markdown:
## Are you sure?
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
GIÁO TRÌNH
THỨC ĂN GIA SÚC
**PGS. TS. Lê Đức Ngoan - chủ biên
**
Ths. Nguyễn Thị Hoa Lý
Ths. Dư Thị Thanh Hằng
Nhà xuất bản Nông nghiệp, năm 2005
1
LỜI MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, việc đổi mới phương pháp giảng dạy đã trở nên bức
thiết và cấp bách. Sinh viên đã và sẻ là trung tâm của dạy và học. Giáo trình là khâu quan
trọng không thể thiếu được nhằm góp phần thực hiện tốt việc đổi mới phương pháp giảng
dạy. Quyển “Giáo trình Thức ăn gia súc” do PGS. TS. Lê Đức Ngoan, Ths Nguyễn Thị
Hoa Lý và Ths Dư Thị Thanh Hằng biên soạn nhằm cung cấp cho sinh viên đại học
ngành Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản những kiến thức cơ bản về thức ăn động vật nói chung
và thức ăn gia súc nói riêng. Giáo trình dày hơn 150 trang A4, bao gồm 8 chương. Bố cục
và nội dung các chương rõ ràng.
Để hoàn thành tập tài liệu có giá trị này, các tác giả đã tham khảo rất nhiều tài liệu
trong và ngoài nước, và có những sách và tài liệu mới xuất bản trong những năm gần đây
(2002- 2004).
Trong khuôn khổ thời lượng của một môn học “Thức ăn gia súc” với 4 học trình
(60 tiết, bao gồm cả thực hành, thực tập), cho nên nội dung sách không thể bao trùm hết
những vấn đề chuyên sâu được. Tập thể tác giả mong nhận được những ý kiến góp của
các thầy cô, các đồng nghiệp và các em sinh viên để tài liệu hoàn chỉnh hơn trong lần tái
bản sau.
“Giáo trình Thức ăn gia súc” đã được GS.TS. Vũ Duy Giảng đọc và góp ý. Chúng
tôi xin chân thành cám ơn những đóng góp có giá trị của giáo sư.
Mọi góp ý xin gửi về địa chỉ:
PGS. TS. Lê Đức Ngoan, khoa Chăn nuôi-Thú y, trường đại học Nông Lâm Huế.
102 Phùng Hưng, Huế. Tel. 054 525 439; Fax 054 524 923; E.mail: fas@dng.vnn.vn
PGS.TS. Trần Văn Minh
Hiệu trưởng, chủ tịch HĐKH-GD
Trường đại học Nông Lâm Huế
2
MỤC LỤC
CH ƯƠ NG I................................................................................. 7
PHÂN LO ẠI THỨ C ĂN ................................................................... 7
I. ĐỊNH NGHĨA.................................................................................................................... 7
II. PHÂN LOẠI THỨC ĂN...................................................................................................... 7
2.1. Ý nghĩa của phân loại thức ăn gia súc ...................................... 7
2.2. Ph ương pháp phân loại....................................................... 7
CH ƯƠ NG II............................................................................... 11
ĐỘ C TỐ TRONG THỨ C ĂN ............................................................ 11
I. KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CHẤT GÂY ĐỘC TRONG THỨC ĂN............................. 11
1.1. Định nghĩa .................................................................... 11
1.2. Các trạng thái ngộ độc ....................................................... 11
II. PHÂN LOẠI CHẤT ĐỘC THEO NGUỒN GỐC LÂY NHIỄM .............................. 12
2.1. Ch ất độc có sẳn trong nguyên liệu làm thức ăn và trong quá trình chế biến
2.2. Ch ất độc do thực phẩm bị biến chất trong quá trình bảo quản........ 12
2.3. Ch ất độc do nấm mốc sinh ra (mycotoxin)................................ 12
2.4. Ch ất độc do vi khuẩn gây ra ............................................... 12
2.5. Các hoá chất độc hại lẫn vào thức ăn..................................... 12
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ ĐỘC ............................................. 12
3.1. Liều lượng chất độc .......................................................... 12
3.2. Y ếu tố giống, loài động vật.................................................. 13
3.3. Lứa tuổi của động vật........................................................ 13
3.4. Tính biệt ....................................................................... 13
3.5. Tình trạng sứ c khỏe và chế độ dinh dưỡng ............................... 13
3.6. Trạng thái vật lý của chất độc .............................................. 13
IV. CÁC CHẤT ĐỘC HẠI CÓ SẴN TRONG THỨC ĂN.............................................. 13
4.1. Các chất độc hại trong thức ăn thực vật................................... 13
4.2. Axit amin phi protein (non protein amino acids)- axit amin bất thường 18
4.3. Những chất terpenoide và steroide độc hại............................... 23
4.4. Các chất nhạy cảm quang học (photosensitive compounds) ........... 24
4.5. Nhóm chất saponin........................................................... 26
4.6. Ch ất gossipol.................................................................. 26
4.7. Nhóm chất tannin............................................................. 26
4.8. Những chất kháng enzyme tiêu hóa protein (proteinase inhibitors)... 27
V. ĐỘC TỐ NẤM TRONG THỨC ĂN.......................................................................... 27
5.1. Khái niệm...................................................................... 27
5.2. Những tác hại do độc tố nấm mốc sinh ra................................ 29
5.3. Các giai đoạn và nguồn gây nhiễm độc tố nấm ......................... 31
5.4. Mứ c an toàn của độc tố nấm trong thức ăn............................... 31
5.5. Những giải pháp phòng ngừa mycotoxin ................................. 31
CH ƯƠ NG III.............................................................................. 34
THỨ C ĂN THÔ XANH VÀ PHỤ PHẨ M NÔNG NGHI Ệ P .......................... 34
I. NHÓM THỨC ĂN XANH.......................................................................................... 34
1.1. Đ ặc điểm dinh dưỡng ........................................................ 34
1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị dinh dưỡng của thức ăn xanh...... 35
1.3. Những điểm cần chú ý khi sử dụng ........................................ 35
II. NHÓM RAU BÈO.................................................................................................... 36
2.1. Rau muống (Ipomea aquatica)............................................. 37
2.2. Thân lá khoai lang (Ipomea batatas)....................................... 37
2.3. Lá sắn (Manihot esculenta Cranz)......................................... 38
2.4. C ỏ hòa thảo................................................................... 39
3
12
**III. NHÓM THỨC ĂN THÔ.......................................................................................... 39
**
3.1. C ỏ khô......................................................................... 39
3.2. R ơm rạ......................................................................... 40
3.3. Mía ............................................................................ 41
CH ƯƠ NG IV.............................................................................. 46
THỨ C ĂN HẠT VÀ PHỤ PHẨ M CÁC NGÀNH CH Ế BI Ế N ....................... 46
I. THỨC ĂN HẠT NGŨ CỐC ...................................................................................... 46
1.1. Đ ặc điểm dinh dưỡng ........................................................ 46
1.2. Ngô ............................................................................ 46
1.3. Thóc ............................................................................ 48
II. THỨC ĂN HẠT BỘ ĐẬU VÀ KHÔ DẦU................................................................ 48
2.1. Hạt bộ đậu..................................................................... 48
2.2. Đ ậu tương..................................................................... 49
2.3. Lạc .............................................................................. 50
III. SẢN PHẨM PHỤ CỦA CÁC NGÀNH CHẾ BIẾN................................................. 50
3.1. S ả n phẩm phụ ngành xay xát............................................... 50
3.2. S ả n phẩm phụ ngành chiết ép dầu thực vật.............................. 52
3.3. S ả n phẩm phụ của ngành nấu rượu bia................................... 55
3.4. S ả n phẩm phụ của ngành chế biến thuỷ sản ............................. 57
CH ƯƠ NG V ............................................................................... 61
THỨ C ĂN HỖN HỢP .................................................................... 61
I. KHÁI NIỆM............................................................................................................... 61
II.VAI TRÒ CỦA THỨC ĂN HỖN HỢP...................................................................... 61
III. PHÂN LOẠI THỨC ĂN HỖN HỢP........................................................................62
IV. QUI TRÌNG CÔNG NGHỆ SẢN XUẤT THỨC ĂN HỖN HỢP............................. 65
4.1. Quy trình công nghệ sản xuất thức ăn hỗn hợp.......................... 65
4.2. Các chỉ tiêu chất lượng của thức ăn hỗn hợp:............................ 67
V. THỨC ĂN HỖN HỢP DẠNG VIÊN ........................................................................ 68
5.1. Ưu điểm của thức ăn viên................................................... 68
5.2. Những nhược điểm của thức ăn viên...................................... 69
5.3. Quy trình làm thức ăn viên.................................................. 69
CH ƯƠ NG VI .............................................................................. 70
THỨ C ĂN B Ổ SUNG .................................................................... 70
I. VAI TRÒ CỦA THỨC ĂN BỔ SUNG ....................................................................... 70
1.1. Khái niệm...................................................................... 70
1.2. Những xu hưỡng mới sử dụng thức ăn bổ sung trong chăn nuôi...... 70
II. THỨC ĂN BỔ SUNG PROTEIN.............................................................................. 72
2.1. Ch ất chứa N phi protein (NPN - non protein nitrogen)................... 72
2.2. Một số axit amin là “ yếu tố hạn chế”...................................... 77
2.3. Nguyên tác bổ sung axit amin công nghiệp............................... 77
III. THỨC ĂN BỔ SUNG KHOÁNG............................................................................ 77
3.1. B ổ sung khoáng đa lượng
............................................. 77
3.2. B ổ sung vi khoáng ............................................................ 78
3.3. Tính toán nhu cầu khoáng bổ sung ....................................... 79
Đa lượng ............................................................................ 79
3.4. S ự ngộ độc các nguyên tố vi lượng khi cho ăn quá liều................. 79
IV. THỨC ĂN BỔ SUNG VITAMIN............................................................................. 81
V. KHÁNG SINH...........................................................................................................82
5.1. Tác dụng của kháng sinh sử dụng với mục đích dinh dưỡng ........... 82
5.2. Những hạn chế của việc sử dụng kháng sinh............................ 84
VI. PREMIX ................................................................................................................. 89
4
**VII. CHẤT KÍCH THÍCH SINH TRƯỞNG VÀ CÁC LOẠI THỨC ĂN BỔ SUNG KHÁC......... 89
**
7.1. Enzyme ........................................................................ 89
7.2. N ấm men...................................................................... 89
7.3. Ch ất bảo quản thức ăn và chất kết dính................................... 90
7.4. Ch ất nhũ hóa.................................................................. 91
7.5. Các chất tạo màu, mùi....................................................... 92
CH ƯƠ NG VII............................................................................. 94
PHƯƠ NG PHÁP CH Ế BI Ế N THỨ C ĂN .............................................. 94
I. Ủ CHUA (SILÔ - SILAGE)........................................................................................94
1.1. Vai trò enzyme thực vật trong quá trình ủ chua.......................... 94
1.2. Vai trò vi sinh vật trong quá trình Ủ chua .................................. 95
1.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình ủ xanh......................... 97
1.4. S ự mất mát trong quá trình ủ chua ....................................... 100
1.5. Đánh giá thức ăn ủ chua ................................................... 100
II. CHẾ BIẾN THỨC ĂN HẠT (HẠT CỐC VÀ HẠT HỌ ĐẬU).................................101
2.1. Tính chất vật lý, hoá học của tinh bột hạt................................ 101
2.2. Biến đổi vật lý, hoá học của tinh bột trong quá trình chế biến ........ 101
2.3. Các phương pháp chế biến thức ăn hạt................................. 102
III. XỬ LÝ RƠM RẠ VÀ PHỤ PHẨM XƠ THÔ......................................................... 104
3.1. X ử lý vật lý................................................................... 105
3.2. X ử lý sinh học ............................................................... 105
3.3. X ử lý hoá học ............................................................... 106
IV. CHẾ BIẾN PHỤ PHẨM LÀM THỨC ĂN CHO TRÂU BÒ.................................. 110
4.1. X ử lý rơm khô với urê và vôi............................................... 110
4.2. R ơm ủ tươi với urê ......................................................... 111
4.3. Ph ương pháp làm bánh đa dinh dưỡng:................................. 112
CH ƯƠ NG VIII........................................................................... 113
TIÊU CHU Ẩ N VÀ KH Ẩ U PHẦN ...................................................... 113
I. KHÁI NIỆM............................................................................................................. 113
1.1. Tiêu chuẩn ăn............................................................... 113
1.2. N ội dung tiêu chuẩn ăn .................................................... 113
1.3. Kh ẩu phần ăn................................................................ 115
II. NGUYÊN TẮC PHỐI HỢP KHẨU PHẦN.............................................................115
2.1. Nguyên tắc khoa học ....................................................... 115
2.2. Nguyên tắc kinh tế.......................................................... 116
III. PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG KHẨU PHẦN THỨC ĂN CHO VẬT NUÔI........ 116
3.1. Ph ương pháp tính toán đơn giản......................................... 116
3.2. S ử dụng phần mềm trên máy vi tính..................................... 119
PHẦN PHỤ LỤ C ........................................................................ 120
I. TIÊU CHUẨN ĂN CHO GIA SÚC NHAI LẠI.........................................................120
II. TIÊU CHUẨN ĂN CHO LỢN................................................................................ 127
III. TIÊU CHUẨN ĂN CHO GIA CẦM...................................................................... 131
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH............................................................................... 155
1. NGUYỄN XUÂN BẢ VÀ CTV (1997). NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG UREA ĐỂ XỬ LÝ RƠM LÚA LÀM THỨC ĂN CHO TRÂU
BÒ. TUYỂN TẬP CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHKT & KTNN, KỸ NIỆM 30 NĂM THÀNH LẬP TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
HUẾ. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP, HÀ NỘI; TR. 157-160................................................................ 155
2. HỘI ĐỒNG NGHIÊN CỨU QUỐC GIA HOA KỲ (2000). NHU CẦU DINH DƯỠNG CỦA LỢN. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG
NGHIỆP, HÀ NỘI. .......................................................................................................................... 155
3. LÊ MINH HOÀNG (2000). CHẾ BIẾN THỨC ĂN HỖN HỢP CHO GIA SÚC, GIA CẦM. NHÀ XUẤT BẢN VĂN HÓA DÂN
TỘC, HÀ NỘI..................................................................................................................................155
4. VŨ DUY GIẢNG (2001). GIÁO TRÌNH DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN GIA SÚC. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP, HÀ
NỘI.............................................................................................................................................. 155
5
5. VŨ DUY GIẢNG, NGUYỄN THỊ LƯƠNG HỒNG, TÔN THẤT SƠN (1999). DINH DƯỠNG VÀ THỨC ĂN GIA SÚC.
NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP, HÀ NỘI.............................................................................................. 155
6. VŨ DUY GIẢNG (2003). NHỮNG XU HƯỚNG MỚI SỬ DỤNG THỨC ĂN BỔ SUNG TRONG CHĂN NUÔI. TẠP CHÍ
THỨC ĂN CHĂN NUÔI. ĐẶC SAN KHOA HỌC KỸ THUẬT THỨC ĂN CHĂN NUÔI. SỐ 1 -2003. HÀ NỘI................ 155
7. DƯƠNG THANH LIÊM, BÙI HUY NHƯ PHÚC, DƯƠNG DUY ĐỒNG (2002). THỨC ĂN VÀ DINH DƯỠNG ĐỘNG
VẬT. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP, TP HỒ CHÍ MINH. ......................................................................155
8. DƯƠNG THANH LIÊM (2003). ĐỘC TỐ NẤM MỐC, KẺ THÙ SỐ MỘT CỦA THỨC ĂN CÔNG NGHIỆP. TẠP CHÍ
THỨC ĂN CHĂN NUÔI; SỐ 1 -2003.................................................................................................... 155
9. DƯƠNG THANH LIÊM (2004). HẬU QUẢ CỦA VIỆC SỬ DỤNG KHÁNG SINH TRONG THỨC ĂN CHĂN NUÔI. TẠP
CHÍ THỨC ĂN CHĂN NUÔI; SỐ 2 -2004. .............................................................................................155
10. LÃ VĂN KÍNH (2004). PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG KHẨU PHẦN THỨC ĂN. TẠP CHÍ THỨC ĂN CHĂN NUÔI; SỐ 2
-2004..........................................................................................................................................155
11. NGUYỄN XUÂN TRẠCH (2004). SỬ DỤNG PHỤ PHẨM NUÔI GIA SÚC NHAI LẠI. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP,
HÀ NỘI.........................................................................................................................................155
12. NGUYỄN XUÂN TRẠCH, BÙI ĐỨC LŨNG (2004). HỆ THỐNG NÔNG NGHIỆP VÀ SỬ DỤNG PHỤ PHẨM LÀM THỨC
ĂN GIA SÚC. TẠP CHÍ CHĂN NUÔI; SỐ 4 (62) 2004.............................................................................. 155
13. CỤC KHUYẾN NÔNG VÀ KHUYẾN LÂM, BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT (2001). QUẢN LÝ THỨC ĂN CHĂN NUÔI
CÁC TỈNH, THÀNH PHỐ PHÍA BẮC, TÀI LIỆU TẬP HUẤN, 26.9.2001. ......................................................... 155
14. T.R. PRESTON VÀ R.A. LENG (1989). CÁC HỆ THỐNG CHĂN NUÔI GIA SÚC NHAI LẠI DỰA TRÊN NGUỒN TÀI
NGUYÊN SẴN CÓ Ở VÙNG NHIỆT ĐỚI VÀ Á NHIỆT ĐỚI. NGƯỜI DỊCH: LÊ VIẾT LY, LÊ NGỌC DƯƠNG, NGUYỄN VIẾT HẢI,
NGUYỄN TIẾN VỞN, LÊ ĐỨC NGOAN VÀ ĐÀM VĂN TIỆN. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI, 1991.......155
15. VIỆN CHĂN NUÔI QUỐC GIA (2001). THÀNH PHẦN VÀ GIÁ TRỊ DINH DƯỠNG THỨC ĂN GIA SÚC, GIA CẦM VIỆT
NAM. NHÀ XUẤT BẢN NÔNG NGHIỆP, HÀ NỘI......................................................................................155
16. SCHIERE, J.B. AND M.N.M. IBRAHIM (1989). FEEDING OF UREA-AMMONIA TREATED RICE STRAW.155
17. B.R. CHAMP, E. HIGHLEY, A.D. HOCKING, AND J.I.PITT (1991). FUNGI AND MYCOTOXINS IN STORED
PRODUCTS. ACIAR PROCEEDINGS..................................................................................................... 155
18. ERIC SINCLAIR AND GRAHAM WHITE (1992). INSECT PEST IN STORED GRAIN. NATIONAL RESEARCH COUNCIL
(NRC) (1994). NUTRIENT REQUIREMENTS OF POULTRY. NINETH REVISED. NATIONAL ACADEMY PRESS.........156
19. POND, W.G., CHURCH, D.C., POND, K.R. (1995). BASIC ANIMAL NUTRITION AND FEEDING. JOHN
WILEY & SONS. 4TH EDITION.......................................................................................................... 156
20. E. HIGHLEY AND G.J.JOHNSON (1996). MYCOTOXIN CONTAMINATION IN GRAINS. ................ 156
21. MICHAEL EVANS (1997). NUTRIENT COMPOSITION OF FEED STUFFS FOR PIGS AND POULTRY.... 156
22. M. CHENOST AND C. KAYOULI (1997). ROUGHAGE UTILIZATION IN WARM CLIMATES. FOOD AND
AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS, ROME...............................................................156
23. BO GOHL (1998). TROPICAL FEEDS. DATABASE BY ANDREW SPEEDY AND NICK WALTHAM, VERSION 8.. 156
24. NATIONAL RESEARCH COUNCIL (NRC) (1998). NUTRIENT REQUIREMENTS OF SWINE. TENTH REVISED
EDITION. NATIONAL ACADEMY PRESS. ............................................................................................... 156
25. VERENIGING VAN, NEDERLANDSE FABRIKANTEN, VAN VOEDERTOEVOEGINGGEN (1998). FEED ADDITIVES:
THE ADDED VALUE TO FEED. NEFATO, NETHERLANDS........................................................................... 156
26. RALFG. D. ETZGEN (1998). ELIMINATION OF AFLATOXIN CONTAMINATION IN PEANUT............156
27. LE DUC NGOAN (2000). EVALUATION OF SHRIMP BY-PRODUCTS FOR PIGS IN CENTRAL VIET NAM.
DOCTORAL THESIS. SWEDISH UNIVERSITY OF AGRICULTURAL SCIENCES, UPPSALA, SWEDEN..........................156
28. IPC LIVESTOCK BARNEVELD COLLEGE (2001). FORMULATION OF COMPOUND FEEDS FOR PIGS.
NETHERLANDS. .............................................................................................................................. 156
29. P. MCDONALD, R.A. EDWARDS, J. F. D. GREENHALGH; C. A. MORGAN (2002). ANIMAL NUTRITION.
LONGMAN. SIXTH EDITION................................................................................................................ 156
6
CHƯƠNG I
PHÂN LOẠI THỨC ĂN
I. ĐỊNH NGHĨA
Trong học phần Dinh dưỡng gia súc, chúng ta đã được giới thiệu về khái niệm
“chất dinh dưỡng” và “thức ăn”. Để giúp hệ thống lại kiến thức, chúng tôi xin nhắc lại
một vài khái niệm để tham khảo. Trước hết, Pond và CTV (1995) đã đưa ra khái niệm về
chất dinh dưỡng như sau: chất dinh dưỡng là một nguyên tố hay một hợp chất hóa học
mà có thể giữ được sự sinh trưởng, sinh sản, cho sữa một cách bình thường hoặc duy trì
sự sống nói chung. Theo đó, thức ăn được định nghĩa là: một vật liệu có thể ăn được
nhằm cung cấp chất dinh dưỡng. Wohlbien (1997) định nghĩa rằng tất cả những gì mà
con gia súc ăn vào hoặc có thể ăn vào được mà có tác dụng tích cực đối với quá trình trao
đổi chất thì gọi là thức ăn gia súc. Một định nghĩa khác cũng được sự chấp nhận của
nhiều người đó là “Thức ăn là những sản phẩm của thực vật , động vật, khoáng vật và các
chất tổng hợp khác, mà động vật có thể ăn, tiêu hóa, hấp thu để duy trì sự sống, phát triển
và tạo ra sản phẩm”.
II. PHÂN LOẠI THỨC ĂN
2.1. Ý nghĩa của phân loại thức ăn gia súc
Việc phân loại thức ăn giúp cho người chăn nuôi biết chọn và định hướng sử dụng
thích hợp từng loại thức ăn cho từng đối tượng gia súc để mang lại hiệu quả kinh tế cao.
2.2. Phương pháp phân loại
Có nhiều phương pháp phân loại thức ăn khác nhau, căn cứ vào nguồn gốc, đặc
tính dinh dưỡng, tính chất thức ăn...
2.2.1 Phân loại theo nguồn gốc
Căn cứ vào nguồn gốc thức ăn được chia thành các nhóm sau:
+ Thức ăn có nguồn gốc từ thực vật: Trong nhóm này gồm các thức ăn xanh, thức
ăn rễ, cu, quả, thức ăn hạt các sản phẩm phụ của ngành chế biến nông sản: thức ăn xơ,
rơm rạ, dây lang, thân lá lạc, thân cây ngô các loại cám, khô dầu (do các ngành chế biến
dầu) bã bia, rượu, sản phẩm phụ. Nhìn chung, loại thức ăn này là nguồn năng lượng chủ
yếu cho người và gia súc, ngoài ra nó còn cung cấp vitamin, protein thô, các loại vi
khoáng, kháng sinh, hợp chất sinh học.
+ Thức ăn có nguồn gốc từ động vật: gồm tất cả các loại sản phẩm chế biến từ
nguyên liệu động vật như bột cá, bột tôm, bột thịt, bột nhộng tằm, bột sữa và bột máu.
Hầu hết thức ăn động vật có protein chất lượng cao, có đủ các axit amin thiết yếu,
các nguyên tố khoáng và một số vitamin A, D, E, K, B12.., tỷ lệ tiêu hóa và hấp thu các
chất dinh dưỡng trong thức ăn động vật cao hay thấp phụ thuộc vào cách chế biến, làm
thức ăn bổ sung protein quan trọng trong khẩu phần của gia súc gia cầm.
+ Thức ăn nguồn khoáng chất:
Gồm các loại bột sò, đá vôi và các muối khoáng khác nhằm bổ sung các chất
khoáng đa và vi lượng.
2.2.2 Phân loại theo thành phần các chất dinh dưỡng
7
Phương pháp này chủ yếu dựa vào hàm lượng các chất dinh dưỡng chính trong
thức ăn: protein, lipit, gluxit, nước.. để chia thành các nhóm.
+ Thức ăn giàu protein. Tất cả những loại thức ăn có hàm lượng protein thô chiếm
trên 20% (tính theo vật chất khô) thì được gọi là những loại thức ăn giàu protein.
+ Thức ăn giàu lipit:
Ví dụ:
Gồm các loại thức ăn mà hàm
1 kg bột cá loại 1 có 443 g; 1 kg bột thịt
lượng lipit chiếm trên 20%. Mục đích
có
660
g; 1 kg đậu tương có 374 g; kg khô dầu
sử dụng thức ăn này là cung cấp một
lạc
nhân
có 409 g protein thô.
lượng lipit thích hợp trong khẩu phần
đã đủ hàm lượng vật chất khô nhưng
giá trị năng lượng còn quá thấp.
+ Thức ăn giàu gluxit: Là loại thức ăn trong
đó có hàm lượng gluxit 50% trở lên, gồm các loại Ví dụ: Vừng chứa 44,1% và lạc
hạt ngũ cốc, ngô, thóc cám, bột khoai, bột sắn. Thức nhân 46.3% lipit
ăn này chiếm tỷ lệ rất lớn trong khẩu phần thức ăn
gia súc dạ dầy đơn, nó là nguồn năng lượng dễ tiêu hóa, hấp thu và ít gây tai biến trong
quá trình sử dụng mà giá thành rẻ.
+ Thức ăn nhiều nước: Gồm các loại thức ăn có hàm lượng nước từ 70% trở lên.
Ví dụ: thức ăn củ quả, bã rượu, bã bia, rau xanh, bèo...
+ Thức ăn nhiều xơ: Gồm các loại thức ăn mà hàm lượng xơ thô 18% trở lên.
Loại thức ăn này là sản phẩm chế biến ngành trồng trọt, như rơm rạ, dây lang, dây lạc..
những loại thức ăn này ít có ý nghĩa với gia súc dạ dày đơn nhưng chiếm tỷ trọng lớn
trong khẩu phần gia súc nhai lại.
+ Thức ăn giàu khoáng: gồm các loại muối khoáng, bột xương, muối ăn, bột sò...
+ Thức ăn giàu vitamin: gồm những loại vitamin hoặc những loại thức ăn giàu
vitamin như: bột rau xanh, dầu gan cá...
+ Thức ăn bổ sung khác: gồm các loại thức ăn có nguồn gốc đặc biệt như kháng
sinh, các hợp chất chứa nitơ, các chất chống oxy hóa, các chất kích thích sinh trưởng.
2.2.3 Phân loại theo đương lượng tinh bột
Theo phương pháp này, người ta phân thức ăn thành 2 loại: thức ăn tinh và thức
ăn thô.
+ Thức ăn thô: bao gồm các loại thức ăn có đương lượng tinh bột dưới 45% nghĩa
là trong 100 kg thức ăn có giá trị không quá 45 đơn vị tinh bột.
+ Thức ăn tinh: bao gồm các loại thức ăn có đương lượng tinh bột trên 45% (trong
vật chất khô) như các hạt ngũ cốc, bột củ quả , các hạt khô dầu. Trong thức ăn tinh còn
phân ra thức ăn giàu protein, gluxit, lipit...
2.2.4 Phân loại theo toan tính và kiềm tính
Người ta căn cứ vào độ pH của sản phẩm chuyển hóa cuối cùng để chia thức ăn
thành toan hay kiềm. Thường những thức ăn có chứa nhiều P, Cl, S thì sản phẩm cuối
cùng của sự chuyển hóa mang tính axit.
Ví dụ: P cho H3PO4, S, H2SO4, Cl, HCl, còn loại thức ăn nhiều Ca, K, Na, Mg thì
sản phẩm chuyển hóa cuối cùng mang tính kiềm.
Phương pháp xác định một loại thức ăn toan tính hay kiềm tính dựa vào công
thức:
97 P + 62 S + 28Cl
X=
50Ca + 26 K + 43Na + 83Mg
8
**Nếu X > 1: Thức ăn đó thuộc nhóm toan tính
**
Nếu X < 1: Thức ăn đó thuộc nhóm kiềm tính
Ví dụ: Trong cỏ khô có chứa P: 2,1 g; K:
19,2 g; Na: 2,46 g; S: 2,05 g; Cl: 2,17 g;
Ca: 17,7 g; Mg: 2,28 g.
**Thay vào công thức ta có:
**
97 P + 62 S + 28Cl
X=
= 0.23
50Ca + 26 K + 43 Na + 83Mg
Trường hợp này X < 1 nên thức ăn thuộc nhóm kiềm tính.
Những loại thức ăn kiềm tính gồm: thức ăn xanh, củ quả, thức ăn ủ xanh... Những
loại thức ăn này thích hợp cho gia súc sinh sản, tác dụng tốt đối với kích thích tiết sữa.
Trong khi, những loại thức ăn toan tính như: các loại thức ăn động vật, hạt họ đậu và một
vài loại thức ăn giàu protein lại thích hợp với gia súc đực, gia súc đực sinh sản nhất là
trong thời gian lấy tinh.
Mã số quốc tế của nguyên liệu thức ăn chăn nuôi:
Hiện nay trên thế giới người ta phân thức ăn thành tám nhóm:
Thức ăn thô khô
Tất cả các loại cỏ xanh tự nhiên thu cắt và các loại phế phụ phẩm của cây trồng
đem phơi khô có hàm lượng xơ trên 18% đều là thức ăn thô khô. Bao gồm: cỏ khô họ đậu
hoặc hòa thảo, rơm rạ, dây lang, dây lạc và thân cây ngô... phơi khô. Ngoài ra còn gồm
vỏ các loại hạt thóc, lạc, đậu, lõi và bao ngô.
Thức ăn xanh
Tất cả các loại cỏ trồng, cỏ tự nhiên, các loại rau xanh cho gia súc sử dụng ở trạng
thái tươi, xanh bao gồm: rau muống, bèo hoa dâu, lá bắp cải, su hào, cỏ tự nhiên, cỏ trồng
như cỏ voi và cỏ sả, bèo tấm, rau dừa nước, rau dền, rau lấp, thân lá khoai lang...
Thức ăn ủ chua
Tất cả các loại thức ăn chua, các loại cỏ hòa thảo hoặc thân, bã phụ phẩm của
ngành trồng trọt như thân, lá lạc, bã dứa, vỏ chuối, thân cây ngô... đem ủ chua.
Thức ăn giàu năng lượng
Tất cả các loại thức ăn có hàm lượng protein dưới 20% và xơ thô dưới 18%. Bao
gồm các loại hạt ngũ cốc như ngô, gạo, sắn, củ khoai lang, cao lương, mạch, mỳ... và phế
phụ phẩm của ngành xay xát như cám gạo, cám ngô, cám mỳ, tấm...nhóm nguyên liệu
này chiếm tỷ lệ cao nhất trong công thức thức ăn hỗn hợp, thường chiếm 40-70% tỷ
trọng. Một số loại dầu thô, mỡ thô cũng được dùng bổ sung vào công thức thức ăn hỗn
hợp nhưng không vượt quá 4-5%. Ngoài ra còn có các loại củ, quả như sắn, khoai lang,
khoai tây, bí đỏ....
Thức ăn giàu protein
Tất cả các loại thức ăn có hàm lượng protein trên 20%, xơ thô dưới 18%. Thức ăn
giàu protein có nguồn gốc động vật: bột cá, bột thịt, sữa bột, bột thịt xương, bột máu,
nước sữa..; thức ăn giàu protein có nguồn gốc thực vật: hạt đỗ tương, lạc, đậu xanh, đậu
triều, đậu nho nhe, khô đỗ tương, khô lạc, khô dầu hướng dương, khô dầu dừa, khô dầu
bông.
Thức ăn bổ sung khoáng
Bột vỏ sò, bột đá, vỏ hến, dicanxiphotphat, bột xương...
Thức ăn bổ sung vitamin
Các loại vitamin B1, B2, B3, D, A hoặc premix vitamin.
Các loại thức ăn bổ sung khác
9
**Đây là nhóm thức ăn rất đa dạng. Theo bảng hướng dẫn số 70/524 của châu Âu có
**
tới 14 loại phụ gia thức ăn chăn nuôi khác nhau:
Số thứ tự
1
2
3
4
5
6
7
**Loại phụ gia
**
Các chất kháng sinh
Chất chống oxy hoá
Chất tạo hương vị
Chất phòng cầu trùng
Chất nhũ hoá
Chất tạo màu
Chất bảo quản
Số thứ tự
8
9
10
11
12
13
14
**Loại phụ gia
**
Các vitamin
Các chất vi lượng
Nhân tố sinh trưởng
Chất kết dính
Chất nhũ hoá axit
Các loại men
Sản phẩm vi sinh vật
**Số thứ tự của tám nhóm thức ăn được đánh số như sau:
**
Tên nhóm thức ăn
- Cỏ khô, thức ăn thô nhiều xơ
- Cỏ tươi, các loại thực vật tươi, rau
xanh
- Thức ăn ủ chua
- Thức ăn giàu năng lượng
- Thức ăn giàu protein
- Thức ăn bổ sung chất khoáng
- Thức ăn bổ sung vitamin
- Các chất phụ gia (additives)
**Số quốc tế của nhóm thức ăn
**
1
2
3
4
5
6
7
8
**Trong mã số quốc tế của các loại nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, chữ số đầu tiên
**
cho biết loại nguyên liệu thức ăn đó thuộc nhóm nào còn năm chữ số tiếp theo trong mã
số là các số để phân biệt các nguyên liệu đó trong cùng nhóm.
Trong
tám
Ví dụ:
nhóm nguyên liệu trên,
- Khô dàu lạc ép có mã số quốc tế là: 504604
các nhóm nguyên liệu
- Khô dầu lạc chiết ly có mã số quốc tế: 504612
thường sử dụng trong
- Khô dầu đậu tương ép có mã số quốc tế: 503649
chế biến thức ăn chăn
- Khô dầu đậu tương chiết ly có mã số quốc tế: 503650
nuôi công nghiệp là
- Bột cỏ linh lăng khô 17 % protein có mã số quốc tế là: 100023
các nhóm 4, 5, 6, 7 và
- Bột cỏ linh lăng khô 20 % protein có mã số quốc tế là: 100024
8 còn các nhóm 1, 2, 3
- Cám gạo thường có mã số quốc tế là: 403928
thường dùng cho gia
- Cám lau có mã số quốc tế là: 403943
súc nhai lại, nhóm 2
cũng dùng cho các
nhóm gia súc khác như
thức ăn bổ sung.
10
CHƯƠNG II
ĐỘC TỐ TRONG THỨC ĂN
I. KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CHẤT GÂY ĐỘC TRONG THỨC ĂN
1.1. Định nghĩa
Chất độc (poinsons)
Chất độc là những chất vô cơ hay hữu cơ có nguồn gốc trong tự nhiên hay do con
người tạo ra, nó được nhiễm vào trong thức ăn và đưa vào cơ thể đến nồng độ nhất định
và gây ra sự ngộ độc, làm rối loạn các hoạt động sinh lý, sinh hoá bình thường của cơ thể
và biểu hiện bằng những triệu chứng và bệnh tích khác thường.
Tuỳ theo loại chất độc, mức độ nhiễm độc nặng hay nhẹ, tuỳ theo lứa tuổi, tình
trạng sức khoẻ của cơ thể mà triệu chứng ngộ độc nặng, gây tử vong hoặc nhẹ sau một
thời gian dài tích luỹ mới gây biểu hiện ngộ độc.
Chất độc được sinh ra từ nhiều nguồn gốc khác nhau: Nó có thể là các sản phẩm
trao đổi của nấm mốc, vi sinh vật tạo ra mà ta gọi là Mycotoxin. Hoặc có thể lẫn vào thức
ăn do ô nhiễm môi trường hoặc cũng có thể do con người vô tình hay cố ý cho thêm vào
các nguyên liệu để bảo quản và tăng khẩu vị.
Nghiên cứu về chất độc thực chất đó là nghiên cứu về bản chất hoá học, cơ chế
tác động, phương pháp xác định đề từ đó có những biện pháp kỹ thuật loại trừ và hạn chế
tác hại của nó tới cơ thể người và động vật.
Sự ngộ độc (toxicosis, poisoning)
Lĩnh vực nghiên cứu về sự ngộ độc bao gồm nhiều khía cạnh khác nhau. Điều này
phức tạp vì có quá nhiều chất độc nên rất khó phân biệt. Đôi khi cũng xãy ra triệu chứng
ngộ độc thực phẩm mà khi kiểm tra không thấy có độc chất trong thức ăn, như sự ngộ
độc chất dinh dưỡng do ăn quá nhiều không tiêu, bị vi khuẩn lên men trong đường ruột
sinh ra độc tố, sự ngộ độc chất khoáng vi lượng, sự ngộ độc vitamin.. khi sử dụng quá
liều. Trái với điều này, đôi khi người và động vật ăn phải chất độc mà không có triệu
chứng ngộ độc do liều lượng độc tố quá thấp hoặc do sức đề kháng của cơ thể người và
động vật với độc tố cao nên không xuất hiện triệu chứng.
1.2. Các trạng thái ngộ độc
Ngộ độc cấp tính là trạng thái ngộ độc sau khi nhiễm chất độc một thời gian ngắn,
xuất hiện những triệu chứng khác thường rất nghiêm trọng hoặc gây ra tử vong cho người
và động vật.
Ngộ độc tích lũy (còn gọi là ngộ độc trường diễn, ngộ độc mãn tính) là trạng thái
mà cơ thể nhiễm chất độc với liều lượng thấp, chưa gây ra triệu chứng liền mà phải trãi
qua một thời gian dài chất độc tích lũy trong cơ thể, làm biến đổi các qúa trình sinh lý,
sinh hóa lâu dài rồi mới gây ra triệu chứng.
11
**II. PHÂN LOẠI CHẤT ĐỘC THEO NGUỒN GỐC LÂY NHIỄM
**
2.1. Chất độc có sẳn trong nguyên liệu làm thức ăn và trong quá trình chế biến
Trong tự nhiên các loại thực vật cũng như một số loại động vật đăc biệt đều có
chứa một số lượng độc tố nhất định. Đó là những chất tích lũy hoặc là sản phẩm trung
gian trong quá trình trao đổi chất của chúng hoặc là những chất được sinh vật tổng hợp.
Ở thực vật, nhất là nhóm cây họ đậu có nhiều chất kháng dinh dưỡng (nutrition
antigonist). Nhiều loại thực vật có chứa nhóm chất glusit độc, trong một số loại động vật
có chứa những amit độc gây dị ứng rất mạnh cho cơ thể.
2.2. Chất độc do thực phẩm bị biến chất trong quá trình bảo quản
Sự tồn trữ nguyên liệu trong kho lâu ngày, do tác động của oxy trong không khí
oxy hóa hoặc do enzyme trong thực phẩm tác động làm biến đổi các chất dinh dưỡng trở
thành các chất độc hay chất kháng dinh dưỡng.
Ví dụ: các chất dầu thực vật để lâu ngày trong không khí sẽ biến thành các
peroxyt, aldehyt độc. Các axit amin như histidine trong thịt cá tươi dưới tác động của
enzyme decarboxylase khử nhóm cacboxyl trở thành histamin độc gây dị ứng mạnh cho
cơ thể. Một số vitamin bi oxy hóa trở thành chất kháng vitamin.
2.3. Chất độc do nấm mốc sinh ra (mycotoxin)
Các loại thức ăn sau khi thu hoạch về không được làm khô và chế biến kịp thời
trước khi đem dự trữ trong kho. Nếu độ ẩm trên 14% rất dễ bị lên men hoặc nấm mốc
phát triển sinh ra độc tố. Tùy theo loại độc tố, tùy theo hàm hượng cao hay thấp mà có thể
gây ra độc cho người hay động vật.
2.4. Chất độc do vi khuẩn gây ra
Ngộ độc thức ăn do độc tố vi khuẩn thường xãy ra do thiếu sót trong công tác
kiểm tra và phần lớn xãy ra trên thực phẩm có nguồn gốc động vật giàu protein như thịt
sữa, trứng...
2.5. Các hoá chất độc hại lẫn vào thức ăn
Nguyên nhân gây ra sự ngộ độc thực phẩm hoặc không an toàn thực phẩm có thể
do các yếu tố sau đây:
Cho thêm vào thức ăn để bảo quản, nhóm này bao gồm: Các chất sát khuẩn, các
chất chống nấm, các chất kháng sinh và các chất chống oxy hoá...
Các chất cho thêm vào thức ăn để tăng khẩu vị, hương liệu của thức ăn.
Các chất tẩy màu hoặc cho vào để thay đổi màu thực phẩm, làm cho dai hoặc xốp
thực phẩm.
Các loại chất kích thích tố, hoặc các chất tăng đồng hóa, tăng giữ nước để cho gia
súc tăng trọng nhanh.
Các chất gây ô nhiễm môi trường bao gồm kim loại nặng của nhà máy thải ra hấp
thụ vào cây thức ăn, thuốc trừ chuột, trừ sâu, trừ nấm và virus nhiễm vào thực phẩm.
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN MỨC ĐỘ ĐỘC
3.1. Liều lượng chất độc
Có nhiều chất ở liều thấp thì là yếu tố dinh dưỡng. Ví dụ: như các nguyên tố vi
lượng, nhưng ở liều cao thì gây ra ngộ độc.
12
**3.2. Yếu tố giống, loài động vật
**
Cùng một loại độc tố, cùng một liều lượng nhiễm nhưng có gia súc có triệu chứng
trúng độc nhưng có loại lại không. Ví dụ: với tỷ lệ 10% bột lá keo dậu thì ở gà có hiện
tượng bướu cổ, rụng lông nhưng ở gia súc nhai lại với mức trên 30% trong khẩu phần thì
mới có triệu chứng ngộ độc. Hay cùng một tỷ lệ aflatoxin trong thức ăn thì vịt có biểu
hiện ngộ độc trước gà.
3.3. Lứa tuổi của động vật
Động vật non nói chung hệ thống đề kháng, hệ thống khử độc và thải độc tố ra
ngoài của cơ thể phát triển chưa hoàn thiện, do đó sức đề kháng với độc tố của cơ thể gia
súc non cũng yếu hơn gia súc trưởng thành. Ngược lại, cơ thể già yếu sự trao đổi chất
cũng giảm xuống, sức đề kháng đối với độc tố cũng giảm.
3.4. Tính biệt
Ảnh hưởng của độc tố trên giới tính cũng chỉ là khái niệm tương đối. Ở trạng thái
bình thường thì không có sự khác biệt có ý nghĩa giữa 2 loại giới tính trên lĩnh vực đề
kháng với độc tố. Tuy nhiên khi gia súc mang thai, sinh sản hoặc nuôi con thì rất mẫn
cảm với độc tố.
Ví dụ: độc tố nấm aflatoxin có thể gây chết phôi tỷ lệ cao; độc tố zearalenone (F2,
có trong ngô) do nấm Furarium tiết ra có thể gây ra sẩy thai. Vì vậy, trong thời gian
mang thai cần phải có chế độ ăn kỹ lưỡng hơn bình thường.
3.5. Tình trạng sức khỏe và chế độ dinh dưỡng
Sức khỏe cơ thể có ảnh hưởng rất lớn đến khả năng đề kháng đối với độc tố.
Ví dụ: khi cơ thể bị bệnh viêm gan hoặc viêm thận do nguyên nhân khác không
phải độc tố thì khả năng loại bỏ độc tố của cơ thể rất kém. Vì vậy cũng với một liều
lượng giống nhau, nhưng cơ thể khỏe mạnh có thể vượt qua được.
Khẩu phần ăn và chế độ dinh dưỡng của động vật cũng ảnh hưởng rất lớn đến sức
đề kháng của cơ thể đối với độc chất. Ví dụ: khi khẩu phần ăn thiếu cholin hoặc
methiomine sẽ gây ra hiện tượng tích mỡ gan làm cho chức năng của gan trở nên suy
giảm, từ đó đề kháng với độc tố cũng sẽ kém. Hoặc khẩu phần mất cân bằng giữa năng
lượng và chất đạm, quá dư thừa chất đạm có nguồn gốc động vật, có chứa nhiều chất hữu
cơ purine và pirimidine mà lại thiếu vitamin A sẽ có nguy cơ phát sinh ra bệnh “gout” là
chứng bệnh tích urat trong cơ thể, trong bể thận làm cho chức năng lọc và loại thải chất
độc của cơ thể suy yếu. Từ đó có thể làm cho tình trạng ngộ độc trở nên nặng nề hơn.
3.6. Trạng thái vật lý của chất độc
Cùng một loại chất độc, cùng một liều lượng, nhưng chất độc ở trạng thái hoà tan
được trong nước thì sẽ gây ra triệu chứng ngộ độc nhanh hơn, nhưng nó loại thải ra ngoài
cũng nhanh hơn. Ngược lại, ở trạng thái nhũ dầu hoặc ở dạng bột không tan thì chất độc
hấp thu chậm nên gây ra triệu chứng ngộ độc muộn hơn, nhưng loại thải chất độc ra khỏi
cơ thể cũng chậm hơn.
IV. CÁC CHẤT ĐỘC HẠI CÓ SẴN TRONG THỨC ĂN
4.1. Các chất độc hại trong thức ăn thực vật
4.1.1 Các hợp chất glucoside trong thức ăn
Xyanglucosit (HCN)
13
Bản chất hoá học là một hợp chất hữu cơ có cấu trúc gồm 2 phần: một phần từ
đường (glucose) và một phần không phải là đường: axeton hoặc HCN. HCN được tạo
thành do quá trình thuỷ phân linamarin và linustalin do hai enzyme tương ứng:
linamarinase và linustalinase. Trong đó, linamarin chiếm phần lớn (95%) còn rất ít
linustalin (5%). Trong sắn tươi, các chất này tồn tại ở tất cả các bộ phận lá và củ, nhưng
nhiều nhất ở lớp vỏ dày thứ hai (lớp vỏ mầu hồng), lõi và hai đầu của củ sắn. Glucosit
phổ biến trong các loại thực vật nhất là cây cỏ gần với hoang dại. Khi chăn thả trên đồng
cỏ, nếu gia suc ăn phải những thực vật có nhiều glucosit sẽ xuất hiện dấu hiệu ngộ độc.
Tùy theo gốc hóa học gây độc hại, người ta chia glucosit thành các nhóm sau đây:
Công thức cấu tạo như sau:
H3C
CN
H3C
C
H3C
CN
C
O
Glucose
H3C
O
Glucose
O
Glucose
Linamarin
Linustatin
Xyanglucosit tồn tại nhiều trong cây sắn (bảng 1 và 2), hạt lanh và đậu Java.
Bảng 1. Phân bố HCN trong sắn củ
Sắn đắng Phú Thọ
- Vỏ ngoài mỏng
- Vỏ trong dày
- Hai đầu củ sắn
- Phần ruột (ăn được)
- Phần lõi
Nguồn: Phạm Sĩ Tiệp, 1998.
**Hàm lượng HCN (mg/100g)
**
7,6
21,6
16,2
9,72
15,8
**Bảng 2. Phân bố HCN trong lá sắn (mg/100g tươi)
**
Các loại lá
Lá già (1/2 cao thân trở xuống)
Lá bánh tẻ (1/2 đến 3/4 cao thân)
Lá non phía trên
Đọt non
Nguồn: Phạm Sĩ Tiệp,1998.
Giống Ấn Độ
1,44 ± 0,06
4,29 ± 0,42
36,48 ± 2,25
44,23 ± 2,10
Giống chuối đỏ
0,46 ± 0,03
1,54 ± 0,15
14,75 ± 0,16
18,05 ± 1,81
Bảng 3. Ảnh hưởng của phương pháp chế biến tới hàm lượng HCN trong lá sắn
(mg/100g tươi)
Phương pháp chế biến
Lá tươi
Băm nhỏ, nấu chín
Băm nhỏ, ủ chua 1 tuần
Sắn Ân Độ
21,61 ± 2,37
3,26 ± 2,37
3,06 ± 0,05
14
Sắn chuối đỏ
8,76 ± 0,22
1,72 ± 0,12
1,50 ± 0,07
**Băm nhỏ phơi khô tán bột
**
2,79 ± 0,11
Băm nhỏ ngâm nước, phơi khô tán bột
2,05 ± 0,17
Băm, ngâm nước vôi, phơi khô, tán bột
1,74 ± 0,53
Nguồn: Phạm Sỹ Tiệp, Nguyễn Văn Đồng, 1998.
0,88 ± 0,05
0,46 ± 0,33
0,22 ± 0,11
Bảng 4. Ảnh hưởng của phương pháp làm khô đến hàm lượng HCN trong bột lá sắn
(ppm)
Phương pháp chế biến
Phơi nắng khô nhanh
Phơi trong nhà khô chậm
Sấy 600C
Sấy 800C
Sấy 1000C
**Giống Thái lan
**
1270
562
1106
990
495
**Giống gòn Nam bộ
**
954
280
664
499
217
Bảng 5. Ảnh hưởng của phương pháp chế biến đến hàm lượng HCN trong sắn củ
Cách xử lý
Bóc vỏ ngâm nước 24 giờ
Luộc không vỏ nửa giờ
Luộc 2 lần nước
Luộc kỹ kéo dài
Sản phẩm sắn
Củ sắn tươi
Sắn lát phơi khô
Bột sắn
**Tỷ lệ HCN còn lại so ban đầu (%)
**
75
56
42
31
HCN (mg/100 g)
9,72
2,70
1,08
**Gia súc ăn nhiều: liều độc tối thiểu 2,3 mg/kg thể trọng. Gốc CN- khi vào cơ thể
**
sẽ liên kết liên kết chặt chẽ với hemoglobin, ức chế quá trình vận chuyển oxy làm cho cơ
thể thiếu oxy ngạt thở, các niêm mạc da tím bầm chết rất nhanh. Việc bắt giữ CN- của Hb
là phản ứng tự vệ của cơ thể nhằm ngăn chặn ion CN không lọt vào bên trong các tế bào.
Nếu cơ thể nhiểm quá nhiều ion CN thì không có khả năng phòng vệ, khi đó ion CN lọt
vào bên trong các tế bào và liên kết chặt chẽ với nhân Fe++ và Cu++ trong hệ thống
enzyme hô hấp cytochrom không cho hệ thống này thực hiện chức năng vận chuyển điện
tử trong chuổi phản ứng hô hấp tế bào. Lúc này tình trạng ngộ độc trở nên tồi tệ hơn, khó
có khả năng cứu chửa được.
Globin
N
Globin
N
Fe
N
N
+ CN-
N
Fe
N
O2
Hemoglobin
N
N
CN
Methemoglobin
15
**Sơ đồ 1. Chuyển hóa cyanogenesis và cyanide trong cơ thể người (Hans Rosling,
**
1994)
L inamarin
O
C
N
C
CH 3
β -Glucosidase
CH 3
A ceton cyanohydrin
C
HO
C
N
CH 3
NhiÖt ®é cao, pH cao
Cyanide
**A xit amino thiazoline carboxylic
**
H
C
CH
COOH
S
N
C
N
-
R hodanase & -S-S
HC
R ed block cell
N
SCN Thiocyanate
OCN
M etHb--CN
C
Cyanate
NH 2
**Có hai trạng thái ngộ độc:
**
Ngộ độc cấp tính: gốc CN- khi vào cơ thể sẽ liên hệ chặt chẽ với hemoglobin. Ức
chế quá trình oxygen làm cho con vật ngột thở, các niêm mạc da tím bầm và chết rất
nhanh nếu ăn phải một lượng lớn. Trẻ em và động vật non trao đổi chất rất mạnh do đó
cần rất nhiều oxy, vì vậy cũng là đối tượng rất mẩn cảm với HCN.
Ngộ độc mãn tính: trường hợp ăn với một lượng ít, thường xuyên thì trong cơ thể
động vật chủ yếu là ở gan sẽ oxy hóa khử chất HCN nhờ vào lưu huỳnh trong axit amin
để tạo ra chất thiocianat ít độc hơn HCN.
- Liều gây ngộ độc: theo tài liệu của Humphreys (1988) thì liều gây ngộ độc tối
thiểu của HCN tự do trên động vật là 2 - 2,3 mg/kg trọng lượng cơ thể. Tuy vậy, nếu ở
liều này nhưng gốc CN nằm trong cấu trúc glucosit thì chưa đủ sức để gây độc mà nó còn
phụ thuộc nhiều yếu tố khác nhau. Nếu như dạng glucosit trong thức ăn khi vào cơ thể mà
giải phóng nhanh HCN và cơ thể hấp thu nhanh thì có thể gây ngộ độc, nếu giải phóng
HCN chậm, hấp thu chậm thì liều này cũng chưa gây triệu chứng ngộ độc. Trong thực
tiễn người ta còn nhận thấy khi động vật ăn nhiều và hấp thu nhanh HCN (4 mg/kg thể
trọng) thì chết một cách rõ ràng. Nguyên liệu để làm thức ăn chứa khoảng 20mg
HCN/100g nguy hiểm cho con vật. Để xét nghiệm HCN chính xác, chúng ta nên kiểm tra
16
_
hàm lượng HCN ở trong gan và chất chứa trong dạ cỏ động vật. Khi gia súc bị ngộ độc
HCN thì trong gan của nó chứa tối thiểu từ 1,4 mg/g trở lên, trong dạ cỏ 10mg/g trở lên
(Van der Walt, 1944).
Trên người: ngộ độc HCN thường hay gặp do ăn phải sắn độc, người ta còn gọi là
say sắn. Khi ăn phải sắn đắng chế biến không tốt sẽ phát sinh ra triệu chứng ngộ độc do
chất linamarin, một loại glucosit độc bị thuỷ phân bởi enzyme sinh ra HCN, liều lượng
gây ngộ độc cho một người lớn là 20mg HCN. Liều gây chết người là 1 mg/1kg thể
trọng. Tuy nhiên, nhóm glucosit rất dễ bị phân hủy bởi nhiệt, trong các môi trường axit
và kiềm loảng. Ví dụ, hàm lượng HCN trong sắn giảm đáng kể khi ủ chua, phơi khô hay
ngâm nước vôi (bảng 3, 4, 5 và 6).
Alkaloide
Alkaloide là những hợp chất hữu cơ có chứa Nitơ và có tính kiềm nhẹ, đa số có
nguồn gốc từ thảo mộc, chỉ với một liều thật nhỏ cũng tạo ra tác dụng sinh học rất mạnh
trên cơ thể. Chất alkaloide đơn giản được tổng hợp sớm nhất vào năm 1886 là chất
coniine, gọi tên hóa học là 2-propyl-piperidine (C5H 10NC3H7). Đây là chất mà ngày xưa
người xấu đã dùng nó để đầu độc nhà triết học vĩ đại lúc bấy giờ - ông Socrates. Hiện
nay, người ta tìm thấy có trên 3000 chất alkaloide khác nhau và có khoảng 30 trong số
này đã được sử dụng rộng rãi trong y học và được người ta nghiên cứu kỹ. Ví dụ: chất
nicotine trong cây thuốc lá được sử dụng để làm thuốc trừ sâu, cafein trong hạt càfê,
Cocaine trong cây coca để làm hưng phấn thần kinh, morphine trong nhựa cây á phiện
được sử dụng để làm thuốc giảm đau, reserpine trong cây dừa cạn cũng để làm thuốc
giảm đau, atropin được tìm thấy trong cây belladonna (cây cà dược) để làm thuốc giản
đồng tư (theo tài liệu Encarta, McRosoft, 1997). Theo tài liệu của Petteson (1991) thì
alkaloide được chia ra làm 3 nhóm: nhóm alkaloide thực (True-alkaloides), nhóm
alkaloide giả (Pseudo-alkaloides) và nhóm tiền alkaloide (Proto-alkaloides). Những
alkaloide được biết rõ nhất là trong cây khoai tây và trong cỏ lupin. Ngày nay, người ta
cũng biết được trong một số cây nhiệt đới cũng có nhiều alkaloide. Ví dụ: cây vông nem
(Erythrina sp) có chứa trên 60 loại alkaloide. Alkaloide có chứa nhiều trong hạt
Erythrina americana, E.breviflora (Sotelo, 1930).
Phần củ khoai tây trồi lên trên mặt đất có vỏ xanh và phần củ khoai tây có chứa
chất solanin. Khi thủy phân nó giải phóng ra đường, vì vậy người ta gọi nó đúng nghĩa
hoá học là các glucoside cũng được. Song, khái niệm alkaloide là gọi trên nhóm cây độc
mạnh trong vỏ xanh của củ khoai tây, đó là chất solanin.
Trên người: hiện tượng ngộ độc solanin thường xảy ra do ăn củ khoai tây mọc
mầm. Tùy theo giống khoai tây mà hàm lượng solanin có khác nhau. Giống khoai tây
Rosevall ở Angieri có chứa đến 0,49g solanin/1kg ruột củ và 1,22g/1kg vỏ củ. Các giống
khác có hàm lượng solanin thấp hơn, trung bình 0,04-0,07 g/kg ruột củ và 0,30-0,55 g/kg
vỏ củ. Khi khoai tây mọc mầm thì solanin có thể lên đến 1,34g/kg củ. Liều gây chết
người của salonin từ 0,2 - 0,4g/1kg thể trọng người.
Triệu chứng ngộ độc trên người ở thể nhẹ là đau bụng, tiêu chảy rồi sau đó táo
bón. Thể nặng thì giản đồng tử và liệt nhẹ hai chân. Khi khu thần kinh bị tê liệt dẫn đến
ngừng hô hấp, ngừng tim và tử vong.
Trên động vật: Trong thực tiễn chăn nuôi trên đồng cỏ chăn có một số loài thực
vật họ đậu như cỏ ngôi sao (Lupinus) là loại cây họ đậu hoa trắng (Lupinus albus), hoặc
hoa vàng (Lupinus luteus) có một loại chất độc gây bệnh cho gia súc trên đồng cỏ xứ ôn
đới, trước đây người ta gọi tên bệnh do loại cỏ này gây ra là lupinozis. Sau này người ta
17
**xác định trong cây cỏ Lupin có chứa nhiều loại alkaloide mà trong đó có chất kinolizidin
**
là rất độc gây hại cho gan, làm thoái hoá và mỡ hoá gan. Alkaloide trong loại cỏ này
không bị phá hủy bởi qúa trình phơi và sấy, do đó sự ngộ độc trên gia súc thường xảy ra
khi cho bò ăn cỏ Lupin khô. Theo tài liệu của Humphreys (1988) thì sự ngộ độc do loại
cỏ này xảy ra ở bò sữa mang thai kỳ cuối hoặc mới đẻ còn gây ra bệnh ketosis cho bò.
Trong một số cỏ họ đậu thuộc giống Medicago sativa sau một thời gian dài
trồng để lấy hạt cỏ già tích lũy chất độc được biết là chất latirin cũng là loại alkaloide gây
ngộ độc cho gia súc ăn nhiều. Triệu chứng bệnh xuất hiện trên hệ thần kinh dẫn đến bại
liệt người ta gọi là bệnh latirizmus.
Biện pháp phòng ngừa: ngâm nước và rửa nhiều lần có thể làm giảm chút ít
alkaloide. Tuy vậy, điều quan trọng là về mặt di truyền, người ta cố gắng tuyển chọn
giống có hàm lượng alkaloide thấp.
4.2. Axit amin phi protein (non protein amino acids)- axit amin bất thường
Trong các cây họ đậu, sự cố định nitơ khí trên làm thoả mãn nhu cầu đạm. Trước
tiên nitrogen liên kết tạo những sản phẩm alkaloide hoặc những axit amin bất thường
không thông dụng. Như vậy, chúng được tích lũy lại trong cơ thể thực vật tạo nên sản
phẩm trao đổi thứ cấp. Thường những axit amin này cấu trúc gần giống với những axit
amin thiết yếu. Chúng không thực hiện được chức năng sinh học như những axit amin
thiết yếu, như vậy trở thành yếu tố đối kháng với axit amin gần giống với nó. Khi động
vật ăn loại này và hấp thu vào cơ thể, nó làm thay đổi một số bước phản ứng trong trao
đổi axit amin gây rối loạn quá trình trao đổi chất và gây độc cho cơ thể. Theo D'Mello
(1992) thì nhiều loại cây bộ đậu nhiệt đới có chứa nhiều axit amin bất thường.
Nhiều trường hợp ngộ độc trên vật nuôi do ăn phải hạt một số cây họ đậu nhiệt
đới có axit amin độc hại như hạt cây đậu chàm (Indigofera spicata) hoặc hạt cây
Lathryus cicera. Phân tích chất độc trong loại hạt này có cấu trúc gần giống với axit amin
thiết yếu hoặc chất chuyển hoá trung gian của nó hiện diện trong hệ thống thần kinh trung
ương của động vật, vì thế nó ức chế đối kháng với chất dinh dưỡng mà cơ thể cần thiết,
ảnh hưởng xấu đến hoạt động thần kinh đi đến tử vong (Roy,1981 & Rosenthal, 1982).
4.2.1 Nhóm chất mạch vòng (Aromatic)
Chất mimosine
Do mimosine có cấu trúc hoá học giống như thyrosine, vì vậy nó ức chế trao đổi
thyrosine trong cơ thể, không cho tạo thành Iodthyrosine (chất ban đầu để tuyến giáp tổng
hợp ra thyrosine). Vì vậy, gia súc ăn nhiều cây keo dậu (Leucena) sẽ gây ra bướu cổ. Do
mimosine có thêm một vị trí oxy hoá và nitơ thay thế C trong vòng phenol nên có ái lực
hút ion rất mạnh, vì vậy nó cướp iôt không cho quá trình iôt hoá thyrosine xảy ra. Liều
gây độc với bò: 0,18; cừu: 0,14; dê: 0,18; thỏ: 0,23; gà đẻ: 0,21 và gà thịt: 0,16 g/kg thể
trọng.
Ở gia súc nhai lại, khi ăn nhiều lá cây keo dậu (với tỷ lệ >30% lá keo dậu trong
khẩu phần) gây ức chế sinh trưởng, bướu cổ, hàm lượng thyrosine trong máu giảm. Tuy
nhiên, hoạt động của vi sinh vật dạ cỏ làm giảm đáng kể hàm lượng mimosine bằng cách
hình thành các chất không độc hoặc thải ra ngoài cơ thể (sơ đồ 2). Ở gà, nếu cho ăn từ 810% lá keo dậu thì xuất hiện rụng lông, tuyến giáp phát triển mạnh.
Cơ chế tác động gây độc của mimosine: nó có cấu tạo giống như thyrosine và
DOPA (3,4-dihydroxyphenylalanine), chất chuyển hóa của thyrosine trong cơ thể (sơ đồ
1). Vì vậy, nó ức chế trao đổi thyrosine trong cơ thể, không cho tạo thành Iodo thyrosine
(MIT DIT), chất ban đầu để tuyến giáp tổng hợp ra thyroxin (T3 và T4). Vì lẽ đó, khi gia
18
**súc ăn nhiều cây họ đậu thuộc họ Mimosa, đặc biệt lá cây keo dậu sẽ có khuynh gây ra
**
bướu cổ.
O
OH
N
H2C
CH
Mimosine
NH2
OH
COOH
OH
OH
N
N
H2C
CH
COOH
H2C
CH
NH2
COOH
NH2 3,4 Dihydroxyphenylalanyle (DOPA)
Thyrosine
OH
OH
OH
OH
N
HC
OH
N
CH2
NH2
H2C
Noradrenaline
CH2
NH2
Dopamine
**Sơ đồ 2. Cấu trúc và chuyển hoá của thyrosine để tạo thành noradrenaline bình
**
thường trong cơ thể động vật (D’Mello,1991)
19
20
21
O
O
OH
OH
N
H 2C
N
CH2
NH2
Mimosinamine
H2C
Mimosine
CH
COOH
NH2
k
O
OH
OH
Thải qua
phân và nước tiểu
N
H
3, 4 DHP
Conjug
3-Hydro-4(1H)-piridone
(3, 4 - DHP)
O
N
H
2, 3 - DHP
**Sơ đồ 3. Chuyển hoá mimosine trong dạ cỏ (D’Mello, 1991)
**
4.2.2 Những chất giống với arginine (arginine analogues)
Chất canavanine, indospicine, homoarginine
Chất canavanine và những dẫn xuất khác họ hàng với nó có trong lá so đũa
(Sesbania grandiflora), lá cây đậu chàm (Indigofera spicata), lá sát thử (Gliricidia
sepium) cũng có cấu trúc gần giống với arginine. Vì vậy, khi gia súc ăn nhiều loại này
gây ức chế qúa trình chuyển hoá arginine. Arginine đóng vai trò rất quan trọng trong qúa
trình chuyển hoá ornithine-arginin để tổng hợp ra urê, nếu chu trình này bị canavanin
thay thế vào vị trí của arginine thì sẽ gây ra rối loạn chuyển hoá của arginine. Vì thế,
canavanine cũng được coi là một độc tố kháng dinh dưỡng của arginine.
Axit amin thiết yếu gần giống với arginine là glycine, trong trường hợp này nó trở
thành yếu tố đối kháng với canavanine. Ba loại axit amin này thường phân bố khá rộng
và có hàm lượng tương đối cao trong các loại cây họ đậu, trong một số loại hạt họ đậu.
Canavanine dễ dàng hấp thu trong đường tiêu hoá của gia súc, gia cầm (Leon, 1990) và
nó xuất hiện nhanh trong vòng tuần hoàn (D’Mello, 1989). Nếu cho gia cầm ăn thức ăn
có chứa nhiều canavanine (3.7g/kg trong thức ăn ) sẽ làm giảm khả năng sinh trưởng, ảnh
hưởng xấu đến sự lợi dụng đạm trong khẩu phần. Gần đây với nhiều nghiên cứu cho thấy
có mối quan hệ giữa canavanine và sự lấy thức ăn của lợn (Enneking, 1993).
22
**4.2.3 Nhóm chất neurolathyrogens
**
Đây cũng là hợp chất axit amin bất thường (non-protein amino acid). Cùng loại
với những axit amin này có: β-cyanoalanine, axit β-N-oxalyl-α,β- diaminopropionic
(ngày nay còn gọi nó là BOAA, β-N-oxalylamino alanine), axit αγ-diaminobutyric và βaminopropionitril. Đây là những sản phẩm chuyển hoá có liên quan nhau trong trao đổi
chất của một số loại thực vật nhiệt đới. Những dòng cỏ Lathyrus khác nhau, hàm lượng
BOAA cũng có khác nhau (Aletor, 1994). Khi gia súc ăn loại thức ăn có chứa loại hợp
chất này thường xuyên sẽ xuất hiện trạng thái ngộ độc. Cơ chế gây ngộ độc của axit
lathyrogenic là tác dụng kháng dinh dưỡng đối với các axit amin gần giống với nó. Năm
1981, Roy có công bố tình trạng bệnh Neurolathyrism trên người. Trên động vật, người ta
còn nhận thấy cả 2 chất β-cyanoalanine và β-(N-oxalylamino) alanine gây độc hại thần
kinh (neurotoxic) cho gia cầm lẫn động vật có vú, nhưng gia cầm mẫn cảm hơn, đặc biệt
gà con 1 ngày tuổi (D’Mello, 1991).
4.2.4 Chất axit fluoroacetic
Đây cũng là hợp chất thứ cấp, đặc biệt nó có nhiều trong cây: Acasia, Oxylobium
và Gastrolobium (đều là cây họ đậu). Chúng gây tổn thất lớn cho gia súc ở một số vùng
của châu Úc (Everist, 1974) và một số vùng ở Nam Châu Phi (Vickery,1973). Theo tài
liệu của Hamphreys (1988) thì có 2 dẫn suất rất độc, đó là Fluoroacetate (compound
1080) và Fluoroacetamide (compound 1081), cả hai đều tan trong nước không vị và độc
tính rất cao với loài gậm nhấm và cả cho người lẫn động vật khác. Sự ngộ độc trên cừu
được mô tả bởi Marais (1940) ở Nam Châu Phi do một loại thực vật Dichapetaum
cymosum (gifblaar).
Cơ chế gây ngộ độc: Fluoroacetate ức chế enzyme aconitase từ đó nó không đáp
ứng đầy đủ các bước phản ứng tiếp theo trong chu trình citrat, một chu trình sinh hoá rất
phổ biến trong cơ thể sinh vật -chu trình axit tricarboxylic. Hậu qủa cuối cùng của nó là
sự tích tụ citrate trong cơ thể mà không phân hủy để thoát ra được dẫn tới ngộ độc
(Peters,1954).
Sự ngộ độc và liều gây độc: Fluoroacetate có độc tính cao cho tất cả mọi loài
động vật , nhưng loài động vật có vú bậc cao kém nhạy cảm hơn loài gậm nhấm. Liều
độc gây chết qua đường miệng (mg/kg thể trọng): bò 0.15-0.62; cừu 0.25-0.50; dê 0.300.70; ngựa 0.50-1.75; heo 0.30-0.40; gia cầm 10-20; chó 0.096-0.20; mèo 0.30-0.50.
Robison (1970) thông báo liều LD50 của sodium monoflluoracetate trên bò Hereford là
0.393 và 0.221 mg/kg thể trọng. Để phòng trị bệnh này tốt, không nên cho gia súc ăn thực
vật có độc tố và cho gia súc uống glyceryl monoacetate 0.5ml/kg thể trọng. Trong 5 giờ
đầu, cách 30 phút cấp 1 lần 0.2 ml/kg thể trọng (Annisonetal, 1960).
4.3. Những chất terpenoide và steroide độc hại
4.3.1 Terpenoide
Nó cũng là sản phẩm thứ cấp được tổng hợp bởi thực vật. Terpenoide cũng có
nhiều dẫn xuất khác nhau C5 (Isoprenoide) có trong cây phi lao, terpenoide bao gồm hoạt
chất sinh học là carotenoide. Ngoài ra, nó còn có C10 ,C15, C20 và C30, nghĩa là mạch
carbon có thể dài ngắn khác nhau. Trong các loại terpenoide có loại mang hoạt tính sinh
học như là 1 tiền vitamin, nhưng cũng có nhiều hợp chất là độc tố có tác hại khác nhau
đến cơ thể.
Người ta nhận thấy 1 loại terpen có 15 cacbon (C15) gọi là sesquiterpenoide tìm
ra trong thực vật Myoporum (Myoporaceae) ở Úc và ở New Zealand gây thiệt hại lớn cho
23
cừu. Ngoài ra còn tìm thấy trong thực vật họ bìm bìm (Ipomoea) cũng có loại terpen này,
ngay cả trong khoai lang, nó có tác dụng gây bệnh trên gan.
Trong lá một loại cây thân bụi Lantana camara (Werbenaceae) có chứa chất
Lantadenes, là một loại triterpenoide (C30) nó gây độc hại cho gan. Độc tố này gây ra
viêm gan và rất nhạy cảm với ánh sáng.
Những sản phẩm có chứa gốc porphyrin từ các chlorophyll không phân giải, một
phần nó bài tiết ra được, phần không bài tiết đưa vào máu đi đến tổ chức ngoại biên, chất
porphyrin ở ngoại biên nhận năng lượng ánh sáng mặt trời chuyển thành hợp chất hoá
học gây hư hại tổ chức tê bào và vì thế nó cũng xếp vào loại độc tố thuộc nhóm chất nhạy
cảm với ánh sáng , có tên gọi là "hợp chất nhạy cảm quang học - photosensitive
componds".
4.3.2 Các chất steroide độc hại
Trong số các steroide độc hại được người ta chú trọng nhiều nhất là oestrogen
thực vật (Fitooestrogen). Loại hợp chất này có chứa trong một số loại thực vật.
Triệu chứng ngộ độc: khi gia súc ăn phải thức ăn có chứa chất này có thể gây ra
triệu chứng động dục giả, nó kích thích làm cho âm hộ sưng lên, chảy nước nhờn, trên
heo con thường thấy các núm vú sưng đỏ. Gia súc có động tác nhảy chồm lên nhau như
biểu hiện của sự động dục. Hậu qủa của nó là làm sẩy thai hàng loạt. Tuy nhiên, nếu ăn
mức vùa phải sẽ có tác dụng tốt với gia súc tiết sữa, kích thích bầu vú phát triển, tăng tiết
sữa, với những gia súc bị nân, sổi có tác dụng kích thích động dục trở lại.
Chất fitooestrogen được người ta chú ý đầu tiên là ở châu Úc, nơi đây khi chăn
thả bò trên đồng cỏ, ăn một loại cỏ 3 lá (Trifolium subterraneum) làm cho đàn cừu động
dục hàng loạt. Người ta tìm hiểu trong loại cỏ này có chứa nhiều chất giống với
oestrogen. Sau đó người ta còn tìm thấy ở nhiều loại cỏ họ đậu khác cũng có chứa
fitooestrogen như: các cỏ alfalfa (Medicago sativa); cỏ dái ngựa, một số loại cỏ hoà thảo
và cả cây bắp cũng có chứa chất fioestrogen với số lượng đáng kể. Khi phơi hoặc sấy
khô thì các chất này bị phân huỷ, nhưng nếu ủ chua thì nó còn lưu lại trong thức ăn khá
nhiều.
Ngoài thực vật ra, ngày nay người ta còn thấy loại nấm fuzarium thường phát
triển trên hạt bắp khi thu hoạch bị chậm trễ, nó cũng sản xuất ra một loại độc tố có tên là
F2-toxin (Zearalenone) cũng có tác dụng giống như oestrogen thực vật, nó làm sưng âm
hộ và sẩy thai ở lợn và nó cũng có hại đến việc sản xuất tinh trùng , làm giảm tỷ lệ thụ
tinh ở gà.
Fito-oestrogen có nhiều dạng hợp chất khác nhau: Isoflavin cumarin, stiben hoặc
các dẫn xuất khác của steroide. Cấu trúc hoá học nó có khác với oestron và oestradion tự
nhiên. Hoạt tính sinh học của oestrogen thực vật giống như một hormon sinh dục nữ.
Việc xác định bằng phương pháp hóa học thì rất khó, phải có chất chuẩn giống như chất
kiểm tra mà trong thiên nhiên thì lại có rất nhiều dẫn xuất khác nhau và phải có thiết bị
đặc biệt như sắc ký lỏng cao áp. Người ta sử dụng phương pháp sinh vật học: dùng chuột
cái infantilis (chuột bạch) để thử và tính ra đơn vị chuột đối với fito-oestrogen.
4.4. Các chất nhạy cảm quang học (photosensitive compounds)
4.4.1 Những phát hiện có liên quan đến bệnh viêm rộp da do chất nhạy cảm
quang học (Vesicula dermatitis and photosensitizasion)
Cơ chế gây độc hại của chất nhạy cảm quang học:
Các chất nhạy cảm quang học là những chất mà khi gia súc ăn, hấp thu vào máu
và ra da nơi không có sắc tố bảo vệ, dưới tác dụng của tia ánh sáng mặt trời nó làm phân
24
hủy chất nhạy cảm quang học ra các sản phẩm phản ứng trên da làm cho da đỏ ửng lên và
sau đó viêm rộp da. Sự viêm nhiễm này đặc biệt xảy ra ở xung quanh khóe mắt, ở cổ, ở
các khớp chân và ở cuối các chi gây ra cảm giác đau đớn cho gia súc. Đối với gia cầm thì
ở mỏ, mồng, tích tai và bàn chân, nơi không có lông che phủ. Gà tây thường bị nặng hơn
vì phần da tiếp xúc với ánh sáng mặt trời nhiều.
Năm 1994, Peckham đã mô tả bệnh viêm rộp da mỏ ở gia cầm và ông đã chụp 2
hình bệnh tích trên ngan. Theo Calnek và CTV (1991) thì bệnh này đã xảy ra trên gà, gà
tây,vịt, ngỗng và cũng theo các tác giả này bệnh có thể gây tử vong đến 20%. Ngoài ra nó
còn giảm sự sinh trưởng, sức đẻ trứng. Theo Peckham thì nguyên nhân đã được làm sáng
tỏ là do gia cầm ăn một số loại thức ăn có chứa chất nhạy cảm quang học. Chất này cũng
đã được xác định là nó có trong một số loài hạt thực vật có tên là Ammi visnaga và Ammi
majus. Thể viêm rộp da đã làm giảm sức sản xuất và sự sinh sản đối với vịt mái đẻ.
4.4.2 Nguyên tắc phòng trừ bệnh tật do chất nhạy cảm quang học gây ra
Muốn chữa trị bệnh này phải tránh không cho gia súc trực tiếp dưới ánh sáng mặt
trời hoặc che chuồng cho tối bớt, làm như vậy cho đến khi cơ thể thải ra hết các chất nhạy
cảm quang học mới cho con vật trở lại môi trường chăn thả bình thường.
Chất nhạy cảm quang học có nhiều trong một số loại cỏ làm thức ăn chăn nuôi
như: cỏ Fagopyrum vulgare, Fagopirum esculentum (kiều mạch), một loại cỏ trên các
đồng cỏ ôn đới. Khi động vật ăn loại cỏ này với số lượng khá nhiều thì xuất hiện những
rối loạn trao đổi chất. Vì vậy, người ta gọi bệnh này là bệnh fagopirizmus. Nếu bò sữa ăn
thì hàm lượng của nó trong sữa cũng tăng lên. Dưới tác dụng của tia nắng mặt trời có
bước sóng từ 540-610nm làm cho da đỏ lên như qủa ớt chín, nếu tiếp tục cho gia súc ăn
loại cỏ này nữa thì làm viêm rộp lớp tế bào da và trở thành lớp tế bào chết trên da. Người
ta thấy khi cho lợn ăn cỏ alfalfa thường xuyên thì ở lợn Yorkshire thiếu sắc tố da hay sinh
ra chứng viêm da còn ở lợn da màu thì lại không sao.
4.4.3 Sự phân bố chất nhạy cảm trong thức ăn và thuốc phòng trị bệnh cho gia
súc, gia cầm
Như trên đã trình bày, chất nhạy cảm quang học phân bố rất rộng rãi trong tự
nhiên. Trước tiên, nó có nhiều trong một số loại thực vật có thể gây ra ngộ độc cho gia
súc khi gia súc ăn phải. Ngoài ra, người ta còn thấy nó trong hèm rượu và nước rửa của
qúa trình chế tinh bột.Nếu dùng các loại này để vỗ béo cho bò, lợn kết hợp với cho ăn cỏ
alfalfa và cỏ dái ngựa (cỏ 3 lá Trifolium repens hoặc Trifolium pratense) cũng xuất hiện
triệu chứng viêm rộp da như mô tả ở trên.
Chất olaqiundox là một loại hoá dược được người ta sử dụng làm chất kích thích
tăng trọng và kiểm soát bệnh tiêu chảy do vi khuẩn đường ruột, trước đây người ta đưa nó
vào một số loại premix cũng có tác dụng như là một chất nhạy cảm quang học. Khi trộn
nó vào thức ăn cho gia súc ăn thì tuyệt đối không cho gia súc vận động ngoài ánh sáng
mặt trời. Nếu để gia súc ra nắng thì sẽ có hiện tượng viêm rộp da.
Ngày nay, trên thị trường có qúa nhiều những loại hóa dược để phòng bệnh và
kích thích cho gia súc tăng trọng. Trong số đó có những chất nhạy cảm quang học rất độc
hại cho vật nuôi, nhất là con vật có màu da trắng, rất dễ bị viêm rộp da. Nếu có trong
thực phẩm của người qua sản phẩm chăn nuôi thì chất này tích lủy lâu ngày sẽ gây ra ung
thư da. Chúng ta nên hạn chế sử dụng các loại hóa chất này để cho vào thức ăn chăn nuôi
thường xuyên.
25
**4.5. Nhóm chất saponin
**
Về bản chất hoá học thì chất saponin có nhiều loại hợp chất hoá học khác nhau.
Đặc tính chung của chúng là trong nước dễ dàng tạo thành các bọt như bọt xà phòng.
Saponin có chứa nhóm chất Aglycone liên kết với một hoặc nhiều phân tử đường hoặc
với olygosaccharide (Fenwick et al.,1991).
Sự phân bố saponin trong thực vật: có nhiều trong trái cây bồ kết. Nếu gia súc ăn
nhiều có tác dụng bào mòn niêm mạc. Trên đồng cỏ có những loại cỏ dại có chứa nhiều
saponin, ví dụ: cỏ Konkoly có hàm lượng saponin rất cao. Cỏ này có hạt lẫn trong các
loại hạt ngũ cốc. Khi gieo hạt thì chúng cùng phát triển với hạt ngũ cốc. Nó có thể gây
ngộ độc nếu sự nhiễm của nó trong các loại ngũ cốc trên 0.5%. Một số loại cỏ họ đậu
khác như cỏ alfalfa cũng có một số lượng đáng chú ý chất saponin.
Triệu chứng ngộ độc: do nó dễ tạo bọt nên khi gia súc nhai lại ăn nhiều lên men
sinh hơi, gia súc không ợ hơi lên được, do đó sinh ra chứng chướng hơi dạ cỏ. Ngoài ra,
ngày nay người ta biết được chất saponin trong cỏ alfalfa cũng là chất kháng dinh dưỡng
(antinutritive). Tại Hunggary, người ta thử nghiệm chế protein lá với phương pháp
VEPEX từ nguyên liệu cỏ alfalfa với hy vọng để thay thế một phần đậu nành nhập khẩu.
Khi thí nghiệm trên gia súc người ta nhận thấy trong chế phẩm này có chất ức chế sinh
trưởng đối với gà, lợn và bê. Trong dịch ép cỏ alfalfa cũng có chất ức chế enzymee tiêu
hoá protein (antiproteinase).
4.6. Chất gossipol
Bản chất hoá học của gossipol nó là một hợp chất polyphenol. Những dẫn xuất
của nó được coi là độc hại cho gia súc. Gossipol có nhiều trong khô dầu bông vải, nó có
tác dụng ức chế sinh trưởng. Ở gia súc nhai lại trưởng thành, vi sinh vật dạ cỏ hoạt động
dễ dàng phân hủy chất gossipol nên chúng sử dụng tốt khô dầu bông vải. Tuy nhiên khi
cho ăn nhiều, có một phần khô dầu đi qua dạ cỏ không bị lên men và có một phần
gossipol được hấp thu vào máu qua màng thai gây hại cho bào thai. Vì lẽ đó, ở bò chữa
không dùng khô dầu này.
Gà mái đẻ có sức đề kháng với gossipol, tuy vậy sau khi cho ăn khô dầu bông vải
vài ngày thì gossipol đi vào trứng biến màu trứng xanh nâu, phần lòng trắng có màu
hồng.
Gần đây, người ta có đề xuất phương pháp khử độc gossipol gồm 2 bước:
- Sử dụng acetone để chiết rút béo
- Nâng cao nhiệt độ
Sau khi xử lý như vậy, gossipol trong khô sẽ trở nên mất tác dụng độc hại. Nhược
điểm của phương pháp này là làm cho protein bị biến tính và trở nên khó tiêu hóa, và
giảm giá trị sinh vật học.
4.7. Nhóm chất tannin
4.7.1 Bản chất hoá học của tannin
Tannin là một hợp chất ester giữa đường glucose và một nhóm chất khác, thường
là một phức hợp của axit phenolic hoặc axit oxyphenolic. Nếu đem thủy phân ra ta thu
được đường glucose và một thành phần khác không phải đường, đó là axit gallic và mdigallic, như thế ta gọi là "gallotannins". Ngoài ra, người ta còn biết có một loại tannin
khác gọi là "ellagitannins" nếu cắt liên kết ra ta thu được chất axit ellagic. Theo Kumar
và D’Mello (1995) thì tannin là những hợp chất có chứa phenolic hòa tan, có phân tử
lượng >500, có khả năng kết tủa với gelatin và các protein trong môi trường nước. Trong
26
**thực vật có 2 loại tannin: một loại tannin có khả năng thủy phân gọi là hydrolysable
**
tannin (HTs) và một loại không có khả năng thủy hóa gọi là condensed tannin (CTs).
4.7.2 Sự phân bố của tannin và ảnh hưởng của nó trên động vật
Tannin phân bố rất rộng trong các loại thực vật, tuy nhiên có loại thực vật chứa
nhiều, có loại ít. Thực vật càng già, đã hóa gỗ thì tannin càng nhiều. Chất gallotannin có
nhiều trong lá cây non cây Shin-oak (Quereus havardi) gây tổn thất lớn cho động vật
chăn thả trong mùa nó phát triển gia súc phải sử dụng loại cây này (Pigeon et al.,1962) ở
Bắc Mỹ. Một dẫn chứng khác về loại độc tố này đã gây thiệt hại kinh tế khá lớn trong
chăn nuôi, đó là một loại cây ở châu Úc: Terminalia oblongata (Evereist, 1974; Payner,
1975). Độc tố của nó còn có ở cây Acacia salicina.
Từ xưa, người ta biết sử dụng tannin để thuộc da, bảo vệ chất đạm chống lại sự
lên men phân giải của vi khuẩn. Một hướng khác người ta cũng sử dụng tannin để làm se
niêm mạc ruột trị các bệnh tiêu chảy.
Cơ chế tác động của tannin trong dinh dưỡng động vật: phản ứng với protein gây
kết tủa và biến tính protein làm cho nó trở nên khó tiêu hóa. Trong các loại cây cao
lương, những giống nguyên thủy hàm lượng tannin rất cao. Những giống cao lương cải
tiến có hàm lượng protein khá cao (11-13%) nhưng vì có chứa tannin nên khả năng tiêu
hóa kém, protein bao bọc xung quanh hạt tinh bột, dưới tác động của tannin làm cho nó
kết tủa, tiêu hóa kém, từ đó tỉ lệ tiêu hóa tinh bột cũng kém theo. Nếu cao lương được hấp
hơi hoặc ép dẹp làm khô cho gia súc ăn sẽ tiêu hóa tốt hơn rât nhiều.
Tannin còn có ảnh hưởng như một chất kháng dinh dưỡng. Sự có mặt của tannin
trong một vài cây cỏ làm thức ăn gia súc quan trọng không những làm giảm khả năng tiêu
hóa, mà còn làm giảm tính ngon miệng của gia súc, làm thay đổi trao đổi chất trong dạ cỏ
và gây hại cho động vật.
4.8. Những chất kháng enzyme tiêu hóa protein (proteinase inhibitors)
Những yếu tố ức chế enzyme tiêu hóa protein đã được các nhà khoa học nghiên
cứu phát hiện từ rất lâu, tuy nhiên chưa làm sáng tỏ cơ chế ức chế, mà mới chỉ chú ý tìm
tòi loại thức ăn có chất ức chế và giải pháp để xử lý nó nhằm hạn chế tác hại gây ra cho
động vật . Ngày nay, người ta nhận thấy đó là những cấu trúc phân tử protein có tác dụng
bịt kín hoặc ngăn cản không cho enzyme proteinase hoạt động thủy phân protein. Đây là
những chất ức chế enzyme tiêu hóa của tuyến tụy. Sự có mặt của chúng trong thức ăn làm
giảm đáng kể khả năng tiêu hóa protein của động vật.
Nguồn thức ăn tìm thấy có chất kháng enzyme tiêu hóa khá nhiều. Trong sữa đầu
có chất antitrypsine, nó chống lại sự tiêu hóa protein của enzyme trypsin và
chymotrypsin. Nhờ vậy, nó bảo vệ được các chất kháng thể có trong sữa đầu của mẹ
chuyền sang con bằng cách hấp thụ trực tiếp qua lớp niêm mạc ruột.
V. ĐỘC TỐ NẤM TRONG THỨC ĂN
5.1. Khái niệm
Độc tố nấm là chất độc sinh ra từ nấm mốc, nó không phải là hợp chất có trong
nguyên liệu thức ăn do sự tổng hợp của thực vật, động vật. Nó xuất hiện trong nguyên
liệu sau quá trình thu hoạch, bảo quản và chế biến do các loại nấm mốc tạo ra. Nó gây tác
hại rất lớn cho gia súc, gia cầm và cả cho sức khỏe con người. Vì vậy, khi nghiên cứu các
chất dinh dưỡng và kháng dinh dưỡng không thể bỏ qua nó.
27
Về chủng loại độc tố nấm, người ta phát hiện ra hơn 300 loại độc tố. Tuy vậy,
trong thực tế người ta thường gặp và để ý nhiều nhất vẫn là các loại độc tố sau đây:
Aflatoxin: có 4 loại do nấm Aspergilus flavus, Aspergilus parasiticus sinh ra.
Vitamin B1 và B2: trong ánh sáng cực tím (UV) của đèn hồng ngoại (fluoress)
phát ra màu xanh nước biển.
G1 và G2: trong ánh sáng UV phát ra màu xanh lá cây.
Giữa bốn loại trên thì loại aflatoxin B1 chiếm số lượng nhiều nhất và cũng
gây tác hại nhiều nhất, phổ biến trong nhiều bệnh.
Fusariumtoxin: do nấm Fusarium tricothecenes sản xuất ra, người ta còn gọi
chung các loại độc tố của chúng cytotoxin và tìm thấy nhiều trong ngô.
Ochratoxin: do vài loài Aspergilus và Penicilium sản xuất ra trên bánh mì mốc.
Rubratoxin: là độc tố của nấm Penicilium sinh ra trên bắp bị nhiễm loại nấm này.
Citrinin: do nấm Peniciliumcitrinin sản xuất ra trên gạo mốc.
Stachybotryotoxin: do Stachybotry alternans sản sinh ra trong chất độn chuồng.
5.1.1 Độc tố nấm do Aspergillus flavus và Aspergillus parasiticus sinh ra
Aflatoxin: là hợp chất hữu cơ có nhân đa mạch vòng có 16 dẫn xuất hoá học khác
nhau, trong đó có 4 loại có tính độc lớn nhất: B1, B2, G1 và G2. Cơ chế gây bệnh của
aflatoxin là do khả năng liên kết của chất này với AND trong nhân tế bào, sự liên kết này
gây ức chế enzyme polymerase của ARN làm hạn chế sự tổng hợp ARN và ức chế
polymerase t-ARN. Đây là nguyên nhân làm giảm sút sự tổng hợp protein trong tế bào.
Người ta cũng chứng minh rằng vòng α-, β-lactone không bão hoà có trong phân tử
aflatoxin làm cho hợp chất này có hoạt tính gây ung thư, đồng thời vòng lactone này gây
ức chế tổng hợp AND nhân tế bào, do đó làm rối loạn sự tăng trưởng bình thường của tế
bào. Các loại nông sản dễ nhiễm aflatoxin bao gồm: hạt lạc, bánh khô dầu lạc, các hạt cốc
(bắp), hạt họ đậu, cùi dừa, hạt hướng dương (bảng 6 và 7). Aflatoxin gây thương tổn gan
và có thể gây ung thư. Nó cũng làm giảm khả năng đẻ trứng, tiết sữa, sức đề kháng cho
gia súc và gia cầm.
Bảng 6. Hàm lượng aflatoxin trong một số thức ăn dùng cho chăn nuôi ở Việt Nam
Tên thức ăn
n
Bắp hạt
25
Gạo và tấm
2
Đậu nành hạt
1
Cám gạo
3
Bánh dầu mè
3
Bánh dầu dừa
7
Bánh dầu đậu nành
4
Bánh dầu lạc
29
Bột khoai mì lát
1
Thức ăn hỗn hợp
28
Nguồn: Trần Văn An, 1991.
**Hàm lượng trung bình
**
aflatoxin (ppb)
205
22
50
29
8
17
12
1200
40
105
**Hàm lượng tối đa
**
aflatoxin (ppb)
600
25
50
55
10
50
50
5000
40
500
**Bảng 7. Hàm lượng aflatoxin thay đổi theo mùa ở các tỉnh phía Nam
**
Sản phẩm
Số mẫu
(n)
**Hàm lượng trung bình
**
(ppb)
28
Hàm lượng tối đa (ppb)
Mùa mưa
Khô dầu lạc
Bắp vàng
Mùa khô
Khô dầu lạc
Bắp vàng
17
18
1520
240
5000
750
18
13
525
120
1160
450
**Ochratoxin: Nó được sinh ra từ nấm Aspergillus ochraceus trên bánh mì mốc.
**
Các loại thực vật dễ nhiễm là gạo, lúa mạch, lúa mì, bắp, cao lương, ớt, hạt tiêu, đậu
nành, cafe. Độc tố này gây hại đến gan, thận động vật, với nồng độ lớn hơn 1ppm làm
giảm sản lượng trứng ở gà đẻ, liều trên 5ppm có thể gây tổn hại đến gan và ruột, giảm sức
đề kháng và gây ung thư ở người.
5.1.2 Độc tố nấm do Fusarium tricinotum
Nhóm này gồm 150 loại khác nhau, nhưng độc nhất là: DON và F2-toxin.
DON (Deoxynivalenol): Nhiễm nhiều trong tấm gạo bị mốc, trong ngô. Độc tố
DON gây ức chế tổng hợp AND, giảm tính ngon miệng, gây nôn mửa cho động vật. Do
triệu trứng không đặc trưng như giảm khả năng tiêu thụ thức ăn, giảm sức tăng trưởng,
giảm sức đề kháng bệnh tật.. nên việc chẩn đoán vô cùng khó khăn.
F2-Toxin: Được tạo ra từ nấm mốc trên bắp, lúa mì mốc. Anh hưởng của loại
này thể hiện rõ trên gia súc cái sinh sản: âm hộ sưng đỏ, sa trực tràng và âm đạo, hao mòn
và thái hoá buồng trứng gây sẩy thai.
5.2. Những tác hại do độc tố nấm mốc sinh ra
Độc tố nấm gây ra những tác hại rất lớn và hậu quả vô cùng nghiêm trọng cho cơ
thể của người và động vật. Những tác hại của độc tố nấm có thể tóm tắt như sau:
1. Gây thương tổn tế bào gan. Những trạng thái bệnh tích và hiện tượng suy
giảm miễn dịch do aflatoxin gây ra. Tất cà các trường hợp xác định sự ngộ
độc aflatoxin đều có bệnh tích giống nhau ở chổ gan của gia cầm đều bị hư
hại. Tùy theo mức độ nhiễm ít hay nhiều, lâu hay mau mà bệnh tích trên gan
có khác nhau. Biểu hiện chung là: ban đầu gan biến thành màu vàng tươi, mật
sưng. Sau đó gan sung to lên, mật căn phòng và bắt đầu nổi các mốt hoại tử
màu trắng sau cùng do nhiễm khuẩn mà gan trở nên bở ,dễ vỡ (bảng 8).
Bảng 8. Ảnh hưởng của aflatoxin lên độ lớn của gan, tuyến Fabricius, tuyến ức và
hiệu giá HI đáp ứng miễn dịch bệnh Newcastle của gà Leughorn
Các chỉ tiêu
Số gà thử nghiệm
Trọng lượng cơ thể (g)
Trọng lượng gan (g)
Trọng lượng túi Fabricius (g)
Trọng lượng tuyến ức (g)
Hiệu giá HI (Newcastle)
**Nhóm không nhiễm
**
aflatoxin
20
223
11,2
1,2
2,5
1/264
Nhóm nhiễm
aflatoxin
20
112
19,0
0,6
1,1
1/38
P
<0,01
<0,01
<0,01
<0,01
<0,01
<0,01
**Bảng 9. Tỷ lệ ấp nở trên đàn gà giống ISA-Brown bị nhiễm aflatoxin (AF)
**
Các giai đoạn
Thời kỳ đầu bị nhiễm AF trong thức ăn
**Số trứng đem ấp
**
100,500
29
Tỷ lệ ấp nở (%)
63,64
**Thời kỳ nhiễm nặng, gan viêm
**
Thời kỳ chuyển tiếp (ngưng bánh dầu lạc)
Thời kỳ gan phục hồi bình thường
39,135
18,119
48,669
16,00
30,64
80,38
2. Thận cũng bị sưng to làm cho việc bài thải chất độc ra khỏi cơ thể cũng trở
nên hết sức khó khăn. Từ đó làm cho triệu chứng ngộ độc trở nên trầm trọng.
3. Làm giảm khả năng đề kháng của động vật. Ức chế hệ thống sinh kháng thể .
4. Bào mòn niêm mạc của ống tiêu hóa do lớp tế bào niêm mạc bị chết đi bong ra
và bị khô lại làm cản trở sự vận chuyển thức ăn trong ống tiêu hóa. Đôi khi
cũng thấy các tổn thương ở miệng, làm cho gia súc khó lấy thức ăn. Do đường
tiêu hóa bị tổn thương nên làm giảm khả năng tiêu các chất dinh dưỡng trong
thức ăn.
Bảng 10. Ảnh hưởng của độc tố aflatoxin đến tỷ lệ ấp nở của gà Isabrow
Giai đoạn nhiễm aflatoxin
Giai đoạn đầu nhiễm aflatoxin (3 tháng)
Giai đoạn nhiễm nặng (3 tháng)
Giai đoạn thay thế thức ăn không nhiễm (2tháng)
Giai đoạn phục hồi với thức ăn không nhiễm (3tháng)
Số trứng ấp
100,000
39,135
18,119
48,669
Tỷ lệ nở (%)
63,6
16,0
30,6
80,4
5. Làm thay đổi hoạt động sinh lý bình thường, gây rối loạn sinh sản. Ở gia súc
cái mang thai có thể gây ra chết thai, khô thai hoặc gây ra sẩy thai. Đối với gia
cầm gây ra tỉ lệ chết phôi giai đoạn đầu rất cao, tỷ lệ nở rất thấp (bảng 9 và
10).
6. Làm giảm tính ngon miệng đối với thức ăn do sự phát triển của nấm mốc làm
mất mùi của thức ăn. Từ đó làm cho sự sinh trưởng chậm lại, sự lợi dụng
chuyển hóa thức ăn trở nên kém.
7. Làm hư hại các vitamin trong thức ăn do sự lên men phân giải của nấm mốc.
8. Đặc biệt là aflatoxin rất độc, có khuynh hướng gây ung thư gan (bảng 11). Nó
gây thiệt hại khá lớn trong chăn nuôi. Vì vậy cũng được người ta quan tâm
hàng đầu.
Bảng 11. Kết quả thực nghiệm trên chuột về khả năng gây ung thư của aflatoxin
LƯỢNG AFLATOXIN TRONG THỨ C ĂN
(MG AFLATOXIN/KG TH Ể TR Ọ NG
CHU Ộ T)
5,0
3,5
1,0
1,0
0,2
0,1
0,005
Thời gian ăn
(ngày)
**Tỷ lệ chuột bị ung
**
thư
370
340
294
223
360
361
384
14/15
11/15
5/9
8/15
2/10
1/10
0/10
9. Ngoài các tác hại gây ra cho cơ thể, khi nấm mốc phát triển trong thức ăn, lên
men phân giải các nguồn dưỡng chất như glucid, protein, axit amin, viatmin..
làm cho thức ăn bị giảm giá trị nghiêm trọng, làm mất mùi tự nhiên, chuyển
sang mùi hôi mốc, gia súc không thích ăn.
30
10. Hậu quả cuối cùng là làm giảm thấp sự sinh trưởng, sức sản xuất trứng sữa,
giảm độ cứng chắc của xương.
5.3. Các giai đoạn và nguồn gây nhiễm độc tố nấm
Trong thực tế sản xuất có 3 nguồn nhiễm quan trọng.
5.3.1 Nhiễm ngoài đồng lúc thu hoạch
Điều này được nhận biết rõ nhất là bắp. Muốn khắc phục tình trạng này thì khi thu
hoạch không nên để lâu ngoài đồng mà đem về sấy, phơi khô liền.
5.3.2 Nhiễm trong kho trong khi chế biến, bảo quản, dự trữ thức ăn
Nguyên nhân chủ yếu là do ẩm độ trong thức ăn còn cao (>14%) đã đem dự trữ
hoặc do ẩm độ không khí trong kho cao hấp thu vào nguyên liệu, do chênh lệch nhiệt độ
ngày đêm làm cho nước ngưng tụ bề mặt lớp thức ăn gây ra hiện tượng ẩm cục bộ, tạo
điều kiện tốt cho nấm phát triển.
5.3.3 Nhiễm trong chuồng khi cho ăn
Trong thực tế nuôi dưỡng gia súc gia cầm nếu thức ăn rơi đổ nhiều xuống nền
chuồng, hoặc thức ăn bị ẩm đọng lại trong máng lâu ngày là môi trường thuận lợi để cho
nấm mốc phát triển sinh ra độc tố. Nếu để cho thú qúa đói khi tiến hành hạn chế thức ăn,
thú sẽ ăn lại thức ăn này với số lượng nhiều có thể gây ra tình trạng ngộ độc.
5.4. Mức an toàn của độc tố nấm trong thức ăn
Mức an toàn của độc tố nấm hay khả năng chịu đựng độc tố nấm (aflatoxin) của
gia súc. Mỗi loài gia súc có sức đề kháng một lượng aflatoxin nhất định; khả năng đề
kháng này tùy thuộc vào giai đoạn tuổi, sức sản xuất, tình trạng sức khỏe. Nói chung, có
nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng chịu đựng được độc tố của cơ thể (bảng 12). Vì
vậy, sẽ không có mức aflatoxin an toàn qui định nào đúng đắn cả. Theo thông báo của
FAO (1979) thì những qui định mức tối đa ảnh hưởng trong thức ăn hỗn hợp tùy theo loại
gia súc và tình hình vệ sinh nguyên liệu mỗi nước.
Bảng 12. Liều gây chết LD50 của aflatoxin trên động vật thí nghiệm
Các loại động vật
Liều LD-50 mg/kg trọng
lượng
0,30
0,33
0,60
1,40
8,00
10,00
Thỏ
Vịt con
Heo con
Chuột lang
Gà con
Chuột nhắt
5.5. Những giải pháp phòng ngừa mycotoxin
5.5.1 Phải thực hiện việc trử thức ăn trên cơ sở khoa học
Có 3 nội dung quan trọng và đơn giản cần thực hiện khi tiến hành dự trữ như sau:
a. Kiểm tra đánh giá tình trạng nguyên liệu trước khi dự trữ. Giảm thiểu tối đa
tình trạng hô hấp của hạt và mầm vi sinh vật có trong nguyên liệu dự trữ.
b. Nơi dự trữ phải có cấu trúc hợp lý để duy trì môi trường ổn định và phải
ngăn chận không cho côn trùng, sâu mọt, các loài gặm nhấm xâm nhập vào
kho.
c. Hạt dự trữ trong kho qua một thời gian, nếu cần thiết phải xử lý thêm nhiệt
để duy trì tình trạng tốt với sự cung thêm nhiệt và hút ẩm.
31
Có sự liên quan giữa nấm và sâu mọt. Nếu để sâu mọt phát triển vừa làm tổn thất
chất dinh dưỡng, vừa làm tăng độ ẩm nguyên liệu và vừa nang mầm vi sinh như bào tử
nấm gây lan truyền nấm mốc rất mau lẹ, từ đó sản sinh ra độc tố gây hại cho người và
động vật.
1. Kiểm tra, khống chế độ ẩm và nhiệt độ thích hợp. Phải sấy khô nguyên liệu
trước khi đưa vào kho dự trữ. Độ ẩm và nhiệt độ có liên quan nhau. Muốn giữ
nguyên liệu tốt ta cần có qui định tình trạng hạt trong điều kiên dự trữ cụ thể.
Có sự cân đối giữa ẩm độ không khí và ẩm độ nguyên liệu, và phụ thuộc vào
nhiệt độ môi trường (bảng 13).
Bảng 13. Sự cân đối độ ẩm nguyên liệu và ẩm độ không khí (70%) ở nhiệt độ 270C
Nguyên liệu
Ngô
Lúa
Gạo
Đậu
Lạc bóc võ
**Sự cân đối ẩm độ nguyên liệu ở độ ẩm
**
không khí 70%
13,5
15,0
13,0
15,0
7,0
Lượng nước trong nguyên liệu có 2 dạng: dạng kết hợp, liên kết chặt với chất hữu
cơ, khoáng trong nguyên liệu và dạng nước tự do dễ dàng bay ra hoặc hấp thu vào
nguyên liệu, ta gọi là nước hoạt động (free water hay active water). Chính lượng nước
nay có thể gây ra tình trạng ẩm cục bộ cho nguyên liệu, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm
mốc phát triển.
2. Kiểm soát và trừ khử côn trùng, sâu mọt trong kho bãi . Người ta nhận thấy có
mối liên hệ giữa sự phá hoại của sâu mọt, côn trùng trong nguyên liệu và sự
phát triển nấm mốc. Điều này có thể giải thích bởi 2 lý do sau đây.
a. Hoạt động trao đổi chất của côn trùng sử dụng chất hữu cơ trong nguyên
liệu, hô hấp sinh ra nước làm cho môi trường trữ thức ăn ngày càng ẩm thêm, tạo điều
kiện thuận lợi cho nấm mốc phát triển.
b. Côn trùng sâu mọt di chuyển trong nguyên liệu mang trên mình nó những
bào tử nấm phát tán nhanh trong nguyên liệu. Theo tài liệu của FAO (1979) thì côn
trùng sâu mọt có thể làm tăng sự phát triển của nấm mốc lên từ 10-30%.
Chính vì vậy ta cần phải kiểm tra độ nhiễm côn trùng để có biện pháp kiểm tra độ
nhiễm côn trùng.
3. Sử dụng hóa chất. Người ta sử dụng nhiều loại hóa chất như Aureofugin,
Thiramtan, các axit: propionic, lactic, sorbic, benzoic và axetic để trộn vào
thức ăn khống chế nhiễm độc nấm. Tùy từng loại nấm và nguòn lây nhiễm mà
sử dụng hóa chất cho hợp lý. Ví dụ, nấm Aspergillus flavus nhiễm trên ngô hạt
có thể bị khống chế bởi ammonia 2% hay axit propionic 1%.
4. Biện pháp vật lý. Nhiều phương pháp vật lý để loại trừ nấm mycotoxin trong
thức ăn như loại bỏ hạt bị nhiễm để sử dụng hạt không nhiễm; loại bỏ
aflatoxin trong dầu. Ngày nay, người ta đã chế ra hệ thống lọc hấp phụ để tách
aflatoxin ra khỏi dầu 95-100%.
5. Làm mất hiệu lực aflatoxin.
32
**Làm mất hiệu lực aflatoxin bởi nhiệt độ: nguyên lý của phương pháp là biến
**
đổi thành phần hóa học của aflatoxin hoặc thay đổi nhóm hoạt động trong phân tử
aflatoxin.
Ở Ấn độ, người ta thấy khi đem gạo nhiễm aflatoxin nấu dưới áp suất hơi nước có
đến gần 70% aflatoxin bị phá hủy. Phương pháp nhiệt như rang, nướng nhờ nhiệt độ cao
có thể làm giảm aflatoxin.
Làm mất hiệu lực aflatoxin bởi ánh sáng: Anh sáng cũng được dùng để phá
hủy aflatoxin. Như vậy ánh sáng mặt trời có tác dụng tốt để phá hủy aflatoxin.
Làm mất hiệu lực aflatoxin bởi NH3 : Dưới áp suất mặc dù còn một số điểm liên
quan đến khả năng gây biến tính của sản phẩm chưa được làm rõ, song nó được coi là
một phương pháp thực tế rõ ràng thành công đã được sử dụng ở mức công nghiệp với
những đảm bảo cần thiết.
Làm mất hiệu lực aflatoxin bởi chất hấp phụ bề mặt: Người ta chọn các chất
hấp phụ aflatoxin trong đường tiêu hóa, làm cho nó không hấp thu được vào cơ thể mà
theo phân thài ra ngoài, từ đó không gây tác hại cho cơ thể.
Mặt trái của chất hấp phụ bề mặt là nếu không chọn lọc kỹ thì chất hấp phụ có thể
gây ra sự hấp phụ vitamin và một số hoạt chất sinh học khác cuốn ra ngoài.
33
CHƯƠNG III
THỨC ĂN THÔ XANH VÀ PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP
I. NHÓM THỨC ĂN XANH
Thức ăn thô xanh ở nước ta rất đa dạng và phong phú, bao gồm thân lá của một số
cây, cỏ trồng hoặc mọc tự nhiên trên cạn hoặc dưới nước và là nguồn cung cấp thức ăn
quan trọng cho gia súc ở nước ta, nhất là các nông hộ. Loại thức ăn này chứa hầu hết các
chất dinh dưỡng mà vật nuôi cần như protein, các vitamin, khoáng đa lượng và vi lượng
thiết yếu và các chất có hoạt tính sinh học cao...
Thức ăn xanh là loại thức ăn mà người và gia súc đều sử dụng ở trạng thái tươi,
chiếm tỷ lệ cao trong khẩu phần của loài nhai lại. Thức ăn xanh có thể chia thành 2 nhóm
chính gồm: cây cỏ tự nhiên và gieo trồng. Nhóm cây hòa thảo như cỏ ở bãi chăn, cỏ
trồng, thân lá cây ngô... Nhóm cây họ đậu như cỏ stylô, cây điền thanh, cây keo dậu...
Các loại thức ăn xanh khác như rau lấp, bèo cái, bèo Nhật Bản, thân chuối, rau muống....
1.1. Đặc điểm dinh dưỡng
Thức ăn xanh chứa nhiều nước, nhiều chất xơ, tỷ lệ nước trung bình 80 - 90%, tỷ
lệ xơ thô trung bình ở giai đoạn non là 2-3%, trưởng thành 6 - 8% so với thức ăn tươi.
Thức ăn xanh chứa nhiều nước và nhiều xơ nên vật nuôi cần lượng lớn mới thỏa mãn nhu
cầu nhưng do hạn chế dung tích đường tiêu hóa nên con vật không ăn được nhiều.
Thức ăn xanh dễ tiêu hóa, có tính ngon miệng cao, tỷ lệ tiêu hóa đối với loài nhai
lại là 75 - 80%, đối với lợn 60 - 70%, là loại thức ăn dễ trồng và cho năng suất cao. Ví
dụ: 1 ha rau muống cho 50 - 70 tấn, 1 ha bèo dâu cho 350 tấn, 1 ha cỏ voi cho 150-300
tấn chất xanh...
Thức ăn xanh giàu vitamin: nhiều nhất là caroten, vitamin B đặc biệt là vitamin
B2, và vitamin E có hàm lượng thấp. Cỏ mục túc khô có 0,15mg B1 và 0,45mg B2/100g;
cỏ tươi có 0,25mg B1 và 0,4mg B2/100g vật chất khô.
Hàm lượng các chất dinh dưỡng trong
thức ăn xanh rất thấp và vì vậy giá trị dinh Ví dụ: Thân lá họ đậu: 2-25%; lá bắp
dưỡng thấp (bảng 14), trừ một số loại thân lá cải, su hào: 10-15%; lá sắn: 25-30%; lá
cây bộ đậu có hàm lượng protein khá cao, một keo dậu: 20-25%; cỏ stylô: 20-25% và lá
số loại cỏ giàu axit amin như arginine, axit khoai lang 20-30% protein thô tính theo
glutamic và lysine. Nếu tính theo trạng thái khô chất khô.
một số loại thức ăn xanh có hàm lượng protein
cao hơn cả cám gạo.
Bảng 14. Hàm lượng một số chất dinh dưỡng trong thức ăn xanh so với cám (%
thức ăn nguyên dạng)
Vật chất khô
Protein
Xơ thô
Lipit
Cám loại I
87,6
13,0
7,8
12,0
Cỏ voi
20
1,9
7,2
0,4
Cỏ ghi-nê
23,3
2,5
7,3
0,5
Rau muống
10,6
2,1
1,6
0,7
Hàm lượng lipit có trong thức ăn xanh dưới 4% tính theo vật chất khô, chủ yếu là
các axit béo chưa no. Khoáng trong thức ăn xanh thay đổi tùy theo loại thức ăn, tính chất
34
đất đai, chế độ bón phân và thời gian thu hoạch. Nói chung, thân lá họ đậu có hàm lượng
canxi, magiê và coban cao hơn các loại họ hòa thảo (bảng 15).
Bảng 15. Hàm lượng của một số chất khoáng của cỏ chăn (% vật chất khô)
Chất dinh dưỡng
Thấp
Trung bình
Cao
Natri
< 1,0
1,2 - 2,8
> 3,0
Canxi
< 0,3
0,4 - 1,0
> 1,2
Photpho
< 0,2
0,2 - 0,35
> 0,4
Magiê
< 0,1
0,12 - 0,25
> 0,3
Sắt
< 45
50 - 150
> 200
Mangan
< 30
40 - 200
> 250
Đồng
< 3,0
4-8
> 10
Kẽm
< 10
15 - 50
> 75
Coban
< 0,08
0,08 - 0,25
> 0,30
Molypden
< 0,40
0,5 - 3,0
> 5,0
1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị dinh dưỡng của thức ăn xanh
Giống cây trồng: sự khác nhau về giá trị dinh dưỡng giưã các giống và nhóm cây
thức ăn xanh được thể hiện rõ (bảng 16). Nhóm cây trên cạn có hàm lượng vật chất khô
(10-30%) lớn hơn nhóm cây thuỷ sinh (1-10%), trong khi đó họ hoà thảo (2-10% protein
thô so với vật chất khô) có hàm lượng protein thô thấp hơn bộ đậu (10-30%).
1.3. Những điểm cần chú ý khi sử dụng
Cần thu hoạch đúng thời vụ để đảm bảo giá trị dinh dưỡng cao. Nếu thu hoạch
sớm ít xơ, nhiều nước, hàm lượng vật chất khô thấp. Ngược lại nếu thu hoạch quá muộn
hàm lượng nước giảm, vật chất khô tăng nhưng chủ yếu tăng chất xơ, còn lipit và protein
giảm. Thời gian thích hợp để thu hoạch các loại rau xanh nói chung là sau khi trồng 1 1,5 tháng, thân lá cây ngô trước khi trổ cờ, thân lá họ đậu: thời gian ngậm nụ trước khi ra
hoa. Rau muống, rau lấp sau khi trồng 20 - 25 ngày thu hoạch lứa 1, sau 15 ngày thu
hoạch lứa tiếp theo. Đề phòng một số chất có sẵn trong thức ăn: lá sắn, cây cao lương, cỏ
Xu đăng.. có độc tố HCN. Hàm lượng HCN thường cao ở giai đoạn còn non và giảm dần
ở giai đoạn trưởng thành. Vì vậy, sử dụng các loại thức ăn này ở giai đoạn chín sáp hoặc
nấu chín là tốt nhất. Cỏ Medicago (Medicago sativa; Luzec), cây bộ đậu, điền thanh có
chất saponin, nếu cho con vật ăn nhiều sẽ mắc chứng chướng bụng đầy hơi, nên dùng với
số lượng vừa phải và trộn với các loại thức ăn khác. Một số loại cây thuộc họ thập tự như
cải bắp, cải ba lá trắng chứa kích tố thực vật fito-oestrogen, nếu con vật ăn vừa phải sẽ có
tác dụng tốt cho sinh sản như: kich thích tăng trọng, bầu vú phát triển, sữa nhiều. Nếu ăn
nhiều dễ sẩy thai hay sa tử cung sau khi đẻ. Ngoài ra, trong thức ăn xanh thường chứa
NO3 dưới dạng KNO3 khoảng 1 - 1,5%. Nếu hàm lượng NO3 quá cao sẽ làm cho con vật
ngộ độc và chết. Triệu chứng ngộ độc là con vật thở gấp, run rẩy, sùi bọt mép, khó thở,
máu có màu thẩm, hàm lượng NO2 trong nước tiểu tăng. Biện pháp giải độc: dùng dung
dịch xanh methylen 2 - 4% tiêm vào tĩnh mạch con vật.
35
Bảng 16. Thành phần hoá học của một số cây thức ăn xanh phổ biến mọc dưới nước
và trên cạn, và bộ đậu và hoà thảo
Protein
thô
Mỡ thô Xơ thô DSKĐ Khoáng
VCK
Ca
Cây mọc dưới nước:
Bèo tấm
8.5
18.8
2.4
5.9
58.8
14.1
0.8
0.6
Rau muống trắng 11.0
16.4
6.4
14.5
40.0
13.6
1.3
0.5
Rau muống đỏ
8.4
22.6
8.3
16.7
39.3
13.1
1.1
0.5
Cây mọc trên cạn:
Lá dâm bụt
18.5
18.9
2.2
13.5
53.5
11.9
1.4
0.3
Lá dâu
30.2
24.8
2.3
9.9
52.0
10.9
0.3
0.2
Lá mít
43.0
17.2
4.4
21.2
46.3
10.9
1.7
0.1
Thân lá khoai
10.6
19.3
2.3
16.4
51.7
10.6
0.8
0.3
Cây bộ đậu:
Thân lá lạc
25.4
12.6
4.2
28.7
43.4
11.2
1.4
0.2
Lá cỏ stylô
2.1
20.4
2.0
16.4
5.3
8.0
2.0
0.2
Cây đậu xanh
17.1
14.6
3.4
31.5
40.6
10.5
1.8
0.3
Cây hoà thảo:
Thân lá ngô non
13.1
10.8
3.1
26.2
51.5
9.2
0.6
0.2
Cỏ Ghi nê
23.3
10.6
2.2
31.3
45.6
10.3
0.6
0.1
Cỏ Ruzi
22.4
13.0
1.4
31.7
47.9
6.1
0.5
0.3
Cỏ voi
15.8
12.7
2.5
32.9
39.2
12.7
0.5
0.3
Nên đảm bảo tỷ lệ thích hợp thức ăn xanh trong khẩu phần:
- Lợn: 20 - 30% tính theo đơn vị khẩu phần
- Trâu bò (cao sản): 70 - 80% tính theo đơn vị khẩu phần
- Trâu bo (thấp sản):100% tính theo đơn vị khẩu phần
- Gia cầm lớn: 5 - 10% tính theo đơn vị khẩu phần (dạng tươi)
- Gà thịt: 2% tính theo đơn vị khẩu phần (dạng bột)
- Gia cầm khác: 4 - 6% tính theo đơn vị khẩu phần (dạng bột)
II. NHÓM RAU BÈO
Là nhóm thức ăn phổ biến ở vùng nhiệt đới. Nước ta có nhiều sông ngòi, ao hồ,
thuận lợi cho sự phát triển các loại rau, bèo, rong tảo.. Nguồn thức ăn được sử dụng rộng
rãi trong chăn nuôi ở nước ta. Hàm lượng protein trong nhóm rau bèo nhìn chung là thấp,
nhưng tương đối cân đối các thành phần axit amin đặc biệt các axit amin thiết yếu. Đồng
thời nhóm thức ăn này khá nhiều vitamin cần thiết như: caroten, vitamin B, C.., giàu các
khoáng đa lượng như kali, canxi, một số khoáng vi lượng như mangan, sắt... Một số rau
bèo, rong tảo có khả năng tích tụ nhiều khoáng chất từ môi trường, trong số đó có một số
kim loại nặng độc hại. Do vậy, cần lưu ý khi sử dụng rau bèo sinh trưởng trên các nguồn
nước thải công nghiệp, nước thải sinh hoạt có chứa nhiều nguyên tố độc hại. Nhược điểm
chung của rau bèo là chứa nhiều nước (90-94%) nên khó chế biến và bảo quản, giá tri
36
năng lượng thấp không thể sử dụng với tỷ lệ cao trong khẩu phần vật nuôi có năng suất
cao.
2.1. Rau muống (Ipomea aquatica)
Được trồng và sử dụng rộng rãi ở nhiều vùng vì giá trị dinh dưỡng và năng suất
cao. Có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau: từ đất khô, ẩm đến sình lầy hay ngập
nước.. Thân lá rau muống tương đối giàu protein, ít xơ hơn co hòa thảo (bảng 17). Đặc
biệt trong rau muống chứa nhiều đường nên gia súc, đặc biệt lợn rất thích ăn. Trung bình
1 kg chất khô chúa 180-280 g protein thô, 150-200 g đường, 140-150 g xơ và cung cấp
đến 2500-2600 kcal năng lượng trao đổi đối với lợn. Nếu cho lợn ăn nhiều rau muống sẽ
có hiện tượng “đi phân lỏng”.
Bảng 17. Thành phần dinh dưỡng của một số loại rau muống trên thế giới (%)
Chất
khô
Protein Xơ thô Khoáng Mỡ
DSKĐ
Ca
P
**Cây tươi, Niger*
**
18.8
20.9
18.2
2.1
40.0
0.71 0.32
Lá tươi, Châu Phi**
15.0
24.0
12.7
13.3
2.7
47.3
1.20 0.28
Lá tươi, Malaysia*** 7.5
28.0
12.7
18.7
2.7
38.6
1.24 0.41
Nguồn:* Bartha, 19‘70; **: FAO,1968; *** Lim, 1967); DSKĐ: dẫn suất không đạm
2.2. Thân lá khoai lang (Ipomea batatas)
Khoai lang ngoài mục đích trồng lấy củ là chính còn có thể trồng để cung cấp
thức ăn thô xanh cho vật nuôi. Khoai lang nếu được chăm sóc tốt có khả năng tái sinh
nhanh. Thu cắt được nhiều lần trong năm và cho năng suất cao. Thân lá khoai lang chứa
hàm lượng cacbon hydrat thấp nhưng hàm lượng protein và xơ cao, và chứa phần lớn các
axit amin (bảng 18 và 19). Protein trung bình 18% (tính theo vật chất khô), hàm lượng xơ
thô đạt 16-17% thấp hơn nhiều so với cỏ hòa thảo. Trong củ khoai, cacbon hydrat chiếm
80-90% vật chất khô nhưng tinh bột của củ còn tươi khó bị amylaza thủy phân. Hàm
lượng các chất kháng tryxin trong củ tươi làm giảm tỷ lệ tiêu hóa protein trong khẩu phần
có củ khoai. Thân lá khoai không chứa nhiều các chất này. Giá trị dinh dưỡng chủ yếu
của thân lá khoai lang là protein và vitamin. Đây là nguồn thức ăn rất tốt với gia súc nhai
lại và ngay cả dạ dày đơn.
Bảng 18. Thành phần hóa học của thân lá khoai lang
% theo vật chất khô
THÀNH PHẦ N
**Vật chất khô (VCK)
**
Protein thô
Khoáng tổng số
ADF (xơ axit)
NDF (xơ trung tính)
Lignin
Năng lượng thô, MJ/kg VCK
Nguồn: Dominguez,1990.
15
18,5
12,5
23,5
26,2
5,7
14,4
37
**Bảng 19. Thành phần axit amin của củ và lá khoai lang (% theo protein thô)
**
Củ
Củ
Thân lá
Isoleucine
4.2 - 10.1
3.9 - 5.1
4.9
Leucine
7.8 - 9.2
6.2 - 7.9
9.6
Lysine
4.2 - 7.2
4.3 - 4.9
6.2
Phe + Tyr
11.9 - 13.6
7.2 -10.1
10.6
Threonine
5.5 - 6.3
5.1 - 6.3
5.3
Tổng A.A chứa S
2.8 - 3.8
3.0 - 3.9
2.8
Tryptophan
0.8 - 1.2
Valine
6.8 - 8.3
4.9 - 8.2
6.3
Nguồn: Walter và CTV, 1978; Ly, 1982; Purcell và CTV, 1972.
Bột lá khoai lang là nguồn protein và xanthophyl trong khẩu phần gia cầm.
Xanthophyl và ß-caroten trong bột lá làm cho màu lòng đỏ trứng và da gà tốt hơn. Trong
khi đó, sử dụng 10% thân lá khoai lang làm tăng tăng trọng và giảm chi phí thức ăn và
giảm tỷ lệ chết và còi cọc của lợn con.
Thân lá tươi rất ngon miệng đối với bò. Ví dụ, một con bò nặng 400-500 kg có thể
ăn hết 50-70 kg/ngày. Tăng tỷ lệ thân lá khoai lang trong khẩu phần làm tăng sản lượng
sữa của bò. Bổ sung thân lá khoai lang cải thiện rõ rệt lượng ăn vào và tăng trọng của bò
đực giống.
2.3. Lá sắn (Manihot esculenta Cranz)
Trong những năm gần đây, các nghiên cứu đã tập trung nhiều về khai thác, chế
biến và bảo quản nguồn thức ăn này cho các đối tượng trâu, bò, lợn va gà. Lá sắn có hàm
lượng protein cao (25% tính theo vật chất khô, biến động từ 16-40%) trong đó 85% là
protein thực. Năng suất lá vào khoảng 4,6 tấn vật chất khô/ha tại thời điểm thu hoạch củ.
Bảng 20. Thành phần hóa học của lá sắn
Thành phần
Vật chất khô (%)
Protein thô (%)
Mỡ thô (%)
Xơ thô (%)
Khoáng tổng số (%)
ME (Mcal/kg) với gia cầm
ME (Mcal/kg) với lợn
K (%)
Ca (%)
Mg (%)
P (%)
Na (%)
Zn (mg/kg)
Mn (mg/kg)
Fe (mg/kg)
Cu (mg/kg)
Bột lá sắn
93,0
25,0
5,5
20,0
8,5
1,8
2,16
1,28
1,45
0,42
0,45
0,02
149
52,0
259,0
12,0
38
**Lá sắn cũng là nguồn cung cấp khoáng đa luợng như Ca, Mg và khoáng vi lượng như Mn
**
và Zn (bảng 20). Đồng thời cũng là nguồn cung cấp vitamin A, riboflavin và axit
ascorbic.
Tuy rất giàu protein nhưng lại thiếu hụt axit amin thiết yếu là methionine (bảng
21) và nhược điểm lớn nhất của lá sắn đó là chứa nhiều glucosit linamarin. Linamarin
dưới tác dụng của enzyme linamarase tạo thành axit cyanhydric (HCN) là chất độc đối
với gia súc. Tuy nhiên, thông qua các phương pháp chế biến như nấu chín, phơi khô hay
ủ chua đều làm giảm đáng kể nồng độ axit này.
Bảng 21. Thành phần axit amin của củ và lá sắn (% theo protein)
Arg Cys Gly His
Ils
Leu Lys Met Phe Thr Try Tyr Val
Lá
5,2 10,5 7,1 1,0 3,6 5,1 1,0 3,3
6,8
Củ
7,7
1,5
5,3
5,6 6,2 0,6 3,5 3,8 0,5
4,5
Nguồn: Bo Gohl, 1998.
2.4. Cỏ hòa thảo
Điều kiện khí hậu nước ta thuận lợi cho sự phát triển cây cỏ hòa thảo nhiệt đới.
Nếu đảm bảo đầy đủ phân bón, tưới nước nhất là trong mùa khô, cỏ hòa thảo phát triển
tốt quanh năm và đạt năng suất rất cao. Nhìn chung, giá trị dinh dưỡng của cỏ hòa thảo
thấp hơn cỏ họ đậu. Hàm lượng protein chiếm khoảng 9-10%, xơ thô 30-32% (theo vật
chất khô). Tuy nhiên, nếu bón phân đầy đủ, đúng kỹ thuật và thu hoạch giai đoạn còn non
(khoảng cách giữa 2 lứa cắt 25-30 ngày) thì protein thô có thể đạt 14-15% xơ thô giảm
còn 27-28% và có thể dùng làm thức ăn cho lợn. Hiện nay, một số giống cỏ hòa thảo
năng suất cao đang được sử dụng để phát triển chăn nuôi bò thâm canh, đặc biệt là bò sữa
như cỏ voi (Pennisetum purpureum), cỏ sả (Panicum maximum)...
III. NHÓM THỨC ĂN THÔ
Tất cả các loại cỏ xanh tự nhiên hoặc trồng thu cắt và phơi khô, và các loại phế
phụ phẩm của cây trồng đem phơi khô có hàm lượng xơ trên 18% đều gọi là thức ăn thô
khô. Bao gồm: cỏ khô họ đậu hoặc hòa thảo, rơm rạ, dây lang, dây lạc và thân cây ngô...
phơi khô. Ngoài ra còn gồm vỏ các loại hạt thóc, lạc, đậu, lõi và bao ngô.
3.1. Cỏ khô
Phương pháp cổ truyền của việc dự trữ thức thức ăn xanh là chế biến cỏ khô. Chất
lượng cỏ khô phụ thuộc vào thời điểm ta chọn để chế biến và thời tiết thích hợp khi thu
hoạch. Bởi vì làm cỏ khô chủ yếu là phơi dưới ánh nắng mặt trời. Mục đích chính là làm
giảm độ ẩm trong cỏ xanh đến mức độ thấp đủ để kìm hãm sự hoạt động của các enzyme
có sẵn trong cây cỏ hay của vi sinh vật. Cỏ khi thu hoạch chứa 650-850g nước trong 1 kg
tươi. Khi muốn dự trữ cỏ xanh phải được làm giảm tỷ lệ nước xuống còn 150-200 g/1 kg.
Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, cỏ sau khi thu hoạch về sẽ được nhanh chóng
làm khô nên mất mát dinh dưỡng thấp. Chất dinh dưỡng bị mất chủ yếu là do sự biến đổi
của cacbohydrat và các hợp chất chứa nitơ. Khi phơi khô, fructan bị thủy phân thành
đường fructose, đồng thời đường hectose bị mất mát. Một số các đường đơn như glucose
cũng bị oxy hóa tạo thành CO2, H2O và tỏa nhiệt. Chính vì sự mất mát các hợp chất
cacbohydrat dễ tan nên làm tăng tương đối hàm lượng xơ. Sự mất mát protein là do
enzyme protease của thực vật phân hủy protein thành các peptit và các axit amin. Khi
phơi khô, caroten và các hợp chất tương tự mất đi đáng kể. Hàm lượng caroten giảm đi
hàng chục lần sau khi phơi khô (chỉ còn 2-20 mg/kg chất khô). Nếu gặp thời tiết không
39
thuận lợi, caroten bị mất hầu hết đồng thời kèm theo cả sự mất khoáng, đường hòa tan và
các hợp chất có nitơ. Độ ẩm trong cỏ khô cao là điều kiện thuận lợi cho các hoạt động
của vi sinh vật làm tăng cường sự phân hủy các chất dinh dưỡng có sẵn trong cỏ khô và
đồng thời cũng tạo cơ hội cho nấm mốc phát triển. Vì vậy, cỏ sau khi thu hoạch nên làm
khô càng nhanh càng tốt, độ ẩm càng thấp thì chất lượng dinh dưỡng của cỏ càng được
bảo tồn.
Giá trị dinh dưỡng của cỏ khô trong điều kiện phơi tốt trung bình chứa 96g
protein, 563g chất hữu cơ tiêu hóa, năng lượng trao đổi 8,5MJ, hàm lượng xơ cao: 335g
cho 1 kg chất khô. Trong thực tế, cỏ khô là nguồn thức ăn quan trọng ở các nước ôn đới
cũng như các nước nhiệt đới. Cỏ khô được sử dụng phối hợp với thức ăn ủ chua, thức ăn
tinh, thức ăn củ quả, rỉ mật và các sản phẩm phụ của công nghiệp chế biến rau quả (bã
dứa, vỏ chuối..) đem lại hiệu quả tốt.
3.2. Rơm rạ
Rơm là sản phẩm phụ của cây ngũ cốc hay cây họ đậu. Ngô, lúa mì và lúa nước là
ba cây lương thực chính của thế giới. Rơm chứa nhiều xơ, chiếm 350-400 g/kg chất khô
chủ yếu là lignin, có giá trị dinh dưỡng thấp. Hàm lượng protein trong rơm lúa từ 25-40
g/1kg chất khô.
Rơm lúa có hàm lượng lignin tương đối cao, chiếm 60-70g/kg chất khô, hàm
lượng khoáng rất cao 170g/kg chất khô, trong đó chủ yếu là silic, vì vậy hệ số tiêu hóa
của rơm lúa rất thấp. Tỷ lệ tiêu hóa của rơm sẽ được tăng lên nếu thông qua xử lý rơm rạ
bằng phương pháp kiềm hóa, axit hóa hay amoniac hóa....
Thành phần hóa học cơ bản của rơm rạ phụ thuộc nhiều đến đặc tính sinh lý, thời
điểm thu hoạch, độ thành thục của cây trồng và chế độ dinh dưỡng của đất ... Nhưng nhìn
chung các thành phần chính bao gồm:
-
**Tỷ lệ cao của cacbonhydrat thành vách tế bào như cellulose, hemicellulose và
**
lignin chiếm 60-80% tổng vật chất hữu cơ của cây trồng.
**Cellulose là thành phần cấu trúc chính của thành tế bào thực vật, chiếm vào
**
khoảng từ 32-47% trong tổng vật chất khô của thực vật. Bao gồm chuỗi homosaccharit
được tạo thành bởi các liên kết β-1-4-glucose gọi là xellobiose, thông qua các cầu nối
micro-fibres. Cellulose có thể tiêu hóa được bởi gia súc nhai lại.
Hemicellulose, khác với cellulose, hemicellulose được tạo thành từ heteropolymers không có hình dạng nhất định bao gồm tất cả các đường pentose như xylose,
arabinose. Chuỗi đại phân tử của hemicellulose thì ngắn hơn cellulose. Chúng tạo thành
một cái khung polysaccharit liên kết với phenol bao quanh sợi cellulose. Hemicellulose
chỉ tiêu hóa được một phần.
Lignin là một hetero-polyme phenol nó gắn với hemicellulose. Mối liên kết giữa
lignin và hemicellulose cho đến nay vẫn chưa được hiểu một cách chính xác. Tổ chức của
các tiểu phần xơ của xellulose đã tạo thành hàng rào chắn cơ học chắc chắn. Vì vậy,
lignin không được tiêu hóa và còn làm cản trở sự tiêu hóa của các gluxit khác. Tỷ lệ
lignin trong cây trồng được tăng lên cùng với tuổi của cây trồng và tỷ lệ nghịch với tỷ lệ
tiêu hóa của gia súc.
40
**Sơ đồ 4. Sơ đồ về sự tiêu hóa của các thành phần màng tế bào (Van Soest và Wine,
**
1967)
Tỷ lệ tiêu hóa (%)
0
50
100
Lignin
Cellulose
Xylanes
Arabanes
Pectins
- Nghèo nitơ: Thức ăn rơm rạ có tỷ lệ protein rất thấp, chiếm vào khoảng 2-5%.
Tỷ lệ chất dinh dưỡng này giảm mạnh theo tuổi. Mặt khác enzymee của vi sinh vật dạ cỏ
lại khó tiếp cận với azot của thức ăn thô vì sự cản trở của màng tế bào lignin hóa.
- Nghèo khoáng và vitamin: trong thực tế loại thức ăn này thiếu hầu hết các
nguyên tố khoáng đa lượng như Ca, P, Na và các nguyên tố khoáng vi lượng. Đồng thời
chúng cũng thiếu hụt các vitamin như vitamin A, và D3.
- Khó thoái biến trong dạ cỏ: Màng tế bào lignin hóa một mặt cản trở vi sinh vật
chui vào bên trong tế bào, từ đó cản trở enzyme phân giải chất xơ, một mặt tạo sự bền
chặt cho tế bào, cản trở sự chia cắt trong quá trình nhai lại (bảng 22). Thức ăn phải lưu lại
lâu trong dạ cỏ từ đó làm giảm lượng ăn vào.
Bảng 22. Tỷ lệ tiêu hóa và lượng rơm ăn vào của bò
Loại rơm
Tỷ lệ tiêu hóa chất hữu cơ,%
Lượng ăn vào, g chất khô/kgW0,75
Rơm lúa
35-55
26-65
Rơm mạch
45-48
35-51
Rơm mì
35-46
25-35
3.3. Mía
Mía là loại cây trồng đạt được năng suất sinh khối tối đa trên một đơn vị diện tích.
Tuy vậy để sử dụng nó làm thức ăn gia súc một cách tối ưu, mía phải được ép tách thành
các thành phần hòa tan và thành vách tế bào không hòa tan.
Ngọn mía
Ngọn mía là thức ăn truyền thống cho gia súc dạ dày kép chủ yếu cho trâu bò cầy
kéo, trong mùa thu hoạch mía. Việc sử dụng ngọn mía cho gia súc làm việc còn chưa
được nghiên cứu nhiều. Bò vẫn duy trì được thể trạng và vẫn làm việc hăng hái trong khi
ăn một khẩu phần toàn ngọn mía. Điều đó chứng tỏ rằng quá trình lên men của ngọn mía
trong dạ cỏ đã cung cấp đủ dinh dưỡng cho duy trì và lao tác ở mức thấp. Tuy nhiên với
khẩu phần đơn điệu chỉ có ngọn mía kéo dài và không được bổ sung các loại thức ăn khác
như rỉ mật, cám.. thì sức làm việc sẽ bị giảm sút tình trạng này càng kéo dài sẽ làm cho
con vật giảm trọng lượng cơ thể. Chính vì vậy ngọn mía không được sử dụng rộng rãi.
41
Tuy vậy khi người ta sử dụng ngọn mía để nuôi gia súc ở dạng ủ urê và bổ sung cám sẽ
nâng cao tỉ lệ tiêu hóa xơ và nâng cao giá trị dinh dưỡng làm thức ăn của loại thức ăn
này. Ngọn mía gồm ba phần: lá, cuống vỏ bọc (bẹ lá) và phần ngọn non. Thành phần hóa
học (bảng 23) của ngọn mía rất khác nhau, nó phụ thuộc vào tuổi, điều kiện trồng và cách
chăm sóc quản lý...nhưng giá trị trung bình vào khoảng 5 tấn vật chất khô/ha, nếu tính
theo lý thuyết thì lượng này đủ cung cấp cho một con bò có khối lượng 500 kg.
Ngọn mía có thể được ủ chua tại thời điểm thu hoạch mía trước khi dùng. Bằng
cách băm nhỏ ngọn mía 3-4 cm rồi ủ yếm khí với rỉ mật, hay cám và 1% amôn sulphat.
Tuy nhiên, quá trình ủ vẫn đạt kết quả tốt mà không cần bổ sung thêm chất phụ gia vào.
Có thể ủ bằng các khối ủ nhỏ khoảng 5 tấn ngọn, đủ để nuôi 2 con bò trong một tháng. Lá
mía cũng có thể được ủ kèm ngọn nhưng khả năng tiêu hóa rất thấp và khả năng lựa chọn
loại thức ăn này cũng rát khác nhau, đa số bò thích lựa chọn phần bẹ lá hay phần mọng
nuớc còn rất ít ăn phần lá xanh. Nếu cho ăn tự do bò có thể ăn tới 90 kg/con/ngày phần
ngọn non.
Bảng 23. Thành phần hóa học của các thành phần ngọn mía (%)
Chỉ tiêu
Vật chất khô
Protein thô
Mỡ
Đường tổng số
Xơ
Khoáng tổng số
Lưu huỳnh
Lõi thân
22
1,4
0,2
46
45
1,9
0,2
Vỏ thân
39
3,2
1,0
24
70
3,1
0,3
Ngọn
27
2,7
0,8
27
57
5,3
0,4
Bã mía
Bã mía là sản
Mía cây (144kg)
phẩm phụ còn lại của
Thu hoạch
quá trình chế biến nước
Thân (100kg)
Ngọn (28kg) + Lá bổi (16kg)
mía. Chất lượng của
Ép
phần bã còn lại phụ
thuộc vào công ngệ chế
Nước mía thô
Bã mía tươi (29kg)
biến thủ công hay hiện
đại nhung nhìn chung
Gia nhiệt
phần bã còn lại sau khi
thu nước mía có 1,5-4%
Nước cô đặc
Lọc
Váng bọt
là đường sucrose. Phần
bã mía sử dụng chăn
Ly tâm
nuôi trâu bò ít có hiệu
quả bởi lý do khả năng
Đường tinh (11kg)
Rĩ mật A (3kg)
tiêu hóa thấp. Hàm
lượng lignin cao, chiếm Sơ đồ 5. Sơ đồ chế biến đường theo phương pháp công
vào khoảng >20% và rất nghiệp (Preston, 1983)
nghèo protein (bảng 24).
42
**Bảng 24. Thành phần hóa học của bã mía
**
Thành phần hóa học
Vật chất khô
Protein thô
Xơ thô
Khoáng tổng số
Chất chiết
Dẫn suất không đạm
**% theo vật chất khô
**
99,2
1,0
50,1
2,5
0,3
46,1
Rĩ mật
Rĩ mật là phụ phẩm của sản xuất đường kết tinh (sơ đồ 4). Tùy theo các giai đoạn
của quá trình chiết tinh đường mà có nhiều loại rĩ mật. Rĩ mật “A” là là sản phẩm phụ
đầu tiên khi ly tâm trích ly đường cho ra đường thô, và chiếm vào khoảng gần 77% so với
tổng số. Đường thô là phần nước mía được gạn lọc và cô đặc và kết tinh. Rĩ mật "A" là
phần phụ phẩm của quá trình tạo đường "A", đường đầu tiên của sự chế biến chúa 8085% vật chất khô. Rĩ mật "B" là rĩ mật thứ hai của quá trình gạn lọc để cho ra 12% đường
thô (đường B). Rĩ mật cuối cùng được biết đến là rĩ mật "C", đó là phần thu được từ quá
trình kết tinh phần chất lỏng đặc sánh và rĩ mật "B", mà sau khi nấu và ly tâm cho ra
đường C và rĩ mật C. Ngay cả khi rỉ mật C được lọc kỹ và là sản phẩm phụ cuối cùng
của nhà máy đường thì rĩ mật này vẫn chứa một lượng đường sucrose (vào khoảng 3242%) và nó cũng không được lọc lại lần nữa để tận thu đường còn lại. Rĩ mật “C” luôn có
mặt trên thị trường.
Rĩ mật là nguồn đậm đặc cacbohydrat có khả năng lên men, là chất cao năng
lượng, hàm lượng protein thấp (2-4%), chủ yếu nitơ dưới dạng nitơ phi protein. Rĩ mật
được sử dụng vào các mục đích cho chăn nuôi sau đây:
- Là cơ sở để vỗ béo bò nuôi thâm canh
- Là chất mang urê, khoáng và các chất dinh dưỡng khác để cải thiện hiệu quả sử
dụng khẩu phần nghèo nitơ (phế thải hoa mau, mía, phụ phẩm nông nghiệp)
- Chất phụ gia quan trọng cho việc dự trữ chiến lược thức ăn thô cho trâu bò
Vai trò của rĩ mật trong thức ăn cho gia súc:
- Cung cấp cacbohydrat lên men trong khẩu phần cơ sở của động vật nhai lại
- Chất mang ngon miệng cho các chất dinh dưỡng khác (như urê, khoáng..) để bổ
sung vào khẩu phần giàu xơ và cũng là chất keo trong khối liếm.
Bảng 25. Thành phần hóa học của các loại rỉ mật Cu Ba (%)
Loại
Vật chất khô
Rỉ mật A
77
Rỉ mật B
78
Rỉ mật C
83
Nguồn: Bo Gohl, 1998.
Protein
1,9
2,5
2,9
Khoáng
4,6
7,2
9,8
Ca
0,62
0,8
1,21
P
0,03
0,04
0,06
Rĩ mật là phần dịch được tạo ra từ nước mía không được gạn lọc trong quá trình
chế biến đường theo nguyên tắc đảo liên tục chống lại sự kết tinh, rồi cho bay hơi nước
để làm khô cho đến khi thành phần vật chất khô đạt vào khoảng 80%.
Tùy thuộc lượng đường sucrose, 90-92% (theo vật chất khô), đây là loại nguồn
năng lượng lý tưởng cho gia súc dạ dày đơn. Tuy nhiên nó cũng là loại thức ăn đắt tiền.
43
**Có khoảng 60 nước cung cấp đường sucrose từ đường mía. Tùy thuộc vào giống
**
mía khác nhau, thời tiết khác nhau và kỹ thuật chế biến mà thành phần của sản phẩm này
rất khác nhau. Ví dụ, đường Cu Ba chứa sucrose là rất lớn, chiếm tới 88% (VCK) nhưng
ở một số nước khác tỷ lệ này chỉ đạt khoảng 76-80%. Một ví dụ quan trọng để chứng
minh điều này là rĩ mật B được tạo ra từ nước ban đầu có có độ nguyên chất cao thì có
tỷ lệ kết tinh đường trong quá trình bảo quản rất cao. Nhưng ngược lại rĩ mật A và B
được tạo ra từ nước ban đầu có độ nguyên chất thấp thì khả năng kết tinh đường rất thấp.
Tuy nhiên vào trung bình vào khoảng 78-80% đường sẽ không được kết tinh trong quá
trình bảo quản.
Rĩ mật được sử dụng chủ yếu là nguồn cung cấp năng lượng; thành phần dinh
dưỡng khác như chất béo, xơ thấp và nitơ thấp. Chất chiết không chúa niư tơ chiếm
khoảng 85-95% theo vật chất khô, nó là hỗn hợp cả phần đường đơn và phần không phải
là đường. Phần không phải là đường có khả năng lên men và tỷ lệ tiêu hóa thấp và chiếm
khoảng 18% tính theo vật chất khô đối với rĩ mật A, 23% ở rĩ mật B, và 33% ở rĩ mật C.
Hướng sử dụng:
* Mức thấp: Rĩ mật cuối cùng được sử dụng trong khẩu phần của gia súc để nâng
cao độ ngon miệng của thức ăn khô với mức 5-15%; 5-8% như là chất kết dính trong thức
ăn viên, trong thức ăn khó tiêu như bã mía, lõi mía thì tỷ lệ này là 15%. Một hỗn hợp
gồm 3 phần nước, một phần rĩ mật được hòa đều và rải trên đồng cỏ để tăng tính ngon
miệng của gia súc. Kỹ thuật này cũng được sử dụng tương tự với khẩu phần chủ yếu là bã
mía trong mùa khô cho khẩu phần duy trì tuy nhiên có bổ sung một lượng nhỏ chất ni tơ
phi protein. Rĩ mật là loại nguyên liệu lên men nhanh, do vậy người ta có thể sử dụng bổ
sung vào các hỗn hợp ủ chua mức 5% như là chất phụ gia để tăng độ ngon miệng của gia
súc. Rĩ mật cũng được sử dụng làm chất kết dính tăng độ keo của thức ăn có tính chất
hạn chế sự phân hủy của vi sinh vật dạ cỏ như là chất thoát qua. Rĩ mật cũng được sử
dụng trong những khẩu phần có những loại thức ăn có vị đắng, vị chát như ure thì có thể
sử dụng theo tỷ lệ như sau: Rĩ mật C: 80-85%, ure: 10-15%, muối 2,5% và dicanxi
phosphat: 5,5%.
Rĩ mật cũng được sử dụng trong khối liếm đa dinh dưỡng với công thức như sau:
Rĩ mật: 50%, ure: 10%, muối 5%, dicanxi phosphat 5%, canxihydroxyt 10%, và 20%
thức ăn giàu xơ như rơm hay bã mía. Xi măng cũng có thể được sử dụng thay cho vôi
canxihydroxyt nhưng phải được trộn với nước mức 40% với nước trước khi cho thêm
vào các thành phần khác của hỗn hợp.
*Mức cao: Hệ thống vỗ béo bò thương phẩm, phát triển ở Cu Ba và vẫn được sử
dụng có cải tiến sau 25 năm với nguồn thức ăn chủ yếu là rĩ mật hỗn hợp với 3% ure, hạn
chế bột cá và các nguồn protein khác, hạn chế thức ăn thô (3kg/100kg khối lượng sống)
và lựa chọn khoáng tự do với tỷ lệ 50% dicanxi phosphat và muối. Hỗn hợp rỉ mật/ure
với vật chất khô tổng số 70%, gồm 91% rĩ mật và 6,5% nước. Urê và muối trước tiên,
được hòa tan vào nước sau đó mới trộn với rỉ mật, nén chặt và cho ăn mỗi ngày một lần
với lượng cung cấp 70 g protein thoát qua (bột cá)/100 kg trọng lượng sống.
Ngoài ra cũng có thể sử dụng công thức vỗ béo bò có hiệu quả với khẩu phần
hàng ngày/đầu gia súc được tính như sau: 90 g hỗn hợp khoáng, 250 g bột cá, 6 kg rỉ
mật/ure và 10 kg thức ăn thô. Với khẩu phần trên có thể làm tăng trọng đạt mức từ 0.8
-1kg/bò/ngày; và chuyển hóa thức ăn ở mức từ 10-12.
Ngoài ra, rỉ mật cũng được sử dụng trong chăn nuôi lợn và gia cầm.
44
45
CHƯƠNG IV
TH ỨC ĂN HẠT VÀ PHỤ PHẨM CÁC NGÀNH CHẾ BIẾN
I. THỨC ĂN HẠT NGŨ CỐC
1.1. Đặc điểm dinh dưỡng
Tên "ngũ cốc" là tên đặt cho các loại cây trồng thuộc nhóm "cỏ" được trồng bằng
hạt. Hạt cốc gồm: hạt lúa, ngô, đại mạch, kê... Sản phẩm phụ của hạt ngũ cốc gồm cám,
tấm, tấm bối, trấu.... Đây là nhóm thức ăn có thành phần chủ yếu là tinh bột, trong đó
gồm amylose và amylopectin-là thành phần chính. Hàm lượng vật chất khô của thức ăn
này phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp thu hoạch và điều kiện bảo quản nhưng nhìn
chung trong khoảng 800-900 g/kg, 85-90% thành phần nitơ có trong protein. Protein có
trong tất cả các tế bào hạt cốc, nhưng chủ yếu ở phôi, trong phần nội nhũ, protein tập
trung nhiều ở trung tâm cho đến ngoại biên. Thành phần protein ở các loại hạt cốc rất
khác nhau, biến động từ 80-120 g/kg vật chất khô, tuy nhiên, cũng có khi đạt đến 220
g/kg vật chất khô. Protein hạt cốc thiếu hụt axit amin quan trọng là lysine, methionine và
threonine, riêng lúa mạch hàm lượng lysine cao hơn một chút. Giá trị protein hạt cốc có
vai trò quan trọng để thúc đẩy sự tăng trưởng của mầm hạt. Hàm lượng protein của các
loại hạt cốc được xếp theo thứ tự cao đến thấp như sau: yến mạch > lúa mạch > ngô > lúa
mì.
Hàm lượng lipit từ 2 - 5% nhiều nhất ở ngô và lúa mạch. Hàm lượng xơ thô từ 7 14% nhiều nhất là ở các loại hạt có vỏ như lúa mạch và thóc, ít nhất là ở bột mỳ và ngô từ
1,8 - 3%. Giá trị năng lượng trao đổi đối với gia cầm cao nhất ở ngô 3,3Mcal/1kg và thấp
nhất ở lúa mạch 2,4 Mcal/1 kg.
Hạt cốc rất nghèo khoáng đặc biệt là canxi, hàm lượng canxi 0,15%, photpho >
0,3 - 0,5% nhưng phần lớn photpho có mặt trong hạt ngũ cốc ở dạng phytate. Hạt ngũ cốc
rất nghèo vitamin D, A, B2 (trừ ngô vàng rất giàu caroten), giàu E và B 1 (nhất là ở cám
gạo, 1 kg cám gạo loại I có 22,2 mg B1, 13,1mg B2.
Hạt cốc là loại thức ăn tinh chủ yếu cho bê, nghé, lợn và gia cầm. Mỗi giai đoạn
sinh trưởng, khi sử dụng hạt cốc có thay đổi tỷ lệ chút ít trong khẩu phần nhưng nói
chung hạt cốc và sản phẩm phụ của nó chiếm khoảng 90% nguồn năng lượng cung cấp
trong khẩu phần.
1.2. Ngô
Trước đây, ngô chỉ được trồng nhiều ở Nam Mỹ, nhưng hiện nay đã được trồng
rộng rãi tại các nước nhiệt đới và bán nhiệt đới làm thức ăn cho cả người và gia súc. Đây
là loại cây trồng đòi hỏi khí hậu ấm để chín hạt và không chịu được khí hậu đông giá.
Ngô ngày càng chiếm lĩnh thị trường quốc tế. Sử dụng ngô làm thức ăn gia súc
đòi hõi chi phí giá thành cao, vì vậy xu thế chung là thay thế ngô bằng các loại nguyên
liệu hay các phế phụ phẩm sẳn có của địa phương để góp phần làm giảm chi phí thức ăn.
Ngô gồm 3 loại: ngô vàng, ngô trắng và ngô đỏ. Ngô vàng chứa sắc tố
crytoxanthin là tiền chất của vitamin A. Sắc tố này có liên quan tới màu sắc của mỡ, thịt
khi vỗ béo gia súc và màu của lòng đỏ trứng gia cầm tăng cường thị hiếu của người tiêu
thụ. Ngô đỏ, vàng có giá trị caroten cao hơn ngô trắng, còn giá trị dinh dưỡng tương tự
nhau.
46
**Tuy nhiên, hiện nay tại Anh việc sử dụng ngô vàng và đỏ không được ưa chuộng
**
trong khẩu phần vỗ béo gia súc vì lý do làm mỡ có màu vàng, vì vậy đối tượng gia súc
này thường sử dụng chủ yếu là ngô trắng.
Ngô chứa nhiều vitamin E nhưng ít vitamin D và vitamin nhóm B. Ngô chứa ít
canxi, nhiều photpho nhưng chủ yếu dưới dạng kém hấp thu là phytate.
Giống như các loại thức ăn hạt cốc khác, ngô là loại thức ăn có tỷ lệ tiêu hóa năng
lượng cao, giá trị protein thấp và thiếu cân đối axit amin. Ngô chứa 730 g tinh bột/kg vật
chất khô. Protein thô từ 8 - 13% (tính theo vật chất khô). Lipit của ngô từ 3 - 6%, chủ yếu
là các axit béo chưa no, nhưng là nguồn phong phú axit linoleic. Protein của ngô tồn tại
dưới 2 dạng chính: zein và glutelin. Zein nằm trong nội nhũ chiếm tỷ lệ cao nhưng thiếu
các axit amin thiết yếu như tryptophan và lysine. Glutelin chiếm tỷ lệ thấp hơn zein, nó
cũng nằm trong nội nhủ. Gần đây người ta tạo được một số giống ngô giàu axit amin hơn
so với các giống ngô bình thường, song vẫn nghèo methionine. Vì vậy, khi dùng ngô
Oparque-2 cho lợn và gia cầm, cần bổ sung thêm methionine. Một giống ngô mới nữa là
Floury-2 có hàm lượng lysine và cả methionine cao hơn ngô Oparque-2. Dùng loại ngô
này không phải bổ sung thêm methionine.
Ngô là loại thức ăn chủ yếu dùng cho gia súc và gia cầm, và là loại thức ăn rất
giàu năng lượng, 1 kg ngô hạt có 3200 - 3300 kcal ME (bảng 26). Người ta dùng ngô để
sản xuất bột và glucoz cho người. Nhiều sản phẩm của ngô rất thích hợp cho động vật,
trong đó quan trọng là mầm ngô, cám và gluten. Khi 3 loại này hỗn hợp lại tạo thành sản
phẩm có tên là bột gluten - ngô, chứa xấp xỉ 24% protein thô, 3 - 5% xơ thô. Hỗn hợp này
thích hợp cho tất cả các loại gia súc và gia cầm, đực biệt là bò sữa, tuy vậy cũng vẫn cần
bổ sung thêm axit amin công nghiệp.
Ngô còn có tính chất ngon miệng với lợn. Lysine và tryptophan là hai loại axit
amin hạn chế của ngô khi dùng nuôi lợn (bảng 27). Khi dùng ngô làm thức ăn chính cho
lợn thường gây hiện tượng mỡ nhão ở lợn. Độ ẩm của ngô có thể biến đổi từ 10-25%.
Muốn bảo quản tốt độ ẩm tối đa cho phép 15%. Ngô thường được xem là loại thức ăn
năng lượng để so sánh với các loại thức ăn khác.
Bảng 26. Tỷ lệ tiêu hóa của ngô và một số phụ phẩm ngô (%)
Ngô hạt
Bột hạt và lõi
Lõi
Bột hominy
Bột gluten
Ngô hạt
Vật nuôi
Cừu
Cừu
Bò
Cừu
Cừu
Lợn
Protein
76.0
74.0
55.0
66.0
80.0
69.9
Xỡ
57.0
69.1
76.0
34.0
55.0
40.7
47
Mỡ
91.0
78.4
53.0
81.0
73.0
55.7
DSKĐ ME (Mcal/kg)
94.0
3.47
90.3
3.23
79.0
2.74
81.0
2.81
73.0
2.62
92.9
3.64
**Bảng 27. Thành phần axit amin (% theo protein)
**
Arg
4.6
Cys
1.2
**Gly His Ils
**
3.6 3.3 3.1
Arg
4.6
Cys
1.4
**Gly His Ils
**
3.4 2.9 3.1
Arg
5.1
Cys
1.7
**Gly His Ils
**
3.5 3.1 4.4
Arg
3.9
Cys
2.0
**Gly His Ils
**
3.6 3.7 4.1
Arg
4.3
Cys
1.8
**Gly His Ils
**
3.0 2.5 4.0
Arg
3.5
Cys
1.2
**Gly His Ils
**
3.7 2.6 3.1
Arg
3.3
Cys
-
**Gly His Ils
**
2.2 4.4
Ngô trắng
Leu Lys Met Phe
12.7 3.0 1.1
5.1
Ngô vàng
Leu Lys Met Phe
13.1 2.4 0.6
4.9
Opaque-2, hạt trắng
Leu Lys Met Phe
10.7 4.2 1.9
5.3
Opaque-2, hạt vàng
Leu Lys Met Phe
11.3 3.5 1.8
4.8
Floury-2, ngô hạt
Leu Lys Met Phe
13.0 3.3 1.6
6.1
Thức ăn gluten
Leu Lys Met Phe
12.5 2.3 2.2
4.9
Bột gluten
Leu Lys Met Phe
16.5 2.1 2.7
6.1
Bánh dầu mầm ngô
Leu Lys Met Phe
13.0 2.9 3.1
5.4
Thr
3.8
Try
0.6
Tyr Val
3.7 4.4
Thr
3.6
Try
0.6
Tyr Val
3.7 4.2
Thr
3.1
Try
1.0
Tyr Val
4.0 6.7
Thr
3.2
Try
1.0
Tyr Val
4.4 5.4
Thr
3.2
Try
-
Tyr Val
5.0 5.6
Thr
3.7
Try
0.9
Tyr Val
4.1 5.0
Thr
3.6
Try
0.5
Tyr Val
- 5.2
Arg
Cys Gly His Ils
Thr
Try Tyr Val
4.7
2.4
3.8 3.2 4.0
3.5
0.8 4.5 6.0
Nguồn: Bo Gohl, 1998.
1.3. Thóc
Thóc là loại hạt cốc chủ yếu của vùng Đông Nam Á. Cây lúa rất thích hợp với
khí hậu ẩm và bán nhiệt đới và cũng được trồng một ít ở Bắc Âu. Hạt thóc có 2 phần: vỏ
trấu bên ngoài, lớp vỏ mỏng bên trong (cám) bao quanh hạt gạo. Thóc được dùng chủ yếu
cho loài nhai lại và ngựa, gạo, cám dùng cho người, lợn và gia cầm. Vỏ trấu chiếm 20%
khối lượng của hạt thóc, nó rất giàu silic và thành phần chủ yếu là cellulose. Cám gạo
chứa khoảng 11 - 13% protein thô và 10 - 15% lipit.
Trong chăn nuôi có khi người ta dùng cả lúa nguyên hạt (cả vỏ trấu) nghiền mịn
dùng làm thức ăn cho gia súc. Tuy nhiên, những mảnh vỏ trấu trong thức ăn nghiền có
cạnh sắc gây thương tổn niêm mạc đường tiêu hóa của gia súc, ảnh hưởng tới tỷ lệ tiêu
hóa.
II. THỨC ĂN HẠT BỘ ĐẬU VÀ KHÔ DẦU
2.1. Hạt bộ đậu
Gồm hạt đậu tương, đậu xanh, đậu mèo, đậu triều, lạc, vừng...
Đặc điểm dinh dưỡng
48
**Là loại thức ăn giàu protein, protein thô từ 30 - 40%, chất lượng protein cao hơn
**
và cân đối hơn so với hạt cốc. Tuy chất lượng protein của thức ăn họ đậu không bằng
protein động vật, nhưng có một số hạt đậu giá trị sinh vật học protein (BV) của chúng gần
bằng với cá, trứng, sữa, nhưng PER thấp hơn (bảng 28).
Bảng 28. Gíá trị dinh dưỡng protein của một vài loại thức ăn
Loại thức ăn
Lúa mạch
Lúa mì
Ngô
Khô dầu bông
Khô dầu lạc
Bột đậu tương
Bột cá
Sữa
Trứng
BV (chuột)
65
67
57
80
58
75
77
85
95
CS
46
37
28
37
24
49
69
100
PER (chuột)
1,5
1,2
2,0
1,7
2,3
2,8
3,8
GPV (gà con)
7,7
48
79
102
90
-
**Những điểm cần chú ý khi sử dụng
**
Hạt họ đậu nói chung chưa hoàn toàn cân đối về axit amin, trong đó axit glutamic,
cystein và methionine thường thiếu. Vì vậy, khi dùng cho loại dạ dày đơn cần phối hợp
với protein động vật. Mức sử dụng trong khẩu phần cần hạn chế khoảng 10 - 15% (tính
theo vật chất khô) cho lợn và gia cầm và 5 - 10% cho nhai lại.
Không cho vật nuôi ăn hạt họ đậu ở dạng sống, vì nó sẽ làm giảm tính ngon
miệng, giảm tỷ lệ tiêu hóa và gây ngộ độc cho con vật. Cần có biện pháp xử lý nhiệt thích
hợp như rang vàng, hấp chín, luộc hoặc dùng tia hồng ngoại để nâng cao tỷ lệ tiêu hóa và
khử chất độc có sẵn trong một số loại hạt.
2.2. Đậu tương
Đậu tương là một trong những loại hạt họ đậu được sử dụng phổ biến đối với vật
nuôi. Trong đậu tương có khoảng 50% protein thô, trong đó chứa đầy đủ các axit amin
thiết yếu như cystine, lysine, nhưng methionine là axit amin hạn chế thứ nhất, và16 - 21%
lipit. Trong đậu tương có nhiều loại kháng dinh dưỡng, gồm các chất ức chế enzyme
protease, lectin, phytoestrogen (estrogen thực vật), saponin, goitrogen (chất gây bướu cổ).
Chất ức chế protease còn gọi là anti-trypsin vì ức chế hoạt động của enzyme trypsin và
chymotrypsin của tuyến tụy. Khi có mặt của các chất anti-trypsin thì hoạt động của
trypsin và chymotrypsin bị ức chế làm bội triển tuyến tụy để tăng cường sản xuất ra các
enzyme nhiều hơn vì vậy gây mất các protein và axit amin cần thiết cho sự sinh trưởng
của cơ thể. Sự có mặt của chất này đã làm giảm giá trị sinh học của protein đậu tương,
giảm khả năng tiêu hóa của peptit, nhưng chất này có thể bị phá hủy bởi nhiệt độ. Các
anti-trypsin chỉ bị mất hoạt tính khi sử lý nhiệt ở 105 ơC trong vòng 30 phút. Cần lưu ý khi
xử lý nhiệt, nếu xử lý quá mức sẽ gây phản ứng đường hóa các axit amin gọi là phản ứng
Maillard làm mất giá trị dinh dưỡng của thức ăn. Trong đậu tương còn tồn tại một số chất
kích thích, chất ức chế như các chất gây dị ứng, chất gây bướu cổ, chất chống đông. Đậu
tương giàu Ca, P hơn so với hạt cốc, nhưng nghèo vitamin nhóm B nên khi sử dụng cần
bổ sung thêm vitamin nhóm B, bột thịt, bột cá. Trong thực tiễn nuôi dưỡng, nếu chỉ cho
con vật ăn protein đậu tương mà không bổ sung thêm các nguyên liệu trên lợn nái đẻ con
49
ra sẽ yếu, sinh trưởng chậm (do con mẹ bị giảm sản lượng sữa), lợn mẹ động dục không
đều đặn, mắc bệnh liệt chân. Đối với gà mái đẻ giảm tỷ lệ ấp nở, gà con nở ra yếu.
Ngoài ra, còn một số loại hạt bộ đậu khác cũng rất giàu protein như hạt cải dầu,
hạt hướng dương chứa 38% protein thô, hạt vừng chứa 46% protein thô, rất giàu arginine
và leucine (lysine và methionine thấp).
2.3. Lạc
Lạc là cây trồng phổ biến ở các nước nhiệt đới. Tuy nhiên trong thực tế, lạc ít
được sử dụng trong chăn nuôi ở dạng nguyên hạt mà chỉ sử dụng dạng phế phụ phẩm của
chế biến dầu từ lạc. Lạc rất giau năng lượng do hàm lượng dầu cao, nhưng lại thiếu hụt
các axit amin chứa lưu huỳnh và tryptophan. Trước khi sử dụng loại thức ăn này cho gia
súc, gia cầm cần phải sử lý nhiệt như là rang hay nấu chín nhằm giảm hàm lượng antitrypsin.
III. SẢN PHẨM PHỤ CỦA CÁC NGÀNH CHẾ BIẾN
3.1. Sản phẩm phụ ngành xay xát
Cám gạo
Cám gạo là sản phẩm phụ của lúa khi xay xát. Lượng cám thu được bình quân là
10% khối lượng lúa. Cám gạo bao gồm một số thành phần chính như vỏ cám, hạt phôi
gạo, trấu và một ít tấm. Chất lượng của cám thay đổi tùy thuộc vào hàm lượng trấu trong
cám. Nhiều trấu sẽ làm tăng hàm lượng chất xơ thô và silic, giảm nồng độ năng lượng
của thức ăn, giảm tỷ lệ tiêu hóa. Tùy theo lượng trấu còn ít hay nhiều mà cám được phân
thành loại I hay loại II.
Cám là nguồn B1 phong phú, ngoài ra còn có cả vitamin B6 và biotin, 1kg cám gạo
có khoảng 22 mg vitamin B1, 13 mg vitamin B6 và 0,43 mg biotin. Cám gạo là sản phẩm
có giá trị dinh dưỡng, chứa 11 - 13% protein thô, 10 - 15% lipit thô, 8 - 9% chất xơ thô,
khoáng tổng số là 9 - 10% (bảng 29). Dầu cám chủ yếu là các axit béo không no, các axit
này dễ dàng làm cho mỡ bị ôi, giảm chất lượng của cám và cám trở nên đắng, khét. Do
vậy, nếu ép hết dầu thì cám gạo bảo quản được lâu hơn. Cũng có thể bảo quản cám bằng
các biện pháp hấp, trộn với muối, xông khói...
Cám gạo là một nguồn phụ phẩm rất tốt cho vật nuôi và dùng cám có thể thay thế
một phần thức ăn tinh trong khẩu phần loài nhai lại và lợn. Tuy nhiên, hạn chế của cám
đó là các chất đường không phải tinh bột, đó là những đường đa do những đường đơn tạo
nên thông qua các liên kết β -1,4; β-1,6-glycosit ... Nên gia súc dạ dày đơn không thể tiêu
hóa được.
Cám gạo chứa 14-18% dầu. Dầu này có thể được chiết từ cám để tránh gây mùi
ôi khó chịu trong quá trình bảo quản, nguyên nhân là do sự hoạt động của các enzymee
lipolytic khi cám được tách ra từ gạo và làm tăng nhanh thành phần acid béo tự do. Hàm
lượng axit béo tự do của cám từ gạo đã luộc qua là dưới 3%, nhưng ngay sau khi nghiền
có thể tăng nhanh với tỷ lệ 1%/giờ. Quá trình gây ôi của dầu trong cám có thể được hạn
chế bằng phương pháp xử lý nhiệt hay phơi khô ngay sau khi xay nghiền gạo. Xử lý nhiệt
ở nhiệt độ 100oC trong vòng 4-5 phút bằng hơi nước nóng là đủ để làm chậm lại quá quá
trình sản sinh acid béo tự do. Cám có thể được làm khô bởi nhiệt bằng cách trải rộng trên
50
**các khay chứa và sử lý ở nhiệt độ 200oC trong vòng 10 phút. Độ ẩm trong cám tốt nhất
**
nên ở 4% trong khi bảo quản sẽ làm vô hiệu hóa các chất kháng dinh dưỡng.
Cám gạo còn là nguồn vi ta min B phong phú và là loại thức ăn khá hấp dẫn cho
gia súc gia cầm. Dầu cám là nguyên nhân gây mỡ mềm, ngoài việc lưu ý dầu cám ra, cám
là nguồn thức ăn cho tất cả các đối tượng gia súc. Lượng cám tối đa có thể dùng trong
khẩu phần trâu bò tối đa là 40%, của lợn không quá 30-40%, tuy nhiên giai đoạn cuối vỗ
béo cần giảm tỷ lệ cám trong khẩu phần để tránh hiện tượng mỡ mềm, gia cầm chỉ nên
dùng 25% của khẩu phần. Cám không được khử dầu được sử dụng như là chất mang, chất
kết dính trong hỗn hợp thức ăn. Cám gạo thường có pha lẩn vỏ trấu vì vậy thành phần xơ
có thể tăng lên 10-15%
Mỡ thô
Ca
P
5.2
9.3
4.5
1.7
1.2
1.5
69.4
69.8
75.4
0.11
0.29
1.5
1.0
1.6
1.3
88.4
85.4
0.3
1.8
30.0
43.9
0.6
1.4
14.0
21.6
0.1
1.8
0.8
1.7
89.9
87.1
50.9
29.0
0.05
0.21
0.32
0.07
11.3
48.6
20.8
1.0
18.3
0.16
0.21
12.4
10.6
13.2
7.7
10.2
18.9
10.1
27.7
12.8
13.8
28.1
15.0
18.3
10.6
5.1
4.2
46.3
46.1
43.5
45.5
0.29
24.1
10.5
9.8
19.3
36.3
Xơ thô
Dẫn suất
không
đạm
Vật chất
khô
Protein
Gạo Guyana
Gạo India
Gạo Mỹ
Gạo nâu
Philippine
Việt Nam
Gạo bóng
Nigeria
Iraq
Trấu, Malaysia
Vỏ trấu
Vỏ trấu xử lý
NH3 Mỹ
Cám, Iraq
Cám, Philippines
Cám, Guyana
Gạo Zimbabwe
Thóc nẩy mần
Tây Ban Nha
Khoáng
Bảng 29. Thành phần hóa học của một số loại gạo và phế phụ phẩm chế biến gạo (%
vật chất khô)
86.9
11.9
7.8
9.3
11.8
11.9
9.3
7.6
10.8
0.9
1.5
90.1
87.5
87.0
89.9
9.1
7.9
4.3
3.8
92.0
91.1
88.8
88.7
94.6
89.5
51
**Bảng 30. Tỷ lệ tiêu hóa gạo và phụ phẩm gạo trên các đối tượng vật nuôi (%)
**
Gia súc
Protein
Xơ
Mỡ
Gạo nhám
Cừu
76.0
Gạo đánh bóng
Cừu
86.6
Vỏ
Cừu
7.4
Thức ăn nghiền
Trâu, bò
64.5
Cám
Lợn
68.9
Cám mịn
Lợn
79.5
Nguồn: Bo Gohl, 1998 (tropical feeds).
23.0
46.7
21.4
12.8
51.6
50.6
76.0
50.0
48.0
54.7
85.8
88.9
Dẫn suất
ME
không đạm (Mcal/kg)
91.0
2.96
97.2
3.47
42.0
0.85
77.6
1.80
79.2
3.00
85.0
3.58
Tấm gạo cũng là một phụ phẩm từ lúa có giá trị dinh dưỡng gần tương đương với
bắp nhưng không có sắc tố nên không được ưa chuộng sử dụng trong thức ăn cho gà.
Tấm có thể sử dụng trong thức ăn của heo nhỏ vì dễ tiêu hóa, tuy nhiên do giá thành đắt
nên ít được sử dụng nhiều trong thức ăn chăn nuôi.
Những điểm cần chú ý khi sử dụng cám
- Có thể sử dụng với mức cao trong khẩu phần: từ 30 - 70%, nhưng phải phối hợp
thêm các loại thức ăn giàu đạm.
- Cần có biện pháp chế biến thích hợp như ủ men, ủ chua, lên men nhẹ, đường
hóa, nấu chín... để nâng cao tỷ lệ tiêu hóa.
- Khi dùng hỗn hợp hạt ngũ cốc cần bổ sung thêm Ca. Đối với gia súc dạ dày đơn,
không nên cho ăn quá nhiều và cần bổ sung thêm P vô cơ.
3.2. Sản phẩm phụ ngành chiết ép dầu thực vật
Khô dầu (bánh dầu) là sản phẩm của các hạt có dầu sau khi đã ép lấy dầu. Các sản
phẩm này bao gồm khô dầu lạc, khô dầu đậu tương, khô dầu lanh, khô dầu bông, khô dầu
dừa, khô dầu hướng dương...
Đặc điểm của các loại thức ăn khô dầu là rất giàu protein (40 - 50% protein thô),
giàu năng lượng (1 kg khô dầu lạc ép có khoảng 3.523 kcal ME, 1 kg khô dầu đậu tương
ép có khoảng 3.529 kcal ME), nhưng hàm lượng mỡ thấp.
3.2.1. Khô dầu đậu tương
Khô dầu đậu tương là phụ phẩm của quá trình ché biến dầu từ hạt đậu tương. Hàm
lượng dầu còn lại khoảng 10g/kg. Khô dầu đậu tương là một nguồn protein thực vật có
giá trị dinh dưỡng tốt nhất trong các loại khô dầu. Thành phần axit amin gần giống với
protein sữa và dùng để thay thế một phần protein động vật trong khẩu phần vật nuôi.
Trong khô dầu đậu tương chỉ tồn tại một lượng nhỏ khoáng và nhiều vitamin, trừ vitamin
B12.
Cũng giống như bột đậu tương, khô dầu đậu tương có hàm lượng protein cao,
chiếm khoảng 42-45% theo vật chất khô (bảng 31). Protein của khô dầu đậu tương cũng
chứa hầu hết các axit amin thiết yếu, nhưng nghèo axit amin chúa lưu huỳnh như cystine
và methionine (bảng 32). Methionine là yếu tố hạn chế thứ nhất ở các khẩu phần có giá
trị năng lượng cao. Giá trị dinh dưỡng và các yếu tố hạn chế trong khô dầu đậu tương gần
giống với hạt đậu tương.
52
Protein
Xơ thô
Khoáng
Mỡ thô
**Bảng 31. Thành phần hóa học của đậu tương và phụ phẩm (% vật chất khô)
**
Dẫn suất
không
đạm
26.4
42.9
49.9
56.7
19.0
4.9
5.0
3.1
7.2
5.2
6.3
6.2
11.0
20.4
0.7
0.9
36.4
26.6
38.1
33.1
0.20
0.29
0.74
0.69
44.0
8.1
7.5
7.7
32.7
0.20
0.73
47.5
5.1
6.4
6.4
34.6
0.13
0.69
7.8
16.2
44.0
31.7
7.0
4.4
0.8
1.8
40.4
45.9
Vật chất
khô
Hạt có vỏ, Zimbabwe
91.2
Hạt không vỏ, Trinidad
95.8
Khô dầu cả vỏ, Israel
89.2
Khô dầu không vỏ, Mỹ
89.8
Khô dầu cả vỏ ép
91.0
máy,Israel
Khô dầu cả vỏ ép máy,
84.8
Malaysia
Vỏ, Trinidad
89.8
Vỏ, Mỹ
Nguồn: Bo Gohl, 1998.
Ca
P
Bảng 32. Tỷ lệ tiêu hóa hạt và sản phẩm phụ đậu tương (%)
Hạt cả vỏ
Khô dầu chiết
Khô dầu ép
Vỏ
Vật nuôi
Protein
Xơ
Mỡ
Bò
Cừu
Cừu
Bò
85.0
92.0
85.0
64.4
72.0
87.0
73.0
61.1
84.3
47.0
86.0
43.8
Dẫn suất
không đạm
88.1
94.0
91.0
78.6
ME (Mcal/kg)
3.34
3.46
3.42
2.52
**Bảng 33. Thành phần axit amin của khô dầu đậu tương (g/100 g protein)
**
Arg
7.4
Cys Gly
His
Ils
1.6
4.5
2.4
4.6
Nguồn: Bo Gohl, 1998
Leu
7.8
Lys
6.1
Met
1.4
Phe
5.5
Thr
3.8
Try
1.3
Tyr
3.5
Do xử lý bởi nhiệt trong qúa trình chiết dầu nên khô dầu đậu tương khá an toàn
khi sử dụng nuôi lợn và gia cầm. Bột khô đậu tương là nguồn thức ăn rất tốt cho tất cả
các loại vật nuôi. Tuy nhiên, khô dầu chiết bằng trichloroethylene rất độc đối với một số
vật nuôi, vì vậy không nên sử dụng.
3.2.2. Khô dầu lạc
Trong khô dầu lạc có 35 - 38% protein thô, axit amin không cân đối, thiếu lysine,
cystine, methionine. Axit amin hạn chế thứ nhất của khô dầu lạc là lysine. Ngoài ra trong
khô dầu lạc không có vitamin B12, do vậy khi dùng protein khô dầu lạc đối với lợn và gia
cầm cần bổ sung các loại thức ăn giàu vitamin B 12. Mặt khác đối với lợn chỉ nên sử dụng
mức tối đa là 25% tính theo khối lượng khẩu phần, nếu nhiều hơn sẽ làm cho thịt, mỡ
mềm nhão. Với các khô dầu ép thủ công lượng chất béo còn lại khá cao (8-10%) nên dễ
gây ôi tạo mùi khó chịu và dễ bị mốc. Tuy nhiên, nếu khô dầu mới ép được sử dụng ngay
không bị mốc thì đây là nguồn đạm khá rẻ tiền, có mùi thơm nên gia súc thích ăn.
Năm 1961, người ta đã phát hiện thấy trong khô dầu lạc có chứa độc tố gây độc
rất mạnh với vịt, gà và gà tây. Độc tố đó là aflatoxin B1, B2, G1, G2 do nấm Aspergillus
flavus tạo ra. Do khuẩn lạc có màu vàng nên dễ phát hiện khi khô dầu bị nhiễm loại nấm
53
**này. Ngoài ra, có 4 loại aflatoxin khác được phân lập từ các vi khuẩn A. flavus và A.
**
parasiticus có tên là M1, M2, B2a, G2a nhưng gây độc không mạnh so với các loại trên
và thường chiếm tỷ lệ thấp trong thức ăn (bảng 34).
Bảng 34. Ảnh hưởng của aflatoxin đối với gia cầm, lợn và trâu bò
Loài gia súc
**Nồng độ trong khẩu phần
**
(mg/kg thức ăn)
Gia cầm
0,25
0,6 - 1
1,5 - 2,5
2-8
1 - 10
Lợn
0,26
0,86
2-4
Trâu bò
0,5
0,7
2
Nguồn: J. Anim., Pier, 1980.
**Bộ phận tác động
**
Hệ thống miễn dịch suy yếu
Giảm sức đề kháng
Gỉam tích lũy
Giảm sản lượng trứng
Chết thể cấp, hoại tử gan, xuất huyết gan
Giảm tốc độ sinh trưởng
Hệ thống miễn dịch suy yếu
Chết thể cấp
Chết (bê), xuất huyết da, hoại tử gan
Tích lũy cơ thể giảm
Giảm sản lượng sữa (bò)
**Độc tố aflatoxin B1 là loại hoạt động mạnh nhất, cơ quan tác động chủ yếu là gan
**
(thường gây ra ung thư gan và hoại tử gan). Thực tiễn cho thấy khi khẩu phần của bê
chứa 0,2mg aflatoxin/1kg khối lượng thức ăn sẽ làm bê giảm sinh trưởng. Đối với bò sữa
khi cho ăn 15 - 20% khô dầu lạc bị nhiễm độc aflatoxin/1kg khối lượng khẩu phần thì bò
sữa ngừng tiết sữa và có thể chết. Đối với gia cầm khi bị nhiễm độc aflatoxin giảm sức đề
kháng, giảm sinh trưởng, giảm hiệu quả sử dụng thức ăn. Có thể tóm tắt ảnh hưởng của
độc tố aflatoxin với các loài trong bảng 30.
Độc tố nấm mốc phát triển mạnh trong điều kiện độ ẩm thức ăn trên 15 - 20%,
nhiệt độ 20 - 30oC. Do vậy, cần chú ý bảo quản khô dầu ở nơi thoáng mát, khô ráo, tránh
độ ẩm cao, đây là biện pháp tích cực hữu hiệu nhất. Mặt khác, cần phát hiện thường
xuyên độc tố nấm mốc aflatoxin và xử lý kịp thời bằng nhiều phương pháp:
- Phương pháp sinh học: thử nghiệm trên vịt con hoặc gà tây con (hai loài này rất
mẫn cảm với độc tố aflatoxin), vịt con hoặc gà tây con ăn khô dầu bị nhiễm độc tố chỉ
sau 1 - 2 ngày có triệu chứng kém ăn, ủ rủ, mổ thấy gan sưng to. Hoặc tiêm cho phôi gà,
sau 5 ngày phôi chết.
- Phương pháp cơ học: Theo Mann và cộng sự (1970), có thể dùng formaldehyt
2% xử lý ở nhiệt độ 100oC, thời gian 120 phút sẽ làm giảm hoạt tính của aflatoxin. Theo
Jorgensen và Price (1981) có thể dùng NH3 nồng độ 2% cho vào một túi nylon kín, xử lý
nhiệt ở 43oC, có thể làm giảm hàm lượng aflatoxin B1, B2 từ 800 g/kg thức ăn xuống
dưới mức 200 g/kg thức ăn. Cũng có thể xử lý ở áp suất cao để khử aflatoxin.
Ngoài ra, người ta còn có thể dùng phương pháp ELISA, sắc ký lớp mỏng, sắc ký
khí để phát hiện độc tố aflatoxin và các độc tố khác. Hai phương pháp sau chính xác
nhưng phức tạp và quá tốn kém nên ít được sử dụng rộng rãi.
3.2.3. Khô dầu bông
Khô dầu bông vải là sản phẩm phụ của quá trình ép dầu từ hạt bông vải. Hạt bông
vải chua ép dầu có chứa khoảng 23% protein thô, 23% béo và 17% xơ thô. Khô dầu bông
vãi có chứa 40% protein thô, 12% xơ thô. So với khô dầu đậu nành, khô dầu bông giàu
54
protein nhưng tỷ lệ axit amin không cân đối, các axit amin thiết yếu như cystin,
methionin và lyzin thấp. Nhưng đây là loại thức ăn by-pass protein với gia súc nhai lại và
nguồn protein rẻ tiền (bảng 35).
Hàm lượng Ca cũng thấp, tỷ lệ Ca/P mất cân đối (thường là 1/6). Khô dầu bông
giàu vitamin B1 nhưng nghèo caroten. Trong khô dầu bông có chứa sắc tố màu vàng có
tên là gossypol khoảng 0,03 - 0,2%, đó là một aldehyt thơm có tính chống oxy hóa, ức
chế enzyme polymerase. Khô dầu bông không thích hợp với gia súc dạ dầy đơn do khó
tiêu hóa và sự có mặt của độc tố gossypol. Đối với gia cầm, gossypol vào cơ thể sẽ kết
hợp với sắt trong lòng đỏ trứng để tạo thành hợp chất có mầu xanh ôliu, đồng thời làm
giảm tăng trưởng, giảm khả năng tiếp nhận thức ăn. Nếu sử dụng kéo dài trong khẩu phần
sẽ gây tổn thương tim, gan phổi... Vì vậy, không nên dùng quá 9% loại thức ăn này trong
khẩu phần lợn và gia cầm. Với mức gossypol chỉ 0,016% là đã có thể gây độc cho gà con.
Nhưng chất độc gossypol sẽ bị phá hủy ở nhiệt độ cao, nên trước khi sử dụng khô dầu
bông cho gia súc, người ta phải tìm cách khử độc tố bằng cách hấp khô dầu bông ở áp
suất cao (phương pháp này khử được hoàn toàn độc tố nhưng mất protein) hoặc cũng có
thể trộn khô dầu bông với FeSO4 (phương pháp này đơn giản, ít tốn kém và không bị mất
mát protein). Riêng đối với loài nhai lại ít bị ảnh hưởng của độc tố này.
Khoáng
231 (77)*
457 (86)
Dẫn suất
không
đạm
Xơ thô
880
900
Mỡ thô
Cả vỏ
Không vỏ
Vật
chất
khô
Protein
Bảng 35. Giá trị dinh dưỡng và tỷ lệ tiêu hoá của khô dầu bông
55 (94)
89 (94)
400 (54)
293 (67)
248 (20)
87 (28)
66
74
Năng
lượng trao
đổi
(MJ/kg)
8,5
12,3
*** Số trong ngoặc đơn là tỷ lệ tiêu hoá (%)
**
3.3. Sản phẩm phụ của ngành nấu rượu bia
Có thể tóm tắt qui trình làm bia công nghiệp và sản phẩm phụ của ngành làm bia
như sau (sơ đồ 6):
Sơ đồ 6. Qui trình làm bia công nghiệp và sản phẩm phụ của ngành làm bia
Lúa mạch + nước
Ngâm nước
Hạt cốc + nước
Làm khô rễ
Bã bia ướt
**Bia chưa lên men
**
Ướp hublông
Men
Loại bỏ hublông
Lên men bia
Bia
Phụ phẩm
55
Trong quá trình làm bia, trước tiên lúa mạch được ngâm nước và lên mầm, trong
vòng sáu ngày quá trình thủy phân tinh bột thông qua hệ thống enzyme để tạo thành
dextrins và maltose. Sự hoạt động của enzyme bắt đầu từ khi nẩy mầm hạt hòa thảo. Sự
chuyển đổi chủ yếu của tinh bột trong hạt hòa thảo thành đường maltose và các loại
đường khác diễn ra trong quá trình tiếp theo... Sau khi lên mầm nhưng trước lúc ngâm
vào nước nóng hạt hòa thảo hoặc mạch nha đã được làm khô cẩn thận để tránh sự hoạt
động của enzyme. Phần mầm hoặc chồi này sau đó sẽ được tách và đưa sang một bộ phận
khác. Sau đó mạch nha được ép và làm khô rồi được trộn thêm một phần hạt cốc như là
ngô hoặc gạo và đưa nhiệt độ lên khoảng 65ơC.
Bã bia, bổng rượu chứa 75-80% nước sau khi lọc xong. Trong các xí nghiệp lớn,
bã bia được sấy khô bằng ống dẫn hơi nước đến ẩm độ 10%. Bã bia dễ bị hư hỏng, vì vậy
nên sử dụng dạng tươi và phải bảo quản tránh không khí. Bã bia có thể bảo quản dưới 2
tuần nếu đánh đống và nén chặt và đậy bằng túi vải ướt. Tuy nhiên, bã bia ướt không nên
dự trữ với lượng lớn. Để dự trữ lâu hơn, có thể thêm 2-3% rĩ mật. Quá trình lên men xảy
ra 4-6 tuần, sau đó khối ủ ổn định và có chất lượng tốt. Bã ướt có thể bảo quản 1-2 tuần
nếu thêm 0.4% hỗn hợp axit formic và propionic.
Bã bia chứa nhiều protein, xơ nhưng năng lượng thấp (bảng 36 và 37). Bã bia là
nguồn thức ăn an tòan cho hầu hết các loại vật nuôi nếu trước khi cho ăn cần loại thức ăn
thừa để cho không bị chua. Bã bia là thức ăn công kềnh, năng lượng thấp và thỉnh thoảng
người ta mới sử dụng vổ béo bò. Tuy nhiên, bã bia cũng được sử dụng để nuôi bò thịt
thâm canh nhằm làm giảm chi phí thức ăn. Khẩu phần thường dùng cho bò thịt bao gồm
võ cam chanh khô 40%; khô dừa 40%; và bã bia khô 20%. Bã bia ủ chua và tươi có thể
nuôi bò thịt. Đối với bò dưới 500 kg thì có thể cho ăn đến 12 kg/ngày, còn bò trên 500 kg
thì có thể cho ăn đến 20 kg/ngày. Hầu hết bã bia được sử dụng cho bò sữa. Mức sử dụng
bình thường là 10-25%, nhưng có thể với tỷ lệ cao hơn, phụ thuộc vào giá cả nguồn năng
lượng và protein tương ứng trong khẩu phần. Để tránh có mùi trong sữa nên cho bò sữa
ăn bã bia sau khi vắt sữa. Bã bia dễ bị chua nếu bảo quản trong điều kiện bình thường
trong vài ngày, nếu cho bò ăn có thể làm mất cân bằng axit-bazơ và gây độc nếu ăn lượng
lớn. Trong nhiều trường hợp, người ta thêm 150 g natri bicacbonat 2 lần trong ngày sẽ
giảm độ chua bã bia. Bã bia không phải là thức ăn thông dụng trong khẩu phần gà nuôi
công nghiệp. Tuy nhiên, bổ sung dưới 20% bã bia khô trong khẩu phần cho kết quả tốt.
Có giả thiết rằng một yếu tố chưa biết nào đó trong bã bia có thể làm ảnh hưởng đến sức
sản xuất, tăng thành thục và tỷ lệ ấp nở của trứng. Bã bia không phải là thức ăn thông
dụng cho lợn, nhưng có thể sử dụng lượng nhỏ trong khẩu phần cho lợn trên 35kg mà
không ảnh hưởng sức sản xuất. Lượng bã bia trong khẩu phần cho lợn phụ thuộc tuổi,
nhưng tối đa 50% protein khẩu phần. Bã bia ủ chua và tươi nuôi lợn trên 35 kg với khối
lượng 1-3 kg/ngày, phụ thuộc vào tuổi. Có trhể tách phần võ nhièu xơ khỏi bã bia.
Bổ sung bã bia, bã rượu khô có thể đến 13-14% khẩu phần thức ăn nếu cho ăn
tươi thì cho 80-85% bã rượu, trộn thêm 10-12% cám, 5% bột cá, cho thêm bột xương.
Nhiều vùng ở Nam Bộ thường dùng cách pha trộn này để nuôi lợn thịt, lợn lai kinh tế sau
cai sữa đến vỗ béo.
Các loại thức ăn này có thể sấy khô để dự trữ và sử dụng cho lợn và gia cầm. Phơi
dự trữ bã bia, bã rượu bằng cách gạn bớt nước, rải lên sân gạch, sân ximăng cho khô dần,
56
rồi sấy trong chảo hay tấm tôn, đảo nhiều lần cho đến khô đều, cho vào chum vại hoặc
bao nilon để tránh ẩm mốc.
Mức sử dụng cho lợn và gia cầm: 5 - 10% khối lượng khẩu phần, bê là 20% khối
lượng khẩu phần.
Bảng 36. Thành phần dinh dưỡng bã bia từ hạt ngũ cốc (g/kg vật chất khô)
Giá trị trung bình
Vật chất khô
263
Xơ thô
234
Mỡ thô
176
Khoáng tống số
77
Chất hữu cơ tiêu hóa
41
Năng lượng trao đổi (MJ)
594
Protein tiêu hóa
11,2
Nguồn: Barber W P và Lonsdale CR, 1980
**Khoảng biến động
**
244-300
184-262
155-204
61-99
36-45
552-643
10,5-12,0
Khoáng
Mỡ thô
27.8
19.5
17.0
21.4
23.9
12.6
18.4
13.2
16.5
18.9
4.9
4.4
9.3
7.4
6.4
8.0
5.1
6.8
3.8
7.6
Ca
P
Nguồn
Xơ thô
22.3
91.8
84.3
90.8
25.1
DSKĐ
Protein thô
**Bã bia ướt, Malaysia
**
Bã bia khô, Trinidad
Bã bia khô, Tanzania
Bã bia khô, Kenya
Bã bia ủ chua, Trinidad
Vật chất
khô
Bảng 37. Thành phần hóa học và giá trị của bã bia (% vật chất khô)
46.7 0.16 0.65
Lim, '67
52.6
Devendra, '70
53.7 0.08 0.10
Niak, '67
50.9 Rogerson, '56
43.2 Gohl, '70
Xơ thô
Mỡ thô
Dẫn suất
không đạm
ME (Mcal/kg)
**Bã bia ướt
**
Bã bia khô
Bã bia ủ chua
Bã bia ướt
Vật nuôi
Protein thô
Bảng 38. Tỷ lệ tiêu hóa của bã bia (%)
Nguồn
Cừu
Cừu
Cừu
Lợn
73,0
72,6
78,3
58,9
39,0
70,3
51,0
7,8
88,0
85,7
91,8
0,0
62,0
67,5
57,9
59,7
2,65
2,59
2,60
1,99
Neumark, '70
Rogerson, '56
Dijsktra, '55
Paloheimo, '59
**Bảng 39. Thành phần axit amin của bã bia (g/100 g protein)
**
Arg
Cys Gly
His Ils Leu Lys Met Phe Thr Try Tyr
Val
4.6
1.8 5.4 8.3 3.3 1.2 4.7 3.2 1.3 4.1
5.4
Nguồn: Tropical Feeds, Gohl, 1998.
3.4. Sản phẩm phụ của ngành chế biến thuỷ sản
Trong những năm gần đây, ngành chế biến thuỷ sản đã mang lại nguồn thu nhập
lớn thông qua xuất khẩu.
57
**3.4.1 Sản phẩm phụ của ngành chế biến tôm
**
Sản phẩm phụ của ngành chế biến tôm là phụ phẩm từ công nghệ chế biến tôm
đông lạnh xuất khẩu. Những phụ phẩm này rất khác nhau về thành phần cơ giới, bao gồm
đầu có cả nội tạng, vỏ và đuôi. Thành phần cơ giới nà y phụ thuộc và phương pháp chế
biến và loại tôm. Theo nghiên cứu của Lê Đức Ngoan (2000), tỷ lệ phụ phẩm của chế
biến tôm chiếm 50% (30-55 % theo khối lượng tươi).
Phụ phẩm của tôm giàu protein, khoáng, mỡ, chất tạo mầu (astaxanthine), chi tin
và enzyme. Thành phần hóa học của phụ phẩm chế biến tôm rất khác nhau và phụ thuộc
vào thành phần cơ giới của phụ phẩm (bảng 40). Nhìn chung, độ ẩm cao (75-83%);
protein thô (20-60%); chitin (10-30%); chất béo (2-10%) và khoáng (20-40%). Ảnh
hưởng của bổ sung chitin vào khẩu phần thức ăn chăn nuôi gà mức 0,5% của khẩu phần
cho gà 60 ngày tuổi làm tăng trọng tăng 10%.
Bảng 40. Thành phần hóa học của phụ phẩm chế biến tôm (% vật chất khô)
Protein thô
Chất chiết
Chitin
Khoáng
Canxi
Phospho
Ngoan et al.,
2000a, b
Chau et al.,
1997
Bolagun and
Akegbejo, 1992
Watkins et
al., 1982
35 - 56
4-8
14 - 18
22 - 30
8 - 11
1 - 1,4
23 - 54
6-9
11 - 27
23 - 32
7 - 11
2-3
62 - 66
3-4
26 - 35
2-5
1-2
34
3-4
18 - 19
28 - 29
14
2
Bảng 41. Thành phần axit amin thiết yếu của sản phẩm phụ chế biến tôm so với bột
cá (g 16 g-1 N)
Axit amin
(1)
**Sản phẩm phụ của tôm
**
(2)
(3)
(4)
Bột cá
(5)
Arginine
9.6
6.2
6.3
7.2
5.8
Histidine
2.1
2.4
1.9
2.8
2.2
Isoleucine
3.4
2.9
3.3
4.8
4.3
Leucine
5.6
6.5
7.6
7.1
7.1
Lysine
5.5
6.3
6.2
6.9
7.5
Methionine + cystine
1.8
1.7
2.8
3.7
3.4
Phenylalanine
4.5
4.3
4.6
6.0
3.7
Threonine
4.2
4.1
4.3
3.9
4.0
Tyrosine
3.4
3.6
3.5
3.0
(*)
Tryptophan
0.6
1.3
1.0
Valine
4.7
4.3
4.4
5.9
4.8
Nguồn: (1) Ngoan et al., 2000; (2) Fagbenro and Bello-Olusoji, 1997; (3) Meyers, 1986;
(4) Watkins et al., 1982; (5) Rhne Poulenc Animal Nutrition, 1989.
Phần lớn các axit amin thiết yếu trong sản phẩm phụ của chế biến tôm phù hợp
với nhu cầu protein lý tưởng cho lợn sinh trưởng (NRC, 1998), ngoại trừ methionine
58
**(bảng 41). Hàm lượng lysin và methionin + cystine thấp làm ảnh hưởng đến sinh trưởng
**
của lợn nuôi khẩu phần chứa nhiều phụ phẩm này (Fagbenro and Bello-Olusoji, 1997).
3.4.2 Sản phẩm phụ của ngành chế biến cá
Bột cá: là loại thức ăn bổ sung hoàn hảo cho gia súc gia cầm, là loại thức ăn giàu
protein, chất lượng protein cao. Loại bột cá tốt chứa 50 - 60% protein, tỷ lệ axit amin cân
đối, có nhiều axit amin chứa lưu huỳnh. 1 kg bột cá có 52g lisine, 15 - 20g methionine, 8
- 10g cystine, giàu Ca, P tỷ lệ tương đối cân đối: Ca khoảng 6 - 7%, P khoảng 4%, giàu
vitamin B12, B1 ngoài ra còn có vitamin A và D.
Tuy vậy, chất lượng bột cá còn phụ thuộc rất nhiều vào loại cá và các bộ phận của
cá đem chế biến. Nếu bột cá chế biến từ loại cá nhỏ hoặc đầu cá, vây cá thì hàm lượng
protein rất thấp từ 20 - 25%, trong khi đó bột cá được chế biến từ cá lớn, hàm lượng
protein trên 50%. Người ta thường quy định chất lượng bột cá như sau (bảng 43):
Bảng 43. Quy định chất lượng bột cá
Protein (%)
Tricanxiphotphat (%)
Ẩm độ (%)
Lipit (%)
NaCl (%)
Loại I
60
55
< 12
< 10
<5
Loại II
50
53
< 12
< 10
<5
**3.4.3. Sản phẩm phụ của các ngành chế biến thịt, sữa
**
Bao gồm bột thịt, bột thịt xương, bột máu khô, sữa khử mỡ, nước sữa...
- Bột thịt, bột thịt xương: bột thịt và bột thịt xương là sản phẩm được chế biến từ
thịt và xương của động vật, sau khi đem xay nghiền và sấy khô. Bột thịt và bột thịt xương
có thể sản xuất ở hai dạng khô và ẩm. Ở dạng khô, các nguyên liệu được đun nóng trong
một bếp hơi để tách mỡ, phần còn lại là bã. Ở dạng ẩm, các nguyên liệu được đun nóng
bằng hơi nước có dòng điện chạy qua, sau đó rút nước, ép để tách mỡ và sấy khô.
- Bột thịt chứa 60 -70% protein thô, bột thịt xương chứa 45- 55% protein thô, chất
lượng protein của hai loại này đều cao, axit amin hạn chế là methionine và tryptophan.
Mỡ dao động từ 3 - 13%, trung bình là 9%. Bột thịt xương giàu khoáng hơn bột thịt, rất
giàu Ca, P và Mg. Bột thịt và bột thịt xương đều giàu vitamin B1.
Hai loại thức ăn này thường được bổ sung vào khẩu phần của gia súc, gia cầm để
làm cân bằng axit amin trong đó và có thể sử dụng mức tối đa cho lợn và gia cầm tới 15%
trong khẩu phần. Cần bảo quản tốt để mỡ khỏi ôi và mất vitamin.
- Bột máu khô: Hiện nay có rất nhiều phương pháp để sản xuất bột máu. Người ta
tiến hành làm khô máu ở nhiệt độ 100oC. Máu được đựng trong một giá đỡ, có lỗ thủng
và cho hơi nước nóng đi qua, tiến hành khử trùng và làm kết lại thành khối. Sau đó rút hết
nước, ép và làm khô hoàn toàn.
Bột máu chứa rất ít lipit và khoáng nhưng rất giàu protein, khoảng 80% protein
thô. Tuy vậy, protein của bột máu chất lượng rất thấp, khả năng tiêu hóa thấp, hàm lượng
izoleucine và methionine thấp. Giá trị sinh học và tính ngon miệng của bột máu không
cao, nên chỉ phối hợp cho lợn và gia cầm dưới 5% khối lượng khẩu phần, nếu trên mức
này sẽ làm cho con vật ỉa chảy. Khi dùng bột máu để thay thế protein cần bổ sung thêm
Ca, P.
59
Sữa khử mỡ: Là phần còn lại sau khi đã lấy hết váng sữa bằng phương pháp ly
tâm. Trong sữa khử mỡ hàm lượng lipit rất thấp dưới 1%, năng lượng cũng thấp nhiều so
với mỡ: giá trị năng lượng của sữa là 748 kcal/kg, sữa khử mỡ là 356 kcal/kg, trong đó có
rất ít hoặc không có vitamin hòa tan trong mỡ.
Sữa khử mỡ là loại thức ăn bổ sung protein rất tốt cho loại dạ dày đơn, ít sử dụng
cho loài nhai lại. Đối với lợn con và gia cầm, nếu trong khẩu phần phối hợp nhiều hạt ngũ
cốc, sữa khử mỡ sẽ có tác dụng bổ sung các axit amin thiếu hụt trong khẩu phần đó. Đối
với lợn người ta hay bổ sung ở dạng lỏng, bổ sung không quá 2,8 - 3,4 lít/1 kg thức
ăn/ngày.
Với gia cầm thường bổ sung sữa khử mỡ ở dạng bột khoảng 15% trong khẩu
phần. Chất lượng của sữa khử mỡ cũng khác nhau, phụ thuộc vào quy trình sản xuất.
Protein thô trung bình khoảng 35%, hàm lượng axít amin cystin tương đối thấp.
Sữa khử mỡ sản xuất bằng hai phương pháp cuộn khô và phun khô nên tỷ lệ tiêu
hóa protein và giá trị sinh vật học protein của sữa khử mỡ được sản xuất bằng phương
pháp cuộn khô thường thấp hơn (bảng 44). Mức sử dụng bột sữa khử mỡ vào khẩu phần
vật nuôi có thể tham khảo ở bảng 45.
Bảng 44. Ảnh hưởng của phương pháp sản xuất tới giá trị dinh dưỡng của sữa khử
mỡ
Phương pháp sản
xuất
Phun khô
Cuộn khô
**Tỷ lệ tiêu hóa
**
protein (%)
96
92
BV protein (%)
89
82
Lysine có thể sử
dụng (g/16g N)
8,1
5,9
- Nước sữa: Là sản phẩm còn lại của sữa sau khi đã sản xuất phomat. Nước sữa có
hàm lượng vật chất khô rất thấp xấp xỉ 5%, hầu hết protein và mỡ đã được lấy ra khỏi
nước sữa. So với sữa, nước sữa rất nghèo năng lượng (khoảng 271 kcal/kg), nghèo
vitamin hòa tan trong mỡ, nghèo protein và Ca, P. Tuy vậy, protein trong nước sữa phần
lớn là lactoglobulin, đây là loại protein có giá trị nên người ta thường dùng cho lợn ăn tự
do và thường sử dụng ở dạng lỏng. Dạng nước sữa khô ít được sử dụng vì nó rất dễ hút
ẩm và khó bảo quản.
Bảng 45. Mức sử dụng của một số loại thức ăn bổ sung trong khẩu phần (%)
Loài gia súc
Lợn thịt
Lợn nái
Gia cầm
Bê 1-6 tháng
Bột thịt
8-10
12
8-10
8
Bột máu
8
7
-
60
**Bột sữa khử mỡ
**
7
7
7
10
Bột cá
5-7
8
5-10
10
CHƯƠNG V
TH ỨC ĂN HỖN HỢP
I. KHÁI NIỆM
Thức ăn luôn là vấn đề quan trọng nhất trong chăn nuôi vì nó quyết định trực tiếp
đến năng suất, chất lượng và giá thành của các sản phẩm thịt, trứng sữa...Trong những
năm gần đây, nghành sản xuất thức ăn chăn nuôi ở nước ta phát triển khá nhanh. Một số
nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi có quy mô lớn quen dần với công nghệ thông tin nắm
bắt tình hình giá cả nguyên liệu trong nước và ngoài nước. Hàng loại máy móc thiết bị ép
viên, sản xuất thức ăn đa năng tiện dụng được nhập và lắp đặt ở nhiều nhà máy phục vụ
cho công nghiệp chăn nuôi. Năm 2002 có khoảng 138 nhà máy sản xuất thức ăn nhưng
đến tháng 5-2004 cả nước hiện có 197 doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi. Trong
đó có 138 nhà máy thức ăn chăn nuôi công suất tư 2 tấn/h trở lên và 100 cơ sở sản xuất
thức ăn chăn nuôi công suất 0,5- 1 tấn/h.Trong vòng 10 năm từ 1993 -2003 , sản lượng
thức ăn chăn nuôi tăng gấp 50 lần. Năm 1993, sản lượng thức ăn hỗn hợp đạt 68 ngàn tấn,
năm 2002 đạt 3,4 triệu tấn. Sản lượng thức ăn hỗn hợp cuối năm 2003 đạt khoảng 4 triệu
tấn chiếm 30 % tổng số thức ăn đã sử dụng cho chăn nuôi, so với bình quân thế giới là 48
% , các nước phát triển từ 80 -90 %.
Thức ăn hỗn hợp là loại thức ăn đã chế biến sẵn, do một số loại thức ăn phối hợp
với nhau mà tạo thành. Thức ăn hỗn hợp hoặc có đủ tất cả các chất dinh dưỡng thỏa mãn
được nhu cầu của con vật hoặc chỉ có một số chất dinh dưỡng nhất định để bổ sung cho
con vật.
II.VAI TRÒ CỦA THỨC ĂN HỖN HỢP
Kết quả thu được trong chăn nuôi trên thế giới và trong nước đã cho thấy việc sử
dụng thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh và thức ăn hỗn hợp bổ sung nên đã tăng năng suất các
sản phẩm chăn nuôi đồng thời hạ thấp mức chi phí thức ăn trên một đơn vị sản phẩm.
Chăn nuôi bằng thức ăn hỗn hợp sản xuất theo các công thức được tính toán có căn cứ
khoa học là đưa các thành tựu và phát minh về dinh dưỡng động vật vào thực tiễn sản
xuất một cách nhanh nhất và hiệu quả nhất.
- Thức ăn hỗn hợp giúp cho con giống có đặc điểm di truyền tốt thể hiện được
tính ưu việt về phẩm chất giống mới.
- Sử dụng thức ăn hỗn hợp tận dụng hết hiệu quả đầu tư trong chăn nuôi.
- Sử dụng thức ăn hỗn hợp thuận tiện, giảm chi phí sản xuất trong các khâu cho
ăn, chế biến, bảo quản và giảm lao động, sử dụng ít thức ăn nhưng cho năng suất cao
đem lại hiệu quả kinh tế cao trong chăn nuôi.
- Chế biến thức ăn hỗn hợp cho gia súc, gia cầm sẽ liên quan đến nhiều ngành
(sản xuất nguyên liệu, chế tạo cơ khí, động lực, điện...). Vì vậy, phát triển thức ăn
hỗn hợp sẽ kéo theo sự phát triển đa nghành, tạo ra sự phân công lao động, giải quyết
công ăn việc làm cho nhiều người.
- Thức ăn hỗn hợp có giá trị dinh dưỡng phù hợp với tuổi gia súc, phù hợp với
hướng sản xuất của gia súc, gia cầm thoả mãn các yêu cầu về quản lý và kinh tế chăn
nuôi góp phần thay đổi cơ cấu nông nghiệp, hiện đại hoá nền sản xuất nông nghiệp.
61
**III. PHÂN LOẠI THỨC ĂN HỖN HỢP
**
Hiện nay có ba nhóm loại thức ăn hỗn hợp: hỗn hợp hoàn chỉnh, hỗn hợp đậm đặc
và hỗn hợp bổ sung (thức ăn hỗn hợp đậm đặc).
Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh (còn gọi là thức ăn tinh hỗn hợp hoặc thức ăn hỗn
hợp - xem ví dụ 1) là hỗn hợp thức ăn hoàn toàn cân đối các chất dinh dưỡng cho gia súc,
gia cầm; nó duy trì được sự sống và sức sản xuất của con vật mà không cần thêm một loại
thức ăn nào khác
(trừ nước uống). Ví dụ 1: Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh dạng bột do công ty VINA
Thức ăn hỗn hợp (Biên hoà- Đồng Nai) sản xuất mã số 6 dùng cho lợn từ 30 kg -60 kg
hoàn chỉnh sản với đặc điểm dinh dưỡng như sau:.
- Độ ẩm (max):
14 %
xuất dưới hai
Protein
thô
(min)
15 %
dạng: Thức ăn
Xơ
thô
(
max)
6%
hỗn hợp dạng bột
- Lysine (min)
0,95 %
và dạng viên.
Met
+
Cys
(min)
0,57 %
Hiện tại ở nước
- Threonine (min)
0,63 %
ta có hơn 50 nhà
P
(min)
0,5 %
máy sản xuất
- NaCl (min- max)
0,6 - 0,8 %
thức ăn hỗn hợp
Ca
(minmax)
0,7 - 0,9 %
với quy mô khác
- Kháng sinh :
Không có
nhau.
- Hormon
Không có
- Năng lượng trao đổi ME (min):
3300 Kcal/kg
Thức ăn
và
sản
xuất
từ
các
nguyên
liệu:
Bột
bắp,
cám gạo, bột cá, bột
hỗn hợp đậm
đậu
tương,
bột
xương
sò,
thuốc
kích
thích
tăng
trọng.
Premix vitamin,
đặc gồm 3 nhóm
chính: protein (ví khoáng chất, men tiêu hoá. Hạn sử dụng 90 ngày.
dụ 2), khoáng,
vitamin, ngoài ra
còn có thuốc
phòng bệnh. Thức ăn hỗn hợp đậm đặc nhằm bổ sung vào khẩu phần các chất dinh dưỡng
thường thiếu như đã đề cập ở trên.
62
63
64
Thức ăn đậm đặc, theo hướng dẫn ghi ở nhãn hàng hóa, người chăn nuôi có thể
đem phối hợp với các nguồn thức ăn giàu năng lượng (tinh bột) thành thức ăn hỗn hợp
hoàn chỉnh. Thức ăn đậm đặc rất tiện lợi cho việc sử dụng, vận chuyển và chế biến thủ
công ở quy mô chăn nuôi gia đình hay trang trại nhỏ nhằm tận dụng nguồn thức ăn tại
chổ để hạ giá thành.
Ví dụ 2. Thức ăn hỗn hợp đậm đặc dạng bột do công ty VINA sản xuất mã số 109 dùng cho
lợn nái hậu bị, lợn nái chờ phối, nái chữa, nái nuôi con và lợn đực giống .
+ Thành phần dinh dưỡng
Ví dụ 3: Thức- ăn
hợp đậm đặc cho lợn thịt dạng
bột do công ty VINA sản
Độhỗn
ẩm (max):
12 %
xuất mã số 101 dùng -cho
lợn từ
kg - xuất chuồng có đặc38
điểm
Protein
thô5 (min):
% dinh dưỡng
+ Thành phần- Xơ
dinhthô
dưỡng
( max):
6,0 %
- Độ ẩm (max):
12 %;
- Protein thô (min)
44 %
- Lysine (min):
2,8 %
- Xơ thô ( max)
4,5
%;
Lysine
(min)
3,4 %
- Met + Cys (min):
1,3 %
- Met + CyS (- Threonine (min):
2,0 %;
- Threonine (min)
0,63 %
1,5 %
- P (min)
1,5
%;
NaCl
(minmax)
2,8 - 3 %
- P (min):
1,2 %
- Ca (min- max)
3,5
3,7%;
Kháng
sinh
:
Không
có
- NaCl (min- max):
2,3 - 2,5 %
- Hormon - Ca (minKhông
có
max):
3,5 - 3,7 %
- Năng lượng
trao đổi
ME (min) : 2600 Kcal/kg Không có
- Kháng
sinh:
+ Nguyên liệu:
Bột cá, bột thịt, bột đậu tương,Không
bột xương,
thuốc kích thích
- Hormon:
có
tăng trọng. Hạn sử
dụng
90
ngày.
-Năng lượng trao đổi ME (min) :
3000 Kcal/kg
dẫn
5 kgđậu
đậm
đặc 101
phối hợp
với kích
(kg):thích tiết sữa, premix
+ NguyênHướng
liệu: Bột
cá,pha
bột trộn:
thịt, bột
tương,
bột xương,
thuốc
Loại lợn
T
Bắp
Cám gạo,
vitamin, khoáng chất, men tiêu hoá. Hạn sử dụng 90 ngày.
+ Hướng dẫn pha trộn (tínhấm
bằng kg): cám mỳ
5 -30 kg
12
5
3
Loại lợn
VINA 109
Bắp
Tấm
Cám gạo, cám mỳ
3160
10
5
1050
Hậu bị, nái chờ phối
15
15
20
kg nái chữa
Lợn
18
15
15
52
61xuất
chuồng
10
5
15
Lợn nái nuôi con
20
20
15
45
Đực giống
IV. QUI TRÌNG CÔNG NGHỆ SẢN XUẤT THỨC ĂN HỖN HỢP
4.1. Quy trình công nghệ sản xuất thức ăn hỗn hợp
Thức ăn hỗn hợp được sản xuất ở các xí nghiệp công nghiệp hoặc có thể được sản
xuất trực tiếp tại các trại chăn nuôi nhà nước hoặc tư nhân. Thời gian gần đây rất nhiều
cơ sở chăn nuôi tự sản xuất lấy thức ăn hỗn hợp, nhất là thức ăn hỗn hợp cho gà nuôi
công nghiệp và lợn.
65
Quy trình công nghệ sản xuất thức ăn hỗn hợp cho gà, lợn khác với tôm, cá. Quy
trình sản xuất thức ăn cho tôm, cá phức tạp hơn vì thêm một số công đoạn nhằm làm nổi
và tăng độ cứng... Tuy nhiên, sản xuất thức ăn hỗn hợp dạng bột cho vật nuôi gồm 3 công
đoạn chính như sau (Sơ đồ 7):
- Nghiền nguyên SƠ ĐỒ 7 . QUY TRÌNH SẢN XUẤT THỨC ĂN CHO
liệu đạt độ mịn theo tiêu VẬT NUÔI
chuẩn.
Nguyên liệu
- Phối trộn các loại
nguyên liệu theo từng
Làm sạch/Nghiền/Định lượng
công thức đã chuẩn bị sẵn.
- Ra bao, đóng gói
Thêm thức ăn bổ sung
và in nhãn mác. Kiểm tra
Trộn
chất lượng.
Ở
các
xí
Hơi nước
nghiệp, thức ăn hỗn
hợp sản xuất theo một Thức ăn dạng bột Làm chín sơ bộ
dây chuyền khép kín,
tất cả các khâu nạp Đóng bao
Ép viên
nguyên liệu, nghiền
Hơi nước
nhỏ, cân, trộn, ra bao
đều được cơ giới hóa,
Làm chín
nhiều xí nghiệp còn
được tự động hóa.
Sấy khô
Công đoạn nghiền
nguyên liệu:
Làm nguội
Tất cả các loại
nguyên liệu chế biến
Bẻ vụn
thức ăn hỗn hợp sau
khi làm sạch các tạp
Phân loại
chất đều đưa vào máy
nghiền nhỏ riêng từng
Cân/Đóng bao
loại. Độ mịn của
nguyên liệu khi nghiền
có thể điều chỉnh bằng
cách thay đổi mặt sàng
trong máy nghiền. Căn
cứ vào kích cở bột hạt
nghiền người ta chia
làm 3 loại:
- Bột có đường kính hạt sau khi nghiền từ 0,6 - 0,8 mm
- Bột mịn trung bình là bột có đường kính hạt sau khi nghiền từ 0,8 - 0,9 mm
- Bột thô là bột có đường kính hạt sau khi nghiền lớn hơn 1 mm.
Người ta kiểm tra độ mịn của bột nghiền bằng các loại rây chuyên dụng. Có 3
loại rây tương ứng với 3 độ mịn nói trên. Không để bột quá mịn vì dễ bay bụi gây ra
hao hụt trong quá trình nạp nguyên liệu hoặc trút dỡ, bốc xếp.
66
**Công đoạn trộn:
**
Thức ăn hỗn hợp trộn bằng máy trộn và với quy mô nhỏ ít vốn đầu tư có thể trộn
bằng tay nhưng nhất thiết phải đảm bảo độ đồng đều.
Định lượng và cân sẵn khối lượng của từng nguyên liệu theo công thức chế biến
thành các mẻ trộn để theo dõi trong quá trình nạp nguyên liệu vào máy trộn (nếu trộn
bằng tay cũng phải làm như vậy). Việc làm này rất cần thiết để tránh nhầm lẫn hoặc quên
không nạp nguyên liệu nào đó, hoặc nạp hai lần.
Những loại nguyên liệu trộn vào thức ăn với số lượng ít như: Premix khoáng vitamin, các axit amin: lysine, methionine, và thuốc phòng bệnh... Nếu cho vào máy trộn
ngay những nguyên liệu trên với khối lượng nhỏ thì sẽ rất khó trộn đều. Vì vậy, để đảm
bảo đồng đều thì phải trộn và nhân ra (pha loãng) với ngô, đỗ tương.... Các nguyên liệu
này được lấy từ nguyên liệu dùng trong mẻ trộn. Muốn trộn đều phải dùng tối thiểu 2 - 3
kg nguyên liệu pha loãng.
Trình tự nạp nguyên liệu vào máy trộn như sau:
Cho chạy máy trộn. Đầu tiên nạp một nữa nguyên liệu chính như ngô, cám, tấm...,
tiếp theo nạp toàn bộ nguyên liệu premix, thức ăn bổ sung để trộn pha loãng trước. Sau
đó tiếp tục cho các loại thức ăn bổ sung protein (khô lạc, đỗ tương, bột cá...), cuối cùng
cho nốt số còn còn lại. Thời gian trộn kéo dài 15 phút từ lúc nạp nguyên liệu lần cuối
cùng. Không nên nạp quá đầy vào máy vì sẽ làm giảm năng suất máy và bị ngưng giưã
chừng do quá tải. Nếu trộn thủ công không nên trộn mẻ quá lớn (trên 50 kg) và cũng theo
trình tự như trên.
Đóng bao và dán nhãn:
Thức ăn hỗn hợp sau khi trộn xong được đóng vào bao. Thường nên dùng bao
giấy xi măng (giấy kraff) nhiều lớp. Loại giấy này dai, ít bị rách vỡ, chống ẩm tốt. Theo
quy định mỗi bao thức ăn đều có nhãn hiệu khâu liền với mép bao, trong nhãn ghi:
Tên thương phẩm:..............
Mã hàng:.............
Đối tượng sử dụng:..........
Cơ sở và địa chỉ sản xuất:...........
Các chỉ tiêu kỹ thuật, ví dụ:
Năng lượng trao đổi (ME kcal/kg hay MJ/kg):
Protein thô (%):
Lysine (%):
Methionine + Cystine (%):
Ca (%):
P (%):
......................
Thành phần nguyên liệu (không cần ghi rõ số lượng cụ thể):......
Khối lượng tịnh:.........
Thời hạn sử dụng:........
Ngày sản xuất:.........
Số lô hàng:.......
Ngày sản xuất:.....
Lô hàng số:......
4.2. Các chỉ tiêu chất lượng của thức ăn hỗn hợp:
+ Hình dạng, màu sắc, mùi vị:
67
Thức ăn hỗn hợp hình dạng bên ngoài phải đồng nhất, không có hiện tượng nhiễm
sâu, mọt. Màu sắc phải phù hợp thành phần nguyên liệu chế biến, phải có màu sáng. Mùi
vị phụ thuộc vào nguyên liệu phối trộn. Thức ăn tốt có mùi thơm dễ chịu. trái lại thức ăn
không còn tốt - đã ngã màu, có mùi mốc, chua là thức ăn kém phẩm chất.
+ Độ ẩm. Hàm lượng nước cao trong thức ăn hỗn hợp tạo điều kiện cho nấm mốc,
sâu mọt phát triển. Độ ẩm trong thức ăn hỗn hợp không được quá 14 %.
+ Độ nghiền nhỏ. Đối với gia cầm tùy theo lứa tuổi nên sản xuất thức ăn hỗn hợp
nghiền mịn, nghiền trung bình và nghiền thô. Đối với lợn thích hợp thức ăn nghiền trung
bình. Căn cứ vào lượng thức ăn không lọt qua mắt sàng để kiểm tra (sàng chuyên dùng)
để xác định độ nghiền nhỏ. Nghiền mịn: Lượng thức ăn còn lại trên mặt sàng 2 mm
không quá 5% hoặc lọt hết qua mặt sàng 3 mm. Nghiền trung bình: Lượng thức ăn còn lại
trên mặt sàng 3 mm không quá 12% hoặc lọt hết qua mặt sàng 5 mm. Nghiền thô: Lượng
thức ăn còn lại trên mặt sàng 3 mm không quá 35% hoặc còn lại trên mặt sàng 5 mm
không qúa 5%.
+ Các chỉ tiêu đánh giá giá trị dinh dưỡng. Để xác định thành phần hóa học, giá trị
dinh dưỡng của thức ăn hỗn hợp cũng như của các nguyên liệu chế biến phải gửi mẫu
thức ăn đến các phòng phân tích thức ăn của các trường đại học, các viện nghiên
cứu....Điều cần lưu ý là các kết quả phân tích có đúng hay không phụ thuộc vào việc lấy
mẫu phân tích có đại diện và đúng quy định hay không.
Các chỉ tiêu đánh giá giá trị dinh dưỡng của thức ăn thông thường là (cho 1 kg):
độ ẩm (%), protein thô (%), ME (kcal/kg thức ăn hỗn hợp), xơ thô (%), Ca (%), P (%),
muối ăn (%).
V. THỨC ĂN HỖN HỢP DẠNG VIÊN
Trên thế giới thức ăn viên chiếm 60 - 70% tổng lượng thức ăn hỗn hợp sản xuất.
5.1. Ưu điểm của thức ăn viên
- Thức ăn viên khi cho gia súc ăn giảm được lượng thức ăn rơi vãi. Lượng thức ăn
rơi vãi so với thức ăn bột giảm 10 - 15%.
- Giảm được thời gian cho ăn, dễ cho ăn. Ví dụ:
+ Ở gà thời gian cho ăn thức ăn bột chiếm 14 % và thức ăn viên 5% trong 12 giờ
nuôi.
+ Gà tây thời gian cho ăn thức ăn bột chiếm 19% và thức ăn viên 2% trong 12
giờ nuôi.
- Làm tăng hiệu quả lợi dụng thức ăn, giảm tiêu hao năng lượng khi ăn.
- Thức ăn viên còn tránh được sự lựa chọn thức ăn, ép con vật ăn theo nhu cầu
dinh dưỡng đã định.
- Vitamin tan trong dầu mỡ oxy hóa chậm hơn.
- Thức ăn viên còn làm giảm được không gian dự trữ, giảm dung tích máng ăn, dễ
bao gói, dễ vận chuyển và bảo quản lâu không hỏng. Ví du: khi làm sắn viên thu gọn thể
tích được 25%, giảm số lượng bao bì.
- Thức ăn khi cho gia súc ăn không bụi, tránh được những triệu chứng bụi mắt,
bệnh đường hô hấp.
- Tác động cơ giới, áp suất, nhiệt trong quá trình ép viên đã phá vỡ kết cấu của
lignin và cellulose làm cho tỷ lệ tiêu hóa tinh bột, xơ tăng.
- Nhiệt độ, áp suất trong quá trình ép viên đã tiêu diệt phần lớn vi sinh vật, nấm
mốc, meo và một số mầm bệnh.
68
**- Thức ăn viên khi cho cá ăn không bị hòa tan trong nước nhanh như thức ăn bột.
**
- Thức ăn viên phù hợp với tập tính ăn của vịt, không bị dính mỏ như khi ăn thức
ăn bột, tránh hao phí thức ăn.
5.2. Những nhược điểm của thức ăn viên
- Giá thành cao hơn do chi phí thêm cho quá trình ép viên.
- Nhiệt trong quá trình ép viên cũng làm phân hủy một số vitamin.
Gà nuôi công nghiệp ăn thức ăn viên tỷ lệ gà mổ cắn nhau (Cannibalism) tăng lên
vì thế phải cắt mỏ.
Chú ý: Khi cho gà ăn thức ăn viên nên cung cấp đủ nước vì lượng nước tiêu thụ
khi cho ăn thức ăn viên cao hơn thức ăn bột.
5.3. Quy trình làm thức ăn viên
Sản xuất thức ăn viên là công đoạn tiếp theo sản xuất thức ăn hỗn hợp dạng rời.
Thức ăn hỗn hợp dạng rời được chuyển vào buồng trộn, ở đây có thiết bị phun dầu mỡ
(để tăng năng lượng cho thức ăn nếu thấy cần thiết) và thiết bị phun rỉ đường để làm chất
kết dính. Sau khi đã trộn đều với dầu mỡ hoặc rỉ mật đường, thức ăn được chuyển đến
buồng phun nước sôi để hồ hóa tinh bột, tạo độ ẩm 15 - 18% rồi đưa tiếp vào khuôn tạo
viên. Tùy loài vật nuôi mà viên thức ăn có kích cỡ khác nhau do sử dụng các khuôn tạo
viên khác nhau. Sau đó, thức ăn đã tạo viên được chuyển đến buồng lạnh để làm nguội.
Hiện nay, ở một vài cơ sở ở Việt Nam đã sản xuất thức ăn viên cho gia cầm, tôm,
cá...
