پرواززدگی یا جت لگ (به انگلیسی: Jet lag ) یک وضعیت فیزیولوژیک است که از تغییرات ریتم شبانه‌روزی بدن اتفاق می‌افتد و ناشی از مسافرت‌های طولانی (از شرق به غرب یا برعکس) است که در آن تنظیم خواب فرد به علت اختلاف ساعت مبد با مقصد پرواز به هم می‌ریزد. اصطلاح "جت لگ" به این دلیل به کار می‌رود که قبل از ورود هواپیما‌های جت مسافربری، مسافرت بسیار دور و سریع به منظور از بین رفتن زمان غیر معمول بود. سفر با هواپیمای ملخ دار، کشتی یا قطار کندتر و با فاصله محدودتر از پرواز‌های جت بود و بنابراین به‌طور گسترده‌ای باعث پرواززدگی نمی‌شد. بدن شما یک ساعت داخلی دارد که ساعت زیستی نامیده می‌شود و به بدن شما دستور خوابیدن یا بیدار شدن می‌دهد. پدیده جت لگ به این دلیل رخ می‌دهد که بدن شما به جای همگام شدن با منطقه زمانی محل جدیدی که به آن سفر کرده اید، هنوز با منطقه زمانی مبدا تطبیق دارد. هرچه اختلاف زمانی مناطق زمانی مبدا و مقصد بیشتر باشد احتمال وقوع پرواز زدگی یا همان جت لگ بیشتر است. پرواز زدگی می‌تواند سبب خستگی مفرط در طول روز، احساس ناخوشی، مشکل در هوشیاری و اختلالات گوارشی شود. پرواز زدگی موقت است، اما می‌تواند به طور محسوسی آسایش سفر تفریحی یا کاری شما را مختل کند. خوشبختانه راه‌هایی برای جلوگیری و به حداقل رساندن اثرات جت لگ وجود دارد. مهم‌ترین دلیل پرواززدگی برهم خوردن ساعت بیولوژیک بدن است. طی مسافرت به‌ویژه سفر‌های طولانی ترشح هورمون ملاتونین که مسیولیت ساعت بیولوژیک و زیستی انسان را برعهده دارد، کاهش یافته و موجب اختلال ساعت خواب و بیداری فرد می‌شود. فشار هوای داخل هواپیما، نوع تغذیه، استرس پیش از سفر، نداشتن تحرک و جابه‌جایی از دیگر عوامل بروز پرواززدگی به‌شمار می‌روند. فرد مبتلا به جت لگ علاوه بر خستگی و بی‌خوابی، ممکن است دچار چند مشکل جسمی و روحی هم بشود، ازجمله اضطراب، یبوست، اسهال، پریشانی، کم‌شدن آب بدن، سردرد، زودرنجی، حالت تهوع، سوء هاضمه، مشکل در تمرکز، عرق کردن، مشکل در هماهنگی، سرگیجه، خواب‌آلودگی در طول روز، بی‌قراری و حتی اختلال حافظه. بعضی‌ها مشکلات دیگری را هم گزارش داده‌اند، مانند بی‌نظمی در ضربان قلب و افزایش حساسیت به بیماری. کودکان هم ممکن است مانند بزرگسالان دچار مشکلات مربوط به جت لگ بشوند معمولا برای تشخیص جت لگ نیازی به معاینه‌ی پزشکی نیست. اگر برفراز چند منطقه‌ی زمانی سفر کرده و نشانه‌های مربوطه را در خود حس کردید، به‌احتمال زیاد دچار جت لگ شده‌اید. اگر نشانه‌های جت لگ شدید هستند و پس از چند روز برطرف نشده‌اند یا مشکلات دیگری هم دارید، حتما با پزشک مشورت کنید. دلیل جت لگ ناتوانی بدن مسافر در سازگاری فوری با زمان در منطقه‌ی متفاوت است. درنتیجه مثلا وقتی یک نفر از تهران حرکت می‌کند و ساعت شب