یکی از واقعیت های تاریخی جامعه ی انسانی، کشمکش، جنگ و پیکار خونین و به کارگیری رفتارهای آزاردهنده و خشونت های دهشناک علیه دیگران است. طیفی از رفتارهای خشن، اعم از نادیده گرفتن طرف مقابل، تحقیر، توهین، خشونت کلامی و جنگ هایی با انگیزه های مختلف، منجمله انگیزه ی دینی و مذهبی، با رفتارهای خشن و خارج از قواعد اخلاقی، نتایج ناگوار و فوق طاقت انسانی رخ داده است. کشتار سبعانه و قتل های فجیع و یا شکنجه های دردناک، در همه ی این نزاع های خشونت بار به چشم می خورد. پر واضح است که همه ی جنگ ها و ویرانگری ها صرفا با انگیزه ی دینی نبوده است. خشونت و کشتار جنگ های قرن بیستم که با قساوت تام و تمام رخ داده است، عمدتا نزاع هایی فارغ از هویت و انگیزه ی دینی بوده است. علل متعددی در بروز و شکل گیری خشونت در روابط میان آدمیان دخالت دارد. یکی از این علل، البته انگیزه ی دینی است و سایر عوامل، ماهیتی غیر دینی دارد. خشونت در نزاع های غیر دینی، در طول تاریخ نه کم بوده است و نه خشونتی کمتر داشته است. پیش از پرسش از چرایی خشونت، بیان چهار نکته ضرورت دارد: اولا، این نوشته هیچ به ماهیت و کیفیت دین خاصی نظر ندارد و در این جا دست کم، خشونت ناظر به دین یا مذهب نیست و آن چه خواهد آمد معطوف به کنش جمعی و یا فردی پیروان ادیان و مذاهب است. بنابراین نفیا و یا اثباتا در باب نسبت میان خشونت و دین اتخاذ رای نمی کند. ثانیا، خشونت دینی را می توان در سه سنخ رابطه، مشاهده کرد. خشونت در رابطه ی پیروان ادیان با یکدیگر، مانند خشونت جنگ های صلیبی و خشونت بوداییان علیه مسلمانان. خشونت در رابطه ی میان پیروان مذاهب در یک دین واحد. کاتولیک ها با پروتستان ها. اهل تسنن و اهل تشیع. خشونت در رابطه ی میان قرایت های مختلف، در یک دین و مذهب و مرام. ثالثا، وقتی از خشونت رابطه ای سخن به میان می آید، منظور صرفا جنگ و ستیزهای خونین نیست. بلکه همه ی اشاره به انواعی از رفتار دارد که سبب رنج و آزار دیگران می گردد. تحقیر، توهین، نادیده گرفتن طرف مقابل و به رسمیت نشناختن او نیز رفتار خشونت آمیز است. رابعا، خشونت ها و قساوت ها محدود به پیروان ادیان و مذاهب نمی شود بلکه در هر اردوگاه اعتقادی (دینی و غیز دینی) ، رواج دارد. نازیسم، به منزله ی ایده ی نژاد برتر و کمونیسم به مثابه ی ایدیولوژی برتر، فجایع بزرگی ایجاد کردند. کشتارهایی وسیع و بی پروایی های خشونت آمیز در این اردوگاه ها، تاریخ معاصر را در بر گرفته است. این فقط پیروان ادیان نیستند که روابط خشونت آمیز با دیگران دارند بلکه در بیرون از دین هم چنین خشونت هایی بشدت رواج دارد. چرا پیروان ادیان و مذاهب و قرایت ها ی متفاوت، می توانند دست به خشونت، بی رحمی و قساوت علیه دیگران بزنند؟ چه اتفاقی در درون آنها می افتد که متضمن بی پروایی اخلاقی می گردد و اساسا شکل گیری و نضج خشونت مذهبی دارای چه مکانیسمی است؟ به طور خلاصه، عناصر تشکیل دهنده ی خشونت و فرایندی که طی آن، افراد به سمت و سوی خشونت با ماهیت دینی کشیده می شوند، چیست؟ ارکان اصلی برپایی خشونت چیست؟ به نظر می رسد چهار عنصر و یا چهار مولفه را می توان باز شناخت و هر یک را از دیگری تفکیک نمود. این چهار عامل، شرط لازم و کافی برای خشونت دینی را فراهم می آورند و اگر در کنار یکدیگر قرار گیرند، لاجرم به خشونت منتهی می شود. به نحو ایجاز چهار رکن اصلی در شکل گیری خشونت دینی عبارت است از: - انحصارگرایی دینی"انحصارگرایان معتقدند که رستگاری، رهایی، کمال، یا هر چیز دیگر که هدف نهایی دین تلقی می شود، منحصرا در یک دین خاص وجود دارد و یا از طریق یک دین خاص به دست می آید. " به باور انحصارگرایان، "پیروان سایر ادیان حتی اگر دین دارانی اصیل و به لحاظ اخلاقی درستکار باشند، نمی توانند از طریق دین خود رستگار شوند. " این عامل، سبب می گردد پیروان یک دین نسبت به پیروان ادیان دیگر، احساس برتری نمایند و پیروان سایر ادیان را انسان هایی گنهکار و در مسیر ضلال و گمراهی می دانند. - انحصارگرایان را می توان در دو گروه صورت بندی کرد: الف) انحصار گرایی حفظ محور انحصار گرایی حفط محور در پی آن است که پیروان دین خود را از خروج از دین و یا سست شدن در باورها و اعمال دینی محافظت نماید. تلاش می کند با تقویت باورهای دینی و پاسخ به پرسش ها و ابهام هایی که ممکن است از سوی دیگران مطرح می گردد، هم دینیان و هم کیشان خود را در مقابل شک و تردیدها تقویت نمایند. امروزه این گروه را عمدتا با عنوان دین داری سنتگرایانه می شناسند. فارغ از درست یا نادرست بودن واژه ای که برای توصیف انحصارگرایی حفظ محور به کار برده می شود، توجه به این نکته مهم است که دین داری سنت گرایانه (و هم چنین دین داری سنتی) ، دین را عموما در رابطه ی میان انسان و خدا تعریف می کنند. به تعبیری دیگر، از طریق دین می خواهند رضایت خداوند را کسب نمایند و رستگاری را برای خود بدست آورند. از این منظر، دین رابطه ی انسان و خدا را برقرار می کند و صورت آن جهانی دارد. انحصار گرایی حفظ محور بر الهیات تدافعی ابتنا دارد. دراین نوع الهیات, بشارت و تبلیغ آموزه ها و باورهای دینی در کانون توجه است. دست آخر به دفاع از این آموزه ها می پردازد و تلاش می کند مومنان ر از دستبرد شک ها و تردیدها برهاند. ب) انحصارگرایی بسط محور دین دارانی که علاوه بر حفظ وضع موجود خویش، به بسط دین خود می پردازند و تلاش می نمایند دیگران را نیز به سمت و سوی رستگاری بکشانند که منحصرا در اختیار آنها است. این گروه در پی تحقق بخشیدن به آرزوی گرویدن پیروان سایر ادیان، مذاهب و یا حتی قرایت های مختلف در ساحت یک دین را به باورها و اعتقادات خود، به انواع شیوه ها دست می یازند. همه ی گروه های سلفی گری مهاجم و بنیادگرایان در این گروه جای می گیرند. همان که در بند پیشین آمد، انحصارگرایی یکی از علت های چهارگانه ی خشونت مذهبی است. البته هر انحصاگرای مذهبی، به خشونت کشیده نمی شود بلکه باید پای سه علت دیگر هم در میان باشد. عامل دوم، احساس وظیفه ی دینی و تاریخی داشتن است. - احساس وظیفه و رسالت تاریخی رستگار کردن دیگران احساس وظیفه در برابر رستگار شدن دیگران، دومین رکن اصلی در شکل گیری خشونت های دینی است. رویکردانحصارگرایی بسط محور، زمین مناسبی برای بروز و رشد احساس وظیفه و احساس رسالت برای گسترش رستگاری و کاهش گناهان و تاریکی ها است. دیندار سنتی، گرچه در آرزوی گسترش دین خود میان پیروان سایر ادیان و یا دیگر مذاهب هست، اما در عمل به رستگاری خویش می اندیشد و چندان رسالتی برای رستگار شدن دیگران قایل نیست. در برابر انحصارگرایی حفظ محور و یا دینداری سنتی، گروهی از دینداران هستند که در خویش رسالتی محلی، بومی و حتی جهانی قایلند و می خواهند جهان را به گونه ای بازسازی نمایند که به قامت باورها و اعتقادات او هموار گردد. به تعبیر حافظی، در پی شکافتن سقف فلک است و می خواهد انسانی نو و عالمی جدید بیافریند. انسان و جهانی که با اعتقاداتش سازگار و هماهنگ باشد. می توان انحصار گرا بود و گام اول و مهمترین گام را به سوی خشونت برنداشت. و آن هنگامی است که انحصارگرای حفظ محور باشیم. بر دوش خویش، رسالتی بزرگ برای تغییر جهان احساس نکنیم. و یا مبارزه ای بی انتها برای برانداختن آن چه کفر و گمراهی می یابیم، آغاز