حافظ میگوید: پدرم روضه رضوان به دو گندم بفروخت یاد یک راننده تاکسی افتادم که میگفت فلان مجتمع بزرگ تجاری مال پسر فلان آیت الله است. شاید راست بگوید اما یک راننده تاکسی دیگر هم بود که میگفت قبل از انقلاب کارخانه دار بوده و کارخانه اش را مصادره کردند و به این روز افتاده. ماشینش یک پیکان درب داغان یا پراید بود. بعدها این داستان را از چند نفر دیگر شنیدم که از قول یک راننده تاکسی نقل میکردند. شاید همان راننده تاکسی باشد، شاید هم این فقط یک سوژه است که مورد علاقه صنف رانندگان تاکسی است. شاید یکی از این رانندگان واقعا کارخانه دار بوده و وقتی داستان زندگی اش را برای همکارانش تعریف میکرده، دیده اند که چه داستان هیجان انگیزی است. لااقل مسافران به چشم حقارت آنها را نگاه نمیکنند. راستی چرا بعضیها فکر میکنند راننده تاکسی نوکر پدرشان است و به شیوه یک ارباب با آنها رفتار میکنند، که بعد آنها مجبور شوند این داستانها را سر هم کنند تا بگویند آدم قابلی هستند و فلفل نبین چه ریزه. مگر راننده تاکسی بودن چه مشکلی دارد. راننده تاکسی به نظر من انسانی ترین شغل ممکن است، چون انسانی را در موقعیت اضطرار نمایش میدهد که حاضر نشده تن به هر کاری بدهد. یحتمل حافظ هم همینطوری بوده. گویا پدر حافظ مالک منطقه ای به اسم "روضه رضوان" بوده که آن را مفت فروخته. خیلی از مناطق ایران هستند که مالکشان پدر یک کسی بوده و آن را مفت فروخته، و بعد بچه هایشان داستان سر هم کرده اند که از تهران تا شیراز همه اش زمین بابای ما بوده. کسی چه میداند. در عالم خیال، هر کسی میتواند مالک هر جایی که دلش میخواهد باشد. شبیه "سزارین" که از اسم "سزار" می آید، میتوانیم سندرم "مال بابای من بود و مفت فروخت" را "حافظین" بگذاریم. راننده تاکسی که وصفش همی برفت در اثنای بیان تفاوتهای زمان شاه با الان گفت که جوانها در آن موقع هر کدام برای خودشان یلی بودند، آنقدر یل بودند که توانستند شاه را بیرون کنند، اما جوانهای الان را ببین، لاغر و بی زور و زپرتی، انگار که نان نخورده باشند و نکبت از همه جوانب وجودی شان می بارد، و در این حین بی تعارف اشاره ای به من کرد که در صندلی عقب بین دو مسافر قلچماق نشسته بودم و مزخرفات او را می شنودم: "بیا". مسافر جلویی کله اش را برگرداند تا نمای واضحی از جوانهای امروزی را از نزدیک زیارت کند و دو مرد تنومند کناری که در دو طرف من نشسته بودند در حالیکه مرا نگاه میکردند پاهایشان را بازتر کردند تا عرصه را بر من تنگ کرده زور جوانهای دیروز و پریروز را به صورت عملی به من حالی کنند. من که در برابر این هجوم ناغافل مانده بودم که چه بگویم تا حال راننده را بگیرم و از حیثیت جوانهای امروز و البته حیثیت خودم دفاع کنم، و منی که در آن لحظه نماینده هم نسلی هایم بودم و باید به جنگ شکاف بین نسلها میرفتم، و منی که علمدار نسل ریقوی معاصر به شمار می آمدم، مستاصل از این رویارویی ناگهان، تنها زورم به این رسید که یک "اهن" بگویم تا آنها را به بازگشت به حریم خودشان دعوت نمایم. بیان "اهن" برای دعوت به بازگشت به حریم هایی که جامعه مشخص کرده را در مستراح هم داریم، زمانی که احساس خطر میکنیم که شخصی ناخواسته وارد شود و خلوتمان را بشکند. داروین معتقد بود "انزجار" یکی از شش احساس جهانی است. همه جای دنیا "اخم کردن" یا جمع کردن بینی نشانه نفرت از چیزیست و انسانی وجود ندارد که وضعیت صورتش ( facial expression ) حالت اخم باشد اما احساسش شادی باشد. انسانهای پیش از تاریخ مدون ناچار بودند در چاله هایی که مخصوص فاضلاب است خود را تخلیه کنند. اما این فاضلاب مکان اصلی رشد و سرایت انگلها و باکتریهاست به خصوص آنهایی که از بدن ناقلان بیماری بیرون آمده اند. لذا احساس انزجار از