markdown:
# Bắc thuộc lần 4
|Loạt bài
||
|![]()
|
| (207 TCN - 40)
|
| (40 - 43)
|
| (43 - 541)
|
| và (541 - 602)
|
| (602 - 905)
|
| (905 - 938)
|
| (938 - 967)
|
| (968 - 980)
|
| (980 - 1009)
|
| (
|
| (
|
| (
|
| (1407 - 1427) Bắc thuộc lần IV
|
|
(
|
| (1778 - 1802)
|
| (1802 - 1945)
|
| (
|
| (
|
|**Thời Bắc thuộc lần 4** hay **thời thuộc Minh** trong [lịch sử Việt Nam](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) bắt đầu từ năm 1407 khi [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) [đánh bại](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu) [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) và chấm dứt năm 1427 khi [Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) đánh đuổi được quân Minh ra khỏi bờ cõi, giành thắng lợi hoàn toàn trong cuộc [khởi nghĩa Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n). Thời kỳ thuộc Minh chỉ kéo dài 20 năm.
## Mục lục
[1 Nhà Minh xâm chiếm Đại Ngu](#Nh.C3.A0_Minh_x.C3.A2m_chi.E1.BA.BFm_.C4.90.E1.BA.A1i_Ngu) [2 Bộ máy cai trị](#B.E1.BB.99_m.C3.A1y_cai_tr.E1.BB.8B) [3 Dân số, hành chính](#D.C3.A2n_s.E1.BB.91.2C_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [4 Giáo dục](#Gi.C3.A1o_d.E1.BB.A5c) [5 Lao dịch và tô thuế](#Lao_d.E1.BB.8Bch_v.C3.A0_t.C3.B4_thu.E1.BA.BF) [6 Đồng hóa](#.C4.90.E1.BB.93ng_h.C3.B3a) [7 Người Việt giành lại nước](#Ng.C6.B0.E1.BB.9Di_Vi.E1.BB.87t_gi.C3.A0nh_l.E1.BA.A1i_n.C6.B0.E1.BB.9Bc) [8 Các tướng văn, võ nhà Minh ở Giao Chỉ](#C.C3.A1c_t.C6.B0.E1.BB.9Bng_v.C4.83n.2C_v.C3.B5_nh.C3.A0_Minh_.E1.BB.9F_Giao_Ch.E1.BB.89) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [11 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Nhà Minh xâm chiếm Đại Ngu[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=1)]
Cuối
[thế kỉ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) sa sút, [Hồ Quý Ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly) dần dần kiểm soát cả triều đình, ra nhiều biện pháp thanh trừng những người trung thành với triều Trần. Ông lên ngôi vua năm 1400, đặt tên nước là [Đại Ngu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu), bắt đầu thực hiện nhiều cải tổ trong hệ thống chính trị và xã hội. Tuy nhiên, do thực hiện quá nhiều thay đổi trong thời gian ngắn, lại không được nhiều cựu thần nhà Trần cũng như dân chúng ủng hộ, lại thêm tình hình kinh tế và xã hội toàn quốc suy yếu vì nhiều nguyên nhân, nên đất nước rơi vào khủng hoảng. Nhân cơ hội đó, năm 1406 [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) ở [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) dùng chiêu bài "phù Trần diệt Hồ" để mang quân sang xâm lược nước Đại Ngu. [Nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) nhanh chóng thất bại hoàn toàn vào giữa năm 1407. Nước Đại Ngu bị tiêu diệt và bị sát nhập vào lãnh thổ Trung Quốc. Việt Nam bị Trung Quốc đô hộ trở lại sau 500 năm độc lập tự chủ.
Tướng nhà Minh là
[Trương Phụ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5) xui giục một số [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) đến trước quân doanh xin được trở lại làm quận huyện của nhà Minh vì nhà Trần đã tuyệt tự . [1] [Minh Thành Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95)nhân đó đổi gọi An Nam thành quận [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89), kinh đô Thăng Long trước đây đổi gọi là thành [Đông Quan](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh).
## Bộ máy cai trị[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=2)]
Quận Giao Chỉ được thiết lập bộ máy cai trị giống như các đơn vị hành chính của nhà Minh khi đó, gồm có 3 ty trực tiếp thuộc vào triều đình Yên Kinh:
*Đô chỉ huy sứ ty*phụ trách quân chính *Thừa tuyên bố chính sứ ty*phụ trách dân sự và tài chính *Đề hình án sát sứ ty*phụ trách tư pháp
Các quan chánh, phó các ty đều là người phương bắc sang. Một số người Việt được trọng dụng vì có công với nhà Minh như Nguyễn Huân,
[Mạc Thúy](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%BAy), [Lương Nhữ Hốt](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BB%AF_H%E1%BB%91t), [Trần Phong](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Phong), [Đỗ Duy Trung](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Duy_Trung)…
Để duy trì bộ máy cai trị, năm 1407, nhà Minh thiết lập các vệ quân (5.000 quân) bản xứ, gồm Tả, Hữu, Trung đóng trong thành
[Đông Quan](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh), Tiền quân đóng ở phía bắc sông Phú Lương, và các thiên hộ sở (1.000 quân), đóng đồn ở những nơi xung yếu, như [Thị Cầu](/wiki/Th%E1%BB%8B_C%E1%BA%A7u) cần hai thiên hộ sở, Ải Lưu một thiên hộ sở. Đặt tại [Xương Giang](/wiki/X%C6%B0%C6%A1ng_Giang) một vệ, và [Qiu-wen](/w/index.php?title=Qiu-wen&action=edit&redlink=1)(?) một vệ quân canh giữ. Trong đạo quân viễn chinh, 2.500 quân [Quảng Tây](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y), 4.750 quân [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), 6.750 quân [Hồ Quảng](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%E1%BA%A3ng), 2.500 quân [Triết Giang](/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), 1.500 quân [Giang Tây](/wiki/Giang_T%C3%A2y), 1.500 quân [Phúc Kiến](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn), hơn 4.000 quân [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam) được lệnh ở lại. Việc bắt lính bản địa được xúc tiến để hỗ trợ quân Minh đóng đồn giữ. [[2]](#cite_note-2)
## Dân số, hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=3)]
Năm 1408, nhà Minh kiểm soát được dân số 3.120.000 người, người "man" 2.087.500 người thì sau 10 năm chỉ còn quản lý được 162.558 hộ với 450.288 nhân khẩu
. [3] [Cao Hùng Trưng](/w/index.php?title=Cao_H%C3%B9ng_Tr%C6%B0ng&action=edit&redlink=1), tác giả sách *An Nam chí* cho biết: [Nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) chia quận Giao Chỉ làm 17 phủ là:
Dưới 17 phủ là 47 châu, 154 huyện, 1 vệ, 13 sở, 1 thuyền chợ
. [4]
Trong 17 phủ trên, phủ Thăng Hoa thực chất chỉ đặt khống vì khi quân Minh tiến đến Hóa châu thì vua
[Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) là Ba Đích Lại đã mang quân chiếm lại những vùng đất phải nộp cho [nhà Hồ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BB%93) trước đây (năm 1402) là 4 châu Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa. Do đó trên thực tế nhà Minh chỉ cai quản Giao Chỉ gồm 16 phủ, địa giới phía nam chỉ đến Hóa châu. [[5]](#cite_note-5)
Năm 1408, Trương Phụ tâu về nhà Minh: Giao Chỉ đông tây dài 1760 dặm, nam bắc dài 2700 dặm.
Để tăng cường quản lý Giao Chỉ, năm 1419, theo đề nghị của
[Lý Bân](/wiki/L%C3%BD_B%C3%A2n), nhà Minh tổ chức lại hệ thống [xã](/wiki/X%C3%A3) [thôn](/wiki/Th%C3%B4n) thành [lý](/w/index.php?title=L%C3%BD_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh)&action=edit&redlink=1) và [giáp](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Cứ 10 hộ thành 1 giáp do Giáp trưởng đứng đầu; 110 hộ thành 1 lý do lý trưởng đứng đầu. Tương đương với lý, tại nội thành gọi là [phường](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Dng), tại ngoại thành gọi là *sương*.
Chức năng chính của Lý trưởng và Giáp trưởng là thu
[thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) cho chính quyền đô hộ. Họ thường bị ép bức và đánh đập nên khi được giao chức đều rất lo sợ. [[4]](#cite_note-VSH62-4)
Để đảm bảo giao thông liên lạc giữa các phủ, châu, huyện của Giao Chỉ với Trung Quốc, năm 1415, nhà Minh cho mở đường thủy Vĩnh An, Vạn Ninh, đặt trạm tiếp đón tận Khâm châu; đồng thời cho đặt trạm ngựa đến thẳng phủ Hoành châu. Trên toàn địa bàn Giao Chỉ có 374 nhà trạm, nhiều nhất là phủ Giao Châu có 51 nhà trạm.
## Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=4)]
Năm 1407, khi mới chiếm được Giao Chỉ, nhà Minh sai lùng tìm người tài năng, có sức khỏe, các thợ giỏi bắt mang về Trung Quốc. Kết quả bắt được 7000 người về phục vụ cho triều đình nhà Minh. Nhiều người tài, nghệ nhân của Đại Việt bị bắt đem sang Trung Hoa phục dịch cho Minh triều, mà nổi bật nhất còn lưu lại trong sử sách nước này phải kể đến các vị
[Hồ Nguyên Trừng](/wiki/H%E1%BB%93_Nguy%C3%AAn_Tr%E1%BB%ABng), [Nguyễn An](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_An)...
Từ năm 1410, nhà Minh cho lập trường học ở các châu, phủ, huyện theo quy chế của Trung Quốc. Đến năm 1417 có 161 trường học. Tuy mở trường nhưng nhà Minh không tổ chức cho người Giao Chỉ thi mà chỉ để lựa chọn các nho sinh có học vấn để sung vào lệ tuyển cống cho triều đình hằng năm.
Những người hợp tác với quân Minh được đưa sang Trung Quốc để học hành một thời gian rồi đưa về phục vụ trong bộ máy cai trị tại Giao Chỉ. Điều đó nằm trong chính sách dùng
[người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) trị người Việt của nhà Minh.
## Lao dịch và tô thuế[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=5)]
Năm 1407, sau khi đánh bại nhà Hồ, nhà Minh đã vơ vét mang về phương bắc 235.900 con voi, ngựa, trâu bò; thóc gạo 13,6 triệu thạch, thuyền bè 8670 chiếc, binh khí hơn 2,5 triệu chiếc
. [6]
Nhằm thực hiện nền thống trị lâu dài, nhà Minh không ngừng xây thành lũy, cầu cống, đường xá. Hàng chục vạn dân đinh từ 16 đến 60 tuổi phải ra các công trường với chế độ lao dịch cưỡng bức và sinh hoạt rất thiếu thốn
. [7]
Các công trường khai mỏ và mò ngọc trai cũng nhiều nhân công. Những người thợ phải làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, nguy hiểm đến tính mạng.
Chính sách thuế khóa nhà Minh áp dụng với
[Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89) rất nặng nề, trong đó có 2 ngạch chính là [thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) ruộng đất và thuế công thương nghiệp . Nhà Minh cử nhiều [8] [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan)sang Việt Nam để tiến hành thu thập thuế, cống gửi về kinh đô, đồng thời vơ vét thêm chừng ấy nữa cho riêng mình. . Các viên quan này tham lam đến độ chính bản thân Hoàng đế nhà Minh phải can thiệp vào việc chỉ định quan lại sang Giao Chỉ. Vua [[9]](#cite_note-9) [Minh Nhân Tông](/wiki/Minh_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)phải bác việc Mã Kỳ tiếp tục muốn được bổ nhiệm quản lý việc thu vàng, bạc, trầm hương, ngọc trai tại đây năm 1424.
### Thuế ruộng[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=6)]
Do thường xuyên phải đối phó những cuộc chống đối của người Việt, phạm vi kiểm soát ruộng đất của nhà Minh chỉ chủ yếu ở miền xung quanh
[Đông Quan](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i#Th.C4.83ng_Long.2C_.C4.90.C3.B4ng_.C4.90.C3.B4.2C_.C4.90.C3.B4ng_Quan.2C_.C4.90.C3.B4ng_Kinh).
Từ năm 1407 – 1413, nhà Minh không có khả năng quản lý ruộng đất, số ngạch khi tăng khi giảm không ổn định. Ruộng đất chỉ được trưng dụng một phần để ban cấp cho các thổ quan người Việt thay cho lương. Để cung ứng lương thực cho quân đội, nhà Minh không trông chờ vào nguồn tô thuế ruộng mà phải cho lính mở
[đồn điền](/wiki/%C4%90%E1%BB%93n_%C4%91i%E1%BB%81n) tự sản xuất hoặc dùng hình thức trưng thu để vơ vét.
Năm 1414, sau khi dẹp xong
[nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n), [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) bắt dân Việt kê khai số ruộng đất trồng [rau](/wiki/Rau), trưng thu [lương thực](/wiki/Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m), [tơ tằm](/w/index.php?title=T%C6%A1_t%E1%BA%B1m&action=edit&redlink=1) và bắt đầu định ngạch [thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) ruộng. Trên danh nghĩa thì lấy mức thu 5 thăng trên 1 mẫu như thời nhà Hồ, nhưng bắt dân tự khai khống 1 mẫu thành 3 mẫu để thu 3 phần thuế. Do đó trên thực tế mức thu cao gấp 3 lần nhà Hồ . [10]
### Thuế công thương nghiệp và thổ sản[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=7)]
Ngoài thuế ruộng, còn nhiều loại thuế
[thủ công nghiệp](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) và [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i). Hàng loạt Ty Thuế khóa, Ty Hà bạc, Ty tuần kiểm được đặt ra để tận thu.
Để tăng cường khai thác tài nguyên, năm 1415 nhà Minh tiến hành khám thu các mỏ vàng, mỏ bạc, mộ phu đãi vàng và mò
[trân châu](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_trai). Năm 1418, nhà Minh mở trường mò [ngọc trai](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_trai), tìm kiếm hương liệu; bắt người Việt săn bắt những thú vật quý để nộp như [rùa](/wiki/B%E1%BB%99_R%C3%B9a) 9 đuôi, [vượn](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%A3n) bạc má, [chồn](/wiki/Chi_Ch%E1%BB%93n) trắng, [hươu](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai) trắng, [voi](/wiki/Voi) trắng.
Đối với nghề nấu muối và bán muối, nhà Minh nắm quyền khai thác độc quyền. Người đi đường chỉ được đem 3 bát
[muối](/wiki/Mu%E1%BB%91i) và 1 lọ [nước mắm](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%AFm).
Chính sách thuế khóa của nhà Minh làm người Việt kiệt quệ điêu đứng. Việc làm sai dịch và nộp lương liên miên khiến năm 1418 từ Diễn châu trở vào nam không được cày cấy
. Tuy nhà Minh thực hiện chính sách thuế khóa nặng nề, trưng thu lương thực, nhưng các cuộc nổi dậy liên tiếp cùng tình hình loạn lạc tại Giao Chỉ khiến việc chiếm đóng của nhà Minh trở nên rất tốn kém. Lương thực thu được tại chỗ không đủ cung ứng cho số quan lại và binh lính. Từ khoảng những năm 1420, nhà Minh liên tục phải vận chuyển lương thực từ Lưỡng Quảng sang Giao Chỉ để cung cấp. Việc điều động người và của cho các đợt viễn chinh liên tục đòi hỏi cả miền nam Trung Quốc phải cung cấp, phục dịch. Năm 1424, khi [11] [khởi nghĩa Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n)lớn mạnh, [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh)mới ra một số [chính sách](/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch)xoa dịu người Việt như đình chỉ khai thác [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) [bạc](/wiki/B%E1%BA%A1c), khoan giảm trưng thu thuế khóa…
## Đồng hóa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=8)]
### Tập quán, tôn giáo tín ngưỡng[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=9)]
Người Việt bị bắt phải theo những phong tục tập quán của Trung Quốc: phải để tóc dài, không được cắt tóc; phải để răng trắng không được nhuộm; phụ nữ phải mặc áo ngắn quần dài (nguyên văn tiếng Hán: 短衣長裙 (đoản y trường quần), từ "quần" ở đây cũng có nghĩa là chỉ "váy") giống Trung Quốc. Quan lại phải đội khăn đầu rìu, áo viền cổ tròn có vạt, áo dài vạt bằng tơ lụa, hài ống cao có dây thắt.
Tục thờ cúng và sinh hoạt tín ngưỡng của người Việt cũng bị đàn áp thô bạo. Nhiều đàn tràng thờ kiểu Trung Quốc được lập.
Đạo Phật tại Việt Nam phát triển cực thịnh vào thời Lý, Trần, có ảnh hưởng rất sâu rộng đến đời sống người dân Đại Việt. Số lượng trước tác về đạo Phật thời này rất nhiều, ngày nay chỉ còn lại
* cũng là do chính sách hủy diệt của nhà Minh. Thiền uyển tập anh* *Ðại Tạng Kinh*thực hiện và ấn loát nhiều lần dưới triều Trần, mỗi lần in hàng ngàn cuốn; sách *Thiền Tông Chỉ Nam*, *Bình Ðẳng Sám Hối Khoa Văn*của Trần Thái Tông, *Thạch Thất Mỵ Ngữ, Thiền Lâm Thiết Chủy Ngữ Lục, Ðại Hương Hải Ấn Thi Tập, Trúc Lâm Hậu Lục, Tăng Già Toái Sự*của Trúc Lâm Ðiều Ngự (tức vua [Trần Nhân Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)) và tám tác phẩm của [Pháp Loa](/wiki/Ph%C3%A1p_Loa)không tác phẩm nào còn lại.
Nhà Minh đưa sang những tác phẩm Trung Hoa về Nho giáo, Phật Giáo, Lão Giáo cho người Việt học. Chính quyền đô hộ lập Tăng Cương Ty và Ðạo Kỳ Ty để lo việc giáo dục Phật Giáo và Lão Giáo theo mẫu mực Trung Hoa
. [12]
### Văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=10)]
Đại Việt từ khi chính thức độc lập vào
[thế kỷ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10), trải qua hơn 500 năm đã lớn mạnh nhanh chóng, giữ vững bờ cõi, xâm lấn về phía nam, tất cả các mặt đều phát triển mạnh mẽ, nhất là văn hóa đã trở thành quốc hồn quốc túy và có nhiều nét riêng biệt so với Bắc triều. Chẳng hạn vua [Trần Nhân Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) xuất gia lập nên Thiền phái [Trúc Lâm Yên Tử](/wiki/Tr%C3%BAc_L%C3%A2m_Y%C3%AAn_T%E1%BB%AD) là việc chưa hề thấy trong lịch sử Trung Hoa. Sự lớn mạnh và độc lập của Đại Việt là một hiểm họa cho Bắc triều đã được chứng minh qua các cuộc chiến tranh Việt - Tống, Việt - Nguyên; nên nhà Minh từ khi nắm quyền không thể không biết. Nhằm thủ tiêu nền [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) của [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t), ngay năm 1406, khi phát binh đánh [Đại Ngu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu), [Minh Thành Tổ](/wiki/Minh_Th%C3%A0nh_T%E1%BB%95) đã ban sắc viết: *Khi binh lính vào nước Nam, trừ các kinh* [Nho gia](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), kinh [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), [đạo Lão](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o)không thiêu hủy. Ngoài ra, tất cả sách vở, văn tự cho đến các loại văn tự ghi chép ca lý dân gian, hay sách dạy trẻ con học… đều đốt hết. Phàm những văn bia do Trung Quốc dựng từ xưa thì đều phải giữ cẩn thận, còn các bia do An Nam dựng thì phá hủy tất cả, một chữ không để sót . [[13]](#cite_note-13)
Năm 1407, Minh Thành Tổ ra chiếu lệnh thứ hai nhằm hủy diệt văn văn hóa triệt để hơn
.: [14] *Nhiều lần trẫm đã bảo các ngươi, phàm An Nam có văn tự gì, kể cả các câu hát dân gian,… các bia dù dựng lên một mảnh, hễ nom thấy là phá hủy hết. … Sách vở do quân lính bắt được phải ra lệnh đốt luôn, chớ được lưu lại*
Sự hủy diệt đó khiến
[Ngô Sĩ Liên](/wiki/Ng%C3%B4_S%C4%A9_Li%C3%AAn), nhà sử học chứng kiến những sự kiện này than rằng: *Giáo mác đầy đường đâu cũng thấy quân Minh cuồng bạo. Sách vở cả nước thành một đống tro tàn*
Năm 1418,
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) sai Hạ Thanh và Hạ Thì sang thu các loại sách ghi chép về sự tích xưa của người Việt đưa về Trung Quốc. Các tác phẩm [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [sử học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD), [pháp luật](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p), [quân sự](/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) của đời trước đã bị tịch thu gồm : [15] *Hình thư*của [Lý Thái Tông](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng): 3 quyển *Quốc triều thông lễ*của [Trần Thái Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng): 10 quyển *Hình luật*của Trần Thái Tông: 1 quyển *Khóa hư tập*của Trần Thái Tông: 1 quyển *Ngự thi*của Trần Thái Tông: 1 quyển *Di hậu lục*của [Trần Thánh Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng): 2 quyển *Cơ cừu lục*của Trần Thánh Tông: 1 quyển *Trần Triều đại điển*của [Trần Dụ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng): 1 quyển *Trùng Hưng thực lục*của [Trần Nhân Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng): 1 quyển *Thi tập*của Trần Nhân Tông: 1 quyển *Thủy vân tùy bút*của [Trần Anh Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Anh_T%C3%B4ng): 1 quyển *Thi tập*của Trần Minh Tông: 1 quyển *Bảo Hòa điện dư bút*của [Trần Nghệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng): 8 quyển *Thi tập*của Trần Nghệ Tông: 1 quyển *của* [Việt điện U linh tập](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_%C4%91i%E1%BB%87n_U_linh_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) [Lý Tế Xuyên](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BA%BF_Xuy%C3%AAn): 1 quyển *của* [Binh thư yếu lược](/wiki/Binh_th%C6%B0_y%E1%BA%BFu_l%C6%B0%E1%BB%A3c) [Trần Hưng Đạo](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o): 1 quyển *Vạn Kiếp bí truyền*của Trần Hưng Đạo: 1 quyển *Tứ thư thuyết ước*của [Chu Văn An](/wiki/Chu_V%C4%83n_An): 1 quyển *Tiều Ẩn thi*của Chu Văn An: 1 quyển *Sầm lâu tập*của Trần Quốc Tụy: 1 quyển *Lạc Đạo tập*của [Trần Quang Khải](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i): 1 quyển *Băng Hồ ngọc thác tập*của [Trần Nguyên Đán](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A1n): 1 quyển *Giới Hiên thi tập*của [Nguyễn Trung Ngạn](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Ng%E1%BA%A1n): 1 quyển *Hiệp thạch tập*của [Phạm Sư Mạnh](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_S%C6%B0_M%E1%BA%A1nh): 1 quyển *Cúc Đường di cảo*của [Trần Nguyên Đào](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%C3%A0o&action=edit&redlink=1): 2 quyển *Thảo nhàn hiên tần*của [Hồ Tông Thốc](/wiki/H%E1%BB%93_T%C3%B4ng_Th%E1%BB%91c): 1 quyển *Việt Nam thế chí*của Hồ Tông Thốc: 1 bộ *Việt sử cương mục*của Hồ Tông Thốc: 1 quyển *của* [Đại Việt sử ký](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD) [Lê Văn Hưu](/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u): 1 quyển *Nhị Khê thi tập*của [Nguyễn Phi Khanh](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Phi_Khanh): 1 quyển *Phi sa tập*của [Hàn Thuyên](/wiki/H%C3%A0n_Thuy%C3%AAn): 1 quyển
Lấy đi sách vở của
[người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t), nhà Minh mang sang những sách vở Trung Quốc phát cho các thôn, huyện để tuyên truyền văn hóa Trung Quốc.
## Người Việt giành lại nước[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=11)] *Xem chi tiết:* [nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n), [Khởi nghĩa Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n)
Ngay khi nhà Hồ thất bại, đã có nhiều phong trào chống Minh bắt đầu nổi lên. Trong các phong trào chống Minh, lớn nhất là sự nổi dậy của nhà Hậu Trần và khởi nghĩa Lam Sơn của Lê Lợi.
Giữa năm 1407, nhân dân huyện Đông Lan và Trà Thanh thuộc Diễn châu nổi dậy phá ngục, giết huyện quan. Trương Phụ và Trần Húc mang quân vào dẹp.
Tại châu Thất Nguyên (
[Lạng Sơn](/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)), dân tộc bản địa lập căn cứ chống Minh. Trương Phụ sai Cao Sĩ Văn đi đánh, đến châu Quảng Nguyên ( [Cao Bằng](/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng)) thì bị quân khởi nghĩa giết chết. Sau Trương Phụ phái Trình Dương tăng viện mới thắng được.
Tháng 11 năm 1407, Phạm Chấn nổi dậy, lập Trần Nguyệt Hồ - một người tự xưng là tông thất nhà Trần - làm vua ở Bình Than. Tuy nhiên chỉ sau một thời gian ngắn, Trần Nguyệt Hồ bị bắt, Phạm Chấn trốn thoát và gia nhập cuộc khởi nghĩa của nhà Hậu Trần.
Dù ban đầu lấy chiêu bài "Phù Trần diệt Hồ" nhưng thực chất sau đó nhà Minh lại sai lùng bắt con cháu nhà Trần. Sự nổi dậy của nhà Hậu Trần bắt dầu từ cuối năm 1407 với sự kiện Trần
[Giản Định Đế](/wiki/Gi%E1%BA%A3n_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%BF) lên ngôi. Lực lượng này đã làm chủ từ Thuận Hóa trở ra, tiến ra bắc và đánh bại quân Minh một trận lớn ở Bô Cô cuối năm 1408. Nhưng sau đó hiềm khích trong nội bộ khiến lực lượng bị suy yếu nghiêm trọng. Cuối cùng đến năm 1413, vua [Trùng Quang Đế](/wiki/Tr%C3%B9ng_Quang_%C4%90%E1%BA%BF) và các tướng lĩnh bị bắt. Nhà Hậu Trần chấm dứt.
Cùng thời gian nhà Hậu Trần nổi lên, trong năm 1407 - 1408 còn các phong trào nhỏ lẻ khác như Chu Sư Nhan ở An Định (Thái Nguyên), Trần Nguyên Khoáng, Nguyễn Đa Bí ở Thái Nguyên, Trần Nguyên Thôi ở Tam Đái (
[Phú Thọ](/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)), Trần Nguyệt Tôn ở Đồng Lợi... Do các cuộc khởi nghĩa này quy mô nhỏ, không liên kết được với nhau nên nhanh chóng bị dẹp.
Từ cuối năm 1409, khi Trùng Quang Đế lên ngôi, có thêm nhiều cuộc khởi nghĩa khác. Hoàng Cự Liêm từng bị quân Minh đánh bại, bỏ trốn lại nổi dậy. Thiêm Hữu và Ông Nguyên dấy quân ở Lạng Giang. Bùi Quý Thăng, Nguyễn Khắc Chẩn, Nguyễn Trà, Dương Thế Chân và Ông Lão nổi lên ở
[Thái Nguyên](/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn). Ngoài ra ở Thái Nguyên còn có quân khởi nghĩa "áo đỏ" hoạt động mạnh trong vùng rừng núi và vào thượng du [Thanh Hoá](/wiki/Thanh_H%C3%B3a), [Nghệ An](/wiki/Ngh%E1%BB%87_An).
Đồng Mặc khởi nghĩa ở
[Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a), bắt sống được tướng Minh là Tả Địch và buộc Vương Tuyên tự vẫn. Tại [Thanh Oai](/wiki/Thanh_Oai) ( [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)) có khởi nghĩa Lê Nhị. Lê Nhị bắt giết cha con tướng Lư Vượng và chiếm giữ [Từ Liêm](/wiki/T%E1%BB%AB_Li%C3%AAm).
Năm 1410, Nông Văn Lịch khởi nghĩa ở
[Lạng Sơn](/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n), giết được nhiều quân Minh. Tướng [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) là [Mạc Thúy](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%BAy) mang quân lên dẹp bị trúng tên tử trận.
Sang năm 1411, Trương Phụ được lệnh mang quân sang tiếp viện cho Mộc Thạnh để dẹp các phong trào chống đối của người Việt một lần nữa. Nhà Minh huy động quân 6 Đô ty
[Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn), [Quảng Tây](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y), [Giang Tây](/wiki/Giang_T%C3%A2y), [Hồ Quảng](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%E1%BA%A3ng), [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Quý Châu](/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) và 14 vệ tiến sang.
Sau khi dẹp được
[nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n), quân Minh quay sang dẹp các cuộc khởi nghĩa nhỏ khác. Lúc này nhà Minh cho rằng sự bình định ở Giao Chỉ cơ bản đã hoàn thành, nên điều Trương Phụ cùng một phần lớn đạo quân viễn chinh về nước. Việc đánh dẹp và chiếm giữ được giao lại cho các đạo quân phần nhiều gồm binh lính mộ bản xứ và có các chỉ huy là người Việt. Đây có lẽ là lý do sự chiếm đóng của nhà Minh nhanh chóng sụp đổ khi các binh lính người Việt này nổi dậy hoặc hưởng ứng các cuộc nổi dậy sau này. [[16]](#cite_note-16)
Em Trùng Quang Đế là Trần Quý Tám thu thập tàn quân Hậu Trần khởi binh. Một tông thất khác cũng có tên là
*Trần Nguyệt Hồ* (không phải *Trần Nguyệt Hồ* khởi nghĩa ở Bình Than năm 1407) cũng nổi dậy. Một vài cánh quân nhỏ khác hưởng ứng như Nguyễn Tông Biệt, Hoàng Thiêm Hữu. Tới năm 1415, hầu hết các cánh quân khởi nghĩa bị dẹp, chỉ còn vài phong trào với quy mô hẹp và không ảnh hưởng tới sự cai trị của nhà Minh như Trần Quý Tám ở Tĩnh An ( [Quảng Ninh](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh)), Nguyễn Tống Biệt ở Hạ Hồng,...
Từ năm 1417 trở đi, một loạt các cuộc khởi nghĩa mới lại bùng lên, lần này cuốn hút cả các quan lại người Việt vốn cộng tác, hoặc đầu hàng nhà Minh trước kia. Năm 1417, tổng binh Lý Bân đánh dẹp hai cuộc khởi nghĩa lớn. Đến năm 1418, hai cuộc khởi nghĩa mới lại bùng phát. Theo Dreyer, đợt khởi nghĩa này trùng với thời kỳ nhà Minh mở rộng xây cất tại
[Bắc Kinh](/wiki/C%E1%BB%91_Cung_(B%E1%BA%AFc_Kinh)) và phát triển hạm đội hải hành viễn chinh Nam Á. Việc xây cất và đóng thuyền đòi hỏi một lượng lớn nhân lực vật lực, đặc biệt là gỗ tốt, mà nguồn cung cấp từ nội địa Trung Quốc đã giảm sút. Việc quan lại nhà Minh, như hoạn quan Mã Kỳ, tăng sưu dịch, vơ vét nguyên liệu, dồn gánh nặng khai thác gỗ lên các tỉnh mới chiếm được như Giao Châu có lẽ đã làm bùng phát sự bất mãn của dân chúng, và cả quan lại người Việt, dẫn đến một làn sóng chống đối nữa. [[17]](#cite_note-17)
Năm 1418,
[Lê Lợi](/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) dấy binh, bắt đầu [khởi nghĩa ở Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n). Thời gian đầu, quân Lam Sơn gặp nhiều khó khăn ở vùng núi [Thanh Hóa](/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Từ năm 1424, quân Lam Sơn thay đổi chiến thuật: tiến vào Nghệ An, giải phóng toàn bộ vùng đất phía nam. Sau đó Lê Lợi tiến ra bắc, đánh bại các đạo quân sở tại và 4 đạo quân viện binh lần lượt sang từ năm 1426 đến 1427.
Cuối cùng, tướng nhà Minh là
[Vương Thông](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%B4ng_(nh%C3%A0_Minh)) phải xin giảng hòa, rút quân về nước. Người Việt giành lại quyền độc lập tự chủ sau 20 năm. Lê Lợi lên ngôi vua, lập ra [nhà Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA).
## Các tướng văn, võ nhà Minh ở Giao Chỉ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=12)] **Người Minh**: gồm có [Trương Phụ](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ph%E1%BB%A5), [Mộc Thạnh](/wiki/M%E1%BB%99c_Th%E1%BA%A1nh), [Lý Bân](/wiki/L%C3%BD_B%C3%A2n), [Vương Thông](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%B4ng_(nh%C3%A0_Minh)), [Trần Trí](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Tr%C3%AD&action=edit&redlink=1), [Lý An](/w/index.php?title=L%C3%BD_An_(nh%C3%A0_Minh)&action=edit&redlink=1), [Phương Chính](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%ADnh_(nh%C3%A0_Minh)&action=edit&redlink=1), [Hoàng Phúc](/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%C3%BAc), [Liễu Thăng](/wiki/Li%E1%BB%85u_Th%C4%83ng) **Người Việt**: gồm có [Nguyễn Huân](/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Hu%C3%A2n&action=edit&redlink=1), [Mạc Thúy](/wiki/M%E1%BA%A1c_Th%C3%BAy), [Lương Nhữ Hốt](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BB%AF_H%E1%BB%91t), [Trần Phong](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Phong_(thu%E1%BB%99c_Minh)), [Đỗ Duy Trung](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Duy_Trung), [Phan Liêu](/w/index.php?title=Phan_Li%C3%AAu&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=13)] [Bắc thuộc](/wiki/B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c) [Chiến tranh Minh-Đại Ngu](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh_-_%C4%90%E1%BA%A1i_Ngu) [Nhà Hậu Trần](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_Tr%E1%BA%A7n) [Khởi nghĩa Lam Sơn](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Lam_S%C6%A1n) [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89) [Chiến tranh Minh-Việt (1407-1414)](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Minh-Vi%E1%BB%87t_(1407-1414))
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=14)] **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 59-60** [^](#cite_ref-1) **Ming Shi-lu, Vol 11, trang 0958/59** [^](#cite_ref-2) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 63** [^](#cite_ref-3)
- ^
**a** [Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 62](#cite_ref-VSH62_4-1) **ă** **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 59** [^](#cite_ref-5) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 59** [^](#cite_ref-6) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 73** [^](#cite_ref-7) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 69** [^](#cite_ref-8) **Karl Hack, trang 84** [^](#cite_ref-9) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 70** [^](#cite_ref-10) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 71** [^](#cite_ref-11) [^](#cite_ref-12) [http://www.thuvienhoasen.org/vnphatgiaosuluan2-18.htm](http://www.thuvienhoasen.org/vnphatgiaosuluan2-18.htm) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 338** [^](#cite_ref-13) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 339** [^](#cite_ref-14) **Viện Sử học, sách đã dẫn, tr 75-76** [^](#cite_ref-15) **Karl Hack, trang 88** [^](#cite_ref-16) **Dreyer, trang 211** [^](#cite_ref-17)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_thu%E1%BB%99c_l%E1%BA%A7n_4&action=edit§ion=15)] **Tiếng Việt**
- Viện sử học (2007),
*Lịch sử Việt Nam, tập 3*, NXB Khoa học xã hội
- Đặng Huy Phúc (2005),
*Đặng Tất - Đặng Dung*, NXB Trẻ **Tiếng Anh**
- Edward Dreyer (1982).
[. Stanford University Press.](http://books.google.com/books?id=yzWsAAAAIAAJ&source=gbs_navlinks_s) *Early Ming China: A political history 1355-1435* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780804711050](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780804711050).
- Karl Hack (2006).
[. New York: Routledge.](http://books.google.com/books?id=IFNrC0lVLvAC&printsec=frontcover&dq=Colonial+armies+in+Southeast+Asia&ei=4fA_S6vIDJS4zQTGppj0CA&cd=1#v=onepage&q=&f=false) *Colonial Armies in Southeast Asia* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-415-33413-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-415-33413-6).
- John Whitmore (1985).
*Vietnam: Ho Qui Ly and the Ming* *. New Haven, CT.*
|
|
|
|

Content-language: vi

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1067 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


markdown:
*Borbo gemella*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Borbo gemella
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Hesperiidae](/wiki/H%E1%BB%8D_B%C6%B0%E1%BB%9Bm_nh%E1%BA%A3y) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Hesperiinae](/w/index.php?title=Hesperiinae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Borbo](/wiki/Borbo) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **B. gemella** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Borbo gemella*
(
[Mabille](/w/index.php?title=Paul_Mabille&action=edit&redlink=1), 1884) [[1]](#cite_note-1) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Pamphila gemella*Mabille, 1884 * là một loài Borbo gemella* [bướm ngày](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_ng%C3%A0y)thuộc họ [Hesperiidae](/wiki/H%E1%BB%8D_B%C6%B0%E1%BB%9Bm_nh%E1%BA%A3y). Nó được tìm thấy ở [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi)(bao gồm [Madagascar](/wiki/Madagascar)) và tây nam [Arabia](/wiki/Arabia). [Sải cánh](/wiki/S%E1%BA%A3i_c%C3%A1nh) dài khoảng 42 mm. [Ấu trùng](/wiki/%E1%BA%A4u_tr%C3%B9ng) ăn các loài *, Ehrharta* *,* [Triticum](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC) *và* [Saccharum](/wiki/Chi_M%C3%ADa) *.* [Zea](/wiki/Chi_C%E1%BB%8F_ng%C3%B4)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Borbo_gemella&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Borbo_gemella&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Borbo_gemella&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Borbo_gemella&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Borbo gemella](//species.wikimedia.org/wiki/Borbo_gemella?uselang=vi)
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

X-UA-Compatible: IE=Edge

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


markdown:
# Forestiera
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Forestiera
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Asterids](/wiki/Nh%C3%A1nh_C%C3%BAc) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lamiales](/wiki/B%E1%BB%99_Hoa_m%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Oleaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C3%94_liu) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Oleeae](/w/index.php?title=Oleeae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Forestiera** [Poir.](/w/index.php?title=Jean_Louis_Marie_Poiret&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-GRIN-1) ![ Forestiera acuminata range map.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Forestiera_acuminata_range_map.jpg/272px-Forestiera_acuminata_range_map.jpg)
![ Forestiera acuminata range map.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Forestiera_acuminata_range_map.jpg/272px-Forestiera_acuminata_range_map.jpg)
[Các loài](/wiki/Lo%C3%A0i)
Xem trong bài.
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[2]](#cite_note-for-2)
Danh sách
*Bigelovia*Sm. in A.Rees *Nudilus*Raf. *Carpoxis*Raf. *Geisarina*Raf. *Piptolepis*Benth. * là một chi có khoảng 20 loài Forestiera* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)thuộc họ [ôliu](/w/index.php?title=%C3%94liu&action=edit&redlink=1), [Oleaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C3%94_liu). Các loài thuộc chi được gọi là *swampprivets*trong tiếng Anh. Đa phần chúng là [[3]](#cite_note-ITIS-3) [cây bụi](/wiki/C%C3%A2y_b%E1%BB%A5i).
## Các loài tiêu biểu[
[sửa](/w/index.php?title=Forestiera&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Forestiera&action=edit§ion=1)] *(Michx.) Poir. – Eastern Swampprivet* [Forestiera acuminata](/w/index.php?title=Forestiera_acuminata&action=edit&redlink=1) *Torr. – Narrowleaf Forestiera, Texas Forestiera, Texas Swampprivet* [Forestiera angustifolia](/w/index.php?title=Forestiera_angustifolia&action=edit&redlink=1) *Krug & Urban – Inkbush* [Forestiera eggersiana](/w/index.php?title=Forestiera_eggersiana&action=edit&redlink=1) *L.C. Anders. – Godfrey's Swampprivet* [Forestiera godfreyi](/w/index.php?title=Forestiera_godfreyi&action=edit&redlink=1) *Standley & L.O.Williams (* [Forestiera hondurensis](/wiki/Forestiera_hondurensis) [Honduras](/wiki/Honduras)) *(Michx.) Poir. – Upland Swampprivet* [Forestiera ligustrina](/w/index.php?title=Forestiera_ligustrina&action=edit&redlink=1) [Forestiera neomexicana](/w/index.php?title=Forestiera_neomexicana&action=edit&redlink=1) [A.Gray](/w/index.php?title=Asa_Gray&action=edit&redlink=1) [Forestiera pubescens](/w/index.php?title=Forestiera_pubescens&action=edit&redlink=1) [Nutt.](/w/index.php?title=Thomas_Nuttall&action=edit&redlink=1)– Downy Forestiera, Stretchberry *Torr. – Netleaf Forestiera, Netleaf Swampprivet* [Forestiera reticulata](/w/index.php?title=Forestiera_reticulata&action=edit&redlink=1) *Griseb. – Caca Ravet* [Forestiera rhamnifolia](/w/index.php?title=Forestiera_rhamnifolia&action=edit&redlink=1) *Krug & Urban – Florida Swampprivet* [Forestiera segregata](/w/index.php?title=Forestiera_segregata&action=edit&redlink=1) *Standl. – Desert Olive* [Forestiera shrevei](/w/index.php?title=Forestiera_shrevei&action=edit&redlink=1) [[3]](#cite_note-ITIS-3) [[4]](#cite_note-GRINspecies-4)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Forestiera&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Forestiera&action=edit§ion=2)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Forestiera&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Forestiera&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-GRIN_1-0) [“](http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?4728). *Forestiera*Poir.” *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. 5 tháng 10 năm 2007. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-for_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
for
- ^
**a** **ă** [“](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=32951). *Forestiera*Poir.” *ITIS Standard Reports*. Integrated Taxonomic Information System. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-GRINspecies_4-0) [“Loài Records of](http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?4728). *Forestiera*” *Germplasm Resources Information Network*. United States Department of Agriculture. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2010.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Forestiera&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Forestiera&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[ tại Forestiera](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Forestiera) [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/14px-Wikispecies-logo.svg.png)
[Forestiera](//species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Forestiera)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1066 frontend miss (0)


markdown:
# Hán Vũ Đế
|Hán Vũ Đế
|
漢武帝
|
| ![ 漢武帝.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/%E6%BC%A2%E6%AD%A6%E5%B8%9D.jpg/272px-%E6%BC%A2%E6%AD%A6%E5%B8%9D.jpg)
![ 漢武帝.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/%E6%BC%A2%E6%AD%A6%E5%B8%9D.jpg/272px-%E6%BC%A2%E6%AD%A6%E5%B8%9D.jpg)
[nhà Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [9 tháng 3](/wiki/9_th%C3%A1ng_3)năm [141 TCN](/wiki/141_TCN)– [29 tháng 3](/wiki/29_th%C3%A1ng_3)năm [87 TCN](/wiki/87_TCN) [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) [Hán Chiêu Đế](/wiki/H%C3%A1n_Chi%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%BF)
|Phối ngẫu|
|
|
|Hậu duệ|
|Lệ thái tử Lưu Cứ
|
Lưu Bác
Lưu Hoành
Lưu Đán
Lưu Tư
|Niên hiệu|
|Kiến Nguyên (
|
Nguyên Quang (
Nguyên Sóc (
Nguyên Thú (
Nguyên Đỉnh (
Nguyên Phong (
Thái Sơ (
Thiên Hán (
Thái Thủy (
Diên (Chinh) Hòa (
Hậu Nguyên (
Đầy đủ: Hiếu Vũ Hoàng đế (孝武皇帝)
[Thế Tông](/wiki/Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng)(世宗) [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) [Vương Chí](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%AD) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) **Hán Vũ Đế** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 汉武帝; [31 tháng 7](/wiki/31_th%C3%A1ng_7), năm [156 TCN](/wiki/156_TCN) - [29 tháng 3](/wiki/29_th%C3%A1ng_3), năm [87 TCN](/wiki/87_TCN)), tên thật là **Lưu Triệt** (劉徹), là vị [hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ bảy của [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Ông là con trai thứ 11 của [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF), vua thứ sáu của [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) với hoàng hậu thứ hai là [Vương Chí](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%AD). Thời trẻ, Lưu Triệt giành được ngôi thái tử của anh trai Lưu Vinh nhờ vào cuộc hôn nhân cùng với Trần Hoàng hậu. Năm [141 TCN](/wiki/141_TCN), sau cái chết của cha, ông bước lên ngôi [hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) và cai trị từ năm 140 TCN đến 87 TCN (54 năm), là vua trị vì lâu nhất trong các vua [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) và lâu nhất ở Trung Quốc từ sau đời [Tần Chiêu Tương vương](/wiki/T%E1%BA%A7n_Chi%C3%AAu_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) đến trước đời [Khang Hy](/wiki/Khang_Hy).
Ông được đánh giá là vị hoàng đế tài ba, đã làm nhiều việc củng cố nền cai trị và mở cửa ra bên ngoài. Dưới thời trị vì của ông, nhà Hán đã phát triển lớn về
[chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) và [quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i), tiến hành các cuộc [xâm lược](/wiki/X%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c) vào [Vệ Mãn Triều Tiên](/wiki/V%E1%BB%87_M%C3%A3n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), [Dạ Lang](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1_Lang&action=edit&redlink=1), [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4), [Nam Việt](/wiki/Nam_Vi%E1%BB%87t), [Mân Việt](/wiki/M%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t), [Đông Âu](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)&action=edit&redlink=1); kết thân và thiết lập quan hệ với các nước ở phía tây, mở rộng lãnh thổ phía đông đến [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), phía bắc đến vùng [sa mạc Gobi](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi), phía nam tới miền [Bách Việt](/wiki/B%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t) và phía tây vươn ra tận [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81).
Ông chủ trương sử dụng
[Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) làm tư tưởng trị nước, nhưng cũng tôn sùng [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o). Về cuối đời, do tin vào thuật trường sinh bất lão, ông đã tiêu tốn rất nhiều vàng bạc để đi tìm thuốc trường sinh và tin dùng gian thần [Giang Sung](/wiki/Giang_Sung), dẫn đến vụ án Vu Cổ vào năm [91 TCN](/wiki/91_TCN) và cái chết của thái tử Lưu Cứ, người con trai trưởng của ông. Ông qua đời ở tuổi 69.
Do kiêng tên húy của Vũ Đế, các sách vở Trung Quốc thời đó phải chép chữ Triệt ra chữ Thông. Sau này một số sách vở dùng tư liệu của đời Hán soạn cũng chép tương tự. Tiểu sử của ông được ghi tại
[Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0), quyển 6 "Vũ Đế kỷ" và Sử ký, quyển 28 "Phong thiện thư".
## Mục lục
[1 Tên gọi](#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Thân thế và tuổi trẻ](#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF_v.C3.A0_tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB) [3 Cai trị](#Cai_tr.E1.BB.8B) [3.1 Chính sách đối nội](#Ch.C3.ADnh_s.C3.A1ch_.C4.91.E1.BB.91i_n.E1.BB.99i) [3.2 Chính sách đối ngoại](#Ch.C3.ADnh_s.C3.A1ch_.C4.91.E1.BB.91i_ngo.E1.BA.A1i)
-
[4 Hậu cung và những năm cuối đời](#H.E1.BA.ADu_cung_v.C3.A0_nh.E1.BB.AFng_n.C4.83m_cu.E1.BB.91i_.C4.91.E1.BB.9Di) [5 Niên hiệu](#Ni.C3.AAn_hi.E1.BB.87u) [6 Đánh giá](#.C4.90.C3.A1nh_gi.C3.A1) [7 Trong điện ảnh](#Trong_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh) [8 Gia đình](#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=1)]
Theo Hán Vũ cố sự, quyển tiểu thuyết viết về Hán Vũ Đế thì lúc mới sinh ông được đặt tên là Lưu Trệ, sau khi làm Giao Đông vương mới đổi lại là Lưu Triệt. Tuy nhiên các bộ sử chính thống như
[Sử kí](/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%AD), [Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0) và [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) đều không công nhận điều này, mà cho rằng Hán Vũ Đế có một tên duy nhất là Lưu Triệt [[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2) . [3]
## Thân thế và tuổi trẻ[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=2)]
### Xuất thân[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=3)]
Lưu Triệt là con trai thứ 11 của
[Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) với mỹ nhân [Vương Chí](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%AD). Mẹ ông ban đầu được gả cho [Kim Vương Tôn](/w/index.php?title=Kim_V%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1), sinh được 1 con gái là Kim Tục, sau tái giá với [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF), sinh được ba con gái, một con trai . Lưu Triệt là con trai duy nhất của bà, được sinh vào năm 156 TCN. Tương truyền khi mang thai Lưu Triệt, Vương Chí đã nằm mộng thấy mặt trời rơi vào bụng mình [4] , bèn nói lại với Cảnh Đế. Cảnh Đế cho rằng đứa bé đó về sau sẽ phú quý. [[5]](#cite_note-ReferenceA-5)
### Kết hôn với Trần Kiều[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=4)]
Do có thân phận hoàng tử nên Lưu Triệt được phong tước vị
*Giao Đông vương* (膠東王) vào năm [153 TCN](/wiki/153_TCN) , còn người anh trưởng của ông là [6] [Lưu Vinh](/wiki/L%C6%B0u_Vinh_(L%C3%A2m_Giang_v%C6%B0%C6%A1ng))được lập làm [Thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD). Nguyên vị hoàng hậu đầu tiên của vua cha là Bạc thị do không được sủng ái nên đã bị phế vào năm [155 TCN](/wiki/155_TCN), ngôi vị hoàng hậu bỏ trống. Vào lúc đó, Hán Cảnh Đế lại sủng ái mỹ nhân [Lật Cơ](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADt_C%C6%A1&action=edit&redlink=1)nên cũng lập con Lật cơ là Lưu Vinh làm Hoàng thái tử.
Chị của Hán Cảnh Đế là
[Quán Đào công chúa](/wiki/Qu%C3%A1n_%C4%90%C3%A0o_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa) (館陶公主) có người con gái lớn là [Trần Kiều](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%81u) (陈娇) , muốn đem gả cho Lưu Vinh [7] [[8]](#cite_note-ReferenceC-8) nhưng bị Lật Cơ khước từ, vì bà ta oán hận Quán Đào thường tiến cử mĩ nữ cho Hán Cảnh Đế. Vương Chí thấy vậy bèn tìm cách lấy lòng Quán Đào, hứa sẽ cho Lưu Triệt (năm đó 4 tuổi) thành hôn với Trần Kiều [[9]](#cite_note-9) . Về sau khi Lưu Triệt lên làm thái tử thì Trần Kiều trở thành thái tử phi, song không rõ hai người thành hôn năm nào. [[4]](#cite_note-zh.wikisource.org-4)
### Lên ngôi thái tử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=5)]
Quán Đào công chúa ra sức giúp Lưu Triệt giành ngôi thái tử để con gái mình làm
[Hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), đồng thời để trả thù Lật Cơ, nên thường nói tốt cho ông trước mặt Cảnh đế và gièm pha mẹ con Lưu Vinh. Trong khi đó [Lật Cơ](/w/index.php?title=L%E1%BA%ADt_C%C6%A1&action=edit&redlink=1) ỷ được sủng có lại có con làm Thái tử, tỏ ra ngạo mạn, nhiều khi còn lớn tiếng với cả Cảnh Đế khiến Cảnh Đế không còn sủng ái Lật Cơ nữa.
Năm
[150 TCN](/wiki/150_TCN), [Quán Đào công chúa](/wiki/Qu%C3%A1n_%C4%90%C3%A0o_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa) cùng [Vương Chí](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%AD) nhân Hán Cảnh Đế giận Lật Cơ, bèn xúi giục các đại thần hãy tìm cách lập Lật cơ làm [hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Đại thần Đại Hành nghe lời vào tâu Cảnh đế, Cảnh Đế đang tức giận, cho rằng việc này là do Lật Cơ xúi giục, bèn lập tức xử tử Đại Hành, sau đó ra lệnh phế [Lưu Vinh](/w/index.php?title=L%C6%B0u_Vinh&action=edit&redlink=1) xuống làm Lâm Giang vương [[8]](#cite_note-ReferenceC-8) và bỏ không tới gặp Lật Cơ nữa, khiến bà uất ức qua đời vào năm [10] [150 TCN](/wiki/150_TCN). Sau đó Cảnh Đế lập Vương Chí làm [hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)và Lưu Trịêt làm thái tử.
Năm
[141 TCN](/wiki/141_TCN), [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) qua đời, Lưu Triệt năm ấy 16 tuổi lên nối ngôi, tức **Hán Vũ Đế** [[5]](#cite_note-ReferenceA-5) [[6]](#cite_note-ReferenceB-6) . Ông lập Trần Kiều làm hoàng hậu, tôn mẹ là Vương Chí làm [11] [Hoàng Thái hậu](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)và Đậu Thái hậu làm [Thái Hoàng Thái hậu](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1).
## Cai trị[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=6)]
### Chính sách đối nội[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=7)]
#### Củng cố nền quân chủ chuyên chế[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=8)]
Khác với vua cha, ông là người chuyên chế, nóng nảy, nhưng cùng rất nhiều mưu lược tài năng, rất sùng
[đạo Nho](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), không theo chính sách vô vi (ít can thiệp vào việc dân) của [đạo Lão](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o), như vua đời trước, mà ưa [Pháp gia](/wiki/Ph%C3%A1p_gia) giống như [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) và [Hán Cao Tổ](/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95). [[12]](#cite_note-stq-12)
Thấy đời
[vua cha](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF), nhóm thất vương làm phản, Vũ Đế quyết tâm bỏ hẳn chế độ [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn). Một mặt ông dùng thuật của [Pháp gia](/wiki/Ph%C3%A1p_gia), đồng thời để trị chư hầu quý tộc (sai người thân tín giúp việc họ do thám họ, ngăn chặn sự mưu phản và lần lần tước hết quyền hành, đất đai họ).
Muốn diệt họa
[Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) và mở mang bờ cõi thì [quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) phải mạnh, quân luật phải nghiêm, và ông dùng chính sách của Pháp gia. Vũ Đế không tha thứ cho những viên tướng bại trận, không xét hoàn cảnh và tình thế của họ, cứ thẳng tay trừng trị. Vì vậy, có nhiều tướng bại trận phải theo hàng giặc chứ không dám về triều đình. Thấy vậy, Vũ Đế lại càng tàn nhẫn, [tru di tam tộc](/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c) những tướng này, như trường hợp của Lý Lăng. Không ai dám trái ý ông, chỉ tỏ vẻ bất mãn, bất phục cũng đủ làm cho ông trị tội rồi. Vì vậy, triều thần không ai dám can gián. [Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) chỉ vì bênh vực Lý Lăng mà phải chịu tội nhục nhã nhất thời đó: tội bị thiến. [[12]](#cite_note-stq-12)
Một mặt, ông rất đề cao
[Nho học](/wiki/Nho_gi%C3%A1o), đặt ra chức ngũ kinh, bác sĩ, tuyển dụng những người giỏi như Công Tôn Hoằng, rồi lại thay đổi triều chính, sửa lại lịch, định lễ tế trời và tế đất, xây cất cung điện. Ông cũng trọng dụng những nhà nho như [Đổng Trọng Thư](/wiki/%C4%90%E1%BB%95ng_Tr%E1%BB%8Dng_Th%C6%B0), và thích những nhân văn có tài làm [phú](/wiki/Ph%C3%BA) ca tụng như [Tư Mã Tương Như](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_T%C6%B0%C6%A1ng_Nh%C6%B0). Nhờ vậy, [12] [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)thời bấy giờ phát triển. [[12]](#cite_note-stq-12)
Như vậy là Vũ Đế dùng cả Pháp lẫn Nho mà hoàn thành được cuộc
[cách mạng](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng) về [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), củng cố được chính thể [quân chủ chuyên chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF): quyền hành tập trung vào tay triều đình và giao phó cho kẻ sĩ có tài do dân tiến cử và cả do [hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) tuyển dụng. Quý tộc, thân vương vẫn còn được hưởng nhiều đặc quyền, nhưng phải tuân lệnh vua và [Tể tướng](/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) . [12]
#### Chính sách kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=9)]
Năm nào cũng chinh phạt, mà hoàng đế lại xa xỉ, xây cất thêm nhiều cung thất, cho nên triều đình luôn thiếu tiền. Muốn có tiền, Vũ đế dùng ba cách:
- Phát hành một thứ tiền làm bằng kim loại và thiếc, như vậy trữ kim tăng lên; ông lại đặt ra thừ tiền bằng da nữa.
