خوووووب. در بالا چه می بینید؟ . یک پیپ؟ تصویر یک پیپ؟ یا تصویر نق اشی شده یک پیپ که"رنه مگریت" در زیر آن نوشته به زبان فرانسوی، که"این یک پیپ نیست". ؟ و احتمالا منظورش این بوده که با این کار غیر متعارف، هم ما را کمی به فکر وادارد. هم موجب شود که بایستیم و کار نقاشی اش را مد ت درازتری تماشا کنیم و سری تکان دهیم از تعج ب و احیانا تحسین. و هم این که به نکته ای فلسفی اشاره کند که تصویر یک پیپ، فقط تصویر یک پیپ است، و در حقیقت، پیپ نیست! و نیز به یک پرسش در نقد هنر، بپردازد احیانا که چه فرقی وجود دارد بین اشیای هنری و اشیای عادی و روزمره؟ ؟ بله. و ما. الان. رسیدیم به این اصطلاح خیلی آشنا که حدس می زنم بدانید. یا حداقل این که به گوشتان خورده باشد. یعنی. "آشنایی زدایی (" این اصطلاح بیشتر در جریانی که مشهور است به"فرمالیسم روسی" کاربرد دارد. و نخستین بار توسط ویکتور شکلوفسکی_نویسنده و منتقد روس_ مطرح شد. هدف شکلوفسکی از خلق مفهوم "آشنایی زدایی" در واقع، کشف وجه تمایز، میان "زبان شاعرانه" بود، با را"زبان ساده روزمره". او اعتقاد داشت آن چه یک قطعه شعر را از زبان روزمره متفاوت می کند، فرم زبانی متمایز و ات فاقا گاهی دشوار آن است. مثلا در شعر، جای فعل و فاعل عوض می شود. وزن و آهنگ و قافیه پیدا می شود. و کل ی صنایع بدیعی، استعاره و مجاز و. به کار می رود. و این از زبان شعر آشنایی زدایی می کند. یعنی که فرم کل ی زبان شعر، طوری می شود که به آن عادت نداریم. و همین، موجب می شود توج ه مان جلب شود و آن را ادراک کنیم. و به طریقی دیگر ادراکش کنیم که نوعی حس زیباشناسانه در ما ایجاد شود. حالا خودکار شدگی یعنی چه. ؟ حتما دق ت کرده اید که ما آنقدر به دیدن تکرارهای مناظر اطرافمان عادت کرده ایم که اصلا گاهی عبور می کنیم از خیابان و متوج ه خیلی اشیای اطرافمان هم نمی شویم. و نمی بینیم آن درخت ها و نیمکت ها و زباله دان های تکراری و عادی اطرافمان را. حالا اگر روزی چیزی تغییر کند، یکدفعه انگاری نظرمان جلب می شود. مثلا روزی اگر ببینیم نیمکتی مثلا سر و ته نصب شده. یا زباله دانی واژگون است. یا مثلا شما بر طبق عادت انتظار دارید گلدان را روی میز ببینید. این یعنی خودکارشدگی. اگر کسی آن را زیر میز قرار دهد. از هنر دکوراسیون میز و گلدان، آشنایی زدایی کرده است! به این عادت کردن ها می گویند"خودکارشدگی" و به آن تغییر کردن ها می گویند"آشنایی زدایی" و اغلب آثار هنری همین کار را می کنند. یعنی اشیاء و اتفاقات و موضوعات م لوف معمولی را طور دیگری نشان مان می دهند. این آشنایی زدایی در انواع هنرها از طریق تکنیک های هنری به دست می آید. مثلا در شعر، از طریق آرایه ها و صنایع ادبی. البته حتما دقت کرده اید که تکرار چندباره صنایع ادبی هم، موجب ایجاد نوعی خودکارشدگی در برابر ذهن، می شود. و کسالت می آورد. و آدم می گوید. آه! بله همان مضامین و شکل های تکراری. اینجا است که خل اقیت، معنا می یابد. و هنرمند می کوشد شیوه بیان و تکنیک های جدیدی بیابد تا بهتر با مخاطب خود ارتباط برقرار کند. یا مثلا در یک ر مان، صحنه ای عادی، مثل نشستن و گریه کردن یک کودک. به واسطه تکنیک هایی، آشنایی زدایی می شود. و نویسنده، با توج ه و ت کید بر جزییات. با به کار بردن واژگان و توصیفات غیر قابل انتظار و متفاوت. با اغراق در زمان ات فاق و به نوعی کش دار کردن زمان. از این اتفاق ساده، آشنایی زدایی می کند. فیلم های سینمایی هم. با تکنیک های مختلف. کادرهای خاص و متفاوت. زاویه دوربین های نامنت ظ ر. موسیقی و اصوات عجیب. نور پردازی خاص. حتی روایت پردازی جدید، از قصه ای معمولی، گاهی آشنایی زدایی می کنند. در هنرهای تجسمی هم همینطور. مثلا ما به دید پنجره ای. طبیعت بی جان و پرسپکتیو دو نقطه ای و سایه روشن روی پرتره های زیبا، آنقدر عادت کرده ایم که خودکارشدگی اتفاق افتاده و به راحتی از کنار این آثار عبور می کنیم. مگر چیزی پیدا شود که آشنایی زدایی کند از عادات م لوف دیداری ما. نق اشان، پی در پی و در سبک های مختلف، به دنبال یافتن بیان هنری جدید، در بازنمایی اشیاء بیرونی و افکاری درونی شان بودند. و از حقایق عالم بیرون و نیز عادات م لوف بصری و ویژگی های سبک های هنری قبلی، مدام آشنایی زدایی می کردند. یکی می آمد. پرسپکتیو و زاویه دید را عوض می کرد. یکی شیوه خط زدن را. یکی کلی ت احجام را در هم می ریخت. یکی ترکیب بندی ها را عوض می کرد. یکی به سوژه های متفاوت می پرداخت. و خیلی کارهای دیگر. در گرافیک و بخصوص گرافیک تبلیغاتی که این اصل بیش از همه نمود دارد. شما باید طوری کار تبلیغاتی کنید که دیده شود در میان کارهای رقبای شما. در حقیقت، خودکارشدگی در آثار گرافیکی به معنی شکست کامل می تواند باشد. در کار تبلیغات خیلی فن های آشنایی زداینده می زنند. مثلا شما عادت داریید یک شیی را در اندازه واقعی آن ببینید. مثلا یک شیشه شامپو را. و تصور کنید او ل بار که عابری بر سر یک اتوبان، یک شیشه غول آسای شامپو دیده، چقدر توجه اش جلب شده است. البته این اغراق کردن ها دیگر تکراری شده (خودکارشدگی! ولی در عرصه گرافیک محیطی تبلیغاتی. هنرمندان هر روزه به دنبال کشف ایده هایی هستند که از سوژه کارهاشان آشنایی زدایی کند و دیده شود. اصلا همین است که هر هنرمندی می آید و مثلا حق ه جدیدی می زند در ترسیم پرتره. سایه روشن را عوض می کند. اغراقی می کند. سوژه را در حالاتی غیر معمول نشان می دهد. اصلا این می شود که هنرمند به دنبال مضامین تازه و ناشناخته می رود. سبک های هنری جدید ایجاد می کند. تکنیک های تازه به هر سبک می افزاید. پس آشنایی زدایی در سه سطح اتفاق می افتد: