- - وندیداد Viodaevo . data که‌بخشی‌از می‌باشد، اندکی‌پیش‌از میلاد نوشته‌شده‌است‌، ام ا با تمام‌این‌احوال‌بسیاری‌از جنبه‌های‌دینی‌و فرهنگی‌پیش‌از تاریخ‌را در خود نگاه‌داشته‌است‌. این‌واژه‌در اصل وی د یو دات ه Vi deavo data و از سه‌جزء وی Vi و یا ویگ Vig به‌معنی‌ضد، و د ی و deava به‌معنی‌دیوودات ه data به‌معنی‌قانون شرع‌ترکیب‌شده‌است‌که‌روی‌هم‌رفته‌به‌معنای‌"قانون‌یا شریعت‌ضد دیو" مفهوم‌می‌شود. - - مردمانی‌که‌در کتاب‌وندیداد از آنان‌سخن‌می‌رود، در موارد بسیاری‌نشانهایی‌دارند از زندگانی‌ماقبل‌تاریخی‌. از چرم‌و پارچه‌هایی‌بافته‌شده‌برای‌پوشاک‌و تن‌پوش‌استفاده‌می‌کنند، زیر چادرهایی‌نمدین‌و ج گ نی‌و حصیری‌شاید از آن‌نوعی‌که‌هنوز در آسیای‌مرکزی‌و میان‌عشایر کوچ‌نشین‌یافت‌می‌شود از گزند آفات‌طبیعی‌مصون‌می‌مانند. نداها و آواهای‌بسیاری‌درباره‌ی‌بزرگداشت‌سگ‌از خلال‌صفحات‌این‌کتاب‌به‌گوش‌می‌رسد، یعنی‌حیوانی‌که‌در قسمتهای‌دیگر مشرق‌زمین‌پست‌و ناپاک‌شمرده‌می‌شود، میان‌ساکنان‌فلات‌همچون‌یک‌عضو گرامی‌خانواده‌مقامی‌دارد. زمزمه‌ی‌شادی‌مردمانی‌پاکدل‌را که‌به‌زمین‌سخت‌دل‌بسته‌اند، می‌شنویم‌که‌از پس‌زمستانی‌سخت‌جان‌گزا، با شکفتن‌شکوفه‌ها، جست‌و خیز پرندگان‌، جنبش‌احشام‌، رویش‌زمین‌، نمو گیاهان‌و روان‌شدن‌آبها به‌همراه‌نواهای‌سرمست‌پرندگان‌فراز می‌گیرند. ام ا وندیداد تنها اینها نیست‌، بلکه‌قوانینی‌بسیار سخت‌و گزنده‌، خرافاتی‌بسیار، رسومی‌خارج‌از حدود انسانهایی‌ریوف‌و مهربان‌نیز در خود دارد، و چنان‌که‌اشاره‌شد در آن‌مواردی‌بسیار می‌باشد که‌نشان‌می‌دهد بازمانده‌های‌دورانی‌متعل ق‌به‌پیش‌از تاریخ‌است‌. گفته‌شد که‌از آثار به‌دست‌آمده‌ی‌گوری‌در عهد ما قبل‌تاریخی‌نشانی‌بود از اینکه‌مرده‌را بایستی‌به‌سوی‌مشرق‌، یعنی‌در جهت‌آفتاب‌در گور کنند، این‌رسم‌در وندیداد به‌صورت‌سن تی‌سخت‌قابل‌اجرا نمودار شده‌که‌عمل‌ناکردنش‌درباره‌ی‌فردی‌، به‌عنوان‌قتل‌یک‌نفر پارسا تلق ی‌می‌شود که‌کیفر اعدام‌دارد. در این‌کتاب‌بسیاری‌از عناصر و رسوم‌و اعتقادات‌و خرافات‌ماقبل‌تاریخی‌با عادات‌و رسوم‌و عقاید تازه‌تری‌آمیخته‌شده‌و عناصری‌در ظاهر تازه‌و نوخاسته‌نتیجه‌داده‌اند. ام ا از نظر یک‌محق ق‌و کاوشگر دقیق‌، این‌امر پنهان‌نمی‌ماند و به‌آسانی‌می‌تواند که‌این‌امور را تجزیه‌و تحلیل‌کند. زمانی‌را درمی‌یابیم‌که‌شکارورزی‌و کشاورزی‌دوش‌به‌دوش‌هم‌پیش‌می‌روند و شاید این‌هنوز گذشت‌زمانی‌اندکی‌را نشان‌دهد که‌انسان‌کوه‌نشین‌به‌دشت‌روی‌آورده‌باشد، و هنگامی‌را نشان‌می‌دهد که‌کشاورزی‌تنها در یک‌درجه‌از اهمی ت‌بیشتری‌قرار می‌گیرد. هنگامی‌را مطالعه‌می‌کنیم‌که‌شکرورزی‌با کشاورزی‌در کنار هم‌در ت مین‌معیشت‌و زندگی‌روزم ر ه‌ی‌مردم‌، پیشه‌و کارشان‌است‌. شکرورزان‌" فش وی ن ت Fsuyant " در کنار دامداری‌، به‌زراعت‌و کشاورزی‌" واس ت ر ی ه Vastrya " نیز پرداخته‌اند. به‌همین‌جهت‌است‌که‌در برخی‌متون‌اوستایی‌، در کنار شکار و زراعت‌، از "واس ت ر ی ه‌. فش وی ن ت‌" یاد شده‌و این‌ترکیب‌اشاره‌است‌به‌جامعه‌ای‌که‌مردمان‌را در حال‌اسکان‌و ده‌نشینی‌نشان‌می‌دهد. مقطعی‌از زمان‌که‌با توسعه‌ی‌کشاورزی‌، مردمان‌نیاز به‌اسکان‌و ترک‌ییلاق‌و قشلاق‌و کوچ‌دارند. از آهورام زدا پرسش‌می‌کند که‌کدام‌زمینی‌در درجه‌ی‌او ل‌خوشبخت‌است‌، و اهورامزدا پاسخ‌می‌دهد زمینی‌که‌در آن‌مرد پارسا خانه‌بسازد، مراسم‌مذهبی‌به‌جا آو ر د و ایزدمهر را مطابق‌با مراسم‌خاص‌ستایش‌کند. زرتشت‌درباره‌ی‌زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌دوم‌پرسش‌می‌کند، اهورامزدا پاسخ‌می‌دهد زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌دوم‌آن‌زمینی‌است‌که‌مرد پارسا در آن‌خانه‌و مسکن‌می‌سازد، خانواده‌و رمه‌ی‌خود را در آن‌جای‌می‌دهد و از برای‌زندگانی‌مرف ه‌و آسوده‌ای‌کوشش‌و تلاش‌می‌کند. پس‌زرتشت‌پرسشهای‌خود را ادامه‌می‌دهد که‌زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌سوم‌کدامین‌زمین‌است‌، و اهورام ز دا پاسخ‌می‌دهد زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌سوم‌آن‌زمینی‌است‌که‌مرد پارسا در آن‌به‌تلاش‌و آبادانی‌و کشت‌و زرع‌و آبیاری‌می‌پردازد و جایی‌بایر را آبادان‌و خر م‌و سرسبز و بارور می‌نماید. آن‌گاه‌درباره‌ی‌زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌چهارم‌پرسیده‌می‌شود و اشاره‌می‌شود که‌زمین‌خوشبخت‌در درجه‌ی‌چهارم‌جایی‌است‌که‌در آنجا مردمان‌و م ز د ی س تان‌رمه‌هایی‌بزرگ‌و کوچک‌تربیت‌نموده‌و پرورش‌دهند، و در درجه‌ی‌پنجمین‌، خوشبختی زمینی‌در آن‌است‌که‌رمه‌ها و احشام‌بسیاری‌در آنجا کود بیشتری‌به‌بار آورند. در این‌درجه‌بندی‌، هرگاه‌دق ت‌و تعم ق‌نماییم‌، به‌ترتیب‌به‌اهمی ت‌عناصری‌در زندگانی‌مردم‌فلات‌پی‌می‌بریم‌. در درجه‌ی‌او ل‌انجام‌مراسم‌دینی‌موردنظر است‌به‌ویژه‌ستایش‌ایزدمهر، در درجه‌ی‌دوم‌‌که‌اهمی ت‌دارد خانواده‌است‌و تمشیت‌امور آن‌در پرتو کار و کوشش‌، در درجه‌ی‌سوم‌کشاورزی‌است‌که‌بسیار موردنظر می‌باشد و آبادان‌ساختن‌زمینهای بایر و آبیاری‌آن‌زمینها برای‌برداشت‌محصول‌بیشتر و بهتر، در درجه‌ی‌چهارم‌و پنجم‌گله‌داری‌و پرورش‌احشام‌و اغنام‌است‌که‌مورد توج ه‌می‌باشد و آن‌نیز در درجه‌ی‌پنجم‌به‌کود بیشتر اشاره‌می‌شود که‌برگشت‌و عطفی‌است‌به‌کشاورزی‌و حاصلخیزی‌زمین‌، و در اینجا است‌که‌به‌روشنی‌عناصر قدیم‌و جدید را دوش‌به‌دوش‌هم‌در یک‌آمیختگی‌می‌یابیم یعنی‌شکار و دامداری‌و کشاورزی‌و اسکان‌در یک‌جا و به‌وجود آمدن‌نظام‌مضبوط‌خانوادگی‌و آبادکردن‌زمین‌و خانه‌ساختن‌و استقرار در یک‌جا. این‌بخش‌همچنان‌ادامه‌و کشش‌می‌یابد. پس‌از درجاتی‌از خوشبختی‌زمین‌، نوبت‌به‌بدترین‌زمینها فرا می‌رسد، و پس‌از آن‌بهترین‌مردمان‌و بدترین‌آنها. در این‌قسمتها و همچنین‌قسمتهای‌بعدی‌درباره‌ی‌مردگان‌و روش‌تدفین‌سخن‌بسیار گفته‌شده‌است‌. در اینجا ورود عناصری‌جدید قابل‌مشاهده‌می‌باشد که‌مردم‌وندیداد "شرایع‌ضد دیو" را از بومیان‌کهنی‌که‌درباره‌شان‌سخن‌گفتیم‌متمایز می‌نماید. شاید در همان‌اعصار کهن‌پیش‌از تاریخ‌نیز رسوم‌بیرون‌گذاشتن‌مردگان‌رسم‌بوده‌است‌. در اینجا پرسشی‌نیز مطرح‌می‌شود که‌ایرانیانی‌که‌به‌فلات‌آمدند خود این‌رسم‌را داشتند، یا آنکه‌از بومیان‌آموختند؟ فعلا در این‌باره‌به‌یقین‌نمی‌توان‌داوری‌قاطعی‌نمود، ام ا به‌نظر می‌رسد که‌این‌رسم‌به‌یک‌بدویت‌کاملا تاریخی‌و یک‌گذشته‌ی‌بسیار دور خیلی‌نزدیک‌تر باشد تا پدیده‌ی‌مت خ رتری‌شناخته‌شود. چه‌بسا مردمی‌بدوی‌در زندگی‌بسیار دوری‌در بستر تاریخ‌که‌از مرگ‌اطلاعی‌نداشته‌اند، جسد مردگانی‌را که‌میانشان‌می‌مردند، در جایی‌دور از محل‌زندگیشان‌برده‌و بر زمین‌می‌افکنده‌اند و یا پس‌از چند روزی‌مسکن‌موق ت‌خود را ترک‌کرده‌و به‌جایی‌دیگر نقل‌مکان‌می‌نموده‌اند و یا اصولا چون‌همواره‌در نقل‌و انتقال‌بودند و جایی‌معی ن‌حتی‌برای‌خوابیدن‌دو یا چند شب‌و روز نداشته‌اند، جسد مردگانشان‌همچنان‌بیرون‌و بر زمین‌می‌مانده‌است‌. البته‌اینها حدس‌و گمان‌است‌، ام ا حدس‌و گمانی‌که‌نشانیهایی‌از واقعیت‌دارند. تنها ممکن‌است‌یک‌زندگی‌سامان‌گرایانه‌که‌آدمی‌را پایبند به‌مکان‌و نقطه‌ای‌معی ن‌می‌کرده‌است‌، به‌گور کردن‌مردگان‌را سبب‌شده‌باشد، و در چنین‌احوالی‌نیز ممکن‌است‌رسم‌غیررسمی‌پیشین‌به‌شکل‌سن تی‌درآمده‌و آدمی‌پس‌از سروسامان‌مکان‌نیز مردگانش‌را در نقاطی‌دور از مکان‌زندگی‌در هوای‌آزاد قرار می‌داده‌است‌. به‌هر انجام‌ریشه‌های‌ماقبل‌تاریخی‌و کهن‌این‌چنین‌رسمی‌میان‌جمله‌ی‌جوامع‌و اقوام‌در زمانهای‌بسیار کهن‌امری‌طبیعی‌باید تلق ی‌شود و درباره‌ی‌چگونگی‌این‌موضوع‌دگرباره‌سخن‌به‌میان‌خواهد آمد. همان‌سان‌که‌از نظر نژاد، مردمان‌فلات‌از یک‌بخش‌نژاد مدیترانه‌ای‌می‌باشند، از لحاظ‌فرهنگ‌و شیوه‌ی‌دیانت‌، قرابت‌و نزدیکی‌بسیاری‌با مردم‌آسیای‌مرکزی‌میان‌شان‌موجود می‌باشد. در این‌موضوع‌چنان‌که‌در متن‌جلد او ل‌ترجمه‌و شرح‌وندیداد و مجل دات دیگر با توج ه‌به‌فهرست‌مطالب‌ملاحظه‌خواهیم‌نمود، نویسندگان‌کهن‌روزگار یونانی‌درباره‌ی‌مردمانی‌که‌در کرانه‌های‌دریای‌سیاه‌مسکن‌داشته‌اند، مردمانی‌که‌سخت‌بدوی‌و ناپرورده‌بودند، غرایبی‌نقل‌کرده‌اند به‌ویژه‌درباره‌ی‌رفتاری‌نسبت‌به‌مردگان‌و از کارافتادگان‌و پیرمردان‌و پیرزنان‌و رنجوران‌. میان‌مردم‌دربیکی Derbics ، رسمی‌بود مبتنی‌بر آنکه‌مردان‌و زنان‌را که‌به‌سن‌هفتاد سالگی‌می‌رسیدند می‌کشتند و گوشتشان‌را میان‌خویشاوندان‌تقسیم‌کرده‌و می‌خوردند. البته‌در اغلب‌اوقات‌از خوردن‌زنان‌ا با کرده‌و تنها اکتفا به‌خفه‌کردن‌آنان‌و دفنشان‌می‌نمودند. میان‌کاسپیها رسم‌بود آنانی‌را که‌سنشان‌از هفتاد می‌گذشت‌، به‌وسیله‌ی‌گرسنگی‌می‌کشتند و بعد لاشه‌ی‌آنان‌را در بیابان‌می‌افکندند تا طعمه‌ی‌درندگان‌و حیوانات‌گوشت‌خوار شوند. پس‌از دور به‌نظاره‌می‌ایستادند و اگر جسد را کرکس‌می‌خورد، او را از خوشبخت‌ترین‌مردمان‌محسوب‌می‌کردند، ام ا هرگاه‌سگها و گرگها و یا جانوران‌وحشی‌دیگر جسد را پاره‌پاره‌کرده‌و می‌خوردند، او را در درجه‌ای‌پست‌از خوشبختی‌ای‌می‌دانستند که‌نصیب‌آن‌جسد کرکس‌خورده‌می‌شد، لیکن‌جسدی‌که‌همچنان‌باقی‌می‌ماند و می‌گندید، از زمره‌ی‌بد فرجام‌ترین‌کسان‌محسوب‌می‌شد. در جزایر ساندویچ Sandvich و در سوماترا Sumatra چنین‌رسمی‌شایع‌بود. در مکزیک‌نیز رسومی‌تا این‌اواخر شایع‌بوده‌است‌. هرودوت‌درباره‌ی‌سکاها Scythes و آندروفاگها Androfages سخن‌گفته‌و ارسطو نیز از اقوامی‌دیگر که‌چنین‌رفتاری‌داشتند یاد کرده‌است‌. در فلات‌، از بلخ‌و به‌ویژه‌در امتدادی‌به‌سوی‌شرق‌چنین‌روشی‌به‌سختی‌شیوع‌داشت‌، و برای‌این‌چنین‌رسم‌نامطبوع‌و خشنی‌البته‌دلایلی‌وجود داشت‌و همچنان‌تا زمان‌هجوم‌اسکندر مقدونی‌شیوع‌داشته‌است‌. بیماران‌، پیران‌، سربازان‌از کار افتاده‌، نبش‌قبرکنندگان‌و کسانی‌دیگر را در حالاتی‌بسیار سخت‌بعضی‌اوقات‌کشته‌و بعضی‌اوقات‌زنده‌زنده‌نزد درندگان‌می‌افکنده‌اند، و برخی‌اوقات‌نیز مقداری‌اندک‌قوت‌و غذا و عصایی‌در بیابانی‌دوردست‌نزدشان‌نهاده‌و رهایشان‌می‌کرده‌اند تا به‌بدترین‌وجهی‌بمیرند. در واقع‌اینها رسومی‌بودند بسیار ابتدایی‌، البته‌در هنگام‌نقد و بررسی‌وظیفه‌ی‌هر محق ق‌بی‌طرفی‌است‌که‌آنچه‌را که‌از نکوهیده‌و نیک‌و راست‌گرایانه‌در کیش‌و آیینی‌است‌، به‌یک‌میزان‌مورد توج ه‌قرار داده‌و جانب‌تحقیق‌خود را به‌درستی‌نگاه‌دارد. در کیش‌و آیین‌مردم‌قدیم‌فلات‌با توج ه‌به‌عناصر بومی‌و خارجی‌نیز همچنان‌که‌عناصری‌بسیار از نیکویی‌و زیبایی‌وارد است‌، این‌چنین‌قوانین‌، رسوم‌و عقایدی‌نیز وجود داشته‌است‌که‌مت س فانه‌چنان‌که‌باید و شایسته‌است‌در چنین‌مواردی‌، پژوهش‌و مدارک‌کافی‌برای‌مطالعه‌چندان‌دسترس‌نمی‌باشد. به‌هر حال‌آن‌گونه‌قوانینی‌که‌در کیش‌یهودی‌، سومری‌، بابلی‌و اقوامی‌دیگر وجود دارد و در ما احساسی‌از سختی‌و خشونت‌آن‌مردمان‌بیدار می‌کند، در آیین‌بدویان‌ایرانی‌نیز وجود داشته‌است‌که‌در اصلاحات‌زرتشت‌از بین‌رفتند، ام ا در زمانهای‌بعدتری‌دوباره‌کم‌کم‌تجدید حیات‌نمودند. برخی‌از گناهان‌مکافاتی‌داشته‌که‌گمان‌را به‌وهم‌می‌اندازد، ام ا این‌حقیقتی‌است‌که‌در کتاب‌وندیداد Vandidad آمده‌است‌. هرگاه‌کسی‌جسد مرده‌ای‌را به‌تنهایی‌حمل‌کند، مزداپرستان‌بایستی‌حصاری‌در جایی‌بنا کنند که‌دور از آب‌و آبادانی‌باشد و مردی‌که‌این‌چنین‌گناهی‌را مرتکب‌شده‌در آنجا محبوس‌نموده‌و از بدترین‌خوراکها و سخت‌ترین‌پوشاکها او را تا زمانی‌که‌به‌پیری‌می‌رسد زنده‌نگاه‌دارند، یعنی‌به‌سن‌پنجاه‌، شست‌و یا هفتاد سالگی‌برسد، آن‌گاه‌دژخیمی‌را می‌فرستند تا سر وی‌را از بدن‌قطع‌کرده‌و جسدش‌را طعمه‌ی‌جانوران‌درنده‌و گوشتخوار سازد. برای‌دریافت‌بهتر چنین‌رسومی‌که‌وصف‌و شرح‌و طرز عمل‌شرعی آنها در وندیداد ] شرایع‌ضد دیو [ جزء به‌جزء آمده‌است‌، از نوشته‌های‌دامنه‌دار سومریان‌و الواح‌بازمانده‌ی‌آنان‌که‌از آسیای‌مرکزی‌به‌بین‌الن هرین‌کوچ‌کرده‌بودند نیز می‌توان‌سود برد، و همچنین‌مورد مطالعه‌ای‌دیگر شرح‌تازه‌ی‌آیین‌شمنی Chamanisme است‌که‌امروزه‌در آن‌سرزمینها ملاحظه‌می‌شود. درباره‌ی‌خدا و یا خدایان‌در کهن‌ترین‌شکل‌آیین‌مجوسی‌، خدایانی‌حقیقی‌و خیرخواه‌و نیک‌گرای‌وجود ندارند. تنها گروهی‌انبوه‌از خدایان‌شر و دیوان‌پلید وجود داشتند که‌زندگانی‌روستانشینان‌را همواره‌به‌تهدید و تباهی‌می‌کشیدند و جلوگیری‌از این‌همه‌پلیدی‌و زشت‌کرداری این‌دیوان‌تنها با رسوم‌و آیینها و آدابی‌میس ر بود. موطن‌این‌مردمان‌در شمال‌بود که‌از آن‌سو نیز مورد تهدید و هراس‌بودند، و به‌همین‌جهت‌پس‌از آنکه‌ایرانیها در سیر مهاجرت‌خود به‌ایران‌رسیدند، جای‌شگفتی‌نیست‌که‌این د ر Indra خدای‌توفان‌و تندر آریایی‌را در میان‌این‌دیوان‌ملاحظه‌نماییم‌. این‌دیوهای‌پلید اغلب‌همچون‌دیوان‌و شیاطین‌بسیار بابلی‌و سومری‌بی‌نام‌و نشان‌بودند، و گاه‌به‌نکوهش‌صفتی‌مذموم‌نمایانده‌می‌شدند. برخی‌اوقات‌نیز صورتهای‌گوناگون‌بیماریها و ناخوشیها را مجس م‌می‌کنند و مورد نفرین‌واقع‌می‌شوند: تو را ای‌بیماران‌نفرین‌می‌کنم‌، تو را ای‌تب‌نفرین‌می‌کنم‌، تو را ای‌مرگ‌نفرین‌می‌کنم‌. و به‌همین‌ترتیب‌نام‌بسیاری‌از بیماریها که‌نفرین‌می‌شوند، یاد می‌شود. چنان‌که‌گفته‌شد، برخی‌از این‌دیوان‌مظهر صفاتی‌زشت‌و اعمالی‌نکوهیده‌می‌باشند که‌یکی‌از بدترین‌و خطرناک‌ترین‌شان‌دیو " خشم‌" یا " ا ی ش م ه‌" Aesma می‌باشد. همچنین‌دیوهایی‌هستند که‌سد نعمتها و مواهب‌طبیعی‌را می‌کنند، چون‌دیو س پ ن ج غ ر Spenjayra . در جاهایی‌دیگر به‌ذکر دسته‌یی‌بسیار از این‌دیوان‌به‌سرکردگی‌اهریمن‌یا ا ن گ ر ه‌م یین‌یو Angra Mainyu برمی‌خوریم‌که‌در همه‌جا، این‌سو و آن‌سو به‌بدکاری‌و زیانکاری‌مشغول‌اند، و این‌دیوها عبارت‌اند از: این د ر Indrd ، دیو س یور و Saurva ، دیو ناو ن گ ه ییث ی ه ya Navanghai ، دیو ت یور وی Taurvi ، دیو ز ییری Zairi ، دیو خشم Aesma ، دیو آک ه‌ت ش ه Akatasa ، دیو زمستان‌، دیو ویرانی‌، دیو پیری‌، دیو بویی‌تی Buiti ، دیو د ریوی Driwi ، دیو ک س وی Kasvi ، دیو پ یی‌تیش ه Paitisa ، دیو دیوها، در جایی‌دیگر نیز به‌همین‌ترتیب‌از عد ه‌ی‌بسیاری‌دیگر از دیوان‌نام‌برده‌می‌شود. برخی‌دیگر از این‌دیوان‌نشانه‌هایی‌دارند از آن‌نوع‌جادوهایی‌که‌در سده‌های‌میانه‌رواج‌و شیوعی‌داشت‌بسیار. منش این‌امر مراسمی‌است‌درباره‌ی‌ناخن‌گرفتن‌و آرایش‌موها و بریدن‌آنها، هرگاه‌موی‌و ناخن‌سترده‌و گرفته‌شده‌را در سوراخهایی‌نهند، آن‌چنان‌که‌در وندیداد نقل‌شده‌و هنوز رسمی‌است‌شایع‌، این‌موها و ناخنها و احیانا دندانها و سایر چیزهایی‌که‌جدا شده‌و وابسته‌به‌بدن‌آدمی‌هستند در سوراخها به‌وسیله‌ی‌دیوان‌و دون‌پایه‌گان‌اهریمن‌ربوده‌شده‌و بدل‌به‌شپش‌و جانورانی‌دیگر می‌شوند که‌موجب‌تباهی‌گندم‌، خوراک‌و پوشاک‌می‌شوند، باز همچنان‌که‌در وندیداد ت کیدی‌است‌برای‌دفن‌ن سا "لاشه‌، میت‌" و سایر اعضاء و چیزهایی‌چون‌ناخن‌و مو و دندان‌که‌بایستی‌در زیر خاک‌و یا شکاف‌در و دیوار پنهان‌شوند، همچنان‌در آیین‌مغان‌ت کیدی‌بسیار است‌درباره‌ی‌مردگان‌و دفن‌ناکردن‌آنان‌، بر همین‌منوال‌قانون‌و قوانینی‌درباره‌ی‌مردگان‌شامل‌این‌گونه‌چیزها نیز می‌شود که‌بایستی‌در سرزمینی‌متروک‌و دور از آب‌و آبادانی‌ریخته‌شوند تا طعمه‌ی‌لاشه‌خواران‌گردد. چنان‌که‌گفته‌شد، جمله‌ی‌این‌دیوان‌پلید و زشتکار که‌آفت‌زندگانی‌درست‌و پاکیزه‌هستند، به‌سرکردگی‌اهریمن‌یا ا ن گ ر ه‌م یین‌یو که‌آفریننده‌ی‌بی‌حد و مرزبندیها، زشتیها، نابسامانیها است‌، و همه‌ی‌گیاهان‌زهرآگین‌و جانوران‌موذی‌و گزند رساننده‌" خ ر ف س ت ر " خ ر ف س ت ر Xrafstra که‌از آفریده‌های‌او هستند، به‌بدی‌و زشتی‌به‌کار سرگرم‌اند، به‌همین‌جهت‌است‌که‌مغان‌سعی‌و اهتمام‌بسیار به‌فراوانی‌دارند در کشتن‌جانوران‌و حیوانات‌موذی‌و اهریمن‌آفریده‌، چون‌: مورچه‌، مار، وزغ‌و برخی‌از پرندگان‌و جانورانی‌دیگر که‌کشتن‌و نابود کردنشان‌به‌ویژه‌برای‌کاهنان‌مباح‌و مستحسن‌شمرده‌شده‌است‌و خراب‌کردن‌لانه‌و سوراخ‌این‌جانورهای‌اهریمنی‌از وظایف‌مزداپرستان‌می‌باشد. ف ر گ ر د بیستم‌وندیداد طریقه‌ی‌طبابت‌و مبارزه‌با بیماریها و دزدها است‌، و مغان‌به‌وسیله‌ی‌اوراد و بوهایی‌خوش‌و کارها و اعمالی‌جادوگونه‌، دردها و بیماریها را درمان‌می‌کردند، و مردمان‌را از درد و بیماری‌نجات‌می‌بخشیدند. ام ا پزشکی‌" ب ی ش ن ری ه Baesazya " دور از افسونهای‌کهانت‌نیز وجود داشته‌است‌. در ایران‌نیز نخستین‌پزشک‌بسی‌کار آمد و نامی‌بوده‌، همچون‌ایم‌ه وت پ Imhotep در و اسکله‌پی‌یوس Asklepios در‌. این‌پزشک‌ث ریت ه rita نام‌داشته‌و از توانایان‌و خردمندان‌و نیکبختان‌و دانایان‌پیشدادی‌بوده‌است‌. وی‌نخستین‌کسی‌است‌که‌از لحاظ‌پزشکی‌و دردشناسی‌و مرض‌شناسی‌اقدام‌به‌درمان‌و طبابت‌نمود و از وی‌بسیار به‌نیکی‌یاد شده‌است‌ث ریت ه‌در موفقی ت‌برای‌کارش‌و دربند نمودن‌بیماریها و مرضها از خداوند‌خ ش ی ره‌و ییر ی ه ra - Xsa Vairya کمک‌و مدد خواست‌و خدای‌فلزات‌نیز یاری‌اش‌کرد و کارد جراحی‌و کالبد شکافی‌را به‌وی‌ارزانی‌داشت‌تا در کار خود توفیق‌حاصل‌نماید. ام ا سرانجام‌دوره‌ای‌پایان‌می‌پذیرد، و دورانی‌نوفرا می‌رسد. در اینجا نیز نشانی‌از تلفیق‌عقاید نو و کهنه‌وجود دارد. همان‌گونه‌که‌پیامبران‌بزرگ‌و صاحب‌کتاب سامی‌از برای‌موفقی ت‌خود صلاح‌را در آن‌دیده‌بودند تا با شریعتهای‌گذشته‌و آداب‌و رسوم‌و سنن‌مردم‌خالفت‌ننمایند و ایده‌ها و آرا و عقاید خودشان‌را در خلال‌آنها کم‌کم‌جای‌دهند، زرتشت‌نیز چنین‌کرده‌بود. به‌هر حال‌سرانجام‌با تول د پیامبر آریایی‌، اهریمن‌و یارانش‌و تمام‌دیوهای‌پلیدی‌گریخته‌و به‌قعر زمین‌، در دل‌تاریکی‌پنهان‌می‌شوند، و این‌افسانه‌یی‌است‌حاوی‌اندیشه‌هایی‌اصلاح‌طلبانه‌که‌در تمامی‌ادیان‌بزرگ‌وجود دارد. ام ا آنچه‌که‌در "وندیداد" در درجه‌ی‌اهمی ت‌بیشتری‌است‌، و دلهره‌و ترسی‌بسیار برمی‌انگیزد، قوانینی‌درباره‌ی‌مردگان‌است‌، مردگانی‌که‌بی‌شک‌به‌زندگان‌نیز سرایت‌می‌نماید و قوانینی‌در این‌باره‌در این‌کتاب‌و آیین‌آمده‌که‌از حد وسواسی‌فراوان‌درمی‌گذرد و زندگانی زندگان‌را سخت‌ترس‌آلوده‌و پر بیم‌و هراس‌می‌کند. هرگاه‌در میان‌جمعیتی‌که‌در