69
CHƯƠNG VI
TH ỨC ĂN BỔ SUNG
I. VAI TRÒ CỦA THỨC ĂN BỔ SUNG
1.1. Khái niệm
Thức ăn bổ sung (supplement) là một chất hữu cơ hay một chất khoáng ở dạng tự
nhiên hay tổng hợp, không giống với thức ăn khác ở chổ không đồng thời cung cấp năng
lượng, protein và chất khoáng. Thức ăn bổ sung được đưa vào khẩu phần ăn của động vật
với liều hợp lý hoặc với liều rất thấp giống với liều của thuốc.
Tùy theo chức năng mà có thể phân thức ăn bổ sung thành các nhóm khác nhau.
Ví dụ, phân theo dinh dưỡng thức ăn bổ sung có hai nhóm: bổ sung dinh dưỡng và bổ
sung phi dinh dưỡng. Nếu phân theo thành phần hóa học thì có những loại thức ăn bổ
sung sau đây:
- Thức ăn bổ sung protein
- Thức ăn bổ sung khoáng
- Thức ăn bổ sung vitamin
- Các loại thức ăn bổ sung khác: chất kích thích sinh trưởng, chất bảo vệ, bảo
quản thức ăn, chống khuẩn, chống mốc, chất tạo màu mùi vị, thuốc phòng bệnh như
thuốc phòng cầu trùng, bạch ly...
Thức ăn bổ sung đang được sử dụng phổ biến trong chăn nuôi có tác dụng nâng
cao khả năng chuyển hóa và hiệu quả sử dụng thức ăn, tăng khả năng lợi dụng thức ăn,
kích thích sinh trưởng, tăng khả năng sinh sản và phòng bệnh. Một số loại có tác dụng
bảo vệ thức ăn tránh oxy hóa, tránh nấm mốc tốt hơn. Do sự phát triển của công nghệ
sinh học, ngày càng có nhiều loại thức ăn bổ sung được sử sụng trong chăn nuôi. Tuy
nhiên, việc sử dụng thức ăn bổ sung cũng có những mặt trái của nó. Kháng sinh, thuốc
chống cầu trùng, hormon.. đưa vào khẩu phần ăn thiếu sự kiểm soát của thú y đã gây
những tác hại nhất định: kháng sinh đã tạo những dòng vi khuẩn kháng kháng sinh, gây
khó khăn và tốn kém cho việc bảo vệ sức khỏe của người và gia súc. Các chất tồn dư của
kim loại nặng, các hormon.. có thể gây ung thư cho người.
1.2. Những xu hưỡng mới sử dụng thức ăn bổ sung trong chăn nuôi
Công nghệ thức ăn bổ sung ngày nay rất phát triển và ngày càng hiện đại. Quan
điểm sử dụng thức ăn bổ sung cũng đã thay đổi sâu sắc. Việc sử dụng hormon để kích
thích động vật nuôi thịt đã bị cấm từ lâu vì dư lượng của hocmon trong thịt gây ung thư
cho người sử dụng; kháng sinh cũng bị nhiều nước cấm vì kháng sinh dùng với liều thấp
trong thức ăn đã tạo ra những dòng vi khuẩn kháng kháng sinh. Những xu hướng mới
thay thế kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi như sau:
- Axit hoá đường ruột (acidifier) để ức chế vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy,
tăng cường tiêu hoá thức ăn.
- Sử dụng vi khuẩn có lợi cho đường ruột (probiotic) cho vào thức ăn chăn
nuôi
- Đưa vào trong thức ăn những hợp chất (prebiotic) để giúp cho vi khuẩn
có lợi trong đường ruột phát triển ức chế vi khuẩn gây bệnh tiêu chảy.
Hiện nay, ở các nước EU thức ăn bổ sung trong thức ăn gia súc được phân loại
như sau:
70
**- Thức ăn bổ sung công nghệ (các chất bảo quản)
**
- Thức ăn bổ sung cảm thụ (các chất tạo màu)
- Thức ăn bổ sung dinh dưỡng (các vitamin)
- Thức ăn bổ sung chăn nuôi (các chất điều hoà hệ vi sinh vật đường ruột,
chất kích thích sinh trưởng không có nguồn gốc vi sinh vật).
- Thuốc chống cầu trùng (phòng bệnh gia cầm)
Ngày nay thức ăn bổ sung được sử dụng theo những mục đích sau đây :
+ Tăng nồng độ dinh dưỡng của khẩu phần: sinh trưởng của động vật nuôi
tăng lên khi tăng nồng độ năng lượng và lysine trong khẩu phần.
+ Nâng cao khả năng tiêu hoá hấp thu của con vật bằng cách sử dụng các
enzyme bổ sung vào thức ăn. Các enzyme thường sử dụng vào thức ăn: enzyme amylase,
maltase, protease (phân giải tinh bột, đường maltose, protein). Người ta sử dụng các
enzyme phân giải xylose và beta-glucan (có nhiều trong lúa my, đại mạch) để tăng tỷ lệ
hấp thu các chất dinh dưỡng. Enzyme phytase cũng đang được dùng phổ biến có tác dụng
giải phóng phốt pho khỏi phytat có nhiều trong các hạt ngũ cốc và phụ phẩm.
+ Thay đổi độ axit của ruột và cân bằng các chất điện giải bằng cách đưa
axit hữu cơ vào thức ăn cho lợn con và cho cả gà. Hai nhóm axit hữu cơ được sử dụng
làm thức ăn bổ sung. Nhóm 1 gồm các axit: fumaric, xitric, malic và lactic có tác dụng hạ
thấp độ pH ở dạ dày, giảm vi khuẩn gây bệnh ở đường tiêu hoá. Nhóm 2 bao gồm axit
formic, axetic, propionic, sorbic.. ngoài giảm thấp độ pH dạ dày còn diệt được vi khuẩn
gram âm gây ĩa chảy.
+ Sử dụng chất probiotic (chất phụ sinh) và prebiotic (chất tiền sinh).
Probiotic là những vi khuẩn sống, khi vào đường tiêu hoá của động vật, những vi
khuẩn này có khả năng hạn chế tối đa ảnh hưởng có hại của các vi khuẩn gây bệnh. Các
vi khuẩn probiotic thường được đưa vào thức ăn: Lactobacilus, Enterococuccus,
Pediococcus, Pediococcus, Bacillus và các chủng nấm men thuộc loài Sacharomyces
cerevisiae. Người ta cho rằng probiotic ngăn chặn vi khuẩn gây bệnh sử dụng chất dinh
dưỡng để sản sinh chất độc, chúng kích thích đường tiêu hoá sản sinh enzyme, nâng cao
khả năng tiêu hoá thức ăn. Probiotic có tác dụng kích thích đáp ứng miễn dịch, tăng khả
năng chống bệnh của con vật. Bổ sung probiotic trong thức ăn có tác dụng làm con vật
khoẻ mạnh, tăng khả năng sinh trưởng. Tuy nhiên, cơ chế tác động của những vi khuẩn
probiotic đến nay cũng chưa được làm sáng tỏ.
Prebiotic là những chất hỗ trợ cho vi khuẩn có lợi, hạn chế vi khuẩn có hại, cải
thiện cân bằng vi khuẩn trong đường tiêu hoá, hạn chế vi khuẩn E. coli, Samonella..., cải
thiện hệ miễm dịch của tế bào vách ruột, kích thích tăng trưởng và tăng hiệu quả sử dụng
thức ăn.
+ Hỗ trợ hệ thống miễm dịch bằng cách sử dụng những thức ăn cung cấp
globin miễn dịch hay kháng thể cung cấo cho con vật trong những thời kỳ khủng hoảng
như thời kỳ cai sữa ở lợn.
+ Sử dụng các chất kháng khuẩn thảo mộc như tỏi, gừng, hồi, quế, hạt
tiêu, ớt, bạc hà. Tinh dầu của các thảo mộc này có tác dụng diệt khuẩn rất hiệu quả và có
thể thay thế kháng sinh trong chăn nuôi.
Xu hưỡng dùng thức ăn bổ sung trên đây nhằm đảm bảo ngày càng triệt để vệ sinh
an toàn thực phẩm, nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm chăn nuôi, nhất là các sản
phẩm xuất khẩu.
71
**II. THỨC ĂN BỔ SUNG PROTEIN
**
2.1. Chất chứa N phi protein (NPN - non protein nitrogen)
Chất chứa N phi protein là những hợp chất không nằm trong cấu trúc của protein,
có thể là những sản phẩm chuyển hóa trung gian hoặc cuối cùng của quá trình chuyển hóa
protein, hoặc là một số Vitamin hay một số hoạt chất sinh học khác có chứa N, các a xit
amin tổng hợp, trong thức ăn thực vật, các loại cỏ trồng NPN chiếm 1/3 lượng N tổng số.
- Các chất NPN có giá trị cao như: Các peptit mạch ngắn, các axit amin thiết yếu
và không thiết yếu, các chất có hoạt tính sinh học có chứa N như: Cholin, B 1, B2 PP, B6
Pantotenic, Biotin, Folic, Biotin, B12,...
- Các chất NPN có giá trị thấp như: Amit, purin, pyrimidin, nitrat, nitrit, urê, axit
uric, camonium, các alkaloit, liên kết glycozit có chứa N như HCN. Gia súc nhai lại có vi
sinh vật dạ cỏ có khả năng biến đổi các chất này thành a xit amin, protein. Trong các chất
NPN thì urê là chất quan trọng nhất được sử dụng bổ sung đạm cho gia súc nhai lại.
2.1.1 Cơ sở khoa học của việc sử dụng urê cho gia súc nhai lại
Công thức hóa học của urê là: (NH2)2CO, thành phần N của urê chiếm từ 42-46%.
Cánh quy ước đổi urê thành protein tổng số bằng cách lấy N urê x 6,25 và protein tiêu
hóa của urê bằng protein tổng số của urê x 75%. Như vậy, cứ 100g urê chứa 262 - 281 g
protein tổng số hoặc 198 - 210g (lấy tròn là 200g) protein tiêu hóa.
Urê vào trong dạ cỏ loài nhai lại, được enzyme urease chuyển thành amoniac và
cacbonic theo phản ứng:
urease
CO(NH2)2
+
H 2O
>
2NH3 + CO2
**Hoạt tính của urease trong dạ cỏ rất cao, urê vào dạ cỏ trong khoảng 1 giờ là phân
**
giải hết thành amoniac, ít khi kéo dài tới 3 giờ.
Tóm tắt sự chuyển hóa amoniac từ thức ăn trong cơ thể loài nhai lại như sau (Sơ
đồ 8):
Bổ sung urê cho Sơ đô 8. Chuyển hóa Nitơ amoniac trong cơ thể nhai lại
loài nhai lại chính là
cung cấp N từ amoniac
NPN thức ăn
cho vi khuẩn và cho
protozoa dạ cỏ tổng hợp
nên protêin của chúng.
Urease
NH3tuyến nước bọt
Lượng protein sinh vật
tổng hợp được càng
NH3 trong dịch dạ cỏ
nhiều thì việc sử dụng
urê càng có hiệu quả.
NH3 hấp thu vào máu
Hiệu qủa sử dụng
urê tổng hợp protein vi
N vi sinh vật dạ cỏ
sinh vật phụ thuộc vào
nồng độ NH3 dịch dạ cỏ.
Cơ quan/Mô
Nồng độ NH3 dịch dạ cỏ
quá cao hay quá thấp
NH3 trong dưỡng chấp
72
đều làm giảm hiệu quả sử dụng urê của vi sinh vật dạ cỏ trong việc tổng hợp protein vi
sinh vật.
Sự tổng hợp protein vi sinh vật từ NH3 dạ cỏ đạt mức tối đa khi nồng độ NH 3 dịch
dạ cỏ ổn định ở mức150 - 200 mg/l dịch dạ cỏ. Nồng độ amoniac dịch dạ cỏ quá thấp làm
giảm sự tổng hợp protein vi sinh vật (cứ 1 MJ năng lượng của axit béo bay hơi chỉ sản
xuất được 12g protein trong khi nồng độ amoniac dịch dạ cỏ cao, 1 MJ năng lượng sản
xuất được 23g protein). Tuy nhiên, nồng độ amoniac dịch dạ cỏ qúa cao thì cũng ức chế
hoạt động của vi sinh vật và amoniac sẽ nhanh chóng chuyển vào máu, tăng nồng độ
amoniac trong máu dẫn đến ngộ độc.
Cung cấp urê với một lượng thích hợp, chia làm nhiều bữa đều đặn (một yêu cầu
kỹ thuật quan trọng trong việc sử dụng urê cho loài nhai lại) chính là xuất phát từ cơ sở
khoa học trên đây.
Ngoài ra, để tăng sự tổng hợp protein của vi sinh vật dạ cỏ từ nguồn NH3 còn phải
chú ý đến nguồn năng lượng của vi sinh vật. Cứ 130 - 140g protein (chủ yếu là protein
hòa tan) cần 1.000g chất hữu cơ dễ hấp thu.
Để cung cấp năng lượng, người ta cung cấp gluxit. Cần chú ý rằng tất cả các loại
gluxit không cùng một giá trị cho vi sinh vật sử dụng urê. Urê được thủy phân nhanh
cũng cần gluxit dễ lợi dụng, dễ lên men. Xơ khó lên men là nguồn gluxit không tốt bằng
tinh bột khoai tây hay ngũ cốc nhưng đường củ cải hay mật rỉ lại quá dễ lên men nên
không tốt bằng tinh bột khoai tây hay ngũ cốc. Trong thực tế những khẩu phần giàu ngũ
cốc, ít thức ăn thô, nhiều xơ là những khẩu phần thích hợp nhất cho việc bổ sung urê.
Những yếu tố có liên quan đến sinh trưởng của vi sinh vật dạ cỏ cũng rất quan
trọng đối với hiệu quả sử dụng urê. Vitamin A hay caroten, các nguyên tố khoáng như
Co, Mn, Zn và đặc biệt S (S nguyên tố, sunfat hay methionine) kích thích không chỉ sự
tổng hợp protein từ urê của vi sinh vật dạ cỏ mà còn tăng khả năng tiêu hóa thức ăn.
2.1.2. Những nguyên tắc sử dụng urê
- Urê chỉ dùng bổ sung cho những thức ăn nghèo nitơ và giàu gluxit dễ lên men
như là:
+ Hạt ngũ cốc
+ Cây ngô, cây cao lương ủ chua
+ Những sản phẩm làm khô như bã củ, cỏ khô, rơm.
Không bổ sung urê vào khẩu phần cây cỏ họ hòa thảo, họ đậu còn xanh hay ủ
chua, bắp cải và cây cỏ thuộc họ hoa thập tự, bã ướt của củ cải...
- Urê khi dùng phải:
+ Trộn thật đều vào thức ăn
+ Cho ăn dần dần để con vật làm quen với urê. Chỉ dùng cho những con vật có dạ
cỏ phát triển đầy đủ (trên 6 tháng tuổi).
+ Cho ăn nhiều bữa mỗi ngày, cũng có thể cho ăn tự do.
+ Bổ sung khoáng, vitamin A, D.
- Liều dùng:
+ Không quá 30g urê/100kg thể trọng bò mỗi ngày
+ Lượng nitơ urê không vượt quá 1/3 tổng số nitơ khẩu phần.
Ví dụ: một bò sữa có thể trọng 500kg một ngày cần 1.400g protein tổng số (tương
đương 224 g nitơ tổng số), chỉ được dùng một lượng urê không quá 150g (lượng urê này
chứa 67,5g N nếu dùng loại urê chứa 45% N).
73
Ngày nay, do kỹ thuật chế biến tốt nên người ta có thể dùng urê với tỷ lệ cao hơn
nhiều so với các tài liệu trước đây bằng cách trì hoãn sự phân giải urê trong dạ cỏ và tăng
hiệu quả tổng hợp protein của vi sinh vật. Một số kết quả nghiên cứu cho biết biện pháp
để sử dụng urê có hiệu quả như sau:
1. Sử dụng các chất hóa học chậm tan như gelatin hoặc parafin bao bọc xung
quanh bề mặt hạt urê.
2. Sử dụng chất hóa học ức chế hoạt động của enzyme urease dạ cỏ để nó phân
giải urê chậm lại, tạo môi trường tốt cho vi sinh vật dạ cỏ tổng hợp a xit amin.
3. Phối hợp urê với hồ tinh bột và chất béo để nó tan chậm nhằm cung cấp từ từ
NH4+ , vừa tránh ngộ độc, vừa trung hòa axit sinh ra thường xuyên trong dạ cỏ.
4. Sử dụng chất hấp phụ bề mặt để giữ NH4+ không cho nó hấp thu nhanh vào
máu. Chất hấp phụ bề mặt rẽ tiền được sử dụng nhiều nhất trên thế giới là bentonit zeolit.
Hướng nghiên cứu sử dụng urê trong thức ăn của gia súc nhai lại như sau:
1. Vấn đề an toàn khi sử dụng urê trong thức ăn của gia súc nhai lại, nếu cung cấp
1 lần với liều lượng cao khi urê vào dạ cỏ sẽ bị phân giải nhanh thành NH3 hấp thu vào
máu quá nhiều có thể gây ngộ độc cho gia súc. Nếu urê được chia ra cung cấp từ từ mỗi
lần một ít trong ngày thì sẽ tránh được ngộ độc bằng cách trộn urê vào thức ăn tinh họăc
làm đá liếm cho ăn nhiều lần trong ngày.
2. Để tránh sự phân giải urê quá nhanh người ta sử dụng các chất ức chế hoạt
động của enzyme urease như: Axeto-hydroxamin Coban - Nitrat. Tuy vậy, những chất
này có liều ức chế enzyme urease và liều gây độc cho gia súc nhai lại gần nhau nên gây
nhiều khó khăn cho thực tiễn sản xuất. Hiện nay, người ta đang nghiên cứu các chất mới
và an toàn hơn.
3. Để giải quyết vấn đề tồn tại trên người ta hồ tinh bột urê bằng cách hấp tinh bột
hạt ngũ cốc hoặc củ bột với urê để cho urê liên kết yếu với hồ tinh bột, tan chậm trong dạ
cỏ, hạ thấp được NH4+ trong máu. Với phương pháp này nhiều nước trên thế giới đã sản
xuất ra những thức ăn tinh đậm đặc urê đong viên như STAREA chứa 20 - 30 % urê
(Hungary) và DEHY-100 (Mỹ).
4. Sử dụng các axit béo có mạch cacbon dài, bão hòa để xử lý với urê. Urê liên kết
liên kết với axit béo sẽ tan rất chậm trong dạ cỏ nên không gây ngộ độc cho gia súc,
người ta thường dùng axit stearic.
5. Sử dụng chất hấp phụ bề mặt là bentonit zeolit để sản xuất thức ăn cung cấp urê
giảm sự hấp thu nhanh NH4+ vào máu, sản phẩm này có tên gọi là bentokarb-30.
6. Sử dụng các dẫn suất của urê khó phân giải trong dạ cỏ để giảm quá trình NH 4+
vào máu, người ta thường sử dụng nhiều dạng hợp chất hóa học như: biurea; carbamitphotphat, muối ammon, axit uric.
Axit uric là chất thải trong nước tiểu của gia cầm có chứa nitrogen. Axit uric có
chứa 33 % nitrogen được phân giải chậm trong dạ cỏ. Trong điều kiện chăn nuôi công
nghiệp tập trung có thể tận dụng phân của gia cầm để chế biến thành thức ăn bổ sung đạm
cho gia súc nhai lại.
7. Tẩm urê, amoniac vào trong các sợi cellulose bằng cách xử lý rơm rạ trong điều
kiện đặc biệt hoặc với rĩ mật đường. Với các phương pháp trên việc sử dụng urê sẽ an
toàn và cho hiệu quả cao.
Dạng urê dùng làm thức ăn cho trâu bò thường là dạng tinh thể chứa 44 - 46% N,
cũng có dạng dung dịch chứa 400 g urê/lít hoặc 184 g nitơ/lít. Sử dụng urê không hợp lý
hoặc quá liều có thể gây ngộ độc urê.
74
Liều 30g urê/100kg thể trọng cho uống 1 lần/ngày có thể gây chết hay ngộ độc
mạnh nếu con vật nhịn đói hoặc ăn ít thức ăn gluxit đễ lên men như bột, đường. Nếu urê
dùng với khẩu phần giàu ngũ cốc thì liều độc trên 50g/100kg thể trọng.
Dấu hiệu độc xuất hiện rất sớm (chỉ 1/2 giờ sau khi ăn), nồng độ amoniac dịch dạ
cỏ đạt tới 1.000mg/l. Biểu hiện ngộ độc urê là tiết rất nhiều nước bọt quanh mồm, khó
thở, thần kinh bị kích thích và chết.
Chữa độc urê bằng cách cho uống 5 - 7 lít dung dịch dầu dấm (chứa 5 % axit
axetic và dầu thực vật).
2.1.3 Urê xử lý rơm rạ làm thức ăn cho trâu bò
Rơm rạ cũng như các phế phụ phẩm khác như (thân cây ngô, bã mía...) là loại
thức ăn có giá trị dinh dưỡng thấp do nghèo protein nhưng tỷ lệ xơ cao, tỷ lệ tiêu hoá
thấp. Sử dụng urê để kiềm hoá rơm rạ được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt
các nước đang phát triển. Các kết quả nghiên cứu cho thấy hàm lượng protein trong rơm
ủ với urê tăng rõ rệt trong khi hàm lượng xơ thô giảm đáng kể (bảng 46).
Bảng 46. Thành phần hoá học của rơm xử lý urê và rơm khô
Liều lượng urê xử lý (X ± mx)
3%
4%
5%
Vật chất khô ( %)
Thời gian bảo quản
Rơm khô
Ngay sau xử lý
10 ngày
20 ngày
30 ngày
60 ngày
88,70 ±0,51
54,38 ± 0,57
53,20 ± 0,28
52,58 ± 0,39
51,07 ± 0,86
49,77 ± 0,43
56,69 ± 0,43
56,41 ± 0,46
55,37 ± 0,33
54,25 ± 0,43
51,76 ± 0,57
Ngay sau xử lý
10 ngày
20 ngày
30 ngày
60 ngày
3,41 ± 0,14
7,35 ± 0,08
7,15 ± 0,12
6,90 ± 0,04
6,59 ± 0,13
6,27 ± 0,08
8,24 ± 0,08
8,408± 0,04
7,71 ± 0,15
7,25 ± 0,15
7,07 ± 0,05
Ngay sau xử lý
10 ngày
20 ngày
30 ngày
60 ngày
32,93 ± 0,47
32,23 ± 0,13
29,54 ± 0,17
29,06 ± 0,26
28,54 ± 0,21
27,58 ± 0,23
32,16± 0,11
29,16 ± 0,08
28,96 ± 0,18
28,72 ± 0,21
27,40 ± 0,34
53,58 ± 0,79
53,29 ± 0,54
51,99 ± 0,41
51,98 ± 1,41
48,96 ± 0,50
Protein thô ( %VCK)
6,71 ± 0,22
6,41 ± 0,12
6,27 ± 0,13
6,28 ± 0,14
6,13 ± 0,08
Xơ thô ( % VCK)
32,48 ± 0,20
29,71 ± 0,11
29,26 ± 0,26
29,05 ± 0,31
27,90 ± 0,23
**Nguồn: Nguyễn Xuân Bã và CTV, 1997.
**
Việc xử lý rơm bằng urê đã làm tăng đáng kể lượng ăn vào và khả năng tăng trọng
của gia súc (bảng 47).
75
**Bảng 47. Lượng ăn vào và tăng trọng của bò ăn khẩu phần có rơm ủ urê và rơm
**
khô
Chỉ tiêu
Nghiệm thức
Rơm ủ urê 4%
Rơm khô + 4% urê
Rơm khô
4,57
2,96
3,72
2,49
1,50
1,03
262,8
157,7
**Ăn vào (kg chất khô/ngày):
**
+ 1 gia súc
+ 100kg thể trọng
**Tăng trọng (g/ngày)
**
356,8
Nguồn: Nguyễn Xuân Bã và CTV, 1997.
2.1.4. Urê trong thức ăn tinh
Urê có thể trộn vào thức ăn tinh cho loài nhai lại (theo luật của nhiều nước thì
thức ăn thương phẩm chỉ được trộn vào không quá 6% urê). Urê được trộn thật đều với
thức ăn giàu tinh bột, đôi khi trộn với rỉ mật để làm tăng hàm lượng đường và tăng độ
ngon. Người ta tính ra rằng: 1kg ngũ cốc + 150g urê tương đương với 1 kg khô dầu giàu
đạm. Sau đây là một ví dụ về một hỗn hợp thức ăn tinh chứa urê:
Không urê
Với 2% urê
Với 3% urê
Ngũ cốc (%)
66
78
85
Khô dầu lạc (%)
31
17
9
Urê (%)
2
3
Khoáng bổ sung
3
3
3
2.1.5 Urê trong bánh đa dinh dưỡng (multinutrient-block)
Bánh đa dinh dưỡng là một dạng chế phẩm bổ sung, được ép thành bánh để bổ
sung cho khẩu phần cơ sở là thức ăn có chất lượng thấp. Bánh dinh dưỡng chủ yếu là để
cung cấp đồng thời các chất dinh dưỡng cần thiết như N dễ phân giải, khoáng , vitamin,
axit amin hoặc peptit và năng lượng dễ lên men cho vi sinh vật dạ cỏ. Không có một công
thức tiêu chuẩn nào cho bánh đa dinh dưỡng mà tùy theo nhu cầu của gia súc và nguyên
liệu của từng địa phương (bảng 48). Tuy nhiên, nguyên liệu để làm bánh đa dinh dưỡng
như: Urê, rĩ mật, khoáng, các chất kết dính (xi măng, vôi sống, đất sét), các chất xơ và
các thành phần khác (khô dầu, chất độn chuồng gà, bột thịt, bột cá.., các muối phot pho
như di-can xi).
Bảng 48. Một số công thức bánh dinh dưỡng ở nước ta
Công thức 1
Công thức 2
Công thức 3
Rĩ mật
52 % Rĩ mật
25 % Rĩ mật
40 %
Bột bã mía
20 % Bột bã mía
30 % Bột bã mía
30 %
Bột dây lạc
20 % Cám
15 %
Cám gạo
10 %
Urê
3 % U rê
10 %
U rê
4%
H. Hợp khoáng
1%
Xác men
14 %
H. Hợp khoáng 1 %
Muối ăn
2 % CaO
6 % Muối ăn
5%
Vôi bột
2%
Bột sắn
10 %
Bánh đa dinh dưỡng có ưu điểm: đó là hỗn hợp bổ sung dinh dưỡng có tính chất
xúc tác đối với vi sinh vật dạ cỏ làm tăng số lượng vi sinh vật dạ cỏ nên có lợi cho các
76
quá trình lên men, ngoài ra còn tăng lượng protein cung cấp cho vật chủ. Bánh dinh
dưỡng còn bổ sung khoáng, dễ vận chuyển và sử dụng và đặc biệt hạn chế nguy cơ ngộ
độc urê. Tuỳ điều kiện từng vùng nguyên liệu và tỷ lệ các loại trên có thể thay đổi.
2.2. Một số axit amin là “ yếu tố hạn chế”
“Yếu tố hạn chế” của một thức ăn là axit amin mà số lượng không đủ đã hạn chế
sự lợi dụng những axit amin khác của thức ăn đó. Axit amin thiếu nhiều nhất so với nhu
cầu và làm giảm hiệu suất protein lớn nhất được gọi là “yếu tố hạn chế thứ nhất” và cứ
theo cách định nghĩa này thì có “yếu tố hạn chế thứ hai”....
2.3. Nguyên tác bổ sung axit amin công nghiệp
- Chỉ bổ sung “yếu tố hạn chế”, bổ sung “yếu tố hạn chế thứ nhất” rồi mới bổ
sung “yếu tố hạn chế thứ hai”. Nếu làm ngược lại thì có hại (sinh trưởng giảm, tiêu tốn
thức ăn tăng...)
- Cơ thể chỉ tổng hợp protein từ một mẫu axit amin cân đối. Bổ sung axit amin
hạn chế để tạo sự cân đối, nếu bổ sung axit amin không hạn chế thì làm mất sự cân đối.
Với khẩu phần cho gà chứa đỗ tương và ngũ cốc thì yếu tố hạn chế thứ nhất là
methionine, với khẩu phần cho lợn chứa khô dầu lạc và ngũ cốc thì yếu tố hạn chế thứ
nhất là lysine. Các yếu tố hạn chế khác của hai loại khẩu phần trên có thể là tryptophan
hay treonine tùy theo loại ngũ cốc đã được dùng (ngô thiếu triptophan, bột mỳ thiếu
treonin...).
Trong thực tế sản xuất có hai loại axit amin công nghiệp được dùng phổ biến là
lysine và methionine. Dùng axit amin công nghiệp có ưu điểm:
- Thay thế được một phần thức ăn giàu protein đắt tiền như bột cá, khô đỗ tương.
1 kg bột cá 65% = 0,65 kg khô đỗ tương + 0,15kg bột xương + 0,125kg mỡ
động vật + 0,015kg methionine hoặc 0,992kg ngô + 0,008 kg methionine = 0,81kg khô
đỗ tương + 0,19kg mỡ động vật.
- Đơn giản hóa thành phần nguyên liệu trong khẩu phần.
- Giúp lập những khẩu phần đậm đặc hơn.
Do tiến bộ của di truyền và chọn giống, gia cầm và lợn có tốc độ sinh trưởng rất
nhanh đòi hỏi khẩu phần phải giàu năng lượng (khẩu phần cao năng) bằng cách bổ sung
thêm dầu, mỡ. Tuy nhiên, những khẩu phần này chỉ có hiệu quả khi cân bằng axit amin
đạt mức tối ưu.
III. THỨC ĂN BỔ SUNG KHOÁNG
Khoáng là nguyên liệu chủ yếu trong quá trình trao đổi chất, hình thành nên tế bào
xương. Khoáng bổ sung gồm hai loại: khoáng đa lượng và vi lượng
3.1. Bổ sung khoáng đa lượng
Bổ sung Ca
Cacbonat canxi hay phấn có tới 40% Ca, được dùng khá phổ biến. Vỏ hến có 30 35% Ca, rất thích hợp cho gà mái đẻ.
Ngoài ra, các nguồn khác như: Đá vôi có 32 - 36 % Ca, bột vỏ sò chứa 33 % Ca,
vỏ trững cũng được dùng để bổ sung can xi cho gia cầm ở dạng bột hặc dạng vỏ bóp nát
và ngoài ra các nguồn khác như san hô, đã trầm tích ở biển.
Bổ sung P, và bổ sung Ca và P
77
- Bột xương: bột xương được chế biến từ xương động vật, bột có màu trắng xám,
chứa 26 -30 % Ca và 14 - 16 % P, ngoài ra trong bột xương còn chứa các nguyên tố đa và
vi lượng khác.
- Tro củi: tro củi là nguồn bổ sung khoáng rất tốt cho lợn con để kích thích quá
trình tiêu hoá. Là sản phẩm thu được sau khi đốt củi và lá cây tro củi chứa 18 - 20 % Ca;
9,4 % Na; 7,2 % K; 7,1 % Mg và nhiều nguyên tố vi lượng khác.
- Bột photphorit : Ca3(PO4)2 còn gọi là photphat canxi chứa 32 % Ca và 14 % P và
dưới 0,2 % F.
Photphat canxi gồm các loại:
- Photphat monocanxi chứa 22 - 24% P và 16 - 18% Ca, photphat dicanxi chứa
17 - 18% P và 22 - 25% Ca, photphat tricanxi chứa 15 - 19% P và 25 - 35% Ca. Photphat
monocanxi và dicanxi có nguồn P dễ đồng hóa hơn photphat tricanxi (độ hòa tan của
photphat tricanxi trong axit citric 2 % biến động từ 30 - 90%, tùy nguồn gốc).
Tất cả các muối photphat không được chứa trên 0,2% fluor nếu dùng làm
thức ăn gia súc.
Photphat natri gồm có các loại:
- Tripolyphotphat natri (chứa 25% P, 34% Na có tên là gobaphor 25), rất dễ hòa
tan trong nước và dễ đồng hóa.
- Disodium photphat (Na2HPO4 chứa 10%P và 13%Na) và monosodium photphat
(NaH2PO4 chứa 24% P và 16% Na).
Bổ sung Mg
- Muối magiê (sulphat, chlorua, cacbonat) thường đưa vào hỗn hợp khoáng hay đá
liếm.
- Dolomit là muối cacbonat Mg và Ca (10% Mg và 24% Ca), loại này có độ đồng
hóa kém nên ít dùng.
- Litotam (Lithothamne) một loại tảo chứa Ca, Mg và Si (33% Ca, 4,3% Mg,
1,7% Si và các nguyên tố vi khoáng - có tới 30 vi khoáng). Đây là nguồn khoáng hữu cơ
có thành phần hóa học phức tạp nhưng dễ đồng hóa.
Bổ sung muối ăn ( NaCl)
Muối ăn thường ở dạng tinh thể màu trắng, tan trong nước chứa 30% Na và 57%
Cl. Muối ăn được dùng bổ sung trong khẩu phần thức ăn của tất cả các loại gia súc.
Lượng muối ăn bổ sung vào khẩu phần phụ thuộc vào khối lượng, loại gia súc, năng suất
của chúng và thành phần thức ăn trong khẩu phần.
3.2. Bổ sung vi khoáng
Các dạng muối vi khoáng khác nhau có độ lợi dụng khác nhau, cho nên khi dùng
phải lựa chọn. Các muối sau đây có thể dùng:
CoCO3, CoSO4.7H2O, Co(CH3COO)2.4H2O để bổ sung Co.
CuSO4.5H2O, CuCO3 để bổ sung Cu.
FeSO4.5H2O để bổ sung Fe.
ZnSO4.6H2O, ZnCO3 dùng để bổ sung Zn.
MnO2, MnSO4.4H2O dùng để bổ sung Mn.
KI bổ sung I.
Bổ sung vi khoáng cho lợn có thể tham khảo nhu cầu sau (bảng 49):
Bảng 49. Nhu cầu, mức cho phép và mức độc một số khoáng đối với lợn
Nguyên tố
Nhu cầu
**Mức cho phép
**
78
Mức độc
(mg/kg thức ăn)
(mg/kg thức ăn)
(mg/kg thức ăn)
(1)
Cu
10
100
250
Fe
80
1000
4000
I
0,2
Mg
400
Mn
40
80
500
Zn
50 (2)
1000
2000
Se
0,1
5
(1): Nhu cầu cho lợn con; (2): Khẩu phần nhiều Ca nhu cầu sẽ cao hơn
Đối với gia súc nhai lại, khẩu phần chủ yếu là thức ăn xơ thô, hàm lượng N,
khoáng,vitamin và gluxit dễ tiêu thấp. Thức ăn xơ thô thường không đủ các loại khoáng
và vitamin cần cho quá trình sinh tổng hợp và hoạt động của vi sinh vật dạ cỏ. Các loại
khoáng thường thiếu thường là Ca, P, Cu, Zn, Mn, Fe và S. Trong các nguyên tố đó, P và
S là hai nguyên tố rất quan trọng có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của vi sinh vật dạ cỏ.
Theo nghiên cứu của các tác giả Chnost và Kayouli (1997), hỗn hợp khoáng sau đây sử
dụng để bổ sung trong khẩu phần chứa rơm.
3.3. Tính toán nhu cầu khoáng bổ sung
Muốn tính nhu cầu khoáng bổ sung vào khẩu phần phải dựa vào nhu cầu của mỗi
loại gia súc đối với từng nguyên tố khoáng và hàm lượng của nguyên tố đó trong thức ăn.
Hàm lượng các nguyên tố khoáng trong thức ăn bổ sung được thể hiện dưới dạng nguyên
tố (hoặc dưới dạng hợp chất). Để quy đổi các dạng hoặc để tính toán lượng nguyên tố
trong thức ăn bổ sung
khoáng có thể sử dụng các Thành phần hỗn hợp khoáng
%
loại khoáng khác nhau
Đa lượng
(Bảng 40).
55
3.4. Sự ngộ độc các nguyên Ca2HPO4.2H2O (dicanxiphotphat)
NaCl (muối ăn)
26
tố vi lượng khi cho ăn quá
MgSO
10
H
O
9
4
2
liều
NaSO410 H2O
7
Bổ sung các nguyên Lưu huỳnh
1
tố vi lượng vượt quá nhu Vi lượng
2
cầu và mức chịu đựng tối đa Thành phần vi lượng
%
của con vật đều gây ra tác ZnSO 7H O
47,40
4
2
hại. Nếu lượng khoáng sử MnSO .H O
23,70
4
2
dụng vượt quá mức chịu FeSO 7H O
23,70
4
2
đựng sẽ gây ra tử vong, ở CuSO 5H O
4,70
4
2
liều lượng cao nhưng dưới CoSO 7H O
0,09
4
2
mức chịu đựng có thể làm SeO Na
0,04
3
2
giảm năng suất của con vật
và gây ngộ độc tích luỹ. Vì
vậy, lượng khoáng bổ sung
chỉ đủ để đáp ứng nhu cầu của con vật. Tuy nhiên, ở một số trường hợp khi sử dụng vi
khoáng liều cao có thể tăng khả năng tăng trọng, giảm chi phí thức ăn. Ví dụ về việc
nghiên cứu sử dụng CuSO4 làm thức ăn bổ sung. Ở Anh (1950), khi nghiên cứu nhu cầu
Cu người ta đã thử liều cao vượt nhu cầu 40 -50 lần (tương ứng 200 -250 mg Cu/kg thức
ăn) cho lợn thịt cho thấy lợn không bị ngộ độc mà còn tăng trọng nhanh hơn lô đối chứng
79
**6 -8 %, lợi dụng thức ăn tốt hơn đối chứng 4 -5 %. Người ta nhận thấy khi sử dụng liều
**
cao Cu cho vào thức ăn có những hiện tượng giống như sử dụng kháng sinh liều thấp để
kích thích tăng trọng.
Khoáng được bổ sung bằng nhiều nguồn khác nhau (bảng 50), chúng ta
cần quan tâm để giảm tính độc.
Bảng 50. Nguồn thức ăn bổ sung khoáng
THỨ C ĂN BỔ SUNG KHOÁNG
**Phấn canxi cacbonat (CaCO3)
**
Đá vôi
Bột xương
Bột photphorit [Ca3(PO4)2]
Photphat khử flo{Ca3(PO4)2}
Canxi hydro photphat [CaHPO42H2O]
Canxidihydro photphat [CaH2PO42H2O]
Natridihydro photphat [NaH2PO42H2O]
Natrihydro photphat [NaHPO42H2O]
Amoni hydro photphat [(NH 4)2H PO4]
Amonidihydro photphat [NH 4H 2PO4]
Muối ăn (NaCl)
[Na2 SO4 .10 H2O]MgO
FeSO47H2O
CoSO47H2O
CoCl26 H2O
CuSO45H2O
MnSO45H2O
ZnSO47H2O
Kali iodua ( KI)
Natri molypdat (Na2Mo4.2H2O)
Natri selennit (Na2SeO3)
**Hàm lượng nguyên tố
**
(g/100g)
Ca -37
Ca-32-36
Ca- 26-30; P- 14-16
Ca-32; P-14
Ca-34-36; P-16 -18
Ca-22-27; P-16
Ca-17; P-27
P-22; Na -16
P-9; Na-13
P-23; Na-20
P-26; N -11
Na-30; Cl-57
S-10; Mg-60
Fe- 20
Co-21
Co-24
Cu -25
Mn-23
Zn-22
I-76
Mo- 36
Se-45
**Độ tan trong nước
**
Không tan
Không tan
Không tan
Không tan
Không tan
Rất ít tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan tốt
Tan
Không tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Tan
Ảnh hưởng của bổ sung CuSO4 ở lợn sau cai sữa có hiệu lực cao nhất và giảm dần
khi ngày tuổi của lợn tăng lên. Khi sử dụng CuSO4 cho lợn ăn người ta thấy thành ruột
của lợn cũng mỏng giống như khi cho ăn kháng sinh. Một phát hiện khác là Cu ++ cũng
như các ion hoá trị hai khác như Ca ++, Mg ++ có tác dụng hoạt hoá enzyme Trypsine và
Chymotrypsine của tuyến tuỵ, nó giúp cho tiêu hoá chất đạm được tốt hơn (Kakuk T. và
Schmidt J., 1988).
Đối với gia cầm, sử dụng CuSO4 liều cao không có tác dụng. Đối với gia súc nhai
lại rất mẫn cảm với Cu liều cao. Gia súc nhai lại có thể trúng độc ở liều so với liều của
lợn và gia cầm. Đặc biệt cừu có thể bị trúng độc Cu ở liều 12 ppm.
Khi cho lợn ăn Cu liều cao thì hàm lượng Cu ở trong gan cũng tăng lên, nhưng nó
không gây nguy hiểm cho người tiêu thụ nếu như trước khi giết thịt 10 ngày ngừng cho
lợn ăn Cu.
80
Bảng 51. Liều chịu đựng và liều gây độc của Cu đối với gia súc gia cầm
Loại gia súc
Liều có thể chịu đựng được (ppm)
Liều gây ngộ độc( ppm)
Gà
250
3000
Lợn
250**
500
Bò
50
115
Cừu
?
12
**
Nếu khẩu phần ăn nghèo protein động vật thì ở liều 250 ppm Cu có thể gây độc cho lợn
Để an toàn, người ta sử dụng liều Cu từ 100 - 150 ppm làm liều kích thích tăng
trọng cho lợn, tuy nhiên chỉ áp dụng cho lợn thịt chứ không được sử dụng trên lợn giống.
Ở lợn nái khi sử dụng hàm lượng Cu cao, lợn nái có hiện tượng thiếu sắt do có sự cạnh
tranh giữa Fe và Cu tích tụ trong gan làm cho bào thai bị thiếu máu, gây ra tình trạng sẩy
thai. Hiện nay, nhiều nước có chăn nuôi nhiều gia súc ăn cỏ như cừu, dê, họ cấm sử dụng
liều cao Cu để kích thích tăng trọng cho lợn vì lợn ăn nhiều Cu thì trong phân và chất thải
sẽ chứa nhiều Cu - chất thải rắn. Khi sử dụng phân đó bón cho cây trồng làm Cu trong
cây sẽ tăng cao có thể gây ngộ độc cho gia súc ăn cỏ nhất là cừu.
IV. THỨC ĂN BỔ SUNG VITAMIN
Vitamin thuộc nhóm vi dinh dưỡng (micro-nutrient). Vitamin là hợp chất nữu cơ
có phân tử lượng tương đối nhỏ, có trong cơ thể với số lượng rất ít, nhưng không thể
thiếu được, vì nó có vai trò quan trọng là tham gia nhóm ghép trong nhiều hệ thống
enzyme, xúc tác các phản ứng sinh học để duy trì mọi hoạt động sống bình thường như:
Sinh trưởng, sinh sản, bảo vệ cơ thể và sản xuất các sản phẩm chăn nuôi...
Mọi sự thiếu hụt vitamin đều dẫn đến rối loạn trao đổi chất, gây hại cho động vật.
Vitamin không phải là nguồn năng lượng, nhưng chúng tham gia vào quá trình
chuyển đổi thức ăn sang dạng dễ hấp thu đối với cơ thể, vì vậy vitamin được gọi là chất
không thay thế trong dinh dưỡng. Chỉ có một số rất ít vitamin có thể tổng hợp trong cơ
thể gia súc với số lượng rất nhỏ, còn đa số được tổng hợp trong cây, cỏ và đưa vào cơ thể
cùng với thức ăn. Vitamin có tính chất đặc hiệu riêng, mỗi loại vitamin có một tác dụng
đặc hiệu đến một loại phản ứng nhất định trong cơ thể, nhưng vì cơ thể là một khối thống
nhất, nên tất yếu sẽ ảnh hưởng gián tiếp đến tất cả các hoạt động khác của cơ thể. Nếu
thiếu loại vitamin nào đó, trước tiên ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ thể, là giảm khối
lượng, giảm năng suất, giảm khả năng chống bệnh.. và sau đó diễn ra các triệu chứng đặc
hiệu của sự thiếu hụt vitamin này.
Muốn tăng khả năng sử dụng các chất dinh dưỡng thức ăn và khắc phục những
hiện tượng bệnh lý do thiếu vitamin gây ra, thường phải bổ sung vào thức ăn hỗn hợp một
lượng vitamin hoặc ở dạng vitamin thô, vitamin tinh khiết hoặc vitamin tổng hợp (premix
vitamin) trên cơ sở thoả mãn nhu cầu cơ thể về vitamin.
Do có hoạt tính sinh học cao, vitamin có thể phát huy tác dụng ngay với những
liều lượng rất nhỏ. Do đó khi bổ sung vitamin vào khẩu phần, phải theo đúng chỉ dẫn
trong đó ghi rõ hoạt tính và liều sử dụng chúng đối với từng loại gia súc, gia cầm. Việc
bổ sung vitamin dưới dạng premix vitamin là hỗn hợp đồng nhất của các loại vitamin A,
D, E, B1, B2, B12, PP.. kháng sinh, thuốc phòng bệnh, axit amin thiết yếu, chất chống ô-xy
hoá... Nhiều loại premix cho gà thịt, gà đẻ, cho lợn con, lợn hậu bị , lợn thịt, lợn nái.. đã
được sản xuất ở nước ta và nhiều loại được nhập từ nước ngoài.
81
V. KHÁNG SINH
Năm 1929, thế giới tìm ra kháng sinh, đến năm 1940 thì kháng sinh được dùng
rộng rãi vào việc chữa bệnh cho người và gia súc. Đến năm 1949, người ta còn phát hiện
ra rằng sử dụng kháng sinh với liều lượng rất thấp so với liều để chữa bệnh vào thức ăn
cho gia súc thì không những hạn chế nhiều bệnh truyền nhiễm mà còn làm cho con vật
lớn nhanh, cho nhiều thịt, nhiều trứng. Sau phát hiện này kháng sinh được dùng phổ biến
trong chăn nuôi. Gần đây xuất hiện một số thuốc kháng sinh được sử dụng như là chất
kích thích sinh trưởng có thể một phần là nguyên nhân của việc tăng tính kháng thuốc của
vi khuẩn, sức kháng có thể có ở các vi khuẩn gây bệnh cho người và động vật và cũng có
thể là nguồn gốc của một vài hiện tượng ngộ độc thức ăn. Việc sử dụng kháng sinh trong
chăn nuôi ngày càng được tranh luận bởi vì đây là một trong những nguyên nhân làm
mất đi hiệu quả của một số thuốc kháng sinh trong điều trị trong nhân y và thú y.
5.1. Tác dụng của kháng sinh sử dụng với mục đích dinh dưỡng
Kháng sinh có tác dụng kích thích sinh trưởng. Lợn ăn thức ăn có bổ sung kháng
sinh tăng trọng hơn đối chứng 15 - 20%, gà 7 - 15%, bê 4 - 5%, kháng sinh còn làm gà
mái đẻ nhiều trứng hơn (9 - 10%) và tăng tỷ lệ nở của trứng.
Kháng sinh giúp cho con vật khỏe mạnh, hạn chế còi cọc, hạn chế bệnh tiêu chảy
và rối loạn tiêu hóa.
Kháng sinh làm tăng hiệu quả sử dụng thức ăn. Người ta tính rằng, nếu thức ăn có
thêm kháng sinh thì cứ tăng 100 kg thể trọng tiết kiệm được 15 - 20 kg thức ăn.
Hiện nay, việc bổ sung khánh sinh vào thức ăn chỉ tăng mức tăng trọng 3- 5%,
giảm chi phí thức ăn khoảng 5%, một số trường hợp còn thấp hợn. Nguyên nhân là giảm
hiệu lực của kháng sinh do điều kiện chăn nuôi được cải thiện, chế độ dinh dưỡng được
đảm bảo, chăm sóc quản lý và chuồng trại tốt hơn trước, mặt khác do việc sử dụng
thường xuyên khánh sinh làm cho vi khuẩn lờn thuốc, mất hiệu lực của kháng sinh.
Cơ chế tác động chủ yếu của kháng sinh là liều thấp trong thức ăn kháng sinh ức
chế sự phát triển của vi khuẩn có hại trong đường ruột, tăng sự tiêu hóa hấp thu dưỡng
chất trong thức ăn. Tính nhạy cảm của vi trùng gây bệnh với kháng sinh cao nên nó bị ức
chế không phát triển và gây bệnh, thành ruột non mỏng và mọc đủ lông nhung, tạo điều
kiện hấp thu thức ăn tốt hơn , do vậy tăng khả năng lợi dụng thức ăn hơn nên đã cải thiện
tăng trọng và hiệu quả sử dụng thức ăn.
Điều kiện chăn nuôi ảnh hưởng đến kháng sinh
- Môi trường chăn nuôi: Chuồng trại và thức ăn nếu kém vệ sinh, khẩu phần thức
ăn không cân đối, nuôi dưỡng kém thì hiệu lực kháng sinh sẽ cao hơn.
Điều kiện vệ
sinh tương đối kém kháng sinh có tác dụng mạnh hơn so với điều kiện vệ sinh tốt. Người
ta thấy rằng lợn nuôi ở chuồng cũ cho ăn kháng sinh (loại auromicin) tăng trọng cao hơn
lợn không ăn kháng sinh 0,15 kg/con/ngày, chênh lệch nhau 34 %. Nhưng lợn nuôi ở
chuồng mới cho ăn kháng sinh shỉ tăng trọng cao hơn đối chứng 0,05 kg/con/ngày, chênh
lệch nhau 3%.
- Tuổi gia súc: Gia súc non, sức đề kháng yêú sử dụng kháng sinh sẽ cho hiệu lực
cao hơn gia súc trưởng thành đối với lợn, gà con, bê và cừu con. Lợn con, bê con , gà con
sử dụng kháng sinh bổ sung vào thức ăn có hiệu lực cao hơn các giai đoạn khác.
- Loài gia súc khác nhau, hiệu quả sử dụng kháng sinh khác nhau. Kháng sinh
không có tác dụng đối với loài nhai lại trưởng thành, thỏ và vịt. Gia súc tiết sữa như bò
sữa, lợn nái đang tiết sữa, kháng sinh có tác dụng không rõ ràng. Đối với những loại động
vật này không nên bổ sung kháng sinh vào khẩu phần.
82
** Cách sử dụng kháng sinh
**
- Dùng liều thấp để kích thích tăng trưởng, tăng năng suất ở động vật. Tùy theo
loại kháng sinh mà liều dùng khác nhau, nhưng trong khoảng 15 -30 mg/ kg thức ăn hay
15 - 30 g/1 tấn thức ăn (chỉ những loại kháng sinh được phép sử dụng bổ sung trong thức
ăn).
- Dùng để phòng bệnh khi bị Stress thường dùng ở liều cao hơn liều kích thích
sinh trưởng khoảng gấp 10 lần. Thời gian không quá 5 ngày. Ở gà những trường hợp
Stress cần phải sử dụng kháng sinh để phòng bệnh như: Lúc vận chuyển, chuyển gà từ đất
lên lồng, từ lồng xuống đất, lúc chủng vác xin... Ở lợn: lúc vận chuyển đi xa, chuyển chổ
ở mới, lúc cai sữa. Hiệu quả tốt khi khi kết hợp kháng sinh và vitamin (thức ăn chống
stress: antistress hoặc preventive ration).
- Dùng kháng sinh để điều trị: liều cao hơn liều phòng gấp 3 - 4 lần. Thời gian 3
-5 ngày tùy loại kháng sinh. Sau khi gia súc chữa trị bằng kháng sinh khoảng 2 tuần mới
được giết thịt để tránh tồn dư kháng sinh trong thịt.
Tuy nhiên, trước khi giết thịt độ 1 - 4 tuần, tùy theo loại kháng sinh, không được
sử dụng cho gia súc để tránh tồn dư trong thịt. Ở Mỹ, qui định thời gian ngừng kháng
sinh trước khi giết thịt như sau:
Loại kháng sinh
Liều sử dụng
Thời gian ngừng kháng sinh trước
khi giết lợn
Apramycin
150 g/1 tấn TA
28 ngày
Oxytetracyline
10 Mg/ LB
5 ngày
Tiamulin
35 g/1 tấn
2 ngày
200 g/ 1 tấn
7 ngày
Timicosin
181 - 363/ 1 tấn
7 ngày
Ở Mỹ, trước năm 1995 FDA cho phép nhiều loại kháng sinh đã được sử dụng
trong thức ăn chăn nuôi, sau đây là một số loại được sử dụng trong thức ăn chăn nuôi
(bảng 52).
Bảng 52. Các loại kháng sinh và thuốc sử dụng trong thức ăn chăn nuôi ở Mỹ
Tên các loại thuốc
Amprolium
Apramycin
Axit arsanilic
Bacitracin kẽm
Bambermycine
Carbadox
Chlortetracycline
Erythromycine
Licomicin
Oxytetracycline
**Các giống, Loài động vật
**
Gà, gà Tây, bê, bò sữa
Lợn
Gà, gà Tây, lợn
**Mục đích sử dụng
**
Kiểm soát cầu trùng
Kiểm soát cầu trùng
Cải thiện tăng trọng, sắc tố
giảm chi phí thức ăn
Cải thiện tăng trọng, giảm chi phí thức ăn
**Gà, gà tây, gà đẻ trứng
**
Lợn, bò, chim trĩ, Cút
Gà, gà tây, lợn
Lợn
Gà, gà tây
Vịt
Bê, cừu, ngựa, lợn
Gà, gà tây
Gà, lợn
Gà
**Cải thiện tăng trọng, giảm chi phí thức ăn
**
Cải thiện tăng trọng, giảm chi phí thức ăn
Cải thiện tăng trọng, giảm chi phí thức ăn
Kiểm soát tụ huyết trùng
Cải thiện tăng trọng, giảm chi phí thức ăn
Phòng ngừa bệnh CRD
Tăng sinh trưởng, giảm chi phí thức ăn
Kiểm soát bệnh CRD, phòng bệnh tụ
huyết trùng, cải thiện khả năng sản xuất
trứng, giảm chi phí thức ăn, phòng bệnh
83
**viêm gan truyền nhiễm của gia cầm
**
Tăng sinh trưởng, giảm chi phí thức ăn
cải thiện khả năng sản xuất trứng.
Kiểm soát bệnh viêm xoang, viêm khớp
truyền nhiễm
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí thức
ăn, phòng bệnh viêm ruột do vi rút.
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí thức
ăn, giảm áp xe gan, phòng bệnh tiêu chảy
do vi khuẩn
Phòng bệnh tiêu chảy do vi khuẩn, giảm
viêm vú
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí thức
ăn, phòng bệnh CRD
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí TĂ
Kiểm soát ký sinh trùng đường ruột
Phòng giun đũa
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí TĂ
Kiểm soát bệnh kiết lỵ.
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí thức
ăn, phòng bệnh CRD
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí TĂ
Kiểm soát bệnh kiết lỵ.
Giảm viêm áp xe gan
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí TĂ
Cải thiện sinh trưởng, giảm chi phí TĂ
Kiểm soát bệnh kiết lỵ
Phòng bệnh cầu trùng
Gà tây
Lợn, bê, cừu
Bò thịt
Bò sữa
Penicilline
Thiabendazole
Tiamulin
Tylosin
Gà
Lợn, chim Trĩ, chim Cút
Bò, cừu, dê
Lợn
Lợn
Gà
Lợn
Virginiamycin
Bò
Gà, gà Tây
Lợn
Zoalene
Gà, gà Tây
**Liều dùng cho các loại gia súc như sau:
**
Lợn nhỏ 20 - 50 g/tấn thức ăn.
Bê 20 g/tấn thức ăn
Gà con 10 g/tấn thức ăn
Khi dùng kháng sinh với liều cao (liều điều trị) kháng sinh sẽ xuất hiện trong
máu. Những ion kim loại hóa trị 2 hạn chế sự hấp thu của kháng sinh. Ví dụ:
Tetraciline + Ca2+ ----> phức không hòa tan, do vậy sự hấp thu bị giảm.
Để khắc phục tình trạng này cần phải giảm thấp lượng Ca khẩu phần hoặc
bổ sung axit terephtalic hay tetrasodium ethylen diamin tetraxetat vào khẩu phần.
5.2. Những hạn chế của việc sử dụng kháng sinh
Ngày nay rất nhiều nước trên thế giới, đặc biệt các nước ở châu Âu đã cấm dùng
hoặc hạn chế dùng kháng sinh bổ sung vào thức ăn chăn nuôi vì những lý do sau:
- Khi có kháng sinh thường xuyên trong thức ăn cơ thể không sản sinh sức
đề kháng để chống lại vi trùng, do đó sức đề kháng của động vật giảm.
- Vi khuẩn gây bệnh tiếp xúc với kháng sinh liều thấp sẽ thích ứng, có một
số biến đổi, thay đổi cấu trúc ADN để chống lại kháng sinh.
84
**- Tồn dư kháng sinh trong sản phẩm động vật có hại cho sức khỏe của
**
người. Do kháng sinh tạo ra sự đề kháng kháng sinh với những vi khuẩn gây bệnh cho
người, vì vậy việc điều trị bệnh ở người gặp khó khăn. Một số loại kháng dư tồn dư trong
sản phẩm động vật đã gây ung bướu cho người, ví dụ: carbadox, olaquindox thuộc nhóm
chất hóa học quinolon (Commission Regulation EC số 2788/98). Theo báo cáo của
Gounellec (1972) ở viện Hàn lâm Y học Paris thì tồn dư của kháng sinh thấy có ở 58%
thịt lợn, 36% thịt bê và 7% ở thịt bò. Tồn dư kháng sinh làm xuất hiện vi khuẩn kháng
kháng sinh, gây độc (như tetracilin đối với xương và răng của thai và trẻ nhỏ), gây dị
ứng.
Những công trình nghiên cứu của Anderson (Anh) đã chỉ ra rằng Salmonellatyphi-anaurium gây nguy hiểm cho người (thậm chí gây tử vong) và kháng sinh không có
tác dụng trị nó. Dùng kháng sinh với liều thấp và liên tục đã làm xuất hiện vi khuẩn
kháng lại kháng sinh. Người ta cũng phát hiện ra tính chất kháng kháng sinh được di
truyền từ vi khuẩn này sang vi khuẩn khác bằng một chất trung gian có tên là “plasmide”.
Sự tăng số lượng các dòng vi khuẩn kháng kháng sinh càng đáng sợ hơn khi mà
ngày nay người ta đưa vào sản xuất những chế phẩm chứa hỗn hợp nhiều loại kháng sinh
với liều rất thấp. Những chế phẩm này làm tăng nhanh các dòng vi khuẩn kháng kháng
sinh, thậm chí kháng được nhiều loại kháng sinh.
- Dùng kháng sinh còn không tốt ở chỗ kháng sinh không những loại bỏ các vi
khuẩn có hại mà còn loại bỏ cả vi khuẩn có ích trong đường tiêu hóa. Các giống vi khuẩn
có ích trong đường ruột như Lactobacillus, Lactoccoccus, Bifidobacterium, Pediococcus,
Leuconostoc.. thường sử dụng nguồn dinh dưỡng là carbonhydrat lên men sinh ra axit
lactic là chủ yếu có tác dụng giảm độ pH đường ruột, ức chế vi khuẩn lên men thối gây
phân huỷ protein. Khi sử dụng kháng sinh để ức chế vi khuẩn gây bệnh trong đường tiêu
hoá có thể tổn thương đến một số loài vi sinh vật hữu ích làm ảnh hưởng đến sự lên men
sinh axit hữu cơ (bảng 53).
Bảng 53. Ảnh hưởng của một số loại kháng sinh lên sự sản sinh axit lactic trong
đường ruột (mmol/lít)
Diễn giải
Lô Đối chứng
Flavomycin (2 ppm)
Lincomycin (4 ppm)
Bacitracin (50 ppm)
Virginamycin (15 ppm)
Nguồn: Intervet Co., 2000)
Diều
5.45
4.32
5.45
3.33
1.36
Ruột non
40.11
36.16
22.16
8.16
6.36
Tổng cộng
45.56
40.48
27.61
11.49
7.72
%
100
88.80
60.60
25.20
16.90
**Hậu quả của việc sử dụng kháng sinh thường xuyên trong thức ăn để phòng bệnh
**
tiêu chảy làm phá vỡ cân bằng tự nhiên của hệ vi sinh vật đường ruột, làm giảm hiệu quả
đièu trị của kháng sinh khi gia súc mắc bệnh. Ngoài ra sẽ hình thành nhiều loại vi khuẩn
kháng thuốc gây khó khăn cho công tác điều trị bệnh, tăng mức độ thải salmonella,
clostridium trong phân tăng nguy cơ dịch bệnh.
Kháng sinh tồn dư trong sản phẩm chăn nuôi gây hại cho sức khoẻ của người tiêu
dùng có thể xãy ra như sau :
- Một số người mẫn cảm, có thể dị ứng với kháng sinh khi tiêu thụ thịt có sự tồn
dư của kháng sinh.
85
**- Một số loại kháng sinh tổng hợp có nguồn gốc từ quinolon như: Olaquidox,
**
Carbadox,Norfloxacin.. tồn dư trong thực phẩm có thể gây ung thư trên người.
- Ăn sản phẩm tồn dư kháng sinh thường xuyên sẽ gây ra rối loạn khu hệ vi sinh
vật đường ruột trên người, sẽ tạo những loài vi khuẩn gây bệnh trên người kháng lại
kháng sinh.
Những dược phẩm thú y và các hợp chất hoá dược của nó cấm sử dụng hoặc
trọng điểm giám sát khống chế sử dụng trong chăn nuôi ở các nước.
Qui định của hội đồng EU số 282198 ngày 17/12/1998 thì những kháng sinh sau
đây tiếp tục bị cấm sử dụng trong thức ăn gia súc như: Zn-Bacitracin, Tylosinphosphate,
Virginiamycin, Spiramycine, do những loại kháng sinh này rất dễ dàng tạo ra những dòng
vi trùng gây bệnh kháng lại kháng sinh, từ đó việc điều trị nhiễm khuẩn trở nên khó khăn.
Những kháng sinh có nguồn gốc tổng hợp hóa họcnhư Carbadox, Olaquindox thuộc
nhóm chất hóa học quinolon cũng đã bị hội đồng EU cấm sử dụng trong thức ăn gia súc
(Quyết định số 2788/98 ngày 22/12/98) do nó là tác nhân gây ung thư cho người. Thụy
Điển cũng đề nghị cấm luôn monensin sodium và salinomycin sodium (thuộc nhóm
inophore) thuốc trị cầu trùng gà.
Bảng 54. Các loại thuốc và kháng sinh cấm sử dụng ở Việt Nam
STT
1
2
3
4
5
**Tên hóa chất và kháng sinh cấm sử dụng ở Việt Nam
**
Chloramphenicol (Tên khác: Cholormomycetin, Chlonitromycin, Lavomycin,
Chlorocid, Leukomycin)
Furazolidon và một số dẩn suất nhóm Nitrofuran (Nitrofuran, Furacilin,
Nitrofurazon, Furacin, Nitrofurantoin, Furoxon, Orafuran, Furadonin,
Furadantin, Furaltadon, Payzone, Furazolin, Nitrofumethon.Nitrofuridin,
Nitrovin)
Dimetridazole (Tên khác: Emtryl)
Metronidazole (Tên khác:Trichomonoacid, Flagy, Klion, Avimetronid)
Dipterex (Tên khác: Metriphonat, Trichlorphon, Neguvon. Chorophos,
DTHP); DDVP (Tên khác: Dichlorvos, Dichlorovos)
Số 29/2002/ QĐ- BNN, ngày 24/4/2002.
86
87
**Tháng 7/2003, EU đã thông qua quyết định về kiểm tra và sử dụng các chất bổ
**
sung trong thức ăn gia súc, đến tháng 1 năm 2006 sẽ cấm tất cả các loại kháng sinh cho
vào thức ăn. Ở nước ta ngày 20 tháng 6 năm 2002 trong quyết định số 54/2002/QĐ- BNN
của Bộ Nông Nghiệp và Phát triển Nông Thôn " về cấm sản xuất, nhập khẩu, lưu thông
Bảng 54. Danh mục dược dược phẩm thú y và các hợp chất hoá dược cấm
sử dụng hiện nay trong chăn nuôi ở các nước.
Liên minh châu Âu
1. Avoparcin
16. Dimetridazole
2. Ronidazoie
17. Nicarbazin
3. Carbadox
18. Stilbenes, muối và este của
4. Olquindox
nó như: Diethystilbestrol
5. Bacitracin Zine (Cấm ngặt bổ sung trong
19. Antithyroid agent, ví dụ
thức ăn chăn nuôi)
như: Thiamazol; Propranolol...
6. Spiramycine (Cấm ngặt bổ sung trong
20. Steroics, ví dụ như:
thức ăn chăn nuôi)
Estradiol; Testosterone...
7. Virginiamycin (Cấm ngặt bổ sung trong
21. Resoreylic acid lac- tone
thức ăn chăn nuôi)
22. Loại gây hưng phấn:
8. Tylosin Phosphate (Cấm ngặt bổ sung trong Agonists như: Clenbutenol;
thức ăn chăn nuôi)
Stalbutamol; Cimaterol...
9. Ariprinocide
23. Aristolochia.spp.và các
10. Dinitolmide
sản phẩm của nó
11. Ipronidazole
24. Chroramphenicol
12. Meticlopidol
25. Chloroform
13. Meticlopidol/Mehtylbenzoquate
26. Chrorpromazine
14. Amprolium
27. Colchicine
15. Amprolium/ Ethopabate
28. Dapsone
29. Metronidazoie
30. Nitrofurans
Mỹ
1. Chroramphenicol;
2. Chlenbutenol
3. Diethystilbestrol;
4. Dimetridazole
5. Ipronidazole;
6. Other Nitroimidazoles
7. Furazilodone (ngoại khoa có thể dùng); 8. Nitrofurazone (dùng ngoại khoa)
9. Fluoroquinolones;
10.Glycopeptides, Vancomycin, Avoparcin
11. Bòvắt sữa cấm dùng dược phẩm thú y gốc Sulformamides,
Sulfadimethoxine, Sulfabromomethazine, Sulfaethoxypyri.
và sử dụng một số loại kháng sinh, hoá chất trong sản xuất và kinh doanh thức ăn chăn
nuôi "gồm 18 loại trong đó có 2 loại kháng sinh: Chloramphenicol và Furazolidon (bảng
54).
88
VI. PREMIX
Premix là từ ghép của pre nghĩa là trước và mixture là pha trộn, có nghĩa là một
hỗn hợp được trộn trước. Do các nguyên tố khoáng vi lượng (sắt, đồng, kẽm, mangan, iot,
selen...) và các loại vitamin cần thiết cho động vật chiếm số lượng rất nhỏ trong thức ăn
nên thường được tính bằng miligam (mg) trong 1 kg thức ăn hoặc ppm (phần triệu- part
per million). Vì vậy, trong pha trộn thức ăn, các nguyên tố khoáng vi lượng và các loại
vitamin thường được trộn trước với chất phụ gia (chất mang). Premix là một hỗn hợp của
một hay nhiều vi chất cùng với chất pha loãng (còn gọi là chất mang hay chất đệm). Như
vậy, premix có hai loại chất, đó là hoạt chất và chất mang. Để cho hoạt chất và chất mang
đều với nhau cần những điều kiện sau:
- Chất mang và hoạt chất phải có kích thước nhỏ và tương tự như nhau để hoạt
chất phân tán đều trong chất mang (các hạt nhỏ có kích thước 0,1 - 0,3 micron như
riboflavin, niacin hay pantotenat canxi dễ bị phân tán hơn các chất có dạng tinh thể).
- Khối lượng riêng của hoạt chất và chất mang cũng phải tương đương nhau, nếu
không khi hỗn hợp và vận chuyển sẽ gây sự phân cách giữa các chất (chất khoáng có khối
lượng riêng 2,1 - 2,2 trong khi kháng sinh và vitamin chỉ có khối lượng riêng là 0,5 - 0,6).
- Các hoạt chất khi hỗn hợp với nhau không phá hoại lẫn nhau và có độ bền tương
đối trong cùng một điều kiện dự trữ.
- Ngoài những điều kiện trên, người ta còn chú ý đến tính chất hóa lý, độ pH, tính
chất điện của các chất trong premix.
Trong sản xuất đang lưu hành nhiều loại premix khoáng, premix kháng sinh vitamin - axit amin, premix thuốc phòng bệnh. Cũng có những loại premix tổng hợp
khoáng - kháng sinh - vitamin - axit amin.
Premix có chất lượng tốt phải khô, giữ được ổn định về mặt hoạt lực đặc biệt là
premix vitamin.
VII. CHẤT KÍCH THÍCH SINH TRƯỞNG VÀ CÁC LOẠI THỨC ĂN BỔ SUNG
KHÁC
7.1. Enzyme
Enzyme là các hợp chất hữu cơ có nguồn gốc là protein được tế bào cơ thể động
vật, thực vật và vi sinh vật tiết ra để hổ trợ cho sự tiêu hoá các cơ chất khác nhau trong
quá trình sống. Bổ sung enzyme vào thức ăn để cải thiện tỷ lệ tiêu hoá hấp thu thức ăn,
tăng khả năng tăng trọng của gia súc.
Các enzyme thường sử dụng vào thức ăn: enzyme amylase, maltase, protease
(phân giải tinh bột, đường maltose, phân giải protein). Người ta sử dụng các enzyme phân
giải xylose và beta-glucan (có nhiều trong lúa mỳ đại mạch) để tăng tỷ lệ hấp thu các chất
dinh dưỡng. Enzyme phytase cũng đang được dùng phổ biến có tác dụng giải phóng phốt
pho khỏi axit phytic có nhiều trong các hạt ngũ cốc và phụ phẩm.
7.2. Nấm men
Các nấm men được sử dụng với tư cách là chất trợ sinh là Saccharomyces
cerevisiae và Aspergillus oryzae. Một số nghiên cứu đang tiến hành sử dụng vi khuẩn
hoặc nấm men, nấm mốc (mold) trong thức ăn vừa có tác dụng phòng bệnh và tạo ra
những những sản phẩm phụ ngay trong đường ruột có lợi cho động vật như loài
Lactobacillus tạo axit amin lysine. Các vi khuẩn tiết enzyme phân giải NSP để tăng khả
89
năng tiêu hoá thức ăn và những vi khuẩn, nấm men, mốc (mold) có khả năng phân giải
độc tố trong thức ăn hoặc độc tố hình thành từ quá trình tiêu hoá.
Ngoài việc sử dụng chất trợ sinh theo đúng nghĩa là các vi sinh vật sống, một
hướng chế phẩm khác liên quan đến vi sinh vật cũng đang được ứng dụng là là sử dụng
một vài thành phần trong tế bào vi sinh vật làm chất bổ sung thức ăn như: mannanoligosaccharides.
Màng tế bào nấm men có chứ a ba loại đường là mannan-oligosaccharide,
fructo-oligosaccharide và galacto-oligosaccharide. Trong đó mannan-oligosaccharide có
khả năng kháng nguyên cao nhờ vào thành phần đường mannan và glucan trong cấu tạo
phân tử. Năm 1956, các nghiên cứu cho thấy khả năng gây phản ứng miển dịch ở chuột
nhờ cấu trúc protein-mannan-glucan trong vách tế bào nấm men. Các đường manose của
mannan-oligosaccharide ảnh hưởng hệ thống miển dịch bằng cách kích thích sự tiết các
protein kết dính manose ở gan. Các protein kết dính này cũng sẽ dính kết với những
màng bao (capsule) của vi khuẩn xâm nhập như clostridium và samonella. Nhờ thành tựu
của công nghệ sinh học hiện nay nên việc nuôi cấy men và chiết xuất thành phần từ vách
tế bào nấm men đã trở nên phổ biến, tạo thành sản phẩm ứng dụng đại trà trong chăn
nuôi.
7.3. Chất bảo quản thức ăn và chất kết dính
- Chất chống mốc (antifungal)
Sau khi mốc được phát triển trên cơ chất (thức ăn chăn nuôi) sẽ tạo ra độc tố. Việc
khử hoặc hạn chế hậu quả của độc tố mốc rất tốn kém và tác dụng đôi khi không rõ rệt.
Vì vậy, để ngăn ngừa không cho mốc phát triển trong thức ăn cần bổ sung những chất có
tác dụng diệt hoặc ngăn ngừa không cho mốc phát triển để hạn chế nguy cơ thức ăn có
độc tố mốc. Phương pháp quan trọng để chống nấm là giảm độ ẩm. Theo qui định chung,
độ ẩm để bảo quản tốt thức ăn khoảng 12 - 13% trở xuống, riêng với cám gạo độ ẩm
10%.
Chất chống mốc thường là một hoặc hỗn hợp các loại axit hữu cơ như axit
propionic, axit sorbic, sodium diacetate, axit phosphoric. Các hoá chất chống nấm mốc
thường được sử dụng như sau:
Propionic và muối của chúng như: propionat amôn, propionat canxi, propionat
natri. Muối ở dạng bột dễ sử dụng hơn.
Kháng sinh chống nấm là chất nisztatin.
Các chất trên ức chế không cho nấm mốc phát triển chứ không khử được độc tố
nấm mốc sẵn có trong thức ăn từ trước.
Các chất chống khuẩn như axít formíc có tác dụng hạ thấp pH và sát khuẩn nên nó
cũng được sử dụng để bảo quản thức ăn. Người ta thường sử dụng hỗn hợp giữa 3 loại
hoá chất sau đây để bảo quản thức ăn:
Axit formíc
Axit propionic
Formalin liều thấp, vì formalin rất độc nên hiện nay ít dùng.
Thông dụng nhất là axit formíc, axit propionic và NH3. Ngoài ra, cũng có thể sử
dụng hỗn hợp giữa 2 loại axit vô cơ là axit chlohydric và axit sulfuric để bảo quản thức
ăn xanh chống sự lên men của vi khuẩn và nấm mốc.
Điều quan trọng là các chất chống mốc phải diệt được mốc và không làm giảm độ
ngon miệng của thức ăn. Sự ăn mòn kim loại ở máy trộn và sức khoẻ của công nhân trộn
thức ăn cũng là điều cần lưu tâm khi sử dụng các chất chống mốc.
90
**- Thuốc chống oxy hóa
**
Chất chống oxy hoá được sử dụng gần như thường xuyên trong thức ăn có nhiều
tác nhân gây oxy hoá như nhiêù chất béo, kim loại nặng (trong premix). Chất chống oxy
hoá có thể có trong tự nhiên như: vitamin E, vitamin C nhưng thường đắt tiền, chỉ dùng
trong thực phẩm người. Trong thức ăn chăn nuôi thường sử dụng chất chống oxy hoá
tổng hợp như các loại BHA (butyl hydroxy anisol - C11H16O2), BHT (butyl hydroxy
toluen - C15H24O) dùng để chống oxy hóa dầu và mỡ (dùng với liều 20g/100kg mỡ hay
dầu), ethoxiquin dùng để chống oxy hóa cỏ và bột cỏ (liều cho lợn và gia cầm là 125 150 mg/kg thức ăn, tránh hít vào và tiếp xúc với da).
- Chất kết dính (pellet binder)
Để làm thức ăn dập viên có độ kết đinh tốt người ta dùng đến các chất kết dính
như: Đất sét trắng, rĩ mật, phụ phẩm của công nghiệp tơ sợi như hemicellulose, lignin
sulfonate, hoặc số sản phẩm tự nhiên như bột lá cây gòn. Khi sử dụng chất kết dính sẽ
làm tăng giá thành thức ăn nhiều nên thường chất kết dính chỉ được dùng cho một số thức
ăn cần thiết như thức ăn cho tôm, cá.
7.4. Chất nhũ hóa
Người ta thường sử dụng chất nhũ hoá nhằm mục đích để làm giảm sức căng mặt
ngoài của những hạt mỡ, làm cho hạt mỡ phân tán nhỏ trong môi trường nhũ trấp của ống
tiêu hoá và từ đó làm tăng khả năng hấp thu chất béo, các vitamin và sắc tố tan trong chất
béo. Sự ứng dụng của nó được chú ý nhiều nhất là trong kỹ thuật chế sữa nhân tạo để
nuôi bê con hoặc heo con bằng sữa đã khử bơ và có thêm dầu mỡ thực vật hoặc động vật.
Chất nhũ hoá trong tự nhiên được sử dụng nhiều nhất là Leucitin, một loại sản
phẩm phụ trong kỹ nghệ dầu thực vật. Đây là chất vừa có tác dụng nhũ hoá, vừa có tác
dụng tăng sự hấp thu cácVitamin tan trong chất béo, lại vừa cung cấp cholin cho cơ thể
khi nó thuỷ phân trong đường tiêu hoá. Tuy vậy, leucitin có nhược điểm là rất khó bảo
quản vì trong phân tử của nó có chứa axit béo chưa no nên dễ bị oxy hoá để biến thành
aldehyt có mùi hôi. Vì lẽ đó, để thay thế leucitin người ta còn có rất nhiều chất nhũ hoá
mỡ khác, đó là những chất nhũ hoá tổng hợp như:
MG: Mono-Glicerit
SMG: Sulfat Mono Glycerit
Ester giữa axit béo và đường
Polyglicol có chứa axit béo
Natri tetrapropylen benzensunfonat
Natri de decyl benzensunfonat
Natri de decylsulfat
Các dẫn xuất của benzensunfonat là sản phẩm phụ của ngành dầu mỏ có chứa
vòng 6 cạnh liên kết ester với axit sulfuric để tạo ra 1 gốc tan trong nước và nhóm khác
liên kết với vòng benzen là chuỗi cacbon dài ngắn khác nhau tan được trong chất béo nên
nó trở thành chất nhũ hoá nổi tiếng.
Khi sử dụng loại này cần kiểm tra xem nhân benzen có lưu giữ nhiều trong sản
phẩm hay không. Đó là gốc khó phân giải và có thể là tác nhân gây ung thư, nếu nó liên
kết được với DNA. Vì vậy, cần thận trọng khi sử dụng các chất có nguồn gốc tổng hợp
này.
Trong cơ thể động vật, dịch mật là chất nhũ hoá nổi tiếng, có thể tan trong chất
béo và trong nước. Chúng ta gọi chung chất nhũ hoá là chất lưỡng cực có chứa 2 nhóm
chức: lipophyl tan trong chất béo và hydrophyl tan trong nước.
91
Chất nhủ hóa monoglyxerit của axit oleic hay axit stearic dùng với liều cho bê,
lợn con, cừu và dê là 2g/100g chất béo.
7.5. Các chất tạo màu, mùi
Tuỳ theo yêu cầu thị trường, các chất bổ sung thức ăn còn có thể có những chất
giúp tạo màu sản phẩm chăn nuôi hoặc tạo mùi thơm, vị ngọt cho thức ăn giúp cho gia
súc tiêu thụ được thức ăn nhiều hơn. Để làm da, mỏ, lòng đỏ trứng gà, trứng vịt có màu
vàng tươi đẹp mắt người ta có thể trộn vào thức ăn các loại bột cỏ, bột lá, bột nghệ hoặc
sắc tố trích từ các sản phẩm tự nhiên có màu vàng, đỏ hay các sắc chất tổng hợp như:
cataxantin (C40H52O2) hay apocaroten este (C32H44O2) dùng để nâng cao độ đậm màu của
lòng đỏ trứng hay da gà. Các chất tạo mùi và vị thường là sản phẩm tổng hợp hoá học và
khá đắt tiền.
Các chất tạo màu, mùi vị thức ăn không có hoặc ít tác dụng trực tiếp đến năng
suất động vật hoặc giá trị dinh dưỡng thức ăn mà chủ yếu làm tăng tính cạnh tranh của
sản phẩm chăn nuôi hoặc sản phẩm thức ăn thông qua màu sắc, hình dạng bên ngoài nên
quyết định sử dụng sẽ tuỳ thuộc vào giá cả và nhu cầu thị trường tiêu thụ quyết định.
92
93
CHƯƠNG VII
PHƯƠNG PHÁP CH Ế BIẾN THỨC ĂN
I. Ủ CHUA (SILÔ - SILAGE)
Ủ chua (còn gọi ủ silô hay ủ xanh) là một quá trình làm giảm độ pH đến giá trị mà
tại đó thức ăn có thể không bị hư hỏng. Do pH thấp nên khối ủ có mùi vị chua nên người
ta gọi là ủ chua. Hiện nay có hai phương pháp ủ chua: Ủ chua axit và ủ chua vi sinh vật.
Ủ chua axit là quá trình làm giảm pH nhờ thêm vào trong thức ăn một số axit vô cơ, ví dụ
axit phôtphoric, sulphuric, clohydric.. hay hữu cơ, ví dụ như axit phoocmic, propionic..
hoặc là kết hợp giưã vô cơ và hữu cơ. Trong khi đó, ủ chua vi sinh vật là quá trình làm
giảm độ pH khối ủ nhờ vi sinh vật (chủ yếu là tồn tại trong tự nhiên), trong đó nhóm
chính là vi khuẩn lên men lắc tíc.
Ủ chua đã được tiến hành khá lâu ở châu Âu, nơi có điều kiện thời tiết lạnh và ẩm
kéo dài không phù hợp cho phơi khô thức ăn. Hiện nay, nhiều nước ở châu Âu, châu Mỹ,
châu Úc áp dụng rộng rãi phương pháp ủ chua làm thức ăn cho gia súc qua vụ đông. Ban
đầu, ủ chua chỉ tiến hành trên cỏ xanh hòa thảo (chủ yếu là cây ngô và cao lương), nên có
lúc gọi là ủ xanh. Trong thời gian này, việc sử dụng axit để làm giảm pH của thức ăn và
ưc chế lên men là phổ biến. Sử dụng axit đề làm giảm pH đã tăng hàm lượng chất khoáng
và tồn dư một số axit gây độc cho gia súc. Hiện nay, ủ chua bằng lên men vi sinh vật
được sử dụng rộng rãi vì ít độc hơn sử dụng axit. Trong phần này chúng tôi chỉ đề cập
đến ủ chua bằng lên men vi sinh vật.
1.1. Vai trò enzyme thực vật trong quá trình ủ chua
Ngay sau khi cây cỏ bị cắt rời, tế bào thực vật còn sống và quá trình hô hấp xãy
ra. Tinh bột và đường bị thủy phân bởi enzyme tế bào thành khí CO2 và nước, do đó năng
lượng từ thức ăn bị tiêu hao:
C6H12O6 + 6O2 ----> 6CO2 + 6H2O + 674 kcal
Sự thủy phân tinh bột thường xãy ra khi có mặt ôxy trong khối ủ và nhiệt độ tối
thích cho quá trình này là 28-370C. Sự mất mát chủ yếu là cacbohydrat dễ tiêu. Để hạn
chế quá trình này thì cần phải giảm cung cấp ô-xy càng nhanh càng tốt.
Trong cây cỏ, protein chiếm khoảng 75-90% tổng lượng nitơ. Sau khi thu hoạch,
protein thực vật cũng bị phân giải nhanh bởi enzyme tế bào thành các hợp chất nitơ phi
protein (NPN) như các axit amin tự do. Trong khi phơi héo cỏ, hàm lượng protein có thể
giảm tới 50%. Quá trình phân giải protein dài hay ngắn phụ thuộc giống cỏ, hàm lượng
vật chất khô và nhiệt độ môi trường. Ngay khi đem ủ chua, sự phân giải protein vẫn tiếp
tục nhưng tốc độ chậm vì pH giảm. Tuy nhiên, vai trò của emzym thực vật bị hạn chế khi
pH giảm thấp. Quá trình phân giải protein chủ yếu do vi sinh vật chứ không phải bởi
enzyme thực vật.
Nếu sự lên men NPN tiếp tục (tuy nhiên, không do enzyme thực vật) thì sản sinh
ra một số amin như tryptamin, histamin... Những amin này tạo ra mùi, vị khó chịu và có
thể độc.
94
**1.2. Vai trò vi sinh vật trong quá trình Ủ chua
**
Vi khuẩn và nấm hiếu khí là những vi sinh vật hoạt động nổi trội khi cây cỏ còn
tươi, nhưng trong điều kiện yếm khí, chúng được thay thế bởi vi khuẩn sống trong điều
kiện thiếu ô-xy. Những vi khuẩn này bao gồm: vi khuẩn lên men lactic, clostridia và
enterobacteria.
Vi khuẩn lên men lactic
Vi khuẩn lactic chỉ chiếm 1% tổng số vi khuẩn của thực vật. Nó phát triển trong
môi trường yếm khí. Sự phát triển nhanh của chúng sẽ quyết định phẩm chất của thức ăn
ủ xanh vì sản sinh axit lactic làm giảm nhanh pH khối ủ. Vi khuẩn lên men lactic sinh sản
nhanh khi cây bị cắt ngắn, hoặc bị tổn thương. Có 3 yếu tố giúp cho vi khuẩn lactic phát
triển nhanh được là: yếm khí, đủ đường và vi khuẩn lactic nhiều.
Nếu những yếu tố trên được đáp ứng, đường trong thức ăn xanh sẽ được chuyển
phần lớn thành axit lactic là nhân tố chủ yếu để bảo tồn thức ăn ủ xanh với pH = 3,5 - 4,2.
Trong cỏ hòa thảo để đạt pH này cần 1,5 - 2,0% axit lactic.
Vi khuẩn lên men lactic gồm hai nhóm: tự dưỡng - homofermentative bacteria
(Lactobacillus plantarum, Pediococus pentosaceus và Enterococus fâeclis) và dị dưỡng heterofermentactive bacteria (Lactobacillus brevis và Leuconostoc mesenteroides).
Khi ủ chua, vi khuẩn lactic tiếp tục tăng và lên men cacbohydrat tan trong nước
thành axit hữu cơ, chủ yếu là axit lactic, làm giảm pH khối ủ. Nhóm tự dưỡng sử dụng
đường hexoz hiệu quả hơn vi khuẩn dị dưỡng. Trong quá trình ủ chua, hemicellulose có
thể bị thủy phân giải phóng đường pentoz và vi khuẩn lactic phân giải thành axit lactic và
axetic.
Clostridia
Clostridia có mặt ít trong cây cỏ, chủ yếu do nhiễm từ đất đai. Nhóm này ở dạng
bào tử và lớn lên khi môi trường yếm khí. Chúng có thể gồm 2 nhóm chính: nhóm lên
men đường và nhóm phân giải protein. Nhóm lên men đường (Clostridium butyricum và
Clostridium tyrobutyrricum) lên men axit lactic và cacbohydrat tan trong nước thành axit
butyric, và vì vậy tăng giá trị pH. Nhóm phân giải protein (Clostridium bifermentán và
Clostridium sporogenes) lên men chủ yếu axit amin thành nhiều sản phẩm khác nhau như
axit axetic, butyric, các amin (putrescine, histamine, cadaverine) và amôn.
Clostridia sinh sản nhanh ở pH 7-7,4 và chúng không sống được trong môi trường
pH dưới 4,2. Chúng phát triển kém khi hàm lượng chất khô khối ủ trên 30% và hoàn toàn
không phát triển khi chất khô trên 40%.
Nhóm bacillus
Nhóm này bị lây lan khi thu hoạch cây cỏ, nhưng khi pH thấp thì không phát
triển. Tuy nhiên, trong môi trường hiếu khí nhóm này phát triển rất nhanh. Bò dễ bị sẩy
thai khi cho ăn thức ăn ủ chua chứa nhiều Bacillus lichiniformis.
Nấm
Nấm có nhiều trong đất, trong cây và sinh sản nhiều hình thức, đơn bào (nấm
men) hay đa bào (nấm môc). Nấm men có trong thức ăn ủ chua gồm các chủng thuộc:
Candida, Saccharomyces, Torulopsis. Chúng có vai trò quan trọng trong việc gây thối
khối ủ khi tiếp xúc với không khí.
Nấm mốc hoạt động chủ yếu trong môi trường hiếu khí và hoạt động tích cực ở
lớp bề mặt của khối ủ. Nhiều chủng có khả năng sản sinh mycotoxin (bảng 56).
95
**Bảng 56. Một số nấm sản sinh mycotoxin trong thức ăn ủ chua
**
Tên nấm
Penicillium roqueforti
Byssochlamys nivea
Paecilomyces viriotii
Aspergillus clavus
Aspergillus fumigatus
Aspergillus flavus
Fusarium culmorum
Fusarium crookwellense
Mycotoxin
Roquefortine A, B, C; độc tố PR; axit microfinolic và
penicillic
Bào tử (patulin)
Bào tử
Bào tử, cytochanasin E; tryptoquinolin
Fumiclavine A, C; fumitoxin A, B, C; glioxin
Aflatoxin; axit cyclopiazonic
Độc tố T2 và HT; zearelenone
Zearelenone
**Tuy nhiên, việc gây độc do ăn thức ăn ủ chua rất ít khi gặp. Một phần là do vi
**
sinh vật dạ cỏ có thể phân hủy các độc tố như zearelenone, ochrotoxin. Mặt khác, gia súc
nhai lại có khả năng chuyển đổi trichothecene ăn vào rất hiệu quả.
Tóm lại, cần giảm thiểu sự tiếp xúc của không khí hoặc sự có mặt của không khí
trong thức ăn ủ chua.
Enterobacteria
Enterobacteria liên quan nhiều đến ủ chua, có lúc gọi là vi khuẩn lên men axetic
hay vi khuẩn coliform, thường có mặt với với số lượng rất ít trong cây trồng. Nhóm này
có các đại diện là Escherichia coli và Erwwinia herbicola. Chúng sinh trưởng nhanh
trong môi truờng kỵ khí, khác với clostridia, và cạnh tranh với vi khuẩn lactic trong việc
sử dụng cacbohydrat dễ tan trong nước. Chúng lên men cacbohydrat thành hỗn hợp axit
axetic, ethanol và hydrô. Giống với clostridia ở chổ có khả năng khử cacboxyl và amin
của cac axit amin để hình thành amoniac. Chúng sống trong pH thích hợp là 7,0 và
thường hoạt động trong giai đoạn đầu của quá trình lên men.
Tóm tắt một số con đường lên men (bảng 57) và quá trình ủ chua (sơ đồ 9).
