markdown:
# Kitô giáo
[Jump to navigation](#mw-head) [Jump to search](#p-search)
|Một phần trong |[Kitô giáo] ![ Tranh kính miêu tả Chúa Giêsu, vị Mục tử Nhân lành](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/StJohnsAshfield_StainedGlass_GoodShepherd_Portrait.jpg/190px-StJohnsAshfield_StainedGlass_GoodShepherd_Portrait.jpg)
![ Tranh kính miêu tả Chúa Giêsu, vị Mục tử Nhân lành](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/StJohnsAshfield_StainedGlass_GoodShepherd_Portrait.jpg/190px-StJohnsAshfield_StainedGlass_GoodShepherd_Portrait.jpg)
![ Christian cross](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/P_christianity.svg/20px-P_christianity.svg.png)
![ Christian cross](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/P_christianity.svg/20px-P_christianity.svg.png)
[Chủ đề Cơ Đốc giáo](/wiki/Ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81:C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_gi%C3%A1o) **Kitô giáo** (thuật ngữ phiên âm) hay **Cơ Đốc giáo** (thuật ngữ [Hán Việt](/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t)) là một trong [các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham](/wiki/C%C3%A1c_t%C3%B4n_gi%C3%A1o_kh%E1%BB%9Fi_ngu%E1%BB%93n_t%E1%BB%AB_Abraham), [[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2) đặt nền tảng trên giáo huấn, [gc 1] [sự chết trên thập tự giá](/wiki/S%E1%BB%B1_ch%E1%BA%BFt_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu)và [sự sống lại](/wiki/S%E1%BB%B1_ph%E1%BB%A5c_sinh_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu)của [Chúa Giêsu Kitô](/wiki/Gi%C3%AA-su)như được ký thuật trong [Kinh thánh Tân Ước](/wiki/T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc). [[3]](#cite_note-4) [Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu)(Cơ Đốc nhân) tin rằng Giêsu là Con của Thiên Chúa và là [Đấng Messiah](/wiki/Messiah)của [người Do Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i)như đã được tiên báo trong [Kinh thánh Cựu Ước](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C6%AF%E1%BB%9Bc). Thuộc [tôn giáo độc thần](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99c_th%E1%BA%A7n), hầu hết [[4]](#cite_note-Monotheism-5) [Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu)tin rằng chỉ có một [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa)duy nhất hiện hữu trong ba thân vị ( [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): *hypostasis*) gọi là [Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i). Kitô giáo đóng một vai trò quan trọng trong nền [[5]](#cite_note-6) [văn hóa](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1)và văn minh phương Tây.
Trải qua hai
[thiên niên kỷ](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7), các bất đồng về [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và [giáo hội học](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) đã hình thành các [hệ phái](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ph%C3%A1i_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) khác nhau. Bốn nhánh chính hiện nay của Kitô giáo là [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), [Kháng Cách](/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch), [Chính thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng), và [Chính thống giáo Cựu Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_C%E1%BB%B1u_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng). Công giáo Tây phương, Chính thống giáo Đông phương và Chính thống giáo Cựu Đông phương cắt đứt [hiệp thông](/wiki/Hi%E1%BB%87p_th%C3%B4ng) với nhau trong cuộc [Ly giáo Đông–Tây](/wiki/Ly_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng%E2%80%93T%C3%A2y) năm 1054 và cuộc [Ly giáo Chalcedon](/w/index.php?title=Ly_gi%C3%A1o_Chalcedon&action=edit&redlink=1) khởi đầu năm 451. Kháng Cách (cũng thường gọi là Tin Lành), không phải là một hệ phái đơn nhất nhưng là thuật từ nhóm hợp, phát sinh từ cuộc [Cải cách Kháng nghị](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Kh%C3%A1ng_ngh%E1%BB%8B) thế kỷ 16. Tính chung, Kitô giáo là tôn giáo lớn nhất thế giới với khoảng 2,3 tỉ tín hữu, chiếm hơn 31% dân số thế giới (năm 2015). [[6]](#cite_note-7)
Từ nguyên của "
[Kitô](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_(danh_hi%E1%BB%87u)&action=edit&redlink=1)" là Χριστός ( *Khristos*) trong [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), nghĩa là "Đấng được xức dầu", dịch theo danh hiệu * trong Messiah* [tiếng Hebrew](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hebrew). Trong [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), người Công giáo dùng từ "Kitô" để gọi danh hiệu này của Chúa Giêsu, trong khi người Tin Lành thường dùng từ "Christ". Bên cạnh từ "Kitô" phiên âm qua tiếng Bồ Đào Nha được sử dụng bởi tín hữu Công giáo, còn có từ "Cơ Đốc" xuất phát từ [chữ Nho](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n)(基督) và thường được tín hữu Tin Lành sử dụng. Ngoài ra, một số người cũng dùng cách gọi **Thiên Chúa giáo**để chỉ Công giáo nói riêng và Kitô giáo nói chung.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=1)]
### Khởi nguyên[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=2)]
Theo Kinh thánh, Thiên Chúa là đấng đã sáng tạo ra vũ trụ, muôn loài trong 6 ngày và ngày thứ 7 Ngài nghỉ ngơi.
[Ông Adam và bà Eva](/wiki/Adam_v%C3%A0_Eva) là tổ phụ của loài người, không nghe lời Thiên Chúa đã ăn trái của "cây biết điều thiện điều ác" (trái cấm) nên bị Thiên Chúa đuổi khỏi [Vườn địa đàng](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_Eden). Hai người này truyền tội lỗi (gọi là tội tổ tông, nguyên tội) cho con cháu là loài người. Bởi loài người mang tội, Thiên Chúa đã [giáng sinh](/wiki/S%E1%BB%B1_gi%C3%A1ng_sinh_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu) làm người và chịu [khổ hình](/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%C3%B3ng_%C4%91inh_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu) để loài người được hòa giải với Thiên Chúa.
Vậy tâm điểm việc
[cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) của Kitô giáo là Chúa Giêsu, do đó trọng tâm của cuộc sống Kitô hữu là niềm xác tín rằng Chúa Giêsu là Con Thiên Chúa giáng trần, là [Đấng Mê-si-a](/wiki/Messiah). Danh hiệu "Messiah" có nguồn gốc từ tiếng Hebrew מָשִׁיחַ ( *māšiáħ*), nghĩa là "đấng được xức dầu", chuyển ngữ sang tiếng Hy Lạp là Χριστός *Khristos*. [[7]](#cite_note-8)
Kitô hữu tin rằng, là Đấng Messiah, Giêsu được Thiên Chúa xức dầu để tể trị và cứu rỗi nhân loại, Giêsu đến để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah trong Cựu Ước. Trọng tâm của đức tin Kitô giáo là qua sự chết và phục sinh của Giêsu, con người tội lỗi được phục hòa với Thiên Chúa, nhờ đó mà nhận lãnh sự cứu rỗi và lời hứa được hưởng sự sống đời đời.
Trong khi những tranh luận thần học về bản thể của Giêsu vẫn đang tiếp diễn, thì phần lớn Kitô hữu tin rằng Giêsu là Thiên Chúa nhập thể, Chúa Giêsu "là Thiên Chúa và là con người" trong ý nghĩa trọn vẹn của cả hai bản tính. Vì Chúa Giêsu là người nên phải trải qua những đau khổ và bị cám dỗ như con người bình thường, nhưng không hề phạm tội. Vì là Thiên Chúa, Chúa Giêsu đánh bại quyền lực sự chết và sống lại từ kẻ chết. Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã cho Chúa Giêsu sống lại từ cõi chết,
đặt Chúa Giêsu ngồi bên hữu của Chúa Cha và Ngài sẽ trở lại để làm ứng nghiệm lời tiên tri về Đấng Messiah như sự phục sinh, sự phán xét sau cùng và sự thiết lập Vương quốc của Thiên Chúa.
[8]
Kitô giáo được biết đến từ
[thế kỷ thứ nhất](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) khi các môn đồ của Chúa Giêsu được gọi là [Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) tại thành [Antiochia](/wiki/Antiochia) xứ [Syria](/wiki/Syria_(khu_v%E1%BB%B1c)) (nay thuộc [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)), nơi họ đến để lánh nạn và định cư sau những cuộc bức hại đầu tiên tại xứ [Judea](/wiki/Judea). Nền thần học của Kitô giáo sơ khai được thành lập và truyền bá bởi [sứ đồ Phaolô](/wiki/S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93_Phaol%C3%B4) và các [sứ đồ](/wiki/M%C6%B0%E1%BB%9Di_hai_s%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93) khác.
Theo
[Tân Ước](/wiki/T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc), Chúa Giêsu tự xưng mình là Đấng [Messiah](/wiki/Messiah) mà dân Do Thái vẫn hằng mong đợi, nhưng đã bị nhóm lãnh đạo Tôn giáo và Dân sự cũng như dân chúng chối từ và bị xem như là chống lại Đền thờ và luật lệ thời đó. Ngài cũng bị buộc tội phạm thượng do dám gọi Thiên Chúa là Cha và bị kết án tử hình bởi chính quyền La Mã vào năm [30](/wiki/30). Tuy nhiên Giêsu được [Pontius Pilatus](/wiki/Pontius_Pilatus), tổng trấn người La Mã, gọi là "Vua của dân Do Thái".
Theo các sách Phúc âm, người La Mã buộc tội Giêsu vì muốn xoa dịu sự bất bình của giới cầm quyền Do Thái, nhưng một số học giả cho rằng đó là cách mà
[Đế chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) trừng phạt những người chống đối họ. Kitô hữu tin rằng [Cựu Ước](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C6%AF%E1%BB%9Bc) đã tiên báo cái chết và sự sỉ nhục mà Giêsu phải chịu như đã chép trong Tân Ước. Sách Isaiah ngụ ý rằng Giêsu bị vả, nhổ, đấm vào mặt (Isaiah 50.6, 52.14-15; Matthew. 26.67-68; Mark 14.65), bị đánh bằng roi (Isaiah 53.5; John 19.1; Matthew 27.26) cũng như bị sỉ nhục.
Kitô hữu xem sự phục sinh của Giêsu là nền tảng của đức tin và là biến cố quan trọng nhất trong lịch sử nhân loại.
Theo Tân Ước, Giêsu là tâm điểm của Kitô giáo, bị đóng đinh trên thập tự giá, chết và [9] [mai táng](/wiki/Ch%C3%B4n_c%E1%BA%A5t_Gi%C3%AAsu)trong mộ, đến ngày thứ ba thì sống lại. Theo ký thuật của Tân Ước, sau khi sống lại, Giêsu, trong những lần khác nhau tại những địa điểm khác nhau, đã đến gặp mười một sứ đồ và các môn đồ, trong đó có lần xuất hiện trước sự chứng kiến của "hơn năm trăm người", [[10]](#cite_note-11) sau đó thì về trời. [[11]](#cite_note-12)
Các
[sứ đồ](/wiki/M%C6%B0%E1%BB%9Di_hai_s%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93) của Giêsu là nhân chứng về cuộc đời, lời giảng và sự sống lại của Giêsu. Ngoài ra còn có nhiều môn đồ (đến 70 người) trong đó có Giacôbê, [Máccô](/wiki/Th%C3%A1nh_s%E1%BB%AD_M%C3%A1cc%C3%B4), [Luca](/wiki/Th%C3%A1nh_s%E1%BB%AD_Luca), [Maria Mađalêna](/wiki/Maria_Madalena)..., những người này theo Giêsu trong các cuộc hành trình và họ chứng kiến khi Giêsu giảng dạy và làm nhiều phép lạ. Sau khi Giêsu bị đóng đinh, các sứ đồ và các môn đệ khác công bố rằng Giêsu đã sống lại từ cõi chết và họ khởi sự rao giảng thông điệp mới. Các sứ đồ và môn đệ này đã viết các [sách Phúc âm](/wiki/S%C3%A1ch_Ph%C3%BAc_%C3%82m) và các Thư tín.
Trong số 27 sách của Tân Ước, nhiều quyển được viết bởi
[Phaolô](/wiki/S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93_Phaol%C3%B4). Ông là tác giả của mười bốn thư tín và một số truyền thuyết cho rằng ông cũng là tác giả của [Thư gửi tín hữu Do Thái](/wiki/Th%C6%B0_g%E1%BB%ADi_t%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_Do_Th%C3%A1i). Phúc âm Luca và sách [Sách Công vụ Tông đồ](/wiki/S%C3%A1ch_C%C3%B4ng_v%E1%BB%A5_T%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93) được viết bởi Luca, người chịu ảnh hưởng trực tiếp của Phaolô. Phaolô là môn đồ của [Gamaliel](/w/index.php?title=Gamaliel&action=edit&redlink=1) (Cv 22.3), một nhân vật có thanh thế trong toà công luận (Cv 5.34-40). Phaolô được xem như là nhà truyền giáo quan trọng nhất rao giảng thông điệp Kitô cho thế giới bên ngoài.
### Hội thánh sơ khai[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=3)]
Trong suốt ba thế kỷ đầu tiên, Kitô giáo lan truyền nhanh chóng trong khu vực
[Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) và được truyền bá ra cả bên ngoài [Đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3):
- thông qua
[Syria](/wiki/Syria_(khu_v%E1%BB%B1c))tới [Armenia](/wiki/Armenia), [Gruzia](/wiki/Gruzia), [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [Ba Tư](/wiki/Iran)và [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)
- thông qua
[Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)đến [Libya](/wiki/Libya), [Sudan](/wiki/Sudan)và [Ethiopia](/wiki/Ethiopia)
- thông qua
[Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)và [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)đến các vùng khác của [Âu châu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)cũng như tới tây bắc [Phi châu](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Ichthus.svg/210px-Ichthus.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Ichthus.svg/210px-Ichthus.svg.png)
[Ichthys](/wiki/Ichthys)), một biểu trưng của Kitô giáo.
Vào thời kỳ ban đầu, Hội thánh bao gồm hai cộng đồng: Do Thái và Hy Lạp. Trong khi
[cộng đồng Do Thái](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu_g%E1%BB%91c_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), phần đông là các tín hữu gốc Do Thái, muốn duy trì một số tập tục và nghi thức của [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) ( *Judaism*) như phép cắt bì và một số kiêng cữ khác thì cộng đồng Hy Lạp, những người chịu ảnh hưởng từ thế giới nói [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p), tin rằng thông điệp của Kitô giáo nên được truyền bá theo các phương pháp thích hợp hơn với thế giới [Hellenistic](/wiki/Hellenistic) bên ngoài.
Một trong những nhà trước tác quan trọng đầu tiên của Kitô giáo,
[Tertullianus](/wiki/Tertullianus), đã viết cho một quan tổng đốc [Đế chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) về sự phát triển của Kitô giáo tại [Carthago](/wiki/Carthago) rằng mới hôm qua họ chỉ là một nhóm nhỏ, "nay có mặt khắp mọi nơi – các đô thị, hải đảo, trong thành lũy, thị trấn, chợ, ngay cả trong trại lính, tại các bộ tộc, lâu đài, nghị viện; chúng tôi chẳng để lại gì cho quý vị ngoại trừ các nơi thờ phụng các thần linh của quý vị mà thôi." (Bài biện giáo viết tại Carthago, [năm 197](/wiki/197)).
Trong vòng vài thế kỷ đầu tiên, các
[Giáo Phụ](/wiki/Gi%C3%A1o_Ph%E1%BB%A5), là các nhà [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc) khoa bảng, như [Justinô Tử đạo](/wiki/Justin%C3%B4_T%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1o), [Origenes](/wiki/Origenes) và [Augustinus](/wiki/Augustin%C3%B4_th%C3%A0nh_Hippo) đã phát triển nền thần học và triết học Kitô giáo.
Suốt thời kỳ này, trong khi đang phát triển mạnh mẽ, Hội thánh cũng phải trải qua các cơn
[bách hại](/w/index.php?title=B%C3%A1ch_h%E1%BA%A1i_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). Ngay từ những ngày đầu tiên, Kitô giáo là mục tiêu của những sự bách hại, dẫn đến sự tử đạo của [Stêphanô](/wiki/Th%C3%A1nh_St%C3%AAphan%C3%B4,_t%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1o) và [12] [Giacôbê, con của Zêbêđê](/wiki/Giac%C3%B4b%C3%AA,_con_c%E1%BB%A7a_Z%C3%AAb%C3%AA%C4%91%C3%AA). Những đợt bách hại ở quy mô lớn hơn, dù không thường xuyên nhưng dữ dội, xảy ra dưới thời trị vì của các hoàng đế La Mã như [[13]](#cite_note-14) [Nero](/wiki/Nero), [Valerianus](/wiki/Valerianus_(ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)), [Diocletianus](/wiki/Diocletianus)và [Galerius](/wiki/Galerius). Cuộc đời của những người [tử đạo](/wiki/T%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1o), thà chết chứ không chối bỏ đức tin, trở nên biểu trưng cho đức hạnh cao quý nhất. Các bản dịch [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh)sớm nhất bắt đầu xuất hiện, danh sách [quy điển](/w/index.php?title=Quy_%C4%91i%E1%BB%83n_Kinh_Th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)Tân Ước được đồng thuận. Hệ thống phẩm trật được củng cố: các [giám mục](/wiki/Gi%C3%A1m_m%E1%BB%A5c)thành [Roma](/wiki/Roma), [Alexandria](/wiki/Alexandria)và [Antiochia](/wiki/Antiochia)đều được công nhận danh hiệu [Trưởng phụ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ph%E1%BB%A5).
Hoàng đế La Mã
[Galerius](/wiki/Galerius), trước khi chết, ban chiếu chỉ Galerius ngưng mọi hoạt động bách hại. Hoàng đế [Constantinus I](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) gặp thị kiến năm [312](/wiki/312) và một năm sau đó ban hành [chiếu chỉ Milano](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_ch%E1%BB%89_Milano&action=edit&redlink=1) hợp pháp hóa Kitô giáo. Dù vậy, các cuộc bách hại được tái lập dưới triều [Julianus Kẻ bội giáo](/wiki/Julianus_(Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)) ( [361](/wiki/361)- [363](/wiki/363)), người muốn phục hồi cựu giáo trên lãnh thổ đế quốc. Tuy nhiên, vào năm [380](/wiki/380) dưới triều hoàng đế [Theodosius I](/wiki/Theodosius_I), Kitô giáo được công nhận làm [quốc giáo](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gi%C3%A1o) với [chiếu chỉ Thessalonica](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_ch%E1%BB%89_Thessalonica&action=edit&redlink=1). Trước đó, điều tương tự đã xảy ra tại các xứ láng giềng [Armenia](/wiki/Armenia) và [Gruzia](/wiki/Gruzia), cũng như tại [Ethiopia](/wiki/Ethiopia). Nhưng tại Đế quốc [Ba Tư](/wiki/Iran) vốn luôn đối nghịch với Đế quốc La Mã, Kitô hữu phải chịu nhiều áp bức từ [Nhà Sassanid](/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid) muốn củng cố lại địa vị của [Hỏa giáo](/wiki/H%E1%BB%8Fa_gi%C3%A1o).
Tại
[Đế quốc Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0), vào năm [410](/wiki/410) giám mục thành [Seleucia](/wiki/Seleucia)- [Ctesiphon](/wiki/Ctesiphon) miền Assyria đã thay thế Thượng phụ thành Antiochia để giữ thẩm quyền cao nhất trong [Giáo hội Phương Đông](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Ph%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%C3%B4ng) (Cảnh giáo). Trong thời kỳ ly giáo Nestorian, giáo hội này cắt đứt quan hệ với phương Tây. Trong suốt một thiên niên kỷ đã trở thành giáo hội có nhiều ảnh hưởng tại [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) với các giáo phận được thành lập tại những nơi xa xôi như [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Java](/wiki/Java) và [Trung Hoa](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_(khu_v%E1%BB%B1c)).
### Các giáo hội quốc gia[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=4)]
![ 95 luận đề](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/95Thesen.jpg/130px-95Thesen.jpg)
![ 95 luận đề](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/95Thesen.jpg/130px-95Thesen.jpg)
[Kháng Cách](/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch)
|Khởi đầu|
|Phong trào & Hệ phái|
|
|Hiệp quyền:
|
|Đức
**Thụy Sĩ** [Calvinist](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Calvin)
(
[Cải cách](/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1)) **Pháp** [Huguenot](/wiki/Huguenot) **Hà Lan** [Arminian](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Arminius&action=edit&redlink=1)
(
[Kháng biện](/w/index.php?title=Ph%C3%A1i_Kh%C3%A1ng_bi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)) **Anh** [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o) [Thanh giáo](/wiki/Thanh_gi%C3%A1o) **Scotland** [Trưởng lão](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Nhi%E1%BB%87m)
Nam Đức,
Hà Lan
[Anabaptist](/wiki/Anabaptist)
(
[Mennonite](/w/index.php?title=Mennonite&action=edit&redlink=1) [Hutterite](/w/index.php?title=Hutterite&action=edit&redlink=1) [Amish](/wiki/Amish)) *Tiền bối:* *Pháp & Ý* [Waldensian](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Vald%C3%A8s&action=edit&redlink=1) *Anh* [Lollardy](/w/index.php?title=Lollardy&action=edit&redlink=1) *Séc* [Hussite](/wiki/Hussite)
|Nhà Cải cách|
Tiền bối:
Sự khẳng định thần tính của Giêsu luôn là vấn đề trọng tâm đối với Kitô hữu thời sơ khai. Nhiều nhà trước tác, bao gồm
[Justinus](/wiki/Justin%C3%B4_T%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1o) và [Tertullianus](/wiki/Tertullianus) chứng thực niềm tin Giêsu là [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa), [[14]](#cite_note-15) [[15]](#cite_note-16) [[16]](#cite_note-17) [[17]](#cite_note-18) trong khi một số các nhóm Kitô giáo khác từ chối chia sẻ niềm xác tín này. Sự việc lên đến đỉnh điểm khi [18] [Arius](/wiki/Arius)thuyết phục được nhiều người rằng Giêsu chỉ là một tạo vật, dù là tạo vật đầu tiên và cao trọng nhất. Cuộc tranh luận được giải quyết tại [Công đồng Nicaea](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Nicaea_I), được triệu tập bởi hoàng đế [Constantinus I](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), nơi học thuyết của [Athanasius](/wiki/Athanasius), một học giả theo thuyết [Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i), được công nhận là giáo lý chính thức của Hội thánh (xem [tín điều Nicaea](/wiki/T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Nicea), [tín điều Athanasius](/w/index.php?title=T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Athanasius&action=edit&redlink=1)). Dù Constantinus I ra lệnh đốt sách của Arius và trục xuất ông, học thuyết của ông vẫn tiếp tục phát triển trong đế quốc suốt vài thập niên và trong vòng các bộ tộc [người Goth](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Goth)trong gần hai thế kỷ sau đó.
Các công đồng vẫn tiếp tục được triệu tập để giải quyết các vấn đề
[thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc). Trong khi các công đồng bàn luận nhằm hợp nhất Kitô giáo thì các hoàng đế ủng hộ các công đồng nhằm bảo vệ sự ổn định chính trị. Một số thuật ngữ thần học được sử dụng tại các công đồng đã bị hiểu nhầm bởi các giáo hội mà ngôn ngữ chính là [tiếng Syriac](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Syriac), [tiếng Copt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Copt) hay [tiếng Armenia](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Armenia), làm tăng thêm khác biệt và dẫn đến các cuộc ly giáo giúp hình thành các giáo hội quốc gia mà sau này được gọi chung là [Chính thống giáo Cựu Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_C%E1%BB%B1u_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng).
Những bất đồng về thần học đều được giải quyết tại các
[công đồng đại kết](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt), và Kitô giáo đã duy trì được sự đồng thuận về các giáo lý nền tảng trong thiên niên kỷ đầu tiên. Tuy nhiên, trong thiên niên kỷ sau, các bất đồng về thần học và kỷ luật ngày càng trở nên trầm trọng. Cuộc [Đại Ly giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Ly_gi%C3%A1o) năm [1054](/wiki/1054) chia cắt Giáo hội thành hai nửa Tây phương và Đông phương. Trong khi giáo hội Tây phương với tên gọi [Công giáo Rôma](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) dần dần củng cố quyền lực tập trung vào Rôma thì giáo hội Đông phương với danh xưng "Chính thống" cam kết bảo tồn các truyền thống và đề kháng với mọi thay đổi. Cho đến nay [Chính thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) vẫn duy trì lập trường không đặt giáo hội dưới quyền cai trị của một giám mục duy nhất. Giáo hội Đông phương công nhận [Thượng phụ thành Constantinopolis](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ph%E1%BB%A5_%C4%90%E1%BA%A1i_k%E1%BA%BFt_th%C3%A0nh_Constantinopolis) là "người đứng đầu nhưng bình đẳng" với các giám mục khác đang cai quản các giáo hội tự trị trong gia đình Chính thống giáo. [[19]](#cite_note-20)
Tại Âu châu, chịu ảnh hưởng từ cuộc
[Cải cách Kháng nghị](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Kh%C3%A1ng_ngh%E1%BB%8B) ( *Protestant Reformation*) vào [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) nhiều giáo hội đã từ chối thần phục [Tòa Thánh](/wiki/T%C3%B2a_Th%C3%A1nh) vì họ cho rằng có sự lạm dụng trong cơ cấu quyền lực được tập trung vào ngai [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) cũng như bên trong cấu trúc quyền lực này đã nảy sinh nhiều sai lạc về thần học và sống đạo. Các vấn đề mấu chốt trong cuộc tranh luận sau này được tóm tắt trong năm mệnh đề [20] *sola*(xem [Năm Tín lý Duy nhất](/wiki/N%C4%83m_T%C3%ADn_l%C3%BD_Duy_nh%E1%BA%A5t)): *Sola scriptura*: Duy Thánh Kinh - thẩm quyền của giáo hội chỉ dựa trên Kinh Thánh được giải thích cách đúng đắn và chuẩn xác chứ không được tách rời khỏi [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) [[21]](#cite_note-22) *Sola fide*: Duy [đức tin](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)– con người được [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i)chỉ bởi tin Đấng Christ (Chúa Kitô) chứ không phải bởi công đức hay là nhờ giáo hội và các thánh lễ *Sola gratia*: Duy ân điển – Sự cứu rỗi được ban cho từ Thiên Chúa, bởi [ân sủng](/wiki/%C3%82n_%C4%91i%E1%BB%83n)của Ngài, con người không thể làm gì để được cứu *Solus Christus*: Duy Chúa Kitô - Chúa Giêsu là đấng trung bảo duy nhất giữa Thiên Chúa và loài người chứ không phải là giáo hội hay các chức sắc *Soli Deo gloria*: Vinh hiển chỉ dành cho Thiên Chúa - mọi vinh hiển vì sự [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i)nhân loại chỉ dành cho một mình Thiên Chúa chứ không phải giáo hội hay các chức sắc.
Từ cuộc cải cách khởi phát một cuộc tranh chấp dữ dội nhằm thu phục người dân Âu châu. Các cuộc tranh luận giữa người Công giáo và người Kháng Cách dẫn đến những cơn bách hại cũng như các cuộc chiến, kể cả các cuộc nội chiến.
Đức tin Công giáo và Kháng Cách đặt chân đến
[châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) (và sau đó là [châu Úc](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%9Ac)) bởi các di dân đến từ [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u).
Không theo mô hình trung ương tập quyền như người Công giáo, cũng không tổ chức bộ máy giáo hội trên quy mô quốc gia, các tín hữu Kháng Cách thuộc về hàng chục, và sau này hàng ngàn hệ phái độc lập với nhau. Đức tin Công giáo và Kháng Cách cũng đến
[châu Phi Hạ Sahara](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi_H%E1%BA%A1_Sahara) và [Viễn Đông](/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng) cùng lúc với người Âu châu đi mở rộng thuộc địa, đặc biệt là từ [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) đến [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Vào cuối [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) du nhập vào vùng [Alaska](/wiki/Alaska) thuộc Bắc Mỹ qua các di dân đến từ [Nga](/wiki/Nga). Và về sau, vào [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), số lượng di dân Chính thống giáo từ Đông Âu sang các nước phương Tây còn lớn hơn nhiều.
Bắt đầu từ
[thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng Kitô giáo, đặc biệt tại [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), ngày càng trở nên thế tục.
|
|[Anh Quốc](/wiki/Anh_Qu%E1%BB%91c), [Mỹ Ănglê](/wiki/M%E1%BB%B9_%C4%82ngl%C3%AA) [Cải cách Kháng nghị](/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Kh%C3%A1ng_ngh%E1%BB%8B)(thế kỷ 16) [Tin Lành](/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch) [Bắc Âu](/wiki/B%E1%BA%AFc_%C3%82u), [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9) [Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) [Công giáo Latinh](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Latinh) [Nam Âu](/wiki/Nam_%C3%82u), [Tây Âu](/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u), [Mỹ Latinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh) *hiệp thông* [Kitô giáo] [sơ khởi](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o_s%C6%A1_khai) [Ly giáo Đông-Tây](/wiki/Ly_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng%E2%80%93T%C3%A2y)(1054) [Công giáo Đông phương](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) [Công đồng Ephesus](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Ephesus)
(431)
[Công đồng Chalcedon](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Chalcedon)
(451)
[Chính thống giáo Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), [Cận Đông](/wiki/C%E1%BA%ADn_%C4%90%C3%B4ng), [Gruzia](/wiki/Gruzia), [Nga](/wiki/Nga) [Chính thống giáo Cựu Đông phương](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_C%E1%BB%95_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) [Armenia](/wiki/Armenia), [Syria](/wiki/Syria_(khu_v%E1%BB%B1c)), [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), [Ethiopia](/wiki/Ethiopia) [Cảnh giáo](/wiki/C%E1%BA%A3nh_gi%C3%A1o)(Giáo hội Phương Đông) [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [Ba Tư](/wiki/Iran)
### Kitô giáo ngày nay[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=5)]
Kitô giáo là
[tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) có đông tín hữu nhất, với những con số ước tính từ 1,5 tỉ đến 2,1 tỉ người xưng nhận niềm tin Kitô giáo trong thập niên 1990. Theo [22] [Pew Research Center](/w/index.php?title=Pew_Research_Center&action=edit&redlink=1), vào năm 2010, Kitô giáo có khoảng 2,2 tỉ tín hữu (chiếm 32% tổng dân số thế giới), theo sau là [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)với 1,6 tỉ (23%); [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)có 1 tỉ (15%); [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)có gần 500 triệu (7%); có hơn 400 triệu người (6%) theo các tín ngưỡng dân gian hay bản địa; trong khi những người [không tôn giáo](/wiki/Kh%C3%B4ng_t%C3%B4n_gi%C3%A1o)có khoảng 1,1 tỉ (16%). [[23]](#cite_note-24)
Kitô giáo chia ra nhiều nhánh, bao gồm hơn 1,1 tỉ người
[Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), khoảng 800 triệu người theo các hệ phái [24] [Kháng Cách](/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch)(trong đó có 85 triệu tín hữu [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o)), 300 triệu người [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng), và những giáo hội "ngoại vi" ( [Nhân chứng Jehovah](/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va), [Giáo hội Cơ Đốc Phục lâm An thất nhật](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%A5c_l%C3%A2m_An_th%E1%BA%A5t_nh%E1%BA%ADt), [Giáo hội Mormon](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%A1c_Th%C3%A1nh_h%E1%BB%AFu_Ng%C3%A0y_sau_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu_Kit%C3%B4)...) có hơn 40 triệu tín hữu. Các giáo phái này tự nhận mình thuộc Kitô giáo nhưng họ không được công nhận bởi cộng đồng Kitô giáo vì cớ các học thuyết không chính thống của họ.
Tuy Kitô giáo là tôn giáo lớn nhất thế giới
và đang duy trì nhiều nguồn lực cho việc truyền giáo, mức độ tăng trưởng của Kitô giáo chỉ xấp xỉ mức chung của thế giới. Theo dự đoán, vào nửa sau thế kỷ 21, số lượng dân số Hồi giáo sẽ vượt qua Kitô giáo để trở thành tôn giáo lớn nhất thế giới. [25] [[26]](#cite_note-27)
Không phải mọi người xưng nhận mình là
[Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) (Cơ Đốc nhân) đều chấp nhận tất cả, hoặc ngay cả hầu hết, các quan điểm thần học của giáo hội của họ. Giống như người [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o), Kitô hữu phương Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi [Phong trào Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng) ( *Enlightenment*) từ cuối [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) tới [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). Có lẽ sự thay đổi quan trọng nhất đối với họ là nguyên tắc [phân ly giữa giáo hội và nhà nước](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_ly_gi%E1%BB%AFa_gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_v%C3%A0_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1), chấm dứt những ưu đãi tôn giáo được nhà nước bảo hộ đã hiện hữu lâu đời tại nhiều nước Âu châu. Ngày nay một người, như là một công dân tự do, có thể bất đồng với giáo hội của mình về các vấn đề khác nhau và có quyền rời bỏ giáo hội tuỳ ý muốn. Trên thực tế, nhiều người đã bỏ giáo hội và phát triển các hệ thống triết lý tôn giáo khác như [Thần giáo tự nhiên](/wiki/Th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) ( *Deism*), [Nhất vị thần giáo](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A5t_v%E1%BB%8B_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) ( *Unitarianism*), hoặc trở thành người [vô thần](/wiki/V%C3%B4_th%E1%BA%A7n) ( *atheist*), [bất khả tri](/wiki/B%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A3_tri) ( *agnostic*), hay là [chủ nghĩa nhân văn thế tục](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_nh%C3%A2n_v%C4%83n_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) ( *secular humanist*). Một số người ở lại giáo hội đề xuất [chủ nghĩa tự do](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1) ( *liberalism*) bên trong nền thần học Kháng Cách. Trong Giáo hội Công giáo, [chủ nghĩa tân thời](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C3%A2n_th%E1%BB%9Di_(C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)&action=edit&redlink=1) ( *modernism*) xuất hiện vào cuối [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) cũng cổ xúy các quan điểm và hình thức trình bày mới không theo truyền thống giáo hội.
Tại
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), trào lưu thần học tự do góp phần phát triền não trạng thế tục trong toàn xã hội. Nhiều Kitô hữu ngưng thực hành các bổn phận tôn giáo, mỗi năm chỉ đến nhà thờ vài lần vào những dịp lễ lớn, hôn lễ hoặc tang lễ. Nhiều người trong số họ lớn lên trong những gia đình mà các giá trị Kitô giáo không còn được xem trọng. Bên trong họ là một tình cảm pha trộn đối với [đức tin Kitô giáo](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o). Một mặt họ tiếp tục buộc mình vào các giá trị cổ truyền vì lý do bản sắc, mặt khác ảnh hưởng của [chủ nghĩa thế tục](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c) phương Tây và sự sao lãng do nhịp sống hiện đại bứt giật họ ra khỏi ảnh hưởng còn sót lại của Kitô giáo truyền thống. Hôn nhân giữa Kitô hữu và người không phải Kitô hữu, từng là điều hiếm gặp, nay trở nên phổ biến. Tại một số quốc gia [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o) lâu đời, nhiều người trở nên bất khả tri hoặc có thái độ dửng dưng tôn giáo ( [27] *religious indifference*).
Vào đầu
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), trào lưu tự do phát triển mạnh tại Âu châu và Bắc Mỹ, đến thập niên 1960, kiểm soát nhiều giáo phái [chính lưu](/w/index.php?title=Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch_ch%C3%ADnh_l%C6%B0u&action=edit&redlink=1) ( *mainline*) tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Canada](/wiki/Canada). Dù vậy, ngày nay trào lưu này đã thoái trào. Vào đầu [thế kỷ 21](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_21), tuy thế giới thế tục, đặc biệt là các phương tiện truyền thông vẫn xem các nhà thần học tự do như là đại biểu và phát ngôn viên cho Kitô giáo, các nhà thờ theo khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần. Một phần là do những nỗ lực của khuynh hướng Phúc âm, phần khác là vì nhiều người trong số họ đang trở lại với các giá trị Kitô giáo truyền thống.
Một vấn nạn của Kitô giáo là họ đánh mất khả năng chuyển giao các giá trị Kitô giáo cho thế hệ kế tiếp. Trong khi các giáo phái chính lưu tại Hoa Kỳ, ngoại trừ
