قال‌الل ه الحکیم فی کتابه: "و اذا س ل ک عبادی عن ی، فان ی قریب اجیب دعوه الد اع اذا دعان. فلیستجیبوا لی و لیومنوا بی لعل هم یرشدون". در دعا، سه چیز نهفته است که این سه چیز، فواید و دستاوردهای دعاست. دعایی نیست که از دو تای این سه چیز، خالی باشد چه دعاهای م ثور که از معصومین علیهم‌الس لام رسیده است و چه دعاهایی که یک انسان، خودش از روی طلب و نیاز به خدای خود عرض میکند. دو چیز حتما در این دعاها هست. و اما بعضی دعاها، سه چیز (یک چیز دیگر) علاوه بر این دو چیز دارند که این سه چیز، خیلی مهم است. یکی از این سه چیز، عبارت است از آن مقصود عمومی از دعا یعنی خواستن و گرفتن از خداوند متعال. ما انسان‌ها نیازهای زیادی داریم و وجودمان سر تا پا نیاز است. اگر در وجود خودتان دق ت کنید، میبینید از تنف س کردن و غذا خوردن گرفته تا راه رفتن و گوش کردن و دیدن، همه و همه حاکی از نیاز ما انسان‌هاست. یعنی خدای متعال، مجموعه‌ای از امکانات و نیروها را در اختیار من و شما قرار داده است که با آن‌ها میتوانیم زندگی کنیم و همه نیز تحت اراده پروردگار است. هر کدام از این نیروها و امکانات کمبود پیدا کند، انسان دچار مشکل اساسی در زندگی خود میشود. مثلا یک رگ یا یک رشته عصب از کار بیفتد، یک عضله مشکل پیدا کند، تا برسد به مسایل بیرون از وجود انسان یا مسایل روحی یا مسایل اجتماعی. بشر، سر تا پا نیاز است. رفع این مشکلات و ت مین این نیازها را از چه کسی باید بخواهیم؟ از خدای متعال که او حاجات ما را میداند. "و اسیلوا الل ه من فضله ان الل ه کان بکل شیء علیما ". خدا میداند شما چه میخواهید، چه لازم دارید و چه چیز از او میطلبید و سوال میکنید. پس از خدا بخواهید. در جای دیگر میفرماید: "و قال رب کم: ادعونی استجب لکم" پروردگار شما فرموده است: "دعا کنید مرا" یعنی "بخوانید مرا من به شما جواب میدهم". البته این جواب دادن، به معنای برآمدن حاجت نیست. میگوید: "جواب میدهم و لبیک میگویم" استجب لکم. اما این استجابت الهی در بسیاری از موارد با دادن حاجت و آن چیز مورد درخواست شما همراه است. پس، این مطلب او ل که انسان نیازهایی دارد و رفع این نیازها را باید از خدا بخواهد. باید در خانه خدا رفت تا از تضر ع پیش دیگران، بینیاز شد. در حدیثی آمده است: "افضل العباده الد عا". بهترین عبادت‌ها دعاست. حدیث دیگر، حدیث نبوی است. آن حضرت به اصحاب خود فرمود: " لا اد لکم علی سلاح ینجیکم من اعدایکم و یدر ارزاقکم؟ " "آیا میخواهید سلاحی را به شما نشان دهم که هم شما را از دشمن حفظ میکند و نجات میدهد و هم روزیتان را فراوان میکند؟ " این، همان خواستن از خدا برای برآورده شدن حاجات است. "قالوا: بلی یا رسول‌الل ه"، "عرض کردند: بلی بفرمایید". فرمود: "قال تدعون رب کم". "خدا را دعا کنید خدا را بخوانید"، "بالل یل و الن هار" "شب و روز"، "فان سلاح المومن الد عا" "سلاح مومن، دعاست" یعنی دنبال حاجات رفتن با سلاح دعا. با دشمن، با حادثه و با بلیه در افتادن با سلاح دعا. یک روایت از حضرت سجاد علیه‌الس لام است که میفرماید: "الد عاء یدفع البلاء نازل و ما لم ینزل" هم بلایی که به سوی شما آمده است با دعا دفع میشود و هم بلایی که نیامده است. یعنی اگر دعا نکنید، آن بلا متوج ه شما خواهد شد. مس له بسیار مهم ی است. خداوند متعال، وسیله‌ای به انسان داده است که انسان میتواند حوایج خود را - مگر در موارد استثنایی که به آن اشاره میکنم - با آن برآورده کند. آن وسیله چیست؟ خواستن از خدای متعال است. کلامی از امیرالمومنین علیه‌الس لام نقل شده است که ایشان - بنا بر نقل - فرموده‌اند: "ثم جعل فی یدک مفاتیح خزاینه، بما اذن فیه من مس لته" "خدای متعال، به این‌که به تو اذن داد از او بخواهی، کلید همه گنجینه‌های خود را در دست تو قرار داد". پس اذنی که خداوند متعال داد تا هرچه میخواهی از او بخواهی، کلید همه خزاین الهی است. اگر انسان این کلید را به شکل درست به‌کار ببرد - از خدا بخواهد - مسل ما آن را در اختیار انسان میگذارد. "فمتی شیت استفتحت بالد عاء بواب خزاینه" هر وقت بخواهی، به‌وسیله دعا در خزاین الهی را باز میکنی. ببینید! این مس له بسیار مهم ی است. چرا انسان خود را از این وسیله مهم محروم کند؟ ! در این‌جا، چند سوال مطرح میشود: یکی این‌که اگر دعا چنین نقش معجزه‌آسایی دارد، پس این وسایل دنیوی و این ابزارها و علم و صنعت و نظایر آن چیست؟ جواب این است که دعا رقیب ابزارهای ماد ی نیست. این‌طور نیست که وقتی انسان میخواهد به مسافرت برود، یا با خودرو و قطار و هواپیما عازم شود و یا با دعا برود! همچنین این‌طور نیست که اگر انسان بخواهد وسیله‌ای به‌دست آورد، یا پول خرج کند و یا اگر پول نداشت به دعا متوس ل شود و آن وسیله را به‌دست آورد! معنای دعا این است که شما از خدا بخواهید تا او این وسایل را جور بیاورد. آن‌وقت علل ماد ی هر کدام در جای خودشان قرار میگیرند. دعای مستجاب این‌گونه است. وقتی دعا میکنید که حاجتی از شما برآورده شود، اگر خدای متعال آن دعا را مستجاب کند، استجابتش این است که ابزارهای ماد ی و عاد ی و معمولی این خواسته، جور میشود. یعنی خدا جور میآورد. فرضا شما از کسی طلبی دارید که آن کس طلب شما را نمیدهد. اما یک وقت به دلش میافتد و میآید طلبتان را میدهد. این یک وسیله است. چه مانعی دارد که دعا این وسیله را برای انسان جور کند؟ همه وسایل عالم از این قبیل است. بنابراین دعا موجب نشود کسی تنبلی کند. دعا موجب نشود که کسی از دانش و علم و ابزار ماد ی و عل ت و معلول طبیعی، دست بشوید نه. دعا رقیب آن‌ها نیست، بلکه در طول آن‌هاست. دعا، جورآورنده آن‌هاست. البته غالبا این‌طور است. ضمنا بعضی مواقع، خدای متعال معجزه هم نشان میدهد که آن بحث دیگری است. معجزه در موارد استثنایی رخ میدهد و در غیر موارد استثنایی، دعا جورکننده روال عاد ی است. وقتی شما از خدا میخواهید حادثه‌ای اتفاق بیفتد که به آن نیاز دارید، در کنار دعا باید نیرویتان را هم به‌کار ببندید. مثلا اگر احساس تنبلی به شما دست میدهد و دعا میکنید که خدای متعال این احساس را از شما بگیرد، در کنار دعا باید اراده و هم ت نیز به خرج دهید. یعنی در این‌جا هم باز وسیله ماد ی و وسیله طبیعی دیگری هست که همان هم ت کردن است. باید هم ت و اراده کنید. هیچ‌کس خیال نکند که اگر در خانه بنشینیم و به تلاش و اقدام نپردازیم، حتی اراده هم نکنیم و فقط به دعا مشغول باشیم، خدا حاجاتمان را برآورده میکند نه. چنین چیزی امکان ندارد. پس دعا در کنار تلاش و با تلاش است. بعضا خیلی از تلاش‌ها به نتیجه نمیرسد اما همین که دعا کردید، به نتیجه خواهد رسید. این یک نکته. مطلب دیگر این است که گاهی هرچه انسان دعا میکند، مستجاب نمیشود. علت چیست؟ روایات دینی، این مشکل را برای ما حل کرده‌اند. مثلا در روایات آمده است که اگر شرایط دعا وجود نداشته باشد، دعا مستجاب نمیشود. بال خره دعا هم شرایطی دارد. بزرگان دین فرموده‌اند: "کارهای نشدنی را از خدای متعال نخواهید! " در روایتی آمده است که روزی یکی از اصحاب نبی اکرم صل یالل ه علیه آله و سل م در حضور پیغمبر دعا کرد و گفت: "الل هم لاتحتجنی علی حدا من خلقک" "خدایا مرا محتاج هیچ آفریده‌ای نکن" "فقال رسول صل یالل ه علیه و آله: لا تقولنها کذا". "پیغمبر صل یالل ه علیه و آله فرمود: این‌طور نگو! " "فلیس من احد ال ا و هو محتاج الی الن اس". مگر میشود که یک انسان، محتاج دیگران نباشد؟ "نگو که خدایا مرا محتاج هیچ کس نکن. این، خلاف طبیعت بشری، خلاف سن ت الهی و خلاف طبع نهاده پروردگار در وجود انسان است". چرا میگویی خدایا مرا محتاج هیچ کس نکن؟ این دعا مستجاب نمیشود. آن فرد عرض کرد: "یا رسول‌الل ه! پس چگونه دعا کنم؟ " فرمود: "قل الل هم لاتحتجنی علی شرار خلقک". "بگو: خدایا! مرا محتاج اشرار از بندگان خود مکن. مرا نیازمند مردمان شریر مکن. مرا محتاج انسان‌های لییم مکن. این درست است. این میشود. این را از خدا بخواه! " پس اگر چیزی را از خدای متعال طلب کردیم که نشدنی و به خلاف سن ت‌های معمولی عالم است، برآورده نمیشود. یکی از شرایط استجابت دعا این است که آن را با توجه مطرح کنیم. گاهی لقلقه زبان، جملاتی چون "خدایا ما را بیامرز"، "خدایا به ما سع ه رزق بده" و "خدایا قرض ما را ادا کن" است. ده سال انسان این‌گونه دعا میکند، اصلا مستجاب نمیشود. این فایده‌ای ندارد. یکی از شرایط دعا این است که فرمود: "اعلموا ان الل ه لا یقبل الد عاء عن قلب غافل" "خداوند متعال از صاحب دل غافل - دلی که متوجه نیست چه خواسته‌ای را مطرح میکند و با که دارد حرف میزند - دعایی را قبول نمیکند. " معلوم است که دعای دارای این ویژگی‌ها، مستجاب نمیشود. باید تضر ع کنید و جد ی بخواهید. باید از خدای متعال با الحاح بخواهید. باز بخواهید و باز بخواهید. در این صورت البته خدای متعال دعاها را مستجاب خواهد کرد. یک مطلب دیگر در باب دعا این است که برای برآمدن حاجات، هیچ حاجتی را آن‌قدر بزرگ نشماریم که بگوییم: "این حاجت را دیگر نمیشود از خدا خواست، چون خیلی بزرگ است". نه اگر حاجت، به خلاف طبیعت و سنن آفرینش نیست، اگر محال نیست، هرچه هم بزرگ باشد، مس له‌ای نیست و از خدا بخواهید. شما در هر روز از ماه رمضان - بنا بر م ثور - بعد از هر نماز میگویید: "الل هم ادخل علی اهل القبور الس رور. الل هم اغن کل فقیر" از خدا میخواهید همه فقرا را غنی کند. فقط فقرای ایران را نمیگویید. "اغن کل فقیر" یعنی همه فقرای اسلام غنی شوند. این‌ها خیلی مهم است. خواسته و حاجت بزرگی است، وقتی میگویید "خدایا همه فقرا را غنی کن! " خوب از خدا میخواهیم. چرا نشود خواست؟ ! اگر موانع بر سر راه غنی شدن برطرف گردد، چرا نشود؟ ! پدیده فقر که یک امر ذاتی در جامعه نیست. فقر در جوامع بشری یک امر تحمیلی است. فقر را قدرت‌های ستمگر و زورگو و زیاده‌طلب عالم بر افراد و بر ملت‌ها تحمیل میکنند. اگر این قدرت‌ها از میان بروند، چرا دعای "ال لهم اغن کل فقیر" مستجاب نشود؟ ! ممکن است چنین حاجتی برآورده شود. در ادامه این دعا میگویید: "الل هم اشبع کل جایع. الل هم اکس کل عریان". انسان حاجتی به این کلانی از خدا میخواهد! در دعای سحر روز جمعه - که مستحب است دعایی کوتاه اما بسیار خوب است، اگر توفیق پیدا کردید، حتما این دعا را بخوانید - او ل درخواست‌هایی از خدا میشود و بعد این عبارت میآید: "الهی طموح الآمال قد خابت الا لدیک و معاکف الهمم قد تعط لت ال ا علیک" خدایا! آرزوهای سرکش و بزرگ و خواسته‌های عظیم، محکوم به نومیدی هستند مگر وقتی که با تو مطرح شوند. کاروان طلب‌های ما، از راه رفتن، محکوم به بازماندنند مگر وقتی که در خانه تو بیایند. خداوند از حاجت بزرگ انسان که هراسی ندارد! از خدا هرچه بزرگ‌تر بخواهید. مبادا یک وقت انسان با خود بگوید: "خوب من این چیزی را که میخواهم، اگر برای خودم بخواهم، قابل شدن است. اما طلب عافیت برای همه انسان‌ها، خیلی بزرگ است. چطور این را از خدا بخواهم؟ ! " نه بخواهید. برای بشر یت بخواهید. برای همه انسان‌ها بخواهید. بعضی چیزها را برای همه مسلمین بخواهید. در همین دعا، عبارت "الل هم اصلح کل فاسد من امور المسلمین"، از آن مسلمانان است. دعایی است که مخصوص اهل اسلام است. البته آن هم عللی دارد که چرا؟ شاید در غیر اهل اسلام، امکانش نیست و شاید بدون حاکمیت اسلام، ممکن نیست که خدای متعال همه مفاسد را برطرف کند. اصلا نمیشود. شرطش، اسلام است. پس این یک طرف قضیه است. ضمنا از کوچک بودن خواسته هم ابا نداشته باشید. خواسته‌های کوچک کوچک را هم از خدا بخواهید. در روایت است که حتی بند کفش خود را - که چیز خیلی حقیری است - از خدا بخواهید. روایتی است از امام باقر علیه‌الص لاه والس لام که میفرماید: "لا تح قروا صغیرا من حوایجکم فان حب المومنین الی الل ه سیلهم" "حاجت‌های کوچک را حقیر نشمارید و از خدا بخواهید". خوب انسان به بند کفش احتیاج دارد به در مغازه میرود و میخرد. این هم دعا لازم دارد؟ ! بله! تا احساس کردید که به بند کفش و یا هر چیز دیگر به این کوچکی نیاز دارید، دل را متوج ه خدا کنید و بگویید: "پروردگارا! این را هم به من برسان! " رساندنش به چه ترتیب است؟ به این ترتیب است که پول در جیبم بگذارم، سر کوچه بروم از مغازه بخرم و بعد هم آن را مورد استفاده قرار دهم. به هر حال باید از خدا بخواهید. اگرچه به در مغازه رفتید، پول دادید و بند کفش خریدید اما باز هم آن را خدا به شما داد. از غیر طریق خدا که چیزی به دست انسان نمیرسد. هرچه به ما میرسد خدا به ما میدهد. چیزی را که خدا میدهد، قبلا باید از خدا بخواهیم. چرا بخواهیم؟ یکی از علل این‌که گفته‌اند حاجات کوچک را هم از خدا بخواهید، این است که به حوایج و عجز و حقارت و تهیدستی خودمان توج ه پیدا کنیم تا ببینیم که چقدر تهیدستیم. اگر خدای متعال کمک نکند، امکان ندهد، نیرو ندهد، فکر ندهد، ابتکار ندهد و وسایل را جور نیاورد، همان بند کفش هم به دست ما نخواهد رسید. اگر شما به قصد خریدن بند کفش از خانه بیرون آمدید، در راه جیبتان را زدند یا پولتان گم شد و یا مغازه مورد نظر بسته بود و یا در بین راه حادثه مهم ی پیش آمد که مجبور شدید برگردید، بند کفش گیرتان نیامده است. بنابراین هر چیز را از خدا بخواهید حت ی بند کفش را، حت ی کوچکترین اشیا را و حت ی قوت روزانه خود را. بگذارید این من دروغین عظمت یافته در سینه ما - که میگوییم "من" و خیال میکنیم مجمع نیروها ما هستیم - بشکند. این "من" انسان‌ها را بیچاره میکند. این هم مطلبی در باب دعا که انسان خواسته‌های خود را از طریق دعا به‌دست آورد.