گاهی برخی علایق و خوش ذوقی های تاریخ نگاران برای آیندگان جذ اب و جالب توج ه است. ثبت رویدادهای نجومی در صفحات تاریخ و ادوار مختلف و تام ل و بررسی آن ها می تواند تا حد ی حس کنجکاوی بشر را ا رضا نماید. علاوه بر این برای منج مان آماتور و حرفه ای نیز راهگشا و الهام بخش است. با این بیان در این پژوهش به ثبت تاریخی رویداد های نجومی در یکی از آثار تاریخی بنام می پردازیم و با حس و حال مردمان قرون گذشته در مواجهه با این رویداد ها همراه می شویم. ابوالحسن علی بن محم د ش یبانی ج ز ری، مشهور به"ع ز الد ین بن ا ثیر" (ابن ا ثیر) در گذشته ه. تاریخ نگار، ادیب و محد ث معروف جهان اسلام در قرن هفتم هجری قمری است. ابن ا ثیر در سال ه. در جزیره " ا بن ع م ر" واقع در منطقه "جزیره" در شمال رود " ف رات" در "ع راق" کنونی دیده به جهان گشود. این دانشمند نامو ر به سال ه. به م عی ت پدر و برادرانش به شهر" موصل" مهاجرت نمود. ابن ا ثیر از محضر مشایخ و اساتید بزرگ زمان خود بهره ها برد و در شهرهای موصل، بغداد و شام به تحصیل علوم پرداخت. وی در سال ه. به خانه خویش در موصل بازگشت و تا آخر عمر در آنجا مشغول تدریس و تالیف بود. عاقبت این تاریخ دان و دانشمند بزرگ در شعبان سال ه. در شهر "ح ل ب" در کشور سوری ه کنونی چهره در نقاب خاک کشید. از آثار مشهور، فاخر و جاودانه این دانشمند بزرگ می توان به کتاب ست رگ " الکامل فی الت اریخ " اشاره کرد. این اثر، مشهورترین کتاب ابن ا ثیر و جامع ترین کتاب تاریخ عمومی به شمار می رود که بیشتر م فاد آن را " تاریخ اسلام" تشکیل می دهد. کتاب تاریخ ابن ا ثیر به صورت سال ش مار و منظ م است به نحوی که وقایع و حوادث از عهد پیش از اسلام و به خصوص پس از طلوع اسلام به ترتیب س ن وات تا سال ه. (دو سال قبل از مرگ وی) از منابع، مآخ ذ مختلف و مشاهدات شخصی ابن ا ثیر به رشته تحریر در آمده و در حالت چاپی و در دسترس مجل د است. ا بن ا ثیر در کتاب تاریخ خود و در لا به لای جنگ ها، حوادث، وفات ها، ولادت ها وات فاقات گوناگون، دست به ابتکار و نوآوری جالبی یازیده است و آن ثبت برخی وقایع و پدیده های نجومی بوده که برای همه ما به عنوان وارثان دانش او بسیار قابل تام ل و جالب توج ه است. به فضل خدا کوشیدیم تا آن رویدادهای نجومی ثبت شده را از خ لال دیگر وقایع از میان جلد چاپی ا ست قصاء و ا حت وا نماییم تا بلکه برای منج مان آماتور و حرفه ای شایان ذکر و مفید فایده باشد. معلوم نیست دقیقا آشنایی ابن ا ثیر با نجوم یا علاقه اش به مباحث و م قولات آسمانی از کجا شروع شده است ام ا با مطالعه واقعه ای در سال ه. که او در کتاب " الکامل " بدان تذک ر داده است می توان سرآغاز و بار قه های علاقه و اشتیاق او به دانش ستاره شناسی و ثبت وقایع نجومی را دریافت. او در ضمن حوادث سال ه. چنین آورده است: " در ماه رمضان، ک سوف (خورشید گرفتگی) رخ داد و من در آن هنگام کودکی بودم [ ساله] که در اطراف جزیره ابن ع م ر زندگی می کردم و با ما شیخی از دانشمندان و علما بود که من در نزدش علم حساب می آموختم. هنگامی که این ک سوف و خورشید گرفتگی را دیدم سخت ترسیدم و به استادم پناه بردم. او به من آرامش داد و چون ستاره شناسی نیز می دانست گفت: الان می بینی که از میان خواهد رفت و همین طور هم شد و زود از بین رفت. "ذکر چند ن کته در این فرصت ضروری می نماید: منج مان در قدیم به نادرست، سی اره را "کوکب"، "ستاره" یا " ن جم " می خواندند یا دنباله دار را به اشتباه "ستاره دنباله دار" می گفتند که این موارد با نوع تعریف و شناخت ما از این ا جرام آسمانی در علم امروزی مغایرت و ضد ی ت تام دارد. مثلا گذشتگان، شهاب ها را " ستاره های سقوط کننده " می دانستند در حالی که " شهاب " و "ستاره " در ن جوم امروزی دو چیز متفاوت هستند چنان که "ستاره" و "دنباله دار" نیز دو ج رم و ماهی ت مختلف محسوب می شوند یا آن که "ماه" را داخل در سی ارات برمی شمردند در حالی که در نجوم امروزی ماه و قمر برای هر یک از سی ارات تعریف دیگری دارد. با این بیان ما بدین ج ستار موارد مذکور را اصلاح نموده و آن ها را به صورت صحیح و صریح علمی به مخاطبان ارایه می نماییم. اگر در ادامه فرضا طول دنباله داری "دو ذراع" (حدود دو متر) گفته شده است مقصود آن است که آن دنباله دار به چشم ناظر و در مقام ظاهر، بدین اندازه نمودار و درک شده است و الا باید گفت که اندازه واقعی قطعا این ابعاد نیست. تمامی تاریخ ها و ذکر س ن وات و ماه ها مطابق با سال هجری قمری است الا موردی که ماه "ا یار" رومی در واقعه ذکر شده است که آن برابر با ماه سوم شمسی یعنی خرداد ماه است. سعی شده است تا در همه موارد در صورت امکان جداولی ارایه و تنظیم شود تا برای مشتاقان راحت تر و سهل الوصول تر به نظر آید. در جداول در قسمت هایی که خط تیره در نظر گرفتیم یعنی مطلب و توضیحی نداشته است و در جاهایی که ق لاب [] آمده بدین معنا است که از متن فهمیده می شود که ترجیحا یا احتمال بسیار زیاد این عبارت باید گنجانده شود. مکان ناظر در ذکر وقایع نجومی بسیار مهم و حایز اهمی ت است. آن جا که صاحب تاریخ، عین مکان را ذکر نموده ما آن را عینا آورده ایم ام ا اگر در مواردی مکان ناظر یا محل ات فاق ثبت نشده باشد ما ترجیحا" ع راق عرب" را مکان و محل رویت ناظر در نظر خواهیم گرفت. آنچه ذکر تواریخ قبل از ولادت ابن ا ثیر ( ه . است عمدتا و به احتمال قوی مربوط به منطقه ع راق عرب بوده است زیرا شهرهای آنجا چون "بغداد" و " سامر ا" محل استقرار و حکمرانی خلفای عب اسی بوده است و دانشمندان نیز بیشتر به آن بلاد مایل بودند و از همه مهم تر آن که ابن ا ثیر نیز ساکن آنجا بوده است. از سال ه. تا سال ه. که ابن ا ثیر جزیره " ابن ع م ر" را ترک کرد ات فاقات مربوط به این حوزه جغرافیایی می شود و به جهت نزدیکی به بغداد مربوط به آن منطقه است و مکان ناظر آنجا است مگر آن که خود ابن ا ثیر جای دیگری را گفته باشد. از سال ه. تا ه. مکان ناظر در ع راق عرب (شهرهایی چون بغداد و موصل) و منطقه "شام " (سوری ه، لبنان، فلسطین، اردن و بخش هایی از ترکی ه) متغی ر است که به جهت عدم اط لاع دقیق ما و نار سایی متن، مکان ناظر در این بازه زمانی به صورت [عراق یا شام] قید شده است. از سال ه. تا سال مرگ او ( ه . نیز موردی نجومی ذکر نشده زیرا کتاب تا سال ه. نگاشته شده است. تمامی وقایع نجومی منحصر و داخل در همین کتاب الکامل ابن ا ثیر است و از غیر آن اشاراتی همسو یا غیر همسو نشده است و از سویی دیگر این بدان معنا نیست که همه موارد نجومی را ابن ا ثیر در کتاب خویش ذکر کرده است زیرا این موضوع آن چنان هم با سیاق تالیف کتاب او سازگاری و همخوانی ندارد ولی تا همین حد هم نشان از خوش ذوقی او است. در این فرصت وقایع و ات فاقات نجومی و س ماوی ثبت شده در تاریخ ابن ا ثیر را در هفت حوزه: . خ سوف (ماه گرفتگی) . ک سوف (خورشید گرفتگی) . شهاب . دنباله دار . م قارنات . تغییر رنگ آسمان . گوناگون، مورد بررسی و م داق ه قرار می دهیم. هرگاه ماه بین زمین و خورشید قرار گیرد زمین مانع رسیدن نور خورشید به ماه شده و کم کم رنگ ماه به تیرگی گرایش پیدا می کند که به آن "خ سوف" یا " ماه گرفتگی" می گویند. هرگاه زمین، خورشید و ماه در یک خط یا تقریبا یک خط راست قرار بگیرند، به طوری که سایه ماه بر بخشی از زمین بیافتد و ماه مانع رسیدن نور خورشید به زمین شود در اصطلاح به آن "ک سوف" یا " خورشید گرفتگی" گویند. ا جرامی که در فضای بین سی اره‌ای در حال گردشند، ممکن است با زمین برخورد کنند. هنگامی که با سرعت کیلومتر در ساعت وارد بخش بالایی ج و می‌شوند، تبدیل به شهاب می‌شوند و در ارتفاع بین و کیلومتری دنباله‌ای نورانی از خود باقی می‌گذارند. دنباله‌دار جسم کوچکی در منظومه شمسی است که معمولا از غبار و یخ تشکیل شده و با نزدیک شدن به خورشید ذر ات سطحی آن تبخیر شده و مانند دنباله به نظر می‌رسد. دنباله‌دارها در دو جا به طور بارز یافت می‌شوند: "کمربند کوییپر" و "ابر اورت". دنباله‌دارهای کوتاه مد ت معمولا از ناحی ه‌ای به نام "کمربند کوییپر"می‌آیند. این کمربند فراتر از مدار "نپتون" قرار گرفته است. او لین جرم متعل ق به کمربند کوییپر در سال کشف شد. این اجسام معمولا کوچک هستند و اندازه آن ها از تا کیلومتر تغییر می‌کند. طبق رصدهای "هابل" حدود میلیون دنباله‌دار در این ناحی ه وجود دارد که گمان می‌رود از ابتدای تشکیل منظومه شمسی بدون تغییر مانده‌اند. دنباله‌دارهای با تناوب طولانی مد ت از ناحیه‌ای ک روی متشک ل از اجرام یخ زده به نام ابر اورت سرچشمه می‌گیرند. این اجرام در دورترین قسمت منظومه شمسی قرار دارند و از آمونیاک منجمد، م تان، سیانوژن، یخ آب و صخره تشکیل شده‌اند. معمولا یک اختلال گرانشی باعث راه یافتن آنها به داخل منظومه شمسی می‌شود. تغییرات در رنگ آسمان یا منحصرا در پهنه آن به عل ت عوامل کیهانی یا به واسطه ابرهای رنگین یا ذر ات خاک ایجاد می شود که بادها آن ها را می پراکنند. م قارنه به معنای همنشینی و قرین شدن است و در اصطلاح نجومی وقتی از دید ناظر زمینی، دو ج رم س ماوی در فاصله نزدیکی (درحدود درجه) از یکدیگر دیده شوند، اصطلاحا گفته می‌شود که "م قار ن ه" ات فاق افتاده است. در زیر به دو نمونه اشاره می شود که یکی از آن ها مربوط به م قارن ه ای متفاوت موسوم به" م قارن ه سال ها" است. در سال ه. شش کوکب در ب رج " حوت" (اسفند ماه) گرد آمدند. "خورشید"، " ماه "، "مشتری"، " زهره"، "مر یخ" و " عطارد". پس منج مان چنین حکم کردند که طوفانی نزدیک به طوفان نوح (ع) رخ خواهد داد. خلیفه "الم ست ظهر بالله"، "ابن عیسون" منج م را بخواست و در این باره از وی پرسش نمود. ابن عیسون گفت: در طوفان نوح (ع) ، هفت کوکب در ب رج حوت جمع آمدند و اکنون شش کوکب در این ب رج گرد آمده و " ز ح ل" بین آن ها نیست و هرآینه ز ح ل بین آن ها باشد طوفانی چون طوفان نوح (ع) خواهد بود. ام ا راجع به این می گویم که شهری یا بخشی از زمین مردمانی بسیار از بلاد فراوان دچار سیل شده و غرق می گردند. گروهی زیاد از بلاد در آن جا گرد آمده بودند بترسیدند و سد ها محکم ساختند و همچنین مواضعی را که بیم ط غیان و غرق شدن در آن جا می رفت، مستحکم