در بین روایت‌های گوناگونی که درباره‌ی رفتارهای کاربران ایرانی در فضای آنلاین مطرح می‌شود، معمولا آن دسته از روایاتی که تصویرهای اغراق‌آمیز و جذاب ارایه می‌کنند، شانس بیشتری برای شنیده شدن دارند. مثلا اگر یک صاحب‌نظر یا یک پژوهشگر، مطلب آسیب‌شناسانه‌ای درباره‌ی تتلیتی‌ها، یا حمله‌ی کاربران ایرانی به صفحه‌ی اینستاگرام لیونل مسی، و یا تعداد زیاد تماشاگران لایو دو "شاخ اینستاگرامی" بنویسد و حتی‌الامکان از تعابیر هرچه جذاب‌تری برای به تصویر کشیدن مصادیق "ابتذال" استفاده کند، می‌تواند امیدوار باشد که مطلب جذابش در صفحه‌ها و کانال‌های متعدد و گوناگونی بازنشر شده و یا به اصطلاح وایرال شود. چنین وضعیتی به‌طوری طنزآمیز، نوع دیگری از ابتذال را به‌وجود آورده که مت سفانه بعضی از صاحب‌نظران و اهالی رسانه، آگاهانه یا ناآگاهانه دچارش شده‌اند. به‌واسطه‌ی این ابتذال نوظهور، بخش‌هایی از واقعیت‌های فضای آنلاین، شانس بیشتری برای بازنمایی در رسانه‌ها دارند و در نتیجه‌ی انتشار مداوم این‌گونه روایت‌های گزینشی، تصویر تحریف‌شده‌ای از جامعه برساخته می‌شود. یکی از راه‌های دستیابی به شناخت متوازن و نزدیک به واقعیت‌های فضای آنلاین، تحلیل و داده‌کاوی کلان‌داده‌های شبکه‌های اجتماعی آنلاین است. پایبندی نسبی پژوهش‌های علمی به مبانی روش‌شناسی می‌تواند باعث شود که بر بخش‌های کمتر دیده شده‌ی واقعیت‌های اجتماعی نیز نور تابانده و از این طریق، تصورات قالبی و آزموده‌نشده درباره‌ی رفتارهای مردم به چالش کشیده شود. در پژوهشی که در یک سال گذشته درباره‌ی صفحه‌های ایرانی ت ثیرگذار در اینستاگرام انجام داده‌ام، سعی کرده‌ام با جمع‌آوری و تحلیل کلان‌داده‌های اینستاگرام، روندهای تغییر در اینستاگرام ایرانی را شناسایی کنم. تعداد صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی (صفحه‌های با بیش از هزار دنبال‌کننده) در سال‌های و به‌ترتیب و صفحه است، که نشان می‌دهد این صفحه‌ها در سال نسبت به سال قبل به میزان درصد افزایش پیدا کرده‌اند. با توجه به این روند می‌توانیم بگوییم که نفوذ اینستاگرام در بین مردم ایران با سرعت چشمگیری رو به افزایش است. تعداد صفحه‌های ت ثیرگذار ایرانی در اینستاگرام در سال‌های و همان‌طور که در جدول مشاهده می‌شود، سهم صفحه‌های طنز و سرگرمی در بین صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی در سال‌های و به‌ترتیب و درصد است. بیشترین میزان افزایش سهم در بین بخش‌های مختلف این صفحه‌های ت ثیرگذار، متعلق به صفحه‌های آموزشی است. در حالی که در سال تنها درصد از صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی صفحه‌های آموزشی بودند، سهم این نوع صفحه‌ها در سال به درصد افزایش پیدا کرده است. از طرفی بیشترین کاهش سهم، مربوط به صفحه‌های مد و زیبایی و نیز صفحه‌های پورنوگرافی بوده است. علیرغم آنکه بعضی از جریان‌های فکری و سیاسی ادعا می‌کنند که اینستاگرام باعث ترویج بی‌بندوباری‌های اخلاقی شده است، شواهد تجربی نشان می‌دهند که سهم صفحه‌های پورنوگرافی در بین کل صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی، در سال تنها درصد بوده و در سال نیز به درصد کاهش پیدا کرده است. با توجه به این یافته‌ها، پرسشی که مطرح می‌شود این است که چرا مدافعان فیلترینگ اینستاگرام، به‌جای ت کید بر این بخش رو به کاهش، بر بخش‌های رو به افزایش اینستاگرام ایرانی، از جمله صفحه‌های آموزشی و تجاری توجه ندارند؟ توزیع صفحه‌های ت ثیرگذار بر اساس موضوع اصلی در سال‌های و گراف‌های شکل ، تغییرات مذکور را به‌وضوح نشان می‌دهند. در این گراف‌ها اندازه‌ی هر گره (صفحه) براساس شاخص In - degree و یا به بیان دیگر، بر اساس تعداد دنبال‌کننده‌های ت ثیرگذار هر صفحه مشخص شده است. همان‌طور که می‌بینیم، در سال در مقایسه با سال ، سهم صفحه‌های صورتی (مد و زیبایی) و بنفش (پورنوگرافی) کاهش قابل توجهی پیدا کرده و سهم صفحه‌های آبی پررنگ (آموزشی) نیز به‌طور چشمگیری افزایش پیدا کرده است. شبکه‌ی روابط صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی در سال‌های و بر اساس شاخص In - degree با وجود اینکه تعداد صفحه‌های ت ثیرگذار طنز و سرگرمی سه برابر تعداد صفحه‌های ت ثیرگذار سینمایی‌اند، همان‌طور که در شکل مشاهده می‌شود، از بین ده صفحه‌ی مقتدر اینستاگرام ایرانی (براساس شاخص Authority ) ، صفحه به سلبریتی‌های سینمایی تعلق دارد. این اینفلوینسر مقتدر به‌ترتیب عبارتند از: نوید محمدزاده، پرویز پرستویی، گلشیفته فراهانی، امیر جعفری، علی کریمی، مهناز افشار، علی اوجی، پریناز ایزدیار، بهرام رادان، و مهراب قاسم‌خانی. شاخص Authority میزان مرجعیت و قدرت ت ثیرگذاری هر صفحه را محاسبه می‌کند. این اسامی نشان می‌دهند که سلبریتی‌های سینمایی کماکان بیشترین اقتدار و مرجعیت را در بین صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی دارند. شبکه‌ی روابط صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی در سال بر اساس شاخص Authority شکل نشان می‌دهد که در فاصله‌ی سال تا سال ، صفحه‌های ت ثیرگذار غیرشخصی، سهم درصدی‌شان در بین صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی را حفظ کرده‌اند. از طرفی، اینفلوینسرهای زن در طی یک سال گذشته با افزایش سهم خود از درصد به درصد، فاصله‌شان را با اینفلوینسرهای مرد تا حدی کاهش داده‌اند. توزیع جنسیت در بین صفحه‌های ت ثیرگذار ایرانی اینستاگرام در سال‌های و براساس شکل ، درصد از صفحه‌های روزمره‌نگاری در اختیار زنان قرار دارد. همچنین در حالی که فقط درصد از صفحه‌های ت ثیرگذار تجاری در اختیار اشخاص قرار دارند، سه - چهارم از این صفحه‌های شخصی در اختیار زنان است. با توجه به اینکه صفحه‌های روزمره‌نگاری و صفحه‌های مد و زیبایی نیز به‌طور غیرمستقیم موجب درآمدزایی صاحب صفحه می‌شود، می‌توان این فرضیه را مطرح کرد که شاید به مرور زمان، فضای آنلاین (و به‌طور خاص اینستاگرام) در مقایسه با فضای آفلاین، موقعیت‌های شغلی مناسب‌تری را در اختیار بخشی از زنان قرار دهد. توزیع جنسیت در بین بخش‌های مختلف صفحه‌های ت ثیرگذار ایرانی اینستاگرام در سال شکل ، نشان می‌دهد که علیرغم اتهامی که هر از گاهی در خصوص ت ثیرپذیری کاربران اینستاگرام از "خارج‌نشین‌ها" مطرح می‌شود، نه تنها اکثریت چشمگیری از صفحه‌های ت ثیرگذار در اختیار افراد ساکن ایران است، بلکه این برتری عددی، روندی افزایشی نیز دارد. به‌طوری که سهم صفحه‌های ت ثیرگذار داخلی در طی یک سال اخیر، از درصد به درصد افزایش پیدا کرده است. موقعیت جغرافیایی صفحه‌های ت ثیرگذار ایرانی اینستاگرام در سال‌های و همان‌طور که در شکل مشاهده می‌شود، تعداد دنبال‌کنندگان صفحه‌های ت ثیرگذار اصولگرا در یک سال گذشته درصد افزایش پیدا کرده است. این نسبت برای صفحه‌های برانداز درصد، برای صفحه‌های غیرسیاسی درصد، و برای صفحه‌های اصلاح‌طلب تنها درصد بوده است. شکل : میزان افزایش دنبال‌کنندگان صفحه‌های ت ثیرگذار ایرانی اینستاگرام در سال نسبت به سال به تفکیک گرایش سیاسیحسن ریوندی با بیش از میلیون دنبال‌کننده، پرمخاطب‌ترین صفحه‌ی ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی است. مهناز افشار، رادیو جوان، و رامبد جوان نیز به‌ترتیب در رتبه‌های بعدی قرار دارند. بیشترین نسبت افزایش دنبال‌کننده مربوط به افزایش درصدی دنبال‌کنندگان صفحه‌ی بی‌بی‌سی فارسی و بیشترین تعداد افزایش دنبال‌کننده مربوط به افزایش بیش از میلیون نفری دنبال‌کنندگان حسن ریوندی بوده است. شدیدترین سقوط جایگاه مربوط به تنزل جایگاه بهنوش بختیاری از رتبه چهارم در سال به رتبه نهم در سال بوده است. جدول : رتبه‌بندی پرمخاطب‌ترین صفحه‌های ایرانی اینستاگرام در سال‌های و به‌عنوان جمع‌بندی می‌توان گفت که اینستاگرام ایرانی علیرغم اینکه همواره از سوی بعضی از جریان‌های سیاسی و رسانه‌ای و حتی بعضی از اهالی دانشگاه و روشنفکران، در معرض آسیب‌انگاری‌ها و اتهام‌های دست‌ودلبازانه قرار دارد، بر مسیر آزمون و خطا و خوداصلاح‌گری حرکت می‌کند. به‌ازای هر کاربری که زیر صفحه‌ی فلان بازیکن یا داور فوتبال فحاشی می‌کند، هزاران کاربر ایرانی در اینستاگرام در حال مطالعه و آموزش و یادگیری و خرید و فروش و خندیدن و خنداندن اطرافیانشان هستند. لطفا یک بار دیگر، بخش دوم جمله‌ی قبل را بخوانید. از قضا، این فعالیت‌ها مربوط به همان حوزه‌هایی‌اند که نهاد دولت (و نه صرفا دولت روحانی) در آنها فاقد کارآمدی لازم است. چه کسی می‌تواند در موثر بودن بخشی از صفحه‌های ت ثیرگذار اینستاگرام ایرانی در افزایش آگاهی مردم در مقابله با بحران کرونا تردیدی داشته باشد؟ آیا هنوز تردیدی وجود دارد که اینستاگرام برای بخشی از جمعیت فعال اقتصادی کشورمان، فرصت‌های شغلی مناسب ایجاد کرده است؟ ابوالفضل حاجی‌زادگان