هم‌نشسته‌اند، یک‌نفر ناگهان‌بمیرد، عد ه‌ای‌بسیار ناپاک‌و تا همه‌ی‌ذر ات‌وجود نجس‌می‌شوند، و این‌ناپاکی‌و آلودگی‌گاه‌غیرقابل‌تطهیر و پاکی‌می‌شود. از همان‌هنگامی‌که‌ن ف س‌و جنبش‌تن‌را ترک‌می‌کرد، جسد و لاشه‌عنصری‌می‌شد سخت‌نجس‌و مورد پرهیز. موجب‌مرگ‌دیوی‌بود که‌"ن سو/ن سوش‌"، د روخ ش‌ن سوش druxs . Nasus نام‌داشت‌. این‌دیو هنگامی‌که‌در تن‌کسی‌حلول‌می‌کرد، آن‌فرد می‌مرد. د روخ ش ن سوش ناپاک‌ترین‌و خطرناک‌ترین‌دیوها بود. به‌همین‌جهت‌به‌همان‌اندازه‌ای‌که‌این‌دیو ناپاک‌و نجس‌و خطرناک‌بود، آن‌لاشه‌و مرده‌نیز نجس‌و خطرناک‌محسوب‌می‌شد و هرکس‌از سه‌قدمی‌به‌مرده‌ای‌نزدیک‌تر می‌شد، ناپاک‌شده‌و لازم‌بود مراسم‌دیوزدایی‌و ب ر شنوم‌که‌غسل‌مس می ت‌بود درباره‌اش‌انجام‌شود تا پاک‌گردد. حتی‌در بسیاری‌موارد، هنگامی‌که‌کسی‌من‌غیر عمد و به‌ویژه‌با تعم د مرده‌ای‌را لمس‌می‌کرد، مرگ‌ارزان‌بوده‌و لازم‌می‌شد حد شرعی‌مرگ‌درباره‌اش‌اجرا شود. آشکار است‌که‌در میان‌مردم‌وندیداد ترس‌و بیمی‌بسیار از گزند مردگان‌وجود داشته‌است‌. این‌مردم‌بر آن‌بودند که‌روح‌مرده‌در بالای‌جسدش‌همواره‌در پرواز است‌تا به‌هر نحوی‌که‌شده‌باشد به‌بازماندگان‌خود گزندی‌وارد کند، و شاید این‌اعمال‌انتقامی‌بوده‌باشد از جسد متوف ا و مردگان‌و یا آنکه‌با این‌عمل‌بر آن‌بوده‌اند که‌قدرت‌گزندرسانی‌و عمل‌مرده‌منتفی‌می‌شود. در این‌باره‌دستورها و آیینهایی‌سخت‌داشتند و گفته‌های‌هرودوت‌را کتاب‌احکام‌و شرایع‌وندیداد ت یید می‌کند. مرد نبایستی‌که‌آب‌و یا خاک‌مقد س‌را آلوده‌نماید، در حالی‌که‌این‌مردمان‌قضای‌حاجت‌طبیعی‌خود را بر روی‌همین‌خاکی‌انجام‌می‌دادند که‌جسد مرده‌نبایستی‌آن‌را بیالاید. باری‌جسد مرده‌را با فراز کوهها، پ شته‌ها و دخمه‌ها و بلندیهایی‌قرار می‌دادند. دست‌و پا و موهایش‌را سخت‌بر زمین‌می‌بستند تا سگان‌و گرگان‌و کرکسان‌و سایر درندگان لاشه‌خوار آن‌را بخورند و تنها هنگامی‌که‌استخوان‌از ماده‌های‌گندیدنی‌و فاسد شونده‌پاک‌می‌شد، خطر تا اندازه‌ای‌مرتفع‌و زدوده‌می‌گشت‌، سپس‌استخوانها را در استودانهایی‌"استخوان‌دان‌" می‌ریختند و این‌گورها که‌شکل‌مخصوصی‌داشت‌بایستی‌سوراخی‌داشته‌باشند و رو به‌خورشید، یعنی‌جانب‌مشرق‌باشند، تا مردگان‌بتوانند خورشید را نگاه‌نمایند، که‌مراسم‌خورشید نگرش نی‌نامیده‌می‌شود و این‌نیز نشانی‌است‌از روش‌مردم‌ماقبل‌تاریخی‌فلات‌که‌به‌وسیله‌ی‌گروه‌مغان‌و روحانیون‌‌رواج‌داشت‌و در ایران‌میان‌زرتشتیان‌تا اوایل‌قرن‌اخیر بدان‌عمل‌می‌شد و در هند و پاکستان‌هنوز میان‌پارسیان‌اجرا می‌شود.