[Baptist](/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt) Nam phương ( *Southern Baptist*), đang thoái trào thì các định chế tôn giáo theo [khuynh hướng Phúc âm](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) ( *Evangelical*) đang phát triển mạnh, đặc biệt là vào hạ bán thế kỷ 20. Tạp chí * (Thế kỷ Kitô giáo) có khuynh hướng tự do đang thu hẹp dần để bị thay thế bởi đối thủ đang lớn mạnh có khuynh hướng phúc âm là tạp chí Christian Century* *(Kitô giáo Ngày nay). Tại phương Đông* [Christianity Today](/wiki/Christianity_Today) [Phong trào Khai sáng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_s%C3%A1ng)không tạo lập được nhiều ảnh hưởng. Đối diện với nhiều áp lực từ các xã hội thế tục, giáo hội phải bám trụ vào các xác tín truyền thống để tồn tại, dù vậy, số lượng tín hữu cứ hao mòn dần.
Ngày nay, tại
[Đông Âu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) và [Nga](/wiki/Nga), đang diễn ra tiến trình hồi sinh. Sau nhiều thập kỷ hưng thịnh của thuyết vô thần, nhiều người bắt đầu quan tâm đến Kitô giáo cũng như các tôn giáo khác. Nhiều nhà thờ và tu viện [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) được trùng tu và được lấp đầy bởi các tín hữu và tu sĩ. Các giáo phái Kháng Cách cũng tìm đến để truyền bá Phúc âm và thành lập giáo hội. Giáo hội Công giáo tiết lộ họ đã từng có các giáo phận bí mật và nay đang tiến hành các bước nhằm công khai hỗ trợ các nhà thờ tại đây.
Tại
[Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) và [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi), các giáo phái [Phúc âm](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) ( *Evangelical*) và [Ngũ tuần](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ng%C5%A9_Tu%E1%BA%A7n) ( *Pentecostal*) đang tăng trưởng mạnh và bắt đầu gởi các nhà truyền giáo đến [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Tình trạng tương tự cũng đang xảy ra tại một số nước [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81).
Hạ bán
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) chứng kiến chủ nghĩa tân thời phát triển thành [chủ nghĩa tiêu dùng](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng&action=edit&redlink=1) ( *consumerism*). Xảy ra cùng lúc nhưng theo hướng ngược lại là sự phát triển của hiện tượng [Đại Giáo đoàn](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_gi%C3%A1o_%C4%91o%C3%A0n) ( *Megachurch*) - tập chú vào tính linh động của các phương pháp trình bày thông điệp Kitô cho người đương thời. Giáo trình Alpha ( *Alpha Course*) là một điển hình cho trào lưu mới này của Kitô giáo.
Một phong trào có ảnh hưởng lớn và đang phát triển mạnh, đặc biệt ở phương Tây và Hoa Kỳ là
[phong trào Tin Lành](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh) hay chủ nghĩa Phúc âm. Họ có mặt và hoạt động tích cực trong hầu hết các giáo phái Kháng Cách, trong một số trường hợp họ là thành phần đa số. Những người Phúc âm thường chủ trương "xuyên giáo phái", họ thích tạo lập các mối quan hệ chính thức hoặc không chính thức với những người Phúc âm trong các giáo phái khác hơn là quan hệ với những người không Phúc âm trong vòng giáo phái của họ. Tín hữu Phúc âm nhấn mạnh đến sự cần thiết phải có kinh nghiệm quy đạo của mỗi cá nhân và tin Chúa Giêsu là Cứu Chúa và Thiên Chúa. Họ tin vào sự tái lâm của Chúa Kitô, tính chân xác của Thánh Kinh và tin vào phép mầu.
## Giáo lý[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=6)]
Kitô hữu xem Kitô giáo là sự kế thừa và hoàn chỉnh của
[Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o). [[28]](#cite_note-29) Kitô giáo mang theo mình nhiều điều từ thần học và lễ nghi của Do Thái giáo như thuyết độc thần, niềm tin vào [29] [Đấng Messiah](/wiki/Messiah)cùng với một vài hình thức thờ phụng như cầu nguyện, xướng đọc [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), chức vị tư tế (dù hầu hết người Kháng Cách tin rằng chức vị tư tế được ban cho tất cả tín hữu), và ý tưởng cho rằng sự thờ phụng trên đất là "hình bóng" cho sự thờ phụng trên [thiên đàng](/wiki/Thi%C3%AAn_%C4%91%C3%A0ng).
Những xác tín căn cốt của Kitô giáo tập chú vào sự
[nhập thể](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83_(Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)&action=edit&redlink=1) làm người, sự đền tội cho nhân loại, sự chết trên thập tự giá và [sự sống lại](/wiki/S%E1%BB%B1_Ph%E1%BB%A5c_sinh_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu) của Chúa Giêsu để [cứu chuộc](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) nhân loại khỏi [tội lỗi](/wiki/T%E1%BB%99i_l%E1%BB%97i) và sự chết. Nhiều Kitô hữu tin rằng sự tuyển chọn mà Thiên Chúa dành cho dân Do Thái được ứng nghiệm trọn vẹn qua Chúa Giêsu: người Do Thái nào không chấp nhận Chúa Giêsu không còn là người được chọn vì họ đã khước từ Ngài như là Đấng Messiah và Con Thiên Chúa. Quan điểm này đang được làm giảm nhẹ hay ngay cả loại trừ tại một số giáo hội nơi người Do Thái được thừa nhận là có một địa vị đặc biệt vì cớ giao ước của Thiên Chúa dành cho dân tộc này.
[30]
Trọng tâm của Kitô giáo đặt vào yếu tố Thiên Chúa sai Con Một của mình đến thế gian để cứu nhân loại, tạo ra sự khác biệt lớn lao giữa Kitô giáo và các tôn giáo khác, vì các tôn giáo ấy thường nhấn mạnh đến vai trò của con người tự nỗ lực cho sự cứu độ của bản thân mình.
Nền thần học được xác lập vững chắc từ ban đầu và được chấp nhận rộng rãi giữa ba nhánh chính của Kitô giáo –
[Công giáo](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), [Chính thống giáo](/wiki/Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) và [Kháng Cách](/wiki/Kh%C3%A1ng_C%C3%A1ch) – khẳng định những xác tín căn bản của Kitô giáo bao gồm:
- Thiên Chúa là
[Ba Ngôi](/wiki/Ba_Ng%C3%B4i)hằng có đời đời, là thực thể vĩnh cửu duy nhất, hiện hữu trong ba ngôi vị: [Chúa Cha](/wiki/Ch%C3%BAa_Cha), [Chúa Con](/wiki/Gi%C3%AA-su)(Ngôi Lời trở thành xác thịt là Chúa Giêsu Kitô) và [Chúa Thánh Linh](/wiki/Ch%C3%BAa_Th%C3%A1nh_Linh). [[18]](#cite_note-autogenerated1-19)
- Chúa Giêsu vừa là Thiên Chúa vừa là người, cả hai bản tính đều trọn vẹn trong Ngài.
[Maria](/wiki/Maria)( *Ma-ri-a*hay *Ma-ri*), mẹ của Chúa Giêsu, người cưu mang và sinh hạ Con Thiên Chúa, Đấng vô hạn và vĩnh cửu đã được hình thành trong thân thể của bà bởi quyền năng siêu nhiên của Chúa Thánh Linh. Ngài nhận lãnh từ Maria trí tuệ và ý chí con người và mọi điều khác như một đứa trẻ bình thường nhận lãnh từ mẹ mình.
- Chúa Giêsu là Đấng Messiah mà người Do Thái vẫn hằng mong đợi, là Đấng kế thừa ngai
[Vua David](/wiki/David). Ngài ngự bên hữu Chúa Cha để trị vì với tất cả quyền bính vĩnh cửu. Ngài là niềm hi vọng, là Đấng biện hộ và là Đấng phán xét toàn thể nhân loại. Hội thánh có thẩm quyền và bổn phận rao giảng Phúc âm trên khắp thế giới. [[31]](#cite_note-32)
- Chúa Giêsu không bao giờ phạm tội. Qua cái chết và sự sống lại của Ngài, tín hữu được tha thứ
[tội lỗi](/wiki/T%E1%BB%99i_l%E1%BB%97i)và được hoà giải với Thiên Chúa. Tín hữu chịu lễ [báp têm](/wiki/Thanh_T%E1%BA%A9y)(rửa tội) như là biểu tượng cho sự cùng chết và cùng sống lại với Chúa Kitô để nhận lãnh sự sống mới. Qua [đức tin](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), họ nhận lãnh lời hứa sẽ sống lại từ kẻ chết để được sống đời đời. Trong danh của Chúa Kitô, Chúa Thánh Linh ngự vào lòng tín hữu, ban cho họ hi vọng, dẫn họ vào sự hiểu biết chân xác về Thiên Chúa và ý chỉ của Ngài cũng như giúp họ tăng trưởng trong đời sống thánh khiết.
- Chúa Giêsu sẽ
[trở lại](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_t%C3%A1i_l%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AAsu&action=edit&redlink=1) để phán xét toàn thể nhân loại, để tiếp rước những người tin Ngài vào cuộc sống vĩnh cửu kề cận Thiên Chúa. [[32]](#cite_note-33)
- Nhiều Kitô hữu xem
[Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh)là "lời của Thiên Chúa". [[33]](#cite_note-34) [[34]](#cite_note-35) Thuật từ này cũng có thể đề cập đến Chúa Giêsu là " [[35]](#cite_note-36) [Ngôi Lời](/w/index.php?title=Logos_(Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)&action=edit&redlink=1)của Thiên Chúa". Nhiều tín hữu cũng nhìn nhận Kinh Thánh là quyển sách có thẩm quyền, được soi dẫn bởi Chúa Thánh Linh nhưng được viết bởi con người. Vì các quan điểm khác biệt về sự [linh hứng](/w/index.php?title=Linh_h%E1%BB%A9ng_Kinh_Th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)của Kinh Thánh mà nhiều Kitô hữu bất đồng với nhau về mức độ chân xác cũng như về phương cách giải thích Kinh Thánh.
Đức tin Kitô giáo được đúc kết trong các tín điều, quan trọng nhất là
[Tín điều Các Sứ đồ](/w/index.php?title=T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_C%C3%A1c_S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) và [Tín điều Nicaea](/wiki/T%C3%ADn_%C4%91i%E1%BB%81u_Nicea). Các bản tín điều này được hình thành trong vòng vài thế kỷ sau công nguyên nhằm phản bác các học thuyết dị giáo. Dù vẫn còn tranh luận về vài điểm khác nhau của các bản tín điều, chúng được dùng rộng rãi để bày tỏ các xác tín căn bản của nhiều Kitô hữu.
## Văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=7)] [Exeter College](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Exeter,_Oxford&action=edit&redlink=1), [Viện Đại học Oxford](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford). [Văn hóa phương Tây](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) trải qua lịch sử đã hầu như tương đương với văn hóa Kitô giáo. Các ý niệm về " [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)" và " [Thế giới phương Tây](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y)" được liên hệ mật thiết với "Kitô giáo và [Thế giới Kitô giáo](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)", nhiều người thậm chí còn coi Kitô giáo là mối liên kết tạo nên một căn tính Âu châu thống nhất. Mặc dù văn hóa phương Tây trong thời kỳ đầu bao gồm một số tôn giáo đa thần dưới các đế quốc [39] [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i)và [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)nhưng khi chính quyền trung ương La Mã suy yếu, vị thế của Giáo hội Công giáo là định chế kiên vững duy nhất tại châu Âu. Trong tình trạng bất ổn khi đế quốc dần [[40]](#cite_note-autogenerated1994-41) [suy tàn](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_suy_t%C3%A0n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1), các [tu viện](/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n)xuất hiện kịp thời đã bảo tồn ngôn ngữ viết và một phần [truyền thống cổ điển](/w/index.php?title=Truy%E1%BB%81n_th%E1%BB%91ng_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1). Cho tới [[41]](#cite_note-42) [Thời kỳ Khai minh](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Khai_minh), văn hóa Kitô giáo đã dẫn dắt [[42]](#cite_note-43) [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), [nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt), [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c)và [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc). [[40]](#cite_note-autogenerated1994-41) Cách riêng, Kitô giáo sau này đã phát triển các chuyên ngành tương ứng của mình. [[43]](#cite_note-44)
Kitô giáo có một ảnh hưởng quan trọng lên
[giáo dục](/wiki/Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c), khoa học và [y học](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc) khi mà giáo hội đã tạo dựng nên các nền tảng của hệ thống giáo dục phương Tây, cùng với đó Kitô giáo là nhà bảo trợ cho việc hình thành các [44] [đại học](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BB%9Di_Trung_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)trong [thế giới phương Tây](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y)khi mà [viện đại học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)thường được xem là một thể chế có nguồn gốc Kitô giáo thời [Trung cổ](/wiki/Trung_c%E1%BB%95). [[45]](#cite_note-Rüegg,_Walter_1992,_pp._XIX-46) Xuyên suốt dòng lịch sử, nhiều [[46]](#cite_note-verger1999-47) [giáo sĩ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_khoa_h%E1%BB%8Dc_gi%C3%A1o_s%C4%A9_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma&action=edit&redlink=1), đặc biệt là các tu sĩ [Dòng Tên](/wiki/D%C3%B2ng_T%C3%AAn), [[47]](#cite_note-48) [[48]](#cite_note-49) hoạt động trong lĩnh vực khoa học và có nhiều đóng góp quan trọng cho [[49]](#cite_note-50) [sự phát triển của khoa học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_khoa_h%E1%BB%8Dc). [[50]](#cite_note-51) Ảnh hưởng của Kitô giáo lên nền văn minh có thể kể đến [[51]](#cite_note-52) [phúc lợi xã hội](/wiki/Ph%C3%BAc_l%E1%BB%A3i_x%C3%A3_h%E1%BB%99i), thành lập các [[52]](#cite_note-53) [bệnh viện](/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n), [[53]](#cite_note-54) [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF)(như [đạo đức lao động Tin Lành](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_Tin_L%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)), [[54]](#cite_note-55) [[55]](#cite_note-56) [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [[56]](#cite_note-57) [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [[57]](#cite_note-BF-58) [văn học](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) và đời sống [[58]](#cite_note-59) [gia đình](/wiki/Gia_%C4%91%C3%ACnh). [[59]](#cite_note-60)
Các
[Kitô hữu Đông phương](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng), nhất là tín hữu [Cảnh giáo](/wiki/C%E1%BA%A3nh_gi%C3%A1o), đã đóng góp cho [nền văn minh Hồi giáo](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_Ho%C3%A0ng_kim_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) Ả Rập dưới các triều đại [Nhà Ummayad](/wiki/Nh%C3%A0_Ummayad) và [Nhà Abbas](/wiki/Nh%C3%A0_Abbas) với việc dịch tác phẩm của các [triết gia Hy Lạp cổ đại](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) sang [tiếng Syriac](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Syriac) và sau đó là [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp). [[60]](#cite_note-61) [[61]](#cite_note-62) Họ cũng là những nhân vật ưu tú trong [62] [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc), [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc)và [y học](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc). [[63]](#cite_note-64) [[64]](#cite_note-65)
Các
[Kitô hữu](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) có rất nhiều đóng góp trong phạm vi rộng lớn và đa dạng các lĩnh vực, gồm [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc), nghệ thuật, [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), văn học và [kinh doanh](/wiki/Kinh_doanh). Theo [65] *100 Years of Nobel Prizes*, xem xét các [giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)được trao trong giai đoạn từ 1901 tới 2000 cho thấy rằng có 65,4% Khôi nguyên Nobel xác định tôn giáo của mình là Kitô giáo thuộc các hệ phái. [[66]](#cite_note-Nobel_Prize-67) * là thuật ngữ dùng để chỉ sự suy giảm của Kitô giáo trong thế kỷ 20 và 21, đặc biệt là tại Hậu Kitô giáo* [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), [Canada](/wiki/Canada), [Úc](/wiki/%C3%9Ac)và ở mức độ ít hơn tại các nước Viễn Nam của [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), có liên quan tới thuật ngữ [chủ nghĩa hậu hiện đại](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_h%E1%BA%ADu_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i). Nó đề cập đến việc Kitô giáo mất vị trí độc tôn trong các giá trị và [thế giới quan](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_quan)so với các xã hội Kitô giáo trước đây.
Các
[Kitô hữu văn hóa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu_v%C4%83n_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) là những người thế tục có di sản Kitô giáo, có thể không tin theo các giáo lý nhưng còn duy trì thiện cảm với [văn hóa đại chúng](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%91%E1%BA%A1i_ch%C3%BAng_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), [nghệ thuật](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) và [âm nhạc Kitô giáo](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) nên vẫn còn mối liên hệ. Thuật ngữ này còn dùng trong việc phân biệt các nhóm chính trị trong khu vực đa tôn giáo.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=8)]
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=9)] [^](#cite_ref-3) [Abraham](/wiki/Abraham)là tổ phụ của [người Do Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i)và [người Ả Rập](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp), hai tôn giáo còn lại là [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)và [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=10)] **Fowler, Jeaneane D.** [^](#cite_ref-1) *World Religions:An Introduction for Students*. Sussex Academic Press (1997), p. 131. [ISBN 1-898723-48-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1898723486). **McManners, John.** [^](#cite_ref-2) *Oxford Illustrated History of Christianity*. Oxford University Press (1990), p. 301–303. [^](#cite_ref-4) [BBC](/wiki/BBC), *BBC - Religion & Ethics - Christianity* **The** [^](#cite_ref-Monotheism_5-0) [Catholic Encyclopedia](/w/index.php?title=Catholic_Encyclopedia&action=edit&redlink=1), Volume IX, [;](http://www.newadvent.org/cathen/10499a.htm) *Monotheism* [William F. Albright](/w/index.php?title=William_F._Albright&action=edit&redlink=1), *From the Stone Age to Christianity*; [H. Richard Niebuhr](/w/index.php?title=H._Richard_Niebuhr&action=edit&redlink=1); About.com, [; Jonathan Kirsch,](http://ancienthistory.about.com/od/monotheisticreligions/) *Monotheistic Religion resources* *God Against the Gods*; Linda Woodhead, *An Introduction to Christianity*; [The Columbia Electronic Encyclopedia](/w/index.php?title=Columbia_Encyclopedia&action=edit&redlink=1) [; The New Dictionary of](http://www.infoplease.com/ce6/society/A0833762.html) *Monotheism* [Cultural Literacy](/w/index.php?title=Cultural_literacy&action=edit&redlink=1), [; New Dictionary of Theology,](http://web.archive.org/web/20071212011435/http://www.bartleby.com/59/5/monotheism.html) *monotheism* [, p. 496-99; David Vincent Meconi, "Pagan Monotheism in Late Antiquity" in](http://www.ntwrightpage.com/Wright_NDCT_Paul.htm) *Paul* *Journal of Early Christian Studies*, p. 111–12 **Fowler, Jeaneane D.** [^](#cite_ref-6) *World Religions:An Introduction for Students*. p. 58. Sussex Academic Press (1997). [ISBN 1-898723-48-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1898723486). [^](#cite_ref-7) [“World's largest religion by population is still Christianity”](http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/05/christians-remain-worlds-largest-religious-group-but-they-are-declining-in-europe/). Pew Research Center. Ngày 5 tháng 4 năm 2017. **McGrath, Alister E.** [^](#cite_ref-8) *Christianity:An Introduction*. Pp 4-6. Blackwell Publishing (2006). [ISBN 1-4051-0899-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405108991). [^](#cite_ref-9) [Công vụ các Sứ đồ 2:24](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%202:24;&version=19;), [Rôma 10:9](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Romans%2010:9;&version=19;), [1Cor 15:15-19](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICorinthians%2015:15-19;&version=19;), [Công vụ các Sứ đồ 2:31-32](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%202:31-32;&version=19;), [3:15](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%203:15;&version=19;), [4:10](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%204:10;&version=19;), [5:30](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%205:30;&version=19;), [10:40,41](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2010:40-41;&version=19;), [13:30-31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:30-31;&version=19;), [13:34,35](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:34-35;&version=19;), [13:37](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2013:37;&version=19;), [17:30,31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2017:30-31;&version=19;), [1Cor 6:14](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICor%206:14;&version=19;), [2Cor 4:14,15](http://www.biblegateway.com/passage/?search=IICor%204:14-15;&version=19;), [Gal 1:1](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Gal%201:1;&version=19;), [Eph 1:19-23](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Eph%201:19-23;&version=19;), [[1]](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Col%202:12;&version=19;), [Hêb 13:20, 21](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Heb%2013:20-21;&version=19;), [1Peter 1:3](http://www.biblegateway.com/passage/?search=1Peter%201:3;&version=19;), [1:21](http://www.biblegateway.com/passage/?search=1Peter%201:21;&version=19;) [^](#cite_ref-10) [Hanegraaff, Hank](/w/index.php?title=Hank_Hanegraaff&action=edit&redlink=1). *Resurrection: The Capstone in the Arch of Christianity*. Thomas Nelson (2000) [ISBN 0-8499-1643-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0849916437). [^](#cite_ref-11) [Phúc âm John 19: 30-31](http://www.biblegateway.com/passage/?search=John%2019:%2030-31;&version=19;), [Phúc âm Mark 16](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Mark%2016;&version=19;), [^](#cite_ref-12) [1Cor 15:5-7](http://www.biblegateway.com/passage/?search=ICorinthians%2015:5-7;&version=19;) [^](#cite_ref-13) [Công vụ các Sứ đồ 7:54-60](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%207:54-60;&version=19;) [^](#cite_ref-14) [Công vụ các Sứ đồ 12:1,2](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%2012:1-2;&version=19;) **J.N.D. Kelly,** [^](#cite_ref-15) *Early Christian Doctrines*, p. 87-90. **T. Desmond Alexander,** [^](#cite_ref-16) *New Dictionary of Biblical Theology*, p. 514-515 **Alister E. McGrath,** [^](#cite_ref-17) *Historical Theology*p. 61. **Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors.** [^](#cite_ref-18) *Oxford Companion to the Bible*. Pg. 782 Oxford University Press (1993). [ISBN 0-19-504645-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195046455).
- ^
**a** [J.N.D. Kelly,](#cite_ref-autogenerated1_19-1) **ă** *The Athanasian Creed*, NY: Harper and Row, 1964. [^](#cite_ref-20) [The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom](http://www.orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx) **Simon, Edith (1966).** [^](#cite_ref-Simon_21-0) *Great Ages of Man: The Reformation*. Time-Life Books. tr. p. 39, 55–61. [ISBN](/wiki/ISBN) [0662278208](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0662278208). **Keith Mathison** [^](#cite_ref-22) *The Shape of Sola Scriptura*(2001) [^](#cite_ref-Adherents.com_Christians_23-0) [Adherents.com – Number of Christians in the world](http://www.adherents.com/Na/Na_173.html) [^](#cite_ref-24) [“The Global Religious Landscape”](http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/). Pew Research Center. Ngày 18 tháng 12 năm 2012. [^](#cite_ref-25) [“Number of Catholics on the Rise”](https://zenit.org/articles/number-of-catholics-on-the-rise/). Zenit. Ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](#cite_ref-Adherents_-_Religion_Sizes_26-0) [“Major Religions Ranked by Size”](http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html). Adherents. Truy cập ngày 31 tháng 12 năm 2007. [^](#cite_ref-27) [“Why Muslims are the world’s fastest-growing religious group”](http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/). *Pew Research Center*. 6 tháng 4 năm 2017. **Werner Ustorf, "A missiological postscript", in Hugh McLeod, Werner Ustorf (editors),** [^](#cite_ref-28) *The Decline of Christendom in Western Europe, 1750-2000*, Cambridge University Press (2003), 219-220. **Robinson, George.** [^](#cite_ref-29) *Essential Judaism: A Complete Guide to Beliefs, Customs and Rituals.*New York: Pocket Books, 2000, p. 229. **Esler, Phillip F.** [^](#cite_ref-30) *The Early Christian World*. Routledge (2004), p. 157-158. **Metzger, Bruce M. and Michael Coogan, editors.** [^](#cite_ref-31) *Oxford Companion to the Bible*. Pp 513, 649. Oxford University Press (1993). [ISBN 0-19-504645-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195046455). [^](#cite_ref-32) [Nicene Creed - Wikisource](http://en.wikisource.org/wiki/Nicene_Creed) [^](#cite_ref-33) [Công vụ các Sứ đồ 1: 9-11](http://www.biblegateway.com/passage/?search=Acts%201:9-11&version=19) [^](#cite_ref-34) [Catechism of the Catholic Church](/w/index.php?title=Catechism_of_the_Catholic_Church&action=edit&redlink=1), *Inspiration and Truth of Sacred Scripture*(§105-108) **Second Helvetic Confession,** [^](#cite_ref-35) *Of the Holy Scripture Being the True Word of God* [^](#cite_ref-36) [Chicago Statement on Biblical Inerrancy](/w/index.php?title=Chicago_Statement_on_Biblical_Inerrancy&action=edit&redlink=1), *online text* **Cambridge University Historical Series,** [^](#cite_ref-Cambridge_University_Historical_Series_37-0) *An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects*, p.40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era. **Caltron J.H Hayas,** [^](#cite_ref-Caltron_J.H_Hayas_38-0) *Christianity and Western Civilization*(1953),Stanford University Press, p.2: That certain distinctive features of our Western civilization — the civilization of western Europe and of America— have been shaped chiefly by Judaeo – Graeco – Christianity, Catholic and Protestant. **Orlandis,** [^](#cite_ref-Orlandis_39-0) *A Short History of the Catholic Church*(1993), preface. **Dawson, Christopher; Glenn Olsen (1961).** [^](#cite_ref-40) *Crisis in Western Education*. tr. 108. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8132-1683-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8132-1683-6).
- ^
**a** [Koch, Carl (1994).](#cite_ref-autogenerated1994_41-1) **ă** *The Catholic Church: Journey, Wisdom, and Mission*. Early Middle Ages: St. Mary's Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-88489-298-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-88489-298-4). **Brooke, John H.; Numbers, Ronald L. biên tập (2011).** [^](#cite_ref-42) [. New York: Oxford University Press. tr. 71.](https://books.google.com.vn/books?hl=vi&id=W6HPW1TodZwC&q=%22preserve+literacy%22#v=snippet&q=%22preserve%20literacy%22&f=false) *Science and Religion Around the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-195-32819-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-195-32819-6). **Koch, Carl (1994).** [^](#cite_ref-43) *The Catholic Church: Journey, Wisdom, and Mission*. The Age of Enlightenment: St. Mary's Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-88489-298-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-88489-298-4). **Dawson, Christopher; Olsen, Glenn (1961).** [^](#cite_ref-44) *Crisis in Western Education*. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8132-1683-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8132-1683-6). [^](#cite_ref-45) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67592/Forms-of-Christian-education)Forms of Christian education **Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in:** [^](#cite_ref-Rüegg,_Walter_1992,_pp._XIX_46-0) *A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages*, Cambridge University Press, 1992, [ISBN 0-521-36105-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521361052), pp. XIX–XX [^](#cite_ref-verger1999_47-0) [Verger, Jacques](https://fr.wikipedia.org/wiki/Jacques_Verger)(1999). [(bằng tiếng Pháp) (ấn bản 1). Presses universitaires de Rennes in Rennes.](https://openlibrary.org/works/OL822497W) *Culture, enseignement et société en Occident aux XIIe et XIIIe siècles* [ISBN](/wiki/ISBN) [286847344X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/286847344X). Truy cập ngày 17 tháng 6 năm 2014. **Susan Elizabeth Hough,** [^](#cite_ref-48) *Richter's Scale: Measure of an Earthquake, Measure of a Man*, Princeton University Press, 2007, [ISBN 0691128073](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691128073), [p. 68.](http://books.google.com/books?id=rvmDeAxEiO8C&pg=PA68) [^](#cite_ref-49) [Woods, Thomas E.](/w/index.php?title=Thomas_Woods&action=edit&redlink=1)(2005). *How the Catholic Church Built Western Civilization*. Washington, DC: Regnery. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-89526-038-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-89526-038-7). [^](#cite_ref-50) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/302999/Jesuit)Jesuit **Hannam, James (2009).** [^](#cite_ref-51) *God's Philosophers: How the Medieval World Laid the Foundations of Modern Science*. Icon Books. **Wallace, William A. (1984).** [^](#cite_ref-52) *Prelude, Galileo and his Sources. The Heritage of the Collegio Romano in Galileo's Science*. N.J.: Princeton University Press. [^](#cite_ref-53) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67594/Church-and-social-welfare)Church and social welfare [^](#cite_ref-54) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67597/Care-for-the-sick)Care for the sick [^](#cite_ref-55) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67599/Property-poverty-and-the-poor)Property, poverty, and the poor, **Weber, Max (1905).** [^](#cite_ref-56) *.* [Nền đạo đức Tin Lành và tinh thần của chủ nghĩa tư bản](/wiki/N%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c_Tin_L%C3%A0nh_v%C3%A0_tinh_th%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C6%B0_b%E1%BA%A3n) [^](#cite_ref-57) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67577/Church-and-state)Church and state **Sir** [^](#cite_ref-BF_58-0) [Banister Fletcher](/w/index.php?title=Banister_Fletcher&action=edit&redlink=1), *History of Architecture on the Comparative Method*. **Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: "Charting the "Rise of the West": Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries",** [^](#cite_ref-59) *The Journal of Economic History*, Vol. 69, No. 2 (2009), pp. 409–445 (416, table 1) [^](#cite_ref-60) [Encyclopædia Britannica](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity/67603/The-tendency-to-spiritualize-and-individualize-marriage)The tendency to spiritualize and individualize marriage **Hill, Donald.** [^](#cite_ref-61) *Islamic Science and Engineering*. 1993. Edinburgh Univ. Press. [ISBN 0-7486-0455-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0748604553), p.4 **Brague, Rémi (ngày 15 tháng 4 năm 2009).** [^](#cite_ref-62) [. tr. 164.](http://books.google.com/?id=c8YjEkLPXNYC&printsec=frontcover&dq=isbn:9780226070803#v=onepage&q=House%20of%20Wisdom&f=false) *The Legend of the Middle Ages* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780226070803](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780226070803). Truy cập ngày 11 tháng 2 năm 2014. **Ferguson, Kitty** [^](#cite_ref-63) [Pythagoras: His Lives and the Legacy of a Rational Universe](http://books.google.com/books?id=trM7NJz011oC&pg=PT100&dq=preserve+ancient+knowledge+syria&hl=en&sa=X&ei=9DwJUsuGNsbyrAGIyYC4Bw&ved=0CDwQ6AEwAw#v=onepage&q=preserve%20ancient%20knowledge%20syria&f=false)Walker Publishing Company, New York, 2008, (page number not available – occurs toward end of Chapter 13, "The Wrap-up of Antiquity"). "It was in the Near and Middle East and North Africa that the old traditions of teaching and learning continued, and where Christian scholars were carefully preserving ancient texts and knowledge of the ancient Greek language." **Rémi Brague,** [^](#cite_ref-64) [Assyrians contributions to the Islamic civilization](http://www.christiansofiraq.com/assyriancontributionstotheislamiccivilization.htm) **Britannica,** [^](#cite_ref-65) [Nestorian](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409819/Nestorian) [^](#cite_ref-66) [Religious Affiliation of History's 100 Most Influential People](http://www.adherents.com/adh_influ.html) [The Scientific 100](http://www.adherents.com/people/100_scientists.html) [50 Nobel Laureates and Other Great Scientists Who Believe in God](http://www.adherents.com/people/100_Nobel.html) [Religious Affiliation of the World's Greatest Artists](http://www.adherents.com/people/adh_art.html) [The Wealthy 100](http://www.adherents.com/people/100_business.html) [Religious Affiliation of History's Greatest Philosophers](http://www.adherents.com/adh_phil.html) **Baruch A. Shalev,** [^](#cite_ref-Nobel_Prize_67-0) *100 Years of Nobel Prizes*(2003), Atlantic Publishers & Distributors, p.57: between 1901 and 2000 reveals that 654 Laureates belong to 28 different religions. Most (65.4%) have identified Christianity in its various forms as their religious preference. [ISBN 978-0935047370](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780935047370)
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=11)]
- Gunton, Colin E. (1997).
*The Cambridge companion to Christian doctrine*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-47695-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-47695-X).
- Gill, Robin (2001).
*The Cambridge companion to Christian ethics*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0521779189](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521779189).
- McManners, John (2002).
*The Oxford history of Christianity*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0192803360](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192803360).
- Padgett, Alan G.; Sally Bruyneel (2003).
*Introducing Christianity*. Maryknoll, N.Y: Orbis Books. [ISBN](/wiki/ISBN) [1570753954](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1570753954).
- Price, Matthew Arlen; Michael, Father Collins (2003).
*The Story of Christianity*. New York: DK Publishing Inc. [ISBN](/wiki/ISBN) [0789496100](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0789496100).
- Miller, Michael Vincent; Ratzinger, Joseph; Pope Benedict XVI (2004).
*Introduction To Christianity (Communio Books)*. San Francisco: Ignatius Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1586170295](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1586170295).
- Wagner, Richard (2004).
*Christianity for Dummies*. For Dummies. [ISBN](/wiki/ISBN) [0764544829](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0764544829).
- Webb, Jeffrey B. (2004).
*The Complete Idiot's Guide to Christianity*. Indianapolis, Ind: Alpha Books. [ISBN](/wiki/ISBN) [159257176X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/159257176X).
- Woodhead, Linda (2004).
*Christianity: a very short introduction*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0192803220](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192803220).
- MacMullen, Ramsay (2006).
*Voting About God in Early Church Councils*. New Haven, CT: Yale University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0300115962](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300115962).
- Tucker, Karen; Wainwright, Geoffrey (2006).
*The Oxford history of Christian worship*. Oxford [Oxfordshire]: Oxford University Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-19-513886-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-513886-4).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kit%C3%B4_gi%C3%A1o&action=edit§ion=12)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về |[Christianity](https://dmoztools.net/Society/Religion_and_Spirituality/Christianity/)trên [DMOZ](/wiki/DMOZ) ["Christianity"](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/115240/Christianity) *Online.* [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) [Religion & Ethics—Christianity](http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/index.shtml)các bài viết giới thiệu tại [BBC](/wiki/BBC)

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Via: 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1), 1.1 varnish (Varnish/5.1)

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Content-language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)

X-Cache-Status: hit-front

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
#### CS:GO (
[Counter-Strike: Global Offensive](http://www.counter-strike.net/)) là một tựa game bắn súng đình đám mà ắt hẳn trong chúng ta có ít nhất một lần nghe qua. Và bây giờ chúng ta có thể trải nghiệm nó – Minigame trong Minecraft hoàn toàn miễn phí tại vietmine.com. ![ csgo](https://vietmine.com/wp-content/uploads/2016/11/csgo.jpg)
![ csgo](https://vietmine.com/wp-content/uploads/2016/11/csgo.jpg)
Thời gian dự kiến ra mắt máy chủ là sáng ngày thứ 7 5-11-2016
Hướng dẫn cơ bản:
- Khi tham gia vào một màn chơi, các bạn có thể chọn cho mình một trong 2 đội, cảnh sát hoặc kẻ trôm. Nếu hết thời gian hệ thống sẽ sắp xếp ngẫu nhiên.
- Mỗi khi trận đấu bắt đầu hoặc hiệp đấu mới. Các bạn sẽ có một khoảng thời gian nhất định để mua đồ và bàn chiến thuật.
- Đối với kẻ trộm, nhiệm vụ của các bạn là mang Bomb hoặc bảo vệ người mang Bomb đến vị trí và kích hoặt nó. Các bạn sẽ chiến thắng nếu như Bomb nổ hoặc giết hết Team cảnh sát.
- Đối với cảnh sát, nhiệm vụ của các bạn là tiêu diệt toàn bộ kẻ cướp, và bảo vệ điểm đặt Bomb. Các bạn sẽ chiến thắng nếu như tiêu diệt hết được kẻ địch và không được để Bomb nổ (nếu Bomb đã kích hoạt thì cần phá đi)
- Sau một số màn đấu các bạn sẽ được đổi phe, tức là cảnh sát->làm cướp và ngược lại. Kết quả chung cuộc sẽ dựa trên số trận thắng.
![ cua-hang-cs-go](https://vietmine.com/wp-content/uploads/2016/11/cua-hang-cs-go-257x300.png)
Cửa hàng
Hình ảnh trong game
Lưu ý:
- Súng ngắm: dùng phím [Shift] để ngắm.
- Tìm khu đặt Bomb bằng dấu hiệu trên tường.
- Đặt Bomb vào chính giữa khu màu đỏ có kí hiệu [site] bên cạnh.
- Súng có thể bắn vỡ kính
- Chỉ có thể tấn công đối phương bằng súng hoặc dao (dùng tay sẽ không gây Damage)
Mọi thắc mắc, báo lỗi vui lòng đăng trong
[group](https://www.facebook.com/groups/873530512709544/). Chúc các bạn có những phút giây thật vui vẻ với VietMine.
IP: vietmine.com
Đăng kí:
[Tại đây](https://vietmine.com/dang-ky/)
Tải game:
[Tại đây](https://vietmine.com/tai-game/)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Crawler-Transfer-Encoding: chunked

