سخن را با چه چیزی بهتر از این نقل قول " " می‌توانم شروع کنم؟ ! سوای از این‌که بوکوفسکی تا چه حد در این سخن گزافه‌گویی کرده است، باید دید که این کتاب چیست؟ و چه کرده است؟ و چه جایگاهی در فکر و ادب و فرهنگ بشری دارد؟ در این پست قصد دارم به معرفی و بررسی رمان " "، این اثر ابدی جهان ادبیات، که به قلم " " نوشته شده است، بپردازم. تا شاید اندکی به فهم این کتاب و عظمت آن نزدیک‌شویم و کلام بوکوفسکی را بهتر درک کنیم. آشنایی من با رمان | جلال آل احمد | اسم اغواگر اولین بار پس از خواندن رمان "مدیر مدرسه‌"ی جلال بود که اسم این رمان را دیدم. داشتم مطلبی درباره شکل‌گیری ایده‌ی داستان مدیر مدرسه و اینکه از چه کسی و چه اثری تاثیر گرفته است می‌خواندم. گویا برخی گفته بودند جلال، مدیر مدرسه را متاثر از بیگانه‌ی کامو نوشته است. اما خود جلال نظر دیگری داشت: در واقع می‌توان گفت اولین باری که جامعه پارسی‌زبان با سلین آشنا شد، بعد از همان اشاره جلال بود. و چند دهه بعد فرهاد غبرایی به ترجمه این اثر همت گماشت و آن‌را تقدیم ایرانیان کرد. و چه ترجمه‌ای هم. بی‌بدیل و یگانه. از همان‌روز، و با توجه به توصیفی‌که جلال از آن رمان ارایه داده بود، تا مدت‌ها بعد که بالاخره رمان را گیر آوردم، این اسم در گوشه ذهنم تقلا می‌کرد. بالاخره رمانی که جلال تعریفش را بکند و آن را شاهکار ادبیات فرانسه بخواند، چیزی نیست که بتوان به راحتی از خیر آن گذشت! همه چیز برای من با همان اسم شروع شد. اسمی که شاید از اسم خیلی از آثار مشهور و مهم دیگر اغواکننده‌تر باشد. حداقل برای من که بود. اسمی است مرموز. و مدام می‌خواهی از آن سر در بیاوری و ببینی که این سفر، این شب و این انتها چیست؟ و بی‌شک بوی سیاحت از این اسم به مشام می‌رسد. سیاحتی که از غرب شروع می‌شود و پس از گردشی دور دنیا، در غرب به پایان می‌رسد. در مواجهه‌ی اول، برداشت من این‌چنین بود که با یک رمان رمانتیک روبه‌رو هستم. رمانی که احتمالا روی احساسات و عواطف و عشق بنا شده است. نمی‌دانم چرا این‌چنین فکر می‌کردم. شاید این هم برداشتی بود که از همان اسم اغواگر ناشی می‌شد. اما بعدتر و تنها چند صفحه پس از شروع داستان، متوجه شدم که سخت در اشتباه‌ام. این رمان بیش و پیش از هر چیز، یک ریالیسم لبه‌دار و تند و تیز است. و بیشتر از اینکه با عواطف و احساسات کار داشته باشد، با حیوانیت و سبعیت انسان‌ها کار دارد. و حیوانیت و سبعیت انسان را در چه جایی بهتر از جنگ می‌توان یافت؟ پس آغاز کار با جنگ است. البته واضح است که سلین به شکلی شعاری و احمقانه، داعیه‌ی جنگ‌ستیزی و برقراری صلح ندارد. و پرچم سفیدی در دست نگرفته است. با این حال، بهتر از هر شعار و لفظی، کثافت و رذالت جنگ را نشان می‌دهد و در درون مخاطب، نفرتی ابدی از جنگ جای می‌گذارد. اما جنگ تنها محل بحث او نیست. او جنگ را یکی از بی‌شمار محمل‌های بشر برای فوران توحش و بی‌رحمی و سیاهی می‌نمایاند. و بعدتر همین"فوران" را در زمان بعد از جنگ، در میان همین انسان‌های کوچولوی بی‌آزار، در دل همین شهرهای آرام و بی‌صدا و در سیاست و استعمار و تمدن نشان می‌دهد. چارچوب کلی داستان قبل از اینکه بیشتر به مضمون و محتوای کتاب بپردازم، بهتر است یک توضیحی درباره‌ی روند داستان و مراحل و اسفاری که طی می‌کند بدهم تا مطالب بعدی اندکی روشن‌تر شود. داستان با سرگشتگی شروع می‌شود. در ابتدای داستان، ما چندان با گذشته‌ی شخصیت آشنا نمی‌شویم. و در همان رویارویی اول و بدون مقدمه‌چینی‌های تفصیلی، هم ما و هم خود شخصیت، به شکلی ناگهانی درون گرداب حوادث رها می‌شویم. فردینان سرگشته و حیران، تصمیم می‌گیرد در ابتدای سنین جوانی خود، دل را به سیاهی دریا بزند و برای رفتن به جنگ داوطلب شود. آن هم به‌شکلی احمقانه و لجوجانه. و پس از بحث و جدل با یک دوست هم‌دانشکده‌ای، ناگهانی پا پیش می‌گذارد و وارد ارتش می‌شود. قصه‌ی رمان سفر به انتهای شب سر راست است. قصه، قصه‌ی اسفار یک جوان از خودخسته و در خود مانده است. که به بیهوده‌ترین شکل ممکن، پای خود را به مسایل و ماجراهای سهمگینی باز می‌کند. فرض کنید با دوست خود در یک کافه نشسته اید. با او درباره مسایل مختلف روز گفت‌وگو می‌کنید. حال سربازانی در میدان روبه‌روی کافه، رژه کنان رد می‌شوند. با افتخار و غرور و مملو از حس وطن‌پرستی. از قضا آنان برای این رژه می‌روند که احساسات هم‌وطنان را به غلیان وا بدارند و برای جنگ، داوطلب جذب کنند و یا حداقل ذهن مردم را برای ورود به جنگ و درگیری در آن، آماده کنند. در این‌جا شما ناگهان تصمیم می‌گیرید که به آنان بپیوندید و درس و دانشگاه را رها کنید و به جنگ بروید! فردینان سفر به انتهای شب به همین سادگی و مسخرگی وارد جنگ می‌شود و به اولین وادی سیر و سلوک خود قدم می‌گذارد. وادی خشم و خون و توحش. می‌دانم. هولناک است. در واقع شاید بتوان گفت فردینان تشنه‌ی یک حرکت انقلابی بوده است. تا خود را از رخوت نجات بدهد. و البته تمایل بیمارگونه‌ای هم به حرکت و سفر داشته است. که این بعد‌تر از سوی خودش مورد اشاره قرار می‌گیرد. ولی باید دانست که تصمیمات انقلابی و بنیان‌شکن و متفاوت، نتایج و تبعات متفاوتی نیز در بر دارند. با این حال فردینان ترجیح داد از این زندگی مزخرف خود دست بکشد و به دل جنگ بزند تا شاید به انتهای شب نزدیک‌تر شود. و این تصمیم ناگهانی و ابلهانه که تنها چند دقیقه پس از گرفتنش از آن پشیمان می‌شود نیز، ناشی از همین"حس فرار" است که درون او تل‌انبار شده و حال مجالی برای خروج پیدا می‌کند. در واقع برهوت و ی سی که سرتاسر داستان را زیر سایه‌ی خود ب رده است، از همان ابتدای کار و وقتی که فردینان اعتراف می‌کند: " " بر ما عیان می‌شود. و این اعتراف هم دقیقا پس از رد شدن از آخرین پل و خراب شدن آن رخ می‌دهد. و