در ایران به دنیای غرب نخستین نمونه که تشکیل دولت و امپراطوری بود نشان داد. مقدمات تشکیل این دولت پادشاهی مقتدر توسط پایه گذاری شد. مادها مردمانی بودند از نواحی شمال ایران که به زبانهای ایرانی سخن مبگفتند. مادها به گفته به قبیله تقسیم می‌شدند: (بوسها پارتاکنها ستروخانها آری سانتها بودیها مغها) سرزمین مادها از امیر نشین های نیمه مستقلی تحت انقیاد آشوریها تشکیل شده بود. در سال قبل از میلاد پادشاه آشور (تیگلات پلسر) به مادها تاخت. او از مادها هزار اسیر جنگی بدست آورد. سپس پسر چنان آوازه ای در دادخوهی بدست آورد که اکثر مردمان قبیله های برای قضاوت و دادخواهی پیش او میرفتند. او دولت ماد را بنیان نهاد. مردم از این حسن عدالت خواهی او وی را به مقام پادشاهی ماد نشاندند. او در محله نخست سربازانی برای خود جمع آوری نمود و سپس اکباتان یا همدان را پایتخت خود معرفی نمود. اکباتان در گذشته های دور دارای تمدن و شهر نشینی بود ولی دیااکو همدان را شکوه و جلال تازه ای داد. هگمتانه نام دیگر همدان بود به معنای: جای اجتماع و چون طوایف مادها در گذشته پراکنده بودند و پس از اسقرار دولت مادها در آنجا جمع شده بودند و در آنجا اجتماع کرده بودند نام آنجا را به هگمتانه تغییر دادند. هگمتانه دارای دیوار یا دژ تو در تو بود و دسترسی به داخل آن به صورتی غیر ممکن در آمده بود. این شهر در روی تپه ای در مشرق همدان قرار داشت که امروزه بدان "مصلی" می‌گویند. در طول سال پادشاهی خود ( - قبل از میلاد) مجال پیدا کرد که مادها را متحد و یک شکل نماید. مادها ولایت پارس را تصرف کردند و مردم آنجا را تحت کنترل خود قرار دادند. سپس هوخشتره (سیاکزار) که مدیری قابل بود و سرداری کارآزموده به پادشاهی رسید. او دارای پیادگانی بود که به شمشیر و کمان و زوبین مجهز بودند. هوخشتره دارای سوارانی کار آزموده بود. وی سپاهیانش را برای جنگ با آشوریان که چندین بار آنان را از پای در آورده بودند و به آنان تجاوز کرده بودند آماده ساخت. او "آشوربانی پال" پادشاه آشور را شکست داد. او به آشور تاخت و نینوا را محاصره کرد. آشوربانی پال در سال قبل از میلاد درگذشت. بعد از آن بر بخش بزرگی از آسیای صغیر فرمانروایی کردند. (بخت النصر) پسر و جانشین "نبوپلسر" عقد اتحادی با لیدی ها منعقد کرد و با "" دختر ازدواج نمود. بعد از هوخشتره که در سال قبل از میلاد درگذشت پسرش "ایشتوویگو" بر تخت نشست و مدت مدیدی با آرامش حکومت کرد ولی در نهایت در سال قبل از میلاد سلسله اش توسط کورش هخامنشی در هم شکسته شد و سلسله و امپراطوری جدیدی به نام پارسیان و هخامنشیان را پایه گذاری نمود. آشور بانی پال، پادشاه آشور، با افتخار تمام کارهای خود را چنین شرح می دهد: در لوحی دیگر چنین میگوید: دیودوروس درباره کتیبه حک شده در روی قبر آشوربانی پال چنین میگوید: "چون نیک میدانی که برای مردن زاده شده ای! داد دل بستان و در جشنها خوش باش. در آن هنگام که بمیری دیگر هیچ خوشی نداری. چنین ست حال من. که روزی بر نینوای عظیم فرمان می راندم و اکنون جز مشتی خاک نیستم. با وجود این? آنچه که در زندگی مایه لعنت تو بود از من است. خوراکی که خوردم و هرزه گی هایی که کردم " قبل از میلاد (برگرفته از تاریخ تمدن ویل دورانت " مشرق زمین گهواره تمدن " آشوریان) پس از آن به سال قبل از میلاد شخصی از خاندان پرچم طغیان را برافراشت و در نتیجه برای نخستین بار در جهان امپراطوری و شاهنشاهی را پی ریزی کرد که بعدها مرزهای ایران را به چندین میلیون کیلومتر گسترش داد. وی نام گرفت و اسطوره ایرانیان شد. وی اتحاد پارسیان را تشکیل داد و ازکوچ نشینان پارسی یک کشور متحد ساخت و در مقابل تجاوزهای متعدد قبایل مختلف و کشورهای همسایه محافظت نمود. کورش نامدار در طول چند سال ایالات زیادی را از شمال و جنوب ایران و کشورهای همسایه در غرب کشور لیدی و شهرهای آسیای صغیر را تا حدود را جزوی از قلمرو پادشاهی خود کرد وی در سال پیش از میلاد با لقب شاه انشان در الواح ظاهر شد. در سال قبل از میلاد لقب شاه پارس را گرفت. کورش در سال قبل از میلاد از کوهها گذر کرد و خود را به آسیای صغیر رساند که در آن زمان کاری شگفت آور محسوب میشد. او با گذشتن از که در نزدیکی های نینوا بود از عبور کرد و با دنبال کردن دامنه کوههای شمالی بین النهرین جلگه مذبور را پشت سر نهاد. او بعد از رسیدن به "کاپادوکیه" فرستاده ای نزد "کروزوس " شاه لیدی فرستاد که سوگند یاد کند علیه وی شورش نکند و کروزوس به کورش وفادار بماند و اگر اینچنین کند بر پادشاهی خود ابقا خواهد ماند. کروزوس آنرا رد کرد و سپس کورش مجبور به حمله بدانجا شد. کروزوس پادشاه لیدی را شکست داد. کورش در سالهای تا قبل از میلاد به مدت شش سال با قبایل مهاجم اطراف دریای خزر و هند سکونت داشتند در جنگ بود. پی سپس از آن شهر بلخ را تصرف کرد. سپس تا کنار رودخانه یاکسارتس (سیر دریا) پیش رفت. او بناهای مستحکمی در آنجا ساخت که تا حمله اسکندر باقی بود. سپس سکاهها را مغلوب کرد. وی در سال وارد بابل شد. بابل مهمترین شهر سیاسی و صنعتی و تجاری آن روزگار بود و کسی نتوانسته بود پا بدانجا بگذارد. او بابل را تصرف کرد و به احترام به خدایان آنان در معبد آنان در برابر خدای تاجگذاری نمود. وی اعلامیه آزادی انسانها و آزادی حقوق بشر را در بابل صادر نمود. او دست "بل مردک" را لمس کرد و دین مزدایی خود را به آنان تحمیل نکرد. یهودیان را که غلامان آنجا بودند به اورشلیم و فلسطین بازگردادند و معابد ویران آنان را ترمیم کرد. سپس رسم بردگی را کلا باطل اعلام نمود و آنرا جرم دانست. سپس کلده و سوریه و فلسطین را تسخیر کرد. او در سال قبل از میلاد فرمان داد تا مسیر آب فرات را تغییر دهند و برگرداند و در نهایت پس از بینان نهادن بزرگترین شاهنشاهی تاریخ در جنگ با ماساژت کشته شد. فرزند ارشد کورش و کاساندان بود. وی در حیات کورش در مقام پادشاه بابل با پدرش در کار اداره ملک بابل شریک بود و تردیدی نیست که در آخرین سفر جنگی کورش با ماساژت ها? کمبوجیه به نیابت از پدر بر اریکه پادشاهی تکیه داده بود. وی پادشاهی سخت گیر و جدی بود. او با کارشکنان و مزدوران با خشونت رفتار میکرد تا عبرتی برای بازمادگان گردد تا مبادا خلل و فسادی در دربار ایران واقع شود. برای نمونه هنگامی که یکی از هفت قاضی عالی ایران به فساد و رشوه ستانی متهم شد و محاکمه