گوید وقتی که که فرار کرده، نزد رفت، دختر دهقانی را در گرفت. از او خسرو متولد شد. قباد او را بسیار دوست میداشت، زیرا تولد او با فوت و بر طرف شدن جنگ خانگی متصادف شد و او این تصادف را به فال نیک گرفت. چون قباد پسران دیگری داشت که از خسرو به تخت سلطنت نزدیکتر بودند، در اواخر عمر خود بدین فکر افتاد که چنانکه امپراتور روم پسر خود را به یزگرد اول سپرد او هم خسرو را به یوستن امپراطور روم بسپارد تا بعد از فوت او با همراهی قیصر بر تخت نشیند. با این قصد اقدامی کردکه امپراطور جواب رد داد و دلیل مشخص بود: ممکن بود برای روم در آینده موقعیتی پیش آید و او مجبور گردد که سیاست را فدای درست قولی خود نماید. چنانکه در چنین موقعیتی واقع گردید. امر بدین حال بود تا قباد فوت کرد و بر سر تخت بین برادران او منازعه درگرفت، ولی از جهت همراهی که وزیر بود و سرعت اقدامات خسرو، اورنگ و دیهیم شاهی نصیب او گشت. کارهای مهم خسرو را باید به دو قسمت تقسیم کرد. در این قسمت، تمام توجه خسرو، در ابتدای امر به این موضوع متوجه بود که ایران را از حال انقلاب افکار بیرون آورده، به حالت طبیعی برگرداند. زیرا مذهب به حدی در ممالک ایران سرایت کرده و طرفدار یافته بود که حتی در مسیحی هم مردم به دو فرقه مزدکی و غیر مزدکی تقسیم و با هم در منازعه شده بودند. خسرو، دو نوع اقدام را لازم دید: برانداختن مزدک و مزدکیان و رفع جهاتی که باعث پیشرفت این مذهب شده بود. بنابراین با یکدست به قلع و قمع قاید این مذهب پرداخت و با دست دیگر اصلاحات مهمی انجام داد. چون در زمان قباد فرار نمود، سالم ماند ولی حالا به حکم خسرو دستگیر و با عده زیادی از پیروان خویش به قتل رسید. پس از آن چون خسرو میدانست که موجبات پیشرفت این مذهب سنوات قحطی زمان و تعدیات عمال دولتی به مردم و نفوذ نجبا و روحانیون بود به اصلاحات پرداخت و تعدیل مالیاتها را مقدم داشت. بالحاصل بر اثر ممیزیهایی که به جد و جهد خسرو به اتمام رسید تکلیف مالیات بده معلوم و بار او سبکتر گردید. قضاتی به ولایات فرستاد تا به عرایض مردم رسیدگی و از تعدیات مامورین دولتی جلوگیری کنند. برای سرعت اجرای احکام و جلوگیری از نفوذ متنفذین، ایران را به چهار قسمت تقسیم کرده، برای هر یک فرمانروایی با اختیارات فوق العاده معین نمود. هر یک از این قسمتها را و فرمانروا را می نامیدند. قشون چریکی در زمان او مبدل به قشون دایمی شد و برای سپاهیان و صاحب منصبان حقوق و جیره مقرر گردید. علاوه بر این اقدامات، شاه به شخصه به امور قضایی رسیدگی میکرد و احکامی که میداد بسرعت در تمام بلاد ایران اجرا میشد. پس از اصلاح امور لشگری و کشوری خسرو به معارف پرداخت، چنانکه در جای خود بیاید. راجع به امنیت مملکت علاوه بر جنگهایی که خسرو با مردمان صحراگرد مانند و و غیره کرد و آنها را مطیع یا مخذول نمود قلاع و سدهایی متعدد لذای جلوگیری از تاخت و تاز آنها ساخت، مانند سد در و قلاع و و غیره. از کارهای خسرو، یکی هم توجه مخصوصی است که نسبت به زراعت و صنایع و تجارت داشت: برای پیشرفت زراعت، زمین و تخم و حیوان اهلی به زارعین داد و برای ازدیاد سکنه، امر کرد هر مردی تاهل اخیار نماید. گدا و ولگرد را مجازات نمود و راههایی برای رونق تجارت فراهم آورد و مسافرین خارجه را با مهربانی پذیرفت. چون این کارهای خسرو آرامش ایران و رفاه مردم را تامین کرد او را خواندند. وقتی خسرو بر تخت نشست، اوضاع مقتضی هیچ گونه خصومتی با نبود، چه خسرو به خوبی میدانست که باید بدوا به اصلاحات داخلی پرداخته، مملکت را به حالت طبیعی برگرداند. امپراتور هم چون به امور و مشغول بود و سردار نامی او پیشرفتهای بزرگی داشت، هیچ نمی خواست در مشرق با ایران طرف شود، بنابر این دولتین عهدنامه ای به شرایط زیر منعقد نمودند: - دولت بیزانس باید سالانه مبلغی به دولت ایران بپردازد و دولت ایران هم یک ساخلو قوی در و جاهای دیگر نگاه بدارد. (دولت روم از گنجاندن چنین ماده ای در عهدنامه احتراز داشت، چه تادیه مبلغی را همه ساله به ایران یک نوع باج تصور میکرد) - هر قدر از ولایت قبل از جنگ با روم شرقی در تصرف طرفین بود منبعد هم به همان حال باقی خواهد ماند (غربی امروزی را چنین مینامیدند و در زمان قدیم آنرا میگفتند) - رومی ها میتوانند شهر دارا را تصرف نمایند، ولیکن آنجا را نباید مرکز قوای خود در قرار دهند. - و با هم متحد خواهند بود ( م) بعد از این صلح به جهانگیری در و پرداخت و به واسطه سردار مشهور خود فتوحات درخشانی کرد. از این بهره مندیهای روم خسرو در اندیشه شد، زیرا قوی شدن امپراتوری روم شرقی را برای ایران خطرناک میپنداشت. در بادی امر، خسرو می خواست تعویضاتی از بخواهد، ولیکن بزودی از این خیال منصرف گردید. زیرا بدین ترتیب مقصود اصلی او که ممانعت از قوی گشتن بود حاصل نمیشد، این بود که تصمیم به جنگ گرفت. برای جنگ، بهانه ای لازم بود که بزودی به دست خسرو آمد. توضیح آنکه بین دو ملک عرب و منازعه ای روی داد. اولی ملک و تحت الحمایه روم شرقی بود و دومی که در سلطنت داشت از ملوک و دست نشانده ایران. در منازعه آنها دخالت نموده، بدون رجوع به دولت ایران خود را حکم قرار داد. انوشیروان که در پی بهانه بود از این قضیه استفاده کرده، با لشگری جرار از گذشته به تاخت و بعد بیدرنگ از گذشته و به طرف و را که عروس شهرهای آسیای غربی بود تسخیر نمود و غنایم زیاد از آنجا آورد. دولت که در جاهای دیگر مشغول جنگ بود و این ضربتها برای او ناگهانی بود مضطرب گردید. پس از آن مذاکرات صلح از طرف رومی ها شروع شد و انوشیروان که به مقصود خود رسیده بود پیشنهاد را پذیرفت. شرایط صلح چنین بود که: - دولت پنج هزار لیبرای طلا (سیصد و بیست و پنج هزار مثقال طلا) برای غرامت جنگ بپردازد - مبلغ پانصد لیبرای طلا سالیانه برای نگهداری قوای ساخلو در به ایران تادیه کند ( م) این صلح هم دوامی نداشت و در سر باز جنگ شروع شد. چنانکه ذکر شود. نوشته اند شهر به قدری پسند خاطر انوشیروان شد که در نزدیکی ( به توسط یونانی ها شهری مشابه آن ساخت که معروف به ( گردید، یعنی شهر خسرو که بهتر از است . از جهت همجواری ایران و با نفوذ هر دو در این جا کاملا احساس میشد و روم در شهر (در کنار دریای سیاه) حاکمی معین کرده بود. در این زمان حاکم آنجا تجارت را انحصاری کرد و پادشاه که از این اقدام ناراضی بود بر ضد رومی ها قیام و از ایران استمداد نمود. انوشیروان این موقع را مغتنم شمرد که حدود ایران را به دریای سیاه برساند و در آنجا بحریه ای تاسیس و را در مواقع لازم تهدید نماید. این بود که فورا قشونی برداشته وارد شد و شهر را محاصره کرده، گرفت. هر چند این ولایت به تصرف ایران درآمد، ولیکن رفتار ایرانی های زرتشتی با اهالی عیسوی ضدیتی بین آنها ایجاد کرد و به نقاصد انوشیروان صدمه زد. پس از چند سال جنگ چون طرفین خسته شده بودند و به علاوه انوشیروان در جاهای دیگر کارهای مهمتری داشت قراری راجع به متارکه ساله داده شد و این متارکه در م، با شرایط زیر مبدل به صلح پنجاه ساله گردید: - دولت ایران را تخلیه کرده، به روم واگذار میکند و دولت روم متعهد میشود که در ازای این اقدام در مدت پنجاه سال، سالی سی هزار سکه طلا به دولت ایران بپردازد. (تادیه سالیانه این وجه را باج تلقی کرده اند . - مسیحیان ایران در مذهب خود آزاد خواهند بود، ولیکن حق تبلیغ نخواهند داشت . - دولت ایران ساخلو قوی در نگاه خواهد داشت . انوشیروان از صلح خود با بیزانس استفاده کرده، به مملکت هونهای سفید قشون کشی نمود و برای اطمینان از پیشرفت خود قبلا با ترکها اتحادی بر ضد آنها منعقد کرد . برای تامین این عهدنامه، انوشیروان دختر را گرفت . کیفیات این جنگها مشخص نیست، در همین حد باید اکتفا کرد که در بین جنگ، پادشاه کشته شد و این مملکت بین ایران و خاقان ترکها تقسیم شد . بدین سان که جیحون سر حد شمال شرقی ایران شد و و ( درمشرق باختر) و و جزو ایران گردیدند. (تقریبا در حدود م) بعضی از مورخین معتقدند که مستملکات ایران در هند که به واسطه فشار هونها موقتا از تصرف ایران خارج شده بود در این زمان برگشت و بنابر این، و را جزو ممالک ایران در آن زمان میدانند. چون بار اولیست که در معادلات تاریخی تا این زمان اسمس از ترکها برده میشود لازم به توضیح است که ترکها تیره ای از هونها بودند و این تیره که موسوم به بود از فشار امپراتور در م به طرف مغرب کوچانیده شد و ازمنه بعد به دو قسمت تقسیم گردید. قسمت شرقی در اراضی واقه بین مغولستان و کوههای سکنی گزید و قسمت غربی صفحاتی را اشغال نمود که بین کوههای و واقع بود. کلمه ترک از کوهی است که شبیه کلاهخود است و کلاهخود را در زبان ترکی Durk می گفته اند. پادشاه این قوم در آنزمان، لقب خاقانی داشت و اولین خاقان ترکها نام داشت که در حدود م فوت نمود. خاقان ترکها را که معاصر انوشیروان بوده نامیده اند م. مقارن این زمان، انوشیروان به نیز پرداخت. چه اینها هم در ولایات سرحدی ایران مرتکب قتل و غارت میشدند. جنگ با بهره مندی ایرانیها خاتمه یافت. برای ترس و رعب آنها انوشیروان هزارها نفر از این مردم را کشت و غنایم زیاد از آنها برگرفت. در زمان انوشیروان یکی از شاهزاده گان خاندان که در یمن سلطنت داشت به دربار ایران پناهنده شده برای استرداد تاج و تخت از دست رفته از انوشیروان استمداد کرد. توضیح آنکه در اوایل قرن ششم میلادی حبشی ها که مسیحی بودند یمن را تصرف کردند و سردار حبشی که فتوحاتی کرده بود حکومت خود را در اینجا محکم نموده، کلیساهایی در بنا کرد. امپراتور روم از این اوضاع خوشنود و انوشیروان مکدر شد. این بود که انوشیروان از پناهنده شدن شاهزاده مزبور استفاده کرده نامی را با قشونی برای تصرف فرستاد و این سردار از خلیج فارس تا یمن با بهره مندی پیش رفت و را تصرف کرده، حبشی ها را از یمن براند ( م) پس از آن خانواده حمیر برقرار و دست نشانده و دست نشانده ایران گردید، و سپاهیان ایرانی در آنجا مانده با اهالی مخلوط شدند. چنانکه اعراب دوره آنانرا مینامیدند. ترکها پس از آنکه قسمتی از مملکت به تصرف آنها در آمد قوی شدند و خاقان ترکها سفیری در م، به دربار ایران فرستاد تا عهدنامه اتحادی فیمابین منعقد گردد. انوشیروان از این اقدام او سخت دلتنگ گردید و چندی بعد سفیر ترک مرد. (تصور بر این است که انوشیروان او را زهر داده) در اثر این قضیه، خاقان ترکها غضبناک گردیده، سفیری به فرستاد و سفیری نیز از قسطنطنیه نزد خاقان رفت ( م) و ضمنا ترکها بنای تاخت و تاز را در حدود ایران گذاشتند، ولیکن همین که سپاه ایران به طرف ترکستان رفت عقب نشستند. بعد چون دید که در میدان جنگ نمی تواند با ایران طرف شود باز سفیری نزد امپراتور روم فرستاده، دولت روم شرقی را تحریک کرد که معاهده خود را با ایران نقض کند م. تحریکات خاقان ترک در دربار روم موثر افتاد، زیرا زمینه حاضر بود. توضیح آنکه امپراتور روم از فتوحات انوشیروان در اطراف ایران سخت نگران شده بود و می ترسید که قوی شدن ایران موازنه را بر هم بزند و دیگر اینکه انوشیروان در این زمان سال داشت و قیصر گمان میکرد که شاه ایران از جهت پیری فرماندهی را بر عهده نخواهد گرفت و لذا عمر جنگ کوتاه خواهد بود. شاه همین که از نقض معاهده و محاصره آگاه شد برخلاف انتظار امپراتور روم، خود بشخصه فرماندهی را عهده دار گردید و با سرعت شگفت آوری از دجله گذشته، به کمک نصیبین شتافت. بعد لشگر روم را از آنجا رانده، تا پیش رفت، و این شهر را محاصره نمود. در همان وقت یک سقون طیار مرکب از شش هزار سوار زبده به سرداری به حمله برد. این ستون اطراف را آتش زده و شهرا را خراب کرده، برگشت و به اردوی ایران در زیر قلعه دارا ملحق شد ( م) در سال م قلعه به تصرف لشگر ایران درآمد. توضیح اینکه علاوه بر آلات و ادوات محاصره که انوشیروان برای تصرف آن به کار برد، آب شهر را برگرداند و قلعه مجبور شد که تسلیم شود. سقوط دارا اثر عجیبی در دنیای آنروز کرد، زیرا این شهر، قلعه محکم رومی ها در شرق بود و تسخیر آن محال به نظر می آمد. بر اثر این فتح، دیگر نتوانست سلطنت کند. استعفا کرده، جای خود را به داد و در این موقع فهمید که شیر پیر هنوز قوی و خطرناک بوده، امپراتور جدید پس از اینکه بر تخت نشست چاره را در این دید که به مدت یک سال قرار داد متارکه منعقد نماید. این متارکه را به چهل و پنجهزار سکه طلا خرید و مشغول جمع آوری لشگری از مردمان تازه نفس و قوی سواحل دانوب و رودرن گردید. ولی بعد از انقضای مدت متارکه، باز جریت نکرد که جنگ را شروع کند و در نتیجه برای سه سال قرارداد را تجدید و قبول نمود که سالی سی هزار سکه به ایران بپردازد. پس از آن، انوشیروان به ارمنستان رفته، آن را مطیع نمود و بعد به ارمنستان روم داخل شد ه در آنجا از که با عده زیادی از سک ها در خدمت قیصر روم بودند یک شکست جزیی خورد، ولی به زودی این شکست را جبران نمود. توضیح آنکه شبانه با مشعلهای افروخته به طرف اردوی روم حمله برده آن را شکست داد و پس از آن برای گذرانیدن زمستان به ایران مراجعت کرد در م. قشون رومی شکست فاحشی از انوشیروان خورد و در سالهای بعد طرفین مشغول جنگ بودند، بی آنکه نتیجه قطعی برای یکی از آنان حاصل شود. پس از آن انوشیروان که مورد حمله قشون روم واقع شده بود برای تعیه لوازم جنگ، از دجله گذشته به تیسفون وارد شد و بزودی درگذشت. مورخین شرقی انوشیروان را بزرگترین شاه ایران قدیم دانسته اند. جهت آن معلوم است: شاهانی مانند و از خاطرها فراموش شده بودند، ولی حالا که آشنایی با اوضاع ایران قدیم بیشتر است نمی توان انوشیروان را دارای این مقام دانست. اما در این که او بزرگترنی پادشاه بوده است تردیدی نیست. به طور کلی تاریخ نشان میدهد که نادر است که شخصی صفات سرداری را با خصایص مملکت داری یکجا جمع کرده باشد. درباره انوشیروان نیز میتوان گفت که صفات و خصایص مزبور در او جمع بوده: او شاهی است و ، و ، و و این صفات او هویداست. در زمان او سلسله ساسانی به اوج عظمت خود رسید: امپراتوری های روم شکستها خوردند و غرامتها دادند. دولت برای همیشه از صفحه روزگار نابود گردید. خزرهای شمالی تنبیه شدند. ترکهای آنطرف جیهون به جای خود نشستند. حبشی ها را از یمن راندند و این مملکت دست نشانده ایران گردید. از طرف دیگر اصلاحات او در امور داخلی ایران روح جدیدی به کالبد ایران دمید و ایرانی برای مرتبه اولی با علوم یونانی آشنا شد. این نکته نیز جالب توجه است که انوشیروان آخرین ستاره ای بود که در افق درخشید، چه ایرانی بعد از افول آن به واسطه خبط های جانشینهای او و جهات دیگر با سرعت رو به انحطاط رفت و دیری نگذشت که دولت منقرض گردید و از برای ایران تاریخ جدیدی شروع شد. بنابر این عادل آخرین شاهی است که عظمت ایران باستانی را در شخص خود مجسم کرده است. موافق روایات ایرانی، شخصی که به انوشیروان در اصلاحات مملکتی کمکهای گرانبهایی کرده بود، (بزرگ مهر) است. این شخص در ابتدا معلم پسر انوشیروان بود و چون شاه دانایی و لیاقت او را مشاهده کرد، او را به وزارت انتخاب نمود. در باب عقل و کفایت این وزیز حکایتهای زیاد گفته اند و نوشته اند که در این مختصر نمی گنجد. گویند در زمان وبه امر او به قتل رسید.