بوی فاضلاب موجب میشده تا انسان از فاضلابش فاصله داشته باشد و این خودش یکی از تکانه های موثر تمدن است یعنی باعث میشود انسانها به فکر راه های خلاصی از آن باشند. یکی از این راه ها مهاجرت است، یعنی هر جایی که ساکن میشدند بعد از مدتی از آنجا کوچ می کردند، و یک راه دیگر مجزا کردن محل دفع از محل زندگی است. در انسان شناسی تکاملی برای پوشیده بودن بدن زن گفته اند که این کار موجب میشده تا آنها در دوران قاعدگی از رابطه جنسی که برایشان ضرر داشته مصون بمانند، و البته به تک - شوهری نیز کمک میکرده که از لوازم تمدن سرمایه داری و مالکیت شوهر بر زن است. در موردش بیشتر نوشته ام. شاید دلیل پوشیده ماندن اندام های تحتانی لااقل برای مردان به همین موضوع دفع فاضلاب مربوط باشد زیرا حرمتی برای آن متاطق شکل میگیرد تا فرد مجبور باشد در مکانهای مخصوصی اقدام به اجابت مزاج کند. این حرمت به ویژه در زمانهای قدیم به حدی شدید بوده که در تاریخ آمده یعقوب لیث صفاری به دلیل آنکه به پزشکان اجازه اماله نداد درگذشت و فرصت آن را پیدا نمیکند تا خلیفه عباسی را سرنگون سازد. وسط جنگ با خلیفه دچار قولنج میشود (قدیمیها به همه امراض داخلی ناحیه شکم قولنج میگفتند) ، پزشک میگوید باید شیاف کنی، اما مردانگی یعقوب اجازه نمیدهد ماتحتش را به احدی نشان دهد. میگوید "مرگ بر من آسانتر از حقنه است"، پس می میرد و تاریخ را ناتمام میگذارد. فروید میگفت کودک وقتی دو ساله میشود علاقه دارد با مقعد و مدفوعش بازی کند اما به وضوح آن را در تقابل با محدودیت های اجتماعی می بیند، یعنی حفظ پاکیزگی. این نخستین دوگانه فرد در برابر جامعه است. کودک در اینجاست که نسبت به "فرد" آگاهی پیدا میکند. او باید بیاموزد تا مدفوعش را نگه دارد و شیوه رفتار والدین با کودک مشخص میکند که او چگونه از نظم اجتماعی تاثیر می پذیرد، مثلا اینکه چه موقعی باید بخوابد یا چگونه لباس بپوشد. اگر کودک بیش از اندازه مجبور شود مدفوعش را نگه دارد دارای شخصیت مقعدی میشود و خصوصیاتی نظیر خساست، یکدندگی، و وقت شناسی پیدا میکند. در واقع شخصیت و رفتار او همواره نوعی از چسبندگی و انبار کردن را خواهد داشت. تمایل به نگهداری مواد دفعی با تمایل به نگهداری پول و مال رابطه مستقیم دارد. سعدی که مخالف آدمهای خسیس است، و ایضا ارزش مادیات را در حد همان مواد دفعی میبیند، در همین رابطه میگوید: شکم زندان باد است ای خردمند/ندارد هیچ عاقل باد در بند چو باد اندر شکم پیچد فرو هل/که باد اندر شکم بار است بر دل سعدی شیرین سخن استاد آوردن بهانه است که یک نمونه اش از نظر شما گذشت. وفتی قصد مهاجرت میکند اینگونه میگوید: سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است درست/نتوان مرد به سختی که من اینجا زادم (حدیث "حب وطن من الایمان" اگرچه حدیثی صحیح است اما اینکه من اینجا به دنیا آمده ام دلیل نمیشود که همینجا به سختی بمیرم. و وقتی هم که قصد میکند از سفرهای طولانی اش دست بکشد و به زادگاهش شیراز بازگردد، و نتیجتا بوستانش را شروع به نگارش نماید، قند نخریدن برای دوستانش را اینطور توجیه میکند: به دل گفتم از مصر قند آورم/بر دوستان ارمغانی برم مرا گر تهی بود از آن قند دست/سخنهای شیرین تر از قند هست نه قندی که مردم به صورت خورند/که ارباب معنی به کاغد برند حالا ما که به سعدی نگفته بودیم برایمان قند بخرد (چه خودمان را هم قاطی دوستان سعدی میکنیم) ، قند چیه بابا همینجا هم هست، اما این بهانه آدم را یاد بعضی بهانه های دیگر می اندازد. مثلا دوستی مهمانی گرفته بود و کلی خرج و بریز بپاش کرده بود و وقتی ازش میپرسیم چرا ما را دعوت نکردی میگوید میدانستم حال نمیکنی، یا همین دوست ما وقتی به یک مهمانی دعوت میشود و شیشلیک میل (کوفت) میکند، و سالادش را در حکم آیینه دق برای ما می آورد، از او میپرسیم که چرا خبر نکردی و میگوید میدانستم برایت خوب نیست. حالا سعدی هم مثل این دوست ما. رفتی مصر حال خودت را کردی و آنوقت سالادش را برایمان می آوری. ای استاد بزرگ، سخنهای شیرین به جای خود و قند هم به جای خود. آیا با سخن شیرین دهان آدم شیرین میشود؟ من اگر جای دوست سعدی بودم به او این را میگفتم. یا شاید هم نمیگفتم. کافی بود سعدی بگوید "ای بار! دست عتاب از دامن روزگارم بدار". دوست سعدی بودن واقعا فرصتی استثناییست که نصیب هر کسی نمیشود. من اگر دوست سعدی بودم فقط به حرکات او نگاه میکردم و صحبتهایش را گوش میکردم، حرف زدن دوست سعدی ممکن است باعث شود که سعدی کمتر حرف بزند، پس فقط او را نگاه میکردم. یک نمونه دیگر از بهانه های سعدی را ببینید. دوستی داشته که مانند یک روح در دو بدن بودند یا به قول خودش، مانند "دو بادام مغز در پوستی"، و وقتی مدتی از دوستش خبری نمیشود و برمیگردد، از سعدی دلخور میشود که مرد حسابی چرا سراغی از ما نمیگیری، و سعدی اینگونه میگوید: "دریغ آمدم که دیده قاصد به جمال تو روشن گردد و من محروم". حقیقتا بهانه هم اگر باشد بهانه سعدی چیز دیگریست. یعقوب لیث صفاری نیز مانند سعدی شیفته زبان فارسی بود. البته بعضیها اینطور گفته اند و برخی دیگر گفته اند که دلیل مخالفتش با زبان عربی این بوده که خودش سواد مکتبی نداشت و در نتیجه عربی نمی دانست. با اینحال وقتی که علیه خلیفه میشورد برای آنکه به سلطنتش نزد ایرانیان مشروعیت ببخشد و خود را احیاکننده شاهنشانی ایرانیان بنمایاند، تبارنامه ای برای خودش ترتیب میدهد که او را از نسل شاهان ساسانی معرفی میکند: یعقوب پسر لیث، پسر معدل، پسر حاتم، پسر ماهان، پسر کیخسرو، پسر اردشیر، پسر قباد شیرویه، پسر خسروپرویز. همین کافی است که بدانیم در آن موقعیت زمانی و مکانی، بازآفرینی شاهنشاهی ساسانی نزد مردم ایران چه موقعیت ویژه ای داشت. از مهاجرت سعدی گفتم. سعدی برخلاف شعرای خراسان و سیستان، و کلا مردمان آن خطه (مانند یعقوب لیث یا امرای سامانی) چندان ملی خواه نبود و وطن برای او به سختی مفهومی بیشتر از زادگاه را داشت. جدای از اینها "وطن" برای سعدی همان "فارس" است. دلیل ترک فارس را حمله مغول بیان میکند: ندانی که من در اقالیم غربت/چرا روزگاری بکردم درنگی برون جستم از تنگ ترکان چو دیدم/جهان در هم افتاده چون موی زنگی همه آدمیزاده بودند لیکن/چو گرگان به خونخوارگی تیز چنگی و البته ترک زادگاهش چنان واقعه سختی در زندگی او به شمار می رود که برایش چنین شاهکار با احساسی را خلق کرده باشد (به ترکیب عجیب "زمین می سپرم" خوب دقت کنید، هیچکس در عالم نویسندگی چنین مضمونی را اینقدر ساده و عمیق نیافریده) : میروم وز سر حسرت به قفا می نگرم/خبر از پای ندارم که زمین می سپرم و وقتی باز میگردد: چو باز آمدم کشور آسوده دیدم/پلنگان رها کرده خوی پلنگی هوس بازگشت به شیراز را "تولای مردان آن پاک بوم" است که در ذهن او زنده نگه میدارد. او که یک مسلمان سرسخت است به "امت" معتقد است و به همین خاطر از سقوط خلافت عباسیان چنان ناراحت میشود که می گوید "آسمان را حق بود گر خون بگرید بر زمین". به هر حال، رویکرد سعدی کاملا انسانی و طبیعی است، همان چیزی است که باید باشد، و حکمت آن را خود سعدی بهتر میداند. غافلند از زندگی مستان خواب/زندگانی چیست مستی از شراب. داستانی بود که میگفت حافظ عاشق دختری به اسم "شاخ نبات" بوده و حتی او را به جان این دختر قسم میدادند که فالشان درست درآید. شوخی هایی که با این بزرگان شد از همین جنس بود. اینجا هم از تکنیک بهانه های سعدی استفاده میکنم و میگویم: حبذا عمر گرانمایه که در لغو برفت/یارب از هر چه خطا رفت هزار استغفار.