نقش ویرایش در معیارسازی و پردازش ماشینی خط و زبان فارسیدر اینجا ابتدا به‌اختصار تعریفی برای هریک از اصطلاحات "ویرایش"، "معیار"، "معیارسازی" و "پردازش ماشینی" عرضه می‌داریم، سپس از تفاوت متن‌های علمی و خبری با متن‌های ادبی سخن می‌گوییم، بعد به چگونگی تحول ویرایش در متن‌های خبری فارسی اشاره می‌کنیم و نهایتا به بحث اصلی خود می‌پردازیم و با انجام یک آزمایش ساده، نشان می‌دهیم که ویرایش متن‌های خبری فارسی چه نقش مهمی در فعالیت‌های پردازشی، مثلا ترجمه ماشینی متن‌ها به زبان انگلیسی دارد. بحث درباره اهمیت مطالعات مربوط به پردازش زبان، و لزوم توجه به آن‌ها برای تقویت هرچه بیشتر زبان فارسی از مباحث پایانی این مقاله است. حسین معصومی‌همدانی درباره اهمیت زبان علم در فارسی به‌درستی چنین گفته است ( ) : "یکی از بخت‌های ما ایرانیان این است که زبان ملی و زبان علمی‌مان یکی است. ملت‌هایی در جهان و در کشور‌های اطراف ما هستند که یا به‌حکم اوضاع‌و احوال تاریخی یا دانسته و به این گمان که اختیارکردن یک زبان اروپایی به‌عنوان زبان علمی می‌تواند ایشان را در کار انتقال علوم و غلبه بر عقب‌ماندگی علمی موفق کند، زبان ملی خود را برای کاربرد‌های روزمره نگاه داشته‌اند و برای کاربرد‌های علمی، لااقل در سطوح دانشگاهی، یک زبان اروپایی را برگزیده‌اند. زیان‌های این گزینش به حدی است که بر فواید احتمالی آن می‌چربد. ". معصومی‌همدانی در ادامه مقاله خود از فواید و اهمیت چنین اتفاق خجسته‌ای در زبان فارسی سخن گفته و ضمن برشمردن شیوه‌هایی برای تثبیت و تقویت این جنبه از زبان فارسی به نیکی از کسانی یاد کرده است که از ابتدای ورود علم جدید به ایران زبان فارسی را برای بیان مفاهیم علمی برگزیدند. با ت سیس فرهنگستان اول در سال نخستین گام‌ها برای برنامه‌ریزی زبانی در حوزه واژه‌گزینی در مباحث علمی برداشته شد و پس از آن با شکل‌گیری نهادهایی، چون موسسه انتشارات فرانکلین در و بعد‌ها مرکز نشر دانشگاهی در ، امر ویرایش نیز برای تثبیت و تقویت هرچه بیشتر این جنبه از زبان فارسی وارد میدان شد. ویرایش عبارت است از انجام فعالیت‌های گوناگونی، چون یک‌دست‌کردن اصطلاحات متن، یک‌دست‌کردن نشانه‌های سجاوندی و شیوه ارجاعات در متن، تنظیم پاراگراف‌بندی‌ها و اطمینان‌یافتن از رعایت دستور زبان معیار و دستور خط مصوب سازمان انتشاراتی در متن، و. و غیره، برای کمک به انتقال هرچه بهتر و دقیق‌تر اطلاعات از نویسنده یا مترجم به خواننده. اما نکته‌ای که حتی بسیاری از ویراستاران نیز بدان توجهی ندارند این است که ویرایش بیش از هر چیز، بخشی از یک برنامه‌ریزی زبانی است که هدفش هرچه معیارتر‌کردن زبان معیار است. اهمیت دو مفهوم "زبان معیار" و "برنامه‌ریزی زبانی" در امر ویرایش متن‌های علمی و خبری چنان زیاد است که هر تعریفی از ویرایش بدون توجه به آن دو مفهوم، تعریفی ناقص و ناتمام خواهد بود. زبان‌ها مخصوصا در جوامع بزرگ و پیشرفته، برحسب کاربردشان دارای تنوعات بسیاری هستند. اهل زبان بسته به موقعیت جغرافیایی خود یا بسته به ویژگی‌های دیگری همچون سن و جنس و موقعیت اجتماعی‌شان دارای گونه‌های زبانی متفاوتی هستند مثلا در مورد زبان فارسی، گونه فارسی مشهدی با گونه فارسی اصفهانی تفاوت دارد، یا گونه زبانی زنان با گونه زبانی مردان در بسیاری موارد متفاوت است. همچنین اهل زبان بسته به رسمی‌بودن یا دوستانه‌بودن بافتی نیز که در آن سخن می‌گویند از سبک‌های متفاوتی استفاده می‌کنند مثلا سبکی که آن‌ها در خانه و میهمانی‌های دوستانه به‌کار می‌برند متفاوت از سبکی است که در محیط‌های رسمی همچون دادگاه و دانشگاه از آن استفاده می‌کنند. گونه‌هایی از یک زبان که متناسب با بافت اجتماعی گفتار مورد استفاده قرار می‌گیرند، سبک‌های مختلف آن زبان به شمار می‌روند (مدرسی : - همچنین رک. سارلی : - ) اما در میان این گونه‌ها و سبک‌های متفاوت معمولا فقط یکی گونه معیار ( standard ) یا گونه وجهه‌دار ( prestigious ) زبان شمرده می‌شود. گونه معیار به گونه وجهه‌داری اطلاق می‌شود که مورد قبول اکثر افراد جامعه است و از آن در نوشتار، اخبار رادیو و تلویزیون، احکام حکومتی، و کلیه محیط‌های رسمی استفاده می‌کنند. گونه معیار همچنین همان گونه‌ای است که غالبا در جوامع چندزبانه از آن به‌عنوان زبان مشترک و میانجی استفاده می‌شود و گاه بدان زبان رسمی یا زبان ملی اطلاق می‌شود. "معیارسازی" ( standardization ) هم به انتخاب یک گونه زبانی به‌عنوان گونه معیار اطلاق می‌شود، و هم به آماده‌سازی و تقویت گونه معیار برای انجام هرچه بهتر وظایفی که بر عهده دارد. تدوین فرهنگ‌های لغت و کتاب‌های دستور، تهیه واژه‌نامه‌ها و واژگان‌ها، و نگارش آثاری، چون "غلط ننویسیم" (نجفی نیز رک. طبیب‌زاده ) ، "فرهنگ املایی زبان فارسی" (صادقی و زندی‌مقدم ) ، "راهنمای ویرایش" (سمیعی ) ، "فرهنگ توصیفی دستور زبان فارسی" (طباطبایی ) و غیره، همه و همه فعالیت‌هایی در جهت هرچه معیارترساختن زبان فارسی محسوب می‌شوند. گاهی معیارسازی به شکل طبیعی و به‌اصطلاح خودانگیخته است، و گاهی به‌صورت آگاهانه. مثلا تا پیش از نهضت مشروطه در ایران زبان فارسی به‌صورت طبیعی و خودانگیخته و با سرعتی بسیار اندک مسیر معیارشدن را طی می‌کرد، اما طی این مسیر پس از نهضت مشروطه و به‌ویژه در دوران پهلوی اول و پس از ت سیس فرهنگستان نخست، به‌صورت آگاهانه درآمد و مدام بر سرعت آن افزوده شد. البته جریان معیارسازی در مورد زبان‌های زنده و پرکاربرد هیچ‌گاه متوقف نمی‌شود، و چه در حالت خودانگیخته و چه در حالت آگاهانه، همواره وجود دارد و مراحل گوناگون را پشت‌سر می‌گذارد. تعیین ویژگی‌های زبان و خط معیار از طریق تدوین دستور‌های زبان و خط امکان‌پذیر است و، چون چنین دستور‌هایی به‌ناگزیر تجویزی هستند، گونه معیار نیز خواه‌ناخواه و پس از اندکی، مبدل به گونه‌ای برساخته می‌شود که جریان تحول آن اندکی کندتر از جریان تحول زبان گفتار است. از‌این‌رو می‌توان و باید هر چند سال یک‌بار به تجدیدنظر در ویژگی‌های متفاوت گونه معیار پرداخت و از این طریق مانع از ثابت‌ماندن گونه معیار و دور‌شدن آن از جریان تحول کل ی زبان طبیعی گفتار شد. حوزه پردازش زبان‌های طبیعی ( Natural Language Processing = NLP ) که آغاز شکل‌گیری آن به سال‌های دهه پنجاه قرن بیستم بازمی‌گردد، محل تلاقی سه رشته گوناگون زبان‌شناسی و علوم رایانه‌ای و هوش مصنوعی است. این حوزه به تعامل میان رایانه و زبان اختصاص دارد و به موضوعاتی می‌پردازد همچون تحلیل و پردازش خودکار داده‌های انبوه زبانی با استفاده از کامپیوتر، درک گفتار، تولید گفتار، تبدیل متن به نوشتار، تبدیل نوشتار به متن، بازیابی اطلاعات از درون متن، تهیه پیکره‌های عظیم زبانی و ترجمه ماشینی و غیره. به اعتقاد نگارنده این سطور اولا با توجه به پیشرفت‌های روزافزون در حوزه پردازش زبان‌های طبیعی، دیری نخواهد گذشت که زبان‌های زنده جهان برحسب میزان پیشرفت‌هایشان در استفاده از فناوری‌های جدید در حوزه پردازش زبان‌های طبیعی، به دو دسته زبان‌های اصلی و زبان‌های پیرامونی تقسیم می‌شوند ثانیا معیارسازی آگاهانه زبان از طریق برنامه‌ریزی‌های زبانی و مخصوصا از طریق ویرایش، سبب می‌شود تا متن‌های علمی و خبری خودبه‌خود دارای ویژگی‌هایی شوند که کار متخصصان حوزه‌های گوناگون در پردازش زبان را در انجام کار‌های خود بسیار ساده کند. بدیهی است که اگر قرار باشد زبان فارسی در آینده در زمره زبان‌های پیرامونی نباشد، باید از هم‌اکنون به تقویت هرچه بیشتر آن در این مطالعات یاری رساند. با آزمایشی ساده می‌توان نشان داد که معیارسازی زبان نوشتار از طریق ویرایش، می‌تواند دارای چه سهم مهمی در آماده‌سازی زبان از حیث مباحث مربوط به پردازش زبان باشد. متن‌های علمی و خبری از حیث نقش ( function ) و گونه و نیز پردازش دارای تفاوت‌های بسیاری با متن‌های ادبی هستند. از حیث نقش، زبان متن‌های علمی و خبری همواره دارای نقش ارجاعی ( referential ) هستند، اما در متن‌های ادبی نقش شاعرانه ( poetic ) اهمیت دارد یعنی در متن‌های خبری و علمی همواره به جهان بیرون از متن ارجاع داده می‌شود و از این طریق بر اطلاعات خواننده افزوده می‌شود، اما در متن‌های ادبی و مخصوصا در شعر آنچه اهمیت دارد خود زبان است و آرایه‌های گوناگون ادبی موجود در آن. از حیث گونه، متن‌های علمی و خبری همواره به گونه معیار و رسمی نگاشته می‌شوند و استفاده از هر گونه دیگری در آن‌ها معمول نیست، اما در متن‌های ادبی از انواع گونه‌ها و سبک‌ها ممکن است استفاده شود و بالاخره از حیث مسایل مربوط به پردازش زبان‌های طبیعی نیز متن‌های علمی و خبری بیشترین میزان آمادگی را برای متخصصان