﻿The Project Gutenberg eBook of Hermano kaj Doroteo: Eposo idilia
    
This ebook is for the use of anyone anywhere in the United States and
most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
of the Project Gutenberg License included with this ebook or online
at www.gutenberg.org. If you are not located in the United States,
you will have to check the laws of the country where you are located
before using this eBook.

Title: Hermano kaj Doroteo: Eposo idilia


Author: Johann Wolfgang von Goethe

Translator: Benno Küster

Release date: October 5, 2019 [eBook #60429]

Language: Esperanto

Credits: Andrew Sly, Andrew Woods and the Online Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This book was produced from scanned images of public domain material from the Google Books project.)


*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HERMANO KAJ DOROTEO: EPOSO IDILIA ***



Produced by Andrew Sly, Andrew Woods and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
book was produced from scanned images of public domain
material from the Google Books project.)






  INTERNACIA
  MONDLITERATURO

  Kolekto de la plej famaj verkoj
  el Äiuj naciaj literaturoj

  FERDINAND HIRT & SOHN EN LEIPZIG / 1922
  ESPERANTO-FAKO


J. W. v. GOETHE

HERMANO KAJ DOROTEO

Eposo idilia

  El la germana originalo tradukis
  Benno KÃ¼ster

2a, korektita eldono

[devizo: Ni fosu nian sulkon]

  FERDINAND HIRT & SOHN EN LEIPZIG / 1922
  ESPERANTO-FAKO




  ÄIUJ RAJTOJ ESTAS REZERVATAJ
  COPYRIGHT 1922 BY FERDINAND HIRT & SOHN EN LEIPZIG

PRESEJO BREITKOPF & HÃRTEL, LEIPZIG




AntaÅ­parolo.


Depost la jaro 1790 Goethe travivis periodon, dum kiu Äesis lia
kapableco kaj ankaÅ­ lia emo, krei kiel verkisto de dramoj. Li okupis
sin nun--precipe sub la influo de sia nova amiko Schiller--pri la
eposa poezio. Krome li nun havis personajn interrilatojn kun Joh. H.
VoÃ, la tradukinto de Homer-o, kaj mem studis la Homer-an poezion.

En Äi tiu âeposa periodoâ (1796-97) naskiÄis la Germana eposo
âHermann und Dorotheaâ, la unua pli granda poeziaÄµo, kiu estas
signifa por la amikeco de Goethe kaj Schiller. Äi estas poezia
produktaÄµo, nepre specife Germana, en antikva formo, pri kiu Äiuj
konsentas, ke Äi estas unu el la plej eminentaj verkoj ne nur de
Goethe kaj de la Germana literaturo, sed de la tuta mondliteraturo.

Schiller esprimis sian opinion pri Äi tiu poemo (la 20an de aÅ­gusto
1797) per jenaj vortoj: âmi nun denove legis la poemon kun la Äiam
nova, nemalfortigebla impreso kaj kun nova kortuÅeco; Äi estas
nepre perfekta en sia speco, Äi estas, kvankam pasia-patosa, tamen
alloga en la plej alta grado, resume, Äi estas bela, kion ajn oni
volas esprimi per Äi tiu vortoâ.

Äu la anoj de negermanaj popoloj legos Äin same impresataj? Certe
jam ankaÅ­ multaj Germanoj ne havos la tutan Äarmplenan impreson de
la poemo, se ili ne konas kaj sentas la Äarmon de la Homer-a poezio.
Kaj Äiu, kiu volas havi la plenan Äuon de Hermano kaj Doroteo
nature devas legi la poemon en la lingvo de la Germana originalo.
Tamen traduko en Esperanto pli multe ol tradukoj en aliaj lingvoj,
kiuj ne kapablas imiti la formon de la heksametra verso, donos la
eblecon, iomete senti la Äarmojn de la Germana eposo. Pro tio mi
forigis Äiujn dubojn kaj metis Äi tiun verkon--ânepre perfektan
(laÅ­ Schiller) en sia specoâ--en la unuan lokon de la nova
âMondliteraturoâ, eldonota laÅ­ la plano de la eldonejo F. Hirt kaj
filo.

  *  *  *  * *

La traduko de Hermano kaj Doroteo unuafoje aperis en la jaro 1911,
verkita de nia Germana samideano Benno KÃ¼ster, kiun subtenis dum la
presigo la redaktoroj Mangelsdorf kaj Hoen. Mangelsdorf aldonis
âpostparolonâ, el kiu mi nur citas jenajn vortojn: âB. KÃ¼ster certe
mem pruviÄis poeto, esperantigante tiun verkon.â Mi konsentas Äi
tiun juÄon kaj dankeme rememoras la Äefajn datojn el la vivo de
Benno KÃ¼ster. -- Li naskiÄis la 9an de julio 1861 en Wildeshausen
(Oldenburg) kaj mortis kiel kalkulkonsilanto post longa malsano
la 24an de oktobro 1916 en BreslaÅ­. Li fariÄis Esperantisto jam
dum sia antaÅ­a restado en GÃ¶rlitz, kie li, en malgranda rondo,
tre diligente studis nian lingvon kaj per korespondado amike
interrilatiÄis precipe kun Anglaj kaj Rusaj samideanoj. Li estis
kunlaboranto de la âRevuoâ kaj de la âVagabondoâ. Dum sia partopreno
al la Dresden-a internacia kongreso li interkonatiÄis kun D-ro
Zamenhof, kiu kuraÄigis lin, eldoni la tradukon de Hermano kaj
Doroteo. Jam depost la jaro 1910 KÃ¼ster malsaniÄis kaj restis
malsana Äis sia morto.

  *  *  *  * *

Tradukante la Germanan eposon, KÃ¼ster--kun sendube laÅ­dinda gusto--ne
imitis la heksametran verson de Goethe, kiu--laÅ­ maniero
taÅ­ga por la Germana, sed ne por la Esperanta poezio--almiksas
kvazaÅ­-spondeojn (â â) kaj -troÄ¥eojn (â â) al la daktiloj
(â â â). KÃ¼ster uzis nur daktilojn. -- Mi Äi tie ne volas paroli pri
la fakto, ke en Esperanto (ankaÅ­ ne en la Germana lingvo) ne
ekzistas âdaktilojâ â â â en la senco de la greka kaj latina
lingvoj, Äar nia lingvo havas nek longedaÅ­rajn nek mallongedaÅ­rajn
silabojn. Tamen Äi havas akcentatajn kaj ne akcentatajn silabojn kaj
krom tio aliajn kun Åvebanta akcento. Do, oni en Esperanto povas
imiti la formojn de la antikvaj, klasikaj versoj.

KÃ¼ster konsekvente kaj senerare formis pure daktilajn heksametrojn

âÌ â â âÌ â â âÌ â â âÌ â â âÌ â â âÌ â

-- procedo des pli admirinda, Äar la manko de unusilabaj vortoj
(krom la personaj pronomoj, kelkaj konjunkcioj, prepozicioj,
interjekcioj kaj adverboj) treege malfaciligas la Esperantigon de la
heksametra formo. Nenie mi, korektante la verkon, estas devigita,
korekti la verson pro iu ajn metrika eraro. Do, restis nur: 1e)
la korektado de evidentaj preseraroj, kaj 2e) de tiaj partoj kaj
esprimoj, kiujn laÅ­ mia opinio samideano KÃ¼ster tradukis tro
laÅ­vorte kaj pro tio ne sufiÄe kompreneble por anoj de aliaj
popoloj. -- Precipe admirinda estas ankaÅ­ la fakto, ke KÃ¼ster
nenie, eÄ ne unufoje, apostrofis la âoâ-n de la substantivo. Mi ne
volas mallaÅ­di la kutimon de tia apostrofado en aliaj versritmoj;
persone mi ne tre Åatas Äin, kaj laÅ­ mia opinio Äi estu nepre
evitata en la heksametra verso. KÃ¼ster nur apostrofas la artikolon
-- kaj plej ofte, farante tion, li estas prava. Sed kelkfoje li
eraras; tamen la eraro ne estas tiom grava, ke mi pro Äi aliformigis
la tutan verson.

  D-ro Dietterle.




I. Kalliope.

Sorto kaj kompatemo.


  âStratojn ja kaj foirejon neniam mi vidis dezertaj
  Kiel nun! Åajnas al mi balaita, senviva la urbo!
  Kvindek ne hejme restadis el Äiuj loÄantoj, mi kredas.
  Kion ne kaÅ­zas scivolo! Nun Äiu rapidas por vidi
  La irantaron de l' forelpelitoj tre malfeliÄegaj.              5
  Äis la digvojo, de ili uzata, ja unu horeto
  Estas kaj oni en polvo varmega tagmeze kuregas
  Tamen malsupren. Mi vere ne irus de tie Äi, sole
  Nur por observi mizeron de tiuj senkulpaj migrantoj,
  Kiuj el lando transrheina[1], la bela, savinte havaÄµon       10
  Sian, nun venas al ni kaj tramigras Äi tiun feliÄan
  Nian angulon de l' valo fruktdona kaj Äiajn kurbiÄojn.
  Faris bonege, edzino, vi, ke vi forsendis la filon,
  Ke li alportu malnovan tolaÄµon, manÄaÄµon, trinkaÄµon
  Al mizeruloj; Äar por la riÄuloj konvenas donaci. --          15
  Kiel la knabo veture dresadas la virajn Äevalojn!
  Estas tre bona vidaÄµo, Äu ne? KaleÅeto la nova,
  Spacon Äi havas por kvar kaj ankoraÅ­ por veturigisto.
  Sola foriris li nun kaj malpeze Äi tien ruliÄis!â

  Tiel al sia edzino la mastro âAl Ora Leonoâ                   20
  Diris, plezure sidante sub la foireja dompordo.
  Kaj la prudenta mastrino, la sperta, al tio respondis:
  âMi ne volonte donacas tolaÄµon de ni eluzitan;
  Ofte Äi estas utila kaj ne por moneroj havebla,
  Kiam Äin oni bezonas. Bonvole mi donis hodiaÅ­                 25
  Kelkan pli bonan peceton de lit- kaj Äemizaj tolaÄµoj;
  Äar pri maljunaj kaj junaj mi aÅ­dis tutnudaj migrantoj.
  Äu vi pardonos min? Årankon la vian sekrete elrabis
  Mi ja, kaj vian domrobon el plej delikata katuno,
  Hindaj floretoj sur Äi, delikata flanelo interne,             30
  AnkaÅ­ mi donis; Äi estas malnova kaj ne plu laÅ­moda.â
  Sed la bonega dommastro pri tio ridetis kaj diris:

  âVere volonte ne perdis mi tiun katunan domrobon
  El orienta Hindujo; mi saman neniam ricevos.
  Plu mi ne portis Äin. Vere ja estas, ke viro nun Äiam         35
  Iru en botoj, surtuto, vidigu sin en la bekeÅo,
  Kaj forigitaj ekstere nun estas pantoflo kaj Äapo.â

  âVidu nur tien,â respondis Åi, âkelkaj de tie revenas
  Kiuj rigardis jam la irantaron; Äi certe nun pasis.
  Kiel la Åuoj de polvo nun estas kovritaj kaj ardas            40
  Äiuj vizaÄoj! Per sia naztuko forviÅas la Åviton
  Äiu. Mi nepre ne kurus hodiaÅ­ pro tia vidaÄµo
  Kaj kunsuferus! Min vere jam plenkontentigos rakonto.â
  Tiam la patro, la bona respondis gravege la jenon:
  âTia vetero malofte aperis al tia rikolto,                    45
  Kaj ni enportos la grenon nun, kiel la fojnon, sekita;
  Äar la Äielo heliÄis, neniu nubeto vidiÄas
  Kaj malvarmigon alblovas la vento al ni orienta.
  Vere konstanta vetero; la greno jam tromaturiÄis;
  MorgaÅ­ matene ekfalÄos ni nian riÄegan rikolton.â             50

  Dum li Äi tion parolis, multiÄis la aroj da viroj
  Kaj da virinoj nun tra l' foirejo jam hejmrevenantaj.
  AnkaÅ­ de tie veture revenis kun siaj filinoj
  Al la kontraÅ­a placflanko rapide la riÄa najbaro,
  Äefa vendisto de l' loko, al domo la renovigita,              55
  En nefermita kaleÅo (en âLandaÅ­â Äin oni fabrikis).
  Stratoj viviÄis; Äar nombris la urbo sufiÄe da burÄoj,
  AnkaÅ­ Äi havis fabrikojn kaj plu metiistojn diversajn.

  Tiel la paro pacema kunsidis nun en la pordejo
  Inter si paroladante pri la revenantoj bonkore.               60
  âVidu,â subite la tre respektinda edzino ekvokis,
  âTie alvenas la pastro, la apotekisto najbara
  Kune kun li. Ili certe raportos pri multaj suferoj,
  Kiujn la forelpelitoj travivis dum sia migrado.â

  Ili alvenis, afable kaj kore salutis la paron,                65
  Poste eksidis sur benkojn el ligno, apude starantajn,
  Skuis la polvon de siaj piedoj, ventumis sin ankaÅ­.
  Post reciproka saluto unue la apotekisto
  Interparoli komencis kaj diris nun preskaÅ­ Äagrene:
  âTiaj nun estas la homoj, verdire, kaj Äiuj egalas            70
  Okulumante plezure malÄojon de siaj kunfratoj!
  Äiu rapidas por vidi flamantan la fajron teruran,
  EÄ la krimulon mizeran al ekzekutejo irantan.
  Nun por rigardi de l' forelpelitoj mizeron aliras
  Äiu, pripensas neniu, ke eble li ankaÅ­ suferos                75
  Saman mizeron, Äu baldaÅ­, Äu poste en tempoj venontaj.
  Nepardonebla facilanimeco! sed homa Äi estas.â

  Poste parolis la pastro, la nobla, prudenta klerulo,
  Li, la ornamo de l' urbo, junulo, sed preskaÅ­ jam viro.
  Tiu Äi konis la vivon kaj sciis la homajn bezonojn,           80
  Li konvinkiÄis pri l' grava valoro de l' Sankta Biblio,
  Kiu malkovras la sorton kaj senton internan de l' homoj;
  AnkaÅ­ li konis bonege la librojn plej bonajn profanajn.
  âKiajn ajn nemalutilajn instinktojn la bona naturo
  Donis patrine al ni, ne volonte mi tion mallaÅ­das;            85
  Kion prudento kaj saÄo ne Äiam atingas, ja povas
  Tia feliÄa emeco, Äi pelas nekontraÅ­stareble.
  Se ne allogus la homon per fortaj incitoj scivolo,
  Äu li entute sciiÄus do, kiel la mondaj aferoj
  Interrilatas belege? Unue li volas novaÄµon,                   90
  Poste li serÄas utilon, senlaca en sia fervoro,
  Laste bonaÄµon, per kiu li havas valoron, indecon.
  Al la juneco do estas kunulo la senpripensemo,
  Kiu danÄeron kaÅemas kaj tuje postsignojn estingas
  De la dolora, feliÄe nun preterpasinta malbono.               95
  Estas laÅ­dota la viro, verdire, al kiu naskiÄis
  Poste matura prudento el tia gajecanimeco,
  Kiu ageme penadas en tagoj feliÄaj aÅ­ malaj;
  Äar Äi estigas la bonon kaj Äi la malbonon forigas.â

  Tuj la mastrino ekdiris aminde, sed senpacience:             100
  âKion vi vidis, nun diru, Äar tion mi scii deziras.â

  âVere ja,â nun energie respondis la apotekisto,
  âNur malfacile mi baldaÅ­ ekÄojos post Äio vidita.
  Kiu ajn povas rakonti pri tiu multobla mizero!
  De malproksime ni vidis la polvon, jam antaÅ­ ol veni         105
  Al la herbejoj malsupren; de unu monteto jam marÅis
  Äis la alia l' amaso, ni povis malmulte ekkoni.
  Kiam ni poste atingis la vojon tra l' valo irantan,
  Estis ankoraÅ­ terura tumulto de l' homoj kaj Äaroj.
  Preterpasantajn sufiÄe da malfeliÄuloj ni tie                110
  Vidis, bedaÅ­re, kaj aÅ­dis pri tiu dolora forkuro
  Kaj pri la Äoja sentado de l' vivo rapide savita.
  Estis malÄoja vidaÄµo, la tuta diversa havaÄµo,
  Kiun alie enhavas la domo bonstata, kaj kiun
  Mastro bonega starigas en lokojn konvenajn, por uzi          115
  Äin Äiutage, Äar Äio do estas necesa, utila,
  Äio videbla nun sur veturiloj diversaj kaj Äaroj,
  Pro la rapida foriro, lokita sen ia elekto:
  Jen la kribilo, la lana kovrilo nun kuÅas sur Åranko,
  En la knedujo la lito kaj super spegulo la tolo.             120
  Äar la danÄero forprenas, estinte ni tion ja vidis,
  AntaÅ­ duoble dek jaroj, Äe l' brulo, al homo pripenson
  Äian, li kaptas malgravajn, sed lasas valorajn objektojn.
  AnkaÅ­ simile Äi tie nun ili fortrenis sensperte
  SennecesaÄµojn ajn, Äiujn Äevalojn ÅarÄinte kaj bovojn,       125
  Lignojn malnovajn, barelojn, birdkaÄon kaj eÄ anserujon.
  Tiel pakaÄµojn portante spiregis l' infanoj, virinoj
  Same sub korboj kaj kuvoj kun Äiaj objektoj negravaj.
  Äar ja la laston de l' havo la homo klopodas konservi.
  Tiel senorde kaj tutkonfuzite la interpremantaj              130
  En la polvaro nun tien foriris. Pro bestoj malfortaj
  Volis la unu veturi senurÄe, l' alia rapidis.
  Jen, ha, okazis kriado de tiuj premitaj virinoj
  Kaj de l' infanoj, blekado de l' bestoj, bojado de l' hundoj,
  AnkaÅ­ Äemado de gemaljunuloj kaj gemalsanuloj                135
  BalanciÄantaj en litoj sur Äaro tro multe ÅarÄita.
  Jen, al la rando de l' flanka altvojo premita el sia
  Äusta vojsulko nun unu el tiuj en foson falegis
  Kaj renversiÄis; la homoj terure kriantaj sur kampon
  Kaj malproksimen per svingo elfalis; sed tamen feliÄe.       140
  Äar la havaÄµo, sekvante, defalis proksime de l' Äaro;
  Kiu, verdire, Äin vidis elfali, li devis supozi
  Certe, ke l' ÅarÄo de l' kestoj kaj Årankoj frakasus la homojn.
  Tiel la Äaro rompita kaj l' homoj senhelpaj jen kuÅis,
  Äar preterpasis rapide kaj pluen foriris l' aliaj            145
  Nur pro si mem singardemaj, kaj mem de l' amaso Åovataj.
  Sed ni rapidis al tio kaj trovis la malfeliÄulojn,
  Kiuj sur hejma kuÅejo apenaÅ­ suferojn tolerus,
  Jen sur la tero malmola, dolore Äemantaj, plendantaj,
  Sunbruligitaj kaj sufokiÄintaj per polvo fluganta.â          150

  Tiam elvokis, tuÅite en koro, la mastro homama:
  âIlin Hermano renkontu kaj tuj refreÅigu, vestigu!
  Mi nevolonte rigardus mizeron la trodolorigan.
  KortuÅiÄinte jam de la unua sciigo pri tiaj
  Grandaj suferoj ni sendis rapide obolon de nia               155
  Troa havaÄµo por helpi al kelkaj kaj nin trankviligi.
  Sed ni ne volas rakonti la pluajn malgajajn aferojn!
  BaldaÅ­ ja vere la timo aliras la koron de l' homoj,
  AnkaÅ­ la zorgo; Äi pli min timigas ol eÄ la malbono.
  Nun ni eniru la postan kaj pli malvarmetan haleton!          160
  Tien neniam la suno briladis, nek varma aero
  Murojn la multe pli dikajn penetras; alportos patrinjo
  Da âokdektriaâ glaseton, kaj nia humoro revenos.
  Tie Äi estas negaja trinkado, pro l' muÅozumado.â

  Äiuj eniris post tio kaj Äojis pri l' malvarmetiÄo.          165
  Portis la zorgemulino la vinon bonegan, la klaran,
  En polurita botelo, sur pleto brilstana kun romaj
  Glasoj verdetaj, jen por la rheinvino la Äustaj pokaloj.
  ÄirkaÅ­ la bruna rondtablo, brilege vaksita,--Äi staris
  Sur multampleksaj piedoj--sidadis la tri nun amike.          170
  Tuj kunsonoris la glaso de l' mastro kun tiu de l' pastro;
  Gaje, sed senemocie, pripense Äin tenis la tria,
  Tiel ke lin ekadmonis la mastro kun vortoj afablaj:

  âTrinku, najbaro, mi petas! AnkoraÅ­ protektis favore
  Dio nin kaj ni esperu, ke plue nin ankaÅ­ li gardos.          175
  Kiu el ni ne ekkonas, ke post la terura brulego,
  Kiam Li grave nin punis, Li Äiam Äojigis kaj Äiam
  Åirmis nin, kiel la homo la multevaloran okulon
  Gardas, prefere Åatatan el Äiuj aliaj de l' membroj.
  Äu Li ne ankaÅ­ nin plue indulgos kaj helpos favore?          180
  Äar en danÄeroj nur klare ekkonas ni, kiom Li povas.
  Äu Li la urbon florantan, post kiam Li rekonstruigis
  Äin el la cindro per laboremuloj kaj tiam Äin benis
  RiÄe, nun ree detruos kaj Äiujn penadojn nuligos?

  Tiam serene kaj milde la pastro bonega ekdiris:              185
  âÄiam konservu la kredon, restadu Äe sama sentado!
  Dum la prospero Äi faras nin saÄaj kaj certaj; cetere
  Estas plej bona konsolo, vivigas plej belan esperon.â

  Nun la prudenta kaj vira pensema gastmastro rediris:
  âKiel salutis mi ofte mirege de l' Rhein-o la ondojn,        190
  Kiam laÅ­ mia negoco vojaÄe mi alproksimiÄis!
  Äiam Äi Åajnis potenca, Äojigis animon kaj koron.
  Sed mi ne povis ekpensi, ke Äia Äarmega bordejo
  BaldaÅ­ fariÄus remparo por certe deteni la Frankon,
  Same la larÄa litego fosaÄµo la limon baronta.                195
  Tiel, jen, Åirmas naturo, defendas la bravaj Germanoj,
  Gardas mem Dio nin! Kiu do senkuraÄiÄos malsaÄe?
  La batalantoj laciÄis, kaj pacon promesis jam Äio.
  Ho, ke nur en la preÄejo dum tago de ni dezirata,
  Kiam sonoros kun nia orgeno la sonorilaro                    200
  Kaj sonegantaj trumpetoj la altan âTedeumâ elvokos,
  Ho, ke nur tiam Hermano je tiu Äi tago, sinjoro
  Pastro, decide aperu Äe vi kaj Äe via altaro
  Kun fianÄino, ke festo konata en Äiuj la landoj
  AnkaÅ­ revenu Äe mi, kiel tago festega de l' domo!            205
  Sed mi Äagrene ekvidas la filon ekstere timema
  Kaj malrapida nur, dum laboreme li hejme rapidas,
  Meze de l' homoj li sin kaj publike vidigi malÅatas;
  Ja, li evitas eÄ Äiun kunvenon kun belaj knabinoj,
  AnkaÅ­ la gajan dancadon Åatatan de Äiu junulo.â              210

  Tiel dirinte li nun ekaÅ­skultis. Jen oni ekaÅ­dis
  De malproksime bruadi piedofrapantajn Äevalojn
  Kaj veturilon; rapide Äi tondris nun sub la pordejon.




II. Terpsichore.

Hermano.


  Kiam la filo bonforma eniris la Äambron, atente
  Lin observadis la pastro per fiksaj rigardoj, kaj ankaÅ­
  Lian staturon kaj tutan konduton, per sperta okulo
  De l' esploranto nun, kiu mienojn facile deÄifras,
  Kaj ridetante al li li ekdiris per vortoj afablaj:             5
  âTute ja aliigita vi Åajnas! neniam mi vidis
  Tian viglecon Äe vi kaj tielan vivplenan rigardon.
  Gaje, serene vi venas; tuj oni eksentas, ke vi la
  MalfeliÄulojn donacis kaj benon ilian ricevis.â

  Sed serioze kaj tute trankvile la filo respondis:             10
  âÄu mi laÅ­dinde Äin faris, ne scias mi; Äion ordonis
  Fari la koro, pri kio precize al vi mi rakontos.
  Kara patrino, vi serÄis tro longe malnovajn objektojn,
  Kaj vi tro longe elektis; la pako malfrue pretiÄis;
  AnkaÅ­ la vinon kaj vian bieron vi pakis trozorge.             15
  Kiam mi fine elvenis ekstere de l' pordo sur straton,
  Jam refluegis la multo da burÄoj, virinoj, infanoj,
  Al mi renkonten, la forelpelitoj jam malproksimiÄis.
  Mi rapidiÄis kaj tuje veturis al tiu vilaÄo,
  Kie--mi tion eksciis ja--Äiuj nun nokte ripozos.              20
  Kiam mi pluen, laÅ­longe de l' nova kampstrato veturis
  Jen veturilo el trunkoj fortikaj rigardojn altiris,
  Kiun du bovoj fremdlandaj, tre grandaj kaj fortaj, fortiris;
  PaÅis apude knabino, tutfreÅe antaÅ­eniranta,
  Kiu per longa bastono la bestojn fortegajn direktis,          25
  Ilin antaÅ­en jen puÅis kaj jen malakcelis prudente.
  Min ekvidinte, trankvile Åi miajn Äevalojn aliris,
  Jene dirante: Ne Äiam ni estis en tia mizero,
  Kiel hodiaÅ­ vi vidas nin kaj nun sur tiu Äi marÅo.
  Mi ne kutimis Äis nun de l' fremdulo donacon petegi,          30
  Kiun li donas malvole, nur por malriÄulon forigi;
  Sed la neceso nun urÄas paroli. Äi tie sur pajlo
  KuÅas l' edzino de riÄa kampulo Äµus akuÅiÄinta,
  Kiun apenaÅ­ mi savis kun bovoj kaj kun veturilo.
  Laste ni sekvas l' aliajn; apenaÅ­ Åi restis vivanta.          35
  KuÅas nun nuda, Äe l' brusto, la Äµus naskiÄinta infano;
  Nur per malmulto la niaj ja povos nin helpi, kondiÄe
  Ke ni atingu l' aliajn hodiaÅ­ en tiu vilaÄo,
  Kie ni volas restadi; mi timas neniun plu trovi.
  Se superfluan tolaÄµon vi havas kaj loÄas proksime,            40
  Tiam donacu bonfare do Äin al la malfeliÄuloj.

  Tiel Åi diris kaj lace leviÄis de l' pajlo la pala
  Min rigardanta akuÅiÄintino; kaj mi nun respondis:
  Superterulo do ofte instigas, ke l' koro bonfara
  AntaÅ­eksentas mizeron de sia malriÄa homfrato;                45
  AntaÅ­sentinte pri via Äagreno do mia patrino
  Pakon kunmetis, por doni Äin tuj al la tutnudigitaj.
  Kaj mi malligis la nodon de l' laÄo kaj donis la varman
  Patran domrobon al Åi kaj donacis Äemizojn kaj tolon.
  Äoje dankante ekkriis Åi: Ho, feliÄulo ne kredas,             50
  Ke mirindaÄµo okazas ankoraÅ­; nur en la mizero
  Oni ekkonas la manon de Dio, Äar Li la bonulon
  Igas bonfari. Li helpu vin kiel vi helpis nin Äiujn.
  Kaj la akuÅiÄintinon mi vidis gajece pripalpi
  Tolon diversan, aparte la molan flanelon de l' robo.--        55
  Ni rapidiru al tiu vilaÄo, en kiu la niaj
  Certe ripozos dumnokte!--Åin petis la bona knabino--
  Tie prizorgos mi tuj la infanan vestaÄµon kaj Äion.
  Kaj salutante tutkore Åi dankis min, puÅis la bovojn;
  Jen ekveturis la Äaro; sed mi plu ankoraÅ­ restadis,           60
  Kaj la Äevalojn retenis; Äar mi konsideris ankoraÅ­,
  Äu mi rapide veturu Äis tiu proksima vilaÄo,
  Por la manÄaÄµojn donaci al tie estantaj, aÅ­ donu
  Äion al tiu knabino, por ke Åi Äin juste disdonu.
  Tiel mi tuj decidiÄis en koro; mi post Åi veturis             65
  Nur malrapide kaj Åin atinginte mi diris fervore:
  Bona knabino! ne sole tolaÄµon patrino surmetis
  Zorge sur mian kaleÅon por vesti la indajn nudulojn,
  Sed Åi aldonis ankoraÅ­ manÄaÄµojn kaj Äian trinkaÄµon,
  Kaj mi posedas sufiÄe da Äio en mia Äarkesto.                 70
  Sed nun mi volas transdoni ankoraÅ­ Äi tiujn donacojn
  AnkaÅ­ al vi kaj plej bone mi tiel plenumos l' ordonon;
  SaÄe vi Äion uzados, dum mi laÅ­hazarde disdonus.
  Jen la knabino respondis: mi plej singardeme disdonos
  Viajn donacojn; la plej mizerulo pri tio ekÄoju.              75
  Tiel Åi diris. Rapide malfermis mi de l' veturilo
  Kestojn, elportis la Åinkojn, la pezajn, eltiris la panojn,
  AnkaÅ­ botelojn da vino, biero kaj Äion transdonis.
  Mi ja volonte ankoraÅ­ pli donus, sed pli mi ne havis.
  Al la akuÅiÄintino Åi Äion nun metis manprete                 80
  Kaj forpaÅadis; kun miaj Äevaloj mi hejmen rapidis.â

  Kiam Hermano silentis, la komunikema najbaro
  Tuj ekkriante komencis: âFeliÄa do, kiu en tagoj
  De la forkuro kaj tia konfuzo nur sola vivadas,
  Kiun ne ÄirkaÅ­prenadas timeme l' edzino, infanoj!             85
  Mi nun feliÄa min sentas; hodiaÅ­ mi tute ne volas
  Patro nun esti kaj pri l' familio la zorgon trenadi.
  AnkaÅ­ mi ofte pripensis forkuron kaj tial kunpakis
  Äiujn plej bonajn objektojn, monerojn antikvajn, la Äenojn
  De la mortinta patrino, el kio nenion mi vendis.              90
  Multo ankoraÅ­ postrestus do, kiun mi kare akiris.
  EÄ la radikojn kaj herbojn, la tre diligente serÄitajn,
  Nur malvolonte mi perdus, cetere ne tre valorantajn.
  Se l' provizoro postrestos, trankvile mi iros eksteren.
  Se l' kontantaÄµon mi savis kaj mian personon, mi savis        95
  Äion; la unuopulo sendube sin savas facile.â

  Tuj energie respondis la juna Hermano: âNajbaro,
  Kiel vi tute ne mi opinias kaj mi ne konsentas.
  Eble Äu estas indulo, ho, kiu en tagoj feliÄaj
  AÅ­ malfeliÄaj pri si atentema nur estas, kaj kora            100
  Partoprenanto en Äojoj kaj zorgoj de l' homoj ne estas?
  Mi decidiÄus edziÄi hodiaÅ­ prefere ol iam;
  Kelka Äar bona knabino por si defendanton bezonas
  Kaj la gajigan edzinon la viro en malfeliÄaÄµoj.â

  Nun ridetante la patro! âVolonte vin tiel mi aÅ­das!          105
  Tian prudentan parolon al mi vi malofte parolis.â

  Tuj ekparolis la bona patrino kun gaja vigleco:
  âVere, Hermano, vi estas tutprava, ni faris la samon.
  Äar ne en tagoj serenaj ni ambaÅ­ korame nin trovis,
  Sed nin kunigis kontraÅ­e malÄojo kaj eÄ malfeliÄo.           110
  Lundon matene--mi scias Äin certe, Äar tagon antaÅ­e
  Estis la brulo terura, per kiu pereis l' urbeto--
  AntaÅ­ nun dudek da jaroj; dimanÄon hodiaÅ­ similan,
  Estis varmege kaj seke, kaj akvo malmulte ekzistis.
  Äiuj personoj promenis en festaj vestaÄµoj aÅ­ gaje            115
  En muelejoj, gastejoj kaj niaj vilaÄoj troviÄis.
  Jen Äe la fino de l' urbo la fajro naskiÄis. La brulo
  Tiam rapidis tra l' stratoj, kreante nur novan ekbrulon.
  Kaj la garbejoj bruladis, la tuta riÄega rikolto,
  Kaj en la stratoj la domoj bruladis Äis la foirejo.          120
  Tiu Äi domo kaj ankaÅ­ l' apuda gepatra pereis.
  Kelkon nur povis ni savi. Mi sidis la nokton malgajan
  Sur antaÅ­urba paÅtejo, la kestojn kaj litojn Åirmante;
  Fine mi lace ekdormis; kaj kiam matene nun vekis
  Min la matena malvarmo, la Äe la tagiÄo blovanta,            125
  Tiam mi vidis la fumon, la ardon, muraÄµojn kavitajn.
  Tio premegis la koron al mi; jen la suno denove
  Nun pli brilege ol iam leviÄis kaj min kuraÄigis.
  Mi tuj rapide ekstaris. Mi volis nun vidi la lokon
  De la antaÅ­a loÄejo kaj kien la kokoj rifuÄis,               130
  Kiujn precipe mi amis; infane mi sentis ankoraÅ­.
  Kiam mi nun la ruinojn de l' domo kaj korto transiris,
  Kiuj ankoraÅ­ fumiÄis, kaj mi la loÄejon ekvidis
  Tiel nun tutdetruitan, jen transe vi venis serÄante.
  Restis en via bestejo Äevalo, la subbruletantaj              135
  Traboj kaj rubo Äin kovris, la besto ne estis vidata.
  Tiel ni kontraÅ­ ni staris, malgaje kaj konsiderante;
  AnkaÅ­ la muro rompiÄis, komuna al niaj bienoj.
  Poste ekkaptis vi min Äe la mano kaj diris afable:
  Kiel vi tien Äi venas, Luinjo? Foriru! Vi viajn              140
  Plandojn bruligos, la botojn pli multe fortikajn varmega
  Rubo al mi bruldifektis. Vi tiam min levis kaj portis
  Transen min! Tie ankoraÅ­ la doma pordego troviÄis,
  Kiel nun, kun la arkaÄµo; Äi sola el Äio nur restis.
  Kaj vi nun teren min metis kaj kisis min; mi ja protestis,   145
  Sed vi parolis al mi nun per vortoj afable signifaj:
  Vidu, la fajro detruis la domon. Äi tie nun restu,
  Helpu Äin ree konstrui, mi helpos la vian starigi.
  Mi ne komprenis, Äis via patrino alvenis al mia
  Patro kaj gaje fariÄis solena edziÄa promeso.                150
  Äoje ankoraÅ­ memoras mi pri la duonbruligitaj
  Traboj kaj vidas ankoraÅ­ la sunon belegan leviÄi;
  Äar al mi donis la tago la edzon, la tempoj unuaj
  De la terura detruo donacis al mi ja la filon.
  Tial mi laÅ­das vin, ke vi kun fido sincera nun ankaÅ­         155
  Pensas pri ia knabino en tiu Äi tempo terura,
  Kaj kuraÄiÄas edziÄi en nia malpaca epoko.â

  Tuje la patro respondis kaj diris viglece al tio:
  âEstas laÅ­dinda intenco kaj pri la fariÄo vi diris,
  Panjo, la veron, Äar Äio okazis laÅ­ via rakonto.             160
  Sed la pli bono restadas pli bona. Ne Äiu bezonas
  Sian vivadon kaj sian estadon denove komenci,
  Kiel ni devis kaj kelkaj, ne Äiu laboru en zorgoj.
  Kiel feliÄa do estas, al kiu gepatroj bonstatan
  Domon transdonas, kaj kiu prospere Äin plue beligas?         165
  Malfacilega ja estas komenco de Äia mastrumo.
  Homo bezonas ja multe da aÄµoj; de tago al tago
  Äio fariÄas pli kosta, li tial penadu riÄiÄi.
  Tiel mi ankaÅ­ esperas, ke vi nun, Hermano, plej baldaÅ­
  Hejmen kondukos kun doto riÄhava la fianÄineton;             170
  Äar al la brava junulo konvenas akiri knabinon
  RiÄan, kaj estas agrable, se kun dezirita edzino
  AnkaÅ­ alvenas en korboj kaj kestoj la doto utila.
  Ne senintence dum kelke da jaroj patrino pretigas
  Multe da tolo, fortike teksita, al sia filino;               175
  Ne senintence donacas baptanoj al Åi arÄentaÄµojn,
  Kaj ormonerojn maloftajn la patro aparte konservas;
  Äar Åi kun sia havaÄµo kaj Äiuj donacoj Äojigu
  Iam la fraÅ­lon amatan do, kiu Åin sola elektis.
  Certe mi scias Äin, kiel agrabla sin sentas edzino           180
  Inter la propraj objektoj de l' Äambroj kaj de l' kuirejo,
  Kiam Åi mem al si tute preparis la tablon kaj liton.
  Nur fianÄinon bonege dotitan por vi mi dezirus;
  Laste Äar malriÄulinon ja nur malestimos la viro,
  EÄ servistino nur estos Åi, kiu eniris senhava.              185
  Estas nejustaj la viroj, foriÄas la tempoj de l' amo.
  Mia Hermano, vi min maljunulon treege Äojigus,
  Se vi kondukus en domon plej baldaÅ­ la bofilineton
  El najbaraÄµo, de tie el tiu domego, la verda.
  Vere, la viro riÄiÄis, komerco kaj liaj fabrikoj             190
  Pli Äiutage riÄigas lin. Äu li ne Äiam profitas?
  Nur tri filinoj ekzistas kaj lian propraÄµon heredos.
  Jam la unua elektis, mi scias Äin, sed akireblaj
  Estas ankoraÅ­ la dua, la tria, kaj eble ne longe.
  Se mi anstataÅ­ vi estus, mi ne ÅanceliÄus Äis nune,          195
  Unu el tiuj knabinoj forportus mi, kiel la panjon.â

  Tiam rediris modeste la filo al patro trudanta:
  âMi efektive intencis laÅ­ via deziro elekti
  Unu el tiuj najbaraj filinoj. Ni kune lernadis,
  Ludis apude de l' puto sur nia urbplaco pli frue,            200
  Ofte kaj ilin protektis mi kontraÅ­ la knaboj petolaj.
  Tio de longe jam pasis; kaj dece restadas en domo
  Nun la plenkreskaj knabinoj, timante la ludojn petolajn.
  Estas ja bonedukitaj knabinoj! LaÅ­ via deziro
  Transen mi iris kelkfoje do kiel antaÅ­a konato;              205
  Sed pri la interrilatoj kun ili neniam mi gajis,
  Ili mallaÅ­dis min Äiam; trankvile mi devis toleri
  Äin: Äar tro longa la jako, la drapo tro maldelikata
  Estis, koloro tro simpla, la haroj ne bele frizitaj.
  Fine mi ankaÅ­ intencis orname min vesti, simile              210
  Kiel la buboj komercaj, Äe ili dimanÄe estantaj,
  Kiuj somere ornamas sin dande per duonsilkaÄµoj.
  Sed Äustatempe ankoraÅ­ mi sentis, ke ili ridetis
  Äiam min; tio do vere ofendis min, mian fieron;
  Sed ÄagreniÄis mi ankaÅ­ treege, ke ili, precipe              215
  Minjo, la tria, neniam ekkonis la emon amikan.
  Laste, dum Pasko, mi ankaÅ­ transiris, mi vestis per nova
  Jako min, kiu nun pendas nur supre en Åranko, kaj ankaÅ­
  Estis laÅ­mode frizita mi, kiel l' aliaj junuloj.
  Ili subridis dum mia eniro, pro mi--mi ne kredis.            220
  Minjo Äe l' fortepiano Äµus sidis; la patro Äeestis,
  Li bonhumore aÅ­skultis la kanton de siaj filinoj.
  Mi ne komprenis ja kelkon pri kio la kanto rakontis;
  Sed pri âPaminaâ kaj ankaÅ­ âTaminoâ mi multe aÅ­skultis.
  Kaj mi do ankaÅ­ ne volis silenti. Post kanto finita          225
  Mi nun demandis pri l' teksto kaj pri la personoj diritaj.
  Äiuj post tio silentis kaj Äiuj ridetis; nun Åerce
  Diris la patro: âÄu ne, vi ja konas nur âAdamâ kaj âEvaâ!â
  Sed reteniÄis neniu nun, laÅ­te ekridis la knaboj
  Kaj la knabinoj, la patro ridante sin tenis la ventron.      230

  Pro embaraso defalis Äµus mia Äapelo, kaj daÅ­ris
  Nun subridado senÄesa, eÄ dum la kantado kaj ludo.
  Mi hontigite kaj tede foriris rapide kaj ree
  Hejmen, pendigis la jakon en Årankon, konfuzis la harojn
  Ree kaj Äµuris, neniam transiri denove la sojlon.             235
  Prava mi estis; Äar ili ja estas senamaj, koketaj,
  Kaj mi sciiÄis, ke ili ankoraÅ­ min nomas âTaminoâ.â

  Nun la patrino rediris: âHermano, vi do ne trolonge
  Kun la infanoj koleru; Äar ili ja estas infanoj.
  Minjo ja estas bonega kaj Äiam nur vin Åi favoris;           240
  AntaÅ­ ne longe pri vi Åi demandis jam. Åin do elektu!â

  Nun meditante la filo rediris: âMi tamen ne scias,
  Tiu Äagreno troenradikiÄis Äe mi; Åin, je vero,
  Mi nun ne volas rigardi ludantan kaj aÅ­di kantantan.â

  Sed nun la patro eksplodis kaj diris la vortojn kolerajn:    245
  âÄojon malmultan mi havas pri vi! Mi jam Äiam Äin diris,
  Äar vi deziris nur vin okupadi je l' kampoj, Äevaloj;
  Kion bienoservisto de riÄa kampulo plenumas,
  Faras vi; sed via patro nur devas rezigni je l' filo,
  Kiu ja ankaÅ­ laÅ­more sin povis prezenti publike.             250
  Kaj la patrino min trompis pli frue per vanta espero,
  Äar la legado, skribado, lernado neniam prosperis
  En lecionoj longtempaj, kaj Äiam vi estis la lasta.
  Vere! de tio Äi venas, se ne ambicio ekzistas
  Äe la junulo kaj se li ne volas pli alten sin levi.          255
  Se nur por mi la gepatroj egale estadus zorgintaj,
  Kaj min sendintaj pli frue en bonan kaj taÅ­gan lernejon,
  Certe mi estus alia ol mastro de l' Ora Leono.â

  Jen la junulo sin levis kaj alproksimiÄis silente
  Kaj malrapide, senbrue al pordo; sed kriis la patro          260
  Tutindignite: âForiru nur! vin obstinulon mi konas!
  Kaj mastrumadu nur plue, por ke mi ne vin eÄ insultu.
  Tamen ne kredu, ke iam vi volos al ni enirigi
  Iun vilaÄan knabinon edziÄe, la nelertulinon.
  Longe mi vivis kaj scias traktadi la homojn kaj scias        265
  AnkaÅ­ gastigi sinjorojn kaj eÄ sinjorinojn, ke ili
  Estas kontentaj; mi scias kompleze flatadi fremdulojn.
  Sed mi deziras nun bofilineton Äi tie ricevi,
  Kiu amuze dolÄigos al mi la multegajn penadojn.
  AnkaÅ­ Åi ludu por mi la pianon! La plej eminentaj            270
  Homoj de l' urbo plezure alvenu en mian gastejon,
  Kiel dimanÄe okazas en domo najbara.â MallaÅ­te
  Premis Hermano la anson kaj tiel forlasis la Äambron.




III. Thalia.

La burÄoj.


  Tiel la filo evitis la pluajn parolojn kolerajn
  Tute modeste; sed kiel antaÅ­e la patro daÅ­rigis:
  âKio en homo ne estas, el li ne elvenas: apenaÅ­
  Iam la efektiviÄo de mia korega deziro
  Min do Äojigos, ke l' filo pli multe valoru ol mi mem.         5
  Kiaj fariÄus la domo, la urbo, se Äiu ne Äiam
  Äoje penadus pro kunkonservado kaj renovigado
  AnkaÅ­ pro plibonigado, laÅ­tempe kaj laÅ­alilande!
  Certe la homo ne kiel la fungo elkresku el tero
  Kaj reputriÄu rapide en loko Äin nur produktinta,             10
  Ne postlasinte postsignojn de sia vivplena estado!
  Kia la mastro, la domo tuj klare vidigas al Äiuj,
  Kiel ja oni prijuÄas l' estraron, venante urbeton.
  Kie nun jam ruiniÄas la turoj kaj muroj, la fosoj
  Nur malpuraÄµon enhavas kaj tiu Äi Äie vastiÄas,               15
  Kie murÅtono moviÄas, kaj oni Äin ne remasonas,
  Kie la trabo putriÄas kaj vane la dome atendas
  Novan apogon: La urbo malbone regata restadas.
  Äar la estraro atentu la ordon kaj Äie purecon,
  BurÄo alie facile fariÄas senzorga, nepura,                   20
  Kiel kutimas je vestoj Äifonaj Äe ni almozulo.
  Tial mi volus, ke baldaÅ­ Hermano vojaÄu, almenaÅ­
  Vidu la belajn Strassburg-on, Frankfurt-on, la Äarman Mannheim-on[2],
  Kies bonega, regula konstruo gajigas; Äar kiu
  Vidis la urbojn, la grandajn kaj purajn, penados ornami       25
  Tiam la urbon gepatran, eÄ se Äi nur estas malgranda.
  Äu la fremdulo la bonriparitajn pordegojn, la turon
  Novblankigitan, la renovigitan preÄejon ne laÅ­das
  Tie Äi? AÅ­ la pavimon, la bone lokitajn, kovritajn
  Tre akvoriÄajn kanalojn eÄ, kiuj utilon, certecon             30
  Al ni promesas jam tuj Äe l' unua naskiÄo de fajro?
  Äu ne Äi Äio fariÄis de tiu terura brulego?
  Mi ja sesfoje konstrukonsilano fariÄis kaj koran
  Dankon meritis al mi kaj aprobon de bonaj geburÄoj.
  Kion mi faris, mi faris fervore kaj tiel mi finis             35
  AnkaÅ­ projektojn de viroj honestaj ne tute finitajn.
  Tiel ekkaptis fervoro nun Äiun konsilantaranon.
  Äiuj klopodas nun; ankaÅ­ la nova ÅosekonstruaÄµo,
  Kiu kunigos nin kun la Äefstrato, definitiviÄis.
  Sed mi nur timas, ke tiel la nunaj junuloj ne faros!          40
  Äar nur plezuron kaj ornamiÄamon paseman la unuj
  Celas; l' aliaj malvigle restadas malantaÅ­ la forno.
  Kiel la lastaj, mi timas, Hermano do Äiam estados.â

  Tuj nun la bona prudenta patrino rediris: âHo, Äiam,
  Patro, vi estas tromulte nejusta al nia Hermano!              45
  Kaj plenumiÄos per tio plej laste nur via deziro.
  Äar ni ne povas modeli la idojn laÅ­ niaj projektoj;
  Kiel ajn ilin donacis Dipatro, nun ilin ni amu,
  Ilin plej bone eduku kaj maltrankviligu neniun.
  Unu posedas Äi tiujn didonojn, alia aliajn;                   50
  Äiu aplikas la siajn kaj Äiu laÅ­ sia naturo
  Estas feliÄa kaj bona; ne mian Hermanon insultu;
  Äar li, mi scias, tutplene meritas l' estontan heredon,
  Estos bonega dommastro, modelo al burÄoj, kampuloj,
  Kaj ne la lasta, mi kredas, de l' konsilantaro li estos.      55
  Sed per insultaj mallaÅ­doj vi ja malakcelas nur Äiam
  Äiun kuraÄon de l' filo, jen kiel hodiaÅ­ vi faris.â
  Kaj Åi forlasis la Äambron kaj posten rapide Åi iris,
  Por ke Åi ie la filon retrovu kaj lin reÄojigu
  Per kompatemaj paroloj laÅ­ lia reala merito.                  60

  Poste la patro ridante, tuj kiam Åi estis irinta,
  Diris nun: âStrangaj estadas virinoj kaj niaj infanoj!
  Äiu nur vivas volonte laÅ­ sia arbitro kaj plaÄo,
  Kaj ni post tio nur Äiam karesu kaj laÅ­du la niajn.
  Sed unufoje por Äiam valoras malnova proverbo:                65
  Kiu antaÅ­en ne iras, reiros! Proverbo tre prava!â

  Tiam pripense rediris la apotekisto: âVolonte
  Mi vin konsentas, najbaro, kaj pri plibonaÄµo mi Äiam
  Zorgas volonte, kondiÄe: Äi estu ne kosta, sed nova;
  Sed Äu utilas, verdire, se oni ne havas da mono               70
  Pli ol sufiÄe, ageme labori, interne, ekstere?
  Estas Äenata la burÄo tro multe; konatan bonaÄµon
  Do li ne povas akiri pro sia neplena monujo;
  Äia bezono grandiÄas, kaj Äio malhelpas lin tiel.
  Kelkon mi estus farinta, sed kiu ne timas elspezojn           75
  Tiajn de ÅanÄo, precipe en tiuj Äi tempoj danÄeraj!
  Longe jam starus la domo al mi ja en vesto laÅ­moda,
  Kaj la fenestroj brilegus per vitrotavoloj grandegaj:
  Sed kiu povas provizi simile sin al komercisto,
  Kiu, riÄulo, la vojon de bona aÄeto ekscias.                  80
  Vidu nur transe la domon, la novan! Belege vidiÄas
  De l' spiralaÄµoj blankegaj stukaÄµo sur verdebenaÄµoj!
  Äiuj fenestroj tre grandaj, la vitroj spegulas kaj brilas,
  Staras nun mallumigitaj l' aliaj fenestroj de l' placo.
  Tiam tuj post la brulego aspektis plej bone la domoj          25
  âL' Ora Leonoâ kaj âAl la AnÄeloâ, la apotekejo.
  Äie do ankaÅ­ ja Äiu la mian Äardenon Äi tie
  Gloris kaj Äiu vojaÄe ekstaris kaj tra la barilo
  RuÄa rigardis al l' Åtonalmozuloj, pigmeoj koloraj.
  Poste, al kiu mi donis la kafon eÄ en la belega               90
  Groto, staranta nun plena je polvo kaj preskaÅ­ duone
  RuiniÄinta, li Äojis pri Äia kolora brillumo
  De la bonordaj konkegoj, kaj per surprizitaj okuloj
  EÄ la konanto rigardis la belan galenon, koralojn.
  Same ja oni admiris en Äia Äambrego pentraÄµon,                95
  Kies belegornamitaj sinjoroj kaj sinjorinetoj
  Äardenpromenas, la florojn per fingroj afektaj tenante.
  Kiu ankoraÅ­ rigardus Äi tion! Äagrene, apenaÅ­
  Mi ja eliras; Äar Äio nun estu alia, plengusta,
  Kiel Äin ili nun nomas, kaj blankaj la latoj kaj benkoj.     100
  Äio nun estas tre simpla kaj glata, skulptaÄµon, oraÄµon
  Oni ne volas plu, kaj la fremdlignoj valoras plej multe.
  Nun mi kontenta ja estus provizi je iu novaÄµo,
  AnkaÅ­ progresi laÅ­tempe kaj ÅanÄi la doman meblaron.
  Äiu sed timas, la eÄ plej malgrandan nur nun aliigi,         105
  Kiu Äar povus do pagi nuntempe la gelaborantojn?
  AntaÅ­ ne longe ekpensis mi, ree l' anÄelon MiÄ¥ael,
  Kiu la apotekejon distingas, belege orumi,
  AnkaÅ­ la drakon teruran piede de li sin tordantan;
  Tamen mi lasis Äin bruna, Äar min la postulo timigis.â       110




IV. Euterpe.

Patrino kaj filo.


  Tiel la viroj tre vigle parolis. La bona patrino
  Dume iradis, por antaÅ­ la domo komence serÄadi
  Sur la Åtonbenko la filon, sur kiu li sidis kutime.
  Sed ne trovinte lin tie Åi iris al stalo, por vidi,
  Äu li la virajn Äevalojn, la belajn, persone provizos,         5
  Kiujn li junaj aÄetis kaj ne al fremdulo konfidis.
  Sed la servisto parolis: âLi iris en vian Äardenon.â
  Tiam rapide trapaÅis Åi ambaÅ­ la vastajn domkortojn,
  Preter la staloj kaj bonkonstruitaj garbejoj, eniris
  En la Äardenon nun, etendiÄantan Äis muro de l' urbo,         10
  PaÅis tra Äi kaj ekÄojis pri Äia kreskado, starigis
  Tuj apogilojn bonorde, sur kiuj la branÄoj plenegaj
  De la pomujo kaj de la pirujo fruktportaj kuÅadis,
  AnkaÅ­ forprenis tuj kelke da raÅ­poj de l' bela brasiko,
  Äar laborema virino ne faros eÄ unu vanpaÅon                  15
  Tiel Åi estis veninta al fino de l' vasta Äardeno
  Nun Äis la laÅ­bo kovrita de loniceraro; ne trovis
  Tie Åi lin kaj nenie Åi vidis lin en la Äardeno.
  Sed fermetita nur estis pordeto nun, kiun de laÅ­bo
  Iam kun tute aparta permeso tra l' muro de l' urbo            20
  Estis rompinta prapatro, la tre honorinda urbestro.
  Kaj oportune Åi tiel nun iris trans foson tutsekan,
  Kie Äe l' strato la bonÄirkaÅ­ita vinmonto pli krute
  Tuje stariÄas kaj sian ebenon alturnas al suno.
  Tiun Åi nun suprenpaÅis kaj Äojis irante pri l' multo         25
  Da vinberaroj apenaÅ­ kaÅantaj sin sub la folioj.
  Per foliaro kovrita kaj ombra la alta mezvojo
  Supren kondukis sur Åtupoj el nepretigitaj plataÄµoj.
  Pendis beraroj de l' vino âBonnobloâ kaj de l' muskatvino
  Tie Äi, kaj ruÄetbluaj, aparte grandegaj, apude,              30
  Äiuj zorgeme plantitaj, por gastan deserton ornami.
  Sed izolitaj vintrunkoj surstaris l' alian montparton
  Kun pli malgrandaj beraroj donantaj la vinon Äarmegan.
  Tiel Åi nun suprenpaÅis Äojante jam pri la aÅ­tuno
  Kaj la festtago, en kiu Äi tie la homoj gajege                35
  Berojn kolektos kaj frapos piede, per mosto plenigos
  Äiujn barelojn, en kiu vespere Äi Äie fajraÄµoj
  Lumos kaj krakos honore al tiu plej bela rikolto.
  Pli malkviete Åi iris, post kiam Åi vokis la filon
  Du- aÅ­ trifoje, kaj sole revenis multfoje la eÄ¥o,             40
  Kiu nun tre babileme sonoris de l' turoj de l' urbo.
  Äar Åi neniam bezonis lin serÄi; li malproksimiÄis,
  Ne Äin dirinte, neniam, por ke li detenu la zorgon
  Pri malfeliÄa okazo de sia amanta patrino.
  Sed Åi esperis ankoraÅ­ lin jen sur la vojo eltrovi,           45
  Äar de l' vinmonto pordetoj, la supra kaj ankaÅ­ malsupra,
  Ja malfermitaj nun estis. Åi plue eniris la kampon,
  Kiu ebene kaj vaste la dorson de l' monto plenkovris.
  Äiam ankoraÅ­ Åi iris sur propra kamparo kaj pri la
  Propra semaÄµo ekÄojis kaj pri la belega grenaro,              50
  BalanciÄanta fortike kaj ore sur Äiu loketo.
  Plue la limovojeton laÅ­longe de l' kampoj Åi paÅis
  Kaj sin direktis al tiu grandega pirujo, staranta
  Sur la monteto Äe limo de l' kampoj de Åia bieno.
  Kiu Äin plantis? neniu Äin sciis; Äi estis videbla            55
  Vaste ÄirkaÅ­e, kaj estis tre famaj la fruktoj de l' arbo;
  Sub Äi kutime la grenrikoltistoj kun Äojo tagmanÄis,
  Kaj la paÅtistoj la bestojn gardadis, Äuante la ombron;
  Benkoj el Åtonoj, per herbo kovritaj, troviÄis ja tie.
  Kaj ne eraris Åi; tie trankvile sidadis Hermano               60
  Sin apogante per brakoj kaj transen li Åajnis rigardi
  Al la montaro; li turnis la dorson al sia patrino.
  Al li senbrue Åi glitis kaj tuÅis mallaÅ­te la Åultron.
  Tuj li rapide sin turnis: jen larmojn de l' filo Åi vidis.

  Embarasite li diris: âPatrino, ho, vi min surprizas!â         65
  Kaj li forviÅis la larmojn, honteme li kaÅis molecon.
  âKiel? vi ploras, Hermano?â rediris Åi, ektimigite:
  âMi vin ne konas hodiaÅ­! Neniam mi vidis vin tia!
  Diru nur, kiu premegas la koron al vi kaj vin urÄas,
  Tie Äi sidi solece, kaj kaÅ­zis la larmojn maloftajn.â         70

  Sed la bonega junulo Åajnigis sin tute trankvila.
  âTiuâ, li diris, âja koron rigidan posedus, verdire,
  Kiu hodiaÅ­ ne sentus de l' forelpelitoj mizeron.
  Tiu neÄuste eksentus nun, kiu ne zorgus pri sia
  Propra bonfarto kaj pri la bonstato de sia patrujo.           75
  Kion hodiaÅ­ mi vidis kaj aÅ­dis, min forte kortuÅis;
  Nun mi eliris kaj vidis la vastan belegan pejzaÄon,
  Kiu ÄirkaÅ­e jen antaÅ­ ni kuÅas sur fruktaj montetoj,
  AnkaÅ­ mi vidis la grenon orflavan nun baldaÅ­ maturan,
  RiÄan fruktaron, al ni promesantan tutplenajn grenejojn.      80
  Sed, ho ve! kiel proksimaj nun estas malbonaj fremduloj;
  Nin la ondegoj de l' Rhein-o ja Åirmas; sed ondoj kaj montoj
  Ne la teruran popolon fulmtondre venontan detenos!
  Äar la junulojn kaj eÄ maljunulojn el Äie kunvokas
  Ili kaj iras antaÅ­en fortege kaj ankaÅ­ la morton              85
  Tiu amaso ne timas; tuj post Äi postvenas alia.
  Ha! kaj Germano ne hontas nun dome restadi kaj eble
  Tion eviti esperas li, kio nun Äion minacas!
  Kara patrino, mi diras al vi, ke mi nun ÄagreniÄas,
  Ke liberiÄis mi tiam, dum oni elektis aliajn                  90
  BurÄojn al servo milita. Mi estas ja via solulo
  Kaj vi posedas tre grandan bienon kaj gravan metion;
  Sed Äu ne estus pli bone por mi, kunbatali Äe limo
  Tie, ol tie Äi malliberecon mizeran atendi?
  Ja, la sentado min tute vivigis kaj pleje interne             95
  Nun ekmoviÄas kuraÄo kaj granda celemo, por vivi
  Pro la patrujo kaj morti kaj doni bonegan ekzemplon.
  Vere, se niaj Germanaj junuloj kuniÄus, la fortaj,
  Apud la limo por nun kontraÅ­stari al tiuj fremduloj,
  Certe, ha, ili neniam enirus la belan hejmteron,             100
  Nek forkonsumus en nia Äeesto la fruktojn de l' kampoj,
  Kaj ne komandus la virojn kaj rabus virinojn, knabinojn!
  Vidu, patrino, mi nun decidiÄis profunde, ekfari,
  Kio nun Åajnas prudenta kaj Äusta al mi; Äar verdire,
  Kiu trolonge pripensas, ne Äiam plej bone sukcesos.          105
  Tial mi nun ne revenos, sed iros de tiu Äi loko
  Urbon kaj tiun Äi brakon kaj tiun Äi koron transdonos
  Al militestro, por ankaÅ­ servadi al nia patrujo.
  Tiam la patro do diru, Äu ne de l' honoro eksento
  AnkaÅ­ vivigas min, Äu mi ne volas pli alten celadi.â         110

  Nun la prudenta kaj bona patrino respondis gravege,
  Larmojn sekretajn, facile al Åi eliÄantajn, verÅante:
  âKio, Hermano, en vi aliiÄis, en via animo,
  Ke vi ne kiel hieraÅ­ kaj Äiam al via patrino
  Tute libere parolas kaj vian deziron esprimas?               115
  Se nun alia ekaÅ­dus Äi tion, li, vere, treege
  LaÅ­dus vin, ankaÅ­ laÅ­degus l' intencon ja kiel plejnoblan,
  Sed nur logite de via gravega parolo kaj diro.
  Sed mi mallaÅ­das vin nur, Äar mi konas vin certe plibone,
  Koron la vian vi kaÅas; pri io alia vi pensas.               120
  Äar mi ja scias, ne logas vin iaj tamburoj, trumpetoj,
  Vi ne deziras vidigi vin al la knabinoj soldato.
  Via destino ja, kiel ajn estas vi brava kaj bona,
  Estas, mastrume la domon konservi, la kampon provizi.
  Tial konfesu do: kio vin trudas al tiu decido?â              125

  Tuj serioze la filo: âPatrino, vi certe trompiÄas.
  Estas egalaj neniam la tagoj; junulo viriÄas
  Ofte sekrete pli bone ol en la bruego de l' vivo
  ÅanceliÄanta, sovaÄa, en kiu pereis kelkiu.
  Se ajn trankvila mi estas kaj estis, nun tamen naskiÄis      130
  Koro en mi, malamanta l' aferojn maljustajn, malbonajn,
  AnkaÅ­ mi scias tre bone nun diferencigi mondaÄµojn;
  Kaj la laboro fortigis treege piedojn kaj brakojn.
  Äio Äi estas vereca, kuraÄe mi tion certigas.
  Tamen sed prave vi nun min mallaÅ­dis, patrino, kaj kaptis    135
  Min Äe paroloj duone nur veraj, duone Åajnigaj.
  Äar mi konfesas ja, ne la proksima danÄero min vokas
  El la gepatra bieno kaj ne la altega deziro,
  Helpi al mia patrujo, kontraÅ­i al la malamikoj.
  Estis nur vortoj, Äar ili nur antaÅ­ vi estis kaÅontaj        140
  Äiujn eksentojn al mi disÅirantajn la koron malgajan.
  Tial min lasu, patrino! Äar mi en la koro konservas
  Vanajn dezirojn, kaj vane pasadu nun mia vivado.
  Bone mi scias ja: La unuopa sin mem malutilas,
  Sin dediÄante, se ne al Äiomo sin Äiuj aligas.â              145

  âÄiam daÅ­rigu nurâ--tiel instigis la sperta patrino--
  âÄion rakontu al mi, la gravegan kaj ankaÅ­ negravan,
  Äar koleriÄas la viroj, pripensas nur Äiam la laston,
  Ia baraÄµo facile do ilin depuÅas de l' vojo;
  Sed la virino nur estas kapabla por trovi rimedojn,          150
  Migras eÄ vojon malrektan por lerte intencon plenumi.
  Diru nur Äion, pri kio vi nun kortuÅiÄis troforte,
  Kiel neniam, kaj kial la sango en vi ekscitiÄis,
  Kial malvole en viaj okuloj la larmoj montriÄas.â

  Jen la junulo sin tute al sia doloro transdonis              155
  Kaj Äe la brusto de sia patrino ploregis kaj diris:
  âVere, hodiaÅ­ la diroj insultaj de l' patro ofendis
  Min, sed neniam mi tion meritis, ne nun nek antaÅ­e,
  Äar la gepatrojn honori de Äiam mi kore penadis,
  Kaj al mi Åajnis neniu pli esti prudenta kaj saÄa,           160
  Nepre ol vi nur, l' infanon malkleran, min, Äiam gvidintaj.
  Multon mi vere suferis de l' gekunludantoj iamaj,
  Ili ja ofte repagis per ruzo nur mian bonvolon;
  Ofte mi ankaÅ­ ne venÄis la Äµetojn kaj batojn de ili;
  Sed kiam ili ekmokis la patron, dimanÄe per paÅo             165
  Inda kaj grava el nia preÄejo venantan, kaj ridis
  Pri la rubando de l' Äapo, pri l' floroj de lia domrobo,
  Kiun li portis gravege, kaj ni fordonacis hodiaÅ­:
  Miaj du manoj terure pugniÄis; jen tutfurioze
  Ilin mi tuje atakis kaj batis blindule kaj trafis,           170
  Tute ne, kien, vidinte. Nun ili ploregis kun sangaj
  Nazoj, forsaltis pro batoj kaj miaj piedoj frapantaj.
  Tiel mi kreskis, grandiÄis, kaj multon suferis de l' patro,
  Kiu anstataÅ­ aliaj min ofte per vortoj insultis,
  Kiam dum konsilantara kunsido lin io ekscitis;               175
  Kaj mi suferis pro Äiuj ruzaÄµoj de liaj kolegoj.
  Ofte vi mem min bedaÅ­ris, Äar multon mi Äiam toleris,
  Äiam peninte honori bonfarojn de miaj gepatroj,
  Kiuj nur zorgis pripense, bienon kaj havon riÄigi
  Nian kaj ofte rezignis, por Åpari nur por la infanoj.        180
  Sed, ho, ne sola Åparado, por Äui pli poste, feliÄon
  Faras, kaj ankaÅ­ ne l' aro Äe l' aro kaj kampo Äe kampo,
  Kiel praktike kaj bele eÄ ankaÅ­ la kampoj kuniÄas.
  Äar maljuniÄas la patro, kaj ankaÅ­ mi, filo, sen ia
  Äojo pri l' taga vivado kaj nur kun la zorgo pri morgaÅ­.     185
  Diru al mi kaj malsupren rigardu jen, kiel belege
  KuÅas la riÄa kamparo kaj sube vinmonto, Äardeno,
  Tie la staloj kaj niaj garbejoj, la bela komplekso!
  Sed kiam tie mi vidas la postan dometon, jen, kie
  En la frontono vidiÄas al ni la fenestro de mia              190
  Gaja Äambreto, kaj mi rememoras pri l' tempoj, en kiuj
  Ofte mi nokte atendis la lunon, matene la sunan
  Lumon, Äar por mi sufiÄis malmulta saniga dormado:
  Sed nun al mi ekaperas nur nepre solecaj la Äambro,
  Nia Äardeno kaj korto kaj kampoj belegaj vastegaj;           195
  Äio nun estas dezerta, Äar mankas al mi la edzino.â

  Sed nun post tio la bona patrino prudente respondis:
  âVi ne pli multe deziras, Hermano, ol mi kaj la patro,
  Hejmen konduki al vi fianÄinon, ke l' nokto fariÄu
  Bela duono por vi de la vivo, kaj Äia laboro                 200
  Tage fariÄu al vi pli libera. Ni Äiam konsilis
  Vigle, ja preskaÅ­ vin puÅis, elekti knabinon plej baldaÅ­.
  Sed mi ja scias kaj ankaÅ­ la koro nun laÅ­te ripetas:
  Kiam ne venas la horo la Äusta, la Äusta knabino
  Ne nun vidiÄas, nur tre malproksime elekto restados,         205
  Kaj des pli multe superas la timo, elekti malÄustan.
  Mi al vi diras, Hermano, ke vi jam elektis, mi kredas;
  Äar korfrapita vi estas kaj pli ol kutime sentema.
  Rekte konfesu nur, Äar la animo jam Äin al mi diras:
  Estas la forelpelita knabino; vi tiun elektis.â              210

  âKara patrino, tutprave!â, respondis virece Hermano,
  âJes, Åi nur estas kaj se ne hodiaÅ­ fianÄe mi gajnos
  Åin, Åi foriros kaj nun malaperos, kredeble por Äiam
  En la milita konfuzo kaj en la malÄoja vagado.
  Äiam tutvane, patrino, la riÄa bieno prosperos               215
  Por mi, kaj estos benitaj nur vane la jaroj venontaj.
  Antipatiaj ja estos la domo kaj nia Äardeno;
  Ho, mem la amo patrina konsolos ne min kompatindan.
  Äar, mi eksentas, la amo disigas tuj Äian kuniÄon,
  Kiam Äi kreas la novan; nek sole knabino forlasas            220
  Siajn gepatrojn, sekvante la viron de Åi elektitan,
  AnkaÅ­ junulo forgesas patrinon kaj patron, vidante
  La forirantan knabinon, korege de li adoratan.
  Tial mi iros nun, kien min la malespero instigas!
  Nun ja la patro parolis la vortojn por mi decidigajn,        225
  Kaj ne la domo gepatra plu estos la mia, se l' patro
  Tiun knabinon forpuÅos, je kiu mi sole edziÄos.â

  Tuj nun rapide respondis la bona prudenta patrino:
  âKiel Åtonegoj jen staras du viroj amataj kontraÅ­e!
  Kun obstinega fiero neniu aliras l' alian,                   230
  AmbaÅ­ rifuzas paroli, unue esprimi bondiron.
  Tial mi diras, Hermano, ankoraÅ­ mi kore esperas,
  Ke li al vi ne rifuzos Åin, se Åi fidela kaj bona,
  Kvankam malriÄa, eÄ kiam decide li tion esprimis.
  Kelkon ja, koleriÄante, li ofte parolas kaj tamen            235
  Tion ne efektivigas; li ankaÅ­ nun ne kontraÅ­staros.
  Sed li postulas infanan bondiron kaj povas postuli;
  Estas li patro. Ni scias, ke lia kolero post manÄo,
  Kiam li forte parolas kaj pri la aliaj rezonoj
  Dubas, ne estas gravega, Äar tiam la vino grandigas          240
  Lian memvolon kaj igas, ke li ne komprenas la dirojn
  De la aliaj, li aÅ­das kaj sentas ja tiam sin mem nur.
  Sed la vespero alvenas; kaj estas finitaj la multaj
  Konversacioj nun inter li mem kaj la paroladintoj.
  Vere li pli malseveras, tuj kiam la ebrieteco                245
  Tute foriÄis kaj li maljustaÄµon faritan nun sentas.
  Venu, ni riskos Äin tuj; nur la tuja riskado sukcesas.
  Kaj ni bezonas ja liajn amikojn, ankoraÅ­ konvene
  Äe li sidantajn, precipe nin helpos la pastra sinjoro.â

  Tiel Åi vigle parolis kaj de l' Åtonsidejo leviÄis           250
  Manon prenante de l' filo, bonvole sekvanta. Silente
  AmbaÅ­ malsupren foriris, pensante la gravan projekton.




V. Polyhymnia.

La kosmopolito.


  Ili triope ankoraÅ­ kunsidis kaj interparolis,
  Apud la pastra sinjoro la apotekisto Äe l' mastro;
  Äiam ankoraÅ­ la konversacio nun estis la sama,
  Kiu turniÄis multoble jen tien kaj reen, jen Äien.
  Sed nun la pastro bonege respondis kun bela indeco:
  âMi ne protestos vin! Tion mi scias, ke l' homo aspire         5
  Äiam al io pli bona; kaj, kiel ni vidas, li ankaÅ­
  Celas al io pli alta, almenaÅ­ li serÄas la novan.
  Sed ne tromulton postulu! Äar krom la dirita sentado
  AnkaÅ­ donacis al ni la naturo la emon, persisti
  Je la malnova kaj Äoji pri longe provita kutimo.              10
  Äiu natura kaj ankaÅ­ prudenta estado bonestas.
  Multon deziras la homo, sed fakte bezonas malmulton;
  Estas mallongaj la tagoj, malvasta la sorto de l' homoj;
  Tiun neniam mallaÅ­dis mi, kiu sen ia ripozo
  Äiam ageme tra l' maro kaj stratoj de l' mondo vagadas,       15
  Ne laciÄante, kuraÄe, kaj Äojas pri Äia profito
  AmasiÄinta riÄege por li kaj la liaj ÄirkaÅ­e.
  Sed ankaÅ­ tiun mi Åatas, verdire, la burÄon trankvilan,
  Kiu silente trapaÅas la patran heredon kaj lerte,             20
  Kiel sezono postulas, laboras sur sia kamparo.
  Ne Äiujare al li aliiÄas la tero, kaj l' arbo,
  Ä´us nur plantita, ne siajn branÄbrakojn etendas Äielon
  Tute rapide kaj tuj ornamite per multaj floretoj.
  Ne, tia viro bezonas je pacienceco, kaj ankaÅ­                 25
  Äiam je sento pureca, trankvila, je Äusta prudento;
  Äar li konfidas nur semojn malmultajn al tero nutranta,
  Kaj li penadas nur bestojn malmultajn profite kreskigi,
  Sole ja lia pensado koncernas aferojn utilajn.
  Al feliÄulo nur donis naturo tielan sentadon!                 30
  Äiujn nin nutras li. Benon al burÄo de urbo malgranda,
  Kiu kunigas kamparan metion kun urba metio!
  Sur li ne pezas la premo, sub kiu timeme kampulo
  Zorgas, kaj lin ne konfuzas la zorgo de l' burÄoj avidaj,
  Kiuj sen havo kutimas nur Äiam imiti pli riÄajn               35
  Klasojn de samurbanaro; precipe virinoj, knabinoj.
  Tial do benu trankvilan penadon de l' filo kaj ankaÅ­
  Lian edzinon, la samideanan, de li elektotan.â

  Tiel la pastro. Nun kune la filo kun sia patrino
  Äambron eniris; Åi manekondukis lin antaÅ­ la patron           40
  Kaj nun parolis: âDum ofte jam, patro, ni interbabilis,
  Äoje ni pensis pri l' tago venonta, en kiu Hermano,
  FianÄineton estontan trovinte, nin fine Äojigus!
  Tien kaj reen ni pensis; jen tiun knabinon proponis
  Ni, jen Äi tiun, al li babilante gepatre kaj zorge.           45
  Vidu, nun venis la tago; al li la Äielo kondukis
  Nun fianÄinon kaj certe la koro nun mem decidiÄis.
  Tiam Äu ni ne konsentis, ke iam li sole elektu?
  Äu vi ne antaÅ­ ne longe deziris, ke li por knabino
  Sentu afable kaj vigle? Nun estas veninta la horo!            50
  Ja li eksentis, elektis kaj vire nun mem decidiÄis.
  Tiu knabino jen estas, la fremda, al li renkontinta.
  Donu aprobon pro Åi, aÅ­ li restos, laÅ­Äµure, fraÅ­lulo.â

  AnkaÅ­ la filo parolis: âKonsentu do, patro! La koro
  Äuste kaj pure elektis; Åi estos plej inda filino.â           55

  Sed Äar la patro silentis, la pastro rapide sin levis
  Kaj nun parolis: âJes, nur la momento decidas pri l' vivo
  Kaj pri la sorto, la tuta, de l' homo; Äar ankaÅ­ ja estas
  Äiu decido post konsiderado eÄ longa nur kreo
  De la momento; saÄulo do sole la Äustan ektrovas.             60
  Äiam danÄere ja estas, apude pripensi Äi tion
  Äe l' elektado, aÅ­ tion, kaj tiel konfuzi la senton.
  Pura li estas, Hermano--; mi konas lin de la naskiÄo;
  Li ne etendis la manojn al tio aÅ­ tio Äi; kion
  Li Äu junulo Äu knabo deziris, konvena Äi estis.              65
  Vi ne ekmiru timeme, ke nun jam subite okazis,
  Kion vi longe deziris. La formo de via deziro
  Al vi alia aperas nun, ol vi antaÅ­e imagis.
  Äar la deziroj ja mem al ni kaÅas la celon de l' volo;
  Venas de supre la donoj en sia natura apero.                  70
  Ne la knabinon malÅatu, unue movintan la koron
  Puran de l' filo amata, prudenta kaj bona, Hermano.
  Ho feliÄulo, al kiu unua jam la amatino
  Sekvas, al kiu la Äarma sopiro ne svenas fantome.
  Lia aspekto ja montras, ke nun decidiÄis la sorto.            75
  Vera inklino virigas junulon, lin faras matura.
  Li ÅanÄanima ne estas; mi timas, se tion rifuzos
  Vi, li pasigos la jarojn plej belajn dum vivo malgaja.â

  Tuje post tio la apotekisto, al kiu jam longe
  Volis la vorto desalti de lipoj, pripense respondis:          80
  âNi tiufoje do ankaÅ­ nur iru sur meza la vojo!
  Nur malrapide rapidu! Devizo jen jam de AÅ­gusto
  Imperiestro. Volonte mi servos al karaj najbaroj
  Kaj per malgrava kapablo vin helpos por via utilo;
  La junularo precipe bezonas, ke oni Äin gvidu.                85
  Lasu eksteren min nun! La knabinon mi volas esplori,
  La komunumon demandi, en kiu Åi vivas konata.
  Tiel facile neniu min trompos; mi scias esplori.â

  Tiam la filo respondis tuj vigle per vortoj rapidaj:
  âFaru, najbaro, Äin! Iru, demandu, sed kore mi petas,         90
  Ke la sinjoro, la pastro, troviÄu en via proksimo;
  Tiel du viroj indegaj atestos malkaÅe kaj Äuste.
  Patro, Åi certe devenas de bonaj gepatroj kaj Åi ne
  Vagas tra landoj serÄante nur aventuraÄojn, kaj Åi ne
  Ruze klopodas delogi kaj gajni senspertan junulon.            95
  Ne, nur la sorto terura de la pereiga milito,
  Kiu detruas la mondon kaj eÄ konstruaÄµojn firmegajn
  Levis el fundo, senhelpe elpelis la virtan knabinon.
  Äu ne mizere nun vagas ranguloj de alta deveno?
  Princoj forkuras en fremdaj vestaÄµoj, kaj reÄoj ekzile       100
  Vivas. Ho, oni Åin ankaÅ­ nun tiel elpelis el lando,
  Åin, la plej bonan; ja Åi forgesante la propran mizeron
  Helpas l' aliajn kaj estas senhelpa ankoraÅ­ helpema.
  Estas mizero, Äagreno grandegaj, tra l' mondo irantaj;
  Povus ne ankaÅ­ fariÄi feliÄo el tiu mizero,                  105
  Ke en la brako de l' fianÄineto, edzino fidinda,
  Benus militon mi, kiel vi mem la pasintan brulegon?â

  Tiam respondis la patro per akcentigata parolo:
  âKiel do nun liberiÄis, Hermano, la lango, konstante,
  Longe en buÅo ligita kaj nur moviÄinta malofte!              110
  Tion hodiaÅ­ mi spertas, kaj tio minacas al Äiu,
  Ke la patrino volonte la volon de l' filo favoras
  Milde, indulge, kaj Äiu najbaro fariÄas partia,
  Kiam nur oni atakas la patron aÅ­ ankaÅ­ la edzon.
  Sed mi ne volas vin nun kontraÅ­stari, Äar kion utilus?       115
  Äar mi jam vidas antaÅ­e Äi tie nur larmojn, obstinon.
  Iru kaj provu kaj domen konduku en nomo de Dio
  Tiun filinon! Se ne, jen li tiun knabinon forgesu!â

  Tiel la patro. Sed tuje la filo elvokis Äojgeste:
  âAntaÅ­ vespero ankoraÅ­ filino plej bona Äeestos,             120
  Kiel Åin viro prudenta elektas plej taÅ­ga edzino.
  Tiam Åi ankaÅ­ fariÄos feliÄa, mi tion esperas.
  Ja Åi eterne min dankos, ke anstataÅ­ante gepatrojn
  Vin mi redonis al Åi kaj prudente Åi tion komprenos.
  Sed mi ne plue prokrastos, mi tuj la Äevalojn aljungos       125
  Kaj la amikojn kondukos eksteren en Åian proksimon;
  Sole l' amikojn laÅ­ propra prudento mi lasos agadi
  Kaj, mi Äin Äµuras, mi tute ilian decidon obeos,
  Kaj ne pli frue mi vidos Åin, Äis Åi fariÄis la mia.â
  Tiel eksteren li iris, kaj dume l' aliaj l' aferon           130
  Gravan saÄece pripensis kaj konsiderante pritraktis.

  Sed rapidegis Hermano al stalo, en kiu troviÄis
  Liaj kuraÄaj Äevaloj kaj manÄis la puran avenon,
  Fojnon la sekan kaj sur la plej bona herbejo tranÄitan.
  Tiam rapide al ili enmetis li ÅtalenbuÅaÄµon                  135
  Brilan, li tiris rimenojn tra bukoj, la arÄentumitaj,
  Tiam almetis li longajn pli larÄajn rimenkondukilojn
  Kaj elkondukis la bestojn en korton, sur kiun servisto
  Jam la kaleÅon bonvole alÅovis, timonon tirinte.             140
  Ili aljungis per Ånuroj fortikaj al tiu kaleÅo
  Tiam bonorde la fortajn, facile tirantajn Äevalojn,
  Poste Hermano ekkaptis la vipon kaj nun veturigis.
  Kiam l' amikoj okupis la vastajn sidbenkojn, ruliÄis
  La veturilo rapide for sur la pavimo de l' urbo,
  Kaj Äi postlasis la murojn kaj turojn, la novblankigitajn.   145
  Tiel Hermano veturis al tiu konata Åoseo
  Nun senprokraste, rapide, de l' monto malsupren kaj supren.
  Sed kiam li nun ekvidis la turon de tiu vilaÄo,
  Kaj jam proksime troviÄis la domoj ÄardenÄirkaÅ­itaj,
  Li tuj ekpensis haltigi surstrate nun siajn Äevalojn.        150

  De l' serioza mallumo de altaj tilioj ombrita,
  Kiuj jam enradikiÄis Äi tie dum kelkaj jarcentoj,
  Estis vastega herbejo, verdanta, de herboj kovrita,
  AntaÅ­ l' vilaÄo, gajejo kampara kaj por la urbanoj.
  Nur malprofunde fosita troviÄis sub arboj la puto.           155
  Dum la irado sur Åtupoj malsupren, jen Åtonaj sidbenkoj
  ÄirkaÅ­metitaj Äe fonto vidiÄis; Äi fluis senÄese,
  Nur borderita malalte, facile Äerpebla kaj pura.
  Tie en ombra mallumo Hermano decidis haltigi
  Kun veturilo la fortajn Äevalojn. Kaj tiel farinte           160
  Li nun parolis: âEliru, amikoj kaj iru, por ke vi
  BaldaÅ­ sciiÄu, Äu vere Åi indas la manon de mi ja
  Ame donatan! Mi kredas Äin certe; vi diros nenion
  Novan pri Åi; se mi sole nun agus, mi irus rapide
  Tien kaj baldaÅ­ malkaÅe Åi mian vivsorton destinus.          165
  Kaj vi Åin certe kaj baldaÅ­ el Äiuj aliaj ekkonos;
  Äar malfacile al Åi komparebla nur estas alia
  LaÅ­ edukeco. Mi vin atentigas pri Åiaj vestaÄµoj:
  Kovras la ruÄa tuketo kaj montras la volbon de l' brusto,
  Bele laÄitan, kaj nigrekoloran korsaÄµon Åi havas,            170
  Zorge Åi faldis la Äemizborderon je l' krispo, el kiu
  Åia rondforma mentono Äarmege antaÅ­en aspektas;
  Gaje, libere vidiÄas de l' kapo gracia ovrondo;
  ÄirkaÅ­ arÄentaj pinglegoj multfoje la fortaj harligoj
  Estas volvitaj; la jupo, la blua kaj multe faldita           175
  La maleolojn belformajn dum Åia irado ÄirkaÅ­as.
  Sed vin ankoraÅ­ mi volas sciigi kaj kore petegi:
  Ke vi kun Åi ne parolu nek nian intencon konigu,
  Sed pridemandu kaj aÅ­du pri kio aliaj rakontos!
  Kiam vi havos sciigon sufiÄan por miaj gepatroj,             180
  Tiam revenu al mi kaj ni poste pripensos la pluon.
  Tiel mi Äion pripensis dum nia veturo Äi tien.â
  Tiel li diris. L' amikoj nun paÅis al tiu vilaÄo,
  Kie en domoj, Äardenoj, garbejoj la multo da homoj
  Svarmis kaj Äaro post Äaro sur strato la larÄa staradis.     185
  Viroj provizis la bestojn blekantajn, Äevalojn Äe l' Äaroj,
  Kaj diligente virinoj sekigis tolaÄµon sur Äiuj
  Plektobariloj, kaj ludis infanoj en akvo plaÅ­danta.
  Tiel premante sin tra l' veturiloj, tra l' homoj kaj bestoj
  Dekstren, maldekstren la du alsenditoj rigardis, Äu ili      190
  Ne la staturon de tiu knabino spione ekvidus;
  Tamen nenie Äis nun virgulino la bela aperis.
  Nun interpremo pli forta okazis: Jen estis disputo
  De malpaculoj pro Äaroj, en kiu virinoj kriante
  IntermiksiÄis. Jen alproksimiÄis rapide, gravege             195
  Viro maljuna, aliris al malpacemuloj; la bruo
  Tuj silentiÄis nun, kiam li patre postulis trankvilon,
  Jenon dirante: âÄu ne kvietigis nin nia mizero,
  Ke ni nun fine komprenu toleri kaj interkonsenti
  Unu l' alian, se ankaÅ­ ne Äiu la agojn pripensas?            200
  Homo feliÄa ne estas indulga. Äu fine instruos
  Vin la suferoj, ne, kiel alie, malpaci kun frato?
  Ha, malenviu do nur reciproke la lokon sur fremda
  Tero kaj, kion vi havas, dividu, por trovi kompaton.â

  Tiel li diris kaj Äiuj silentis; paceme la homoj             205
  Ree nun kvietigitaj ordigis la bestojn kaj Äarojn.
  Sed nun la pastro, aÅ­dinte de l' viro parolojn laÅ­dindajn,
  AnkaÅ­ sentinte la senton, la pacan, de l' fremda juÄanto,
  Tiun aliris kaj diris la jenajn gravegajn parolojn:
  âPatro, se, vere, en tagoj feliÄaj vivadas popolo            210
  Kaj sin nutradas de l' tero, la larÄe kaj vaste kreita,
  Kiu rekreas monate kaj jare la donojn petitajn,
  Äio fariÄas per si, per si mem ja, kaj Äiu sin sentas
  Pleje prudenta kaj bona; kaj Äiuj komune ekzistas,
  AnkaÅ­ la viro plej saÄa valoras nur kiel alia;               215
  Äio ja, kio okazas, sen ia alhelpo daÅ­riÄas.
  Kiam mizero disÅiras la vojojn kutimajn de l' vivo,
  Domojn kaj ejojn detruas, Äardenojn kaj kampojn subfosas,
  Kaj la virinon kaj viron forpelas de l' hejma loÄejo,
  Ilin fortrenas en sorton malcertan dum tempoj timigaj:       220
  Tiam, ho, oni ÄirkaÅ­e tuj serÄas la viron plej saÄan
  Kaj nun Äi tiu parolos ne vane prudentajn parolojn.
  Patro, permesu; vi estas ja certe la estro de tiuj
  Forelpelitoj, Äar tuje vi nun trankviligis l' animojn?
  Vere simila al tiuj plej saÄaj gvidantoj vi estas,           225
  Kiuj la forelpelitojn gvidadis tra vastaj dezertoj.
  Ä´us mi ekpensas, ke mi kun Josua aÅ­ Moses parolas.â

  Kaj serioze rigardis la estro post tio kaj diris:
  âVere, similas la nuno al tempoj eÄ plej maloftegaj,
  Kiujn konigas la temphistorio profana aÅ­ sankta;             230
  Äar kiu vivis en tiuj Äi tagoj, hieraÅ­, hodiaÅ­,
  Vivis jam jarojn; Äar tiel premiÄas nun Äiuj aferoj.
  Kiam mi iom pripensas, jam aÄo grizega sur mia
  Kapo jen Åajnas kuÅadi kaj tamen la forto tradaÅ­ras.
  Ni nur komparu nin mem eÄ al tiuj, al kiuj aperis            235
  En arbareto fajrega la Dia Sinjoro en grava
  Horo; Li ankaÅ­ al ni ja aperis per nuboj kaj fajro.â

  Kiam la pastro nun estis volema ankoraÅ­ paroli
  Plu kaj deziris sciiÄi pri l' sorto de l' forelpelitoj,
  Tuj la kunulo sekrete parolis al li en l' orelon:            240
  âPlu nur parolu kun l' estro kaj pri la knabino esploru!
  Sed mi nun iros ÄirkaÅ­e por serÄi Åin, poste mi, kiam
  Mi Åin eltrovis, revenos.â La pastro jesante konsentis;
  Sed tiu serÄis tra l' plektobariloj, Äardenoj, garbejoj.




VI. Klio.

La epoko[3].


  Kiam la pastro demandis la estron fremdlandan nun, kion
  La komunumo suferis, de kiom da tempo de l' hejmo
  Estis pelita Äi, tiam la viro respondis: âNi longe
  Jam nun suferas, kaj Äion maldolÄan ni trinkis de Äiuj
  Jaroj teruraj, Äar oni detruis l' esperon plej belan           5
  Nian: Äar kiu ne dirus, ke alte la koro sin levis
  Kaj pli libere la brusto per pulsoj pli puraj moviÄis;
  Kiam eklumis la brilo unua de l' suno noviga,
  Kiam ni aÅ­dis pri l' rajto de l' homoj, al Äiuj komuna,
  Pri libereco belega kaj pri l' egaleco laÅ­dinda!
  Tiam ja Äiu esperis vivadi al si mem, solviÄi                 10
  Åajnis la Äeno, la landojn plej multajn perforte kaptinta,
  Kiun mantenis nur senokupado kaj nur profitemo.
  Äu ne rigardis en tagoj tiamaj la homoj de Äie
  Al la Äefurbo de l' mondo nur, kiu ja tia jam longe           15
  Estis kaj nun pli ol iam meritus la nomon belegan?
  Äu ne la nomoj de tiuj eÄ, kiuj unue anoncis
  Tiun promeson, egalis al niaj plej famaj sur tero?
  Äu ne altkreskis al Äiu l' animo, kuraÄo kaj lingvo?
  Kaj ni unue ja kiel najbaroj vivege flamiÄis.                 20
  Jen la milito komencis kaj bandoj de Frankoj armitaj
  AlproksimiÄis; sed ili ja Åajne alportis bonaÄµon.
  Fakte Äin ili alportis; Äar Äies animo nun revis.
  Ili plezure plantadis la arbojn de la libereco,
  Nur promesinte al Äiu la lian kaj propran regadon.            25
  Jen la junuloj ekÄojis kaj ankaÅ­ la maljunularo,
  Vigla dancado komencis nun ÄirkaÅ­ la nova standardo.
  Tiel la Frankoj, supere, komence, plej baldaÅ­ okupis
  Per entreprenoj afablaj l' animon de l' viroj, kaj tiam
  Tute la korojn virinajn per Äarmo nekontraÅ­starebla.          30
  Åajnis la premo do eÄ de la multpostulema milito
  Eta al ni, Äar l' espero vualis l' okazojn venontajn,
  Kaj la rigardojn forlogis en novmalfermitan arenon.

  Tempo Äarmega ja! Kiam fianÄo sin kun fianÄino
  Svingas dancante kaj baldaÅ­ kuniÄon celatan atendas.          35
  Sed eÄ pli bele nun, kiam vidiÄis al ni la plej alta
  Kiel proksima nun kaj atingebla laÅ­ homa pensado.
  Äiuj libere parolis; la viroj, junuloj kaj ankaÅ­
  EÄ maljunuloj parolis nun laÅ­te kaj entuziasme.

  Sed malheliÄis Äielo. Äar pro la estreco batalis              40
  Malbonigita viraro, neinda por krei la bonon.
  Unu l' alian mortigis kaj ili subpremis la novajn
  Fratojn najbarajn kaj sendis Äi tien avidajn amasojn.
  Äe ni diboÄis la viroj altrangaj kaj rabis senÄene
  Kaj tielsame la malaltranguloj diboÄis kaj rabis;             45
  Äiu nur zorgis, por ke ja nenio restadu por morgaÅ­.
  Estis trogranda mizero kaj tagon post tago la premo
  Kreskis; neniu aÅ­skultis la krion; kaj tiuj nur estris.
  Jen kolerego, Äagreno ekkaptis eÄ ankaÅ­ l' animon
  Indiferentan; nur Äiu meditis kaj Äµuris l' ofendojn           50
  VenÄi kaj de la duoble trompita espero malgajnon.
  Kaj la feliÄo turniÄis al flanko Germana, kaj fine
  Tuj returniÄis la Frankoj per marÅoj rapidaj. Ho, tiam
  Ni nur eksentis la sorton malgajan de tiu milito!
  Äar la venkinto ja estas potenca kaj bona; almenaÅ­            55
  Åajne; la viron venkitan indulgas li kiel propraÄµon,
  Se li utilas al li Äiutage kaj servas laÅ­povo.
  Sed forkurinto ne leÄon obeas; Äar li nur la morton
  KontraÅ­batalas kaj nur senindulge konsumas la sian.
  Tiam ja ankaÅ­ pasio ardiÄas kaj la malespero                  60
  Kreas la kriman agadon el Äies profundo de l' koro.
  Ia sanktaÄµo ne estas; li rabas Äin. La avideco
  Seksa perfortas virinojn kaj faras plezuron teruro.
  Äie li vidas la morton, la lastajn minutojn kruele
  Äuas kaj Äojas pri sango kaj pri krieganta Äemado.            65

  La kolerego post tio Äe ni avidege ekflamis,
  Nun la perditan venÄadi, defendi la lastajn restaÄµojn.
  Äiuj ekkaptis l' armilojn nun kontraÅ­ la fremdaj rabistoj,
  Kiuj fuÄadis kun pala vizaÄo, timemaj rigardoj.
  Tiam Äe ni sonoriloj senÄese svingataj bruadis                70
  Kaj la danÄero venonta ne tenis la furiozantojn.
  AliformiÄis rapide la paca ilaro de l' kampo
  Nun al armiloj, kaj sango gutegis de forkoj, falÄiloj.
  La malamiko pereis nun sen amnestia indulgo;
  Äie nur koleregeco kaj malkuraÄeco kaj ruzo                   75
  Nun furiozis. Mi plu ne revidu samspecan eraron
  Homan! La besto sovaÄa ja estas pli bona vidaÄµo.
  Iu parolu ne pri libereco, ha, kvazaÅ­ sin mem li
  Povus regadi! VidiÄas libera tuj Äio malbona,
  Kiam bariloj forestas, Äi flanken forpuÅas la leÄon.â         80

  âViro bonega!â post tio la pastro gravege rediris:
  âSe vi la homon riproÄas, pro tio mi ne vin mallaÅ­di
  Povas, Äar vi ja sufiÄan malbonon suferis pro tiuj
  Faktoj teruraj! Sed nun rigardante la tagojn malgajajn
  Ree, vi certe konsentus, ke ofte vi ankaÅ­ bonaÄµon             85
  Vidis, ja kelkon bonegan en koro sekrete restintan,
  Se la danÄero ne tiun ekscitas kaj homon mizero
  UrÄas, ke kiel anÄelo li al la aliaj vidiÄis.â

  Nun kun rideto respondis la estro maljuna kaj inda:
  âVi memorigas prudente min, kiel ni mastron malÄojan          90
  Ofte post brulo de l' domo pri oro, arÄento avizas
  Eble en rubo kuÅanta, fandita nun kaj disÄµetita.
  Vere, Äi estas malmulta, sed certe Äi tio valora,
  Kaj Äin elfosas la malriÄiÄinta kaj Äojas pri l' trovo.
  Tiel mi turnas la pensojn serenajn volonte al tiuj            95
  Tagoj malmultaj sed bruaj, en mia memoro restintaj.
  Ja, mi ne povas Äin nei, mi vidis eÄ malpacemulojn
  Sin repacigi por savi la urbon de io malbona,
  AnkaÅ­ la amon de kelkaj amikoj, gepatroj, infanoj
  Riski neeblon, ja, kiel subite junulo viriÄis                100
  Kaj maljunulo juniÄis, kaj eÄ junuliÄis infano.
  Ja, kaj la âgento malfortaâ, pri kiu tre ofte ni mokas,
  Forta vidiÄis kaj brava kaj de atentema spirito.
  Tuj do mi volas precipe aludi la faron bravegan,
  Kiun bonega knabino plej grandaanime plenumis,               105
  Kiu en granda bieno postrestis nur kun knabinetoj
  Sola; Äar kontraÅ­ la bando fremdula la viroj foriris.
  Jen diskurinta amaso de tiaj kanajloj, rabante,
  Tiun bienon atakis kaj Äµetis sin tuj en la Äambron
  De la virinoj. Nun ili ekvidis la belan knabinon,            110
  La knabinetojn aliajn, la preskaÅ­ ankoraÅ­ infanajn.
  Jen avideco sovaÄa ekkaptis la virojn; sensente
  Ili kuregis al tiu tremanta anaro kaj tiu
  Grandaanima knabino. Sed tuj Åi forkaptis al unu
  Sabron de l' flanko kaj teren lin batis; li falis sangante.  115
  Poste per batoj tutviraj Åi brave defendis la siajn,
  Kvar de l' rabantoj Åi trafis ankoraÅ­; nun ili forkuris.
  Tiam Åi fermis la domon kaj helpon atendis armita.â

  Kiam la pastro ekaÅ­dis la laÅ­don nun pri la knabino,
  Kreskis tuj en la animo l' espero por lia amiko,             120
  Kaj demandonta li estus plu, kie Åi estas kaj Äu nun
  Inter la aro malÄoja, senhejma Åi ankaÅ­ troviÄas.

  Sed jen la apotekisto rapide aliris, pinÄetis
  Tiam la pastran sinjoron kaj murmuretante parolis:
  âFine mi trovis Äi tiun knabinon el multe da centoj          125
  Tute laÅ­skize! Nun venu kaj vidu Åin mem per okuloj!
  Kun vi alprenu la estron, por ke ni la pluon aÅ­skultu!â
  Ili sin turnis, sed foren vokita jam estis de l' siaj
  L' estro, Äar ili treege bezonis je lia konsilo.
  Kaj nun la pastro tuj sekvis la apotekiston al breÄo         130
  De la barilo kaj tiu ruzete almontris kaj diris:
  âÄu la knabinon vi vidas? l' infanon Åi vindis. Kaj bone
  Tiun malnovan katunon kaj bluan kusenotegilon,
  Kiun Hermano en pako alportis al Åi, mi rekonas.
  Vere! Rapide kaj bone Åi tiujn donacojn uzadis.              135
  Signoj tre klaraj! Kaj eÄ akordiÄas la Äiuj ceteraj:
  Kovras la ruÄa tuketo kaj levas la volbon de l' brusto,
  Bele laÄitan, kaj nigrekoloran Åi havas korsaÄµon.
  Zorge Åi faldis la Äemizborderon je l' krispo, el kiu
  Åia rondforma mentono Äarmege antaÅ­en aspektas,              140
  Gaje, libere vidiÄas de l' kapo gracia ovrondo;
  ÄirkaÅ­ arÄentaj pinglegoj multfoje la fortaj harligoj
  Estas volvitaj; ni, kvankam Åi sidas, la grandan staturon
  Vidas, la jupon, la bluan, la multefaldite kaj bele
  Äis maleoloj belformaj pendantan malsupren de l' brusto.     145
  Estas, sendube, Äi tiu. Nun venu, por ke ni sciiÄu,
  Äu bonmastruma knabino Åi estas kaj bona kaj virta.â

  Sed, la sidantan okulesplorante, la pastro respondis:
  âVere, mi tute ne miras, ke Åi la junulon ekravis,
  Äar Åi plenumas la provon eÄ antaÅ­ ekvido plej sperta.       150
  Homo feliÄa, al kiu patrina naturo donacis
  Äustan figuron! Äar lin rekomendas Äi Äiam, nenie
  Estas fremdulo li. Äiu volonte alvenos kaj restos,
  Se afableco ankoraÅ­ kuniÄas kun tia figuro.
  Mi vin certigas, Hermano Äi tie eltrovis knabinon,           155
  Kiu belege gajigos la tagojn venontajn de l' vivo
  Kaj al li Äiam fidele asistos kun forto virina.
  Äar tia korpo perfekta konservas ja certe animon
  Puran, kaj sana juneco promesas daÅ­rantan feliÄon.â

  Poste la apotekisto dubeme respondis: âLa Åajno              160
  Trompas pli ofte! Mi povas ne fidi nur al eksteraÄµo;
  Äar mi tre ofte jam trovis Äi tiun proverbon provita:
  AntaÅ­ ol manÄi buÅelon da salo kun novaj konatoj
  Vi ne facile konfidu al iu; vin faros la tempo
  Sole pli certa, Äu inda li estas kaj restos amiko.           165
  Tial unue ni volas demandi Äe bonaj personoj,
  Kiuj Åin konas kaj pluon rakontos nun pri la knabino.â

  âAnkaÅ­ mi laÅ­das singardonâ, rediris la pastro sekvante.
  âNi ja ne svatas por ni; kaj responde ja estas Äin fari
  Por la aliaj.â Kaj ili iradis renkonte la bravan             170
  Estron, jen kiu sur straton revenis Äµus multokupita.
  Tuj singardeme la pastro prudenta parolis al tiu:
  âDiru, ni vidis knabinon Äµus, kiu proksime sidadas
  Sub la Äardena pomujo kaj vestojn infanajn pretigas
  El eluzita katuno, verÅajne al Åi donacita.                  175
  PlaÄas al ni la staturo; Åi Åajnas al ni bravulino,
  Diru do, kion vi scias; ni petas pro celo laÅ­dinda.â

  Kiam la estro aliris por vidi en tiun Äardenon,
  Diris li: âVi jam Äi tiun nun konas, Äar kiam rakontis
  Mi pri la faro bonega de iu bravega knabino,                 180
  Kiu ekkaptis la glavon kaj sin kaj la siajn defendis--
  Estis Äi tiu! Vi vidas, Åi estas el gento fortika,
  Sed al forteco la Åia egalas boneco; parencon
  Sian maljunan Åi flegis Äis morto, Äar lin la Äagreno
  Pri la danÄera mizero de l' urbo kaj havo mortigis.          185
  AnkaÅ­ Åi vere trankvile toleris dolorojn pri l' morto
  De la fianÄo, tre nobla junulo, ho, kiu ardege
  Kaptis la penson altegan celadi al homlibereco,
  Kaj alirinte Paris-on suferis mem morton teruran;
  Äar li atakis, kaj dome kaj tie, arbitron kaj ruzon.â        190

  Tiel parolis la estro. Nun ambaÅ­ dankante salutis,
  Kaj unu oran moneron la pastro elprenis (l' arÄenton
  El la monujo li antaÅ­ ne longe bonfare fordonis,
  Kiam li vidis trapasi la forelpelitojn malgajajn)
  Kaj al la estro Äin donis dirante: âDividu la monon          195
  Inter la malfeliÄuloj kaj Dio multigu la donon!â
  Sed Äin rifuzis la viro kaj diris: âNi kelkan taleron
  Savis kaj kelkajn vestaÄµojn kaj aÄµojn; mi certe esperas
  Ke ni ankoraÅ­ revenos ja, antaÅ­ ol Äin ni konsumis.â

  Tiam respondis la pastro kaj premis la monon en manon:       200
  âDoni neniu prokrastu en tiuj Äi tagoj, neniu
  Ion akcepti rifuzu do, kion boneco donacis,
  Äar, kiel longe li havos trankvile la nunan posedon
  Scias neniu, kaj ne, kiel longe li restos fremdulo,
  Devos rezigni je l' kampo, Äardeno, lin bone nutrantaj.â     205

  âSe mi do havusâ--post tio la apotekisto ekkriis
  Tede, ânun monon en poÅo, vi Äion ricevus, valoran,
  Malpli valoran; Äar multe da viaj ja tian bezonas.
  Tamen mi vin ne forlasos sen ia donaco, por ke vi
  Vidu la volon, eÄ kiam la faro postrestas post volo.â        210

  Tiel li diris, eltiris la ledan broditan saketon
  Per la rimenoj, en kiu tabako troviÄis, gracie
  Äin nun malfermis, dividis; sufiÄis por kelke da pipoj.
  âEstas malgranda donacoâ, li diris. Sed l' estro maljuna
  Gaje rediris: âBonega tabako ja estas agrabla                215
  Dum la vojaÄo.â Treege Äin laÅ­dis la apotekisto.