شدند کمبوجیه فرمان داد تا پوست وی را بازکنند و بر مسند قضا نهند و پسرش را که شغل پدر یافته بود حکم کرد تا برهمان مسند و بر پوست پدر نشیند و به داوری میان مردمان بپردازد. کمبوجیه دست غارتگران و رشوه گیران را تا حدود زیادی از ایران کوتاه کرده بود. در آن هنگام بردیا کوچک کمبوجیه که نویسندگان باستان وی را " سمردیس" میخوانند در حیات پدر فرمانروای ولایات شرقی یعنی خوارزم و باکتریا و کرمانیا (کرمان) بود. کمبوجیه پادشاه جدید را همگان ایرانیان و کشورهای همجوار? به سرعت به رسمیت شناختند. وی برای خواباندن شورشهای اقوامی که به تازگی تحت الحمایه پادشاه ایران قرار گرفته بودند مدت چهار سال تلاش کرد. او در سال قبل از میلاد به صورت رسمی پادشاه ممالک گوناگون ایران شد. وی پس از سامان دادن به امور داخلی و خواباندن شورشیان اقدام به جبران عمل نکوهیده نمود. مصریان حدود تن از ایرانیان را در آن زمان در مصر کشته بودند و بر جنازه آنان خندیده بودند. خبر این واقعه به پادشاه رسیده بود و او که امپراطوری بزرگ منطقه به حساب می آمد در انتظار کوچکترین خطایی از کشورهای همسایه بود تا آنان را گوشمالی دهد و درس عبرتی به آنان دهد تا کشورهای دیگر به فکر تضعیف حقوق ایرانیان نیافتند. در آن زمان " آماسیس" پادشاه مصر دید که طوفان کمبوجیه در راه است و پادشاه ایران قصد لشگر کشی به مصر را کرده است. سقوط لیدی و بابل توسط امپراطوری ایران او را نگران کرده بود. به همین خاطر تلاش برای مقابله را آغاز کرد. پادشاه مصر که در آن زمان با شورشهای داخلی و نارضایتی مردم روبرو بود نتوانست که همه هم و غم خود را معطوف ایران کند. به همین دلیل با جزایر یونانی و بویژه "پولوکراتس" جبار جزیره "ساموس" متحد و پیمان همکاری بست. کموجیه راه مصر را آغاز کرد. او در مراحل نخستین راه به غزه رسید. در آنجا "فاتس" پادشاه "هالیکارناسوس" به لشگر ایران پیوست. وی با کموبچیه پیمان بست که تمام آب و شترهای ارتش ایران را مهیا سازند. کمبوجیه به راحتی از بیابانهای که از فلسطین تا مصر ادامه داشت عبور کرد. سپاهیان مصر در سال قبل از میلاد در نبردی در نزدیکی "" شکست خوردند و بجای دفاع فرار نمودند. سپس کمبوجیه با لشگرش از دروازه های "ممفیس" عبور کرد و مصر را به تصرف در آورد. در آن هنگام عده ای از ارتش ایران دست به نابودی شهر و معابد مصریان زدند که کمبوجیه به سرعت مانع آنان گشت و دستور بازسازی همه ویرانیها و معابد را صادر نمود. بعد از آن کمبوجیه در سال قبل از میلاد پنجاه هزار تن از سپاه خود را راهی "واحه آمون" کرد که با اندوه فراوان در میان راه سیاهیانش (شاید به علت طوفان شن در تبس) گم شدند و هرگز اثری از آنان یافت نشد. که بعدها "واحه آمون" به زیر مرزهای ایران در آمد. کمبوجیه در سال قبل از میلاد مصر را ترک گفت که در راه بازگشت به وطن خبر دادن فردی مغ به نام" گیومات" دعوی پادشاهی ایران کرده است و خود را بردیا فرزند کورش نامیده است. "گیومات" یا بردیای دروغین آتشکده های ایرانیان را ویران نمود و دست به کشتار فجیحی زد که با شندین این اخبار کمبوجیه به گفته بعضی مورخین یا خودکشی کرده است یا وی را کشته