این قبیل مطالعات دارند، اما به متن‌های ادبی به علت پیچیدگی‌های سبکی و معنایی متعددشان، کمتر از این حیث پرداخته می‌شود بنابراین کار ویراستاران متون علمی و خبری بیش از هر چیز به مسیله گونه معیار مربوط می‌شود آنان با افزودن بر صراحت و سادگی این متن‌ها باعث افزایش نقش ارجاعی آن‌ها می‌شوند، و با کاستن از تنوعات زبانی در آن‌ها امکان پردازش هرچه سریع‌تر و دقیق‌تر آن‌ها را افزایش می‌دهند. اگر بخواهیم زبان فارسی در آینده در زمره زبان‌های پیرامونی قرار نگیرد، باید از هم‌اکنون ازطریق معیارسازی و نیز از طریق انجام پژوهش و مطالعات هرچه بیشتر در حوزه پردازش ماشینی، به تقویت آن یاری برسانیم. در اینجا با آزمایش ساده‌ای نشان می‌دهیم که چگونه معیارسازی آگاهانه زبان و مخصوصا فعالیت‌های ویرایشی، خودبه‌خود باعث تسهیل کار متخصصان پردازش زبان فارسی می‌شود. چهار بند زیر را به‌طور کاملا تصادفی از چهار روزنامه فارسی که به فواصل تا سال از سال شمسی تا منتشر شده‌اند برگزیدیم. این روزنامه‌ها به فواصل تا سال از هم منتشر شده‌اند و هر یک از بند‌های زیر نیز به‌طور میانگین شامل واژه است. دو متن اول مبین معیارسازی خودانگیخته و دو بند دوم مبین معیارسازی کم‌وبیش آگاهانه هستند: روزنامچه اخبار دارالخلافه طهران [وقایع اتفاقیه] شماره ، جمعه پنجم ربیع‌الثانی ه‌ق/ بهمن : کشتی بزرک دولت فرانسه که در شهر برست بود یکصد و هست عراده توپ در میانش بود یکنفر از توپچیان فشنک آتش‌بازی درست میکرد ناکاه باروطی که در آنجا بود آتش کرفت و خود آن توپچی و هشت نفر دیکر که نزدیک او بودند آتش کرفته هلاک شدند و ده دوازده نفر هم از تخته پاره زخم دار شدنددرین روز‌ها در دریا‌های اطراف مملکت انکلیس و فرانسه طوفان زیاد شده و بسیار ضرر بکشتی‌ها خورده است ازجمله یک کشتی در سمت مغرب ولایت انکلیس بسنک خورده و غرق شد و مال‌التجاره که در آن بود سی پنجهزار پوند پول انکلیس بود که هفتاد هفت هزار تومان پول ایران باشد و همه تلف شد. شماره ، صفحه - ، ربیع‌الاول ه‌ق/ اردیبهشت ه‌ش: تا کنون هر گونه حوادث و وقایع که نتیجه آن‌ها افتتاح مجلس شورای مل ی بود واقع میشد (انقلاب) میگفتیم، اما پاره واقعات که این روز‌ها بظهور رسیده و در بعضی اماکن سرزده و میزند باید آنهارا اختلال بگوییم انقلاب مبارزت و ستیزه است که فیما بین دولت و ملت واقع میشود و اختلال عبارت‌است از اغتشاش و هرج‌ومرجی که باغوا واغفال دولت و دولتیان ظاهر میشود و فایده اختلال برای دولت آنستکه انقلاب و مشاجره با دولت توقیف گردیده خلق بجان یکدیگر افتاده دولتیانرا آسوده میگذارند و حکومت از ضعف و سستی خلاص شده محکم و پایدار میگرددشماره ، سال ، شانزده آبان : امروز آقای دکتر امینی نخست‌وزیر بخبرنگار ما اظهار داشت که دولت امریکا مبلغی بایران بعنوان کمک بلاعوض میپردازد و یک وام نیز برای انجام کار‌های کنونی