این تازه اول کار است. چرا که او خود نمی‌داند چه چیزهایی پیش رو دارد. بخش اول: جنگ جهانی داستان به صورت کلی چند بخش مفصل و جداگانه دارد. فردینان به سرزمین‌ها و موقعیت‌های گوناگون و بسا متفاوتی قدم می‌گذارد. او ناچار می‌شود برای نجات خود از وضع اسف‌بار و بغرنجی که در آن قرار دارد، تن به سفر و حرکتی دیگر بدهد. و البته هیچ تضمینی هم نیست که سفر و موقعیت بعدی بهتر از قبلی باشد. اصل بر این است که او از این رخوت و اسارت الآنش فرار کند. این که بعدا چه خواهد شد، اهمیتی ندارد. و می‌پردازد به اسارت فردینان در میان اجساد و خون و فشنگ و زورگویی فرماندهان و بیگاری و بدبختی. بخش دوم: مستعمره، جنگل و آفریقا اما پس از جنگ، ما با فصل کاملا متفاوتی مواجه می‌شویم. فردینان که از جنگ فراری و خسته است، تصمیم می‌گیرد که خود را از چاهی بیرون بکشد و در در ه‌ای سرسبز و جهنمی رها کند. دره‌ای گرم و نمور و ب د وی که در آفریقا واقع شده است و چند پله‌ای از جهنم سیاه‌تر و کثافت‌تر است. و اینجا"تمدن" اندکی بالنده‌تر شده و از پوشش استعمار (به معنای لغوی‌اش) و سازندگی استفاده می‌کند تا استثمار و سلطه‌ی خود را به نحوی دیگر حاکم سازد. و حداقل در لفظ و شعار هم که شده معترف به عمل خبیثانه‌ی خود نیست. در این بخش شاهد سبعیت استعمارگران و حقارتشان برای دست‌یابی به منافع و سود بیشتر هستیم. به نظرم توصیفی بهتر و کامل‌تر از این در جای دیگری نمی‌توان یافت. این فصل کار صدها مقاله و رساله و کتاب را انجام می‌دهد. سلین به نحوی ذات طم اع کشورهای استعمارگر را در این بخش به تصویر می‌کشد که محال است شما از آن احساس انزجار و نفرت نکنید. و در گوشه‌ای از ذهن‌تان آن را نگه ندارید. و مهم‌ترین سوالی که در ذهن من به عنوان مخاطب در حین خواندن این بخش نقش بست، این بود که چرا؟ آخر چرا؟ چرا این انسان‌ها باید به قلمرو انسان‌هایی دیگر، که کاملا متفاوت و بی‌نسبت با خودشان هستند تجاوز بکنند؟ چرا باید تمدن و توسعه را با چوب و با زور به آن‌ها تحمیل بکنند؟ و اصلا آیا ارزشش را دارد؟ ارزشش را دارد که خودشان به این دریوزگی بیفتند و آن‌قدر مشقت و سختی بکشند؟ در واقع چیزی که واضح است، این است که مستعمره برای فرانسویان و خارجیان ساکن آن، جایی نبود، جز یک شکنجه‌گاه. و مثل روز روشن است که دولت‌های آزمند و طم اع، به مردمان دیگر کشورها و سرزمین‌ها که هیچ، حتی به مردمان و سرمایه‌های انسانی کشور خود نیز رحم نمی‌کنند و آنان را مانند زباله‌هایی به مستعمرات پرتاب می‌کنند تا قلمرو خود را گسترش دهند و در شهوت‌رانی قدرت از دیگر دولت‌ها عقب نمانند. بخش جنگلی و مستعمراتی این رمان در یک کلام، فوق‌العاده است. وقتی آن را می‌خوانید حس فرسودگی و خستگی به شما دست می‌دهد. انگار که دارید همراه باردامو در آن جهنم عرق می‌ریزید و کار می‌کنید و بدبختی می‌کشید. و البته این جهنم، برای خارجی‌های سلطه‌طلب جهنم است. چرا که آن جغرافیا، مخصوص آن نژاد و مردمان است و طبیعتا کسانی که از خارج و با زور به آن تجاوز کنند، زمین‌گیر می‌شوند و ذره ذره، آب. و این موضوع، مغایرت زیستی استعمارگران با آن جغرافیای وحشی و بدوی، مورد تاکید سلین است. اشاراتی که او به بیماری‌ها و ناهنجاری‌های فیزیکی اروپاییان در جنگل‌های آفریقا می‌کند موید این موضوع است. او می‌گوید ماتحت لقتان که دیگر پا در سرزمین دیگران نگذارید و تجاوز به قلمرو این بی‌زبانان نکنید! و حالا بمیرید از سل و سرفه و خارش و سوزاک و حمله‌ی حشرات و حساسیت‌های پوستی و بیماری‌های روده و کلیه و هزار کوفت و زهرمار دیگر! بخش سوم: رویای آمریکایی حال فردینان که از وضعیت مذکور به ستوه آمده، باید خودش را از این جهنم نجات دهد. قبل از آغاز بخش مربوط به آمریکا، ما توصیفاتی از زبان فردینان در رسای آمریکا می‌شنویم. توصیفاتی که از زبان یک فریفته و دل‌باخته‌ی آمریکا ارایه می‌شود. سرزمین رویاهای باردامو، آمریکا است البته تا قبل از ورود به آن و پرده‌برداری از راز مسمومش. فردینان پس از ورود به آن‌جا، می‌بیند که از جنگل جهنمی قاره‌ی آفریقا درآمده و حال پرتاب شده است به تاریکی و سیاهی محض قاره‌ی آمریکا. آمریکای تهی از هرگونه معنا و رنگ و حس. آمریکایی که ابتذال کامل است و در یک کلام، حال روحی و روانی آدم را بد می‌کند. این بخش از داستان اندکی حال‌وهوای نوآر به خود می‌گیرد. و هم‌زمان اتمسفر یک فیلم کلاسیک نیویورکی و یک فیلم آوانگارد موج نوی دهه‌ی هفتاد را تداعی می‌کند. در اینجا رویای آمریکایی با خاک یکسان می‌شود. و تنها دل‌خوشی باردامو، زنان بلوند و جذاب آمریکایی هستند. که تا مدتی طولانی فقط در ذهنش می‌تواند به آن‌ها دست‌درازی کند. در این بخش گذری هم داریم به کارخانه‌ی سیاه فورد در دیترویت. به جایی که به کمال خود می‌رسد و صنعت و سرمایه‌داری و عواقب کشنده‌اش به عریان‌ترین شکل، خود را در بردگان صنعتی و درخودم رده‌ی بینوا متبلور می‌کنند. و چنان توصیف وحشتناک و دقیقی از آن وضعیت ارایه می‌شود که شما هم آن حس ربات‌گونه‌ی کارگران را حس می‌کنید و مثل چاپلین در "عصر جدید" دچار فروپاشی روانی می‌شوید. و نقد عریانی که او بر این مظاهر و بواطن دارد. و نفرت درون‌زایی که آن را به ما نیز القا می‌کند. فردینان با هر نکبتی که هست در این سرزمین مردگان و کثافات دوام می‌آورد. و در این بین با، یعنی فرشته‌ی نجات یا بهتر است بگویم الهه‌ی زندگی خود آشنا می‌شود. و تنها امید او برای زندگی در آمریکا همین مالی است. که جلوتر به آن باز خواهم گشت. که فردینان به وطن منفور خویش بر می‌گردد و زندگی نویی را از سر می‌گیرد و مصایب و مسایل جدیدی به رویش باز می‌شوند و در نهایت در آسایشگاهی روانی مشغول به کار می‌شود. فکر کنم تا این‌جا متوجه شده باشید که رنگ این رمان، مطلقا سیاه است. تاریک و سیاه. حتی خاکستری هم نیست. و کار اصلی نویسنده هم با شب و مشخصا محو شدن در انتهای آن است. و سلین در جاهای مختلفی مستقیما به این موضوع اشاره می‌کند. شخصیت فردینان در داستان چند باری به سمت تاریکی شب می‌رود بدون این‌که به انتهای آن برسد. اما روشن است که منظور او از انتهای شب، انتهای گندیدگی و پوچی است. کلمه مهمی در این رمان است. و نباید به راحتی از کنار آن گذر کرد. به کرات از این لغت استفاده می‌شود. چه در اشاره به بوهای نامطبوع انسان‌ها و مکان‌ها و ادویه‌ها و. و چه در اشاره به گندیدگی صفات خاص انسانی و غرق شدن در کثافت انسانیت. کثافاتی که فقط مختص شخص انسان است. سلین شخصیت‌های داستانش را در گردبادی از جبر خفه می‌کند. شخصیت اصلی تا حد زیادی منفعل و تاثیرپذیر است و به عروسک خیمه‌شب‌بازی‌ای می‌ماند که با باد همراه می‌شود و به مطامع آن پاسخ مثبت می‌دهد. حرکت باردامو در رمان، مثل حرکت در م ه است. چرا که نمی‌توان پیش‌بینی کرد که چه خواهد شد. نمی‌توان جلوتر را دید و بر اساس آن برنامه‌ریزی کرد. و این امری است بسیار طاقت‌فرسا و آزاردهنده. چرا که مخالف نهاد و ذات آدمی است. انسان میل به انس گرفتن دارد. میل به وابستگی. اما سلین تمام تلاشش در این رمان این است که این میل را سرکوب کند و تا حد امکان بر تن آن زخم و خراش اندازد. سلین، است. او دشمنی دیرینی با آسایش و سکونت دارد. و به شکلی سادیستیک، این موضوع را بر سر شخصیت اصلی خود آوار می‌کند و بلایی نیست که بر سر او نیاورد. با این وصف، جای چندانی برای ظهور و بروز سفیدی و خیر و نیکی در رمان نمی‌ماند. چرا که همه چیز در حالت اضطرار و اضطراب است. و همه فراری اند و سرشان در آخور خودشان است. با این حال، در واقع می‌توان گفت. او عقده‌ی نداشتن یک مادر ایده‌آل و مطلوب را، در میان تن و احساسات زنان دیگر جست‌وجو می‌کند. او مملو از کمبودهای عاطفی و احساسی است. و از همین‌رو این کمبود‌ها در روابطش تجلی می‌یابند. سفیدترین شخصیت داستان هم، شاید مالی باشد. همان زنی که در آمریکا باعث بازگشت فردینان به زندگی می‌شود. و از قضا این زن کسی نیست، جز یک کارگر جنسی که شب تا صبح با مشتری‌هایش در کلاب سر می‌کند و صبح تا شب با عشق و علاقه‌ی فراوان، به بارداموی عزیزش می‌پردازد. و البته در خلال یکی از همین شب‌ها است که فردینان او را می‌بیند و از آن به بعد هر شب به ملاقات او می‌آید و سپس عاشق و دلباخته‌ی او می‌شود. مالی ب ت مقدس فردینان است. او مملو از مهربانی و سخاوت و انسانیت است. و آن‌چنان عاشق فردینان است که از هیچ چیزی برای او دریغ نمی‌کند. و حاضر است هر شب به عشرت‌کده برود و تن خود را در اختیار دیگر مردان بگذارد، تا پول به دست آو ر د و به فردینان بدهد. در واقع سلین از بسیاری از اقشار انسانی قطع امید کرده است. یا شاید از تمام آنان. و کورسوی امید خود را در یک فاحشه می‌یابد. فاحشه‌ای که بیشتر سیمای یک قدیس را دارد. عمل تن‌فروشی در داستان به گونه‌ای تصویر می‌شود که گویی شغل عادی و شرافت‌مندانه‌ای است. و هیچ چیز غیرعادی‌ای درباره‌ی این پیشه وجود ندارد. و مثلا شخصیت مالی هم مسیله‌ای با شغل خود ندارد. می‌رود و می‌آید. و در عین حال زندگی شخصی و خوشایند خود را دارد. اما فردینان به سبب غریزه‌ی وحشیانه‌ی""ای که دارد، باید از خیلی از چیزها دست بشوید. تا در حرکت باشد و به سفر ادامه دهد. و در آخرین سفر خود، به کشورش باز می‌گردد تا درس پزشکی‌اش را ادامه دهد. و اینجا فصل دیگری از داستان، یعنی پزشکی و طبابت او آغاز می شود. فصلی که پایان رمان نیز در آن رقم می‌خورد. در این فصل پایانی، فردینان دیگر سیر و سفر چندانی نمی‌کند. و حال گویی باید با عواقب و حواشی آن سفرهای عجیب و غریب ابتدای جوانی‌اش روبه‌رو شود و با خاطرات و تاثیرات ابدی آن‌ها سر کند. اندکی درباره ترجمه اجازه بدهید درباره ترجمه‌ی جاودان این اثر حرفی نزنم و صحبت از آن را حواله کنم به توصیفی از که در به آن پرداخته است: هزاران صفحه می‌توان درباره این اثر حرف زد. همان‌گونه که زده اند و باز هم خواهند زد. در واقع خواندن این رمان حدودا صفحه‌ای تازه آغاز ماجرا است. و پس از خواندن آن است که مسیر جدیدی به روی مخاطب گشوده می‌شود. اما دیگر بس است. شاید می‌توانستم دقیق‌تر و مفصل‌تر بنویسم. اما حوصله و زمان و دانش من محدود است. امیدوارم هر چه زودتر خواندن این کتاب را تجربه کنید. درباره تهیه‌ی کتاب هم باید بگویم که خرید نسخه‌ی فیزیکی این کتاب تقریبا ناممکن است. مگر این‌که سری به کتاب‌فروشی‌های زیرزمینی و قدیمی بزنید. ظاهرا برخی خوش ندارند این اثر به صورت رسمی و آدم‌وار در کشور چاپ و منتشر شود. و چه بسا بهتر! شاید اگر قرار بود تجدید چاپ بشود، تیغ زهراگین سانسور اصالتش را خدشه‌دار می‌کرد! اما نسخه‌ی پی‌دی‌اف کتاب مثل آب و هوا در اینترنت پیدا می‌شود. و این خود جای ناراحتی و خوشحالی هم‌زمان دارد. با این حال، از تلاش برای گیر آوردن نسخه‌ی فیزیکی کتاب ناامید نشوید. به خصوص در کتاب‌خانه‌ها. به احتمال خیلی زیاد آن‌ها دارند. در ضمن این را هم بگویم که وقت و تلاش نسبتا زیادی برای این مطلب صرف کردم. به هر حال امیدوارم نتیجه‌ی قابل قبولی حاصل شده باشد. و همچنین با نظرات و همراهی‌های خود بدهید! در گفته بودم که پیش‌نویس مطلب‌ام درباره‌ی کتاب "سفر به انتهای شب" از دست رفته است. و انگیزه‌ی من برای بازنویسی‌اش نیز. اما بازی روزگار است دیگر قضیه جوری رقم خورد که از راهی که فکرش را نمی‌کردم، نه تنها آن مطلب، بلکه تمامی مطالب و یادداشت‌های به فنا رفته‌ی دیگرم بازیابی شدند. و آن‌چنان شد که می‌باید. از دوستان خوبم در " " تشکر می‌کنم. همراهی‌ها و راهنمایی‌های آنان در مسیر تکمیل این مطلب، برایم مفید و انگیزه‌بخش بود.