اند. سپس بر تخت پادشاهی جلوس کرد. در زمان داریوش ایالت های زیادی بر علیه دولت قیام کرده بودند و کشورهای تحت کنترل ایران سر به شورش بر آورده بودند. دارویش بار دیگر مجبور به فتح امپراطوری هخامشیان شد. داریوش در مرحله اول ولایت عیلام را در جای خود نشاند و "آترینا" پادشاه آنان را دستگیر نمود. سپس بابل شورش کرد و "نیدین توبل" خود را نبوکدنصر سوم نامید و دعوی پادشاهی کرد. داریوش سپاهی به بابل روانه کرد که خود در راس ارتش قرار داشت. پس از جنگ شدید آنان را شکست داد و آرامش را در شهر برقرار نمود. بعد از آن شوش بنای ناسازکاری و آشوب را نواخت و داریوش با سپاهی روانه آنجا شد و آنان را ساکت کرد. سپس ارمنستان شورش کرد. داریوش سرداری به نام "دادارشیش" را مامور خواباندن شورش کرد ولی وی موفق نشد. سپس سردار دیگری به نام "والایومیسا" را مامور برقراری آرامش در آنجا نمود ولی باز موفق نشدند. در نهایت با لشگری که داریوش روانه ارمنستان نمود آنان را مغلوب ساخت. سپس مردم "ساگارتی" شورش کردند. بعد از آن پارت ها و هیرکانی ها. سپس بردیای دروغین خود را فرزند کوروش خواند و خواهان سلطنت شد. سپس بابل به تحریک "آرخای ارمنی" بنای شورش را گذاشت. در نهایت وی بعد از هفت سال پیکار برای برقراری آرامش در سرزمینهای ایران و خواباندن شورش بر علیه پادشاهی ایران موفق به پیروزی شد و همه را در جای خود نشاند. او بار دیگر امپراطوری بزرگی که کورش بنا کرده بود و کمبوجیه با فتح مصر آنرا گسترش داده بود را حفظ نمود. وی سیستم لشگری و کشوری را در ایران بنا نهاد و اداره کشور را بر دست "ساتراپها" سپرد. سپس برای شهر شهربان برگزید و در کنار آنان یک سردار و یک دبیر قرار داد تا مبادا بنای شورش گذارند. او ها را در ایران پایه گذاری کرد. داریوش راهی موسوم به راهی شاهی میان سارد و شوش ایجاد میکند که حدود کیلومتر طول داشته است. پیمودن این راه به صورت پیاده سه ماه به طول می انجامید. این راه در نینوا در محل موصل کنونی از دجله می گذشته و پس از آنکه نظیر جاده کنونی موصل به بغداد? مسافتی را در امتداد دجله پیش می رفت سرانجام در ولایت سوزیانا به پاتخت می رسید. اوکانالی را بنا نهاد که بعدها به کانال سویز لقب گرفت (به طول کیلومتر) او چندین سد در ایران و هند و کشورهای منطقه برای جبران آب در روزهای قحطی بنا نهاد. وی در سالهای پایانی عمر - کشورهای زیر را در مرزهای جغرافیایی ایران قرار داد و بر تمام آنان پادشاهانی مقرر فرمود و خود با سمت شاه شاهان (شاهنشاه) بر آنان پادشاهی نمود: ماد خوزستان پارت هرات بلخ سغد خوارزم زرنگ رخج ث ت گوش گندار هند سکاییهای هوم نوش سکاییهای تیز خود بابل آشور عربستان مصر ارمنستان کپد و کیه سارد یونان سکاییهای ماورای دریا سکودر یونانیهای سپر روی سر لیبیها حبشیها اهالی مک کاراییها. خصویات اخلاقی این شاهنشاه طبق کتیبه های بدست آمده به شرح زیر بوده است. وی در آرامگاه جاودانه خود در نقش رستم با الهام از فرهنگ غنی ایرانی و تعالیم چنین میگوید: داریوش اندکی پیش از مرگ را ولیعهد خود معرفی نمود. یونانیان وی را (اکسرکسس) نامیدند. خشایار مادرش (دختر کورش) و پدرش داریوش بود. وی در سن سالگی بر تخت پادشاهی ایران و چندین کشور منطقه جلوس کرد. وی بلند قامت، بزرگ منش، درای ریشی بلند اما تند خو و جدی بود. وی بعد از پدرش بر تخت امپراطوری بزرگی نشست که تا ان زمان سابقه نداشت. وی همچنان مصمم بود که راه نیاکان خود را ادامه دهد. به همین دلیل برای گوشمالی دادن به یونانیان (زیرا یونانیان لیدی که جزوی از ایران محسوب میشد را به آتش کشیده بودند) لشگری بزرگ راهی یونان کرد. یونانیان از قوانین بین کشورهای آن روزگار عدول کرده بودند و مرتکب گناهی بزرگ شده بودند. از طرفی دیگر یونانیان داریوش را در دو جنگ شکست داده بودند و خشایار به جبران این موارد راهی یونان شد و بعد از جنگهای که در همین وبلاگ آمده است آنان را بکلی شکست داد و یونان به زیر مرزهای ایران در آمد. وی با این کار بزرگترین امپراطوری بشریت در آن زمان را برای پادشاهان آینده ایران بجای گذاشت. خشایارشا در تابستان قبل از میلاد توسط "خواجه اسپامیتریس" که وی را "میترادات" نیز گفته اند همراه با پسرش داریوش به قتل رسیدند. در قتل خشایار و داریوش درباریان پادشاه هم سهیم بودند. هفت ماه پس از آن "اردوان" فرمانده نگهبانان پادشاه که در قتل خشایار دست داشت کوشید تا اردشیر فرزند دیگر خشایار را نیز به قتل برساند. اما این توطیه ناکام ماند و اردشیر بر تخت پادشاهی نشست. که یونانیان وی را "آرناکسرکسس" میخواندند دارای دستان درازی بود. او مدت سال بر تخت پادشاهی ایران نشست. ولی برادراش با کمک باختری ها به شورش علیه او برخواست و دعوی سلطنت کرد. اردشیردر سال قبل از میلاد در دو جنگ وی را سرکوب کرد و در جای خود نشاند و پس از آن هیچ خبری از برادرش نشد. پس از آن در مصر شورشهای انجام گرفت که ایالتها را سخت تهدید میکرد. فرمانده این شورشها " ایناروس" پسر "پسامتیکوس" فرمانروای "لیبیاسر" بود. او پادگان ارتش ایران را در مصر (دژ سفید) محاصره نمود. در همین حین کشتی های آتن از قبرس علیه ایران و به جهت یاری رساندن به شورشیان مصری راهی مصر شدند و وارد شورشها علیه ایران شدند. در این هنگام مکابیز شهربان سوریه که ایرانی بود جهت سرکوب شورشها برخواست و در سال قبل از میلاد اکثر مصر را آرام کرد به جز نواحی اطراف "مصب نیل". پس از آن معاهده ای جهت صلح بین ایران و یونان بسته شد که به نام معاهده "سیمون" نام گرفت. در نهایت اردشیر در مارس قبل از میلاد درگذشت و پس از وی فرزندش خشایار دوم بر تخت پادشاهی ایران جلوس کرد ولی پادشاهی وی روز بیشتر به طول نیانجامید و وی توسط "" و توطیه آنان به قتل رسید. بعد از وی بر تخت نشست. که در زمان وی شورشهای بسیاری صورت گرفت که همه آنان توسط وی آرام شد. در این هنگام یونانیان که از داخل مشغول اغتشاشات مختلفی بودند و نمی توانستند در جنگهای خارجی از خود دفاع کند مجبور به دادن باجهایی به ایران شدند تا ایران آنان را در مقابل تجاوزهای خارجیان محفوظ دارد. فردوسی بزرگ درباره بنا نهادن کاخهای پرسپولیس ( اینچنین میگوید: بفر کیانی یکی تخت ساخت چه مایه بدو گوهر اندر نشاختکه چون خواستی دیو برداشتی زهامون بگردون برافراشتیچو خورشید تابان میان هوا نشسته بر او شاه فرمانرواجهان