- Bán tước và cho chuộc tội bằng tiền.
- Tuyên bố bao nhiêu tài nguyên trong nước thuộc về quốc gia hết, như vậy "tư nhân không thể chiếm các nguồn lợi của núi, biến làm của riêng mà thao túng các giai cấp thấp hơn".
[[12]](#cite_note-stq-12)
Triều đình giữ độc quyền cất và bán rượu, độc quyền làm muối, khai thác các mỏ sắt, năm 119 TCN đặt ra chức quan coi về sắt, gọi là
*diêm thiết quan*.
Hán Vũ đế có sáng kiến diệt những người trung gian đầu cơ, những người cho vay nặng lãi hoặc chứa chất
[hàng hoá](/wiki/H%C3%A0ng_h%C3%B3a) khi giá rẻ rồi bán cho nhân dân khi giá đắt.
Ông đã tổ chức một cơ quan chuyên chở và trao đổi thuộc quyền nhà nước, kiểm soát
[thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) chặt chẽ để giá cả khỏi thình lình lên xuống. Trong khắp [đế quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c) nơi đâu cũng có những nhân viên của triều đình lo việc chuyên chở và giao hàng. Lúc nào mua sản phẩm thì triều đình giữ lại, đợi lúc giá tăng thì đem bán rẻ cho dân, hễ giá xuống thì lại mua vào để trữ; như vậy "bọn phú thương không đầu cơ mà vơ được món lợi lớn... và giá được bình lại". Người ta đã ghi sổ tất cả những lợi tức của họ để thu thuế hàng năm là 5%. [12] [[12]](#cite_note-stq-12)
Hán Vũ đế lại cho khởi công nhiều công tác lớn để cho hàng triệu thợ bị các xí nghiệp tư sa thải có công ăn việc làm, khỏi bị thất nghiệp: bắc cầu qua sông, đào nhiều
[kênh](/wiki/K%C3%AAnh) để nối các dòng [sông](/wiki/S%C3%B4ng) với nhau và dẫn [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) vào [ruộng](/wiki/Ru%E1%BB%99ng_l%C3%BAa). [[12]](#cite_note-stq-12)
Theo
[Nguyễn Hiến Lê](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_L%C3%AA), Sau mấy trận lụt xen với mấy cơn đại hạn kéo dài, vật giá tăng vọt lên, dân chúng la ló, muốn trở lại chế độ cũ, và những người kinh doanh bất bình vì triều đình can thiệp vào công việc của họ, [thuế](/wiki/Thu%E1%BA%BF) má quá nặng, không còn làm ăn gì được; lại thêm các cung phi được nhà vua sủng ái lấn át các đại thần, nên sau khi Vũ đế qua đời nạn [tham nhũng](/wiki/Tham_nh%C5%A9ng) lan tràn khắp nước, sự bóc lột người [nghèo](/wiki/Ngh%C3%A8o) bắt đầu trở lại, và trong non một [thế kỉ](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7), những [cải cách](/wiki/%C4%90%E1%BB%95i_m%E1%BB%9Bi) của Vũ đế bị chê bai. [[12]](#cite_note-stq-12)
#### Chính sách đối với địa phương[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=10)]
Năm
[106 TCN](/wiki/106_TCN), Hán Vũ Đế thiếp lập chế độ thứ sử. Ông lập ra 13 châu là Kí, Duyễn, Dự, Thanh, Từ, U, Tịnh, Lương, Kinh, Dương, Ích, Sóc Phương, Giao Chỉ và sai 13 người đến trấn nhận chức thứ sử ở đấy. Ban đầu, Thứ sử chỉ có vai trò đi tuần hành các quận trong châu để xem xét việc cai trị của các Thái thú và cường hào ở đó, thăng thưởng người làm tốt, truất người làm dở, đoán xét oan ngục, lấy 6 điều giới hạn của chức vụ. Hàng năm, Thứ sử đi tuần các quận vào tháng 8 và đến đầu năm sau thì về triều đình tâu báo. Vai trò của Thứ sử thời Tây Hán tương tự như công việc của thanh tra hoạt động của Thái thú. Với việc lập chế độ này, triều đình nhà Hán có thể dễ dàng kiểm soát và khống chế thế lực cường hào địa phương.
#### Chế độ sát cử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=11)]
Chế độ sát cử ở
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) bắt đầu từ thời Hán Vũ Đế và nối tiếp đến triều đại tiếp theo, có ảnh hưởng to lớn đến đời sau. Hán Vũ Đế chủ trương tìm kiếm nhân tài để bổ dụng làm quan lại qua các khoa thi khảo hạch hơn là lấy từ bọn quý tộc thế tập từ đời này sang đời khác. Chế độ này được bắt đầu từ năm [134 TCN](/wiki/134_TCN). Cần phân biệt chế độ khảo hạch này với chế độ thế tập thời Tiền Tần trước đó và khoa thi bắt đầu ở đời Tùy Đường sau này. Chế độ này đợn giản hơn chế độ thi cử, mỗi năm quan lại mỗi địa phương tại khu hạt mình quản lí sẽ khảo hạch trong các học trò để tìm ra người tài giỏi, hiền lương ở trong đó và tiến cử lên cấp trên, triều đình . Dựa vào năng lực của họ, triều đình sẽ phong cho chức quan thích hợp. Chế độ sát cử từ đó trở thành nơi trổ tài và tiến thân của tầng lớp học sĩ và cung cấp một nguồn nhân lực lớn cho triều đình. [13]
#### Chính sách với các chư hầu[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=12)]
Vào thời Tây Hán, các nước chư hầu, chủ yếu do thân tộc họ Lưu cai quản, được hưởng thế tập và đất phong rộng lớn, rất dễ phát sinh bạo loạn, điển hình như
[loạn bảy nước](/wiki/Lo%E1%BA%A1n_b%E1%BA%A3y_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) vào thời [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) (154 TCN). Đến đầu thời Hán Vũ Đế, đất đai chư hầu nước nào cũng có hơn ngàn dặm, liên kết với nhau, uy hiếp nghiêm trọng đến triều đình trung ương. Các chính sách trực tiếp cắt giảm đất đai của chư hầu cũng không phát huy tác dụng, như trường hợp của Tiều Thác dẫn đến loạn bảy nước. Do vậy Hán Vũ Đế cũng chú trọng đến việc cắt giảm thế lực của họ. Năm Nguyên Sóc thứ hai (128 TCN), Hán Vũ Đế dùng chính sách của [Chủ phụ Yển](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ph%E1%BB%A5_Y%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), ban Thôi ân lệnh . Theo như lệnh này, khi một chư hầu vương chết đi thì người con trai trưởng sẽ được thế tập tước vương, còn những người con trai khác cũng được phong tước hầu ở ngay trong lãnh thổ của chư hầu đó. Trên thực tế, các hầu quốc được phong không còn do vị chư hầu vương kia quản lý nữa mà sẽ được nhập vào các quận trực thuộc triều đình, cũng tương đương như một huyện. Từ đời này sang đời khác, đất đai của chư hầu vì thế cũng sẽ ngày một giảm đi, đến nỗi chư hầu vương nhiều lắm chỉ có mười thành, tiểu hầu quốc chỉ được chừng 10 dặm. Bởi vậy các cuộc nổi dậy của chư hầu không còn đáng ngại như trước nữa, điển hình như cuộc nổi dậy của Hoài Nam vương Lưu An năm 112 TCN nhanh chóng bị dập tắt [14] . [[15]](#cite_note-15)
#### Tôn nho thượng pháp[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=13)]
Khác với Văn Đế và Cảnh Đế, Hán Vũ Đế lại chủ trương tôn sùng Nho giáo chứ không phải là Đạo Giáo. Ngay sau khi lên ngôi, Hán Vũ Đế nghe theo ý kiến của
[Đổng Trọng Thư](/wiki/%C4%90%E1%BB%95ng_Tr%E1%BB%8Dng_Th%C6%B0), chủ trương *bãi truất Bách gia, độc tôn nho thuật* [[16]](#cite_note-16) . Vũ Đế quyết định rằng Đạo giáo không còn thích hợp cho [17] [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)nữa, và chính thức tuyên bố Trung Quốc là một quốc gia Khổng giáo; tuy nhiên, giống như các vị vua trước đó, ông tổng hợp các biện pháp của Pháp gia với ý tưởng Khổng giáo. Sự công nhận chính thức đối với Khổng giáo này dẫn tới một hệ thống bổ nhiệm quan chức dân sự duy nhất, nhưng các ứng cử viên cũng bắt buộc phải thông hiểu các tác phẩm kinh điển của Khổng giáo (Tứ thư, Ngũ kinh) đối với hệ thống quan lại của đế quốc, yêu cầu này kéo dài tới tận khi nước Cộng hoà Trung Hoa được thành lập năm 1911. Các trí thức Khổng giáo có được ưu thế nổi bật khi họ là hạt nhân của hệ thống bổ nhiệm quan chức dân sự.
### Chính sách đối ngoại[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=14)]
#### Thiết lập quan hệ với Tây Vực[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=15)]
Vào thời cai trị của mình, Hán Vũ Đế chú trọng tới việc thiết lập quan hệ với Tây Vực. Sự việc ấy bắt đầu từ việc có tù binh
[Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) khai rằng vua của nước [Đại Nguyệt Chi](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Nguy%E1%BB%87t_Chi) bị [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) chém đầu, dùng làm đồ đựng rượu. Triều đình tin lời ấy, muốn sai sứ đến Đại Nguyệt Chi đề nghị liên kết chống Hung Nô. Năm [138 TCN](/wiki/138_TCN), Vũ đế cũng cử [Trương Khiên](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn) dẫn đoàn sứ bộ đi về các vùng phía tây . Trong vòng mười mấy năm, Trương Khiên lần lượt sang các nước phía tây là [18] [Yên Kì](/wiki/Y%C3%AAn_K%C3%AC) , [[19]](#cite_note-19) [Quy Từ](/wiki/Quy_T%E1%BB%AB) , [[20]](#cite_note-20) [Sơ Lặc](/wiki/S%C6%A1_L%E1%BA%B7c) , [[21]](#cite_note-21) [Đại Uyển](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Uy%E1%BB%83n) và Đại [[22]](#cite_note-22) [Nguyệt Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_Chi). Mặc dù việc liên kết ban đầu không thành công nhưng cũng đã nắm được tình hình ở Tây Vực, do đó Vũ Đế coi trọng Trương Khiên, phong cho chức Thái trung đại phu.
Năm
[119 TCN](/wiki/119_TCN), Hán Vũ Đế lại cử Trương Khiên đi sứ Tây Vực lần thứ hai, qua nước [Ô Tôn](/w/index.php?title=%C3%94_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1) đề nghị liên minh, được đón tiếp nồng hậu. Con đường mà Trương Khiên tìm ra, chính là "con đương Tơ Lụa" nổi tiếng, các thương nhân Đông – Tây đi lại buôn bán, nên người Trung Quốc mới biết đến ngựa Hãn Huyết, bồ đào, mục túc, thạch lựu, hồ đào, hồ ma,... Công lao của ông được Sử ký ca ngợi là tạc không (nghĩa là mở mang đường lối cho thông suốt). [23]
#### Chiến tranh với Hung Nô[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=16)]
##### Phá vỡ hòa bình[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=17)]
Từ thời
[Hán Cao Tổ](/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95), do lo sợ thế lực của Hung Nô đang cường thịnh ở phía bắc, nhà Hán quyết định sử dụng chính sách hòa thân, cống nộp của cải và gả con gái cho Hung Nô để lấy lòng . Đến thời Văn Cảnh, [24] [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)phát triển lớn mạnh về chính trị, kinh tế và quân đội do đó Hán Vũ Đế quyết định phế bỏ chính sách hòa thân với Hung Nô và bắt đầu tiến hành chiến tranh. Ông phái Lý Quảng trấn giữ quận Yêu Tái, củng cố phòng bị ở phía bắc. Ngoài ra, việc kết giao với Tây Vực cũng là một bước quan trọng trong việc tìm liên minh cùng chống Hung Nô.
Năm
[134 TCN](/wiki/134_TCN), [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) cử sứ thần sang Hán đề nghị hòa thân. Hán Vũ Đế thương nghị việc này với quần thần và cuối cùng quyết định đồng ý hòa thân theo lời [Hàn An Quốc](/wiki/H%C3%A0n_An_Qu%E1%BB%91c).
Năm
[133 TCN](/wiki/133_TCN), theo ý kiến của đại thần [Vương Khôi](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%B4i&action=edit&redlink=1), Hán Vũ Đế quyết định sử dụng chính sách lợi dụng tài vật để dẫn dụ Hung Nô ra quân trước, sai Lý Quảng làm Phiêu kị tướng quân, [Công Tôn Hạ](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_T%C3%B4n_H%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) làm Kinh Xa tướng quân, [Hàn An Quốc](/wiki/H%C3%A0n_An_Qu%E1%BB%91c) làm Hộ quân dẫn 30 vạn quân mai phục ở sơn cốc gần khu vực Mã Ấp , và [25] [Vương Khôi](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Kh%C3%B4i&action=edit&redlink=1)làm Tương Đồn tướng quân cùng Thái trung đại phu Lí Tức dẫn 3 vạn quân từ Đại Quận ra dụ địch. Nội gián của quân Hán là Niếp Nhất khuyên [[26]](#cite_note-26) [Quân Thần thiền vu](/wiki/Qu%C3%A2n_Th%E1%BA%A7n_thi%E1%BB%81n_vu)có thể đem thủ hạ giết các quan cai trị ở Mã Ấp và chiếm hết tài vật trong thành này . Quân Thần ham mê tiền tài, nghe lời dụ dỗ của Niếp Nhất bèn đích thân dẫn 10 vạn quân Vũ Châu [[27]](#cite_note-27) rồi phái sứ giả đến mưu hại quan cai trị ở Mã Ấp. Tuy nhiên việc này sau bị bại lộ nên thất bại. Hán Vũ Đế tức giận bèn tống giam Vương Khôi, sau ép tự sát. Từ đó hai nước tuyệt giao với nhau, hòa thân chấm dứt. [[28]](#cite_note-28)
##### Vượt Nhạn Môn quan[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=18)]
Năm
[129 TCN](/wiki/129_TCN), quân Hung Nô xâm lân vào vùng Thượng Cốc của nhà Hán . Hán Vũ Đế bèn cử 4 vạn quân chia làm bốn đường, do [29] [Vệ Thanh](/wiki/V%E1%BB%87_Thanh) [[30]](#cite_note-30) , [[31]](#cite_note-31) [Công Tôn Hạ](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_T%C3%B4n_H%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1), [Công Tôn Ngao](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_T%C3%B4n_Ngao&action=edit&redlink=1)và [Lý Quảng](/wiki/L%C3%BD_Qu%E1%BA%A3ng)chỉ huy ra chống , tuy nhiên rốt cục bị thiệt hại nặng nề và thất bại. [[32]](#cite_note-32)
Sang năm 127 TCN, Hán Vũ Đế cử
[Vệ Thanh](/wiki/V%E1%BB%87_Thanh) và [Lý Tức](/w/index.php?title=L%C3%BD_T%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) ra Vân Trung, tiến thẳng đến vùng Phù Lý , đánh bại và tiêu diệt hai đạo quân Hung Nô do Bạch Dương Vương và Lâu Phiền Vương chỉ huy, chém và bắt sống hơn 1000 người, thu phục và sáp nhập vùng đất Hà Sáo của Hung Nô mà gần như không mất một binh sĩ nào, toàn quân khải hoàn trở về. Chiến thắng này đã góp phần giải quyết được mối đe dọa đối của Hung Nô với kinh đô Trường An [33] . Tại vùng Hà Sáu, [[34]](#cite_note-34) [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)cho thiết lập quận Sóc Phương. Năm sau, Hán Vũ Đế lại sai [Tô Kiến](/w/index.php?title=T%C3%B4_Ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1)đem theo 100000 người tu bổ Trường Thành để ngăn chặn Hung Nô.
Năm
[121 TCN](/wiki/121_TCN), Hán Vũ Đế muốn thực hiện kế hoạch đánh chiếm khu vực Hà Tây của Hung Nô để làm bàn đạp tiến công lên phía bắc để đẩy quân Hung Nô ra khỏi Trung Nguyên. Ông cử [Hoắc Khứ Bệnh](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Kh%E1%BB%A9_B%E1%BB%87nh) đem quân lên phía bắc [[35]](#cite_note-35) . Ông chỉ huy một đội kỵ binh nhẹ gồm 1 vạn phiêu kị quân tiến về phía tây của Lũng Tây và trong vòng 6 ngày đã tiến sâu vào 1000 dặm qua 5 tiểu quốc của Hung Nô, giết 9000 quân Hung Nô và bắt được hơn 1000 người. [36]
Sang mùa hè năm đó, Hoắc Khứ Bệnh lại vượt sa mạc và giao tranh với quân Hung Nô trên núi. Quân Hán nhanh chóng nắm ưu thế, tiêu diệt hơn 30000 quân Hung Nô, nhưng cũng bị tổn thất 2800 người, buộc Hung Nô đầu hàng. Nhà Hán chiếm được nhiều đất đai của Hung Nô và thành lập quận huyện ở đó.
Sang mùa xuân năm
[119 TCN](/wiki/119_TCN), Hán Vũ Đế lại cử [Vệ Thanh](/wiki/V%E1%BB%87_Thanh) cùng [Hoắc Khứ Bệnh](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Kh%E1%BB%A9_B%E1%BB%87nh) mỗi người dẫn 5 vạn kị quân thành hai đường đánh Hung Nô, lại cho hơn 14 vạn ngựa chiến và 50 vạn bộ tốt và hậu cần tiến về sa mạc Gobi. Quân Hán tiến vào Đại Quận, đánh bại quân của Tả Hiền Vương, buộc ông này phải đem 4 vạn quân đầu hàng nhà Hán. Sau đó Vệ Hoắc mỗi người chia quân theo hai phía đông-tây, cánh của Hoắc Khứ Bệnh tiến đánh Đại quận, còn cánh của Vệ Thanh đi về phía đông, thu phục Định Tương. Quấn Hán giành được thắng lợi, tiêu diệt 8-9 vạn quân Hung Nô, bắt được Tả Hiền Vương và 86 quý tộc.
##### Xử tội Lý Lăng và Tư Mã Thiên[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=19)]
Sau trận mạc bắc, quân Hán cơ bản đã giải quyết xong nạn uy hiếp của
[Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4). Tuy nhiên hai bên vẫn tiếp tục xảy ra xung đột. Vào năm [115 TCN](/wiki/115_TCN), người Hán tiếp tục lấn át và lập huyện trên đất Hung Nô. Sang năm 112 TCN, Hung Nô liên kết với người Khương tiến công vào quân Ngũ Nguyên, giết chết quan thái thú ở đó. Để đối phó, sang năm [111 TCN](/wiki/111_TCN), Hán Vũ Đế cho 18 vạn quân đi về phía bắc để gây sức ép với Hung Nô.
Năm
[99 TCN](/wiki/99_TCN), tướng quân [Lý Quảng Lợi](/wiki/L%C3%BD_Qu%E1%BA%A3ng_L%E1%BB%A3i) được lệnh đem 300000 quân lên phía bắc, giao chiến với Hữu hiền vương của Hung Nô ở Kỳ Liên Sơn. Một tướng khác là Lý Lăng đem quân bộ cùng năm nghìn người thiện xạ qua phía Bắc Cư Duyên chừng hơn nghìn dặm.
5000 quân của Lăng bị 80000 quân
[Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) bao vây. Trước tình thế tuyệt vọng, tên bắn đã hết, lính chết quá nửa, nhưng giết hại quân Hung Nô cũng hơn vạn người, sau đó Lý Lăng vừa rút lui vừa đánh tám ngày liền. Nhưng trên đường về thì lại bị quân Hung Nô chặn đứt lối đường. Quân Lăng thiếu ăn mà cứu binh không tới. [Lý Lăng](/wiki/L%C3%BD_L%C4%83ng) bất đắc dĩ phải đầy hàng Hung Nô. Hán Vũ Đế nghe tin, giết mẹ và vợ con Lăng . Quan thái sử Tư Mã Thiên ra sức can ngăn nên bị bỏ ngục và bị cung hình (thiến) [37] . [[38]](#cite_note-38)
##### Giảng hòa, tái lập hòa bình[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=20)]
Sang năm
[90 TCN](/wiki/90_TCN), [Lý Quảng Lợi](/wiki/L%C3%BD_Qu%E1%BA%A3ng_L%E1%BB%A3i) lại đem quân chinh phạt vùng Ngũ Nguyên. Tuy nhiên cùng lúc ở kinh thành, Hán Vũ Đế nghi ngờ ông ta có âm mưu lập Xương Ấp vương làm thái tử nên bỏ ngục vợ ông ta. Lý Quảng Lợi mất tinh thần, nên không thể địch lại Hung Nô. Quân Hán thiệt hại nặng, thương vong hơn 10000 người. [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) cũng lên tiếng chê trách việc làm này của Hán Vũ Đế . [39]
Sau thất bại này, Hán Vũ Đế đành phải hạ cố tạ tội với Hung Nô và bị Hung Nô ép phải cống nạp cho mình 10000 thạch mễ tửu, 5000 hộc lương thực
. [40]
#### Tiêu diệt Nam Việt[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=21)]
Đất Nam Việt nguyên trước thuộc nhà Tần, được chia làm ba quận Nam Hải, Quế Lâm và Tượng. Khi nhà Tần suy yếu, thủ lĩnh cát cứ ở đó là Triệu Đà nổi dậy lập ra nước Nam Việt
. Khi nhà Hán thành lập thì Triệu Đà dâng cống xin quy phục, nhưng trong nước vẫn dùng đế hiệu và không hoàn toàn phụ thuộc vào Trung Quốc. Năm [41] [112 TCN](/wiki/112_TCN), Hán Vũ Đế cử sứ An Quốc Thiếu Quý sang Nam Việt dụ vua và thái hậu vào chầu. Trước kia, thái hậu từng thông dâm với An Quốc Thiếu Quý nên đồng ý với yêu cầu này. Tể tướng [Lữ Gia](/wiki/L%E1%BB%AF_Gia)bất bình, đem quân vào cung giết hại vua và thái hậu và sứ giả của Hán [[42]](#cite_note-42) . [[43]](#cite_note-43)
Sau đó Lữ Gia đem quân phá Hàn Thiên Thu. Hán Vũ Đế tức giận, sai Phục ba tướng quân Lộ Bác Đức xuất phát từ Quế Dương, Lâu thuyền tướng quân Dương Bộc xuất phát từ Dự Chương, Qua Thuyền tướng quân Nghiêm xuất phát từ Linh Lăng, Hạ lại tướng quân Giáp đem quân xuống Thương Ngô, Trì Nghĩa hầu Quý đem quân Dạ Lang xuống sông Tường Kha, hội ở Phiên Ngung là kinh đô Nam Việt.
Mùa đông năm
[111 TCN](/wiki/111_TCN), Hán Vũ Đế lại cử [Dương Bộc](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_B%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) đem 9000 tinh binh hãm Tầm Hiệp, phá Thạch Môn lấy được thuyền thóc của quân Triệu, kéo luôn cả các thuyền ấy đi, đem mấy vạn người đợi Lộ Bác Đức. Bác Đức cùng Bộc hội quân tiến đến Phiên Ngung, đánh bại quân Triệu và phóng lửa đốt thành. Quân trong thành đầu hàng. Lữ Gia và vua Triệu bỏ chạy, bị bắt được giết chết. Các xứ ở Nam Việt đều xin hàng. Nhà Hán chiếm xong Nam Việt, lập ra bảy quận trên đất ấy và đất Dạ Lang.
#### Tiêu diệt Dạ Lang[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=22)]
Ở phía tây nam nhà Hán thời đó có tồn tại một quốc gia tên gọi là Dạ Lang, chiếm một phần tỉnh Quảng Tây và phần lớn tỉnh Quý Châu hiện nay. Nước Dạ Lang giáp quận Ba Thục và một mặt thì giáp hồ Động Đình về phía tây giáp nước Điền của người Lô Lô miền Tây tỉnh Vân Nam bấy giờ, phía đông hồ Vân Nam, từng phồn thịnh hàng trăm năm trên cao nguyên Quý Châu. Theo Sử kí, trong các bộ tộc Tây Nam, Dạ Lang có thế lực hùng mạnh nhất, có 100 nghìn lực lượng tinh nhuệ, tàu bè của người Dạ Lang đi lại trên mặt sông, quanh cảnh hết sức tấp nập
. Lúc đó Đại Hán thống trị phần lớn khu vực Trung Nguyên, Dạ Lang nằm trong miền núi xa xôi hẻo lánh. [44]
Hán Vũ Đế muốn chinh phục vùng Dạ Lang để mở rộng lãnh thổ. Năm
[136 TCN](/wiki/136_TCN) ông cử [Đường Mông](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_M%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm Lang trung tướng dẫn 1000 binh sĩ và mấy vạn dân đem theo lương thực và công cụ sản xuất xuất phát từ Ba quận vượt qua Phù Quan đến Dạ Lang. [45] [Đường Mông](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_M%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)ban tặng của cải để vua Dạ Lang và phô trương uy thế khiến Dạ Lang khiếp sợ, cho phép Đường Mông đặt cơ quan quản lý ở đó và cử con trai Dạ Lang hầu làm Lệnh (tương đương huyện lệnh).
Năm
[130 TCN](/wiki/130_TCN) Hán Vũ Đế ra lệnh đặt thành lập quận ở Dạ Lang và chọn Bậc đạo tây nam làm quận lỵ rồi phát động quân sĩ 2 quận Ba Thục tiến hành việc mở đường từ Bậc đạo thông đến sông Tường Kha. Người đất Thục là Tư Mã Tương Như lại dâng thư yêu cầu đặt quận huyện tại Cùng [46] , Trách [[47]](#cite_note-47) thuộc Tây Di. Tư Mã Tương Như được Vũ đế cử làm Trung lang tướng. Tư Mã Tương Như tuyên truyền với các thủ lĩnh dân tộc thiểu số tại địa phương được họ đồng ý cho [[48]](#cite_note-48) [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)đặt tại khu vực đó mười mấy huyện và 1 đô úy trực thuộc Thục quận.
Về sau, Hán Vũ Đế còn cho 8 hiệu úy chỉ huy các tội nhân tấn công Thả Lan
giết chết mấy vạn người, đặt tại khu vực Nam Di này quận Tường Kha. Cuối cùng năm [49] [111 TCN](/wiki/111_TCN), Dạ Lang chính thức quy phục nhà Hán, Hán Vũ Đế lập ra quận Kiện Vi trên đất Dạ Lang cũ.
#### Xâm lược Cổ Triều Tiên[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=23)]
Dưới thời nhà Chu và nhà Hán, ở bán đảo Triều Tiên đã thành lập một quốc gia riêng, gọi là Vệ Thị Triều Tiên. Dưới thời trị vì của mình, Hán Vũ Đế cũng có ý định mở rộng lãnh thổ tới miền đất này. Năm
[109 TCN](/wiki/109_TCN), ông cử quân đánh Vệ Thị Triều Tiên và tiêu diệt được quốc gia này vào năm 108 TCN. Tại bán đảo Triều Tiên, nhà Hán cho thành lập bốn quận là Nhạc Lãng, Chân Phiên, Lâm Đồn và Huyền Thố.
## Hậu cung và những năm cuối đời[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=24)]
### Thay ngôi hoàng hậu[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=25)]
Hán Vũ Đế thành hôn với Trần Kiều khi còn chưa đến tuổi trưởng thành, sau khi lên ngôi lại phong bà ta làm hoàng hậu, song bà ta không có con, điều này khiến cho mối quan hệ giữa hai người ngày một tẻ nhạt, Trần Hoàng hậu mất đi sự sủng ái từ Vũ Đế. Năm
[139 TCN](/wiki/139_TCN), trong khi tới thăm nhà của [Bình Dương công chúa](/wiki/B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa), Hán Vũ Đế gặp được [Vệ Tử Phu](/wiki/V%E1%BB%87_T%E1%BB%AD_Phu) và sau đó sủng ái bà ta, đưa về cung lập làm phu nhân [[4]](#cite_note-zh.wikisource.org-4) , sau đó lại trọng dụng những người trong gia tộc họ Vệ khiến Trần Hoàng hậu tức giận. Để đối phó, Trần Hoàng hậu bỏ nhiều tiền để tìm phương thuốc có con, nhờ người đồng cốt Sở Phục giúp bà mang thai và nguyền rủa Vệ Tử Phu. Lâu ngày không được gần Vũ Đế, Trần Hoàng hậu lại nảy sinh tình cảm với Sở Phục, cho bà ta mặc đồ nam, sống cùng với nhau như vợ chồng. [50]
Năm
[130 TCN](/wiki/130_TCN), chuyện bùa yểm bị phát giác, khi có người tố cáo Hoàng hậu dùng thuật vu cổ. Hán Vũ Đế vô cùng tức giận. Sau đó chuyện tình của hoàng hậu cũng bị vạch trần. Vũ Đế lập tức định tội bà, giao cho [Trương Thang](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Thang&action=edit&redlink=1) điều tra . Cuối cùng, Trần Hoàng hậu bị giam vào Trường Môn cung, còn Sở Phục và hơn 300 người bị bắt giết. Sau đó Hán Vũ Đế lập Vệ Tử Phu lên làm [51] [hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Những thành viên trong gia tộc của bà ta cũng được trọng dụng như [Vệ Trường Quân](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1), [Vệ Thanh](/wiki/V%E1%BB%87_Thanh), [Hoắc Khứ Bệnh](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Kh%E1%BB%A9_B%E1%BB%87nh)..., trở thành một thế lực ngoại thích trong triều.
### Tìm thuốc trường sinh[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=26)]
Cuối đời, Hán Vũ Đế sa vào hưởng lạc, xây cất nhiều cung điện và tin vào chuyện mê tín. Ông có cố gắng tìm thuốc tiên để trường sinh bất lão. Ông gả con gái cho phương sĩ
[Dịch Đại](/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_%C4%90%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), phong làm tướng quân và tước hầu, giao cho 10 vạn cân vàng để tìm thuốc tiên. Vì Dịch Đại tìm mãi không ra thuốc tiên nên bị Vũ Đế giết chết . [52]
### Thay ngôi thái tử[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=27)]
Năm Chính Hòa nguyên niên (92 TCN), vợ của
[thừa tướng](/wiki/Th%E1%BB%ABa_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) Công Tôn Hạ sử dụng thuật vu cổ bị phát giác, cả nhà [Công Tôn Hạ](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_T%C3%B4n_H%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) bị giết hại . Ngoài ra những thành viên trong thân tộc họ Lưu cũng bị liên lụy, trong đó có Dương Thạch và Chư Ấp công chúa là con của Vệ Hoàng hậu. Hán Vũ Đế sau đó quyết định mở rộng việc điều tra, giao việc này cho sủng thần [53] [Giang Sung](/wiki/Giang_Sung)và Án Đạo hầu [Hàn Thuyết](/w/index.php?title=H%C3%A0n_Thuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1), vì trước đó Giang Sung nói có cổ khí ở trong cung. Giang Sung vốn có hiềm khích với [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) [Lưu Cứ](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BB%A9). Tháng 7 năm 91 TCN, [Giang Sung](/wiki/Giang_Sung)tìm đến cung của Vệ hậu và [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) [Lưu Cứ](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BB%A9), rao lên rằng có bùa yểm. [Lưu Cứ](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BB%A9)sợ Giang Sung hại mẹ con mình, bèn giả lệnh vua bắt Sung và mang quân chiếm cứ các vị trí trọng yếu trong kinh thành Tràng An. Hán Vũ Đế đang dưỡng bệnh, nghe tin thái tử làm loạn bèn sai thừa tướng [Lưu Khuất Mạo](/w/index.php?title=L%C6%B0u_Khu%E1%BA%A5t_M%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1)đem quân bắt thái tử. Cuối cùng [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD)Lưu Cứ bị thua, phải tự vẫn. Hoàng hậu [Vệ Tử Phu](/wiki/V%E1%BB%87_T%E1%BB%AD_Phu)bị buộc phải tự vẫn; 3 hoàng tử, 1 công chúa khác cũng bị xử tử. [[54]](#cite_note-54)
Không lâu sau đó thừa tướng Lưu Khuất Mạo cũng bị cho là dính dáng tới chuyện yểm bùa và bị giết.
Cuối cùng Hán Vũ Đế tỉnh ngộ ra rằng những chuyện yểm bùa phần nhiều do Giang Sung bày đặt ra, nên bắt giết cả nhà Giang Sung. Vì thương nhớ thái tử, Hán Vũ Đế cho xây cung Tử Tư (nhớ con).
Sau cái chết của thái tử Lưu Cứ, người con thứ của Vũ Đế là Yên vương
[Lưu Đán](/wiki/L%C6%B0u_%C4%90%C3%A1n) dâng thư xin vào cung làm túc vệ. Hán Vũ Đế biết ý đồ của ông ta nên từ đó không còn tin tưởng Lưu Đán nữa . [55]
Cuối cùng Hán Vũ Đế lập người con út là
[Lưu Phất Lăng](/wiki/L%C6%B0u_Ph%E1%BA%A5t_L%C4%83ng) làm [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD), nhưng cảm thấy thái tử còn trẻ mà mình không sống được bao lâu nữa, sợ sau khi mình chết, Phất Lăng kế vị thì Câu Dặc sẽ được nhiếp chính, thao túng triều cương. Cho nên Vũ Đế bắt Câu Dặc phải chọn: hoặc là hai mẹ con ra khỏi cung, hoặc tự sát để Phất Lăng lên làm Thái tử. Cuối cùng Câu Dặc đồng ý tự tử và Vũ Đế lập Phất Lăng làm thái tử . [56]
### Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=28) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=28)]
Năm
[89 TCN](/wiki/89_TCN), Trung phó xạ Hà La và người em là Trọng Hợp Hầu âm mưu tạo phản, Vũ Đế cử [Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang), [Kim Nhật Di](/w/index.php?title=Kim_Nh%E1%BA%ADt_Di&action=edit&redlink=1) và [Thượng Quan Kiệt](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Quan_Ki%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) dẹp loạn. Sau đó cả ba người đều được phong hầu.
Hán Vũ Đế có ý định giao con trai cho Hoắc Quang sau khi mình qua đời. Năm
[88 TCN](/wiki/88_TCN), ông sai Công Tôn Liễu làm bức vẽ *Chu công * bối Thành Vương triều chư hầu đồ *, trao cho Hoắc Quang với ý định nhờ ông ta phụ tá cho Phất Lăng* [[57]](#cite_note-57).
Năm
[87 TCN](/wiki/87_TCN), tháng hai, Hán Vũ Đế lâm bệnh nặng. Trước lúc chết, ông hạ chiếu phó thác việc nước cho các trọng thần: [Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang) làm Đại tư mã, Đại tướng quân [Kim Nhật Di](/w/index.php?title=Kim_Nh%E1%BA%ADt_Di&action=edit&redlink=1) làm Xa Kị tướng quân, thái phó [Thượng Quan Kiệt](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Quan_Ki%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) làm Tả tướng quân, đô úy [Tang Hoằng Dương](/w/index.php?title=Tang_Ho%E1%BA%B1ng_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) làm Ngự sử đại phu . [58]
Ngày hôm sau, Hán Vũ Đế qua đời ở cung Ngũ Tạc, hưởng thọ 70 tuổi, được tôn miếu hiệu là
[Thế Tông](/wiki/Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) (世宗), thụy hiệu là Hiếu Vũ Hoàng đế, thường gọi là Vũ Đế. Ông là vị vua ở ngôi lâu nhất và thọ nhất nhà [Tây Hán](/wiki/T%C3%A2y_H%C3%A1n).
Vũ Đế mất, Thái tử Lưu Phất Lăng lên ngôi, tức là
[Hán Chiêu Đế](/wiki/H%C3%A1n_Chi%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%BF). Vua mới tuổi còn nhỏ, được Đại Tư Mã [Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang) giúp sức, tiếp tục sự phồn thịnh của nhà Tây Hán qua 2 đời Chiêu Đế (87 TCN - 74 TCN), [Tuyên Đế](/wiki/H%C3%A1n_Tuy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF) (74 TCN - 49 TCN).
## Niên hiệu[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=29) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=29)]
Trong 54 năm ở ngôi, Hán Vũ Đế đặt 11 niên hiệu. Điều đáng chú ý là 6 niên hiệu đầu được ông đều đặn đổi 6 năm 1 lần; 4 niên hiệu sau đó đổi đều đặn 4 năm 1 lần; niên hiệu cuối cùng được 2 năm thì ông qua đời:
- Kiến Nguyên (140 - 135 TCN)
- Nguyên Quang (134 - 129 TCN)
- Nguyên Sóc (128-123 TCN)
- Nguyên Thú (122 - 117 TCN)
- Nguyên Đỉnh (116 - 111 TCN)
- Nguyên Phong (110 - 105 TCN)
- Thái Sơ (104 - 101 TCN)
- Thiên Hán (100 - 97 TCN)
- Thái Thủy (96 - 93 TCN)
- Chính Hòa (92 - 89 TCN)
- Hậu Nguyên (88 - 87 TCN)
## Đánh giá[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=30) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=30)]
### Mặt tích cực[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=31) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=31)]
Hán Vũ Đế được đánh giá là một ông vua vĩ đại của nhà Hán và Trung Quốc. Những việc làm của Hán Vũ Đế trong thời gian làm vua được nhiều người biết đến. Dưới thời của ông, đế chế Hán đã được mở rộng gấp đôi, và nhiều chính sách của ông có ảnh hưởng to lớn đến sự phát triển của Trung Quốc về sau này. Trong khi đó trong lĩnh vực văn hóa, ông cũng ban hành nhiều chính sách giúp phát triển nền văn hóa trong nước như chế độ sát cử, nhạc phủ
, tôn sùng nho giáo... [59]
Theo Sử Trung Quốc (1997) của
[Nguyễn Hiến Lê](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_L%C3%AA), triều đại ông được xem là triều đại rực rỡ nhất của nhà Hán: uy quyền được củng cố, trong nước bình trị, bờ cõi được mở rộng, thương mại thịnh vượng nhờ khuếch trương, giao thiệp với các lân bang (nhất là [Tây Vực](/wiki/T%C3%A2y_V%E1%BB%B1c)) và văn học cũng phát triển. [[12]](#cite_note-stq-12)
Ngoài ra Hán Vũ Đế cũng là một người yêu thích văn học. Ông từng sáng tác nhiều bài thơ, một số còn lưu truyền tới nay như Hồ tử ca, Thiên mã ca, Điệu Lý phu nhân phú...
### Mặt tiêu cực[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=32) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=32)] [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m), quyển sách được viết bởi Tư Mã Quang thời [nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) đánh giá Hán Vũ Đế là một người xa xỉ, ngông cuồng tự đại, mê tín và chỉ trích các chính sách của ông gây nhiều hậu quả tai hại cho đất nước, thậm chí còn so sánh ông với vị bạo chúa [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) . Khác với cha ông, Hán Vũ Đế dùng hình phat cực kì nghiêm khắc và không khoan dung ngay cả đối với những người thuộc thân tộc của mình, như vụ án của Hoài Nam vương, Trần Hoàng hậu và thái tử Lưu Cứ [60] , Lý Quảng Lợi... [[61]](#cite_note-61)
Về chính sách kinh tế của ông, trong sách
*La civilisation Chinoise* (Albin Michael, 1948), có lời nhận định: [[12]](#cite_note-stq-12)
|“||
||”|
|
|
—Marcel Granet
## Trong điện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=33) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=33)]
Hán Vũ Đế, một trong những vị hoàng đế nổi bật nhất của Trung Quốc, xuất hiện trong rất nhiều bộ phim Trung Quốc, điển hình như:
## Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=34) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=34)]
|
||
||
||
|1 ?-195TCN
256-195TCN
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||
|5 180-157TCN
202–157TCN
|
||
|
Lưu Cứ
|
||
|
Lưu Bác
|
||
|2 194-188TCN
210–188TCN
|
|
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||
||
||
||
||
|
|
||
|6 157-141TCN
188–141TCN
|
||
|
Lưu Tiến
|
||
|9 74-74TCN
?-59TCN
|
||
|3 188-184TCN
?–184TCN
|
||
|4 184-180TCN
?–180TCN
|
||
||
||
||
||
||
|
|
||
|7 Hán Vũ Đế 140-87TCN
156-87TCN
|
||
|10 74-49TCN
91-49TCN
|
||
||
||
||
||
||
|
|
||
|8 95–74TCN
87-74TCN
|
||
|11 76–33TCN
49-33TCN
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||Lưu Khang||
||Lưu Hưng||
||Lưu Hiển||
||
|12 33–7TCN
51-7TCN
|
||
||
||
||
||
||
||
||
||
||
|
|
||
|13 7–1TCN
26-1TCN
|
||
|14 9TCN–5SCN
1TCN-5SCN
|
||
|15 5–8 25–25
5–25
- Thân phụ:
[Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF)Lưu Khải.
- Thân mẫu:
[Hiếu Cảnh Vương hoàng hậu](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFu_C%E1%BA%A3nh_V%C6%B0%C6%A1ng_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)(孝景王皇后, 174 TCN - 125 TCN).
- Hậu phi:
- Hoàng hậu:
[Trần A Kiều](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_A_Ki%E1%BB%81u)(陳嬌), là con gái của [Quán Đào công chúa](/wiki/Qu%C3%A1n_%C4%90%C3%A0o_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa)(馆陶公主) và Đường Ấp hầu [Trần Ngọ](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Ng%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1)(堂邑侯陈午), ông ngoại là [Hán Văn Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BA%BF), cậu ruột là [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF), từ nhỏ gia thế cực kỳ hiển hách. Năm 140 TCN, được lập làm Hoàng hậu, đến năm 130 TCN bị phế, đày vào Trường Môn cung vĩnh viễn, không rõ kết cục ra sao.
- Tư hoàng hậu
[Vệ Tử Phu](/wiki/V%E1%BB%87_T%E1%BB%AD_Phu)(思皇后衛子夫, ? - 91 TCN), sau khi Thái tử Lưu Cứ tự sát, bà cùng 2 con gái bị Hán Vũ Đế bức tử.
-
- Phi tần:
[Lý phu nhân](/wiki/L%C3%BD_phu_nh%C3%A2n_(H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF))(李夫人), tuyệt sắc giai nhân, mất khi còn trẻ, truy phong *Hiếu Vũ hoàng hậu*(孝武皇后) và sau được hợp táng cùng Hán Vũ Đế.
- Vương phu nhân (王夫人), người
[nước Triệu](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Tri%E1%BB%87u), rất được sủng hạnh, mất khoảng năm [117 TCN](/wiki/117_TCN).
- Lý cơ (李姬).
- Doãn phu nhân (尹夫人).
- Hình phu nhân (邢夫人).
[Câu Dặc phu nhân](/w/index.php?title=C%C3%A2u_D%E1%BA%B7c_phu_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)Triệu thị (钩弋夫人趙氏, 113 TCN - 88 TCN), sủng phi của Hán Vũ Đế, tư sắc cực kỳ diễm lệ, xưng làm *Đại mỹ nhân*. Hán Vũ Đế lâm chung, muốn truyền ngôi cho con trai bà là Lưu Phất Lăng, nhưng do sợ *Tử ấu mẫu tráng*(子幼母壮), bèn ra lệnh xử tử Triệu thị.
-
- Hoàng hậu:
- Hoàng tử:
- Lệ thái tử
[Lưu Cứ](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BB%A9)(劉據, 128 TCN – 91 TCN), mẹ là Vệ Tư hậu, ông nội của [Hán Tuyên Đế](/wiki/H%C3%A1n_Tuy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF), bị buộc tự sát năm 91 TCN. [Lưu Bác](/w/index.php?title=L%C6%B0u_B%C3%A1c&action=edit&redlink=1)(劉髆, ?-86 TCN), tức Xương Ấp Ai vương (昌邑哀王), cha của Xương Ấp vương [Lưu Hạ](/wiki/L%C6%B0u_H%E1%BA%A1)(劉賀), mẹ là Lý phu nhân. [Lưu Hoành](/wiki/L%C6%B0u_Ho%C3%A0nh)(劉閎, ?–109 TCN), tức Tề Hoài vương (齊懷王), mẹ Vương phu nhân. [Lưu Đán](/wiki/L%C6%B0u_%C4%90%C3%A1n)(劉旦, ?-80 TCN), tức Yên Thích vương (燕刺王), bị buộc tự sát, mẹ Lý cơ. [Lưu Tư](/w/index.php?title=L%C6%B0u_T%C6%B0&action=edit&redlink=1)(劉胥, ?-53 TCN), tức Quảng Lăng Lệ vương (廣陵厲王), bị buộc tự sát, mẹ Lý cơ. [Hán Chiêu Đế](/wiki/H%C3%A1n_Chi%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%BF)Lưu Phất Lăng (劉弗陵), mẹ Câu Dặc phu nhân.
- Lệ thái tử
- Công chúa:
[Vệ Trường công chúa](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(衛長公主), sau thành thân với [Tào Tương](/w/index.php?title=T%C3%A0o_T%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)(曹襄) - con trai của [Công chúa Bình Dương](/wiki/B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa_(nh%C3%A0_H%C3%A1n))với chồng quá cố. Mẹ Vệ Tư hậu. [Thạch Ấp công chúa](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A1ch_%E1%BA%A4p_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(石邑公主), mẹ Vệ Tư hậu. [Chư Ấp công chúa](/w/index.php?title=Ch%C6%B0_%E1%BA%A4p_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(諸邑公主, ? - 91 TCN), bị buộc tự sát, mẹ Vệ Tư hậu. [Ngạc Ấp Cái Trưởng công chúa](/w/index.php?title=Ng%E1%BA%A1c_%E1%BA%A4p_C%C3%A1i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(鄂邑蓋長公主, ? - 80 TCN), mẹ Lý cơ, nuôi dưỡng Hán Chiêu Đế. Cùng Yến vương Lưu Đán, [Thượng Quan Kiệt](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Quan_Ki%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)(上官桀), [Thượng Quan An](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Quan_An&action=edit&redlink=1)(上官安) hợp mưu lật đổ [Hoắc Quang](/wiki/Ho%E1%BA%AFc_Quang)(霍光) nhưng bị phát hiện, tự sát. [Dương Thạch công chúa](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%A1ch_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(阳石公主, ? - 91 TCN), bị buột tự sát. [Di An công chúa](/w/index.php?title=Di_An_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(夷安公主), hạ giá lấy con trai của Long Lự công chúa là [Chiêu Bình quân](/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_B%C3%ACnh_qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1)(昭平君).
-
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=35) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=35)] [Hán Cảnh Đế](/wiki/H%C3%A1n_C%E1%BA%A3nh_%C4%90%E1%BA%BF) [Hán Chiêu Đế](/wiki/H%C3%A1n_Chi%C3%AAu_%C4%90%E1%BA%BF) [Vệ Tử Phu](/wiki/V%E1%BB%87_T%E1%BB%AD_Phu) [Trần Kiều](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%81u) [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) [Dạ Lang](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1_Lang&action=edit&redlink=1) [Nam Việt](/wiki/Nam_Vi%E1%BB%87t) [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) [Trương Khiên](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn) [Lưu Cứ](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BB%A9) [Giang Sung](/wiki/Giang_Sung) [Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=36) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=36)] [Sử kí](/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%AD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) [Hán thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0) [Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m), các quyển 16,17,18,19,20,21,22 [Đại Việt sử kí toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%AD_to%C3%A0n_th%C6%B0), kỉ nhà Triệu
- Nguyễn Hiến Lê (1997)
*Sử Trung Quốc*, *Chương I: Nhà Hán (206 TCN - 220)*
- Đặng Huy Phúc (2001),
*Các hoàng đế Trung Hoa*, NXB Hà Nội
- Nguyễn Khắc Thuần (2003),
*Các đời đế vương Trung Quốc*, NXB Giáo dục
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=37) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=37)] **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-1) [“Sử kí, quyển 11: Hiếu Cảnh bản kỉ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7011). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-2) [“Hán thư, quyển 5: Cảnh Đế kỉ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7005). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-3) [“Tư trị thông giám, quyển 16”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7016).
- ^
**a** **ă** [Tư Mã Thiên.](#cite_ref-zh.wikisource.org_4-2) **â** [“Sử kí, quyển 49: Ngoại thích thế gia”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7049).
- ^
**a** [Tư Mã Thiên.](#cite_ref-ReferenceA_5-1) **ă** [“Sử kí, quyển 12: Hiếu Vũ bản kỉ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7012).
- ^
**a** [Ban Cố.](#cite_ref-ReferenceB_6-1) **ă** [“Hán thư, quyển 6: Vũ Đế kỉ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7006). **Trần Kiều là tên được lấy từ Hán Vũ cố sự, Sử kí và Hán thư không công nhận tên này** [^](#cite_ref-7)
- ^
**a** [Tư Mã Thiên.](#cite_ref-ReferenceC_8-1) **ă** [“Sử kí, quyển 59: Ngũ tông thế gia”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7059). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-9) [“Hán thư, quyển 53: Cảnh thập tam vương truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7053). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-10) [“Hán thư, quyển 53: Cảnh thập tam vương truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7053). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-11) [“Tư trị thông giám, quyển 17”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7017).
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** *Sử Trung Quốc*của Nguyễn Hiến Lê **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-13) [“Tư trị thông giám, quyển 17”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7017). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-14) [“Sử kí, quyển 112: Bình Tân hầu chủ phụ liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7112). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-15) [“Sử kí, quyển 118: Hoài Nam Hành Sơn liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7118). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-16) [“Sử kí, quyển 121: Nho lâm liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7121). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-17) [“Tư trị thông giám, quyển 17”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7017). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-18) [“Hán thư, quyển 61: Trương Khiên Lý Quảng Lợi”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7061). **Nay thuộc tỉnh Tân Cương, Trung Quốc** [^](#cite_ref-19) **Nay là phía đông Khố Xa, Tân Cương** [^](#cite_ref-20) **Nay là Khách Thập, Tân Cương** [^](#cite_ref-21) **Nay là** [^](#cite_ref-22) [thung lũng Fergana](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Fergana&action=edit&redlink=1) **Nay là phía nam hồ Ba Nhĩ Khách Thập và lưu vực sông Y Lê** [^](#cite_ref-23) **Ban Cố.** [^](#cite_ref-24) [“Hán thư, quyển 1: Cao Đế hạ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7001). **Nay thuộc tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc** [^](#cite_ref-25) **Nay thuộc tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc** [^](#cite_ref-26) **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-27) [“Sử kí, quyển 108: Hàn Trường Nhụ liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7108). **Nay thuộc huyện Vân, Sơn Tây, Trung Quốc** [^](#cite_ref-28) **Nay thuộc địa phận Hoài Lai, tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc** [^](#cite_ref-29) **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-30) [“Sử kí, quyển 111: Vệ Tướng quân phiêu kị tướng quân liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7111). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-31) [“Hán thư, quyển 55: Vệ Thanh Hoắc Khứ Bệnh”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7055). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-32) [“Sử kí, quyển 109: Lý Tướng quân liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7109). **Nay thuộc phía bắc tỉnh Cam Túc** [^](#cite_ref-33) **Trường An là kinh đô thời đó của nhà Hán, nay thuộc địa phận Tây An, tỉnh Thiểm Tây** [^](#cite_ref-34) **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-35) [“Sử kí, quyển 111: Vệ Tướng quân phiêu kị tướng quân liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7111). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-36) [“Hán thư, quyển 55: Vệ Thanh Hoắc Khứ Bệnh”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7055). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-37) [“Sử kí, quyển 109: Lý Tướng quân liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7109). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-38) [“Hán thư, quyển 62: Tư Mã Thiên truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7055). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-39) [“Tư trị thông giám, quyển 21”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7021). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-40) [“Hán thư, quyển 6: Vũ Đế kỉ”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B70006). **Đại Việt sử kí toàn thư, kỉ nhà Triệu** [^](#cite_ref-41) **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-42) [“Sử kí, quyển 113: Nam Việt liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7113). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-43) [“Hán thư, quyển 95: Tây Nam Di Lưỡng Việt Triều Tiên truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7095). **Tư Mã Thiên.** [^](#cite_ref-44) [“Sử kí, quyển 116: Tây Nam Di liệt truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8F%B2%E8%A8%98/%E5%8D%B7116). **Nay thuộc Hợp Giang, Tứ Xuyên, Trung Quốc** [^](#cite_ref-45) **thành phố Nghi tân, Tứ xuyên** [^](#cite_ref-46) **Nay thuộc Tây Xương, Tứ Xuyên** [^](#cite_ref-47) **Huyện Diêm Nguyên, Tứ Xuyên ngày nay** [^](#cite_ref-48) **phía tây nam huyện Hoàng Bình, Quý Châu** [^](#cite_ref-49) **Ban Cố.** [^](#cite_ref-50) [“Hán thư, quyển 97: Ngoại thích truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7097). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-51) [“Tư trị thông giám, quyển 18”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7018). **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 66** [^](#cite_ref-52) **Ban Cố.** [^](#cite_ref-53) [“Hán thư, quyển 66: Công Tôn Lưu Điền Vương Dương Thái Trần Trịnh truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7066). **Đặng Huy Phúc, sách đã dẫn, tr 65-66** [^](#cite_ref-54) **Ban Cố.** [^](#cite_ref-55) [“Hán thư, quyển 63: Võ Ngũ Tử truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7063). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-56) [“Tư trị thông giám, quyển 22”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7022). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-57) [“Hán thư, quyển 68 Hoắc Quang Kim Nhật Đê truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7068). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-58) [“Tư trị thông giám, quyển 22”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7022). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-59) [“Hán thư, quyển 22 Lễ nhạc chí”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7022). **Tư Mã Quang.** [^](#cite_ref-60) [“Tư trị thông giám, quyển 22”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E8%B3%87%E6%B2%BB%E9%80%9A%E9%91%91/%E5%8D%B7022). **Ban Cố.** [^](#cite_ref-61) [“Hán thư, quyển 45 Khoái Ngũ Giang Tức Phu truyện”](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%BC%A2%E6%9B%B8/%E5%8D%B7045).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&veaction=edit&vesection=38) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit§ion=38)]
|
|![]()
[Hán Vũ Đế](//commons.wikimedia.org/wiki/Emperor_Wu_of_Han?uselang=vi)
|
|
|
|![]()

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1052 frontend miss (0)