به وقت پاریس به این شهر می‌رسد، ساعت داخلی بدنش همچنان به‌وقت تهران عمل می‌کند. همین‌طور که بدن تقلا می‌کند تا با برنامه‌ی زمانی جدیدش سازگاری پیدا کند. دلیل اصلی جت لگ، گذر از منطقه‌های زمانی است. اما چندین عامل دیگر هم هستند که ممکن است منجر به شدیدترشدن یا طولانی‌ترشدن مشکلات شوند. بیشتر افراد می‌توانند به‌سرعت با یک یا دو منطقه‌ی زمانی سازگار شوند. سه منطقه یا بیشتر، ممکن است منجر به بروز نشانه‌های بیشتری از جت لگ بشود. همان‌طور که پیش از این عنوان شد، سفر از غرب به شرق باعث می‌شود مسافران زمان را "از دست بدهند"، و این می‌تواند سازگاری دشوارتری به‌همراه داشته باشد. افراد مسن‌تر ممکن است با سرعت کمتری بهبود پیدا کنند. خلبان‌ها، خدمه‌ی پرواز، و مسافرانی که مدام در منطقه‌های زمانی مختلف در سفر هستند ممکن است با دشواری بیشتری با تغییرات زمانی سازگار شوند. محرومیت از خواب، استرس و بی‌خوابی پیش از سفر ممکن است نشانه‌های جت لگ را وخیم‌تر نماید. یک‌نواختی پرواز، بی‌حرکتی و صندلی تنگ، غذای هواپیما، ارتفاع و فشار داخل کابین، همگی ممکن است بر نشانه‌های جت لگ ت ثیر بگذارند. مصرف الکل طی پرواز هم می‌تواند منجر به وخیم‌ترشدن نشانه‌های جت لگ بشود. چند درمان خانگی وجود دارند که می‌توانند به جلوگیری از جت لگ و بهبود سریع‌تر نشانه‌های آن کمک کنند. درادامه، توصیه برای جلوگیری یا به حداقل رساندن اثرات جت لگ ارایه می‌شود. اگر شرایط جسمی خوبی دارید، همین‌طور بمانید. به‌عبارت دیگر تا قبل از پرواز، همچنان ورزش کنید، غذای مناسب بخورید و حسابی استراحت کنید. بنیه و شرایط جسمی شما باعث می‌شود پس از فرود هوایپما، بهتر با شرایط روبه‌رو شوید. اگر ازنظر جسمی متناسب نباشید، یا رژیم نامناسبی دارید، چند هفته قبل از سفر، ورزش و رژیم غذایی مناسب را شروع کنید. اگر وضعیتی دارید که باید ازنظر پزشکی تحت کنترل باشد (مثل دیابت یا بیماری قلبی) ، پیش از سفر با پزشک خود مشورت کنید و برای زمان مصرف دارو و معاینات پزشکی در مقصد برنامه‌ریزی کنید. اگر ماندن‌تان در منطقه‌ی زمانی مقصد بیش از چند روز طول می‌کشد، پیش از ترک مبد ، شروع به سازگارکردن بدن‌تان با منطقه‌ی زمانی جدید کنید. برای مثال، اگر از ایران به چین سفر می‌کنید و قصد دارید یک ماهی آنجا بمانید، سه یا چهار هفته پیش از سفر، برنامه‌ی روزانه‌ی خود را یک ساعت یا بیشتر عقب بکشید. هفته‌ی بعد از آن، یک ساعت دیگر برنامه‌تان را عقب بکشید و همین‌کار را هفته‌ی بعد تکرار کنید. اگر بدن‌تان را کم‌کم با شرایط جدید وفق دهید، با شوک سازگاری یک‌دفعه‌ای روبه‌رو نخواهید شد. اگر به‌سمت شرق سفر می‌کنید، سعی کنید زودتر بخوابید و صبح اول وقت بیدار شوید. اگر به‌سوی غرب سفر می‌کنید، سعی کنید پس از رسیدن به مقصد، حداقل