داستان" انتری که لوطی‌اش مرده بود" اثر صادق چوبک یکی از نویسندگان بنام و پرتوان دهه چهل است. این داستان شرح ماجرای میمونی را روایت می‌کند که یک روز صبح متوجه می‌شود صاحبش یعنی همان لوتی مرده است. میمون با تلاش میخ زنجیر خود را از مین جدا می‌کند و رها می‌شود و در ادامه ماجراهایی که برایش پیش می‌آید. در بررسی آثار داستا ن نویسان ایران آنچه بیش از همه نمود دارد، ساختار جامعه‌ای است که نویسنده در آن زندگی می‌کند تا آنجا که بدون در نظر گرفتن آن، نقد دچار نقصان می‌شود. برای اینکه بدانیم این ساختار بر نویسنده چه تاثیرات عمیقی بر جا گذاشته، شرایط اجتماعی زمان نگارش هر داستان را که انگیزه نوشتن را در نویسنده ایجاد کرده، به سه دسته اصلی تقسیم می‌کنیم. - ایدیولوژی حاکم بر طبقات اجتماعی جامعه (رویکرد سیاسی و مذهبی) - استعمار ستیزی که در دویست سال گذشته بطور مستمر در جوامع ایرانی مطرح بوده است. - نوع حکومت که غالبا دیکتاتوری بوده است. بروز رفتارهای اجتماعی عمدتا معلول این سه عامل است. نوع نگاه و نگرش داستان نویس مثل هر هنرمندی در خلق اثر هنری نیز بی ت ثیر از این سه مقوله نیست. " ایدیولوژی حاکم بر طبقات اجتماعی"ایدیولوژی حاکم بر اکثریت جامعه ایران عمدتا مذهبی بوده است. این گرایش بطرز سنتی در بافت جامعه ایران طی قرن‌ها نهادینه شده بود به گونه‌ای که مذهب بر کلیه شیونات زندگی افراد از تولد تا مرگ احاطه داشته است. تضاد ایدیولوژیک در جامعه ایران عمدتا مذهبی بوده است. مذهب بوده که دین را به شاخه‌های مختلف تقسیم کرده و اختلاف سلیقه‌ها را بوجود آورده است و چیزی به نام دگر اندیشی را عملا کم رنگ کرده و یا آنقدر بی رنگ که به چشم نیاید تا عصر جدید و ظهور مارکسیسم در جوامع تحت ستم، تبلیغ دیکتاتوری پرولتاریا، ایجاد تشکل‌های کارگری و. اصولا چنین باور و مفهومی در جوامع ایرانی مطرح نبود. پس از ظهور مارکسیست‌ها و ایجاد تشکل‌های کارگری و دایر کردن حزب و سندیکا با مضامین ناقص، این امکان را درجمع‌های روشنفکری و سپس نهضت‌های کارگری بوجود آورد که ایدیولوژی دیگری غیر از مذهب پا به میدان بگذارد. در پیروان ایدیولوژی مذهبی دو رویکرد بوجود آمده بود: روشنفکران مذهبی در صدد به روز کردن مذهب بودند و به نوعی در تلاش بودند که دین و مذهب را خرافه زدایی کنند و از طرف دیگر مذهبیونی بودند غرق در باورهای سنتی خود که تغییرات و انعطاف را نمی‌پذیرفتند و دین را در چهار چوب خرافه و اعتقادات کورکورانه و تسلیم محض می‌خواستند. بحث بین روشنفکران مذهبی و مارکسیست‌ها عمدتا در این چهارچوب بالا می‌گرفت و نهضت‌های جدید روشنفکری مثل ملی مذهبیون و یا برخی از نظرات که بعدها به عنوان نظریات التقاطی در جامعه مطرح می‌شد را بوجود آورد و آنقدر دامنه این بحث‌ها گسترش یافت تا جایی که عنوان مارکسیست اسلامی را هم بر سر زبان‌ها انداخت. طبیعتا دامنه این بحث‌ها کار را به جایی رساند که نظریه تکاملی داروین را تبدیل به بحث‌هایی عمده و در تقابل با مبحث آفرینش کرد. آنچه دامنه این ایدیولوژی را بیش از همه گسترش می‌داد، عناصر تشکیلاتی چون حزب توده بود که بوسیله روزنامه"مردم" این حرکت اجتماعی را رهبری و نمایندگی می‌کرد. با این مقدمه مختصر موضع نویسنده داستان"انتری که لوطی‌اش مرده بود" را بیشتر درمی یابیم. نویسنده‌ای که افکار و نظریات داروین و لاک را در زمینه تکامل، پذیرفته با هوشمندی هگل در ترسیم جوامع بشری در آمیخته و نظریات مارکسیستی را بخوبی می‌داند. ایده‌ای که حاکم بر ذهن نویسنده است، دقیقا ایده حاکم بر داستان" انتری که لوطی‌اش مرده بود" می‌شود. از آنجا که در اثر مذکور، مبارزه با جهل و خرافات به خوبی مشهود است، حداقل می‌توانیم بگوییم نویسنده با روشنفکران مذهبی در عناد نبوده است. "استعمار ستیزی" روشنفکر در این عرصه می‌پندارد افسار جامعه در دستان حکومت‌هایی است که زیر علم استعمار خود را ابقا کرده‌اند و حیاتشان بر مبنای تداوم استعمار است. عمدتا نفوذ استعمار انگلیس که با باج خواهی کشورهایی مثل اتحاد جماهیر شوروی همراه بود و استعمار نوظهور در منطقه خاورمیانه و آسیا یعنی آمریکا و برخی از دول اروپایی، روشنفکران را بر آن داشت تا خود را موظف بدانند در دو جبهه وارد کارزار شوند یکی آگاه کردن جامعه و دیگر ستیز با استعمارگران توسط تشکل‌های مردمی. " نوع حکومت"همانطور که گفته شد حکومت‌های کشورهای استعمار زده، زیر یوغ دول قدرتمند استعمارگر، به حیات خود ادامه می‌دادند و از حمایت آنان برای سرکوب آحاد جامعه بهره می‌جستند و شالوده قدرتشان را بر ستم به مردمانشان پایه گذاری کرده بودند و چنان در این چهارچوب خود را محصور می‌دیدند که چاره‌ای جز اطاعت نداشتند. روشنفکر نیز این موضوع را می‌دانست بنابراین در آن برهه از تاریخ روشنفکران ایرانی به فکر اصلاحات نبودند و امیدی هم به آن نداشتند و در این نوع جوامع تنها دگرگونی و تغییر ساختار را در انقلاب جستجو می‌کردند. با این حساب نویسندگان این دوره که معمولا جزو روشنفکران جامعه بودند، در یک مبارزه طاقت فرسا در سه جبهه وارد کارزار می‌شدند: مبارزه با جهل، مبارزه با استعمار، مبارزه با حکومت وقت. این آفت چند صد ساله، داستان نویس ایرانی را تحت ت ثیر خود نگه داشته است بطوری که می‌توان عنوان کرد داستان ایرانی سیاست زده شده است و همیشه تحت ت ثیر سیاست مانور داده است و مقوله هنر به طریقی نامحسوس همیشه قربانی سیاست شده است. با این مقدمه این سیاست زدگی را می‌توانیم در این داستان پی بگیریم. علی دهباشی در کتاب یاد"صادق چوبک"، با اشاره به شخصیت"مخمل" در داستان انتری که لوطی‌اش مرده بود، از او به عنوان سمبل اقشاری از جامعه آن زمان که محکوم به اسارت بودند، یاد می‌کند. ازنظر وی مخمل داستان چوبک درسطح نمادین، موجودی محکوم به اسارت را نشان می‌دهد اما از نظراجتماعی، شاید جامعه پس از شهریور ما را به نمایش گذاشته باشد، استبداد بیست ساله فرو ریخته و مطبوعات، احزاب و مردم آزاد شده‌اند اما این آزادی نیست، هرج و مرج است. بازار دشنام گرم است. همه یکدیگر را متهم به دزدی و خیانت می‌کنند و در گرفتن تصمیم درست ناتوان هستند. مرگ لوطی به مخمل آزادی نداده بود. فرارهم نکرده بود. تنها فشار و وزن زنجیر زیادتر شده بود. او در دایره‌ای چرخ می‌خورد که نمی‌دانست از کجای محیطش شروع کرده و چند بار از جایگاه شروع گذشته. همیشه سرجای خودش و در یک نقطه در جا می‌زد" ( : ) برای اینکه سیاست زدگی را در داستان مشاهده کنیم، لازم نیست مرحله به مرحله داستان را پیش بریم، کافی است اشاره کنیم داستان از سه قسمت تشکیل شده است الف: جهان بینی نویسنده (دیدگاه ماتریالیستی) ب: سیاست (تحولات سیاسی وقت) ج: روایت (داستان) آنچه در این داستان وزنه سنگین را به خود اختصاص می‌دهد، درواقع بینش و سیاسی کاری نویسنده است و به هنر روایت کمتر بها داده شده است. برای نمونه به این قسمت داستان توجه کنید که وقتی میمون از پسرک چوپان رها می‌شود و در شکاف صخره‌ای پناه می‌گیرد به خودارضایی می‌پردازد. طبیعی است که نویسنده دشمن فرضی میمون را از روی زمین علم کند ولی او عقاب را