غده پاراتیرویید (به انگلیسی: Parathyroid gland ) که در واقع چهار غده بیضی شکل و مجزا در قسمت خلفی غده تیرویید هستند که با ترشح هورمون پاراتورمون وظیفه کنترل سطح سرمی کلسیم را برعهده دارند. این چهار غده معمولا در قسمت‌های بالا و پایین لوب‌های راست و چپ تیرویید در سطح خلفی قرار گرفته‌اند. این غده باترشح هورمون پاراتورمومن و به کمک هورمون ترشحی تیرویید (کلسی تونین) ، با اثر بر روی کلیه، روده و استخوان، میزان یون کلسیم در خون را افزایش میدهد: درکلیه: افزایش بازجذب کلسیم از ادراردر روده: افزایش جذب کلسیمدر استخوان: ازاد کردن کلسیم به خونغدد پاراتیرویید چهار غده بیضی شکل و مجزا هستند که در قسمت پشت غده تیرویید قرار دارند. این چهار غده در قسمت‌های بالا و پایین لوب‌های راست و چپ تیرویید و در سطح خلفی آن قرار گرفته‌اند. در حالت عادی غدد پاراتیرویید به شکل دانه‌های برنج و به همان اندازه هستند. جالب است بدانید با وجود نزدیکی بیش از حد این دو غده درون‌ریز (منظور تیرویید و پاراتیرویید) به یکدیگر، هم از نظر عملکردی و فیزیولوژی و هم به لحاظ بافت‌شناسی دو غده کاملا مجزا محسوب می‌شوند. هورمون اصلی که غده پاراتیرویید ترشح می‌کنند پاراتورمون نام دارد. هورمون پاراتورمون وظیفه کنترل سطح سرمی کلسیم را برعهده دارد. پاراتورمون با افزایش رسوب کلسیم در استخوان‌ها و یا افزایش فعالیت استیوکلاست‌های استخوانی وظیفه خود را انجام می‌دهد. هورمون پاراتیرویید که پاراتورمون نامیده می‌شود هورمونی پلی پپتیدی است که از سلول‌های چیف غدد پاراتیرویید ساخته و ترشح می‌شود. زنان دوبرابر بیشتر از مردان احتمال ابتلا به پرکاری پاراتیرویید اولیه دارند. میانگین سنی هنگام شناسایی این بیماری حدود سال است (و اکثر بیماران بالای سال هستند)همانطور که در پرتودرمانی می‌توان مشاهده کرد، قرار گرفتن در معرض پرتو یونیزه کننده عامل خطری برای ابتلا به پرکاری پاراتیرویید اولیه به شمار می‌رود. دوز‌های پرتوافکنی که باعث ایجاد پرکاری پاراتیرویید می‌شود، بسیار بالاتر از دوز‌هایی است که معمولا در زندگی روزمره یا با پرتو‌های عادی ایکس با آن مواجه می‌شویم. بیماران مبتلا به پرکاری پاراتیرویید ایجاد شده در اثر پرتوافکنی ممکن است به خاطر وضعیت درمانی دیگری نظیر لنفوم یا سرطان پستان تحت پرتوافکنی به گردن، سینه، یا سر قرار بگیرند. سایر بیماران نیز ممکن است در معرض رادیواکتیو یا یک فاجعه اتمی قرا بگیرند. دوز‌های پرتوافکنی مرتبط با پرتو‌های ایکس، اسکن‌های CAT و استفاده از وسایلی نظیر تلفن همراه، اجاق مایکروویو و. برای ایجاد بیماری پاراتیرویید بسیار پایین است. استفاده از لیتیوم، داروی بکار رفته برای درمان اختلال دوقطبی (که اختلال افسردگی شیدایی نیز شناخته می‌شود) می‌تواند احتمال ابتلا به بیماری پاراتیرویید را افزایش دهد. در شرایط معمولی، سطح نرمال کلسیم با سطح نرمال هورمون پاراتیرویید مرتبط خواهد بود. علاوه بر این در چنین شرایطی، سطح