نگارنده: زهره منتظر آیا تاکنون نام قنات (کاریز) را شنیده اید؟ نامش تداعی کننده کدام منطقه از سرزمین پهناورمان در ذهنتان است؟ قنات تکنیکی ست زاییده شرایط اقلیمی و صد البته هوشمندی نیاکان ما در مناطق مرکزی ایران. هزاران سال پیش، ایرانیان باستان با حفر کاریز به منظور کاوش آب در دل زمین و استفاده از آن در بخش های کویری، با ذهن خلاق خود، موفق به ابداع شیوه های کارآمد و کم مصرف در انتقال آب به سطح زمین و آبیاری اراضی کشاورزی شدند که این روش ها منجر به آبادانی و احیای بخش وسیعی از سرزمین های خشک فلات مرکزی ایران شد و پایه های تمدنی را بنیان نهاد که نه تنها از نظر اقتصادی که از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز از دیگر تمدن ها پیشی گرفت. شواهد چنین می نماید که اولین بار از قنات در گزارش سارگون دوم به آشور (خدای آشوریان) در وصف چهارمین لشکرکشی اش به ایران به قصد تسخیر اورارتو در سال قبل از میلاد، نام برده شده است. از این گزارش که در آن نام دقیق مناطق عبوری، آمده است اطلاعات مفیدی در مورد تقسیم بندی های شهری و جغرافیای ایران آن زمان را می توان استخراج نمود که مشاهده قنات در منطقه ای در اطراف مرند کنونی یکی از آن هاست و قدمت استفاده از این تکنیک در ایران را نشان می دهد. اما این سیستم گسترشش در سراسر دنیا را مدیون هخامنشیان و پس از آن مسلمانان است. سیستم قنات در دوران هخامنشیان (حدود ق. م) در طی کشورگشایی ها و همچنین توسط بازرگانان ایرانی، عمدتا در مسیر جاده ابریشم از شرق تا حاشیه کویر تکله‌مکان چین و در غرب به مصر و شمال آفریقا رفت و بعد از اسلام، این فناوری، مرزهای اروپا را نیز پیمود. اعراب در اوایل قرن هشتم میلادی، با فتح هیسپانیا، دانش این تکنیک را از ایران به اسپانیا برده و برای اولین بار در مادرید، اولین قنات جاری شد. هنوز هم بقایای قنات ها در این منطقه وجود دارند و هنوز تعداد کمی از آن ها از جمله در مادرید و جزایر قناری فعال می باشند. گرچه قنات در نقاط مختلف ایران و جهان گسترش یافته است، اما هرچه به حوزه مرکزی ایران نزدیکتر می شویم، این فناوری پیچیدگی و عظمت بیشتری پیدا می کند و نقش آن در زندگی، فرهنگ و سنت های مردم آن نواحی نیز پر رنگ تر می گردد. ساکنان مناطقی چون یزد، کرمان، کاشان و. از دیرباز با مشکل کمبود آب مواجه بوده اند. اما با استفاده از هنر آب یابی و توسعه فنون آن توانسته اند از آب های زیرزمینی به بهترین نحو بهره برده و اثرات عمیقی در بهبود وضع معیشتی، ساماندهی اجتماعی و استحکام پایه های تمدن ایرانی بر جای نهند تا جایی که یکی از ملزومات شناخت فرهنگ و تمدن دیرپای این مناطق شناخت همه جانبه قنات و نظام تولیدی مستتر در آن است. در این مناطق، قنات ها چیزی فراتر از یک روش استفاده از آب های زیرزمینی هستند، آنها هویت ملی و بیانگر یک سیستم منحصر به فرد و یکپارچه ، در مدیریت پایدار زمین، آب و تنوع زیستی در کشاورزی می باشند. آنچه که ما اکنون آن را"تمدن کاریزی" نامیده ایم، در اصل ویژگی های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و دانش نحوه زندگی در بیابان هاست. یکی از مکان هایی که می تواند در شناساندن و معرفی این شاهکار و سازه های جانبی آن، اثرگزار باشد، موزه آب یزد است. این موزه که روزگاری خانه ای باشکوه و متعلق به یکی از بازرگانان یزدی بوده، اکنون به راستی می توان آن را دایره المعارفی از تمدن کاریزی و شکوه زندگی در کویر دانست. چه، در این مکان علاوه بر آشنایی با چگونگی حفر قنات، ملزومات این کار، سازه های وابسته به قنات، روش های تقسیم آب و. با معماری کویری و بهره گیری پایدار از عنصر حیاتی آب، باد، خاک و آتش در خانه های کویرنشینان، نیز آشنا می شوید. شناساندن قنات و همچنین اندیشه ها، هنرها و مهارت هایی که از آن منتج شده اند، به هموطنان و گردشگران خارجی بطور حتم می تواند در حفظ این شاهکار جهانی و انتقال آن به نسل های آینده موثر باشد. چرا که حفظ قنات حفظ آب و منابع آبی ست و آب آبادانی به همراه دارد و ارمغان آبادانی، رونق اقتصادی، صنعتی و گردشگری خواهد بود.