History, Mythology, Royalty
Cogadh mór le Domhnall mac Faoláin rígh na n-Déise & le h-Iomhar Phuirt Láirge ar Brian Bóroimhe mac Cinnéidigh & ar Chian mac Maoil Mhuaidh, gur airgeadar & gur loisgeadar Corcach & urmhór Mumhan, do loisgeadar & do airgeadar, do h-ionarbadh Domhnall mac Faoláin ó Chluain Finnabhair go n-a dhuirtheach. flatha dia ráith. Luid íarum Muiredach Tírech fecht and do ráith a hathar co slúagaib móraib immi. Mebaid remi & dobert gíallu Muman. Bói Fíachu Sroiptine hi foss colléic i nDúbcombair fri Talltin andes. Slúag dano lassuide isinn inud i mbái. Slúag aile dano la trí maccu a bráthar, lasna trí Colla Aodh Sláine

Ard-Rí na hÉireann de réir roinnt foinsí ba ea Aodh mac Diarmada (Sean-Ghaeilge Áed mac Diarmato) (bás 604), ar a glaodh Aodh Sláine ("Áed Sláine") air. Diarmaid mac Cearbhaill ba ea a athair. Tá seanscéalta ann maidir le breith Aodha. Deirtear go ndearna Naomh Colm Cille tuar faoina bhás. Bhí Síol Aodha Sláine suntasach in Éirinn sa 7ú agus luath-8ú haoiseanna.
Breith Aodha.
Insítear gur mháthair Aodha í Mugain Mór, bandia eoihéimireach Muimhneach an fhlaithis. Iníon Chonchradha mhic Dhuach, rí Osraí ba ea í, a deirtear. Bean aimrid a bhí Mugain go dtí gur thug Naomh Finnian Mhaigh Bhile uisce coisricthe dí le hól. I ndiaidh sin, rugadh uan, ansin bradán di, agus i ndeireadh na dála thug sí Aodh ar an saol.
Muintir Dhiarmada.
Bhí dhá rítheaghlach móra Uí Néill an Deiscirt ann: Síol Aodha Shláine, ríthe Bhreá san oirthear; agus Clann Cholmáin Móir sa Mhí. Bhí Síol Aodha níos suntasaí le linn na 7ú haoise, ach i ndiaidh bhás "Cináed mhic Írgalaig" sa bhliain 728, " ríthe ruireach uile Uí Néill an Deiscirt come from " Clann Cholmáin, ach amháin le tréimhse gearr ó 944 go 956, nuair a rinneadh rí ruireach de Chongalach Cnobha.
Thug Naomh Finnian tuar go "sáróidh Aodh a bhráithre agus ginfidh a mhuintir níos mó ríthe ná muintir eile". Téann an tairngreacht seo siar roimh c. 730, nuair a bhí Síol Aodha fós i gceannas. Pearsa shinsearach fosta ba ea tríú deartháir Aodha, Colmán Beag, ach de dhream níos lú tábhachtach, "Caílle Follamain".
Beatha Aodha.
Le taobh a athar agus a mhac, insítear sách beag faoi Aodh, nó sna hannála Éireann nó i bhfoinsí eile amhail is naomhsheanchais nó dánta laochais.
Ina shaothar "Vita Columbae", insíonn Adhamhnán tuar Cholm Cille go mbeadh Aodh ina rí mór cosúil lena athair (Ard-Rí, dar le hAdhamhnán), ach amháin dá séanfadh sé fionaíolach. Muna séanfadh, ní bheadh sé ach rí a mhuintir féin, agus ach ar feadh tamaill ghearr.
De réir roinnt ríliostaí níos deireanaí, Ard-Rí Éireann ba ea Aodh i gcomhréim le Colmán Ríomhaí de Chineál Eoghain, tar éis bhás Aodha mhic Ainmhireach sa bhliain 598, a mharaigh le linn catha gar de Bhealach Conglais, ag troid in éadan Bhranduibh mhic Eachach, Rí na Laighean.
Ní fhaightear Aodh i roinnt ríliostaí, san áireamh an ceann is luaite "Buile Choinn", dréacht bolscaireachta tiomsaithe le linn réimeas gharmhac Aodha, Fínsnechta Fledach. Moltar gur fágadh ar lár é de dheasca bhotún tras-scríbhinne, agus gur rí-dhócha é gurbh Ard-Rí é.
Sa bhliain 600, rinneadh Aodh a nia Suibhne mac Colmáin Mhóir, do mharú, "go fealltach" dá le hAdhamhnán. De réir Marianus Scotus, ba é Suibhne an fíor ard-rí, agus ní Aodh agus Colmán Ríomhaí. Sa bhliain 604, déag idir Aodh agus Cholmán Ríomhaí go foréigneach. Maraíodh Colmán ag gaol leis, agus maraíodh Aodh ag Conall Guthbinn mac Suibhne. B'fhéidir gur tharla bás bás Aodha le linn chatha. Tháinig Aodh Fuariodhnach i gcomharbacht ar Aodh agus Colmán Ríomhaí.
Bhí ar laghad seisear mac agus iníon amháin ag Aodh, san áireamh Diarmaid, Blathmac agus "Rontud". Ina gharchlann, bhí san áireamh Fínsneachta Fleadach, Seachnassach agus Ceann Faoladh. Eithne ba ea a bhean chéile. Lugaid Lága - Vicipéid
I Miotaseolaíocht na nGael, sárghaiscíoch ab ea Lughaidh Lágha (Sean-Ghaeilge Lugaid Lága). Faightear é i scéalta na Rithe agus na Fiannaíochta araon. Dúradh gurbh ar cheann de na cúigear gaiscíoch is fearr na hÉireann. Faightear Lughaidh Lágha eile sa Rúraíocht.
1.1 Na ríthe
1.2 Fiannaíocht
1.3 Rúraíocht
Na ríthe[cuir in eagar | athraigh foinse]
Deartháir rí na Mumhan, Ailill Aulom, agus uncail Eoghan Mór ab ea Lughaidh. In ainneoin a chlainne, curadh Lughaidhe mhic Con ab ea é. Tar éis Chath Cenn Abrat, inar chloídh Mac Con, chuaigh sé leis ar deoraíocht. Níos deireanaí i rith Cath Maige Mucrama, mharaigh sé Art mac Cuinn. In ainneoin seo, nuair a thug Mac Con suas a choróin i bhfabhar Chormaic mhic Airt, chuaigh Lughaidh le Cormac mar ghiolla.
Fiannaíocht[cuir in eagar | athraigh foinse]
San Fhiannaíocht, ba ghaiscíoch suntasach na bhFiann é le Fionn mac Cumhaill. Cosantóir Uirne, deirfiúr Mhuirne, ab ea é.
Príomhalt: Aided Con Culainn
Sa scéal úd, chomhghuaillí Eirc mhic Chairbre agus marfóir Chú Chulainn ab an Lughaidh seo. Mharaigh sé Cú Chulainn le hurchar sleá, agus bhain sé a cheann de. D'agair Conall Cearnach níos déanaí díoltas as dúnmharú a dheartháir altrama. 87 m. Dies Irae Dies Irae [sic]. La na feirge la na stoirme. 32 ll. Foll. (p. 88 i) by Finis de sin an tochtadh la fichead do Januaraidh 1815. Not listed in Éigse 2 (1940) 137-8. Crimthann Srem mac Echado

Rí na Mumhan de rítheaghlach na nEoganacht ba ea Criomhthann nó Criofann Sreamh mac Eochadha (Sean-Ghaeilge Crimthann Srem mac Echado, nó "Crimthann Feimin") (bás c. 542). Eochaidh mac Aonghasa (bás 522) ba ea a athair, agus Aonghas mac Nadh Fraoigh (bás 489), an chéad rí Críostaí na Mumhan, ba ea a sheanathair.
De réir "Annála Tiarnaigh", tháinig sé i gcomharbacht ar a athair mar rí na Mumhan sa bhliain 522. De réir "Sioncronachtaí Laud", bhí sé i réim le fiche bliain, agus más fíor, fuair sé bás sa bhliain which 542. Is doiléir é taifead ríthe na Mumhan den 6ú haois, agus b'fhéidir é gur scríobhadh na sioncronachtaí úd chun a theaghlach a thacú. Níl sé ann i liostaí na ríthe dar leis an scéal "Seanchas Fála Caisil", cé go bhfuil sé ann sa Leabhar Laighneach.
Sinsear na hEoghanachta Gleanndamhnaigh ba ea é. Bhí cúigear mac aige, ina measc Cairbre Crom mac Criomhthainn (bás 577), rí Mumhan. Deirtear sna ginealaigh go raibh 'leathchúpla' dearthár aige, mac mná darbh ainm Dearcan. Criomhthann ab ainm dá dheartháir freisin, agus sinsear an Eoghanacht Oirthir Cliach ba ea é. B'fhéidir gurbh é siúd Criomhthann mac Dearcáin, luaite i sliocht maidir le sionad Muimhneach sa 6ú haois. Is annsin tánic Aedh Ballderg mac Fóeláin Finn fa slúagaib na columan & ro léiged dorusbél mór dó isin chath gur úathbásach ré féchain é gach conuir no théged. Et tarrla Aithlech Mór mac is follus nach fuil ón am soin go teacht chloinne Míleadh i n-Éirinn acht seacht mbliadhna déag teasta do thrí céad, agus da réir sin gurab bréagach an chéadfaidh thuas adeir gurab i gcionn dá fhichid ar cheithre céad bliadhan déis mac nIsrael do dhul trés an Muir Ruaidh rángadar mic Mhíleadh i n-Éirinn. meic Feidilmthe Nóchruthaige, meic thingini-siu, mac-saide Carpri Nia Fer, ar co tí co llín a slúaig & a sochraite, a thinóil & a thóchostail Uí Bhriain

Rítheaghlach Gaelach as an Mumhain is ea Uí Bhriain, bunaithe sa deichiú haois ag Brian Bóramha Dhál Chais. D'éirigh seisean ina rí Mumhan agus ansin Ardrí na hÉireann. Bhí ceathrar de charm Uí Bhriain i gcoróin sa Mhumhain, agus beirt ina n-ardríthe (le freasúra).
Rinneadh críochdheighlt den Mhumhain ina Tuadhmhumhain Uí Bhriain agus Deasmhumhain Mhic Cárthaigh ag Toirdhealbhach Ua Conchobhair sa 12ú haois le Conradh Ghleann Maghair. Sa 13ú haois, bhí coimhlint acu leis an gclann Normannach, de Clare.
Ba é Murchadh Ó Briain an duine deireanach dá chlann a bheith i réim sa Tuadhmhumhain. Ghéill sé a fhlaitheas do ríocht nua na hÉireann faoi Anraí VIII sa bhliain 1542, ag éirí ina Iarla Thuamhan.
Agus ord na nGael agus an Féineachas i réim, shocraítí an comharbas faoi nósanna an tánaisteachta. Ón mbliain 1542 ar aghaidh, ceaptar Ceann na Fine Uí Bhriain de réir céad-ghinteachta, leis an teideal Iarla Thuamhan agus scaití Baron Inchiquin, ag brath ar comharbas.
Stair.
Taoisigh ba ea Uí Bhriain de Dhál Chais, ainmnithe as Cas, sliochtach sa séú glúin as Cormac Cas.
Dar le hAnnála na gCeithre Máistrí, Ailill Aulom, rí Mumhan agus rí Laigean sa 3ú haois, ba ea athair Cormaic. Más fíor, bheadh gaol acu leis na hEoghanachta, ach creidtear gur bréagstair é seo. Le fírinne, Déisi Tuaiscirt ba ea iad a ghlac ainm nua sa bhliain 934. Dar le Tomás Ó Rathaille, de mhuintir Éarann iad na Déise, go háirithe Mairtine.
Ghabh Dál gCais an Clár ó chlann lagtha na gConnacht, Uí Fhiachrach Aidhne. Bhain siad an lámh in uachtar amach ar threibheanna an cheantar sábháil is Corca Mrua agus Corca Bhaiscinn, agus rinneadh rí Thuamhan de Cinnéitigh mac Lorcáin (bás 951). Ghabh a mhac Mathúin príomhchathair na nEoghanachta, Caiseal, agus tháinig Dál gCais i gceannas ar a n-iar-ardtiarnaí.
Chuaigh Mathúin agus a dheartháir níos óige Brian Bóramha ar feachtais mhíleata, amhail is Cath Sulcoit in éadan na nGall-Ghael faoi Íomhar Luimnigh. Cuireadh fir ar aois cogaidh chun báis ag Saingeal, agus gabhadh uile eile mar sclábhaithe.
Bhíodh achrann idir Mathúin agus Maol Muadh mac Brain na nEoghanacht. Cloíodh Mathúin sa deireadh go fealltach ag teach Dhonnabháin mhic Cathail, tugadh ar láimh dá naimhde agus cuireadh chun báis é sa bhliain 976. Tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin le dá bhliain sular bhain Brian Bóramha a chuid díoltais amach, nuair a chloígh agus mharaigh sé Maol Muadh i gCath Bhealach Leachta.
Teacht chun cinn Bhriain Bóramha.
An bhliain dár gcionn, tharla achrann idir Brian agus Íomhar Luimnigh ag Inis Cathaigh, áit a raibh mainistir ann. Agus na Lochlannaigh ag ar foscadh sa tearmann, thruailligh Brian é agus maraíodh iad, mar dhíoltas as marú a mháthar.
Tharla ansin achrann idir Dál gCais agus na hEoghanachta a raibh Mathúin maraithe acu. Cloíodh, scriosadh agus maraíodh Ó Donnabháin agus Ó Maol Mhuaidh, i dteannta le Aralt mac deireanach Íomhair 1200 fear, ag Cath Bhealach Leachta. Scrios Brian dún Uí Dhonnabháin, Cathair Chuain. Leis seo, bhí Brian Bóramha ina rí na Mumhan.
Ní gan fhios a tharla teacht chun cinn Bhriain. Tháinig le harm chuig an Mumhain Maol Seachnaill II de the Uí Néill, rí na Mí agus Ardrí na hÉireann. Leag sé an crann insealbhaithe Dhál Chais, "Magh Adhair". Rinneadh conradh idir an bheirt inár roinneadh Éire eatarthu, le Brian ó dheas, Áth Cliath agus cúige Laighean san áireamh
Bhris Brian an tsíocháin agus rinne sé ruathar ar Mhaol Seachnaill. Cloíodh Brian áfach, agus b'éigean dó cúlú. Níor éirigh Brian as a uaillmhianta, áfach, agus sa deireadh, ghéill idir Maol Seachnaill agus Uí Néill an Tuaiscirt (aisteach go leor, go síochánach), agus i ndeireadh na dála, na ríthe eile Éireann. D'éirigh Maol Seachlainn ina chomhghuaillí tábhachtach Bhriain.
Críochdheighilt.
Maraíodh Brian i gCath Chluain Tarbh sa bhliain 1014.
Bhí triúr duine Uí Bhriain ina n-ard-ríocht i ndiaidh Bhriain féin, agus ceannas acu ar an Mumhain. Sa bhliain 1118, ámh, rinne Toirdhealbhach Ua Conchobhair ionradh ar an Mumhain, ag teacht i dtír ar cogadh idir na deartháireacha Diarmait agus Muircheartach, iar-ardrí. Rinneadh críochdheighilt den Mhumhain le Conradh Ghleann Maghair. Bronnadh Tuadhmhumhain ar mhic Dhiarmada agus Deasmhumhain ar Mhic Cárthaigh na nEoghanacht. Tar éis bhás Dhomhnaill Mhóir, éilitheoir ar choróin na Mumhan, agus ionradh na Normannach ar Éirinn, chúlaigh Dál gCais trasna na Sionainne i gContae an Chláir isteach.
Sa bhliain 1276, bhronn Éadbhard II Shasana Tuadhmhumha ar Thomas de Clare, ag teacht i dtír ar feuding idir Clann Taidhg agus Clann Bhriain (a thug de Clare téacs dóibh). Theip ar de Clare Tuadhmhumha a ghabháil, ámh, agus cloíodh go dona é i gCath an Dísirt sa bhliain 1318. De thairbhe sin, d'fhan Tuadhmhumha raibh amuigh de cheannas eachtrannach le a 200 bhliain níos mó.
Ríocht na hÉireann.
Sa bhliain 1543, ghlac Murchadh Carrach Ó Briain leis an bpolasaí 'géilleadh agus athbhronnadh' agus bhronn Anraí VIII Shasana air na teideal Iarla Thuamhan agus Barún Inse Uí Chuinn. Tar éis a bháis sa bhliain 1551, tháinig a nia Donnchadh mar chomharba Iarla trí fhuíoll speisialta. D'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig a oidhrí fireanna Trína mac Diarmaid.
Ligeadh an tIarlas i léig le bás Anraí Ó Briain, 8ú Iarla Thuamhan sa bhliain 1741. Bheadh sliochtach Daniel O'Brien, 3rd Viscount Clare ina chéad oidhre eile, ach eisreachtaíodh eisean sa bhliain 1691 agus chuaigh an teideal i ngeallbhroid dá bharr. Tar éis bhás the death of Shéamais Uí Bhriain, 3ú Marcas Thuamhan, sa bhliain 1855, d'aistrigh an teideal Barún Inse Uí Chuinn chuig gaol i bhfad amach, Sir Lucius O'Brien, sliochtaigh an chéad Iarla, Mhurchadh.
Craobh ghinealaigh.
Key: Is trua nach ligeann An Cianánach níos mó eolas linn i leith a bhí Aodh Mór ag plé agus ag súil leis rith an ama. Donnchadh Ua Giolla Pattraicc .i. mac Anmchadha mic Donncaidh d Ossraighibh do mharbhadh lá Gallaibh. Ro dhlighsiod Goill innsin, uair ba mór ro marbh, ro One of Fionns favourite pastimes was hunting in the Glenasmole in the Upper Dodder Valley . Fionn often hunted with his two favourite dogs, Bran and Sceolan. They mainly hunted the red deer and the Great Irish Elk, which is now extinct. Art Óg mac Murchadha Caomhánach

Rí na Laighean ba ea Art Óg Mac Murchadha Caomhánach (1357 – c. 1417) a mheastar go forleathan gurbh ar dhuine desna ríthe is cróga a bhí ann. Cuir sé athbheocht ní amháin i sainchearta an rítheaghlaigh, ach i dteannta sin ina chuid tailte agus cumhachta. Le linn a réimse 42 bliain, bhí sé i gceannas ar na lonnaitheoirí Normannaigh i Laighin.
Bhí ceannasacht Airt chomh mhéid sin chun aimhleas na coilíneachta agus a háitritheoirí, idir Gaeil agus Normannaigh, gu gurbh éigean do Richard II Shasana ag dul i ngleic leis i rith na mblianta 1394 agus 1395. Cé gur ghéill Art do Richard faoi dheireadh, thréig sé a dhílseacht agus Richard imithe. Chaith na Sasanaigh go cáiréiseach leis agus tugadh maithiúnas dó sa bhliain 1409.
Phós Art Elizabeth le Veel, aon-iníon Sir Robert le Veel agus baintreach Sir John Staunton of Claonadh. Sárú ar Reachtanna Chill Chainnigh a bhí a leithéid d'idirphósadh agus chaill an Choróin dá bharr thailte Elizabeth, barúntacht Angla-Normannach Norragh a tháinig le huacht chuici óna hathair san áireamh.
Bhí triúr mac ag Art agus bbb: Donnchadh, Rí Laighean; Diarmaid Lamhdhearg; agus Gerald, Tiarna Fearna. D'aistrigh tailte Elizabeth chuig clann Wellesley, muintir a iníne, Elizabeth, lena céad fhear chéile. Sinsear Diúc Wellington ba ea na Wellesleys.
Fuair Art bás go gairid tar éis Nollag 1417, nó b'fhéidir ina leaba i bhFearna, nó b'fhéidir é gur tugadh nimh dó i perhaps was poisoned in Ros Mhic Thriúin.
I measc sliochtach Airt, tá an polaiteoir Éireannach den 19ú haois, Arthur MacMurrough Kavanagh.
Cultúr.
Cúr síos bunaithe go garbh ar bheatha Airt is ea an t-úrscéal stairiúil den bhliain 1885 "Art M'Morrough O'Cavanagh, Prince of Leinster: An Historical Romance of the Fourteenth Century" le M. L. O'Byrne, scríofa ó thaobh náisiúnachais de. sciathu úasa cennaib ina lámaib cléi & sraccait in sonnach cucu 33650] immach dia lámaib desaib & cengait co mbatar for lár in dúni. & ba oendorus dóib andside iar mbrisiud in dangin. Is and sin dolleici Níor thug Liam Ó Maoilíosa ná Alf Ó Monacháin an rogha do na Sasanaigh nuair a chuadar san ar a gcoimeád nuair a tharla an scaipeadh ar an bhfórsa thiar. Ag so cunnrudh agus ceangal Meig Eochagáin, .i. Connla, mac Conchubhair meic Laignigh, agus an t-Sionnuigh Muinntiri Thadhgáin, .i. Breasal mac Eoghain mei Cairbri, .i. Mag Eochagain na tighearna ar an Sionnuch agus ar a dhuthaidh, agus ag so a bhfuil do chomartha tighearnuis ag Mag Eochagáin ar an Sionnuch agus ar a dhúthaidh, .i. gníomh dfhearann saor ar gach ein-cion, agus muc s a ngníomh o sin amach da n-íocfaidh tighearnus ris an Sionnuch, agus an muc do bheth do nóss mhuice clasaighe, agus an gníomh nach biath muc ann caora n-a h-ionad; agus gach ionad a biath fearonn a ngioll ó Shionnchuibh ag daoinibh taobh amuigh do tir, agus nach tiocfaidh do h-Shionnchuib a fhuaslugudh, cead ag Mag Eochagáin a fuasgladh. Gach ionad a d-tiocfaidh sreath no gearradh ó fhior ionuid an riogh ar Mag Eochagain cion a dhuthaidh ar an Sionnuch de so. Agus gach ionad a biath fasach no asurra a n-duthaidh an Shionnuigh d fhiachuibh ar Macc Eochagáin tabhuch do dhéanamh air, Gerbo iomdha an marbadh ar Mhaigh Ailbhe ra Bearbha anair, níorbo saitheach cródhacht Laigean de sin, gur ro leansat an mhaidhm tar Sliabh Mairge siar, & ro marbhsad saorchlann iomdha don leanmhain sin. Tine chnámh Lae'l Seáin, nár thaitnigh riamh leis an gcléir, toisc bunús págánta bheith léi, ach mar sin féin lastaí í beagnach ar gach cnoc is ardán ar an mbaile. AEdgnai faethgnai lethain dia tá Gailini. Garbraige de cheniul Eogain Gairb de Dál Riatai. nó uerius. Fergna Garb mc Salaich mc Loairn Mair. hinc Garbraige dicuntur. Calbhach Ua Domhnaill, & dia shiol ina dedhaigh. Báttar bheós drong mhór don Muintir Ghallchubhair gan thecht ann sin tria mhioscais Fraeglethain dfaídiud ar cend Fintain meic Neill Niamglonnaig co 34620] Dún Da Bend. Rosiacht Leborcham co Dún Delga. & atbert ra Coin Culaind aimsear in domain. Isin ceathramad aimsear in domain imorro ro gabsat Gaedil Erinn; is in aimsir cenna ro gabsatar Cruithnig tuasceart indsi Breatan; is in t-seised aimsear imorro tangadar Dal Riada co ro gabsat raind na Cruithneach, & is an amsir sin ro gabrat Saxain a raind a Breatnaib. 4385] in láech sain,x92 bar Fergus. x91Ní imgab cath ná cathróe ná comlund ná comrac cách thánic and. Lóegaire Búadach macConnaid Buide meic Íliach ó Immail atúaid and sain.x92 ¶10] Agus do eirigh Fergus co moch ar na marach agus ni rug leis do sluagaib na do shocraide acht a dias mac fen .i. Illann Finn agus Buinne Borb Ruad39 agus Cuillend gilla na h-Ibraige agus an Iubrach.40 Agus do gluaisetar rompo co daingen mac n-Uisnig agus co Loch n-Eitci. Agus is amlaid do batar mic Uisnig agus tri finbogha41 fairsinge acu, agus in both an dendáis fulachtadh dib sin ni h-innte do caitdis, agus an both a caithdis ni h-innti do collaidis. Agus do leig Fergus glaodh mór is in cuan co clos fo imcen na crich fa coimnesa doibh. Agus is amlaid do bi Náisi agus Derdri42 ann sin, agus in Cennchaom Conchobair etarra ag a h-imirt .i. Mhic Cárthaigh

Clann de chuid Eoghanachta na Mumhan ba ea Mhic Cárthaigh. Bhí roinnt géaga ann den chlann, ina measc Mhic Cárthaigh Riabhach, Mhic Cárthaigh Mhúscraí agus Mhic Cárthaigh Dhúiche Eala. As líon daoine Éireannacha leis an sloinne Mac Cárthaigh, tá cónaí ar seasca fán gcéad acu i gContae Chorcaí, áit a raibh an-chumhacht acu sa Mheánaois.
Stair.
Is é sinsear na clainne é Cárthach, rí Eoghanacht Chaisil king, a fuair bás sa bhliain 1045 de thairbhe tine tí lasaithe d'aon ghnó ag duine Uí Lonargáin (de bhall Dál gCais, céilí comhraic na nEoghanacht). Deargnamhaid an Ardrí, Brian Bóramha, ba é Cárthach. Cuireadh an ruaig ar réamhdhream Mhic Cárthaigh as a cheantar dúchais ar Mhachaire na Mumhan, Contae Thiobraid Árann, de bharr leathadh Uí Bhriain i lár na 12ú haoise.
Bhí beirt mhac, Tadhg agus Cormac, ag Muireadhach mac Cárthaigh (bás 1092). Ghlacadar beirt ainm a seanathair mar shloinne, .i. Mac Cárthaigh. Sa bhliain 1118, críochdheighleadh ríocht na Mumhan i ndá leath, Tuamhain agus Deasumhain, ag Conradh Ghleann Maghair. Rinneadh chéad rí Dheasumhan de Thadhg.
Le cúig aois anuas, bhí an chlann chun cinn sa Mhumhain. Bhí ceithre mhór-ghéag ann;
Choinnigh na clanna is orthu ag troid in éadan chúngach na Normannach agus na Sasanach suas go dtí an seachtú haois déag nuair a chailleadar beagnach gach rud. Mar eisceacht, fuair an chlann White, sliochtaigh Chormaic Láidir Mhic Cárthaigh, le hoidhreacht Caisleán Mhaigh Chromtha. Dódh an caisleán sa bhliain 1922 agus is cuid de chlub gailf inniu é.
Is sa Bhlarna a fhaightear rí-chathaoir Mhic Cárthaigh Mhúscraí. De réir sean-nóis, bronnadh Cloch na Blarnan ar Chormac Mac Cárthaigh, rí Dheasmhumhan, ag rí Roibeard Brús na hAlban, mar bhuíochas as ucht a chuid tacaíochta i mBlàr Allt a' Bhonnaich sa bhliain 1314. Tugadh an tríú Caisleán ar an suíomh ag Diarmaid Mac Cárthaigh (eile) sa bhliain 1446. Bhí cáil ar Dhiarmaid as a solabharthacht, agus dá bharr, an nós go dtuga Cloch na Blarnan bua na cabaireachta ar duine ar bith a phógfadh í.
Tá an-chuid tagairtí do chlann Mhic Cárthaigh Anna hannála, i nAnnála Inis Faithlinn ach go háirithe. Saoirbhreathach (galldaithe mar Justin) ba ea athair Chárthaigh, ainm atá le fáil sa chlann le feadh na gcianta, matáin le Finghin (galldaithe mar Florence, sa ghnáthchaint Flurry).
Bhí an choróin i seilbh Mhic Cárthaigh, de réir tánaisteacht an Fhéineachais suas go dtí scaoileadh na ríochta sa bhliain 1596.
Clanna.
Feictear sin chlann déag mhic Cárthaigh sa "King's History of Co. Kerry":
Tá garghaol idir Mhic Cárthaigh agus roinnt teaghlaigh na Mumhan eile, san áireamh Uí Shuilleabháin, Uí Cheallacháin, Uí Chaoimh, Uí Dhonnchadha agus Uí Dhonnabháin. Bhí luathchlann Mhic Cárthaigh Anna ghlaoiti Mhic Amhlaoibh orthu féin. Donnchadh Caemanach Mac Murchadha, airdri Laighen x97& ní tainic o Brian Borumha anuas fer is mó do dithaigh do Danuraibh anás x97a marbadh do Ghallaibh a fell. Mac Fheorais do ghabail le h-O Cellaigh & le a macaibh ; Risderd *mac Mic Fheorais, do marbadh, idon, oighri Mic Fheorais. 1. K. A.D. Moclxxuiii. Tainig ridiri croda Sean do Cuirsi gu m-buidhin ridiri & soidhidoire o Baile Atha Cliath gan fis gu Dun Da Leathglass, & rangadar ann gan airiughadh, & dorinnadur claidhe o muir uman Dun. Ro tinoilseat iar sin Ulaidh uile im Ruaidhri Mac Duinn Shleibhe do toghail an Duin for Sean, & o rangadar an Dun do teithadur ar cul gan deabhaidh gan cath ar faicsin na Saxanac guna n-eachaibh lan d[apos ]eideadh. O[apos ]dconncadur na Saxanaigh Ulltaidh ac teiteadh do leanadar fein iad guna muinntir & do cuiradur a n-ar idir badhadh & marbhadh. Do fagadh annsan ar-sin Bachall Findein & Bacall Ronain Finn & minna iumda ele. Muiriccen mac Dubain, meic Murgaile, meic Duinn, meic Dúngusa, meic Colmain, meic Conaill, meic Concubair, meic Cathbaidh, meic Aongusa Músc a quo Muscraighe Faoilinne, meic Floinn, meic Lonáin .i. fili Múscraighe, meic Mogha Ruith, meic Fir Tlachtga, meic Fergusa, meic Rosa, meic Rugraighe, bói i c-cennus & i c-comhflaithes Muscraighe an tan tainic M Aodhócc go Ros Inbir, óir fa d ferann Muscraighe Faoilinde Ros Inbhir an tan-sin .i. o Ghlend Ferna go Loch Meilge, & o Sléibh Da Chon go Glend Muighe duthaigh Muscraighe. Boi dano siur mhenmnach, mor-cumachtach, ag Muiriccen mac Dubhain, Faoilenn a h-ainm-séin. Ro chumhdaigh-sidhe ráith rioghdha, ro-fairsing, & cathair caomh-alainn, comhdhaingen isin crich-sin. Is innte-sein do caittí inmhe & oirechus an ferainn-sin go h-iomlan. Is on Faoilinn-sin ainmnighter Raith Faoilinne & Muscraighe Faoilinne. Ó Flaithbeartaicch ar choraibh & ar slánaibh maithe Gall, & Dhonnchadha Cairbrigh Uí Briain a cairdesa Criosd h-i c-cenn Aodha Uí An tOLlamh Máire Ní Annracháin, a sheol VIR EX NAVI agus a mhol go hard é. Thug Oisín féin léargas ar an anailís a rinne sé agus luadh a mheas ar an Mhaoileoineach mar dhuine de mhórscríbhneoirí ár linne. madh Tadhg mac Corbmaic mic Tomaltaigh mic Diarmata namá. O d-chualaidh tra Mac Uilliam an maidhm-sin do thabhairt ar gach aon Fraoch mac Fionnchadha

Rí na Laighean ba ea Fraoch mac Fionnchadha (Meán-Ghaeilge Fráech mac Finchada) (died 495). Ba é de mhuintir Uí Garrchon, príomhchlann an rítheaghlaigh, an "Dál Messin Corb". Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair, Fionnchadh mac Garrchon (bás 485). Bhí sé i réim idir 485 agus 495.
Insítear sna hannála gur chloígh Coirpre mac Néill na "Laigin" i gCath Thaillte sa bhliain 494. Tharla seo is dóigh i rith choncas Bhreá agus ghabháil Thailte ag muintir Uí Néill. Sa bhliain 495, cloíodh agus maraíodh Fraoch ag Eochu mac Cairbre i rith dhara Cath Ghránaird, i "dTethba". Cluain Chonmhaicne

Dream agus tuath ársa i gcúige Chonnacht ba ea Cluain Chonmhaicne. Bhí ann sa tuath paróiste an Chluain, sa bharúntachtaí Maothail (Mohill) agus Carraig Álainn, i ndeisceart Contae Liatroma.
Bunús.
Gaolta b'fhéidir leis na Laigin ba ea na Conmhaicne, a scaip ar fud na tíre, ag lonnú i gcúige Chonnacht agus an Longfort.
I measc ghéaga Chonmhaicne eile lonnaithe i gContae Liatrom, bhí Conmhaicne Mhaigh Réin, "Maigh Nissi" agus Luacháin.
Críocha.
Bhí Cluain Chonmhaicne teoranta le coillte ar gach taobh, ag Conmhaicne Maigh Réin thiar, Conmhaicne "Maigh Nissi" theas, Conmhaicne Anghaile thoir agus Bréifne Thoir (Uí Raghallaigh) thuaidh
Taoiseach.
Ba chuid de Mhuintir Eolais í Cluain Conmaicne agus dá bharr faoi cheannas Mhic Raghnaill. Tar ceann iomorro gurab é Lughaidh Lámhfhada do thionnscain aonach Tailltean ar dtús mar chuimhniughadh bliadhna ar a bhuimigh féin Tailltin inghin Mhaghmóir rí Easpáinne fá bean dEochaidh mac Eirc rí déidheanach Fhear m-Bolg amhail adubhramar thuasx97ar mbeith trá do Thailltin ar n-a hadhnacal lé Lughaidh san tulaigh sin do commóradh aonach Tailltean leis mar násadh nó mar chuimhniughadh uirre, gonadh uime sin do gairthí Lughnasa, .i. násadh nó cuimhniughadh logha dhon chéadla Seosamh 'ac Grianna: Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile, lch 234, líne 24 Nuair a mhusgail mé bhí an lá glan, agus greadfach dheileóir ins an mhaidin mar bíos i dtús an fhuaicht. boromha, & do dhioghail a mhic Chomusccoigh forra. Torcratar aroile saorclanna isin cath-sin Bealoigh Duin Bolg, im Becc, mac Cuanach, tigherna Airghiall. As do bás Aodha do raidheadh [740] Asa aithli sin iommorro do-connairc Ferghus Fínbhél [741] mac Finn urmór fhian Érenn ar tuitim ⁊ do-chuaidh [742] gan cead gan comairli dóib co Teamraig na Rígh mar a [743] raibhe Cormac mac Airt airdrígh Érenn ⁊ do innis dó [744] an t-éigen a raibhi Finn ⁊ fiana Érenn. Maith lium-sa, [745] ar Cormac, Finn do beth isin éigin sin, uair ní lamhann 746] neach dá fuil fúm daes na treabaire muc ná míl ná breac 747] ná bradán ná óglaegh allaidh dá fhagadh marbh a cinn 748] gacha conairi, ní lamhann a thógbáil do lár le smacht ⁊ 749] ní lamhann neach daes na treabaire teacht ón buailid 750] gusan seanbhaili gan sgreaball dFinn ⁊ ní lamhthar bean 751] díb do thabairt dfhir nó co fhiarfaighear di an mbiadh 752] fear nó leannán a fhianaib Érenn aici, ⁊ muna rabh, is 753] éigin screaball do thabairt dFinn ré ndul dochum fir 754] di. Ocus is mór do drochbreathaibh beiris Finn orainne 755] ⁊ dobadh ferr linn treisi ac allmurchaibh ná aigi. Táin Bó

Ar ceann de sheánra le fáil i seanlitríocht na Gaeilge is ea an Táin Bó. Níor eagraigh aos liteartha Éireannach a chuid saothar sna scéalaíochtaí mar atá inniu ann, ach ina ionad sin i seánraí amhail is "Táin Bó", "Echtra", "Immram" nó Turas Mara, "Fled" nó Feis, "Tochmarc", "Compert" agus "Aided" nó Anbhás.
Táinte Bó.
Is príomhscéal na Rúraíochta é "Táin Bó Cúailnge", agus an Táin is cáiliúla ní amháin sa lá atá inniu ann, ach roimhe sin fosta i mbéil na ndaoine.
Tá ann an-chuid táinte eile, roinnt aitheanta acu as an ainm, san áireamh mar a leanas:
Réamhscéalta.
Is amhlaidh go raibh nós ann réamhscéalta nua giorra a chur in le scéalta níos faide. Ceaptar scaití gur cuid den mhórscéal iad, ach ní fios san. Ó thaobh "Táin Bó Cuailgne" de, is é an tóir mhór atá ar an aistriúchán le Thomas Kinsella, a bhuanú an míthuiscint seo.
Is féidir a rá gur réamhscéalta iad roinnt desna táinte níos lú. Mar shampla, tá athleagan ar marthain den "Táin Bó Fraích" a deir sa deireadh:
Sa chaoi chéanna, feictear ag deireadh an scéil "Táin Bó Regamon":
I dteannta siúd, tá an-chuid scéalta an nasctha le "Táin Bó Cúailnge" agus na pearsana céanna iontu, mar shampla na scéalta breithe Chonchúir mhic Neasa agus Chonaill Chearnaigh, agus scéal ar bith agus Cú Chulainn ann, mar shampla idir "Compert Con Culainn" agus "Tochmarc Emire." Do ghabh Dealbhaoth mac Oghma Griain Éigis, mic Ealathan, mic Dealbhaoith, mic Néid an ríghe deich mbliadhna, gur thuit le Fiachaidh mac Dealbhaoith. Flann mac Lonáin

File agus Ollamh Éireann ba ea Flann mac Lonáin (bás 896). File mór le rá agus uaireanta conspóideach ba ea é.
Is amhlaidh go rugadh Flann in oirthear an Chláir nó in iarthar Thiobraid Árann.
Dhéantaí staidéar ar a chuid saothar agus thugtaí iad mar eiseamláirí i ndréachtaí mheánaoiseacha.
Ina shaothar a foilsíodh tar éis a bháis, "The Irish Tradition" (1946), scríobh Robin Flower alt fada faoin bhfear agus na seanscéalta faoina bheatha.
Luaitear Flann sa litir pearsanta is sine as Éirinn atá ar marthain, a théann siar go dtí lár na 12ú haoise, seolta chuig Áed Ua Crimthainn, tiomsaitheoir den Leabhar Laighneach, ag "Find" easpag Cill Dara, a scríobh:
Rainn annálacha.
Feictear i nAnnála na gCeithre Máistrí dhá rann de chaoineadh a chum Flann tar éis do "Tresach, mac Becáin, flaith Ua m-Bairrche Maighe, do mharbhadh la h-Aodh, mac Iolghuine" sa bhliain 884:
Chum Flann na rainn a leanas chun bás Cheallaigh mhic Fhlannagáin, rí Bhreá sa bhliain 890 a chomóradh:
Tásca.
D'éag sé i bPort Láirge. Cobhlach la Domhnall ua Maoilechlainn, & la h-Indreachtach, mac Conchobhair, for Loch Deirgderc, co ro raeinset for cobhlach Mumhan, & ro marbhadh sochaidhe mór leó. Conchobar mac Tigernan h. Ruairc ri Brefne & Gilla na 26] Naem Mag Samradan & Mac Raith Mag Tigernan, mac Conbuide, 27] & Mac na hOidche Mag Dorchaid & Cathal Mag Ragnaill 28] & meic rig & tuisech h. mBriuin cona sochraite do techt co Fidnach 29] hi coinne Domnaill h. Raigillig, & ro lensad e asin coinne & 30] ro marbsad a mac gradach .i. Annad h. Raigillig & Gilla Isa 31] Mac in Crotaig & sochuide maille friu, & tucsat creich moir o 32] Cruachain O Cubran arnabarach .i. la feli Brenaind, & ro arcset 33] in tir rompa ille co Fidnach Moigi Rein. Do ba bainne ria frais 34] do Muintir Raigillig in la-sin. Uair ro fas and-side tosach uilc 35] & imnid moir orra o sin amach. Uair ro chuirsedd techta d indsaigid 36] Gall Connacht in tan-sin .i. dochum Meic Uilliam Burcc 37] & Meic Gosdelb do milled Connacht & na Brefne. a díol, go dtigeadh de sin iomad cogaidh is coinbhleacht do bheith eatorra leath ar leath gur thuiteadar mórán duaislibh Éireann ar gach taoibh ann. Agus is lé Mál mac Rochruidhe do thuit Tuathal Teachtmhar. sonnradhach maíníster Brathar, co narfhag cloch ar ait dí & gurmarbh firu graidh & mná imdha. Ocus dobadur maithi fer n-Erenn ar in sluagh sin, idon, Ricard a Burc, Iarla Uladh & Mac Gerailt, idon, Seón Fitz Tomus. Midhe, do thógaibh sé cheithre príomhlongphuirt innte, mar atá longphort .i ngach mír dhíobh. Do thógaibh cheana Tlachtgha san mír don Mhumhain atá leis an Midhe, agus is ann sin do horduigheadh Teine Thlachtgha mar a gcleachtaoi leo draoithe Éireann do chruinniughadh is do chóimhthionól oidhche Shamhna do dhéanamh iodhbartha do na huile dhéibh. Is ann san teinidh sin do loiscthí a n-iodhbartha leo agus fá héigean i bpéin chánach teinnte Éireann do mhúchadh an oidhche sin, agus ní lámhadh neach dfhearaibh Éireann teine dadhnadh acht ón teinidh sin; agus gach teine do bhíodh ar n-a hadhnadh aiste i n-Éirinn do bhíodh screaball nó trí pinginne ag rígh Mumhan do chíos uirre do bhrígh gurab don mhír ráinig ón Mumhain don Mhidhe an fonn ar a bhfuil Tlachtgha. cét curad comchalma díb ara n-armaib in n-óenfecht. Cura sidaig 35185] Sencha mac Ailella iat. Táet Cu Chulaind and ar Sencha. ba thómos a thigi thancabair & bid fora faesam curos tí arís. ba de shliocht uasal a shíolraigh Naomh Colm Cille. Feidhlimidh mac Fearghusa bathair dó. Eithne ba mháthair dó, ar féidir mac loinge a thabhairt ar a hathair sa Laidin, agus Mac-naue sa Ghaeilge. turus-sin. O Domhnaill do dhul timcheall na Midhe siar go h-Áth Luain aissidhe i n-Uíbh Maine iar sin tarsna Machaire Connacht Is iontuigthe ar mhéid an fheolmhaigh is an fhíona do bhí dáirithe ré cothughadh theaghlaigh thighe Chinn Choradh, leath amuigh do Chormac mac Airt is do Chonaire Mór mac Eideirsceoil, nach raibhe do ríoghaibh Éireann aoinrí do ba mó muirear is muinntear is ba flaitheamhla do thigheasach ioná Brian. inghen Carthaigh, do mnáoi. As i rucc do Nemhnall an mac-sin ro thairngir Patraicc a c-cionn sescat bliadhan iarsan taircetal .i. naemh Berach. [814] Ro éirgeadar iommorro fiana Éirenn ann sin ⁊ mar do [815] bádar ann, do-conncadar Mac Éimhin ana ruathar roreatha [816] chuca. Ocus fiarfaigis Finn scéla de ⁊ do fhiarfaig de can [817] asa táinic. Ó Brugh Thaidhg mic Nuadhad thánac, [818] ar Mac Éimhin, ⁊ dot fhis-sa do cuireadh mé dá fhiarfaighe 819] dhíd cinnas fhóbraidh dul a n-agaidh rígh an domhain ⁊ 820] nach deargann airm nó ilfhaebair air. Is cubhais dam-sa, [821] ar Finn, muna deargaid mairm-si air, co mbrúidhfidir 822] lium a corp a medhón a lúirighi. A rífhéinnidh, ar Mac p.27 [823] Éimhin, atáid agam-sa ann so na hairm neime dá fhuil 824] a ndán dó bás dfhagáil, ⁊ tuc Labhraidh Lámfhada, 825] derbráthair do máthar-sa féin, chugad iad tre dolb draídheachta. [826] Ocus tucadh a láimh Fhinn iad ⁊ do bean a [827] cumdaighi díb ⁊ ro éirgedar saighnéna teinntidhi ⁊ bolga [828] bithneimneacha díb, ⁊ nír fhédadar ógbaidh na hairm sin [829] dfhéchain. Ocus táinic trian do ghal ⁊ do ghaisceadh [830] ⁊ do menmain ⁊ do mórcroidhe dá gach énfhear dfianaibh [831] Éirenn le faicsin na n-arm sin ag Finn, uair na caertha [832] teinedh do theilgdís díb, ní gabhadh eirreadh ná eideadh [833] riú co téighdís tré corpaibh na ndaíne fa neasa dóib ana [834] saighdib sithneimneacha. Ocus adubairt Finn: Tairre, 835] a Ferghuis Fínbél, ar sé, ⁊ féchtar lat cá méd maireas 836] don fhéinn dochum an mórchatha aniubh. Áirmis [837] iommorro Ferghus Fínbél iad ⁊ adubairt re Finn: Éncath 838] eagair amáin mhaireas don fhéinn, ar sé, ⁊ is imdha 839] ann sin fer comlaind triair ⁊ fer comlainn nónbhair ⁊ 840] fer comlainn tríchad ⁊ fear comlainn céd. Éirigh más 841] edh, ar Finn, mar a fhuil rígh an domhain ⁊ abair ris 842] láthair an mórchatha dinnsaighi feasta. Tomas Ballach, mac Anrías Mheg Craith, & Eoin, mhac Briain, mic Torrdhealbaigh Mheg Craith & Diarmaid, mac Seaain Mheg Craith, dh-eg in bliadhain-si. Do bhí iomorro tionól sluagh is sochuidhe ag Guaire ar a chionn don leith oile; agus do chuir Guaire Cuimín Foda mac Fiachna da iarraidh ar Dhiarmaid gan dul go ceann cheithre n-uaire bhfichead tar Sionainn siar. While in exile they met Ingsel the One-eyed, who was also in exile. Ingcel Caech was the son of the Britons. Ingcel listened with great interest to the foster brothers of Conaire Mor when they talked of Ireland: and he saw in that land a great prize of riches. Uilliam Burc do thocht co h-Oil Finn ar eis Ui Concobuir do marbadh i Connachtaibh & Sil Muiredhaigh do thabairt tighernuis do mac Cathail h-Ui Concobuir. Niall, & braighde do tabhairt tar cenn a tire do Niall, & a n-dol as sin i t-Tír Oilealla & isin Draighnain do marbhadh cloinne Domnaill Moir Í Suilleabain uile acht Dunlang & Gilla na Flann a feall a Raithin na n-Garithi a crich Baroideac tre comairle morain no urmoir Deasmuman. Comharbacht[athraigh | athraigh vicithéacs] Cailleadh an mac ba shine Madog, Llywelyn, i ndiaidh bhás a athar, agus roinneadh Powys i measc mhic agus nianna Madog. Aodh mac Briain Uí Ceallaigh tighearna Ua Maine decc, & a adhlacadh i n-Ath Luain, & Aodh na Coilleadh mac Uilliam Uí Cheallaigh do gabhail a ionaid. 1065] missi.x92 x91Ragaid do beo nó do marb,x92 ar in mac bec. x91Is mo beo ragas fades,x92 ar Ibar, x91& mo marb fócebthar icon dún rofetar .i. oc dún mac Nechtain.x92 Imthúsa Matgamna miniccrechaig: táinic i tech in Cláraigh ar cloistecht gabála a glanmic do claind Cuilén cathéchtaigh, agus do bátar ag imrád imláide i bfiadnaise in Cláraigh don cur sin.i. Matgamain míleta malachdub mongsúilech mac Domnaill mic Taidhg triatharmaigh do bí a láim ag laochMathghamain ga tabairt do chinn Briain bríghmic Mathghamna mintuigsigh. Clochán an Aifir

Is éard atá i gceist le Clochán an Aifir () (Clochán na bhFomhórach), as Béarla, "Giant's Causeway", ná 40,000 cloch atá suite i gContae Aontroma ar chósta Thuaisceart Éireann. Basalt atá i gceist leis na clocha: in Éirinn, is é Tuaisceart Éireann an réigiún is mó basailt in Éirinn.
Cruthaíodh an Clochán ar fad nuair a d'fhuaraigh sruthán laibhe i ndiaidh dó brúchtadh amach as an talamh tuairim is 50 nó 60 milliún bliain ó shin.
Tá Clochán an Aifir suite tuairim is trí chiliméadar (dhá mhíle) ó thuaidh ó bhaile Mhuileann na Buaise. Suíomh oidhreachta idirnáisiúnta agus Anaclann Náisiúnta Dúlra atá ann. Cath Hastings - Vicipéid
Cuid de: Concas na Normannach
Bás an Rí Harold ag Cath Hastings, á léiriú ar Thaipéis Bayeux
Dáta: 14 Deireadh Fómhair 1066
Áit: Is gaire, Hastings (Oirdheisceart Shasana)
Toradh: Bua Normannach
Na Normannaigh
(Le tacaíocht ó: na Francaigh, Briotánaigh, & Phléimeannaigh) Na hAngla-Sacsanaigh
(Le tacaíocht ó: na Þingalið)
Liam Concar
Eustache II de Boulogne Harold Godwinson
~8,400 ~7,500
~3,000 básanna ~5,000 básanna
Ag Cath Hastings, a troideadh maidin Shathairn ar 14 Deireadh Fómhair 1066, chloígh na Franc-Normannaigh, faoi Liam Concar, Diúc na Normainne, na Sasanaigh, faoi rí Shasana, Harold Godwinson, agus d'éirigh le Diúc na Normainne, Ríocht Shasana a ghabháil. Bhí an blár catha aon chiliméadar déag ó thuaidh de Hastings, gearr don bhaile Battle, an lá inniu.
Ba í tosca an chatha ná gur bhfuair Éadbhard an Choinfeasóra bás, agus níor fhan aon sliocht air, in Eanáir 1066, rud a chur streachailt chomharbais ar bun idir roinnt éilitheoirí ar a ríchathaoir. Rinneadh rí ar Shasana de Arald go gairid tar éis bháis Éadbhaird, ach bhí air aghaidh a thabhairt ar ionraí an Diúic, a dheartháir féin Tostig agus Harald Hardråde (Rí na hIorua). Chloigh Hardråde agus Tostig arm Sasanach (a bhí bailithe le chéile faoi dheifir) ag Cath Fulford ar 20 Meán Fómhair 1066, agus bhí an beirt acu ina sheal féin treascartha ag Arald i gCath Stamford Bridge, cúig lá ina dhiaidh sin. Fágadh básanna na díse, Tostig agus Hardråde ag Stamford Bridge, an rí Liam amháin mar chéile comhraic tromchúiseach Harold. Fad is a bhí Harold agus a chuid fórsaí ag teacht chucu féin, ghla an Rí Liam a chuid fórsaí ionraidh i dtír i ndeisceart Shasana ag Pevensey ar 28 Meán Fómhair, 1066 agus bunaíodh trácheann an choncais. Cuireadh iachall ar Harold máirseáil go tapa ó dheas le, ag bailiú fórsaí 's a d'imigh sé
Ní heol dúinn go díreach an méid daoine a bhí i láthair ag an gcath; Meastar go raibh thart ar 10,000 ar thaobh an rí Liam agus thart ar 7,000 ag Arald. Tá comhdhéanamh na bhfórsaí níos soiléire; bhí saighdiúirí coise ,beagnach go hiomlán, ag arm na Sasanach agus ní raibh ach beagán boghdóirí acu, cé go raibh ach thart ar leath ded fhórsa ionraidh ina choisithe, agus an chuid eile roinnte go cothrom idir marcraí agus boghdóirí. Is cosúil go ndearna Harold iarracht teacht aniar aduaidh ar an namhaid, ach roimh ré fuair scabhtaí amach cá raibh arm Harold agus tuairiscíodh sin chuig Liam, a mháirseáil ó Hastings go dtí an láthair chatha chun dul i ngleic le hArald. Mhair an cath ó éirí go luí na gréine. Ní raibh éifeacht mhór ag iarrachtaí luatha na n-ionróirí chun línte cath na Sasanach a bhriseadh; dá bhrí sin, ghlac na Normannaigh an tactic 'go raibh scaoll orthu agus go raibh siad ag teitheadh', ach ansin d'iompaigh siad in éadan​ a bhí sa tóir orthu. Mar thoradh ar bhás Harold, is dócha ag deireadh an chatha, ba chúis le cúlú agus an cliseadh na Sasanach. Níos faide ar aghaidh, tar éis mairmeála breise agus roinnt coimheascar, rinneadh rí ar Shasana do Liam ar Lá na Nollag 1066.
Mhair ceannaircí agus frithbheartaíochtaí fós in aghaidh riail Liam, ach ba chor cinniúnach é Cath Hastings do choncas na Normannach ar Shasana. Is deacair teacht ar fhigiúirí na dtaismeach ach meastar go bhfuair 2,000 ionróirí bás chomh maith le thart ar dhá 4,000 Sasanach. Bhunaigh Liam mainistir ar an bhlár catha, agus, más fíor, cuireadh ardaltóir na mainistreach ar an áit ina bhfuair Arald bás.
1.1 Géarchéim comharbais i Sasana
1.2 Ionraí Tostig and Hardrada
2 Arm na Sasanach agus ullmhúcháin Araild
Sa bhliain 911, lig Séarlas an Díreach (Laidin:Carolus Simplex) rialtóir Cairilínseach na Fraince, grúpa Lochlannach socrú síos sa Normainn faoina gceannaire Rollo.[1] D'éirigh go rathúil lena lonnaíocht,[2]Teimpléad:Efn agus chuaigh siad in oiriúint go tapa leis an gcultúr dúchasach,[3] ag séanadh na págántachta, agus d'iompaigh siad chun na Críostaíochta. D'idirphós siad leis an daonra áitiúil. Le himeacht ama, leathnaíodh teorainneacha na diúcachta san iarthar. Sa bhliain 1002, d'éirigh leis an rí Æthelred II Shasana Emma, ​​deirfiúr Richard II, Diúc na Normainne.[4] Chaith a mhac Éadbhard an Choinfeasóra, blianta fada ar deoraíocht sa Normainn, agus tháinigh sé i gcoróin na Sasana sa bhliain 1042. [5] Mar thoradh air seo bhí leas chumhachtach Normannach bunaithe i bpolaitíocht Shasana, mar a tharraing Éadbhard go mór ar a iar-óstach chun tacaíochta, ag tabhairt cúirteoirí, saighdiúirí agus clericigh Normannacha isteach agus ag cheapadh iad chun poist chumhachta, go háirithe san Eaglais. Níor fhág Éadbhard aon sliocht ina dhiaidh, agus bhí sé i gcoimhlint i gcoinne Godwin, Iarla Wessex, agus a mhic, agus d'fhéadfadh sé gur spreag sé uaillmhianna Dhiúc na Normainne don ríchathaoir Sasanach.[6]
Géarchéim comharbais i Sasana[cuir in eagar | athraigh foinse]
Níor fhág bás an Rí Éadbhard [7]Teimpléad:Efn ar an 5 Eanáir 1066 aon oidhre ​​soiléir, agus chuir iomaitheoirí éagsúla éileamh ar ríchathaoireach Shasana chun cinn. [8] Ba é Harold) Godwinson, an t-iarla Wessex, comharba díreach Éadbhaird, an ceann is saibhre agus is cumhachtaí de na huaisle Sasanacha agus mac Godwin, a chéile comhraic roimhe sin. Bhí Harold tofa mar rí ag Witenagemot Shasana agus coróinithe ag Ardeaspag Eabhrac Ealdred, cé gur éiligh bolscaireacht Normannach go ndearna Stigand, Ardeaspag Canterbury, a thoghadh go neamhdhéiniúil, an searmanas.[8][9] Ag an am céanna, chuir dhá rialtóir cumhachtacha in aice láimhe dúshlán ar Harold. D'éiligh Diúc Uilleam gur gheall an Rí Éadbhard an ríchathaoir dó agus gu aontaigh Harold leis seo.[10] D'fhógair Harald III na hIorua, ar a dtugtar Harald Hardrada, go raibh sé san iomaíocht chomh maith. Bhí a éileamh ar an ríchathaoir bunaithe ar chomhaontú idir a réamhtheachtaí Magnus I ón Iorua agus an Rí Shasana Harthacanute roimhe sin, trína, más rud é go bhfuair ceann acu bás gan oidhreacht, go bhfaighe an duine eile Sasana agus an Iorua le hoidhreacht.[11] Thug Liam agus an Rí Harald Hardråde na hIiorua araon láithreach faoi trúpaí agus longa a thabhairt le chéile le haghaidh ionraí faoi leith.[12]
Ionraí Tostig and Hardrada[cuir in eagar | athraigh foinse]
Go luath sa bhliain 1066, thug deartháir Araild , Tostig Godwinson, a bhí ar deoraíocht, ruathar ar oirdheisceart Shasana le flít a d'earcaigh sé i bhFlóndras, agus ina dhiaidh sin le longa eile ón Inse Orc. Faoi bhagairt ag cabhlach Araild, bhog Tostig ó thuaidh agus d'ionsaigh sé Anglia Thoir agus Lincolnshire. Thiomáin na deartháireacha Edwin, Iarla Mercia, agus Morcar, Iarla Northumbria ar ais chuig a long é. Tar éis an chuid is mó dá lucht leanúna é a thréigint, d'aistharraing sé go hAlbain, áit a chaith sé lár na bliana ag earcú fórsaí úra. [13] Rinne Hardrada ionradh ar thuaisceart Sasana go luath i mí Mheán Fómhair, ag seoladh cabhlach de níos mó ná 300 long ag iompar b'fhéidir 15,000 fear. Chuaigh fórsaí Tostig i gcuideachta le harm Hardrada, a thug tacaíocht d'iarracht an rí Ioruaigh don ríchathaoir. Ag gluaiseacht i dtreo Eabhrac, ghabh na hIoruaigh an chathair tar éis arm tuaisceartach na Sasanach faoi Edwin agus Morcar a chosc ar an 20 Meán Fómhair, ag Cath Fulford. [14]
Arm na Sasanach agus ullmhúcháin Araild[cuir in eagar | athraigh foinse]
Suíomh Chath Stamford Bridge
Eagraíodh arm na Sasanach ar bhonn réigiúnach, leis an fyrd nó le léibheann áitiúil, ag déanamh seirbhís freastal faoi mhóruasal áitiúil - cibé acu iarla, easpag nó siorriam [15]. Bhí an fyrd comhdhéanta d'fhir a raibh a gcuid talún féin acu, agus bhí feistithe ag a bpobal féin chun éilimh an rí a chomhlíonadh, maidir le fórsaí míleata a chur ar fáil. I gcás gach cúig híde,[16] nó aonaid talún, a bhí in ainm a bheith ábalta teaghlach amháin a chothú,[17] bhí fear amháin in ainm is a bheith in ann seirbhís a thabhairt. [16] Dealraíonn sé gurb é an céad an t-aonad eagrúcháin is mó don fyrd. Ar an iomlán, d'fhéadfadh Sasana thart ar 14,000 fear a chur ar fáil don fryad, nuair a iarradh air. D'fhreastail an fryad de ghnáth ar feadh dhá mhí, ach amháin i gcás éigeandálaí. B'annamh go n-iarrfaí ar an fryad go léir teacht amach; thárla sé sin trí huaire idir 1046 agus 1065, i 1051, 1052, agus 1065. Bhí grúpa cosanta pearsanta ag an rí chomh maith, ar a dtugtar housecarl, a bhí mar cnámh droma na bhfórsaí ríoga. Bhí a gcuid fórsaí féin ag cuid de na hiarlaí freisin ar housecarl iad. Throid na thegns, bodaigh mhórana áitiúla, gur úinéirí talún iad, le hoisecarl an rí nó cheangai siad le fórsaí an iarla nó an bhodaigh áitiúl.[15] Throid na fryd agus na housecarl ar a gcosa, agus is í an an difríocht mhór a bhí eatarthu ná go raibh cathéide níos fearr ag an housecarl. Is cosúil go nach raibh líon suntasach saighdeoir ag arm na Sasanach.[18]
Bhí lár na bliana 1066 caite ag Harold ar an chósta oirdheisceart, le arm mór agus cabhlach ag fanacht ar ionradh an rí Liam. Mílíste ba ea an chuid is mó dá chuid fórsaí gur gá leo a gcuid barra a chur isteach, agus mar gheall ar sin, ar an 8 Meán Fómhair scaoil sé leis an mhílíste agus an chabhlach. [19] Ag foghlaim faoi ionradh na Lochlannaigh, brostaigh sé ó thuaidh, ag bailiú fórsaí mar a chuaigh sé, agus tháinigh sé aniar aduaidh orthu agus chloígh sé iad ag Cath Stamford Bridge, ar 25 Meán Fómhair 1066. Maraíodh Harald Hardrada agus Tostig, agus d'fhulaing na Lochlannaigh caillteanais chomh mór sin nach raibh ach 24 de na 300 long bunaidh ag teastáil chun iad siúd a tháinig slán as an tubaiste a iompar abhaile. Tháinig bua na Sasanach ar chostas mór, áfach, mar go raibh arm Araild fágtha i stát briste brúite agus cloíte caite. [20] Céad sluaíocht Eoin Shasana chun na hÉireann

