در جامعه عشایری، سیستم های خویشاوندی بر اساس سه نوع رابطه نسبی، سببی و آرمانی قرار دارد. در این جامعه خویشاوندی تابع مجموعه ای از تعهدات و مسیولیت های متقابل اخلاقی فردی و جمعی است که روابط اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و گاهی نظامی را در سرزمینی مشترک تحکیم می بخشد. از این رو در مطالعه جامعه شناسی و مردم شناسی ایلات و عشایر به حکم ضرورت بررسی اشکال سه گانه نظام خویشاوندی با استفاده از روش تحلیلی و توصیفی اهمیت بسیاری دارد. در مردم شناسی، مجموعه افرادی که دارای نیای مشترک حقیقی اند، پدر تبار نامیده می شوند. پدر تباری عبارت است از رسم و قاعده ای که بر اساس آن فرد موقعیت اجتماعی خود را از پدر به ارث می برد و به گروه خویشاوندی پدری که به آن خویشاوندی نسبی نیز گفته می شود، وابسته است. این شکل از خویشاوندی از نوع خانواده گسترده است که از پدر و پسران و دختران و فرزندان پسری تشکیل می گردد و فرزندان به نام پدر نامیده می شوند (پدر نامی) در این سیستم اقتدار پدر بزرگ چندین نسل را در بر می گیرد و مهمتر از اقتدار پدر است. در ساختار اجتماعی ایلات و عشایر ایران که بر اساسنظام و قاعده پدر تباری استوار است، عناوینی چون دودمون، تیره، اولاد، هوز، تخماره و مال که هسته های اصلی تشکیل دهنده طایفه و ایل هستند، خویشاوندان حقیقی هم تبارند. حق بهره برداری از آب، زمین و مرتع غالبا منوط به عضویت در گروههای خویشاوندی نسبی، یعنی داشتن رابطه همخونی با اعضای گروه است و علیرغم اختلافات اجتماعی موجود بین آنها، در مقابل واحدهای عشایری دیگر واکنش مشترک نشان می دهند. از این رو در سیستم پدر تباری کوشش بر این است که حجم خانواده همیشه روبه افزایش باشد و از قطع نسل فرزندان ذکور سخت در هراسند، زیرا دوام و بقای خانواده و آتش خانه (اجاق) را تنها به واسطه ادامه نسل فرزندان ذکور می دانند. سیستمی که فرد از لحاظ موقعیت اجتماعی و خویشاوندی به خانواده مادر وابسته است، مادر تباری نامیده می شود که از مادر، پسران و دختران و فرزندان دختر تشکیل شده است. در این سیستم فرزندان به نام مادر نامیده می شوند (مادر نامی و تبار کودکان از راه نسب به مادر تعقیب می شود. در خویشاوندی مادر تباری اگر پدر در خانه برادر زن ( دایی) سکونت گزیند آنرا مادر بومی می نامید، زیرا در واقع در خانه زن به سر می برد با این فرق که فرزندان به نام مادر نامیده می شوند و پدر وضعی بیگانه دارد. در این نوع خویشاوندی شکل دیگری نیز مشاهده شده است یعنی زن بعد از ازدواج به خانه شوهر می رود اما فرزندان به نام او نامیده می شوند و متعلق به خانواده مادرند، نه پدر که آن را پدر بومی می نامند. این نوع انتساب بندرت در بین ایلات کرد مشاهده شده است و دلیل آن را تنها در شخصیت زن (مادر) باید جستجو کرد نه رابطه خونی. قاعده ای که ناشی از ازدواج با غیر خویشاوند است و در جامعه عشایری اهمیت ویژه ای دارد. زیرا این نوع خویشاوندی از یک سو سبب تحکیم موقعیت ایلو و از سوی دیگر زمینه ساز رفع دشمنی های دیرینه است. اصطلاحاتی از قبیل خون بس (ازدواج اجباری دختران دو طایفه غیر خویشاوند با پسران طایفه دیگر) گاو، گاو (ازدواج مبادله ای یعنی دختری در مقابل دختری از خانواده دیگر) و غیره همچنین ازدواجهای مصلحتی روسای طوایف غیر خویشاوند همگی حکایتی از وجود خویشاوندی نسبی در جامعه عشایری است. رستم قراردادن دختران طایفه ای به وسیله پسران طایفه دیگر نمونه دیگری از این نوع خویشاوندیست. این نوع خویشاوندی بی شباهت به خویشاوندی کلانی نیست. زیرا عضویت در کلان لزوما مبتنی بر قرابت طبیعی و خونی نمی باشد و اعضای کلان فقط به دلیل داشتن توتم یا نیای مشترک آرمانی است که ایل یا طایفه به نام او نامیده می شود. این نوع خویشاوندی در میان عشایر لک و لر بیشتر وجود دارد که با پسوند وند مشخص می شوند، مانند همه وند (همه یا حمه مخفف محمد) یا حسن وند، بهاروند، رشوند (رش مخفف رشید) و . این پسوند از ریشه فعل لکی لری وندین به معنی افکندن یا دوانیدن در مفهوم شاخه یا تیره است. برررسی سیستم خویشاوندی در مطالعات مردم شناسی حایز اهمیت است. از این رو مردم شناسان در بررسی سیستم خویشاوندی گروه مورد مطالعه به اصطلاحات و مفاهیم آن توجه می کنند و برای نشان دادن و مشخص کردن رابطه خویشاوندی در یک جامعه از علایم قراردادی که به آن شجره نامه می گویند استفاده می کنند. شجره نامه به د شکل رسم می گردد. شکل