یک ساعت از نور خورشید بیشتر استفاده کنید. ماشین‌حساب‌های آنلاینی برای محاسبه‌ی جت لگ وجود دارند که می‌توانند در تشخیص مقدار و زمان تنظیم برنامه‌ی خواب پیش از سفر کمک‌تان کنند. قبل از سفر، در حین سفر یا پس از رسیدن به مقصد نوشیدنی‌های الکلی مصرف نکنید. این نوشیدنی‌ها باعث کم‌شدن آب بدن، اختلال در برنامه‌ی خواب و حالت تهوع و ناراحتی عمومی می‌شوند. به‌همین ترتیب، نوشیدنی‌های کافیین‌دار هم ننوشید. کافیین هم ممکن است باعث کم‌شدن آب بدن و اختلال در خواب شود. علاوه‌براین‌ها، اعصاب‌تان را هم به‌هم می‌ریزد و موجب افزایش اضطرابی می‌شود که شاید به‌خاطر سفر در خودتان احساس می‌کنید. آب زیادی بنوشید، به‌ویژه طی پرواز، این گونه اثرات هوای خشک داخل هواپیما را خنثی می‌کنید. همین‌طور که در حین پرواز در صندلی خود نشسته‌اید، هرازچندگاهی پاهایتان را نرمش دهید. آن‌ها را بالا و پایین برده و به چپ و راست حرکت دهید. بایستید و بنشینید. زانوهایتان را خم کنید. هر یکی دو ساعت بلند شده و کمی راه بروید. قرص خواب نخورید، و بیشتر از یک ساعت چرت نزنید. هدف از این اقدامات دو چیز است: اول اینکه ریسک لخته‌شدن خون در پا‌ها را کاهش می‌دهند. تحقیقات نشان می‌دهند که دوره‌های طولانی نشستن ممکن است جریان خون به پا‌ها و برعکس را کاهش و درنتیجه ریسک لخته‌شدن خون را افزایش دهند. تاحدی اشکال از صندلی است. سیاه‌رگ‌ها را در پا تحت فشار قرار داده و جریان خون را با اشکال مواجه می‌کند. عدم‌فعالیت هم نقش مهمی ایفا می‌کند. جریان خون را در سیاه‌رگ‌ها آهسته می‌کند. اگر لخته‌ای شکل بگیرد، ممکن است جدا شده و به شش‌ها برود (آمبولی ریه) ، در سرخ‌رگی گیر کرده و جلوی جریان خون را بگیرد. این فرد ممکن است دچار درد و مشکلات تنفسی شده و سرفه‌های مزمن خونی کند. اگر این لخته بزرگ باشد، فرد ممکن است فوت کند. دوم اینکه فعال ماندن، حتی به‌مقدار کم، نیروی تازه‌ای به بدن‌تان می‌دهد و هوشیاری ذهنی ایجاد می‌کند که خود این‌ها می‌توانند باعث کاهش نشانه‌های جت لگ بشوند. در پرواز‌های طولانی که بر فراز هشت، ده یا حتی دوازده منطقه‌ی زمانی صورت می‌گیرند، اگر امکان‌پذیر است، سفرتان را به دو بخش تقسیم کرده و در شهری وسط مسیر بمانید. برای مثال، اگر از تهران به اتاوای کانادا سفر می‌کنید، بین راه چند روزی را در لیسبون پرتغال بمانید. در سفر‌های طولانی، حس راحتی مهم‌تر از خوش‌تیپی است! کفش و لباس راحت بپوشید. اکسسوری و زیورآلاتی که اذیت‌تان می‌کنند، به خودتان آویزان نکنید. موقع انتخاب لباس سفر، حواس‌تان به آب‌وهوای مقصد باشد. لباس مناسب مقصدتان را بپوشید. وقتی رسیدید، اگر قرار است در هتل بمانید، بررسی کنید که تخت‌خواب، دست‌شویی و حمام رضایت‌بخش هستند یا نه، و آیا سیستم‌های سرمایشی و گرمایشی خوب کار می‌کنند یا نه. اگر اتاق نامناسب است، اتاق‌تان را عوض کنید. هر قدر زودتر با برنامه‌ی زمانی مقصدتان هماهنگ شوید، بدن‌تان سریع‌تر با محیط سازگار می‌شود. بنابراین، اگر ساعت ظهر به وقت محلی رسیدید (اما ساعت بدن‌تان صبح است) ، ناهار بخورید، نه صبحانه. در طول روز با راه‌رفتن و نشستن در کافه‌های روباز، بدن‌تان را در معرض نور خورشید قرار دهید. نور خورشید باعث می‌شود هیپوتالاموس‌تان تولید ملاتونین را که باعث خواب می‌شود، کاهش دهد درنتیجه فرایند تنظیم ساخت داخلی بدن‌تان آغاز می‌شود. اگر با کودک‌تان سفر می‌کنید، سعی کنید او را هم با برنامه‌ی زمانی مقصد هماهنگ کنید. اگر به‌سمت شرق سفر می‌کنید (یعنی زمان از دست می‌دهید) سعی کنید فرزندتان را تا زمان خواب به‌وقت محلی بیدار نگه دارید. اگر به‌سوی غرب سفر می‌کنید، زمان به‌دست می‌آورید، پس فرزندتان را به‌وقت محلی بیدار کنید. سعی کنید بدون پناه‌بردن به دارو‌های خواب‌آور، الگوی خواب خود را تصحیح کنید. اما اگر دو سه شب نخست، خواب‌تان نمی‌برد، استفاده از خواب‌آور‌های نه‌چندان قوی اشکالی ندارد البته اگر پزشک‌تان تجویز کرده باشد. اما در اسرع وقت مصرف دارو‌های خواب‌آور را ترک کنید. درغیراین‌صورت ممکن است به عادت تبدیل شود. سنبل الطیب برای درمان بی‌خوابی مفید است. البته بهتر است پیش از استفاده از گیاهان دارویی هم با پزشک خود مشورت کنید. استفاده از دارو‌های خواب‌آور برای کودکان توصیه نمی‌شود. بهترین راه درمان جت لگ، پیشگیری از آن است. اما با وجود پیشگیری، ممکن است وقتی چندین منطقه‌ی زمانی را طی می‌کنید، باز هم دچار جت لگ شوید. درمان جت لگ، همان درمان‌های خانگی است که پیش‌تر گفتیم. وقتی به مقصد رسیدید، سعی کنید در اسرع وقت با برنامه‌ی زمانی محلی هماهنگ شوید. برای مثال، اگر ساعت بعدازظهر به وقت محلی رسیدید، اما ساعت بدن‌تان ظهر بود، شام بخورید، نه ناهار. اگر در خانه معمولا ساعت شب به رخت‌خواب می‌روید، به وقت محلی هم ساعت شب به رخت‌خواب بروید، حتی اگر در کشور خودتان ساعت عصر باشد. اگر می‌خواهید ساعت داخلی بدن‌تان با ساعت محلی هماهنگ شود، طی روز تا جای ممکن در معرض نور خورشید قرار بگیرید. وقتی به مقصد رسیدید، مقدار کمی کافیین، مثل همان قهوه‌ای که اول صبح می‌خورید، می‌تواند به بیدار نگه‌داشتن‌تان به‌مدت چند ساعت کمک کند. بهتر است کافیین در ساعات اولیه‌ی روز مصرف شود، چون اگر دیر مصرف شود، ممکن است در طول شب بیدار نگه‌تان دارد. داروی خاصی برای جت لگ وجود ندارد فقط دارو‌های خواب‌آور یا آن‌هایی که برخی نشانه‌های جت لگ را کاهش می‌دهند. لاتونین هورمونی است که نقش مهمی در ساعت زیستی و جت لگ ایفا می‌کند. چشم انسان پس از غروب آفتاب متوجه تاریکی شده و به هیپوتالاموس پیام می‌دهد که شروع به