به صحنه می‌آورد تا اشاره ایدیولوژیک به متافیزیک داشته باشد و جهلی که در آسمان ریشه دارد. آنچه در نظر یک داستان نویس بیش از همه جلوه گر است نیرویی است بالقوه که نویسنده سعی دارد به کمک نیروی تخیل و خلاقیت فردی آن را بالفعل کند. قدرت تخیل در واقع از این توانایی برخوردار است و نویسنده بر این امر وقوف کامل دارد. در این مرحله است که خلاقیت نویسنده آشکار می‌شود ولی هرگاه این خلاقیت در چهارچوب مشخصی محصور شود، از آن ممانعت می‌شود و می‌توانیم بگوییم خلاقیت قربانی طرز فکر و یا ایده نویسنده شده است. فرق نمی‌کند این حصر از جانب چه کس و یا چه کسانی صورت گرفته باشد. سانسور و خودسانسوری و یا تقدم ایده و یا سیاست و یا هر عامل دیگری که سد راه شود، هنر را محدود و محصور کرده است و مانع خلاقیت هنری می‌شود. از این رو می‌توان گفت چون حصارهایی که چوبک اختیار کرده است، بیش از صادق هدایت است آثار او از خلاقیت کمتری برخوردار است. نویسنده سعی دارد در عرصه اجتماعی"لوتی" را در جایگاه دیکتاتوری نشان دهد که از صحنه خارج شده است و از نقطه نظر ایدیولوژیک و دین لوطی را در جایگاه" خدا" می نشاند. مرا یاد آن شعر فدریکوگارسیا لورکا می‌اندازد که به مخاطب خود القا می‌کند که اگر فاصله تو با خالق یک میلیون سال نوری باشد و خالق تو هم اکنون مرده باشد، یک میلیون سال نوری طول می‌کشد تا تو بفهمی که او مرده است. انتر به خدای مرده متوسل می‌شود. راوی در این داستان سعی دارد که به مخاطب القا کند که خدای تو مرده است ولی این مردندر داستان بی بهره از هنر است و منتقد با چسباندن پازل‌های گم شده به این مفهوم مبهم دست می‌یابد. این نیز چیزی نیست جز اینکه نویسنده از هنر القا بطور نامحسوس یعنی از طریق روایت غافل شده و نتوانسته است پیام را به مخاطب برساند. در مسیر حوادث داستان که نویسنده آن را در راستای ایدیولوژی خود سازمان داده است، آنچه کم اهمیت تلقی می‌شود، هنر داستان نویسی است و منتقد ما متاسفانه سرمست از یافته‌های ایدیولوژیک نویسنده در بافت داستان خود را کاشفی بی نظیر می‌پندارد در حالیکه از اصل ماجرا یعنی هنر داستان نویسی که دغدغه اهالی این هنر است غافل می‌ماند. راوی در این داستان ناچار می‌شود از برخی از جنبه‌های شخصیت لوطی صرفنظر کند تا از نمادی که برای شخصیت او آفریده، دور نماند و عملا از یکی از اهداف خود که فقر ستیزی است در رابطه با کاراکتر لوطی غفلت می‌کند. شاید بجا باشد که اشاره‌ای کنیم به یک اثر معروف مثل هملت شکسپیر. در این داستان با وجود دغدغه اشاره راوی به مسایل سیاسی و اجتماعی و فرهنگی جامعه، هنر ادبی نویسنده بر موضوعات داستان و ایدیولوژی نویسنده می‌چربد و همین هنر است که اثر نویسنده را جاودانه کرده است ولی داستان نویسان ما در بحران‌های پیش رو از اهمیت هنر کاسته، نگاهشان متوجه بحران است. لذا این هنر است که مثل مرغ پرکنده در عروسی و عزا قربانی می‌شود. در قسمت آخر داستان وقتی که زغال کش ها با خنده‌های بلند بلند به مخمل و لوطی نزدیک می‌شوند، نویسنده یک بار دیگر برای آنکه اسارت مجدد را که در نظر او محتوم است، با مقدمه ظهور نوعی دیگر از دیکتاتوری شکل می‌دهد و با نشان دادن یک ترس نامعقول و رعب و وحشت در مخملی که بارها از دست همین آدم‌ها تنقلات دریافت کرده است، مخمل داستان را وادار به فرار می‌کند. اینگونه استفاده ابزاری نامعقول از عناصر داستان به باور پذیری داستان لطمه شدیدی می زند و نوع روایت را از درجه یکم که در توان و استعداد نویسنده است به درجه چندم تقلیل می‌دهد.