සූරියගොඩ විහාරය
කොළඹ මහනුවර මාර්ගයේ කිරිබත්කුඹුරෙන් දකුණට හැරී වතුරකුඹුර මාර්ගයේ ගමන් කරන ඔබ පිවිසෙන්නේ ඓතිහාසික පුවත් රැසක් සඟවාගත් ප්‍රදේශයකටය. එහි එක් ගම්මානයකි සූරියගොඩ. වතුරකුඹුර මාර්ගය කිලෝමීටර් 1.5 ක් ගමන් කර දකුණට හැරී ගිය විට සූරියගොඩ විහාරය දක්වා දිවෙන මාවත හමුවේ. අදත් ජනාවාස බහුලව පැතිරී තිබෙන මේ පෙදෙස තැන තැන පිහිටි කෙත්වතු, කරාබු, සාදික්කා, ගම්මිරිස් සහිත ගෙවතුවගාවලින් යුක්තය. ගම්මානය ප්‍රකට වීමට ප්‍රධාන හේතුව එහි පිහිටි පුරාණ ටැම්පිට විහාරයයි. එය උඩරට බෞද්ධ පුනර්ජීවනයේ ආදි කර්තෘවරයාණන් වූ වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ හිමියන් පැවිදි භූමියට එළඹි සිද්ධස්ථානයයි.

ඉතිහාසය 
මෙම විහාරයේ ඉතිහාසය මහනුවර යුගයෙන් එපිට කෝට්ටේ රාජධානි සමය දක්වා ඇදී යයි. කෝට්ටේ 6 වෙනි පරාක්‍රමබාහු (1410-1468) රජුගේ ගුරුවරයකු වශයෙන් සිටි සූරියගොඩ විජේසුන්දර සෙනවිරත්න විජයකෝන් රාජකරුණා අත්තනායක බණ්ඩාර විසින් සූරියගොඩ විහාරය මුලින්ම ඉදි කරවන ලද බව පැවසේ. ඒ සඳහා පරාක්‍රමබාහු රජුගේ ද අනුග්‍රහය ලැබී ඇති බව මෙහි තිබෙන ඒ රජුගේ සන්නස් පත්‍රයෙන් හෙළි වේ. මහනුවර රජ කළ අවසාන සිංහල රජු වූ වීර පරාක්‍රම නරේන්ද්‍රසිංහ (1606-1739) රජු විහාරය යළි ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීමට අනුග්‍රහය දක්වා ඇත. ඊට පසු විහාරයට ශ්‍රී නරේන්ද්‍රාරාමය යන නම ලැබී තිබේ. දෙවන විමලධර්මසූරිය (1687-1707) රජ සමයේ එනම් 1698 දී රක්ඛංග දේශයෙන් (එකල බුරුම දේශය) උපසම්පදාව රැගෙන විත් මෙරට ස්ථාපිත කරන ලදී. එම උපසම්පදා උළෙලේදී සන්තාන හිමියන් විසින් පේරාදෙණි ගැටඹේ තොටේ දී උපසම්පදා වූ සූරියගොඩ කිත්සිරි මෙවන් රාජකරුණා මහ තෙරුන් වහන්සේ වැලිවිට සරණංකර හිමියන්ගේ ගුරුවරයා වූහ. මෙලෙස උපසම්පදාව පිහිට වුව ද එවකට පැවැති අවිචාරවත් වාතාවරණය නිසා පිරිසිදු බුදු දහමට සුරක්ෂිතව පැවතීමට බාධා මතුවිය. ක්‍රමයෙන් උපසම්පන්න භික්ෂූන් අපවත් වී ගියහ. අවසාන උපසම්පදා භික්ෂුව අස්ගිරි විහාරයෙහි නායක හුලංගමුවේ ජිනදාස හිමියෝ 1729 දී අපවත් වූහ. එවක පටන් 1753 දී යළි මෙරට උපසම්පදාව පවත්වන තෙක් සිටියේ උපසම්පදා නොවූ සාමණේර හිමිවරු පමණි. උපසම්පදා නොවූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ගණින්නාන්සේලා නමින් හැඳින්වූ අතර ඔවුන් ගත කළේ ධර්මානුකූල ජීවිතයක් නොව ලෞකිකත්වයට බර වූ අපචාරී ජීවිතයකි. එලෙස හේන් කොටමින්, ස්ත්‍රීන් ඇසුරු කරමින්, යන්ත්‍ර මන්ත්‍ර ජප කරමින්, වස් කවි සෙත් කවි සදා කියමින්, ගුරුකම් කරමින් කල් ගෙවූහ. "ඔවුහු පවින් බරව දුස්සීල ස්වභාව ඇති ව අඹුදරු රකිමින් ගිහි කිස ඇලුණාහුය. නැකැත් වෙදකම් ආදී කටයුත්තෙහි යෙදුණාහ ය." (සඟරාවක 54 සිට 62 පද්‍ය) මෙවැනි පසුබිමක් පවතින සමයක පැවදිව මහණදම් පිරූ වැලිවිට සරණංකර සාමණේර හිමියන්ගේ එකම අරමුණ වූයේ උපසම්පදාව මෙරට පිහිටුවා යළි සංඝ ශාසනය බැබළවීමටය. ඒ සඳහා සිල්වත් සමාගම නමින් ධර්මයට යොමු වූ භික්ෂූන් පිරිසක් ද රැස් කරගෙන උපසම්පදාව රැගෙන ඒමට අනුග්‍රහය දක්වන ලෙස උඩරට රජුන් ගෙන් ඉල්ලීම් කළහ. ශ්‍රී විජය රාජසිංහ රජ සමයේ ද මේ සඳහා සියමට දූතයන් යවන ලද අතර එය අසාර්ථක විය. ඊට පසු රජු වූ කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජ සමයේ කළ දූත මෙහෙවර පසුව සාර්ථකවී සියම් ජාතික උපාලි නාහිමියෝ මෙරටට පැමිණියහ. උපාලි හිමියන්ගෙ ප්‍රධානත්වයෙන් වැලිවිට සරණංකර ඇතුළු හිමිවරු පිරිසක් 1753 ඇසළ පෝදා අධිශීලය පිහිටුවීමෙන් මෙරට සියම් නිකාය ආරම්භ කළහ. මේ වන විට වැලවිට හිමියන්ගේ වයස අවුරුදු 55 ක් විය.

වර්තමානය 
අද සූරියගොඩ විහාරයට යන ඔබට වැලිවිට සරණංකර සංඝරාජ හිමියන් ගේ සිල් සුවඳ රැඳි කෞතුක භාණ්ඩ රාශියක් ද නැරඹීමට පුළුවන. විහාරයේ ඇති කෞතුකාගාරයේ වීදුරු අල්මාරිවල වැලිවිට හිමියන් භාවිතා කළ පුස්කොල පොත්, කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජුගෙන් හිමියන්ට ලැබුණු තඹ සන්නස, සංඝරාජ හිමියන්ගේ රිදී පන්හිද, සරණංකර හිමියන් හැදි සිවුරක්, ජාතික පොත් වහන්සේ, බණ දහම් පොත් ඇතුළු පෞරාණික දෑ රැසක් දැක ගත හැකිය. මහනුවර යුගයේ ඇත්දත් බුද්ධ ප්‍රතිමාව මෙහි ඇති කැටයම් අතර සුවිශේෂී වේ. කීර්ති ශ්‍රී රාජසිංහ රජු විසින් ප්‍රදානය කරනු ලැබූ ඇති සූරියගොඩ සන්නසෙහි විහාරයට පරිත්‍යාග කළ ඉඩම පිළිබඳ දැක්වේ. මෙම විහාරයේ පුරාණ ස්වරූපය සමගින් එක් කළ නවාංග ද දැක ගැනීමට ලැබේ. ඒ නිසා සමහර පැරණි ස්මාරක වල පෙනුමට හානියක් ද වී ඇති බව පෙනේ. පැරණි සංඝාරාමය වෙනුවට නව සංඝාරාමයක් දමා ඇති අතර විහාරය වටා යන සේ වළාකුළු බැම්මක් ඉදිකර තිබේ. බෝ මළුව වටා රන් වැටක්ද ඉදිකර ඇත.

පිහිටීම හා පුරාවිද්‍යා සාධක 
පුරාණ විහාරය තනා තිබෙන්නේ බෝමළුවට ඉහලින් උස් භූමියකය. මෙම භූමිය කළුගල් ප්‍රාකාරයකින් සවිමත් කර ඇත. විහාර මළුවට පිවිසෙන කළුගල් පියගැට පෙළකින් ගොස් වාහල්කඩ යටිනි. ඊට පසු පිවිසෙන විහාර අංගනයේ පිළිම ගෙය සහිත ටැම්පිට විහාරය, ඒ ඉදිරිපිට පොහොය ගෙය සහිත විවෘත මණ්ඩපය සහ කුඩා දාගැබ පිහිටා ඇත. මෙම විහාර මළුව වටා දිවයන ප්‍රදක්ෂිණා පථය සහිත ප්‍රාකාරය වටා භික්ෂූ නේවාසිකාගාර ශාලා ඉදි කොට තිබේ. එය මහනුවර යුගයේ දැකිය හැකි අපූරු හුරුබුහුටි වාස්තු විද්‍යාත්මක සැලසුමකි. ධර්මශාලාව, පෝය සීමාව, විහාර මන්දිරය එකම ගොඩනැගිල්ලක පිහිටා තිබීම මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි. 1594 දී පෘතුගීසින් හා පළවන විමලධර්මසූරිය රජු අතර දන්තුරේ දී සිදු වූ සටනේ දී පෘතුගීසින් පරාජයට පත්වුවද අවට විහාරස්ථාන වලට හානි සිදු කළහ. සූරියගොඩ විහාරයට ද එම හානි සිදුවිය. එහි පරාල සමහර දැවී ගිය සලකුණු අදද දැකිය හැකිය. ටැම්පිට විහාරය ඉදිකර ඇත්තේ අඩි දෙකහමාරක් උසැති කළුගල් 8 ක් මත දැව බාල්ක යෙදීමෙනි. මහනුවර යුගයේ ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයට අනුව වරිච්චි බිත්තියෙන් වලින් විහාරය තනා ඇත. විහාරගෙය දිග අඩි 13 ක් වන අතර පළලින් අඩි 8 කි. විහාරයට ඇතුල් වන දැව උළුවස්ස අඩි 5ක් උසින් යුක්තය. එහි ගජසිංහ රූප සහ පලාපෙති මෝස්තර පින්තාරු කර තිබේ. මෙලෙස උසින් අඩු උළුවහු තැබීම මහනුවර යුගයේ සමහර විහාරස්ථානවල දැකගත හැකිය. බුදු හිමියන්ට සිරස නමා විහාරයට ඇතුළු වීමක් අපේක්ෂා කෙරේ. දෙපස කඩු අතින් ගත් දොරටුපාල රූප දෙකකි. දොර පියන ද ලතා කර්ම හා මල් මෝස්තර වලින් අලංකාර කර තිබේ. විහාර මන්දිරය තුළ ඇති අපූරු කලා නිර්මාණය නම් මකර තොරණ යට හිඳින බුද්ධ ප්‍රතිමාවයි. ප්‍රතිමාව උසින් අඩි එකහමාරක් පමණ වුවද සිවුරු රැළි අපූරුවට සියුම් ලෙස මතු කර තිබීමෙන් ශිල්පියාගේ හැකියාව පැහැදිලි වේ. ප්‍රතිමාවට ඉහළින් ඇති මකර තොරණ මහනුවර යුගයේ හොඳම මකර තොරණ වලින් එකකි. මෙයට සමාන තවත් මකර තොරණක් හිරිපිටිය අසල වරාවල විහාරයේ තිබේ. චිත්‍ර සහ මූර්ති නිර්මාණය කරනු ලැබ ඇත්තේය තෙල්දෙණියෙ සිත්තර නයිදේ විසිනි. ඔහු මහනුවර යුගයෙ සිටි හොඳම සිත්තරෙකි. ඔහුගේ කුඩා දැව ප්‍රතිමාවක් විහාර කෞතුකාගාරයේ දී දැක ගත හැකිය. බුද්ධ ප්‍රතිමාව දෙපස බුදු හිමියන්ට පවන්සලන චාමර අතින් ගත් දේව රූප දෙකකි. ඒවා නිල් පැහැයෙන් වර්ණ ගන්වා තිබේ. වම්පස බිත්තියේ මකර තොරණ ඇත්තේ මල් ගසක් හා ලිය වැලක්ද සමන් දේව රුවක් සහ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා ද සිත්තම් කර තිබේ. සැරියුත් හිමියන්ගේ රුව ද මෙහි දැකගත හැකිය. වම් බිත්ති වල පහළ කොටස තීරු හතරකට බෙදා බුද්ධ චරිතයේ සිදුවීම් චිත්‍ර ගත කර ඇත. චිත්‍රය පිළිබඳ විස්තර එහි කොටුවක් තුළ සඳහන් වේ. ඒ "සර්වාභරණ අමාත්‍යයන්ට දුන් වගයි" ආදී වශයෙනි. සංඝරාජ හිමියන්ගේ රුවක් සහ රජ රුවක්ද මෙහි ඇති චිත්‍ර අතර වේ. වියන් චිත්‍ර, සුදු ඇතා සමඟ සමන් දෙවියෝ, මල් පුදන රජෙක් හා මකර රූපයක්ද හංසයන් තුන්දෙනාගේ පූට්ටුවක් හා නාරිලතා සැරසිල්ලක් ද සහිතය. විහාර මන්දිරයේ පිටත බිත්තියේ ද චිත්‍ර ඇඳීම මහනුවර යුගයේ සම්ප්‍රදාය විය. එහෙත් පසුකාලීනව හුණු ආලේප කිරීම නිසා මෙම චිත්‍ර වැසී ගොස් තිබීම දැකගත හැක. සූරියගොඩ විහාරයේ පිටත චිත්‍ර පුරාවිද්‍යා සංරක්ෂණ කටයුතු වලදී නැවත මතුකරගෙන තිබේ. ඒවායෙහි ඇත්තේ අපායේ දර්ශනය. වර්ණ මැකී ගොස් තිබුණ ද එම චිත්‍රවල උසස් බව අපට විඳගත හැකි වේ. පෝය සීමාව මෙන්ම ධර්ම ශාලාව ලෙස ද යොදා ගෙන ඇති විහාරය ඉදිරිපස විවෘත මණ්ඩපය අලංකාර දැව කැටයම් හමුවන ස්ථානයකි. නෙලුම් මල්, බිනර මල්, භේරුණ්ඩ පක්ෂියා, ලණු දඟරය, වාමන රූප, හංසයා, අංගම්පොර ඇතුළු කැටයම් එහි කුලුණු වල විද්‍යාමාන වේ. මේ කුළුණු බොහොමයක් දිරා විනාශ වී ගොස් ඒ වෙනුවට සිමෙන්ති කණු යොදා තිබූ අතර 1970 සිට 77 වකවානුවේ දී පුරාවිද්‍යා දෙපාර්තමේන්තුව මගින් පුරාණ ස්වරූපය යළි මතු වන සේ යලි දැව කණු යොදා පිළිසකර කර ඇත.

බාහිර සබැදි 
නවයුගය සඟරාව 2007 අප්‍රේල් කලාපය, කුසුම්සිරි විජයවර්ධන ගේ ලිපිය