سازمان برنامه در اختیار این سازمان میگذارد. آقای نخست‌وزیر اظهار داشت که دیروز ساعت بعد از ظهر آقای هولمز سفیر کبیر آمریکا، باتفاق برن رییس اصل چهار در ایران، در کاخ نخست‌وزیری حضور یافت و تصمیم دولت آمریکا را در این مورد اطلاع داد. خبرنگار مادر باره جریان کمک بلاعوض آمریکا سوال کرد و آقای نخست‌وزیر پاسخ داد که این کمک جنبه استثنایی دارد. شماره ، سال ، دوشنبه آبان : شکست دونالد ترامپ در انتخابات آمریکا، واکنش مقامات و مسیولان را در پی داشت. صفحه توییتر انگلیسی دفتر مقام معظم رهبری در واکنش به شکست ترامپ در انتخابات نوشت: "اوضاع در ایالات‌متحده و آنچه آن‌ها خود در مورد انتخابات می‌گویند یک نمایش است! این نمونه‌ای از چهره زشت لیبرال‌دموکراسی در ایالات‌متحده است. صرف‌نظر از نتیجه، یک چیز کاملا واضح است، سقوط قطعی سیاسی، مدنی و اخلاقی رژیم ایالات‌متحده". رییس‌جمهور نیز در جلسه روز گذشته ستاد هماهنگی اقتصادی دولت، به نتیجه انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا اشاره کرد و گفت: "دولت آینده آمریکا از فرصت پیش‌آمده برای جبران اشتباهات گذشته استفاده کند. می‌بینیم که هرچه متن‌ها جدیدتر می‌شوند، نشانه‌های معیارشدگی آن‌ها نیز بیشتر می‌شوند مثلا در متن شماره از هیچ علامت سجاوندی استفاده نشده است، در متن از دو علامت (یک پرانتز و یک خط تیره که کاربرد دومی معلوم نیست) ، در متن از پنج علامت (سه نقطه و دو ویرگول) ، و در متن شماره از علامت (پنج نقطه، پنج ویرگول، دو جفت گیومه نقل قول، دو دونقطه، و یک علامت تعجب) استفاده شده است. با جدیدتر‌شدن متن‌ها به تعداد علایم سجاوندی آن‌ها اضافه می‌شود و هم استفاده از آن‌ها نقش‌مندتر و صحیح‌تر می‌شود. بعدا خواهیم دید که استفاده نظام‌مند و دقیق از علایم سجاوندی فقط پردازش متن را برای انسان ساده‌تر نمی‌کند بلکه پردازش آن برای ماشین را نیز، مثلا در ترجمه ماشینی تسهیل می‌کند. در مورد مسیله جدا یا سرهم‌نوشتن حرف‌های اضافه و پیش‌وند‌های فعلی و واژه‌های مرکب با دو گرایش متفاوت مواجه هستیم، در معیارسازی خودانگیخته (متن‌های و ) گرایش به استفاده هرچه بیشتر از سرهم‌نویسی است، و در معیارسازی آگاهانه (متن‌های و ) گرایش به استفاده هرچه بیشتر از جدا‌نویسی. متن شماره شامل هفت مورد سرهم‌نویسی ("یکصد"، "یکنفر" "میکرد" "درین"، "بکشتیها"، "بسنک"، "پنجهزار") ، متن شماره شامل مورد ("میشد"، "میگفتیم" "بظهور" "میزند" "میشود" "باغوا [= به اغوا] "، "میشود"، "آنستکه"، "بجان"، "دولتیانرا"، "میگذارند" "میگردد") ، متن شماره شامل شش مورد ("بخبرنگار"، "بایران [= به ایران] "، "بعنوان" "میپردازد"، "میگذارد"، "باتفاق") است، اما در متن شماره حتی یک مورد سرهم‌نویسی نیز وجود ندارد. بی‌گمان این امر حاکی از اهمیت یافتن رعایت دستور خط مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال‌های اخیر بوده است که ت کید بر جدانویسی هرچه بیشتر داشته است. اصرار نویسندگان دستور خط فرهنگستان بر امر جدانویسی، قطعا به این دلیل بوده است که می‌دانستند خوانندگان فارسی‌زبان صورت‌هایی، چون "دولتیان را" "به اغوا" و "به ایران" را بسیار سریع‌تر از صورت‌هایی، چون "دولتیانرا" و "باغوا" و "بایران" درک می‌کنند، اما چنانکه خواهیم دید، ت کید آنان بر جدانویسی خودبه‌خود باعث تسهیل کار پردازش توسط ماشین نیز شده است. ویرایش و خاصه ویرایش متن‌های علمی و خبری ازجمله اقدامات آگاهانه در معیار ساختن زبان محسوب می‌شود، و در این میان هرچه دستورالعمل‌های ویرایشی منطقی‌تر و عقلانی‌تر باشد، و هرچه ویراستاران در رعایت این دستورالعمل‌ها منسجم‌تر و یک‌دست‌تر عمل کنند، ت ثیر عمل‌کرد آنان بر جریان معیارسازی زبان بیشتر خواهد بود. باری ما چهار متنی را که در بخش قبل به‌تصادف انتخاب و از حیث ویژگی‌های ویرایشی بررسی کرده بودیم، به نرم‌افزار ترجمه ماشینی موجود در شبکه اجتماعی اینستاگرام سپردیم، و این نرم‌افزار هر متن را در کم‌تر از یک ثانیه به زبان انگلیسی ترجمه کرد و متن‌های ترجمه‌شده زیر را در اختیار ما گذاشت: نمونه‌ی ترجمه‌های ماشینیسپس ما این متن‌ها را همراه با نامه زیر برای نفر از متخصصان آموزش زبان انگلیسی و زبان‌شناسی ارسال کردیم: ". به ضمیمه چهار متن بسیار کوتاه انگلیسی را تقدیم می‌دارم. ممنون می‌شوم این متن‌ها را بخوانید و نمره‌ای بین صفر تا ده به آن‌ها بدهید. این متن‌ها همه توسط ماشین از فارسی به انگلیسی ترجمه شده است. لطفا معیار شما در تصحیح این متن‌ها صرفا صحت زبان از حیث قواعد دستوری و نگارشی و موفقیت متن در رساندن معنا باشد. بنده فقط به نمره کلی شما احتیاج دارم و خواهش می‌کنم زحمت تصحیح متن‌ها را به خودتان ندهید". پاسخی که دریافت کردیم به‌وضوح نشان می‌دهد که دو متن جدیدتر که در حوزه معیارسازی آگاهانه می‌گنجند، بیشترین امتیاز را از حیث کیفیت ترجمه به انگلیسی دریافت کرده‌اند. جدول زیر مبین نمره یا امتیازی است که هر یک از ترجمه‌های فوق از (یا از ) گرفته است: برای امتیاز بالای متن شماره و سپس به سه دلیل می‌توان اشاره کرد: اول اینکه در این دو متن از علایم نگارشی همچون نقطه و ویرگول و. به‌درستی اضافه شده است، و این علایم راهنمای خوبی برای ماشین در تعیین حدودوثغور عبارت‌ها محسوب می‌شوند دوم اینکه در این دو متن و مخصوصا در متن شماره از جدانویسی استفاده شده است، و به همین دلیل ماشین در حین پردازش با موارد مبهمی همچون "دولتیانرا" و "باغوا" و "بایران" برخورد نکرده و لذا به هنگام ترجمه صورت واژه‌ها کمتر دچار اشکال و اشتباه شده است و بالاخره سوم اینکه به علت معیارشدن زبان، ساختار نحوی در دو متن شماره و فاقد جمله‌های ناقص و ناتمام و مبهم و درنتیجه دارای انسجام بیشتر است. جالب است که امتیاز ترجمه متن شماره بسیار بیشتر از امتیاز ترجمه متن شماره است، درحالی‌که متن شماره بیش از نیم‌قرن پس از متن شماره نوشته شده است! این افزایش امتیاز دلیلی ندارد جز اینکه موارد سرهم‌نویسی در متن فارسی شماره (شامل هفت مورد) بسیار کمتر از موارد سرهم‌نویسی در متن شماره (شامل مورد) است. این افزایش امتیاز ترجمه متن شماره به‌خوبی مبین اهمیت فوق‌العاده زیاد جدانویسی در نوشتار معیار امروز فارسی است. شاید زمانی که نویسندگان "دستور خط" در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بر امر جدانویسی ت کید می‌کردند، توجه چندانی به مباحث مرتبط با پردازش ماشینی زبان فارسی نداشتند، اما، چون دستورالعمل‌های آنان در مورد جدانویسی مبتنی‌بر تفکری منطقی بوده، نتایج کارشان نیز خود‌به‌خود متضمن فواید مهمی برای پردازش زبان شده است. باید توجه داشت که پردازش ماشینی زبان همواره بر اساس واژگانی ( lexicon ) صورت می‌گیرد که از قبل برای ماشین تدوین شده است در چنین واژگانی احتمال وجود صورت‌هایی، چون "دولتیان"، "را"، "به"، "اغوا"، "به"، و "ایران" بسیار بیشتر است تا صورت‌هایی، چون "دولتیانرا" و "باغوا" و "بایران"! در این معنا نباید دستور خط را امری صرفا قراردادی تصور کرد (نجفی [ ] ) ، زیرا اگر به هنگام تدوین دستور خط به مسایلی، چون درک سریع‌تر خوانندگان و نیز توان پردازش ماشین در مباحث مربوط به پردازش زبان‌های طبیعی توجه داشته باشیم، خواهیم دید که برخی قرارداد‌ها از این حیث هم نزدیک‌تر به عمل‌کرد ذهن اهل زبان هستند، و هم مناسب‌تر برای امر پردازش ماشینی زبان. درهرحال به قطعیت می‌توان گفت آنچه میزان دقت ترجمه ماشینی متن فارسی شماره را تا بدین حد بالا برده که از امتیاز، نمره بگیرد، چیزی نبوده است مگر معیار شدن هرچه بیشتر زبان در چند دهه اخیر، و دیگر این‌که زبان فارسی این درجه از معیارشدگی متن‌های علمی و خبری را بیش از هر چیز مدیون دستورالعمل‌های ویرایشی و عمومیت یافتن فعالیت‌های ویرایشی است. خط فارسی مانند خط اکثر زبان‌های برخوردار از انبوه متن‌های کهن، خطی نارسا و مشکل‌دار است، اما همین خط نارسای نیمه‌هجایی در طی بیش از هزار سال عمر خود، همواره حامل مهم‌ترین و زیباترین افکار و آمال ایرانیان بوده است به‌طوری‌که تبدیل آن به خطی کارآمد و مثلا واج‌نگار، به‌منزله جدا ساختن ایرانیان از گذشته فرهنگی‌شان خواهد بود. پس از ورود دستگاه چاپ به ایران و تولید انبوه کتاب‌ها و شکل‌گیری مطبوعات، کم‌کم مسیله اصلاح خط و یک‌دست‌ساختن آن اهمیت یافت و این بحث تا به امروز به انحاء گوناگون در جریان بوده است تا اینکه پس از تدوین "دستور خط فارسی" مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی (چاپ اول چاپ سیزدهم ) ، به قطعیتی نسبی رسید. اما ماجرای اصلاح خط هیچ‌گاه به انتهای خود نمی‌رسد و همواره به‌مقتضای زمان به اشکال