پایین سرم کلسیم با سطح بالای هورمون پاراتیرویید، و سطح بالای کلسیم با سطح پایین هورمون پاراتیرویید مرتبط خواهد بود. این‌ها تمام راه‌های مناسبی هستند که در آن‌ها یک غده پاراتیرویید با کلسیم درحال گردش در خون واکنش می‌دهد و در عین حال سعی می‌کنند کلیسم را در محدوده نسبتا نرمال تنظیم کنند. تشخیص پرکاری پاراتیرویید کار نسبتا ساده‌ای است، زیرا غده‌های پاراتیرویید در مقابل بالا بودن سرم کلسیم، مقدار بسیار زیادی هورمون پاراتیرویید تولید خواهند کرد که اندازه‌گیری آن ساده و آسان است. اندازه‌گیری میزان کلسیم موجود در ادرار طی یک دوره زمانی ساعته روش دیگر ت یید تشخیص پرکاری پاراتیرویید است. اگر کلیه‌ها به طور نرمال در حال کار باشند، در آن صورت در اقدامی که به منظور رهاسازی بدن از کلسیم انجام می‌شود بیشتر این کلسیم را تصفیه خواهند کرد که در نهایت به افزایش غیرعادی میزان کلسیم در ادرار منجر می‌شود. با این وجود، اندازه‌گیری میزان کلسیم ادرار یک معیار سنجش غیرمستقیم فعالیت پاراتیرویید به شمار می‌رود و تنها حدود تا درصد مواقع صحیح است. صحیح‌ترین و دقیق‌ترین شیوه‌ی تشخیص پرکاری پاراتیرویید اولیه از طریق نشان دادن سطح بالای هورمون پاراتیرویید در مقابل با کلسیم بالای خونابه صورت می‌گیرد. تنظیم بودن سطح کلسیم سرمی اهمیت بسیار زیادی در عملکرد صحیح استخوان‌ها و عضلات دارد. اغلب بافت قلب از بافت عضله‌ای تشکیل شده است بنابراین تعادل و تنظیم سطح کلسیم در خون اهمیت به سزایی در عملکرد صحیح قلب دارد. هورمون پاراتورمون تاثیرات زیادی بر ارگان‌های مختلف بدن دارد. این هورمون با کمک هورمون کلسی‌تونین که از تیرویید ترشح می‌شود سطح سرمی کلسیم خون را تنظیم می‌کنند. دقت کنید که عمل هورمون پاراتورمون و هورمون کلسی‌تونین کاملا مخالف یکدیگر است. از دیگر اثرات مهم هورمون پاراتورمون فعال کردن ویتامین D است که باز هم به این شکل به بازجذب کلسیم از روده باریک کمک می‌کند. برای مثال زمانی که سطح کلسیم در خون کاهش پیدا می‌کند، این هورمون با اثر روی کلیه، بازجذب یون کلسیم را از نفرون‌ها افزایش و دفع آن را از این طریق کاهش می‌دهد. پاراتورمون در روده باریک سبب افزایش بازجذب کلسیم و در استخوان‌ها سبب فعال شدن استیوکلاست‌ها می‌شود. ترشح هورمون پاراتورمون زمانی که سطح کلسیم خون کاهش پیدا می‌کند افزایش می‌یابد. هورمون کلسی‌تونین وقتی ترشح می‌شود که سطح سرمی کلسیم خون، افزایش می‌یابد و کلسیم را به داخل بافت‌ها مخصوصا استخوان‌ها هدایت می‌کند. اگر به هر دلیلی ترشح هورمون پاراتورمون برخلاف سطح بالای کلسیم سرم، افزایش یابد پرکاری پاراتیرویید نامیده می‌شود. این پرکاری می‌تواند اولیه، ثانویه و ثالثیه باشد بنابراین با توجه به تعریف پرکاری می‌توان حدس زد که کاهش ترشح هورمون پاراتورمون را علی‌رغم سطح پایین کلسیم سرم، کم‌کاری پاراتیرویید می‌نامند. شایع‌ترین بیماری غده پاراتیرویید، مشکل پرکاری است که با توجه به تعریفی که بالاتر ارایه کردیم در این حالت مقدار هورمون‌های پاراتیروییدی ترشح شده بیش از میزان لازم است. به این حالت پاتولوژیک، هیپرپاراتیروییدیسم یا پرکاری پاراتیرویید گفته می‌شود. غده پاراتیرویید فرد مبتلا به پرکاری پاراتیرویید دچار مشکل شده و حتی در زمانی که سطح کلسیم خون نرمال یا بالاست باز هم ترشح پاراتورمون را ادامه می‌دهد. این موضوع عوارض بسیار شدیدی را می‌تواند برای فرد به همراه داشته باشد که در ادامه همین مطلب به آن‌ها اشاره خواهیم کرد. بیماران مبتلا به پرکاری پاراتیرویید اولیه تنها دو انتخاب دارند، اول این که هیچ اقدامی نکنند و دوم این که غده‌ی پاراتیروییدی که مشکل‌ساز شده است را با عمل جراحی خارج کنند (در موارد نادری ممکن است بیش از یک غده مشکل‌ساز باشد)برخی پزشکان در صورتی که پرکاری پاراتیرویید بیمار بسیار خفیف باشد، انجام جراحی را پیشنهاد نمی‌کنند. اما باید این موضوع را در نظر داشته باشید که پرکاری تیرویید به خودی خود، خوب نمی‌شود و قطعا بدتر خواهد شد و به خاطر داشته باشید که پرکاری پاراتیرویید به علت تشکیل توده‌ای در یکی از غدد پاراتیرویید ایجاد می‌شود و با گذشت زمان این توده بزرگ‌تر و بزرگ‌تر می‌شود. کم‌کاری پاراتیرویید به بیماری گفته می‌شود که در آن غدد پاراتیرویید به اندازه کافی هورمون تولید نمی‌کنند. این بیماری بسیار نادر است و در اغلب موارد به این علت ایجاد می‌شود که در هنگام انجام جراحی تیرویید یا پاراتیرویید، به غدد پاراتیرویید آسیب وارد شده است. کم کاری پاراتیرویید و کاهش ترشح هورمون توسط این غدد منجر به کاهش میزان کلسیم خون و افزایش میزان فسفر خون می‌شود. علایم کم کاری پاراتیرویید ممکن است بسیار خفیف و در حد احساس گزگز و مور مور در دست‌ها و انگشتان و اطراف دهان باشد و یا ممکن است شدید و به صورت گرفتگی‌های عضلانی باشد. شدیدترین علایمی که این بیماری ایجاد می‌کند، کزاز (گرفتگی عضلانی شدید در کل بدن) و تشنج (این مورد بسیار نادر است) می‌باشد. نارسایی و کم‌کاری غده پاراتیرویید یک مشکل نادر است که در شرایط خاص و شناخته شده‌ای ایجاد می‌شود. شایع‌ترین علت بروز این مشکل، توقف فعالیت غده پاراتیرویید بعد از انجام عمل جراحی بر روی تیرویید یا پاراتیرویید است. یک علت دیگر (البته نادر است) این است که این مشکل از بدو تولد (به صورت مادر زادی) ایجاد می‌شود و شخص از ابتدا این غدد را در بدن خود ندارد. در مواردی نیز نمی‌توان علت کم کاری پاراتیرویید را تشخیص داد. کمبود ترشح هورمون پاراتیرویید عدم توانایی کلیه‌ها و استخوان‌ها برای پاسخگویی به هورمون پاراتیروییدیشناختن این نوع از بیماری کم‌کاری پاراتیرویید آسان‌تر است. بیماری که به این وضعیت دچار شده است، دارای غدد پاراتیرویید کوچکی است (یا اصلا غدد پاراتیرویید را ندارد) و به همین علت میزان ترشح هورمون PTH پایین است. این مشکل دو دلیل عمده می‌تواند داشته باشد: اولین (و شایع‌ترین) علت کم بودن میزان هورمون‌های پاراتیروییدی این است که این غدد در هنگام انجام جراحی خارج کردن غده تیرویید، به صورت تصادفی برداشته می‌شوند. هرچند در اغلب موارد جراحی غده تیرویید با چنین عوارضی همراه نیست، اما ممکن است در تا درصد از موارد جراحی برداشتن کامل غده‌ی تیرویید، این مشکل بروز کند. در این حالت علت ترشح کم هورمون‌های PTH مشخص نیست و به این حالت ایدیوپاتیک گفته می‌شود. این بیماری بسیار نادر است و ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد و یا در زمان دیگری بروز کند. در این حالت بیماران از بدو تولد، غدد پاراتیرویید را ندارند و اکثر این بیماران هیچ سایقه خانوادگی در ابتلا به این بیماری ندارند. در این حالت سیستم ایمنی بدن آنتی بادی‌هایی تولید می‌کند که بر ضد غدد پاراتیروییدی هستند و با آن‌ها مانند یک بافت خارجی رفتار می‌کنند. این بیماری ممکن است تنها به غدد پاراتیرویید آسیب بزند و یا این که علاوه بر غدد پاراتیرویید به ارگان‌های دیگری نیز صدمه وارد کند. اصلی‌ترین روش درمان کم‌کاری پاراتیرویید، صرف نظر از علت بیماری، مصرف مکمل‌های ویتامین D و کلسیم است. اکثر بیماران نیاز دارند که قرص کلسیم را چند بار در روز و قرص‌های ویتامین D با دوز بالا را یک بار در روز مصرف کنند. درمان هیپوپاراتیروییدیسم چگونه انجام می‌شود؟ اصلی‌ترین درمان هیپوتیروییدی در غدد پاراتیرویید، صرف نظر از علت بیماری، مصرف مکمل‌های ویتامین D و کلسیم برای کاهش عوارض است. اکثر بیماران مبتلا به کم‌کاری پاراتیرویید نیاز دارند که قرص کلسیم را چند بار در روز و قرص‌های ویتامین D با دوز بالا را یک بار در روز مصرف کنند. تعیین دوز به صورت دقیق توسط پزشک متخصص صورت می‌گیرد. با مصرف این مکمل‌ها از عوارض احتمالی کمبود هورمون پاراتورمون مانند پوکی استخوان جلوگیری می‌شود. برخی از پزشکان استفاده از دارو‌های پوکی استخوان را آغاز کرده اند تا به جای ارجاع بیمار به جراحی، کلسیم استخوان او را افزایش دهند. دارو‌های پوکی استخوان جایگزینی برای برداشتن یک غده پرکار تیرویید به شمار نمی‌رود. این دارو‌ها با مکانیسم متفاوتی نسبت به تولید بیش از حد هورمون پاراتیرویید عمل می‌کنند. پس از این که پاراتیرویید مزاحم برداشته می‌شود، دارو‌های پوکی استخوان می‌تواند در ایجاد تراکم استخوان و جایگزینی کلسیم برداشته شده بوسیله‌ی هورمون پاراتیرویید نقش داشته باشد. بسیاری از پزشکان از این راهبرد برای بیمارانی استفاده می‌کنند که میزان کاهش تراکم استخوانی آن‌ها پس از عمل موفقیت‌آمیز برای برداشتن پاراتیرویید پرکار ثبت شده است. با این وجود از این دارو‌ها نباید به عنوان جایگزینی برای رفع مشکل واقعی موجود که تومور غده پاراتیرویید نام دارد استفاده نمود. درمجموع می‌توان گفت که دارو‌های پوکی استخوان روی بیماران مبتلا به پرکاری پاراتیرویید عمل نمی‌کند. استخوان‌ها و پوکی استخوان مدام بدتر خواهند شد. این دارو‌ها در بیماران دارای تومور پاراتیرویید تا زمانی که تومور برداشته نشود اثر نمی‌کند.