س نگواره یا ف سیل (از زبان لاتین کلاسیک: Fossilis ، یا زبان فرانسوی: Fossile ، به معنای "به دست‌آمده از حفاری") به بازمانده‌های جانوران و گیاهان یا بازمانده‌ها و آثار دیگر مثلا ردپا گفته می‌شود. مثال‌هایی از بقایای جانداران عبارت اند از استخوان، صدف، اسکلت خارجی، مو، روغن، زغال‌سنگ، دی‌ان‌ای یا حتی تصویر و ردی از جانداران یا باکتری‌ها که روی سنگ‌ها نقش بسته‌اند. فرایند سنگواره‌شدن فرآیندی نادر است، زیرا بقایای طبیعی معمولا تجزیه شده و دوباره وارد چرخه مواد می‌گردند. برای اینکه یک سازواره (جاندار) ، سنگواره شود می‌بایست روی آن هرچه سریع‌تر با مواد رسوبی پوشیده شود. سنگواره‌ها و روند سنگوارگی انواع گوناگونی دارند. سنگواره‌ها معمولا از خود مواد بازمانده از سازواره تشکیل شده‌اند، ولی هستند سنگواره‌هایی که تنها شامل اثر و رد یک سازواره مثلا رد پای یک دایناسور یا خزنده می‌شوند. به اینگونه سنگواره‌ها، سنگواره‌های رد ی می‌گویند. دانش بررسی سنگواره‌ها دیرین‌شناسی نام دارد. یکی از مناسب‌ترین مکان‌ها برای تشکیل سنگواره‌ها می‌توان به حاشیه دلتا‌ها و پیرامون کوه‌های آتشفشانی قدیمی که خاکستر از آن‌ها متصاعد می‌شود و دریا‌های کم عمق و یخچال‌ها و باتلاق‌ها نام برد. بیشتر دانشمندان معتقدند که فسیل‌ها در دریا‌های قدیمی قرار داشته‌اند و در بین مواد رسوبی قرار گرفته‌اند و در اثر فشار و گرمای زیاد، به شکل کنونی درآمده‌اند. از آثار سنگواره‌ها برای اثبات نظریه‌های زمین‌ساخت ورقه‌ای و تکامل تدریجی استفاده شده‌است. در علم زمین‌شناسی مطالعه دانشگاهی فسیل‌ها در دو مبحث گیاهی و جانوری است که هر کدام به دوبخش بزرگ‌سنگواره‌ها ماکروفسیل و ریزسنگواره‌ها میکروفسیل - و زیرشاخه نانوفسیل‌ها - تقسیم شده و بر این اساس مطالعه می‌شوند. فسیل یا سنگواره را می‌توان از مهم‌ترین منابع اطلاعات درباره گذشته موجودات دانست. دانشمندان معتقدند نباید تمام فسیل‌های یک منطقه را جمع‌آوری کرد. جمع‌آوری کامل نمونه‌های تریلوبیت ایران یکی از ناخوشایندترین اتفاقات مطالعاتی این حوزه است. مراغه که به بهشت فسیلی ایران معروف است نمونه‌های فسیلی خشکی را در خود جای داده که در کمتر جایی از دنیا این نمونه‌های حیوانات خشکی باقی مانده‌است. معنای لغوی فسیل عبارت است از چیزی که از حفاری به دست آمده باشد. به عبارت دیگر فسیل ها، اجساد و بقایا و آثار موجوداتی می باشند که پس از مرگ در بین رسوبات دفن شده و همراه با آن‌ها تحت تاثیر پدیده سنگ شدگی (دیاژنز) قرار گرفته اند بنابراین فسیل‌ها انواع باقیمانده جانوری و گیاهی نظیر جسم حیوانات و استخوان های مربوط به آن ها، تنه گیاهان قدیمی و ساختمان شان، کرم های نرم، ستاره های دریایی و. (از نقطه نظر تشریحی) و آثار و مواد به جامانده از آن‌ها نظیر فضولات، مدفوع، تخم‌ها (آثار طبیعی) و اثر لانه ها، آشیانه ها، رد پا‌ها (آثار مصنوعی) را شامل می شود و تمامی این‌ها به طور مستقیم توسط موجودات که در گذشته می زیسته اند، به وجود آمده اند. بدین ترتیب برای آن که یک شی فسیل به حساب آید، بایستی بقایا و یا آثار فعالیت زیستی موجودات گذشته باشد. به طور کلی فسیل‌ها را به دو گروه تقسیم می نمایند: . فسیل های اندامی . فسیل های اثریمنظور از فسیل های اندامی، بقایای حقیقی موجودات زنده می باشند که در حالات بسیار مساعد شکل آن‌ها با شکل موجود زنده اصلی اولیه کاملا تطبیق می کند و تغییر زیادی در آن صورت نگرفته است. اما فسیل های اثری علایم غیر مستقیم حیات هستند که توسط موجودات بر جای گذاشته شده اند. جای پاهای دایناسور، اثرات ناشی از خزیدن تریلوبیت‌ها و سایر شواهد فرآیندهای حیات همچون فضولات و مدفوعات که به صورت فسیل در آمده اند همگی جزء فسیل های اثری محسوب می گردند. فسیل‌های بخش‌های سخت (مانند استخوان‌ها و دندان ها) به صورت زیر تشکیل شده اند: - بعضی از جانوران به سرعت بعد از مرگشان دفن شده اند (با دفن شدن زیر گل و لای یا دفن شدن در توفان شن و غیره) . - با گذشت زمان رسوبات بیشتر و بیشتری بقایای جانور را پوشانده است. - بخش‌هایی از جانوران که پوسیده و فاسد نشده (معمولا بخش‌های سخت‌تر مثل استخوان‌ها و دندان ها) در زیر رسوبات تازه شکل گرفته دفن می‌شود. - در شرایط مساعد (بدون وجود لاشخورها، دفن سریع، نبودن تغییرات آب و هوایی خیلی زیاد) ، بخش‌های بدن جانور در طول زمان به فسیل تبدیل می‌شود. - بعد از مدت زمانی طولانی، مواد شیمیایی موجود در بدن جانور دفن شده تحت یک سری از تغییرات قرار می‌گیرد. به طوری که استخوان به آهستگی می‌پوسد و فاسد می‌شود، آب با مواد معدنیش به داخل استخوان رسوخ می‌کند و مواد شیمیایی داخل استخوان را با مواد معدنی سنگ مانند جایگزین می‌کند. فرایند فسیل شدن به نحوه جایگزینی و حل شدن موادمعدنی اصلی در شیء با مواد معدنی دیگر بستگی دارد. - این فرایند نتیجه اش یک کپی سنگ مانند سنگین از شیء اصلی است - یعنی یک فسیل. فسیل همان شکل شیء اصلی را دارد، اما از نظر شیمیایی بیشتر شبیه به سنگ است. مقداری از هیدروکسی - اپتی اصلی (یک ماده اصلی سازنده استخوان) باقی می‌ماند، اگرچه فسیل از سیلیکا (سنگ) اشباع شده. از مناسب‌ترین مکان‌ها برای تشکیل فسیل یا سنگوار‌ها می‌توان به حاشیه دلتا‌ها و پیرامون کوه‌های آتشفشانی قدیمی که خاکستر از آن‌ها متصاعد می‌شود و دریا‌های کم عمق و یخچال‌ها و باتلاق‌ها نام برد. بیشتر دانشمندان معتقدند که فسیل‌ها در دریا‌های قدیمی قرار داشته‌اند و در بین مواد رسوبی قرار گرفته‌اند و در اثر فشار و گرمای زیاد، به این شکل در آمده‌اند. به خاطر این که آن‌ها سنگ هستند. یک شیء فسیل شده دقیقا یک مدل سنگی از یک شیء باستانی است. یک فسیل نسبت به شیء اصلی از مواد متنوع تری ساخته شده است. در طول فرایند فسیل شدن، اتم‌های اصلی با مواد معدنی جدید جایگرین می‌شوند. به طوری که یک فسیل همان رنگ (یا ترکیب شیمیایی) شیء اصلی را ندارد. فسیل‌ها رنگ‌های زیادی دارند و از انواع بسیار مختلفی از مواد معدنی ساخته شده اند. رنگ فسیل به این بستگی دارد که سنگ احاطه کننده چه ترکیبی دارد. همچنین بعضی از فسیل‌های پوست (و بخش‌های نرم دیگر) پیدا شده اند. رنگ پوست هم درطول دوره فسیل شدن حفظ نمی‌شود. همه آنچه که امروزه باقی مانده یک مدل سنگی از شیء اصلی است. تکنیک‌ها و روش های مشخصی وجود دارند که دیرین شناسان از آن‌ها برای یافتن فسیل‌ها استفاده می کنند. نباید اینطور تصور نمود در مکانی که فسیل یافت نمی شود، موجود زنده ای نیز در گذشته در آن جا نمی زیسته است. چه بسا موجودات زنده بسیاری در گذشته در آن مکان زندگی می کرده اند، اما محیط شرایط لازم برای فسیل شدن موجودات را نداشته است. از این رو است که بایستی خیلی خوش شانس باشیم تا بتوانیم فسیل‌ها را بیابیم. برای یافتن فسیل قبل از هر جستجو، جمع آوری اطلاعات در مورد فسیلی که به دنبال آن هستیم لازم است. مثلا اگر در جستجوی فسیل های گیاهی باشیم اطلاعاتی نظیر این که این فسیل‌ها در زمان حیات خود چه شرایط زیستی داشته اند و برای فسیل شدن چه مراحلی را گذرانده اند، به ما کمک می کند که تنها سنگ های بخصوصی را جستجو نماییم. به طور کلی آنچه معلوم است احتمال حضور فسیل در سنگ های رسوبی به مراتب بیش از سنگ های دگرگونی و سنگ های آذرین است. بطوری که در بین این سه گروه از سنگ‌ها قریب به % فسیل‌ها در سنگ های رسوبی یافت می شوند.