انجمن شد بر تخت اوی شگفتی فرومانده از بخت اویبه جمشید بر گوهر افشاندند مر آنروز را روز نو خواندند. مورخ یوانانی که در سده پنجم قبل از میلاد می زیسته و با چند تن از شاهان هخامنشی همزمان بوده است. دراین زمینه چنین می نویسدایرانیان به فرزندان خود از پنج سالگی تا بیست سالگی آداب نیکوی زرتشتی و بویژه سواری تیراندازی و راستگویی می آموختند. آنها دروغ گویی را بدترین عیب می دانستند. و برای آنکه ناگریز به انجام این کار زشت نشوند حتی از وام خواستن نیز خودداری می کردند، چرا که ممکن بود وامدار به جهتی ناگزیر به دروغگویی شود. آنان از آداب دهان افکندن در آب و در رهگذرها و در نزد دیگران اباء داشتند و آن را امری بسیار نکوهیده می پنداشتند. در آب روان دست و رو نمی شستند و آنرا به ناپاکی نمی آلودند. ایرانیان کهن فرزندان خود را از دوران کودکی به ورزش هایی مانند دویدن، تحمل سرما و گرما، بکار بردن سلاح های گوناگون، سواری و ارابه رانی عادت میدادند و بزرگترین صفات آنان مردانگی، رشادت ودلاوری بود. از دیگر ویژگیهای ایرانیان محترم داشتن همسایه بود، به کسانی که در راه نگهداری میهن و حفظ کشور خدماتی عرضه داشته بودند، پاداش های بزرگ می دادند. از رشوه گیری، دزدی و تصرف در مال دیگران خودداری می کردند. از پرخوارگی و شکم پرستی پرهیز داشتند. به هنگام راه رفتن چیزی نمی خوردند. و شکار را به اعتبار جنبه ورزشی آن دوست داشتند. دستورات زرتشت در زندگی ایرانیان آن زمان جنبه عملی پیدا کرده بود و همین مساله مهم سبب برجسته تر شدن ویژگی های اخلاقی آنان نسبت به اقوام دیگر می شد. این سلسله با حمله در زمان داریوش سوم در هم کوبیده شد. اسکندر جوانی ساله بود که رویای پادشاهی بر امپراطوری ایران را در سر میپروراند. اسکندر در سال قبل از میلاد بر کشتی نشست از داردانل عبور کرد. او اروپا را پشت سر گذاشت. مصر در آن زمان که جزوی از ایران محسوب میشد توسط اسکندر تصرف شد. داریوش سوم که دارای منابع بیکران و قدرت زیادی بود و خزاینش مملو از ثروت بود نتوانست از هیچکدام از آنان استفاده کند و اسکندر با شگفتی تمام مصر را گرفت. داریوش درخواست صلح داد ولی اسکندر نپذیرفت و وارد پرسپولیس شد و به گفته های تاریخ شناسان از مستی زیاد پایتخت ایران را که تا آن زمان آنچنان زیبایی کسی به خود ندیده بود در سال قبل از میلاد به آتش کشید و بعدها از این اقدام نادم آمد. از آنجایی که داریوش پسری نداشت اسکندر از این فرصت استفاده نمود و خود را پادشاه جدید ایران معرفی کرد. سپس دختر پادشاه را به همسری برگزید و بر تخت سلطنت ایران جلوس کرد و بعدها سلسله ای کاملا یونانی بر ایران تحمیل کرد که سلوکیان نام گرفت. کتیبه هایی که در به سه زبان آرامی، ایلامی و فرس باستان نوشته شده است بیانگر این هستند که ایرانیان به فن ترجمه آگاهی داشتند. در کاخ مرکزی تخت جمشید بر روی زمین دایره ای دیده می شود که این دایره درست در زیر سوراخ سقف قرار داشته است. درست در موقع تحویل سال در نوروز و اولین روز پاییز خورشید به صورت عمودی از این روزنه به درون می تابید. این خود بیانگر این است که ایرانیان با علم نجوم آشنایی داشتند.