در اینجا روایت‌آقای‌بوزانی‌استاد زبان‌و ادبیات‌فارسی‌دانشگاه‌ناپل‌را که‌تحت‌عنوان‌"اندیشه‌ایرانی‌قبل‌از‌" به‌رشته‌تحریر درآمده‌و توسط‌آقای‌کامران‌فانی‌ترجمه‌شده‌و توسط‌مرکز نشر دانشگاهی‌در کسوت‌کتاب‌"تاریخ‌فلسفه‌در اسلام‌" چاپ‌گردیده‌ارایه‌می‌نماییم‌. خواننده‌محترم‌خیلی‌زود متوجه‌ضعف‌این‌اثر (در مقایسه‌با آثار محققانی‌همچون‌هاشم‌رضی‌) می‌شود، لکن‌درج‌این‌نوشتار را در اینجا از آن‌جهت‌که‌در زمره‌دروس‌دانشجویان‌قرار دارد، لازم‌دانستیم‌. - - به‌دست‌دادن‌طرح‌مختصری‌از اندیشه‌ی‌فلسفی‌ایران‌قبل‌از اسلام‌، امری‌هم‌ساده‌و هم‌دشوار است دشوار بدین‌معنا که‌متونی‌که‌این‌بررسی‌باید بر آن‌متکی‌باشد به‌مفهوم‌دقیق‌کلمه‌فلسفی‌نیستند، بلکه‌در واقع‌کلامی‌و حتی‌گاهی‌اساطیری‌اند، و ناگزیر باید با گونه‌ای‌ت ویل‌و تفسیر شخصی‌، از دل‌این‌متون‌، لب‌فلسفی‌آن‌را بیرون‌کشید و اندیشه‌های‌آن‌را به‌زبان‌فلسفی‌جدید برگرداند و ساده‌بدین‌معنا که‌در این‌کار ت ویل‌و تفسیر تازه‌، می‌توان‌راه‌حلهای‌مسایل‌بسیار پیچیده‌ی‌تاریخی‌را که‌فقه‌اللغه‌ایرانی‌پیش‌نهاده‌است‌، یکسره‌نادیده‌گرفت‌و از آنها چشم‌پوشید. به‌گمان‌ما، ت ویل‌فلسفی‌جدید از نگرش‌مزدایی‌را می‌توان‌صرفا بر پایه‌ی‌تنها شکل‌مشخص‌و مدو ن‌آیین‌مزدیستا که‌اینک‌می‌شناسیم‌، یعنی‌مزدیسنای‌کتابهای‌پهلوی‌دوره‌‌و اوایل‌اسلام‌، بنا نهاد. مشکلات‌تقریبا لاینحل‌دین‌(یا به‌قولی‌ادیان‌) ایرانی‌قبل‌از اسلام‌، اساسا به‌سبب‌وجود آمیختگی‌بی‌حد و حصر انواع‌گوناگون‌دیانت دین‌محلی‌، دین‌برگزیدگان‌و غیره در آن‌است‌. در باب‌منابع‌آیین‌مزدیسنا تنها دو نکته‌بالنسبه‌قابل‌اطمینان‌وجود دارد: الف‌- گاثاهای‌(گاهان‌) بسیار کهن‌و احتمالا به‌خود‌(ح - ق‌. م‌) باز می‌گردد و ب‌- مدو ن‌ترین‌و غنی‌ترین‌متون‌پهلوی‌در قرن‌سوم‌/نهم‌یعنی‌دو قرن‌پس‌از فتح‌ایران‌به‌دست‌اسلام‌، نوشته‌شده‌است‌. تاریخ‌گذاری‌دقیق‌متونی‌که‌در میانه‌این‌دو حد زمانی‌(قرن‌هفتم‌قبل‌از میلاد تا قرن‌نهم‌میلادی‌) نوشته‌شده‌اند، هنوز هم‌، ناممکن‌است‌، و تمامی‌نتایج‌عالمانه‌ی‌فضلا و محققان‌(که‌غالبا هم‌سال‌به‌سال‌تغییر عقیده‌می‌دهند) جز حدس‌و گمان‌نیست‌. به‌علاوه‌، متونی‌که‌به‌یک‌خدای‌متعال‌است‌: اهوره‌مزداه‌، سرور خردمند (و یا به‌گفته‌پالیارو: سرور خرد ورز) و شش‌امشاسپند (امشه‌سپنته‌: بیمرگان‌مقدس‌) ، به‌نامهای‌اشه‌(نظم‌کیهانی‌یا راستی‌) ، بهمن‌(وهومنه‌: منش‌و خردنیک‌) شهریور (خشثره‌و ییریه‌: بهترین‌فرمانروایی‌) ، اسفند (سپنته‌ارمییتی‌: بردباری‌و فروتنی‌مقدس‌) ، خرداد (هیوروتات‌: تمامی‌و درستی‌) و مرداد (امره‌تات‌: بیمرگی‌) به‌صورت‌مجموعه‌ای‌از نیروها یا صفات‌مجرد و شبه‌شخصی‌، ملتزم‌رکاب‌وی‌اند. گاثاها مناسک‌و شعایر، به‌ویژه‌قربانی‌گاو و نوشیدن‌گیاه‌مستی‌آور هوم‌را ممنوع‌می‌کند و در عوض‌گونه‌ای‌اخلاق‌عالی‌شخصی‌و انسانی‌را تعلیم‌می‌دهد و قوانین‌خردمندانه‌اجتماعی‌و از جمله‌ی‌برترین‌آنها ترویج‌درختکاری‌و کشاورزی‌را توصیه‌می‌کند و بیابانگردی‌و کوچ‌نشینی‌را مردود می‌شمارد. برای‌تبیین‌شر در جهان‌، اندیشه‌نفوذ و ت ثیر اهریمن‌(انگره‌میینیو: منش‌بد) را پیش‌می‌کشد که‌در مقابل‌منش‌پاک‌(سپنته‌میینیو) قرار دارد، نه‌در مقابل‌اهوره‌مزداه‌، این‌یگانه‌پرستی‌که‌البته‌از گونه‌ای‌دوگانه‌بینی‌خالی‌نیست‌، ولی‌به‌هر تقدیر منشی‌پیامبر گونه‌و آشکارا ضد طبیعت‌گرایانه‌دارد، به‌گفته‌دوشن‌گیمن‌"آسمان‌معنوی‌ایران‌را همچون‌شهاب‌در نوردید". این‌دین‌که‌اینک‌مزدایی مزدیسنا یعنی‌پرستنده‌مزدا، خردمند خوانده‌می‌شد، با گذشت‌زمان‌برخی‌از آداب‌و شعایر "شرک‌آمیز" گذشته‌، مثل‌پرستش‌هوم‌را بار دیگر در خود جذب‌کرد و برخی‌از خدایان‌طبیعت‌گرایانه‌قدیمی‌را مثل‌مهر (میثره‌= میترا) خدای‌روشنایی‌و بعدها خدای‌پیمان‌و سوگند را در خود پذیرفت‌، ولی‌البته‌اکثر خدایان‌قدیمی‌در آیین‌مزدیسنا به‌صورت‌" دیو " درآمدند. برخی‌از محققان‌بر این‌گمانند که‌آیین‌مهر در ایران‌باستان‌همواره‌به‌عنوان‌یک‌اعتقاد و آیین‌متمایز و مشخص‌وجود داشته‌است‌. کم‌کم‌دوگانه‌بینی‌(ثنویت‌) که‌البته‌در آغاز قدرت‌و قالب‌منضبطی‌نداشت‌، ریشه‌گرفت‌و ژرف‌تر شد و به‌صورت‌گونه‌ای‌تقابل‌جهانی فراجهانی‌(گیتی مینوی‌/فیزیکی متافیزیکی‌) میان‌خدای‌نیک‌، اهوره‌مزداه‌، و خدای‌بد، اهریمن‌(انگره‌میینیو) که‌هر کدام‌"خلقت‌" و "مخلوقات‌" خود را داشت‌درآمد. اهوره‌مزداه‌را امشاسپندان‌(که‌با گذشت‌زمان‌هر دم‌انسان‌مآب‌تر می‌شدند) ایزدان‌(ی ز ته‌ها، موجودات‌پرستیدنی‌و شایان‌حرمت‌، مثل‌میترا، میثره‌یا مهر، و اناهیتا یا ناهید که‌احتمالا منشاء بابلی‌داشت‌) یاری‌می‌کردند و اهریمن‌را دیوان‌و دروجان‌(دروج‌، دروغ‌، دروغزنان‌) ، ظاهرا دروغ‌در آیین‌زرتشتی‌بدترین‌گناه‌بوده‌است‌. آیین‌زرتشتی‌سرانجام‌روزگاری‌به‌انحصار مغان‌درآمد. اینکه‌مغان‌که‌بوده‌اند خود یکی‌دیگر از دشواریهای‌مورخان‌آیین‌مزدایی‌است‌، هرودت‌مغان‌را قبیله‌ای‌از قوم‌ماد می‌خواند و به‌آنان‌مذهبی‌متفاوت‌با مذهب‌ایرانیان‌باستان‌نسبت‌می‌دهد. پدر روحانی‌مسینا کوشیده‌است‌ثابت‌کند که‌مغان‌یک‌کاست‌بسته‌بوده‌اند و تمایزات‌خاص‌یک‌"قبیله‌" را داشته‌اند. به‌گمان‌او، نام‌مغان‌(مگه‌و ن‌) به‌معنی‌"دارندگان‌موهبت‌" آیین‌زرتشت‌است‌. به‌هر تقدیر قدرت‌مغان‌کم‌کم‌فزونی‌گرفت‌، تا آنجا که‌در دوره‌‌( - ق‌. م‌) آموزش‌و پرورش‌شاهان‌و ولیعهدان‌بدانان‌سپرده‌شد. آنان‌موفق‌شدند که‌در میان‌اقوام‌ایرانی‌برخی‌از اصول‌اخلاقی‌و شعایر مذهب‌بنیانگذارشان‌را بپراکنند و گسترش‌دهند. البته‌در این‌راه‌با توفیق‌کامل‌قرین‌نبودند و این‌شاید یکی‌از دهها توجیه‌ممکنی‌است‌که‌درباره‌تفاوت‌و تعارض‌مذهب‌متداول‌و معمول‌عامه‌مردم‌ایران‌و مذهب‌شبه‌باطنی‌مغان‌می‌توان‌به‌دست‌داد. بنابر همین‌عقیده‌مغان‌با گذشت‌زمان‌کم‌کم‌"فیلسوفان‌" آیین‌و مذهب‌خود شدند و کوشیدند که‌به‌ویژه‌دوگانه‌باوری‌این‌آیین‌را تبیین‌و توجیه‌کنند. در منابع‌مسیحی‌قرن‌چهارم‌میلادی‌(تیودوروس‌مصیصی‌) سخن‌از پیدایش‌بدعتی‌رفته‌است‌که‌در میان‌حلقه‌ی‌مغان‌شکل‌گرفت‌و آن‌اعتقاد به‌زروان‌(زروانیسم‌/زروانیه‌) بود که‌در آن‌با قبول‌یک‌خدای‌برتر، یعنی‌زروان‌(زمان‌) که‌پدر اهوره‌مزداه‌و انگره‌میینیو است‌، مشکل‌دوگانه‌باوری‌از میان‌برمی‌خاست‌. ولی‌برخی‌از پژوهندگان‌امروزه‌، زروانیسم‌را واقعا یک‌مذهب‌مستقل‌می‌دانند. برخی‌نیز با واژگونه‌کردن‌نظریه‌قبلی‌، مغان‌را بیشتر مظهر و عامل‌جنبه‌جادویی‌و افراط‌در مناسک‌آیین‌زرتشتی‌می‌دانند، تا مظهر جنبه‌ی‌فلسفی‌آن‌. در این‌میان‌، مناسک‌و شعایر دینی‌، همراه‌با دستورالعملهای‌بغرنج‌و پیچیده‌ی‌قوانین‌حقوقی‌، کم‌کم‌گسترش‌می‌یافت‌و پس‌از گذشت‌دوره‌ی‌افول‌سلسله‌اشکانی‌( ق‌. م‌- ب‌. م‌) سرانجام‌با ظهور سلسله‌ساسانی‌( ب‌. م‌) که‌دین‌و دولت‌یکی‌شد، مغان‌قدرت‌بی‌چون‌و چرا یافتند و مذهب‌جدید، بی‌هیچ‌مدارا، هرگونه‌رفض‌و بدعتی‌را به‌شدت‌سرکوب‌کرد. بدعت‌(فی‌المثل‌در مورد مانویت‌که‌در آغاز شاپور اول‌، - از آن‌حمایت‌می‌کرد و یا آیین‌اشتراکی‌مزدک‌که‌قباد، حامی‌آن‌بود) گهگاه‌بهانه‌ی‌مفید و کارسازی‌بود که‌کاست‌رزمی‌شاهان کاستی‌که‌ظاهرا سنتهای‌مذهبی‌خاص‌خود را داشت‌که‌با سنتهای‌کاست‌روحانی‌متفاوت‌بود با توسل‌بدان‌خود را از قید دم‌افزون‌مغان‌می‌رهانیدند. نارضایتی‌پنهان‌در زیر ظاهر آرام‌و همگون‌دین‌رسمی‌، فقر زاینده‌ی‌کشاورزان‌که‌هرگز دل‌بدین‌طبقه‌ی‌برگزیده‌ندادند و بی‌گمان‌خود رسم‌و آیین‌مذهبی‌خاص‌خود را که‌البته‌بر ما ناشناخته‌است‌داشتند، و بالاخره‌مبارزه‌میان‌تخت‌و محراب‌، برخی‌از عللی‌است‌که‌فتح‌ایران‌به‌دست‌اعراب‌را با آن‌سهولت‌شگفت‌توجیه‌می‌کند. آیین‌مزدایی‌را معمولا "دین‌دوگانه‌باوری‌) تعریف‌می‌کنند. ولی‌با تحلیلی‌عمیق‌تر متوجه‌می‌شویم‌که‌دوگانه‌باوری‌تنها خصیصه‌ی‌بارز و اساسی‌آیین‌مزدایی‌نیست‌. بررسی‌فلسفه‌مزدایی‌را در چهار بخش‌می‌آوریم‌: - مفهوم‌اسطوره‌، - فرشته‌باوری‌مزدایی‌، - دوگانه‌باوری‌دوگانه‌، - اندیشه‌ی‌زمان‌. این‌تقسیم‌بندی‌البته‌بی‌سابقه‌و نامعهود است‌، علت‌آن‌هم‌این‌حقیقت‌است‌که‌مزداییسم‌در اصل‌فلسفه‌نیست‌. - - یکی‌از جنبه‌های‌بارز و جالب‌اندیشه‌مزدایی‌جنبه‌ی‌اساطیری‌و دینی فلسفی‌هم‌زمان‌آن‌است‌. متون‌مزدایی‌سرشار از اسطوره‌است‌، ولی‌این‌اسطوره‌ها هرگز آشکارا روایت‌نشده‌اند، بلکه‌در سراسر این‌متون‌که‌البته‌غرض‌آنها هم‌گفتن‌اساطیر نبوده‌، صرفا به‌آنها اشارت‌رفته‌است‌. به‌این‌"سبک‌و شیوه‌" متون‌مقدسی‌مزدایی‌، تاکنون‌توجه‌لازم‌مبذول‌نگردیده‌است‌. این‌سبک‌نه‌تنها در مورد متون‌مت خر پهلوی‌، بلکه‌درباره‌خود اوستا هم‌صادق‌است‌. اساطیر در متن‌سرودهای‌نیایشی‌و آثار حقوقی‌شرعی‌به‌صورت‌توضیح‌و تفسیر "نشانده‌" شده‌اند. بدین‌گونه‌اوستا شیوه‌ی‌"تازه‌ای‌" از اسطوره‌گویی‌را پایه‌گذارده‌است‌. اسطوره‌در اوستا حتی‌آنجا که‌منشاء طبیعی‌و طبیعت‌گرایانه‌دارد فاقد آن‌طراوت‌و تازگی‌اسطوره‌ی‌ودایی‌است همواره‌در مقام‌توضیح‌عقلی‌یا کلامی‌است‌و در متونی‌که‌می‌آید متونی‌که‌اساسا کلامی‌است نقش‌اشاره‌و رمز و نمونه‌را بازی‌می‌کند. گفتیم‌: "اسطوره‌هایی‌که‌منشاء قدیمی‌طبیعی‌و طبیعت‌گرایانه‌دارند". مثال‌بارز آن‌در اساطیر مزدایی‌، اژدهای‌مقتول‌است‌. در آبان‌یشت‌، ( ) که‌سرودی‌است‌خطاب‌به‌فرشته‌ی‌آبها، اردویسورناهید، و در آن‌فهرست‌نام‌تمام‌کسانی‌که‌در روزگار باستان‌در پیشگاه‌این‌خدای فرشته‌قربانی‌می‌کردند، آمده‌است‌، به‌قطعه‌ای‌برمی‌خوریم‌که‌به‌وضوح‌اثر نماز و قربانی‌به‌پیشگاه‌این‌فرشته‌را وصف‌می‌کند و بر ت ثیر آن‌صحه‌می‌گذارد: "از برای‌او فریدون‌، پسر آثویه‌، از خاندان‌توانا، در مملکت‌چهار گوشه‌ورنه‌، صد اسب‌و هزار گاو و ده‌هزار گوسفند قربانی‌کرد و از او خواست‌: ای‌نیک‌، ای‌تواناترین‌، ای‌اردویسور ناهید، این‌کامیابی‌را به‌من‌ده‌که‌بر اژی‌دهاک‌(ضحاک‌) سه‌پوزه‌و سه‌کل ه‌، شش‌چشم‌و دارنده‌ی‌هزار چستی‌و چالاکی‌، براین‌نیرومندترین‌و دیوترین‌دیوان‌، که‌آسیب‌جهان‌است‌، براین‌نیرومندترین‌دروغی‌که‌اهرمن‌بر ضد جهان‌مادی‌آفرید تا جهان‌راستی‌را از آن‌تباه‌سازد، ظفر یابم این‌کامیابی‌را به‌من‌ده‌که‌هر دو زنش‌را بربایم‌، هر دو را: شهرنار و ارنواز را که‌برای‌توالد و تناسل‌دارای‌بهترین‌بدنها می‌باشند، هر دو را که‌از برای‌خانه‌داری‌برازنده‌اند، اردیسور ناهید او را کامیاب‌ساخت‌، کسی‌که‌همیشه‌هر خواستاری‌را که‌ز و ر (شراب‌پیشکشی‌) نثار کند و از راه‌راستین‌فدیه‌دهد، و کامیابی‌آرزو کند، کامیاب‌می‌سازد". ( ) اینک‌با مقایسه‌و تطبیق‌آن‌با فرهنگهای‌دیگر، می‌توان‌یک‌اسطوره‌قدیمی‌را که‌با جشن‌سال‌نو و مراسم‌شکست‌خشکسالی‌پیوند دارد، بازسازی‌کرد. خدایی‌به‌نام‌ثرایه‌تونه‌(بهمن‌در شاهنامه‌فردوسی‌) قلعه‌ی‌اژدها را می‌گشاید و او را شکست‌می‌دهد و می‌کشد. آبهایی‌که‌در این‌قلعه‌محبوس‌بودند، آزاد می‌شوند، همچنین‌زنایی‌که‌این‌هیولا برده‌وار در حرمش‌نگاه‌داشته‌بود، رهایی‌می‌یابند. آن‌گاه‌باران‌می‌بارد و زمین‌بارور می‌شود و پهلوان‌جوان‌رهایی‌بخش‌همراه‌با زنان‌رها شده‌از بند، جشن‌سال‌نو را می‌گیرند. البته‌اسطوره‌های‌دیگری‌هم‌هست‌که‌درست‌به‌همین‌شیوه‌و در همین‌متون‌به‌کار رفته‌، ولی‌منشاء تمثیلی کلامی‌دارند. فی‌المثل‌، اسطوره‌ویشتاسب‌(گشتاسب‌) که‌دینه‌ی‌(دین‌) در بند را آزاد می‌کند و وصف‌آن‌در " فروردین‌یشت‌" آمده‌است‌. این‌یشت‌اساسا فهرست‌نام‌فروشیها (فروهرها) یا مردان‌مقدس‌است‌که‌مومنان‌به‌درگاه‌آنها نیز می‌برند و قربانی‌می‌کنند. سرگذشت‌این‌مقدسان‌در اینجا از آن‌روی‌روایت‌شده‌است‌که‌مومنان‌را تشویق‌کند تا به‌فروشی‌(فروهر) خاص‌خویش‌نیاز برند. درباره‌فروشی‌ویشتاسب‌، شاه‌حامی‌زرتشت‌که‌دین‌(دینه‌) او را پذیرفت‌و در گسترش‌آن‌کوشید، آمده‌است‌: "فروهر پاکدین‌گشتاسب‌دلیر را می‌ستایم‌، که‌قوی‌گرز و دلیر بود، که‌جهان‌مجسم‌بود و با گرز سخت‌از برای‌راستی‌راه‌آزاد یافت‌، کسی‌که‌بازو و پناه‌این‌دین‌اهورایی‌زرتشت‌بود. کسی‌که‌آن‌را (دین‌را) که‌در بند بسته‌بود پایدار ساخته‌از بند رهانید، آن‌را سرآمد ساخت‌. آن‌دین‌فرمانگزار بزرگ‌استوار و مقدس‌را که‌از ستور و چراگاه‌برخوردار است‌، که‌با ستور و چراگاه‌تبرک‌یافته‌است‌. " ( ) در اینجا اسطوره‌ای‌را می‌بینیم‌، که‌برخلاف‌اسطوره‌ی‌پیشین‌، از تاریخ‌زاییده‌شده‌است‌. روند اسطوره‌سازی‌به‌مرحله‌ی‌بسیار پیشرفته‌ای‌رسیده‌بود، ولی‌البته‌نه‌آنقدر پیشرفته‌که‌نگذارد زمینه‌و ماده‌تاریخی‌را که‌پشت‌این‌اسطوره‌پنهان‌است‌، باز شناسیم‌. نخست‌اینکه‌به‌دینه‌(دین‌) شبه‌تشخص‌داده‌شده‌است‌، دوم‌اینکه‌اسطوره‌واقعی‌با زندگی‌زرتشت‌پیامبر و ویشتاسب‌شاه‌مربوط‌است‌و پیوند دارد. ولی‌نکته‌جالب‌این‌است‌که‌صفاتی‌که‌به‌ویشتاسب‌نسبت‌داده‌شده‌، همان‌صفاتی‌است‌که‌در همین‌یشت‌به‌سروش‌فرشته‌نسبت‌داده‌که‌به‌یک‌معنی‌ویشتاسب‌مظهر