد فنا داد انٹھی۔ واله 
داغستانی گوید کہ چوں اکثر مت بادۂ ارغوانی بود س0 
عال شحر فی غراسن بعقے اپیاشن از نبا مع فرزماندہ 
اما اشعار خوش بسیار خوبست انٹھی ماخصا ۔ در کات او کہ 
درکتا/غانً فقیراست چند موجز مثنویي بنظر آمد٭ ہے بوزنں 
م“خزن اولش اینکہ ٭ بی : 
خسرودربادل غفراں‌پناہ ٭ و مم تب خلداذتباء 
)٦۴(‏ ور بریں وزنست مثنوی“ میرح حبی' کاشی - داغستانئی 
گربد کہ میراحبی بعفے وبرا کاشی ربعفے ٣‏ دانستعالد انٹھی۔ 
میرزإ طاھ رنصرابادي قاض یاحبی کاشي رمی راحیبی ی در شخسص 
نوشته ۔ صاحب بہار:جم بیشتر اعیی کاشي ربعفے جا میرحبی 
شیرازي ثبت لبود٭ ۔ و آزاك باگراِہي در خزانڈعامرۃ چذیں 
تحقیق گردہ کہ میرحبي کاشی شیرازي ااصل بوں پدرش در کاشان 
طم تو انداخت ٔ با کشیای بسیار بدبوہ ممُث اینہا 
بسپار کر٭ درمثٹنوے کہ در ڈم اکرلی گفنہ میگوند ' شعر* 


آسمان ارول ( ۱٥‏ ) خفاف ۔ شعیب - مادق 
شود در شہ رمونگیر از توابع پٹنہ سال اجل ۵ر رسید و اور بعالع 
دیگر ا قبر ملا در النجا مشہور است ۔ اولاك او در بنگالہ 
مى‌باشناو ۔ ٠7۳‏ محمد سعید شرف بمطالعه در آمد انواعٍ 
شع رقصید: وغزل و مثنوي وقطعہ وغیرما دارك رهە جا حرف 
ہشدرثٹ میزند انٹھی ۔ در بہارتجم اہی شعر ازر منقولست ٭ ہیت ٭ 
گشٹہ پلی زن ھمہ ہرہانگ نی ٭ “چو زنان یله از بہ-رمی 

(۷۷) وہریں وزنست مثنوی' خفاف ۔ حال ار معلرم 
نشدہ ۔ در نرادرالمصادر ایں بت ازر آورگہ * شعر٭ 

تا بی ار جب گرازیدنت ٭ در نظر خویش برازیدنت 

(۹۷) وبریں وزئمت مثدوي' ابوقعیب > حالِ اونیز _ 
معلوم نشدہ ۔ غالبا ابی غیرابشعیب هربي باشد کہ معامر 
رردکی بودہ۔ ای شعردر لئ تو ٭ شعر ۹ 

افشرۂ نشوی دل از چش ار ٭ راد ہائونں ڑکا فرو : 

(۷۸) وبریں وزنست مثشنومي+ صادق - در ریاض‌الشعرا 
نوشنہ کہ آقا صادق تفرشی از شاگرداں حکیم زبانی مولنا حمّدصادق 
اردسنائیست ۲ بشعور ولطافت آ تن و در شعرصاحب مداتِ 
خرشیست - باشعار مولوي جامي بسپار مانوسست و خود مٹنویہا 
گفتۂ تار بط اسشترق ری بای مو الام دک راس مار 
میگوید۔ شنیدہ شد کہ اعال در حیات ودر تغرش میگڈراند انتہوں۔ 


آذر امفہانيی درذکر معامریں خودش نوثنہ کہ “حمد ضادق 


آسمان ارل ( )۱٥١۸‏ مثنوياكردمازندراني 
درمغفت تارپکوع شہہنا ۱ ۱ ٭ بیث ٭ 
ییقلم از تبرگی شب جہان ٭ پر زسپاهی شدەچوں‌حبردانں 
و رصفت زں حیاله ٭بیت وہ 
."ع0" ا * فرمرمفون دلہ جتالڈ 

درہیانں مسافرے گفقہ _ ٭ بیت ٭ 
0 درانں بلد٭ پکے خانەخواہ ٭ بر درش افکنسد ز خود گر راہ 
( ۹۶) ر بریں .وزنست مثنوي' اشرف ماژندرانی وم 
سررآراد آرردد کہ مل*حبّد سعید اشرف پسرم مال مازندراتیست 
و صبیتزا زادۂ ملا “حمدتة بی *جلسي فافل 0907 بوٹ و 
شاع رر الا قدرت۔ طبع چالکٹل معانبی تازہ بہم میرساند و عجایب 
گلا فرفائق ٠‏ سامعہ می نشازد - در آغا زجلوس خادمکانيی بہند 
رسیں وبمازمہت سلظانی استسعاد یافت و بتعلهٍ زہبالذسابیگم 
خلف پادشا: ود ون مدتے بایری عنوان سرا آخرحب الو 
کان گعت و تصیدۂ درمدے ریبالٹما بیگم مشتمل بر 
درخواست رخصت بنظم آورد - ر در سنہ ٹلب ر ثمانیں رالف 
٣۴۸۳ (‏ ) باصفہاى معاردث نموں - و کرت دیگر قاید روزگار زمامِ او را 
جانپ ھند کشید و در عظیمآباں با شاهزادہ عظیراٰلشان بسر می بوں۔ 
قافرا۵ خیلے طرف مراعات ار نہ میداشت و ہبنابر کرس در 
مجلس خود حکم ثشستی گرا بوں ٭ملادر پاپاں عمر ارانںۂ 2" 
کرٹ وت کہ از راد بنگالہ در چہار نشسنہ عازم منزل مقصرد 





آساں اول <-۔_ )٢۱۷۲۱(‏ مطے الانظارحرَبٔ 
کناب از خەسۂ ار بنظر راثم فرفملط - ۵ر خائمة ملفوںثچ: 
,مقابل 'مغرں‌اسراز تصرہے بتعلیف علآمةۂ مرحم میدن وزبان 
۱ ریسقایش ولا میکشاید کہ ۲ اتا ے0 وشع٭ 
۳ اٹم ایی ناڈ معن سوا ٭ جو ٭خصی بندہ صخمدصرآد 
پانە ار ئیں تعلق حلاص ٭ خامدبکف نتلظرنیتل شاس: 1 
از دم القصۂ درآمد درون ٭ اھل سن رابغ رھنموں 
نفڈسرجول خستاںھویش × زی بتعقی ٣ض‏ چفررکرش' 
وت تَرەَا رکون بمعني‌دلیل 0ً سی علامّہ عبدالچلیسل ٠‏ ' 
8 کر بموزولۓ طیگع منلیسم ٭ طالبٰ' خونشم'چو کلم کلیم 
ےم ١‏ میدھد ار لفظ بدعنی پیام ٭ زردٹ را ذکہت گل ہا مقام: 
می بر از طرز بمطلب شراغٴ٭ کرمرار نش سي با دماغ __ 
دید کر “”غل پیشدامت ٭ دل گر صرتاندیشہ است: 
گفت مض سادہ و پپکار به ٭ تاب کش سز زناربہ 
پس بود از بہ ر“خنورکرا ؟ ٭ معفع: بیانہ لفظ آشنسا. 
گفشی او فک مرا تازہ کرٹ ٭ ررعي سخ را بنفس غازہ کر: 
اك زپرژخانۂ دل جاےوگرہ خیسبل معاني زپۓ یکدگن ۔' 
خامنہ آآحنسربرگرو ساختم ٭ نقہشِ دااریز بپزداخیتتھ ٭۔' 
۲ ارحدد باطتسی گنجوي ٭ ظرر سس بالت رھ ئري۔ " 
 ).۷۰۰( ْ‏ ربرنئ وزذست: مل الاتظار زین ۔ اخوان او 
1 





سمان ارول (*۱۹۷) مثنوی ل یق جونہوري 
سیّدے واانڑاك و عالے پا اعثقاد قطع نظر اركمالات در مراتب نظم 
و نثرکمال مہارت داشلہۂ ٭ع٭ از کوزہ ھمان بروں تراوٹ کۂ درورست ٭ 
و کاھے اشعار ماشقانہ بصفحة ۔خاطر می ننگاشت و بئگفلی مثنوي 
بیشن رمایل بودہ و باسم تخلّص میکردہ و غزل ر رباعي نیز میگفتہ - 
صبتش مر اُّفاق انناددو کمال شاقت ازر دیدہ- ایں چند بیت 
(زمثٹنوی اوست ٭ شعرھ* 

نہ بفرازندۂ ایی لہ سپہسر٭ نہ بفروززِدۂ ایں ماد و مہسر 

کاربدنیا وبعقبسام نیست ٭ غی رخدا هیے تمنّام نیست 

کیچ رزوں تلحاف تریمہ سی تھ رغاس رسیم 

نے می ور کر سس و سر نی جو ار یٹ 

ایر ید رسەبیئےکہ تقاضایحال ٭ پردەا برافەندہ ز رري. مقال 

شع رنہ شعرای یمانیستاین ٭ انی ا مات ایں 

بارتة طور اجلیست اب ٭ شعشعۂ ناڈ لیلیسٹ این 
(۹۹) ربریں وزنست مشنوي' لایق ۔ سر رٹ 
در سررآزاد در مپر عبدااجلیلِ بائرِہيی آوردہ کۂ میرحمدمراد 
ملخلص بلایق جونہوريکە۵رعذفوان جوائي بشرق ملاقاتا میرزا صایب 
پیادہ ار هند بصفاهان رفت ر ررزارے اخدمت میرزا بسربردہ 
بہند بارگشت - و از پیشگاہ خلدمکان 7 بسوانہنگار دارالُسلطنہ 
اھور سرافرازبي داشت با علمة مرحرم ( یعني میر عبدااجلیل ) 
ہسپار مرتبط بود و ہاشارۂ ایشا خمسہ درسلک نظم شید ۔ چہار 





و 
٠‏ 


رجہیں کیپ علیع جریں ٥‏ _ 
اف 1 و تا حال درکار(ست مہ ہا نمك پادشاہ وَحَقِ : 
۱ محیٹ امرا ر آشنایای ےگذاہ گریبائیر شدہ ۔ نر سی 7 : 








٠ 5‏ ملاقات 0 و دنر نادیدہ: و آمی ان کر 


بیشٹر از پیشٹر در رعایت احوالش خود را معافس نمیدارید ء 
اہنممنی زہادہ موجب .خجلت مقالی :ایرای کہ دریںٴ دیارہبالی: 


کت طروسشد گرفتاراند یشون ۱ ٭ػاقزث×٭ ہے ےک شر ۱ 


سٰ 

ھرکہ پا کی میگدارِ ما دل خوں *+خوریم 

شیشۓۂ ناموسں عالم در بغل داریمسا 
القصہ .بعضے ۱ ز غیوران ایی مملکتا کر انام بسلہ تبیغ ھچا برری 
کشیدەہ در نظ سا سو یو تے ز جملہ سراي الہ ن علي۔ 
خان آرزز کہ از شعرلی ایی شہراسشا و در فضیلت و سج 
گوي۔ آر میدان ھعگمان ۔سیرباید کر غلط پسپار ار ڈپوآن ان شی" فرڈرٹ 
رسالڈة مسمی بھ تبیە‌الغافلیں . نوشٹه رابیات مذکور را یک ول 


ذکر 7 ۰ 0 انٹھو وہ ھم کداز سے 








بیوڈ 2 فرلی شیۓ از فردزیس رامک محمدشاہ 7 دی ۔ہ وبان 
ہادۂ نول غارفبال آسودہ حال دردھلی سیکذرانید٭ قض ا )شی : 


ہے اسسایں سرتیست نطاب مرڑمں۔. 


مود مرجرست خلص: ایز یں مسستعاوی جزی امغباننی 


ے لاہ لہ ققہ؟ 
یں حزن 














ْ کە ۱ و علي اعوصوف ۔ و در “خنوري: و شافري: 7 ۱ 
سسا ی4 راسطہ بشیی زا هك ء گہانيی مرشد شیج صن ی اَی 
اادببلي کہ جذّ ساطیی مغریڈ ست مننبی سیشود ۔ توّد شیج 

فرمز ریںتخر سنۂ یکہزار و یکصد وسہ ( ۱۱١۳‏ ) ۵رامقہان-۔ 

ا ت2 وا مم مسیے نسابي و او ٹاگرنِ آتاحسینِ "۴0۳٣۰‏ 

خوانساریسف۔ در ایقدای حال پا در سیاحثتا ابرن دیار گذاشتھ 





اکثرباد خراساں و دارالمرزو عراق و فارس و آذرپانچاں رإ سر کرد ۔ 
وازفضای 00 ا علرم بیرہ دووا ری معاصریں معبت 
د(شع ۔ ر در سذڈ یکہزار و یکقد وچہل وسۂ (۱۱۴۳) سفرحجااخنیار 
کرٹ ۔ وهنگام معاردت گذارش ہر بلدۂ ل9رافتاد ۔ ۵رآن بلدہ از آشرب 
زمانہ کہ بمیب نادرشاا بودہ توف نثوانست کرٹ بالضرورہ 7 
بساجل عملى رانید و ازإْچا به بفاد رفارں آمد ۔ ر (زالُجا رطخ 0 
ٰ بکرملی کشیت- و بعد چندے وارد ھندرستاں گشتہ ۔ رالہ الہ داغسقاني 
.ا گند کھ تا مسا ر شاڈجہاناباد تشریف فارد - پافشا×ہ رو 
اسر وعنای ناس کال مخبّت ومراعات نسبت ہوي مرعي میدارزد 