قدیمی آن درخت زندگی خانواده است، با شاخ و برگها که قدیمی ترین نیای شناخته شده خانواده به غنوان اصل و ریشه در پایه درخت و اولادان و احفاد به ترتیب در تنه و شاخها جای دارند. در این نوع شجره نامه جنس اناث زن جایی ندارد. در شکل دوم استفاده از علادمی ساده است که برای نشان دادن جنس، نسل و خویشاوندی سببی که از سوی پژوهشگران پذیرفته شده است. این علادم سبب می شود که در جریان مصاحبه و تحقیقات محلی بتوان به آسانی و به سرعت روابط خویشاوندی افراد را با گروه یادداشت کرد این علایم عبارتند از: مرد، زن، زناشویی، یا ارتباط پدر و مادر با فرزندان و ارتباط فرزندان با یکدیگر این شکل از خانواده امروز در تمام جوامع معمول است و از ازدواج یک زن و یک مرد تشکیل می شود و فرزندان بعد از رسیدن به سن قانونی کانون خانواده را ترک می کنند. اگر چه این شکل از خانواده ویژه جوامع صنعتی است و در جوامع سنتی هنوز جای چندانی ندارد با این حال نمی توان آنرا در تحول خانواده از گسترده به خانواده هسته ای نادیده گرفت. بنابراین در مطالعات عشایری و آنتو گرافی ها نیز بایستی مورد توجه قرار گیرد. خانواده گسترده که معمولا بر اساس سیستم پدری سری اداره می شود. نوع رایج خویشاندی در جوامع ایلی است که از پدر و مادر و فرزندان و نوادگان تشکیل می شود و چند نسل و چه بسا بستگان نسبی و سبب دورتر را در بر می گیرد. ریاست این گروه با پدر است که با قدرت زیاد و حقوقی ناشی از شیخوخیت بر افراد بی شمار خانواده حکومت می کند و اگر پدر به علت پیری و ناتوانی نتواند وظایف خود را انجام دهد، پسر ارشد جای او را می گیرد. این نوع خانواده که بندرت در ایلات و عشایر مشاهده می شود، از دو خانواده هسته ای، غالبا دو برادر تشکیل می گردد که شامل شوهران، همسران و فرزندان دو خانواده است. در این خانواده تقسیم کار در محدوده وظایف فردیست و همه اعضا نسبت به هم تعهدات اخلاقی دارند. خانواده ای است که به علت طلاق زن و یا مرگ یکی از همسران به صورت ناقص ادامه دارد و از لحاظ اقتصادی و تربیت کودکان نیز در وضعیت نامطلوبی قرار دارد. این نوع خانواده که در جوامع سنتی یافت می شود، حد فاصل خانواده زن و شوهری (هسته ای) جدید است. در این خانوادده یکی از فرزندان ذکور در خانواده اصلی می ماند و بقیه فرزندان برای خود خانواده مستقلی تشکیل می دهند. ولی رابطه خود را با خانواده اصلی هرگز قطع نمی کنند و اگر فرزندی که با پدر زندگی می کند بمیرد یکی دیگر از پسران زندگی مستقل خود را به خانه پدر منتقل می نماید و جای برادر را می گیرد. افزون بر انواع خانواده و سیستمهای خویشاوندی قدیم و جدید در برخی عشایر غرب ایران طوایف اهل حق کرمانشاهان، نوع ویژه ای از خانواده مشاهده شده است که در اصطلاح محلی خاندان نامیده می شود. خاندان ها که با صفت حقیقت مشخص می باشند، مخصوص طوایفی از کردان هستند که در مغرب ایران به نامهای اهل حق، اهل سر، اهل طایفه، یارسان، نصیری و گورن و در کردستان عراق به کاکه ای معروف اند. از نظر مطالعات مردم شناسی با توجه به سیستمهای مختلف خویشاوندی، هر یک از خاهندانهای حقیقت را می توان به منزله خانواده گسترده و بزرگ و یا همانند کلانی دانست که افراد متعلق به آن هم به سبب خویشاوندی و قرابت خونی عضو خاندانانند، هم به دلیل نوعی رابطه معنوی و همبستگی دینی بین افراد خاندان که با انجام آداب و مناسک و تشریفات خاص و سر سپردن افراد خودی یا بیگانه به رییس خاندان (پیر) ایجاد می گردد. لذا هر کس که بدون داشتن قرابت سببی یا نسبی به یکی از خاندان ها سر سپرده شود عضو خاندان محسوب و مشمول همه مقررات و قوانین جاری در خاندان می گردد. در خاندان های حقیقت انجام دادن بعضی از امور ممنوع است، یعنی همان طور که اعضای یک کلان توتمی یکیدیگر را خواهر و برادر می دانند و به موجب قید تابویی نباید با یکدیگر ازدواج کنند، بعضی از اعضای خاندان (سادات) نیز به دلیل پیوند معنوی که بین آنها وجود دارد با عضو خاندان خود ازدواج نمی کنند. وابستگی شخص به خاندان ویژه به دلیل وجود کسی است که در راس خاندان قرار دارد، یعنی همانطور که در کلان ها، توتم قبیله مورد تقدیس اعضای کلانی است که نام آن را بر خود دارند و خویشتن را از اعقاب جد واحدی می دانند و به وسیله تکالیف مشترک واعتقاد به توتم واحد به یکدیگر پیوند خورده اند، افراد متعلق به یک خاندان نیز به دلیل پیوستگی معنوی به رییس خاندان (پیر) به نام او نامیده می شوند.