زمینی‌اوست‌، همان‌گونه‌که‌زرتشت‌مظهر اهوره‌مزداه‌در روی‌زمین‌است‌و در واقع‌تمثیل‌زمینی‌اوست‌. در اینجا گذر از تاریخ‌به‌اسطوره‌و همچنین‌جنبه‌مهمی‌از رهیافت‌مزدایی‌به‌اسطوره‌و واقعیت‌را باز می‌بینیم‌. اندیشه‌مزدایی‌در همان‌حال‌که‌از اسطوره‌ها طبیعت‌زدایی‌می‌کند و به‌آنها جنبه‌ی‌اخلاقی‌می‌بخشد، به‌رویدادهای‌تاریخی‌جنبه‌نیمه‌اسطوره‌ای‌می‌دهد و در واقع‌تاریخ‌را "فرشته‌وش‌" می‌کند. در اینجا ما در حضور دین‌فلسفه‌شهودی‌هستیم‌که‌در آن‌ذوات‌مجرد تشخص‌می‌یابند و در دنیای‌برزخی‌شهود (که‌احتمالا میراثی‌از حالات‌عرفانی‌پیامبر است‌) ره‌می‌سپرند و این‌همه‌آن‌چنان‌پیچیده‌شده‌که‌به‌تمامی‌اندیشه‌مزدایی‌صبغه‌ای‌یکسره‌یکتانگرانه‌می‌دهد. - - اینکه‌که‌منطق‌اساطیری‌آیین‌مزدایی‌شناخته‌شد، می‌توانیم‌به‌راه‌خود ادامه‌دهیم‌و برخی‌از جزییات‌برجسته‌جهان‌بینی‌مزدایی‌را بررسی‌کنیم‌. نخستین‌کلید رازگشایی‌این‌گنجینه‌، آن‌است‌که‌در اندیشه‌مزدایی‌، مطلق‌، یک‌خدای‌شخصی‌، سرور خرد ورز یا اهوره‌مزداه‌است‌، خدایی‌که‌خدای‌تورات‌و قرآن‌را به‌یاد می‌آورد. ولی‌صفات‌این‌خداوند (قدیم‌یا حادث‌) مفاهیم‌مجرد عقلی‌نیستند، بیشتر "شخص‌" و "فرشته‌"اند. پروفسور کربن‌به‌درستی‌خاطر نشان‌می‌کند یک‌مزدایی‌به‌جای‌آنکه‌بپرسد: زمان‌چیست‌؟ زمین‌چیست‌؟ آب‌چیست‌؟ می‌پرسد: زمان‌کیست‌؟ زمین‌کیست‌؟ آب‌کیست‌؟ از این‌روست‌که‌در متون‌مزدایی‌می‌بینیم‌که‌زمان‌جوانی‌پانزده‌ساله‌است‌و زمین‌مهین‌فرشته‌اسفند است‌و آب‌فرشته‌ای‌ناهید نام‌. مشکل‌در معنی‌واقعی‌کلمه‌"است‌" است‌، باید دید غرض‌از کلمه‌"است‌" چیست‌؟ این‌تصاویر خیال‌که‌آنها را مظهر چیزی‌می‌دانیم‌به‌چه‌معنی‌"هستند"؟ بی‌گمان‌اینها فرشته‌به‌معنی‌توراتی‌و قرآنی‌کلمه‌که‌صرفا پیام‌آور و خادم‌الهی‌باشند، "نیستند" هانری‌کربن‌آنها را با "فرشته خدا"ی dei - angeli پروکلوس‌قابل‌قیاس‌می‌داند. در زامیادیشت‌که‌سخن‌از هفت‌امشاسپند می‌گوید، چنین‌آمده‌است‌: "امشاسپندان‌، آن‌شهریاران‌، تند دیدگان‌، بزرگواران‌، بسیار توانایان‌، دلیران‌، اهورایی‌، زوال‌ناپذیر مقدس‌، که‌هر هفت‌هم‌اندیشه‌اند، که‌هر هفت‌هم‌گفتارند، که‌هر هفت‌هم‌کردارند، آنان‌را یک‌کردار، یک‌پندار و یک‌گفتار است‌، آنها را یک‌پدر و یک‌سرور است‌، اوست‌دادار اهوره‌مزداه‌. یکی‌از آنان‌به‌روان‌دیگران‌نگران‌است‌، روانی‌که‌به‌پندار نیک‌اندیشد، به‌گفتار نیک‌اندیشد، به‌کردار نیک‌اندیشد، به‌بهشت‌اندیشد، راه‌آنان‌روشن‌است‌. هنگامی‌که‌به‌آب‌ز ور پرواز می‌کنند، که‌آفرینش‌اهوره‌مزداه‌، دادار، مص ور، سازنده‌و نگهبان‌را یاور و پناه‌هستند. اینانند کسانی‌که‌گیتی‌را بنا به‌خواهششان‌نوسازند، گیتی‌پیرنشدنی‌، نمردنی‌، نگندیدنی‌، نپوسیدنی‌، جاودان‌زنده‌، جاودان‌بالنده‌و کامروا، در آن‌هنگام‌که‌مردگان‌برخیزند و به‌زندگان‌بیمرگی‌روی‌کند، پس‌آن‌گاه‌او (سوشیانت‌) بدر آید، جهان‌را به‌آرزوی‌خویش‌تازه‌کند جهانی‌که‌فرمانبردار راستی‌است‌، فناناپذیر گردد". ( ) در اینجا ظاهرا امشاسپندان‌نقش‌را بازی‌می‌کنند که‌بی‌شباهت‌به‌"اشخاص‌" تثلیث‌مسیحیت‌نیست‌. جالب‌است‌که‌آنان‌شش‌تن‌اند، اما هفت‌تن‌خوانده‌می‌شوند، اهوره‌مزداه‌خود هفتمین‌آنهاست‌. اینکه‌اهوره‌مزداه‌خود را چون‌واپسین‌حلقه‌به‌هر سلسله‌مرتبه‌ای‌از موجودات‌می‌افزاید، در اغلب‌متون‌مزدایی‌آمده‌است‌. برای‌فهم‌این‌موضوع‌به‌جمله‌ای‌از فصل‌اول‌کتاب‌بندهشن‌توجه‌کنید: "چه‌اورمزد (هرمزد) هم‌مینوی‌و هم‌مادی‌است‌". یا به‌ترجمه‌ای‌دیگر: "برای‌اورمزد هر دو آفرینش‌مینوی‌و آسمانی‌است‌". به‌تعبیری‌دیگر، برای‌او و از نظر او همه‌چیز در مقام‌تعالی‌و مینوی‌است‌. خداوند می‌تواند در تمام‌مراتب‌وجود نزول‌کند، و او جاودان‌اول‌و آخر هر سلسله‌مرتبه‌ی‌مادی‌و مجرد است‌، و هر چیز را چون‌خدایانه‌بنگریم‌متعالی‌و مینوی‌است‌و این‌"نزول‌" یا هبوط‌به‌هیچ‌روی‌"گردی‌بر دامن‌کبریاییش‌". نمی‌نشاند. ولی‌این‌شش‌امشاسپند مظاهر تشخص‌یافته‌عناصر اولیه‌اند: زمین‌(اسپنته‌ارمیینی‌) ، چهارپایان‌(وهومنه‌) ، آتش‌(امشه‌) ، (خشثره‌) ، آب‌(هیوروتات‌) ، گیاهان‌(امره‌تات‌) اینان‌عناصر و مبادی‌اند، ولی‌نه‌به‌صورت‌"مجازی‌"، بلکه‌به‌صورت‌نهادهای‌شخصی‌زنده‌، به‌صورت‌"ارباب‌انواع‌" واژه‌راتو (سرور روحانی‌، بزرگ‌روحانی‌) یا "رب‌النوع‌" در کتابهای‌مزدایی‌همه‌جا به‌چشم‌می‌خورد: رب‌النوع‌"زن‌" فی‌المثل‌دینه‌ی‌(دین‌) ، اسطوره‌تاریخی‌است‌، و رب‌النوع‌"پرنده‌و مرغ‌"، همان‌سینه‌مره‌غه‌است‌که‌در فارسی‌سیمرغ‌شده‌است‌. این‌انتزاعات‌لاهوتی‌که‌خود را بر ذهن‌شورمند فلسفی‌زرتشت‌پیامبر عرضه‌می‌کردند، کم‌کم‌جانشین‌خدایان‌کهن‌طبیعت‌گرایانه‌ای‌گردیدند که‌زندگی‌"مجسم‌" داشتند. چه‌هنوز دوره‌تحول‌مفاهیم‌اسطوره‌ای لاهوتی‌به‌مفاهیم‌ناب‌فلسفی‌فرا نرسیده‌بود. از این‌روست‌که‌می‌بینیم‌"پرهیزکاری‌و بردباری‌مقدس‌" به‌جای‌آنکه‌در شکل‌ناب‌مجرد عقلانی‌خود باقی‌بماند، بدل‌به‌"زمین‌" می‌شود و یا بهتر است‌بگوییم‌به‌مفهوم‌تاریخی‌و در یک‌زمان‌خاص‌بدل‌به‌زمین‌نمی‌شود، بلکه‌در ذهن‌پیامبر، زرتشت‌تاریخی‌و یا پیامبری‌دیگر، که‌حالت‌عرفانی‌شخصی‌او برای‌فهم‌این‌مسایل‌اهمیت‌اساسی‌دارد، همچنان‌چهره‌دوگانه‌خود را حفظ‌می‌کند. از رابطه‌امشاسپندان‌با قلمرو خاکی‌و گیتیانه‌ی‌آنها در گاثاها سخن‌رفته‌است‌. در یشت ،  می‌بینیم‌که‌ارمییتی‌لطفی‌خاص‌به‌شخم‌زننده‌زمین‌دارد. در بیتن‌بعد رنجبر کشتزارها را "پرورنده‌و هومنه‌" (منش‌نیک‌، در اینجا به‌معنی‌گاو و گوسفند) می‌خواند، و در بیت اهوره‌مزداه‌"چربی‌منش‌نیک‌" (گاو) را به‌آن‌کس‌می‌دهد که‌دوست‌اوست‌. ولی‌در همین‌گاثاها می‌خوانیم‌که‌اهوره‌مزدا جهان‌را از طریق‌"منش‌نیک‌" آفرید که‌در اینجا ربطی‌به‌گاو و گله‌ندارد. اصل‌و منشاء تاریخی‌این‌یگانه‌انگاریهای‌فرشته نهادی‌هر چه‌باشد، یک‌نکته‌مسلم‌است‌: این‌همه‌گام‌مهمی‌بود که‌برای‌تبدیل‌عناصر طبیعی‌به‌ارزشهای‌اخلاقی‌برداشته‌شد. یا بهتر بگوییم‌: در اینجا مبادله‌ی‌کارکردها را باز می‌یابیم‌: عناصر طبیعی‌رنگ‌ارزش‌اخلاقی‌می‌گیرند و ارزشهای‌اخلاقی‌زندگی‌کیهانی‌مادی‌می‌یابند و این‌یکی‌از خصایص‌بارز آیین‌مزدایی‌است‌. خدای‌متعال‌آیین‌مزدیسنا جنبه‌های‌جالب‌دیگری‌هم‌دارد که‌او را از خدای‌ادیان‌توحیدی‌کلاسیک‌متمایز می‌کند. فی‌المثل‌او در گونه‌ای‌زمان‌و مکان‌متعالی‌(مینوی‌) جای‌گرفته‌است‌بندهشن‌(اول‌، بند ) در زمان‌بی‌کران‌و فضای‌نور و یا نور نیافریده‌(البته‌واژه‌مکان‌که‌به‌اوستایی‌گاس‌] گاه‌[می‌شود، به‌مفهوم‌اسطوره‌ای‌آن‌تخت‌سلطنت‌معنی‌می‌دهد) به‌عبارت‌دیگر در خدا گونه‌ای‌زمان تنش‌وجود دارد. شگفت‌آور اینکه‌این‌اهوره‌مزداه‌روح‌و یا بهتر بگوییم‌فروشی‌(فروهر) دارد. از آنجا که‌تصور روح‌یکی‌از جنبه‌های‌برجسته‌و چشمگیر اندیشه‌مزدایی‌است‌، ما در این‌بحث‌فرشته‌شناسی‌، آن‌را نمونه‌وار ذکر می‌کنیم‌. در انسان‌شناسی‌مزدایی‌، بنا بر کتاب‌بندهشن‌(دوم‌و سوم‌) انسان‌از پنج‌جزء ترکیب‌یافته‌است‌: تن‌، جان‌، روان‌، ا د و ن ک‌(مثال‌نخستین‌) و فروشی‌. تن‌جزء مادی‌اوست جان‌همان‌است‌که‌با باد همبسته‌است دم‌و بازدم‌نفس روان‌همان‌شعور و آگاهی‌است‌که‌می‌شنود، می‌بیند و سخن‌می‌گوید و می‌داند ادونک‌همان‌است‌که‌در جایگاه‌خورشید است‌، و فروشی‌آن‌جزء از انسان‌است‌که‌به‌حضور اورمزد (هرمزد) می‌رسد. حکمت‌این‌خلقت‌در این‌است‌که‌در دوره‌ی‌تهاجم‌زیانکار بزرگ‌(اهریمن‌) انسانها می‌میرند، تن‌آنها به‌خاک‌، جانشان‌به‌باد، ادونک‌آنها به‌خورشید و روان‌آنها به‌فروشی‌می‌پیوندد، از اینجا است‌که‌دیوان‌را توان‌نابودی‌روان‌نیست‌. در دوره‌ی‌"تهاجم‌بزرگ‌" یا دوره‌ی‌آمیختگی‌(گومیزشن‌، گومیچیشن‌) نیک‌و بد جهان‌بدین‌گونه‌است‌که‌می‌بینیم‌. ولی‌در پایان‌جهان‌، رستاخیز واقعی‌تن‌خواهد بود، و بدن‌مردگان‌از نوساخته‌(رست‌ویراست‌) خواهد شد. نجات‌دهنده‌ی‌بزرگ‌(که‌به‌نحو معجزه‌آسا از نطفه‌ی‌حفظ‌شده‌ی‌زرتشت‌می‌زاید) در آیین‌نیایش‌و قربانی‌(یزشن‌) گاوهتایوش‌(نخستین‌) را خواهد کشت‌و از چربی‌او و از هوم‌سپید، نوشابه‌ی‌بیمرگی‌(انوش‌) خواهد ساخت‌. انسانها همه‌از آن‌می‌نوشند و بی‌مرگ‌و جاودان‌می‌شوند. مقوله‌ی‌محض‌"بیمرگی‌روح‌یا خلود نفس‌" به‌مفهوم‌یونانی‌آن‌در اندیشه‌مزدایی‌بیگانه‌است‌. هر انسان‌(نیکی‌) هم‌اکنون‌فروشی‌و فرشته‌ای‌است‌، که‌جاودان‌در حضور راهوره‌مزداه‌است رستاخیز تن‌و معاد جسمانی‌نیز عینا بدان‌صورت‌که‌در مسیحیت‌و اسلام‌آمده‌نیست‌. چه‌رستاخیز در زمانی‌رخ‌می‌دهد که‌زمان‌تاریخی‌، دیگر به‌مفهوم‌متعارف‌آن‌وجود ندارد زمان‌، زمان‌فرشکرت‌(نوسازی‌) است‌که‌نه‌در زمان‌متناهی‌، بلکه‌در زمانی‌بی‌کران‌قرار دارد. ویژگی‌فراگیتیانه‌ی‌این‌دوره‌به‌وضوح‌از این‌نکته‌آشکار می‌شود که‌کشتن‌گاو که‌در زمان‌عادی‌و معمول‌(این‌جهانی‌) گناهی‌کبیره‌است‌، در این‌دوره‌دیگر گناه‌نیست‌. سه‌جزء نخست‌ترکیب‌بخش‌بدن‌نیازی‌به‌توضیح‌ندارد، ولی‌دو جزء دیگر یعنی‌ادونک‌(مثال‌نخستین‌) و فروشی‌(فروهر) را ذیلا توضیح‌می‌دهیم‌. ادونک‌میراثی‌بازمانده‌از یک‌فکر نجومی‌و زیست‌شناسی‌قدیمی‌است‌که‌در هند نیز شایع‌بوده‌است‌. بنابراین‌فکر، روح‌مثالی‌انواع‌گوناگون‌موجودات‌در اجرام‌سماوی‌حفظ‌می‌شود. مثلا روح‌گاو در ماه‌است‌(یکی‌از نامهای‌اوستایی‌ماه‌"گیوچیث‌ره‌" یا گاو چهره‌است‌) و روح‌مثالی‌گیاهان‌در ستارگان‌. مفهوم‌فروشی‌البته‌عمیق‌تر و تفسیر فلسفی‌و اخلاقی‌آن‌نیز سهل‌تر است‌. این‌اصطلاح‌را در گاثاها نمی‌یابیم‌(چنان‌که‌اصطلاح‌ادونک‌نیز در گاثاها نیامده‌است‌) لی‌در بخشهای‌به‌اصطلاح‌"جدیدتر" اوستا این‌واژه‌مقام‌مهمی‌می‌یابد و آن‌را در سراسر متون‌پهلوی‌حفظ‌می‌کند. در یشت ، بند هفت‌به‌وضوح‌میان‌فروشی‌و جان‌تفاوت‌گذاشته‌شده‌است‌. ظاهرا در آغاز، فروشی‌(فروهر) تنها خاص‌قهرمانان‌و پهلوانان‌بوده‌. تحقیقات‌دکتر بیلی‌نشان‌داده‌و ثابت‌کرده‌است‌که‌فکر فروشی‌با نیروی‌دفاعی‌که‌از قهرمان‌ساطع‌می‌شود، همبسته‌است‌، و حتی‌معتقد بوده‌اند که‌این‌نیرو پس‌از مرگ‌پهلوان‌نیز پا برجاست‌. این‌فکر که‌اساسا در آغاز جنبه‌ی‌برگزیدگی‌و اشرافی‌داشت‌، کم‌کم‌با گذشت‌زمان‌مردمی‌می‌شود و جنبه‌ی‌عام‌به‌خود می‌گیرد، تا آنجا که‌هر انسان‌(نیکی‌) یک‌فروشی‌می‌یابد که‌نیروی‌پاسدارنده‌و دفاعی‌آن‌نه‌تنها پشتیبان‌اوست‌، بلکه‌پشتیبان‌تمام‌کسانی‌است‌که‌او بخواهد. "فروشیهای‌راستکاران‌" پاسدار امکنه‌ی‌مقدس‌اند. و نیز پاسدار دریاها و دریاچه‌های‌اساطیری‌، هوم‌سپید و نطفه‌زرتشت‌که‌از آن‌سوشیانتهای‌آینده‌زاده‌خواهند شد. آنان‌به‌ارواح‌راستکاران‌پس‌از مرگ‌خوش‌آمد خواهند گفت‌، و از این‌نظر شبیه‌والکوریهای‌اساطیری‌ژرمنی‌اند ولی‌فروشیها چیزی‌بیش‌از والکوریهای‌ژرمنی‌هستند. در بخشی‌از اوستا می‌خوانیم‌: "اینک‌آنها را چنین‌نذر می‌کنیم‌به‌فروهر (فروشی‌) زرتشت‌سپتیمان‌پاک‌که‌در جهان‌راستی‌درخواست‌و ستایش‌و نیایش‌و خشنودی‌و آفرین‌با فروهرهای‌همه‌پاکان‌: آن‌پاکانی‌که‌مرده‌اند و آن‌پاکانی‌که‌زنده‌اند و آن‌مردانی‌که‌هنوز زاییده‌نشده‌اند و به‌تمامی‌آنانی‌که‌در کار نوکردن‌جهانند". ( ) می‌بینیم‌که‌فروشیها اینک‌دیگر همراه‌فرشته‌وش‌تمام‌انسانهای‌نیک‌و پاک‌گذشته‌و اکنون‌و آینده‌اند. این‌فروشیها کم‌و بیش‌شبیه‌"فرشتگان‌نگهبان‌" در سنت‌مسیحی‌هستند. ولی‌فروشیهای‌آیین‌زرتشتی‌از این‌هم‌فراترند. دیدیم‌که‌زرتشت‌، پیامبر و "خدای‌زمینی‌" (به‌گفته‌ی‌برخی‌از بخشهای‌اوستا) هم‌فروشی‌دارد، و این‌البته‌شگفت‌نیست‌. غریب‌و شگفت‌می‌نماید اینکه‌مهین‌فرشتگان‌و حتی‌خود اهوره‌مزداه‌هم‌فروشی‌دارند. در وندیداد از زرتشت‌خواسته‌می‌شود به‌فروشی‌اهوره‌مزداه‌نماز برد. در اینجا با اندیشه‌ای‌پرکشش‌رویا روییم‌که‌برای‌خداوند در اعلی‌مرتبه‌ی‌وجود و در بعد "متعالی‌" هستی‌قرین‌یا جلوه‌ای‌دیگر قایل‌است‌. ولی‌این‌نگرش‌تازه‌که‌گویی‌به‌تصادف‌بدان‌اشارت‌رفته‌است‌، بی‌هیچ‌تفسیر و گزارشی‌، به‌حال‌خود رها می‌شود و فراموش‌می‌گردد و این‌نکته‌ای‌است‌که‌درباره‌ی‌بسیاری‌از اصطلاحات‌و مفاهیم‌اصیل‌و پرمعنی‌مزدایی‌صادق‌است‌. قرین‌و همزاد فرشته‌وش‌نیکان‌و پارسایان‌، نماد و مظهر آزادی‌و اختیار نیز است‌. بنا بر آنچه‌که‌در بندهشن‌آمده‌(کتاب‌سوم‌، بند - ) در آغاز هزار دوره‌(آمیختگی‌گومیچشن‌/گومیزشن‌) اهوره‌مزداه‌از فروشیها می‌پرسد که‌آیا ترجیح‌می‌دهند در عالم‌غیب‌و جهان‌مینو همچنان‌دست‌نخورده‌و مصون‌از خطر باقی‌بمانند، یا تن‌گیتیانه‌یابند و به‌جهان‌مادی‌هبوط‌کنند و عملا با اهریمن‌و شر موجود به‌نبرد برخیزند. فروشیها راه‌دوم‌را انتخاب‌می‌کنند. می‌بینیم‌که‌انسان‌دو چهره‌و دو ساخت‌دارد و انسان‌حقیقی‌و یا حقیقت‌انسان‌در جهان‌مادی‌(گیتی‌) در واقع‌همان‌فروشی‌اوست‌، همان‌"من‌فرشته‌وش‌" اوست‌که‌در عین‌حال‌سرنوشت‌و خویشکاری‌و خویشتن‌راستین‌مینوی‌و متعالی‌او به‌شمار می‌رود. به‌یک‌معنی‌، مسیولیت‌اخلاقی‌انسان‌تعالی‌جویی‌یا "مینوی‌گری‌" است‌و گناه‌چیزی‌جز خیانت‌فرشته‌نیست‌. با قبول‌این‌حقیقت‌که‌فرشته‌بر انسان‌تقدم‌دارد، هرگونه‌بحث‌متافیزیکی‌درباره‌وجود روح‌و نفس‌، بی‌فایده‌و خارج‌از موضوع‌می‌نماید. گفتیم‌که‌در گاثاها واژه‌ی‌فروشی‌نیامده‌است‌. ولی‌در آن‌فکر دیگری‌آمده‌که‌بی‌گمان‌به‌اسطوره‌ی‌قهرمانی‌والکور فروشی‌(که‌احتمالا ماقبل‌زرتشتی‌است‌) مفهوم‌و معنی‌اخلاقی‌تازه‌ای‌بخشید و آن‌ایده‌دینه‌(به‌پهلوی‌دین‌با یای‌مجهول‌) است‌. علمای‌فقه‌اللغه‌به‌هزار شیوه‌ی‌ناهمساز درباره‌ی‌ریشه‌ی‌این‌واژه‌بحث‌و جدل‌کرده‌اند و همگان‌کوشیده‌اند توضیح‌دهند چرا این‌واژه‌به‌دو معنا به‌کار می‌رود. می‌دانیم‌که‌دینه‌هم‌به‌معنی‌دین‌و مذهب‌است‌و هم‌به‌معنی‌"روح‌ژرف‌" و یابهتر بگوییم‌به‌معنی‌تشخص‌فرشتگانه‌ی‌اعمال‌انسانی‌. در اینجا برخی‌از قطعات‌گاثایی‌درباره‌دینه‌را نقل‌می‌کنیم‌. "آن‌کس‌که‌راستی‌را بفریبد، تباهی‌از آن‌او خواهد بود: تیرگی‌بلند دیرپا، خورش‌بد و بانگ‌دریغ‌. چنین‌خواهد بود روزگارتان‌ای‌پیروان‌دروغ‌که‌کردارتان‌و دینه‌تان‌شما را به‌آن‌کشانده‌است‌". ( ) "ایدون‌سخن‌می‌دارم‌از آن‌دو گوهر در آغاز زندگی‌. آن‌گوهر پاک‌چنین‌گفت‌به‌گوهر پلید: نه‌منش‌ما، نه‌آموزش‌ما، نه‌خرد ما و نه‌کیش‌ما و نه‌گفتار و نه‌کردار ما و نه‌دینه‌ما و نه‌روان‌ما با هم‌سازگارند". ( ) "آن‌گاه‌که‌به‌پل‌چینوت‌رسند، روانشان‌(روان‌بدکاران‌) و دینه‌شان‌، از هراس‌می‌نالند. " ( ) "ای‌اهورا آن‌راه‌منش‌نیک‌را که‌به‌من‌گفتی‌، باز نمای‌. آن‌راهی‌که‌دینه‌رهانندگان‌، ] یعنی‌[کردارهای‌نیکشان‌بر آن‌خواهد خرامید. " ( ) در یکی‌از نسکهای‌مت خر اوستا، هادخت‌نسک‌، آمده‌است‌که‌روان‌نیکوکار پس‌از مرگ‌با دینه‌اش‌، به‌قامت‌دختر پانزده‌ساله‌ی‌زیبایی‌است‌، دیدار خواهد کرد. در اینجا نیز می‌بینیم‌گرایش‌و بینش‌اسطوره‌ای شاعرانه‌اندیشه‌مزدایی‌موجود مجرد عقلی‌را به‌صورت‌فرشته‌در می‌آورد. با توجه‌به‌قطعاتی‌که‌نقل‌شد، دیته‌را می‌توان‌به‌"اعمال‌مذهبی‌" و کردارهای‌اخلاقی‌در بعد متافیزیکی‌آنها ترجمه‌کرد. اگر می‌بینیم‌این‌کردارها "می‌نالند و می‌هراسند" شگفت‌نیست‌، چه‌مزداییان‌به‌هر اندیشه‌ای‌شخصیت‌می‌دادند و آن‌را گیتیانه‌می‌کردند. گفتیم‌که‌حتی‌اهوره‌مزداه‌هم‌فروشی‌دارد و اینک‌این‌نکته‌را روشن‌می‌کنیم‌. در گاثاها اهوره‌مزداه‌صاحب‌دینه‌است‌و در بندهشن‌"برترین‌آگاهی‌و نیکی‌"، یعنی‌برترین‌کردارهای‌دینی‌، دین‌(دینه‌) اهوره‌مزداه‌خوانده‌شده‌است‌. معنی‌و مفهوم‌اولیه‌دینه‌ظاهرا باید جنبه‌اخلاقی مذهبی‌داشته‌باشد. این‌"فعل‌دینی‌" است‌که‌(همچون‌کارمای‌هندو) بدن‌را می‌آفریند و به‌صورت‌مریی‌جلوه‌گر می‌شود و برای‌اهوره‌مزداه‌. "نور او"ست‌و برای‌انسان‌"فرشته‌نور" او. پولیانو معتقد است‌که‌این‌دینه‌زرتشت‌بود که‌فروشیهای‌جنگجو (به‌اعتقاد دومزیل‌) را بدل‌به‌فرشتگان‌خلاق ی‌کرد. به‌گمان‌ما اینکه‌برای‌اهوره‌مزده‌هم‌فروشی‌قایل‌شده‌اند جز این‌نبوده‌که‌به‌او هم‌آزادی‌دهند (چه‌تنها فروشیها آزادی‌انتخاب‌دارند) بدینگونه‌اهوره‌مزداه‌نیز به‌یک‌معنی‌به‌انسان‌راستکار شبیه‌است‌، چه‌او نیز انتخاب‌می‌کند و به‌گفته‌گاثاها در آغاز جهان‌از آن‌دوگوهر همزاد "این‌پاک‌ترین‌روح‌، راستی‌را برگزید". - - انتخاب‌که‌مفهوم‌اخلاقی‌اساسی‌مزدیسناست‌، در واقع‌انتخاب‌میان‌"دو" چیز است‌. و این‌مفهوم‌ما را به‌بررسی‌دوگانه‌باوری‌بنیادینی‌که‌به‌اعتقاد بسیاری‌، بنیان‌اندیشه‌ی‌فلسفه‌ی‌دینی‌آیین‌مزدایی‌است‌، می‌کشاند. در گاثاها آمده‌است‌: "آن‌دو گوهر نخستین‌که‌در خوابی‌ژرف‌همزاد می‌نمودند در اندیشه‌و گفتار و کردار ] یکی‌[نیک‌و] یکی‌[بد هستند از میان‌این‌دو، خردمندان‌، نه‌بی‌خردان‌، راه‌خود برگزیدند. چون‌این‌دو گوهر به‌هم‌رسیدند نخست‌زندگی‌و نه زندگی‌را برافراشتند و بر آن‌شدند که‌در فرجام‌بدترین‌هستی‌از آن‌پیروان‌دروغ‌و بهترین‌نیروی‌روح‌(منه‌) از آن‌پیروان‌راستی‌باشد. دروغ‌باوران‌از میان‌این‌دو گوهر، "فعل‌" آن‌بدترین‌را برگزیدند، ولی‌آن‌پاک‌ترین‌روح‌که‌خود را در ردایی‌از سنگهای‌استوار آسمان‌پوشیده‌بود، راستی‌را برگزید و آنان‌که‌رامش‌اهوره‌مزداه‌را به‌راستی‌خواهند، همان‌کنند". ( ) بدین‌گونه‌می‌بینیم‌نیک‌و بد با یک‌گزینش‌اخلاقی‌همراه‌و پیوسته‌است‌. البته‌در این‌بخش‌بسیار کهن‌اوستا "روح‌پاک‌" و یا آن‌گوهر پاک‌با اهوره‌مزداه‌کاملا یکسان‌نیست‌و شاید اهوره‌مزدای‌در حال‌گزینش‌اوست‌و یا جنبه‌"فعلی‌" اهوره‌مزداست‌. نکته‌دیگری‌که‌اخلاق‌گرایی‌بارز دوگانه‌باوری‌زرتشتی‌را آشکار می‌کند نام‌"دروغ‌" (دروج‌) است‌که‌به‌اصل‌و مبداء شر داده‌شده‌است‌. البته‌در اندیشه‌ی‌گاهانی‌موجودات‌بد و یا "آن‌گوهر پلید" چنان‌که‌در یگانه‌پرستی‌رسمی‌می‌بینیم‌"مخلوقات‌سقوط‌کرده‌" خدا نیستند. چنین‌اندیشه‌ای‌در آیین‌مزدایی‌بیگانه‌است‌. این‌موجودات‌یکسره‌ماهیت‌و سرشتی‌منفی‌و مخرب‌دارند و بی‌معنی‌است‌که‌آنها را مخلوق‌خدایی‌نیک‌بدانیم‌و سرانجام‌آنها نیز جز عدم‌نیست‌. اهریمن‌در یکی‌از کتابهای‌مت خر پهلوی‌(پندنامه‌ی‌زرتشت‌) اگر ترجمه‌ی‌آن‌درست‌باشد "هستی‌ندارد و هیچ‌چیزی‌را در خود پذیرا نیست‌". در بندهشن‌نیز حالت‌غریبی‌به‌او نسبت‌داده‌اند: پس‌بوشنی‌(پس‌بودی‌در مقابل‌پیش‌بودی‌که‌صفت‌مثبت‌اهوره‌مزداست‌) این‌اصل‌اخلاقی‌البته‌به‌شدت‌جنبه‌ی‌"گیتیانه‌" به‌خود گرفته‌است‌و چنان‌که‌گفتیم‌این‌مسیله‌یکی‌از ویژگیهای‌بارز اندیشه‌مزدایی‌است‌. نیکی‌در وهله‌ی‌اول‌و بیش‌از همه‌، به‌معنی‌پیشبرد و تعالی‌هستی‌و زندگی‌و کشاورزی‌است همچنین‌به‌معنی‌رشد و فزونی‌هستیهای‌نیک‌مادی‌هم‌آمده‌است‌(و این‌واژه‌ای‌است‌که‌در متون‌مزدایی‌بسیار به‌کار می‌رود) بنابر کتاب‌بندهشن‌(اول‌، ) "راستی‌و راستی‌هم‌از همان‌قوانین‌جهان‌مادی‌(گیتی‌) تبعیت‌می‌کند". اصل‌اخلاقی‌در اندیشه‌مزدایی‌به‌مثبت‌بودن‌ماده‌تکیه‌بسیار می‌کند. بدکاران‌بیش‌از همه‌، آنانند که‌هستی‌را تباه‌می‌کنند (در متون‌مزدایی‌بارها بر بیابانگردان‌کوچ‌نشین‌و آنان‌که‌تولید نمی‌کنند و احشام‌را می‌کشند نفرین‌شده‌است‌) اینک‌بهتر می‌توانیم‌نوع‌دوم‌دوگانه‌باوری‌را دریابیم‌، دوگانه‌باوری‌نخست‌انتخاب‌میان‌دو چیز بود، ولی‌این‌دوگانه‌باوری‌، دوگانه‌باوری‌متعالی‌میان‌مینوک‌غیبی‌(یا آسمانی‌) و گیتیک‌عینی‌(یا زمینی‌) است چه‌خداوند جهان‌مادی‌(گیتی‌) را از آن‌روی‌آفرید تا با آن‌جهان‌معنوی‌(مینو) را، که‌به‌یک‌معنی‌البته‌بن‌و بنیاد گیتی‌است‌، حمایت‌کند، بپروراند و یاری‌دهد. این‌دوگانه‌بینی‌البته‌یکسره‌با دوگانه‌بینی‌افلاطونی‌متفاوت‌است‌. برای‌آنکه‌این‌تفاوت‌را به‌روشنی‌دریابیم‌، قطعه‌ای‌از کتاب‌شکندگمانیک‌ویچار (گزارش‌گمان‌شکن‌) را که‌در قرن‌سوم‌/نهم‌نوشته‌شده‌و یکی‌از فلسفی‌ترین‌آثار آیین‌مزدا و بسیار آموزنده‌است‌، ذیلا نقل‌می‌کنیم‌: "گیتی‌بر (میوه‌) مینو و مینو بن‌(ریشه‌) گیتی‌است‌. اینکه‌گیتی‌بر و مینو بن‌آن‌است‌از آنجا آشکار است‌که‌هر چیز دیدنی‌و گرفتنی‌(مریی‌و ملموس‌) از ناپیدایی‌به‌پیدایی‌راه‌می‌سپرد. آشکار است‌که‌مردم‌و چیزهای‌دیدنی‌و گرفتنی‌از مینوی‌نادیدنی‌و نگرفتنی‌هستی‌می‌یابند. همچنین‌کالبد، گونه‌، درازنایی‌و پهنایی‌هستیها با آن‌هستیها که‌اینها را پدید می‌آورند، یگانه‌است‌. تن‌مردم‌و دیگر آفریدگان‌، که‌اینک‌پیداست‌، در تخمه‌پدری‌و مادری‌، نهان‌و ناپیدا بود. این‌تخمه‌که‌در پشت‌پدری‌بود، به‌پیدایی‌و دیداری‌و گرفتاری‌اندر آمد. از اینجا شاید دانستن‌که‌گیتی‌دیدنی‌و گرفتنی‌از مینوی‌ندیدنی‌و نگرفتنی‌هستی‌یافته‌است‌و بی‌گمان‌از (این‌حالت‌) دیدنی‌و گرفتنی‌به‌(حالت‌) نادیدنی‌و نگرفتنی‌همان‌مینو باز خواهد گشت‌". ( ) از این‌قطعه‌به‌وضوح‌فرق‌بارز دوگانه‌باوری‌مزدایی‌با دوگانه‌باوری‌افلاطونی‌و گنوسی‌آشکار می‌شود. در جهان‌بینی‌مزدایی‌(برخلاف‌جهان‌بینی‌افلاطونی‌) ماده‌و جهان‌مادی‌به‌هیچ‌روی‌مرحله‌"فروتر و پست‌تری‌" از عالم‌وجود نیست‌. به‌عکس‌، ماده‌به‌یک‌معنی‌رشد یافته‌ترین‌و کامل‌ترین‌جنبه‌(میوه‌و بر) "روح‌" است‌. این‌جهان‌بینی‌همچنین‌با آن‌نگرشی‌که‌از گونه‌ای‌توحید و خلقت‌ساده‌اندیشانه‌ناشی‌شده‌و نه‌تنها به‌"یک‌" خدای‌شخصی‌عددی‌و خلق‌بی‌واسطه‌او، بلکه‌به‌مراتب‌مختلف‌وجود معتقد است‌، تفاوت‌دارد. در باب‌نکته‌نخست‌، خواننده‌می‌تواند به‌کتاب‌دینکرت‌(چاپ‌مدان‌، ص ) رجوع‌کند که‌در آن‌به‌وضوح‌آمده‌است‌که‌جهان‌مادی‌(گیتی‌) ش ن‌و ارجی‌برتر از بهشت‌(وهشت‌) دارد، چرا که‌در همین‌جهان‌خاکی‌و مریی‌و ملموس‌است‌که‌نبرد علیه‌نیروهای‌اهریمن‌بر پا می‌شود و به‌پیروزی‌می‌انجامد و این‌همان‌نبردی‌است‌که‌کشش‌و کوشش‌اندیشمندانه‌ی‌(آهنگ‌منشن‌) روح‌را برای‌رسیدن‌به‌سعادت‌جاودان‌ممکن‌می‌سازد. یکی‌از برجسته‌ترین‌معجزات‌زرتشت‌پیامبر، در هم‌شکستن‌قالب‌جسمی‌(کالپوت‌/کالبد) دیوان‌بود. آنان‌بدون‌این‌کالبد، ناقص‌تر و کم‌خطرتر و در نبرد ناتوان‌ترند. در اینجا بار دیگر کارکرد اخلاقی‌و یا در واقع‌کیهانی اخلاقی‌دوگانگی‌گیتی مینو و نقش‌بنیانی‌آن‌آشکار می‌شود. ماده‌در نبرد علیه‌شر لازم‌و ضروری‌است‌. درباره‌نکته‌دوم‌، باید به‌خاطر داشته‌باشیم‌که‌در فصل‌نخست‌بندهشن‌که‌یکی‌از دقیق‌ترین‌و مفصل‌ترین‌گزارشهای‌آفرینش‌دوگانه‌جهان‌است‌، اندیشه‌مزدایی‌ظاهرا در خلقت‌جهان‌به‌مراتب‌قایل‌شده‌است‌که‌برترین‌آنها "بنها" (مثل‌، مثالهای‌نخستین‌) هستند. حتی‌در برخی‌از بخشهای‌گاثاها به‌نظر می‌آید که‌خداوند نخست‌پروتوتیپها، گاو نخستین‌، انسان‌نخستین‌و گیاه‌نخستین‌را آفریده‌است‌. در آخرین‌جمله‌ای‌که‌از کتاب‌گزارش‌گمان‌شکن‌نقل‌کردیم‌، می‌بینیم‌که‌چگونه‌این‌زندگی‌خاکی‌سرشار از ستیزه‌و نبرد در دوره‌ای‌خاص‌از دل‌جهان‌مینوی‌شکفت‌و سرانجام‌نیز، آن‌گاه‌که‌وظیفه‌و خویشکاری‌اخلاقیش‌را به‌اکمال‌رساند، بار دیگر به‌جهان‌مینوی‌باز می‌گردد و بدینگونه‌آن‌دوگانگی‌نخستین‌، دوگانگی‌میان‌نیک‌و بد، در نهایت‌بار دیگر بدل‌به‌یگانگی‌می‌شود. در اینجا ما به‌اندیشه‌زمان‌و دور و ادوار آنکه‌در واقع‌ابزار پیروزی‌در نبرد است‌، می‌رسیم‌. - - در مسیله‌زمان‌نیز اندیشه‌مزدایی‌اصالت‌و تازگی‌دارد که‌آن‌را هم‌از اندیشه‌هندی‌و هم‌از تفکر سامی‌متمایز می‌کند. می‌دانیم‌که‌هندوان‌"فرار و رهایی‌از زمان‌" را برترین‌رستگاری‌و سعادت‌قصوی‌می‌دانید و در توحید رسمی‌سامی‌نیز زمان‌مفهومی‌"خطی‌" و برگشت‌ناپذیر دارد. گفتیم‌که‌آیین‌مزدایی‌اصولا خصلت‌فرشته‌باوری‌دارد و زمان‌هم‌از این‌حکم‌خارج‌نیست‌. در بندهشن‌، زمان‌"انسانی‌است‌فرشته‌وش‌، جوان‌پانزده‌ساله‌زیبایی‌با چشمانی‌درخشان‌، سپیدگون‌، بلند بالا، پرتوان‌که‌قدرت‌او از دلیری‌سرچشمه‌گرفته‌است‌، نه‌از راه‌زور و چپاول‌. " به‌بیانی‌دیگر یک‌مزداپرست‌برای‌فهم‌زمان‌، مثل‌ما اروپاییان‌"بحث‌" مجرد عقلی‌نمی‌کند (از اینجاست‌که‌محققان‌اروپایی‌که‌از زمان‌جز مفهوم‌معهود آن‌را نمی‌شناسند در متون‌مزدایی‌راجع‌به‌زمان‌این‌همه‌"تناقض‌" پیدا می‌کنند) بلکه‌در واقع‌آن‌را در عیان‌می‌آزماید. در بندهشن‌آمده‌است‌: "در دین‌بهی‌این‌گونه‌پیداست‌که‌هرمزد، در فراز، در "همه‌آگاهی‌" و نیکی‌بود و در سراسر زمان‌بیکرانه‌در نور بود. همه‌آگاهی‌و نور، جامه‌های‌هرمزدند: گروهی‌آنها را "دین‌" خوانند. زمان‌جامه‌ها همچون‌خود هرمزد بیکرانه‌است‌و نیکی‌و "دین‌" در تمامی‌زمان‌هرمزد، بودند و هستند و خواهند بود اهریمن‌کند آگاه‌که‌خواستش‌در هم‌شکستن‌است‌، در ژرفنای‌تاریکی‌بود. (او بود) و هست‌، ولی‌نخواهد بود. در هم‌شکستن‌، جامه‌اوست‌و تاریکی‌جایگاه‌او که‌گروهی‌آن‌را تاریکی‌بی‌پایان‌خوانند. " ( ) نمایش‌کیهانی‌در زمان‌و مکان‌پرده‌از چهره‌می‌گیرد، اما زمان‌اهریمنی‌تنها از دو آن‌، گذشته‌و حال‌، تشکیل‌یافته‌است‌. زمان‌و مکان‌همچنین‌جنبه‌متعالی‌(مینوی‌) دارند. زمان‌مینوی‌را زمان‌بیکران‌و بی‌کناره‌(زمان‌اکنارک‌) یا زمان‌فرمانروایی‌دیرپا (زمان‌درنگ‌خوتای‌) می‌نامند. زمان‌(البته‌نه‌زمان‌"مسلسل‌و ادواری‌" ما) حتی‌در قلب‌مطلق‌هم‌می‌زید. در اندیشه‌مزدایی‌میان‌زمان‌و ابدیت‌تناقض‌چندان‌روشنی‌وجود ندارد. باری‌از مطلب‌دور نیفتیم‌و ببینیم‌"غرض‌" از زمان‌مسلسل‌و زنجیره‌ای‌چیست‌؟ هرمزد نخست‌مثال‌و نماد معنوی‌آفرینش‌را می‌آفریند. اهریمن‌از ژرفنای‌تاریکی‌فراز می‌آید، آن‌را می‌بیند. به‌سویش‌می‌تازد تا آن‌را بشکند و نابود کند. هرمزد چون‌ستیزه‌را ناگزیر می‌بیند، به‌خود می‌گوید: "اگر در نبرد با اهریمن‌زمان‌، بریده‌(مشخص‌و معین‌) نباشد، آنچه‌اهریمن‌تهدید کرد (پدیست‌برد) به‌کردنش‌تواناست‌و ستیزه‌و آمیختگی‌(نیک‌و بد) جاودان‌خواهد پایید. و اهریمن‌در آفرینش‌آمیخته‌برخواهد نشست‌و آن‌را از آن‌خود خواهد کرد". و هرمزد به‌گناک‌مینوک‌(مینوی‌نابود کننده‌، لقب‌اهریمن‌) گفت‌: "بگذار زمانی‌تعیین‌کنیم‌و ستیزه‌را تا نه‌هزار سال‌دنبال‌گیریم‌". چه‌او می‌دانست‌که‌با تعیین‌زمان‌مشخص‌اهریمن‌سرانجام‌توان‌خود را از دست‌خواهد داد. و اهریمن‌که‌پایان‌کار را نمی‌دانست‌و نمی‌دید، موافقت‌کرد، همان‌گونه‌که‌دو هماورد در نبرد تن‌به‌تن‌موافقت‌می‌کنند که‌از صبح‌تا فرارسیدن‌شب‌نبرد کنند. و هرمزد با خرد همه‌آگاهش‌می‌دانست‌که‌در این‌نه‌هزار سال‌سه‌هزار سال‌یکسره‌برکام‌او خواهد بود، و سه‌هزار سال‌دوران‌آمیختگی‌است‌که‌جهان‌برکام‌او و اهریمن‌است‌و سرانجام‌سه‌هزار سال‌واپسین‌، که‌این‌نیروی‌تباهگر ناتوان‌می‌شود و هرمزد آفرینش‌خود را از تهاجم‌او برای‌همیشه‌نجات‌خواهد داد. زمان‌مشخص‌(زمان‌بریده‌) یا زمان‌مسلسل‌و پیاپی‌(در طی‌نه‌هزار سال‌) همچون‌جهان‌مادی‌که‌این‌زمان‌در آن‌تجلی‌یافته‌، جنبه‌اخلاقی‌دارد و در پرتو اخلاقی‌است‌که‌مفهوم‌می‌شود. این‌زمان‌محدود و زنجیره‌ای‌به‌یک‌جاده‌ی‌انحرافی‌می‌ماند که‌در مسیر بی‌نهایت‌(زمان‌لایتناهی‌و زمان‌بی‌کرانه‌) احداث‌شده‌است این‌چرخشی‌که‌در بی‌نهایت‌پیدا شده‌البته‌جنبه‌ای‌بسیار مثبت‌دارد، چه‌هدف‌آن‌امکان‌پذیر کردن‌مبارزه‌با اهریمن‌و پیروزی‌بر اوست‌. و از اینجا نتایج‌بس‌مهم‌زیر حاصل‌می‌آید: - سرنوشت‌- اگر زمان‌، یک‌"جوان‌زیبا" باشد و اگر بنا بر یکی‌از متون‌مزدایی‌، هرمزد آفریدگار "آن‌را رنگ‌کرده‌باشد"، پس‌دیگر نمی‌توان‌زمان‌را به‌مفهوم‌کانتی‌کلمه‌"ما تقدم‌" ( Apriori ، پیش‌از تجربه‌) دانست‌. زمان‌امری‌کاملا عینی‌است‌و در واقع‌عملا با سرنوشت‌(بخت‌) یکی‌و یگانه‌است‌. قبلا اسطوره‌زیبای‌آزادی‌اراده‌ی‌(اختیار) فروشیها (فروهرها) را ذکر کردیم‌، البته‌برخی‌متون‌مزدایی‌نیز (مثلا مینوی‌خرد، فصل ) گرایش‌به‌جبر دارند. در اینجا با مسایلی‌که‌به‌شکل‌گیری‌تاریخی‌این‌اندیشه‌ها مربوط‌است‌، کار نداریم‌، فقط‌این‌نکته‌را متذکر می‌شویم‌که‌کلام‌مزدایی‌مشکل‌جبر و اختیار را به‌طور ضمنی‌حل‌کرده‌است‌. در کتاب‌وندیداد ( ، ) آمده‌است‌که‌"در جهان‌مادی‌(گیتی‌) همه‌چیز بنا بر بخت‌(پت‌بخت‌) روی‌می‌دهد حال‌آنکه‌در جهان‌معنوی‌(مینو) همه‌چیز بنا بر کنش‌آزاد (پت‌کنشن‌) است‌". بخت‌و سرنوشت‌چیزی‌جز جنبه‌ی‌عینی‌و ملموس‌و زمینی‌و گیتیانه‌مثال‌حقیقی‌و معنوی‌و غیبی‌و مینوی‌آن‌(یعنی‌آزادی‌) نیست‌. به‌علاوه‌در اینجا نقش‌دوگانگی‌هرمزد اهریمن‌را هم‌نباید از یاد برد بدین‌معنی‌که‌اهریمن‌با خلق‌هفت‌سیاره‌ی‌بنفرین‌(یا اباختران‌که‌در اندیشه‌مزدایی‌موجودات‌اهریمنی‌به‌شمار می‌روند، برخلاف‌ثوابت‌یا اختران‌و به‌ویژه‌بروج‌دوازده‌گانه‌(دوازده‌کده‌) که‌اهورایی‌اند و "سپهبدان‌هرمزد" خوانده‌می‌شوند) خود را در این‌بازی‌می‌گنجاند و می‌کوشد سرنوشت‌موقت‌انسانها و جهان‌را تغییر دهد و البته‌توفیق‌او هم‌موقتی‌است‌. در اینجا به‌نکته‌ی‌جالب‌دیگری‌هم‌باید اشاره‌کنیم‌و آن‌مفهوم‌"بغوبخت‌" (سرنوشت‌خدایی‌) یا بهره‌ای‌است‌که‌خدایان‌اختصاص‌دارد و آن‌را گویی‌به‌صورت‌"پیوست‌" سرنوشت‌به‌قضای‌مقدر و اصلی‌می‌افزایند (و یا بهتر است‌بگوییم‌آن‌را به‌مظهر زمینی‌آزادی‌مینوی‌انسانی‌می‌افزایند) و بدین‌وسیله‌به‌اعمال‌واقعا شایسته‌پاداش‌می‌دهند و آن‌را تلافی‌می‌کنند. البته‌در همین‌متن‌( ) آمده‌است‌که‌ایزدان‌به‌ندرت‌از این‌"پیوست‌" سود می‌جویند و آن‌را صرفا در جهان‌مینوی‌ظاهر می‌سازند، چرا که‌در جهان‌مادی‌(گیتی‌) همه‌چیز صورت‌عینی‌دارد و چه‌بسا نیروهای‌اهریمنی‌آن‌را نابود کنند. فراموش‌نکنیم‌که‌موجودات‌معنوی‌تنها از طریق‌تجسم‌خود در جهان‌عینی‌و مادی‌و تنها با تن‌گیتیانه‌می‌توانند وارد میدان‌مبارزه‌شوند، و مبارزه‌هم‌برد و باخت‌دارد. البته‌چنین‌نگرشی‌به‌مسیله‌ی‌سرنوشت‌و اختیار به‌گونه‌ای‌جبر منجر می‌شود که‌حتی‌از جبری‌که‌در ادیان‌رسمی‌توحیدی‌است‌و عده‌ای‌بر آن‌خرده‌می‌گیرند، ریشه‌دارتر است‌. و این‌نکته‌به‌ویژه‌در مورد برخی‌از مکتبهای‌کلامی‌مزدایی‌، مثلا زروانیگری‌صادق‌است‌. در این‌مکتب‌هر دو خدا، هرمزد و اهریمن‌، مقهور قدرت‌سرنوشت‌"زمان‌"اند. زمان‌(زروان‌) خدای‌برتر است‌و حتی‌هرمزد با تصویب‌زمان‌سرمدی‌(پت‌آفرین‌زمان‌اکنارک‌) دست‌به‌آفرینش‌جهان‌زده‌است‌. ( ) - تطهیر گناهان‌و بازگشت‌به‌خدا - دیدیم‌که‌زمان‌کرانمند چرخش‌یا انحرافی‌در زمان‌بیکرانه‌است‌و توجه‌به‌این‌نکته‌ما را در فهم‌اندیشه‌"ادوار کیهانی‌" که‌خاص‌آیین‌مزدیسناست‌، یاری‌می‌کند. با مطالعه‌ی‌متون‌کلامی‌مزدایی‌در خواننده‌این‌تمایل‌ایجاد می‌شود که‌وقایع‌و رویدادهای‌"پیش تاریخی‌" را با وقایع‌پایان‌جهان‌مربوط‌انگارد. قهرمانانی‌که‌در آفرنیش‌جسم‌معادی‌(تن پسین‌) دست‌اندرکار خواهند بود، در واقع‌همان‌قهرمانانی‌هستند که‌در سپیده‌دم‌وجود، در اسطوره‌ی‌پیدایش‌ظاهر شده‌بودند. منجی‌عالم‌(سوشیانت‌) و یا بهتر بگوییم‌سه‌منجی‌رستاخیزی‌، پسران‌نخستین‌"حامل‌وحی‌" یعنی‌زرتشتند. آنان‌در واقع‌خود زرتشت‌هستند و برای‌توجیه‌این‌فاصله‌دراز زمانی‌اسطوره‌"تخمه‌" زرتشت‌که‌به‌نحوی‌معجزه‌آسا در دریاچه‌ای‌به‌دست‌فروشیها (فروهرها) نگهداری‌می‌شود ساخته‌شده‌است‌. آغاز همان‌پایان‌است‌. در زمان‌کرانمند و ادواری‌، دایره‌ناگزیر به‌روی‌زمان‌بیکران‌بسته‌می‌شود. کیومرث‌(گیومرث‌) نخستین‌انسان‌، پیشین انسان‌، نخستین‌انسان‌رستاخیزی‌برانگیخته‌نیز خواهد بود. جمشید (یم‌شیت‌) قهرمان‌باستانی‌، در آن‌دور دست‌تاریخ‌و رجمکره‌(شبیه‌کشتی‌نوح‌) را ساخت‌تا انسانها را از داوریهای‌سخت‌روز واپسین‌نجات‌دهد، گذشته‌و آینده‌، اگر از منظر مینویی‌بنگریم‌، گویی‌در حال‌جاوید یگانه‌شده‌اند. فرشکرت‌، نوسازی‌جهان‌و پاکی‌و بازگشت‌به‌خدا، اگر مینوآنه‌(مینوکیها) بنگریم‌قبلا در گذشته‌رخ‌داده‌است‌. (در برخی‌از متون‌مزدایی‌وقایع‌آینده‌با فعل‌ماضی‌آمده‌است‌) زمان‌فیزیکی‌همچون‌"وقفه‌و درنگی‌" در زمان‌متافیزیکی‌است‌و سرانجام‌نیز به‌اصل‌خود باز می‌گردد. تمام‌رویدادها در این‌دوره‌ی‌"وقفه‌" اگر فرجامشناسانه‌بنگریم‌، قابل‌توجیه‌است‌. پیروزی‌ایزد سهم‌(ترس‌و بیم‌) بر دیوان‌، در آغاز تاریخ‌لازم‌بوده‌است‌، چه‌بدون‌آن‌رستاخیز و زندگی‌اخروی‌ممکن‌نمی‌بود. ذکر این‌نکته‌نیز جالب‌است‌که‌تن پسین‌، جسم‌معادی‌یا زندگی‌اخروی‌، هر چند که‌قالبی‌مینوی‌و مثالی‌دارد، ولی‌تن‌و جسم‌"واقعی‌" است‌، ولی‌البته‌جهان‌"تازه‌شده‌" صرفا المثنای‌جهان‌مینوی‌آغاز خلقت‌نیست‌که‌بی‌اندیشه‌، بی‌حس‌، بی‌حرکت‌همچون‌نطفه‌در رحم‌بود. ( ) برعکس‌، فکر مثبت‌بودن‌زمان‌و اینکه‌حتی‌در ابدیت‌هم‌زمان زمان‌بیکران وجود دارد، به‌این‌جهان‌نو، رنگی‌از تازگی‌و زندگی‌واقعی‌می‌دهد و این‌همه‌اجر مبارزه‌ای‌است‌که‌موجودات‌خاکی‌تن‌به‌آن‌داده‌اند. در این‌زمینه‌، بیش‌از این‌پیش‌رفتن‌خطر کردن‌است‌. زیرا همان‌گونه‌که‌قبلا نیز گفتیم‌، حتی‌متون‌مزدایی‌هم‌در اینجا خواننده‌را در حال‌انتظار رها می‌کنند. جای‌بسط‌و تفصیل‌کلامی‌و فلسفی‌این‌کشف‌و شهودات‌پرجاذبه‌و پرمعنی‌در این‌متون‌خالی‌است‌. - اخلاق‌- البته‌اخلاق‌مزدایی‌را صرفا نباید محدود به‌اخلاق‌پهلوانی‌مبارزه‌در پهنه‌ی‌کیهانی‌دانست‌. این‌مبارزه‌هم‌مثل‌هر مبارزه‌دیگر که‌میان‌دو تن‌در نبرد تن‌به‌تن‌انجام‌می‌گیرد، مبارزه‌ای‌آزادانه‌است‌و مبارزه‌ای‌است‌که‌چه‌بسا انسان‌در آن‌از پای‌درآید ولی‌از آنجا که‌زمان‌یک‌فرشته‌است‌، مبارزه‌نیز در پهنه‌این‌زمان‌فرشته‌وش‌صبغه‌ی‌"تعهد و التزام‌" متافیزیکی‌و متعالی‌به‌خود می‌گیرد و از اخلاق‌دنیوی‌روزمره‌فراتر می‌رود. مسیولیت‌متافیزیکی اخلاقی‌هر فرد مزدایی‌بدان‌حد است‌که‌خود را در این‌سرود گاثاها شریک‌می‌داند: "باشد ما نیز از آنانی‌باشیم‌که‌جهان‌را دگرگون‌می‌کنند". البته‌، در عین‌حال‌و به‌همین‌دلیل‌، اخلاق‌مزدایی‌که‌ریشه‌در زمان‌عینی‌دارد، اخلاقی‌است‌به‌شدت‌"دیگر مدار" و فاقد استقلال‌ذاتی‌و از این‌رو نه‌تنها با اخلاق مستقل‌خود مدار جدید متفاوت‌است‌، بلکه‌با اخلاق‌خدا مدار ادیان‌توحیدی‌و رسمی‌نیز تفاوت‌دارد. اخلاق‌مزدایی‌هنوز هم‌با واقعیتهای‌نیمه‌اسطوره‌ای‌و دوگانه‌بینی‌اخلاقی‌که‌همواره‌در خطر افتادن‌در دوگانه‌بینی‌کیهانی‌است‌، رابطه‌ناگسستنی‌دارد. به‌عبارت‌دیگر، از نظر مزداییان‌نیک‌و بد معنایی‌بس‌فراتر از معنای‌متعارف‌آن‌در نزد ما دارد. بسیاری‌از اشیاء و موقعیتها ذاتا شر و اهریمنی‌هستند. نه‌تنها بیابانگردان‌، بلکه‌تمام‌غیر ایرانیان‌(انیران‌) در قیاس‌با ایرانیان‌شر مجسم‌هستند. حشرات‌و خزندگان‌هم‌پلیدند. در واقع‌گوهر طبیعی‌برخی‌از موجودات‌از نظر متافیزیکی‌و از اصل‌و ریشه‌اهریمنی‌است‌. برخی‌از شخصیتهای‌تاریخی‌مثل‌اسکندر مقدونی‌و افراسیاب‌تورانی‌هم‌چیزی‌جز آفریدگان‌شیطان‌نیستند. آیین‌مزدایی‌به‌این‌مسیله‌که‌در دوره‌"آمیختگی‌" چه‌میزان‌"شر" در آفرینش‌اهورایی‌نفوذ کرده‌است‌، با یک‌دید عینی‌و با طبقه‌بندیهای‌پر طول‌و تفصیل‌پاسخ‌داده‌است‌. البته‌ذهنهای‌وقادی‌هم‌بوده‌اند که‌درباره‌"منشاء" شر تفکر کرده‌اند، مسیله‌ای‌که‌متون‌سنتی‌مزدایی‌آن‌را به‌صورت‌یک‌پیش‌فرض‌مسلم‌، بی‌توضیح‌گذارده‌اند و یا اصولا نیازی‌به‌توضیح‌آن‌حس‌نکرده‌اند. و از اینجا بود که‌آیین‌زروانی‌پا گرفت‌: مکتبی‌کلامی فلسفی‌که‌به‌اعتقاد برخی‌از مستشرقان‌اروپایی‌خود یک‌مذهب‌مستقل‌واقعی‌است‌. اندیشه‌مزدایی‌برای‌حل‌این‌مسیله‌، یعنی‌منشاء شر دست‌به‌دامن‌اسطوره‌سازی‌شد و آن‌اسطوره‌"شک‌" نخستین‌خدای‌زمان‌(زروان‌) است‌، شکی‌که‌از آن‌اهریمن‌، همزاد شرور هرمزد، زاده‌شد. در این‌مکتب‌، البته‌بنا بر برخی‌تحقیقات‌جدید، کم‌کم‌این‌تمایل‌نضج‌گرفت‌که‌میان‌دو مکتب‌دوگانه‌باوری‌که‌ذکر آن‌رفت‌(دوگانه‌باوری‌مزدایی‌و افلاطونی‌) گونه‌ای‌اتحاد برقرار کند بدین‌تفصیل‌که‌جهان‌مادی‌و قلمرو جسم‌را با آفرینش‌اهریمنی‌یکی‌انگارد. البته‌این‌گرایش‌در آیین‌زروانی‌همچنان‌مضمر و مبهم‌ماند، ولی‌در مانویت‌، درست‌با همان‌حال‌و هوای‌غنوصی‌(گنوستی‌سیسم‌) ، صورت‌کمال‌پذیرفت‌و زروان‌نام‌خدای‌متعال‌شد و هرمزد به‌مرحله‌ی‌انسان‌ازلی‌تنزل‌یافت‌. ولی‌چنین‌یگانه‌انگاری‌یکسره‌قالب‌و نسج‌زنده‌ی‌اندیشه‌ی‌مزدایی‌را در هم‌می‌شکند و از این‌روست‌که‌مانیگری‌همواره‌به‌عنوان‌خطرناک‌ترین‌و شیطانی‌ترین‌بدعت‌شناخته‌شده‌است‌. - - ما به‌تندی‌و شتاب‌بسیار و چه‌بسا به‌شیوه‌ای‌غیر فلسفی‌، منطق‌اسطوره‌ای‌و متافیزیک‌دوگانه‌بین‌و فرشته‌باور، و اخلاق‌رزم‌جویانه‌جبری‌مسلک‌آیین‌مزدیسنا را بررسی‌کردیم‌. حال‌لازم‌است‌که‌اندکی‌نیز در باب‌اهمیت‌این‌اندیشه‌در سیر تحول‌مراحل‌تاریخ‌فلسفه‌ی‌ایران‌و اسلام‌سخن‌بگوییم‌. کسانی‌که‌با دنیای‌غریب‌و پرجاذبه‌ی‌"بدعتهای‌" اسلامی‌آشنایند، اذعان‌دارند که‌برخی‌از دقایق‌نظام‌کلامی‌آنها کاملا یادآور جهان‌بینی‌مزدایی‌است‌. غرض‌من‌بیشتر رهیافت‌فرشته‌باوری‌آنها به‌مسایل‌مابعدالطبیعی‌است‌و تمایل‌به‌بازسازی‌اساطیر ناب‌"ذهنی‌" و یکی‌انگاری‌فی‌المثل‌عقل‌او یا لوگوس‌با این‌یا آن‌شخصیت‌تاریخی‌و اینکه‌مثل‌ن صیریه‌علی‌(ع‌) را "معنی‌" و محمد (ص‌) را "اسم‌" می‌خوانند. پروفسور کربن‌در کتابها و مقالاتش‌ت ثیر اندیشه‌ی‌ایرانی‌پیش‌از اسلام‌را بر متفکرانی‌چون‌سهروردی‌مقتول‌و اسماعیلیه‌ثابت‌کرده‌است‌، هر چند که‌در خوار شمردن‌تاریخ‌و روش‌تاریخی‌راه‌اغراق‌پیموده‌است‌. یافتن‌راههای‌ت ثیر و نفوذ این‌اندیشه‌در جهان‌اسلام‌البته‌مشکل‌است‌. ظاهرا بسیاری‌فراموش‌کرده‌اند که‌مهم‌ترین‌متون‌کلامی‌پهلوی‌در دوران‌شکوفایی‌اسلام‌و در ایران‌اسلامی‌نوشته‌شده‌و بحث‌و مناظره‌میان‌مسلمانان‌و مسیحیان‌و مزداییان‌و مانویان‌در قرن‌سوم‌/نهم‌در دربار م مون‌انجام‌پذیرفته‌و ضبط‌تاریخ‌شده‌است‌. ظاهرا این‌ت ثیر متقابل‌بوده‌است‌و می‌بینیم‌که‌در برخی‌متون‌پهلوی‌از قرآین‌نقل‌قول‌شده‌و به‌مکتبهای‌فکری‌اسلامی‌، مثل‌معتزله‌، اشاره‌رفته‌است‌(نام‌معتزله‌و قاعده‌ی‌"اصلح‌" در کتاب‌گزارش‌گمان‌شکن‌آمده‌و بحث‌و نقد شده‌است‌) گذشته‌از این‌ت ثیر مستقیم‌، باید به‌گونه‌ای‌"همگرایی‌غیرمستقیم‌" نیز اذعان‌کنیم‌. اندیشه‌ی‌دستگاهمند مزدایی‌در دوره‌ی‌مت خر خود بیگمان‌از یونانی‌مآبی‌و گنوستی‌سیسم‌(مکتب‌غنوصی‌) مت خر ت ثیر برده‌است‌، به‌همان‌شیوه‌که‌اندیشه‌جوان‌اسلامی‌نیز در قرون‌دوم‌و سوم‌/هشتم‌و نهم‌از یونانی‌مآبی‌و غنوصیه‌(گنوستی‌سیسم‌) و صابییه‌ت ثیر گرفت‌. از این‌رو در این‌هر دو جهان‌معنوی‌عامل‌مشترک‌دیگری‌دست‌اندرکار بوده‌است‌که‌توهم‌ت ثیر مستقیم‌را ایجاد کرده‌، به‌ویژه‌که‌زبانهای‌مشابهی‌، پهلوی‌و فارسی‌دری‌، در هر دو به‌کار می‌رفته‌است‌. این‌ملاحظات‌گرچه‌شور افراطی‌و اغراق‌آمیز برخی‌ایرانگرایان‌را فرو می‌نشاند (فراموش‌نکنیم‌که‌حتی‌ایران‌باستان‌هم‌از طریق‌نفوذ بابلیها و آشوریان‌قدیم‌به‌شدت‌"سامی‌" شده‌بود) ، ولی‌بر این‌حقیقت‌نیز اشاره‌می‌کند که‌اندیشه‌ی‌زنده‌ی‌مزدایی‌ارزش‌ژرف‌تر و واقعی‌تر خود را آن‌گاه‌بازیافت‌که‌پا از دایره‌ی‌میراث‌یک‌قوم‌یا یک‌نژاد بودن‌فراتر گذاشت‌و با توجه‌به‌اینکه‌خود نیز یک‌محصول‌مرکب‌تاریخی‌بود، با بذر بی‌نهایت‌اصیل‌و غنی‌فلسفی کلامی‌ارزش‌اسلامی‌در هم‌آمیخت‌، و اسلام‌این‌همه‌را در قالب‌بارور و کامل‌خود در سراسر جهان‌متمدن‌گستراند.