Agus é ocht mbliana déag d’aois, chuir Anraí II Shasana a mhac, Eoin, go Éirinn le troid in aghaidh na nGael. D’fhág an prionsa óg Learpholl ar 25 Aibreán 1185 agus tháinig sé ar ais, in ísle brí, i rith mhí na Nollag 1186.
Cúlra. Is féidir linn dul chomh fada siar leis an miotaseolaíocht leis na chéad tagaírtí a aimsiú don cheantar a dtugtar Cois Fharraige air sa lá atá inniu ann. Ar ndóigh, mar a fheicfeas muid, ní Cois Fharraige a bhí ar an áit i gcónaí. De réir na miotaseolaíochta bhí mac ag Maedbh, Banríon Chonnacht (an bhean a bhí ar an nóta puint, tráth) le Fearghas Mac Róich, Rí Uladh, darbh ainm Conmhac. Thug sliocht Chonmhaic na Conmhaicne orthu féin agus chuir craobh amháin díobh fúthu i ndeisceart Iar-Chonnacht, in aice na farraige. Thugadar seo na Conmhaicne Mara orthu féin d'fhonn idirdhealú a dhéanamh, is dócha, idir iad féin agus craobhacha eile de shliocht Chonmhaic: Conmhaicne Cinél Dubain agus Conmhaicne Cúile Toladh, i dtuaisceart an chontae. Ó Cadhla a bhí ar ríthe Chonmhaicne Mara agus mhaígh James Hardiman, a bhfuil leabharlann na hOllscoile i nGaillimh ainmnithe ina onóir, gur as an ainm seo a d'eascair an logainm na hAille.
Má fhanann muid i ndorchadas na réamhstaire gheobhaidh amach gur tháinig fear darbh ainm Lughaidh Dealbhaoth de mhuintir Dhál gCais, aníos as an áit ar a dtugann muid Contae an Chláir sa lá atá inniu ann, agus ghlac sé seilbh ar dheisceart Iar-Chonnacht nó Tir Dhá Loch mar a tugadh ar an áit (an ceantar sin atá idir Loch Oirbsean, mar a tugadh ar Loch Coirib ag an am, agus Loch Lurgan nó Cuan na Gaillimhe.) Roinn sé ar a bheirt mhac, Gnó Mór agus Gnó Beag, an réimse talún seo. Fuair Gnó Mór an chuid ó thuaidh den dúiche agus Gnó Beag an chuid ó dheas. B`éigean do na Conmhaicne Mara cúlú siar go dti an áit a bhfuil barúntucht Bhaile na hlnse sa lá atá inniu ann. Dhearbhaigh an scoláire mór le rá, Ruaidhrí Ó Flaitheartaigh (1629-1718) sa seachtú haois déag ina leabhar A Chorographical Description of West, or H-Iar Connaught, gurbh í Abhainn na hAille, nó Ally River mar a thug sé uirthi, an teorainn idir tailte Ghnó Mhóir agus tailte Ghnó Bhig, Gnó Mór taobh thiar agus Gnó Beag taobh thoir. Deir an dinnseanchas, a cumadh sa dara haois déag, linn gurbh iad muintir Uí Aithnidh a bhí ina ríthe ar Ghnó Beag agus gurbh iad muintir Mhic Chon Raoi ríthe Ghnó Mhóir.
Thart ar lár na tríú haoise déag b'éigean do mhuintir Uí Fhlaitheartaigh imeacht as a gceantar féin, Maigh Seola, barúntacht an Chláir sa lá atá inniu ann, de bharr ionsuithe ó mhuintir De Burgo (na Búrcaigh), cuid de na Normannaigh. Sa mbliain 1256, deir na hAnnála linn, rinne Mac Uilliam Burc ruathar agus creach mhór ar Ghnó Mór agus ar Ghnó Beag. B'éigean do mhuintir Uí Fhlaitheartaigh cúlú siar go hIar-Chonnachta agus ghlac said seilbh ar Ghnó Mór agus Gnó Beag. Cuireadh an ruaig ar mhuintir Uí Aithnidh agus muintir Mhic Chon Raoi. Ba iad máistrí an cheantair iad na Flaitheartaigh ar feadh breis agus trí chéad go leith bliain agus iad ag achrann le Búrcaigh Chathair na Gaillimhe ó thráth go chéile. D'fhágadar a lorg ar an gceantar s'againne. Thosaigh na Flaitheartaigh ar chaisleáin a thógáil ón séú haois déag ar aghaidh. Tógadh ceann acu cois na farraige in Indreabhán. Tugtar An Caisleán ar an mbaile sin inniu. Bhí bunchloch an chaisleáin le feiceáil go dtí cúpla bliain ó shin. Bhain Blácaigh na Tulaí úsáid as clocha bhallaí an chaisleáin chun an teach mór s'acu féin a thógáil. Deir an Flaitheartach linn gur tharla dúnmharú cáiliúil ann sa mbliain 1549. Tugann cáipéis ó 1585: The Compossicion of Connaught, le fios go raibh Coylroe nó Caol Rua i seilbh fir darbh ainm Gillduff Ó Flahertie.
Tá sé deacair a dhéanamh amach céard a bhí ar siúl sa gceantar le linn na seachtú haoise déag toisc an tír trí chéile a bheith chomh corraithe agus chomh súite ó cheann ceann na haoise sin. Is leor a rá gur cuireadh na Flaitheartaigh de dhroimseoil. Tar éis chogaí Chromail agus an díshealbhú coiteann a lean iad, cuireadh sraith cáipéisí darbh ainm The Books of Survey and Distribution, le chéile sna 1660idí, d'fhonn inseacht cén talamh a bhí i seilbh cén duine. I seilbh Iarla Chlann Riocaird, Búrcach, a bhí Keillroe agus fear darbh ainm Walter Blake a bhí Miny agus Rossavile. Éiríonn an scéal beagáinín doiléir aríst agus muid ag féachaint ar an ochtú haois déag. Deir an béaloideas linn go raibh duine darbh ainm Éamon Mór Mac Giolla Phádraig ina chónai sa mbaile fearainn, An Teach Mór agus teach mór aige ann. Deirear freisin go raibh baint aige le Máirtinigh Bhaile na hlnse, a fuair seilbh ar fhormhór Iar-Chonnacht ag deireadh na seachtú haoise déag. Speireadh a chuid beithíoch, deirtear. Díol spéise é seo arae bhí feachtas speirthe ainmhithe ar fud Iar-Chonnacht idir 1711 agus 1712; na Houghers, mar a tugadh orthu.
Thart ar 1855 rinneadh luacháil ar thailte uile na hÉireann. Fear darbh ainm Richard Griffith a bhí ina cheannas agus má chaitear súil ar shonraí na dúiche seo feictear dúinn go raibh ceathrar tiarnaí talún sa gceantar. Ba leis an Muiríseach, an Tiarna Kilannin, an talamh ó Shaile Thúna soir; ba i seilbh Francis Comyn a bhí an talamh ó abhainn an Chnoic siar go hAbhainn Chromghlinne. Ba leis na Blácaigh, craobh de Bhlácaigh na Gaillimhe, a chuir fúthu ar an gCaisleán ó thus na naoú haoise déag ar aghaidh, an talamh ó Abhainn Chromghlinne siar chomh fada le hAbhainn Chasla agus ba leo bailte fearainn na Cathrach agus Chaol Rua chomh maith, mar aon le talamh in aice le Cloch na Rón níos faide siar. Níos faide ó thuaidh bhí Glionnán, Bó Bhrocháin, Gleann Mhic Muirinn agus Clochar na gCon i seilbh na Directors of the Law Life Assurance Company.
Níl áireamh ar dhrochghníomhartha na mBlácach, sa mbéaloideas ná sa stair cháipéiseach ach an oiread. Spliontaíocht, spídiúlacht, díshealbhú, tíorántacht agus drochíde a bhí le fáil uathu agus ba bheag eile. Oíche Chinn Bhliana 1847 agus an Gorta Mór faoi lán seoil caitheadh scata teaghlach amach as a gcuid tithe; an Blácach ag fógairt in ard a chinn: "I would rather feed goats than ye." Cailleadh roinnt díobh nuair a chaith said an oíche amuigh sa mbáisteach agus sa bhfuacht. Tarraingíodh anuas ceisteanna i bPárlaimint Shasana dá bharr. Ní haon cháil mhaith a bhí ar an gCoimíneach ach oiread ach is in áit na mbonn a bheadh tiarna talún ar bith le hais na mBlácach. Bhí riaráistí cíosa ag an gCoimíneach ar na tionóntaí, áfach, agus d'éiligh sé obair saor in aisce uathu. Nuair a chinn ar bhreis agus fiche tionónta an cíos a íoc ag deireadh na bliana 1879 cuireadh fear darbh ainm John Tully agus a mhac amach ag dáileadh próiseanna a chuirfeadh as seilbh iad. Bhí scata, idir fhir agus mhná, ag fanacht leo agus bíodh is go raibh beirt phóilíní in éineacht le muintir Tully, fuair an bheirt agus na póilini gríosáil. De bharr Chath an Chnoic, mar a tugadh ina dhiaidh sin air, gearradh téarmaí príosúin idir deich agus dhá mhí ar naonúr den dream a bhí páirteach san ionsaí.
Cúpla bliain roimhe sin, go deimhin, sheas an Coimíneach an fód le muintir na dúiche seo. In 1867 bhí géarghá le hobair fóirithinte san áit. Socraíodh ar chéibh a thógáil. Bhí an Coimíneach agus an sagart paróiste ag iarraidh go dtógfaí ag an Aill Fhinn, ar an gCnoc, an chéibh. Theastaigh ó Mhuiríseach an Spidéil go dtógfaí sa Spidéal é. Ba é an Muiríseach an M.P. do Ghaillimh idir 1865 agus 1867 agus sa Spidéal a tógadh an chéibh.
Ba thubaisteach an buille an Gorta Mór sa gceantar seo cé go raibh sé ar chumas na ndaoine dul i muinín bhia na mara nuair a lobh na fataí. Mar sin féin is iomaí duine a cailleadh cheal beatha, daoine ón taobh amuigh go minic a tháinig go dtí an ceantar ag lorg greim le n-ithe. Tá scéalta sa mbéaloideas faoi dhaoine a bhain na súile as síol na bhfataí ionas go bhféadfaidís an chuid eile den fhata a ithe agus an tsúil a chur. Fritheadh corp mná ag Cnoc na hAille agus a páiste ag diúl ar a brollach fuar. Tugann sliocht as an Galway Mercury 16 Márta 1847 léargas ar an anachain: "…we are again reluctantly obliged to announce the deaths of two more victims of starvation in the village of Loughanbeg in Spiddle. So great was the state of destitution to which these wretched beings were reduced that their only food – if it can be called food – for many days before their deaths, was sea grass and seaweed." Cuireadh obair rilífe ar fáil ó 1846 ar aghaidh ach ba mhinic an obair i bhfad ó bhaile. Thug litir in The Nation, 12 Meán Fómhair 1846, scéal fir as Cois Fharraige a bhí ag obair ar an mbóthar ó Sheana Féistín go hUachtar Ard. Ar theacht abhaile dó lá amháin: "…so exhausted was he from the effects of hunger and fatigue that he lay down and died within sight of his cabin." B'éigean dó aistear sé mhíle a shiúl faoi dhó sa ló chun dul ag obair. Shaothraigh lucht na rilífe thart ar 6d sa ló nuair a chosain cloch den mhin bhuí thart ar 2s.l0d i gCathair na Gaillimhe. Mhionnaigh an Blácach go raibh seisean sásta idir 8d agus 9d sa ló a íoc ach go raibh drogall ar na fir áitiúla aon obair a dhéanamh. Dhearbhaigh fianaise ina dhiaidh sin nach bhfuair seisean uathu ach 2s.2d ar choicís oibre. Bhí teach ar an Lochán Beag ina raibh súp agus min bhuí le fáil agus bhí ceann eile ag na Blácaigh, dá n-athrófá do chreideamh, a dúradh.
Maidir le cúrsaí eaglasta níor tógadh aon séipéal ceart sa gceantar go dtí an naoú haois déag. Bhí seanséipéal beag sna Criogáin sna 1830idí agus é ag titim as a chéile. Tosaíodh ar cheann nua a thógáil agus bhí sé leath-thógtha nuair a cailleadh an sagart paróiste, an tAthair Ó Ceannabháin. Níor réitigh an sagart nua, an tAthair Ó Gráda, go maith leis na Blácaigh agus beartaíodh ar shéipéal nua a thógáil níos faide soir, ar shuíomh seanséipéil ar an gCnoc. Gearradh suim deich scillinge ar chuile theach sa dúiche agus méid áithrid oibre chomh maith. Friothadh airgead ón taobh amuigh freisin. Tógadh taobh istigh de bhliain an séipéal nua agus ba é an Dr. Seán Mac Éil, Ardeaspag Thuama, a choisric é in Iúil na bliana 1844. Tá sé ann ó shin.
Is iomaí scoil a bhí sa gceantar dhá chéad bliain ó shin. Bhí moill ar chóras na scoileanna náisiúnta teacht go dtí an deoise mar gheall go raibh an Dr. Mac Éil ina aghaidh. Ba é an córas ba choitianta oideachais go dtagadh múinteoir nó scoláire bocht chun cónaithe in éineacht le teaghlach. Chuireadh sé beagán oideachais ar pháistí an tí agus bhogadh sé ar aghaidh go dtí an chéad teach eile. D'fhaigheadh sé lóistín is a bhéile. In 1825 luadh go raibh scoileanna suite i gCaol Rua agus sna Mine. Bhí cinn bheaga eile mar iad scaipthe ar fud na dúiche; ceann i Ros an Mhíl, ceann sa gCaorán. Chuir an tAthair Ó Liatháin, an Canónach ina dhiaidh sin, scoil ar bun sa gCathair. Riocard Ó Maolradha a bhí ina mháistir ar scoil Chaol Rua agus fear darbh ainm Liam ó Laidhe ina dhiaidh sin. Bhí scoil bheag eile i Saile Thúna. Chloistí caint, go dtí le gairid ar Scoil Whitehall, ar an gCnoc. Ní mórán caoi a bhí ar na scoileanna seo, iad suite i bprochóga, gan bhord ná suíochán agus an braon anuas go fairsing iontu. Scoileanna sách géar a bhí iontu chomh maith – bhaintí úsáid fhorleathan as an mbata scóir i mbeagnach gach uile cheann acu. In 1853, deirtear linn, tógadh scoil ar an Lochán Beag agus tógadh an chéad chuid den tSeanscoil, a bhfuil muid ag ceiliúradh a hathoscailte i mbliana, in 1854, agus bhíothas ag cur léi le himeacht na mblianta. Faoin mbliain 1864 bhí sí cláraithe mar scoil le Coimisinéirí an Oideachais agus bhí Scoil Shailearna, mar a thuigeann muid anois í, ar an bhfód faoi 1885.
Ceantar fíorbhocht a bhí i gCois Fharraige ag deireadh na naoú haoise déag. Nuair a bunaíodh Bord na gCeantar Cúng (Congested Districts Board) in 1891 cuireadh cigire thart chuig chuile cheantar go scríobhfadh sé tuairisc faoi. "It is impossible to watch the daily lives of the people without being deeply impressed by the hardship which they and their animals endure…," a scríobh an cigire, Major Gaskell agus é ag trácht ar an gceantar agus is é an ganntan, an t-anró agus an cruatan na nithe is suntasaí faoin tuairisc seo. Bhí an Coimíneach glanta leis faoin am seo agus bhí an Blácach deiridh san ospidéal meabharghalair i mBéal Átha na Slua. Ba í Cúirt na Seansaireachta a bhailíodh an cíos agus dar leis an gcigire: "The tenants are hopelessly in arrears…" agus ní mórán dóchais a bhí aigesean go bhféadfaidís é a íoc sul i bhfad. Rinneadh amach gurbh é £15.6s gnáth-theacht isteach bliantúil teaghlaigh sa gceantar ach gur chaitheadar £20.4s.6d. Dhioltaí lao, b'fhéidir, leis an bhfuílleach a íoc nó bhítí ag fanacht ar airgead ó Mheiriceá. Bhí na sluaite ag fágáil na tíre ó 1880 ar aghaidh. Bhí an oiread sin iomaíochta idir na comhlachtaí loinge go bhféadfaí ticéad go Meiriceá a cheannacht ar thrí phunt. Luaigh an cigire gur beithígh den dara, den tríú agus den cheathrú grád a bhí san áit agus tríd is tríd, go raibh géarghá le cabhair de chineál eicínt. Tugann daonáireamh na bliana 1901 le fios dúinn go raibh cúrsaí mórán mar an gcéanna deich mbliana ina dhiaidh sin. Tithe den tríú grád ba mhó a bhí ar an Lochán Beag, cé is moite den teach ósta, teach den dara grád. Is iondúil gur Gaeilge amháin a bhíodh ag an nglúin ba shine, gan léamh ná scríobh acu. Bhíodh an dá theanga ag an gceann tí, ach aríst gan léamh ná scríobh a bheith aige agus bhíodh an dá theanga móide léamh agus scríobh ag na páistí. Ní raibh cúrsaí sláinte go ró-mhaith ach an oiread. D'imir an eitinn slad ar chuid mhór teaghlach ar fud na dúiche. Ní nach ionadh, bhí rátaí arda báis ann do naíonáin. Cailleadh 38 naíonán as 42 teaghlach ar an Lochán Beag sa mbliain 1911.
Scéal duairc, scéal gruama í cuid mhaith de stair an phobail seo ach mar is léir dúinn d'éirigh leis an bpobal teacht as. Cúis bhróid is áthais dúinn inniu sracfhéachaint a thabhairt ar an bpobal bisiúil Gaelach seo ar éirigh leis teacht as na céadta bliain de chruatan is d'anró, pobal ar éirigh leis cur faoi go seasmhach sa gceantar, pobal ar éirigh leis an teanga Ghaeilge a chothú is a choinneáil. Pobal é atá láidir agus féin-mhuiníneach agus aghaidh á tabhairt aige ar an mílaois nua. Gura fada buan é.
Tá mé go mór faoi chomaoin ag scríbhinní Sheáin Uí Mhainnín, nach maireann, san iris seo agus in irisí eile nach í, agus ag tráchtas neamhfhoilsithe Thomáis Uí Chonaola: The Great Famine in Conamara: Impact and Assessment (M.A., Coláiste na hOllscoile, Gaillimh, 1995) agus mé ag ullmhú na haiste seo. Maelruanaigh Mac Diarmada, rí Muighi Luirg, dfhagbhail a righi & do ghabhail aibide manach liath i Mainistir na Buille. Tomaltach Mac Diarmata, Imthúsa in Chláraig: do chuir fesa agus techta go sir Uilliam óg a Búrc, dá rád ris Mathgamain O Briain agus cenél nDúngaile cona noirechtaib agus cona nimirgedaib do díon agus do tidlacad go coraidh cille suaichenta solasgainmige srebinfuaire sruthgairb mire Subalaig, agus go rachad féin lín a sluaig agus a sochraide ina gcoinne agus ina gcomdáil gonuige sin. agus gér bé Mac Uilliam, do tinóil a tromsluag agus táinic leo in lá sin go hArd raithen; agus do gluaisedh isin ló chédna leisin gClárach go hisdad críchfairsing clármachairech caomsrothach cochallmaigrech caislén ghrednach clogbinnghlórach coitchinnlínmar celloiregda Cuinnche. do an in oidche sin i náirdchill uasaláibinn aiffrendghnáthaig Fhingin; agus do gluais mochtráth arna márach isin chaoimfiadh choitchinnréid chonairlethain chríchféruaine aballtorthaig oirecht beoda uachtaraig, agus i mbél coradh nemechréide niamaibhnige nertborbsrothaige Néill. agus mar do bátar ag dul tar fuairlinntib fóirlethna fiuchaidmera falctuilecha fíriascmóra féithtobarghlana Forgais, go bfacatar ar in áth ar a gcionn badb ghér ghoblom gharmanmór ghnúisdub gharbliath ghráinemail ghlacgharb ghruad chorr ghlenntsúilech ghruaidfliuch ghrennach gherrfoltach ghiunach ghimach ghoinech ghuthgarb ghobchruaid ghlifidech ghlórach ghailbech gheránach ghruamda ghránda ghrennmailgech ghranc ach ghoiblech ghebach ghlúncham || ghablánach ghedglach ghér ghlúinech sheirthech shálcham shiamhsúilech shopach shalach shenársaid chennmór chnabgherr chosfada chrúbach chrobghér chastsrónach chluaslag chraosdub chlaonbraigdech chiabfliuch chretlom chorrguailnech éitchid uathmar fholuaimnech úrchrom uchtchruaid iscadchaol fholttercainmech fhiacalghorm altchorr fholtchríon ingainghér orthruag adarcchaol árddronnlam chíchbeg chrapach chasleicnech mhérchruaid mhainntfliuch mhuinéltruag bhrachda bhlénlag bhronnchrapach chamchaol chrapshliastach dheilech dhornchrom dhromailtghér thonnchuar thárnocht throig tharsna shrónghorm shremach shruthdérach lomlecanchas lurg ainbrec luath luaighillmór lámsaothrach; agus sí cainntech conntrachtach cruaidchelmainech, agus í ag níge agus ag saothartonnach na senéided, agus na sróilbertad, agus na saorchotún snáthórda, agus na séimléinted srebnaide sídamail, agus na nerrad nálainn nallmarda, agus fadb agus édach na sluag ar na srothaib; go nderrnad aonghlas uisce agus fola don abainn uaithe síos, agus gérsreba grianáilne glanuiscecha An tSlí Mhór

Is é an tSlí Mhór ceann de na cúig phríomhbhóthar a chuaigh i dtreo na Teamhrach sa chianaimsir in Éirinn. Bhí na bóithre seo luaite in Annála na gCeithre Máistrí, M123.2:
A n-oidhce geine Cuinn forrith cóicc príomhróid go Temhraigh na ro taidhbhredh riamh go sin. At iatt a n-anmanna, Slighe Asail, Slighe Miodhluachra, Slíghe Cualann, Slighe Mór, Slighe Dála. Slighe Mór tra as isidhe Esccir Riada .i. sabhronna Ereann a dó etir Chonn &amp; Eoghan Mór.
De réir P. W. Joyce, chuaigh an tSlí Mhór siar ó dheas ó Theamhair go dtí gur shroich sé an Eiscir Riada in aice le Cluain Ioraird i gContae na Mí, agus lean sé an eiscir den chuid is mó (ar thalamh a bhí níos airde níos tirime ná an talamh portaigh i lár na tíre) go dtí gur tháinig sé go Gaillimh. Tá codanna den bhóthar seo fós in úsáid. Máel Dóid mac Suibni

Rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Maol Dóid mac Suibhne (Sean-Ghaeilge Máel Dóid mac Suibni (bás 653). Suibne mac Colmáin (bás 600) ba ea a athair, agus Conall Guthbhinn (bás 635) a dheartháir, iar-ríthe beirt. Bhí sé i réim ón mbliain 635 go dtí 653.
Le linn na tréimhse seo i stair na Mí, bhíodh achrann idir Clann Cholmáin agus Síol Aodha Sláine. Maraíodh go fealltach Suibhne athair Mhaoil Dóid ag a uncail, Aodh Sláine mac Diarmada (bás 604) sa bhliain 600. Maraíodh deartháir Mhaoil Dóid, Conall Guthbhinn, ag Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665) sa bhliain 635.
Sa bhliain inar tháinig Maol Dóid i gcoróin, mharaigh Diarmaid i mbun chatha a choil ceathrar de Chlann Cholmáin Bhig, Máel Umai agus Colga (mic Aonghasa mhic Colmáin Bhig (bás 621)). Dhá bhliain i ndiaidh sin sa bhliain later in 637, maraíodh a nia, Airmeatach Caoch mac Conaill Guthbhinn, agus a mhac Faolchú, ag Cath Mag Rath ag troid ar son Conghaile Chaoich na Ulad. Bhí Síol Aodh Sláine ar an bhfód ina éadan.
Ní fheictear Maol Dóid féin sna hannála ina thásc sa bhliain 653. Maraíodh a mac, "Feredach", i rith coimheascair i gCrannach sa bhliain 697. Laoch na Laochra: Scéal Chú Chulainn | An tUltach
Arna fhoilsiú ar Eanáir 30, 2016 ag An tUltach
An óráid a thug an tOllamh Séamus Mac Mathúna ag seoladh an leabhair Laoch na Laochra in Eamhain Macha ar na mallaibh.
Is mór an pléisiúr agus an onóir dom a bheith anseo anocht leis an leabhar álainn seo Laoch na Laochra: Scéal Chú Chulainn a sheoladh go poiblí. Tá idir scéalta, ealaín den scoth, dearadh agus grianghrafadóireacht ann. Is é Cú Chulainn an t-ábhar agus is iad Réamonn Ó Ciaráin agus Dara Vallely na húdair. Rinne Réamonn na scéalta móra faoi Chú Chulainn a aistriú go NuaGhaeilge agus chruthaigh Dara na pictiúir, cuid acu atá ar an scáileán anseo anocht. Tá cumasc foirfe déanta ar an dóigh seo idir téacs agus ealaín. Wendy Dunbar a rinne an dearadh agus scríobh Risteard Mac Gabhann intreoir tuisceanach don leabhar ina gcuireann sé síos ar chúlra agus ar phríomh-thréithe na scéalta.
Leabhar an-tráthúil is ea é Laoch na Laochra: tá comóradh 100 bliain Éirí Amach na Cásca againn ar an bhliain seo chugainn agus ba é Cú Chulainn an laoch mór náisiúnta ag cuid mhór de na ceannairí, go háirithe ag an Phiarsach a scríobh fá dtaobh dó i Macghníomhartha Chú Chulainn (1909), The Defence of the Ford (1913), agus sa dán Mise Éire ('Mé do rug Cú Chulainn cróga'). Bhí an Cú mar eiseampláir ag an Phiarsach fosta d'óige na hÉireann nuair a bhunaigh sé Scoil Éanna i 1908.
Bhí mé i mBaile Átha Cliath an tseachtain seo caite agus chuaigh mé a dh'amharc ar dhealbh Chú Chulainn in Ard-Oifig an Phoist le Oliver Shepherd. Is dealbh íocónach é agus ní feidir amharc air gan smaointiú ar an Phiarsach agus ceannairí eile 1916, agus ar théacs Yeats: 'When Pearse summoned Cú Chulainn to his side/what stalked through the Post Office'.[1]
Níorbh é an Piarsach amháin a thug áit lárnach do Chú Chulainn agus do scéalta na Rúraíochta san athbheochan cultúrtha ag deireadh an 19ú haois agus tús an 20ú haois. Bhí Lady Gregory ann le Cuchualinn of Muirthemne (1902), Deirdre of the Sorrows (1910) le JM Synge agus saothair éagsúla le WB Yeats On Baile's Strand (1903), The Only Jealousy of Emer (1919) agus The Death of Cu Chulainn (1938). Roimhe sin féin, chuir Elenor Hull, Winifred Faraday, Standish O'Grady agus daoine eile aistriúcháin Bhéarla ar fáil. Tar éis na gcéadta bliain faoi chois, bhí na scríbhneoirí ag cur in iúl don phobal go raibh laochra móra agus féiniúlacht dá gcuid féin ag muintir na hÉireann.
Tugtar Re an Laochais ar an chineál saoil a léirítear sna scéalta. Tá cónaí ar an rí, Conchúr mac Neasa, anseo in Eamhain Macha ina phríomh-dhún agus tá laochra na Rúraíochta nó na Craobhruaidhe – Cú Chulainn, Conall Cearnach, Laoghaire Buadhach, agus araile – thart timpeall air. Tá an saol bunaithe ar thréada bó agus ar chlú na treibhe: bíonn creachanna rialta ann chun eallach a fhuadach ó chomharsanna agus ó naimhde agus síor-chogaíocht ar siúl idir na hUltaigh agus na Connachtaigh.
Is é Táin Bó Cúailnge an scéal is mó agus is iomráití sa Rúraíocht. Tá sé fite as cuid mhór snáitheanna –miotais, béaloideas, iarsmaí den stair, agus, ar ndóigh, cruthaitheacht an údair (nó na n-údar). Cuirtear síos ann mar ar chosain an gaiscíoch mór Cú Chulainn an cúige in éadán fórsaí na gConnachtach agus fir Éireann nuair a rinne Banríon Chonnacht, Méabh, ionsaí ar an Chúige chun an tarbh An Donn Cúailnge a ghoid. Ba é Cú Chulainn an t-aon laoch amháin de chuid na nUltach nach raibh ina luí i dtinneas laige (An Ceas Naíon) ag an am agus ba é a rinne an Cúige a chosaint ar a chonlán féin i gcomhraic aonair go dtí gur tháinig na laochra eile chucu féin. Tá cur síos ag Risteard Mac Gabhann sa Réamhrá ar mhallacht Mhacha ar na hUltaigh agus ar an tinneas laige seo a leag sí orthu.
Roghnaíonn Réamonn Ó Ciaráin caibidlí éagsúla as an Táin maraon le scéalta eile de chuid na Rúraíochta agus cóiríonn agus aistríonn go NuaGhaeilge iad. Tá sé le moladh go hard as an obair iontach atá déanta aige: tá athinsint agus aistriúchán déanta aige atá dílis do spiorad na mbun-scríbhinní, rud a bhí an-doiligh a dhéanamh ar dhóigh a rachadh i bhfeidhm ar an léitheoir; téann na scéalta seo i bhfad siar agus tá an teanga atá iontu casta doiléir in áiteacha. Tá Gaeilge líofa bheacht mháistriúil ann fríd síos a athraíonn luas agus rithim mar is gá agus a bhfuil ciútaí stíle, nathánaíocht agus morfeolaíocht Ghaeilge Uladh le braith uirthi. Seo an chéad leagan Ultach de Scéal Chú Chulainn sa NuaGhaeilge, ach is leagan é fosta ina gcloíonn Ó Ciaráin leis an chaighdeán chomh maith, sa dóigh go bhfuil an leabhar ionléite ag duine ar bith sa tír nó thar lear a bhfuil a sáith Gaeilge acu.
Chun scéal bheatha Chú Chulainn a rianú chomh hiomlán agus is féidir, is gá cuid de réamhscéalta na Tána a roghnú, rud a rinne Thomas Kinsella (1970) agus Ciaran Carson (2008), beirt a d'aistrigh an Táin chomh maith. Bhí spéis faoi leith agam mar sin sa rogha a rinne Réamonn agus sa leagan amach a bhí aige, an dóigh a ndearna sé na caibidlí a chur in ord. Taobh amuigh den aistriúchán féin, ba é seo ceann de na rudaí a ba dheacra a bhí le déanamh aige. Tá cuid mhór de na roghanna céanna déanta aige agus a rinne Thomas Kinsella agus Ciaran Carson ach níl siad mar an gcéanna ar fad. Bhunaigh siad uilig a gcuid aistriúchán ar an leagan is luaithe den Táin, Leagan 1, i Lebor na hUidre, lámhscríbhinn a cuireadh le chéile ag tús an 12ú haois; tá scéal na Tána sa lámhscríbhinn bunaithe ar ábhar a théann siar go ré na SeanGhaeilge. I dtaca leis na réamhscéalta, tá leagan amach Uí Chiaráin níos cosúla le leagan Thomas Kinsella ná mar ata sé le leagan Ciaran Carson. Tugann Kinsella agus Ó Ciaráin na réamhscéalta mar chuid den scéal iomlán, áit a bhfuil achoimrí ar na scéalta seo mar nótaí ag deireadh an leabhair ag Carson. Tugann Réamonn 5 réamhscéal – Compert Con Culainn (The Conception of Cú Chulainn), Tochmharc Emere (The Wooing of Emer), Aided Aínfhir Aífe (The Death of Aífe's Only Son), Seargluí Con Chulainn agus Aonéad Emere (The Wasting Sickness of Cú Chulainn and Emer's only Jealousy), agus Fleá Bhricreann (The Feast of Bricriu). Ní leanann na scéalta seo a chéile sa leabhar. Chinn an t-údar caibildlí faoi óige an laoich a chur isteach ón Táin i ndiaidh scéal a ghinniúna – Óige agus Macghníomhartha Chú Chulainn, A Chéad Lá in Eamhain Macha, Mar a fuair sé a Ainm, Glacadh Airm agus a Chéad Mharú. Tá, ar ndóigh, corp na Tána ag Réamonn chomh maith, a bhfuil, i measc scéilíní eile, Comhrac Chú Chulainn agus Fear Dia, Múscailt Uladh agus An Dá Tharbh ann.
Is eipic é Táin Bó Cúailnge, is é sin, dán nó scéal fada ar ábhar tromchúiseach bunaithe ar laoch leath-dhiaga a bhfuil cosaint agus cinniúint a mhuintire ag brath air. Baineann beatha Chú Chulainn le scéal-phatrún idirnáisiunta faoin laoch, leithéidi Earcail, Hildebrand, Rustam, Beowulf, Íosa Críost é féin. De ghnáth, bíonn athair diaga ag an laoch agus máthair thalmhaí. Is mar sin atá ag Cú Chulainn fosta. Dáiríre gintear trí huaire é agus is é an dia Lugh mac nEthlenn a athair agus Deichtine, deirfiúr Chonchubhair, a mháthair i gceann de na leaganacha. Ghní an laoch gníomhartha iontacha gaile agus gaisce ina óige a thuarann na gaiscí a dhéanfaidh sé nuair a thiocfas ann dó. Tá an clú agus an onóir níos tábhachtaí ag an laoch ná mar atá saol fada gan onóir: gheibh sé bás óg. Seo thíos cur síos ar an lá a ghabh sé airm don chéad uair:
'Lá mór i saol an fhir óig an lá a ghabh sé airm. Bhí sé ábalta marú no gortú go dona dá mba mhian leis é. Ní bheadh aon rud mar an gcéanna féasta ag Séadanda nó ag Cúige Uladh. Thuar Cafadh fosta an lá sin go mbeadh saol gairid aige ach clú buan ar an laoch a ghlacfadh airm an lá áirithe sin. Mhínigh Cú Chulainn gur cuma leis muna mairfeadh sé ach lá amháin a fhad is go raibh a ghaiscí i mbéal na nGael go deo.' (lth. 23)
I dtaca leis an ealaín sa leabhar, tá neart agus beocht neamhghnáth inti: léirítear móitífeanna traidisiúnta ar chanbháis atá ar bís agus ar riastradh le péint agus ioldathanna gleoite spleodracha, splaiseáilte fud fad an chanbháis a léiríonn fuinneamh doshrianta. Tá draíocht sna pictiúir seo, iad ar tinneall le beocht agus ag rince go preabach Dionysiach le flúirse radharcanna agus eachtraí – camáin agus sliotair ag eitilt fríd an aer, Cú Chulainn go laochúil ina charbad agus an fiach dubh ar a ghualainn, an Mhór-ríon iolchruthach, bandia na cogaíochta, ag sleamhnú thart agus ag tabhairt dúshláin an laoich, ainmhithe beaga áille – an dobharchú, an eascann, agus araile – cinn dícheannaithe, cleasanna cogaidh agus lúthchleasanna, ceoltóirí iolghnéitheacha iomadúla, na tairbh osnádúrtha talmhaí ag troid, agus na hairm mhóra fhuaimintiúla de chuid na Ultach agus na gConnachtach.
Is maith liom go léiríonn an téacs agus na pictiúir an fuilteachas, an foréigean, an scéin agus an t-uafás atá sa scéal, rud a rinne aistritheoirí luatha, macasamhail, Lady Gregory, a chur faoi chois, mar a chuir sí cúrsaí nádúrtha coirp agus gnéis faoi chois. Tugann na baill choirp stróicthe fuilteacha scaipthe ar fud na tíre agus ar fud an scéil dúshlán an phobail agus an léitheora: féadann an laoch armtha an pobal a chosaint ach feadann sé cur i gcoinne a chairde nuair a bhíonn riastradh air agus is scáthán na coirp dícheannaithe d'ord sóisialta atá as alt. Tá an corp ag athrú de shíor, cosúil le riastradh Chú Chulainn agus coirp agus cruthanna éagsúla an Mhór-ríon – fiach, eascann, cú allta, bearach, spiorad nach bhfuil aon chorp aici. Tá cultúr iar-nua-aoiseach an cyborg ag baint leis an scéal seo.
Is cineál ainmhí allta é Cú Chulainn nach bhfuil aon srian air, tá spiorad dochloíte docheannsaithe na cruthaitheachta ann: is mar sin a léiríonn Dara é agus is maith mar a chuireann leagan Uí Chiaráin sin in iúl fosta: ní chuireann an t-aistritheoir aon chosc ar ábhar bhun-téacsanna na lámhscríbhinní.
Tá slabhra idir learáidí Patrick Tuohy ag tús an 20ú haois i saothar Standish O'Grady, léaráid cháiliúil an ealaíontóra Mheiriceánaigh JC Leyendecker de Chú Chulainn (1907), an obair scuaibe iontach ag Louis de Broquy i dTáin Thomas Kinsella, agus pictiúir agus léaráidí Dara sa leabhar seo. Is ealaín den chineál seo a chruthaigh an íomhá forleathan atá ar fud an domhain den laoch Cheilteach.
Ba cheart a rá go bhfuil an obair scuaibe ar fheabhas: tá sé simplí agus traidisiúnta; titeann na híomhanna isteach go réidh sna pictiúir mhóra agus tá spiorad an ghrinn agus an sobhristeachais ag baint leo. Ní heol dom aon rud a bheith againn i leabhar ar bith eile ar an scéalaíocht Ultach atá chomh hiomlán ná chomh spreagúil foirfe le téacs seo Réamoinn agus pictiúir Dara: is leabhar é a bhfuil de mhianach ann geit, cliseadh agus cor a bhaint as an léitheoir agus dul i bhfeidhm go domhain air, leabhar a cheanglaíonn muid le sean-phréamhacha dúchasacha an chine.
Ba cheart a rá go bhfuil an dearadh atá déanta ag Wendy Dunbar thar barr ar fad, an dóigh a bhfuil an téacs leagtha amach agus na roghanna gairmiúla ciallmhara a rinne sí i dtaca le téacs agus pictiúr a fhí le chéile. Tá na foilsitheoirí, Gael Linn le tacaíocht ó Ultach, le moladh go mór chomh maith as cinneadh a dhéanamh an leabhar a fhoilsiú.
Mar fhocal scoir, tá mothúcháin, macasamhail dlúthchairdeas, grá, paisean, dílseacht, tréigbheáil agus araile, léirithe go cumasach ag Réamonn san aistriúchán agus b'fhéidir nach miste críoch a chur le mo chuid cainte lena aistriúchán choscartha ar mharbhna tochtmhar Eimhir os cionn coirp dícheannaithe a fir chéile, Cú Chulainn (lgh 260-61):
"Mo bhrón is mo mhilleadh," arsa an bhean óg, "nach uasal an chuma atá ar an cheann seo inniu agus nach iomaí iníon rí agus taoisigh ar fud na cruinne a bheadh ag tabhairt ómóis, dá mbeadh a fhios acu é a bheith sínte. Scoth na bhfear in Éirinn agus in Albain. Ba tú grá fhir an domhain mhóir agus is mór mo bhris a bheith anseo ar Mhachaire Mhuirtheimhne i do dhiaidh. Ní raibh bean phósta ná dhíomhaoin in Éirinn ná in Albain ná ar dhroim an domhain nach raibh in éad liom, in éad liom go dtí inniu."
Ghním comghairdeas ó chroi leis na húdair, Réamonn agus Dara, le Wendy, agus leo siúd uile go léir a raibh baint acu le foilsiú an leabhair ghalánta seo. Fógraím Laoch na Laochra seolta anois agus guím gach rath ar a thuras amuigh sa saol mhór. Aimsir ele ina diaigh sin do cuaidh Declan go Breghaibh .i. a cédduthaigsiumh ria nionnarbadh a sinser. Agus fuair onóir mór ó rígh Temrach agus ó thiccernadhaibh na Midhe oir dob ionmain leo hé do brigh gur ab uatha fein do chuattar a shinnsir agus gur bí an tírsin a dúthaig firinnech agus gurab innte ata Temhair. Agus do cumhdaigh Déclan mainistir chanánach ann sin a bferann fuair ré ón rígh. Agus is uadha ainmnigter an t-ionad. Agus do facaibh mionn no leabhar cumhdaigh agus soiscél onórach do bídh aicce féin do gnath ar iomchar ann sin. Agus atá an soiscel inonoir móir isin ionadsin agus do gníther miorbuile uadha. Agus ina diaigh sin do iompó sé isin Muman. Do mcaib Israhel immorro co fír do Patric. Acht dia ro esróided mne Israhel o Thit & o Uespasian fo chethair aird in domain fo daere i n-digail fola Crist is and doriacht a bunud co Bretnu. Is ar bunad Patric do mccaib Israhel dorat Dia tigernus basti & cretmi in h-Erinn & innarbba demna. Seachnassach mac Blathmaic

Rí Bhreá agus Ard-Rí na hÉireann ba ea Seachnassach mac Blathmaic (Sean-Ghaeilge Sechnassach mac Blathmaic) (bás 671), a tháinig i gcomharbacht ar a athair Blathmac mac Áedo Sláine (bás 665) agus uncail Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665). Ba bhall é de Shíol Aodha Sláine d'Uí Néill an Deiscirt, ainmnithe as a sheanathair, Aodh Sláine (bás 604).
Deirtear gur éag athair agus uncail Sheachnassaigh de phlá mór — the "buide Chonaill" — a tharla i nÉirinn ón mbliain 664 ní 665 ar aghaidh.
Cuireann comhaontais phósta Sheachnassaigh in iúl go raibh dlúthghaoil aige leis na Laigin. Le Fionndealbh ní Cheallaigh ("Findelb ingen Chellaig"), iníon b'fhéidir le "Ceallach Cualann" (bás 715) a bhí an t-aon phósadh amháin aige dá bhfuil tuairisc ann. Phós a iníon, Bé Fáil (bás 741), in ann trátha Ceallach Cualann. Tá eolas ar bheirt iníonacha eile, Murgal agus Mumhain, ach ar mhac ar bith.
Ní fhaightear ach pas beag sna hannála maidir le réimeas Sheachnassaigh seachas a bhás. Maraíodh é i Mí na Samhna, November 671 ag Dubh Dúin, rí Chineál Cairbre, mion-ríocht Uí Néill ar imill uachtaracha na Bóinne gar de Chluain Ioraird. Tháinig a dheartháir Ceann Faoladh i gcomharbacht air mar Ard-Rí, is dócha dá bhliain in 672.
Níl Seachnassach san áireamh mar Ard-Rí sa luath-ríliosta Buile Choinn. Is dócha gur fágadh ar lár é d'aon ghnó, óir gur tiomsaíodh an liosta le linn réimeas Fhíonsneachta, marfóir a dheartháir, Ceann Faoladh (bás 675). Tá sé dáiríre san áireamh mar Ard-Rí i gCroinic na hÉireann, an bunleagan d'annála Éireann eile.
Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí maidir leis:
Feictear Seachnasach sna saothair, idir úrscéalta agus gearrscéaltá, Sister Fidelma mysteries le Peter Tremayne. 872 K. iii. Orgain fear na t-Trí Maighe & na c-Comann go Slíabh Bladhma do rioghaibh Gall, i sneachta na Féle Brighde. Niall Garbh co na dearbhraithribh, & go n-Gallaibh do dhol i n-artraigibh for Loch Eirne go ro gabhadh, & go ro briseadh leó Inis Ceithlenn. Ro gabhadh leó din Daimhinis, & Lios Gabhail, & ro fháccaibhsiot bharda indibh. Muirceartach mac Ui Neill Buidhe, & ro ghabhsat gabhala. Mac Uí Néill Bhuidhe & Eoghan mac Briain Óig Ui Néill do breith ar Niall, & sraoídh Is annsin do-rat Oilill mac Dunlaing Telaig Fabra do Fechín, & oghdilsi a cisa do Fechin & da mhuilinn, & cis Fechin for Laignib co brath on muir go araile i l- log a athbeodaigthi do Fechin. Faguais Fechín fagbala ag rig Nais .i. dath mairb fair cech laithe dogres a comarda na mirbuile. Særus iarum na cimetha, & tet ina carpat co Fabur, & cetaighes don ech usci dul isin linn cétna & as-bert Na tegmad thu do nech ina nech duit o so gu brath; & ro morad ainm De & Fecin trit-sin. 124 r. �Agallamh Fhinn mhic Cubhaill 7 Ailbhe inghean Chormaic mhic Airt mhic Cuinn .i. airdr�gh Eireand.� Beg. C�a as te� ina tine. Ends (f. 125 r) an mheid nach guidhthior dh�oph ar Ailbhe. Niall Caille

Ard-Rí na hÉireann ba ea Niall mac Aodha (Sean-Ghaeilge Níall mac Áeda (bás 846), ar a glaodh Niall Caille ("Níall Caille") air, um é a aithint óna gharmhac, Niall Glúindhubh mac Aodha (bás 917).
Tosca.
Ba bhall é Niall de Chineál Eoghain, géag d'Uí Néill an Tuaiscirt, dream a bhí i gceannas ar mórchuid na tíre. IarArd-Rí Aodh mac Néill (bás 819), ar a glaodh Aodha Oirdní air, ba ea a athair. De réir an 12th century "Bhanseanchais" den 12ú haois, Maebh iníon "Indreachtaigh mhic Mhuiredaigh", de mhuintir Uí Briúin ba gConnacht, ba ea a mháthair.
Dáileadh an t-ard-ríogacht idir Cineál Eoghain agus Clann Cholmáin d'Uí Néill an Deiscirt. Nuair a fuair athair Néill bás, tháinig Conchúr mac Donnchadha de Chlann Cholmáin i gcomharbacht air. Bhí athair Donnchadha, Donnchadh na Mí ina Ard-rí roimh Aodh. Níor tháinig Niall díreach i gceannas ar Chineál Eoghain tar éis bhás a athar, óir gur toghadh a chol seisear, Murchadh mac Maoil Dúin mar [[rí Ailig. Níorbh é go dtí an bhliain 823 gur cuireadh Murchadh as a choróin, agus rinneadh rí Ailigh de Niall.
Rí Ailigh.
Sa bhliain 827, tharla achrann sa chomhluadar ag [[Ard Mhacha]], agus tharla cogadh dá bharr. De réir "[[Annála na gCeithre Máistrí]]", chuir [[Cumascach mac Cathail]] Uí Chriomhthainn, [[Ríthe Oiriall|rí Oiriall]], an ruaig ar athair faoistine Néill, Eoghan Mainistrech. D'insealbhaigh sé mar abb a leasdeartháir féin, [[Artrí mac Conchobair|Airtrí mac Conchúir]], mac an Ard-Rí, Conchúr mac Donnchadha, a mheastar. I [[Annála Uladh]] don bhliain 825, deirtear gurbh [[Ard-Deoise Ard Mhacha|Easpag Ard Mhacha]] é Airtrí, nuair a chuir seisean agus [[Feidlimid mac Crimthainn|Feilimí mac Criomhthainn]], [[rí na Mumhan]], Cáin Phádraig i bhfeidhm sa [[Connacht|Chonnacht]], rud a chuir in iúl gur abb gníomhach é.
Thug Niall slua de Chineál Eoghain agus [[Cineál Chonaill]] agus rinne ionsaí ar Ard Mhacha. Tháinig Cumascach agus na hOirialla, i dteannta le [[Muireadach mac Eochadha]], [[rí na nUladh]] ina éadan. De réir [[Annála na gCeithre Máistrí]], mhair [[Cath Leath Cam]] (gar den [[An Chill Mhór, Contae Ard Mhacha|Chill Mhór]]) le trí sheachtain. Bua decisive a bhí ann do Niall agus northern Uí Néill an Tuaiscirt. Maraíodh Cumascach agus a dheartháir Congalach, agus, a deir "Annála Uladh", go leor ríthe na nOiriall eile. Baineadh a gcumhacht óna hOirialla mar thoradh na treascartha, a bhí faoi smacht ríthe Uí Néill an Tuaiscirt as sin amach. Briseadh Airtrí as oifig, agus d'insealbhaigh Niall is dóigh Eoghan Mainistreach ina ionad, óir go nglaoitear Abb Ard Mhacha air ina thásc i nAnnála Uladh don bhliain 834.
Rí na Teamhrach.
Rinneadh Ard-Rí de Niall tar éis bhás [[Conchobar mac Donnchada|Chonchúir mhic Donnchadha]] sa bhliain 833. Bhí tús maith aice ina réimeas, le bua in éadan [[Lochlannach]] a bhí i mbinn [[Doire]] á chreachafh acu. Ina dhiaidh sin, chuaigh sé ar feachtas in éadan na [[Laigin|Laigean]] sa bhliain 835, agus d'ordaigh sé mar [[ríthe na Laighean|rí]] orthu [[Bran mac Fáeláin|Bran mac Faoláin]] [[Uí Dúnlainge]]. An bhliain chéanna, rinne sé ionsaí ar Uí Néill an Deiscirt agus scrios sé an tuath ó dheas go dtí [[Contae Uíbh Fhailí]] mar atá inniu ann.
An bhliain dár gcionn, 836, bhí comhrac idir Niall agus rí na Mumhan, [[Fedelmid mac Cremthainn|Feilimí mac Criomhthainn]]. Rinne Feilimí, idir rí agus easpag, ionsaí ar [[Cill Dara|Chill Dara]] agus ghabh sé "Forindán", abb Ard Mhacha. Cé gurbh fhéidir é gur dhúshlán é seo do Niall, tugann [[Benjamin Hudson]] faoi ndeara gur tháinig Forindán in áit Diarmada uí Thiarnáin an bhliain roimhe sin, agus ní léir é cé acu a bhí Niall féin i mbun tacaithe.
Sa bhliain 838, bhuail Niall agus Feilimí le chéile ag rídháil'l ah [[Cluain Conaire]] sin ní ag [[Cluain Fearta]]. Maíonn foinsí deisceartacha amhail is "[[Annála Inis Faithlinn]]" gur aithin Niall Feilimí mar Ard-Rí, ach ní thuairiscíonn foinsí tuaisceartacha amhail is Annála Uladh ach an dáil gan sonraí sa bhreis.
Pé ar bith aontuithe a rinneadh ag an rídháil, they did not end the conflict between Feidlimid and Niall. Sa bhliain 840, chuaigh Feilimí i gceannas airm chuig [[Cnoc na Teamhrach]], agus rinne campa ann. Rinne Niall idir an dá linn ionsaí eile i nUíbh Fhailí isteach, chun an bonn a bhaint ó thacaíocht d'Fheilimí ann. Níor tharla Cath issue an bheirt go dtí an bhliain 841 ag "Mag nÓchtair", gar de Chluain Conaire, agus bhuaigh Niall. Tá dán ann i nAnnála Uladh a deir:
Cé go raibh Feilimí i réim le cúig bliana níos mó, d'éag sé de ghalar b'fhéidir sa bhliain 847, gan feachtas eile déanta eile sa tuaisceart.
Cé go ndeachaigh Niall i ngleic leis na Lochlannaigh ina chríocha féin sa tuaisceart, is aghaidh ndéana sé a leithéid sa deisceart. Le linn a réimis, bhí na Lochlannaigh gníomhach in oirthear agus lár na tíre. Lonnaigh siad gar d'[[Áth Cliath]], ach ag [[Loch nEathach]] fosta. Chloígh Niall na Lochlannaigh at "Mag nÍtha", i g[[Contae Dhún na nGall]] an lár inniu, sa bhliain 845.
An bhliain i ndiaidh sin, bhádh Niall sa [[An Challainn|Challainn]] gar d'Ard Mhacha, agus dá bharr a leasainm. Adhlacadh é i nArd Mhacha féin. Tháinig [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] de Chlann Cholmáin i gcomharbacht ar Niall mar Ard-Rí.
Teaghlach.
Bhí Niall pósta le "[[Gormflaith ingen Donncadha]]". Fuair sí bás sa bhliain 861 agus deirtear ina tásc i n[[Annála Uladh]] gurbh í "banríon is áille na nGael". I measc páistí Néill, tá a leanas:
Tagairtí.
[[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]]
[[Catagóir:Ríthe Ailigh]] Is h-í immorro cland Mael Chainnig in dara mc do Cholgain ar Cummascach in mc aile. & issí a chlandside ro thurmisem. Tá ceangail láidir ag Fionn Mac Cumhaill, Cormac Mac Airt, Laoghaire, muintir Uí Néill, Dónall Ó Conaill agus foireann peile na Mí agus iad uilig i mbéal phobail na tíre agus an áit ársa seo i gceist. Ferchar mac Connaid

Rí Dhál Riada san Albain agus oirthuaisceart Éireann ba ea Fearchar mac Connaidh (Sean-Ghaeilge Ferchar mac Connaid) ón mbliain c. 642 go dtí 650.
Connadh Cearr ba ea a athair, agus dá bharr ba bhall de Chineál Chomhghaill, cé go maíonn ginealaigh níos sine gur de Cineál Ghabhráin é. Tugtar a thásc i nAnnála Uladh faoin mbliain 694, i dteannta le hiontrálacha eile atá as áit le 45 bliain. Sa Duan Albanach bhí tá réimeas sé bliana déag aige. Mar fíor, b'fhéidir é go raibh sé ar dtús ina leath rí le Domhnall Breac ach bíonn botúin ann sa Duan.
Is é Fearchar an t-aon mac amháin le Connadh Cearr a rinneadh rí Dhál Riada de. Ní fheictear nó é nó a mhuintir i "Seanchas Fear Alban". clann Fheilim Uí Neill do beith i n-aghaidh Uí Neill ar in c-coccadh-sin. Clann Airt do denamh creiche ar cloinn Uí Neill & cland Uí Neill do denamh creiche no dó As i comhairle do rinne Cearbhall mar ra chúala sin, braighde do thabhairt do Maoil Seachlainn, & gan a thír do lot; & ro ghabh Maoil Seachlainn braighde úadh. Uair Land ingean Dunlaing, derbhsiúr Chearbaill, bean Maoil Seachlainn. Dála í Briain: do bí borrfad bisig ar a ghalar gérneimnech nár dhelaig agus a dhianesláinte go nderna in tég a nimscarad; mar adubairt in file ag foillsiugad báis in áirdríg ||: - Creach fhill la mac Anduidh Uí Ruairc, agus la Saxanachaibh ar muinntir na h-Annghaile, agus ar Muinntir Megiollgan co rugsat bú, agus broid iomdha. Sloigheadh lt; amgt; An t- am anois lt; dátagt; An dáta inniu lt; údargt; D ainmsa lt; orggt; Eagraíocht lt; rphostgt; Do sheoladh ríomhphoist Oilill Flann Mór agus a maireann do shliocht Fhiachach Muilleathain is ar sliocht Oiliolla Flann Big atáid; gonadh uime sin adeir an file an rann-so Esus

Dia na nGallach agus na mBriotanach ab ea Esus (fosta Hesus, nó Aisus), aitheanta as dhá dhealbh agus líne in "Bellum civile" le Lucan. Longphort do gabhail a Cill Fhada dUilliam Burc & do Connachtaigh. Aedh Breifneach do deanum longphuirt a Cill Srianan ina n-aghaidh & cethern cunnbalafein da marbhadh a feill .i. Seónag Mac Uighilin .i. ar comaghaibh. 69 `Donnchadh Caoch Ó Mathghamhna cct a moladh an Iarla Mar an tan táinigh an Pretender go hAlbainn anno 1715. As mac do Mhars an Mar so a nAlbain tuaidh. 2 stt. `Finis. Cf. p. 19 above. Giolla Crist Ua Fiaich biocaire Aire Brosccaigh Saoí cleiricch & fear tighe aoidheadh coitchind fri ré aon bliadhan décc do écc. Smaoi'tigh Cúchulainn gur bhocht an rud dó é fhéin fhághail marbh le fathach mór i dtír choimhightheach, thóg sé a chroidhe suas i meangán a chléibh, thóg sé a chlaidheamh agus bhain sé an cionn de'n fhathach." Nuair a cónascadh í le heaglais eile ar Inis Mac Neasáin sa bhliain 1235, d'athbhunaigh Lúcás, Ard-easpag Bhaile Átha Cliath í. 1) nocha n-eserracht RH; 2) romarb R; 3) cor taiscit R; 4) brot H; 5) ceithir RH; 6) beith R; 7) oc RH; 8) do RH; 9) ricfaitis a bai da taigh R ricfaidis a bae dia ticch H; 10) ane R anni H; 11) cineoil H; 12) ngléogail R ngleogail H; 13) nodusberae H; 14) íc RH; 16) andom H; 16) meinci R mence H; 17) im gáir R um gair H; 18) ngartai RH; 19) buada R; 20) críchaib H; 21) nad RH; 22) ateat RH; 23) eochai 7 buo H; 24) Chlothrú R Clothruu H; 25) aisec R asec H; 26) ind R; 27) balc R; 28) brigh R; 29) andi H; 30) ar R; 31) frisrogart RH; 32) fodesin add. RH; 33) om. R; 34) aga fregrad om. RH lóng do Normaindibh for Boinn. Longus oile tri .xx. long for abainn Liffe. Ro lasad an dana longais sein Magh Life et Muircheartach Nár mac Guaire

Rí Uí Fhiachrach Aidhne agus b'fhéidir ina rí Chonnacht Muircheartach Nár mac Guaire (Sean-Ghaeilge Muirchertach Nár mac Guairi (bás 668). Guaire Aidne mac Colmáin (bás 663), iar-rí mór le rá, ba ea a athair.
Ní fheictear Muircheartach sna ríliostaí amhail is sa Leabhar Laighneach, ach ina ionad Ceann Faoladh mac Colgan (bás 682) mar chomharba Ghuaire. Is ach amháin sa "Chronicum Scotorum" go dtugadh an teideal "rí Connacht" dó ina thásc. Tá bás a dhearthár, Ceallach, taifeadta i roinnt annál don bhliain 666, i gcaitheamh ré na plá.
Insítear i nAnnála Inis Faithlinn gur tharla Cath Locha Fén idir an Mhumhain agus na Connachta sa bhliain 665, ach ní deirtear ach gur éag "Talamnach mc. Laidcind". O Ceallaig, rí O Maine, .i. Aodh mac Uilliam mic Maoil Seachlainn fear caitfeach congaireach muirearach morthigheis, ar ar lia muirir mac gin atair agus ingin gin matair agus mná cin ceile, do baoí ar an leit d Eirinn a raibe, do marbad co míghaolmar le Donnchad mac Bresail mic Donnchaid .i. fear da fuil fein. A Día, foir orm. Mísi Criomhthann. Do lingeadh iomorro támh nó galar gacha míosa ar fhearaibh Éireann lé marbhthaoi iomad díobh, gonadh uime sin do lean Eochaidh Apthach dhe; ionann cheana apthach is marbhthach; gur thuit féin lé Fionn mac Brátha. Deirtear go bhfuil rian tua le fáil i ngach crann darach. Deirtear gur roghnaigh Daghda, dia na tintrí, an lorg seo a fhágáil orthu. Shiúil Mac Cecht Éire uile ar thóir uisce. Lean an troid ach bhí Conaire marbh leis an dtart. Faoi dheireadh daimsigh MacCecht Uisce I Loch Gara i Ros Comáin. Líon sé an soitheach órga. Epona

I gcreidimh na gCeilteach Gaill-Rómhánach, cosantóir capall, asal agus miúileanna ba ea an bandia Epona. Ba bhandia torthúlachta í ach go háirithe, mar a léirítear agus ina teannta i roinnt dealbh "paterae" (babhlaí tanaí dheoch ofrála), cornucopiae, diasa gráin agus searraigh. D'fhéadfadh é gur ceannairí na n-anamacha iad í féin agus a capaill ar thuras an alltair, cisil le Rhiannon an Mabinogion.
D'adhrtaí Epona, "the sole Celtic divinity ultimately worshipped in Rome itself", mar bhanphatrún an mharca, go forleathan ar fud Impireacht na Róimhe idir na chéad agus tríú haoiseanna AD. Is rud iontach é seo le haghaidh diachta Cheiltigh, óir go n-adhrtaí iad go háitiúil de ghnáth. Inscríbhinn Oghaim agus cros simplí ar gallán i mBaile an Tearmon, in aice le Abhainn aScáil. Tá VOENACUNAS M.... scríobhta air. RMP KE 045-062. Of Cross (calque from Lat. lignum Deutsche, Kelten und Iren 99 ): crist coc[runn achr]uche foir gl. cum lignis, Tur. 123 . conidainm dunchrunn gl. crux Christi, Wb. 8 a 5 . dul sa ch.¤ going on the cross, Dán Dé vi 15 . maille ré fuaradur do comthogbail, do Shóldan na Baibhiloine & do na Sarraisdinibh arcena (Ar diairmhe do tabairt ar an Soldan). 1) ciniuil H; 2) actatar R; 3) asec R asiuc H; 4) enich RH; 5) asbertatar R; 6) den-sae H; 7) crech R; 8) uaine R; 9) nad R; 10) rainec H; 11) cacha hócthigern R cech octigernai H; 12) gech H; 13) cenel H; 14) nEogain R; 15) doruirmestar R dorurmestar H; 16) in R; 17) at inddligi H; 18) doroine R doronadh H; 19) do R; 20) fora creich R; 21) fria a RH; 22) brethemna 7 senchaidiu R brethiumnai 7 fria shenchaideibh H; 23) suidet RH; 24) srethaib R; 25) fir H; 26) fegaid R fech- H; 27) dotinrada R dotindredae H; 28) arg R; 29) n-aigthide R n-aighithide H; 30) nát cumscaider R nade cumscaighter H; 31) fugail RH; 33) beas R 33) brechtnaiget R brectnaidet H; 34) ecsi H; 35) ecnaide RH; 36) andiri H ainm aile do cathraig sin; & fallsigid litri i cloich in adnacail a ainm, & forfagaib tri sila is in n-faithche os in cathraig sin, cona fil pocht is in cathraig sin. Táin Bó Cuailnge | Comhar
Sliocht atá anseo as an eagrán Nua-Ghaeilge de Tháin Bó Cuailnge atá á fhoilsiú ag Leabhar Breac an mhí seo. Is bunaithe ar an gComhrá Ceannchearchaille sa Leabhar Laighneach atá an sliocht seo i bhfíorthús na Tána.
An Comhrá Ceannadhairte
Feacht n-aon d'Ailill is do Mhéabh, ar dheargadh a ríleapa dóibh i Ráth Cruachan Chonnacht, tharla comhrá ceannadhairte eatarthu. 'Is fíor a deirid, a bhean,' arsa Ailill, 'gur maith an bhean bean dea-fhir.'
'Is maith, go deimhin,' arsa Méabh, 'ach cén fáth a ndeir tú sin?'
'Mar gur fearr tusa inniu,' arsa Ailill, 'ná an lá ar thóg mise mar bhean thú.'
'Ba mhaith mise romhat,' arsa Méabh.
'Is maith é sin nár chualamar agus nach bhfacamar,' arsa Ailill, 'ach tú ag brath ar do mhaoin nuachair, agus do naimhde sna críocha ba ghaire duit ag breith slada is creiche uait.'
'Ní mar sin a bhíos-sa,' arsa Méabh, 'ach m'athair Eochaidh Feidhleach ina ardrí ar Éirinn. Seisear iníon a bhí aige, Deirbhre, Eithne, Éile, Clothra, Mughain, agus Méabh: agus ba mise ab uaisle agus ab oirirce díobh. Ba mé ab fhearr le féile is le tabhartas, ba mé ab fhearr díobh i gcath is i gcomhrac. Is agam a bhí cúig chéad déag rí-amhas ar deoraíocht, agus an oiread céanna arís de shaorfhir na tíre seo,' ar sí. 'Is chuige sin a thug m'athair cúige de chúigí na hÉireann dom, is é sin Cúige Chruachan, nó Connachta. Agus is dá bharr sin a thugtar Méabh Chruachan orm.
'Tháinig teachtaí ó Fhionn mac Rosa Rua Rí Laighean do m'iarraidhse mar bhean, agus thángadar ó Chairbre Nia Fear mac Rosa Rí Teamhrach, ó Chonchúr mac Fachtna Rí Uladh agus ó Eochaidh mac Luchta, agus ní bhfuaireadar mise mar bhean óir is mé a d'iarr rud nár iarr aon bhean romham ar fhear d'Fhir Éireann, is é sin fear gan doicheall, gan eagla, gan éad.
'Dá mba doicheallach an fear ag a mbeinnse, níor chóir dúinn a bheith le chéile, óir is maith mise le féile is le tabhartas, agus ba chúis náire do m'fhear mise a bheith níos fearr le féile ná é, ach níorbh aon chúis náire é dá mbeimis araon fial.
'Dá mba eaglach m'fhearsa, níor chóir dúinn a bheith le chéile, óir brisimse cathanna is comhlainn i m'aonar agus ba chúis náire do m'fhear é dá mba chróga a bhean ná é ach ní haon cháineadh dó sinn a bheith araon cróga.
'Dá mba éadmhar m'fhearsa, níor chóir dúinn a bheith le chéile ach an oiread, óir ní raibh mise riamh gan fear ar scáth a chéile agam. Ach fuaireas an fear a bhí uaim, is é sin tusa, Ailill mac Rosa Rua de Laighnigh. Níl tú doicheallach, níl tú eaglach, níl tú éadmhar. Thug mise mar choibhche1 duit díol dháréag d'éadach, carbad arbh fhiú trí sheacht gcumhal í, leithead d'aghaidhe de dheargór, agus cothrom do rí chlé de chré-umha. Cibé díobháil a dhéanfaí ortsa, ní bheadh d'éiric ná d'eineachlann2 duit ann ach a bhfuil dlite domsa,' arsa Méabh, 'mar is fear ar choimirce mná thú.'
'Ní hamhlaidh sin a bhíos-sa,' arsa Ailill, 'ach beirt deartháireacha agam, fear díobh ar Theamhair agus fear ar Laighin — is é sin Fionn ar Laighin agus Cairbre ar Theamhair — agus lig mise an ríochas leo de thairbhe a sinsireachta, ach níorbh fhearr le féile ná le tabhartas ceachtar acu ná mise. Níor chualathas dom cúige in Éirinn a bheith mar mhaoin nuachair ach an cúige seo amháin. Thángas, mar sin, agus ghabhas ríochas anseo i gceart mo mháthar, óir ba í Máta Mhuraisce iníon Mhách mo mháthairse, agus cén ríon ab fhearr a bheadh agam ná tusa ós tú iníon Ardrí Éireann.'
'Mar sin féin,' arsa Méabh, 'is mó mo mhaithse ná do mhaithse.'
'Is ionadh liom sin,' arsa Ailill, 'óir ní mó seoid ná maoin ná ollmhaitheas ag aon duine ná mar atá agamsa, agus is maith atá a fhios agam é.'
Tugadh chucu ansin an chuid ba lú luach dá gcuid seod chun go bhfeicfidís cé acu ba mhó seoid is maoin is ollmhaitheas. Tugadh chucu a gcuid meadar is soitheach is leastar, a gcuid mias níocháin is umar is dabhach. Tugadh chucu a gcuid fáinní is faileanna is ordnasc agus a n-órdhuaiseanna is a n-éadaí — idir chorcra is ghorm is dhubh is uaine, idir bhuí is bhreac is lachna, odhar, alabhreac is riabhach.
Tugadh chucu, freisin, a mórthréada caorach as faichí is urlanna is réite. Ríomhadh agus áiríodh iad, agus aithníodh go rabhadar cothrom cóimhéid comhlíonmhar. Má bhí reithe sainiúil arbh fhiú cumhal é ar chaoirigh Mhéibhe, bhí reithe a dhiongbhála ar chaoirigh Ailealla.
Tugadh chucu a n-eachra as féarghoirt is banracha. Bhí each sainiúil ar ghraí Mhéibhe arbh fhiú cumhal é, agus each a dhiongbhála ag Ailill.
Ansin, tugadh a mórthréada muc as coillte is fánghleannta is diamhra. Ríomhadh is áiríodh is aithníodh iad. Bhí torc sainiúil ag Méabh agus torc a dhiongbhála ag Ailill.
Tugadh chucu a dtáinte bó as coillte is as fásaigh an chúige. Ríomhadh is áiríodh is aithníodh iad, agus bhíodar cothrom cóimhéid comhlíonmhar. Ach bhí tarbh sainiúil ar bhólacht Ailealla agus ba lao le bó de chuid Mhéibhe é agus Fionnbheannach a ainm, ach níor mhian leis go n-áireofaí é ar mhaoin mná agus d'imigh leis go ndeachaigh i measc bhólacht an rí. B'ionann sin do Mhéabh agus a bheith gan aon bhó mar nach raibh tarbh dá mhéid sin aici féin.
Glaodh an t-eachlach Mac Roth chuig Méabh agus d'fhiafraigh sí de arbh eol dó áit a mbeadh a leithéid siúd de tharbh i gcúigí Éireann.
'Tá a fhios agam, go deimhin,' arsa Mac Roth, 'áit a bhfuil a mhacasamhail sin de tharbh, i gCúige Uladh, i dtríocha céad Chuailnge, i dteach Dháire mhic Fhachtna. An Donn Cuailnge a ainm.'
'Gabhadh tusa ansin, a Mhic Roth, agus iarr iasacht bliana an Doinn Chuailnge domsa ar Dháire,' arsa Méabh. 'Tabharfar luach a iasachta dó i gceann bliana, is é sin caoga samhaisc agus an Donn Cuailnge féin. Agus beirse coinníoll eile leat, a Mhic Roth, más olc le lucht na críche is an fhearainn an tseoid shainiúil sin, an Donn Cuailnge, a thabhairt uathu, tagadh Dáire féin lena tharbh agus tabharfar cóimhéid a fhearainn féin den chuid is fearr de Mhaigh Aoi dó agus carbad arbh fiú trí sheacht gcumhal í, agus cairdeas mo shliasta féin ina theannta sin.'
D'imigh na teachtairí go teach Dháire mhic Fhachtna, agus ba é a líon Mac Roth agus naonúr teachtairí. Fearadh fáilte roimh Mhac Roth i dteach Dháire, mar ba chóir, óir ba é Mac Roth príomheachlach Éireann, agus d'fhiafraigh Dáire údar a thurais de. D'inis an t-eachlach fáth a theachta dó, agus d'inis dó faoi sháraíocht Mhéibhe is Ailealla. 'Agus is ag iarraidh iasachta an Doinn Chuailnge in aghaidh an Fhionnbheannaigh a thángas,' ar sé, 'agus gheobhairse luach a iasachta, caoga samhaisc agus an Donn Cuailnge féin. Agus rud eile freisin, tarsa féin le do tharbh agus gheobhair cóimhéid d'fhearainn féin de Mhín-Mhaigh Aoi, agus carbad trí sheacht gcumhal, agus cairdeas sliasta Mhéibhe ina theannta sin.'
B'iontach le Dáire an ní sin agus bhog sé agus bheartaigh sé nó gur thug uamanna a chuilte faoi. 'Dar fírinne ár gcúise,' ar sé, 'bíodh nár mhaith le hUltaigh é, tabharfar an tseoid seo, an Donn Cuailnge, don chor seo d'Ailill is do Mhéabh i gcríoch Chonnacht.'
Bhí Mac Roth sásta lena ndúirt Dáire. Rinneadh freastal ina dhiaidh sin orthu, leathadh tuí is úrluachair fúthu, tugadh an bia ba chaoine dóibh agus dáileadh leann orthu nó go rabhadar ar bogmheisce, agus gur tharla comhrá idir dhá eachlach díobh.
'Is fíor a deirid,' arsa an chéad eachlach, 'gur maith é fear an tí ina bhfuilimid.'
'Is maith go deimhin,' arsa an duine eile.
'An bhfuil i measc na nUltach fear is fearr ná Dáire?' arsa an chéad eachlach.
'Tá, go deimhin,' arsa an dara heachlach, 'is fearr a rí féin, Conchúr, agus dá mba leis a ghabhfadh na hUltaigh uile, ní cúis náire a bheadh ann dóibh.'
'Is mór an mhaith uaidh an ní ba dhícheall do cheithre ollchúige Éireann a bhreith as críoch Uladh, is é sin an Donn Cuailnge, a thabhairt dúinne, naonúr eachlach.'
'Sceith cró is fola as an mbéal as a dtagann an chaint sin,' arsa an dara heachlach, 'óir mura dtabharfaí dá dheoin é, thógfaí dá ainneoin é.'
Is ansin a tháinig príomhdháileamh Dháire mhic Fhachtna isteach, fear faoi leann aige agus fear faoi bhia, agus chuala sé a ndúradar. Tháinig fearg air, leag sé an bia is an leann rompu agus ní dúirt leo é a chaitheamh ná gan é a chaitheamh. Chuaigh sé as sin sa teach a raibh Dáire mac Fachtna agus dúirt, 'An tusa a thug an tseoid shuaithinseach úd, an Donn Cuailnge, do na heachlaigh?'
'Is mé, go deimhin,' arsa Dáire.
'Ná raibh rath ná séan san áit ar tugadh, óir is fíor a ndeirid, mura de do dheoin a thabharfaí é, go dtógfaí de d'ainneoin é ag sluaite Ailealla is Mhéibhe.'
'Dar na déithe dá n-adhraim, mura dtógfaidh siad de m'ainneoin é, ní thógfaidh siad de mo dheoin é.'
Chaitheadar an oíche mar sin go maidin. D'éirigh na heachlaigh go moch agus chuadar sa teach a raibh Dáire. 'Tugtar fios an bhealaigh dúinn, a uasail,' arsa Mac Roth, 'go dtí an áit a bhfuil an Donn Cuailnge.'
'Go deimhin, ní thabharfar,' arsa Dáire, 'agus dá mba bhéas liomsa feall a dhéanamh ar eachlaigh nó ar lucht taistil slí, ní rachadh duine díbh uaim ina bheatha.'
'Cad chuige sin?' arsa Mac Rotha.
'Tá cúis mhaith agam,' arsa Dáire. 'Dúirt sibhse mura dtabharfainn an tarbh de mo dheoin go dtógfaí de m'ainneoin é ag sluaite Ailealla is Mhéibhe.'
'Cibé ní a déarfadh eachlaigh de thoradh do chuidse leanna is bia,' arsa Mac Roth, 'níor cheart aird a thabhairt air ná é a agairt ar Ailill is Méabh.'
'Ní thabharfadsa an tarbh uaim don chor seo, a Mhic Roth.'
D'imigh na heachlaigh agus nuair a shroicheadar Ráth Cruachan Chonnacht, d'fhiafraigh Méabh scéala díobh. D'inis Mac Roth an scéala, nár thugadar a tharbh leo ó Dháire.
'Cad chuige sin?' arsa Méabh.
D'inis Mac Roth an ní ba chúis leis.
'Ná déantar féith thar fadhb de,3* a Mhic Roth, óir bhí a fhios,' arsa Méabh, 'mura dtabharfaí an tarbh dá dheoin go dtógfaí dá ainneoin é. Agus tógfar.' síol nEoghain na hairm is na hearradha is measa do bhí aca do chur chuighe agus fá diomdhach dhíobh é tríd sin. Ar n-a chlos sin cheana do Dhál gCais cuirid rogha arm is éadaigh is seod chuige ré a mbronnadh go raibhe buidheach dhíobh is go dtug a bheannacht dóibh, amhail adeir sé féin san rann-so x91Is urdnidi & is rígda in tuarascbáil,x92 ar Medb. x91Is rígda & is urdnide in tí sa tuarascbáil,x92 ar Cú Ruí. x91Ced ón, cía sút? x92 bar Ailill. x91Ní hannsa,x92 bar Cú Ruí: x91Blad Briuga mac Sa scéal miotaseolaíochta Cath Tánaiste Maige Tuired (An Dara Cath Maighe Tuireadh), glaoíonn an dia Lugh ar Thuatha Dé Danannagus ar an dia Dian Cécht a ullmhú chun cath a thabhairt i gcoinne na ndeamhan .i. i Lugh. Mac Murchadha (sloinne)