لیکرں ارانجا کہ مرونٹ می و انان انی حضرت اخست 





کچ ْ عموم۔افل .اپری دیا یار را إ ارپادشاہ و امرل وغیر خچوھلی :کی ساکھ: ا 





ٰ او شاو شدی نید نمرت- ھرچند انا یں إدای زشت ماع لیم‎ ١ 








آراق: 


آسان او ...٠ء‏ ۱۹۵) مثنریٍ‌حکی تاآنيشیراري: ۔ 
ارعلبی خزیں شامرے بایں جاالت شا لراں براھاعلو 00 


ترک ي رفرانسیسيی 5 رد ہ وت 


کہ اگزبتغیرعورت و انس رقع شبھۃ ر التباس نمیشد کس رائف 





موہشت کہ گریند پارسی‌است یا پاریسيی مدیست ہا لڑٔي۔ 
و ازجا کہ اربنیا ۱ ےی بے سیت 





خاقایِ انی بودہ پادشاا جچاہ مافی وٹ ا : 
اھ عسشفرتتر و اقم شاہ رشاھزادہ آ 2 گیا سسستش 

ہار سی افزرد تا آنکۃ در سال (۱۴۷۴) پدروث جہان فانيی مود وعالے رإ 
حزیں و حسرتآگیں فرہود - ایذست نبذے اراحوالِ حکیم کە در 
اول کلیات او (کہ در بہبي در سن ۱۲۷۷ بطبع آمدہ) مفصّلا 
مرقوعصست موجز مثنوے دردیاں تصَة ححبت بانوہیے ر سراو 
برؤ آر ہوزی “خز گفتہ ۔ اوابل آن اینکہ .ےم ٭شعرهھ 

بانوعي شہ قبله (ھل حرم ٭ گلب سی رضواں گل باخ ام 


مہ رنلک شیفۓ چہرارہ زھو ومه مشتر مہسر او 


۱ واصسزن زھسرہ در ھاروت ار ٭ لعل جگرخوں ز دو یاقوت او 


در آخ رگوید ٰ ےَْ شعر٭* ٍ 
اي دل أآرّمعفیع هر قصَة ٭ کرش کہ باہے ببربي .حصَة _ 
7 7 و ۰ تک ۰ 
قصدم آزبی ثصۂ نید یکسرہ ٭ “حبتث بانوی وسر ر ہو _ 


ا 
ى* 


آسمانں اون .و “0 ٰ۳ مننوی سر یت 





'ٴ ھ7 معزاین 00 بشوڑز آمد× متضدی جرب 2ئ شیج (قامی 0 . 
ھ۸ ال سن طقب ۳ئ بائکبرآباك قدمرنچہ کرٹ: و ۰ با زا رد ہذگانہ 





ہبٹارس پس بعظیہ آباد پئنہ شنافٹ ۔ و فسئ عزیست ہنگالہ لموڈہ 
۱ ببنایں: عود کہ آن شہررا دلنہاد نوطی ساخت ۔ العال درانجا 


۱ در مفنامالنرارپ نوشنہ در بناریں قبرے از براي خود ساختہ 
انتظاراجل. موعوہ میعشید ر اکٹرب رزبالش میگذشتا کہ اینقەر 
ایت اتی نان حرف ۸) 
راهیی ضنزل فنا گردید - و درھمان تب رمدغوں گشتہ : شضے ایی 


7 7 : 7 ہے × ے7 
تی گشت هیہات ربي زمیں ٭ زشیۓ مس تععلیٰ _حزین -_ 
ةز>جمرعةۂ مثذوبأت شی کە در کتابخانة دھلي ر اشیاٹک سوسیئيی 


املئنہ بنظرفٹوں رسیدہ از ھریۓ اورے چند بیشن نیست چذانچہ 





- و میں 'دیباجہ دز ور چجدت ونعت 7ھ" 


ا لافضردہ مس رن 


-(۷۰۱). ٭ یرون اورنسف: مثتوئ تر يٴحكیم تآانی۔ ۔ او ابوالفضاپل ۰ 


٭ می 
مھا 


خیروا خبیلباللّه شیرا 





بقاآنيی خلفبِ میزا ابوااعسی 
لم آخلص 0ھچ" کہ در پسینان اجوبڈ ررزگار است ر بعد 





(7 











(۷)) .. زنگ ربووتامسٰ 






۱ یس ذر ا الہ و سۂ باشد - آغا زان می (( کہ پنے رر بیش 0 
۱ نیسچ در کلیاتِ ار بطع آمد) ابقہ: ّ۳ ج ٭ بی ٭ ۵ 

تريتے بررٹری پیشة داقہت ٭ دردل نون جٹری ربشنداشنت 
انچە ا ار اعتراض و اصلام برینں شع ر٭ 480+ آ8 پت سس 


ا ٰ در مویدٍ برهانى صغےر ( ۴۴۲) مرنوم گشنۂ فلانکرزہ - 


(۷۳) .ر 2 بریں رزلمسثا, مثنوی) زنک دبوب او ج 
7 5 0 اشن ابذکہ کس ئن اج " جا 





(۷۴) و ھم بریں وزنست ملنوی؛ یت ورقت آو: کڈ ۰ 4 ٰ 
تہٹیت عیدالفطربابوظن ربہادر شہ ترقتہ - ابتذایش ایفدہ و و و 
پاربرآئم کہ بدیبای رارہ ار اثرِ ناطقہ بندم طراز 
)۷). دم بریں رزنست دیئر مشعوي' لوہ او کو در 
تہنیت عید بولیعہد فتسلأی رٹم کرڈہ ۔سرآغا زایذمت ٭ بیت ٭ 


مہنذکڈق دریںی دایرۂ اچررد ںٔ گرٹہ ام ازم آزل آخوزذ 
فامیہ بلوچة ہا - الفاظ و تراکیب متقدمان ذر 





کلامش بسیار : 
یائت میشوۂ - هرچە دلش خوش میکند میئریمد تببي بوہ یا 
نصھم در پایاں ابی مثذوبی کفتد ×٠...‏ یم 
گرچھ بہ از زنظم وو سی وت مخوانں خط فامیست ابی 

۰ء نی رزنست شر تع سی از وحیدالعصر 
مین را جنابہ عرلوي“ ند عیدالروت امٹمٹسں بوحی 








اخ ہے ٢‏ ( ۲۷۹ ( مثنوؿ درد ردق اغالید_ 


کت مائو ریِست و سر ررز؟ گار٭ بر فان سیرت نامازار_ 


چا چرکند سیرعبد درہدن ٭ رں گریزٹ بضسرورٹ ز تی 
کوش کہ ا رسیرتبہد وارمي ٭ تا بسزاي ابدي پا نہسيی 
ھرکۂ بچاں سد در ثّ٭ صعبمتانیکای جھان درک کرد 


(۷۲) ربرین وزنست مثنويی درد ٥غ‏ غالبْ - نام 


ذٌ ا 1 اسدالدخان: ۔تخلص فالب: “او خوش گفق... ۱ بیشغا نے۹ ۱ 


غالب ٭ نامآرنم نام ر نشائم مہریں ٭ هم اسداللہم رھ ٠‏ 

عرف مرزا نوشہ اکبرآباعي المرلد دملریٰ السگی < شاگرك میرزا 

0 خبَدهالصمٰن اصفہانيی کہ پیشٹرھرمزد نام داشتہ - قرتِ طبع رقدرت 

٭خنگذاري نظما ونٹرا مرار را تق بلک بیشٹ رنٹرار دلرپاتر ۔ 

لیکن حالی: سغندائئ :ار سیا کیفی قاطعبرمان ار کە پستر 
درئشکاربانيي خطابش کردہ ر ھمچئیں' جرھ رنیغ‌تیز او از مطائعة : 


۲ چوہہای آى خصوما میّدبرهان ر ششیرنیزٹر بر تماشائیاِر سی 





20 در در لرنس‌گزیت میرنّّہ مطبوعۂ ۷ فنبررری 
۱ نًٌ 7 0۸0۷ ع نوشتہ عمرزاو تعمپنا ھشناد ر در سال بودہ است ۔ 

مولويي عبذاعکیم ۔ جوش تخلس مدرس ٴ اسول میرنھۂ تارط وفات ار 
کہ در سن ٭ نوز ردرمد رهشقادریئیہ راقع شدہ چنیں پافنہ 
وع 0 : ٭٭ مرن هیہات میرزا نوشاہ٭ٗ 
رم ٰ !ما ا سالک مظغرالڈیں حیدرے 0 خان بہادر مۂ مظه رجنگٹ فرماید 


ہے ٦‏ شر ہل سیلاد کت لقظ۔ - فریبعسل فوتش ۔ہمرٹ غمالبپ آ* 





آسمای اوی  ).۱۹۹(‏ مشرتالانوار و چارابیمار 
حکابتست کہ بنام گیزفیبل شہرت دارد حکایت اُرلینش را نِا 
بفارسيی +وزن مخزن نظم کرد٭ رو فا رکید ار والجذاب مولوي 
مببداللہ عبیدي لغلّس کہ ازبزگ شاعرا میدني پور رمدریں 
مل سةۂ سی می باشد درپی اتبامٍ آی گشتھ . ونام او 
مشری لانوار گرڈلا - سۂ بیتا ا اولش 1 رم عبیدي ٭ ہیتیا ٭ 
بس الگ ارح الرعیم ۶ 0ئ0" اپ حم 
0 دلت را نبود یىی لبیب ٭ بہذرے اراس لٰہيی ای 
نام خد| طرنڈپزشکیسٹ‌ھان ٭ وہ چڈپزشےے کەمسبعای جچاں 
بپتے چند از حکایت اول می کام تمُّا 
طرفہ حدیثیسٹ شلو پیش ازیں ٭ ہود سان سرہا عسرانشیںی 
خاطضرش آسود٭ زسود و زبانں ٭ پاکسگہر ا و پالشاجانں 
دبدارر آگاەٹدل ر تیسزھوش ٥‏ و و لیگ ھمہ عالم خمرش 
پاس گلہ شام و مسر داشٹر ہ شب بگلےےء چرم إ نظسر داشتے 
آمدن ر رفڈی یسل و نہارہ کردہ بش پرخرك و ھوفیسار 


گردش گردند؛ۂٴ صیف وشنسا ٭ معرفقش کردا فزیں و دھا 


(۷۸) ربریں وزئست مثنوي چارئبیمار ار 


ابوالعاصم عبدا'علیم عاصم'خلص کہ پکے از تلامذۂ فقی رر از نرمشقان 

ایی شہر(است ۔ و طبیعلے و سلیٹگڈ نیکو دار۵ ۔ ہیمار بودہ کہ 

طبعش ایی مثنوي را آغار نمودہ۔ أولش ايذکہ 
۱ 7 


٭ شعرث٭ 


سان ت.ے۸۷(۰)- ملذریمشرق النوار 
جامافافنھ کہ امریر درین شہرابزم خنوري ازر مفور استا+ 
ور کم هھمناء اس مثفوب تق تقرید ینا ۔چار : صد ا ھت تت 





بسےم الف اہی 0 3 -- سخ راہتا ور کن 
تاس “خی چیست ثنای خدای ٭ کوست بچا نے بگه ونے ‏ جاي 
جاں بتی آمای حخیسم و کریم ٭ تی وجاں پاي رؤف ر بحیم 
آنکے بوٹ معذنےع لفظ قدم ٭ آنئئے برآررد وجوٹ از عصدم 
آزکہ ہبوا - و چہچا :( : ۲سا بں(تكے ٭ مظپ+سر ٠‏ ار آپفۂ ممگلنساثت 
۱ واحد لاتق جو ہے ذشان 2*۴ قادر برصسق مهٗھسد۵ مہسسرباں 


َ |آك2ص9ەه00۳"0 و ملک آفرھی 


و 
از پی ایی ت پر٭- روز ٭ 7 و مہس رقذسادیلِ نور 
رث, رت بزم سی تا مریطچوسعن رر 

ام آرفرمالد لور سالۂ تسنةالعای ا 729 


بسے الله الرحمٰی الیمیے ٭ یں 7 (ھل سے 


رس ٹین پر وزنست ملدویا مدرق لانوار- مررير 
لیئر کو وبوزي تىلًا تخلس مت سے دهریيِ صاحب: 
فرمنيی دہستان' کہ بعد اتیل 





2 


ککتج شدہ درسنہ (۱۲۷۳) و نیکو مہا داشنہ۔ . 


بدا انگریزي و 6 رہن واندررِ”عتري برشصت رچار: 





آسبان ارل )٢۱۷۱(‏ ذکر چند بسملەگوبان 
بس الله اح الرحیم ٭ درغم واندوہ ورمصیبث ئدیم 
بس ال اشن ات غلية سریستۂ زار حعیم 
ذک رچنں مصرع گوہاں ہسمله 
میرا علہ الدّراہ قزریني کامی تخلّص کہ یکے از شعراي اکبریي 
ہردہ دراراہپل نفایس التا ٹرکە تذ‌کرۂ علابيی نیز گریند نوشنہ ٭ شعر٭ 
بس ال الیحمسس الیٔحیم ٭ مطللے انوار کسام قدیم 
زیذنٹ دی“؛..(۹اجۂ ' الکناب ٭ زیبدہ زامڈ 0 اعت 
ثفل‌گشای در گنے سضی ٭ راھنمالی سس اندر دض 
سردیرات عبهالاحد سن نبیر ۔حضرت سید (حمد “جدد 
ای" اوہ 
۰ اه حون ٭ ٭ وسة ابرري عریس تدیم 
لاعلم : بسم الله لیس الرحیم +مر اکلیل مریس قدی-م 
ادري بسراللہ 0227 الیحیم ۰٦‏ رع بیجستڈ لغ قدیم 
اسناذي رت وت پکےاز ہزرہ گکشاعراى جہانگھرنگر 
بسم اللہ الیْحدٰن الیٔحِے ٭ ھست کلید خر وان ریم 
راتا مولوي ذرا تی معنيی مرشدآبادی کہ ناظم 
عمم اون ربرک درس نس عالیه انگلوپرشیيی میباشد ٭ 
ہسم الڈےء ون ا خال وخط شاعد نظےم قدیم 
ات عی1 عسم ےھت تفامیسلِ جت ئدیم 


یں 8 یہ 
بسم الڑل ےه الرحمری الرحیسم 4 حاصسل ھ رچا/., تاپ قدیم: 


آسمان ارل 3 ا( چارۂ بیمار 
وسر الس الرحیم ٭ رت سے راس 
در حم خداوند پگانہ ۲٢‏ 
حمد خدارند تعالی . * ست نظم در بالا کنم 
72 خلا ثارہ بہار سخ ٭ حمدخدا حسی نگا ر خی 
ہے تی 
سرضتا نوگل گلزار ۰ سفاوکااس بل 
2 و ۰ 
در تعریف “خی و “خنوران 
گنے معانبي بسےئ آرم ٭ معنی جو ا کہسس آررم 
چبس ین مخ دی اسر دس ٭ چیست خی سایگ دبوار قدس 
تا قول او 
ہوں نظاميی بسور سن ہ امو طرز جدید ر ہی 
مك سخ ملک نظامي‌بود ٦‏ شعذگي از خسرر رجاہيی +وٹ 
ٌ.. ہے ول یضا 


حہ مہہ وی ےب یلم 


بسم الله < الیحیم ٥‏ کل رخ آراي عریس قدیم 
ہسم لہ لع اخ * گیسوري شعن کر توم 
بسم الله الع الرْحم ٭ راف گرظیر میں قیں 
بسم الله مس الیحیم ٭ گرھر پغدانڈگ درس قدیم 
بسم الله اشن اع 4 وس یاضش نعیم 
بسم الله ارح الرحیم ٭ ھست ز گلزارِ الین شمیم 
بسم الله الرحمی الرحیم “خی اسرار خدای کرم 


سپ سا ھی ۱ یح تسمتیےمکیقوحجونہتوما چ ہے حجب- حقظھممیمسمتتحعشحسوت سمجھسھچو ححصمچی پر 





6وُسیمد جو کے جصھوھوہوجپیپیےہ سٹو 


کو و رھ وی رکا 
٦‏ 


انشان آوان ۵ (۷۰۳۱طب) رت باگرینيی وامنیار 
بسم الله لی الرحیم ٭ هعسب ننگ برسرخوار‌کرم _ 
ایسم اللہ لص الرّعیم ہ هُرِكتایة بعسرِقدیم 

صولویٰ محمد اشرف خای متس باشر ارشاگردان غقیر _ 
پستغ الله الیعمٰ ائیعیم *تھارا رخسار عریس قدہم 
بسم اللہ سن الرحیم 4 ھست سی ہے ز رباشظ ض نعیم_ 


نات الہكل میر غام علي آزاد بلگرايی در خزانة عامہرہ اس ۱ ۱ 7 


عراب فورازی کرت کہ طبر هر مطرافر برزن سے الله : 
٣م‏ 23(" کہ و ہم ٭ شعر٭ 

اسم الله العشرت لت ٭ تیغ پیسەتاب رسول کریسم ٰ 
آسا شیۓ نظاہئ علیہ الرحمۂ در 2 مخز اسرار قصے السمق _ 2 
ام رعگرباںر بسم ٠‏ رہوٹ٭ انٹھوں کلامۂ ٭ 
ٰ بہ گزینی وامتیاز در مثنویہای این بعر 

صاصسب نرهنگي دہستانں تو ہز غامۂ تحقیق کرٹہ کہ ۔ ال 
وی کا سفینۂ مثنوي دربی بحر شیرین دلاوبز ررای ساخت - و 
یب ر ھرلی دلافرریزش وت سیاحتران آن دربابار را بنواخت ۔ 
۱ ۱ کٌ ای ےت 
شاید نظاہيی ہوں کہ ۓۓ ستیں نامہ از پئے ابر خوہ ”رن سران ر 
ران منظوم کر - پائيی و تنکانداہیع الفاظ و بلندی ر نارکیي 
معانبی ایی نامہ پسآیندگا را حچغان محو جمال وکا خود 
گردائید کہ مہا سودامي بہم رانید جوا شایسٹة آں بخقند ۔ 
شاید آن خسرو ارهیہ ہەگزینست سٹو انتھیی - آرے ٠.‏ 


ہے 
> 


وس اسر 


اسان ظز ٢۳٢۳)‏ بسملہ گوباں 

یو الات اس احلَتر ٭ فی شغفاء "لفواد سٹیے 
بمملۂ با دوست عصاي کلیم ٭ ہسمل ایرں ٹیغ عدري لیہم 
ش۵ رمد خطبۂ شاھیست اہی 0)2 و لہیست ابی 
ط طغرارش فصل ااخطاب ٭ ہم خط پیشانري . (لگڈ۔۔.اب 
جلسوۂ اور جسسل آمدل ٭ خود شر سم جال آمدہ 
نقش مرا ول ملین کرای سیل طول کرت تسا 
نام , کزپی نام نشاے نیانت ٭ جسم سز تہ نبادىمتٹ 
راو لم سَيَ مممود آزاد ٠‏ پیشٹرشید! یں دامشت ر اہریز 
درنڈم و نثر ۵ڈستمایۂ دار۵ و شایستئيی و فیض پذیري ر بہریزي 
از ناصپۂکلامش ت ٭ شعر٭ 

بسم الله 7 رح الرحیم ٭ زیشتعلوانِ کذاب قدیم 

بس اللہ ال رن الو ہل طلسِ ۳ کر حکیم 

بسم اللہ ا الیحیم ٭ آیت الطاف خداي کریم 

بسم الله سو الرحیم . رھب رگنچینۂ نیض عمیم 

کت لم الیٔمیم ٭ پرددگشاي رخ حسی قدیم 

بسم الله لحم الرحیم * نوگلِ ش ریا نعیم 

بسم اللہ رع الرحیم ٭ ھست دلیل رہ گنی کرم 

بسم الله ا نال و ال بنافروز جمال قدیم 
مت سعراچال رافنے لغامن از تلا مد غشیر 


پسسم الله ا حون ألرحیم ٭ مثثام الباب لکذز العکیم 


ض۷ 


یہ جوچچمصمححح- حم 


اق یو یجے جے یھ یقت ا 


مھ عونت )یتب 








یی جیا 





آستان ال (۱۴۰) بەگزنئی و امثیاز 


-- انی در نفائس اقم ہت 
را کسے ب از اشع کرماني تلبع وس مہ 


سں ۔ 
ئگ 


خلد بریں وعفیی کرماني ٭ . 





-- 
و 
نا“ 
:. ۰ 
۰ 9 
کپ 
“چا 
ای یں و 
7 کا 
ا اس 
ا 
سو 
٠‏ : 
٠ -‏ 
عو .- 
۹ 
3 2 ڑ ا ٰ۹ 27 
مت- ا كَ 
: سم سے کت سے 7 3 
نے 
پا 
۱ 
7 
7 
۰ 
: 1 
"۴ * 
7 کے 
کہ 
وی 
04 
. 7 
١‏ ہس 
٤ 1‏ 
جو لہ 
393 
وم 
حر لے ٭ کے ۳ 
: اذہ پگ 
٠‏ ْ رو 
2 لس 
7 


الہ ۷ رم یک . 
ُ و را وا 
7 و ا ا 


کر 21 . 









-- ففقتھمجمسسگٹک. 


جوا 


کے ےک پر 


۷۰ 5۳۰۳/۸۸۴۳ : ث 


وہ 


: جا 07 سو سے 08 
2 