گوناگون مجددا مطرح می‌شود. امروزه با توجه به اهمیت یافتن مسیله پردازش ماشینی زبان فارسی، ما ناچاریم دوباره به این بحث برگردیم و با اتخاذ تدابیری این خط را هرچه بیشتر آماده کار‌های پردازشی بکنیم. بحث خود را با اشاره به دو نمونه از چنین مواردی به پایان می‌رسانم. خط فارسی قادر به نمایش کسره اضافه در تمام موارد وقوع آن نیست، درحالی‌که با اضافه کردن یک نویسه مستقل به این خط برای نمایش کسره اضافه، می‌توان کار پردازش متن را تا حد بسیار زیادی بهبود می‌بخشد. تعداد کسره‌های اضافه در هر متن فارسی به‌مراتب بیشتر از تعداد دفعاتی است که نشانه مفعولی "را" در آن تکرار می‌شود، اما در خط فارسی نشانه مفعولی به‌درستی و با صراحت تمام نمایش داده می‌شود درحالی‌که هیچ نشانه ثابت و مستقلی برای نمایش کسره اضافه وجود ندارد. جالب است که جوانان خود در فضای مجازی و برحسب ضرورت، با بهره‌گیری از "هکسره" کسره اضافه را نمایش می‌دهند، و مثلا "کتاب من" را به‌شکل "کتابه من" می‌نویسند بدیهی است که هکسره شیوه مناسبی برای نمایش کسره اضافه نیست، و این بر عهده نهادی، چون فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که نویسه مناسبی را برای نمایش کسره اضافه در خط فارسی ابداع و پیشنهاد کند و با این تمهید ساده رسایی خط فارسی تا حد بسیار زیادی افزایش دهد. عامل دیگری که وجود آن برای هرچه معیارتر کردن متن‌های فارسی بسیار ضروری است، تدوین نرم‌افزاری همچون word برای این زبان است. به‌جریت می‌توان گفت که ضرورت تدوین چنین نرم‌افزاری برای خط فارسی با هیچ طرح ملی دیگری برای صیانت از زبان فارسی و حفظ جایگاه آن در آینده بسیار نزدیک قابل‌مقایسه نیست! چنین نرم‌افزاری اگر از سوی نهادی، چون فرهنگستان زبان و ادب فارسی به‌صورت کامل تدوین شود، مهم‌ترین اقدام برای پایان‌بخشیدن به بی‌سروسامانی‌های و پیچیدگی‌های دستور خط فارسی و نیز معیار کردن هرچه بیشتر و پردازش هرچه دقیق‌تر آن محسوب می‌شود. ویرایش را باید بخشی از برنامه‌ریزی زبانی در نظر گرفت که هدف آن هرچه معیارتر‌کردن زبان نوشتار است. بقای زبان فارسی در مقام زبانی زنده و امروزین منوط به نایل‌آمدن به پیشرفت‌های گسترده در حوزه پردازش ماشینی زبان‌های طبیعی است، و ویرایش و اصلاحات جزیی در خط، باعث شکل‌گیری زبان و خط معیاری می‌شود که از بیشترین آمادگی برای پردازش ماشینی برخوردار است. امر ویرایش خاصه در مورد متن‌های علمی و خبری اهمیت زیادی دارد، زیرا از یک‌سو پروژه‌های تحقیقاتی مربوط به پردازش زبان‌های طبیعی غالبا متمرکز بر همین متن‌ها هستند، و از سوی دیگر بقای زبان فارسی در مقام زبانی زنده و امروزین منوط به نایل‌آمدن به پیشرفت‌های گسترده و متنوع در پردازش آن‌ها است. خلاصه اینکه هرچه زبان در این قبیل متن‌ها ویراسته‌تر و تثبیت‌شده‌تر باشد کار پردازش ماشینی آن‌ها ساده‌تر خواهد بود. منبع: