දිය ඇල්ල
මෙම ලිපිය ස්වභාවික ගංගා නිර්මාණයන් ගැන වේ. අලංකාර දිය ඇලි සඳහා, කෘතිම දිය ඇල්ල බලන්න. වෙනත් භාවිත සඳහා, දිය ඇල්ල (වක්‍රෝක්තිහරණය) බලන්න.
දිය ඇල්ලක් යනු ගංගාවක හෝ ඇළක සිරස් බිංදුවක් හෝ බෑවුම් සහිත බිංදු මාලාවක් හරහා ජලය ගලා යන ලක්ෂ්‍යයකි. ටැබ්ලට් අයිස් කුට්ටියක හෝ අයිස් තට්ටුවක අද්දර දියවන ජලය වැටෙන විට දිය ඇලි ද ඇති වේ.

දිය ඇලි ආකාර කිහිපයකින් සෑදිය හැක, නමුත් සෑදීමේ වඩාත් පොදු ක්‍රමය නම් ගංගාවක් මෘදු පාෂාණ මතට වැටීමට පෙර ප්‍රතිරෝධී පාෂාණවල ඉහළ තට්ටුවක් හරහා ගමන් කරන අතර එය වේගයෙන් ඛාදනය වන අතර වැඩි වැඩියෙන් ඉහළ වැටීමකට තුඩු දෙයි. දිය ඇලි ඒ අවට සහ අවට ජීවත් වන විශේෂ කෙරෙහි ඒවායේ බලපෑම පිළිබඳව අධ්‍යයනය කර ඇත.

මිනිසුන් වසර ගණනාවක් තිස්සේ දිය ඇලි සමඟ එකිනෙකට වෙනස් සම්බන්ධතාවයක් ඇති කර ගෙන ඇත, ඒවා නැරඹීමට සංචාරය කිරීම, ගවේෂණය කිරීම සහ නම් කිරීම. ගංගා දිගේ යාත්‍රා කිරීමට ඔවුන්ට බලවත් බාධක ඉදිරිපත් කළ හැකිය. දිය ඇලි බොහෝ සංස්කෘතීන්හි ආගමික ස්ථාන වේ. 18 වන සියවසේ සිට ඔවුන් සංචාරක ගමනාන්ත, ජලවිදුලි ප්‍රභවයන් සහ-විශේෂයෙන් 20වන සියවසේ මැද භාගයේ සිට-පර්යේෂණ විෂයයන් ලෙස වැඩි අවධානයක් ලබා ඇත.

අර්ථ දැක්වීම සහ පාරිභාෂිතය
දිය ඇල්ලක් සාමාන්‍යයෙන් නිර්වචනය කරනු ලබන්නේ ගංගාවක ආසන්න හෝ සෘජුව සිරස් අතට ඇති බෑවුම් සහිත ජල බිංදුවක් හරහා ජලය ගලා යන ලක්ෂ්‍යයක් ලෙසය. 2000 දී Mabin සඳහන් කළේ "තොල්වල ස්ථාන සහ ජලනල තටාක අතර තිරස් දුර දියඇලි උසින් c 25% ට වඩා වැඩි නොවිය යුතු බවයි." දිය ඇලි වර්ග කිරීමට විවිධ වර්ග සහ ක්‍රම තිබේ.[1] සමහර විද්වතුන් උපවගන්තියක් ලෙස වේගවත් කිරීම් ඇතුළත් කර ඇත.[2] ඇත්තටම දිය ඇල්ලක් යනු කුමක්ද යන්න දිගටම විවාදයට ලක්වෙමින් පවතී.[3]

සමහර මූලාශ්‍රවල ඇසේ සුද විශාල හා බලවත් දිය ඇල්ලක් ලෙසත් [1][4][5] සහ කඳුරැල්ල කුඩා ලෙසත් සඳහන් වුවද, දිය ඇලි සමහර විට "කැස්කේඩ්" සහ "ඇස් සුද" ලෙස එකිනෙකට හුවමාරු කර ඇත. දිය ඇල්ලක් යනු දිය ඇල්ලක පතුලේ පිහිටුවා ඇති ඇළ තටාක වර්ගයකි.

කැප්රොක් ආකෘතිය
දියඇලි සෑදීමේ කැප්‍රොක් ආකෘතිය[10] පවසන්නේ ප්‍රතිරෝධී පාෂාණ මතින් ගංගා ගලායාම, ඛාදනය සෙමින් සිදුවන අතර පාෂාණ මත ජලයෙන් ජනනය වන අවසාදිතයේ බලපෑමෙන් ආධිපත්‍යය දරන අතර පහළ ඛාදනය වඩාත් වේගයෙන් සිදුවන බවයි.[8][11] දිය ඇල්ලේ මායිමේ දී ජල මාර්ගය එහි ප්‍රවේගය වැඩි කරන විට, ඇඳ කැඩී ඇත්නම් හෝ වෙනත් ආකාරයකින් ඛාදනය වීමට ඉඩ තිබේ නම්, එය ගංගා පතුලේ ඇති ද්‍රව්‍ය උදුරා ගැනීමට ඉඩ ඇත. හයිඩ්‍රොලික් ජෙට් යානා සහ දිය ඇල්ලක ඇඟිල්ලේ ඇති හයිඩ්‍රොලික් පැනීම් මගින් ඇඳ ඛාදනය වීමට විශාල බලයක් උත්පාදනය කළ හැකිය,[12] විශේෂයෙන්ම ජලයෙන් පිටවන අවසාදිත මගින් බල විස්තාරණය කරන විට. අශ්වාරෝහක හැඩැති ඇල්ල ඛාදනය මධ්‍ය ලක්ෂ්‍යයකට යොමු කරයි, දිය ඇලිවලට පහළින් ගංගා පත්‍ර වෙනස් කිරීම ද වැඩි කරයි.[13]

කැළඹිලි සහිත සුළි සුළං නිසා ඇඳ මත ගල් කැරකෙමින් එය විදීම හේතුවෙන් පාෂාණ පාෂාණවල ඇති විය හැකි ගැඹුරු සිදුරක් දේශීය වශයෙන් ඛාදනය වීම "පොහොර දැමීම" ලෙස හැඳින්වේ. ජල මාර්ගයෙන් ගෙන යන වැලි සහ ගල් එම නිසා ඛාදන ධාරිතාව වැඩි කරයි.[8] මේ නිසා දිය ඇල්ල ඇඳේ ගැඹුරට කැටයම් කර ඉහළට බැස යයි. බොහෝ විට කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, දිය ඇල්ල උඩුගං බලා බැස යන විට කැනියොන් හෝ ගංඟා පහළට බැස යන අතර එය ඊට ඉහළින් ඇති කඳු වැටිය තුළට ගැඹුරට කැටයම් කරයි.[14] දිය ඇල්ලක් සඳහා පසුබැසීමේ වේගය වසරකට මීටර් එකහමාරක් තරම් ඉහළ අගයක් ගනී.[8]

බොහෝ විට, වඩාත් ප්‍රතිරෝධී රාක්කයට මදක් පහළින් ඇති පාෂාණ ස්ථරය මෘදු වර්ගයකින් යුක්ත වනු ඇත, එයින් අදහස් වන්නේ දිය ඇල්ලට යටින් සහ පිටුපසින් පාෂාණ නවාතැනක් ලෙස හැඳින්වෙන නොගැඹුරු ගුහාවක් වැනි සැකැස්මක් සෑදීම සඳහා ස්ප්ලෑෂ්බැක් හේතුවෙන් යටි කැපීම මෙහි සිදුවනු ඇති බවයි. අවසානයේදී, දිය ඇල්ලේ පාදයට ගල් කුට්ටි එකතු කිරීම සඳහා පීඩනය යටතේ පිටතට යන, වඩා ප්‍රතිරෝධී කැප් පාෂාණය කඩා වැටෙනු ඇත. මෙම පාෂාණ කුට්ටි එකිනෙක ගැටෙන විට ඇදී යාමෙන් කුඩා ගල්පර වලට කැඩී යන අතර, ඒවා දිය ඇල්ලේ පාදම උල්ෙල්ඛයෙන් ඛාදනය වන අතර, ගං ඉවුරේ ගැඹුරු ජල තටාකයක් නිර්මාණය කරයි.[15]

පාෂාණ රාක්කය මතින් ගලා යාම නිසා දිය ඇලි වලට මදක් ඉහළින් දිය පහර පුළුල් හා නොගැඹුරු විය හැකි අතර, ජලයේ චාලක ශක්තිය පතුලට වැදීම නිසා සාමාන්‍යයෙන් දිය ඇල්ලට මදක් පහළින් ගැඹුරු ප්‍රදේශයක් පවතී. කෙසේ වෙතත්, දිය ඇලි ක්‍රමවේද පිළිබඳ අධ්‍යයනයකින් වාර්තා වූයේ දිය ඇලි ඇල්ලකට ඉහළින් හෝ පහළින් පළල් හෝ පටු විය හැකි නිසා, නිවැරදි භූ විද්‍යාත්මක සහ ජල විද්‍යාත්මක සැකසුම අනුව ඕනෑම දෙයක් පාහේ කළ හැකි බවයි. දිය ඇලි සාමාන්‍යයෙන් ඛාදනය හේතුවෙන් පාෂාණමය ප්‍රදේශයක ඇතිවේ. සම්පූර්ණයෙන් සෑදී දිගු කාලයකට පසු, කඳු වැටියෙන් වැටෙන ජලය පසුබසිනු ඇත, එය දිය ඇල්ල බිත්තියට සමාන්තරව තිරස් වළක් ඇති කරයි. අවසානයේදී, වළ ගැඹුරට වැඩෙන විට, දිය ඇල්ල කඩා වැටෙන අතර ගංගා ඇඳෙහි දැඩි බෑවුම් සහිත ප්‍රදේශයක් මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය වේ.[8] ඛාදනය වැනි ක්‍රමානුකූල ක්‍රියාවලීන්ට අමතරව, භූමිකම්පා හෝ නායයෑම් හෝ ගිනි කඳු නිසා ඇතිවන පෘථිවි චලනය දිය ඇලි සෑදීමට හේතු විය හැක.