  Sed lin la pastro fortiris kaj ili disiÄis de l' estro.
  âNi rapidiÄuâ,--ekkriis la viro prudenta,--âtimeme
  Nin la junulo atendos. Li baldaÅ­ ekaÅ­du gajaÄµon.â
  Ili rapide alvenis kaj trovis lin apud la Äaro               220
  Sub la tilioj. La bestoj vivege la herbokovraÄµon
  Frapis: li ilin je brido tenadis kaj staris pripense,
  AntaÅ­ si nun rigardante li nur la amikojn rimarkis,
  Kiam lin ili venantaj alvokis per signoj gajigaj.
  De malproksime jam l' apotekisto komencis paroli;            225
  Sed pli proksime nun ili aliris. La pastro manprenis
  Tiam lin kaj, forprenante al sia kunulo la diron,
  Diris; âHa, savon! junulo! elektis l' okulo kaj via
  Koro fidela tre Äuste! FeliÄon al vi kaj la via!
  Inda Åi estas, kaj tial nun venu kaj turnu kaleÅon,          230
  Ke ni atingu l' angulon de tiu vilaÄo! Åin svatu
  Kaj Åin, la bonan, konduku plej baldaÅ­ al patra bieno!â

  Sed la junulo staradis kaj, Äojon nun ne vidigante,
  AÅ­dis li tiujn Äielajn konsolajn parolojn de l' pastro,
  Äemis kaj diris: âNi venis per rapidiÄanta kaleÅo            235
  Kaj ni kredeble veturos kun honto kaj nur malrapide
  Hejmen; Äar, ho, min ekkaptis, de kiam mi tie atendis,
  Zorgo, suspekto kaj dubo kaj kio turmentas amanton.
  Äu vi fidadas, ke Åi al ni sekvos tuj kiam ni venos,
  Tial ke riÄaj ni estas, sed Åi elpelita, malriÄa             240
  Vagas? Ho, eÄ malriÄeco, la nemeritita, fieron
  Kreas. Åi Åajnas ja kontentiÄema, agema kaj tial
  Mondo al Åi apartenas; Äu vere ne tia virino,
  Tiel belega, bonega, jam iun junulon ekscitis?
  Äu vi supozas, ke Åi Äis hodiaÅ­ fermadis la koron?           245
  Ni ne rapide veturu Äis tien! Trankvile ni eble
  Domen la bestojn returnos je nia hontiÄo. Mi timas:
  Iu junulo posedas la koron; la manon bravegan
  Åi promesinte fidelon jam donis al iu feliÄa.
  AntaÅ­ Åi tre hontigite mi starus kun mia propono.â           250

  Por lin konsoli la pastro malfermis la buÅon jam, tamen
  Lia kunulo lin tuj interrompis nun komunikeme:
  âTiel neniam ni estus ja embarasitaj pli frue,
  Kiam ni Äian aferon laÅ­ modo tiama finigis!
  Kiam gepatroj knabinon elektis edzino por filo,              255
  Oni unue alvokis konfide amikon de l' domo;
  Tiun Äi oni post tio alsendis nun kiel svatiston
  Al la gepatroj de la fianÄino; li belornamita
  Tiam vizitis dimanÄe post meztagmanÄado la burÄon,
  Kun li komence parolojn afablajn komunajn ÅanÄante           260
  Kaj jam prudente turnante la diron laÅ­ sia intenco.
  Fine post longa preteksto li ankaÅ­ aludis glorante
  Ties filinon kaj ankaÅ­ la viron kaj domon, de kiu
  Estis sendita li. SaÄaj personoj rimarkis la celon
  BaldaÅ­; li sentis aprobon kaj povis la pluon klarigi.        265
  Se oni tiun proponon rifuzis, ja tia rifuzo
  Estis ne teda; sed se li sukcesis, svatisto l' unua
  En familio kaj domo Äeestis al Äia festeno.
  Äar la geedzoj memoris dum tuta la vivo, ke lerta
  Mano la nodon unuan ligadis. Sed Äio Äi estas                270
  Nun kun aliaj bonegaj kutimoj ja ne plu laÅ­modo,
  Äiu junulo nun mem por si svatas. Jen kial li ankaÅ­
  Prenu sur sin propramane rifuzon al li fariÄontan
  Eble, kaj mem hontigite li staru nun antaÅ­ knabino.â

  âEstu do, kiel Äi estas!â respondis Hermano. Li preskaÅ­      275
  Ne la parolojn aÅ­skultis kaj jam decidiÄis sekrete;
  âMem nun mi iros kaj volas sciiÄi pri mia vivsorto
  Mem el la buÅo de tiu knabino, al kiu konfidas
  Tiel mi, kiel ajn viro konfidas al ia virino.
  Kion Åi diros, Äi estos prudenta kaj bona, mi scias.         280
  Se mi Åin ankaÅ­ lastfoje ekvidos, mi tamen denove
  Volas ankoraÅ­ renkonti nun tiun puregan rigardon
  De la nigrega okulo, eÄ se mi ne premos al koro
  Åin nun, la bruston kaj Åultrojn, ha, kiujn mi kore deziras
  ÄirkaÅ­prenadi, kaj ankaÅ­ la buÅon rigardi, ho, kies          285
  Kiso kaj âjesâ feliÄigos min, malfeliÄigos la neo.
  Sed nun forlasu min! Vi ne atendu! Reiru al patro
  Kaj al patrino, ke ili sciiÄu, ke mi ne trompiÄis
  Kaj la knabinon vi inda estimas. Jes, lasu min sola!
  Sur la limvojo trans tiu monteto kaj preter pirujo           290
  Nia, malsupren sur nia vinmonto mi ja pli proksime
  Domen reiros. Ho, ke mi la bonegulinon rapide
  Hejmenkonduku kaj gaje! Sed eble mi sola sekrete
  Domen reglitos kaj Äoje ne iros denove la vojojn.â

  Tiel dirinte li donis al pastro la bestkondukilojn.          295
  Tiu Äi ilin tutsperte ekkaptis, la bestojn ÅaÅ­mantajn
  Regis, rapide eniris kaleÅon kaj de l' kondukanto
  Sidon okupis. Sed l' apotekisto atendis dirante:
  âMi ja volonte transdonas al vi, plejkarulo, l' animon
  Kaj la spiriton, sed korpo kaj ostoj ne bone Åirmataj        300
  Estas, se al si proprigas la pastro la mondan gvidilon.â

  Sed jen la pastro prudenta ridetis al tio kaj diris:
  âHa, nur eniru, transdonu senzorge al mi nur la korpon
  Kiel l' animon! mi longe jam bestkondukilojn uzadi
  Scias, kaj sperte la Äaron laÅ­ deco kaj arto turnadi.        305
  Äar mi kutimis en Strassburg direkti la etan kaleÅon,
  Kiam mi tien kondukis la junan baronon; ruliÄis
  Ja Äiutage kaleÅo, de mi direktita, eksteren
  Tra la sonanta pordego Äis malproksimegaj herbejoj,
  Meze tra aroj da homoj, Äi tie plezure irantaj.â             310

  Iom nun trankviligita la apotekisto eniris,
  Sidis, sed kiel al tuja elsalto singarde pretega.
  Nun la Äevaloj, avidaj je l' stalo, kuregis al hejmo,
  Kaj sub iliaj fortegaj hufegoj polvaro naskiÄis.
  Longe ankoraÅ­ Hermano staradis--vidante la polvon,           315
  Jen leviÄantan kaj jen disflugantan--sen ia pensado.




VII. Erato.

Doroteo.


  Kiel la viro migranta Äe sunmalleviÄo la sunon
  Foje ankoraÅ­ atente rigardas, la Äµus foriÄantan,
  Äian la bildon tiame ekvidas en tute malluma
  Arbetareto kaj Äe la apuda Åtonego, kaj Äie
  Äi balanciÄas, en plej diversspecaj koloroj brilanta:          5
  Tiel la Äarma figuro de lia knabino moviÄis
  AntaÅ­ Hermano preteren kaj Åajnis eniri grenkampon.
  Sed li subite vekiÄis el sonÄo miriga, trankvile
  Turnis sin al la vilaÄo kaj ree miregis; Äar ree
  Venis renkonte al li nun la alta belega knabino.              10
  Fikse rigardis li Åin; Åi ne estis fantomo; Åi vere
  Venis. Åi paÅis portante kruÄegon kaj kruÄon malgrandan,
  Äe la prenilo po unu, zorgeme en mano, al puto.
  Äoje li iris renkonte al Åi. La vidaÄµo redonis
  Forton al li kaj kuraÄon. Åi miris, sed vive li diris:        15
  âNun mi renkontas denove vin, kara knabino, kaj ree
  Jam okupitan asisti aliajn helpeme, volonte!
  Diru nur, kial vi venas al tiu Äi fonto ekstera,
  Dum kontentiÄas l' aliaj per akvo de tiu vilaÄo?
  Certe Äi tiu aparte fortigas kaj havas Äarmguston.            20
  Äu vi alportos Äin al la malsana virino, fidele
  De vi savita?â Tuj gaje salutis Åi nun la junulon:
  âNun mi ja havas Äi tie jam la rekompencon de l' iro,
  Vin, la bonulon, mi trovis ja, kiu alportis multegon
  Por ni; Äar kiel donacoj Äojigas, Äojigas l' aspekto          25
  De l' donacinto. Nun venu kaj vidu do, kiuj ricevis
  Vian bonaÄµon, akceptu la dankon de l' refreÅiÄintoj!
  Sed ke vi aÅ­du nun, kial mi venis elÄerpi Äi tie,
  Kie senÄese kaj pure la fonto elfluas, mi diras
  Jenon al vi: Nesingardaj el ni malklarigis la tutan           30
  Akvon vilaÄan, Äar ili travadis kun bovoj, Äevaloj
  Tuje la fonton, donantan al Äiuj loÄantoj la akvon.
  Per la purigo kaj lavo nun estas la trogoj vilaÄaj
  Malpurigitaj kaj ankaÅ­ eÄ makulegitaj la putoj.
  Äiu nur pensis sin mem kontentigi rapide kaj baldaÅ­           35
  Sian plej urÄan bezonon, kaj ne pri l' afero venonta.â

  Tiel dirante Åi kun la kunulo alvenis la larÄajn
  Åtupojn malsupren; nun ili sidigis sin sur la mureton
  Rondan de l' puto. Åi klinis sin por elÄerpadi la akvon,
  Kaj li ekkaptis la kruÄon alian kaj ankaÅ­ sin klinis.         40
  Ili ekvidis nun siajn vizaÄojn, la speguliÄantajn
  En la Äiela bluaÄµo kaj gaje salutis sin ambaÅ­.
  âLasu min trinkiâ, post tio gajege parolis Hermano;
  Kaj Åi prezentis la kruÄon. Nun ambaÅ­ ripozis, kviete
  Sin apogante sur kruÄo po unu; kaj tiam Åi diris:             45
  âDiru do, kial mi trovas vin tie Äi sen veturilo
  Kaj sen Äevaloj nun, tro malproksime de l' loko en kiu
  Jam mi vin vidis, kaj kiel vi venis?â Hermano pripense
  Teren rigardis; kaj tiam li Åin ekrigardis afabla
  Kaj li esperis; sed plue paroli pri amo, neeble               50
  Estis al li nun; Äar Åia okulo ne montris la amon
  Sed nur prudenton kaj klare postulis, prudente paroli.
  Li trankviliÄis rapide kaj poste afable parolis:
  âTion mi diros, knabino, kaj viajn demandojn respondos!
  Venis pro vi nur Äi tien mi! Kial ankoraÅ­ Äin kaÅi?           55
  Äar mi vivadas feliÄe kun miaj amantaj gepatroj,
  Kiujn mi helpas fidele mastrumi la domon, bienon,
  Kiel la filo, la sola, kaj niaj aferoj multoblaj
  Estas. La kampojn mi zorgas; la patro disponas en domo
  Kaj la patrino agema vivigas la tutan mastraÄµon.              60
  Certe vi scias jam, kiom per malfideleco turmentas
  La servistaro mastrinon kaj per la facilanimeco,
  Äiam devigas Åin, ÅanÄi kaj Äiajn erarojn korekti.
  Tial jam longe deziris patrino, la mia, knabinon
  Dome ja, kiu ne sole per mano sed ankaÅ­ el koro               65
  Helpus, anstataÅ­ filino, la frue, bedaÅ­re, mortinta.
  Kiam nun vin mi Äojlerta hodiaÅ­ Äe l' Äaro ekvidis,
  Kaj la fortecon de l' brako kaj plenan sanecon de l' membroj,
  Kiam mi aÅ­dis la dirojn prudentajn, mi tute miregis,
  Domen rapidis kaj gloris nun tuj laÅ­merite la fremdan         70
  Inon al miaj gepatroj, amikoj. Por ke mi sciigu
  Vin pri iliaj deziroj kaj miaj mi venis. -- Pardonu
  La balbutatan diradon. âSed tuj Åi elvokis:â Ne timu
  Pluon paroli; vi ne min ofendas, mi danke sentadas.
  Diru senÄene! Min tia parolo ne povas timiÄi.                 75
  Kiel bienservistinon vi dungus min al la gepatroj,
  Pro mastrumado de l' domo, de l' bonkonservita propraÄµo;
  Vi opinias en mi la kapablan knabinon eltrovi,
  Spertan je Äia laboro kaj virtan kaj tute fidelan.
  Via propono nur estis mallonga; jen estu egala                80
  Mia respondo: Jes, mi kun vi iros kaj sekvos sortvokon.
  Mi ja plenumis la devon, alportis la akuÅintinon
  Ree al Åiaj parencoj kaj Äiuj la savon priÄojis;
  Jam la plej multaj kunestas, kaj ankaÅ­ l' aliaj alvenos.
  Äiuj esperas post kelke da tagoj ja hejmen reveni;
  Tiel de l' forelpelito kutimo ja estas, esperi.               85
  Tamen mi mem ne trompiÄas per vanta espero, en tiuj
  Tagoj malÄojaj, al ni promesantaj ankoraÅ­ aliajn;
  Äiuj Äar ligoj de l' mondo solviÄis kaj ilin denove
  Äiujn kunligos nenio ol nur la plej granda mizero!            90
  Se mi servante Äe viro bonega min povos nutradi
  Kaj Äe aÄema virino, mi faros volonte Äin; Äiam
  Pri la vaganta knabino malice la homoj moketas.
  Jes, mi vin sekvos, tuj kiam al miaj amikoj mi portis
  Tiujn Äi kruÄojn kaj petis ankoraÅ­ la benon de ili:           95
  Venu! Vi vidu Äi tiujn, ke min vi de ili ricevu.â

  Äoje ekaÅ­dis Hermano de l' preta knabino decidon,
  Dube, Äu li nun konfesu la tutan veraÄµon. Sed Åajnis
  Esti al li konsilinde, Åin lasi en Åia bonkredo,
  Åin nur konduki al hejmo, kaj tie klopodi pro amo.           100
  Ha! Jen li vidis orringon Äe l' fingro de l' kara knabino!
  Kaj li Åin lasis paroli, atente aÅ­dante la diron.
  Sed Åi daÅ­rigis: âNi reen nun iru! Knabinojn Äe l' puto
  Longe restantajn ja oni mallaÅ­das nur Äiam; kaj tamen
  Estas tro Äarme babili Äe ia fluanta fontakvo.â              105
  Ili ekstaris kaj foje ankoraÅ­ nun ili rigardis
  Ree la puton kaj ambaÅ­ jen ilin ekkaptis sopiro.

  Poste silente Åi prenis la kruÄojn po Äe la prenilo
  Kaj supreniris la Åtupojn; li sekvis l' amatan knabinon,
  Unu de l' kruÄoj de Åi, por dividi la ÅarÄon, li petis.      110
  âLasu,â Åi diris, âpli bone la ÅarÄon egalan mi portos.
  Kaj ne la mastro, la poste estonta, nun devas min servi.
  Ne min rigardu do tro serioze, eÄ kvazaÅ­ la sorto
  Mia nun estus dubinda! Äusttempe eklernu virino
  LaÅ­ la destino servadi! Äar sole per tio alvenos             115
  Fine Åi al la regado kaj povo konvena, en hejmo
  Apartenanta al Åi. Ha! Unue fratino ja servas
  Fraton kaj tiam gepatrojn kaj Äiam Äiama irado
  Kaj revenado, levado, portado, zorgado por iuj
  Åian vivadon regadas; kaj bone, se Åi nun kutimas,           120
  Ke tro maldolÄa nenia vojeto fariÄu, ke l' horoj
  Nokte kaj tage egalu, kaj Åi ne tro grava laboron
  Trovu, ke Åi sin forgesu kaj vivu nur por la aliaj!
  Certe, patrino bezonas la virtojn ja Äiujn, tuj kiam
  La suÄinfano, vekante la malsanulinon, postulas              125
  Sian nutraÄµon, kaj zorgoj aliÄas al Åiaj doloroj.
  Dudek da viroj eÄ kune ne tian turmenton tolerus;
  Ili ne devas plenumi Äin, sed Äin dankeme kompreni.â

  Tiel Åi diris kaj venis kun sia silenta kunulo
  Tra la Äardeno, kaj Äis la draÅejo de tiu garbejo,           130
  Kie la akuÅintino troviÄis nun, kiu Åin gaje
  Kun la savitaj filinoj, emblemoj de virto, atendis.
  AmbaÅ­ eniris kaj de aliflanke samtempe eniris
  L' estro Äe Äiu de l' manoj tenante infanon. Äi tiuj
  Äis nun perdiÄis de sia Äemanta patrino. Sed ilin            135
  Tiu maljuna eltrovis nun el la svarmado. Kaj ili
  Gaje alsaltis, saluti la karan patrinon, kaj Äojis
  Pri la frateto, la tutnekonata Äis nun kunludonto;
  Tiam alsaltis la du Doroteon kaj gaje salutis
  AnkaÅ­ Åin, panon petante kaj fruktojn, precipe trinkaÄµon.    140
  Nun Åi prezentis la akvon al Äiuj. L' infanoj tuj trinkis,
  Trinkis kun siaj filinoj la akuÅintino kaj fine
  L' estro; nun Äiuj satinte laÅ­degis la akvon belegan;
  Estis Äi ja acideta kaj freÅa, saniga por Äiuj.

  Nun Doroteo parolis, ÄirkaÅ­en vidante, pripense:             145
  âEble lastfoje mi, vi geamikoj, prezentas la kruÄon,
  Por el Äi trinki, kaj nun malsekigas la lipojn per akvo;
  Tamen vi, kiam dum tago varmega vin trinko freÅigos,
  Kaj vi Äuados en ombro trankvilon kaj fontojn la purajn,
  Tiam memoru do ankaÅ­ pri mi kaj pri l' servo afabla,         150
  Kiun mi pli pro la amo ol pro parenceco plenumis!
  Äiun bonfaron de vi dum la vivo estonta mi dankos.
  Mi ne volonte forlasas vin; Äiu sed estas nuntempe
  Al la alia pli ÅarÄo ol ia konsolo, kaj Äiuj
  Fine ni devos disiÄi ja, se ni ne povos reiri.               155
  Vidu Äi tiun junulon, al kiu ni Åuldas la donojn,
  Tiun Äi kovron por via infano kaj tiujn manÄaÄµojn
  Tute Åatindajn. Äi tiu min dungis por sia bieno,
  Por ke mi servu Äi tie la riÄajn bonegajn gepatrojn.
  Mi ne rifuzas; Äar Äie knabino servadas kaj por Åi           160
  ÅarÄo fariÄus, servate ripozi anstataÅ­ labori.
  Tial volonte mi sekvos, li Åajnas prudenta junulo,
  Kaj tielsamaj do estos nature la riÄaj gepatroj.
  Tial adiaÅ­, amata karino, kaj Äoju pri via
  SuÄinfaneto, jen kiu vin jam tutprudente rigardas!           165
  Kiam vi poste Äin premos al brusto en tiuj bindaÄµoj
  Multekoloraj, memoru pri l' bona junulo, jen, kiu
  Ilin alportis kaj min nun, la vian, nutrados, vestigos!
  Kaj mi vin dankas koregeâ--Åi diris al l' estro maljuna,
  âViro bonega, ke vi por mi estis multfoje la patro.â         170

  Poste genuis Åi al la akuÅiÄintino, kisadis
  Nun la plorantan virinon kaj aÅ­dis de l' beno murmuron.
  Dume la estro, la tre honorinda, parolis al Herman':
  âVi apartenas, amiko, sendube al mastroj bonegaj,
  Kiuj zorgadas mastrumi kun homoj kapablaj kaj bravaj.        175
  Mi ja jam ofte observis, ke oni Äevalojn kaj bovojn
  AnkaÅ­ la Åafojn detale rigardas dum ÅanÄo, komerco;
  Homon nur, kiu konservas la tuton, se bona li estas,
  Sed kiu Äion detruas kaj disas per falsa uzado,
  Tiun Äi oni alprenas nur kvazaÅ­ laÅ­ Åanco en domon           180
  Kaj tro malfrue pentante decidon trorapidiÄintan.
  Åajnas, ke bone vi scias Äin; Äar vi elektis bravegan,
  Bonan knabinon por servi al vi kaj al viaj gepatroj.
  Sciu Åin Åati nur! Äiam, dum kiam Åi pro l' mastrumado
  Penos, al vi kaj gepatroj ne mankos fratino, filino.â        185

  Dume alvenis parencoj de tiu akuÅiÄintino,
  Kelkon portante kaj eÄ anoncante pli bonan loÄejon.
  Äiuj aÅ­skultis de l' kara knabino decidon kaj benis
  Nun kun signifaj ekvidoj kaj pensoj apartaj Hermanon.
  AnkaÅ­ parolis virino al iu alia mallaÅ­te:                    190
  âSe el la estro fariÄos fianÄo, Åi venis havenon.â

  Poste Åin prenis Hermano Äe l' mano kaj diris: âNi iru!
  Jam ekfiniÄas la tago, l' urbeto ne estas proksima.â
  Vivbabileme la multaj virinoj nun Åin ÄirkaÅ­prenis.
  Foren Åin tiris Hermano kaj multajn salutojn Åi mendis.      195
  Sed jen l' infanoj kriante kaj laÅ­tploregante Åin prenis
  Äe la vestaÄµoj, ne volis forlasi la duan patrinon.
  Tamen nun kelkaj virinoj ordone parolis: âInfanoj,
  Nun trankviliÄu! Åi iros al urbo kaj reen alportos
  DolÄajn, bonegajn frandaÄµojn, de frato por vi ja menditajn,  200
  Kiam lin super la sukeraÄµistoj Äi tien flugportis
  La cikonio, kaj baldaÅ­ vi vidos Åin kun sukeraÄµoj.â
  Jen la infanoj eklasis Åin, kaj Åin apenaÅ­ Hermano
  Povis forÅiri el ÄirkaÅ­prenadoj kaj lastaj salutoj.




VIII. Melpomene.

Hermano kaj Doroteo.


  Ili nun iris renkonte al suno la malleviÄanta,
  Kiu sin, jam avizante fulmtondron, profunde en nuboj
  KaÅis kaj el la vualo jen tien, jen tien Äi lumis
  Super la kampojn per flamaj kaj suspektigantaj radioj.
  âKe ne alportu la nun minacanta vetero pluvegonâ,              5
  Diris Hermano, âkaj hajlon, Äar bela ja estos rikolto.â
  Kaj pri la greno altkreska kaj ÅanceliÄanta ekÄojis
  Ili nun, kiu la altajn paÅantajn staturojn atingis
  PreskaÅ­. Sed jen Doroteo al l' akompananto parolis:
  âBaldaÅ­, bonulo, al kiu precipe mi Åuldas afablan             10
  Sorton kaj hejmon, ha, dume ekstere ventego minacas
  Äiujn aliajn senhejmajn, instruu min pri la gepatroj,
  Kiujn fervore servadi mi estas volema; se iu
  Konas la mastron, li povas al li pli facile sufiÄi,
  Se li pripensas la aÄµojn al tiu laÅ­Åajne plej gravajn         15
  Kaj deziratajn de li plej volonte aÅ­ jam destinitajn.
  Tial ekdiru: Kiamaniere mi gajnos la patron
  Kaj la patrinon?â La bona prudenta junulo respondis:
  âCerte vi estas tutprava, vi kara, perfekta knabino,
  Ke vi unue demandas pri de la gepatroj proprecoj.             20
  Vere! Äar vane mi penis Äis nun kontentigi la patron,
  Kiam mi zorgis pri nia mastraÄµo samkiel pri mia,
  Frue, malfrue la kampon, vinmonton kaj Äion prizorgis.
  Mian patrinon mi ja kontentigis, Åi sciis min Åati.
  AnkaÅ­ Åi vin el la plej diligentaj knabinoj preferos,         25
  Se vi mastrumos en domo, pensante zorgadi la vian.
  Tia ne estas la patro; la Åajnon li ankaÅ­ estimas.
  Bona knabino, ne trovu min tute senkora, sensenta,
  Ke mi la patron al vi, fremdulino, malkaÅe priskribas:
  Ja, mi Äin Äµuras, ke estas la fojo unua, ke tia               30
  Diro memvole forlasas la langon, alie silentan.
  Sed vi ja logas el brusto la mia nun Äiun konfidon.
  Kelkan ornamon postulas en vivo la patro, la bona,
  AnkaÅ­ li signojn eksterajn de l' amo, estimo deziras;
  Eble li estus kontenta pri ia malbona servisto,               35
  Kiu lin scias flateti, kaj eÄ malfavorus pli bonan.â

  Äoje al tio Åi diris, samtempe la paÅojn rapidajn
  Nun facilmove sur vojo mallumiÄadanta ankoraÅ­
  Duobligante: âMi certe esperas ilian kontenton;
  Äar la patrina sentado egalas al mia esenco,                  40
  Kaj la eksteran ornamon mi Åatas de l' tempo infana.
  Niaj najbaroj, la Frankoj, tre Åatis en tempoj pli fruaj
  HomÄentilecon, Äi estis kaj al nobeluloj kaj burÄoj
  Kaj vilaÄanoj mempropra, kaj ili Äin plu rekomendis.
  Tiel ja ankaÅ­ Äe ni Germanflanke esprimis l' infanoj          45
  Per manokisoj kaj genufleksetoj matene kutime
  Benodezirojn al siaj gepatroj kaj estis modestaj
  Tage. Ja, kion mi lernis kaj de l' infaneco kutimis,
  Kion la koro ordonas--mi Äion al patro plenumos.
  Sed kiu nun al mi diros: Kiamaniere kondutu                   50
  Poste mi mem en rilato al vi, la estonta domestro?â

  Tiel Åi diris kaj ili Äµus sub la pirujo alvenis.
  Brilis belege la luno, la plena, de l' vasta Äielo;
  BaldaÅ­ noktiÄis kaj tute kovriÄis la lasta sunbrilo.
  AntaÅ­ la du jen kuÅadis amaso da lumoj taghelaj               55
  Kaj la ombregoj de l' nokto malluma. Hermano aÅ­skulti
  Åian afablan demandon volonte en ombro de tiu
  Arbo belega, sur loko de li plej amata, kaj kiu
  Vidis ankoraÅ­ hodiaÅ­ la larmojn pri l' elpelitino.
  Kiam nun ili sidiÄis, por ankaÅ­ malmulte ripozi,              60
  Diris l' amanta junulo, la manon la Åian prenante:
  âLasu paroli la koron, libere obeu Äin Äielâ.
  Sed li ne pluan parolon riskemis--la horo ja Åajnis
  Esti favora--li timis nur Åian trofruan rifuzon.
  Ha! Kaj li sentis la ringon Äe l' fingro, doloran la signon.  65
  Ili do sidis nun kune trankvile, silente. Komencis
  Jen la knabino: âHa, kiel dolÄega mi trovas la belan
  Brilon de luno! Äi al la klareco de l' tago similas.
  Tie en l' urbo mi vidas tutklare la domojn kaj kortojn,
  Äe la frontono fenestron; facile mi nombrus la vitrojn.â      70

  âKion vi vidas,â respondis al tio la gaja junulo,
  âNia loÄejo ja estas, en kiu mi vin nun kondukos,
  Kaj la fenestro Äi estas fenestro de mia Äambreto,
  Kiu kredeble fariÄos la via; ni ÅanÄos en domo.
  Tiuj Äi kampoj, la maturiÄantaj al posta rikolto,             75
  Estas la niaj; Äi tie en ombro ni poste ripozos!
  Sed ni nun iru malsupren tra nia vinmonto, Äardeno;
  Äar, vidu, alproksimiÄas jam la fulmotondro gravega,
  Tie sentondre fulmante, kovronte la Äarman plenlunon.â
  Ili ekstaris kaj migris malsupren la kampon nun plue          80
  Tra la grandega grenaro, Äojante pri l' nokta klareco,
  Al la vinmonto alvenis kaj en malhelaÄµon eniris.

  Tie Äi Åin li gvidadis malsupren la multajn plataÄµojn,
  Kiuj kuÅadis tutnepretigite jam kiel ÅtonÅtupoj.
  Åi malrapide malsupren paÅadis, la manon sur liaj             85
  Åultroj, kaj tra l' foliaro la luno tremanta rigardis,
  AntaÅ­ ol Äi nun kovrite de nuboj la paron relasis
  En malhelaÄµo, sur ilin. Li zorge kaj forte subtenis
  Åin. Sed Åi neinformite pri l' vojo kaj krudaj ÅtonÅtupoj
  Unu maltrafis; tuj krakis piedo; Åi estis falonta.            90
  Tuj la zorgema junulo sin turnis, etendis la brakon
  Kaj l' amatinon starigis; sed Åi malleviÄis malpeze
  Al li sur Åultron; jen brusto al brusto kaj vango al vango
  AmbaÅ­. Kaj tiel li staris, rigide, ja kiel marmoro,
  Kaj sin regante li Åin ne alpremis pli forte; li kontraÅ­      95
  Åian pezaÄµon apogis sin. Jen li sentadis la Äarman
  ÅarÄon, de l' koro varmecon, la spiron balzaman de lipoj,
  Portis kun vira sentado la bravan, heroan virinon.

  Tamen Åi kaÅis doloron kaj diris la vortojn Åercantajn:
  âTio signifas Äagrenon--la homoj dubemaj parolas--           100
  Se la piedo, la domeniranta, proksime de l' sojlo
  Krakas; mi estus ja nun dezirinta pli bonan versignon!
  Iom restadu ni, por ke vin ne la gepatroj mallaÅ­du
  Pro l' servistino lamanta, kaj Åajnu vi mastro malbona.â




IX. Urania.

Plenumo.


  Muzoj, vi, kiuj volonte favoras la amon koregan,
  Äis nun sur vojo kondukis la bravan junulon, al lia
  Brusto ankoraÅ­ ja antaÅ­ la fianÄiÄfesto knabinon
  Premis: Bonvolu do helpi konfirmi la ligon de l' Äarma
  Paro, tuj distri la nubojn, Äenantajn l' ambaÅ­an feliÄon!      5
  Plue precipe rakontu do, kio nun dome okazas!

  Nun la mastrino jam malpacience eniris je l' tria
  Fojo la Äambron de l' viroj--apenaÅ­ Åi Äin nur forlasis--
  Pri l' fulmotondro venonta, pri l' lunmallumiÄo rapida,
  Pri l' forrestado de l' filo kaj pri la danÄeroj de l' noktoj 10
  Paroladante kaj tre mallaÅ­dante l' amikojn, ke ili,
  Ne parolinte, svatinte knabinon, forlasis Hermanon.

  âNe la malbonon grandigu pli!â tede respondis la patro;
  âÄar vi ja vidas, ke mem ni Äi tie decidon atendas.â

  Sed la najbaro, sidante, trankvile komencis paroli:           15
  âVere mi Åuldas ja en maltrankvilaj okazoj nur dankon
  Al mia patro, Äar li al la knabo elÅiris de Äia
  Malpacienco radikojn, ke restis neniu fibreto,
  Kaj ke mi lernis atendi, pli bone ol Äiu alia.â
  âDiruâ, demandis la pastro nun; âkiel Äin faris la patro?â    20
  âÄin mi volonte rakontos, Äar tio utilos al Äiuâ,
  Tuj la najbaro respondis: âMi kiel infano dimanÄe
  Malpacience starante, kaleÅon sopire atendis,
  Kiu transportus eksteren nin al la tilioj Äe l' puto.
  Sed Äi ne venis; Äi tien kaj tien mi kvazaÅ­ mustelo           25
  Kuris, malsupren kaj supren la Åtupojn, kaj de la fenestro
  Äis la dompordo, kaj malkvietiÄis la manoj; mi gratis
  Tablojn, piedobatadis ÄirkaÅ­e kaj jam mi ekploris.
  Äion la patro trankvile rigardis, sed kiam mi fine
  Tromalprudente kondutis, li prenis trankvile nun mian         30
  Brakon, kondukis min al la fenestro kaj diris instrue:
  Äu vi jen vidas la lignaÄµistejon, hodiaÅ­ fermitan,
  Transe? Sed morgaÅ­ moviÄos segilo kaj la rabotilo,
  Kaj de l' mateno Äis lasta taghoro jen oni laboros
  Tre diligente. Sed tion pripensu: Mateno aperos,              35
  Kiam la majstro kun Äiuj el siaj kunuloj penados,
  Por vi prepari la Äerkon kaj lerte, rapide fabriki,
  Kaj laboreme alportos la domon el ligno, ja kiu
  Pacienculon kaj ankaÅ­ malpacienculon plejlaste
  Certe akceptos, kaj portos eÄ baldaÅ­ premantan tegmenton.     40
  Äion spirite mi vidis reale okazi kaj vidis
  Jen kunmetitajn tabulojn kaj jen kolorilon la nigran;
  Nun pacience mi sidis kaj tiel kaleÅon atendis.
  Kiam aliaj ÄirkaÅ­e kuregas en duba atendo
  Malpacience kaj tede nun, mi rememoras la Äerkon.â            45

  Sed ridetante la pastro: âDe l' morto altega bildaÄµo
  Ne al saÄulo teruron, piulo finiÄon signifas.
  Tiun Äi en la vivadon repuÅas kaj igas lin agi;
  Äi al Äi tiu fortigas l' esperon al posta feliÄo;
  Tiel la morto fariÄas al ambaÅ­ la vivo. La patro              50
  Montris malprave al vi, la sentema infano, la morton
  Per mortbildaÄµo. Do de l' maljuneco valoran al knabo
  Oni vidigu kaj al maljunulo junecon, ke Äiu
  Äoju pri l' rondo eterna, ke vivo en vivo solviÄu!â

  Ä´us malfermiÄis la pordo. VidiÄis la paro belega              55
  Kaj la amikoj miregis kaj ankaÅ­ l' amantaj gepatroj
  Pri la knabina figuro, simila al tiu de l' filo;
  Ja, tro malalta nun Åajnis la pordo, la altajn staturojn,
  Kiuj nun kune transiris la sojlon, tralasi. Hermano
  Åin nun prezentis al siaj gepatroj, rapide dirante:           60
  âVidu knabinon, jen, kian vi dome deziras. Amata
  Patro, akceptu Åin bone laÅ­ Åia merito. Kaj kara
  Panjo, tuj pri l' mastrumado entute demandu Åin, por ke
  Vi nun sciiÄu, ke Åi bonmeritas fariÄi la via.â
  Poste rapide li tiris aparten la pastron bonegan.             65
  âInda sinjoro,â li diris, âmin helpu nun baldaÅ­ el tiu
  Zorgo, malligu la nodon tuj, kies disvolvon mi timas!
  Mi ne jam diris al Åi, ke fariÄu Åi mia edziÄo,
  Sed servistino Åi pensas eniri la domon; mi timas
  Ke Åi indigne foriros aÅ­dinte pri posta edziÄo.               70
  Tuja klarigo fariÄu. Åi ne en eraro plilonge
  Devas restadi kaj mi ne pli longe eltenos la dubon.
  Nun rapidiÄu kaj vian saÄecon de ni honoratan
  Montru Äi tie.â La pastro tuj turnis sin al la aliaj.
  Sed bedaÅ­rinde nun estis jam malÄojigita l' animo             75
  De la knabino per konversacio de l' patro. Afable
  Kaj bonanime li estis dirinta la gajajn parolojn:
  âTio, infano, tre plaÄas al mi, Äar mi vidas plezure,
  Kiel la patro posedas la filo do guston; mi pruvis
  Äin miatempe, kaj Äiam kondukis la plej belulinon             80
  Al la dancado kaj fine venigis Åin domen: la panjon.
  Tuj ja elekto de l' fianÄineto tutklare vidigas,
  Kian spiriton la viro posedas kaj mem Äu li sentas
  Propran valoran. Sed certe mallonge vi Äin konsideris?
  Mi opinias, ke estis ne tro malfacile, lin sekvi.â            85

  Nur senatente Hermano aÅ­skultis la diron, la membroj
  Tremis al li, silentiÄis subite la Äeestantaro.

  Sed la bonega knabino, nun emociita profunde
  Kaj ofendita interne de tiaj tre mokaj paroloj,
  SuperÅutita sur vango Äis nuko per tuja ruÄiÄo                90
  Staris; sed Åi tuj sin regis kaj restis ekstere trankvila
  Kiam Åi al la dommastro parolis, ne tute kaÅante
  Siajn dolorojn: âHo, vere, al tia akcepto la filo
  Ne min preparis; li mem ja priskribis la patron bonega;
  Kaj mi bonscias, ke antaÅ­ vi, viro klerula, mi staras,        95
  Kiu prudente kondutas al Äiuj, kaj laÅ­ la personoj.
  Tamen nun Åajnas, ke vi ne sufiÄan kompaton sentadas
  Pri mi, la malriÄulino, mi, kiu la sojlon transiris
  Por vin servadi; alie vi certe ne montrus per akra
  Moko, ke tre diferencas la sorto la mia de via.              100
  Certe, malriÄe nur mi kun malgranda paketo eniras.
  Domo per Äio por vi provizita vin igas fieraj.
  Kiu mi estas, mi scias kaj sentas la tutan rilaton
  Inter ni. Sed Äu nun estas kornoble per tiaj mokvortoj
  Tuj min akcepti, min preskaÅ­ sur sojlo jam reen forpuÅi?â    105

  Maltrankvilege Hermano al pastro nun faris per mano
  Signon, ke li enmiksiÄu helpeme, l' eraron forpeli.
  Tuj la saÄulo aliris kaj jen de l' knabino Äagrenon
  KaÅan, bridatan doloron, plorantan okulon rigardis.
  Sed li decidis ne tuje la dubon dissolvi, kontraÅ­e           110
  Provi la emociplenan animon de tiu knabino.
  Kaj li post tio al Åi per tentantaj paroloj komencis:
  âCerte vi ne konsideris sufiÄe, fremdlanda knabino,
  Kiam vi trorapidege pretiÄis servadi Äe l' homoj
  Fremdaj, ha, kiom signifas, eniri la domon de l' estro;      115
  Äar la manpremo destinas la sorton de tuta la jaro,
  Kaj unuopa jesdiro Åuldigas vin, multon suferi.
  Vojoj lacigaj ne estas la pleja gravaÄµo de servo,
  AnkaÅ­ ne l' Åvito maldolÄa de Äiam urÄanta laboro;
  Kune Äar kun la servisto penadas la mastro agema.            120
  Sed la kapricon de l' estro elteni, se li tutmaljuste
  Äion mallaÅ­das, aÅ­ li kun si mem malkonsente postulas
  Tion Äi, tion; kaj plu de l' mastrino koleron facile
  OkaziÄantan kaj de la infanoj petolajn, malklerajn
  MalÄentilaÄµojn: Ja, tion toleri kaj lerte plenumi            125
  Devon kaj mem ne malgaje haltadi, ne estas facile.
  Sed vi ne Åajnas kapabla al tio, Äar Åercoj de l' patro
  Vin jam ofendis, kaj tamen nenio pli ofte okazas
  Ol inciteti knabinon, ke plaÄas al Åi la junulo.â

  Kaj Dorotea komprenis la Äustajn bonegajn parolojn           130
  Kaj sin ne plue retenis; montriÄis nun Åiaj sentaÄµoj,
  Forte leviÄis la brusto, el kiu ekÄemo eliris;
  Kaj ploregante Åi tuj nun parolis: âNeniam ja scias
  Viro prudenta, celanta al ni dum doloro konsili,
  Kiel malmulte nur lia rigida parolo sukcesas,                135
  Bruston senigi je iu sufero al ni destinita.
  Kiel do Åerco vin vundus; vi estas feliÄaj kaj gajaj!
  Sed malsanulo eksentas eÄ plej delikatan tuÅadon.
  Ne; Äar neniel utilus eÄ trompa Åajnigo, montriÄu
  BaldaÅ­ nun, kio en tempoj venontaj pli grandajn dolorojn     140
  KaÅ­zus kaj eble min puÅus en mutan mortigan mizeron.
  Lasu min ree foriri! Äe vi mi do povas ne resti;
  Foren mi volas kaj iros, la miajn, la tre kompatindajn
  En malfeliÄo de mi forlasitajn, serÄadi; pli bonon
  Nur por mi mem mi elektis. Ja tiel mi nun decidiÄis;         145
  Tial mi povas konfesi nun, kio alie dum jaroj
  Estus Äe mi kaÅiÄinta. Jes, trafis profunde de l' patro
  Moko min, ne, Äar mi estas fiera, maljuste sentema,
  Sed Äar, verdire, en koro la mia inklino naskiÄis
  Al la junulo, jen kiu hodiaÅ­ helpinto aperis.                150
  Kiam li min nur forlasis sur strato, mi lin rememoris
  Äiam; mi pensis pri tiu feliÄa knabino, ho, kiu
  Eble jam fianÄineto la lia fariÄis. Kaj kiam
  Mi lin retrovis Äe l' puto, mi Äojis revidi lin, tiel,
  KvazaÅ­ ja estus al mi aperinta de la Äieluloj                155
  Unu; kaj mi nun lin sekvis volonte, post kiam li kiel
  Domservistinon min dungis. Sed mi ja konfesas, la koro
  Flatis survoje al mi, ke mi eble lin povus meriti
  Iam, se mi helpulino valora de l' domo fariÄus.
  Sed, ho, mi vidis nur nun la danÄerojn, en kiujn mi iris,    160
  Tiel proksime Äe tiu sekrete amato loÄadi.
  Nun nur mi sentas, ha, kiom malriÄa knabino valoras
  Male al riÄa junulo, se eÄ Åi mem estus plej taÅ­ga.
  Äion mi diris, por ke vi do ne malkomprenu la koron,
  Kiun okazo ofendis, al kiu mi Åuldas la propran              165
  RekonsciiÄon. Äar mi, la sekretajn dezirojn kaÅante,
  Devis supozi, ke baldaÅ­ li la fianÄinon kondukus
  Hejmen. Kaj kiel mi tiam eltenus la mutajn dolorojn!
  Mi avertita ja estas feliÄe kaj elliberiÄis
  Mia sekreto el l' brusto, nun, dum Äi ankoraÅ­ saniÄos        170
  De la malbono. Nenio plu min nun Äi tie restigos,
  Kie mi staras timeme nur kaj hontigite, Äar mi ja
  TutmalkaÅeme konfesis l' inklinon, l' esperon malsaÄan.
  Kaj ne la nokto per malleviÄanta nubaro vastege
  Nun kovriÄanta, nek tondro rulanta (mi aÅ­das Äin) povas      175
  Min embarasi, nek la flueganta pluvego ekstere,
  Nek la bruanta ventego. Äi Äion mi dum la forkuro
  En la proksimo de la malamikoj nin persekutintaj
  Äiel eltenis. Mi ree nun iros eksteren. De longe
  Mi ja kutimis, laÅ­tempe puÅite, disiÄi de Äio.               180
  Restu feliÄaj! Mi ne plu pli longe restadas; adiaÅ­.â

