آغاز دوز بوستر واکسن کووید در برخی از کشور‌ها و همچنین گسترش سوش‌های جدید منجر به بروز بحث‌هایی شد، از جمله مفهوم up to date توسط CDC برای شخصی که دوز بوستر گرفته علاوه بر مفهوم Fully Vaccinated به معنی دریافت دو دوز اصلی. در همین راستا اکنون چندین پروژه پژوهشی در سطح جهان مشغول تحقیق بر روی اثرات دوز سوم و دسیابی به بهترین ترکیب از انواع واکسن‌ها می‌باشند. پروفسور اندرو پولارد رییس کمیته مشترک واکسیناسیون و ایمنی انگلستان، این حرف را که هر ماه باید بوستر تکرار شود، بی اساس دانست. وی اعتقاد دارد دوز‌های بیشتر به گروه‌های آسیب پذیر باید داده شود، هرچند اعتقاد دارد برای دوز و بیشتر اطلاعات مکفی علمی در دست نیست لذا انگلستان برخلاف آلمان و اسراییل بدون مستندات به سراغ دوز چهارم نخواهد رفت. یک مقاله اخیر بر روی هفت واکسن مختلف بعنوان بوستر پس از دو دوز آسترازنکا در مجله Lancet درج شده که فایزر و مادرنا را بهترین واکسن برای بوستر دانسته است. فایزر پس از دو دوز آسترازنکا تا برابر افزایش سطح آنتی بادی می‌داده در حالیکه این میزان در دوصورت فایزر پس از دو دوز فایزر تنها برابر بوده است. این مطالعه دریافت که سه دوز واکسن تا حدود درصد بیشتر از دو دوز و یک دوز دارونما در پیشگیری از عفونت موثرتر بوده است. مادرنا نیز توانست بعنوان دوز سوم بخصوص بر علیه اومیکرون بطور موثر عمل نماید و نیم دوز ( میکروگرم) مادرنا بعنوان بوستر پس از دو دوز آسترازنکا تا برابر سطح آنتی بادی موجود را افزایش داد در حالی که فول دوز آن ( میکروگرم) تا برابر افزایش سطح آنتی بادی میداد. اما این میزان برابر بود اگر مادرنا پس از دو دوز آسترازنکا داده میشد. بر اساس یک گزارش از آژانس امنیت سلامت انگلستان، دو دوز آسترارنکا پس از هفته پایین‌ترین مقاومت را در مقابل عفونت علامت دار اومیکرون به نسبت سایر واکسن‌های رایج در انگلستان داشته است. مطالعات دیگر هم حاکی از پایین‌تر بودن سطح آنتی بادی بعد از آسترازنکا بعنوان بوستر پس از دو دوز آسترازنکا به نسبت فایزر و مادرنا بعنوان بوستر بوده است. البته آسترازنکا وعده تولید ورژن جدیدی بر علیه سوش‌های جدید از جمله اومیکرون را داده است. برای جانسون اند جانسون که یک واکسن تک دوزی است، در حقیقت دوز دوم همان دوز بوستر محسوب میشود و بوستر آن سطح آنتی بادی را از درصد بعد از تک دوز به درصد بعد از بوستر افزایش می‌دهد و مقاومت در مقابل عفونت علامت دار را از درصد به درصد ارتقا میدهد. در مطالعه‌ای که محققین دانشگاه ژیایو تونگ شانگ‌های بر روی کادر درمان انجام دادند، یک بوستر سینوفارم بعد از تا ماه بعد از دوز دوم تا برابر در مقابل اومیکرون ضعیف‌تر از سوش‌های قبلی موثر بود لذا سینوفارم مدعی است که در واکسن جدید CNGB خود که ماهیتش متفاوت و از جنس نوترکیبی پروتیینی است به دنبال ایمنی زایی بالاتر در مقابل سوش اومیکرون میباشد. این واکسن که ماه پس از دوز دوم داده میشود تا برابر قدرت تولید آنتی بادی بیشتر به نسبت سینوفارم سنتی را که حاوی ویروس غیرفعال است داراست. امارات متحده استفاده از این واکسن را آغاز نموده است. به گفته دکتر داگمار گراتسیا مدیر پژوهش انستیتو واکسن Finlay کوبا، اخیرا در شهر سینفویگوس کوبا طرح ترکیب دو دوز سینوفارم با سوبراناپلاس برای افراد بالای سال شروع شده است. دو دوز سینوفارم به فاصله روز داده می‌شود و سپس بوستر سوبرانا پلاس (در ایران این واکسن مشترکا با کوبا ساخته شده و پاستوکووک نام دارد) روز بعد از دوز دوم سینوفارم تزریق میشود. البته باید منتظر نتایج آن بود. واکسن اسپایکوژن یک نوترکیب پروتیینی استرالیایی است و فاز سوم آن در جمعیت ایرانی اجرا شد و مجوز موقت ایران را گرفت هرچند در استرالیا منتظر مجوز است. که در مورد ترکیب واکسن‌های موجود در ایران بخصوص برای دوز بوستر مستندات پژوهشی داخلی و یا خارجی خاصی نداریم و دلیلی نیست که یکی را بر دیگری رجحان دهیم. فعلا تنها بر اساس اطلاعات عمومی در مورد ساختار واکسن‌ها و نحوه عملکردشان برای استفاده از یک دوز سوم متفاوت، حدس‌هایی زده میشود. تا بحال نتایج موجود از مطالعات خارجی که بر روی دوز بوستر هترولوگوس انجام شده حاکی از پیشتازی واکسن‌های mRNA همانند فایزر و مادرنا بعنوان بوستر پس از آسترازنکا میباشد. در ایران آسترازنکا، سینوفارم، پاستوکوک و اسپایکوژن معروفترین و رایج‌ترین هستند. دکتر حسن رودگریدانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی