اسلام انسان را یک موجود دوساحتی می‌داند دارای دنیا و آخرت این پایه‌ی همه‌ی مطالبی است که در باب پیشرفت باید در نظر گرفته بشود شاخص عمده این است فارق عمده این است. اگر یک تمدنی، یک فرهنگی و یک آیینی، انسان را تک ساحتی دانست و خوشبختی انسان را فقط در زندگی مادی دنیایی به حساب آورد، طبعا پیشرفت در منطق او، با پیشرفت در منطق اسلام - که انسان را دو ساحتی می‌داند - بکلی متفاوت خواهد بود. کشور ما و جامعه‌ی اسلامی آن وقتی پیشرفته است که نه فقط دنیای مردم را آباد کند، بلکه آخرت مردم را هم آباد کند. پیغمبران این را می‌خواهند: دنیا و آخرت. نه دنیای انسان باید مغفول عنه واقع بشود به توهم دنبالگیری از آخرت، نه آخرت باید مغفول عنه واقع بشود بخاطر دنبالگیری از دنیا. این بسیار نکته‌ی مهمی است. اساس، این است. آن پیشرفتی که در جامعه‌ی اسلامی مورد نظر است، اینچنین پیشرفتی است. چند جور انحراف ممکن است در اینجا بوجود بیاید: یکی این است که کسانی دنیا را اصل بدانند و از آخرت فراموش کنند یعنی همه‌ی تلاش جامعه و برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران و حکومت، برای این باشد که زندگی مردم را از لحاظ دنیایی آباد کنند: مردم پول داشته باشند، ثروت داشته باشند، راحت باشند، مشکل مسکن نداشته باشند، مشکل ازدواج نداشته باشند، مشکل بیکاری نداشته باشند فقط همین! اما از لحاظ معنوی در چه وضعی باشند، مطلقا مورد توجه قرار نگیرد. این یک انحراف است. یک انحراف دیگر این است که از دنیا غفلت کنند از دنیا غفلت کردن یعنی از مواهب حیات و مواهب زندگی غفلت کردن و به آن بی‌اعتنایی کردن این هم یک انحراف دیگر است. مثل بسیاری از گرفتاری‌هایی که در مجموعه‌ی دینداران در گذشته اتفاق افتاده: اقبال به مسایل اخروی و دینی، و بی‌توجهی به مواهب عالم حیات و استعدادهایی که خدای متعال در این عالم قرار داده است این هم یکی از انحرافهاست. "هو الذ ی انش کم من الارض و استعمرکم فی‌ها" ( ) خدا شما را م مور کرده است به آبادی زمین. آبادی یعنی چه؟ یعنی استعدادهای بی‌پایانی که در عالم ماده وجود دارد را یکی یکی کشف کردن، آن‌ها را در معرض استفاده‌ی انسان قرار دادن و انسان را به این وسیله به جلو بردن. این مسیله‌ی علم و تولید علم و این مسایلی که ما می‌گوییم، ناظر به این است. یک انحراف دیگر هم این است که انسان در زندگی شخصی خود، مواهب حیات و نیازهای مادی را دست کم بگیرد و مورد بی‌اعتنایی قرار بدهد این هم در اسلام گفته نشده، خواسته نشده بلکه عکسش خواسته شده: "لیس من ا من ترک اخرته لدنیاه و لا من ترک دنیاه لاخرته". ( ) اگر آخرت را به خاطر دنیا ترک کردید در این امتحان مردودید اگر دنیا را هم به خاطر آخرت ترک کردید در این امتحان مردوید. ( ) اسلام در نگاه به انسان به عنوان یک فرد، توصیه می‌کنند زهد بورزد. زهد یعنی دلباخته و دلبسته‌ی دنیا نشود اما در عین اینکه توصیه به زهد می‌کنند، قطع رابطه‌ی با دنیا و کنار گذاشتن دنیا را ممنوع می‌شمارند. دنیا چیست؟ دنیا همین طبیعت، همین بدن ما، زندگی ما، جامعه‌ی ما، سیاست ما، اقتصاد ما، روابط اجتماعی ما، فرزند ما، ثروت ما، خانه‌ی ماست. دلبستگی به این دنیا، دلباخته شدن به این نمونه‌ها، در این خطاب فردی، کار مذمومی است. دلباخته نباید شد. این دلباخته نشدن، دلبسته نشدن، اسمش زهد است اما این‌ها را‌رها هم نباید کرد. کسی از متاع دنیا، زینت دنیا، از نعمتهای الهی در دنیا رو برگرداند، این هم ممنوع است. "قل من حر م زینه الل ه ال تی اخرج لعباده و الط یبات من الر زق قل هی لل ذین امنوا" ( ) یعنی کسی حق ندارد که از دنیا اعراض کند. این‌ها جزو مسل مات و معارف روشن دین است که من نمی‌خواهم توضیح بدهم. این، نگاه فردی است. در این نگاه به فرد انسان، اسلام استفاده‌ی از لذایذ زندگی و لذایذ حیات را برای او مباح می‌کنند اما در کنار او یک لذت بالا‌تر را که لذت ا نس با خدا و لذت ذکر خداست، آن را هم به او یاد می‌دهند. انسان در یک چنین راهی به عنوان انسان اندیشمند و دارای اختیار، باید انتخاب کند و در این صراط حرکت کند و برود. ( ) امیرالمومنین به کسی برخورد کرد که زن و زندگی و خانه و همه چیز را کنار گذاشته بود و به عبادت پرداخته بود فرمود: "یا عد ی نفسه"، ( ) ای دشمن کوچک خویشتن! با خودت داری دشمنی می‌کنی خدا این را از تو نخواسته. ( بنابراین تعادل دنیا و آخرت و نگاه به دنیا و آخرت - هم در برنامه‌ریزی، هم در عمل شخصی و هم در اداره‌ی کشور - لازم است. این یک شاخص عمده‌ی پیشرفت است. ( ) پی‌نوشت: ) هود: ) من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، ج ، ص . "و ق ال ع ل ی س م ن ا م ن ت ر ک د ن ی اه لآ خ ر ت ه و ل ا آخ ر ت ه ل د ن ی اه " امام صادق علیه السلام فرمودند: کسی که دنیایش را به خاطر آخرتش و [یا کسی که] آخرتش را برای دنیایش‌رها کند از ما نیست. ) عراف: ) نهج‌البلاغه: خطبه