ننماییم. البته در این صورت، انحصارگرایی چهره ای منفعل به خود می گیرد. انحصارگرایی بسط محور، چهره ای فعال و تغییرطلب دارد و مستعد این است که دین را به یک ایدیولوژی تبدیل نماید. ایدیولوژی، برنامه ای است برای تغییر و رویکردی برای بازسازی بیرون، بر اساس آن چه درست به نظر می رسد. از این رو انحصارگرایی بسط محور را می توان دین ایدیولوژیک تلقی کرد. در دینداری ایدیولوژیک، دین به منزله ی برنامه ای برای عمل و پروژه ای برای تغییر محسوب می شود. بنابر آن چه آمد، احساس وظیفه و یا قایل بودن به رسالتی دینی برای نجات دیگرانی که فکر می کنیم در وادی گمراهی گام می زنند، شخص را یک گام دیگر، به خشونت ورزی نزدیک تر می کند. در مقابل انحصارگرایی بسط محور، واقعیت هایی ستبر و مقاوم وجود دارد که دست این نوع از الهیات را می بندد و فرصت هر گونه تصرف و یا تغییر را در قالب آرمان ها و ارزش هایش را نمی دهد. بنابراین، واقعیت های چاره ناپذیر و عمیقا پایدار تاریخی و انسانی، کار را بر"انحصارگرای بسط محور" سخت و دشوار مینماید. پیش از این گفته شد که خشونت مذهبی از چهار عنصر تشکیل می شود. در کنار هم بودن این چهار عنصر، لاجرم به خشونت منجر می گردد. عنصر اول: انحصارگرایی دینی. عنصر دوم: احساس وظیفه ی تاریخی هدایت و رستگاری. و دو عنصر بعدی عبارت است از: - اضمحلال اخلاق انحصارگرای دینی که به رسالتی بزرگ و همه گیر برای نجات گمراهان و ستیز با آن چه گناه و تباهی می داند، قایل است، اگر دچار فرسودگی اخلاق و یا فروپاشی اخلاق شده باشد، آماده ی بروز هر گونه رفتار خشن و کنش قساوت آمیز است. فقط کافی است از لحاظ اخلاقی به جایی رسیده باشد که به این گزاره باور داشته باشد که: "هدف، وسیله را توجیه می کند"، آن گاه برای رسیدن به هدف خویش که همان حذف گناهکارن و بسط رستگاری است، هر عملی را مجاز می پندارد. "وقتی هدف بزرگی همچون تغییر سرنوشت انسان در میان باشد، هر ابزاری ضروری قابل قبول می نماید. " در متن و بطن چنین دینداری که به زعم خویش برای رستگاری دیگران، می توان دست به هر اقدام خشونت باری زد، این نکته نهفته است که"انسان"، در برابر باورها و اعتقادات، از منزلت و مرتبتی برتر برخوردار نیست. به نحوی که می توان برای بسط و گسترش باورهای دینی، انسان را نادیده گرفت و دست به هر اقدامی زد. در این رویکرد، انسان نادیده گرفته می شود و این انسان است که باید در پای باورهای دینی و مذهبی قربانی شود. سقوط انسان از کرامت انسانی اش راه برای کنش های خصمانه و هولناک باز می کند. - قدرت و امکان عمل خشونت دینی و مذهبی از سه آبشخور پیش گفته سیراب می شود. وقتی سه رکن انحصارگرایی، احساس رسالت دینی برای بسط رستگاری و توجیه هر گونه رفتار، تنها یک گام نهایی می ماند که این خشونت انباشته شده، سرریز کند و در ساحت کنش آدمیان نمودار گردد. گام نهایی عبارت است از امکانی برای عمل و قدرتی برای خشونت ورزی. قدرت، عامل خشونت تلقی نمی گردد اما فرصتی برای ظهور و نمایش خشونت را فراهم می آورد. به شخصی که مملو از نفرت و کینه نسبت به دیگران است، امکان کین توزی و رفتارهای سهمناک خشونت می دهد. قدرت در خدمت سرکوب دیگرانی قرار می گیرد که باور و اعتقادی دیگر دارد. گسترش خشونت متضمن، فروکاهش پیروان سایر ادیان به مرتبه ای مادون انسان و احساس برتری جویی در حوزه ی باور، نژاد، اعتقاد، فرهنگ و هر گونه حس سروری است. از این رو تا انسان (به ما هو انسان) ، بر صدر ننشیند و انسان فارغ از هر گونه پیوند و تعلق دینی و مذهبی، ملیت، فرهنگ و. در نظر گرفته نشود، امکان بروز هر گونه رفتار خشونت بار منتفی نمی شود.