Is MacMurchadha sloinne Gaedheal ón Éirinn, bunaithe i Laigheann, Connacht agus Uladh. As Béarla, aistrítear é mar:
Is sloinne ársa agus láidir é.
Daoine leis an sloinne: 17 Bhí tionchar nach beag ag scéal Chú Chulainn ar an gCíosógach freisin. Cuireadh leagan nua-aimseartha de scéal Chú Chulainn ar fáil i leabhar Standish James O’Grady, Cuculain: An Epic, i 1882 agus chuir sé seo laoch eiseamláireach Gaelach ar fail le hidéalú agus aithris a dhéanamh air. Fuair scríbhneoirí Angla-Éireannacha inspioráid ón stair mhiotaseolaíoch chéanna agus bhain siad leas as na laochra céanna mar bhunús drámaí agus saothar litríochta (Tierney 1962: 453). D’aithin O’Grady féin an tábhacht a bhain leis an gcineál seo staire maidir le mórtas náisiúnta a chothú Dúirt Cathaoirleach Chomhairle Bhaile Cheatharlach, an Comhairleoir Jim Townsend, agus é ag seoladh an tsuímh go bhfuil go leor ceangail staire idir Cheatharlach agus Pembrokeshire, go bhfuil tionchar Iarláí Phembroke ar an gceann is tabhachtaí díobh. Le linn lár na dódéagú aoise déirigh naimhdeas idir Dhiarmuid MacMurrough, Rí Laigean agus Árd Rí Éireann. dFhág Diarmuid Éire agus dimigh ag lorg cabhrach ó Annraoi a II, Rí Shasana. Mar thoradh, tháinig, Richard de Clare Iarla Pembroke, nó Strongbow mar is fearr aithne againn air i gcabhair ar Dhiarmuid agus in 1169 tháinig a chuid fórsáí i dtír i Loch gCarman agus is mar sin a thosaigh Gabháil na Normanach in Éirinn. Tógadh dún de short móta agus báille ag an áit a bhuaileann na haibhneacha Burrin agus Beabhra le chéile. Go luath sa dódeagú aois thóg William Marshall an chéad Iarla Pembroke eile caisleán clochach Cheatharlach go bhfuil an balla thiar de fós ann. A Mhorlachta Rí Michael I iallach a bheith ag obair dá theaghlach mar bhróicéir i Nua-Eabhrac ar feadh tréimhse ghearr, tar éis é a chur i ngleic leis an Rómáin agus le Búcairist a fhágáil, nuair a thiocfaidh sé ar ais an uair dheireanach ar Nollaig, 13. Diarmait m Cormaic m Muridaig m Carthaig m Shairbrethaig m Cellachain m Buadachain m Lactnai m Artgaile m Shnedgusa m Dondgaile m Fhaelgusa m Nad Fraich m Colgen m Fhailbe Flaind m Aeda m Crimthaind m Fheidlimthe m Oengusa m Nad Fraich m Cuirc m Lugdech m Ailella Flaind Bic m Fhiachach Mullethain m Eogain m Ailella Uluim. Ferdorcha mac 24] Dhuibhsith .i. rogha a chinidh fein duaisle ocus durradus, 25] do marbad le h-Eoin Odhar mhaig Neill, ocus crech mhor 26] do thabairt leis do. Fecht n-aen dia roibhi Eirmin ar faithci a dúnadh do cunnuic drong do ridiribh ac techt ina comdhail & litreacha fo selaib acu, & ro indsedur na litreacha co roibhi Bramon .i. rí na Damaisci ag {MS page 353a} techt diarraidh Sisian ingine Ermin dais no decin. Is ann-sin ro fiarfaigh Ermin do Shisian113 nar cet le Sluaighed mór leisin Giustis & le Mac Muiris (i Connachtaibh), corinnarbsat Feidhlimidh asin tir & rofhagsat Toirrdelbach mac Aedha, i n-a inadh. Creach shlóigedh la Domnall Mhág 16] Lachlainn d foirithin Donnchada h-I Maóilt Sechlainn, 17] gurro ortadar iarthar Midhe, & go dtárrus Donnchad 18] féin ann for sceimhlibh, & gurro marbadh é. Breisim madma ar Mac Uilliam darmarbadh Brian mac Taidhg, le a brathair fein a n-dighail Briain mic Tomaltaigh Mic Donnchaidh, do marbh in fer cetna. Coinne do denam don Giustis-sin & dAed h. Conchobair 25] oc Rind Duin & sith do denam doib re cheli & cin laigdiugad 26] crichi no ferainn do denam ar h. Conchobair in fad bad Giustis 27] e-sim i nErinn. Cuiribh Oscar 's Diarmad donn Fearchar crom 's Mac-a-Ghéill G'a dhìon o bhuillean an laoich Fear dhiù air gach taobh mu sgéith. 14. Maidm le Conn mac Aedha Buidhe mic Briain Ballaigh ar Muirceartac Ruadh mac Briain Ballaigh & ar Ruibeard Sabais dar gabadh Muirceartach Ruadh mac Briain Ballaigh. Is don dula sin do órdaig Toirdelbach in triathobair nár hórdaiged i nEirinn [a] hintsamail roime riam .i. clárdroiched ciumasréid fiarláid na gaible mara gusin tráig; agus ro ba chorrtha in caislén ó na cóirigtib sin. tigit comairleda in iarla don dula sin dinnsaigid || Thoirdelbaig dá thoirmesc; agus ón ló do gab do láim laochToirdelbach do chomairliugad, ro fágaib in caislén ar in órdugad sin. .h. Conchobuir, leithrigh Connacht, tuir chongbhala Gaedhel, fear neartmhar nósmhar nemhmaithfeach, do marbhadh a fill la Cathal Dubh & mac Í ConcobhuirRuaigh .i. Torrdelbac & la Seadhan mac Thobert Búrc a Fhiic a Clainn Connmhaidh, & in Seadhan-sin do thuitim la O Concobhuir i frithghuin den bhuilli do chlaidhemh uar as hé ro chétbhuail Ó Conchobhair. 1) re H; 2) altrai H; 3) da RH; 4) fofhuair R; 5) rométius R rometsi H; 6) andar R; 7) lium H; 8) gose H; 9) bam-sa R bam-siu H; 10) tairise R tairisiu H; 11) docutchertar R docuitchertar H; 12) fo R; 13) docutecht-sa R docuitsechtsai H; 14) nirailsin R; 15) mbiathad R mbiathad H; 16) rotamolus can R rodomolas gan H; 17) meraith R meraid H; 18) Eriu HR; 19) uadh H; 20) conid od Gai del is Gall R conidh oghus ogus H; 21) andoronus RH; 22) daeili H; 23) i c. H; chath R; 24) diamanfeisid nimorcfed R diamunfesid nimoirgfed H; 25) dar R andar H; 26) ropsam R; 27) dib banbain R duib banbain H; 28) hua R ua H; 29) argatlaim RH; 30) nimrolam R; 31) ché R Tiobraid Tíreach

Rí seanscéalach na nUlad de réir Annála na gCeithre Máistrí ba ea Tiobraid Tíreach (Sean-Ghaeilge Tipraite Tírech) (136 — 187). Deirtear furasta sna hanála gur bunaitheoir an Dáil Araí ba ea é. Mal mac Rochride na rá a athair, Ard-Rí na hÉireann agus de shliocht laoch na Rúraíochta, Conall Cearnach.
I Leabhar Gabhála na hÉireann, deirtear gur mharaigh Tiobraid Conn Céadchathach, Ard-Rí le cúig bliana is tríocha, ag Cath Thuath Amrois. Deir Seathrún Céitinn gur chuir Tiobraid caoga gaiscíoch gléasta ar nós bhán ó Eamhain Mhacha go Teamhraigh chun é a mharú. Niall mac Domhnaill Muraigh mic Ruaidhri Hí Conchobhair do loscadh & tri Hi Shechnusaigh i n-aentigh i Maig Eo na Saxan lá Logbais do muintir Mic Muiris. {folio 6b} Tainig Fechín cona manchaib gu Fabur, & Critan mac Rete ba sealbathoir do Fabur in tan-sin, & Seallan ainm aile do, & is e do-rat d Feicin h- e. Ocus Becan mac Rethe tuc proinn ar tús do Fechín. Ocus ro boi Fechín tri cét manuch gun gach diles ag nech dib, & gan creic gan creicgan creic, gan cennach do denum dhoib. Imalle do chaithdis uile a proinn, & ni theged nech dib asa regles acht don eglais fri h- ernaigthi nó fri h- umaloid. Tugann an carrchlós ag Lios Leadhbháin, Lios a’ Phúca, a raibh géar gá leis, agus an dá dhroichead coisithe i gCom Caillí deis do choisithe taitneamh a bhaint as Corrán Tuathail, an sliabh is airde in Éirinn, a shiúl go sábháilte. In tan iarum tanic fis scél .i. mebsain ria Muredach. issed bái i m-bélaib cáich. Muredach Tirech is é adbar rig h-Erenn. Is andsin atbertatar na tri Colla. Cid dogenam. ro gab flaith rí Fiacha. Sed asbeir cách dano bid é a mc bas ri na diaid. ISsed as maith dún tabram cath don t-shenrígse. & techfid in sluagsa immuind. & ticfat chucaind riasiu tí Muridach. Et dobéram cath doside acht co tí. Fionn agus Lorcán, Scéalta
Ó Muineacháin, Conchubhar
]> Údair éagsúla Electronic edition compiled by Foclóir na Nua-Ghaeilge ImOir07 1 1903 Prós
Foclóir na Nua-Ghaeilge 19 Dawson Street, Dublin 2 http://www.ria.ie/research/focloir-na-Nua-Ghaeilge.aspx2016ImOir07Royal Irish Academy
Údair éagsúla Imtheachta an Oireachtais 07Connradh na Gaeilge1903
FIONN AGUS LORCÁN.
Bhí Fionn mhac Cumhaill agus a mhór-shluaighte ag fiadhach agus ag sealgaireacht lá. Ar dteacht a bhaile dhoibh um thráthnóna do dhein Fionn moill éigin 'n-a ndiaidh agus do thioniáin ai Fiann leó isteach. Sul ar ráinigh le Fionn an rígh-theaghlach a shroisint do chonnaic sé chuige gruagach mná, agus d'aithin sé uirre nách éin-nídh fóghanta a thug í.
Bhí sé ag bailiughadh leis uaithe, agus nuair a chonnaic sí ag imtheacht é do ghlaodhuigh sí air.
Do sheasaimh Fionn mar a raibh aige chum go dtainig sí suas.
Do bheannuigheadar féin d'á chéile, agus ní ró-fhada bhíodar ag caint nuair fhiafruigh sí dhe an n-imreóchadh sé breith.
"Inireóchad, a chailligh." arsa Fionn. D'imrigheadar agus do cuir an chailleach an bhreith ar Fionn
"Cuir do bhreith, a chailligh," arsa Fionn léi.
"Ní beag dhuit a luaithe, a Finn," ar sise: "Cuirim dc cheist, de bhreith agus de mhór-ualach ort, gan dá oidhche a chodladh ar aon leabaidh ná dá bhéile bhídh d'ithe ar aon bhórd chum go dtugair chugham an claidheamh soluis atá ag Rígh an Oileáin Dercha 'sa Domhan Toir, agus gan éinne a bhreith leat acht an mac máthar is measa ar an bhFéinn, 'sé sin, Caol an Iarainn."
"Tá sé ró-chruaidh, a chailligh," arsa Fionn.
"Dá mbeadh sé nídh-sa chruaidhe agam do chuirfinn ort e." ar sise.
Annsoin d'imthigheadar araon ó chéile. Ar maidin i mbáireach nuair éirigh Fionn agus an Fhiann uile, dubhairt sé le Caol an Iarainn é féin a ghléasadh suas i gcóir bóthair
Is amhlaidh a léim Caol an Iarainn ar fuaid an rígh- theaghlaigh le háthas, toisg é féin a thoghadh thar éinne eile de'n Féinn.
Do ghléasadar suas iad féin agus do thiomáineadar leo síos fé dhéin an chuain.
Ba ghearr go bhfeacadar gaisgidheach mór go léir ag tarrang isteach chúcha.
D'fhiafruigh Fionn de Chaol an Iarainn ciaca rithfidís nó sheasóchaidís.
"Seasócham," arsa Ca ol an Iarainn.
"Buadh, séan, agus gaisge leat, a Chaoil, b'fhéidir go ndéanfá rudh maith fós," arsa Fionn.
Do stadadar mar a raibh aca chum go dtáinig an gais- gidheach chúcha.
Do bheannuigh sé dhóibh agus do bheannuigheadar do. D'fhiaf- ruig Fionu de ciar' bh'é fein nó cá raibh a thriall.
"Mise," ar seisean, "Lorcán 'ach Luirc, agus táim chum lae agus bliadhna a chaitheam i bhsochair Fhinn mhic Chumhaill."
"Dé bheatha id' shláinte" arsa Fionn, "ní rabhas riamh chomh mór gábhadh leath is táim anois." Ní raibh aon aithne aca ar a chéile go dtí sain.
"Goidé an géibheann so ort, a Fhinn?" arsa Lorcán.
D'innis sé dho na geasa bhí curtha ag an gcailligh air.
"Seadh, máiseadh, raghadh-sa leat, a Fhinn, agus ní raghaidh Caol an Iarainn i n-aon chor linn," arsa Lorcán.
"Dar so súd," arsa Caol, "raghad-sa libh."
Eatorra féin ab' fheárr é. Nuair b'fhada le Lorcán a bhí sé ag dul air 'san áiteamh, do rug sé ar dhá lurgain air, agus bhain sé casadh as, agus chuir sé de chaitheamhé ó Almhuin go Béal Átha an Ghaorthaidh, agus chuaidh sé síos go dtí n-a chrom- ánaibh 'sa talamh le neart fuinnimh.
"Sead, a Finn," arsa Lorcán, "b'fhéidir ná tiocfadh sé suas linn go fóill."
Annsoin do phreab Fionn agus Lorcán isteach i n-a gcurrachán áluinn aoibhinn éan-choise, agus thiomáineadar leú an shairrge amach agus ba ghairid gur dheineadar amach talamh 'san Oileán Dorcha. Nuair shroiseadar talamh thugadar ceangal lae agus lán-bhliadhna ar a gcurrachán, cuir i gcás ná béadh sé ann acht uair a, chluig.
Annsoin d'imthigheadar isteach tríd an dtír, agus ba ghearr gur casadh orra aodhaire bó le Rígh an Oiléain Dorcha.
Do chuir sé béic nimhe as chúcha, agus dubhairt sé leó gur dhána an gnó do-s na bochtánaibh teacht annso ag déanamh conncais ar an rígh.
Do rug Lorcán ar mhullach cinn air agus bhain sé casadh as, agus do strac sé an ceann ó'n gcolainn de, agus do chaith sé i dtalamh é, agus do chuir sé an cholann léig amach 'sa bhfairrge choimhighthigh.
"Bíodh an méid sin agat de bharr t'umhlaigheachta dhúinn," arsa Lorcán.
Do thiománieadar leó arís, agus 'sa tslighe dhóibh do casadh orra aodhaire eile leis an rígh. Do chuir sé sgread nimhe
as féin chúcha féibh mar dhein an chéad fhear, agus ba mheasa an chainnt a tháinig uaidh 'ná ó'n gcéad fhear.
Budh ró-gheárr an mhoill ar Lorcán cúntas a shocrughadh leis séibh mar a dhein sé leis an gcéad aodhaire. Tiomáin- eadar leó arís, agus 'sa tslighe dhóibh do casadh orra muicidhe na-muc, agus chuir sé na mílthe fáilthe roime na ríghte onóracha ó Eirinn.
"Ó Eirinn mise féin," ar seisean. Nuair a fuaradar an suidhe-umhlacht uaidh do sháthuigh an bheirt a lámha 'n-a bpócaidhibh agus thugadar suím óir dó.
"Is olc an ball gur thug bhur gcosa sibh," ar sesean leó.
"A' bhfuil daingean mór romhainn," arsa Lorcán.
"Tá," ars' an muicidhe - "tá trí gheata idir sibh agus dul isteach - tá ar an gcéad gheata aca sain stail fhiadhain, a mharbhóchadh a dtiocfaidh agus a dtáinig - tá ar an darna geata tarbh níos measa go mór ná an stail - agus ar an dtrío- mhadh geata cullach nimhe is measa ná iad go léir."
"Agus ar eagla go ragadh aon nídh isteach d'á n-aimh- dheoin sin," ars' an muicidhe, "tá roth nimhe ag casadh mór- dtimcheall na cúirte, agus ar an dtaobh istigh de sin tá tigh amhas chum éinne a raghadh isteach a chur ag triall orra i gcomhair iad a léiriughadh."
"Tá daingneacha maithe aca," arsa Lorcán, "acht dá fheabhas iad tabharfam-na fútha."
Thiomáineadar leó annsain fé dhéin an chéad gheataigh agus chrom Lorcán agus an stail ar a chéile Ba gheárr a bhíodar ag comhrac, nuair a chuir Lorcán a lámh 'n-a mhuing, agus bhain sé casadh as, agus chuir sé seacht léig amach 'sa bhfairrge choimhithigh é.
Do choinnibh sé a cheann 'n-a dhorn, agus do chaith sé i dtalam é.
Annsain d'éirigh sé de bhaoithléim nár throm, agus chuaidh sé de dhruim an gheataigh, agus d'éirigh Fionn 'n-a dhiaidh, agus chuaidh sé isteach.
D'ionnsuigheadar an tarbh gan moill, agus badh dhóigh leat go stracfadh sé sin croinn agus clocha as an dtalamh le neart feirge, agus d'aireócfaidhe 'sa Domhan Toir é ag búithrigh. Ba gheárr a bhíodar le chéile nuair a chuir Lorcán a lámh 'n-a adhairc agus chuir sé an fhaid chéadna leis an stail amach 'sa bhfairrge é.
D'éirgheadar araon arís de bhaoithléim nár throm, agus isteach tar geata leó fé dhéin an chullaigh.
Ba mheasa é sin ná an stail agus an tarbh i dteannta chéile, mar ní fhéadfaidhe an greim a bhreith air.
D'ionnsuigh Lorcán agus an cullach a chéile go géar láidir. 'Sa bhfuirseadh dhóibh do chuir Lorcán a mhéar laistigh de fhiacail mhóir an chullaigh agus bhain se casadh as, agus chuir se an fhaid chéadna isteach sa bhfairrge choimhithigh é leis an stail agus leis an dtarbh.
Annsain d'éirigh sé féin agus Fionn de bhaoith-léim nár throm, agus isteach tar geata fé dhéin an rotha nimhe leó.
Bhí an roth ag casadh mór-dtimcheall, agus do rug Lorcán air, agus dubhairt sé le Fionn preabadh isteach thairis an fhaid a bheadh greim aige féin air. Do chuaidh Fionn isteach go lúthmhar tapaidh.
Annsain dubhairt Lorcán le Fionn breith ar an roth agus gan leigint do casadh an fhaid a bheadh sé féin ag dul isteach.
Do rug Fionn go lom láidir air acht má dhein, do chas an roth d'á aimhdheoin agus do bhain sé tarrang capaill d'fhuil agus d'fheoil de Lorcán leis an gcasadh sain.
"Do leigis mé ghorthughadh, a Fhinn," arsa Lorcán.
"Do leigeas, acht ní raibh leigheas agam air," arsa Fionn.
"Tá fhios agam-sa sain, a Fhinn, acht tá mo leigheas agam-sa féin," arsa Lorcán. Do chimil sé órdóg ná láimhe deise dhe, féin ins gach aon bhall go raibh cneadh ná gearradh ann agus do leighis sé é féin chomh maith is bhí sé riamh.
Annsain do dhein sé ar an stocán cuaille comhraic, do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thúna - dubhairt sé gur bh'é féin Gaisgidheach Dún-na-laoch, fear cóir agus ceart a lorg agus gan cóir ná ceart a thabhairt uaidh, acht mar bud mhaith leis féin é, agus budh chuma goidé sin.
Do phreab an rí chuige amach agus d'fhiafruigh sé de an mór a throidfeadh sé.
"Troidfead," arsa Lorcán, "seacht gcéad laoch lán- chalma ar mo láimh dheis, seacht gcéad laoch lán-chalma ar mo láimh chlé, seacht gcéad laoch lán-chalma romham amach, seacht gcéad laoch lán-chalma im' dhiaidh aniar, agus seacht gcéad laoch lán-chalma i n-aghaidh gach aon tsnaidhm cnámh d'á bhfuil im' chorp."
"Ní fhéadfad an méid sin a chur le chéile go dtí i mbáireach" ars' an rí
"Maiseadh," arsa Lorcán, "caithfir ósdaidheacht na hoidhche a thabhairt dúinn-ne."
"Gheobhaidh sibh," ars' an rí.
Do chuir an rí teachtaire leó go tigh amhas i gcás go n-íosfadh na hamhais iad. Nuair a chuadhdar araon isteach chúcha, do chromadar (na hamhais) ar gháirí le háthas,mar shíleadar go mbeadh béile bhreágh aca ar Fhionn agus ar Lorcán.
Bhí sean-chailleach ghránda thuas 'sa chúinne - sean-mháthair na n-amhas - agus do leath sí a béal chomh mór sain ag gáirí go bhfeacadar a croidhe agus a haedheanna.
"Goidiad na gáirí sin agaibh fúinn," arsa Lorcán.
"Mar," ars' an tsean-chailleach leó, "is fada nár tháinig aon bheirt chughainn is mó fuil agus fe'oil 'ná sibh, agus is mór é bhur gcuid feóla agus is beag é bhur gcuid anbhruith againn-ne ar ball."
D'fhéach Lorcán orra annsain agus do thug sé fé ndeara an té budh mhó tóin agus budh chaoile luirgne aca.
Do rug sé ar luirgnibh air seo. agus do smiot sé go dtí na hailt é, ag gabháil ar an muintir eile, agus do mharbh sé iad go léir, acht éinne amháin a chuaidh i n-áirde ar an maide snaidhm.
Dubhairt Lorcán leis seo preabadh anuas chuige, chum go dtugadh sé íde na coda eile dho.
D'iarr sé go bog agus go cruaidh air gan é mharbhadh agus go ndéanfadh sé seirbhíseach maith dho ar feadh a shaoghail.
"Tair chughainn an uas annso, maiseadh," arsa Lorcán, "agus caith uainn amach na conablaigh seo."
Do tháinig sé anuas agus do chaith sé amach iad, agus do sguab agus do ghlan an tigh.
Nuair a bhí an méid sin déanta aige do rug Lorcán ar chosaibh air agus do thug sé cor na coda eile dho. Dubhairt sé nár theastuigh a leithéid de sheirbhíseach uaidh féin.
Nuair a bhíodar socair síos, agus na hamhais i leathtaoibh aca, d'fhiafruigh Lorcán d'Fhionn an raibh sé sásta anois.
"Is deacair dom gan bheith sásta," arsa Fionn, "acht dá mbeadh aon adhbhar teine againn bheimís níos feárr."
"Beidh sain againn gan moill, a Fhinn." arsa Lorcán.
D'imthigh Lorcán amach go dtí fás coille a bhí ag an rí (i gcomhair teine chnámh a dhéanamh do'n chóisire nuair a phósfadh a inghean) agus do staith sé as a préamhachaibh an méid d'fhéad sé, agus do thug sé leis isteach é, agus do dhein sé teine dhe.
Nuair a bhí an méid sin déanta aige d'fhiafruigh sé d'Fhionn an raibh se sásta.
"Is deacair dom gan bheith," arsa Fionn, "acht dá mbeadh aon adhbhar leaptha againn bheimís níos suaimhneasaighe."
"Beidh sain againn gan moill, a Fhinn," arsa Lorcán, ag preabadh amach fé dhéin cruaiche féir an ríogh, agus ag tabhairt a ndóthana isteach leis. Annsain do dhein sé bínsidhe breághtha le hais na teine do féin agus d'Fionn chum luighte air.
Nuair a bhí sin déanta aige, "Seadh, a Fhinn," ar sé, "an bhfuil tú sásta anois?"
"Dá mbeadh ár suipéar anois againn," arsa Fionn, "bheimís go maith."
"An mór íosfair, a Fhinn?" arsa Lorcán.
"Íosfad na seacht muca, agus na seacht mairt, agus na seacht muilt is mó agus is fearr ag Rígh an Oileáin Dorcha," arsa Fionn.
"Is beag an iongnadh gur leigis mise a ghortughadh ó chianaibh, muna n-íosfair a thuilleadh," arsa Lorcán; "íosfad- sa a sheacht n-oirid sin."
Do phreab Lorcán fé dhéin a' ríogh, agus dubhairt sé leis a suipéar a chur chuige féin agus chum Fionn mhac Cumhaill go mear.
"An mór íosfaidh sibh?" ars' an rí.
"Íosfaidh Fionn na seacht muca, agus na seacht mairt, agus na seacht muilt is mó agus is fearr agat, agus íosfad féin seacht n-oirid an méid sin," arsa Lorcán.
Do bhuail an rí chuige iad d'réir mar áirimh sé iad, agus d'árduigh Lorcán leis fé dhein Finn iad.
"Seadh, a Finn, an bhfuil tú sásta anois?" ar sé.
"Is deacair dom gan bheith," arsa Fionn, "agus táim ad' chuir chum an iomarca trioblóide."
"Táim-se umhal duit chum aon nídh oirfidh dhuit a thabhairt chughat," arsa Lorcán.
"Seadh," arsa Fionn, "bheimís an-mhaith dá mbheadh annlann ár suipéir againn anois."
"Is gairid a bheidh sain i n-easnamh orainn," arsa Lorcán, ag preabadh fé déin an ríogh, agus d'á iarraidh air go dána.
Dubhairt an rí leis gur'b é an búistéir a thabharfadh do é sin, agus dul fé n-a dhéin.
"Ní bhead i bhfad i n-iongnais mar sin," arsa Lorcán, ag imtheacht fé dhéin an bhúistéara, agus ag iarraidh annlainn a suipéir air.
"Gheobhair," ars' an búistéir, "acht tá cleas annso agam agus caithfir é dhéanamh ar dtúis."
"Goidé sin?" arsa Lorcán.
"Tá ubhall annso agam, agus caithfidh an chéad bhuille bheith agam-sa, agus bíodh an dara buille agat-sa," ars' an búistéir.
"Brostuigh ort, maiseadh," arsa Lorcán, agus buail do bhuille, agus ná bí am' mhoilliughadh-sa."
Do rug an búistéir ar an ubhall nimhe, agus d'aimsigh sé Lorcán i gclár an éadain leis, agus thug sé chum soluis i gcúl a chinn é.
"Do ghortuighis mé," arsa Lorcán, ag tabhairt an ubhaill amach le n-a mhéir arís, agus 'á chneasughadh féin le n-a órdóig.
"Seasaimh-se anois domh-sa," arsa Lorcán leis an mbúis- téir.
Sheasaimh sé, agus chaith Lorcán an t-ubhall leis, agus bhuail sé 'san éadan é, agus chuir sé siar amach tré chúl a chinn é, agus chuaidh sé tré chomhlainn iarainn a bhí ag cúl an bhúistéara, agus chuaidh sé seacht bhfeath i dtalamh 'n-a dhiaidh sin. Do thuit an búistéir i gceann a chos agus d'fhan sé ar an áit sin marbh.
Annsain do rug Lorcán a dhóthain annlainn leis, agus is air ná raibh a bhac, agus thiomáin sé leis fé dhéin Fhinn agus d'itheadar a suipéar i dteannta 'chéile go sásta.
Nuair a bhí sain déanta, d'fhiafruigh Lorcán d'Fhionn, ciaca codladh thosac na hoidhche nó codladh dheire na hoidhche a bheadh aige.
"Bíodh codladh dheire na hoidhche agat-sa," arsa Fionn le Lorcán, "mar is tú chaithfidh troid i mbáireach."
Do shín Fionn ar a bhinnse féin agus thuit a chodladh air, agus d'fhan Lorcán 'n-a shuidhe ar a bhinnse féin.
Amach 'san oidhche dho do chonnaic sé chuige anuas tríd an siminé géag mná, agus do rug sí air chum é tharrang suas.
Le n-a linn sin d'aimsigh seisean a chlaidheamh, agus do bhuail an ghéag leis agus bain di ó'n ngualainn í. Do chuir sí an dara géag i n-achrann ann chum é bhreith léi, agus do bhuail sé arís í, agus do bhain di ó'n ngualainn í.
Annsain do thuit sí 'n-a pleist anuas ar an úrlár, agus chuaidh sí seacht bhfeath i dtalamh, bhí sí chomh trom sain.
B'í seo máthair dhuine de-s na hamhuiseannaibh a bhí curtha ag an rígh chum iad a mharbhadh.
Nuair a bhí leath na hoidhche caithte, do dhúisigh Lorcán Fionn, agus chuaidh sé féin a chodladh.
D'éirigh Lorcán amach ar maidin i mbáireach, agus do bhuail
buille ar an gcuaille comhraic, agus thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna. D'fhiafruigh an rí dhe an niór a throidfeadh sé. "D'innseas cheana indé dhuit é sin," arsa Lorcán.
Do sgaoil an Righ chuige iad d'réir mar áirimh sé iadi agus bhíodar go léir marbh aige go mór-luath um thráthnóna.
Do chaith sé féin agus Fionn biadh, teine agus leabaidh fhághail uaid i gcomair na hoidhche.
D'éirigh Lorcán amach arís la ar n-a bháireach, agus do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna. Tháinigh an rí amach agus d'fhiafruigh sé dhean mhór a throidfeadh sé.
Dubhairt Lorcán leis go gcomhraiceóchadh sé an oiread céadna a bhí 'n-a choinnibh indé agus an oiread eile anuas air.
Do sgaoil an Rí chuige iad, acht má dhein, do thog Lorcán an cor céadna dhóibh a thug sé do mhuintir an chéad lae.
Maidin an tríomhadh lae, do phreab sé amach arís, agus do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna.
Phreab an rí chuige agus d'fiafruig sé dhe an niór a throid- feadh sé indiu.
"Comhraiceochad," arsa Lorcán, "an oiread agus bhí indé im' choinnibh agus dúbailt i n-a theannta."
"Ní'l an méid'sin agam," ars' an rí, "gan mo mhac féin a chur ag troid 'n-a dteannta."
"Ní feárr liom-sa duine a throidfidh mé 'ná do mhac," arsa Lorcán.
D'fhan an mac siar i gcomhnaidhe chum go raibh deireadh na ngaisgidheach marbh aige, annsain do lé m sé chuige, acht má dhein, thug Lorcán a chosa sa spéir láithreach bonn
Nuair a bhí a mhac marbh, do chuaidh an rí féin ag troid leis agus an claidheamh soluis aige, acht do mhairb Lorcán é gan puinn righnis.
Seadh, nuair a bhíodar go léir léirighthe aige do thug sé an claidheamh soluis d' Fhionn, agus thiomáineadar leó fé dhéin na hÉireann, agus bhí lá agus bliadhain tabhartha amuigh aca nuair a shroiseadar an cuan.
"Seadh a Fhinn," arsa Lorcán, "tá lá agus bliadhain tabhartha id' theannta agam, agus caithfead dul a bhaile anois."
"Ná h-imthigh, fan agam go déo, is tú an comrádaidhe buachalla is feárr a casadh riamh orm," arsa Fionn.
"Ní fhéadfainn é," arsa Lorcán, "acht má bheireann aon
chás cruaidh go bráth thú, ní'l agat acht cuimhneamh ar m'ainm, agus bead de'n iarracht sain agat."
Annsain d'imthigh Lorcán a bhaile, agus do thug Fionn an claidheamh soluis do'n ghruagach mná a chuir an bhreith air.
I gcionn suím aimsire 'na dhiaidh sin do tháinig gruagach ag triall ar Fhionn ag tabhairt cuireadh dínnéir do féin agus do'n Féinn uile, agus d'ainmnigh sé lá áirmhighthe dho.
"Cá bhfaighmíd é?" arsa Fionn.
"Ta cheithre áird ar an ndomhan," ar seisean, "agus bíodh bhur rogha áird aca agaibh."
Nuair a tháinig an lá orra thiomáineadar leó agus bhíodar ag fiadhach agus ag sealgaireacht rómpa.
Budh gheárr a dheaghadar nuair a casadh cum tighe iad go raibh a dhóirse osgailte, agus búird leigithe amach ann, agus biadh agus deoch orra.
Dubhairt Conán Maol go mb' fhéidir gur bh'é seo an ball go bhfuaradar cuireadh, agus pe 'ca b'é nó nár bh'e a leigint dóib an biadh d'ithe. Shuidheadar síos ar na suidheachánaibh, agus ní túisgea bhíodar suidhte, ná gur cheangail a dtóineanna de na suidheachánaibh, agus do cheangail na suidheacháin de'n talamh, agus do cheangail a lámha de-s na sgeanaibh, agus do cheangail na sgeana de-s na miasaibh. agus do cheangail na miasa de'n bhórd agus do cheangail an bórd de'n talamh.
Níor airigheadar pioc chum gur phreab an gruagach chúcha.
"Seadh, a Fhinn ghránda mhailísigh," ar seisean, "is fada dhom ag faire ort féin, agus ar an bhFéinn uile, agus anois tá sibh agam chum mo thoile."
"Slán beó chughat, a Lorcáin, dá mbeitheá anois agam is beag an beann a bheadh agam ar an spadalach so," arsa Fionn.
Ní túisge a bhí na focail as a bhéal ná mar a bhí Lorcán ar an úrlár 'n-a sheasamh.
D'fhéach an gruagach siar thairis féachaint cia a bhí ann, agus ní raibh féachta i gceart aige nuair a bhí an ceann geárrtha dhe ag Lorcán.
Annsain dubhairt duine de'n Fhéinn le Fionn a órdóg a choigint féachaint cad a leighisfeadh iad. Do choigin sé í, ó'n gcroiceann go dtí an fheoil, ó'n bhfeóil go dtí an cnámh, ó'n gcnámh Go dtí an smior, agus ó'n smior go dtí an smúsach. Ní túisge a bhí sain déanta aige ná go ndubhairt sé leó go raibh tobar 'sa Domhan Toir, go dtugtaoi tobar na Beithile air, agus go leighisfeadh braon d'á chuid uisge sin iad
"An bhfuil aon choisidhe fúghanta agat, a Fhinn," arsa Lorcán, "a thabharfadh chughainn an t-uisge go tapaidh?"
"Tá coisidhe again," arsa Fionn, "agus dá mbeadh lán cobhlaigh gan cheann defháinleógaibh istigh innte, ní leigfeadh sé amach aon cheann aca le lúth a chos."
"Ní dhéanfadh sé sin an gnó go bráth," arsa Lorcán, "an bhfuil aon choisidhe eile agat is mire 'ná é?"
"Tá," arsa Fionn, "coisidhe eile agam, agus an lá gaoithe is mó a thiocfadh, do raghadh sé i n-áirdear mhullach an chnuic is aoirde, agus ní leigseadh sé aon ruibe de mhála clúimh a sgaoilfídhe leis an ngaoith ar an dtalamh."
"Ní dhéanfadh sé sin an gnó acht chomh beag leis an gcéad fhear," arsa Lorcán, "an bhfuil aon choisidheagat is luaithe 'ná é sin?"
"Tá," arsa Fionn, "coisidhe agam is luaithe 'ná intinn mná idir bheirt fhear."
"Déanfaidh sé sin an gnó; cá bhfuil tú a choisidhe?" arsa Lorcán.
"Táim annso, agus an t-uisge agam ó Thobar na Beithile," ars' an coisidhe.
Annsain do chuir Lorcán braon de'n uisge orra ins gach aon bhall go rabhadar ceangailte, agus thóg sé suas iad chomh slán, chomh folláin is bhíodar riamh, acht amháin Conán Maol, agus ní raibh a dhóthain uisg aige 'n-a chomhair sin.
Do b'éigin do Lorcán agus do Oscar é stathadh de'n tsuidheachán, agus d'fhan a raibh ó'n gcnámh amach de'n fheoil ceangailte ar an suidheachán 'n-a dhiaidh.
Annsain mharbhuigheadar molthachán dubh, agus cheangladar suas an croiceann de thóin Conáin Maoil.
D'fhásadh an oiread olna air gach aon bhliadhain agus dheineadh stocaidhe do'n Fhéinn go léir as sain amach.
Ní bhfuaras-sa d'á mbárr acht stocaidhe fionáin, bróga páipéir, agus gártaerí bainne reimhir. Do ghabhas-sa an t-áth, do báitheadh iad-san, agus thánag-sa slán a bhaile, moladh le Dia.
CONALL GULBAN.
Bhí árd-rí thíos i n-íochtar na hÉireann fad ó darab ainm Niall.
Do rugadh mac do, (Conall a tugadh mar ainm air,) agus do chuir sé ag triall ar bhanaltrain le hais chnuic na Gulban i gcontae Chiarraidhe é. Ó'n gcnoc sain is eadh baisteadh Conall Gulban air.
Nuair aosuigh sé suas, bheireadh an bhanaltra go mullach an chnuic gach aon lá é, agus chuireadh sí ag rith le fánaidh síos é.
Nuair a bhí sé ábaltha ar rith go maith le fánaidh, do thos- nuigh sí ag bun an chnuic leis, chum go raibh sé chomh hábalta ar rith i gcoinnibh an chnuic agus bhí le fánaidh.
Annsain do chuir sí sgéala ag triall ar a athair go raibh sé oireamhnach ar mhaireamhaint i n-éaghmais banaltran.
Do tháinig a athair annsain, agus do thóg leis a bhaile é.
Ins an am sain do tháinig conncas cogaidh ar Rígh na Frainnce, agus do chuir sé sgéala ag triall ar Árd-Rígh Niall agus ar Rígh Laighean dul agus cabhrughadh leis chum buadhach- taint ar a namhaid.
Do thug Rí Niall leis a armáil agus a bheirt mhac budh shine, agus d'fhág sé 'sa bhaile Conall, mar dob' óg leis é.
Do chuaidh Rí Laighean i n-éinfheacht leis, le n-a shaigh- diúiribh féin.
Bhí cailín óg d'inghin ag Rígh Laighean - an bhean budh bhreághta a bhí suas le n-a linn - Bas Bharra-gheal dob' ainm di.
D'fhág sé sé feara déag de-s na fearaibh dob' fheárr a bhí aige d'á faire.
D'airigh Conall Gulban trácht thairse, agus d'imthigh sé fé n-a géin (= déin) chum í thabhairt leis.
Do chonnaic an cailín óg chúiche é nuair a bhí sé ag déanamh ar an dtigh, agus do chuir sí amach seirbhíseach a bhí aice, féachaint goidé an saghas duine é, nó cá raibh a thriall.
Dubhairt sé léi gur bh' é féin Conall Gulban, mac Árd- Ríogh Niall.
Do rith an seirbhíseach isteach tar n-ais d'á innsint do'n Bhas Bharra-gheal cia bhí ann.
Do chuir an Bhas Bharra-gheal amach an seirbhíseach arís 'á rádh leis dul siar 'sa bhfaithche, ag imirt liathróide i dteannta na bhfear an fhaid a bheidís ag ullmhughadh a dhínnéir do.
"Ní dínnéar ná breicfeast atá uaim, acht í féin," arsa Conall.
Do dhein sé isteach fé lán an tseoil chúiche, agus d'árduigh sé leis i n-áirde ar chúlaibh a sgéithe í, agus bhí sé tamall mór ó'n dtigh sul a bhfeacaidh na sé feara déag é.
Annsain do ritheadar 'n-a dhiaidh chum í bhaint de, acht bhí Conall ró-lúthmhar dóibh.
Do labhair an Bhas Bharra-gheal le Conall agus dubhairt sí gur shaoil sí nach de thoradh cos a bhéarfadh éinne chum siubhail go deó í.
"Ní bheidh sain le rádh agat," arsa Conall. Do stad sé mar a raibh aige, chum go dtáinigh na sé feara déag suas agus do chrom sé féin agus iad féin ar a chéile ar an áit sin.
Bhí deichneabhar aca marbh aige an fhaid a bheifeá ag dúnadh do shúl.
Do liúigh an Bhas Bharra-gheal air gan an marbhadh a dhéanamh.
"Ní dhéanfainn aon phioc de muna mbeadh tú féin," arsa Conall.
D'iompuigh an seisear eile a bhaile, agus do thiomáin Conall agus an Bhas Barra-gheal leó. Annsain do chuadhdar araon i n-áirde ar mhullach cnuic a bhí ar bhruach na fairrge, agus budh gheárr gur thuit a chodladh ar Conall mar bhí sé suaidhte ó'n mbóthar fada.
D'fhan an Bhas Bharra-gheal 'n-a theannta agus budh gheárr go bhfeachaidh sí an currachán ag déanamh isteach ar an gcuan.
An Pocán Mór ó Ríoghacht na Saileach a bhí sa churrachán, agus é ag teacht fé dhéin Bhas Bharra-gheal. Do cheangail sé a bhád, agus thiomáin sé leis i n-áirde mar a raibh si féin agus Conall Gulban.
Nuair a chonnaic sí ag déanamh orra é, d'imthigh sí i leathtaoibh ó Chonall.
Nuair a tháinigh an Pocán suas, d'fhiafruigh sí dhe cá raibh a thriall.
Dubhairt sé léi gur fé dhéin Bhas Bharra-gheal a bhí sé ag teacht - "acht," ar seisean, "pé saghas í, ní raghad thart-sa."
"Mo thruagh go deó thu," ar sise, "dá bhfeicfeá an Bhas Bharra-gheal, ní fhéachfá de thaobh do shúl orm-sa."
"Tá sí breágh go maith nó tá tusa chomh breágh léi - ní raghad thart-sa, béarfad liom tu," ars' an Pocán Mór.
"Sul a n-imthighmíd dúisighimís garsún de dhearbhráthair dom atá 'n-a chodladh thuas annsain," ars' an Bhas Bharra- gheal; "b'fhéidir gurab amhlaidh a raghadh sé amugha."
"Cá bhfuil sé?" ars' an Pocán.
"Tá sé annso thuas," ars' an Bhas Bharra-gheal, 'á thais- beáint do.
Bhí sí ag cuimhneamh dá mbeadh Conall dúisighthe, go mar- bhóchadh sé an Pocán.
Do mheádhach sé claidheamh Chonaill ar dtúis, annsain do chuarduigh sé sé snaidhmeanna a chnámh, féachaint a' raibh sé láidir.
Annsain dubhairt sé go mb'fheárr é fhágaint mar a raibh aige, mar go raibh codladh trom air. Is amhlaid a bhí eagla a dhóthain air roimis, agus d'árd igh sé leis an Bhas Bharra- gheal d'á haindeoin.
Nuair a dhúisigh Conall, agus chonnaic sé go raibh a bhean imthighthe, bhí sé ag léimrigh mar bheadh duine buile ar fuaid an chnuic.
Do chonnaic sé uaidh beirt aodhairidhthe bó, agus bhíodar ag gáirí uime.
D'fhiafruigh sé dhíobh goidé an chúis mhaghaidh a bhí aca fé féin.
Dubhradar leis go bhfeacadar an bhean budh bhreághtha d'á bhfeacadar riamh ag teacht i n-éinfheacht leis indiu, agus go rug gaisgidheach éigin leis í 'n-a churrachán tá tamall ó shoin.
"Goidé an treó i n-ar imthigheadar an fhaid a bhí radharc agaibh orra?" arsa Conall.
D'innseadar do, agus do thiomháin sé 'n-a ndiaidh ar séideadh annsain.
'Sé an chéad áit gur dhein sé amach talamh 'sa Ghréig, agus do thiomáin sé leis chum gur aimsigh sé cúirt Ríogh na Gréige, agus do bhuail buille 'sa chuaille comhraic.
Do tháinig an rí chuige agus d'fhiafruigh sé dhe an mór a troidfeadh sé.
"Troidfead," arsa Conall, "seacht gcéad ar mo láimh dheis, seacht gcéad ar mo láimh chlé, seacht gcéad romham amach, agus seacht gcéad im' dhiaidh aniar."
Seo ar a chéile iad, agus b'fhiú dul ó íochtar an domhain go huachtar an domhain ag féachaint orra. Bhíodar go léir marbh aige go mór-luath um thráthóna.
Chuir sé trí laige dhe amuigh ar an bhfaithche, mar bhí sé le fada roimis sin gan aon bhlúire bídh d'ithe.
Tháinigh draoitheadóir a bhí ag an rígh chuige (ó Éirinn ab' eadh é,) agus dubhairt sé go raghadh sé isteach go dtí inghean an Ríogh, féachaint a' dtabharfadh sí aon bhlúire bídh do.
Do chuaidh sé isteach, agus d'innis sé dhi gur bh'é Conall Gulban, mac Ard-Ríogh Niall ó Éirinn, a bhí ann, agus go marbhóchadh se a raibh de shaighdiuiríbh aig' a h-athair, agus an t-Amhas Tórmaigh 'na ndiaidh. Gaisgidheach ab' eadh an t-Amhas Tórmaigh go raibh inghean an Ríogh aige le fághail i gcionn bliadhna, acht an chúirt a chosaint agus gach éinne a thiocfadh ag cur toirmisg orra a mharbhadh go dtí sain.
Dubhairt an draoitheadóir le hinghean an Righ go mbeadh sí pósta ag Conall Gulban, agus gur bh'olc an mhaise aice muna dtugadh sí rud éigin le n-ithe dho.
"Preab amach agus abair leis teacht chugham isteach," ar sí leis an ndraoitheadóir.
Do thug an draoitheadóir leis isteach é, agus fuair sé a dhóthain le n-ithe agus le n-ól agus leabaidh chum codlata uaithe.
D'éirigh sé go moch lá ar n-a bháireach agus do bhuail buille sa chuaille comhraic.
D'fhonn sgéil ghairid a dhéanamh de, do mhairbh sé an oiread céadna leis an lá roimis sin. Nuair a bhíodar go léir marbh aige, do tháinig an draoitheadóir chuige, agus dubhairt sé go raghadh sé isteach, féachaint an dtabharfadh inghean an ríogh aon nidh le n-ithe dho.
Do thiomáin sí amach an draoitheadóir arís fé n-a dhéin, agus thug sí a dhóthain do.
D'éirigh sé go moch i mbáireach a bhí chughainn, agus bhí an oiread céadna marbh aige le linn gréine a dhul fé.
Do tháinig an draoitheadóir amach chuige, agus dubhairt sé gur'b iad na chéad daoine a mhairbh sé a bhí aige 'ámharbhad gach aon lá - "mar," ar seisean, "tá cailleach ag an rígh seo, agus tá deócán aice, gur'b é an ainm atá air "Beilgium" agus séideann sí i gcluais gach aon duine é nuair imthigheann tusa, agus bíd chomh slán, chomh folláin is bhíodar riamh 'n-a diaidh.
"Sín annsain i dteannta na ndaoine marbh go dtagaidh sí, agus féach a' bhfeadfá deire a chur léi," ars' an draoithea- dóir.
Chomh maith do dhein, agus budh gheárr go dtáinig sí, ag leigheas na bhfear marbh.
Do leim Conall 'n-a suidhe, agus do rith sé 'n-a diaidh, agus do
bhuail sé í le línn éirighthe de dhruim na pálach, agus do mhairbh sé í. Fuair sé biadh agus deoch agus leabaidh chum codlata ó inghin an ríogh.
Annsain do phreab chuige an tAmhas Tórmach, agus budh mheasa dho chuige é 'ná ar throid sé de shaighdiúiríbh na laetheannta roime sin. Bhí sé ag fághail sgannradh uaidh nuair a tháinig an draoitheadóir suas.
Dubhairt seisean leis dul fé isteach, agus barróg a bhreith air.
Do dhein Conall féibh mar a dubhairt an draoitheadóir leis, agus budh gheárr gur leag sé é, agus thug sé cruaidh-cheangal dosgaoilte air.
"Sgaoil arís mé," ars' an tAmhas Tórmach, "agus bead im' sheirbhíseach agat chomh maith is bhíos ag an Rígh."
Do sgaoil Conall é. Annsain do tháinig an rí suas, agus thug sé isteach Conallagus an draoitheadóir, agus bhíodar a dtriúr ag ithe, agus ag ól i dteannta 'chéile.
Budh gheárr go dtáinigh gaisgideach, darab ainm Saidhneas Áirbhéis isteach agus do bhuail sé clabhtóg ar an rígh agus an dara ceann ar an Amhas Tórmach.
Do léim Conall as a chorp, agus do rug sé barróg air, agus thóg bonn a chos i n-áirde agus do leag n-a phleist ar an dtalamh é, agus cheangail sé a cheann agus a chosa dh'á chéile.
"Sgaoil arís mé," ar sé le Conall, "ní chum aon díogh- bhála d'éinne agaibh a bhíos, acht neart ocrais a bhí ag cuir orm, mar do bhíos i Ríoghacht na Saileach, agus nuair a thánag ann do tháinig an Pocán Mór isteach agus an Bhas Barra-gheal ó Eirinn aige; do chuadhas i gcogadh leis a d' iarraidh na mná a bhaint de, agus bhíomair ag bruighin le chéile ar feadh seacht lá. Bí sé ró-mhaith dhom, agus chaith sé síos le faill mé isteach i neid éin mhóir, go dtugtar an ghníomh ingneach uirre, i gcomhair go n-íosfadh sí féin agus na geárrcaigh mé. Do mharbhuigheas na geárrcaigh lem' chlaidheamh; agus do thóg an sean-éan léi mé go tráigh na tíre seo, agus do leig sí uaithe mé. Le linn tosnuighthe ar mé stracadh, do fuaras faill uirre, agus do mharbhuigheas lem' chlaidheamh í. Do ritheas ann- sain agus níor bhuail tigh ná rud le n-ithe umam go dtí so."
Do sgaoil Conall é.
"Seadh," arsa Conall leis an Amhas Tórmach, "bíodh do bhean agus do bhall féin agat-sa, agus raghad-sa agus Saidhneas Airbhéis fé dhéin mo mhná agus an Phocáin Mhóir gd Ríoghacht na Saileach."
"Raghad-sa libh," ars' an t-Amhas Tórmach, "fanfaidh mo
bhean agus mo bhall féin annso go bhfillead." Thiomáineadar a dtriúr leó go Ríoghacht na Saileach, mar a raibh an Pocán Mór, agus an Bas Barra-gheal.
Nuair a bhíodar ag déanamh ar chúirt an Phocáin dubhairt an t-Amhas Tórmach go dtroidfeadh sé féin thar cheann Chonaill?
"Ní throidfir," arsa Conall, "ní bheidh sé le rádh ag éinne gur tú bhain amach mo bhean dómh-sa, muna mbain- fead féin amach í, bíodh sí ag an bPocán Mór."
Do chuaidh sé go dtí an cuaille comhraic, do sgread sgiath agus d'iarr comhrac, agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna. D'fhiafruigh an Pocán Mór de a' mór athroidfeadh sé.
Dubhairt Conall leis ná troidfeadh sé aon fhear acht é féin - ná raibh aon chúis aige orra.
"Agus," arsa Conall leis, "dá mbeitheá it' fhear, ní hé an fhaid a bhíos-sa im' chodladh a thabharfá uaim mo bhoan."
"Ní'l aon bheann agam ort id' chodladh ná id' dhúiseacht," ars' an Pocán Mór leis.
Do chromadar araon ar a chéile, agus bud ró-ghearr gur chuir Conall ag crothadh a chos an Pocán Mór.
Bhí an Bhas Bharra-gheal ó roinnt ag Conall annsain, agus is í bhí go háthasach.
Bhí cailín óg d'inghin ag an bPocán Mór, agus dubhairt Conall le Saidneas Áirbhéis í féin agus ríoghacht a hathair a bheit aige, agus go raghadh sé féin agus a bhean agus an t-Amhas Tórmach fé dhéin na Frainnce, féachaint ar mhair a athair 'ná éinne d'á lucht leanamhna.
"Raghad-sa i n-éinfheacht libh," arsa Saidhneas Áirbhéis, "agus chífead saor sábhálta sibh, agus fanfaidh mo bhean agus mo bhall annso go dtagad thar n-ais."
Thiomáineadar leó go dtí an Fhrainnc, agus is amlaidh a bhí buaidhte ar Rígh laighean, agus ar Árd-Rígh Niall i dteannta 'chéile rómpa.
Do casadh isteach i dtigh iad ná raibh éinne ann ná raib. teithte nó marbh.
Dubhairt an t-Amhas Tórmach le Conall agus leis an muintir a bhí 'n-a theannta dul a chodladh agus go bhfairfeadh sé féin dóibh.
Budh ghearr gur dhein fear isteach ar an Amhas Tórmach, ag teacht fé dhéin an tighe i n-a raibh Conall agus a cháirde.
Do tharraing an tAmhas a chlaidheamh air, agus bhain sé an ceann de.
Do chuir sé béic as le linn a chinn a bhaint de, agus d'airigh Conall í agus d'aithin sé an glór. Cia bhí ann acht Ard-Rí Niall, athair Conaill.
Bí Conall ar spéir-bhuile nuair afuair se a athair marbh, mar níor chuimhnigh sé go raibh "Beilgium," .i. deocán na caillighe, aige. Bhí an-bhuadhairt orra go léir chomh maith le Conall.
Nuair a chuimhnigh Conall air féin - "Dar fiadh, ná bíodh mairg oraibh; ní'l aon díoghbháil déanta," ar sé leó, "mar tá deócán na caillighe agam, agus tógfad-sa chomh slán chomh folláin is bhí sé riamh é." Comh maith do dhein.
Annsain d'fhiasruigheadar de cionnus a bhí an sgéal mar gheall ar an gcogadh.
Dubhairt sé leó go raibh buaidhte orra féin agus ar mhuintir na Frainnce, agus go raibh furmhór na ndaoine imthighthe as na tighthibh, ar fuaid na ngleann.
D'innis sé dhóibh go raibh longphort déanta ag an namhaid i mball áirighthe, agus lampa mór ar lasadh i n-a lár, agus go rabhadar ag roinnt ollmhaitheas na tíre le chéile an oidhche sin.
"Téanam ort," arsa Conall leis an Amhas Tórmach, "chum go marbhuighniíd iad," "agus fanaidh-se annsain," ar sé le n-a mhnaoi, agus le n-a athair, agus le Saidhneas Airbhéis, "chum go dtagaimíd-ne."
Thiomáineadar leó agus chuaidh Conall'sa dorus thíos isteach agus an tAmhas Tórmach 'sa dorus thoir.
Do caith Conall saighead leis an solus, agus do mhúch sé é.
Annsain do mharbhuigheadar araon gach aon duine d'á raibh 'sa longphort.
Nuair a bhí sain déanta aca, do thiomáineadar sgéala ag triall ar Rígh na Frainnce go raibh a namhaid go léir marbh aca féin, agus leigean do féin agus d'á mhuinntir luighe isteach 'n-a dtír féin ar a suaimhneas.
Bhí an rí go buidheach beannachtach, agus dubhairt sé leó, dá mbeireadh cruadhtan ná géibheann go bráth iad, leigint dóibh fios a chur air féin agus go gcúiteóchadh sé leó an mhaitheas a dheineadar do.
Annsain do choinnibh an rí iad 'sa bhFrainnc ar feadh coicthighise, agus bhí fleadh agus féasda agus spórt aca.
Nuair a bhí deireadh leis an bhféasda aca, do thiomáin gach éinne aca fé dhéin a mbaile dúthchais féin, agus do mhaireadar féin agus a mná go soilbhir suairc i gcomhluadar a chéile
AN GAISGIDHEACH LEATH-CHAOCH RUADH.
Bhí sean-rí ann fad ó go raibh triúr mac aige, agus b'é a ngnó bheith ag fiadhach agus ag sealgaireacht.
Lá d'á rabhadar amuigh, do tháinigh an Gaisgidheach Leath- chaoch Ruadh go cúirt an ríogh. Bhí an ri istigh roimis agus é ag ól dighe a corn óir, agus do tharraing sé deoch do'n Ghaisgidheach.
Dubhairt an gaisgidheach leis féin í ól roimis. Nuair a bhuail an rí an corn ar a cheann, do bhnail an Gais- gidheach buille dhorn ar an gcorn, agus bhain sé fiacail as an rígh, agus do sgiub sé an corn agus an fhiacail uaidh. Nuair a tháinigh a chlann a bhaile um thráthnóna, do dhírigh a n-athair ar throid leo i dtaobh an tarcuisne a bhí faghta aige ó'n ngaisgidheach agus gan éinne aige a bhainfeadh aon tsasamh de.
Do chuir an bheirt mhac chríonna druim le gan da idhche a chodladh ar aon leabaidh 'ná dá bhéile bhídh d'ithe ar aon bhórd, chum go mbainfidís sásamh de'n ghaisgidheach.
Ní raibh aon fheidhm aca ar an ndearbhráthair óg a bhreith leó mar ní raibh ann acht garsúinín.
Thiomáin an bheirt leó, agus nuair fhéachadar 'na ndiaidh, agus iad tamall mór ó'n dtigh, is amhlaidh a chonnaiceadar an fear óg 'á leanamhaint. D'fhilleadar tar n-ais a bhaile leis.
Thiomáineadar leó arís agus bhí dúbailt na slighe curtha aca dhíobh, nuair a chonnaiceadar an garsún 'na ndiaidh arís.
Dubhradar araon le chéile go rabhadar imthighthe ró-fhada ó bhaile chum filleadh, agus go bhfágfaidís é pé áit go bhfaighdís lóisdín chum do go mbeidís ag teacht tar n-ais, mar na raibh aon ghnó aca dhe, dar leó féin.
Do bhuail tigh úmpa, agus do chuadar isteach, agus d'iarradar lóisdín dó.
Bhí bean istigh rómpa, agus chuir sí míle fáilte roime mhac an río .i. an garsún.
Níor fhan aon iíieas ag an mbeirt eile orra féin toisg an urraim a fuair an garsún ós a gcionn féin.
"Tá fhios agani-sa cá bhfuil sibh ag dul anois," ars' an
bhean leó, "agus ní sibh a bhainfidh aon tsásamh de acht an garsún."
Dubhairt sí leó go raibh sí féin chomh mór spíd chuni an ghaisgidhigh agus bhíodar sain, mar go raibh aon chailín amhain d'inghin aice agus gur bhuail sé méar fé n-a crios, agus gur árduigh se uaithe i.
Thiomáineadar leó ar maidin i mbáireach, agus bhíodar ag siubhal riamh agus choidhche, chum gur dheineadar amach an ball i n-a raibh an Gaisgidheach Leath-chaoch Ruadh chum comhnuidhe:
B'é dul isteach a bhí chum cúirt' an ghaisgidhigh, arthach a leigint síos le faill go raibh míle ar aoirde innte.
Dubhairt a' mac críonna é féin a leigint san árthach agus gur ghearr go mbeadh sásamh aige as an ngaisgidheach.
Do cuireadh ann é, acht budh gheárr a chuaidh sé, nuair a liúghuigh sé é tharrang thar n-ais, go raibh sé ag caillea- mhaint a mheabhrach.
Seo isteach san árthach an dara mac, acht má chuaidh, budh ghearr síos a dheaghaidh sé, nuair ab' éigin do filleadh thar n-ais, mar bhí a mheabhair geall leis caillte aige.
Annsain do phreab an garsún isteach, agus dubhairt sé leó é sgaoileadh síos.
Do sgaoileadh, agus budh ró-gheárr an mhoill air dul chum cinn.
Sul ar fhág sé a dhearbhráithreacha, dubhairt sé leó má mhairfeadh sé, go mbeadh sé thar n-ais i gcionn lae agus bliadhna.
Chóm luath agus tháinig sé amach as an árthach, síos do thiomáin sé leis fé dhéin ceárdchan, agus d'fhiafruigh sé de'n ghobha an ndéanfadh sé claidheamh do.
D'fhiafruigh an gobha dhe goidé an saghas claidhimh.
"Claidheamh," arsa mac an ríogh, "go mbeidh faobhar chum geárrtha, agus faobhar chum sáithte' agus faobhar chum marbhuighthe air."
Do dhein an gobha an claidheamh do chum a thoile.
D'imthigh sé annsain go dtí an cuaille comhraic, agus thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna.
"Téirigh amach," ars' an gaisgidheach le n-a bhuachaill. "féachaint an troid atá uaidh siúd, nó, má 'seadh, an mór a chuirfear chuige."
Amach le buachaill an ghaisgidhigh go drochmhúinte, agus dubhairt sé: "A spailpín ghránda, do chuir mo mháighistir ainach mé féachaint an troid atá uait nó má'seadh, an mór a throidfir."
"Druid chugham i leith, tá eallaoir orm," arsa mac an ríogh leis an mbuachaill.
Do dhruid an buachaill leis, agus do chaith mac an ríogh an ceann de.
"Bíodh sain agat," ar sé, "de bhárr do cheanndánacht'."
Nuair a bhí sain déanta aige, do bhuailbuille 'sa' chuaille comhraic arís.
"Téirigh amach," ars' an gaisgidheach le ceann d'á chóis- deóiríbh, "féachaint an troid atá uaidh shiúd nó an mór a chuirfear chuige."
Seo amach an cóisdeóir agus dubhairt sé le mac an ríogh, "A ghaisgidhigh ónóraigh, do chuir mo mháighistir amach mé féachaint an troid atá uait nó an mór a chuirfear chughat."
Dubhairt sé leis dhá chéad aca a chur chuige. Dubhairt an gaisgidheach leó preabadh fé n-a dhéin.
Seo amach iad agus nuair a chonnaiceadar luighead an gharsúin, budh chuma leo ciaca a bheadh aige ar dtúis, chuin cunntais a shocrughadh leis, bhí sé chom suarach sain, dar leó.
Thosnuigheadar féin ar a chéile, agus bhíodar go léir marbh go mór luath um thráthnóna aige.
Annsain thiomáin sé leis go tigh lóisdín, agus do chodail sé. seacht lá agus seacht n-oidhche. Do tháinigh go dtí an cuaille comhraic arís agus do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna.
Dubhairt an gaisgidheach le n-a chúisdeóir preabadh amach féachaint an mór a throidfeadh sé.
"A ghaisgidhigh ónóraigh," ars'an cóisdeóir, "do chuir mo mháighistir amach mé féachaint an mór a throidfeá."
"Troidfead cheithre chéad indiu," arsa mac an ríogh.
Do sgaoileadh chuige iad, agus bhíodar go leir treasgartha aige, go mór-luath um thráthnóna.
Annsain chuaidh sé go dtí a lóisdín, agus chodail sé seacht lá agus seacht n-oidhche.
I ndeireadh na seachtmhaine do phreab arís chum an chuaille comhrac, agus do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna.
Do chuir an rí an cóisdeoir amach arís féachaint an mór a throidfeadh sé.
"Seadh, ní'l aon ghnó agam ag caitheamh mo shaoghail ar an gcuma so," arsa mac an ríogh. "acht tigeadh a bhfuil ann agaibh chugham."
Seo chuige iad, agus bhíodar go léir marbh aige le linn gréine a dhul fé.
Annsain chuaidh sé go dtí a lóisdín agus chodail sé seacht lá agus seacht n-oidhche.
Nuair a bhí na seacht lá amuigh do preab sé go dtí an cuaille comhraic, agus do sgread sgiath agus d'iarr comhrac agus do thug fiadh ná deaghaidh riamh i ndiaidh a thóna.
"Féach," ars' an Gaisgidheach Leath-chaoch Ruadh le n-a chóisdeóir, "an mé féin atá uaidh indiu."
"A ghaisgidhig ónóraigh," ars' an cóisdeóir, "do chuir mo mháighistir amach ag triall ort mé féachaint an é féin a bhí agat le troid indiu."
Dubhairt mac an rí leis gur bh'é muna raibh éinne eile aige.
Dubhairt an cóisdeóir leis rud a dhéanamh air féin agus dul chum cainte le cailín a bhí 'sa' chúirt sul a dhtéigheadh sé chum troda leis an ngaisgidheach, agus dubhairt sé go ndúnfadh sé féin gach aon fhuinneóg dá raibh 'sa' tigh, acht fuinneóg an tseómra i n-a raibh sí, i gcás go mbeadh fhios aige cá dtabharfadh sé a aghaidh.
Seo isteach é mar a raibh sí.
"Seadh," ar sise leis, "tá tusa chum dul chum troda leis an nGaisgidheach Leath-chaoch Ruadh, acht ní'l aon chabhair duit ann, mar ní'l aon nídh chum a mharbhuighthe acht a chlaidheamh féin, agus ní mharbhóchadh sain féin é, acht i bpaiste odhar atá fé bhun a chín deis."
Dubhairt sí leis, nuair a raghadh sé chum comhraic leis, sosadh comhraic a thabhairt do, má iarrfadh sé é.
Chuadar ag troid, agus budh gheárr a bhíodar ag gabháil d'á chéile, nuair ab' éigin do'n ghaisgidheach sosadh comhraic d'iarraidh ar mhac an righ.
Suidheadar i n-aice a chéile, agus dubhairt mac an ríogh go mb' fhearra dhóibh claidhmhte a mhalartughadh le chéile.
Dubhairt an gaisgidheach ná tabharfadh sé féin a chlaidheamh d'éinne.
"Muna dtugair, ní'l aon ghnó annso againn," arsa mac an ríogh, ag éirghe 'n-a shuidhe agus ag snapadh an chlaidhimh ó'n ngaisgidheach.
Do bhuail sé é 'sa' phaiste odhar leis an gclaidheamh agus do mharbh é gan éirghe ó shoin.
Nuair a bhí sain déanta aige, tháinig sé isteach 'sa' chúirt, Ní raibh éinne annsain roimis acht an cóisdeóir, agus an cócaire, agus an cailín a comhairligh é chum an ghaisgidhigh a mharbhadh.
B'í an cailín seo inghean na mná gur casadh triúr clainne
an ríogh chúiche, ar a dteacht ar lorg an Ghaisgidhigh Leath-chaoich Ruaidh.
"Seadh," arsa mac an ríogh leis an gcóisdeóir agus leis an gcócaire, "bronnaim-se suas an ball so agus a bhfuil ann oraibh-se, mar ní fhillfead-sa annso go deó arís, acht- béarfad liom an cailín seo agus corn mh'athar.
"Is truagh," ars' an coisdeóir, "gan tabharthas éigin agam a thabharfainn duit, ó tá tú chomh maith sain dúinn; tá stail agus cú agus seabhac agam, nár bhácáil i n-aon ball go dtugadar a n-aghaidh riamh agus beir leat iad."
"Ní'l aon nídh agam-sa," ars' an cócaire leis an gcailín, "acht crios, agus ní'l éinne ná 'neósfadh an fhírinne, ná go gcuirfeadh si d'fiacaibh orra é gan bhuidheachas, acht "fáisg, a chrios" a rádh léi."
Thóg mac an ríogh agus a bhean léo a n-eachraidhe, agus d'fhágadas slán ag an mbeirt 'na ndiaidh, agus seo fé dhéin na faille iad. Bhí lá agus bliadhain caithte amuigh aige, agus bhí a dhearbhráithreacha i mbárr na faille ag feitheamh leis.
Budh shia amach go mór bárr na faille 'ná a bun, agus do chuir sé a stail, agus a chú, agus a sheabhac isteach fúithe i gcás ná beadh radharc ag éinne a bheadh i n-áirde orra.
Nuair a tháinig na dearbhráithreacha dubhairt sé leó an t-árthach aleigint anuas, chum go dtógaidís i n-áirde abhean agus corn a athar, agus do dheineadar.
Dubhairt sé leó an t-árthach a sgaoileadh anuas arís chum go mbeiridís é féin i n-áirde.
Ní raibh aon ionntaoibh aige asta agus 'sé rud a dhein sé ná a chomhthrom féin de chloich a chur san árthach, agus dubhairt sé leó é tharrang.
Nuair a shamhluigheadar gur'b é féin a bhí aca, do tharraingeadar leath-slighe suas é, agus do sgaoileadar thar n-ais arís é chum a mharbhuighthe.
Nuair a bhí sain déanta aca - agus é marbh, shamhluigheadar - thógadar leó an cailín agus corn a n-athar agus an fhiacail a bhaile agus dubhradar gur bh'iad féin adhein an gaisge, agus gur cailleadh a ndearbhráthair óg 'sa' t-slighe.
Nuair a fuair an fear óg cad a bhí déanta ag a dhearbhráithreachaibh air, dubhairt sé leis an seabhac eitilt, agus leis an gcoin léimt i n-áirde. Annsain do phreab sé 'san iallait ar an stail, agus do bhácáil sé dhá uair mar ní raibh a dhótain ruthaig aige.
An tríomhadh huair do léim sé i n-áirde, agus chuir sé a thosach ar bhárr na faille. Níor fhéad sé a dheireadh a bhreith leis,
agus do phreab seisean as an iallait ar bharr na faille agus do rug sé ar mhullach cinn air, agus do tharraing chuige i n-áirde.
Thiomáin sé leis annsain chum go ndeaghaidh sé go tigh feirmeora a bhí comhangarach do chúirt a athar, agus chuir sé isteach ann a stail, a chú agus a sheabhac.
Do chaith sé dhe culaidh éadaigh leis an ngaisgidheach a bhí air, agus bhuail sé air féin sean-bhalcaisidhe, agus seo fé dhéin muiltheóra a bhí ag a athair (an sean-rígh) é. Do réidhtigh sé leis an muiltheoir, agus ní raibh aon phioc arbhair sa mhuileann ná go raibh meilte chum na hoidhche aige. Dubhairt sé leis an muiltheóir gan leigint air leis an rígh go bhfuair sé aon chongnamh.
Dubhairt an rí leis, nuair a chonnaic sé an obair éachtach a bhí déanta aige, an lá i mbáireach a bheith aige chum fiadhaigh.
D'fhiafruigh mac an ríogh de'n mhuiltheóir an n-oirfeadh aon chongnamh do, dubhairt sé leis go raibh seabhac agus cú bheag aige a shamhluigh sé a bhí go maith.
Dubhairt an muiltheoir gur'b é ab' fhearr ná chéile.
Thiomáineadar araon leó go meidhreach, agus rud a imthigheadh ó'n gcoin do mharbhuigheadh an seabhac é.
Dubhairt mac an ríogh leis an muiltheóir gan a leigint air ná gur'b é fein a dhein an gníomh go léir.
Bhí an cailín a bhain sé de'n Ghaisgidheach Leath-chaoch Ruadh agus a dhearbhráthair críonna le pósadh, agus dubhairt sé leis an muiltheoir a fhiafraighe de'n tsean-rígh an leigfeadh sé é féin go dtí an pósadh.
Dubhairt an rí leis an muiltheoir ná raibh sé oireamhnach ar bheith i dteannta na cuideachtan a bheadh ann, acht ná raibh aon nídh eile iarrfadh sé air ná go bhfaghadh sé.
D'innis sé do mhac an ríogh an freagra a fuair sé ó'n sean-rígh.
"Déanfaidh sain an gnó," arsa mac an ríogh. Níor dhein sé aon bhlúire amháin acht an méid bídh a bhí sa mhuileann i gcomhair an phósta, a chur isteach i dturcail, agus bhuail sé an réitheach ar bhaic a mhuiníl, agus thiomáin leis an bóthar uatha leis.
Do rith an muiltheóir fé dhéin an ríogh, agus d'innis sé dho cad a bhí déanta ag an ngarsún, dubhairt sé ná beadh aon. bhiadh do'n chóisire aca.
Dubairt an rí leis an muiltheóir preabadh 'na dhiaidh, agus a rádh leis an biadh a thabhairt thar n-ais, agus go bhfaghadh sé cead suidhe i n-a theannta féin. D'fhill sé thar
n-ais le n'ualach, agus do thiomáin sé leis fé dhéin na cúirte agus chuir sé culaidh gaisgidhigh air féin, agus do shuidh sé i dteannta a athar.
Tamall sul a raibh an bhean óg agus an mac críonna le pósadh, do thug sí súil-fhéachaint crosta an bhúird air seo, agus d'aithin sí é, agus do phreab sí 'na suidhe ó n-a comrádaidhe féin chuige.
Do rug an mac a bhí aice le pósadh uirre chum í choiméad mar a raibh aice.
Dubhairt sí leis bogadh dhi, nár bh' é a throid ar a son, agus an té a dhein, gur aige a bheadh sí mar mhnaoi.
D'fhéach an chuideachta ar a chéile, agus bhí iongnadh orra cad a bhí ar siubhal aice.
"Seadh," ars' an bhean óg leis an sean-rígh, "is dóigh leat- sa gur beirt mhac duit iad so, acht, ní'l aon cháll agat chúcha, acht is mac duit é seo .i. an mac óg, agus tá a leithéid seo déanta aca linn," ar sise, 'á innsint do.
Do ceistigheadh an fear críonna, acht, má ceistigheadh, dob' fhada ó'n fhírinne a ghaibh sé.
"Cá bhfuil tú, a chrios? cas tú féin timcheall air agus fáisg é'" ars' an cailín.
Bhí an t-anam ag an gcrios 'á fhásgadh as, agus dob' éigin do tosnughadh i dtosach an sgeil, agus é innsint síos tríd féibh mar a bhí sé.
Nuair airigh an sean-rí an sgéal do thug sé leis chúig ualaighe fiugóididhe,* agus thug sé teine dhóibh, agus do loisg sé an bheirt bhuachaillidhe istigh 'sa' teine agus do thóg sé leis na cnámha go dtí an muileann, agus do mheilt sé 'na bpúdar iad agus do sgaoil sé leis an ngaoith iad.
Nuair aithin an sean-rí gur'b é a mhac an fear óg, ar éigin a fuair sé slighe thíos ná thuas do, agus do pósadh é féin agus an cailín, agus bhí saoghal suairc aca.
Annsain dubhairt an sean-rí le n-a mhac, a rogha cor a thabhairt d'á mháthair.
Dubhairt an mac ná féadfadh sé a rádh gur bh'í a mháthair í, agus ná tabharfadh sé aon droch-chor di, acht í chuir i dtúr an fhaid mhairfeadh sí, agus gan aon nídh a thabhairt le n-ithe di, acht arán agus fíor-uisge.
An fhaid a bhí aon mhaith ionnam do shiubhluigheas, agus do chonnac a lán.
*Faggots.
Im' shiúbhlóid dom do casadh orra so mé, agus iad féin 'innis dom, cionnus a thuit an sgéal amach, agus cionnus a shrois- eadar a chéile.
Ní fheadradar cad is fiú iad anois, táid siad chomh saidhbhir sin.
Níor ghábhadh dhomh-sa gan bheith chomh maith leo nó i ndeall- ramh leis, mar do choimeádfaidís mé im' chóisdeóir, dá leigfeadh an míofhortún dom fanamhaint 'na dteannta.
AN LEAS-MHAC AGUS AN TARBH.
Bhí lánamha ann fad ó, agus tar eis leinbh mic abheith aice do fuair an bhean bás.
Do phós an fear bean eile, agus bhí triúr inghean aca.
Do bhí cheithre súile ag an inghin chríonna, cúig súile ag an dara hinghin, agus trí súile ag an inghin óig.
Dob' fheárr leis an leas-mháthair agus leis na leas- deirbhshéaracha 'ná a bhfeacadar riamh go mbeadh an garsúinín marbh, agus bhíodar ad' iarraidh é chur chum báis leis an ocras. Ag aodhaireacht ar na cnocaibh is eadh a bhíodh sé aca.
Do thuit an garsún bocht 'n-a chodladh lá, agus do tháinig tarbh d'á raibh ar na buaibh chuige agus do dhúisigh sé é.
Dubhairt an tarbh leis breith ar adhairc air agus í thógaint anuas d'á cheann.
Chomh maith do dhein agus tháinig gach aon tsaghas bídh d'á bhreághthacht amach as an adhairc chuige. Bhí an garsún ag borradh agus ag at gach aon lá as sain amach, agus bhí iongnadh ar na mnáibh cad a bhí 'á chothughadh, agus gan aca féin 'á thabhairt do acht an t-ocras.
Dubhradar nár bh' fhuláir nó go raibh fortún éigin air, tráth is ná raibh sé marbh, agus dubháirt an inghean chríonna go raghadh sí féin 'á fhaire lá ar n-a bháireach, agus chomh maith do chuaidh.
Nuair a theasduigh ó'n dtarbh a dhínnéar a thabhairt do'n gharsún, do chuir sé géim as, agus chuir sé codladh ar an gcailín a bhí 'á fhaire.
Tháinigh sí a bhaile ist-oidhche agus dubhairt sí ná feacaídh sí féin pioc le n-ithe aige 'á fhághail.
Dubhairt an dara hinghean go raghadh sí féin 'á fhaire i mbáireach.
Do chuaidh, agus nuair a theasduigh ó'n dtarbh biadh a thabhairt dó, do chuir sé géim as arís, agus thuit a codladh uirre.
Tháinigh sí a bhaile agus dubhairt leó ná fuair sé blúire.
Dubhairt an bhean óg go raghadh sí féin ag faire an tríomhadh lá.
'Sé an áit gur dheaghaidh sí ag faire i mullach claidhe, agus 'sé an áit go raibh an tríomhadh súil aice i gcúl a cinn.
Nuair a theasduigh ó'n dtarbh a dhínnéar a tabhairt do'n garsún, níor fhead sé aon chodladh a chur ar an gcailín mar 'sí súil an chúil a bhí ag faire air.
Chuaidh sí a-bhaile, agus d'innis sí d'á máthair agus d'á deirbh- shéarachaibh an chóir le feabhas a bhí ag an ngarsún, agus an chuma go raibh sé 'á fhághail, agus dubhairt sí gur bh'in é a bhí 'á chothughadh.
Do buaileadh an mháthair breoidhte, leointe, mar 'dh eadh.
D'fhiafruigh a fear di ar bh' eolach di aon nídh a dhéanfadh aon tairbhe dhi.
Dubhairt sí leis an chéad bheithidheach a thiocfad 'sa' mhacha a mharbhadh dhi.
B'é an tarbh a thigeadh ar tosach 'sa' mhacha coitcheannta agus is chuige a bhí an t-sainnt ag an mnaoi.
Nuair a tháinig an tarbh go dtí an geata do dhírigh sé ar a mhuineál a thochas síos suas, agus do sgaoil sé bó isteach thairis, agus bhí búistéir istigh chum a marbhuigthe.
Do dhein an tarbh an cleas céadna chum go raibh deireadh na mbó marbh le hórdughadh na mná. D'éirigh an fear ar buile nuair a bhí a bha go léir marbh agus gan aon fheabhas uirre-se.
"Seadh," ars' an tarbh leis an ngarsún, "ní'l aon dul as agam-sa, agus bain díom an adharc eile, agus gheobhair crios istigh innte, agus cas fan bhuilg ort féin í, agus nuair a raghad-sa isteach, preabfar chugham chum me a mharbhadh, agus preab-se i n-áirde ar an gcarn aoiligh, agus seasaimh chomh himeallach agus d'fhéadfair air, agus má fhaghaim-se m' adharc féd' chrios beidhmíd beag-bheann orra as sain amach."
Nuair a chuaidh an tarbh isteach do preabadh chuige, agus do rith sé timcheall an chairn aoiligh, agus do sháthuigh sé a adharc fé chrios an gharsúin, agus d'imthigheadar leó gan bith a dtuairisge faid gach bhfaid ó bhaile.
Fé dheireadh, nuair a stadadar, dubhairt sé leis an ngarsún teacht anuas; agus fanamhaint mar a raibh aige, mar go gcaithfeadh sé féin dul agus tarbh eile a throid, agus gur bhaoghlach go marbhóchadh sé é.
Bhí abha mar ar sgaradar le chéile, agus dubhairt sé leis an ngarsún, gur'b é comhartha a bheadh aige, dá marbóchfaidhe é féin, an abha a bheith dearg le fuil.
Thug sé dho sgian annsain, agus dubhairt se leis, dá marbhóchfaidhe é, an croiceann a bhaint de chnámh a dhroma ó gach taobh, agus é choimeád, agus ná raibh aon ghaisge a theipfeadh air.
Budh gheárr go bhfeacaidh an garsún an abha 'na fuil, agus thioniáin sé leis agus bhain sé an croiceann de dhá thaobh droma an tairbh agus chuir sé chuige é.
D'imthigh sé annsain agus bhí sé ag cur de chum gur bhuail tigh uime, agus d'iarr sé lóisdín ann agus do fuair.
Lánamha ab' eadh iad ná raibh éinne clainne riamh aca, agus d'iarradar air fanamhaint aca ar fad, agus go ndéanfaidís duine leó féin de, agus ná raibh aon nídh aca le hiarraidh air acht an méid sin gabhar d' aodhaireacht, agus go raibh athaigh teórantach leó agus go rabhadar marbh aca ad' iarraidh iad a choimeád uatha.
Lá ar n-a bháireach, nuair a bhí a dhóthain mine coirce agus bainne gabhar ithte agus óltha ag an ngarsún, 'sé rud a dhein sé na gabhair a thiomáint isteach i dtalamh na n-athach i n-ionad iad a choimeád uatha.
Seo chuige athach mór na ndá cheann, na ndá bheann, na ndá mhuineál fhada, reamhar, dhíreach, "Airiú, a dhailthín, goidé seó déanta agat, is 'mó duine a bhí ag aodhaireacht na ngabhar sain le fada, agus bhí gach aoinne 'á gcoimeád uainn acht tusa; goidé an marbhadh is maith leat, ciaca is feárr leat iomrasgáil chruaidh cholgánta, nó gabháil de chlaidhmhtibh géara, glana i mbun agus i mbárr easnuigheach a chéile?" ar seisean leis.
"Is feárr liom an iomrasgáil, mar is í a thaithigheas ar na faithchidhibh i measg na leanbhuidhe uaisle," ars' an garsún.
Dheineadar ar a chéile mar a dhéanfadh dhá laoch calma nó dhá tharbh cnuic. Dob' fhiú dul ó íochtar an domhain go huachtar an domhain ag féachaint orra. Do dheinidís ball bog de'n bhall chruaidh agus ball cruaidh de'n bhall bhog, ísleán de'n árdán agus árdán de'n ísleán, agus d'éirgheadh toibreacha fíor-uisge aníos as an áit go seasuigheadh ladhracha a gcos.
Bhíodar mar sin le chéile go tráthnóna. Do léim an spideóigín ar a aghaidh amach agus dubhairt sí leis cor a thabhairt do'n spadalach agus é chur go cromán agus an darna cor go slinneán. Chomh maith do dhein.
"Cinn díot, a spadalaigh," ars' an garsún.
"A! ná dein," ars' an t-athach, "agus bíodh a bhfuil de thalamh a' gabháil liom agat, agus each donn ná feacaidh sé radharc na spéireach riamh, agus ná fuair sé aon bhiadh riamh acht cruithneacht dhearg agus fíor-uisge, ó stad sé d'á mháthair ól. "Beid sin agus do chinn agam, a abalaigh," ar sé, 'á
mbaint de, agus 'á n-árdughadh féin agus na ngabhar leis a-bhaile.
Bhí crainn timcheall an tighe i n-a raibh an tsean-lánamha, agus chuir sé gad 'dir na ceannaibh, agus chroch sé ar ghéagaibh iad.
Ar maidin i mbáireach seo le n-a ghabhraibh fé dhéin talaimh an dara hathaigh é,
Is gairid a bhí sé ann nuair airigh sé chuige an siot agus an fuaim agus an fothrom ag athach mór na dtrí gceann, na dtrí mbeann, na dtrí muineál fhada, reamhar, dhíreach.
"Greadadh chughat, a rud ghránda bhoicht, cad a bheir duit mo dhearbhráthair a mharbhadh indé, agus gur le heasbaidh adhmuid a cuireadh as an gcliabhán riamh é; is mór é do chuid feóla agus is beag é do chuid an bhruith agam-sa ar ball," ars' an t-athach,
Seo chum a chéile iad go feargach. Ar theacht an tráth- nóna bhí an cheann-smách d'á fhághail ar an ngarsún.
Seo chuige an spideoigín agus dubhairt sí an chaint a chaith sí an lá roimis sin leis.
Ní raibh puinn moille air nuair a fuair sé an lámh uachtair ar an athach.
"Ná dein," ars' an t-athach, "agus gheóbhair mo chuid talaimh agus each ciar ná feacaidh radharc na spéireach riamh, agus ná fuair de bhiadh acht cruithneacht agus fíor-uisge ó stad sé d.á mháthair d'ól, "Beid siad agam agus do chinn 'na dteannta," ars' an garsún 'á mbaint de agus 'á gcrochadh i dteannta ceann athaigh an lae indé.
Maidean an tríomadh lae do thóg sé leis a ghabhair arís, agus chuir sé i dtalamh na n-athach iad. Budh ghairid do ann nuair airigh sé chuige an siot agus an fuaim agus an fothrom tríd an gcoill ag athach mór na gceithre gceann, na gceithre mbeann, na gceithre muneál fada, reamhar, dhíreac.
"Ciach agus léir ort, a dhailthín," ars' an t-athach, "goidé an gníomh so déanta le dhá lá agat, goidé an marbhadh is feárr leat?"
"Airiú, a spadalaig ghair, ní'l aon tsásam agam-sa le tabhairt uaim," ars' an garsún.
Seo ar a chéile iad, agus ní raibh acht neamh-nídh dho an dá céad athach a chomhrac seachas an preabaire seo.
Le linn gréine a dhul fé do phreab an spideoigín chuige agus dubhairt sí leis cor a thabhairt do'n spadalach agus é chur go cronián agus an dara cor é chur go slinneán.
Chomh maith do dhein. "Cinn díot, a spadalaigh," ars' an garsún.
"Ná dein," ars' an t-athach, "agus gheobhair mo ríoghacht agus each riabhach ná feacaidh radharc na spéireach riamh, agus ná fuair aon bhiadh act cruithneacht dhearg agus fíor-uisge."
"Beid siad sain agus do chinn agam," ars' an garsún, 'á mbhaint de, agus 'á dtógaint leis agus 'á gcrochadh i dteannta ceann na n-athach eile.
Níor fhéad bean a' tighe a dóthain árthaighe fhághail do bhainne na ngabhar.
Annsain dubhairt sé leis an sean-lánamha sgaoileadh leis na gabhraibh, pé áit gur mhaith leó dul, mar gur bh'é féin máighistir thalamh na n-athach.
Bhíodar ad' iarraidh é choimeád go deó acht ní fhanfadh sé, D'imthigh sé uatha, agus do casadh i gcomhair na hoidhche é i dtigh ríogh, agus do réidhtigh sé leó cum bheith ag aodhaireacht mhuc. Ní raibh acht aon inghean amháin ag an rígh. Bhí loch ar thalamh an ríogh, agus bhí piast innte a chaitheadh inghean ríogh fhághail le n-ithe i gcionn gach aon seacht mbliadhan, agus is ar inghin an ríogh seo a thuit an crann an bhliadhain sin. Thug an garsún fé ndeara duairceas éigin ar aigne an ríogh agus a mhná, ní rabhadar cainteach ná sultmhar mar a bheadh a leithéidí eile.
"Samhluighim," ars' an garsún leis an rígh, "go bhfuil rud éigin bun os cionn ort.
"Má tá," ars' an rí, "ní haon chabhair dom bheith 'á innsint duit-se."
"Ar bh'aon deifir leat é innsint dom?" ars' an garsún. D'innis sé dho.
Dubhairt an garsún go mb' fhéidir go gcuirfidhe bun os cionn léi í. Dubhairt an rí nár bh' fhéidir é, mar go gcaitheann sí ceann d'fhághail i gcionn an téarma i gcomhnuidhe.
Nuair a hinnseadh do'n gharsún cá ngeóbhadh sé le n-a mhucaibh lá ar n-a bháireach, do chuir sé isteach i bpáirc iad agus do dhaingnigh sé orra, agus do rith sé chomh mear agus d'fhéad sé fé dhéin capaill an chéad athaigh a mhairbh sé, agus bhuail sé culaidh airm agus éadaigh leis an athach suas air féin agus bhuail sé srian agus iallait ar an each donn.
Budh gheárr go raibh sé ag - an loch, agus bhí inghean an ríogh ar bhruac an locha roimis. Cuaidh sé chum cainte leis an mnaoi óig, agus dubhairt sí leis, dá mb' é a thoil é, suidhe annso 'n-a haice, agus a cheann a leogaint i n-a hucht. Do
shín sé i n-a hucht agus dho thuit a chodladh air, agus bhain sí loca gruaige de chúl a chinn agus chuir sí i gcoimeád chúiche féin í.
Budh gheárr go bhfeacaidh sí chúiche an phiast, agus dubhairt sí leis an ngarsún imtheacht, nár bheag í féin a bheith sluigithe agus gan eisean a bheith léirighthe i n-a teannta.
'Sé rud a dhein sé i n-ionad teitheadh uaithe, déanamh 'n-a coinnibh agus díriughadh ar íthroid le n-a chlaidheamh chum gur cuir sé briseadh uirre. Bhí seó uaisle cnuasta ar thórramh na mná óige. Budh chuma nó tórramh é.
Do liúghuigh an rí ar an sluagh gan an marcach a leigint uatha acht d'imthigh sé d'á n-aindeoin, mar d'imtheóchadh an ghaoth gan bith a thuairisge, agus chuir sé a chapall agus a chuid éadaig mar a bhfuair sé iad.
Annsain do dheagaidh sé fé déin a mhuc agus do rug se leis roimis a bhaile iad, agus do cheistigh sé an rí i dtaobh na hinghine.
Dubhairt an righ leis gur tháinigh fear breágh cumasach agus gur chuir sé cosg leis an bpéist, agus nár bh' fhios d'éinne cár gab se.
"Féach anois," ars' an garsún, "go ndubhart leat go mb' fhéidir go dtiocfadh duine éigin a chuirfeadh bun os cionn an phiast."
"Goidé an mhaith sain? Caithfidh sí a triaill a sheasamh arís i mbáireach," ars' an rí,
Dubhairt an garsún nár dhóichighe ná go dtiocfadh duine eile i mbáireach féibh mar a tháinigh indiu.
Thiomáin leis a mhuca i mbáireach agus do dhaingnigh sé suas i bpáirc iad, agus do phreab fé dhéin capaill an dara hathaig, agus do chuir sé air a chulaidh airm agus éadaigh, agus seo fé dhéin inghine an ríogh é. Bhí sí ar bhruach an locha go brónach roimis, agus dubhairt sí leis síneadh 'na hucht go fóill.
Do shín sé agus do bhain sí loca eile gruaige a cúl a chinn. Budh ghearr gur phreab an phiast chúcha agus í ag búithrigh, acht do chuir an garsún an briseadh arís uirre.
Bhí seo daoine bailighthe ag an rígh, chum aon duine a thiocfadh ag troid na péiste a choimeád. Nuair a bhí cosg curta leis an bpéist ag an ngarsún, seo chum siubail é mar imtheóchadh an ghaoth, agus ní fheadradar cár ghabh sé. Cuir sé a each mar a bhfuair sé é, agus chuir sé air a shean-chulaidh éadaigh, agus seo a bhaile le n-a mhucaibh um thráthnóna é,
Do cheistigh sé an rí i dtaobh na hinghine, Dubhairt an rí gur bh'é an sgéal céadna é, gur dheallradh le fear an lae indé a tháinigh, acht go raibh malairt capaill agus éadaigh aige.
"Féach, a dhuine uasail, go ndubhart-sa leat go mb' fhéidir go dtiocfadh duine éigin a chuirfeadh cosg léi arís," ars' an garsún.
"Goidé an mhaith sain? Caithfidh sí a triaill a sheasamh arís i mbáireach, agus ní'l aon chaoi aice ná go n-imtheóchaidh sí," ars' an rí.
"Cár dhóichighe riamh é ná go sábhálfaidhe i mbáireach í féibh mar a sábháladh an dá lá cheana," ars' an garsún.
Lá ar n-a bháireach, nuair a bhí a mhuca daingnighthe ag an ngarsún, do phreab sé fé dhein an chapaill riabhaigh, agus chuir sé srian agus iallait air, agus culaidh airm agus éadaigh an athaigh air féin, agus budh gheárr go raibh sé i dteannta na mná óige arís, agus bhain sí an tríomhadh loca gruaige a cúl a chinn.
Do phreab chúcha an phiast agus faobhar an diabhail uirre.
Do léim an garsún, agus do dhein sé dhá leath chruinne chomh- mhóra dhi le n-a chlaidheamh. Níor bheag iongnadh a raibh bailighthe ag an rígh an tríomhadh lá, chum éinne a thiocfadh a choimeád, acht ní raibh ann dóibh, d'imthigh sé gan bith a thuairisge, ní fheadair éinne cia ar bh'é féin ná cár imthigh sé. Do chuir sé a chapall mar a bhfuair sé é, agus chas a bhaile a mhuca um thráthnóna, agus cheistigh sé an rí i dtaobh na hingine.
Dubhairt an rí gur marbhuigheadh an piast agus gur dheall- radh le héinne amháin a tháinig na trí lá, acht atharrughadh éadaigh a bheith air agus atharrughadh capaill a bheith aige.
"Féach anois go ndubhart leat go sábhálfaidhe an cailín sin," ars' an garsún leis an rígh.
"Goidé an mhaith sain, agus ná feadar cia féin, 'ná cad as é, mar do thabharfainn mo ríoghacht, agus m' inghean le pósadh dho, 'ars an rig.
Do cuireadh gairm sgoile amach ar uaislibh na tíreach féachaint an mbeadh an té a mhairbh an phiast ar éinne aca. Ní'l éinne a thigeadh ná go gcaithfeadh dul i láthair na mná óige agus a hata a bhaint d'á cheann.
Nuair a bhí na huaisle go léir trialtha aice, dubhairt sí le n-a hathair ná raibh sé ar éinne d'á raibh tigithe.
Annsain do cuireadh gairm sgoile amach ag rádh le gach aon t-saghas stuithiríne teacht. Do theip na stuithiríní, ní raibh aon loca gruaige i n-easnamh orra.
Bhí gach aon t-saghas duine cuarduighthe aice acht garsún na muc, agus dubhairt sí le n-a hathair a rádh leis sin teacht ag triall uirre.
Do cuireadh fios air, agus dubhairt sé ná raghadh sé féin 'na
rud shalach ag sailiughadh an phárlúis. D'innis an rí d'á inghin cad dubhairt sé, agus dubairt sí go gcaithfeadh sé teacht ag triall uirre.
"A rígh ónóraigh," ars' an garsún, "dá mb' é do thoil é aimsir a thabhairt dom chum culaidh éadaigh níos feárr ná so a chur orm, munabh aon nídh id' choinnibh é, do bheinn buidheach dhíot."
"Do gheobhair do dhóthain aimsire agus fáilte," ars' an rí.
D'imthigh sé fé dhéin tighe an chéad athaigh a mhairbh sé agus chuir sé uime culaidh airm agus éadaigh leis, agus chuir srian agus iallait leis an each donn agus budh gheárr go raibh sé ag cúirt an ríogh.
Do phreab sé anuas de'n each agus isteach i láthair na mná óige leis.
Do thóg sí an hata d'á cheann agus fuair sí gur oireamhn na locaidhe gruaige a chúl.
"O! a dhaidí, sidé an fear," ar sí.
Fuair sé le pósadh í, agus fuair sé a ríoghacht ó'n rígh agus do mhaireadar go soilbhir suairc i gcomhluadar a cheile
Bhíos féin ar a'n bpósadh, agus budh neamhghábhadh dhom gan bheith 'na dteannta ó shoin, acht an diabhal a bheith ag séideadh fúm.
AN T-ÉAN BUIDHE.
Bhí rí 'na chomhnuidhe i mBéal-Átha-an-Ghaorthaidh fad ó, agus beidh arís leis, le congnamh Dé.
Bhí triúr mac aige gur bh'é a ngnó bheith ag fiadhach agus ag sealgaireacht.
Maidean d'ár ghabhadar anach, agus a ngunnaidhe aca. bhí éan buidhe amuigh ar ghéig crainn rómpa. Do chaitheadar a dtriúr leis, acht má dheineadar, níor mharbhuigheadar, agus do leanadar é ag caitheamh leis chum go raibh deireadh púdair agus gráin úsáidthe aca.
"Seadh," arsiad le chéile, "tá sé chomh maith againn filleadh a bhaile, agus ár ndóthain púdair agus gráin a bheith againn i gcomhair an lae i mbáirigh, má chímíd é."
Bhí sé rómpa lá ar n-a bháireach 'san áit chéadna, agus do chaitheadar leis, agus do leanadar é chum go raibh deireadh úsáidthe an lá sain aca.
"Seadh," adubhradar, "tá sé comh maith againn filleadh agus is mór an seó nó beidh ár ndóthain púdair agus gráin againn i gcomhair an lae i mbáirigh."
Bhí sé rómpa maidean an tríomhadh lae 'san áit chéadna, agus seo 'na dhiaidh iad ag caitheamh leis go tráthnóna.
Nuair a bhíodar comhangarach, do thóg sé sgraith de'n talamh agus do phreab sé síos i bpoll a bhí ann.
Dubhairt an mac críonna go raghadh sé féin 'na dhiaidh. Seo síos é, agus budh gheárr a chuaidh, nuair ab' éigin do filleadh tar n-ais mar bhí draoidheacht ar an bpoll.
Annsain phreab an dara mac síos, agus b'é an sgéal céadna aige, chaith sé filleadh.
Dubhairt an fear og é féin a sgaoileadh síos. Síos leis chum go ndeaghaidh sé go bun, agus bhí tír an-bhreágh ann,
Chuaidh sé isteach i dtigh agus d'iarr sé lóistín ar mhnaoi an tighe, agus do fuair.
"Seadh," ar sise leis, "'sé an t-éan buidhe a leanais-se, agus is olc an ball go dtug do chosa tu."
"Cad na thaobh?" adubhairt sé.
"Mar," ar sise, "is 'mó fear maith ídighthe mar gheall uirre sin, agus is 'mó sparra iarainn timcheall tighe a hathair, agus ní'l aon cheann aca gan ceann duine a tháinig 'na diaidh
anuas air, acht aon cheann amháin agus tá sain ag feitheamh led' cheann-sa." (Cailín ab' eadh an t-éan buidhe go raibh draoidheacht uirre).
"Ní'l mar ná raghad-sa 'n-a threo," adubairt sé. "Caithfir dul, ó thánghais ins an bhall so i n-aon chor," ar sí.
Dubhairt sí leis, nuair a bheadh sé ag imtheacht lá ar n-a bháireach, dul amach 'sa stábla agus láirín bhán a bhí ann a bhreith leis, agus nuair a raghadh sé go dtí an chúirt í chur ar stábla, agus annsain déanamh mar a déarfadh sí leis.
B'é an chuma go gcurtaoi chum báis na daoine ann: trí lá a thabhairt dóibh chum dul i bhfolach, agus dá n-aimseóchfaidhe aon lá de-s na trí laetheanntaibh iad' an ceann a bhaint díobh.
Nuair a bhí biadh faghta ag an láirín, d'fhiafruigh sí dhe cá raghadh sé i bhfolach,
Dubhairt sé ná feadair sé sin.
"Tair annso," ar sise, "agus staith amach an fhiacail is sia siar im' cheann, agus téirigh isteach i n-a hionad."
Chomh maith do dhin, agus do dhin fiacail de. D'imthigh an duine uasal agus a chongantaidhe 'á lorg, agus theip orra, nídh nách iongnadh.
Nuair a bhí gnó an lae déanta aca agus gan pioc d'á bhárr aca, dubhairt an láirín leis gabháil amac as sain, agus bualadh chúcha isteach go dána. Cómh maith do dhein, agus d'fhan sé an oidce sin na dteannta.
Nuair a chuaidh sé go dtí an láirín le biadh lá ar n-a bháireach, d'fhiafruigh sí dhe cá raghadh sé i bfolach indiu.
"Ní fheadar," ar seisean.
"Staith ribe amac as m' earball agus preab isteach i n'-ionad," ar sí leis.
Do chuaidh agus do dhein ribe dhe.
D'imthigh an duine uasal agus a chongantaidhe arís 'á lorg, agus theip orra é fhághail,
Do dhuibh agus do ghormuigh ag an nduine uasal nuair a bhí teipithe air an dara lá.
"Buail amac as sain," ars' an láirín bhán, "táim marbh agat ó bheith ag sileadh lem' earball ó mhaidin indiu."
Phreab sé amach, agus seo fé dhéin tighe an duine uasail é go dána.
Nuair a thug sé biadh chum na lárach báine an tríomhadh lá, dfhiafruigh sí dhe cá raghadh sé i bhfolach indiu.
"Táim dall air," ar seisean.
"Tóg suas mo chos," ar sise, "agus tarraing amach as mo chrúdh tairnge, agus preab isteach i n'-ionad." Chómh maith do dhin agus do dhin tairnge dhe.
"Seadh," arsa inghean an duine uasail (.i. an t-éan buidhe), "tá sé dultha gach aon lá 'sa stábla, agus níor fhág sé é agus tabharfad-sa teine dho'n stábla indiu."
"Ná dein - ná faighim gondéanfá aon nídh le n-a chapall," arsa a hathair.
D'imthigh sise amach agus thug sí teine dho'n stábla, nuair a fuair sí a hathair agus a chongantaidhe imtighthe 'á lorg.
Nuair a thosnuigh an stábla ar dhóghadh agus ar thuitim anuas, bhí an láirín bhán ag léimrigh ó thaobh taobh ag teitheadh ó'n dteine chum go bhfeacaidh sí poll tríd, agus do léim sí de dhruim an fhala amach.
Bhí a cuid clúimh ar lasadh nuair a cuaidh sí amach, agus d'umlaisg sí í féin i bpáirc agus do mhúch sí é.
Nuair a bhí an duine uasal agus a chongantaidhe tigithe a bhaile um thráthnóna agus gan pioc de bhárr a lae aca, dubhairt an láirín leis an áit a bhí aige fhágaint agus bualadh chúcha isteach go dána agus leigint air bheith ar buile i dtaobh í féin a bheith dóighte aca.
Seadh, bhí cúrsaidhe an bhuachalla rithte, agus chaith an duine uasal dul i bhfolach, agus bhí an ceann le baint de, dá bhfaigheadh an buachaill é laistigh de thrí lá.
Chuaidh sé le biadh ag triall ar an láirín, agus d'fhiafruigh sí dhe cá raghadh sé 'á lorg indiu. Dubhairt seisean ná feadair sé.
Dubhairt an láirín leis dul isteach fé dhéin na mná óige, agus a lámha a chasadh uirre, agus bheith ag "cá bhfios sain dómh-sa" léi, agus "a rádh léi gur'b í do bhean í. Déarfaidh sí leat go mb' fhearra dhuit dul a' lorg a hathar. Abair-se léi gur geárr an mhoill ort é fhághail, agus iarr uirre gluaiseacht i n-éinfeacht leat agus an linn éisg atá ag a hathair a thaisbeáint duit, féachaint ciaca is breághtha é nó linn éisg t'athar féin. Is deacair léi dul leat, acht mar sin féin, nuair a leanfair uirre, raghaidh. Beidh lachain annsain rómhaibh, agus beidh ceann riabhach orra níos mó 'ná an chuid eile, agus abair léi an ceann sain a mharbhadh chum dínnéir duit. Déarfaidh sí leat do rogha lacha eile a bheith agat agus leigint di sin. Abair-se léi ná sáiseóchadh aon lacha eile tu acht í, agus tabhair aire mhaith do ubh atá istigh innte, mar is istigh ann atá a h-athair i bhfolach. Nuair a gheóbhair an t-ubh buail i n-imeall na teine é 'á bheirbhiughadh.
Do dhin sé féibh mar adubhairt an láirín leis, agus ní fada a bhí an t-ubh i n-aice na teine nuair a liúghuigh an duine uasal gan é dhoghadh.
"Mhuise, ciach agus léir ort, má's annsain atá tú," ars' an buachaill.
Bhí muintir an tighe tré chéile de dheasgaibh é fhághail i n-aon chor.
Chuaidh sé le biadh go dtí an láirín ar maidin i mbáireach, agus d'fhiafruigh sí dhe cá raghadh sé 'á lorg indiu.
"Buail fé dhéin na mná óige arís," ars' an láirín, agus cas do lámha uirre, agus abair gur'b í do bhean í." Déarfaidh sí leat gur ghábhtaraighe dhuit go mór a hathair a chuardach. Abair-se léi gur geárr an mhoill ort é fhághail nuair is maith leat é, agus iarr uirre gluaiseacht i n-éinfheacht leat agus abhlórd (ubhallghort) a hathar a thaisbeáint duit féachaint ciaca is breaghtha é nó abhlórd t'athar féin. Beidh sí ag iarraidh gan dul leat, agus, nuair a leanfair uirre, raghaidh. Nuair a raghair isteac 'san abhlórd, bí ag tiomáint leat chum go dtéighir go dtí an chúinne thoir thuaidh de. Chífir crann annsain go mbeidh ubhall ana-mhór air. agus abair léi nách mór duit an t-ubhall sain d'ithe. Déarfaidh sise leat tu féin a shásamh ar an abhlórd acht leigint do sain, mar go raibh gradam mór ag a hathair do thorthaidhibh an chrainn sin. Abair-se ná sáiseóchadh aon ubhall eile tú acht é, tabhair léim i n-áirde agus leag é, mar is istigh 'san ubhall sain atá a hathair i bhfolach, agus aimsigh do sgian, agus bhí 'á ithe."
Do dhin mac an ríogh féibh mar adubhairt an láirín leis, agus nuair a bhí sé ag gearradh an ubhaill, do liughuigan duine uasal gan é ghearrad.
"Mhuise, ciach agus léir ort, má's annsain atá tú," arsa mac an ríogh.
Thángadar a-bhaile, agus bhí muintir an duine uasail tré cheile go seóigh de dheasgaibh é bheith faghta an dá lá, agus gan uaidh acht lá eile cum deireadh a chur leis.
Maidean an tríomhadh lae, nuair a bhí biadh faghta ag an láirín, d'fhiafruigh sí dhe cá raghadh sé 'á chuardach indiu.
"Buail chúcha isteach anois, agus ní bheidh an cailín óg rómhat, agus fiafruigh cá bhfuil sí. Déarfar leat labhairt réidh agus gan aon fhothrom a dhéanamh mar go bhfuil sí ana-bhreóite.
Abair leó go gcaithfir í fheicsint. Déarfar leat ná fuil aon chaoi agat air mar go raibh sí ró-olc. agus ná leigfidhe aoinne ag triall uirre. Abair leó ná himtheóchair gan í fheicsint - nách é sin cion atá agat uirre. Taisbeánfar duit í 'sa deire, agus beidh sí rómat 'sa leabaidh, agus is mór an seó an carn balcaisidhe a bheidh casta ar a ceann. Fiaf- ruigh di cionnus tá sí, agus neamhshásta go maith a bheidh sí leat. Abair léi go bhfuil an iomad fothna ar a ceann, agus cuid aca' a chaitheamh di. Déarfaidh sí leat leigint di féin agus gan bheith 'á cur tré chéile. Dírigh ar a ceann a nochtadh agus ná fág aon phioc éadaigh air. Beidh sí ad' iarraidh gan a leigint duit, agus ná géill-se dhi, mar tá lumpa óir istigh i gcúl a gruaige, agus a hathair istigh annsain. Tóg as é agus abair gur breágh go léir an t-ór é, agus gur truagh ná fuil fhios agat ciaca is fearr é nó an t-ór atá id' dhúthaigh féin. Tóg leat é agus buail i n-imeall na teine é. Annsain tabharfaidh sé chughat tuagh agus bloc, agus fiafruigh-se dhe goidé a ghnó dhíobh sain. Déarfaidh sé leat gur chum tu a bhaint an chinn de féin, mar dá n-aimseóchadh sé féin tusa, nuair a bhís i bhfolach, go raibh an cor céadna le fághail agat. Abair-se leis ná déanfair, mar go bhfuil a mhalairt de chion agat air."
Do dhein mac an righ féibh mar adubhairt an láirín leis.
Budh gheárr gur liúghuigh an duine uasal gan é dhóghadh.
Annsain ní bhfaigheadh sé slighe thíos ná thuas do, toisg an chinn fhágaint air, agus thug sé a inghean le pósadh dho, agus a raibh aige de saidhbhreas.
Nuair a bhí sé féin agus a bhean ag teacht a bhaile do ghlaodhadar chum tighe na mná gur léi an láirín agus thug sé féirín maith dhi. Annsain thiomháineadar leó chum go ndeagadar go bárr an phuill seo go dtángadar isteach ann
Tigeadh an bheirt dearbhráthar gach aon lá go dtí an poll agus bhíodar ann roimis.
Do chuir sé roimis suas a bhean agus an t-airgead.
Nuair a fuair na dearbhráitheacha í féin agus an t-airgead thuas, do bhuaileadar leac ar an bpoll, agus d'fhágadar thíos é, agus b'éigin do filleadh ar mhnaoi na láiríneach báine.
"Seadh," ar sise, "do dheineadar mar sin leat é, agus caitfir fanamhaint annso go maidin."
D'imthigh sí i n-éinfheacht leis ar maidin agus chaith sí an leac
as an bpoll agus thug sí cead a chos do, agus tháinigh sé a bhaile. Bhí a dhearbhráthair críonna chum a mhná a phósadh, mar bhí sé i n-amhras ná fillfeadh sé choidhche.
Nuair a tháinigh sé, ní gheobadh an bhean leis an bpreab- aire críonna, agus do sgrios sé as an ndúthaigh. Do cheannuigh sí féin agus a fear áitreabh duine uasail le h-ais Bhéil-Átha-an-Ghaorthaidh, agus do mhaireadar go soilbhir suairc i gcomhluadar a cheile.
AN BRAIMÍM RIABHACH.
Do chomhnuigh feirmeóir go raibh triúr mac aige, i mBéal- Átha-an-Gaorthaidh fad ó. Ag siubhlóid agus ag aodhairidheacht a bhíodh an mac óg agus ní thugadh sé leath a shaoghail 'sa' bhaile.
Tráth d'á raibh sé amuigh do cailleadh a athair. Sul a bhfuair an t-athair bás do shocruigh sé gach aon nídh dá raibh aige ar an dtriúr.
'Sé an méid a bhuail a fear óg, láir thorrach. T'réis teacht' a bhaile dho, d'éirigh sé ar buile nuair a fuair sé ná ráibh fágtha aige acht an láir, agus d' imthigh sé leis féin arís agus níor fhill sé go ceann bliadhna.
Nuair a tháinigh sé a-bhaile bhí cúpla beartha ag an láir, ar a raibh siorrach fireann riabhach.
Dubhairt an siorrach so leis, an siorrach eile a mharbhadh, agus bainne na lárach go léir a thabhairt do féin. T'réis mórán tathaint a dhéanamh air do mairbh sé an siorrach.
D'imthigh an mac óg arís agus níor fhill sé go ceann bliadhna eile.
Bhí cúpla eile beartha ag a láir roimis, agus d' iarr an brainiín riabhach air iad a mharbhadh i gcás go mbeadh a mbainne aige féin.
Dubhairt sé ná marbhóchadh, agus bhíodar féin ag pléidhe le chéile, chum gur thoiligh sé chum a mar bhuighthe fé dheire.
Nuair a bhíodar marbh aige, d'imthigh sé agus níor tháinig tar n-ais ar feadh bliadhna. I gceann a bliadhna nuair fhill sé is amhlaidh a bhí cúpla beartha arís ag an láir roimis.
Dubhairt an Braimín Riabhach leis na siorraigh a mharbhadh i gcás go mbeadh an tríomhadh lacht aige féin.
Dubhairt sé ná marbhóchadh sé a thuille, gur bh'é budh mhór leis a bhí marbh aige ceana dho.
Dubhairt an braimín leis ná h-iarrfadh sé acht lacht na bliadhna so, agus dá bhfaghadh sé é, go ndéanfadh sé aon ghníomh budh mhaith leis do; acht níor bh' aon chabhair do bheith leis, dubhairt sé nár bheag leis a raibh marbh cheana aige dho.
"Seadh, maiseadh," ars' an braimín, "buail orm srian agus iallait go dtugainiíd cúrsa."
Do bhuail agus thiomáineadar leó agus bhíodar ag siubhal cois na trágha.
Do chonnaic an marcach táth gruaige a bhí chomh buidhe leis an ór, agus dubhairt sé leis an mbraimín go dtúirlingeóchadh sé, agus go dtógfadh sé an táth gruaige.
Dubhairt an braimín leis gan a dhéanamh ar a bhás. Ní raibh aon chabhair do bheith leis, do thúirling sé, agus do thóg sé an táth, agus do chuir i n-a phóca é.
"Ní haon chabhair dom bheith ag gabháil duit, ní dhéanfá aon nídh orm, agus beir i n-aithreachas fós mar geall air," ars' an braimín.
Thiomáineadar leó agus bhuail tigh úmpa le hais an bhóthair.
"Téirigh annsain isteach féachaint a' bhfaghfá lóisdín na hoidche agus stábla dhomh-sa, agus b' fhéidir go dtógfaidhe id' bhuachaill stábla ar fad ann tú," ars' an braimín.
Isteach leis, agus fuair sé lóisdín do féin 'agus stábla do'n bhraimín, agus fuair sé bheith 'n-a bhuachaill stábla chomh maith.
Nuair a bhíodh sé ag dul ag feicsint na gcapall gach aon oidhche ní bheireadh sé aon tsolus leis, mar do thabharfadh an táth gruaige solus do'n domhan.
Do thug na seirbhísigh fé ndeara ná raibh aon tsolus aige 'á bhreith uatha féin, agus go mbíodh an solus go léir aige 'sa' stábla, agus d'innseadar d'á máighistir é.
D'imthigh an máighistir 'n-a dhiaidh oidhche áirighthe féachaint cad a bhí ag déanamh an tsoluis do, agus níor airigh an buachaill pioc chum gur phreab sé chuige isteach 'sa' stábla.
D'fhiafruigh sé dhe cá bhfuair sé an táth gruaige sin. D'innis an buachaill do.
Dubhairt an máighistir leis an bhean gur fhás an táth gruaige sin uirre a thabhairt chuige féin, nó go mbainfeadh se an ceann de.
"Cá bhfaighead í," ars' an buachaill.
"Tá cheithre áird ar an ndomhan, agus tóg do rogha aca," ars' an máighistir.
Chuaidh sé ag triall ar an mbraimín agus d'innis sé a sgéal dó.
"Dubhart leat an táth gruaige sin d'fhágaint it' dhiaidh agus ní dhéanfá rud orm- féach cá bhfagham an bhean sain anois," ars' an braimín.
"Ní fheadar," ars' an buachaill.
"Téirigh anois ag triall ar do mháighistir, agus abair leis costas an bhóthair a thabhairt go maith dhuit," ars' an braimín.
Do fuair sé a dhóthain airgid agus thiomáineadar leó chum go ndeaghadar go dtí an fhairrge.
Bhí slaitín draoidheachta ag an mbraimín, agus do dhin sé bóthar tríd an bhfairrge agus thiomáineadar leó chum gur bhuail tig úmpa.
Bhí bean na gruaige i bhfuinneoig i mbárr an tighe, agus gárda shaighdiúiridhe las-'muigh 'á faire.
"Seadh anois," adubhairt an braimín leis an mbuachaill, "b'fhéidir go n-iarrfadh an bhean óg cead teacht ag mar- caigheacht ar do chúlaibh-se, agus má fhaghann sí an cead, iarrfaidh sí ort-sa í leigint ar do chúlaibh, agus abair-se léi teacht agus fáilthe, agus má fhaghaim-se ar mo dhrom í, tá siad sgartha léi go bráth."
Do fuair sí an cead, agus ní túisge a fuair an braimín ar a dhrom í ná gur bhuail sé bóthar.
Do phreab an gárda a bhí 'á faire i n-a diaidh chum gan í leigint uatha.
Nuair a bhíodar imthighthe tamall ó'n dtigh, do dhún an marcach an bóthar le slaitín draoidheachta an bhraimín, agus do báitheadh gach aon duine d'á raibh 'á leanmhaint.
Annsain thugadar a n-aghaidh ar thigh an mháighistir agus í aca.
D'fhiafruigh an duine uasal de'n mhnaoi a' bpósfadh sí é.
Dubhairt sí ná pósfadh chum go s'láthruigheadh sé fáinne a chaill sí 'sa' bhfairrge.
Chuaidh sé ag triall ar an mbuachaill agus dubhairt sé leis an fáinne a bí ag an gcailín d'fhághail nó go mbainfeadh sé an ceann de.
D'fhiafruigh an buachaill de cá raghad sé 'á chuardach. Dubhairt sé leis go raibh cheithre áird ar an ndomhan agus a rogha aca a thóghaint.
Chuaidh an buachaill ag triall ar an mbraimín, agus d'innis sé a chúrsa dho.
Dubhairt an braimín leis, dá ndeineadh sé rud air féin, nár ghábhadh dho gabháil tríd an dtrioblóid a bhí 'n-a gcomhair, agus dubhairt sé leis costas an bhóthair fhághail ó'n máighistir. Do fuair sé a dhóthain airgid.
Annsain do thiomáineadar leó, agus dubhairt an braimín leis go mbuailfeadh a lán éisg uime agus é go léir a cheannach, mar gur istigh i mbolg éisg mhóir a bhí sé.
Do cheannuigh sé ar bhuail uime d'iasg, agus fuair sé an fáinne i mbolg an éisg mhóir, agus d'fhilleadar thar n-ais agus é aca.
Do fuair an máighistir an fáinne, agus d'fhiafruigh sé dhe'n mhnaoi óig a' bpósfadh sí anois é.
Dubhairt sí ná pósfadh chum go dtugadh sé chúiche capall a bhí aice.
Dubhairt sé leis an mbuachaill preabadh agus an capall a sholáthar nó go mbainfeadh sé an ceann de.
Do phreab sé agus d'innis sé d'á bhraimín cad a bhí ráidhte leis.
"A!" arsan braimín, "ní raibh an donas riamh go dtí so orainn; dá ndeinteá rud orm-sa agus lacht an tríomhadh bliadhain a thabhairt dom, badh bheag é mo thoradh ar an gcapall a thabhairt liom; fuair an capall sain bainne bliadhna sa mbreis orm-sa, agus tá a rian air, tá sé ró-mhaith dhomh-sa."
"Ní'l leigheas anois air, acht bheith cráidhte, agus ní haon chabhair é sin," ars' an buachaill.
"Faigh cosdas an bhóthair; caithfeam tabhairt fé, acht is beag an chabhair dúinn é," ars' an braimín.
Fuair sé an cosdas agus thiomáineadar leó fé dhéin sráide.
Dubhairt an braimín leis an mbuachaill dul go tionús, agus an oiread leathair d'fhághail agus do chlúdóchadh gach aon phioc de féin acht a shúile. Chlúduigh sé é agus thiomáineadar leo annsain.
Nuair a dhineadar ar an gcapall so bhí gach aon léim aige, agus ní raibh aon bhrígh sa bhraimín seachas é, mar bhí sé mór, fiadhain, coimhthigheach, láidir.
Seo ar a chéile iad, agus gach aon ghreim a bheireadh an bitheamhnac mór ar an mbraimín, ní thugadh sé leis acht an leathar.
Ní'l aon ghreim a bheireadh an braimín ná go dtugadh sé lán a bhéil d'fhuil, agus d'fheoil amach ó'n gcnámh leis.
Bhíodar ag gabháil d'á chéile chum gur dhein an braimín foltharach stracaighthe geárrtha dhe, agus bhí sé go inín macánta 'n-a dhiaidh agus b' fhurasda dhóibh é thabhairt leó rómpa.
Ní raibh pioc imtighthe ar an mbraimín acht pé méid leathair a bhí stracaighthe dhe.
Nuair a bhí sé tabhartha leó d'fhiafruigh an máighistir de'n mhnaoi óig a' bpósfadh sí anois é. Dubhairt sí ná pósfadh chum go dtugadh sé chúiche trí buidéil de uisge ifrinn.
Chuaidh an máighistir ag triall ar an mbuachaill agus dubhairt sé leis an t-uisge a thabhairt chuige féin nó go mbainfeadh sé an ceann de.
Phreab an buachaill agus d'innis sé d'á bhraimín goidé an cúram a bhí curtha air. Dubhairt an braimín ná raibh an diabhal riamh go dtí so orra, agus leigint do cosdas an bhóthair fhághail mar go gcaithfidís é thriall ar aon chuma.
Thiomáineadar leo, agus, nuair a bhíodar buailthe le h-ifreann, dubhairt sé leis an mbuachaill teacht anuas agus an' tsúil a bhaint as, acht í fhágaint ar sileadh leis, agus go sínfeadh sé féin agus go leigfeadh sé air bheith marbh, agus go mbaileóchadh. préacháin timcheall air ag priocadh a shúl, agus leigint do sain síneadh le n-a ais agus breith ar cheann aca, agus gan sgara- mhaint leis chum go dtugadh ceann d'á chomrádaidhibh an t-uisge chuige.
Do dhein an bhuachaill rud air agus budh gheárr go raibh greim ar phréachán aige. Bhí an chuid eile aca a d'iarraidh air cead cos a thabhairt do, acht dubhairt sé leó ná sgarfadh sé féin leis chum go dtugadh ceann éigin aca an t-uisge ó ifreann chuige.
Fé dheire d'imthigh ceann de-s na préachánaibh a d'iarraidh an uisge agus thug sé leis cheithre cinn de bhuidéalaibh.
Nuair a tháinigh sé bhí a raibh air de chlúmh loisgithe, agus ní raibh acht a rádh go raibh an t-anam ann. Annsain dubhairt an braimín leis an mbuachaill an tsúil a chur isteach agus go, mbeadh sí chomh maith is bhí sí riamh.
Chómh maith do dhein agus thiomáineadar leó a-bhaile.
"Seadh, anois," ars' an braimín leis an mbuachaill, "'sé an gnó atá aice siúd de'n uisge, chum é chimilt di féin, agus ní dhóighfidh aon nídh í 'n-a dhiaidh, agus iarrfaidh sí ar an máighistir dul ag rinnce i dtobán teárra a bheidh ar lasadh i n-éinfeacht léi, nó ná pósfaidh sí é féin ná éinne eile, munarinncfidh siad 'sa' tobán teárra 'n-a teannta; preab- faidh an máighistir isteach ag rinnce 'n-a teannta; agus loisg- fear é, agus cimil-se a bhfuil i gceann de-s na buideálaibh dhíot féin, agus preab isteach nuair a bheidh an máighistir loisgithe."
Chómh luath is fuair an buachaill a mháighistir loisgithe do phreab sé féin isteach, agus é cimilthe de'n uisge chómh maith léi.
Ní raibh pioc d'á cionnacha cimilthe aice-se, agus do thosnuigh an buachaill ar an dtearra a chaitheamh 'san aghaidh uirre.
Do liúghuigh sí air gan í losgadh, agus do léim sí amach as an dtobán.
Annsain do phósadar araon, agus do dhíoladar talamh an mháighistir agus do thoghadar feirm thailimh i mBéal-Átha-an- Ghaorthaidh, agus do mhaireadar go soilbhir suairc i gcomhluadar a chéíle go lá a mbáis.
Ta clann a gclainne fós go saidhbhir creideamhnach i mBéal-Átha-an-Ghaorthaidh.
INGHEAN RÍOGH UÍBH LAOGHAIRE AGUS NA h-ATHAIGH.
Bhí rí 'n-a chomhnuidhe i n-Uíbh Laoghaire fad ó agus fuair sé cuireadh dínnéir ó ridire a bhí 'n-a chomhnuidhe i mBaile Mhúirne.
Dubhairt sé le n-a ghiománach cóiste cheithre gcapall a ghléasadh, agus chomh maith do dhein, agus chuaidh sé féin agus a bhean fé dhéin an dínnéir, agus níor fhág aoinne 'n-a, dhiaidh i mbun na rígh-theaghlaighe acht a inghean agus buachaill aimsire.
Thugadar aire mhaith dh'á ngnó i gcaitheamh an lae go dtáinig an tratnóna orra.
Ní raibh an rí ag teacht, agus dubhairt an buachaill le n-a inghin ná fanfadh sé féin ann toisg gan aoinne a bheith 'sa' tigh acht í.
"Féadfair imtheacht," ar sise, agus chomh maith d'imthigh sé.
Níor tháinigh aoinne ag triall uirre an oidhche sin agus thiomáin sí léi a chodladh.
Níor bh' fhada a bhí sí 'n-a codladh nuair airigh sí chúiche an siot 's a' fuaim 's a' fothrom ag athach mór na dtrí gceann, na dtrí mbeann, na dtrí muineál bhfada reamhar ndíreac.
"Osgail an dorus, a inghean ríogh Uíbh Laoghaire'" ar s léi. Níor labhair sí focal.
D'iarr sé dá uair eile uirre é, acht má dhein, níor leig sí uirre gur airigh sí é, acht dubhairt sí leis ná raibh aoinne annso i gcomhair na h-oidhche acht í féin, agus leigint do dul i mball éigin eile do féin.
Níor dhein sé acht a ghuala a bhualadh leis an ndorus agus é bhualadh thiar ar an ndorus iadhta.
Phreab sí 'n-a su dhe agus dhein sí síos teine.
Dubhairt sé léi a shuipéar a chur síos do.
Buail sí síos ceathramha mhairt do.
Tharraing sé síos í, tharraing sé suas í, tríd an ngríosaigh, tríd an ngruasaigh, trí n-a fhiaclaibh fada fuara, do shluig sé suas í agus d' ith.
Dubhairt sé ná raibh a dhóthain ann, agus ceann eile a bhualadh síos do.
Do bhuail agus thug sé an córughadh céadna dhi. Nior shásaimh sain é gan an tríomhadh ceann d'fhághail agus d' ith sé í.
"Dein leabaidh dom, a inghean ríogh Uíbh Laoghaire," ar seisean.
"Goidé an sórd leaptha is maith leat?" ar sise.
"Bárr iarainn fúm, bárr iarainn os mo chionn, agus máilín snímh fém' cheann," ar seisean.
Do dhein sí an leabaidh do agus chuaidh sé a chodladh.
Budh ghearr gur thuit a chodladh air mar bhí a bholg ró-lán.
Fuair sí sgian leadurra líomhtha na fágfadh síol bime ná béime, agus do sgaoil sí á chuid fola fé'n dtigh, agus bhuail sí gad 'n-a phluc.
Annsain chuaidh sí a chodhladh agus níor throm suan di go bhfeacaidh sí solus an lae, agus níor thainig an buachaill ná a muintir chúiche an lá sain. Bhuail sí amach um thráthnóna féachaint a' bhfeicfeadh sí a muintir chúiche.
Ní fheacaidh sí aon nídh acht an ghaoth ag dul ar sgáth na copóige, agus an chopóg ag teitheadh uaithe, agus gach aon nídh ag dul i n-'eal féin i gcomhair na h-oidhche. D'iompoidh sí thar n-ais agus d'iarr rí cabhair Dé, nó, munar iarr, do leog do.
Nuair a bhí gach aon nídh curtha i dtaisge aice, chuaidh sí a chodladh.
Budh gheárr a bhí sí ann nuair airigh sí chúiche an siot, 's a' fuaim, 's a' fothrom, ag athach mór na gcúig gceann, na gcúig mbeann, na gcúig muineál bhfada reamhar ndíreach.
"Osgail an dorus dom, a ingean ríogh Uíbh Laoghaire," ar seisean, trí h-uaire i ndiaidh chéile.
"Ní'l aoinne annso i gcomhair na h-oidhche acht mise, agus is olc an t-ionad duit teacht ann," ar sise. Níor dhein sé acht a ghuala a bhualadh fé'n ndorus, agus é bhualadh thiar ar an ndorus iadhta.
Preab sí 'n-a suidhe agus dhein sí síos teine.
"Cuir síos mo shuipéar dom, a inghean ríogh Uíbh Lao- ghaire," ar seisean.
Bhuail sí síos ceathramha mhairt do.
Tharraing sé síos í, tharraing sé suas í, tríd an ngríosaigh, tríd an ngruasaigh, shluig sé suas í agus d'ith.
B'éigin di trí ceathramhna eile d'fhághail do, agus thug sé an córughadh céadna dhóibh.
"Dein leabaidh dom, a inghean ríogh Uíbh Laoghaire," ar seisean léi.
"Bárr iarainn fúm, bárr iarainn os mo chionn agus máilín nímh fém' cheann," ar seisean.
Do dhein sí leabaidh do agus chuaidh sé a chodladh.
Thuit a chodladh air, bhí a bholg ró lán agus níor bh'iongnadh sain t'réis cheithre ceathramhna mairt d'ithe.
Fuair sí a sgian leadurra líomhta ná fágfadh síol bime ná béime agus do sgaoil sí a chuid fola fé'n dtigh, agus bhuail sí gad 'n-a chluais.
Annsain chuaidh sí a chodladh agus níos throm suan di chum go rug solus an lae i nbáirigh uirre
Phreab sí 'n-a suidhe ag déanamh a gnótha, agus níor tháinig a muintir ná an buachaill fé n-a géin i gcaitheamh an lae.
Nuair a bhí deireadhnaighe an lae ag teacht uirre, do bhuail sí amach go h-uaigneac 'n-a h-aonar féachaint a' bhfeicfeadh shí a muintir ag teacht.
Ní fheacaidh sí aon nídh acht an t-árdán ag dul ar sgáth an ísleáin, agus an ghaoth ag dul ar sgáth na copóige, agus an chopóg ag teitheadh uaithe agus gach aon nídh ag dul i n-'ealféin i g-comhair na h-oidhche.
D'iompoidh sí isteach go brónac, agus chuaidh sí a chodladh dhi féin.
Níor bh'fhada i n-aon chor a bhí sí ann nuair airigh sí chuiche an siot 's a' fuaim 's a' fothrom ag athach mór na seacht gceann, na seacht mbeann, na seacht muineál bhfada reamhar ndíreach.
"Osgail an dorus, a inghean ríogh Uíbh Laoghaire," ar seisean léi, trí h-uaire as a chéile.
"Ní'l aoinne annso i gcomhair na h-oidhche acht mise, agus is olc an t-ionad duit teacht ann," ar sise leis.
Níor dhein sé acht a ghuala a bhualadh fé'n ndorus agus é bhualadh thiar i gcoinnibh an doruis iadhta. Phreab sí 'n-a suidhe agus dhein sí síos teine.
"Cuir síos mo shuipéar dom, a inghean ríogh Uíbh Laoghaire," ar seisean léi.
Bhuail sí síos cheithre ceathramhna mairt do. Tharraing sé síos iad, tharraing se suas iad, tríd an ngruasaigh, tríd an ngríosaigh, do shluig sé suas iad agus d'ith. Dubhairt sé léi ceithre ceathramhna eile d'fhághail do. Do fuair agus thug sé an córughadh céadna dhóibh.
Nuair a bhíodar sain alpaithe aige' d'iarr sé an oiread eile.
Bhí dultha a feoil di, agus do phreab sí amach le n-a sgiain
leadurra líomhtha, agus bhain sí an cheathramha dheiridh de bheithidheach reamhar, agus thug chuige í, agus d'ith.
Annsain dubhairt sé léi leabaidh a dhéanamh do.
"Goidé an sórd leaptha," ar sise.
Do dhein sí an leabaidh do, agus chuaidh sé a chodhladh.
Thuit a chodladh air, bhí a bholg ró-lán, nídh nách iongnadh t'réis a raibh alpaithe d'fheoil aige.
Fuair sí a sgian leadurra líomhtha ná fágfadh síol bime ná béime, a bhainfeadh anuas de'n chéad sgríb nó an dara sgríob le chéile, agus do sgaoil sí a chuid fola ar fuaid an tighe, agus chuir sí gad 'n-a chluasaibh.
Chuaidh sí a chodladh agus níor throm suan di go bhfeacaidh sí solus an lae i mbáirigh.
Phreab sí 'n-a suidhe, agus amach 'sa' lá tháinigh a muintir, agus bhí an triúr athach marbh rómpa.
Annsain chuir a h-athair amach gairm sgoile go raibh inghean aige le pósadh, agus ná faigheadh aoinne í acht duine a raghadh de léim treasna na Laoi.
Bhí an saoghalthacht ag teacht, acht ní bhfaigheadh aoinne 'n-a charáiste tabhairt fé í léimt.
Fé dheire tháinigh sgiúirséadach buidhe lom, agus thóg sé ruthag ó Bhéal-Átha-an-Ghaorthaidh chúiche agus do léim sé í.
"Seadh' a rígh Uíbh Laoghaire, tá t'inghean agam," ar seisean. "Tá cheana," ars' an rí.
Annsain dubhairt sé léi teacht annso ar a chúlaibh go mbeireadh sé a bhaile í. Chomh maith do dhein.
Tiomáin sé leis chum go ndeaghaidh sé siar go Céim-an- Fhiadh, agus dubhairt sé léi bheith anuas de'n chapall. Do tháinigh sí anuas, agus do thainigh sé agus do cheangail sé le téid d'earball an chapaill í, agus tháinigh sé in-áirde arís, agus thug sé bata agus bóthar do'n chapall, agus tharraing sé 'n-a dhiaidh an cailín, chum go ndeaghaidh sé go tigh uaigneach a bhí i mbolg sléibhe thiar 'sa' Chumar, agus tharraing sé leis isteach í.
B'iad na h-athaigh a chomhnuigh sa tigh seo, agus bhí a máthair istigh roimpe, agus dearbhráthair dóibh ab' eadh an sgiulúdhach a thug leis ar earball an chapaill í.
Nuair a chonnaic an mháthair ag déanamh isteach an dorus iad: "Airiú, a Phocáin, a laogh," ar sí, "an í sin an mhéirdreach a mhairbh mo thriúr leanbh? "O! is í, a mháthair," arsa Pocán.
Pocán ab' ainm d'á mac.
"Buail a ceann annso ar an mbloc chugham," ar sí leis.
"Buailfead, a mháthair," arsa Pocán.
D'iarr inghean an righ spás orra, chum go ndéarfadh sí roinnt phaidreacha i mball uaigneach léi féin.
Fuair sí an spás uatha, agus chuaidh sí i gcloiséidín léi féin. Budh gheárr gur thuit a chodladh ar Phocán agus ar a mháthair.
Nuair a bhí sí ar a paidreacha, do chonnaic sí solus na n-aingeal ag teacht isteach chúiche trí pholl an fhala, agus do tharraingeadh tríd an bpoll amach í.
Nuair a fuair sí í féin amuigh, do tháinigh an choisidheacht go h-áluinn di, agus do rith sí fé dhéin a muintire féin, agus dob' fhada uaithe an áit.
Nuair a dhúisigh an chailleach dubhairt sí le Pocán preabadh an mhéirdreach a thabhairt chúiche agus a ceann a chur ar an mbloc.
Phreab Pocán fé n-a géin, acht má dhein, ní raibh sí ann roimis.
"Ó faire, faire! cad a dhéanfam anois?" ars' an chailleach.
"Leanfad-sa í," arsa Pocán.
Phreab sé ar a chapall chum teacht suas léi, acht ní raibh ann do, bhí an cailín tigithe a bhaile, agus a sgéal innsighthe aice dh'á h-athair.
Do cheap Pocán ná féadfadh sí go bráth bheith tigithe a bhaile roimis, agus do dhein sé fé dhéin tighe an ríogh, agus do ghlaodhuigh sé air i n-am mhairbh na h-oidhche.
Do chuir an rí míle fáilthe roimis agus dubhairt sé leis suidhe.
Do chuaidh an inghean i leathtaoibh nuair airigh sí ag teacht é.
Dubhairt Pocán leis an rígh ná raibh neart aige suidhe mar go raibh cuireadh dínnéir faghta aige féin agus ag á mhnaoi, agus gur chuir sí a d'iarraid an éadaigh ab fheárr a bhí aice é.
Dubhairt an rí go bhfaghadh agus fáilthe.
Bhí an t-éadach 'á fhághail do, mar 'dh eadh, nuair a phreab an inghean chuige.
"Á! airiú, a chladhaire, is tú "feall ar ionntaoibh" budh bheag an truagh mise agus dul ar th'ionntaoibh," ar sí leis.
Do bhuail sé a cheann fé go h-eaglach, agus níor bh' iongnadh sain agus an gníomh a bhí déanta aige.
Thánaghthas air annsain agus do ceangladh de earball a chapaill féin é, ar nós mar a dhein sé féin le h-inghin an ríogh, agus do thiomáineadh an capall níos géire fé dhéin tighe a mháthar, agus do marbhuigheadh iad araon, agus do loisgeadh i, bhfiugóidíbh iad.
I gcionn sgathaimh 'n-a dhiadh sin do thug Rí Uíbh Laoghaire a inghean le pósadh do mhac ridire Bhaile Mhúirne, agus thug sé a ríoghacht dóibh t'réis a bháis, agus do mhaireadar go soilbhir suairc i gcomhluadar a chéile.
Tá mórán d'á sliocht ar fuaid na paróiste fós 'n-a ndaoinibh saidhbhre creideamhnacha.
DIARMUID DONN AGUS AN FHIDEÓG DHRAOIDHEACHTA.
Do tháinigh cogadh ar an bhFéinn 'sa' Domhan Toir, agus chaitheadar dul fé n-a dhéin.
B' ana-ghaisgidheach Seachrán Sálfhada, acht níor bhain sé leó i n-aon chor.
D'iarr Fionn air dul i n-éinfheacht leó.
Dubhairt Seachrán leis ná raghadh, mar, ná leigfead a bean leó é, "act," ar seisean, "iarr cead uirre agus b' fhéidir go leigfeadh sí ann mé." Bí sé féin ana-thoil- theanach le dul ann.
D'iarr Fionn cead ar an mnaoi agus do fuair. Dubhairt sí leó dá mbeadh Seachrán marb aca ag teacht a bhaile, brat gorm a chur suas, agus dá mbeadh sé i n-a bheathaidh brat bán a chur i n-áirde.
Dubhairt Seachrán le Fionn gur bh'é an chúis go ndubhairt sí na bratacha a chur i n-áirde, chum iad a bháthadh nuair a bheidís ag teacht chum cuain, dá mbeadh sé féin marbh.
Thiomáineadar leo fé dhéin an chogaidh, agus do bhuadhadar gan moill ar a namhaid.
Bíodar ag teacht a bhaile go h-áthasach, chum gur casadh cú nimhe orra agus do mhairbh sí Seachrán.
Thógadar leó a chorp 'sa' luing, agus bhíodar go brónach 'n-a dhiaidh. Nuair a bhíodar i gcomhangar na h-Éireann do chuireadar brat bán i n-áirde, chum gur dhóigh le mnaoi Sheachráin go raibh sé 'n-a bheathaidh.
Nuair a chonnaic sí an brat bán do leig sí chum cinn iad mar shaoil sí go raibh a fear 'n-a bheathaidh.
Nuair a thángadar ag triall uirre agus a fear marbh aca, bhí sí an spéir-bhuile, nuair ná raibh sé de shásaiíi aice iad a bhátadh.
D'fhiafruigheadar di a' raibh aon leigheas a thógfadh é. Dubhairt sí go raibh agus gur bhaoglach gur bheag an chabhair é.
Dubhairt sí leó go raibh fideóg 'sa' Domhan Toir, agus go raibh fáinne ar a méir agus go dtógfadh trí braonacha a gheóbhadh tríd an bhfáinne é.
Ar Dhiarmuid Donn a phuínteáil sí chum dul a d' iarraidh an fháinne.
"Goidé an chabhair domh-sa dul sé n-a dhéin sin, agus go bhfuil na céadta gaisgidheach níosa sheacht feárr 'ná mise titithe leis an obair sin cheana," arsa Diarmuid Donn.
Bean a bhí fé dhraoidheacht ab' eadh an fhideóg, agus nuair a bhíodh éinne ag dul fé n-a géin do chuireadh sí fead aiste agus thuiteadh suan codalta air.
Do thoiligh Diarmuid le dul ann mar bhí ana-dhúil aige Seachrán a thógaint.
"Má ritheann liom a fáinne a bhaint di," arsa Diarmuid, "éireóchaidh na gaisgidhigh atá tuitithe léi siúd, agus aithneóchaidh siad gur agam a bheidh an fáinne, toisg mo long a bheith ar imeall agus bainfidh siad díom é."
Dubhairt sí leis go dtabharfadh sí buadh d'á luing ná féadhfadh aon long eile teacht suas léi, agus nuair a thiocfadh sé i radharc an chuain, má rithfeadh leis, leigint do an fáinne a chaitheamh chúiche féin.
'Sé an gnó a bhí aice dhe - féachaint tríd agus a mbeadh 'n-a dhiaidh a bháthadh, acht níor innis sí é sin do Dhiarmuid.
Do thiomáin Diarmuid leis go dtí an Domhan Toir, agus nuair a shrois sé an cuan is amhlaidh a bhí na mílthe loingeas ann roimis.
Do cheangail sé a long ar an dtaobh amuigh dhíobh, agus shiubhluigh sé isteach ar na loingeas eile, agus thiomáin sé leis chum go ndeachaidh sé i radharc na fideóige.
Nuair a chonnaic sí é chuir sí fead aiste. Do bhí suan ag teacht ar Dhiarmuid agus do sháithigh sé a chlaidheamh go cnámh 'n-a cholpa agus do rith sé ana-stanng annsain, le neart teinnis. Chuir sí fead eile aiste, agus bhí suan níos mó ag teacht ar Dhiarmuid.
Do bhuail sé bas ar an gclaidheamh agus chuir sé isteach go smior é, agus do rith sé ana-thamall eile. Do chuir sí an tríomhadh fead aiste, agus é ana-chomhangarach di.
Bhí an suan ag teacht air, agus thioniáin sé an claidheamh isteach go smúsach 'n-a chois, agus do rith annsain chum go ndeaghaidh sé chum cinn agus do thóg sé an fáinne d'á méir.
Nuair a bhí an fáinne bainte dhi, d'éirigh na gaisgidhigh go léir, a bhí tuitithe leis an ndraoidheacht, as a suan.
Ní raibh aon chúntas ag éinne cia aige go raibh an fáinne, acht iad féin ag áiteamh ar a chéile - "agat-sa atá an fáinne."
"Agat-sa atá an fáinne," adeireadh Diarmuid comh maith leó.
Thiomáineadar leó fé dhéin a loingeas chum teacht a bhaile.
Tháinigh Diarmuid go dtí a long agus d,imthigh sé rómpa. Do bhrostuigh an mhuintir eile 'n-a dhiaidh chum teacht suas leis mar bhí amhras aca gur aige a bhí an fáinne.
Nuair a tháinigh sé i radharc an chuain, bhí bean Sheachráin amuigh ag faire agus chaith sé an fáinne fé n-a déin.
D' fhéach sí tríd agus do bháthuigh sí a raibh i ndiaidh Diarmuid Donn.
Nuair a tháinigh Diarmuid chum cinn do thug sé trí braonacha tríd an bhfáinne do Sheachrán, agus d' éirigh sé 'n-a bheathaidh chomh maith agus bhí sé riamh.
AN PHLÁINÉID.
Bhí feirineóir ann fad ó go raibh buachaill de mhac aige, agus bhí an buachaill an-urraimeamhail d'á athair mar do saoil sé nar bh' fhéidir fear chomh macánta leis d' fhághail.
Ní chreidfeadh sé ó éinne ná gur cnapán rógaire a mháthair agus d'á dheasgaibh sin ní raibh aon bheann aige uirre.
Do buaileadh breoite a athair agus b'é toil Dé gur cailleadh é. An fhaid a bhí sé breoite fuair sé aire mhaith ó n-a mhac. An lá a bhítheas ag cur an t-seanduine, bhí sé fuar fliuch gaothmhar, agus dhein a mhac an-iongnadh go léir de toisg an lae a bheit chomh h-olc ag éinne chomh macánta, agus bhí sé ag déanamh breighdeáin do i gcomhnuidhe.
B'é leónughadh Dé gur buaileadh breoiteacht an bháis ar an' sean-mhnaoi agus do cailleadh í i gcionn sgaithimh 'n-a dhiaidh sin.
Ní raibh a leath-oiread suime ag a mac innte is bhí aige 'n-a athair, acht mar sin féin, dubhairt sé leis féin gur bh'í a mháthair í agus gur cheart do aire a thabhairt di agus í chur. An lá a bhítheas 'á cur, níor bh' fhéidir do bheith níosa bhreághta, ná níosa ghrianmhaire.
Do dhein sé an-bhuadhairt do goidé an fáth go raibh an lá fliuch ag a athair agus é i n-a fhear mhacánta, agus an lá breágh ag a mháthair agus í 'n-a stracaire rógaire.
Annsain bhí sé dh'á dhéanamh amach i n-a aigne ciaca b'fhearra dho dhuine bheith 'n-a rógaire nó 'n-a dhuine mhacánta, agus dubhairt sé go mbeadh se ag siubhal choidhche chum go bhfaigheadh sé amach é.
Bhí dhá ghobha ar an mbaile aige, agus bhí duine aca bocht agus duine eile saidhbhir, agus bhí fhios aca, agus ag mórán nách iad mac an fheirmeóra a bheith le h-imtheacht.
"Mhuise, a Dhiarmuid," ars' an gobha bocht "tabhair cúntas chugham goidé an fáth go bhfuilim bocht, agus an gobha eile saidhbhir, agus mise ábaltha ar é mhúineadh aon lá."
Bhí fear eile ar an mbaile, go raibh tigh cinn tuighe aige "Mhuise, a Dhiarmuid," ar seisean, "má imthigheann tú, agus go bhfaighir aon chúntas, tair chugham agus innis dom cad 'na thaobh go bhfuil báisteach anuas agam - d'á mbeidhinn ag cur dín gach aon lá de'n bhliadhain, ní fhéadfainn cosg a chur léi."
Thiomáin Diarmuid leis ar maidin lá ar n-a bháireach, agus bhí sé ag siubhal fan lae agus níor casadh duine'ná tigh air, 'san áit gur ghabh sé.
Bhí an oidhche ag druidim leis, agus ná feadair sé cá ngeóbhadh sé, agus tart agus ocras air t'réis an lae. Do chonnaic sé uaidh isteach sa ghleann deatach ag éirghe i mbreac-choill agus dubhairt sé leis féin go raghadh sé ann féachaint a' bhfaigheadh sé lóisdín na h-oidhche.
Do chuaidh sé fé dhéin an tighe, agus ní raibh roimis ann acht cailín.
D'iarr sé bheith istigh go maidin uirre.
Dubhairt sí leis suidhe síos. Do shuidh, agus níor bh' fhada i n-aon chor a bhí sé ann nuair a fuair sí a shuipeár do, agus gábhadh a dhóthain aige leis. Bhí leabaidh ar chlitheán an tighe, agus dubhairt sí leis dul a chodladh aon uair budh mhaith leis é.
Do strupáil sé dhe, agus do chuaidh a chodladh, agus níor throm suan do, mar ní fheadair sé goidé an sórd tighe e, nuair ná feacaidh sé éinne ann acht an cailín, acht do leig sé air bheith 'n-a chodladh.
Níor stad sí i dtosach na h-oidhche acht ag déanamh a gnótha síos is suas ar fuaid a' tighe. Bhí gríosach mhaith theine ann agus do phreab sí aníos fé n-a géin agus tharraing amach í, agus shín sí idir í agus an t-iarta, agus chlúdaigh sí uirre féin an ghríosach.
"Dia lem' anam," arsa Diarmuid, "is olc an áit go rug mo chosa me, tá sí loisgithe agus crochfar mé léi." D'fhan sí annsain ar feadh tamaill, agus Diarmuid ag faire amach uirre, agus ná féadfadh sé corruidhe le neart sgannradh.
I gcionn sgathaimh níor airigh Diarmuid blúire chum go raibh sí thíos ar lár an urláir, agus chroith sí í fein mar a chroith- feadh an t-asal a bheadh t'réis é féin d'umlasg ar an mbóthar agus do léim sí isteach ar mhullach a cinn i dtobán uisge. "Flaps," ars' an t-uisge, agus do buaileadh streanncán de idir an dá shúil ar Dhiarmuid.
"Seadh, dar fiadh," arsa Diarmuid leis féin, "muna bhfuil tú loisgithe, tá tú báithte."
D'fhan sí ann ar feadh tamaill, agus i gcionn sgathaimh do chroith sí í féin, agus tháinig sí ar bhonnaibh a cos ar lár an úrláir, agus tharraing sí chúiche téad agus chuir sí fásgadh ruthaig de ar an maide snaidhm agus chroch sí í féin.
"Dar fiadh, d'airigheas riamh," arsa Diarmuid, "An té bheirtear chum a chrochta, ná bíonn aon bhaoghal báithte air."
Nuair a bhí sí sgathamh ann do rug sí ar an dtéid, agus chaith sí d'á sgórnaigh é, agus seo ar fuaid an tighe í chomh maith is bhí sí riamh. Nuair a chonnaic sí breacadh an lae do phreab sí 'n-a suidhe agus dhein sí síos teine, agus d'ullamhuigh sí a bhreic-
feast do Dhiarmuid, agus dubhairt sí leis bheith 'n-a shuidhe agus biadh d'ithe agus a aghaidh a thabhairt ar an mbaile.
Chuir sé uime, agus suidheadar araon chum a mbreicfeaist. D'fhiafruigh Diarmuid di goidé an sórd í nó cad 'n-a thaobh go raibh sí 'n-a h-aonar. "Mise an Phláinéid," ar sise.
D'fhiafruigh sí dhe an raibh sé 'n-a dhúiseacht nuair a chuaidh sí sa teine araoir.
"Bhíos," arsa Diarmuid.
"Uair a' chluig a thugas ann," ar sise, "agus éinne a rugadh an uair sin dóghfar é."
D'fhiafruigh sí dhe an raibh sé 'n-a dhúiseacht nuair a chuaidh sí 'sa' tobán uisge.
Dubhairt Diarmuid léi go raibh.
"Níor chodlais aon néal acht ag faire orm," ar sise, "agus uair a' chluig a thugas 'sa' tobán agus éinne a rugadh an uair sin báthfar é."
"An bhfeacais an uair a chrochas mé féin?" ar sise.
"Do chonnac," arsa Diarmuid.
"Uair a' chluig a thugas crochta," ar sise, "agus éinne a rugadh an uair sin crochfar é."
Dubhairt sí leis go raibh fhios aice cad a thug é, agus d'innis sí dho go raibh a athair thuas ar chnoc Cealbhaire ag éisteact aifrinn, agus gur'b é breithneamhnas aithrighe a cuireadh air, an lá a bheadh sé dh'á chur a bheith fliuch agus dubhairt sí leis go raibh a mháthair ag gabháil timcheall an tséipéil agus slabhra ceang- ailthe ar a cois, agus í 'á tharrang 'n-a diaidh, agus dubhairt sí leis go dtaisbeáinfeadh sí dho iad, má budh mhaith leis é.
Dubhairt sí leis a rádh leis an dgobha gur'b é cúis go raibh sé bocht, go mbíonn an buille déidheanach aige ar an inneoin gach aon 'st-oidhche Dia Sathairn.
"Abair leis an té úd go bhfuil an braon anuas air i gcomnuidhe, agus é ag cur dín gach aon lá, go mbeidh báisteach anuas air choidhche, mar, an chéad díon a cuireadh ar a thigh, ní ar foghnamh a fuaradh é," ar sise.
Do tháinigh sé a bhaile go buidheach beannachtach, agus d'innis sé a sgeal do'n té go raibh an bháisteach anuas air agus do'n ghobha.
Níor oibrigh an gobha déidheanach aon oidhche Shathairn as sain amach, agus do chnuasuigh sé morán airgid agus do thug sé a inghean le pósadh do Dhiarmuid agus bhí saoghal fada suairc aca, agus do leag "fear na báistighe" a thigh agus chuaidh sé chum comhnuidhe ag triall ar Diarmuid agus d'fhág sé a chuid tailimh aige t'réis a bháis.
TRÍ CHOMHAIRLE MHIC TAILCE.
Lá de-s na laetheantaibh, d' fhág fear bocht ó Bhéal-Átha- an-Ghaorthaidh a bhean agus a pháistí, agus níor stad se riamh ná choidhche chum go ndeaghaidh sé go Mainistir-na-Féile.
Do casadh feirmeoir annsain air, agus do réidhtigh sé leis agus d'fhan sé aige chum go raibh trí ghiní tuillthe aige uaidh.
Annsain dubhairt sé le n-a mháighistir go raghadh sé a bhaile fé dhéin a mhná agus a chlainne.
Dubhairt an máighistir gur mhaith an rud le déanamh é, agus d'fhiafruigh sé dhe ar airigh sé riamh trácht thar Thailc mhac Treoin. Dubhairt an fear bocht gur airigh go minic.
"Mac do-san is eadh mise," agus tá trí chomhairle agam, agus ní thabharfainn aon chomhairle aca gan giní an ceann, agus tá trí ghiní tuíllthe agat orni-sa, agus bíodh do rogha agat an t-airgead nó na comhairlí," ars' an máighistir.
"D'oirfeadh an t-airgead go seoidh dom," ars' an duine bocht, "acht is dócha go bhfuil na comhairlí go maith, agus do thógfainn iad dá mbeadh aon nídh agam a bhéarfadh a bhaile mé - tógfaidh sé dhá lá agus dhá oidhche uaim an baile a shroisint."
Do bhácáil an máighistir trí cinn de chístíbh agus chuir sé marc ar cheann aca agus dubhairt sé leis an bhfear mbocht é breith a bhaile ag triall ar a pháisdíbh, agus an bheirt eile d'ithe fan bhóthair.
Nuair a bhí an duine bocht ullamh chum dul a bhaile, d'iarr sé na comhairlí ar a mháighistir.
Dubhairt an máighistir leis (1) An bóthar díreach a choimeád chum go dtéigheadh sé a bhaile, (2) gan codladh i n-aon tigh i n-a mbeadh fear tighe críonna agus bean óg pósta aige, (3) gan aon nídh a dhéanamh ist-oidhche go mbeadh cathughadh air ar maidin i dtaobh a dhéanta.
D'fhág an máighistir a bheannacht aige, agus d'fhág seisean a bheannacht ag an máighistir, agus thiomáin sé leis go h-éa- dtrom éasga. Do casadh fear clúimh a bhailiughadh air, agus choin- gbhigheadar cuideachta a chéile ar feadh tamaill de'n bhóthar.
"Seadh," arsa fear an chlúimh, "tá comangar annso, agus tá sé comh maith againn gabháil ann." "Sé is feárr ná chéile," ars' an duine bocht.
D'iompuigheadar isteach, agus ní rabhadar i bhfad imthighthe
nuair a chuimhnigh an fear bocht ar chomhairlíbh mhic Tailce, agus d'iompoidh sé thar n-ais, agus dubhairt sé ná geobhadh sé féin an comhangar, go gcoimeádfadh sé an bóthar díreach.
Do lean fear an chlúimh a shrón, agus chuir an fear bocht a bhóthar féin de.
Budh gheárr a dheaghaidh sé nuair airigh sé an sgreadach agus an bhéiceach ag fear an chlúimh.
Is amhlaidh a bhí robálaidhthe 'sa' ghleann comhangair roimis agus níor fhágadar clúmh na feoirlinn airgid aige agus do mharbhuigheadar é.
"Cabhair Dé chughainn," ars' an fear bocht. "dá ngabhainn an comhangar, budh bheag an chabhair dom mo chuid airgid, agus muna mbeadh do chomhairle, a mhic Tailce, bhíos mharbh."
Do thiomáin 'sé leis go h-áthasach chum go dtáinigh deir- eadhnaighe an lae air, agus dubhairt sé leis féin nár mór do bheith istigh fhághail i n-áit éigin ó aodhar na h-oidhche.
Chonnaic sé tigh feirmeóra aga bheag uaidh isteach ó'n mbóthar, agus thiomáin sé fé n-a dhéin. Do ráinig roimis istigh fear críonna, agus bean óg a bhí ag déanamh a gnótha ar fuaid a' tighe, agus d'iarr sé bheith istigh go maidin orra.
Dubhairt fear an tighe go bhfaigheadh agus fáilthe, agus leigint do suidhe aníos chum na teine. Chomh maith do shuidh agus chaitheadar píosa de'n oidhche ag seanachaidheacht le chéile.
Do choinnibh an fear bocht cuimhne ar chomhairlidhibh mhic Tailce, mar bhí díolta go maith aige asta, agus d'fhiafruigh sé de fhear an tighe an raibh éinne ag gabháil leis an dtig act é féin 's a bhean.
Dubhairt fear an tighe ná raibh.
"Ní fhanfad-sa níosa shia annso mar sin," ars' an fear bocht.
"Cad 'na thaobh, airiú?" arsa fear a' tighe.
"Ní mór dom bheith ag ciorrbhughadh an bhóthair," ars' an fear bocht.
Ní fheadair sé cá dtabharfadh sé a aghaidh, acht do phreab sé fé dhéin coca féir a bhí le h-ais an tighe san iothlainn agus d'fhan sé ann agus níor throm suan do.
Níor bh' fhada bhí sé ann nuair airigh sé an chaint ag déanamh fé n-a dhéin.
"Dia go deó, linn," ar seisean, "táim réidh anois' munab ionann agus riamh."
Cad a thiocfadh le n-a ais acht triúr fear. "Ciaca againn a mharbhóchaidh é," arsa duine aca leis an mbeirt eile.
"A athair," arsa duine aca, "marbh-se é agus ná buail i n-aon chor é acht tacht é."
"Bíodh 'n-a mhargadh," ars' an t-athair - "tá sé chomh maith agam mo chóta mór fhágaint annso chum go dtigead thar n-ais."
Sin mar a bhí.
Ní raibh aon daingean curtha ag bean a' tighe ar an ndorus mar bhí (a) fhios aice na preabairí a bheith le teacht an oidhche sin.
Seo isteach an t-athair fé dhéin an tseanduine 'sa' leabaid agus do rug sé ar dhiúlthaigheach air agus do thacht sé é.
Do chaith bean an tighe agus an triúr preabairí an oidhche go meidhreach nuair a bhí an seanduine léirighthe aca.
An fhaid a bhíodar istigh do thóg an fear bocht an cóta mór chuige agus bhain sé séala a bhí fé'n gcába dhi le n-a sgiain, agus chuir sé chuige 'n-a phóc é.
Nuair a bhí aithint an lae ag teacht, seo amach an triúr fear, agus do rugadar leó an cóta mór, agus seo fé dhéin a mbaile iad, agus budh gheárr sain uatha.
Níor bh'fhada 'n-a dhiaidh sin gur phreab bean an t-sean- duine a marbhuigheadh amach ar chnocán, agus do liúghuigh sí agus do bhéic sí go raibh a fear marbh t'réis na h-oidhche.
Do chnósaigh na comharsain fé n-a géin, agus ní raibh éinne budh dúthrachtaighe ná an mhuintir a mhairbh é.
Thiomáin an fear bocht leis fé dhéin Bhéil-Átha-an-Ghaorthaid chomh tapaidh agus d'fhéad sé, agus níor shrois leis an baile sin a bhaint amach go h-am mhairbh na h-oidhche.
Nuair a tháinigh sé bhí a mhuintir marbh 'n-a gcodladh roimis.
Bhí garsún de mhac do a bhí i n-aimsir tigithe a bhaile an oidhche sin, agus ní raibh aon leabaidh ag an mnaoi bhoicht de mháthair do chum é chur chum codlata acht i n-a teannta féin.
Do las an fear solus agus do chuaidh sé fé dhéin na leaptha i n-a raibh a bhean agus chonnaic sé a mhac agus shaoil sé gur dhuine iasachta é. "H'anam 'o'n diabhal, a bhoidirigh, cia sin id' theannta?" ar sé ag breith ar ghrafán chum í mharbhughadh.
"Airiú, an amhlaidh ná h-aithnigheann tú Seagháinín?" ar sí leis.
Do chuimhnigh sé ar a chomhairle agus do leag sé a lámh, agus thosnuigh sé ar phaidhreoireacht le mac Tailc i dtaobh na gcomhairlidhe maithe a fuair sé uaidh.
Do chuir a bhean agus a chlann míle fáilthe roimis agus d'éir- gheadar agus d'adaidheadar teine.
Nuair a bhí an teine dearg do tharraing sé chuige an císte go raibh an marc air agus dubhairt se leó teacht ag ithe. le linn cannta a bhaint as, do thuit giní ar an úrlár, agus budh ghearr 'n-a dhiaidh sin gur thuit beirt eile.
"Airiú," arsa a bhean, "nách greannmhar an áit gur chuiris do chuid airgid chughat."
"Máighistir maith a bhí orm a dhein é sin agus thug sé níos mó 'ná luach an airgid de chomhairlíbh dom," ars' an fear, "agus muna mbeadh é, bhís-se marbh agam anocht."
I gcionn sgathaimh 'n-a dhiaidh sin do chonnaic Seagháinín i bpáipeár go raibh coiste ar an seanduine agus gur dhein an dochtúir amach gurab amhlaidh a tachtadh é, agus go raibh céad púnt duaise tarraingthe d'éinne a 'neósfadh cia dhein é.
Níor dhein an fear bocht pioc a leigint air, agus preab sé fé dhéin na gconnstáblaidhthe agus d'innis sé a sgeal dóibh.
Do fuaradh barántas orra agus do tógadh iad. Bhí duine aca pósta ag bean an tseanduine.
'Sé an bás a fuair an triúr iad a losgadh i bfiugóidíbh.
Fuair an fear bocht an céad púnt agus do mhair sé féin agus a bhean go soilbhir suairc i gcomhluadar a chéile i mBéal- Atha-an-Ghaorthaidh as sain amach. Mac mic do is eadh an Comhairleach Contaetheach atá istigh ó'n gceanntar. Maire ingen Iochim m Ioseph m Eli m Elizar m Mathatha m Leue m Melchi m Iohannae m Joseph m Mathiae m Amos m Nauum m Esle m Nage m Maath m Mathathiae m Simei. m Joseph. m Iuda. m Iohanna m Ressa m Zorobab robabel m Salathiel m Nerei m Melchi m Addi m Cossani m Elimadam m h-Er m Iesu m Soryn m Mathia m Leui m Semeon. m Iuda m Ioseth m Iona m Eliachim m Melcha m Menna m Mathiae m Mathan m Salomon m David m Iese. thatar indainsedh1) dam, or nach dot duidhb2) duadh lem- sa anmanna na3) n-og sin cidh fri haoir,4) cid fri mola[d]. Masat5) seoit rig ocus oigtigerna ad6) adhailge7) daib, atait8) seoit lem-sa daib tar a n-eisi .i. Midera Morainn, Molta maic Lonain, Lanlaphra[d] Laidhich, Linne9) Laich Laith- muine,10) Medhamnus maic Fithil,11) Indlicht12) n-an n-Aon- ghusa, Neman fír Moire Muman, Mesra13) maic Sen- cadha, Ecna n-an n-Aithirne, Niam Nera14) Nuallbrethaig,15) Briatharchath Goburchind, Glanindtlecht n-Etaine, Im- scothadh Cuimine, Cumtach fír Fircertni, Fatha fidh fo- faine, Fothugad fial fial fior-oighed, Failte dearph tairisi do gach aon16) aidhilgnius17) samugad sund. Ma do- gneithi18) eram-saol Nel19) mac Laoich Lasamhuin, roptis iat sin19) seoit noiasta.20) Roptis ferra daibh diar- taighe21) inata22) na seoit noshaigidh. Súaltam mac Róich