  Tiel Åi diris kaj reen rapide turniÄis al pordo
  Åi, sub la brako ankoraÅ­ tenante la pakon la sian.
  Sed la patrino ekkaptis, per manoj Åin tuj kaj la korpon
  ÄirkaÅ­prenante, kaj tutsurprizite en miro elvokis:           185
  âDiru do, kion signifas Äi tio kaj tiuj Äi larmoj?
  Mi ne forlasas vin. Äar fianÄino de l' filo vi por mi
  Estas!â Sed nun malvolonte la patro kontraÅ­is kaj diris,
  Al la ploranta vidante, la tedajn parolojn: âJen, kio
  Laste hodiaÅ­ fariÄas pro mia plej granda indulgo,            190
  Ke min ankoraÅ­ je l' tagofiniÄo la plej malagrabla
  Trafas! Nenio Äar estas pli netolerebla por mi ol
  Larmoj virinaj, pasia kriado, ho, kiu komencas
  Tion absurde nur, kion ni, iom pripense, plenumus
  Vere kviete. Sed plu mi ne havas inklinon rigardi
  Viajn strangaÄµojn. Do finu Äin mem nur! Sed mi nun kuÅiÄos.â 195
  Kaj li rapide sin turnis por iri en sian Äambreton,
  Kie la litoj troviÄis kaj li ja kutime ripozis.
  Sed lin retenis la filo, dirante kaj lin petegante:
  âPatro, ne iru nun foren kaj ne pri l' knabino koleru!       200
  Mi ja nur kulpas je l' tuta konfuzo, kaj poste l' amiko
  Ne atendite ankoraÅ­ Äin per Åajnigado pliigis.
  Inda sinjoro, parolu! Al vi mi konfidis l' aferon.
  Ne amasigu Äagrenon kaj timon, plenumu pli bone
  Äion! Äar mi vin ne poste honorus samalte, se vi nur         205
  Äojon malican vidigus anstataÅ­ belegan saÄecon.â

  Nun ridetante la pastro respondis: âJa, kia prudento
  Estus do nun elloginta el nia knabino la belan
  Åian konfeson, al ni malkovrintan la virgan animon?
  Äu ne la zorgo samtempe fariÄis por vi plezurego,            210
  Äojo! Parolu vi mem! Ne atendu pri fremda klarigo.â
  Tiam Hermano aliris kaj diris afable: âVi do ne
  Pentu la larmojn, nek tiujn Äi malaperontajn dolorojn!
  Ili Äar mian feliÄon plenigas, kaj vian, espere.
  Mi ne por dungi la fremdan bonegan knabinon pro servo        215
  Venis al puto; mi venis, por amon la vian akiri.
  Mia sed, ho, malkuraÄa rigardo l' inklinon de via
  Koro ne vidis, sed nur afablecon en via okulo,
  Kiam vi el la spegulo de l' puto trankvila salutis.
  Domen vin gvidi, jam estis duono de mia feliÄo,              220
  Sed nun vi tute por mi Äin plenigas. Ho, estu benita!â--
  Kaj la knabino, la kortuÅiÄinta rigardis Hermanon
  Kaj ne rifuzis nun la ÄirkaÅ­prenon kaj kison, de l' Äojo
  Supron plej altan, Äar ili ja estas certigo jam longe
  Deziregita de l' posta feliÄo, senfina Åajnanta.             225

  Dume la pastro klarigis al Äiuj aliaj l' aferon.
  Nun la knabino alvenis kaj, antaÅ­ la patro Äarmege
  Kapon klinante kaj manon la lian kisante, parolis:
  âCerte vi juste pardonos al tutsurprizita knabino
  Larmojn unue de Åia doloro, nun larmojn de l' Äojo.          230
  Tiun sentaÄµon pardonu kaj ankaÅ­ Äi tiun, kaj lasu
  Min entroviÄi en mian feliÄon, la nove gajnitan.
  Ja, la unua Äagreno, de mi konfuzite kaÅ­zita
  Estu samtempe la lasta. Al kio sin la servistino
  Ligis, al servo plenama, Äin via filino plenumos.â           235

  Kaj ÄirkaÅ­prenis la patro Åin tuje, kaÅante la larmojn;
  Kaj la patrino ameme alvenis kaj kisis Åin kore,
  Åiajn du manojn skuante, kaj ambaÅ­ plorante silentis.

  Poste rapide la pastro prudenta ekkaptis unue
  Manon de l' patro kaj poste de l' fingro fortiris l' edziÄan 240
  Ringon (ne tiel facile, Äin tenis la membro diketa),
  Kaj de l' patrino ringeton, kaj nun fianÄigis l' infanojn.
  Diris li: âFoje ankoraÅ­ de l' oraj ringetoj destino
  Estu, firmligi kunligon nun, kiu egalu tutplene
  Al la maljuna. Äi tiun junulon profunde penetras             245
  L' amo al tiu knabino kaj Åi ja konfesas l' inklinon
  Al la junulo. Jen kiel mi vin fianÄigas benante
  Kun la gepatra konsento kaj de la amiko atesto.â

  Tuj la najbaro kun benodeziroj aliris. Sed kiam
  Fine la pastra sinjoro la oran ringeton je l' fingro         250
  De la knabino ekmetis, li nun miregante alian
  Ringon ekvidis, la jam de Hermano pli frue Äe l' puto
  Tie viditan, kaj diris afable la Åercajn parolojn:
  âKiel, vi fianÄiniÄis je fojo la dua jam? Ke ne
  Via unua fianÄo vidiÄu kun ia protesto                       255
  Äe la altaro.â Sed Åi tuj parolis: âPermesu, ke mi nun
  Unu momenton dediÄu al tiu memoro! Äar tute
  Äin la bonulo meritas, ho, kiu la ringon donacis
  Äe la foriro kaj reen ne venis. Li Äion suspektis,
  Kiam la amo al homlibereco, la volo agadi                    260
  Plu en aliaj rilatoj lin pelis Paris-on, ho, kie
  Malliberecon kaj morton li trovis. âVivadu feliÄe!â
  Tiel li diris. -- âMi iras; nun Äio moviÄas sur tero,
  Äio ja Åajnas solviÄi, praleÄoj de l' Åtatoj plej firmaj
  AnkaÅ­ nuliÄas, kaj la posedaÄµo disiÄas de l' nuna            265
  Rajtposedanto, l' amikoj disiÄas kaj amo de amo.
  Mi vin forlasas Äie tie, kaj kie mi iam vin trovos,
  Kiu Äin scias? Ja, eble Äi tiuj paroloj nun estos
  Niaj plej lastaj. Fremdulo nur estas la homo sur tero,
  (Oni Äin rajte asertas), sed nun pli ol iam do, Äiu.         270
  Ne plu al ni apartenas la tero; trezoroj ÅanÄiÄas;
  Oro, arÄento fandiÄas el sanktaj antikvaj figuroj;
  Äio moviÄas, ja kvazaÅ­ la mondo formita solviÄus
  RemalantaÅ­en en nokton, Ä¥aoson, kaj nove formiÄus.
  Äiam konservu fidelon! Ni kiam nin poste retrovos            275
  Sur la ruinoj de l' mondo, ni estos pli bone kreitaj,
  Aliformitaj, liberaj kaj tutsendependaj de l' sorto.
  Tiun nenio katenos ja, kiu travivis tielajn
  Tagojn! Sed se Äi ne estos, ke iam ni post la danÄeroj
  Nin ÄirkaÅ­prenos, denove feliÄe kaj Äoje, ho, tiam           280
  Mian memoron konservu en koro kaj pensoj, ke Äiam
  Vi kun egala kuraÄo pretiÄu al Äiuj okazoj.
  Kiam vin logos la fremda loÄejo kaj nova kuniÄo,
  Danke Äuadu nur, kion la sorto al vi nun pretigos.
  Amu amotojn sincere kaj restu dankema por Äio,               285
  Sed ankaÅ­ tiam ne tro al ÅanÄema fatalo vi fidu.
  Äar la duobla doloro de l' nova malgajno minacas.
  Åatu la vivon, sed nepre ne Åatu Äi tiun pli alte
  Ol nur alian donacon, Äar Äio ja estas trompema.â
  Tiel li diris. Neniam mi lin, la noblulon, revidis.          290
  Dume mi Äion forperdis kaj pensis milfoje l' averton.
  AnkaÅ­ mi nun pri la vortoj memoras, Äar l' amo donacas
  Novan kaj belan feliÄon al mi kaj promesas esperojn
  Tute belegajn. Pardonu, amiko, ke mi vin tenante
  Tremas! Ja tiel al Äiu maristo nun albordiÄinta              295
  Åajnas la tero kaj fundo plej firmaj ankoraÅ­ tremantaj.â

  Tiel dirante Åi kune surmetis la ringojn sur fingron.
  Sed la fianÄo parolis kun nobla kaj vira kortuÅo:
  âEstu Äe l' revolucio Äiea la ligo pli firma
  Nur, Doroteo! Ja, daÅ­re la bonon konservi ni volas,          300
  Firme nin teni kaj ankaÅ­ posedon de l' bela bieno.
  Homo Äar, kiu en tempo ÅanÄema mem ÅanceliÄema
  Estas, ja nur multobligas malbonon kaj Äin disvastigas
  Plue. Sed kiu konstante persistas, la mondon por si mem
  Formas. Ne al la Germano konvenas, daÅ­rigi aferon            305
  Vere teruran kaj mem ÅanceliÄi Äi tien kaj tien.
  Tio Äi estas la nia! Ja, tiel ni diru kaj tiel
  Äin ni konservu. Äar Äiam nur oni laÅ­degas popolojn,
  Kiuj decide batalis por Dio kaj leÄo, gepatroj,
  Idoj, virinoj, kaj mortis, al la malamikoj komune            310
  KontraÅ­starinte. Vi estas la mia; la mio nun estas
  Multe pli mia ol iam. Mi ne kun Äagreno kaj zorgo
  Äuos, sed forte, kuraÄe. Kaj kiam nin la malamikoj
  Nun ekminacos aÅ­ poste, mem armu min per la armiloj!
  Se mi nur scias per vi defendata la domon, la miajn,         315
  Al malamiko sentime sin kontraÅ­starigos la brusto.
  Kaj se nur Äiu eksentus simile al mi, la potenco
  KontraÅ­ potenco leviÄus, kaj Äiuj ni Äojus pri paco.â




Piednotoj


[1] Parolu: rejna (t. e. la adjektivo de âRheinâ, la granda germana
rivero).

[2] Germanaj urboj.

[3] En Äi tiu parto de la poemo Goethe aludas la okazintaÄµojn de la
granda Franca revolucio, dum kiu la âelpelitojâ, pri kiuj rakontas
la poemo, devis forlasi sian hejmlandon.




Bennemann, Paul: Internacia legolibro

TRA LA MONDO

1a parto: Por komencantoj. Kun multaj bildoj kaj muziknotoj.
1922. 2a eldono. 96 paÄoj. Kartonita.

2a parto: Por progresintoj. Kun aldono de 4 komponaÄµoj.
1922. 144 paÄoj. Kun 12 paÄa muzika aldono. Kartonita.

-- Internacia Kantaro. 3a eldono de la Esperantista
Kantaro. Kolekto de 64 popolaj kantoj el 26 nacioj.
Kun aldono de 3 famaj koncertarioj (HÃ¤ndel--Mozart--Wagner)
Tekstaro. 1922. 64 paÄoj. BroÅurita.

-- -- Muzika eldono. AranÄita de Josef AchtÃ©lik, iama
orkestrestro Äe la opero en Leipzig. 1922. 80 paÄoj. BroÅurita.
Bindita.

Dietterle, Joh., Prof. D-ro.: La Vendreda Klubo. 11 diversaj
originalaj artikoloj, verkitaj de la Vendredoklubanoj en Leipzig.
Kun unu portreto kaj kelkaj desegnaÄµoj. 1921. 115 paÄoj. BroÅurita.

Hankel, M.: Sableroj. PoeziaÄµoj kaj skizoj. Kun portreto
de la altÅatata aÅ­torino. 1911. 91 paÄoj. BroÅurita.

Hebbel, Friedrich: Gyges kaj lia ringo. Tragedio kvinakta.
El la germana originalo trad. P. Bennemann. 1916. 151 paÄoj. Bindita.

Luyken, H. A., F. B. E. A.: Stranga HeredaÄµo. Romano
originale verkita. 1922. 320 paÄoj. BroÅurita kaj bindita.

MoliÃ¨re: La malsanulo pro imago. Komedio en tri aktoj.
El la franca originalo trad. W. Velten. 1913. 98 paÄoj. BroÅurita.

Zahn, Ernst: Svisaj rakontoj. El la germana originalo trad.
Ch. Pulvers. 1913. 68 paÄoj. BroÅurita.

  FERDINAND HIRT & SOHN--LEIPZIG
  ESPERANTO-FAKO




Internacia Mondliteraturo

La kolekto estas submetita al la gvidado de Prof. D-ro Joh. Dietterle,
direktoro de la Esperanto-Instituto por la Germana Respubliko.

Äi enhavas nur la plej famajn verkojn el Äiuj naciaj literaturoj.
Nur tiuj tradukoj estas publikigotaj, kiujn faris samnacianoj de
la koncernaj naciaj verkistoj. Äis nun aperis la jenaj verkoj:

Volumo 1:

Goethe, J. W. von: Hermano kaj Doroteo. Eposo idilia. El la
germana originalo trad. B. KÃ¼ster. 2a, korektita eldono. Kun
antaÅ­parolo de Prof. D-ro Joh. Dietterle. 1922. 77 paÄoj. Kartonita.

Volumo 2/3:

Niemojewski, A.: 12 Legendoj. El la pola originalo trad. B.
Kuhl. Kun antaÅ­parolo de Antoni Grabowski. 1911. 232 paÄoj. Bindita.

Volumo 4:

Raabe, Wilhelm: La nigra galero. Historia rakonto. El la
germana originalo trad. Prof. D-ro Fritz Wicke. 2a, korektita eldono.
1922. 64 paÄoj. Kartonita.

Volumo 5/6:

Meier, E. L.: Kvin germanaj noveloj de bone konataj aÅ­toroj
(Rumohr--KÃ¶rner--Seidl--Grillparzer--Halm). 1914. 254 paÄoj. Bindita.

Volumo 7:

Chamisso, A. de: La mirinda historio de Petro Schlemihl. El la
germana originalo trad. Eug. WÃ¼ster. 1922. 84 paÄoj. Kartonita.

Volumo 8:

Stamatov, G. P.: Nuntempaj rakontoj. El la bulgara originalo
trad. Iv. H. Krestanoff. Kartonita.

La kolekto estas daÅ­rigota.

  FERDINAND HIRT & SOHN-LEIPZIG
  ESPERANTO-FAKO




Noto de transskribinto:

Mi Äustigis malmultajn mispresaÄµojn de la originala libro, kaj
registriÄis ilin per html-aj komentoj. AnkaÅ­ originalajn
paÄkomencojn mi simile registris.







End of Project Gutenberg's Hermano kaj Doroteo, by Johann Wolfgang von Goethe


        
            *** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK HERMANO KAJ DOROTEO: EPOSO IDILIA ***
        

    

Updated editions will replace the previous one—the old editions will
be renamed.

Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
law means that no one owns a United States copyright in these works,
so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
States without permission and without paying copyright
royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
of this license, apply to copying and distributing Project
Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™
concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
and may not be used if you charge for an eBook, except by following
the terms of the trademark license, including paying royalties for use
of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
copies of this eBook, complying with the trademark license is very
easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
of derivative works, reports, performances and research. Project
Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may
do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
license, especially commercial redistribution.


START: FULL LICENSE

THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE

PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK

To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free
distribution of electronic works, by using or distributing this work
(or any other work associated in any way with the phrase “Project
Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full
Project Gutenberg™ License available with this file or online at
www.gutenberg.org/license.

Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™
electronic works

1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™
electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
and accept all the terms of this license and intellectual property
(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
the terms of this agreement, you must cease using and return or
destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your
possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound
by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be
used on or associated in any way with an electronic work by people who
agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works
even without complying with the full terms of this agreement. See
paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this
agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™
electronic works. See paragraph 1.E below.

1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the
Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual
works in the collection are in the public domain in the United
States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
United States and you are located in the United States, we do not
claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
displaying or creating derivative works based on the work as long as
all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting
free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™
works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily
comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
same format with its attached full Project Gutenberg™ License when
you share it without charge with others.

1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
in a constant state of change. If you are outside the United States,
check the laws of your country in addition to the terms of this
agreement before downloading, copying, displaying, performing,
distributing or creating derivative works based on this work or any
other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no
representations concerning the copyright status of any work in any
country other than the United States.

1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:

1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear
prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work
on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the
phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed,
performed, viewed, copied or distributed:

    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
    other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
    at www.gutenberg.org. If you
    are not located in the United States, you will have to check the laws
    of the country where you are located before using this eBook.
  
1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is
derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
contain a notice indicating that it is posted with permission of the
copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
the United States without paying any fees or charges. If you are
redistributing or providing access to a work with the phrase “Project
Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply
either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™
trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted
with the permission of the copyright holder, your use and distribution
must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works
posted with the permission of the copyright holder found at the
beginning of this work.

1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™
License terms from this work, or any files containing a part of this
work or any other work associated with Project Gutenberg™.

1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
electronic work, or any part of this electronic work, without
prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
active links or immediate access to the full terms of the Project
Gutenberg™ License.

1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
any word processing or hypertext form. However, if you provide access
to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format
other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official
version posted on the official Project Gutenberg™ website
(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain
Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the
full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works
unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.

1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works
provided that:

    • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
        the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method
        you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
        to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has
        agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
        within 60 days following each date on which you prepare (or are
        legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
        payments should be clearly marked as such and sent to the Project
        Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
        Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg
        Literary Archive Foundation.”
    
    • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
        you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
        does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™
        License. You must require such a user to return or destroy all
        copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
        all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™
        works.
    
    • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
        any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
        electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
        receipt of the work.
    
    • You comply with all other terms of this agreement for free
        distribution of Project Gutenberg™ works.
    

1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than
are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set
forth in Section 3 below.

1.F.

1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™
electronic works, and the medium on which they may be stored, may
contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
cannot be read by your equipment.

1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right
of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project
Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all
liability to you for damages, costs and expenses, including legal
fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
DAMAGE.

1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
written explanation to the person you received the work from. If you
received the work on a physical medium, you must return the medium
with your written explanation. The person or entity that provided you
with the defective work may elect to provide a replacement copy in
lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
or entity providing it to you may choose to give you a second
opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
without further opportunities to fix the problem.

1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO
OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.

1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
warranties or the exclusion or limitation of certain types of
damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
violates the law of the state applicable to this agreement, the
agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
remaining provisions.

1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in
accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
production, promotion and distribution of Project Gutenberg™
electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or
additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any
Defect you cause.

Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™

Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of
electronic works in formats readable by the widest variety of
computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
from people in all walks of life.

Volunteers and financial support to provide volunteers with the
assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s
goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will
remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
and permanent future for Project Gutenberg™ and future
generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.

Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation

The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification
number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
U.S. federal laws and your state’s laws.

The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West,
Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
to date contact information can be found at the Foundation’s website
and official page at www.gutenberg.org/contact

Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg
Literary Archive Foundation

Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread
public support and donations to carry out its mission of
increasing the number of public domain and licensed works that can be
freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
array of equipment including outdated equipment. Many small donations
($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
status with the IRS.

The Foundation is committed to complying with the laws regulating
charities and charitable donations in all 50 states of the United
States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
with these requirements. We do not solicit donations in locations
where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
visit www.gutenberg.org/donate.

While we cannot and do not solicit contributions from states where we
have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
against accepting unsolicited donations from donors in such states who
approach us with offers to donate.

International donations are gratefully accepted, but we cannot make
any statements concerning tax treatment of donations received from
outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.

Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
ways including checks, online payments and credit card donations. To
donate, please visit: www.gutenberg.org/donate.

Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works

Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be
freely shared with anyone. For forty years, he produced and
distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of
volunteer support.

Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed
editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
edition.

Most people start at our website which has the main PG search
facility: www.gutenberg.org.

This website includes information about Project Gutenberg™,
including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.


