خبرگزاری مهر/براساس اخبار بدست رسیده، بناهای تاریخی باقی مانده امروز برای سرپاماندن با مشکلات زیادی روبرو هستند. چرا این اتفاق افتاده که وضعیت میراث فرهنگی ایران چون بیماری رو به احتضار شده و هر از گاهی سرمایه گذاری از سر لطف تصمیمی برای یک بنای تاریخی می گیرد و دارویی تجویز می کند بی آنکه حال عمومی را در نظر بگیرد و خواسته و ناخواسته وخامت حال آن را دوچندان می کند؟ نبود آموزش های مفهومی و شناختی دانش آموزان و حتی جامعه آکادمیک مهندسان و تحصیل کردگان، خلا پژوهش های تاریخی پیش از مرمت و تدوین دستورالعمل و برنامه مرمتی، کمرنگ بودن نظارت کارشناسان میراث فرهنگی و ناآگاهی کمیته های فنی در اداره های کل میراث فرهنگی، فقدان تنوع کاربری برای بناهای تاریخی و تسهیلاتی که شهرداری ها و دولت برای نگهداری از ارزشهای معماری شهرها و روستاها به مالکان می دهد تا جایی که کاربری پس از احیای بنای تاریخی درنهایت به بوتیک هتل، هتل، بومگردی، رستوران و کافی شاپ ختم می شود و سردرگمی مالکان برای مرمت و نگهداری از بناهای تاریخی که در اختیار دارند. همه اینها مسایلی است که بناهای تاریخی امروز با آن دست به گریبان هستند. در این باره، ششمین نشست از سلسله جلسه های بررسی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری به موضوع "بازسازی یا مرمت؟ " اختصاص داده شده و در یک جلسه مجازی کارشناسان حوزه میراث فرهنگی، مرمت و معماری به بررسی این موضوع پرداختند. در این نشست علیرضا قلی نژاد پیربازاری، دکترای معماری و عضو هی ت اجرایی ایکوم ایران، علی محمد سعادتی، دکترای شهرسازی و شهردار سابق منطقه تهران به عنوان قلب تاریخی پایتخت، کاوه منصوری، دکترای مرمت و حفاظت و مدرس دانشگاه و محمد توحیدی، کارشناس ارشد آنالیز بناهای تاریخی حضور داشتند. علیرضا قلی نژاد پیربازاری، دکترای معماری پیرامون اینکه بناهای تاریخی باقی مانده امروز برای سرپاماندن با مشکلات زیادی روبرو هستند، گفت: هنگامیکه از مرمت صحبت می کنیم راجع به اقداماتی می گوییم که از جنس آیین، اعتقادات قلبی، یقین و حکمت است و هیچ اقدامی در رابطه با آثار تاریخی بدون شناسنامه ملموس یا غیرملموس امکانپذیر نیست. بنابراین مرمت باید تو م با پژوهش باشد و نسبتی است از شناسایی، مستندنگاری، آسیب شناسی و آسیب نگاری. همه این اقدامات باید صورت گیرد تا مرمت اصولی انجام شود. بطور حتم فاعلیت مسیولیت پذیر دانایی هم دارد و ممکن است اقدامات مرمتی تو م با پژوهش در فرآیند رفت و برگشتی تصحیح شود. در چنین بستری میتوان مرمت را قضاوت کرد که آیا بطور شایسته و متناسب با اهمیت و اعتبار بنا صورت گرفت یا خیر. به عقیده قلی نژاد، مرمت با آگاهی از گذشته و نگاهی به آینده باید صورت گیرد. مت سفانه تعداد پروژه هایی که متناسب با ش ن و منزلت بنا مرمت شده باشد، چشمگیر نیست. ما باید فرآیند مرمت را تعریف کنیم و اینکه چقدر این فرآیند جدی گرفته و اجرا می شود. بازسازی، نوسازی و مرمت هر سه متفاوت هستند و تعاریف مختلفی دارند. عضو هی ت اجرایی ایکوم ایران با اشاره به اینکه مرمت، بازسازی، حفاظت، نگهداری و نوسازی هریک مقررات فنی ویژه خود را دارد، توضیح داد: تا سال پیش هیچ کسی به فکر احیا و مرمت ساختمانهای تاریخی نبود و تخریب سرنوشت محتوم خیلی از آنها بود. اما اکنون جامعه دنبال اعاده حیثیت است اما در آنچه امروز رخ داد، دانشگاه ها، دولت، میراث فرهنگی هیچ یک بی تقصیر نیستند. نمیتوان تنها به دنبال یک مقصر بود. جامعه می خواهد مرمت کند اما در مقابل اطلاعات درست تاریخی به او داده نمی شود. بنابراین اینجاست که آموزش و پژوهش نقش اساسی پیدا می کند. قلی نژاد گفت: اگر به اعتبار فرهنگی خانه های تاریخی بها داده می شد و برای مالکان اهمیت آنها واضح میشد کسی تصور نمیکرد که فقط خانه های دوره قاجار مهم هستند. او تاکید کرد: در دوره ای که مانند برگ درخت همه ساختمانهای تاریخی تخریب می شود، تزیینات معماری حتی کاذب، واجد ارزش است. حتی اگر کسی باسمه ای بسازد بهتر از این است که قلابی بسازد و از معماری اروپایی کپی کند. اگر بخواهید از معماری امروز نمونه ای موفق را نام ببرید به کدام مورد اشاره می کنید؟ کدام اثر را میتوان گفت که شایسته تقدیر و نگهداری است و الگویی است برای دیگر بناها. کدام پروژه که جایزه معماری هم گرفته با تکنولوژی قرن برای مردم قرن ساخته شده است؟ او به فهرست شهری اشاره کرد که در سال به وزارت مسکن و شهرسازی ارایه شد تا به عنوان شهرهای تاریخی از آنها حفاظت شود اما از این تعداد بعد از گذشت سال تنها شهر مصوبه شورای عالی معماری و شهرسازی را برای حفاظت گرفته اند. قلی نژاد گفت: باید برای معماری امروز به وفاق برسیم، حاضر باشیم دور هم بنشینیم و مشکلات را حل کنیم، جامعه رسانه ای هم باید به کمک بیاید تا شاید با یک وفاق جمعی بتوان جبران چند ده سال پسرفت را در یک بازه زمانی مشخص داشته باشیم. علی محمد سعادتی، دکترای شهرسازی نیز با اشاره به اینکه فقدان تبیین تعریف چرایی کار مرمت در فضای اجتماع نکته مغفول مانده است، گفت: ذایقه مردم و حتی سرمایه گذاران به رفتار کورکورانه و تهی از اندیشه تبدیل شده است. او گفت: اگر روشن نباشد که مرمت چیست و چرا ثروت فرهنگی باید پاسداری شود و بازنمایی شکلی و صوری آن چگونه است راهی نمیتوان پیش برد، چرا که ذایقه مخاطب امروز را مسایل اقتصادی دربرگرفته و همین امر سبب شده با محصولاتی روبرو باشیم که زیبا و مشتری پسند هستند اما ت ثیر پایدار و عمیق نمی توانند داشته باشند. معماری تنها بخشی از ذایقه اجتماع است و باید این موضوع در فضای تخصصی جامعه مورد بحث و نقد قرار گیرد. ما باید با آگاهی دهی و تشویق و جذب همفکران بیشتر، ذایقه مردم را به سمت درست تغییر دهیم و این اتفاق بدون تسهیلات و حمایت میسر نمی شود. باید بدانیم برای نسل امروز چه خوراک فرهنگی داریم؟ شهردار سابق منطقه تهران افزود: امروزه در همه شیون زندگی سطحی، هیجان زده و با سرعت عمل می کنیم و این صفات فقط شامل قشر خاصی از جامعه نمی شود، فرصت نمی دهیم پدیده ها به بلوغ و بالندگی برسند. در دانش مدیریت شهری، میراثی و اقتصادی هم رویکرد کمی و ارزیابی های شتابزده وجود دارد و همه به آمار و کمیت برای نشان دادن عملکرد خود پناه می برند و در مقابل جامعه نیز با متر و اندازه عملکرد مسیولان را ارزیابی می کند. سرمنشا بسیاری از شیون زندگی شهری رفتار کورکورانه است، کاری را می کنیم که دلیلش را نمی دانیم. سعادتی با اشاره به اینکه باید دانست از ابزارهایی که حفاظت از ارزشها را آسان می کند، چگونه و کجا استفاده کرد و نباید همه چیز را سیاه و سفید دید، گفت: ما نتوانسته ایم با توجه به شرایط اجتماعی مدل های بهره برداری اقتصادی متفاوتی تعریف کنیم، ظرفیت بالادستی برای اینکه بتوانیم بناهای تاریخی را به سمت منطق بازار ببریم وجود ندارد. نهایت کاربری بنای مرمت شده بوتیک هتل، چایخانه، بومگردی و کافی شاپ می شود. او با تاکید براینکه به مرمت خانه اتحادیه نقد دارد، گفت: هزینه ای که صرف ساخت و سازهای جدید در این عمارت شد می توانست صرف مرمت سینماها شود تا سینماهای زیرزمینی ساخته نشود. شهردار سابق منطقه تهران در ادامه گفت: شهرداری تهران تعدادی از خانه های با ارزش را که مالکان در صدد تخریب بودند، خرید اما تا سال هیچ آیین نامه اولیه ای برای فهرست بهای مرمت وجود نداشت و از پیمانکاران مرمت شهرداری کار حرفه ای براساس فهرست بهای عمومی می خواستند. بنابراین افراد خبره در مناقصات شرکت نمی کردند یا کسانی که شرکت می کردند در مرمت تجربه نداشتند و در مرمت بناهای شهرداری کار یاد می گرفتند اما از سال قراردادها با کسانی منعقد شد که گرید مرمت داشتند و شرایط منطقی تر شد. او در انتقاد از ساختار شهرداری تهران نیز گفت: ساختار شهرداری منطقه در محدوده تاریخی پایتخت درست شبیه مناطق جدید همچون است. یعنی بدنه مدیریتی هیچ تفاوتی ندارد و معاونت عمرانی که در هریک از مناطق کار می کند، می تواند در منطقه هم کار کند. این اتفاق در حوزه گردشگری هم وجود دارد و اداره مرمت یا گردشگری در منطقه وجود ندارد. او سردرگمی مالکان را برای حفاظت از بناهای تاریخی را نتیجه نبود تفکیک در بخش مدیریت تاریخی دانست و گفت: باید روند نگهداری بناهای تاریخی تسهیل و امکانات ویژه ای به مالکان داده شود. انعطاف شهرداری و وزارت میراث فرهنگی در این باره لازم است. کاوه منصوری، دکترای مرمت و حفاظت گفت: دوگانه حفاظت و مرمت یا بازسازی، دوگانه درستی نیست. اگر تیوریک و فلسفی به موضوع مرمت بپردازیم، به مفهوم کلان تری از سطح بندی اقدامات می رسیم. در چنین تعریفی سطح مداخله بر مبنای نوع حفاظت انجام می شود. او با اشاره به اینکه حفاظت با مداخله همراه است، گفت: در مرمت ارزش، ظرفیت بنا و موارد زیاد دیگری تعیین کننده است و منجر می شود که عمارتی، مرمت، بازسازی، نوسازی یا دوباره سازی شود. از نظر فلسفی نوع برخورد ما می تواند اثری را از محتوا تهی کند یا به آن ارزش دهد و نباید به اسم مرمت، اقدامات اشتباهی انجام شود. این مدرس دانشگاه در ادامه اضافه کرد: تا زمانی که بخواهیم برای هر کاری دستوری حکم صادر کنیم از جمله اینکه برای پیمانکاران امری و دستوری برخورد کنیم، آنها هم دنبال راههای میانبری برای سرپیچی از دستورات هستند. به جای این کار باید کمیته های ارزیاب عملکرد پیمانکاران، کمیته های میراث فرهنگی فعال باشند و واگذارکنندگان پروژه ها شفاف عمل کنند که بر چه مبنایی پروژه های مرمتی واگذار می شود. برای نمونه نگاهی داشته باشیم به مرمت کاخ ناصری شهرستانک. در مرمت تعهد اخلاقی و رفتاری مشاور یا پیمانکار در نوع مداخلات آنها ت ثیرگذار است. او همچنین به جای خالی بازوهای نظارتی موثر اشاره کرد و گفت: مت سفانه ناظران پروژه های مرمتی یا توسط پیمانکاران دور زده می شوند یا بواسطه رابطه پیمانکار با کارفرما کسی به نظرات آنها توجه نمی کند، هرچند پروژه های حرفه ای و شریفی نیز وجود دارد که علمی و کارشناسی مرمت شده اند. این مدرس دانشگاه با بیان اینکه هدف از مرمت خوشگل کردن نیست، گفت: مرمت، خواندن لایه های تاریخی و خواناکردن آن برای افراد است. در سالهای اخیر نهضتی در شهرهای تاریخی مانند کاشان، اصفهان و شیراز راه افتاده که میتوان از آن به عنوان نهضت جعل سازی تاریخ یاد کرد. عده ای سوداگر که در بدنه های بالای سطوح مدیریتی رفت و آمد دارند و نبض بازار را شناخته اند، با جعل آثار تاریخی درآمدزایی می کنند بی آنکه به عواقب آن بیندیشند. امروزه جعل سازی بخش مهمی از دنیای مرمت شده است، تزیینات در یزد به بادگیرها رسیده، بسیاری از خانه های کاشان اگرچه ساده بوده اند اما الان همه آنها با کلی تزیینات، مرمت می شوند. منصوری ادامه داد: نهضت کمی سازی مرمت در سالهای اخیر راه افتاده است، در حالی که مرمتگر و معمار باید فهم تاریخی داشته باشند. اکنون با حجم انبوه بوتیک هتل روبرو هستیم و حذف اصالت ها. گرچه افراد متخصص تفاوت ها را متوجه می شوند اما عموم مردم از این جعلی سازی استقبال می کنند. او بهترین راهکار را برای مقابله با جعلی سازی در مرمت، ابزارهای نظارتی عنوان کرد و گفت: نکته قابل توجه این است که جعلی سازی رخ می دهد و هیچ کسی جلوی ادامه آن را نمی گیرد، مرمت تمام می شود و بنا با همان جعلیات به بهره برداری می رسد. محمد توحیدی، کارشناس ارشد آنالیز بناهای تاریخی به یک مرمت غیراصولی به عنوان مورد مطالعاتی اشاره کرد و آنجایی نبود غیر از در. او در این باره گفت: به عنوان کسی که در بخشی از پروژه مرمت عمارت اتحادیه مشارکت داشتم، باید بگویم میتوان مرمت این عمارت را یکی از بدترین پروژه های مرمتی سالهای اخیر در کشور دانست، درصورتیکه می توانست پروژه ارزشمندی برای تهران باشد. اما این عمارت مرمت نشد بلکه بازسازی و نوسازی شد و از جریان های مرمتی دور بود. توحیدی به ورود پیمانکارهای غیرمتخصص در این پروژه اشاره کرد و گفت: گرچه افرادی نیز بودند که تحصیلات آکادمیک مرتبط داشتند اما در مجموع پروژه از اصول مرمت خارج شد، چرا که بودجه هنگفتی برای مرمت این عمارت در نظر گرفته شده بود و پیمانکاران غیرحرفه ای نیز تمام تلاششان را کردند تا راهشان به عمارت اتحادیه باز شود. بدین ترتیب مت سفانه شاهد بودیم قسمتهایی که هیچ شواهدی از آن وجود نداشت بازسازی شد و گروه مشاور و ناظر نیز از ریز اتفاقات باخبر نبودند. این مرمتگر در ادامه یادآور شد: از آنجایی که قرار بود پروژه در زمان مشخصی افتتاح شود کار مرمت بصورت شبانه روزی انجام می شد درصورتیکه مرمت اصولی با شتاب و عجله میانه ای ندارد و به زمان برای سنجش نیاز دارد. حتی پس از سالها برای کاربری آن تعیین تکلیف نشده است. توحیدی گفت: حتی سازه هایی به این عمارت اضافه شد که از نظر استخوان بندی و ضریب سختی متفاوت بود یا بازسازی حوضخانه که شواهد چندانی از آن در دست نبود درحالیکه بازسازی زمانی اتفاق می افتد که بخواهیم از سایر قسمت ها حفاظت کنیم و یا مشخص کننده یک هویت و معماری خاص باشد که شواهد کافی از جمله عکس یا نقشه ای در دست داشته باشیم. او با بیان اینکه مرمت اصل است و اگر قرار باشد تزییناتی که تخریب شده دوباره اجرا شود باید این بیننده متوجه شود که این تزیینات جدید کجا صورت گرفته و تفاوت را بین تزیینات تاریخی و بازسازی شده تشخیص دهد. این کارشناس ارشد آنالیز بناهای تاریخی پیشنهاد داد که برای جلوگیری از مرمت های بد آینده میتوان برای نمونه مرمت خانه اتحادیه را به عنوان یک مورد مطالعاتی مورد نقد و بررسی قرار داد تا افرادی که این کار را انجام داده اند نیز پاسخگو باشند که چنین اتفاقی برای بناهای دیگر رخ ندهد. او همچنین گفت: آموزش مهمترین رکن است که باید برای مرمتگران آینده ارایه شود. تغییر ذایقه نیاز به زمان و آموزش دارد.