کسانی هستند که دمبدم از خود می‌پرسند: چه باید کرد؟ و جوابی برای این پرسش نمی‌یابند. در این سردابه‌ی شوم، در این غار پیچ در پیچ، به هر سو که روی می‌آوریم سرمان به سنگ می‌خورد، افتان و خیزان هرچه می‌کوشیم که دریچه‌ای رو به روشنی بیابیم، بیهوده است. گویی هر تیرگی، تیرگی دیگر و هر بیراهه، بیراهه‌ای دیگر می‌زاید و سرگردانی و گم‌گشتگی، پایان‌ناپذیر است. گمان مبرید که از حیرت فلسفی یا سرگشتگی بزرگ انسانی حرفی در میان است. نه، درد این‌است که غم‌های ما به هیچ وجه بزرگ و لطیف و معنوی نیست، همه‌ی نیروها و تدبیر و وقت یک تن از صبح تا شام باید به کار افتد، تنها برای آنکه چرخ زندگی روزمر ه، لنگ‌لنگان بچرخد. حت ی همین زیستن ساده، بدون آرمان، بدون بلند پروازی، بدون لذ ت، بدون زیبایی، بدون شوق، یعنی بی‌رنگ‌ترین زندگانی‌ها، خود معم ای جان‌فرسایی شده است. لحظه‌ای از آرزوهای والا چشم بپوشیم نگوییم وضع بدان‌گونه باشد که در خور حیثی ت انسانی است، لیکن هر فرد زنده، در هر جامعه‌ای، حق دارد توق ع کند که ساده و آرام و بی‌لک ه، عمر به‌سر ب ر د حق دارد در وطن خود بماند و از مواهب طبیعت که برای هر جنبنده‌ای رایگان است، برخوردار گردد، ولی همه می‌دانیم که این هم میس ر نیست خاطرها را چنان غباری گرفته، زندگی‌ها چنان مشکل، و شهر چنان نابسامان است که نه می‌توان اندکی به خویش پرداخت و نه می‌توان از آنچه طبیعت ارزانی داشته، بهره گرفت. کسانی هستند که همه‌ی نعمت‌های این م لک را خاص خود می‌دانند سعادت آنان به آنان ارزانی! ولی آیا خارج از این حلقه‌ی ممتاز! دیگران را حق زندگی ساده‌ای هم نیست؟ آیا باید چنان عرصه را بر کسان دیگر تنگ کرد که کسب لقمه‌ای نان و نفس کشیدن در این هوا و آرمیدن در زیر این آسمان، تا بدین پایه دشوار گردد؟ جامعه‌ای را به تصو ر درآوریم که بر وارونگی استوار است، بالط بع در چنین جامعه‌ای باید وارونه زیست تا همان زندگی کردن عاد ی میس ر گردد. در چنین جامعه‌ای همه چیز ک در، آلوده و مشو ش است، کمتر کسی در پی آن است که از راه راست به مقصد برسد، همه در جستجوی کوره‌راهند، تمامی فکر و استعداد و ذوق مردم متوج ه آن می‌شود که کلاه همدیگر را بردارند، یا لااقل گلیم خود را از آب بکشند. لبخند از لب‌ها و لطف از نگاه‌ها دور می‌گردد، مهربانی و گذشت و اعتماد، جای خود را به بی‌شرمی و خشونت و بدبینی می‌دهد، دوستی‌ها نه از تفاهم و احترام، بلکه از احتیاج و حسابگری سرچشمه می‌گیرد. دشمنی‌ها نیز بی‌دلیل یا معلول اغراض خصوصی است، کشور، چون شتر قربانی‌ای است که باید تلاش کرد و به هر قیمت بود تک ه‌ای از گوشتش را ربود، نظرها کوتاه و دل‌ها سخت می‌شود. آرمان و فروغ و معنی از جامعه رخت بر می‌بندد، فراموش میگردد که لذ تی ورای لذ ت آنی و فردایی ورای امروز هست. در چنین جامعه‌ای همه از هم بیزاری می‌جویند، همدیگر را به چشم بدخواه می‌نگرند و زندگی را بر همدیگر تلخ می‌کنند، نوعی مسابقه‌ی جهن می برای نزدیک شدن به منابع زر و زور درگیر می‌شود، چون نه مرز حق مشخ ص است و نه مرجعی برای استیفای حق، هرکسی می‌کوشد تا سنگری از حیله و چاپلوسی و دروغ گ رد خود ببندد، این فکر زشت خطرناک تعمیم می‌یابد که اگر بخواهی زور نشنوی باید زور بگویی، اگر بخواهی پایمال نشوی باید پایمال کنی. در جامعه‌ای که بر وارونگی استوار است، نه آسایش ماد ی هست و نه گشایش معنوی، هیچ چیز نیست شبی به روز پیوسته می‌شود و نام آن را نهاده‌اند زندگی! در این جامعه، جد ی‌ترین مسایل بشری را می‌توان به صورت چنان مضحکه‌ای درآورد که گویی برای به راه بردن کارها استعداد مسخرگی بیشتر است تا فن راه‌ب ر ندگی، اگر جامعه‌ای چنین شد، هیچ‌کس در آن به خوشبختی دست نخواهد یافت، حت ی کسانی که همه‌ی نعمتهای مملکت را به انحصار خود درآورده‌اند، زندگی‌ها در دنیای کنونی چنان به هم نزدیک است که باید محیط سعادتمند ایجاد کرد تا بتوان با سعادت زیست. گروهی که عیش خود را در آن می‌بینند که این م لک ماتم‌سرایی باشد، محیط را به دلخواه خویش آراسته‌اند، مردم را پای‌بند گرفتاری های حقیر کرده‌اند تا هیچکس را فرصت اندیشیدن باقی نماند به امید آنکه چون فرصت اندیشیدن نبود، کسی از خود نخواهد پرسید: زندگی‌ای که جوهر و لطف را از دست داد، به چه درد می‌خورد؟ به چه درد می‌خورد زندگی بنده‌وار، تاریک، غرقه در سموم و تعف ن؟ و اکنون کار به جایی کشیده است که دیگر نعمت‌های رایگان طبیعت چون آسمان فیروزه‌فام، آفتاب خوش، تازگی بهار و لطف خزان نیز نمی‌تواند چهره‌ها را از هم بگشاید. در این میانه، تنها مایه‌ی تسل ی آن است که بشر به هر درجه از ذل ت فرو افتد، نیروی امیدوار بودن را یکباره از دست نمی‌دهد. دکتر محم دعلی اسلامی‌ندوشن