روان‌شناسان، فراوان درباره بلوغ زودرس جوانان سخن گفته‌و هشدار داده‌اند. کاش جامعه‌شناسان هم درباره بلوغ عقلی دیررس در برخی جوامع بشری پیوسته هشدار می‌دادند و زنگ‌های خطر را به صدا درمی‌آوردند. بلوغ دیررس، یعنی آنچه در سی‌سالگی فهمیده‌ای باید در بیست‌سالگی می‌فهمیدی و آنچه در پنجاه‌سالگی آموختی باید در چهل‌سالگی می‌دانستی. گاهی دیر فهمیدن به اندازه نفهمیدن، زیان‌بار است. وقتی کار از کار گذشت، نه پشیمانی سودی دارد، نه آگاهی. جامعه نیز مانند انسان، دوران بلوغ دارد. جامعه‌ای که دیرتر به بلوغ عقلی می‌رسد، آنچه مثلا باید در قرن بیستم میلادی می‌فهمید، در قرن بیست‌ویکم می‌فهمد. پس در قرن بیست‌ویکم چیزی را می‌فهمد که زمان آن گذشته است. بدین ترتیب، چیزی را که باید در قرن بیست‌ویکم بیاموزد و مربوط به همان قرن است، نمی‌آموزد و به قرنی دیگر وامی‌گذارد. این دومینوی ت خیر همین‌طور قرن‌های او را می‌بلعد و میان او و قافله تمدن فاصله می‌اندازد. بلوغ عقلی جامعه، نشانه‌هایی دارد که مهم‌ترین آنها، مسیولیت‌پذیری، توانایی در کار گروهی و فروتنی است: جامعه فروتن، بلندپروازی نمی‌کند، هرچند به دوردست‌ها می‌نگرد، خیال‌اندیش نیست، هرچند تخیلی قوی دارد شعارهای خام نمی‌دهد، هرچند از صدایی بلند در جهان علم و صنعت برخوردار است به روی دیگران چنگ نمی‌اندازد، هرچند دوست و دشمنش را می‌شناسد به تجربه‌های جوامع دیگر ارج می‌نهد و چرخ را دوباره اختراع نمی‌کند، هرچند آسیب‌ها را هم می‌شناسد. توانایی در کار گروهی را هم باید در دوران کودکی آموخت که مت سفانه نظام آموزشی ما هیچ برنامه‌ای برای آن ندارد، بلکه پیوسته بر آتش تفکیک‌ها و تقسیم‌آدم‌ها به بهانه‌های گونه‌گون می‌دمد. درباره مسیولیت‌ناپذیری ما ایرانیان نیز اگر شک دارید، این روزها سری به طبیعت بزنید. در ایام نوروز چند بار خواستم به توصیه حافظ عمل کنم و بر لب جویی بنشینم تا گذر عمر را ببینم "کاین اشارت ز جهان گذران ما را بس. " اما هر بار که بر لب جویی نشستم، آنقدر زباله و بی‌مرامی و زخم ظلم و جفا بر تن طبیعت‌دیدم که آه از نهادم برآمد. رفتار ما با طبیعت، گویاترین گواه بر مسیولیت‌ناپذیری ماست و مردمی که رفتارشان با طبیعت این است، سرنوشتشان نیز همین است. رضا بابایی