Sa Rúraíocht, ba é Sualdamh mac Róich (Sean-Ghaeilge Súaltam mac Róich) athair saolta Chú Chulainn. Ba í Deichtine, deifiúr Chonchúir mhic Neasa, a bhean chéile, agus Fergus mac Róich a dheartháir.
Tuismíocht Chú Chulainn.
Is doiléir é tuismíocht Chú Chulainn, nó Séadanda mar a ainmníodh é ag a bhreith.
I leagan amháin, bhí Deichtine ina máthair altrama do mhac Lú, ach d'éirigh an leanbh tinn agus d'éag sé. D'éirigh sí torrach ansin le Lú, a dúirt léi an t-ainm Séadanda a thabhairt don leanbh. Bhí sí geallta le pósadh do Sualdamh, ámh, agus chur sí deireadh leis an toircheas. Phós sí Sualdamh and rug sí leanbh leis, agus Séadanda an t-ainm a thug sí dó.
I leagan eile, d'imigh Deichtine gan tásc gan tuairisc ó Eamhain Mhacha. Threoraigh ealta draíochta éan na hUaisle Uladh go tigh éigin, áit a chuir Lú fáilte romhaibh. D'inis sé dóibh go raibh a bhean chéile ar tí leanbh a shaolú. Fuair na hUlaidh amach gurbh í Deichtine an bhean agus Séadanda a mac. Tógadh é le Sualdamh agus Deichtine ina mbaile ar Mhachaire Mhuirtheimhne i gContae Lú.
Táin Bó Cúailnge.
Agus Cú Chulainn 17 mbliana d'aois, thosaigh banríon Chonnacht Méabh ionsaí ar Ulaidh, an "Táin Bó Cúailnge".
Bhí Cú Chulainn and Sualdamh ag faire na teorann ag Crosa Caoil i gContae na Mí. Agus Cú Chulainn ag déanamh a dhíchil moill a chur ar ionsaí an airm, chuaigh Sualdam chun Conchúr a fhógairt. De bharr fáthanna gan mhíniú, bhain sé míonna ar leith chun teacht in Emhain Mhacha. Réab sé isteach agus scairt sé go raibh fir á marú, mná á bhfuadach agus bólacht á gcreachadh, agus gurbh ar Ailill mac Máta, Rí Chonnacht, an chúis. Tugadh neamhaird dó, áfach, toisc gur theip ar chomhghnás a leanúínt - níor ceadaíodh d'éinne labhairt roimh an rí, agus níor ceadaíodh don rí labhairt roimh a thrúir draoithe - agus bhí Conchúr agus a dhraoithe d'aon guth go gcuire chun báis é. Rith Sualdamh amach, ach thit sé i gcoinne fhleasc faobhraithe a scéithe, agus dícheannaigh sé é féin. Iompraíodh an cheann ar a sciath isteach, ag scairteadh fós a scéal. I ndeireadh na dála, spreagadh Conchúr chun gnímh agus chruinnigh sé a arm chun catha. Ro chengail & ro comdaingnigh Mo Laisi cíos & cánachus M Áodhocc for Mhanchachaibh don mór-cuairt-sin .i. cuairt cascc gacha tres bliadna; screpall for gach cathraigh & for gach dúnadh dia n-duintibh, & marcc for an righ an lá ríoghfaither é, & brat for gach taoisech. Leth-bonn ar gach en-tech do Tuaith Ratha .i. for shliocht Iomthusa Dhéirdre, an tráth ba ceithre m-bliaghan décc daois dí, do frith ionuachar í & do thriall Conchobhar go t-tuccadh cum a aird cearcaille[There is a note at the bottom of the page here, cearcaille, a bed; aird cearcaille foidhein, his own royal bed.] foidhein í. Luighios mun am sin dubrón & trom thuile tuirse an an oig rioghain, gan chodhlodh sáimh, gan satha thomaltus, cen macnaois, mar ba gnátha lei. acht na batar na ffoimhtin an tan sin. Deisidh an Justis i forbhaisi forsan dunadh & gabhaitt an sluagh for togail an mhuir Fíatach Finn

I Miotaseolaíocht na nGael, Rí na nUladh agus Ard-Rí seanscéalach na hÉireann ab ea Fiatach Fionn (Sean-Ghaeilge Fíatach Finn) mac Dáire, a de shliocht i bhfad amach "Óengus Tuirmech Temrach".
Sinsear eapainmneach ríshliocht Uladh na meánaoise, Dál Fiatach, ab ea é. Bhí rí na nUladh é i rith réim an Ard-Rí "Feradach Finnfechtnach", agus tháinig i gcomharbacht air tar éis a bháis. Bhí sé i réim ar feadh trí bliana siar mharaigh "Fíachu Finnolach" é.
Col ceathrar Chú Raoi mhic Dháire na n-"Érainn" agus na n-"Dáirine" ab ea Fiatach Fionn. I Leabhar Ghleann Dá Loch (Rawlinson B 502), deirtear gur de shliocht Chú Raoi iad an Dál Fiatach. Flaith

I stair na nGael, tugadh go ginearálta an teideal flaith, ar ball éigin de theaghlach cumhachtach a raibh ardcheannas aige nó aici. Níor cuireadh an focal i leith chéime áirithe amhail is "Rí", agus d'fhorbair an téarma le míniú d'aon uaslathaí oidhreachta ar bith a bhí faoi cheannas an rí.
Séard a bhíodh i gceist le "flaith" ná deartháir, nia nó gaol eile an rí; taoiseach clainne sóisearaí den mhuintir ríogacht; nó ball de theaghlach mhór eile i seirbhís éigin an rí.
De réir a chéile, tógadh an focal mar chuid d'ainmneacha pearsanta agus sloinne, mar shampla an rítheaghlach Uí Fhlaithbheartaigh. Cuireadh é leis an bhfocal "rí" chun "Flaithrí" a chruthú, mar shampla Flaithrí mac Domnaill, rí Chonnacht.
Deirtear banfhlaith chun bheith cruinn gur bean atá i gceist, ach tuigtear gur baineann iad na hainmneacha pearsanta amhail is Gormflaith agus Órflaith, gan an réamhmhír bhaininscneach. Oghma

I Miotaseolaíocht na nGael, ba é Oghma (Sean-Ghaeilge Ogma) sliocht de chlann Tuatha Dé Danann. Meastar go minic gurbh é dia cainte agus teangan, chomh maith le solabharthachta agus foghlama. Deirtear gur chum sé an aibítir Ogham, a bhfuil ainmnithe as.
Sinsearacht agus clann.
Ba é Elatha a athair agus Eithne a mháthair a deirtear de ghnáth, Éadaoin scaití.. Sa chlann leis, bhí Daghdha, Fiacha, Delbáeth, Allód agus Bres. Ba iad Dealbhaodh agus Tuireann beirt i measc a mhac.
Faightear go minic é mar bhall de thré le Daghdha (a lándeartháir) agus Lú (a leasdeartháir), aitheanta scaití mar na "trí dé dána", cé go dtugtar an t-ainm sin go dreamanna eile i bhfoinsí áirithe.
Gaol le Ogmios.
Is amhlaidh go bhfuil gaol ann idir é agus dia na nGallach, Ogmios.
Tá sé molta ag scoláirí miotaseolaíocht na nGael gur iarsma é Oghma de dhia ársa ceilteach. Cuirtear é le taobh Ogmios (a chuirtear le taobh Heracles) de dheasca a chalmacht catha agus a chumadh Oghaim. Cuireann J. A. MacCulloch buafhocal Oghma, "grianaineach", i gcomparáid le cur síos Lucian den "aghaidh aoibhiúil" Ogmios, agus molann gur laoch na dTuath Dé de bharr "an tsean-nóis um croíthe na laochra roimh cath a tharraingt le hóráidí solabhartha", cé nach bhfuil a leithéid soiléir sna téacsanna. Séanann scoláirí mar Rudolf Thurneysen agus Anton van Hamel nasc ar bith idir Oghma agus Ogmios.
Cath Mhaighe Tuireadh.
Throid Oghma sa chéad chath Mhaighe Tuireadh, nuair a chuir na Tuatha Dé na Fir Bholg faoi chois agus chloígh Éire.
Agus an leath-Fhomhórach Bres i réim, cuireadh na Tuatha Dé faoi chois. B'éigean d'Oghma adhmad tine a iompair, ach ba é an t-aonar a chalmacht a chruthú os comhair an rí. Cuireadh Bres dá choróin, agus cuireadh an "full line" na dTuath Dé ar ais faoi Nuada Airgeadlámh, agus ba é Oghma a churadh. Nuair a tháinig Lugh ar an bhfód agus bhagairt a chumhacht, thug Oghma dúshlán dó, ag ardú a leac mhór (nárbh fholáir de ghnáth ochtó damh chun í a bhogadh) agus chaith le teannadh í as Teamhair. Thug Lugh a fhreagra, ag caitheamh an leac ar ais.
Cheap Nuadu Lugh ina cheannaire ag an gCath, agus d'éirigh Oghma ina churadh Lugh. Gheal sé go maródh sé rí na bhFormhóraigh, Indech, agus go gcloífeadh trian dá arm. I rith an chatha, d'aimsigh sé Orna, claíomh rí na bhFormhóraigh Tethra, a d'insíodh faoi gníomhartha déanta agus é lom. I rith an chatha, thit Oghma agus Inneach i gcomhrac aonair. Tá roinnt éiginnteachta sna téacsanna, ámh; in "Cath Maighe Tuireadh", tar éis an chatha, chuaigh Oghma, Lugh agus Daghdha triúr sa tóir ar na Fomhóraigh, chun cláirseach Uaitne, cruitire an Daghdha, a fháil ar ais. 1865] iar tain. Ro slechta da mag déc laiss .i. Mag Rechet. & Mag Éli la Lagnib. Mag Commair. Mag Sleibe la Ú Néill. Mag Sanais la Cruithne

Dream in Éirinn ná meánaoise ab ea na Cruithne (Meán-Ghaeilge "Cruithnig" nó "Cruithni", Sean-Ghaeilge "Cruthin").
Bhíodh lár a dtailte suite i gcúige Uladh, agus d'fhaigheadh cuid díobh i gContaetha Aontroma, an Dúin agus Doire an lae inniu. Deirtear go raibh cónaí orthu i gcúige Laighean agus cúige Chonnacht.
Bhíodh roinnt túath ag na Cruithne, san áireamh an "Dál nAraidi" as Aontroim agus muintir Uí Eachach Cobha as an Dún. I luathfhoinsí, faightear idirdhealú idir na Cruithne agus na "hUlaid". Maítear i luathghinealaigh gur Cruithne iad dís na "Loígis", a bhfuil Contae Laoise ainmnithe as, agus na Soghain as cúigí Laighean agus Connacht.
Is ionann a n-ainm agus "Priteni", ainm ársa ar Cheiltigh na Breataine, agus a luaití scaití dosna Cruithnigh. Níltear ar aon intinn i measc scoláirí, ámh, cén gaill i ndáiríre a bhí ann idir na Cruithne, na Briotanaigh agus na Cruithnigh.
Faoin bhliain AD 773, faightear sna hannála an t-ainm "Dál nAraidi" de rogha ar 'Cruithne'.
Sanasaíocht.
Faightear leaganacha éagsúla don ainm i scríbhneoireachtaí meánaoiseacha Gaelacha: "Cruthin", "Cruithin", "Cruthini", "Cruthni", "Cruithni" nó "Cruithini". Creidtear go bhfuil sé gaolmhar le "cruth", agus fréamhaithe ón nGaeilis/Q-Ceiltis "*Qritani", leagan den Briotainic/P-Ceiltis "*Pritani". Luaigh Pytheas an seanainm P-Ceiltis 'Pretannia', a aistríodh go Laidin mar "Britanni", an t-ainm Rómhánach do Cheiltigh na Breataine.
Moltar nár ghlaoigh an dream úd "Cruithne" orthu féin, ach gur ghlaoigh a gcomharsana amhlaidh orthu.
Caomhnaítear an t-ainm "Cruithne" sna logainmneacha Dún Cruithean agus Droim Cruithean i gContae Dhoire, agus Bealach Cruithean, agus Áth Cruithean i gContae an Dúin. Creidtear gur ar imeall críocha na gCruithne is ea na háiteanna úd.
Gaol leis na Cruithnigh.
Is léir go bhfuil gaol ann idir 'Cruithne' agus 'Cruithneach' na hAlban. as Gaeilge na hAlban fosta: "Cruithen" nó "Cruithneach", agus "Cruithentúath" dá dtír. Moladh mar sin gurb ionann ina dís, nó ar a laghad go bhfuil nasc éigin eatarthu. Scríobh an tOllamh T. F. O'Rahilly gurbh iad na Qritani/Pritani "na lonnaitheoirí is luaithe sna hoileáin seo arn féidir ainm a thabhairt dóibh". Moladh fosta gur "Chruithne" iad cách sa Bhreatain nár chloígh na Rómhánaigh iad, taobh ó thuaidh de Bhalla Haidrian.
Ní aontaíonn scoláirí eile, ag tabhairt le fios gur aistríodh "Picti" go Gaeilge le "Cruthin", ach níor aistríodh "Picti" go Laidin leis an bhfocal úd. De réir an tOllamh Dáibhí Ó Cróinín, "is mícheart é a rá gur 'Cruithnigh Ghaelach' iad na Cruithne, nó go raibh dlúth nasc eatarthu", fad a dúirt an tOllamh Kenneth H. Jackson Cruthin "nár Chruithnigh iad na Cruithne, ní raibh nasc eatarthu, ó thaobh teanga de nó eile, agus níor glaoigh riamh scríbhneoirí Gaelacha "Picti" orthu". Ó thaobh seandálaíochta de, is ionann iad na Cruithne agus a gcomharsana Gaelacha, agus tá duaise ar bith ann ar sin nasc leis na Cruithnigh. De réir na nAnnála, bhí ainmneacha Gaeilge ag na Cruithne, labhraídís Gaeilge agus ghlacadaís an córas Gaelach oidhreachta, "derbfine", in ionad an córas máthairlíneach luaite scaití leis na Cruithnigh.
Gaol le Dál Riada.
Dream agus ríocht ab ea Dál Riada lonnaithe in iarthar na hAlban agus oirthuaisceart na hÉireann. I lár tailte na gCruithne ab ea an chuid Éireannach den ríocht. Mhol an staraí Alex Woolf gur de bhall Dhál Riada ab ea na Céitinn, agus gur de shliocht na hEpidii iad.
Tagairtí annál gaelach.
Faoi thús an ré stairiúil in Éirinn sa 6ú haois, bhí ríocht na nUladh teoranta go formhór ar thaobh thoir na Banna. Bhí tailte fós ag na Cruithne siar ón Bhanna i gContae Dhoire.
Deirtear gur mharaigh "Dubsloit" éigin mac Ard Rí na hÉireann, "Diarmait mac Cerbaill", sa bhliain 555 nó 558. Maraíodh Diarmait féin ag rí Cruithne na nUladh, "Áed Dub mac Suibni", sa bhliain 565.
Sa bhliain 563, de réir Annála Uladh, de bharr achrann intíre i measc na gCruithne, rinne "Báetán mac Cinn" socrú le hUí Néill an tuaiscirt, á ngeallúint tailte Ard Eólairg (Aird Mhic Giollagáin) agus an "Lee", taobh thiar den Bhanna Bhanna i nDoire. Tharla cath Móin Daire Lothair (Muine Mór, Doire, inniu) eatarthu uile inár cloíodh na Cruithne go millteach. Ina dhiaidh, lonnaigh na hUí Néill a gcomhghuaillí Oirialla i dtuath Cruithne "Eilne", suite idir an Bhanna agus an Bhuais. Tar éis sin, d'aontaigh na Cruithne le rítheaghlach an Dáil Araide.
Ba é "Fiachnae mac Báetáin", Rí na nUladh agus Ard-Rí na hÉireann i ndáiríre, rí stairiúil na gCruithne is cumhachtaí. Sa bhliain 629, chloígh na hUí Néill ag "Dún Cethirnn" iad agus iad faoi cheannas a rí "Connal Claon", cé gur tháinig Connal slán. Sa bhliain chéanna, chloígh rí na gCruithne "Mael Caích" "Connad Cerr" an Dáil Riada ag "Fid Eóin", ach sa bhliain 637, cloíodh comhaontas idir Connal Cláen agus Domhnall Breac an Dáil Riada. Maraíodh Congal ámh ag Maigh Rath, An Dún, ag Domhnall mac Aodha Uí Néill, agus dá bharr ag cur túis le hardcheannas muintir Uí Neill sa tuaisceart. Sa bhliain 681, maraíodh "Dúngal Eilni", rí an Dáil Araide, atá a chomhghuaillí ag na hUí Néill, mar a deir na hannála, "dó ná ríthe ag Dún Ceithirn".
Faoin am seo, bhí an téarma eitneach "Cruthin" ag géilleadh don ainm ríoraíoch ”Dál nAraidi". Faightear sna hannála tagairt ar chath idir na Cruithne agus na "hUlaid" ag Béal Feirste sa bhliain 668, agus is é sa bhliain 773 a fheictear an sampla deireanach den ainm, nuair a thugtar teacht ar bhás "Flathruae" mhic Fiachraigh, "rex Cruithne". Faoin 12ú haois, ligeadh é i léig mar eatnainm, agus cuimhníodh é ach mar ainm eile don Dál nAraide.
Sa "Pictish Chronicle", ainmnítear chéad rí na gCruithneach mar go heapainmneach "Cruidne filius Cinge".
Cultúr an lae inniu.
Sa lá atá inniu ann, tá sé molta ag roinnt scríbhneoirí Aontachtacha i dTuaisceart Éireann — go háirithe Ian Adamson — Cruithne as an ancient reflection of their own northern separatism and affinity with An Bhreatain. Ina leabhar 1974, "Cruthin: The Ancient Kindred", molann Adamson gur lonnaigh na Cruithne in Éirinn roimh na Gaeil; go raibh cogaidh idir an dís le roinnt haoiseanna, mar a insítear sa Rúraíocht; agus gur cuireadh an ruaig ar na Cruithne as Éirinn tar éis gur clíodh iad i gCath "Moira" (637), ach gur tháinig a sliocht ar ais i bPlandáil Uladh san 17ú haois. Ní aontaíonn staraithe leis an léiriú seo, ámh, agus cuireann roinnt díobh i leith air go bhfuil scéal seicteacha cruthaithe aige, ina bhfuil réamhcheart ar Éirinn ag Protastúnaigh Uladh. Séanann Adamson é seo, ag maíomh go bhfuil ar intinn aige "an dóchas go n-aontófaí faoi dheireadh pobal Uladh".
Ainmníodh an t-astaróideach 3753 Cruithne as an dream.
Glaodh "chief of the Cruithni Picts" ar an laoch garrfhicsin Bran Mak Morn le Robert E. Howard. . dedól, q.v. air-dead, air-diden, q.v. ? dāl de dālaib dedarbe one of the encounters at the final breach Celtica xxi 201.22 Eochaidh céd-ainm Ollamhan Fothla, & as aire adrubradh Ollamh Fodhla fris ar a bheith na ollamh ergna cédus, & na rígh Fodhla .i. Ereann iaromh. deirfiúr Chonchúir mhic Neasa agus máthair Chú Chulainn. Sualdamh mac Róigh ba ea a fear céile, ach b'fhéidir gurbh é fíorathair Chú Chulainn ná Lugh na dTuath Dé Danann.
Leagan 1.
Sa leagan seo, is carbadóir Chonchúir í. Corpus of Electronic Texts Edition Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating) Dogheibh Seon Davis locht ar an mbreitheamhnas tuaithe, do bhrígh, dar leis féin, go bhfuilid trí droch-nóis ann. [A.D. 1308] Do scáil in tromscél go deithbirech fá Tuad mumain, agus déirig bághborrfad bráithremail buananfadach i núib Bhloid tréna dtermonn dúthchais do dhianloscad. is iat so uaisle na combágha lér cogradh clann Chuiléin do chrechargain Troideadh Cath Vouillé — nó Vouglé (ón dtuaisceart na dtailte teorainneacha de chríoch na Viseagotach, ag Vouillé in aice le Poitiers (An Ghaill), in earrach na bliana 507 AD, idir na Frainc faoi cheannas Clóbhis I agus na Viseagotaigh faoi cheannas Alaraic II. Conn Bacach mac Cuinn Ó Néill

Ba thaoiseach é Conn Bacach mac Cuinn Ó Néill, 1ú Iarla Thír Eoghain (Béarla:"Conn O'Neill, 1st Earl of Tyrone"), (c. 1480-1559), ar an tiarnas Gaelach is mó agus is cumhachtaí in Éirinn. Sa bhliain 1541 thaisteal Ó Néill go Sasana chun géilleadh don rí Anraí VIII, mar chuid den pholasaí géilleadh agus athbhronnadh, ag an am céanna a cruthaíodh Ríocht na hÉireann.Bronnadh an teideal 'Iarla Thír Eoghain' air, ach chuir aighneas foréigneach comharbais as a phleananna chun an teideal agus na tailte a thabhairt chuig a chomharba roghnaithe Feardorcha (Béarla: "Matthew"), rud a d’fhág go raibh mac eile, Seán, in ann teacht chun cinn go buaiteach.
Tháinig a gharmhac Aodh Ó Néill i gcomharbacht air mar Iarla sa deireadh agus tháinig sé chun bheith ina cheannaire ar ríshliocht Uí Néill. Lean Aodh le comhghuaillíocht a sheanathar leis an gCoróin go dtí gur thit cumhacht na dtiarnaí Gaelacha i gCúige Uladh mar thoradh ar a cheannaireacht i gCogadh na Naoi mBliana agus Imeacht na nIarlaí ina dhiaidh sin.
Beathaisnéis.
Ba nhac le Conn Mór Ó Néill é mac Conn Bacach, Taoiseach Thír Eógain, agus an bhantiarna Eleanor Fitzgerald. Ba nhac é Conn Mór d'Anraí Ó Néill, Taoiseach Thír Eoghain. Ba é Eleanor Fitzgerald iníon Thomáis Mhic Mhuiris Mhic Gearailt, 7ú Iarla Chill Dara. Ba é Conn Bacach Ó Néill an chéad cheann de na Niallaigh a thug na Sasanaigh, ina n-iarrachtaí ar Éirinn a chur faoi chois sa 16ú haois, chun cinn mar cheannairí na nGael. Dúnmharaíodh a athair, taoiseach Thír Eoghain, sa bhliain 1493, ag a uncail (deartháir a athair).
Tofa ina 'Ó Néill'.
Toghadh Conn mar thaoiseach de ghéag Uí Néill Thír Eoghain (Cenél nEógain) c. 1519, tar éis bháis a uncail. Ag an am sin, d'fhonn an teideal 'Ó Néill' a ghlacadh, chiallaigh sé sin go rabhthas ag gabhail ceannais ar phobal uilig na Niallach. Nuair a cheapadh a dhuine muintearth, an t-Iarla Chill Dara, ina Fhear Ionaid an Rí sa bhliain 1524, d'aontaigh Ó Néill bheith ina chlaíomhsoire dó i searmanais stáit; ach gur ábhar pearsanta a bhí i leith a dhílseachta, agus cé go raibh sé réidh go leor chun dearbhú ó bhéal a thabhairt i dtaobh a chuid dhílseachta, níorbh fhéidir tabhair air gialla a thabhairt do na Fir Ionad níos déanaí ar aghaidh mar dhliteanas as a iompar.
Ionradh agus géilleadh.
Le heisreachtú an Iarla Chill Dara agus tar éis an reibiliúin, chuaigh sé i bpáirt lena ghaolta cleamhnais na Gearltaigh. D'fhéach comhghuaillíocht, dá ngairtear Léig na nGearaltach le hathghairma comharba thiarnas na nGeartach, gan cur isteach ón Rí Anraí VIII Shasana. Spreagadh an reibiliún leis an aidhm gur féidir fáil réidh leis an eaglais Phrotastúnach Shasana in Éirinn, sa mhéid is gur scríobh an Pápa Pól III go Conn go pearsanta, ag tabhairt "Rí dár Réimse in Éirinn" air, a ghriosú troid in éadanan Rí Anraí sa bhliain 1538.
Tar éis ionradh a dhéanamh ar Thír Eógain ag Sir Anthony St Leger, an Fear Ionaid, sa bhliain 1541, bhí Conn agus Léig na nGearaltach treascartha agus rinne sé géilleadh. Thug Conn ar láimh a mhac Feidhlimidh Caoch mar ghiall. D'fhreastail sé ar pharlaimint a tionóladh i mBaile Átha Troim, agus, ag trasnú go Sasana, chuaigh sé leis an bProtastúnachais, agus ghéill sé ag Greenwich d'Anraí VIII. Cheap Anraí é ina Iarla Thír Eoghain ar feadh a shaoil, agus thug sé airgead dó agus slabhra óir luachmhar. Rinne ríchomhairleoir de in Éirinn chomh maith, agus fuair sé deontas tailte laistigh denPháil ar a dtugtar Baile Ghrífín.
Cogadh cathartha.
Chuaigh an eachtra seo i bhfeidhm go mór in Éirinn, áit a raibh olc ar a chuid finíoch agus cleithiúnaithe roimh ghéilleadh 'Ó Néill' don rí Sasanach, agus roimh theideal Sasanach a ghlacadh.
Chaith an tIarla an chuid eile dá shaol ag déanamh iarracht a thionchar a chothabháil, agus trí achrann síor lena mhac níos óige, Seán, ag éirí as a idirbheart le Anraí VIII. Toisc, ní hamháin go raibh ainmniúchán Fheardorcha (Béarla: "Matthew")ina chomharba leis an teideal Barún Dhún Geanainn ag na Sasanaigh i gcoimhlint le gnás ársa na hÉireann 'tánaisteach', rud a d'fhostaigh 'dearbhfhine' chun rialacha dochta maidir le caidreamh díreach laistigh de 'phórlínte fireanna chun cáilíocht a rialáil i gcomhair insealbhaith an taoisigh, ach lena chois sin bhí go leor amhrais ag baint le maíomh Fheardorcha gur fhíormhac Chuinn é, ar an chuid is mó neamhdhlisteanach, agus an rud is measa fós go raibh sé uchtaithe agus roghnaithe roimh a chlann mhac féin ar mhaithe le a mháthair (sé sin, Alison Kelly "né" Roth.). Ba í Alison leannán luí is déanaí Chuinn agus d'admhaíodh go poiblí gurb é a fear céile, ghabha dhubh ó Dhún Dealgan, athair Fheardorcha, le sé bliana déag anuas, tar éis é a sheacht déag bliana roimhe sin. Ní raibh Seán sásta (Seán an Díomais), an mac dlisteanach is sine Chuinn, tar éis gur dhúnmharaíodh tacadóir de chuid Fheardorcha Feidhlimidh Caoch, géilleadh go huamhal le haon sáraithe ar a cheart comharbais. Níor chríochnaigh an t-aighneas fíochmhar, ina raibh tacaíocht láidir ag Feardorcha ó riarachán Chaisleán Bhaile Átha Cliath, go dtí gur dhúnmharaíodh Feardorcha ag gníomhairí Sheáin sa bhliain 1558.
Pósadh agus páistí.
Pósadh Conn faoi dhó, agus bhí go leor mac aige. Ba í an Bhantiarna Alice Nic Gearailt a chéad bhean chéile, iníon Gearóid Mór Mac Gearailt, an 8ú Iarla Chill Dara agus céad col ceathrar Chuinn. B'é a mhac aitheanta ná Feidhlimidh Caoch Ó Néill. Go luath sa bhliain 1542, maraíodh mac Uí Néill (Felim Caoch) le caitheamh amháin slea ag an ghallóglach Mac Domhnaill" de réir na hiontrála a thaifead a bhás in Annála na gCeithre Máistrí in Éirinn,díreach roimh ghéilleadh a athar don rí Anraí VIII. Bhí an dara bhean aige, Sorcha Ní Néill, iníon Aodha Óig Uí Néill, taoiseach iomráiteach Uí Néill Chlann Aodha Buí. Tá difríocht idir fhoinsí maidir le máthair Sheáin an Díomais, Roinnt á rá gurb é mac Chuinn agus Shorcha, agus cuid acu den tuairim gurb é mac Chuinn agus na bantiarna Alice Nic Gearailt é..
Bás.
D'éag Conn Bacach agus é in earr a shaoil sa bhliain 1559 agus bhí a thailte agus a theaghlach trí chéile in a dhaidh sin. Gaireadh 'Ó Néill' de Sheán san Tulach Óc, de réir an tsean-nóis. Chuir Sidney, an Fear Ionaid, ina choinne sin agus d'fiafraigh Seán de cad chuige. Dúirt Seán go raibh sé de cheart aige an teideal 'Ó Néill' do ghabháil chuige. Ní raibh focal le rá ag Sidney ina choinne sin; ná ag Eilís I Shasana í féin, agus chuir Seán litreacha séimhe chuici i Laidin ghá mholadh féin i leith is nach raibh fear ins na trí ríochtaí chomh humhal dí is bhí sé féin, agus ag gealladh dí go n-imreodh sé a anam lá ar bith ina seirbhís. chéile iar sin. Mada Muirisc bean Chonnachtach fá máthair dó; agus rug Meadhbh móirsheisear mac .i. na seacht Maine dOilill; agus is é Conall Cearnach ar mbeith n-a sheanóir i g-Cruachain do mharbh Oilill durchor do ghai: agus leanaid Ceithre Sheod

Sna Scéalta Miotaseolaíochta na nGael, insítear gur thóg na Tuatha Dé Danann ceithre sheod draíochta leo go hÉirinn, ó na ceithre chathracha oileánda Murias, Falias, Gorias agus Findias.
Téacsanna.
Faightear na ceithre seoda mar ábhar i dtrí téacsanna Meán-Ghaeilge ar a laghad:
Achoimre.
Sa chéad athleagan den LGÉ, deirtear go raibh na Tuatha Dé Danann ina gcónaí sna hoileán tuaisceartacha an domhain, áit a teagascadh iad sna healaíona draíochta sula ndeachaigh siad i scamaill dhorcha go Connachta in Éirinn. De réir an leagain seo, thóg siad trasna na mara leo ach amháin an "Lia Fáil".
I leagan amháin den LGÉ, sa CMT agus téacs amháin eile, rinneadh tuilleadh forbartha ar an scéal. Deir CMT agus LGÉ, bhí ceithre chathair "i n-insib tūascertachaib in domain", darb ainmneacha Falias, Gorias, Findias agus Murias. Luann an LBL na cathracha, ach is amhlaidh go bhfuil siad sa Chríoch Lochlann dar leis. Tháinig na Tuatha Dé Danann — de shliocht "Béothach" mac "Iarbonel" — i dtír anseo, agus ghlacadar chucu féin druideacht, fios, fáistine agus oilteacht draíochta. Ar gach oileán, bhí file ann a raibh oilteacht ar leith aige sna healaíona asarlaíochta.
Nuair a tháinig na Tuatha Dé go hÉirinn, deirtear gur thóg siad ceithre bhall draíochta leo ó na cathracha úd:
De réir A. C. L. Brown agus R. S. Loomis, is ionann sleá Lugh agus Lúin Chealtchair, a deirtear in "Togail Bruidne Dá Derga" gur aimsiódh i rith Cath Maighe Tuireadh é. Níl fiainise ann ámh sna foinsí liteartha a cheanglaíonn an dá ghaisce. Madog II ap Gruffydd

Prionsa Powys Fadog ab ea Madog II (nó Madog ap Gruffydd) (1269–1277).
Sinsir agus Oidhreacht.
Nuair a cailleadh Gruffydd Maelor II, athair Madog, tháinig sé i gcomharbacht air.
Comhaontas le Gwynedd.
Bhí sé ina chomhguaillí le Llywelyn ap Gruffudd, prionsa Gwynedd agus an Bhreatain Bheag go léir, le linn tréimhse tar éis Chonradh Montgomery.
Bás i gCath.
Cailleadh é ag cosaint a chuid thailte in aghaidh ionradh Shasanach sa bhliain 1277, agus tháinig a dhéarthair níos óige, Gruffydd, i gcomharbacht air.
Adhlacadh.
Is dócha gur adhlacadh é ag Mainistir Valle Crucis, ar a raibh sé ina phatrún. Do bhádar Fir Midhe ag fiafraighe tuarusgabhála chatha Chluana Tarbh do Mhaol Sheachlainn. Ní h-urusa sin dinnsin nó daithris, ar sé, acht muna d-tíosadh aingeal Dé do nimh da innsin: óir do chuamair-ne, ar sé, & do chuireamar gort treabhtha & cladh eadrainn & iad, & an ghaoth earraigh thairibh chugainn: & ní faide nó feadh leath-uaire do bhámar annsin, an tan nach d-tiubhradh neach don dá chath aithne ar a chéile, gé go madh é a athair nó a dhearbhráthair ba chomhfhogus dó, muna d-tugadh ara ghuth nó a fhios do bheith aige roimhe sin an t-ionadh i n-a m-biadh, ar n-a líonadh idir aghaidh & cheann & fholt & éadach do bhraonghoil na fola for-dheirge tháinig chugainn; & go madh eanghnamh dob áil dúinn do dhéanamh, ní fhéadfamaois; óir do ceangladh ar n-airm ós ar g-ceannaibh do na foltaibh fada fionnbhuidhe do-ráinig chugainn, arna d-teasgadh darmaibh an chatha, gur bho leath monair dhúinn bheith ag réidhiughadh ar n-arm & ar g-crannghoile ó chéile; & is beag ai ar mhó deangnamh O Domnaill, .i. Aodh Ruadh mac Neill Ghairbh do dol sluagh i t-Trian Congail isin f-foghmar do sonnradh. Creacha móra & airccthe aidhbhle do denamh do isin iar ndilinn cusin n-aimsir sin a mbúi feisne. Isbert iarom in ri ara n-innisiodh dó ni dona scelaibh scoitegda1) sin, ar ropdar mebhra laiss iat. Isbert som frisin ri[g]: Dogóa-si2) ol se, do togha do primsceluiph Erenn ocus cidh be scel dibh dogóa3) adfiassar-sa duit. Isbert in righ frissium in tiuphrad4) a rogha ndo. Dober em ol eisidhe, acht5) tuirim-si dun anmanna na6) sceul sin at mebra lat, co feasamar7) iar siuidhiu cid scel dibh dogoafam8) do faisneis duin. Gofraid Mac Meic Arailt

Ba rialtóir Gall-Ghaelach é Gofraid Mac Meic Arailt nó Gofraid Méranech ("Béarla: Godred Crovan") ar Bhaile Átha Cliath, agus bhí sé ina Rí Inse Ghall agus Mhanann freisin, sa dara leath den 11ú haois. Féadfaidh go gciallaíonn an buafhocal 'Crovan' "lámh bhán" (Meán-Ghaeilge:"crobh bhan").
Sinsearacht agus luathshaol.
Thug fógra báis in Annála Tigernach "Gofraid mac meic Araltdó" mar ainm ar an Rí. Mar thoradh air sin, tá sé molta gur mac, nó nia é Gofraid, don rí Gall-Ghaelachan Ímar mac Arailt ("nó Ivar Haraldsson") a bhí i mbun Baile Átha Cliath sna blianta ó 1038 go dtí 1046, agus go raibh sé ina nia don Rí Sitric ("Sigtrygg Silkbeard") agus ina gharmhac do Amlaíb Mac Sitric nó Amlaib Cuarán ("Óláfr Sigtryggsson"). Tugann Annála Mhanann (Laidin: "Chronica Regum Manniæ et Insularum") le fios gur tháinig sé slán ó Chath Dhroichead Stamford sa bhliain 1066 agus gur theith sé in éineacht le Godred Sigtryggsson, a bhí ag an am sin ina Rí Inse Ghall agus Mhanann.
Tá taifid sna hAnnála Éireannacha go raibh Gofraid faoi ghéillsine Rí Bhaile Átha Cliath, Murchad Mac Diarmata.
Fuair Godred Sigtryggsson agus Murchad araon bás sa bhliain 1070, agus chuaigh riail Oileán Mhanann ar aghaidh chuig Fingal mac Godred. Iomthúsa na druinge oile do mhacaibh Míleadh tángadar i dtír i n-Innbhear Scéine, mar atá Éibhear go n-a fhuirinn féin do chabhlach. I san gcath so do beanadh a lámh do Nuadha Airgeadlámh, go raibhe ag a léigheas seacht mbliadhna, gur cuireadh lámh n-airgid air, gonadh de ro hainmnigheadh Nuadha Airgeadlámh dhe. Gilla Coluim m Gillai Crist m Éicnig m Dalaig m h-Uidir m Cernaig m Lugain m Irgalaig m Feichind m Cormaic m Fhergusa m Aeda m Corpri Daim Argait m Echdach m Crimthainn Leith. Agus ar teagmáil do na tromsluaghaib dá céle san cathírghail sin tucatar caithem ar a cráisechaib nó gur crannbrisetar tré comthendadh na curadh i certaghaidh a céle gan camsduaghad, co nár fuilngedar na ruadcrainn in róéigen gan rianblaghadh, gurra batar ina lesgailtech fliuchderg ar na láithrechaib. agus do bernbrisetar gach cloidhem ó corrdéis gu crosdornchor ar clogad cendaib a céli gan chaigill, co rabatar na nírnadaib ainmecha adbalcréchtacha ar comtelgadh a corrgeindead, || agus ar camlúbadh a croseltadh, agus ar legadh a leabardéd, agus ar ndians[c] oltadh a ndernand. do cuadar na flaithchuraidh gu fíchcuimnech ar bfalm ughadh a bfaighen, agus do léigetar deithbeir bunaid na deg láithrech ar a ndegdáinib in uair sin isin cathláithir; gur scáiledar a lúirecha leabartrebraid, gurab ina codcandaib arna camcomraind do tinóilte na tromlúirecha gar beg taréis in catha, agus gur cnestaoibtesgaid a cotúin cimasuaine craebderga corcardathacha; uair gér geal ag techt isin troméigen, ro bo corcra gach cotún rena clódimpódh, uair ní táinigh agus a fhírimad faidb bud étarbaighi re himad a nesbadchrécht, muna beith díth a dáine dá degfóirightin. 905] Atcluintea isin aidhchi acco fogurnuall na stocc, tulguba 906] na sgiath, fidren na foga, glonnbemneach na claideb, geoin na 907] cath ic comruc, & ni faicthea cid do gnídh inni sin. Cú Dulig m Cerbaill m Con Bladma m Con Allaid. m Fidallaid m Duind m Dubgillai m Mael Fhinne m Riacain m Cinaeda m Mugroin m Oengusa m Flaind Da Congal. Cía las torcuir Cuála cain.i. la Túatha Dé Danann, .i. la Crimthann Scíathbél. ocus Brego a degbráthair?.i. éc atbath Bregho i mBregmaigh. Cathal Maenmaighe

Naoú rí déag Rí Uí Mhaine ba ea Cathal Mheánmhaigh (Meán-Ghaeilge Cathal Maenmaighe) (bás 745).
Is dócha gur ainmníodh Cathal as Tríocha Mheánmhaigh.
Le linn a réimis, tharla na heachtraí a leanas i gcúige Chonnacht agus i nÉirinn: Cath Jengland

Troideadh Cath Jengland (ar a dtugtar freisin Jengland-Beslé, Beslé, nó Grand Fougeray) ar an 22 Lúnasa 851, idir arm Francach Shéarlais Mhaoil agus arm Briotánach Erispoe, Diúc na Briotáine. Bhain na Briotánaigh an bua amach, agus as sin síníodh Conradh Angers i Meán Fómhair 851, a chinntigh neamhspleáchas na Briotáine. Cath mór eter Máel Sechnaill & mc. Amlaib & ár n-Gall im Regnall m. Ímair oc Temraich, .i. fé ille & fé innund. Téid iomorro an draoi da chasaoid sin ré Niall, agus iarrais air teacht do dhíoghail a mhic ar Laighnibh; agus ré greasacht an druadh tig Niall tromshluagh tairpeach dairgean Laighean; agus ar rochtain Laighean dóibh, ní ghéabhadh an draoi ó Niall cumhaidh ná ceathra do ghabháil Morshluaighedh do dhenum do Aedh h-Ua Neill i Connachtu le macaibh Ruaidhri h-Ui Conchubuir & le toghairm Shil Muiredhaich uile, acht Mac Diarmata amhain, idon, Cormac mac Tomaltaigh, co n-dechaidh ar fut Connacht budhes co fedhaibh Atha Luain, Page of 2 nd edition: 140 Page of edition: 86 Line: 1609 Macc Ercae macc Draigin qui hi Cill Róe Móre est hi crích he; & innisid dhoibh in Tain fon n-innus sin; & is e do scribh uadha hi .i. Ciaran Cluana, & is e loc in roscribh hi, for seichid na huidhre. Bai Ferghus oc Bhí an cabhlach Lochlannach a tháinig os comhair Ethelred i 991 níos mó ná aon chabhlach ó aimsir Guthrum céad bliain ó shin. Colla mac Taidhg Uí Cheallaigh adbar tighearna Ua Maine, Maoileachlainn mac Maghnasa Mec Domhnaill O Meachair taoiseach Oacute; c-Cairín, & Mac Aedhagain Urmumhan saoí i f-feinechus, iatt-sidhe uile do écc. Tigernan m Dondchada m Domnaill m Ualgairg m Neill m Airt m Aeda m Fhergail(e) m Ruairc m Thigernain m Sellachain m Cernaig m Duib Dothra m Dunchada m Baíthini m Crimthaind m Scanlain m Aeda Find m Fhergna m Fhergusa m Eogain Sreim ut supra. Conchobar Maenmaige Ua Conchobair

Rí na gConnacht ba ea Chonchúr Meánmhaighe Ó Conchúir (Meán-Ghaeilge Conchobar Maenmaige Ua Conchobair). Ruairí Ó Conchúir, Ardrí na hÉireann, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 1183 go dtí 1189. Ceannaire míleata ba ea é agus sheas sé in aghaidh ionradh na Normannach ar Éirinn.
Luathshaol.
Rugadh a bhuafhocal do Chonchúr as a cheantar altramais, Tríocha Mheánmhaighe. An mac is sine as ochtar le Ruairí ba ea Chonchúr, de réir dealraimh.
Feictear Conchúr don chéad uair sna hannála sa bhliain 1163 agus a athair cheana ina rí Chonnacht. Agus an rídhamhna, Niall mac Muircheartaigh Ó Lochlainn, mac an Ardrí, ar coinnmheadh in Uíbh Mhaine, trí fheall agus meabhail maraíodh 'uile' ag Conchúr Ó Ceallaigh agus Concobhar Maonmhaighe. Gabhadh Niall ámh, agus tugadh shán chuid a thigh.
Cogaidh Normannacha agus Éireannacha.
Feictear Conchúr ansin i nAnnála Uladh sa bhliain 1174:
Insítear i nAnnála na gCeithre Máistrí go raibh Conchúr ann ar ndóigh ag Cath na gConchúr, ainmnithe as féin agus Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh, i nUíbh Mhaine sa bhliain 1180.
Sa bhliain 1184, maraíodh rí na Mí, Art Ó Maoil Seachlainn, go freagrach ag Diarmaid mac Toirrdhealbhaigh Ó Briain, faoi threoir na Gall. Bhíodh clann Uí Mhaoil Seachlainn tacaithe ag Ruairí he had annexed the lands to Connacht, agus thug Chonchúr tacú le chomharba Airt, Maol Seachlainn Beag. Rinne na fir úd amais ar caisleáin na nGall, agus maraíodh go léir acu.
Sa bhliain 1185, tharla cogadh cathartha idir Ruairí agus triúr rídhamhnaí na gConnacht Ruairí, eatarthu féin. Mac le Conchúr, Cathal Carrach, ba ea duine amháin acu, agus Conchúr mac Cormaic Ó Conchúir agus Cathal Crobhdhearg Ó Conchúir an bheirt eile. Cé go ndearnadh Ruairí agus a mhac suíocháin leis na rídhamhnaí, is amhlaidh de réir eachtraí na bliana bhliain dár gcionn go raibh Conchúr cailleadh na foighne lena athair.
Le chéile arís, dhóigh Conchúr agus Cathal Carrach Cill Dalua i dTuamhain, maraon cillí eile agus tithe, agus thugadar seoda agus meoin an cheantair leo. San eachtra seo, bhí comhghuaillithe Normannacha ag Conchúr, a tháinig chomh fada is as Ros Comáin, agus thug Ruairí trí mhíle bó dóibh mar chúiteamh.
Rí na gConnacht.
Faoi dheireadh sa bhliain 1186, tharla cogadh idir athair agus mac, agus "Connachtaigh do mhilleadh etorra". Cuireadh an ruaig ar Ruairí chuig an Mumhain, ach sa deireadh, a bhuí le comhairle Shíol Muireadhaigh, tugadh cead do Ruairí filleadh abhaile agus bronnadh tríocha céad d'fhearann air.
Láithreach bonn, thosaigh Conchúr a riail a dhainiú, agus mharaigh sé Murchadh Ó Ceallaigh. An bhliain dár gcionn, chuaigh ar ais go dtí cúige Laigean le Maol Seachnaill Beag Ó Maoil Seachlainn, agus dhóigh sé caisleán Chill Áir, "co na terna sgeolanga uatha gan marbhadh" (nár théarnaigh/éalaigh scéalaí uatha gan mharú).
Dhá bhliain i ndiaidh sin, rinne John de Courcy ("Iohn Do Cuirt") ionsaí ar na Chonnachta, i dteannta le Conchúr mac Cormaic. Ghríosaigh Conchúr taoisigh na gConnacht, agus tháinig a chol ceathrar, Domhnall Mór Ó Briain, rí Thuamhan, chun cuidiú leis. Ní raibh na Normannach in ann fanacht in aon áit amháin, "uair na ro leiccsiott Connachtaigh nias sia dia t-tír iad" (óir nach ligfeadh na Connachta níos sia trína dtír iad).
Agus na Gaill camptha ag Baile Easa Dara, chruinnigh rí Thír Chonaill a airm chun cosc a chur orthu éalú ó thuaidh. Bhí na Gaill ag cúlú thar an gAn Corrshliabh, nuair "Do-beartsad Connachtaigh &amp; Fir Mumhan ammus forra. Marbhaid sochaidhe mhóir dhibh. Fáccbhaid na Goill an tir ar eccin" (rinne na Connachta agus fir Mumhan amas/ionsaí orthu. Maraíodh sochaí mhór díobh. D'fhág na Gaill an tír ansin).
Dúnmharú.
Ní raibh Conchúr in ann tairbhe a bhaint as an eachtra seo out gur maraíodh é i gClann Chonnmhaigh sa bhliain 1189 Tugtar an teideal "airdri Connacht eittir Gallaibh &amp; Ghaoidealaibh", do ina thásc. Ba iad na marfóirí ná Maghnus mac Flainn Ó Fiannachta, Aodh mac Briain (a chol ceathar), Muircheartach mac Cathail mhic Diarmada agus Giolla na Naomh Ó Maoilmhichíl desna Tuatha. Deirtear gurbh iad siúd "druing dia mhuintir fein &amp; dia oirecht."
Chomharbaí agus muintir.
Tháinig Ruairí ar ais i gcoróin, cé acu le seal gairid. D'éirigh sé ansin ina mhanach ag Conga. Maraíodh Conchúr mac Cormaic ag Cathal Carrach níos déanaí sa bhliain úd, mar dhíoltas ar bhád a athar.
Rinneadh rí Chonnacht de Chathal, cé go bhfreasúra, roimh a bhás sa bhliain 1202. Ba é uncail Chonchúir, Cathal Crobhdhearg, a tháinig chun cinn i ndeireadh na dála.
Seo a leanas páistí Chonchúir eile:
Craobh Ghinealaigh.
Toirdelbach
|______________
| |
Ruaidhri Cathal Crobdearg
|______________________________________________
| | | |
Conchobar Toirdhealbhach Aodh Diarmait
|______________________________________________________________ Irisleabhar na Gaedhilge8 Eachtra Lomnochtáin an t-Sléibhe Riffe. Eachtra Lomnochtáin an t-Sléibhe Riffe.Connradh na GaedhilgeFeabhra, 1898 Irish
Aon de laethibh da raibh Fionn mac Cumhaill agus maithe agus mór-uaisle na Féinne mar aon leis, ag amharc ar chuan leathan-mhór lán-aoibhinn Luimnighe, agus is é fath fa dtáinig ann an lá sain, fíos agus ais- ling do chonnaic Fionn an oidhche roimhe sin, .i. go dtiocfadh oill-phiast mhara i dtír ann agus go sloigfeadh dhá dtrian na cathrach ina craos. A haithle na haislinge sin do dhúisigh Fionn as a chodladh, agus do smaoinigh gurab eachtrannach nó allmhurach do thiocfadh i dtír ann.
2. Iomthúsa Fhinn, téid ar n-a bhárach d'ionn- saighe Luimnighe chum gléas coimeádta do chur ar an gcuan agus ar chathair Luimnighe ar- cheanna, agus do chuir tionól agus tiomsughadh ar mhaithibh Mumhan; agus iar dteacht i láthair dóibh, téid i ndáil chomhairle, agus is í comhairle do críochuigheadh leó, naonbhar do mhaithibh agus do mhór-uaislibh na Féine do chur ag cumhdach an chuain go cionn coicthighis, agus i gcionn na ré agus na haimsire sin a gcoimh- líon eile do chur ina n-áit, agus leanmhaint de'n ordughadh sin go cionn bliadhna, go n-im- theochadh brígh na haislinge sin mar budh ghnáthach; agus ag seo annmanna an naonbhair laoch do fágadh ag coimeád an chuain an tan sain — Goll glan-bhéimeannach mac Mórna, Garbh garbh-fholtach mac Mórna, Osgar an-ghlonnach mac Oisín, Diarmaid déid-gheal dreach-sholais Ó Duibhne, Glas mac Aoin- chearda Béarra, Faolán feardha mac Fhinn, Liagán luaimneach ó Luachair Dheaghaidh, Art óg mac Mórna, agus fear millte agus mór- bhuaidheartha gacha cuideachtan, .i. Conán maol mallachtach mac Mórna.
3. Cidh tracht, ceileabhraid féin agus Fionn dá chéile, agus chuaidh Goll agus a chuideachta ag clacadh aeir an chuain chubhar-bháin; ar mbeith ag taisteal an chuain dóibh, do chonn cadar an barc beannach chuca gach ndíreach, agus níor stadadh léi de'n ruathar sain gur ghabh caladh-phort os a gcomhair; agus an tan do shíleadar iomad curadh agus caith-mhíleadh d theacht aisti, ní fhacadar acht aon óglach budh mó uamhan agus urghráin d'fhearaibh na cruinne; óir is amhlaidh bhí an t-óglach sain, níor bh'aoirde seól-chrann luinge lán-mhóire 'ná gach lurga leis, agus níor chaoile lurga caorch 'ná gach lurga cruadh-chuisleannach dhíobh, agus níor leithne béal báid ná beag-luinge 'ná an dá spáig leathna do bhí ar an dá lom- lurgain do bhí fá'n óglach sain, agus níor mhó maoilinn mhao-chnuic 'ná an ceann cluas- lom do bhí air, agus an béal do bhí air lán d'fhiacaibh fada bun-órdha; agus do thriall chuca fá'n dtoichim sin, agus gé gur ghearr uatha é, is fada do bhí sé ag teacht dá n-ionnsaighe le truimeacht a chinn agus an- bhfainne a chos, agus iar dteacht ina láthair do chrom a cheann agus d'fheac a ghlún agus do chlaon a cholann, agus do bheannuigh tré n-a dhéithibh adhartha dhóibh mar a ngcéadna.
4. Do labhair Goll agus is é ro ráidh, "Cia thu, nó cá hainm atá ort, a fhir mhóir? nó ciat thu féin d'fholaibh uaisle nó anuaisle an domhain? Óir is umhain anaithnid linn do dhealbh agus do dhéanamh, óir ní fhacamar t'inneall ná t'eagosg ag teach do'n tír-se riamh, agus níor shíleamar do leithéid do bheith ar dhruim talmhan."
5. "Ní ar olc leat-sa tháinig mé do'n tír-se, a rígh-mhílidh," ar sé, "acht ar mhaith leat féin agus le Fiannaibh Éireann uile, óir is ionmhain liom Fianna glan-áille Gaedheal, acht go háirithe tusa agus clann t'athar, do bhrígh go raibh mé bliadhain agus trí fichid ag iomchar sgéithe agus claidhimh dod' shean-athair, agus a chomhfad eile dod' athair, agus fuaras ór agus ionnmhas, seóide maoine agus mór-shaidhbhreas uatha, agus atá mo dhóithin do gach uile mhaitheas shaoghalta agam anois, agus mé féin agus mo bhain-chéile ar gcaitheamh deiridh ár n-aoise agus ár n-aimsire, agus gan do chloinn ná
de shliocht beó againn acht aon inghean, agus go bhfuil an inghean sain ar mhnáibh áille an domhain, agus is é is mian liom anois tusa agus a bhfuil it'fhochair annso d'Fhiannaibh Éireann a thabhairt liom do'n árus chomhnuighthe ina bhfuilim, óir ní cian ó'n gcuan so é, agus gach ór agus gach ionnmhas dá bhfuil agam mar aon lem' inghin a thabhairt do dhuine éigin d'uais- libh na Féinne, agus mo dhithin a bheith agam féin da n-éis, agus dom' dhoigh ní'l rí ná flaith 'san domhan nach bhfuil a dhíol do mhnaoi agus do spré ionnta, agus i n-oileán mara bhím, agus is mé féin is triath agus is tighearna air.
6. "Agus is amhlaidh thárla dham an t-oiléan sain d'fhagháil, an tan do bhí t'athair agus drong d'Fhiannaibh Éireann maille leis ag gabháil ceannuis na gcríoch agus ag tabhairt iarthair an domhain fa smacht agus fá áird-chíos d'fhearaibh Éireann, agus ag filleadh dhúinn a-bhaile, d'éis an árid-chíosa sain a thabhach go mbuadh-chosgar, thárla sinn 'san oileán i mbím-se, agus do chomhnuigheamar tamall ann do chur sgíosa agus anró dhínn, óir do thaitnigh aer na háite linn. Agus is í comhairle do chríochnuigheadh linn, mise d'fhágáil ag coimeád na háite sin, maill leis an ionn- mhas do thugamar as críochaibh imchiana an domhain d'fhágáil i dtaisge agam fád' chomhair-se, a Ghuill, nó go dtiocfadh aois agus oribheart duit, óir ní rabhais acht i n-aois do thrí mbliadhan an tan sain; agus níor bh'fhada d'éis teacht' i nÉirinn dot' athair go bhfuair sé bás, agus d'éirigh imreasán idir mhaithibh Chonnacht timcheall ceannais na críche, go ndeachaidh áitreabh an oileáin as a gcuimhne, agus d'fhan agam-sa ó shin ale."
7. Annsain do labhair Diarmaid Ó Duibhne agus is é adubhairt, "An í sin dealbh agus déanamh do bhí ort an uair sin? óir is iongnadh liom triath nó tighearna 'san domhan a thabhairt tuillmhe nó tuarastail dod' leithéid d'ainmhidhe anchumtha, agus go háirithe rí Chonnacht aga raibh iomad curadh agus caith- mhíleadh ar a chumas fein, agus fós is iongnadh liom seóide ná maoin, inis ná oileán 'san domhan d'fhágáil ar chumas aon duine amháin, agus go háirithe ifreannach diablaidhe mar thusa, agus sílim, má tá an inghean mar dobheir tú tuaraig uirri, nach tusa a hathair ná do mhach-samhla d'ainmhidhe."
8. "Ná habair sin a mhic Uí Dhuibhne," ar Conán, "óir níor bh'fhéidir aon duine ins an saoghal so do thogha dob'fhearr dho dhá choimeád 'ná é, óir ní bheadh aige acht seasamh i radharc an chuain, agus ní'l cabhlach ar bith do chífeadh é nach rachadh le gealtaidheacht, le sgeimhleadh agus le sgannradh roimh; acht i gcás sgéithe d'iomchar dom athair-se na dom' shean-athair, ní dhearna, agus fós níor chuir a chos ar thalamh na hÉireann riamh gur andiu. Gidheadh rachad-sa do'n luing, agus má tá an t-oileán mar dobheir sé teist air, ata cuid dá chomharthaidhibh 'san luin."
9. Níor chuir an t-athach suim 'san bhfear maol, acht d'fhreagair Diarmaid, agus adu- bhairt, "Ní hamhlaidh tá, a Dhiarmaid," ar sé, "óir ní hí sin dealbh ná déanamh do bhí orm-sa an uair sin, agus ní mó fágaidh im' aonar 'san oileán mé, óir do fágadh naon- bhar de ghliadhairidhibh glan-ghairgidheacha gnímh-éachtacha im' fhocharir ann, agus fós do bhí mé féin óg álainn il-dealbhach an tan sain, agus gail gaisgeadh agus gníomhacht ionnam, gidheadh níor thárla bean ag ao duine de''n deich- neabhar acht agam-sa, agus is í comhairle rinneadar eatorra sein feall a dhéanamh orm-sa agus an bhean a bheith aca féin.
10. "Do críochnuigheadh an chomhairle sin leó agus do cheapadar oidhche áirithe chum báis d'imirt orm-sa agus is é gléas báis do chuireadar orm, ionnus nach gráinfeadh an bhean iad trém' bhás, .i. luibhe agus lusa nimhe fuaradar 'san oileán d'ullmhughadh dham, dobhéarfadh mo bhá amhail gur bás do tháimh do-gheóbhainn. Do rinneadh amhlaidh sin agus d'fhágadar an deoch nimhe ar shlighe a hólta agam 'san gcorn as ar ghnáthach liom deoch d'ól ar ndul a chodladh dham.
11. "Do bhí an orn líonta ar thaobh na leaptha 'san oidhche agus ibhim deoch as, agus ráinig
dom mhnaoi gur ghabh rabhartas tarta í; agus d'iarr an corn orm-sa, go n-ibheadh deoch as, agus thugas-sa sain di. Cidh trácht, iar n-ól na dighe dhúinn do chuaid ár gciall agus ár gcéadfaidh uainn, ár neart agus ár mbrígh, agus thuiteamar araon i dtaisibh agus i dtáimh-néa- laibh báis agus buan-oidhidh; agus iar dteacht na maidne, tháinig drong aca isteach d'fhéachain an rabhas-sa marbh, nó cionnus do bhí foidhidne na mná d'éis mo bháis, agus is amhlaidh fuaradar sinn araon marbh. Téid gus an muintir eile agus innsid sin doibh.
12. "Gabhaid annsin ag aithbhearadh a chéile tre bhás na mná, agus tré feall do dhéanamh orm-sa agus gan an bhean a bheith aca dá bharr. Tháinig de sin gur ghabhadar ag tuargain a chéile gur chomh-thuiteadar uile bonn le bonn ar an láthair sin, agus ní raibhneach fir ná mná beó 'san oileán acht an inghean atá agam- sa do bhí i gcionn a cúig mbliadhan, agus mis agus mo bhean do bhí i riocht buain-éaga báis. Cidh trácht, do bhámar trí lá ar an ordughadh sain, agus an inghean ag truaigh-éigheamh os ar gcionn, agus i gcionn na ré sin tháinig moth- ughadh anma ionnain agus luadhaill bheó inár mballaibh, agus do thug an inghean biadh agus deoch chugainn agus tháinig an riocht so orainn agus atámaoid amhlaidh ó shin ale."
13. "Maiseadh," ar Diarmaid, "cionnus do gheibh sibh biadh nó deoch agus gan 'san oileán acht tú féin agus do bhean agus t'inghean?" "Atá de mhéid toradh agus tábhacht an oileáin dá mbeidís fir Éireann ann go bhfuighdís a ndóithin bídh agus dighe ann," ar an t-athach. "Gidh maith a n-abair tú," ar Diarmaid, "ní mholaim féin dul ar th'ionntaoibh, ná "do bhiadh ná do dheoch a bhlas, óir ní mheasaim gur duine cóir thu, agus is í mo thuairim gur tú fáth na haislinge do taisbéanadh tim- cheall an chuain seo .i. oillphiast adhuathmhar, óir ní hinneall duine atá ort."
14. Dála Chonáin do chuaidh d'ionnsaighe na luinge, agus ar rochtain ann do, d'éirigh do léim lúthmhar lánéadtruim d'urlannaibh a shleagh agus do chrannaibh a chraoiseach, gur ghabh leithead a dhá bhonn d'urlár na luinge agus téid síos innti, agus dob' álainn le n-a fheicsin í, agus do bhí innti iomad do liagaibh lán-tsoillseacha, agus do chlochaibh uaisle Tíre na n-Inbhear n-Órdha, agus nídh dob'annsa le Conán 'ná iad sain uile, mórán do bhiadhaibh saora so-chaithmhe agus do dheochaibh so-bhlasta so-óla, agus do ghabh ag tiomsughadh agus ag tachar gacha deigh-bhídh dá bhfaca ann fa n-a dhícheall, agus ar mbeith dho sáthach d'éirigh ar chorr tosaigh na luinge agus do sgairt agus do liúgh ar Dhiar- maid ar Osgar agus ar Gholl agus ar chách uile, dá rádh leó teacht do'n luing, agus nach rabha- dar i n-aon áit riamh dob' aoibhne, agus muna dtiocfaidís go rachadh féin do'n tír ó dtáinig an long sain, agus nár bh'fhearr leis nídh dá dtiocfadh dhe 'ná olc agus imreasán.
15. D'éirigheadar an drong deagh-laoch sain agus do thrialladar chum na luinge, agus Diar- maid Ó Duibhne ag toirmeasg an turais sin ortha, acht níor ghabhadar-san uaidh é, acht triall rompa; agus iar ndul isteach dóibh'san luing, dob' iongnadh leó an mhóir-éadáil do fuaradar innti agus feabhas an bhídh agus na dighe fuaradar rompa ann. Do chaitheadar a leór-dhóithin do nua gach bídh agus do shean gach dighe, agus do labhair Diarmaid agus is é adubhairt, "Gidh carthanach tusa linn, a óglaich, ní bhfuaramar fios th'anma uait fós, ar son an chuiridh seo a thabhairt dúinn."
16. "Lomnochtán an tSléibhe Rinne is ainm dam," ar sé, "agus ó chríochaibh áille na hAfraice dham." "Dar mo chubhais," ar Diarmaid, "Is beag d'ár gcaraid-ne is na críochaibh sin, óir is minic a thugamar ár agus easbaidh orra, agus loisgeamar a ndúnta agus a ndeagh-bhailte, agus is iongnadh liom aon a theacht ón slios sain le sochar ná maitheas dúinn." Annsain thug Lomnachtán grian agus éasga, muir agus tír, i gcoraigheacht agus i slán- aigheacht gur bh'fhíor gach ndubhairt.
17. A haithle na mbriathar sain do thógadar na seolta saidhbhre ró-áille, agus do bhíodar ag taisteal na mara ró-anfaidh go ceann naoi lá, agus i gcionn na ré sin do chonnacadar tír thaitneamhach agus fosgadh álainn oileán ar a gcomhair; agus téid i dtír ann, acht Conán d'fhan 'san luing, óir níor bh'áil leis an biadh agus an deoch shár-mhaith do bhí innti d'fhágáil gan chaitheamh, agus adubhairt nach fágfadh an long coidhche go n-íosadh agus go n-ólfadh a raibh de bhiadh agus do dheoch innti; agus tar éis a chuirp a líonadh, do thuit i dtoirchim suain agus síor-chodlata. Adubairt M Aodócc lea ghiolla: Léicc uáit na h-eichar sé, gibe leth rachait féin. Ro ghluaisettar na h-eich gusin aird túaidh an tan-sin; & ar t-techt doibh go Loch n-Deirg-derc, do-cuatar na h-eich do chosaibh tiormaibh tríd, amhail budh talamh tirim, no conair coimhréidh, no beith aca isin úair-sin. Iar f-fágbail an locha doibh, tárlattar días d feraibh doibh ar a c-cionn isin conair. Fiarfaighis M Aodhócc eolus na slighedh {folio 189a} díorgha diobh go Cill Meic Duach, óir as innte bói Guaire Aidhne i n-eslainte an uair-sin. Adubairt duine dibh, nach raibhe slighe maith rompa. Adubairt an dara fer: Masa Coccadh mór etir Ua Neill .i. Conn mac Enri, & Ua Domnaill .i. Aodh Ruadh, & dioghbala móra do denamh etorra. adéaram n-ar ndiaidh. Mar do orduigh Oilill dó gan páirt Neimhidh mic Sraibhghinn do ghabháil i gcoinne Eoghain mic Oiliolla a bhráthar féin agus na dtrí g-Cairbre; agus ionnus gurab móide do tuigfidhe fáth ionnarbtha Mic Con cuirfead síos annso an ní da dtáinig Mac Con do thathfann a h-Éirinn, mar atá tuitim Aingcéil mic Deighill do bhí i bhfochair Neimhidh mic Sraibhghinn, agus is leis do marbhadh Conaire mac Mogha Lámha ag cosnamh Is ann sin ro fiarfaig in Clárach: créd toisc na haimide úd. atá, ar a fer comagaillme, go dobrónach geránach guthainmín ag dénam míchelmaine is drochfáistine dúinne don turas so; agus is dóchaide dúinn gach sonas do beith inár gcomlenmain a tecmáil orrainn, ar sé, óir aithnigmid gurab ar maithe le cloinn Toirdelb aig táinic sí do tairmiosc na tosca so orrainn. Ba de thoradh teagmhála leis na Proinsiasaigh Ó hÍcí agus Maitiú Mac Mathúna a tharla sin; bhí Mac Mathúna ina chaomhnóir ar mhainistir na hInse agus thug sé cúnamh airgid dó leabhar gramadaí a fhoilsiú, agus réitigh an bealach go dtí Lováin dó. Roibeat a Briuis, ri Alban, do thecht a n-Erinn maille re galloglachaibh imdhaibh i furtacht Edubaird, a brathar fein, do dhichur Gall a h-Erinn. In t-Iarla (idon, Ricard a Burc, idon, an t-Iarla Ruadh) do ghabail do Mac Gerailt & buaidhredh Erenn uile do thecht trid an gabhail sin. Sloghadh la mac Uga de Laci co ní do Ghallaibh na Midhe i n-Ulltaibh, co ro-dichuiredur Sheoan do Chuirt a h-Ulltaibh. Do ghabh Fiachaidh Fíonscothach mac Séadna mic Airt mic Airtre mic Eibric mic Éibhir mic Ír mic Míleadh Easpáinne ríoghacht Éireann fiche bliadhan. Agus is uime do gairthí Fiachaidh Fíonscothach de .i. scotha fíona do bhíodh ré n-a linn i n-Éirinn go bhfáiscthí i gcornaibh iad; agus do marbhadh an Fiachaidh-se lé Muineamhón mac Cais Chlothaigh. Tá Cluain Ghrífín suite ar na tailte de Bhaile Dúill. Ba é chuid de chonair mhóra de thalamh feirme, uaireanta ar a dtugtar an t-ainm Gráinseach an Bhaile Dúill. Is i gcuimhne ar an séipéal beag seo atá an t-ainm Mainistir na Gráinsí a dtugtar ar. Sa bhliain 1166, sannadh na tailte do Phríoireacht Naomh Uile. Tógadh Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath níos déanaí ar shuíomh a bhí ina úinéireacht ag Diarmait Mac Murchada, Rí Laighen.[20] Otcondaic in Clárach a crích arna cimasfhuaighéal, do seol i Saxanaib d'agallaim a carat isna críchaib sin agus d'órdughad a ferandais, agus do techt arís ina ruathar tindenuis gu Tuadhmu main. Fionn agus Gráinne

Scéal gearr na Fiannaíochta is amhlaidh as Meán-Ghaeilge is ea Finn agus Gráinne, faoi Fhionn mac Cumhaill agus a thochmharc agus ar deireadh colscaradh ó Ghráinne, iníon rí Chormac mhic Airt.
Dáta agus bunús.
Caomhnaítear an téacs ach amháin sa Leabhar Mór Leacáin (ARÉ), ff. 181a, 2. Cé go bhfuil nua-litriú ann, meastar go bhfuil an buntéacs i bhfad níos sine ná ré a tiomsaithe sa 14ú/15ú haois. Mhol Kuno Meyer gur scríobhadh an téacs sa 10ú nó fiú 9ú haois, cé gur mhol Gerard Murphy an 10ú/11ú haois.
Achoimre.
Mheall Finn úa Báiscni Gráinne, iníon rí Chormaic mc Airt. Ag iarraidh an gaiscíoch nár mhaith léi ar chor ar bith a chuir uaithi, smaoinaigh sí ar éilimh dodhéanta, de réir dealraimh, mar dheontas chleamhnais: "go dtuga cúpla de gach ainmhí fiáin na hÉireann in aon tréad amháin, go dtí múr cosanta Teamhrach". D'éirigh le Cáilte Cosluath, cara dílis Fhionn, sa tasc ámh, agus b'éigean do Chormac a iníon a thabhairt mar chéile d'Fhionn.
B'fhuath le Gráinne a céile agus bhí an pósadh ina chiseach. I rith ceiliúradh Féile na Teamhrach tráth, thug Cormac faoi dheara an chuma bhrónach ar aghaidh a iníne. Dúirt sí leis i gcogar go raibh sí tinn leis an fuath a raibh aici ar Fhionn, ag tiúchan a fola agus ag at a féitheacha. Chuala Fonn de thaisme freagairt Chormaic ar an scéala seo, thuig sé anchaoi Ghráinne agus d'fhógair sé a gcolscaradh. Críochnaigh an téacs le roinnt roscaí deacra pléite idir Cormac agus Finn ar ábhar an cholscartha.
Is scéal eile sa tsraith é "Tochmarc Ailbe". Tar éis a cholscaradh ó Ghráinne, rinne sé ciallmhar eile le Cormac, agus roghnaigh agus phós sé Ailbhe. Sa scéal den 17ú haois, "Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne", d'éalaigh Gráinne le leannán eile. iartharach, & sliocht Flaithbertaigh Uí Ruairc do bheith imaille riú. Iondsaighidh do thabhairt doibh a mucha na maidne ar cloinn Chathail Óicc & ar Ua n-Domhnail go Bun Brénóicce ar belaibh Lesa an Doill, siorthae marcsluaigh chloinne Cathail Óicc do dhol tharsa go Slicceach. Tadhcc mac Tomaltaigh an Einigh Mac Diarmata tanaisi Maighe Luircc do mharbhadh go h-aithesach lá cloinn Ruaidri Meic Diarmada h-i c-Coilltibh Cléirigh. Toirrdhealbhach mac Pilip Meg Uidir do dhol go Loch Melge, & crannócc baoí ag Mág Flannchaidh do gabhail, & a h-arccain lais. . (η) with verbs like slaodaim, tarraigim, stracaim I drag or trail after me: siubhail nó stracfad san lathaig am dhiag CMO 134 Coscrach m Arrachtain m Maeli Eochaide m Snedgaile m Coscraich m Meic Crundmáel m Eogain m Uargalaich m Mochthigirn m Laidainn m Becce m Eogain m Muridaig m Oengusa m Fedilmthe m Ennae. Nach raibh Dubhghall agus Fionnghall againn i gcónaí, nach Normannaigh muintir Mhic Gearailt, De Búrca, Ó Loinsigh, Máirtín, De Bláca agus go leor ainmneacha mór le rá sa tír seo anois. Bhí Suffolk lárnach i ríocht Shacsanach cumhachtach. Tháinig Naomh Ethelbert go Suffolk i AD 597. Bhunaigh manaigh cuid mhór eaglaisí sa chontae. Bhí Sutton ann mar reilg i gcomhair mórán ríthe Sacsanacha, agus ina measc, bféidir, an laoch Beowulf. In Iúil 1939, nocht seandálaithe long oll-mhór cogúil agus, ina theannta sin, uaigh rí. Dfhionn siad carbaid, cnámharlacha agus clogad ollásach. Doscail Seamus Heaney an iarsmalann ag Sutton Hoo i 2001. Idir Fhiannaíocht agus Rúraíocht
Tá idir Fhiannaíocht (Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne, Cath Fionntrá agus Feis Tigh Chonáin), Scéalta ar Ghabháltas Éireann (Tuatha Dé Danann agus Éadaoin), Scéalta na Ríthe (Conaire Mór, An Tromdhámh agus Mé Suibhne) agus Rúraíocht (Táin Bó Cuailnge) anseo againn, chomh maith le greann ón 16ú haois An Ceithearnach Caolriabhach).
Ó Shraith na Teamhrach go Ceallach
In 2020 a chuir Diarmuid Johnson críoch lena mhórthriológ, Sraith na Teamhrach: Conaire Mór, Tuatha Dé Danann agus Éadaoin, agus a bhuíochas dó, tá trí cinn de mhórshaothair na luathlitríochta ar fáil do léitheoirí na linne seo. In 2022 tá súil lena shaothar nua, Ceallach.
In 2021 foilsíodh Mé Suibhne, athinsint ar Buile Shuibhne. Téacs tábhachtach as canóin liteartha na hEorpa é an scéal mór seo de chuid na Gaeilge ina dtugtar grinnléargas tuisceanach den chéad uair riamh in aon cheann de theangacha neamhchlasaiceacha na hEorpa ar an ngeilt agus ar an lorg a fhágas an meabhairghalar ar a intinn is ar a dhán. Feargal Ó Béarra, údar An Tromdhámh, a scríobh. Ro thocaithsiot samhlaidh go h-urthosach geimhridh go ro chuir Lord Leutenant general coccaidh na h-Ereann (.i. Charles Blunt .i. Lord Mountioy), teachta & sccribhenn do shaicchidh Rudhraighe Uí Domhnaill dia aslach fair teacht fó shíth, & caonchomhrac. Bá h-eedh a t-tothacht dia rádh ris gur bhó h-iomairccidhe dó gé nó dhiccsedh fó sídh & cháirdine, & ro badh aithreach lais muna thíosadh ittir, uair do ruacht sccéla chuicce-siomh go ro écc Ua Domhnaill derbrathair Rúdhraighe isin Spáinn, & go n-deachaidh an coccadh do leithleith dia oidheadh, & ro badh toghaoís, & ro badh mealladh mór dó muna dearnadh sídh friusumh a t-traitte. Rusene et Cluchechair et Suibne tri mc Lapae m Aeda m Causan m Ailella m Echach m Trena m Meic Bróc. ¶165] Dala b-fer n-Erenn. O rangatar Dun Fliduisi ro gabadh sosad agus longport aca ann. Is ann sin do deónaigetar cetri trein-fhir thogaidhe trom-gnimach do muinntir morcalma Meadba dol do denam echt agus aitius ar in Gamanraid. Agus ba h-iat a n-anmanda, .i. Carra mac Charra Chongna agus Mongach Milidh agus Letriach Laimdherg agus Cuillend curad garb. Agus fa h-iat so na treín-fhir ro togsat do chómrac cuca, .i. Carra mac Carra Congna do dol go Dun Coirrsleibhi go h-Aed mac Echtaig, agus Mongach Milidh co Dún Letriach, co h-airm ar raibe Muredach mend mac Oilella Finn, agus Cuillend coscrach go Dún Flainn mic Fidaigh go Leitir, agus Letriach Láimderg co Dún-os-Loch co Muincend Milidh. Argain Bheannchair le Gaill, & coscraíodh a dairtheach (.i. a aireagal), & croitheadh taisí Chomhghaill as an scrín ina raibh siad, amhail do thairngir (Naomh) Comghall é féin nuair a dúirt sé: Brian Ballach mac Uí Nell Bhuidhe, aein-fhear ro ba fearr eineach & tiodhlacadh, aithne & eolus i n-ealadhnaibh examhlaibh dá raibhe a c-comhaimsir fris do mharbhadh la bachlachaibh na Cairrcce, & Seaan mac Enrí Uí Nell do mharbhadh imaille fris. An Calbhach mac Uí Conchobhair Failghe .i. mac Cathaoir mic Cuinn mic an Chalbhaigh do mharbhadh lá cuid do muintir mic Iarla Urmumhan (Semus mac Seain mic Semais Buitiler) .i. le Maigistir Gart, & Maighistir Gart féin do gabhail fó cedóir la h-Iarla Cille Dara. Corbmac (.i. Mag Carthaigh) mac Taidhcc mic Corbmaic tighearna Musccraighe do marbhadh lá a dherbrathair fein Eogan mac Taidhcc co n-a cloinn, fer méadaighthe & onoraighthe na h-Eccailsi, & céd fhundúir mhainistre Cille Creidhe fear ro ordaigh saoíre an Domhnaig do chongbhail i n-a thír féin amail ro ba techta, décc, & Eoccan mac Taidcc do gabhail a ionaid. 700 K. u. Isin bliadain si do rala eidir Iorghalach mc. Conaing & Adhamhnan, ar sárugadh Adamhnáin do Iorgalach im marbadh Neill a bhrathar dhó ar comairge Adamhnáin. As eadh do BRenaind Birra. m Nemainn m Duibdechoin m Scellain (Dariussa et Sinech et Crón nó Críta tri ingena Ernáin m Coluim Ruaid m Nemaind m Dubdechoin m Scellain &c) m Nazair m Taphail m Branchon m Airmora m Achir m Imchada m Dubthaig m Rosa m Imchada ut supra. Do bé aois Cholum Chille, an tan fuair sé bás, seacht mbliadhna déag is trí fichid, amhail adeir Dallán Forgaill i n- Amhra Cholum Chille féin, do scríobhadh lé Dallán go grod déis bháis Choluim Chille BRigit ingen Dubthaig m Demri m Bresail m Dein m Conlaida m Airt Chirp m Corpri Niad m Cormaic m Oengusa Mind m Echach Find Fuath Airt m Fheidlimid Rectada m Tuathail Tectmair m Fhiachach Findfholaid m Feradaig Find Fechtnaich m Cremthaind Niad Naire m Lugdach Riab n-Derg m na Tri Find Emna m Echach Feidlig m Find m. Fintain m Rogen Ruaid m Essamna Emna m Blathechta m Labrada L. m Enna Aignig. m Oengusa Turbig. Domnall mac Seaain Uí Fergail do mharbhadh la cloinn Cathail mic Uilliam Uí Ferghail, & a n-diochur fein i meascc Gall. Cath Tannenberg

Tá dhá chath ann a dtugtar cath Tannenberg orthu de ghnáth:
Cuireadh an dá chath in aice le Stębark (Gearmáinis: Tannenberg) sa Pholainn. Eochaid Fer Fuirmhe mac Dúach .i. fer fora n-dernadh fuirmheth .i. a lagadh & a laighdiugud & a aimnertugud co mor. Issíat dorinne in fuírmedh sín faír .i. Clánd Degaid 800] bar in mac bec. x91Dia fessaind, combeind na fatchius.x92 x91Maith a maccu,x92 bar Conchobor, x91geibid foraib faísam in meic bic.x92 x91Ataimem omm,x92 bar siat. Luighnecaibh. Esbaidh anboil & dith deghdaine do thabairt ar Luighnechaibh don toisc sin: idon, seiser mac righ do maithibh Muinntiri h-Eghra do marbadh fa Cormach h-Ua n-Eaghra. Odchonncatar clann Chuiléin in comairle sin, tugatar tromgháir ag commáidem in choscair ar nimpód dúib Bloid ón mborbláthair. is ann sin do gab in flaith fialDonnchad foistine, agus do gabatar [na] clanna ó sin amach agá merinnsaigid: do gabatar clann Taidg agá dtimchellad, clann tSída agá sírlenmain, clann Donnchaid agá sírbualad, clann Máilsechlainn agá nuasalmarbad, clann Lorcáin agá luathchirrbad, clann in Airchinnig agá noirchesmarbad, clann in Chláraig agá gciumasrébad, clann in Ghillamháil agá ndianinnsaigid, clann Menman aga minroinn, úi Máildamna ina ndergruathar agá ndlúithimáin; agus na hoirechta uile ó sin amach agá móraidhid amail adubramar i ndegtosach in chatha so ag córugad sloinnedh gacha saor||chenéil. Agus aimsear imchian da éis sin do marbhadh Aonghus agus Eithne lé Laighnibh i g-Cath Ceall Osnadh, cheithre míle ó Léithghlinn soir. Éibhear Fionn - Vicipéid
I Miotaseolaíocht na nGael, ba Ard-Rí na hÉireann agus ar cheann de bhunaitheoirí na Clainne Mhíle é Éibhear Fionn (Sean-Ghaeilge Éber Finn), ónar rianaigh ginealeolaithe na meánaoise gach teaghlach ríoga tábhachtach na nGael.
De réir Leabhar Gabhála na hÉireann, bhí sinsir na nGael ina gcónaí san Íbéir, faoi cheannas beirt mhac Mhíle, Éibhear Donn agus Érimón. Chuaigh uncail 'sacu Íth ar thuras síochánta go hÉirinn, ach maraíodh é ag triúr ríthe na dTuath Dé Danann, Mac Coill, Mac Céacht agus Mac Gréine. Mar chúiteamh as a mharú, sheol an seachtar mac Mhíle ar ionradh, le sé long is tríocha. Tháinig siad i dtír i gContae Chiarraí agus chuaigh ag troid i dtreo Teamhrach.
Bhuail triúr ríthe na dTuath Dé ann iad, agus fógraíodh go bhfillfeadh na hionróirí ar mhuir agus go seolfadh iad ar fad naoi dtonn ón trá, agus dá mbeidís in ann teacht ar ais i dtír, bheadh Éire leo. D'ardaigh siad a gcuid seolta, ach d'fhuascail na Tuatha Dé stoirm dhraíochta inár bádh cúigear de mhac Mhíle. Níor tháinig slán ach Éber Finn, Érimón agus Amhairghin file, a tháinig i dtír agus chloígh na Tuatha Dé i gCath Tailtean. Roinn Amergin an ríogacht idir Érimón sa tuaisceart agus Éber Finn sa deisceart.[1]
Bliain i ndiaidh an chatha, d'éirigh Éber Finn míshásta lena chuid, agus chuaigh sé i gcomhrac in éadan a dhearthár. Tharla cath eatarthu ag Airgetros (Airgeadros), agus maraíodh Éber. D'éirigh Érimón ina aon-rí na hÉireann. As sin amach, d'athródh an Ríogacht anonn is anall idir sliocht Ébir (ina measc a mhic Conmáel, Ér, Orba, Ferón agus Fergna) agus sliocht Érimóin.[2] Muintir Mhurchadha

Rítheaghlach as cúige Chonnacht na meánaoise, géag de chlann Uí Bhriúin, ba ea Muintir Mhurchadha (Meán-Ghaeilge Muintir Murchada). Ainmníodh iad as Murchadh mac Maonaigh, rí of Uí Bhriúin Seola, a fuair bás sa bhliain 891. In am trátha, mar ba ghnách, ainmníodh an ceantar as an muintir.
Stair.
Feictear an rítheaghlach don chéad uair sna hannála sa bhliain 1061, agus faoin mbliain 1238 b'ionann an t-ainm agus an tuath. Ghlac an teaghlach an sloinne Ó Flaithbheartaigh. Díbríodh iad ag ríthe Uí Chonchúir go dtí Iar Connacht, áit ar a bhfuil fud cónaí orthu.
Fuarthas ar a laghad na paróiste a leanas mar chuid de Mhuintir Mhurchada: Cill Fhursa, Cill Chilbhire, Cill Éinne, Cill Chuanna, An Carraigín (Gaillimh), Cill Leabhair agus Comar. Meastar freisin go raibh codanna desna paróistí a leanas ann: Béal Chláir, Domhnach Pádraig, Cora Finne (Gaillimh), Tuaim, Cill Bheanáin agus Cill Fhir Iarainn.
Is dréacht é "Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada", a théann siar go dtí Flaithbertach Ua Flaithbertaigh (bás 1098), rí Chonnacht, ina bhfeictear na príomh chlanna agus a gcuid tailte laistigh de Mhuintir Mhurchadha.
Tagairtí annál.
As Annála na gCeithre Máistrí, as Meán-Ghaeilge: Do réir a ndubhramar is bréagach an dá ní mheasas Hector Boetius i Stair na h-Alban: an chéadní dhíobh, mar saoileas gurab é Gaedheal fá hathair do chloinn Mhíleadh; agus an dara ní Urard mac Coise

File agus Ollamh Éireann ba ea Urard mac Coise (bás 990). Rugadh é i gClárach, Contae na hIarmhí.
Chum Urard dánta ar ríthe Chonnacht, i eile. Déanann Edward O'Reilly cur síos orthu siúd ina shaothar, 'Irish Writers'. (Athsheolta ó Liam Concar)
Bhí Liam I Shasana nó Liam Concar[1] (t.1027/1028 – 9 Meán Fómhair 1087) ina Dhiúc ar an Normainn ó 1035 agus ina rí ar Shasana ó 1066, tar éis dó ionradh a dhéanamh ar an tír sin lena arm agus an Rí Arald a chur as coróin. Tháinig a mhac Liam II i gcomharbas air.
Rí Shasana agus Diúc na Normainne
Pictiúr de Liam ar Thaipéis Bayeux
Réimeas 25 Mí na Nollag, 1066 – 9 Meán Fómhair, 1087
Dáta breithe 1027/1028
Áit bhreithe Falaise, An Fhrainc
Dáta báis 9 Meán Fómhair, 1087
Áit bháis Clochar San Gervais, Rouen
Réamhtheachtaí Arald Mac Godwin
Comharba Liam II
Rítheaghlach Ríora na Normainne
Céile Matilda Fhlóndrais
3.2 Leabhar Domesday
4 A Bhás
Cúlra agus ÓigeCuir in Eagar
Rugadh Liam sa bhliain 1027 nó 1028. Ba é mac mídhlisteanach Dhiúc na Normainne, Roibeard I, fear a shíolraigh go díreach ó Rolf Lochlannach, agus thugtaí Liam Bastard air mar gheall air seo. Herleva ab ainm dá mháthair, iníon súdaire ó Falaise. Fuair Roibeard bás nuair nach raibh ach seacht mbliana d'aois slánaithe ag Liam agus rinneadh Diúc na Normainne den bhuachaill óg. Bhí Liam faoi choimirce a uncail, Ardeaspag Rouen, agus bhí sé siúd mar leasrí aige go dtí go raibh aois fir bainte amach aige. Is iomaí cogadh a fearadh le linn réimeas Liam agus is iomaí éirí amach a rinne na barúin Normannacha ina choinne chun a dhúshlán a thabhairt. Ach ba láidir an phearsa é agus thuill sé clú mar cheannaire agus mar shaighdiúir díograiseach agus brúidiúil, rud a chabhraigh leis iomlán na Normainne a chur faoina smacht. Sa bhliain 1049, phós sé Matilda Fhlóndrais, arbh í iníon Chunta Baldwin Fhlóndrais agus bhí Ailfrid Mór mar shinsear aici chomh maith.
A Éileamh ar Ríocht Shasana agus Cath HastingsCuir in Eagar
Ar 28 Meán Fómhair, tháinig Liam agus a chabhlach i dtír, gar do Pevensey Kent. Mháirseáil Arald a arm ó Eabhrac go Kent le dul i ngleic le harm Liam ag Cath Hastings, ar 14 Deireadh Fómhair. D'ordaigh Liam dá arm ligean orthu gur ag cúlú a bhí siad ach d'ionsaigh siad arm Araild ansin nuair a briseadh ar ord a shaighdiúirí siúd agus iad ag iarraidh dul sa tóir ar shaighdiúirí Liam a bhí ag teitheadh, mar dhea. Maraíodh Arald sa chath nuair a buaileadh é sa tsúil le saighead agus chúlaigh arm na Sacsanach. Thogh an Witan Edgar Atheling mar chomharba Araild, ach thairg sé siúd an choróin do Liam, de réir cuma. Agus é ag iarraidh a chuid cumhachta a dhaingniú, chuir Liam cosc ar chreachadóireacht agus gheall sé gur fuascailt íseal a bheadh i gceist. San áireamh leis sin, thairg sé pardún do na Sacsanaigh go léir nach raibh ag troid ar son Araild.
Liam ina Rí ar ShasanaCuir in Eagar
Cluicheadh an TuaiscirtCuir in Eagar
Leabhar DomesdayCuir in Eagar
D'ordaigh Liam suirbhé Domesday sa bhliain 1085. Bailíodh eolas faoin talamh go léir ar fud Shasana agus rinneadh taifead de i Leabhar Domesday. Rinneadh an suirbhé seo ar mhaithe le cúrsaí gearrtha cánach agus tá sé ina shár-fhoinse eolais do staraithe an lae inniu i leith na tréimhse sin. Rinneadh taifead ann ar an méid talún a bhí ag gach ridire, ar an méid sráidbhailte a bhí ann agus ar an gcineál feirmeoireachta agus curaíochta a bhí ar siúl iontu. D'úsáid Liam an t-eolas seo le fáil amach cén chumhacht mhíleata agus cén cineál maoine a bhí ar fáil dó sa tír. Ba é an t-aon rí san Eoraip i rith na meánaoiseanna a rinne a leithéid.
Mionn SalesburyCuir in Eagar
Smacht na NormannachCuir in Eagar
Bhí tionchar buan ar Shasana ag cuid mhaith de na hathruithe a thug Liam ar an saol tar éis dó teacht i gcoróin. Cruthaíodh uasaicme Normannach nua os cionn na Sacsanach dúchasach agus faoi 1086, bhí 80% de thalamh na ríochta faoi úinéireacht na Normannach. Tugadh ísliú céime do na Sacsanaigh i gcúrsaí riaracháin, polaitiúla agus eaglasta chomh maith agus na Normannaigh ag glacadh na bpost ba thábhachtaí dóibh féin. Thairis sin, rinneadh teanga oifigiúil den Fhraincis, teanga dhúchais na Normannach agus fágadh an Béarla, teanga an mhóraimh in áit na leathphingine, cé go ndearna Liam féin iarrachtaí é a fhoghlaim. Cheap Liam fear Iodálach darbh ainm Lanfranc, ina Ardeaspag ar Chanterbury, chun atheagrú a dhéanamh ar an eaglais i Sasana agus chun smacht na Normannach uirthi a chinntiú.
Fuair Liam bás ar 9 Meán Fómhair 1087, tar éis dó é féin a ghortú go marfach nuair a thit sé ar chorr iarainn a dhiallaite agus é ag cur an bhaile Mantes faoi léigear, sa Fhrainc. Adhlacadh a chorpán i Séipéal San Stiofán, i gCaen. Scrios gráscar Cailvíneach an chuid ba mhó dá chorp sa 16ú haois agus scriosadh an chuid dheireanach a bhí fágtha, cnámh leise dá chuid, i rith Réabhlóid na Fraince. aníar co n-digsid taris, & brister fír fer fair.x92 x91Tíagait na secht Mane mílid i tosoch conid n-accatar for brú ind Cetri druíd isna cetri cathrachaib-sin. Mórfesae baí a Falias; 14] Esras boí hi nGorias; Uiscias boí a Findias; Semias baí a Murias. It 15] íad-sin na cetri filid ocar foglaindsit Túata Dé fios & éolas. Tréithe míled ag Maccon. fer co gciuinghellad curod; scél ní fag || thar ar in bfer. trén a fhadbad s a engnam Mall céim a coisi i cathaib. terc aonfer a intachair; luath a lám ag ledrad cnes. ag fregrad ágh is áithes Cróda cobsaigh craide in fir. garb a spairn le loind láidir; ag cur fedma ar gach fine. a menma s a mórcridhe Mac Conmara muighi Fáil. is mairg re [a] triallfad tegmáil; mór uaill an fir s a fhéili. mochin fuair na fírtréide Cernach mac Fergusa

Rí Loch Gabhair de chlann Uí Chearnaigh, de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Cearnach mac Fearghasa (Sean-Ghaeilge Cernach mac Fergusa) (bás 805). Fearghas mac Fógartaigh (bás 751) ba ea a athair, agus Maol Dúin (bás 785) agus Ailill (bás 800) a dheartháireacha, iar-ríthe uile.. Bhí sé i réim ón mbliain 800 go dtí 805.
Tháinig Cearnach i gcomharbacht ar a dheartháir, Ailill, mar rí Loch Gabhair, ach tháinig Deisceart Bhreá faoi cheannas Shíol Chonaill Ghraint, bunaithe ag Galtroim. In a thásc sna hannála, tugtar dó an teideal "rex Locha Gabor". Tadhcc Boirneach, Murchadh, & Mathghamhain, clann Mathgamhna Í Briain, Conchobhar mac Briain mic Muirchertaigh mic Briain Ruaidh, & mac Uí Lochlainn Conchobhar mac Ruaidhri mic Ana, & Muirchertach, mac Toirrdhealbhaigh, mic Maidhm mor do thabhairt la Gallaibh .i. na Midhe ar Mhág Mathghamna dú inar marbhadh sochaidhe, & in ro gabad Aod Ócc Mag Mathghamna, & Mac Domhnaill Cloinne Ceallaigh. Art mac Rudhraighe Még Mathghamhna do mharbhadh ar deireadh creiche oidhche do-rinne sé féin isna Fedhaibh h-i fearann Con Uladh mic Aodha Uí Neill. Cland Indrachtaig, mic Mailiduin, .i. Muinnter Ruairc,112 ocus Mic Brain,113 ocus Mic Muroin,114 &ca. ocus Muinnter Mailchada, a quo Muinnter Dublaind,115 ocus h-Ua Flannchada, &ca. ocus Muinnter Mailcroin,116 Mic Dungail,117 ocus Muinnter Arrachtan,118 ocus Muinnter Duibgilla,119 ocus Muinnter Conrai.120 ¶162] Et ro ladh Eangán an prím echlach eile siár-des ar ceann na blóidhi do búi budh des don Gamanraid,-co h-Aedh mac Diarmait mac Meic Carthaig, .i. mc. Domhnail, do gabáil donn terríam i Corcaig, & Donchad Úa Meic Tíri do marbad dona Gallaib cétna. Toirdhealbhac Mac Briain ó c-Cuanach Ruaidhri mac Donnchaidh Uí Cherbhaill tánaisi Eile, & Fionnghuala inghen Maghnusa mic Cathail Uí Concobhair décc. tógbháil la h-Ua Suilleábhan do Braithribh .S. Franseis, & as isan mainestir-sin baoi togha adhnaicthe Ui Shuilleabháin & moráin duaislibh oile. Do ghabh Macha Mhongruadh inghean Aodha Ruaidh mic Badhairn mic Airgeadmháir mic Síorláimh mic Finn mic Brátha mic Labhradha mic Cairbre mic Ollamhan Fódla ríoghacht Éireann seacht mbliadhna, gur mharbh Reachtaidh Ríghdhearg í. Agus is ré n-a linn do tógbhadh Eamhain Mhacha. Ag so iomorro an fáth fá Cú Chulainn

I luathlitríocht na hÉireann, ba é Cú Chulainn (Cú Chulaind nó Cúchulainn) príomhlaoch na nUltach sna laochscéalta Rúraíochta agus an príomhphearsa sa seanscéal Táin Bó Cuailgne. Séadanda (nó Setanta) a bhí mar ainm air ina óige. Ba í Deichtíne (nó Deichtine), deirfiúr Chonchúir mhic Neasa, a mháthair, agus ba é Sualdamh, (fear céile Dheichtine), a athair. I leaganacha áirithe de na scéalta deirtear gurbh é an dia Lugh a athair. Ba é Conall Cearnach a dheartháir altrama, agus bhí Fearghas Mac Róigh ar dhuine dá leasaithreacha. Ba é an gaiscíoch ba cháiliúla é ar an gCraobh Rua.
Óige Chú Chulainn.
Oileadh Séadanda i gcúirt Chonchúir in Eamhain Mhacha agus, ina óige dó, thuar an draoi Cathbhadh go mbainfeadh sé cáil amach ach go mbeadh saol gearr aige. Bhain Séadanda cáil amach mar Chú Chulainn tar éis dó cú an ghabha, Culann, a mharú agus gealladh a thabhairt dó go mbeadh sé féin ina chú faire aige nó go mbeadh cú a dhiongbhála oilte aige. Ba é Laogh mac Rianghabhra carbadóir Chú Chulainn, agus ba iad an Liath Macha agus Dubh Saighleann an dá chapall a bhí aige. Bhí sé de cháil air go dtagadh riastradh air le linn catha.
Táin Bó Cuailgne.
Insítear go leor scéalta ar Chú Chulainn, mar a mheall sé Eimhear (nó Emer) mar bhean aige; mar a mharaigh sé an laoch Muimhneach Cú Roí; mar a mharaigh sé a mhac féin Connla; agus mar a bhain sé an curadhmhír amach ag fleá Bhricreann, ach is é an Táin (Táin Bó Cuailgne) an scéal is mó díobh. In aois a sheacht mbliana déag dó chosain sé Cúige Uladh in aghaidh shluaite cheithre chúige na hÉireann faoi cheannas Mhéabha, banríon Chonnacht, le linn Táin Bó Cuailgne, fad a bhí laochra eile na nUltach ar an leaba leis an gCeas Naíon, tinneas a d'fhág tréithlag iad. Ba ar Tháin Bó Cuailgne a throid Cú Chulainn comhrac aonair lena chara Feardia agus a mharaigh sé é. Chosain Cú Chulainn an cúige ar ollshluaite Mhéabha gur éirigh le Conchúr agus laochra na Craoibhe Rua teacht i gcabhair agus arm Mhéabha a ruaigeadh.
Bás Chú Chulainn.
Sa scéal Aided Chon Culaind déantar cur síos ar chath deireanach an laoich. I ndíoltas as Táin Bó Cuailgne chuir Méabh triúr mac is triúr iníon Chailitín ag foghlaim draíochta chun Cú Chulainn a mharú, agus ghríosaigh sé mórghaiscígh na tíre chun díoltas a bhaint amach i marú a ndaoine muinteartha i dTáin Bó Cuailgne. Chruinnigh sí ollsluaite cheithre mhórchúige Éireann agus rinne siad ionradh ar Chúige Uladh. Cé gur chomhairligh Conchúr agus uaisle na nUltach do Chú Chulainn fanacht glan ar Chlann Chaitilín go n-ídeodh Cathbhadh a ndraíocht orthu, mealladh Cú Chulainn amach ina aonar in aghaidh na n-ollsluaite agus maraíodh é.
Cú Chulainn mar Laoch.
Tá cosúlachtaí idir Cú Chulainn agus Rostam, laoch mór litríochta na bPeirseach, chomh maith leis an laoch Gréagach Heracles, agus Hildebrand na nGearmánach, rud a thabharfadh le tuiscint go raibh bunús Ind-Eorpach leis an scéal. Domhnall Ua Néill tighearna Thíre h-Eoghain fear go n-gairin rígh a cheinóil do ghabháil la Brian Mag Mathghamhna mar nar chubaidh, & a thabhairt ar chomhtaibh dEoghan Ó Néill, & Eoghan dia chor dia iomchoimhett go Mag Uidhir. Muireadhach mac Eoghain

Rí Ailigh de Chineál Eoghain, clann Uí Néill an Tuaiscirt, ba ea Muireadhach mac Eoghain (Sean-Ghaeilge Muiredach mac Eógain) (bás c. 489). Eoghan mac Néill (bás 465), bunaitheoir an Chineáil, ba ea a athair.
Níl trácht ar bith air sna hannála, ach tugtar réimeas 24 bliain dó i Sioncronachtaí Laud, dá bharr idir c. 465–489.
Phós sé Earca ní Loarn mmhic Eirc de Dhál Riada. Ba í máthair Muircheartaigh (bás 532), ardrí Éireann, aitheanta fosta mar Mhuircheartach mac Earca agus bunaitheoir "Cenél meic Ercae". " I measc mac eile aige, bhí: Tharla sé in aice le Cnoc na Teamhrach in Éirinn sa bhliain 980 . Bua tubaisteach a bhí sa chath do na Lochlannaigh agus mar thoradh air sin fuair na hÉireannaigh smacht ar Bhaile Átha Cliath ar ais. Sluaiccheadh la mac Uí Dhomhnaill (Aodh Ócc mac Aodha Ruaidh) h-i t-Tir n-Eocchain, & Baile i Neill (.i. Domhnaill) Dún n-Genainn do losccadh leis, & baile Aodha mic Domhnaill Uí Néill, & o Abhainn Mhóir asteach dimtheacht dó gan frithbheart fris. Suidhe fa Chaislén na Deircce dhó ar a iompúdh, an caislén do gabhail dó (.i. ar cloinn Neill mic Airt), & a uárda dfaccbháil ann. Dol dó as sin go Cill Mic n-Enáin, & tigearna do ghairm dhe fór Thír Conaill an dara lá dAugust do thoil Dé & daoíne. Cóic maic Demáin .i. Fingen, a quo Cenél Fingin, Glassán, Gúairi, Colmán, cléirech sithe, Fíachnai, mac side Demmáin maic Garbae ingine Néilléne do cheniul 31 Discover the plots behind the 2 eagraíochtaí i gcoinne, na rúin agus na fhírinní taobh thiar de na “ Archive ” … Trí bliadhna dhóibh i gcomhfhlaitheas go bás Mhuimhne i Maigh Cruachan agus gur marbhadh Luighne is Laighne lé macaibh Éibhir i g-Cath Arda Ladhrann. Fáelán mac Forbasaig

Rí na nOsraí de rítheaghlach Dhál Bhirn ba ea Faolán mac Forbasaigh (Sean-Ghaeilge Fáelán mac Forbasaig) (bás 786). Forbasach mac Ailealla (bás 740), iar-rí, ba ea a athair. Tháinig sé i gcoróin i gcomharbacht ar Dhúnghal mac Ceallaigh, agus bhí sé i réim ón mbliain 772 go dtí 786.
Tharla cath cathartha i nOsraí tar éis bhás Anmchadha mhic Con Chearca c. 761. Sa bhliain 786, tuairiscítear sna hannála gur maraíodh Faolán de bharr an achrainn seo.. Tháinig Maol Dúin mac Cumasaigh agus Fearghal mac Anmchadha i gcomharbacht air. 698] Atait immorro tri h-ernaili o bh-facuibh duine a athardha in tan teit ind 699] ailithri, et ita aen dibh-side arna fagur focraicc o Dhia, & ata a dho ara fagur. 700] Uair tan ann facaibh nech a athardha o curp namá, & ni etarscarann a 701] menma ria pecthaibh & duailchib, & ni sanntaigh sualach na so-ghnimh do 702] denamh. IN ailithri, iarum do- gniter amlaid sin ni fhasann torad na tarba 703] don anmuin, acht saethar & imluadh cuirp co dimhain, ár is suaill a tharba 704] do neoch deirghi a atharda mina derna maith na h-ecmais. Uair cid 705] Abraham fein{folio 50ra} is iar bh-facbhail dó a thire dilsi & iar n-etars(c)arad 706] fris iar curp do-rat in Coimdi in comairli so co n-debairt: Exi de 707] terra tua 24] laim, & nír leigedh as tempul Essa Dara h-é no co 25] tard braighdi & síth do Cathal Charrach. Ro marbhuid, Máel Muad mac Brain

Rí na Mumhan ba ea Maol Muadh mac Brain (Meán-Ghaeilge Máel Muad mac Brain) (bás 978), ón mbliain 959 b'fhéidir, é sin nó 963, go dtí c. 970, nuair a chuir b'fhéidir Mathúin mac Cinnéide den Dál gCais as a gcoróin é. Sa bhliain 976, mharaigh sé Mathúin agus tháinig sé ar ais i gcoróin. Idir an dá linn, luaitear é sna foinsí mar rí na Deasmhumhan, ach bhíodh sé "i bhfreasúra" Mhathúna i rith a shaoil. Maraíodh é féin ag Cath Bealach Leachta i gcoinne deartháir Mhathúna, Brian Bóramha, sa bhliain 978.
Ba é Donnabhán mac Cathail príomh-chomhghuaillí Mhaoil Muadha sa Mhumhan, agus a bhuíochas dó go raibh a réimeas aige. De réir an dréachta, "Cogad Gáedel re Gallaib", bhí comhaontas aige fosta le hÍomhar Luimnigh, a bhí b'fhéidir féin go sealadach ina rí na Mumhan.
Ba bhall d"'Uí Echach Muman" nó Eoghanacht Raithlinn é Maol Muadh agus is sinsear é de chlann Uí Mhathúna.
Dlúthchara Bhriain ba ea a mhac Cian, a bhí pósta dar le foinsí níos deireanaí lena iníon, Sadhbh. Creach la Cathal mac Ruidhri mic Torrdealbhaigh h. Conchobhair ar mac Eochaidh h. Ceallaidh da rug buar & graigh annsna Feadhaibh lis. Sith eitir na rigaibh ceadna .i. roinn tiri beos, roinn na Feadh, etir da Maintir Neachtain. Mac mhic Aodha Ó Flaithearta

Rí Iar Chonnacht ba ea Mac Mhic Aodha Uí Fhlaithearta (Meán-Ghaeilge Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh (bás 1091).
Beatha.
Ní fios ainm an taoisigh a fuair bás sa bhliain 1091. I nAnnála na gCeithre Máistrí, deirtear gur 'mac mic', .i. garmhac Aodha a bhí ann. I nAnnála Uladh, deirtear ach gur 'mac' Aodha ba ea é. Níor tugadh aon sonraí ar bith eile dó. Núadha Airgetlámh, cidh día tá? Ni ansa. A lamh dheas doben Sreng mac Senghainn de a comracc a cath Muighi Turedh Cunga, intan tangadar Túatha Dé Danann a n-Eirinn. Dochuiridar leagha Thúaithe Dé Danann lámh airgit co lánlúth cacha laimhe for Núadhait. Is aire sin tráth aderthi Núadha Airgétlámh friss iarsin. ra mathair Domangairt mc Echach mc Muredaig Mundeirg & mathair Ailleain & Aedain cuius filius est Mo Chumma Dromma Bo. Et Cilleain achaid i l-Leith Chathail ar ur Trága Dromma. Araile fecht didiu dognīed mōrdāl Dromæ Ceta la rígaib Ēirenn im Cholum Cille. Rānicc īarum cāch16 inti as cach aird. Is īatt immurgu triar dēdenach rānic īar cách inti, na trī Colmáin móra Midhi ⁊ ba dorcha in adaig antan rosīachtadur ⁊ nī [20] raibi adbar tened nó boithe acu de sin. Ruccad īarum a fis-sin co Colum Cille ⁊ roferad fáoilti friu ūadha ⁊ rolaad gairm escaire for naomaib hĒrenn, id est, crann do cach tenid ⁊ slat ⁊ sop cacha boithe dona tri Colmāna mōræ Midhi. Tucad īarum dōib-sium sin fon cumasin. Rofīarfaigsit didiu naoim hĒrenn īarnabārach do Cholum [25] Cille: Cindus clēirig īat-som MS folio 82b2 na trī Colmāna dia ronfagde den hirēir? Conid ann isbert Colum Cille; Cid mōr sunn andíu oirecht naom hĒrenn, gellaim-si fíad Día nāch lugha oirecht na trī Colmán ūtt for neim oldás an t-oirecht-sa ⁊ gellaim fíad an Trīnōit, dia tæthsad neam anūas for clār an talman, co tocēbdais na trī Colmáin 30] ūt co ndernannaib hé suás doridhisiu ina sosad aicenta. Becc tra do sein la cach naom a nert fēin a næmaib hĒrenn ar mētt na testa-sin tuc Colum Cille forru-som. Rochuinichset īarum naoim hĒrenn cotach for na trī Colmānu ⁊ faomait sium an cottach-sin do dēnum p.56 friú ⁊ donīther an cotach īarsin hi fīadnaisi Coluim Chille, co fil ōsin alle cotach a manach-som fri naomaib hĒirenn .i. do neoch dīb tarraid an mōrdāil Droma Ceta cettus. Niall Noígíallach Feidhm Ard-rí Éireann Beathaisnéis Athair Eochaid Mugmedón Máthair Cairenn (i) Deartháireacha Fiachrae Brión mac Echach Muigmedóin (i) Ailill mac Echach Mugmedóin (i) Leanaí Eógan mac Néill Loegaire mac Néill Conall Gulban Conall Cremthainne Coirpre mac Néill Fiachu mac Néill 850] FEACHTUS do-mheiled broin gach fer dona h-espocaib arnuair. Aingeal 851] do nim immorro no mheiled do-raith Coluim Cille. Ba h-i sin anoir do-bereadh 852] in Coimdi do-sum ara shochenelaigi seoch cach. dorinneadh la Cormac mac Muireadhaigh Mic Carrthaigh a Caisil do coisrigadh la h-airdeaspog Caisil & la h-easpogaibh Muman gu n-anóir móir. 150 `Uilliam Inglis cc ar an ffonn san Let wanton rakes still range the town and the sweets of love are mine and Jennys. Maoidheadh gach naon a shlighe ansa tsaoghal. 3½ stt. See p. 74 above. Pp. 151-3 blank (title only `Eachtra an Sgolaire et na Caillidhe, mar leanus on p. 153). assidhe gusan Midhe. Tucsat deabhaidh dfior ionait rígh Saxan, & ro marbadh (.i. la Maol Muire Mac Suibhne Connachtach consapal Ui Domhnaill & as laisidhe ro briseadh for Ghallaibh) an ridire ba tuairgnidh catha do Connadh Cearr

Rí an Dáil Riada go luath sa seachtú haois ba ea Connadh Cearr (Sean-Ghaeilge Connad Cerr, le brí ciotóg). Mac nó Chonaill mhic Comhghaill nó Eochach Bhuí ba ea é. I rith na 620idí, is amhlaidh gur chomh-rí ba ea é le hEochaidh Buí.
Sa bhliain 627, chloígh sé na hUlaid faoi cheannas Fiachna mhic Dheamáin, ag Cath Ard Corann. Maraíodh Connadh féin i gCath Fiodh Eoghain, ag troid in éadan an "Dáil Araidi" faoi cheannas Mhaoil Chaoch, deartháir Chongaile Chaoch. Insítear i nAnnála Uladh tharla an cath sa bhliain 629, ach i nAnnála Tiarnaigh, sa bhliain 630; deir dís ámh go bhfuair Connadh bás roimh Eochaidh Buí.
Rinneadh rí níos deireanaí de mac Chonnaidh, Fearchar.
De réir iontrála i entry in the Leabhar Bhaile an Mhóta, bhí gaol idir mhuintir Chonnaidh agus "fir Fìobha". Aodh Dubh mac Suibne

Rí an Dáil Araí, agus b'fhéidir rí Ulad, ba ea Aodh Dubh mac Suibne (Sean-Ghaeilge Áed Dub mac Suibni) (bás c. 588). Tháinig a ghar-nia, Fiachna mac Baotáin, i gcomharbacht air.
Mharaigh Aodh Dubh Diarmaid mac Cearbhaill, Ard-Rí deireanach na hÉireann a rinneadh rí de le deasghnáth réamhChríostaí. I leaganacha áirithe, ba mhac altrama Dhiarmada é Aodh. Insítear i nAnnála Tiarnaigh gur mharaigh Aodh Diarmaid sa bhliain 565 ag Ráith Bheag, ar Mhaígh Line (gar de Latharna), i gcríocha an Dáil Araí.
In "Vita sancti Columbae" le "Adhamhnán", insítear go ndearnadh sagart d'Aodh Dubh, oirniú bréige de réir Adhamhnáin mar gheall ar a chlú foréigne. Nuair a chuala Colm Cille an scéala, thug sé tairngreacht: "fillfidh sé mar mhadra chuig a mhúisc; beidh sé arís ina dhúnmharfóir fuilteach; agus faoi dheireadh, marófar é le sleá, titfidh sé ó adhmaid i n-uisce isteach agus báfaidh sé." Is sampla é seo den bhás miotasach faoi thrí.
Insíonn Adhamhnán fosta gur leannán sagairt darbh ainm "Finchan", bunaitheoir mainistreach ar Thiriodh, ba ea Aodh Dubh. Bhí dúil ag an mbeirt fhear "go collaí".
Is amhlaidh ó chur síos Adhamhnáin gur cuireadh Aodh as a choróin (nó b'fhéidir gur éirigh sé as), agus chaith sé tréimhse i mainistir sa Bhreatain sular fhill sé go hUlaid, ag iarraidh a choróin a thógaint ar ais. Mar a tuairiscítear é sna hannála, tá nod den tuar ann, nuair a deirtear gur maraíodh Aodh ar bord loinge, rud a mheastar a tharla ar Loch nEathach. Orgain Lughmhaidh la Gallaibh Locha h-Eathach, & ro ghabhsat braighde iomdha despuccoibh & do dhaoinibh eaccnaidhe foghlamtha, & ruccsat iatt dochom a longphort iar marbhadh sochaidhe oile leó bheós. Dearadh Dúshlán Chú Chulainn le cuidiú le páistí foghlaim faoi bhunú Gaelach na cathrach trí chluichí idirghníomacha a úsáideann teicneolaíocht satailíte. Luí fada gan faoilte air! Seacht n-aicíd déag agus fiche na hÁirce air! Calcadh fíodáin agus stopainn air! Camroillig agus goile treasna air! An ceas naon air! An Bhuí Chonaill air! Pláigh Lasaras air! Eagnach Job air! Calar na muc air! Snadhm ar bundún air! Galra trua, bios brún, péarsalaí, sioráin, maotháin agus magag air! Glogar Chaoláin ní Olltáirr ann! Galraí sean-aoise na Caillí Béara air! Dalladh gan aon léas air agus dalladh Oisín ina dhiaidh sin! Tochas Bhantracht an Fháidh air! An Galra glúiníneach air! Deargadh tiaraí air! Gath dreancaidí air!… Conall Grant mac Cearnaigh

Rí Bhreá de chlann Uí Chearnaigh as Loch Gabhair de rítheaghlach Shíol Aodha Sláine, géag d'Uí Néill an Deiscirt, ba ea Conall Grant mac Cearnaigh (Sean-Ghaeilge Conall Grant mac Cernaig) (bás 718). An tArdrí, Diarmaid mac Aodha Sláine (bás 665), ba ea a sheanathair. D'éag a athair, Cearnach Sotal, de phlá sa bhliain 664.
Le linn na ré seo, bhíodh achrann idir na clanna tuaisceartacha de Shíol Aodha Sláine, Uí Chonaing as Cnóbha agus Síol Dlúthaigh as Fir Cúl Bhreá san áireamh, agus an chlann deisceartach Uí Chearnaigh. Bhí deartháir Chonaill, Niall maraithe ag rí Bhreá Uí Chonaing, Iorghalach mac Conaing Coirre (bás 702).
Bhíodh coimhlint fosta idir na clanna le haghaidh ríogacht Bhreá. Bhí beirt eile de chuid na linne sin a mheasadh gur ríthe Bhreá iad, mar a bhí Amhalaidh mac Conghalaigh (bás 718) Uí Chonaing, agus nia Chonaill, Fógartach mac Néill (bás 724).
Ráthóir ar son Cháin Adhamhnáin ba ea Conall, curtha i bhfeidhm ag Sionad Bhiorra sa bhliain 697, ina tugadh an teideal rí Deiscirt Bhreá dó. Cuireadh teidil le liosta na ráthóirí sa bhliain 727, ach ní fheictear 'regis Deisceird Breg' i nAnnála Uladh go dtí an bhliain 751.
Sa bhliain 712, maraíodh a nia Maine mac Néill i mbun chatha in éadan Fhlainn mhic Aodha (bás 714) de Shíol Dlúthaigh. Sa bhliain 714, cuireadh a nia Fógartach as a choróin, b'fhéidir ag an Ardrí Fearghal mac Maoil Dúin (bás 722) de Chineál Eoghain, agus d'imigh sé ar deoraíocht go dtí an Bhreatain. Is dócha gur tháinig Conall i réim ansin, agus sa bhliain 715, bhí sé ciontach ag dúnmharú Mhurchadha na Mí, rí Uisnigh de Chlann Cholmáin, ionadaí Fhearghaile. Tháinig Fógartach ar ais i gcoróin i mBreá sa bhliain 716.
Sa bhliain 718, i gCath Cheanannais, chloígh agus mharaigh Conall Amhalaidh as Cnóbha agus a dheartháir Fearghal, i dteannta lena gcomhghuaillithe, Gormghal mac Aodha de Shíol Dlúthaigh agus Tuathal ó Faolchon de Chlann Cholmáin Bhig. Rinne an tArdrí Fearghal idirghabháil agus rinne sé Conall a maraithe dhá mhí níos deireanaí.
Bhíodh sliochtaigh Chonaill, Síol Chonaill Ghraint bunaithe ag Calatroim, in iomaíocht le sliochtaigh a dhearthár Niall, príomhchlann Uí Chearnaigh ag Loch Gabhair, iad uile de Shíol Aodha Sláine as Deisceart Bhreá. Rí Dheisceart Bhreá ba ea mac Chonaill, Niall (bás 778). Maraíodh mac eile, Ailill (bás 722) i gCath Alúine, inar chloígh muintir Uí Néill fir na Laigean. 730] do bheirim-si in bhean sin duit-si, a Oillill, fána fagáil slán iomlán dFionn & do na slánaibh ar cheana, nó do cheann-sa do taphairt a láimh Fhind.x92 Do fhaomh Oillill sin; & tar éis sin rug Oillill Turnae leis dá thigh & do uhí aige nó gur toircheadh í. Is Soisgela mor Coluim Cille do dubgait isin aidqe asind erdum a ndaimlíag móir Cenannsa. An soisgela mor Colaim Cille dfagail a ccinn raithe iar ngait a óir de et a argait & fóit tairis. Tuathchar mc Dúngalaig mc Murgile mc Bríain mc Maele Dúin mc Cóil mc Fhéichini mc Senaig mc Nath Í mc Treicheni mc Thréic mc Dári mc Eirc. Dún Dá Bend co tech Fintain meic Niamglonnaig. Doriachtatar Ulaid do thochastul na fledi connach baí fer lethbali i nUltaib na a bharach h-i tech Mic Uilliam, & do-róine síth fris, & fuair aiseac a chreche dona buaibh trias ro h-airgeadh, & an ro Siubhan inghen Mhég Uidhir Cú Chonnacht (dia n-goirthi an comharba) mac Con Chonnacht, mic Briain, mic Pilip, mic Tomais ben an bharuin Uí Néill .i. Ferdorcha, mac Cuinn, mic Cuinn, mic Enrí, mic Eoghain, & bá h-i-sidhe mathair Uí Neill .i. Aodh, & Chormaic a dhearbrathar, & iar marbhadh an bharúin ro pósadh i-sidhe le Hénrí mac Feilim Ruaidh mic Airt mic Aodha mic Eoghain, mic Neill Óicc, & rucc mac soinemhail dó .i. Toirrdhealbhach. Bean ro badh port cothaighthe & congbhala truagh & trén, dámh & deóradh, fedhb & dilleacht, eccailsi & ealadhan, bocht & aidhilccneach, bean ro ba cenn áthcomhairc, & comhairle duaislibh, & doireachaibh Chóiccidh Conchobhair mic Neasa, ben bíthe bannda dhiadha, dhéarcach chennsa, choinnircleach go c-caondúthracht, & co seirc n-Dé & coibhnessamh do écc i Machaire na Croisi 22. Iunii, & a h-adhnacal i Mainistir Duin na n-Gall iar c-caithemh cuirp Criost & a fhola, iar n-ongadh, & iar n-aithrighe iar t-tiodhnacal almsan n-iomdha durdaibh eccailsi Dé, & go sonradhach dord .S. Fronseis ar dáigh a h-éccnairce do ghabhail etir mharbhaibh. Leabharcham

Sa Rúraíocht, ba bhean saoi agus buime Dheirdre í Leabharcham d'Eamhain Mhacha.
Deirdre agus Naoise.
Leag Conchúr mac Neasa uirthi cúram a dhéanamh ar Dheirdre, í a thógáil agus a oiliúint scoite amach ó dhaoine, go dtí go raibh an cailín ina haois é a phósadh.
Thairngir an draoi Cathbhadh ag breith Dheirdre: "" Éireoidh an leanbh ina cailín is áille i measc mná na hÉireann, agus phósfaidh sí rí, ach tiocfaidh bás agus scrios ar chuige Uladh ar a son."
Nuair a tháinig an t-ionú chun Deirdre an rí a phósadh, thug Leabharcham go humhal a iníon altrama ar ais go Conchúr ag Eamhain Mhacha. Agus í ann, d'fhiafraigh Deirdre den fhile na cúirte, gaiscíoch óg dathúil a aithint, "a chuid gruaige ar nós sciathán an fhiaigh dhuibh, lí fhola ar a leiceann agus a chraiceann chomh bán le sneachta". Ba é sin Naoise, sealgaire agus amhránaí ag cúirt Chonchúir, agus in éineacht leis agus a bheirt dheartháireacha, d'éalaigh Deirdre go hAlbain.
Blianta ina dhiaidh sin, bualadh bob air na leannáin teacht abhaile go hÉirinn. Chuir Conchúr Leabharcham faoi choinne, chun a fhiosrú arbh í Deirdre fós an bhean is áille na tíre. Ag iarraidh Deirdre a chosaint, agus an seanrí searbh a chuir in éadan díoltas a bhaint ar Naoise,
thuairisc Leabharcham go raibh meath tar éis teacht ar a háilleacht. Sheol an rí spiaire eile, ámh, agus ansin thosaigh cath. Fuair Naoise agus a bheirt dheartháireacha bás go tragóideach i rith an chogaidh, agus d'fhuadaigh an rí Deirdre, a mharaigh í féin, croíbhriste.
Sanasaíocht.
Tá a hainm fréamhaithe ó "leabhar" agus "cam". Mínítear an t-ainm scaití mar "leabhar mímhacánta", b'fhéidir de bharr an bréag a dúirt sí leis an rí maidir le meath áilleachta Dheirdre. Faightear an dara focal ámh mar leasainm ag cur síos ar iompar an choirp.
Inniu.
Tá sí ann mar "Lavarcham" sa dráma 1910 le Synge, "Deirdre of the Sorrows". Deir sí líne dheireanach an dráma: "Deirdre is dead, and Naisi is dead; and if the oaks and stars could die for sorrow, it's a dark sky and a hard and naked earth we'd have this night in Emain." Aires m Censelaig quorum dux Dubchormac ab hoc nomine uocatus est ideo quia pater eius obiit. nascente illo. propter memoriam mortis patris eius uocatus est Dubchormac Laigin, Dirboguill, ingean Murcadha Meg Floinn, bean Tigearnain h- Ruairc, ri Breithne & Mighe do reir coda dona leabraibh, ar elogh eir sgath eigni 19. Iar22) tochar na set sin suas rofiarfachtatar ind oicc aithfiarfaigid23) don uamcoiméte24) do25) Daithgel Dall- beimnech26) dus in mbatar seoit ba ferra isin uaim andas27) a tucadh este.28) Isbert-som friu:29) Cia nobeidis,30) nip31) Insíonn an t-úrscéal seo stáir Bhrian Bóramha, a comhluadar agus a chuid Laochra agus a bhás ag Cath Cluain Tarbh. Is cosúil go raibh Niamh í féin ag Cath Chluain Tarbh. Bhi sí go mór i ngrá le fear darbh ainm Connla agus chuardaigh sí ansin é. Tháinig sí ar chorp Chonnla sa deireadh agus ghol sí go fras ós a chionn. Chuaigh Niamh arais ansin go Cill Dara áit a ndeacha sí isteach i gClochar le mná naomhtha eile. Is ansin i gCill Dara a bhásaigh Niamh ina dhiaidh sin. athchor go h-aimhdheonach as a thír & as a thalomh feisin conadh í comhairle tuccsat a charaid dó iar sin dol do shaighidh Meic Diarmada co h-incleithe gan rathughadh do mhorán Ruadri h. Gadra ri Slebi Luga do marbad da cardes Crist 7] fein do Dauid mac Ricairt Cusin a fill & a mebail & a chaslen 8] do brised do in tan-sin. Do ghabh Conall Caol is Ceallach dá mhac Maoilchobha mic Aodha mic Ainmireach mic Séadna mic Fearghusa Ceannfhoda mic Conaill Ghulban mic Néill Naoighiallaigh do shíol Éireamhóin ríoghacht Éireann. RO ghabh tra Donnchad na comtha-sin o Ceallachain & is amluidh do ghabh iat & cuing chatha Caisil do lecad do & gan Ceallachan do thecht ann Ocus tucadh in cath le [1466] Is ann sin do scar a hanam re corp do Gheilghéis do [1467] chumaidh Chaíl mic Crimthainn, ⁊ do claidheadh a feart [1468] ós cinn Fhinntrágha ⁊ do tógbadh lia ósa luighe ⁊ ro [1469] feradh a cluithi caínteach ann sin. .Uii. mc Dallain: Oengus. Muridach a quo .h. Chonath. Ruisten a quo Fer Fuilli. Lugaid a quo Saran. Mac Carthind a quo Aed. Do gluais Donnchad risna degthoiscib sin dinnsaigid longpuirt í laochBriain, agus do chan na comhada sin i bfiadnaise na bfinn tsluag uile ar éntsligid; agu s do innis a charadrad do gach cinedh acu [fá sech] go coitchenn cuimnigtech, go nár dligetar édtairech tad naigenta do beith acu fán árd||flaith. do shir O Briain braigde re comhall na gcomhad sin do Donnchad agus dá dhegairechtaib, agus adubairt Donnchad go degtigernais go dtiubradh gach braighe do shirfedh O saorBhriain do chionn na síthchána do na sluag airechtaib; agus is é líon do togh O Briain do braigdib .i. ceithre braigde dég do degmaithib na nuasalairecht ar éntsligid. do faom Domnall agus do chomaill agus do tidlaic a uasalmac féin agus a fhialmuinntir gan fuirech don áirdríg mar ro iarrastar. An tríú duine dá mhuintir ba ea Giolla na Naomh a rinneadh rí Aidhne de. Bhí sé i gcoróin le dhá bhliain is seasca aige, ar cheann desna réimis is faide atá fianaise ann dó i stair na hÉireann.
Sa bhliain 1055, mharaigh sé Domnhall Ruadh Ua Briain ach ní tuairiscítear an fáth.
Sa bhliain 1067, tharla Cath Turlaigh Adhnaigh ina chuid críoch, inár maraíodh Áed in Gai Bernaig, rí Chonnacht, agus go leor eile.
Adhlacadh Giolla na Naomh i gCluain Mhic Nóis. .xix. Fros fola do ferthain i n-aimsir Aeda mic Neill, co frith a pairte cro fola fors na muigib im Cianacht oc Dumu In Dessa. ¶88] Is ann sin do ghluais Bricne as an baile a mach? agus ni ruc Ollam o banntracht riam edail [...], ocus rainic roime go dunadh Atha Fen. Agus o dconncatar lucht an baile h-e, do eirghedar uile n a agaid, agus do fersad fir-cain failte fris, agus do toirbretar poga imdha dó, agus do fiafraigedh de nar buidech do Flidais é. Adubairt Bricne gur buidech. Agus do bi an adaig sin an dunadh Atha Fen. Agus do eirigh co moch ar na marach agus do iarr a thidluctha agus a elmha leis. Agus do seoladh tre caogait oglach leis .i. fer in gach carpat finndruine da raib aigi, agus ba tanas de sluagh lanmóir a linmarecht. Agus tinmais celeabrad do maithib Oilella Finn agus do fen. Agus do innis dOilill co ticfa Fergus da agallaim, agus diarraidh faigdhe ech agus eididh ar an n-Gamannraid. 1750] do Eber dia éis & nira gab Éber in sen acht roind Herend. l^ Dáig is íat tri cétbretha ructha oc maccaib Miled i nHerind .i. in breth Síol Muiredaigh

Clann Ghaelach suite i dtuaisceart Ros Comáin ba ea Síol Mhuirí (Meán-Ghaeilge Síol Muiredaigh, Síol Mhuireadhaigh, Síol Mhuiri).
Stair.
Muiredach Muillethan rí Chonnacht (bás 702) ba ea sinsear Shíol Mhuirí Uí Bhriúin Aoi.
Clanna.
I measc clanna Shíol Mhuirí, bhí a leanas: Giolla na Naomh Mac Aodhagáin

Scríobhaí and staraí Éireannach ba ea Giolla na Naomh Mac Aodhagáin, bás c. 1443.
Baird ba ea a mhuintir, Mhic Aodhagáin. Ollamh Gaeilge in Urumhain ba ea é féin, agus b'fhéidir ina dhlíodóir ar son Iarla Urmumhan.
Bhí Mac Aodhagáin ina thiomsaitheoir Annála Easpacha na hÉireann, a scríobh ar lámhscríbhinn déanta as párpháipéar. Sa bhliain 1643, rinne Dubhaltach Mac Firbhisigh cóip de ar son Rev. John Lynch as Gaillimh. Tá an bunleagan anois caillte, ach tá cóip den chóip le Dubhaltach fós ar marthain, MS. 7, c. n. 17, le cúig mhír ann ón mbliain 573 go dtí 914.
Sa bhliain 1309, maraíodh sinsear ar comhainm leis, ollamh dlí agus saoi i ngach ceird, ball de lucht leanúna Aodha mhic Eoghain Uí Chonchúir, rí Chonnacht, ag Clann Mhuircheartaigh Uí Chonchobhair. Bhíos clann Mhic Aodhagáin ó dheas ar na Connachta i nUrumhain isteach i ndiaidh a bháis. Postomus a rigi Roman xxxix. Britas a rigi indsi Breatan xxx. bliadain. Postomios a brathair a rigi Roman ut diximus. Heile sagart ba flaith mac n-Israthel, & is na comair rugad ind airc is in daire, & tugad fo cedoir. Na conarta ag Crumthann. Cuid h-Ui Ceallaig do conartaib h-Ui Conchobair ag Ib Teimnein Muilind Glaisni.252 A iarann for Aib Tuathaig 253 Eachdroma,254 ocus for Aib Baedain Badna.255 Tigernach immorru, .iiii. maic leis .i. Tairchelta, a quo Húi Allutha; Gnía, a quo Húi Béccáin & Húi Odrán; Sárán, dá mac lais .i. Domongóc Toraige Milscothach co ufios1) scel a orgne. Doluidh-sidhe co ngallrugad a orgne ocus a hsaraighthe ocus a imdergtha i ndochuma a2) righ ocus isbert4) fris: Indar lium-sa4) ol se, nipsa5) cell cin chlocc, nipsa5) cruit cin cheis,6) nipsa5) hái7) cin imditin,8) nipsa5) neimeth cin imfochaidh,9) nipsa5) bla bithdilis,10) nipsa5) conair chuanarta, nipsa5) buaile prothlaighe,11) nipsa5) lambreid12) lamghlanta, nipsa5) grenach cechardha, nipsa5) hamusc sochaidi, nipsa habha airechta,13) nipsa5) lus cin fursanna14) conice do linn-se ocus do flaithemhnus dam, a14) mo dhil, a mo15) domanda,16) a mo15) t[h]iagerna 17) ol Maol Milscothach fris. `Na ben-sa aithuer 18) ar in ri,19) dorochar nemh for talam no docoid muir dar20) múra21) no docoidh dith for daoine22) no taiscebha23) ind orgain-si duit-si mo righ-si co[t]24) dire ocus cot eineclainn, amal atberat fir25) Erenn am fiad- nuise ol a t[h]iagerna26) fri Maol Milscothach. Dubhda mac Conmhaigh

Rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe ba ea Dubhda mac Conmhaigh. Sinsear eapainmneach de chlann Uí Dhubhda as tuaisceart na gConnacht ba ea é.
Beatha.
Rianaigh Dubhda a shinsearacht siar go dtí semi-legendary Niall Naoighiallach leathstairiúil (bás c. 450), trína mac, Fiacha mac Néill (beo 507–514).
Rí Donn Cothú mac Cathail (bás 772) ba ea seanathair Dhubhda. Conmhach ba ea athair Dhubhda agus a dhearthár, Caomhán.
Dar le Dubhaltach Mac Firbhisigh (263.8), an deartháir níos óige ba ea Dubhda ach tháinig sé ar shocrú le Caomhán, ina ndéanfadh rí de Dhubhda, ach go mbeadh rogha tailte ag ionadaí Caomháin agus bheith ag guaillí rí Uí Fhiachrach go síoraí agus tuilleadh ceártaí i dteannta sin.
Rinneadh rí Uí Fhiachrach Mhuaidhe dá gharmhac, Aodh ua Dubhda (bás 983). Blessington Baile CoimínBrocagh An Bhrocach (badgerx92s burrow, set); The Brocaghs: Na BrocachaCarrauntoohil Corrán TuathailCooley Cuaille (x91Táin Bó Cuailgnex92) Cooley Mtns Sléibhte ChuailleEnniskerry Áth na SceireErrigal Mtn An Earagail b2 Glen of Imail Gleann Ó MáilGlenmalur Gleann MolúraLaragh An LáithreachMacgillcuddyx92s Reeks Na Cruacha DubhaMamturks Sléibhte Mhám Toirc (Mám Toirc:pass of the boar/wild pig) Mourne Mtns Beanna BoircheMullaghclievaun Mullach CliabháinThe Sugarloaf Ó Cualann (Ó: seanfhocal ar x91cluasx92) The Wicklow Way Slí CualannTwelve Bens/Pins Beanna Beola Ceann Faoladh mac Blathmaic

Rí Bhreá agus Ard-Rí na hÉireann ba ea Ceann Faoladh mac Blathmaic (Sean-Ghaeilge Cenn Fáelad mac Blathmaic) (bás 675). Tháinig sé i gcomharbacht ar a athair Blathmac mac Aodha Sláine (bás 665) agus a dheartháir Seachnassach (bás 671). Ball de Shíol Aodha Sláine d'Uí Néill an Deiscirt ba ea é, ainmnithe as a sheanathair.
Maraíodh é, is dóigh i mbun royal circuit na hÉireann, gar de Loch Deirgeirt ag a chol ceathrar, chéile comhraic agus chomharba, Fíonsneachta Fleách (bás 695).
Insítear i nAnnála Easpacha na hÉireann: 1. (clúdach). gana. La aoibhinn breagh air lorg mo ghradh. 3 v. Ceartúcháin déanta idir na línte. Lgh 1-2 gearrtha chun siúil. Ardachadh, Cluain Príost, Cill Crónait, Cill Ia, Cill Modomhnóg, Eochaill (Tuath), i sean - Tuathcheantar Eochaille Uimh. 1; agus ceantair uirbeacha an Chóibh, Mhainistir Fhear Maí, Mhala, Mhainistir na Corann agus Eochaille. Imtúsa Murchaid na mícomairle mic Mathgamna mórmenmnaigh, mar do sdiur dia gach drochcomairle dó tréna dianfhell ar Donncadh: rug side saobchomairlech i slisboillsgén catha na mainech agus na móranmchadhach agus do fuabair tanughad na triathfednach, gur tuit Murcad cona muinntir ag na mainechaib agus ag na móranmchadhachaib mar ba cubaid re [a] claonábaisib mídiach dá malartnughadh. agus ó nár fhéd tromshluagh Tuadmuman tréncongmáil in chatha i gcertaghaidh í cháimhBriain re brathlínmairecht a béimend, agus re haidboighe a urcur, agus re gráinemlacht a ghnúisi gruadhdergi gríslasraighi, agus do urmaisedar ar éncomairle dá nanacal ar in áirdrígh .i. ingabáil na himresna agus a cúl do chur a coimnéinecht risin cathláithir; uair do fhedadar nach muirfedh Muircertach mílid dá maithib ón uair dobérdais taob risin teithedh dá tesargain. agus tucatar a néinecht athchur coitcenn ar a cloidhmib, agus ar a clogadaib, agus ar a cráisechaib, agus ar a cotúnaib lasarcorcra, agus ara lúirechaib; óir ní ruc duine don dlúthsluagh sin éided dá uaisle acht dá ainndeoin ón imresain, óir rob ingnadh a rún fá [a] righédedhaib: gur fearr leo a mbeith agá naimdib [iná a]gá nuadhmuinnteraib. agus do sgáil in scaindermaidm ina sceim||eltaib scáthuaimneacha fá na sciamchailltib; agus is edh so ro ainic na flaithe gan a bfágbáil uile san írghail sin .i. faicsi na haidhche do na huaislib, agus nár beolach na deoraidh in dlúithaimréidh san dorchadus, agus a tercacht do Tuadmumain féin a bfochair na flatha re fichlenmain na bfindsluagh. 4075] Lethi; co Mall ar fíach, ar fénned; co Brúachar co Slánge; co Conall Cernach mac Amargin co Midlúachair; co Coin Culaind mac Sualtaim co Murthemne; co Mend mac Sálcholcán coa rénaib; co tri maccaib Fiachnai, co Ross, co Dáre, co Imchaid co Cúalnge; co Connud mac Mornai co Callaind; co Condraid mac Amargin Slicht 21] Felim Chleirigh, ocus slicht Donnchada Dhuibh mic 22] Conchobair, do dhul ar na puiplínibh, ocus ar n-urnaide 23] doibh ann slicht Cathail Ruaid I Conchobair ocus 24] muinter Fhlannagáin do theacht futha, ocus brissedh 25] orra sios go Cill mic Coimsi. Dias mac Cairbri mic 26] Bríain ruaid do mharbadh ann .i. Felim ocus Aodh, ocus 27] Diarmaid mac Cairbri Chiottaigh, ocus Brian mac 28] Donnchada Dhuibh mic Conchobair, dfágbáil ann maille 29] riú. Bhí Dúibhrúis fós ag cuidiú le hionsaí na Sasanch ar an hoileáin Ásóir: bhí rí na Spáinne ina rí Phoirtingéil freisin ag an am seo. Maoil Sechluinn Balbh 18] mac Uilliam h-I Cheallaigh, .i. mac inghine h-I Bhríain, 19] do mharbad isin Pubal g-Caoch, ocus fa mor an t-écht. Tugtar cuntas suimiúil sa chlár seo ar scéal Eoghain agus Éireannach eile a chuaigh ann agus na heachtraí troda a raibh siad páirteach iontu. A c-cionn trill iar sin do much cleirech darbh ainm Bartanus do mhanchaib an tighe-sin teine na mainistrech, & tainic Ruadhan Lothra an la-sin go Saighir; & ni raibhe tene le n-dingéntais a n-goradh 'san tigh. 125] Fedhlim ; Ciarán Cluana; Sein-Ciaran Saigre; Finden Cluana hEraird; Finden Mhuighi Bile; Seanach ; mac Caitin; Ruadhan Lothra; Brenainn Bera; Brenainn mac Findloga; Mu Colmoc naemtha; Comgall; Da Lua Daire; Caillen naemtha.x92 ¶64] Do lonnaiged Fergus don imagallaim sin Bricni. Agus rugatar as an adaig fon innus sin co moch degail189 na maidni ar na marach. Is ann sin do eirigh Bricne con a tri caoga do sgoil, agus tanic mar a raibe Medb agus do búi ag denam a comarli fria. Cred is ail let, a Ollamain? bar Medb. Is ail lem on, ar Bricne, dol diarraidh edala agus innmais ar {Column 23}maithibh na Gamannraidi. Ceadaighim-si sin duit, ar Medb, agus as and sin do gebair-si an maith as mó menma agus tidlucadh agus enech an Eirinn. Tanic roime san faighte agus do rala Fergus dó Cred sin, a Ollamain? bar Fergus. Is áil limsa dol diarraidh an tuarastail do gellaisi do t muinntir Is ail limsa do dul ann sin ón, bhar Fergus. Ruaidhri mac Seonuicc Mhég Eochagáin Seabhac uaisle & engnamha a chinidh, aon ba fele ó Áth Cliath go h-Áth Luain, & Tighearnán mac Cathail Uí Ruairc d Maol Bhreasail mac Ailealla

Rí Ulad de chlann Uí Eachach Chobha, géag de Dhál Araí, ba ea Maol Bhreasail mac Ailealla (Sean-Ghaeilge Máel Bressail mac Ailello) (bás 825). Bhí sé i réim ón mbliain 819 go dtí 825.
Ba é an chéad duine de chlann Uí Eachach Chobha dá ndearnadh rí Ulad de, óna shin-sin-seanathair, Fearghas mac Aodháin (bás 692). Bhí a athair Ailill mac Feidlimí (bás 761) agus a dheartháir Eocha (bás 801) beirt ina ríthe Chobha roimhe. Ní fios go cruinn cathain ar tháinig sé i gcoróin, cé go bhfeictear é tar éis a dhearthár i nAnnála Uladh. Maraíodh iad a athair agus a dheartháir beirt ag troid in éadan Dál Fhiatach.
Sa bhliain 819, d'éirigh le Maol Bhreasail ríogacht Ulad. Sna ríliostaí mar shampla sa Leabhar Laighneach ní thugtar ach réimeas dhá bhliain dó. Ina thásc i nAnnála Uladh, ní thugtar an teideal rí Ulad dó well do not give him the title King of Ulaid at his death notice, claonta mar atá i dtreo Dhál Fhiatach mar "fíor"-Ulaid.
Tharlaíodh go minic ruathair Lochlannacha ar na hUlaid ag an am seo, agus rinneadh ionsaithe faoi dhó ar mhainistir Beannchair, sna blianta 823 agus 824.
Rí Chobha fosta ba ea a mac, Cearnach (bás 853). Toirealach Luineach Ó Néill

Taoiseach ar Niallaigh Thír Eoghain, i gcúige Uladh, ab ea Toirdhealbhach nó Toirealach Luineach Ó Néill (c. 1530 - 1595). Mac le Niall Conallach (+1544) mac Airt Óig Ó Néill (+1519) ab ea é.
Sliocht Airt Óig.
Thart ar an mbliain 1530 a saolaíodh Toirealach le linn réimeas Choinn Bhacaigh Uí Néill (+1559). Taoiseach ar Thír Eoghain ab ea a sheanathair, Art Óg (+1519), agus bhí ceannas ag a athair, Niall Conallach (+1544), ar an dúiche mórthimpeall ar an Srath Bán agus ar an Seanchaisleán i dTír Eoghain, mar a raibh tailte Mhic Annaidh, Mhic Con Allaidh agus Mhic Con Mí, agus ba ann a bhí bunáit Thoirealaigh ina dhiaidh sin. Is cosúil gur sa cheantar i Sliabh Speirín ar a dtugtar Muintir Luinigh a tógadh Toirealach, agus gurb as sin a ainmníodh é.
An Tánaiste.
D'éirigh Seán Donnaíleach amach in aghaidh a athar, Conn Bacach, agus a dhearthár, an Feardorcha Ó Néill. Mharaigh sé an Feardorcha i 1558 agus gaireadh ina thaoiseach é i 1559. Ainmníodh Toirealach Luineach mar thánaiste air, agus ghlac sé páirt ghníomhach i gcogaí Sheáin. Ina ainneoin sin, bhí súil i gcónaí aige ar an tiarnas agus, nuair a thaistil Seán go Londain i 1562, rinne Toirealach luíochán ar Bhrian mac an Fhirdhorcha agus mharaigh sé é. Chuaigh sé féin agus a mhuintir go dtí an Tulach Óg, ansin, chun go ngairfí é ina thaoiseach. D'fhill Seán gan choinne, áfach, agus b'éigin do Thoirealach fanacht tamall eile.
An Taoiseach.
Sa bhliain 1567 mharaigh Clann Dónaill Seán i mBun Abhainn Doinne, agus gairmeadh Toirealach ina thaoiseach. I Reachlainn i 1569 phós sé baintreach Shéamais Íligh Mhic Dhónaill, Anna ,Nic Cailín (nó Lady Agnes, mar ab fhearr aithne uirthi), agus de bharr an chleamhnais sin nascadh cairdeas idir é agus Clann Dónaill Alban, agus bheadh teacht aige ar mhórchuid saighdiúirí Albanacha as sin amach. Go deimhin, agus é ag súil le teacht na nAlbanach an bhliain sin, thóg sé caisleán i nDún na Long ar bhruach Loch Feabhail, áit a mbeadh na hAlbanaigh in ann teacht i dtír go sábháilte. Ar feadh roinnt blianta bhí a chumhacht i dtreis go mór i gCuige Uladh. Ach, bhí na Sasanaigh ag tacú go láidir le Barún Dhún Geanainn, Aodh Ó Néill mac eile leis an bhFeardorcha, agus de réir a chéile thosaigh sé ag cailleadh smacht ar Thír Eoghain. Sa bhliain 1578 rinneadh Barún an Chlochair agus Iarla Chlann Chonaill de, agus roinneadh an tiarnas idir é féin agus Aodh.
An Éigse.
Go gairid tar éis dó teacht i gceannas ar Thír Eoghain, thug Toirealach cuireadh d'fhilí na hÉireann teacht ar cuairt chuige sa Chraobh i dTír Eoghain don Nollaig. Tar éis na fleá, chuir sé fios ar a gcuid dánta agus is cosúil nár thaitin siad rómhór leis. Ní raibh sé molta go pearsanta iontu, dár leis. I measc na bhfilí a bhí i láthair bhí Tadhg Dall Ó hUiginn (1550-91). Chum Tadhg Dall dán nua dó atá ar marthain, "Nodlaig do-chuamair don Chraoibh" ina ndéanann sé cur síos ar an eachtra seo.
Ba é Toirealach, freisin, a d'fhostaigh an scríobhaí a thóg síos i lámhscríbhinn An Leabhar Eoghanach agus Ceart Uí Néill, agus an file, an Feardorcha Mac Con Mí, a cuireadh go hAlbain chun cleamhnas a dhéanamh dó le hAnna Nic Cailín.
Bás.
Cé go raibh Aodh agus na Sasanaigh ag dréim lena bhás sheas Toirealach an fód ar feadh i bhfad. Dar le cuntais Shasanacha, bhí Toirealach ag ól go trom, agus bhí a shlainte go dona. Thart ar an mbliain 1579 goineadh Toirealach sa bholg le piléar gunna a scaoil crosán de mhuintir Dhonnaíle leis ag cóisir óil ina chaisleán sa Srath Bán. I 1583 leathadh an scéal go raibh Toirealach básaithe agus chuaigh Aodh Ó Néill go dtí an Tulach Óg chun é féin a ghairm ina thaoiseach, ach ní marbh a bhí Toirealach ach tinn le póit, agus b'éigean d'Aodh filleadh ar Dhún Geanainn. Ar deireadh, sa bhliain 1593 d'éalaigh Aodh Rua Ó Dónaill ó Chaisleán Bhaile Átha Cliiath agus, i gcomhar le hAodh Ó Néill, d'fhear sé cogadh ar Thoirealach. De réir a chéile, chaill Toirealach smacht ar an dúiche ar fad agus gairmeadh Aodh ina thaoiseach i 1593.
Fuair Toirealach bás ar an Srath Bán i 1595, agus cuireadh in Ard Sratha é. Ba é a mhac, Art, a tháinig i gcomharbacht air. M1119.13 Aodh Ua Con Chenainn, tigherna Ua n-Diarmada, do écc.M1119.14 Mór-chobhlach lá Toirrdhealbhach Ua Conchobhair, lá rí Ereann riasiú ro réidhigheadh an t-Sionann lais, go rí Laighen .i. Enda Mac Murchadha, &amp; go rí n-Osraighe .i. Donnchadh Mac Giolla Phattraicc &amp; go maithibh Gall Atha Cliath imaille fris go rainicc go Cill Dá Lua, &amp; báttar athaidh isuidhe ag tochaitheamh bídh Mumhan. Eoghan mac Muireadhaigh

Feictear Eoghan mac Muireadhaigh (Meán-Ghaeilge Eógan mac Muiredaig) i roinnt foinsí na hAlban mar rí Dhál Riada, sna 730í is dócha.
Meastar gurbh é Muireadhach mac Ainfhaichilligh agus dá bharr ball de Chineál Loairn. Níl Eoghan ann sna hannála Éireann atá ar marthain, agus ní fheictear é sa Duan Albanach, a théann ó Muireadhach go hAodh Fionn. Tá sé sna rí-liostaí le fáil i " Chronicle of the Kings of Dál Riata " agus "Chronicle of Melrose". Rianaíonn Mormair Moireibh a nginealach trí Ruairí éigin, deartháir le hathair Eoghain.
Bhí Eoghan beo nuair a rinne na Cruithnigh faoi cheannas Aonghasa mhic Fhearghasa ionsaí ar Dhál Riada agus chloígh siad é. Ní fios cá a tháinig i gcomharbacht air. Is é Aodh Fionn Find de Cenél nGabráin an chéad rí eile a fheictear sna foinsí, tríocha bliain i ndiaidh ré Eoghain. An Róisdeach .i. Muiris, mac Dauid, mic Muiris, mic Dauid do écc a mí Iún na bliadhna so, macaémh soithim, soidhealbda, foghlamtha i l-laidin, i n-gaoidhilcc, & i m-bérla ei-sidhe. A mhac .i. Dauid do ghabhail a ionaid. Máel Íosa Ua Dálaigh

File agus Ollamh Éireann ba ea Maol Íosa Ó Dálaigh (Meán-Ghaeilge Máel Íosa Ua Dálaigh), bás 1185.
Beatha.
Ba bhall é Maol Íosa de bhardchlann Uí Dhálaigh. Tá fianaise ann ar tuairim is daichead duine dá mhuintir idir i nÉirinn agus san Albain, idir na 12ú agus 17ú haoiseanna. Bhí sé ina thiarna na tuaithe Corca Raidhe i gContae na hIarmhí.
Deirtear ina thásc i nAnnála Loch Cé:
Is amhlaidh gur thaoiseach de phríomhghéag Uí Dhálaigh ba ea Máel Íosa, bunaithe ina áit dúchais san Iarmhí. bidba into bibda, dethbir into debthir (BB. 316 a 37), cráibdech into cráidbech, etc. That OMulconry should have adopted the late and corrupt form Tundal into his version shows that the story of the Munster knight Tnúthgal never obtained any currency in Ireland, and emphasizes the fact that of all countries Ireland, the original home of the Vision, was the last to translate the work of brother Marcus into the vernacular. Aedh Ua Conchobair

Chomh-rí go bhfreasúra na gConnacht, i dteannta lena uncail Toirdhealbhach mac Ruairí, ba ea Aodh mac Cathail Chrobhdheirg Ó Conchúir (Meán-Ghaeilge Aedh mac Cathal Crobdearg Ua Conchobair) (i réim 1224–1228). Tháinig Aodh i gcoróin i gcomharbacht ar a athair Cathal Crobhdhearg, ach bhí air streachailt chun an chúige go léir a chur faoina smacht. Matáin lena athair, bhí air Cogadh cathartha a throid gan toradh cinnte in éadan éilitheoir tacaithe ag cumhachtaí eachtrannacha.
Clann.
Bhí cúigear mac agus iníon amháin ina chlann ag Aodh, ina measc; Ir mac Míleadh ceud duine do hadhnaiceadh fa úir Éireann do chlannaibh Míleadh, agus dá réir sin do hainmnigheadh an t-oiléan uaidh: ionann, iomorro, Irlanda agus fearann Ir, óir is ionann x91landx92 i m-Beurla, agus fonn nó fearann i n-Gaedheilg. Is móide is measta fírinne an neith seo, mar adeir Leabhar Árda Mácha gurab ainm don oiléan so, Ireo, eadhon, uaigh Ir, do bhrígh gurab ann atá feart nó uaigh Ir. it é fil indudsu.x92 Ní árdamar Ailill do, ar ba mebal lais. Foracbad iarom Ailill a Fremaind Teathbai fri bás, & luid Eochaid for cuaird nErenn, & foracbadh Édain hi fail Ailella co nderndais a thiugmaine lé .i. cora clasta a fert, coro hagtha a guba, coro hortha 69 a chethrai.x92 Bé Binn iníon Urchadha

Banfhlaith Uí Briúin Seóla agus banríon Tuamhan ba ea Béibhinn ní Urchadha (Meán-Ghaeilge Bé Binn iníon Urchadha) (beo luath-10ú haois).
Urchadh mac Murchadha, rí Mhagh Sheola (i réim 891?-943) ba ea a athair. Phós sí le rí Cinnéide mac Lorcáin, rí Thuamhan (bás 951). Bhí ar laghad ag Cyhinnéide duine mac déag agus iníon amháin, Órla (banríon Éireann, bás 941). Bhí roinnt mná chéile ag Cinnéide, agus is é Ardrí na hÉireann, Brian Bóramha (c. 941–23 Aibreán 1014), an chéad dá chlann a mhaíomh sé gur mac le Béibhinn é. Más fíor, is sinsear í Béibinn de gach craobh Uí Bhriain as sin amach.
Tar éis bhás Chinnéide, is amhlaidh gur phós sí arís le rí Chorca Mrua, ceantar suite in iarthuaisceart Chontae an Chláir. Bhí beirt mhac acu, Lochlann agus Conchúr, sinsir faoi seach Uí Lochlainn and Uí Chonchúir Chorca Mrua.
Bean chéile Tadhg mac Cathail of Connacht, rí Chonnacht, ba ea deirfiúr Bhéibinne, Creasa. Is amhlaidh gur phós a deirfiúr eile, Caineach, le sinsear Clann Coscraigh Uí Bhriúin Seola. Tháinig a deartháir, Donnchadh, i gcomharbacht ar a n-athair mar rí. 109 (67) ra 13. ‘Scel na Samhna.’ Araili impir do gabh righi Romhan. Focus a ainm. Ends (f. 110 ra) et ro chóraigh Boinefacius ocht ceileaburtha isin eaclais in agaid na nocht ndualach ut tresa claiter iat o gach iriseach 7 rla. 970] díb uile & níro fulngetar dó. x91Nít maithe and na carpait so, a phopa Chonchobuir,x92 ar in mac bec. x91Ní 4070] co hÁniach; co Lóegaire Milbél coa breó; co trí maccaib Trosgail co Bacc nDraigin; co Drend; co Drenda; co Drendus; co Cimm; co Cimbil; co Cimmin co Fán na Coba; co Fachtna mac Sencha coa ráith; co Sencha; co Sencháinte; co Briccni; co Briccirni; co Captin Tirial Risderd mac Tomais mic Risdeird do beith i f-farradh Uí Néill re h-edh na bliadhna so anall. An Captín sin do thocht fa Lughnasadh na bliadhna so co c-ceithernaibh congmála ó Ua Neill lais h-i c-Coicceadh Laighen. Ní roich ríomh, aisneis, nó áiremh ina n-derna an captin sin do crechaibh do mharbhtaibh, do ghabháil bhailtedh, & daoíne, dairccnibh, & dedalaibh h-i c-Conntaé Ceitherlach, h-i c-Conntae Chille Dara, h-i c-Conntae Ua f-Failghe & hi c-Conntaé Tioprat Árann ó Lughnasadh gusan c-ceid mí do geimhreadh ar c-cionn. Creach mór do denum do Mael Ruanaigh Mac Diarmada ar macaib Domnaill Í Conchobhair i crich Cairpri. Creach ele do denum do Brian O Dubhda & do Gallaibh Luighne & O Fíachrach arna macaib ceadna. 285 The De Profundis. Headed `An 129 Psalm. Beg. As an doibhne do sgiread me chugad, a Tigharna. Ends (p. 286) ┐ suthaimhneas siorruigh Amen. Bíodh mar sin. So be it. I 1174 bhí ionsaí na Normannach faoi lán seoil agus bhí ag éirí go maith leis na hionróirí, faoi cheannas Strongbow. Sa bhliain sin, áfach, bhuail siad le frithbheartaíocht láidir ó Ard-Rí na hÉireann, Ruaidhrí Ó Conchobhair, Clainn Chonnachta agus Dál gCais, faoi cheannas Dómhnaill Mhóir Uí Bhriain. Bhí Strongbow agus a fhórsaí i Log na Fola nuair a bhris na Gaeil orthu go tobann ar maidin. Cailleadh 1,700 Normannach i gCath Dhurlais, agus, mar a deir file anaithid, chuir Dómhnall Mór stop leis an taoide iarainn ar thaobh Strongbow. Níor cuireadh stop buan leo, áfach. D’éirigh leis na Buitléirigh Urmhumhan greim a fháil ar an gcontae sa 13ú haois agus i 1328, thóg Séamas, an chéad Iarla, caisleán sa bhaile, maille le mainistir Chairmilíteach. I 1453, thóg MacRisteaird De Buitléir an dá chaisleán a sheasann fós sa bhaile, an Caisleán Dubh agus Caisleán an Droichid. Uí Bhreasail

Is oileán miotasach é Uí Bhreasail (aitheanta as Béarla mar Hy-Brasil nó roinnt leaganacha eile), suite a dúradh i lár an Aigéin Atlantaigh ó thaobh thiar d'Éirinn. De réir miotais na nGael, bhíodh sé faoi bhrat ceo seachas lá amháin re seacht mbliana, nuair a bhíodh sé sofheicthe ach dobhainte.
Sanasaíocht.
Is doiléir í sanasaíocht an ainm "Breasal" anseo. De réir béaloideas Gaelach, deirtear go bhfuil sé ainmnithe as muintir "Uí Breasail", clann ársa i n-oirthuaisceart na hÉireann. As SeanGhaeilge, áfach, is féidir na focail a leanas a aithint ann: "Í": inis, oileán; agus "bres": áilleacht, luach, mór, cruthach.
In ainneoin an cosúlacht, níl nasc ar bith idir an tír Brasaíl agus an oileán miotasach. Tá an tír ainmnithe as an grcann dúchais Breasaíleach, ar a dtugtar an sanas "dearg mar aibhleog", fréamhaith ón Laidin "brasa" ("aibhleog") agus an réamh-mhír "‑il" (ó "‑iculum" nó "‑ilium").
Léarscáileanna.
Siar chomh fada le 1325, d'aithin cairt mhuirí oileán darb ainm "Bracile" ó thaoibh thiar d'Éirinn san Aigéan Atlantach, 'sé sin, i gcairt phortalach le hAngelino Dulcert. Níos deireanaí, bhí sé ar léarscáil Veinéiseach (1436) le hAndrea Bianco mar "Insula de Brasil", taobh le hoileán níos mó de shraith oileán san Atlantach. D'aithníodh seo ar feadh tréimhse le Terceira sna hAsóir.
I gcairt Chatalóinise thart ar 1480, aithnítear dhá oileán 'Illa de Brasil', ceann amháin ó thaobh thiartheas d'Éirinn (suíomh na háite miotasaí, mar dhea) agus ceann eile ó thaobh theas den "Illa verde" nó An Ghraonlainn.
Léiríodh ar léarscáileanna gur chiorclach é an t-oileán, go minic le caolas nó abhainn lárnach ag síneadh soir-siar trasna a thrastomhais.
Ag lorg an oileáin.
Chuaigh loingis amach ó Bhriostó sna blianta 1480 agus 1481 ar lorg an oileáin. Go gairid tar éis teachta abhaile John Cabot in diaidh a loingis féin sa bhliain 1497, scríobh Pedro de Ayala gur aimsíodh cheanna an tír a d'ath-aimsigh Cabot ag "na fir as Briostó a d'aimsigh Breasail".
Sa bhliain 1674, mhaígh 'Captain John Nisbet' go bhfaca sé an t-oileán ar turas ón Fhrainc go hÉirinn, agus dúirt sé go raibh ann coiníní dubha móra agus draíodóir a bhí ina haonar i gcaisleán cloiche. Ba chumadóireacht iad áfach an carachtar agus an scéal leis an údar Éireannach, Richard Head.
Deir Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh linn ina "A Chorographical Description of West or H-Iar(sic) Connaught" (1684): "Tá anois ar marthain Murrogh Ó Laoí, a shamlaíonn go raibh sé féin ar oileán Uí Bhreasail le dhá lá, agus go bhfaca sé uaidh Oileáin Árann, Gólam (gar de Leitir Mealláin), cnoc Iorrais Bhig agus áiteanna eile ar an tír thiar a raibh aithne aige orthu."
Rinneadh nasc fosta issue Oileáin Uí Bhreasail agus an Banc Porcupine, scairbh san Aigéan Atlantach tuairim is 200 km siar ó Éirinn agus aimsithe sa bhliain 1862. Chomh luath is an bhliain 1870, léitear páipéar ag "Geological Society of Ireland" ag moladh na sainaitheanta seo. Ó shin i leith, chonacthas an moladh in eagrán sa bhliain 1883 de "Notes and Queries" agus i roinnt fiosrúchán den 20ú haois, san áireamh ar na mallaibh an saothar "Underworld: The Mysterious Origins of Civilization" le Graham Hancock.
Cultúr na nDaoine.
De bharr cosúlacht na n-ainmneacha, glaoitear "Hy Brasil" ar Mheiriceá Theas sa saincheadúnas ficsean eolaíochta "Warhammer 40,000" ().
Sa "Lyonesse Trilogy" le Jack Vance, is 'Hybras' é ainm an oileáin is mó desna "Elder Isles". Insítear i mbrollach an chéad leabhair gurb é seo bunús an ainm 'Hy-Brasil'.
Sa scannán "Erik the Viking", bhí ar na carachtair dul ar turas go dtí oileán Uí Bhreasail chun corn draíochta a fháil. Uí Echach Cobo

Tugtar an t-ainm Uíbh Eachach Cobha (Sean-Ghaeilge Uí Echach Cobo) do roinnt rannán críochach stairiúil in Ultaibh ("Contae an Dúin, sa lá atá inniu ann") arna rialú ag Uí Echach Cobo mar chuid de thuath Uladh.
Príomhfhine na gCruithne ba ea iad. Roinn siad ríogacht na nUlad leis an Dál Fiatach agus a ngaolta, an Dál nAraidi. Ba é Fothad mac Conaille (bás 552) an chéad rí Uí Eachach a bhfuil eolas againn faoi.
Ón 12ú haois, bhí an fhine Mag Aonghusa ina gceannairí ar Uíbh Eachach. Bhí siad lonnaithe i Ráth Fraoileann agus insealbhaíodh iad i gCnoc Uíbh Eachach. Tar éis Chogadh na Naoi mBliana, d'umhlaigh taoisigh Uíbh Eachach roimh Choróin Shasana agus roinneadh an chríoch eatarthu. Rinneadh Uíbh Eachach (nó 'Iveagh' sa Bhéarla) ina bharúntacht, ach ina dhiaidh sin, roinneadh ina hUibh Eachach Íochtarach agus ina hUibh Eachach Uachtarach. Bhí críoch Uibh Eachach mar bhunús Dheoise an Droma Mhóir ("Deoise Chaitleach").
An áit is airde sa dúiche ab ea "Cnoc Uí Echach". B'fhéidir gurbh é seo lárionad chumhacht Uí Eachach.
"Magh Cobha" ba ea ainm níos sine don cheantar, a caomhnaíodh mar "Moycove", an t-ainm is luaite sna hannála le haghaidh pharóiste Droim Bhaile Uí Ruanaí, agus ainm chaisleáin Normannaigh idir 1188 – 1261.
Ón 12ú haois ar aghaidh, ba iad Mhic Aonghusa na taoisigh sa cheantar.
Cruthaíodh Deoise an Droma Mhóir bunaithe ar chríocha na tuaithe.
Tagairtí Annál.
Luaitear "Uí Echach Cobo" sna hannála Éireann ón mbliain 551 go dtí 1136. Feictear an teideal "ríg Coba'" i nAnnála Tiarnaigh don bhliain 685, agus i nAnnála Uladh do 735. Tar éis na bliana 882 i nAnnála Uladh, ina bhfeictear "rex Cobho", scríobhadh tiarna "Uí Echach" ina ionad.
San iontráil deireanach don bhliain 1136, le fáil i nAnnála na gCeithre Máistrí, deirtear: "Echrí Ua h-Aittéidh, tigherna Ua n-Eachdach, do mharbhadh d'Uibh Eachdach féisin.
Ginealach.
De shliocht "Fiachu Araide", bunaitheoir eapainmneach an Dáil Araí, ba ea sinsear Uí Eachach Cobha, Eochaidh mac Connla. Ní fios go cruinn an tsinsearacht, toisc go gcaomhnaítear roinnt ginealach éagsúil:
I nAnnála Uladh, faightear:
Ginealaigh Rawlinson:
Laud Genealogies and Tribal Histories:
Taoisigh Uí Eachach.
Tráth dá raibh, bhí Uíbh Eachach faoi cheannas mhuintir "Uí Aitidhe", ar feadh dhá chéad bliain a mhaítear. Is é "Aodh Ua hAitidhe" an chéad atá luaite sna hannála, leis an teideal "rí "Uí Echach Cobo"", a mharaigh a mhuintir féin é sa bhliain AD 965. Tá an iontráil deireanach le fáil don bhliain 1136, ina maraíodh Eichre Ó hAití ("Echri Ua hAitidhe"), tiarna "Uí Echach Cobo", ag a mhuintir féin fosta. As sin amach, ní fheictear an t-ainm a thuilleadh san hannála.
Síolraithe ó Shárán Uí Eachach ba ea clann Uí Aití, Mhic Aonghasa, taoisigh Clann Aodha. Faoin 12ú haois, bhí Mhic Aonghasa i gceannas fosta Uí Eachach, agus Ráth Fraoileann mar bhunáit acu. Sa bhliain 1153, bronnadh cairt ar Mhainistir an Iúir, fianaithe ag Aodh Mór Mac Aonghasa, taoiseach Clann Aodha. Luaitear Mhic Aonghasa fosta i litreacha ó Éadbhard II Shasana, ina dtugtar an teideal "Dux Hibernicorum de Ouehagh" orthu.
Le linn an 14ú haois, d'éirigh cinn an Cineáil Fhártaigh den chlann Mhic Artáin ina dtaoisigh Uíbh Eachach, cé go bhfeictear sna hannála Muircheartach Mac Artáin mar thánaiste Uí Eachach chomh luath is an 11ú haois. Síolraithe ó Artán fionnó Mhongáin Mhic Aonghasa is ea clann Mhic Artáin.
Faoin 15ú haois, le cliseadh Iarlacht Uladh, mhéadaigh Mhic Aonghasa críocha Uíbh Eachach soir go dtí Caisleán Dhún Droma, áit a théann Contae an Dúin i Muir Éireann isteach. Míshocair ba ea Uí Eachach ámh, de bharr an achrainn idir ceithre príomhchlann Mhic Aonghasa — Caisleán Uidhilín, Corrdhoire, Coill Bhairrlinne agus Ráth Fraoileann.
Sa bhliain 1539, chuaigh an chlann ar táin bó i gContae na Mí isteach, ach tháinig Lord Deputy Grey rompu agus chloígh sé iad ag Cath Bhéal Átha hÓ.
Sa bhliain 1543, ghlac Art Mac Artáin le Géilleadh agus Athbhronnadh agus chuaigh sé ar turas go Pálás Greenwich áit a rinneadh ridire de faoin ainm "Sir Arthur Guinez" ag Anraí VIII Shasana.
Sa bhliain 1575, d'éirigh le hAodh Mac Aonghasa ina achainí um chairt ar a chuid tailte ó Eilís I agus rinneadh ridire de sa bhliain 1576. Sa bhliain 1584, feabhsaíodh a thionacht trí dheonú "in capite" "den chontae no tailte Uíbh Eachach go léir". Sa bhliain 1585, bronnadh tiarnas agus mainéar Choill Bhairrlinne ar a chol ceathrar Eibhear mac Ruaidhrí Mac Aonghasa.
Le linn Chogadh na Naoi mBliana (1594-1603), d'fhan taoiseach na clainne, Art Rua Mac Aonghasa, neodrach, cé go ndeachaigh mórán dá mhuintir i bpáirt le hAodh Ó Néill, Iarla Thír Eoghain (Caitríona Nic Aonghasa ba ea duine dá mhná chéile). D'insealbhaigh Ó Néill taoiseach nua sa bhliain 1595 agus scar an chlann as a céile. In ainneoin seo, rinne Charles Blount, Fear Ionaid na hÉireann, slad ar Uíbh Eachach chomh huafásach sin gur ghéill Art Rua chun díothú a mhuintir a chosc.
"Iveagh".
Cruthaíodh barúntacht Uí Eachach ("Iveagh") le linn réimse Eilís I Shasana as tailte na clainne.
Tá an t-ainm "Iveagh" ann mar theideal in "Peerage of Ireland" agus "Peerage of the United Kingdom", go háirithe i dtaca le clanna "Magennis" agus "Guinness" (Mhic Aonghasa). Fiachu Muillethan

Rí seanscéalach na nDeirgtine, sinsear réamhstairiúil na nEoghanacht ab ea Fiacha Muilleathan ("Fíachu Muillethan") nó Fíacha Fear Dá Liach ("Fíachu Fer Da Liach") mac Eoghain Mhóir. Aithnítear é go formhór ón seanscéal "Forbhais Droma Dámhgháire", ina chabhraíonn an laoch cáiliúil Mogh Roith é, ag cur an ruaige ar Chormac mac Airt, a bhí i mbun ionsaithe ar a ríocht. Ailill Flann Mór and Ailill Flann Beag ab ea mic Fiacha.
Maraon leis a athair Éogan Mór, seanathair Ailill Ólom, agus sin-seanathair Mogh Nuadhad, is amhlaidh gur ficseanúil é Fiacha go formhór. Is léir go bhfuil sonraí a shaoil go leor seanscéalach, cuntas chun sinsear ar chomhaois le Cormaic a thabhairt dosna hEoghanachta, mar shampla sa scéal "Cath Maige Mucrama".
Cé go raibh seanscéalach é Fiachu Muillethan féin, d'fhéadfadh é go bhfuil sonraí stairiúla le fáil i scéal a fhionnó [Conall Corc]], fíorbhunaitheoir na nEóganacht.
Mar a tharla go minic, is féidir é gur phearsana éagsúla ó thús iad Muilleathan agus Fear Dá Liach. Rinne gineolaithe na meánaoise a sár iarracht a thabhairt le fios gurbh ionannas iad, gan fianaise ach scéal breith Fiacha "Cath Maige Mucrama", sága ficsin pholaitiúil mór le rá. flaithius fodheoidh do shaigidh Aedha Ui Néill & do ratt Toirrdelbach Luineach oenta & aittittin dó imon ainm as Ua Neill Isin bledhin sen tanic Ricard de La Rokela na guistis i nn-Erind & a ben acus a mac, acus in Cancellar, acus s an ra gausad cúon ag Dún na Long i n-Nessumin, acus ra leg Cormac & Dessumu othu imlan yed. Agus do ba lór lé Tuathaibh Dé Danann sin, óir do mheasadar go dtiocfadh da ndraoidheacht féin gan a léigean tar a n-ais don chrích chéadna go bráth. Chuir Thomas, an mac is sine ag Ceann Comhairle na Stát Aontaithe Tip Ó Néill, chuir sé tús lena shaol polaitíochta trí bheith páirteach i bhfeachtais a athar agus ní ba mhoille anonn ina chuid feachtas féin. ¶114] A n-urradha agus a n-uaisli agus a n-ard-flaithi a timceall Fergusa, an aird-righ. Agus is amlaid ro batar co sgiathaib órdha eng-blaithi uáinega ar clé láim gacha curad, agus co sleagaib fhada fraoch-búana fuilecha, agus co cloidmib seda soinemla sith-ridhni ar a sliastaib, agus co m-brataib uaine eochar-blaithi oir-cimsacha umpa, agus co casánaibh grésmílla geal-airgeda is na brataib ós a m-bruinnib, agus co minnaib ro cúanna bricht-rinnta rig-maisecha ar foradh gacha flatha. 5. Seaan do Cuirse go n-Gallaibh Uladh & Midhe a Connachtaibh la Cathal Croidhdearg mac Toirdealbhaigh do gabhail a righi aris. Maidm & ar la Cathal mac Concubuir Maenmuidhe & la Connachtaibh aran sluadh-sin, gu n-deachaigh Seaan tar Loch Ri soir gur gabadur clann Ugho do Lasaighi é gurb Mathgamhna, mic Bhriain Uí Briain do ghabhail Bhaile an Chaisléin i c-Cloinn Chuiléin Uachtaraigh ar Mhac Conmara Fhionn, Sean, mac Taidg, mic Con Medha. Ba diobh dna Toirrdhealbhach mac Mathgamhna, mic Toirrdealbhaigh, mic Mathgamhna ó Choill Ó f-Flannchadha Adeir Solinus, 'san aonmhadh caibidil fichead nach fuilid beich i n-Éirinn; agus adeir gurab do dhéis chlaidhimh fromhthar an chéid-mhír le gein mic i n-Éirinn. Domhnall Ó Gadhra

Rí Shliabh Lugha ba ea Domhnall Ó Gadhra (bás 1217).
Ní fheictear Domhnall sna hannála ach ina thásc i nAnnála na gCeithre Máistrí don bhliain 1217. Ní thugtar aon teideal dó, ach is amhlaidh gur dhuine suntasach é. Bécc mac Airemóin

Rí Ulad de Dhál Fhiatach ba ea "Bécc" mac Éireamhóin (Sean-Ghaeilge Bécc mac Airemóin) (bás 893). He was the son of Éireamhón mac Aodha (bás 886), iar-rí Ulad, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 886 go dtí 893.
Rinneadh rí Ulad de tar éis dá chol cheathrar, Fiachnae mac Ainbítha, a bheith mharaithe sa bhliain 886. Maraíodh é sa bhliain 893 ag "Aitíth mac Laigni" (bás 898) Uí Eachach Cobha. 4. Nial O h-Eignidh, ri Uirgiall & Fear Manach, do teacht lín a t-sluaigh le Cathal Croiddearg O Concubuir do gabhail rigi Connacht aris. Maidm & ár foro la Cathal Carrac mac Concubuir Maenmuidhe ag Eas Dara inar marbhadh Niall O Fá hé sin an céadchath tugadh idir mhacaibh Míleadh is Thuatha Dé Danann, amhail adeir an laoidh chéadna: 1. Céadchath mhac Míleadh go mblaidh, Ar dteacht a h-Easpáinn éachtaigh, Ag Sliabh Mis fá mana leoin, Is forus fis is fíreoil. 90idí RC

Eachtraí.
95 RC: Tháinig Tigranes II nó "Tigran Mór" chun cumhachta mar rí na hAirméine.
90 RC: Bhronn dlí Rómhánach "Lex Iulia" saoránacht Rómhánach ar gach uile dhuine san Iodáil nach raibh ina fhreasúra le linn an chogadh idir an Róimh agus cathracha Iodálacha eile. 248. Ag so garann bán Pheadar Uí Dhuirnín. Ma ta mo gharanse bán, níl nár dho gan abheith donn. 13 stt. Foll. by scribal signature. Ed. S. de Rís (1969) no. 23 (from other MSS). Mag Uidhir .i. Sean do dhenamh creche h-i Miodhbolcc ar cloinn Donnchaidh mic Aodha Meg Uidhir, & ar cloinn Mhég Ualgaircc fa dhó i n-aoin t-seachtmhain. Dealgnaid

I Miotaseolaíocht na nGael, ba í Dealgnaid (Sean-Ghaeilge Delgnat) bean chéile Parthalán, ceannaire an dara dream de lonnaitheoirí a tháinig go hÉirinn.
Leabhar Gabhála na hÉireann. Yr Hen Ogledd

Is éard is Yr Hen Ogledd (Gaeilge:"An Sean-Tuaisceart") ann ná an téarma a n-úsáideann scoláirí chun tagairt a dhéanamh do na chríocha sin atá anois i dtuaisceart Shasana agus i ndeisceart na hAlban, ina raibh pobail na mBriotanach (Brythoniaid) ina gcónaí ann, sna blianta idir 500 agus ionradh na Lochlannach c. 800, sé sin sa tréimhse tar éis cúlú an garastúin Rómhánach.
Ón tSean-Thuaisceart tháinig an litríocht Bhreatnach is luaithe, dánta gaisce le filí yr Hengerdd faoin gcath idir ríochtaí na mBreatnach agus na treibheanna Angla-Shacsanaigh a rinne iarracht na Briotanaigh a cheansú agus a gcuid talún a ghabháil. Ón tSean-Thuaisceart tháinig Cunedda ap Edern agus a lucht leanúna, bunaitheoirí ríocht Gwynedd freisin.
Is féidir Yr Hen Ogledd a shainiú mar Albain ó dheas ó líne shamhailteach idir teorainneacha Sruighlea agus Loch Laomainn agus na contaetha Sasanacha atá ann faoi láthair Cumbria, Lancashire, Contae Durham, Northumberland, Yorkshire agus Humberside. Is críoch níos móire í seo ná mar atá sa Bhreatain Bheag inniu. Féadfaidh ríochtaí Hen Ogledd (Elfed) síneadh chomh fada ó dheas le ceantar Cheshire inniu. Rinne Cath Chester deighilt ríochtaí an tSean-Thuaidh ón mBreatain Bheag i 615. Caitilin inghen Uí Feargail (Domhnall Buidhe mac Domhnaill mic Seain) ben Mec Maghnusa Meg Uidhir .i. Cathal Ócc mac Catail Mhóir décc. Giolla na Naomh Ó Duinn

File, staraí agus cléireach Éireannach ba ea Giolla na Naomh Ó Duinn ("Gilla na Naemh Ua Duinn") (1102 – 17 Nollaig 1160).
Deirtear faoi i nAnnála na gCeithre Máistrí:
Tá Inis Clothran suite i dtuaisceart Lough Rí ar an Sionainn. Tá ann fothrach mhainistreach ina raibh Ó Duinn ina léachtóir. Gníomh mínáireach a bhí ann, fiú le linn bhlianta corracha na 17ú haoise. Rinne Murchadh léirscrios ar Chúige Mumhan le linn an ama seo, rud a tharraing "Murchadh na dTóiteán" air mar leasainm.
Nuair a d’ionsaigh Murchadh ardeaglais Chaisil, bhí Teabóid ar dhuine den seachtar sagart a maraíodh ann. Deir John Lynch in De Praesulibus Hiberniae go raibh uisce coisricthe á chroitheadh ag Teabóid ar na saighdiúirí a bhí ar tí a mharaithe. Taidg Catha Briain,121 mic Murcaidh, mic Aedha, mic Ceallaig,122 mic Findachta, mic Ailella, mic Innrechtaig, mic Dluthaig, mic Fhidchellaig, mic Dicholla, mic Eogain Finn, mic Cormaic, mic Cairpri Cruim, mic Fearadaig, mic Lugaid, mic Dallain, mic Bresail, mic Maine Moir. Donnchadh .i. An Cossalach mac Giolla Fhaoláin .i. ua Domhnaill, tigherna Ua f-Foilghe, do mharbhadh lá Congalach mac mic Brogarbháin mic Conchobhair. 105 (a) `Uilliam Ruadh Mac Coitir cct do Dhonnchadh Ua Mathghamhna ón Riasg a mBarrachaibh Móra. Ar fhearaibh más donas bheith cobharthach neamhchúntais. 1 st. (b) `Duine éigin cct. don Dochtúir Tomás da Barra ón Oilléan Mór, da ngoirthidh do ghnáith an Dochtúir Dubh, agus fa seanathair don dochtúir Sir Nataniel Barry atá annois a mBaile Átha Cliath. Da maireadh ar mharbhadh an marbhsa fút, a líog. 1 st. `An deachmhadh lá don tochtmhadh mí 1799. 10 die Augusti 1799. P. 106 blank. Cionaeth, mac Conaing, tigherna Ciannachta Bregh, do bhádhadh i n-Ainge la muinntir an righ, Maoil Seachlainn, & tigherna Locha Gabhor, ag aithe fair ina n-derna dulc fri tuaith & ecclais. Conidh dó as-rubradh, Cath eter Laigne& Osraige co torchratar sochaide and do Osrugu, & co torchair and Murchad mac Dúnlaing, rí Laigen, & rig imdai archena. Murchertach m Cellaich m Donnchada m Domnaill m Congalaig Cnogba m Mael Mithig m Fhlannacain m Cellaig m Congalaig m Conaing m Amalgada m Congalaig m Aeda Slaine m Diarmata. ¶172] Madh éc don righ no do thaisech dhib, marbhthar leo a aes cumtha & aes gach oifice bui lais dia cur da freastul isin bethaid araill, & marbhuit a sheitig dia cur lais ar omun cheli aili do beith le, & loiscid a cuirp diblínaibh. An bhliain ina dhiaidh sin, rinne sé comhaontas le Magnus III an tIorua de bharr pósadh Sigurd mac Magnus leis a hiníon. Seathrún Céitinn - Cartlann
Sagart, staraí agus file ba é Seathrún Céitinn (1569–1644) nó Geoffrey Keating i mBéarla. Chuaigh sé go Bordeaux sa bhliain 1603 agus chaith seal ansin ina fhreastal ar an gColáiste Éireannach gur bhain sé Dochtúireacht Diagachta amach. D'fhill sé ar Éirinn sa bhliain 1610. Rinneadh ina shagart ar Uachtar Achaidh é tar éis a theacht ar ais. Scríobh sé a shaothar is mó clú Foras Feasa ar Éirinn thart ar an mbliain 1634. Is saothar stairiúil faoi Éirinn ó thús go teacht na Normánach. Scríobh sé filíocht ar feadh a shaoil chomh maith. ¶167] Iar g-cur chúil risin crich sin, fo gebha inis muiridhi, Necuram a h-ainm. Do Macametus adrait. Ni bhí timthach ar bith la laech na ingin dibh, acht a m-beith denocht amail thusmiter iat. An pressidens do teacht co Ross 3] Chomáin, ocus a bheith seacht seachtmhuine na comnaide 4] innte. A fhilled tar ais doridhis, ocus ro fagaib 5] braighde. An preisidéns do theacht a Connachtaib 6] doridhis armáil mhór do mhuintir na bainrighna, ocus 7] dul doib a g-clainn Ricaird. Iarla Clainni Ricaird 8] ocus an sluag Gall sin do dhul a g-Cúilecha, ocus a dho 9] no tri do bhailtib caislen do ghabhail doibh. O Domnaill, 10] .i. Aodh mac Maghnuis h-I Domnaill, do theacht a n-iochtar 11] Connacht, ocus clann Eogain mic Diarmada do 12] dhul na chuinne co Baile Essa Dara, ocus cengal re roile 13] dhóibh a n-aghaid a n-escarad dibhlionaibh. O Domnaill do 14] fhilliud a n-Ullthoib doridhis. Cuid mor dia muinntir 15] do teacht le clainn Eogain, maille re na n-daoinib 16] féin, ocus ro innsoighset foslongport Bríain mic 17] Diarmada a g-clainn Faghartaigh, ocus ro bhenadar fiche 18] ced go b-fhuilliud do bhuaibh, cona n-diol do chaiplib de, ocus 19] tangodar slán. An preisidens do bheth a g-Cuilech mun 20] am sin. Teachta do dol na chend ó Brían do chossáoid 21] na n-gniom sin ris. Nir faillighed na sgela sin lasin 22] preisidens cona Ghalloib, oir ni dernat oirisiom ina 23] comnaidhe no go tanic a g-Clainn Chonnmaidh. Teid 24] Brían mac Diarmada ocus clann Tomaltaigh mic 25] Diarmada na choinne a Clainn Chonnmaidh, ocus do 26] leig se Brian roime ar ais a Maid Luirg, do brath Mic 27] Diarmada ocus Albanach, ocus do roighne fein comhnaide 28] na dheoidh a g-Clainn Connmaidh an aghaid sin; 29] ocus ro ghabhsat ionad coinne re roile ar na mhárach 30] a Ráth na g-cléirech. Do freagradar an t-ionad coinne 31] sin leth ar leth, ocus ro bhói Mac Diarmada ocus a 32] chlann, ocus Tadhg mac Cathail mic Diarmada a 33] g-Cluain na cea[gap: extent: 2-3 letters]a n-Uachtar tíre. Acht chena nir 34] faillighed le Brían cona braithribh an tairring sin, 35] oir ro treoraighset an slúag daon uighe o fe[gap: extent: 1-2 words] 36] Machaire Connacht co Bealach na nurmhointe os cionn Tá dán eile ann a scríobhadh le bliain nó dhó faoi shiúlóid le leanbh (ar an Charraig Fhionn) agus an seanscéal faoin ruathar is féidir leis na laochra gintlí, na Mic Uí gCorra, a dhéanamh ar Éirinn muna stopann leanbh iad tré fhíor na croise a ghearradh. Mafemis mac Eochach Gairb ipse est & Eocho Mumu, a quo tota plebs Muman. Mumu a munitione candoris liniti uel de 53 `Séamus Mac Considin cct freagra Shiomuin mic Fearguis Mic Ceoruis Dhoiminic cródha leathamharcach do Búrc. Eigse Chlair Fóla sa cléircheap na nórdaibh. 9 stt. chur sin tarsan Bernus narbo soirbh & narbo réidh dhó a ionnsoigidh fecht naile dia mbeith Ó Domhnaill in nach mennat An arm na g-Connachtaibh do dhéanamh aon headway in aghaidh Cú Chulainn. Bhí sé ag piocadh amach fear Maeve le ceann ar cheann. Ferdia, deartháir altrama Chú Chulainn de, atá comhoiriúnaithe ar deireadh thiar i gcoinne laoch Uladh. Le haghaidh laethanta cath siad amach é agus san oíche cuidíonn siad agus altra a chéile. Gealltanas siad i gcónaí a bheith deartháireacha ach sa deireadh Chú Chulainn mharaíonn Ferdia. O Neill, Enrí Ócc mac Enri mic Eoccain, ticcherna Chenel Eoccain do mharbhadh i t-tigh Airt mic Aodha mic Eoccain Uí Neill i t-Tuaith Éiríonn le Cú Chulainn iníon Rí Uíbh Fháilghe, Bláthnaid a shaoradh ó Chú Roí Mac Dáire ach is iomaí casadh ar an scéal seo. 30] x91Tiagomx92, or Teit ingen Maic Niad, siúr Fothaid Canainne. x91Bid linn in coirm si dogní Finn dom brathair-si. Tiagum da holx92, or sí fria celi .i. Find mac Reghamain a ainm. Doteccat sair ina carput diblinaib, in ben iar cúl, esium fria ar dó. Occ techt sech Fhinn hua Carrtaigh, coinneall en(i)gh & eangnumha Cloinne Carrtaigh, do marbhadh do Diarmaid mac Cormaic Muidhe Tamhnach a feall iar n-imurcradh a ceile dóibh anda [...] Mu Cuda, a geann a roibhe do minnaibh ele aturra. damh athchuingid uaibh. a fhira Muman .i. tosach in chatha-so do leiced damh fein & da bh-fuil do Clainn Eogain annso & Imtúsa in roidbartaigh: dorigne ríghthinól rómór ruadarmach agus rángatar ina ruathar tinndenais i tír Tuadhmuman; agus do tinóiletar tromsluagh clainde Briain ruaid ina ruathar céimluath coslúthmar cucu, agus táinic Mathghamain cona muinnteraib co hésgaidh dá ninnsaighid, agus dorinnetar árdsluaighedh aontadhach ar énslighidh dathchur clainne Torrdelbaig as a tírthibh, agus tángatar co cuirr ó Cormaic in chédadhaig. Gráinne Rua Ní Ghallchóir as Gleann Cholmcille Cur síos ar a tharla di ó d'imigh an comhlacht árachais Setanta as gnó. Fad�, nuair a bh� c�irt ag Ardr� �ireann I dTeamhair, bh� bu�on fear ag an Ardr� ar ar tugadh an Fhiann. Fir bhre�tha l�idre ab ea iad a choinnigh s�och�in sa t�r d�. Ba � Fionn mac Cumhaill an ceannaire ba ch�ili�la a bh� ar an bhFiann. Ro bai comhthóccbháil catha & adhbhar easaonta isin cuicceadh ag imresain im corp Patraic iarna eccuibh. Uí Néill & Airghialla acc triall a thabhairt Crech mor le h-Emonn Mac Uilliam ar Clainn Cathail, du ar hairged Conchobur O Flannagan & moran aile do lucht in tire. Ocus do marbadh Mael Sechlainn, mac Aedha h-Ui Fhlannagan, ar toraidhecht na creiche & do gabadh leosan mac Mic in Milidh. Cath Claenlocha, ín quo cecidit Maine mac Cerbuill ac cosnom gelsine h-Ua Maine Condacht. Goibnenn mac Conaill rí Ua Fiachrach Aidne uictor erat Adeir leabhar Droma Sneachta gur bh Banbha ainm na céid inghine ro ghabh Éire ria ndílinn, agus gurab uaithe gairthear Banbha dÉirinn. Trí chaoga ban tángadar ann, agus triar fear: Ladhra ainm fir díobh, agus is uaidh ainmnighthear Árd Ladhrann. Dá fhichid bliadhan dóibh san inis, go dtárla galar dóibh, gur eugsad uile re haoin-tseachtmhain. Dá chéad bliadhan iar sin Éire fás, folamh, gan aoinneach beo innte, gonadh iar sin táinig an díle. na muinntir. Ro badh dibh-side dearbrathair mna an Iustís, & ardmhaor a sluaigh co sochaidhe moir do chaiptinibh & do daoinibh uaisle cenmothát. Ro marbhadh ann din araill do muinntir iarla na fairgge .i. Cath Badbgna la Connacta. Cath Cnamrois la Laigniu. 630] Cath Murbuilg i nDal Riatai. Atbath Neimed iar sin do thám i nAilen Arda Nemid. i nHuib Liathain. Tadhcc mac Uí Concobhair Fhailgi, .i. an Calbhach, & Mairgreicce an Einigh Uí Chearbhaill ionnraighteach Gall & Gaoidheal decc don treghait. Cathasach mac Maoil Chaoich

Rí Dhál Araí na gCruithne ba ea Cathasach mac Maoil Chaoich (Sean-Ghaeilge Cathassach mac Máele Cáich nó Cathassach mac Máele Dúin) (bás 682). Maol Caoch mac Scannail (bás 666), iar-rí, ba ea a athair. Bhí sé i réim ón mbliain 681 go dtí 682.
Sna 6ú agus 7ú haoiseanna, bhí Dál Araí rannpháirteach mar phríomhchlann i gcónaidhm na gCruithne. Tugtar an teideal rí Cruithne do Chathasach sna hannála.
Bhí foghlaithe Briotanach were gníomhach sa cheantar ag deireadh na 8ú haoise. Sa bhliain 682, throid Cathasach ina éadan i gCath Ráithe Móire, taobh thoir de bhaile Aontroma, príomhchathair na ríochta. Maraíodh Cathasach i dteannta le rí Cruithne eile, "Ultán mac Dícuill" as Latharna. .i. Emann Ruadh mac Aodha mic Cathail ar na Manchachaibh-sin & ar mac Maghnais. Brister lais orra, & Ro marbhadh Donnchadh mac Reamainn mic Hugh ab ainm don chliamhain do bhí ag Neil. Ar na hUláin do bhíodar chun comhnuigh nuair a fuair na gabhair fág an baile ó Hugh. Athchruthaíodh an t-ainm mar Danu (Nua-Ghaeilge Dana), arbh fhéidir Anu (ginideach Anann) bheith ina fhoirm eile dó.[1] D'fhéadadh go bhfuil nasc an idir Dána agus Dôn i Miotaseolaíocht na mBreatnach.[1] I miotaseolaíocht na Hiondúch, tá bandia ann darb ainm Danu, who may be an Prótai-Ind-Eorpach parallel. Ro thuig dono Finnachta gur mheall Moling é, & ad-rubairt fria a muinntir, Eirghidh, ar sé, i n-deaghaidh {MS page 22} an duine náoimh do chúaidh úaim, & abraidh ris nach t-tugus-sa acht cáirde aonlaoi & aonoidhche dhó; úair andar leam ro mheall an duine naomh me, úair ní f-fuil acht lá & adhaigh isin m-bioth uile. O ro fhidir Moling imorro go t-tiocfaidhe na dheaghaidh, ra rioth go tric tinneasnach go rainig a theach, & ní rugsad idir muintir an rígh fair. Ar Gall do chor la h-Uibh Fáilghe .i. la h-Aimhergin, mac Cionaedha, & lá Cenel Fhiachach, co ro mharbhsat dá céd décc h-i Muigh Cisi dibh. Concobhar, mac Flannaccáin, tighearna Ua Foilghe dorgain fri daighid i c-Cluain Fota Mic Fini, isin ecclais, & minna Finniain do sárughadh la Feraibh Tulach, oc tiachtain dó ó accallaimh Flainn, mic Maoilechlainn rí Ereann. Domhnall Ua h-Eaghra do dhenamh creche for Cloinn Fheórais i n-dioghail marbhtha Cathail ui Eaghra doibh & sharaighthi theampaill Fechin gur marbh Sefín Mac Fheorais, & an t-atcluicc tuccustair a teampall Easa Dara as e baoí ima cenn ag a marbhadh. Múscraí

Dream tábhachtach na nÉrann as Mumhain ab ea an Múscraí (Sean-Ghaeilge Músgraige), síolraithe ó Chairbre Músc mac Chonaire Chaoimh, Ard-Rí na hÉireann.
Sinsearacht.
Tá dlúthghaol acu leis an Síol Chonaire, mar atá an Chorca Dhuibhne, an Chorca Bhaiscinn, as Mumhain araon, agus an Dál Riada as Ulaidh agus Albain. Sinsear níos faide amach ab ea an rí seanscéalach Conaire Mór mhic Eidirscéil mhic Íair mhic "Dedad mhic Shin.
Faightear ginealaigh thaoisigh na treibhe sa Leabhar Laighneach.
Cumhacht pholaitiúil.
Go suntasach, bhí siad ina n-íochtaráin agus áisitheoirí ar son na nEoghanacht.
Ba é Flaithbertach mac Inmainén ina Rí na Mumhan de shliocht an Mhúscraí.
Tailte.
Cé go mbíodh mion-ríochtaí an Mhúscraí anseo is ansiúd ar fud Cúige Mumhan, d'fhaightí na cinn is mó sna barúntachtaí de Mhúscraí (Thoir agus Thiar) an lae inniu, i lár Chontae Chorcaí.
Réamh-Eoghanachta ab ea na treibhe nó clanna, 'sé sin, roimh an 6ú haois. Ag an am sin, ní théadh críocha Múscraí "Mittaine" ó dheas den Laoi (cé go dtéann an abha tríd na barúntachtaí inniu).
Is iad a leanas príomhchlanna an Mhúscraí: do ainic in eglais agus a uasalghrada agus a árdchonách Mathgamain mac Conmeda ar a mharbad, óir tuc se nóchat marg ina Mác I Chonchubhair Duind .i. Conn mac Diarmada 33] mic Corbri do marbad le Brian O Ceallaigh, a 34] Cluain Etir Dá Ath. Cruthaíodh an Ríocht Oir-Fhrancach nó Ríocht Lughaidh as oirthear na ríochta agus thug na ríthe rex Francorum orthu féin, sé sin 'rí na bhFranc agus níos déanaí 'rex' amháin. Orgain Locha Cend la Gallaibh iar n-dol fair for lécc oighredh, & torcratar fiche ar chéd do dhaoinibh leo im Gormán. Brian mac Taidhcc Mec Donnchaidh tighearna Átha Cliath an Chorainn do mharbhadh la Tadhg mac Briain Mec Donnchaidh, & a chaoraighecht do bhein de, & drong mór diá mhuintir do mharbhadh a maille fris. Agus Mac Mhec Donnchaidh Toir do marbhadh ar iomruaccadh an la cedna. San am fadó bhí tighearna ar a tugadh Murchadha ina tighearna ar an limistéar talmhan ar tugadh Tóin a' Chúilin. Bhí sé in a chómhnaidhe i mBaile Athá Cliath. Thagadh sé gach blian ins an Earrach. Bhí meas mór ag na daoine air mar bhí sé an-lághach. An lá a bhíodh sé ag díol na talmhan bhíodh se in a lá mór Óir is ann do gabhadh Amhlaoibh mac Sitreaca taoiseach Lochlonn i n-Éirinn lé Mathghamhain Ó Riagáin rí Breagh, go bhfuair dhá chéad déag bó is sé fichid each d'fhuascladh as. M1044.14 Ar Sil Muiredhaigh lá Fiora Breifne .i. la h-Art Ua Ruairc, dú i t-torchair An Cléireach Ua Conchobhair, &amp; drong oile amaille fris. I ndeireadh na dála, d'fhéadfadh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPróit-Ind-Eorpais "*nepot-" "descendant, mac an deirféar", nó b'fhéidir ó "*nebh-" "tais, fliuch". De réir sanasaíocht eile, tá Neachtan fréamhaithe ón tSean-Ghaeilge "necht" "glan, glé agus bán", curtha leis an bhfréamh "-neg" "nigh", ón PIE "*neigᵘ̯-" "nigh" Más fíor, beadh sé gaolmhar le pearsana miotasacha a bhíodh ina gcónaí in aice tobar agus fuarán: "neck" as Béarla (ón Angla-Shacsainis "nicor"), Sualainnis "Näck", Gearmánais "Nixe" agus Ollainnis "nikker", le brí "ollphéist abhann, síofra uisce, crogall, dobhareach", mar sin Sean-Ioruais "nykr" "síofra uisce i riocht capaill".
Cur síos.
Bíodh Neachtan ina cónaí i Sidhe Neachtain sa domhan thíos, an t-ainm miotasach de chnoc Chairbre. Sa dinnseanchas, deirtear gur fear céile Bhóinne agus mac Nuadu é Neachtan.
Ní bhíodh cead ach ag Nechtan agus a thriúr dáileamh cuairt a thabhairt ar "Thobar Segais", nó "Tobar na hEagna", inar ligeadh naoi gcoll a gcnónna lán d'eagna titim isteach ann. Bhíodh na Bradáin Fheasa ag snámh sa tobar, agus d'ithidís na cnónna coill. Thugadh saineolas don té a d'íosfadh bradán feasa.
Oidhreacht.
Bhí "Nechtan" mar ainm Ceilteach coitianta, tugtha do chuid mhaith pearsana idir seanscéalacha agus stairiúla. Tugadh Nechtan go minic do ríthe na gCruithneach. Is naomhphátrún Hartland, Devon é Nectan of Hartland, beo a deirtear san 5ú haois. Rinne scoláirí áirithe an cás ámh nach duine stairiúil é Naomh Nectan, ach ina ionad sin foirm Chríostaí den dia Neachtan féin. Agus do suidedar cland Cuilén ar leith uma laochrígh agus do áirmedar a neasbadha; agus nír dochair deghaithne gu bfuaradar cendairc in catha, re [a] méd dá míledaib do tuit i crislach na cathláithrech ar comtuitim agus a cru aidbidbaidh. agus tucadh Aodh mac Donncaidh dédcloidhmigh arna daingenbualad na cenn dá cathnaimdib ar mbreith borbruathair ar na bloidechaib, ar toitim tuile do troméchtaib leisin triathmacám; gur comraig O Seancáin agus in slatbile, condrochratar comtuitim ar an chathláithir. agus gen go fríth aiseg bunaidh do bile Adair as in inadh sin, do caithedh corp agus comna gu céillidh gu cenn caictighis itir a cháirdib. agus do gab a tigerna agus a thriath bráthair Maccon ag acáine Aodha ar in órdughad sin agus ochtar dá uasalchinedh ina urtimchell arna noirlech, agus trí duine dég dá degoirecht ar an díol cédna san cosair sin; mar [a]dubairt Maccon ag aithméla Aodha ar indórdughad sin:- O Concobhair Failge, .i. Conn mac an Chalbhaigh decc isin foghmar do shonradh & a mhac Cathaoir doirdneadh i n-a ionad. Íar ndul immach for linn lir cía forfácsat dia muintir?.i. Glass mac Agnomain atbath oco i nInsi Carónis for Muir Luiis. Ní fheictear sna hannála tuairisc ar bith maidir le Fearghas, ach amháin a thásc. Feictear ámh go suntasach i nAnnála Uladh go n-úsáidtear an teideal "[rí] Deisceird Breg" don chéad.
I measc a mhac, bhí: Maol Dúin (bás 785) agus Cearnach (bás 805), ríthe Loch Gabhair beirt; chomh maith le hAilill (bás 800), rí Dheisceart Bhreá. "campylobacter" nimhiú na fola, dinnireacht
"enterococcus faecalis" nimhiú na fola
"escherichia coli" ionfhabhtú na conaire úiríní
"haemophilus influenzae" fliú, meiningíteas, ionfhabhtú cluaise
"heliobacter pylori" othrais agus ailse sa ghoile
"myobacterium tuberculosis" eitinn
"neisseria gonorrhoeae" gonoirith
"pseudomonas aeruginosa" nimhiú na fola, niúmóine
"salmonella" dinnireacht, nimhiú na fola
"shigella dysenteria" dinnireacht
"staphylococcus aureus" nimhiú na fola
"streptococcus pneumoniae" nimhiú na fola, niúmóine, meiningíteas Ciannachta Glen Geimin

Dream Gaelach in Éirinn na meánaoise ba ea Ciannachta Ghleann Geimhin (Sean-Ghaeilge Cianachta Glinne/Glenn Geimin), lonnaithe i gContae Dhoire. I dteannta le Ciannachta eile, mhaígh siad gur de shliocht Taidhg mhic Céin iad.
Uí Conchúir ba ea príomhchlann na gCiannachta úd. Bhí siad i gceannas ón 5ú haois go dtí gur tháinig Uí Catháin i gcomharbacht orthu sa dara haois déag.
Sa bhliain 681, maraíodh Ceann Faoladh, rí Chiannachta Ghleann Geimhin, i dteannta le Dúngal Eilne, rí na gCruithne agus an Dáil Araí, i Dún Ceithirinn ag Maol Dúin mac Maoil Fithrigh den Cineál mhic Earca.
Measadh go raibh comhaontas éigin idir Ciannacht Ghleann Geimhin, an Cineál Fearadaigh agus an Dál nAraidi ciontach as bás Eochach mhic Dhomhanghairt, rí an Chineáil Ghabhráin den Dál Riada san [[Albain sa bhliain 697. Rinne "[[Fiannamail ua Dúnchado]]", a bheadh in am trátha rí an Dáil Riada, an feall seo. Sa bhliain 700, ámh, maraíodh mar chúiteamh eisean agus Flann mac Cinn-Faoladh den Chiannacht Ghleann Geimhin.
Tar éis di bheith clóite ag Uí Chathaín, lonnaigh sna tailte a gcomhghuaillithe, [[Uí Mhaoláin]], agus Mhic Giollagáin. Faoin the 17ú haois, bhí an dara dóibh i gceannas ar "thír Mhic Giollagáin" mar a ghlaoití uirthi, feadh an chósta thuaidh. Faightear an inniu [[Aird Mhic Giollagáin]].
Feictear Ó Coinn éigin i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 1218, ina thiarna Mhaigh Lughadh, a bhí de réir [[Leabhar Mór Leacáin]] agus [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] suite i gcríocha na gCiannacht.
Tagairtí Annál.
Faightear Cianachta Gleann Geimhin sna hannála faoi litrithe éagsúla. 3925] táeb ri táeb fós in dá smirammair, smirammair fogní Cú Chulaind do chnámib chethra Ulad do leges Chethirn meic Fintain & smirammair bogní Íliach do chnámib fer nHérend. Gorop hí tres dírím na Tána na torchair leis díb, gorop Mellgleó nÍlíach and sain. Bhí bromach dhá bhliadhan ag Conall Ó Dubhchon i n-Inis Beannach, agus ba mhaith leis a thabhairt go tír mór agus féacháil le n-a dhíol i nGort a' tSiogail lá aonaigh na Lughnasa. Trea. Nói meic bátar ac Lughna, a sé díb re Trea .i. Cett, Congus, Cinde, Daigri, Luchta, Corb. A thrí re hEdain ingin An rialtóir deireanach de chuid lár na Breataine Bige roimh dheireadh na hionradh Normannaigh ab ea Gwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (a chailleadh circa 1216). Secht mc Mugdorn Duib. Dubruig a quo Dubraige oc Imliuch Chorcu Duib. Papa o tát Papraige la Cremthannu. Caira a quo Cairraige i Cuib. Sord a quo Sordraige la Crimthannu. Is uadibside Epscop Ibar for Fobrech. Art a quo Artraige. Inhomomon a quo Corco Inmend la Luigniu. IS uadibside in súi Lochene Mend. IBar epscop m Lugna m. Cuirc m Cuirbb m Corpri m Neill m Echach (a quo .h. Echach) m Sin m Roshin m Triir m Rotriir m Airnil m Maine m Forgo m Fheradaig m Ailella Erand m Fhiachach Fir Mara m Oenguis Turbig. Maoileachloinn Ruadh O Duibhgennan saoi i sinchus, & Mathghamhain an Chind mac Domhnaill mic Muircheartaigh Uí Ruairc do comhthuitim ré aroile. Athachthuathaibh d éis bháis Chairbre Chinn Chait do thabhairt Chatha Aichle i n-aghaidh Thuathail. Bristear dEilim is dAthachthuathaibh is marbhthar é féin is urmhór a shluaigh san chath soin. Tug Tuathal is a rannta ucht ar Athachthuathaibh feadh Éireann ann sin gur bhris cúig catha fichead i n-Ulltaibh agus cúig catha fichead i Laighnibh is cúig catha fichead i g-Connachtaibh agus cúig catha déag is fiche san Mumhain orra. Otchonnairc in Clárach na crecha sin agá gcruinniugad go calma ag cách ar a chomair, agus agá ngluasacht i mbél in róid go dírech gan cham gan chor gan chorraige gan sechnad gan tegmáil ná toirmesc, do tuig in Clárach ina chroide gurab a hucht tréntsluaig talcharláidir tulánbuirb tachairbeoda Tuadmu m an, agus in ríg rathmair róghlic ruaigdígainn róchoscaraig rígMuir chertaig roisclethain í Briain, rucad in ruathar róchalma sin dá innsaigid féin. nír léig do nech dá thóir ná dá tromtinól ná dá sochraide dul i lorg ná i lenmain na laochraide ná na léirchreiche dá cosnam re clannaib Cais. Fland, mac Lonain, Uirghil Sil Scota, file is deach baoi i n-Erinn ina aimsir, do mharbhadh lá macaibh Cuirrbhuidhe, do Uibh Fothaidh iaid-sidhe) crodha cosccrach friu & sraonmaidm seachranach do tabairt forra co na tabradh fer dib iasacht slaite dia roile. Eoghan mac Toirrdelbhaigh Doill mic Toirrdelbhaigh Óicc Uí Concobair & Feidlimidh mac Toirrdealbhaigh Ruaidh mic Briain Bhallaigh, Is annsan do-chonnairc na hallmhúraibh Fianaibh Éirionn ag teacht dá n-ionnsuídhe ionna ruadhbhróinntibh rómhóra, agus do sháith síad a bpobull dFionn mac Cumhaill air an Ráith os cionn Fionntrágha gonna Ráith Fhinn a hainnim ó sin a leith. A rígh féine, air Oisín, an daontaobh do chuirfim caith risna hallmhúraibh? Ní budh hé, ar Fionn, óir do mhúchadís iomarcadh na sluagh sinn agus ní budh fearr fear uásal ná anúasal aguinn. Gidheadh cuirfiod-sa mac rígh nó árdfhlatha gach lá ag cómhrac le Rígh an Domhuinn gona shluagh, agus cóireóchad-sa caolrinn air mo chaith féin ⁊ deireadh leathan ionnus go sgaoilfe caolrinn mo chatha-sa na hallmhúraibh ó chéile folio 334 agus nach léigfeadh an deire leathan a ndlúthúghadh rena chéile arís. Agus nā deargach aon duine agaibh arm acht air thríath nó tighearna óir an úair thuitis an tríath nó an tíghearna, is maidhm dá mhuintir é. Mac ciallghlicnáirech cathachnósmar cobsaidbeoda con; agus ní raibe do togha ar in tréinmílid acu acht Mac Conmara do ghairm go gléithinech do'n ghlanchurad. Meas Geagra

Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, rí na Laighean ab ea Meas Geagra (Mes Gegra, Mes Gedra, srl.).
Mharaigh Conall Cearnach Meas i gcomhrac aonair, i rith catha spreagadh ag file na nUladh, Athirne. Bhí lámh caillte ag Meas i dtroid roimhe sin, agus dá bharr throid Conall le lámh amháin curtha isteach ina chrios aige, ach in ainneoin sin, chloígh sé "Mesgegra" agus bhain sé a cheann de. Cuir sé an ceann ar a gualainn, agus dhírigh seo a mhuineál. Níorbh fhéidir le carbadóir Chonaill an ceann a iompair, mar sin ghearr sé an inchinn amach agus leasaigh é á meascadh le haol beo.
Ghoid Cet mac Mágach an inchinn chailcithe agus scaoil é le Conchúr mac Neasa, sa deireadh á mharú. Fiannaíocht - Vicipéid
Fionn mac Cumhaill agus na Fianna
I Miotaseolaíocht na nGael, is éard atá san Fhiannaíocht ná an chraobh den scéalaíocht dhúchasach a phléann le [ [Fionn mac Cumhaill]] agus na Fianna. An chraobh is bisiúla díobh uile. Téann na scéalta seo i bhfad siar i seanchas agus i litríocht na nGael agus tá siad ar eolas ó Éirinn agus ó Albain. Tá roinnt iarsmaí ar eolas ó Oileán Mhanann chomh maith. Bhíodh an-chion go deo ag Ghaeil ar na scéalta fiannaíochta ar feadh breis agus míle bliain agus d'fhág siad a rian ar an teanga le nathanna ar nós 'cothrom na Féinne.' Is cosúil gur tháinig fás ar an seánra i dtréimhse na Meán-Ghaeilge (900-1200AD). I dteannta na scéalta bhíodh dánta Fiannaíochta thar a bheith coitianta. Bhídís scríofa i meadaracht ar leith agus thugtaí Laoithe orthu. Dhéantaí iad a chantaireacht síos go dtí ár linn féin.
1 Achoimrí na bpríomhscéalta
1.1 Fionn ag fás
1.2 Fionn agus Aillen
1.3 Fionn agus Sadhbh
1.4 Fionn agus Diarmaid
1.5 Cath Gabhra
2 Scéalta Fiannaíochta
3 Laoi Fiannaíochta
Achoimrí na bpríomhscéalta[cuir in eagar | athraigh foinse]
Chuir Cormac mac Airt, Ard-Rí na hÉireann na Fianna ar bun, comhghuaillíocht clann um an ríocht a chosaint. I measc na bhFiann, bhí forlámhas ag Clan Bascna i gceannas Cumhaill, agus Clan Morna i gcruachás Goill, agus ag Liath Luachra an cisteoir. I rith Cath an Chnoic, mharaigh Morna Cumhall, agus goideadh ciste taisce Chlainne Bhascna. Theith bean chéile Chumaill, Muireann, agus thug sí mac ar an saol, darb ainm Deamhna, a tógadh faoi chúram bheirt bhanghaiscíoch, Liath agus an bandraoi Bodhmall. Phós Muireann an rí Chiarraí.
Fionn ag fás[cuir in eagar | athraigh foinse]
Príomhalt: Macgnímartha Finn
Tugadh an t-ainm Fionn do Dheamhna de bharr a chuid gruaige. A luaithe is a tháinig sé in aois, d'imigh leis chun díoltas a bhaint. Mharaigh sé Liath Luachra, agus fuair sé an ciste taisce arís, a thug sé ar ais do fuíoll an áir ag Cath an Chnoic. Agus é faoi theagasc an fhile Finn Eces, trí thimpiste d'ith sé blas den Bradán Feasa. Glacadh leis i gcúirt an Ard-Rí ag Teamhraigh isteach, tar éis a éirí leis i dtrí thriail dhiana, agus rinneadh ina cheannaire na clainne Bascna.
Fionn agus Aillen[cuir in eagar | athraigh foinse]
Gach Samhain, chuirfeadh an scál Aillen mac Midgna sceon i lucht Teamhrach, ag seinm ceoil ar a chláirseach a mhealladh gach gaiscíoch ina chodladh. Mharaigh Fionn an scál ag coinnigh féin ina dhúiseacht ag ionanálú nimhe óna shleá. Mar chúiteamh, rinneadh Fionn ina cheannaire na bhFiann in ionad Ghoil, arbh éigean dó mionn dílseachta a thabhairt d'Fhionn.
Fionn agus Sadhbh[cuir in eagar | athraigh foinse]
Bhí Fionn ag seilg oisín, ach níor lig dá chúnna, Bran agus Sceolang, é a mharú. An oíche úd, ag Dún Aillen, d'iompaigh sí ina bean álainn, Sadhbh, a rinne an drochdraoi Fear Doirche ina fia í. Bhí an ortha briste, agus dá fhad ar fhág sí sa dún, cosnaíodh í. Phós Fhionn agus Sadhbh.
Níos deireanaí, chuaigh Fionn amach chun ionróirí a ruaigeadh agus d'fhan Sadhbh sa dún. Tháinig Fear Doirche i riocht Fhionn, ag mealladh Sadhbha amach as an dún, agus leis sin rinneadh fia sí arís. Chuaigh Fionn á lorg, ach níor aimsigh sé ach buachaill, ar thug sé an t-ainm Oisín dó, toisc gur tógadh fia é. D'éirigh Oisín ina bhard cáiliúil, ach ní fhacthas Sadhbh ariamh.
Fionn agus Diarmaid[cuir in eagar | athraigh foinse]
Is é seo ar cheann de na scéalta is cáiliúla na scéalaíochta.
Rinne an t-Ard-Rí, Cormac mac Airt, cleamhnas idir Fionn anois sean agus a iníon Gráinne, ach thit sí i ngrá le laoch óg na bhFiann, Diarmaid. D'éalaigh an bheirt agus na Fianna ar a dtóir. Thug Aengus, athair altrama Dhiarmada, cabhair dóibh.
I ndeireadh na dála, rinne Fionn síocháin leis na leannáin. Na blianta ina dhiadh, ámh, thug Fionn cuireadh do Dhiarmaid dul i mbun seilg toirc, agus sádh Diarmaid go dona ag a chreach. Bhí a chumas ag Fionn go leigheasadh an té a d'ólfadh uisce as a láimh, ach faoi dhó, lig sé tríd a mhéara é. Á bhagairt ag a mhac Oisín agus a gharmhac Oscar, cuireadh é chun uisce a fháil don tríú huair, ach bhí sé ró-mall. Bhí Diarmaid tar éis bás d'fháil.
Príomhalt: Cath Gabhra
Tar éis bás Chormaic, tháinig a mhac Cairbre Lifechair i gcoróin. Níor mhaith leis an cáin chosanta a íoc do na Fianna, agus shocraigh sé iad a scriosadh. Bhailigh sé arm le taoisigh míshásta eile, agus tharraing sé an cogadh trí giolla Fhionn a mharú. Rinne Goll leath leis an Ard-Rí in éadan na Clainne Bascna sa chath. De réir roinnt scéalta, mharaigh cúigear gaiscíoch Fionn ag an gcath, de réir eile, d'éag sé ag Cath Átha Brea, maraithe ag Aichlech Mac Dubdrenn. Pé scéal é, níor tháinig slán as an Cath Gabhra ach fiche gaiscíoch na bhFiann, Oisín agus Caílte ina measc.
Scéalta Fiannaíochta[cuir in eagar | athraigh foinse]
Agallamh Beag
Bruidhean Chéise Corainn
Bruidhean Bheag na hAlmhan
Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg
Cath Fhionntrá
Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne
Eachtra an Ghiolla Dheacair
Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna
Eachtra Lomnachtáin
Tóraíocht Taise Taoibhghile
Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig
I measc na dtéacsanna nó díolaimí tábhachtacha den sheanchas Fiannaíochta a mhaireann, seasann Agallamh na Seanórach amach mar shárshaothair. Téacs ó dheireadh ré na Meán-Ghaeilge (c. 1100) atá ann. Tá breis agus dhá chéad aiste ann, idir scéalta agus laoithe a chuirtear i láthair i bhfoirm agallaimh idir Pádraig Naofa agus Oisín mac Fhinn.
Téacs barrthábhachtach eile is ea an Duanaire Finn, cnuasach mór de laoithe Fiannaíochta a cuireadh le chéile don Chaptaen Somhairle Mac Domhnaill sna blianta idir 1626-1627 nuair a bhí sé lonnaithe in Ostend na hÍsiltíre
Ar phríomhcharachtair na Fiannaíochta bíonn:
Fionn mac Cumhaill mhic Thréanmhóir, taoiseach na Féinne, ba de Chlanna Baoiscne é agus bhíodh imreas ann i gcónaí idir iad agus Clanna Morna. Bhíodh cáil ar a mhadraí Bran agus Sceolán chomh maith.
Oisín mac Fhinn, ceannaire de chuid na Féinne a bhí ann a d'imigh go Tír na nÓg i dteannta Niamh Chinn Óir.
Diarmuid Ua Duibne, leannán ban Éireann a d'éalaigh le Gráinne iníon Chormaic Mhic Airt.
Caoilte mac Rónáin, ceannaire eile de chuid na Féinne. Line: 43 n-apar a mbith, Mag Sennár sin, 7 is and atá in Babiloin. Line: 44 In umbra mortis, id est, in pecato 7 in templis idolorum Culann - Vicipéid
Sa Rúraíocht i Miotaseolaíocht na nGael, gabha ab ea Culann a raibh gadhar faire fíochmhar aige chun a theaghlach a chosaint.
Coileán ag cú Chealtchair, Dael, ab ea cú Chulainn. Aimsíodh é i mblaosc Congachnes, i dteannta le dá coileán eile. Thóg Culann an coileán breac, thóg while Cealtchar an dubh agus Mac Dathó an liath.[1]
Thug Culann cuireadh do Chonchúr Mac Neasa, rí na nUladh, agus a lucht coimhdeachta go fleá ag a thighse. Ar an slí, chonaic Conchúr a nia óg Séadanda (Sean-Ghaeilge Sétanta) ag imirt iománaíochta, agus was so impressed he gur thug sé cuireadh don bhuachaill go dtí an fleá. Dúirt Séadanda leis go dtiocfadh sé agus an cluiche thart.
Thosaigh an fleá, agus d'fhiafraigh Culann de Chonchúr an raibh sé ag súil le héinne eile. Bhí Séadanda dearmadta ag Conchúr, agus dúirt sé nach raibh. Scaoil Culann a ghadhar faire. Nuair a tháinig Séadanda, b'éigean dó an gadhar a mharú dá fhéinchosaint. Mar chúiteamh, thairg sé é féin ina ionad, go dtí go dtógfaí coileán nua, agus dá bharr tugadh an leasainm Cú Chulainn dó. Maol Dúin mac Aodha Beannáin

Rí Iarmhumhan de chlann Eoghanacht Locha Léin ba ea Maol Dúin mac Aodha Beannáin (Meán-Ghaeilge Máel Dúin mac Áedo Bennán) (bás 661). Aodh Beannáin mac Criomhthainn (bás 618), iar-rí b'fhéidir na Mumhan, ba ea a athair. Tugtar an teideal rí Iarmhumhan ar a uncail "Áed Dammán" ina thásc don bhliain 634. Más fíor, bheadh Maol Dúin i gcoróin ón mbliain 634–661.
Bhí achrann idir a mhuintir agus a ghaoil, Eoghanacht Ghleanndamhnach, le linn a réimeas. Insítear bunús an scéil sa seandán "Mór Mumhan agus Anbhás Cuanach mhic Ailchine". Dar leis an scéal, bhí Cathal mac Áedo Flaind Chathrach (bás 627) rí Mumhan, pósta le Ruithchern, iníon Aodha Beannáin. Maraíodh Lonán mac Finnigh ag Cuanu mac Ailchine (bás 644) d'Fhir "Maige Féne", agus d'fhuadaigh sé Ruithchern. Ar a shlí chuig Iarmhumhain a bhíodar [nuair a maraíodh iad beirt] agus cuireadh an milleán ar Chathal faoin easpa cosanta a thabhairt dóibh. Tharla cogadh ansin idir an dá chlann. Sa bhliain 644, troideadh Cath Cenn Con idir Maol Dúin agus Aonghas Liath, deartháir Chathail (bás 644), agus ár mór ar gach taobh. Cuireadh an ruaig ar Mhaol Dúin.
Rinneadh rí Iarmhumhan fosta dá mhac, Congal mac Máele Dúin (bás 690). Da mhac Donnchaidh Óicc mic Donnchaidh Mhóir mic Aodha Meg Uidhir (Semus & Remann) do mharbhadh lá h-Eóccan mac Donnchaidh Mhóir mic Aodha cédna. Aimend

I miotaseolaíocht agus ginealaigh na nGael, iníon Aonghasa Bhoilg, rí na nDáirine nó na Corca Laidhe ab ea Aimeann (Sean-Ghaeilge Aimend). Phós sí Conall Corc, bunaitheoir rítheaghlach na nEoghanacht, agus dá bharr is sinsear an "chiorcail laistigh" í de theaghlaigh na nEoghanacht Caisil, na nEoghanacht Gleanndamhnach, agus na nEoghanacht Áine, a bhunaigh an ríocht chumhachtach ag Caiseal.
Tá sonraí le fáil ina scéal a thugann le fios gur bhandia í ó thús.
Sanasaíocht.
Is amhlaidh go bhfuil an t-ainm fréamhaithe ón bPrótai-Cheiltis *"aidu-mandā", le brí litriúil 'smál dó', nó b'fhéidir forfhocal le haghaidh 'dó gréine’.
As Rómhán-Breatnais, bheadh an leagan is dócha *"Aedumanda". Cath Claonlocha h-i c-Cenel Aodha ria n-Goibhneann, taoisioch Ua Fiachrach Aidhne, airm in ro marbhadh Maine, mac Cerbhaill, ag cosnamh geillsine Ua Maine Connacht. Sé mc díb immorro díb na fargaib claind .i. Lachtna is é ro gab ríge dar éis Cennetig. Unde dicitur Grianan Lactnai i Creicc Léith. Ó rogab Ugaine Here the scribe breaks off and uses the rest of p. 112 b to write down three stanzas of the poem ascribed to Adamnán, beginning Trí cémenna cindte do chách. See Arch. III, p. 215. Then on p. 113 a follow parallel lists of the kings of Assyria, Judaea and Ireland. 1218] Cia anois is fearr isin chath? ar Finn re Ferghus [1219] Fínbhél. Dar mo chubhais ní cara duit-si an tí is fearr 1220] ann, ar Fergus, .i. rí an domhain .i. Dáire Donn mac 1221] Loiscinn Lomghlúinigh, ⁊ táinic ana ruathar roreatha 1222] amhail luas ainnli nó feirbi nó iarainne, nó mar sidhi 1223] gaíthi géiri glanuaire ac rochtain tar ceand machaire nó 1224] maighshléibhe dot iarraidh-si ⁊ dot iarmóracht trésan 1225] cath, ⁊ níor fhágaibh sé cúil nó cearnn nó aird nó oirchinn 1226] nó aireanach don cath gan iarraidh duit-si, ⁊ tángadar 1227] trí chaeca laech dá theaghlach do lucht chúlcoiméda 1228] leis isin chath, ⁊ do-conncadar dá fhianghaisceadhach 1229] dot fhéin-si iad .i. Cairell Cathbhuilleach ⁊ Aelchinn 1230] Cruachna, ⁊ do indsaigheadar rígh an domhain, uair nír 1231] áil leó a leigin chugad-sa gan fordergadh dóibh fén air, ⁊ 1232] do thuitedar lucht cúlcoiméda an rígh leó ⁊ nír deargadar 1233] a n-airm air fén ⁊ do thuitedar-san araen leisean ⁊ is mór 1234] an chathbhéimneach chatha atá air ar fhud an chatha 1235] ac rochtain chugad-sa. Mathgamhain mac Cinnedigh rí Mumhan do marbadh do Maelmuad mac Brain do righ H. nEchach iarna tidhnacal do Dundubán mac Cathail do righ h. fFidhgente a ffill. Is é an Conaire Mór-so céadduine lér tógbhadh éiric a athar .i. Eidirsceoil ar Laighnibh. Do thógbhadar an drong-so n-ar ndiaidh an éiric chéadna soin ar Laighnibh, mar atá Oilill Ólom, Eoghan mac Oiliolla, Fiachaidh Muilleathan, Oilill Flann Beag, Lughaidh mac Oiliolla Flann Big, agus Corc mac Luighdheach. Fá hí sium na héarca soin, trí céad bó fhionn; trí céad leann; trí céad torc; is trí céad cloidheamh órdha; agus tugadh Osruighe leis an Mumhain do roinn, mar atá ó Ghabhrán go Gréin Airbh láimh ré Móin Éile; agus tugadar rátha na n-uile dúl ré híoc na héarca soin go bráth, amhail adeir an seancha san rann-so