کردند. ات فاق چنین روی داد که حاجیان در بیابان بعد از "ن خل ه" (نام موضعی بعد از مک ه) فرود آمدند، سیلی بزرگ جاری شد و بیشترشان را غرق نمود الا آنان که به بالای کوه ها گریخته بودند، نجات یافتند ولی دارایی، چهارپایان و زاد و توشه آن ها و دیگر چیزها یشان را سیل برد. خلیفه [به جهت پاداش] به آن منج م خ لعت بخشید. در سال ه. ماه و خورشید در ب رج ح م ل (فروردین) بودند و آغاز سال عرب و او ل سال ایرانیان که تازه آن را تجدید کرده اند و او ل سال رومیان با هم مصادف شدند و خورشید و ماه در او ل ب رج ها بودند. وقوع چنین واقعه ای بعید است. در این جا به ذکر برخی از موارد متفاوت و گوناگون می پردازیم که خالی از لطف نیست. ابن ا ثیر در ضمن حوادث سال ه. به مطلبی تذک ر داده و نوشته است: "در این سال و در ماه ذی ق عد ه در"بغداد" بانگ بلند و هول انگیزی شنیده شد. در آسمان ابری نبود که آن را صدای رعد گمان کنند بالاخره هیچ کس نفهمید که آن صدا چه بود؟ "در این زمینه باید گفت: با عنایت به این که زلزله ای در آن بازه زمانی بر طبق مستندات تاریخ، ر خ نداده که شکست گ سل ها، صدای م هیبی ایجاد کند یا آتشفشان فع ال یا نیمه فع الی به جنبش نیافتاده و در آن جا گزارش نشده است، چه بسا بتوان این احتمال را مطرح نمود که این صدای وحشتناک و دهشتناک در اثر برخورد و سقوط شهاب سنگی با سطح زمین و در محدوده ای نزدیک به عراق بوده است؟ از نوادر و مطالب عجیب، موضوعی است در زمان سامانیان و مربوط به "س ب کت کین" (پدر سلطان محمود غ زن وی) و نبرد او در "هند" که صاحب تاریخ آن را ثبت نموده است: س ب کت کین از "غ زن ه" (شهری در افغانستان کنونی) با سپاه خود بیرون آمد و گروه زیادی از داوطلبان هم م لحق به سپاه او شدند و با سپاهیان هند روبرو گردید، روزی چند با یکدیگر نبرد کردند، آنگاه دو گروه، روبروی هم شکیبایی نمودند. نزدیک به اردوگاه طرفین، بر گردنه "غور ک" چشمه آبی وجود داشت که پلیدی و کثافت نمی پذیرفت و چنان که، چیز پلیدی آب آن چشمه را آلوده می کرد، آسمان چهره درهم می کشید و باد می وزید و رعد و برق و رگبار پدیدار می شد و می بارید و هوا همچنان در هم و نامساعد می بود تا آن که آب چشمه از پلیدی پاک گردد. س ب کت کین امر کرد در آن چشمه پلیدی بریزند و ریختند، ابرها آسمان را پوشاند و رعد و برق بیداد کرد. هندیان روز قیامت را گویی به چشم خود دیدند، زیرا که چنان رویدادی تا آن زمان ندیده بودند. صاعقه ها و رگبار بر ا ردوی آن ها فرود آمد و سردی هوا شد ت پیدا کرد تا آن که هلاک شدند و مذهب از دیدگانشان پوشیده ماند و از شد ت سختی که به آن ها رسیده بود تسلیم شدند. پادشاه هند شخصی را به نزد س ب کت کین روانه کرد و طلب ص لح نمود. در ربیع الاو ل سال ه. سال بعد از غروب، باد سیاه و شدیدی وزیدن گرفت و رعد و برق زیاد روی داد و شن های سرخ و خاک زیادی بر زمین فرود آمد و آتش (رعد و برق) در اطراف آسمان افروخته بود و بیشتر این واقعه در عراق و موصل رخ داد و درختان خرما و دیگر درختان را بینداخت و با آن ها صاعقه های بسیار همراه بود، چنان که مردم گمان کردند قیامت روی داده است ولی نیمه شب هوا باز شد. ابن الاثیر، عز الدین ابوالحسن علی (ابن الاثیر) (م. ه . ، الکامل فی التاریخ، بیروت لبنان، دارصادر، ه. می. سی د مرتضی میرسراجی، دانشجوی دکترای الهیات و معارف اسلامی، علوم قرآن و حدیث