آزادسازی ملاتونین کند که باعث خواب‌آلودگی می‌شود. درمقابل، وقتی چشم متوجه روشنایی روز می‌شود، به هیپوتالاموس پیام می‌دهد که تولید ملاتونین را متوقف کند. بااین‌حال هیپوتالاموس نمی‌تواند برنامه‌ی خود را به‌سرعت هماهنگ کند. این هماهنگی چند روزی زمان می‌برد. در صورت نیاز، مصرف مقدار / تا میلی‌گرم ملاتونین در روز اول و چه‌بسا چند روز نخست، هنگام به‌خواب رفتن در مقصد مفید است. به‌نظر می‌رسد ملاتونین وقتی بیشترین ت ثیر را دارد که پنج منطقه‌ی زمانی یا بیشتر طی شده باشند، یا پرواز به سمت شرق باشد. فقط بزرگسالان می‌توانند از ملاتونین استفاده کنند. اگر می‌خواهید ملاتونین مصرف کنید، حتما با پزشک مشورت کنید. قرص‌های خواب‌آور تجویزی یا بدون‌نسخه می‌توانند به هماهنگ‌کردن ساعت بدن با زمان مقصد کمک کنند. تا جای ممکن از این قرص‌ها استفاده نکنید، اما اگر پزشک‌تان داروی خواب‌آور را تجویز کرده، می‌توانید دو یا سه شب از آن استفاده کنید. سعی کنید استفاده از این دارو‌ها طولانی نشود، چون ممکن است به عادت تبدیل شود. دیفن هیدرامین ( Diphenhydramine ) دوکسیلامین ( Doxylamine ) آرام‌بخش‌های فوری (غیر بنزودیازپین‌ها) : زولپیدم ( Zolpidem ) ، زالپلون ( Zaleplon ) و اسزوپیکلون ( Eszopiclone ) آگونیست‌های گیرنده‌ی ملاتونین: راملتیون ( Ramelteon ) بنزودیازپین‌ها (آرام‌بخش‌ها) : فلورازپام ( Flurazepam ) ، تمازپام ( Temazepam ) و استازولام ( Estazolam )گرچه می‌توانیم امیدوار باشیم پس از گذشت چند روز بسیاری از علایم جت لگ برطرف شود ولی تا آن موقع باید مراقب مشکلاتی نظیر حوادث رانندگی در حین خواب‌آلودگی باشیم که در جت لگ بیشتر امکان بروز دارد. قضیه برای افرادی که در معرض جت لگ مزمن قرار دارند خطیرتر است. موارد مرتبط با سلامتی در افرادی نظیر خلبان‌ها، خدمه پرواز و مهمانداران بیشتر از افراد عادی دیده می‌شود. تحقیقات آزمایشگاهی هم صحت این موارد را ت یید می‌کند: افزایش سرطان‌هایی نظیر پستان، ملانوما یا سرطان بدخیم پوست و سرطان پروستات. کاهش عملکرد شناختی و حافظه. منظور از عملکرد شناختی شامل مهارت مغز در کسب دانش، تفسیر اطلاعات و استدلال است. افزایش مواردی مانند بیماری قلبی عروقی، فشارخون بالا و دیابت. چند اقدام عملی به پیشگیری و درمان جت لگ یا کاهش اثرات آن کمک می‌کند. نکته کلیدی در این مسیله، چرت‌زدن، نوشیدن قهوه و گرفتن نور آفتاب در زمان مناسب است، به‌نحوی‌که به تطبیق سریع‌تر‌تان با شرایط جدید کمک کند. به‌طورکلی، برای تشخیص جت لگ نیازی به ارزیابی پزشکی نیست. اما اگر در فاصله کوتاهی، زیاد مسافرت کرده‌اید و علایم شدیدی دارید که باعث اختلال خواب در شما شده است، یا نگران هستید علایمتان مربوط به بیماری دیگری باشد، در این صورت حتما به پزشک مراجعه کنید.