Connection: keep-alive

Vary: Accept-Encoding

Vietnix-Cache: HIT from backend

Server: cloudflare

X-Crawler-Content-Encoding: gzip


markdown:
TIN TỨC
Tin Trong Nước
Chính trị
Xã hội
Pháp luật
Tin Thế Giới
Tin tức
Thế giới đó đây
Kinh Tế
Bất động sản
Tài chính
Thị trường
VTV
Truyền Hình
Phim VTV
Hậu trường
Nhân vật
Chuyển động 24h
Vấn đề hôm nay
Việt Nam & thế giới
Góc khán giả
VTV6
ĐỜI SỐNG
Văn Hóa - Giải Trí
Điện ảnh
Âm nhạc
Đời sống
Du lịch
Làm đẹp
Giới tính
Sức khỏe
Tấm lòng Việt
THỂ THAO
Bóng đá Việt Nam
Bóng đá quốc tế
Quần vợt
Video
Các môn khác
Bên lề
Góc doanh nghiệp
Sản phẩm
Doanh nghiệp
CHƯƠNG TRÌNH ĐẶC SẮC
Sự kiện & bình luận
Toàn cảnh thế giới
Đối thoại chính sách
Tạp chí kinh tế cuối tuần
Đảng trong cuộc sống hôm nay
90 phút để hiểu
Mỗi ngày một cuốn sách
Doanh nhân và hội nhập
Chuyện nhà nông với nông nghiệp
KHÁC
Công Nghệ
Tư vấn
Giáo Dục
Học trực tuyến
Giao lưu trực tuyến
VTV8
Lịch phát sóng
VTV.vn - Thế hệ nữ sinh mới của Malawi đã đem tới hình ảnh với một thông điệp "Chúng tôi xinh đẹp, nhưng đáng gờm đấy!"
TIN MỚI NHẤT
Trong nước11/07/2017 07:56 PM
VTV.vn - Những ngày gần đây, trên mạng xã hội lan truyền thông tin 2 nữ sinh bị Công an huyện Tánh Linh, Bình Thuận bắt giữ vì cưỡng hiếp một thanh niên đến tử vong.
Trong nước12/06/2017 05:40 PM
VTV.vn - Công an tỉnh Lào Cai vừa triệt phá thành công đường dây mua bán phụ nữ qua biên giới, bắt giữ 7 đối tượng liên quan. Các đối tượng đã lừa bán 3 nữ sinh sang Trung Quốc.
Trong nước21/04/2017 08:49 PM
VTV.vn - Cơ quan chức năng tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu đang truy tìm một người đàn ông có hành vi sàm sỡ nhiều nữ sinh.
Giáo dục18/04/2017 06:00 AM
VTV.vn - Nguyễn Lê Hoài Anh, nữ sinh giành học bổng 6,5 tỷ đồng của Đại học Stanford vừa được trường THPT Chuyên Lào Cai, tỉnh Lào Cai vinh danh.
Giáo dục15/04/2017 08:48 PM
VTV.vn - Trong hơn 39.500 thí sinh thế giới ứng tuyển vào ĐH Harvard năm 2017, có 5,2% trúng tuyển. Nguyễn Đình Tôn Nữ, trường THPT Hà Nội - Amsterdam có tên trong danh sách này.
Xã hội07/02/2017 01:38 PM
VTV.vn - Mới đây, UBND TP.HCM đã phát động công chức, nữ sinh trên địa bàn thành phố mặc áo dài.
Giáo dục04/02/2017 06:05 AM
VTV.vn - Võ Tường An, học sinh tỉnh Quảng Ngãi đã xuất sắc nhận 12 học bổng của những trường đại học hàng đầu tại Mỹ.
Chuyển động 24h23/01/2017 02:15 PM
VTV.vn - Lực lượng chức năng tỉnh Sơn La và Trung Quốc vừa giải cứu thành công hai học sinh bị lừa bán sang Trung Quốc.
HOẠT ĐỘNG VTV | LIÊN HỆ
CƠ QUAN CHỦ QUẢN: ĐÀI TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM
CƠ QUAN BÁO CHÍ: BÁO ĐIỆN TỬ VTV NEWS
Giấy phép hoạt động báo chí điện tử số 306/GP-BTTTT cấp ngày 22/02/2012.
® Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản. Ghi rõ nguồn VTV.vn khi phát hành lại thông tin từ website này.
Tổng Biên tập: Vũ Thanh Thủy
Phó Tổng Biên tập: Phạm Quốc Thắng
Tổng đài VTV: (024) 3.8355931; (024) 3.8355932
Ðiện thoại Báo điện tử VTV: (024) 66897 897 Email: toasoan@vtv.vn

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Cache-Control: private

Vary: User-Agent

X-XSS-Protection: 1; mode=block

X-Cache-Status: MISS

FilterID: ft


markdown:
Trình duyệt của bạn đã tắt chức năng hỗ trợ JavaScript.
Website chỉ làm việc khi bạn bật nó trở lại.
Để tham khảo cách bật JavaScript, hãy click chuột
vào đây
!
Web24.vn - chuyên thiết kế web và chỉ thiết kế website chuyên nghiệp
Web24 - Công ty chuyên thiết kế web với hơn 9 năm kinh nghiệm trong ngành, cam kết uy tín, chất lượng, chuẩn seo và hậu mãi tốt.
Trang chủ
Về Web24
Thiết kế web
Mẫu web
Domain - Hosting
Khách hàng
Liên hệ
Đăng nhập
Đăng ký
Đăng ký thành viên
Để đăng ký thành viên, bạn cần khai báo tất cả các ô trống dưới đây
Bạn thích môn thể thao nào nhất
Món ăn mà bạn yêu thích
Thần tượng điện ảnh của bạn
Bạn thích nhạc sỹ nào nhất
Quê ngoại của bạn ở đâu
Tên cuốn sách "gối đầu giường"
Ngày lễ mà bạn luôn mong đợi
Tôi đồng ý với
Quy định đăng ký thành viên
Hotline:
0974 576 624
- Mr. Đoàn
0903 167 037
- Mr Tấn
0939 72 39 34
- Mr Nhân
Trang nhất
Tin công nghệ
Samsung Galaxy S IV dùng mắt để cuộn?
Theo một nguồn tin đến từ nhân viên của Samsung, Galaxy S IV sẽ được trang bị một tính năng mới. Tính năng này sẽ theo dõi chuyển động từ mắt của người dùng để cuộn nội dung trên màn hình, thay vì cách sử dụng tay truyền thống.
Theo một nguồn tin đến từ nhân viên của Samsung, Galaxy S IV sẽ được trang bị một tính năng mới. Tính năng này sẽ theo dõi chuyển động từ mắt của người dùng để cuộn nội dung trên màn hình, thay vì cách sử dụng tay truyền thống.
Trên các thiết bị hiện nay như Galaxy Note II, Samsung cho phép người dùng sử dụng camera mặt trước để điều khiển màn hình bật tắt tùy theo mắt của họ. Trong khi đó một tính năng nữa có tên Smart Rotation khiến màn hình luôn xoay theo chiều khuôn mặt, khá hữu ích nếu người dùng đang sử dụng máy khi nằm nghiêng.
Nguồn tin trên chia sẻ với tờ New York Times của Mỹ rằng nếu người dùng Samsung Galaxy S IV đọc đến dòng chữ ở phía cuối màn hình, máy sẽ tự động cuộn xuống để lộ ra đoạn văn tiếp theo. Người nhân viên giấu tên của Samsung còn cho biết hãng điện tử Hàn Quốc coi trọng việc phát triển phần mềm hơn là phần cứng.
Ngoài ra, tại châu Âu và Mĩ, Samsung cũng đã đăng kí bằng sáng chế cho công nghệ "cuộn bằng mắt" (eye scrolling). Cụ thể, Samsung định nghĩa nó như sau: "Ứng dụng vi tính phần mềm có tính năng cảm nhận chuyển động của mắt và cuộn màn hình của các thiết bị di động, gồm có điện thoại di động, smartphone, máy tính bảng tùy thuộc vào chuyển động của mắt".
Vào ngày 14/3 tới đây, Samsung sẽ chính thức ra mắt Galaxy S IV tại một sự kiện được tổ chức ở thành phố New York, Mĩ.
Từ khóa:
samsung
,
galaxy s iv
,
galaxy s4
Tweet
Khách hàng cùng lĩnh vực
Samsung Galaxy Note II có thêm màu xanh
Microsoft ngừng chiến dịch quảng cáo "tấn công" Google
Z10 chiến thắng trước Galaxy S trong cuộc đấu về bảo mật
Apple iWatch có thể mang lại 6 tỉ USD doanh thu
Microsoft sắp phải nộp khoản thuế 1 tỉ USD cho Đan Mạch
Sony chuẩn bị bán Xperia ZL với giá 760 USD
Nokia sẽ ra điện thoại chống nước bằng lớp phủ nano
Apple có thể ra iPhone 5S và một model giá rẻ vào tháng 6
7 ứng dụng hay cần tải ngay cho iPad mini
Wacom sẽ ra máy tính bảng cho dân đồ họa
Liên hệ
Chúng tôi luôn sẵn sàng cung cấp các giải pháp thiết kế web tốt nhất
WEB24 - Giá trị tạo dựng niềm tin
Web24 là mảng dịch vụ thiết kế web, được điều hành bởi công ty Nhật Nam. Với định hướng và mục tiêu là cung cấp các giải pháp thiết kế web tốt nhất dành cho doanh nghiệp, cá nhân. Web24 đã dần dần tạo dựng được thương hiệu trong lĩnh vực thiết kế web với hơn 500 khách hàng đã tin tưởng vào dịch vụ của Web24. Chúng tôi sẽ không ngừng nổ lực vươn xa hơn, phát triển cả về mặt công nghệ, con người và niềm tin khách hàng.
Công ty TNHH Thương Mại Quảng Cáo Nhật Nam
M.S.D.N: 0304593577
Địa chỉ:
97/15 Hồng Lạc, Phường 10, Quận Tân Bình, TP Hồ Chí Minh
Điện thoại:
(84.8) 3864 1235
Fax:
(84.8) 39 71 81 56
Email:
info@web24.vn
Gửi phản hồi
Thông tin liên hệ
Thông tin liên hệ
© 2012 Nhat Nam Advertising Co., Ltd
.
Về đầu trang
Hỗ trợ trực tuyến
0974 576 624
Mr Đoàn
Tư Vấn Viên - 0974 576 624
Mr Tấn
Tư Vấn Viên - 0903 167 037
Kết nối với chúng tôi
Chúng tôi trên mạng xã hội
Chúng tôi trên mạng xã hội
Bạn đã không sử dụng Site,
Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập
. Thời gian chờ:
60
giây
Thành viên đăng nhập
Hãy đăng nhập thành viên để trải nghiệm đầy đủ các tiện ích trên site
Đăng nhập
## Chúng tôi trên mạng xã hội

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: no-cache, pre-check=0, post-check=0

Pragma: no-cache

Set-Cookie: nv4c_r2HDZ_sess=2d42174d461d1c9bb22a125eceb098b1; path=/; domain=.web24.vn; HttpOnly

Keep-Alive: timeout=5, max=100

Connection: Keep-Alive


markdown:
Luận Văn Thạc Sĩ Ngành Tự Nhiên, Luận Án Tiến Sĩ Ngành Tự Nhiên : Nơi download Luan Van Thac Si Tu Nhien, Luan An Tien Si Tu Nhien , Luận Văn Cao Học phục vụ cho việc nghiên cứu của các Học Viên !
| ||Phiên bản thử nghiệm beta đang chờ cấp phép của Sở thông tin và truyền thông.|
Sử dụng tài khoản Facebook để đăng nhập nhanh chóng dễ dàng
[Tôi không có hoặc không vào được Facebook](/register.php)

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Cache-Control: private, must-revalidate

Pragma: private

Keep-Alive: timeout=15, max=100


markdown:
|Giá vàng hôm nay
|
(18/08/2018)
|Giá vàng hôm qua
|
(17/08/2018)
|GIÁ MUA VÀO||GIÁ BÁN RA||GIÁ MUA VÀO||GIÁ BÁN RA|
|Giá vàng Tp.Hồ Chí Minh|
|
|![]()
|
|![]()
|13.175||14.575|
|10K||
|![]()
|
|![]()
|18.918||20.318|
|14K||
|![]()
|
|![]()
|24.695||26.095|
|18K||
|![]()
|
|![]()
|33.448||34.248|
|24K||
|![]()
|
|![]()
|33.790||34.590|
|SJC10c||
|![]()
|
|![]()
|36.540||36.720|
|SJC1c||
|![]()
|
|![]()
|36.540||36.750|
|SJC99.99||
|![]()
|
|![]()
|34.240||34.740|
|SJC99.99N||
|![]()
|
|![]()
|34.240||34.640|
|Giá vàng Hà Nội|
|SJC||
|![]()
|
|![]()
|36.540||36.740|
|Giá vàng Nha Trang|
|SJC||
|![]()
|
|![]()
|36.530||36.740|
|
|

Content-Type: text/html; charset=Utf-8

Cache-Control: public

Vary: Accept-Encoding,User-Agent