96
**Bảng 57. Một số con đường lên men trong quá trình ủ chua
**
Vi khuẩn lactic
Nhóm tự dưỡng
**Glucose 2 axit lactic
**
Fructose 2 axit lactic
Pentose axit lac tic + axit axetic
Nhóm dị dưỡng
**Glucose axit lactic + ethanol + CO2
**
3 Fructose axit lactic + 2 mannitol + axit axetic + CO2
Pentose axit lactic + axit axetic
Clostridia
Nhóm đường hóa
2 axit lactic axit butyric + 2CO2 + 2H2
Nhóm phân giải protein
**Axit glutamic axit axetic + 3NH3 + CO2
**
Lysine axit axetic + axit butyric + 2NH3
Arginine putrescine + CO2
Axit glutamic axit aminobutyric + CO2
Histidine histamine + CO2
Lysine cadaverine + CO2
Enterobacteria
**Alanine + 2 glycine 3 axit axetic + 3NH3 + CO2
**
Glucose axit axetic + ethanol + 2CO2 + 2H2
**1.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình ủ xanh
**
Lượng protein trong thức ăn liên quan đến lượng axit lactic cần thiết để đạt pH ổn
định vì axit lactic thì làm giảm pH của thức ăn ủ, còn protein và những sản phẩm phân
hủy của protein (NH3) lại chống lại sự giảm pH. Hàm lượng protein trong thức ăn đem ủ
càng cao thì càng cần nhiều axit lactic (càng cần nhiều đường) để đạt pH thích hợp (bảng
58). Ví dụ ở bảng 58 cho thấy, đầu tôm có hàm lượng protein cao (40-45%) nên cần phải
phối hợp với chất phụ gia chứa nhiều đường (trong trường hợp này phụ gia là rĩ mật
đường). Nếu tỷ lệ đầu tôm trên 75% (tính theo tươi - tỷ lệ 4:1 và 6:1 trong thí nghiệm) thì
khối ủ sẽ hư hỏng sau 14 ngày ủ chua.
97
**Sơ đồ 9. Các quá trình biến đổi sinh hoá và vi sinh trong ủ chua (Muck, 1993)
**
Ban đầu
Lên men
Giai
chủ động đoạn ổn
định
Làm thức ăn
**Hô hấp thực vật
**
Phân giải
Phân giải cacbon
hydrat bởi enzyme
Phân huỷ tế bào thực
Nấm
Nấm mốc
Enterobacteria
Bacilli
Vi khuẩn lên men
Clostridia
Phản ứng Maillard
Thuỷ phân xơ bởi
axit
(hemicellulose)
Cỏ cần lượng axit lactic nhiều gấp 5 lần so với bã mía. Trong thực tế với cỏ hòa
thảo muốn ủ xanh đạt kết quả tốt cần tối thiểu 2% đường, 25 - 30% vật chất khô thu
được, 1,5 - 2,0% axit lactic.
Bảng 58. Ảnh hưởng của tỉ lệ đầu tôm và rĩ mật đến pH và hàm lượng vật chất khô,
protein thô và NH3 tổng số (%) của khối ủ
Thí
nghiệm1
P ĐT-RM 6 :1
CHC ĐT-RM 4 :1
ĐT-RM 3 :1
V ĐT-RM 6 :1
VCK ĐT-RM 4 :1
ĐT-RM 3 :1
C ĐT-RM 6 :1
CP
ĐT-RM 4 :1
ĐT-RM 3 :1
0
7
14
8.5
8.3
8.0a
31.6a
33.2a
32.4a
29.1
25..3
23.2a
7.6
7.6
4.5b
27.4b
30.0b
29.5b
29..2
25..4
26..4b
8.7
8.1
4.5b
26.6c
29.6b
29.1b
29..3
25. 0
26..6 b
Ngày
21
4.6b
28..9b
28..2b
98
SEM
28
56
4.66
28..3bc
28..3b
4.8b
28..0c
27.9c
0.09
0.07
0.09
0.09
0.09
0.18
0.57
0.19
0.42
0.001
0.002
0.001
0.001
0.001
0.001
0.977
0.337
0.001
N ĐT-RM 6 :1
NH3- ĐT-RM 4 :1
N
ĐT-RM 3 :1
1.2a
1.0a
1.5a
14.2b
7.2b
3.4b
20.8c
8.6c
4.1c
4.4c
4.5c
6.5d
0.40
0.14
0.12
0.001
0.001
0.001
**Nguồn: Lê Đức Ngoan, 2000.
**
1
ĐT-RM 6:1; 4:1 và 3:1: là tỉ lệ đầu tôm (6, 4 và 3) và rĩ mật (1) theo khối lượng tươi.
SEM : sai số của số trung bình; P: xác suất; a ≠ b ≠ c trong cùng hàng ( P< 0.05)
Lượng đường cần thiết để làm xúc tác cho quá trình lên men hình thành các axit
hữu cơ. Những đường trong thực vật chỉ giải phóng ra khi tế bào bị chết nên tất cả các
biện pháp làm cho tế bào thực vật chết nhanh đều giúp cho sự lên men tạo axit lactic.
Khi nén khối ủ không khí ra ngoài càng nhanh, cắt cỏ càng nhỏ thì pH giảm càng
nhanh. Lượng đường có trong thức ăn hòa thảo cao hơn họ đậu.Thương số đường/protein
là lượng đường thực tế trong thức ăn so với lượng protein trong đó (bảng 59). Ủ chua
càng dễ khi thương số này lên cao.
Bảng 59. Thương số giữa hàm lượng đường/protein thay đổi theo họ thực vật
Loại cỏ
Thương số đường/protein
Cỏ alfalfa (Medicago sativa)
0,2 - 0,3
Cỏ ba lá trắng
0,3
Cỏ hỗn hợp
0,3 - 1,3
Ngô ngậm sữa
1,5 - 1,7
Trong điều kiện không đủ vi khuẩn lactic, thương số đường > 0,8 thì thức ăn có
thể ủ chua rất tốt; 0,4- 0,8: ủ tốt; và dưới 0,4: khó ủ. Đặc biệt cỏ hòa thảo mùa xuân dễ ủ
hơn mùa thu vì hàm lượng đường trong mùa xuân lớn: 12 - 20% tính theo vật chất khô,
còn trong mùa thu chỉ đạt 3 - 12%.
Hiệu số đường: Hiệu số đường là hiệu số giưã lượng đường thực tế (E) và hạn độ
đường tối thiểu (F). Hiệu số đường lớn hơn 0 là thức ăn có khả năng ủ tốt. Hạn độ đường
tối thiểu: F = B - 1,7; Trong đó, B là lượng axit lactic nồng độ 0,1N trung hòa 100 chất
khô của thức ăn để có pH = 4,2. Hệ số 1,7 là cứ 100 g glucoz khi lên men tạo thành 60 g
axit axetic. Ví du, F của thân cây ngô = 2,91 x 1,7 = 4,94, như vậy cần 4,94 g đường
glucoz thì mới có thể có pH = 4,2.
Bảng 60. Hàm lượng đường và lượng đường tối thiểu cần cho quá trình ủ xanh của
một số cây cỏ
Loại cỏ cây
Cỏ Pangola (Digitaria decumbens)
Cỏ voi (Pennisetum pupureum)
Cỏ Guine (Panicum maximum)
Cỏ Alfalfa (Medicago sativa)
Ngô (Zea maiz) chín sữa
Cây cao lương (Shorgum vulgaris)
Vật
chất khô (%)
22,0
20,9
28,2
18,8
25,0
22
Tỷ lệ
đường (%)
1,20
4,65
2,07
1,15
16,00
12,60
Lượng
đường tối thiểu
5,00
3,70
6,00
7,90
4,95
5,18
Hàm lượng đường tối thiểu là lượng đường cần thiết để đảm bảo cho hoạt động
của vi khuẩn lactic hình thành axit lactic cần thiết để đạt nhanh pH = 4,2, yếu tố quan
trọng để bảo quản thức ăn ủ xanh.
99
Để quá trình ủ chua thuận lợi nên hỗn hợp các loại cỏ nhiều đường cùng với các
loại cỏ ít đường (bảng 60). Ví dụ, hiệu số đường của thân cây ngô E - F = 21,84, cỏ họ
đậu E - F = - 5,78; hỗn hợp hai loại trên: E - F = 16,06.
Trong thực tế muốn thức ăn ủ xanh có chất lượng cao cần:
- Cắt ngắn, rãi đều, nén chặt để giảm mất mát trong quá trình hô hấp thực vật, tạo
điều kiện thuận lợi cho quá trình lên men lactic. Axit lactic cần thiết để bảo quản thức ăn
ủ silô như rượu cần có alcolhol.
- Đường tổng số đạt 25 trở lên (có thể cho thêm rỉ mật, đường thô..) trong thức ăn
xanh đem ủ.
- Phơi héo cỏ trước khi đem ủ để đạt 25 - 30% vật chất khô.
- Có thể thêm axit hữu cơ hay vô cơ để giảm nhanh pH xuống dưới 4,2.
- Thức ăn ủ chua cần để nơi cao ráo, thoát nước nếu là ủ trong hố.
1.4. Sự mất mát trong quá trình ủ chua
Như đã nói ở trên, mất mát xảy ra trong quá trình ủ chua thức ăn qua nhiều công
đoạn: thu hoạch, khi đem ủ, lên men và mất do rò rĩ qua chất thải. Mất qua thu hoạch chủ
yếu ở giai đoạn phơi khô. Càng kéo dài thời gian phơi khô càng mất nhiều dinh dưỡng.
Ví dụ, lượng vật chất khô mất đi khoảng 6% sau 5 ngày phơi và 10% sau 8 ngày. Chất
dinh dưỡng mất chủ yếu là cacbohydrat dễ tan trong nước và protein do thủy phân thành
axit amin.
Mất dinh dưỡng trong giai đoạn hô hấp mô bào hay nói cách khác là do khối ủ
tiếp xúc không khí phụ thuộc vào bề mặt khối ủ và mức độ yếm khí. Vì vậy, diện tích bề
mặt khối ủ cần phải nhỏ.
Mất dinh dưỡng trong quá trình lên men vi sinh vật phụ thuộc vào con đường lên
men. Lên men do clostridia và enterobacteria mất nhiều dinh dưỡng hơn lên men lactic.
Ước tính mất mát chất khô do lên men vào khoảng 5%. Mất chủ yếu qua khí CO 2, hydro
và amoniac.
Chất thải đặc (effluent) từ khối ủ được hình thành mang đi nhiều chất dinh dưỡng.
Đây là mất mát lớn nhất. Lượng chất thải từ khối ủ phụ thuộc lớn vào độ ẩm thức ăn đem
ủ. Ví dụ, độ ẩm thức ăn đem ủ 85% thì lượng vật chất khô mất 10%, nếu ẩm độ 70% mất
rất ít hoặc không xảy ra. Tương quan giữa hàm lượng chất khô (D, kg/tấn) và lượng chất
thải (Vn, lít/tấn) như sau:
Vn = 767 - 5,34D + 0,00936D2.
Chất thải bao gồm đường, hợp chất nitơ dễ tan, khoáng và axit lên men. Tất cả các
chất này có giá trị dinh dưỡng cao. Vì vậy, trong khi làm thức ăn ủ chua cần quan tâm
đến độ ẩm ban đầu và tình trạng khối ủ.
1.5. Đánh giá thức ăn ủ chua
Để biết được khối ủ nào tốt thì cần dựa các phương pháp khác nhau để giám định.
Giám định bằng cảm quang: màu sắc, mùi, vị, và giám định hóa học, chủ yếu là pH và NNH3 có trong khối ủ.
Đặc điểm của khối ủ tốt là:
pH thấp hơn 4,5; tốt nhất là 4,0
Tỷ lệ axit butyric thấp, axit lăctic cao
Sản phẩm phân hủy protein là axit amin
N-NH3 nằm trong khoảng 60 g/kg N
Yếm khí trong khối ủ
Màu sắc ít thay đổi so với vật liệu tươi
100
**Mùi thơm dễ chịu và dễ bị mất
**
Dưới đây là ví dụ đặc điểm của khối ủ chua ngô và cỏ rye tốt (bảng 61).
Bảng 61. Đặc điểm một số loại thức ăn ủ chua tốt (ngô và cỏ rye)
Cỏ rye
Cây ngô
Tươi
Làm héo
Vật chất khô (g/kg)
186
316
285
PH
3,9
4,2
3,9
N tổng số (g/kg chất khô)
23
22,8
15
N protein (g/kg N tổng số)
235
289
545
N-amôn (g/kg N tổng số)
78
79
63
Axit axetic (g/kg chất khô)
36
24
26
Axit butyric (g/kg chất khô)
1,4
0,6
0
Axit lactic (g/kg chất khô)
102
59
53
Ethanol (g/kg chất khô)
12
6,4
<10
Nguồn: Donalson và Edwards, 1976; Wilkinson và Phipps, 1979.
II. CHẾ BIẾN THỨC ĂN HẠT (HẠT CỐC VÀ HẠT HỌ ĐẬU)
2.1. Tính chất vật lý, hoá học của tinh bột hạt
Tinh bột là polysacarit dự trữ trong hạt, củ, quả. Đại phân tử tinh bột có hai cấu tử
là amylose và amylopectin. Amyloz là một polyme mạch thẳng do các phân tử D-glucose
liên kết với nhau theo kiểu 1,4-glucoside. Thông thường tinh bột hạt cốc chứa 20 - 30%
amyloz. Ở gạo ngon chứa 25 - 30% amyloz, tỷ lệ này cao hay thấp hơn đều làm thay đổi
độ ngon của gạo.
Amilopectin là một polyme mạch nhánh do các phân tử D-glucose liên kết với
nhau qua mạch 1,4 và 1,6-glucoside. Trọng lượng phân tử của amilopectin là hàng chục
triệu, trong khi đó amylose chỉ khoảng 106 .
- Cấu trúc của hạt tinh bột khá đặc biệt, mỗi hạt có một rốn hạt (hilum), xung
quanh rốn hạt là các vòng đồng tâm hay còn gọi là vòng sinh trưởng. Các hạt tinh bột ngũ
cốc thường có các vết nứa hình thành do sự mất nước nhanh của ngũ cốc trong quá trình
thành thục. Chính nhờ những vết nứt này mà enzyme tiêu hoá dễ thâm nhập tạo điều kiện
dễ dàng cho sự phân giải. Các hạt tinh bột của các loại củ không có các vết nứt này cho
nên khó tiêu hoá hơn. Tinh bột có cấu trúc tinh thể, dưới tác dụng của nhiệt hay axit cấu
trúc tinh bột bị phá vỡ.
2.2. Biến đổi vật lý, hoá học của tinh bột trong quá trình chế biến
Sự gelatin hoá:
Dưới tác dụng của cơ, nhiệt hoặc hoá chất liên kết hydro giữa các đại phân tử
amylose và amilopectin bị phá vỡ, cấu trúc tự nhiên của hạt tinh bột bị biến đổi. Khi tinh
bột được ngâm trong nước và nhiệt độ của nước tăng dần lên tới 55 oC, các hạt tinh bột
hút nước và trương phồng lên. Sự trương phồng này là quá trình thuận nghịch, sau khi
làm lạnh và làm khô, hạt trở lại bình thường nhưng nếu ở nhiệt độ cao hơn (60 - 80 oC),
các hạt tinh bột hút nước bị trương phồng và hạt không trở lại bình thường được nữa. Lúc
này tinh bột mất đi cấu trúc tinh thể. Nhiệt độ đun nóng càng cao, càng kéo dài thì cấu
trúc hạt cũng bị phá vỡ càng nhiều. Quá trình này gọi là gelatin hoá. Nhiệt độ gelatin hoá
khác nhau phụ thuộc vào nguồn gốc tinh bột. Tinh bột đại mạch 59 - 64oC, tinh bột ngô
62 - 72oC, tinh bột lúa mỳ 65 - 67oC, tinh bột cao lương 67 - 77oC. Gelatin hoá có thể
101
xuất hiện khi nghiền hoặc cán mỏng các loại hạt ngũ cốc. Một số dung dịch kiềm hay axit
cũng có tác dụng thức đẩy quá trình gelatin hoá.
Sự rắn đanh và dextrin hoá:
Rắn đanh là quá trình trong đó các hạt tinh bột từ trạng thái trương phồng hoặc
gelatin hoá trở về trạng thái quần tụ thành từng đám và không hoà tan. Kết quả của quá
trình này là liên kết hydro giữa amyloz và amylopectin được phục hòi. Mức độ rắn đanh
phụ thuộc vào bản chất hạt, vào hàm lượng nước tự do, nhiệt độ... Sự rắn đanh của tinh
bột làm giảm hiệu quả tác động của enzyme, do đó làm giảm tỉ lệ tiêu hoá .
Dextrin hoá là quá trình phân cắt phân đoạn các cấu tử amylose và amylopectin.
Dextrin hoá có thể thực hiện bằng phương pháp xử lý tinh bột bằng nhiệt độ và độ ẩm
hoặc bằng dung dịch axit hoặc muối. Xử lý bằng tia hồng ngoại hay nổ bỏng là các
phương pháp dextrin hoá điển hình và tỷ lệ tiêu hoá tinh bột tăng rõ rệt.
Tác động của enzyme amylase lên tinh bột:
Các enzyme β-amylase gắn vào các mạch α.1,4 và α.1,6 glucoside ở phần ngoại
vi của đại phân tử tinh bột, thuỷ phân tinh bột thành maltose và glucose. Đối với các cấu
tử amylopectin, α-amylase đầu tiên tác động vào các liên kết phân nhánh. Về đại thể các
amylase tác động lên bề mặt hạt tinh bột, trước hết ở những chổ gãy hay những vùng
không hoàn hảo về cấu trúc, sau đó lan toả ra các vùng xung quanh, tạo thành những hốc
hình nón, xói mòn các hạt và làm cho chúng hoà tan hoàn toàn.
2.3. Các phương pháp chế biến thức ăn hạt
2.3.1 Các phương pháp chế biến khô
- Nghiền bằng búa
Nghiền bằng búa trong máy nghiền, hạt được đập vỡ bằng hệ thống búa đập. Độ
nhỏ của hạt phụ thuộc vào loại hạt, độ ẩm của hạt, kích cỡ mặt sàng và tốc độ dòng hạt
lưu chuyển.
- Nghiền bằng trục lăn
Nghiền bằng trục lăn làm hạt được làm vỡ, bị cán mỏng và nghiền nhỏ bởi các
trục lăn trong máy nghiền. Độ nhỏ của hạt phụ thuộc vào kích cỡ và cấu trúc, tốc độ vòng
quay của con lăn và các yếu tố khác như: loại hạt, độ ẩm của hạt.
- Nổ bỏng (popping)
Phương pháp này làm giản nỡ và phá vỡ các hạt bằng nhiệt độ và áp suất cao.
Ngô, gạo, cao lương, lúa mỳ có thể áp dụng nổ bỏng nhưng đại mạch và yến mạch không
thực hiện được. Nhiệt độ nổ bỏng thường là 150oC, nhưng mức độ bung nổ khác nhau
tuỳ thuộc vào loại hạt và độ ẩm của hạt.
- Phương pháp dùng sóng cực ngắn (micronizing)
Ở phương pháp này nhờ tác động của vi sóng, nhiệt độ của hạt tăng nhanh trong
khoảng 140 - 180oC với thời gian ngắn chỉ vài chục giây tuỳ theo loại hạt, tinh bột hạt
được gelatin hoá, vitamin trong thức ăn hạt được bảo toàn.
- Phương pháp rang chín
Hạt được quay trong một khoang kim loại chuyển động theo chu kỳ qua tia lửa.
Nhiệt độ của hạt trong quá trình rang đạt khoảng 150oC.
- Ép đùn ( extruding)
Phương pháp ép đùn là hạt được ép qua một xy lanh trơn, bên trong là một trục có
rãnh xoắn. Lực ma sát tạo ra nhiệt độ khoảng 95oC. Tinh bột hạt được gelatin hoá, các
chất kháng dinh dưỡng cũng bị phá huỹ, các chất dinh dưỡng trong thức ăn hạt được bảo
toàn.
102
**2.3.2 Các phương pháp chế biến ướt
**
- Ngâm nước
Hạt được ngâm nước trong khoảng thời gian 12 - 24h và được ngấm một lượng
nước. Phương pháp này thường áp dụng với các loại hạt cứng nhằm giúp quá trình tiêu
hóa cơ học xãy ra nhanh và sự tiếp xúc của enzyme tiêu hóa tốt hơn.
- Phương pháp ủ hạt ướt
Hạt được ngâm nước đạt hàm lượng nước 25 - 30%, sau đó đem ủ yếm khí 20
ngày. Trong quá trình ủ, các enzyme có sẵn trong hạt sẽ tác động đến tinh bột. Chất
lượng của sản phẩm chế biến sẽ phụ thuộc vào loại hạt, nhiệt độ môi trường và độ ẩm
của hạt.
- Xử lý kiềm (alkali treatment)
Hạt được ngâm hoặc phun bằng dung dịch xút nồng độ 2,5 - 4% phụ thuộc vào
loại hạt. Có thể sử dụng dung dịch amoniac, tuy nhiên phuơng pháp này đóng vai trò bảo
quản nhiều hơn là làm thay đổi tính chất vật lý, hoá học của hạt.
- Xử lý axit (acid treatment)
Xử lý axit thường áp dụng cho hạt cốc tươi, axit được dùng là axetic, propionic,
izobutyric, formic, benzoic nhưng phổ biến là axit axetic hoặc propionic hoặc hỗn hợp
của hai axit này. Tuỳ theo độ ẩm của hạt mà tỉ lệ axit được dùng từ 0,5 - 3% tính theo
khối lượng hạt, độ ẩm càng cao lượng axit càng nhiều. Ưu điểm của phương pháp xử lý
axit là không cần có hầm ủ kín (hạt đã ngấm axit có thể bảo quản trong túi polyetylen,
trong thùng gỗ), thời gian bảo quản có thể kéo dài tới một năm. Tác dụng bảo quản của
hạt vẫn còn duy trì khi đưa hạt ra khỏi nơi bảo quản.
- Phương pháp hấp cán (steam rolling)
Trước hết hạt phải chịu tác động bởi hơi nước trong khoảng thời gian từ 3-5 phút,
sau đó hạt được nghiền bằng trục lăn. Phương pháp này nhằm làm mềm nhanh chóng các
loại hạt cứng.
- Hấp và làm vỡ (steam flaking)
Theo phương pháp này hạt được phun một lượng hơi nước nóng trong khoảng
thời gian sao cho độ ẩm của hạt tăng lên 18% (ngô mất 12 phút; cao lương mất 25 phút).
Nhiệt độ hạt đạt được 100oC khi đưa vào trục lăn.
- Hấp chín áp suất cao (pressure cooking)
Hạt được hấp chín ở nhiệt độ 143oC và áp suất 3kg/cm2. Sau khi hấp chín nguyên
liệu được làm mát cho đến khi nhiệt độ còn 90 oC và hàm lượng độ ẩm giảm còn 20%
trước khi cán và nghiền bằng trục lăn.
- Phương pháp làm giản nở (exploding)
Theo phương pháp này hạt được hấp chín trong điều kiện có hơi nước ở nhiệt độ
o
200 C và áp suất 15kg/cm2 trong 20 giây. Dưới áp suất và nhiệt độ cao, hạt bị trương
phồng sau đó giản nở đến mức tối đa.
- Ép viên (pelleting)
Thông thường người ta đưa hơi nước nóng vào khối nguyên liệu để đưa nhiệt độ
lên khoảng 60 -94oC. Ở nhiệt độ này một phần tinh bột được gelatin hoá. Nhờ sức ép của
trục lăn lên syranh viên thức ăn được hình thành khi chui qua các rãnh của thành syranh.
103
**III. XỬ LÝ RƠM RẠ VÀ PHỤ PHẨM XƠ THÔ
**
Áp dụng cho các loại thức ăn thô, phụ phẩm nông nghiệp: rơm, bã mía, thân cây
ngô.. nghèo các chất hữu cơ tiêu hóa. Tuy nhiên, ở các nước sản xuất lúa gạo thì rơm là
nguồn thức ăn cho trâu bò... Rơm rạ có hai đặc tính cơ bản là:
- Hàm lượng N thấp (< 1%), nghèo khoáng và vitamin
- Chứa nhiều xơ thô nên tỷ lệ tiêu hóa thấp. Tiêu hóa xơ nhờ hoạt động lên men
của vi sinh vật trong đường tiêu hóa.
Chất xơ trong rơm chủ yếu là cellulose, hemicellulose và lignin. Giữa chúng có
các liên kết hóa học tạo nên sự bền vững của màng tế bào thực vật. Cellulose gồm nhiều
chuỗi thẳng ghép nhau thành bó dài nhờ mạch nối hydrogen tạo thành các mixen bền
vững. Hemicellulose là những heteropolysacarit cùng với xellulose có ở màng tế bào thực
vật. Hemicellulose không hòa tan được trong nước nhưng hòa tan được trong dung dịch
kiềm và bị thủy phân bởi axít dễ dàng hơn so với cellulose. Khi bị thủy phân từ
hemicellulose sẽ tạo ra glucose, fructose, mantose, galactose, cuabinose và xilose.
Thành phần thứ ba đáng chú ý trong xơ là lignin. Lignin luôn đi kèm với cellulose
và hemicellulose trong thành phần tế bào. Lignin không hòa tan trong nước, trong các
dung môi hữu cơ bình thường và rất bền vững bởi enzyme của hệ vi sinh vật dạ cỏ.
Nhưng dưới tác dụng của kiềm thì lignin một phần bị phân giải và chuyển vào dung dịch.
Trong dạ cỏ loài nhai lại có những vi khuẩn đặc biệt chứa enzyme cellulase phân giải
được xellulose. Cellulose và hemicellulose là những chất có thể tiêu hóa được. Nhưng
phần lớn cellulose tham gia cấu tạo lớp trong của màng tế bào rơm nên enzyme của hệ vi
sinh vật không dễ dàng tác động được. Lớp ngoài thành tế bào được tạo thành chủ yếu từ
các phức chất ligno-hemicellulose mà các enzyme vi sinh vật dạ cỏ phân giải vô cùng
chậm. Điều đó cản trở những lớp trong giàu cellulose trước tác động của enzyme vi sinh
vật, cũng như cản trở sự phân giải chất chứa tế bào.
Để nâng cao tỷ lệ tiêu hóa của rơm, thân cây ngô.. các nhà nghiên cứu đã tiến
hành xử lý rơm bằng nhiều phương pháp như: lý học, hóa học, vi sinh vật học...
Sơ đồ 10. Các phương pháp xử lý phụ phẩm xơ thô
Các phương pháp xử lý phụ phẩm xơ
Vật lý
Ngâm
Nghiền
Viên
Luộc
Hấp cao áp
Chiếu xạ
Hoá học
Sinh học
Xút
Chế phẩm enzyme
Vôi
Nấm
Hyđroxit kali
Hyđroxit amon
Amoniac
Urê
Cacbonat natri
Các phương pháp xử lý chính có thể phân thành các nhóm: vật lý, sinh học, hoá
học.., hoặc có thể phối hợp giữa các hình thức xử lý này.
104
3.1. Xử lý vật lý
- Xử lý cơ học
Xử lý cơ học là phương pháp cơ giới để băm chặt, nghiền nhỏ thức ăn, nhằm thu
nhỏ kích thước của thức ăn, vì kích thước của thức ăn có ảnh hưởng tới quá trình thu
nhận và quá trình tiêu hoá thức ăn của gia súc nhai lại. Phương pháp này giúp phá vở cấu
trúc vách tế bào nên thành phần cacbohydrat không hoà tan sẽ có giá trị hơn với vi sinh
vật dạ cỏ. Ưu điểm của phương pháp này là giúp gia súc đở tốn năng lượng thu nhận và
tạo kích thước của thức ăn thích hợp cho vi sinh vật dạ cỏ. Tuy nhiên, phương pháp này
cũng có nguy cơ làm giảm tiết nước bọt và tăng tốc độ chuyển dời qua dạ cỏ làm giảm tỷ
lệ tiêu hoá. Phương pháp này áp dụng chủ yếu với phế phụ phẩm trồng trọt ở mức độ
trang trại. Nên kết hợp phương pháp này với phương pháp xử lý hoá học hoặc kết hợp với
xử lý sinh học.
-Xử lý bằng nhiệt hơi nước
Xử lý các loại thức ăn thô chất lượng thấp bằng nhiệt với áp suất hơi nước cao để
làm tăng tỷ lệ tiêu hoá. Cơ sở của phương pháp này là quá trình thuỷ phân xơ bằng hơi
nước ở áp suất cao để phá vỡ mối liên kết hoá học giữa các thành phần của xơ và tạo ra
sự tách chuổi. Theo các tác giả Sundstol và Owen (1984) thì có thể dùng hơi nước ở áp
suất 7 - 28 kg/cm2 để xử lý rơm trong 5 phút. Rangnekar và cộng sự (1982) đã xử lý rơm
và bã mía bằng hơi nước ở áp suất 5 -9 kg/ cm 2 trong 30 - 60 phút. Kết quả tương tự như
xử lý ở áp suất cao trong thời gian ngắn. Phương pháp này chủ yếu lợi dụng các nguồn
nhiệt thừa ở các nhà máy.
-Xử lý bằng bức xạ
Khi chất xơ được chiếu xạ, chiều dài của chuổi cenlulose sẽ giảm và thành phần
của cacbohydrat không hoà tan sẽ trở nên dễ dàng tác động bởi vi sinh vật dạ cỏ. Năm
1951, Lawton và cộng sự đã sử dụng bức xạ làm tăng tỷ lệ tiêu hoá của thức ăn thô. Có
một số phương pháp bức xạ khác nhau như bức xạ cực tím, tia gamma có thể dùng để
tăng tỷ lệ tiêu hoá của thức ăn thô. Tuy nhiên, các phương pháp này phần lớn đòi hỏi
trang thiết bị đắt tiền, cao cấp và không an toàn. Do vậy, các phương pháp xử lý bằng bức
xạ không đem lại hiệu quả kinh tế.
3.2. Xử lý sinh học
Cơ sở của phương pháp này là dùng nấm hay phế phẩm enzyme của chúng cấy
vào thức ăn để phân giải lignin hay các mối liên kết hoá học giữa lignin và cacbohydrat
trong vách tế bào thực vật. Lĩnh vực này có chiều hướng triển vọng khi một số loài nấm
như White Rod đã được phát hiện có khả năng phá vỡ các phức hợp lignin-hydrat cacbon
của vách tế bào. Tuy nhiên, các nấm háo khí này làm tiêu hao năng lượng trong thức ăn
vì khó tìm được những loại nấm chỉ phân giải lignin mà không phân giải cenlulose/ hemi
cenlulose. Phương pháp này có những hạn chế lớn khác như nuôi cấy vi khuẩn gặp khó
khăn, phương tiện thiết bị và qui trình phức tạp nên cho tới nay vẫn chưa được áp dụng
rộng rãi trong thực tiển. Trong tương lai nếu như công nghệ di truyền có thể nhân được
các loại vi sinh vật dạ cỏ có khả năng phân giải lignin thì có thể có nhiều ứng dụng trong
tương lai vào mục đích này.
105
3.3. Xử lý hoá học
Xử lý hóa học để cải thiện giá trị dinh dưỡng của rơm được bắt đầu từ thế kỷ XIX.
Hiện nay, việc dùng các chất hoá học để xử lý phế phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn gia
súc đang được áp dụng rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới. Mục đích của xử lý hóa học là
phá vỡ các mối liên kết giữa lignin và hemicellulose để làm cho hemicellulose và
cellulose vốn bị bao bọc bỡi phức hợp lignin-hemicellulose dễ dàng được phân giải bởi vi
sinh vật dạ cỏ.
Trong phương pháp xử lý hóa học, dùng tác nhân oxy hoá, axit hay kiềm (Sơ đồ
11).
Sơ đồ 11. Nguyên lý xử lý thức ăn giàu xơ (Chesson, 1986)
Chất ôxy hóa, SO2 , nấm
**Liên kết không bền
**
với kiềm
LIGNIN
LIGNIN
NaOH
H3
Xử lý nhhiệt
ẩm > 150OC
Liên kết kháng kiềm
HEMICELLULOSES
Các chất oxyhoá (như a xit peroxyaxetic, clorit natri được axit hoá, ôzôn..) có
tác dụng phân giải lignin khá hiệu quả.
Các a xit mạnh như những axit được dùng trong công nghiệp giấy.
Các chất kiềm (vôi, kali, xút, amoniac...) có khả năng thuỷ phân các mối liên
kết hoá học giữa lignin và các polysacarit của vách tế bào thực vật.
Trong tất cả các phương pháp hoá học thì xử lý kiềm được nghiên cứu sâu nhất và
có nhiều triển vọng trong thực tiễn. Các mối liên kết hoá học giữa lignin và cacbohydrat
bền trong môi trường của dạ cỏ nhưng lại kém bền trong môi trường kiềm (pH> 8), lơi
106
dụng đặc tính này các nhà khoa học đã sử dụng các chất kiềm như: NaOH, NH 3, urê,
Ca(OH)2 để xử lý các phụ phẩm nông nghiệp nhiều xơ với mục đích phá vỡ mối liên kết
giữa lignin với hemicellulose/cellulose trước khi chúng được sử dụng làm thức ăn cho gia
súc nhai lại, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình lên men của vi sinh vật dạ cỏ.
Kiềm hoá có thể phá vỡ liên kết este giữa lignin với hemicellulose/cellulose đồng
thời làm cho cấu trúc xơ phồng lên về mặt vật lý. Những ảnh hưởng đó tạo điều kiện cho
vi sinh vật dạ cỏ tấn công vào cấu trúc cacbohydrat như cellulose, hemicellulose được dễ
dàng, làm tăng tỷ lệ tiêu hoá, tăng tính ngon miệng của rơm đã xử lý.
Sau đây là một số phương pháp kiềm hoá chính đã được nghiên cứu và áp dụng ở
các nước khác nhau trên thế giới.
- Xử lý bằng xút (NaOH)
Một số phương pháp xử lý rơm và các loại thức ăn thô khác nhau bằng NaOH đã
được nghiên cứu và ứng dụng;
* Xử lý ướt:
- Đun sôi với NaOH: Lehman (1895) xử lý rơm bằng NaOH ở áp suất và nhiệt độ
cao (100 kg rơm trong 200 lit nước đun sôi với 4 kg NaOH, sau đó rữa và phơi khô) đã
thu được kết quả tốt tăng tỷ lệ tiêu hoá. Jackson (1977) xử lý các loại thức ăn thô và rơm
bằng NaOH. Tuy nhiên, phương pháp này làm mất nhiều vật chất hữu cơ và thức ăn thu
được không ngon miệng. Một hạn chế nữa là phương pháp này tốn nhiều năng lượng và
lao động.
- Phương pháp Beckmann: Beckmann (1921) đã cải tiến bằng cách ngâm rơm
trong dung dịch NaOH pha loãng (8 lít NaOH 1,5 % cho 10 kg rơm) với thời gian 2 - 3
ngày, sau đó rữa sạch phần NaOH dư đến khi không còn mùi kiềm và cho gia súc ăn.
Phương pháp này cho thấy sự mất mát vật chất khô thấp hơn so với phương pháp đun sôi,
làm tăng giá trị năng lượng của rơm tương đương với cỏ cắt sớm (Sundstol, 1984). Tuy
nhiên, phương pháp này cũng có một số nhược điểm: Nước rữa rơm sau khi chế biến gây
ô nhiễm môi trường và làm mất nhiều chất dinh dưỡng hoà tan trong quá trình chế biến
và rửa trước khi cho ăn.
- Phương pháp nhúng (deep treament): Phương pháp này được tiến hành như sau:
Rơm được nhúng trong bể chứa NaOH 1,5% trong khoảng 1 - 2h, sau đó vớt lên và để
cho nước chứa kiềm dư chảy trở lại bể ngâm. Tiếp theo, rơm được ủ trong 3 - 6 ngày
trước khi cho ăn. Phương pháp này rất hiệu quả, nhưng do rơm sau xử lý có hàm lượng
Na cao nên không nên cho ăn như là nguồn thức ăn thô duy nhất trong khẩu phần.
- Phương pháp tuần hoàn: Rơm đóng bánh được phun dung dịch NaOH +
Ca(OH)2 (15 -25g NaOH và 10 - 15g Ca/kg VCK) và để trong phòng kín sau đó phun
chất trung hoà như axit photphorit (H3PO4) lên bánh rơm. Khi lượng nước thừa rút hết
những bánh rơm này có thể ăn được. Phương pháp này đã được đưa ra thực tế để xử lý
rơm cho khả năng tiêu hoá cao, chứa ít NaOH dư, nhưng đòi hỏi qui trình và điều kiện
tiến hành phức tạp.
* Xử lý khô
Người ta chế biến khô rơm bằng cách băm hoặc nghiền nhỏ rồi trộn với NaOH
theo tỷ lệ 100 - 400 lít dung dịch NaOH 20 - 40% cho 1 tấn rơm. Rơm sau khi xử lý
không được rửa. Phương pháp này làm tăng tỷ lệ tiêu hoá chất hữu cơ thấp hơn so với xử
lý ướt nhưng tránh được sự ô nhiễm môi trường do nước rửa rơm gây ra. Phương pháp
này còn tránh được sự mất mát những chất dinh dưỡng hoà tan trong quá trình chế biến
và rửa.
107
**Nhìn chung, các phương pháp xử lý rơm bằng NaOH có hiệu quả làm tăng tỷ lệ
**
tiêu hoá. Tuy vậy, do những bất lợi như: chi phí cao, ô nhiễm môi trường do thải Na dư
và nguy hiểm cho người cũng như gia súc nên ở các nước đang phát triển ít sử dụng.
Bảng 62. Ảnh hưởng của NaOH và Ca(OH)2 đến tỷ lệ tiêu hóa vật chất khô của bã
mía (Martin, 1979)
Phương pháp xử lý
Bã mía
Bã mía đã xử lý với 3% NaOH
Bã mía đã xử lý với 6% NaOH
Bã mía đã xử lý với 14% NaOH
Bã mía đã xử lý với 8% Ca(OH)2
Bã mía đã xử lý với 16% Ca(OH)2
**Tỷ lệ tiêu hóa của vật chất khô (%)
**
3,8
33,3
59,0
78,8
10,7
43,1
**Một số phương pháp thay cho xử lý bằng NaOH là xử lý bằng Ca(OH) 2, đặc biệt
**
là xử lý bằng NH3 (bảng 62). Ưu điểm của NH3 là ở chỗ: một phần của nó bám chặt vào
rơm, thức ăn thô và có thể sử dụng như nguồn nitơ phi protein (Orskov, 1984).
- Xử lý bằng amoniac
Amôniac được chấp nhận hơn bất kì loại hoá chất nào khác trong xử lý rơm rạ.
Amoniac là một nguồn nitơ phi protein được VSV dạ cỏ sử dụng nên việc xử lý bằng
amoniac còn góp phần làm tăng hàm lượng protein thô. Hơn nữa, xử lý bằng amoniac còn
có tác dụng bảo quản chống mốc thối. Các phương pháp xử lý amoniac như sau:
* Xử lý bằng khí amoniac:
Rơm được chất đống và dùng vải nilon đen che lại. Thùng đựng khí amoniac
được nối với ống kim loại dài có đục lỗ (đường kính 4 cm) xuyên vào đống rơm. Thông
thường, dùng 3kg amoniac/100kg rơm. Thời gian xử lý có thể lên tới 8 tuần. Ngoài ra,
người ta còn dùng phương pháp ủ rơm với khí NH3 ở trong phòng kín ở nhiệt độ 95oC.
Khí NH3 được tuần hoàn trong rơm ủ. Phương pháp này có thể làm giảm thời gian xử lý
xuống khoảng 24 giờ kể cả 3-4 giờ thoát khí sau xử lý.
* Xử lý bằng amoniac lỏng:
Amoniac lỏng có thể sử dụng để xử lý rơm theo một số cách khác nhau. Thông
thường nó được bơm vào đóng rơm phủ kín qua một ống dẫn. Nước amoniac cũng có thể
cho chảy từ phía trên đống rơm xuống và amoniac sẽ bốc hơi từ từ và thấm vào rơm.
Xử lý bằng amoniac khí hay lỏng đều tỏ ra có hiệu lực tốt: làm tăng tỷ lệ tiêu hoá,
tăng NPN và lượng thu nhận. Tuy nhiên nó đòi hỏi phải có các bình chứa chịu áp lực và
càc trang thiết bị hạ tầng tốt. Xử lý amoniac cũng gây ô nhiễm môi trường do NH 3 thải
vào không khí. Trong một số trường hợp có thể sinh độc tố (4-metyl imidazol) nếu xử lý
amoniac ở nhiệt độ cao và nguyên liệu có nhiều đường.
* Xử lý bằng urê
Thực chất xử lý bằng urê cũng là xử lý bằng NH3 một cách gián tiếp vì khi có
nước và ureaza của vi sinh vật thì urê sẽ phân giải thành amoniac.
CO(NH2)2 + H2O
urease
2NH3 + CO2
Các nhà nghiên cứu cho rằng: trong thực tế sản xuất hiện nay thì lấy NH3 từ urê
bằng quá trình ủ ướt rơm hay các thức ăn thô khác là phương pháp đơn giản và thuận tiện
hơn cả. NaOH và NH3 làm cắt mạch liên kết giữa lignin với các thành phần khác của
màng tế bào như cellulose, hemicellulose và protein. Một phần hemicellulose trở thành
108
hòa tan trong nước và các cấu trúc vốn không thể tác động tới trở thành dễ dàng chịu tác
động của enzyme vi sinh vật.
Urê có thể sử dụng để xử lý rơm chủ yếu theo hai cách sau:
- Trên quy mô công nghiệp, rơm trộn với urê kết hợp với việc nghiền và đóng
thành bánh.
- Trên quy mô nông hộ rơm được trộn với urê rồi ủ trong các hào, hố hay các bao
bì được nén chặt và giữ kín khí.
Khi xử lý rơm bằng urê cần đảm bảo các điều kiện sau:
- Liều lượng urê sử dụng bằng 4-5% so với VCK của rơm.
- Lượng nước sử dụng cần đảm bảo cho độ ẩm của rơm sau khi trộn nằm trong
khoảng 30-70%. Nếu quá ít nước thì sẽ khó trộn đều và nén chặt. Nếu thêm quá nhiều
nước sẽ làm mất urê do nước không ngấm hết vào rơm mà trôi mất và dễ gây mốc. Trong
thực tế có thể dùng 6-10 lít nước/10kg rơm khô.
- Các túi hay hố ủ phải được nén chặt và đảm bảo kín khí để không cho amoniac
sinh ra bị lọt ra ngoài làm mất hiệu lực xử lý và rơm sẽ bị mốc.
- Thời gian ủ tuỳ thuộc vào nhiệt độ môi trường. Nếu nhiệt độ không khí cao thì
quá trình amoniac hoá sẽ nhanh,lạnh thì chậm lại. Nếu nhiệt độ trên 30 0C thì thời gian ủ ít
nhất là 7-10 ngày, 15-300C phải ủ 10-25 ngày, 5-150C thì phải ủ 25-30 ngày.
Phương pháp xử lý bằng urê an toàn hơn phương pháp xử lý bằng amoniac lỏng
hoặc khí. Hơn nữa, urê rẻ hơn NaOH và NH3 và rất sẵn vì nó là phân bón cho cây trồng.
Mặt khác, urê là chất rắn nên dễ vận chuyển và sử dụng. Tuy nhiên, phương pháp này vẫn
có những khó khăn như: NH3 chỉ được giải phóng khi có enzyme urease và enzyme này
chỉ hoạt động trong điều kiện nhiệt độ và độ ẩm nhất định. Nhiệt độ và độ ẩm cao là điều
kiện thuận lơi cho enzyme này hoạt động. Do đó, xử lý urê chỉ thích hợp cho các nước
nhiệt đới. Bên cạnh đó, mặc dù xử lý urê bổ sung NH3 cho vi sinh vật dạ cỏ, nhưng đây
vẫn là cách bổ sung đắt tiền bởi vì lượng urê cần dùng để đảm bảo xử lý có hiệu lực ít
nhất cao gấp 2 lần so với nhu cầu của vi sinh vật dạ cỏ. Thêm vào đó, ở các nước đang
phát triển do trợ cấp nông nghiệp ngày càng giảm nên gía urê có xu hướng tăng lên. Việc
áp dụng phương pháp này có thể sẽ mang lại hiệu quả kinh tế không cao nếu giá urê cao.
Do đó, việc dùng thêm một chất kiềm khác rẻ hơn (như vôi chẳng hạn) kết hợp với một
mức urê thấp có thể mang lại hiệu lực tốt hơn và bền vững hơn về mặt kinh tế.
Phương pháp xử lý rơm bằng urê:
Hòa tan lượng urê theo các tỷ lệ thích hợp, thường 4-5%. Ví dụ, xử lý bằng dung
dịch urê 4% thì hòa tan 4 kg urê trong 100 lít nước, trộn đều với rơm đã cắt ngắn 4-5 cm
sau đó cho rơm đã xử lý urê vào túi nilon, hàn kín và ủ trong 21 ngày là có thể cho gia
súc ăn (xem phần sau).
Bảng 63. Ảnh hưởng của xử lý rơm bằng dung dịch urê 4 % đến thành phần dinh
dưỡng của rơm
Loại thức ăn
Rơm chưa ủ
VCK (%)
81,0
100
Rơm ủ urê 4% 56,8
100
Xử lý bằng vôi
Protein thô
(%)
4,2
5,2
6,4
11,3
Xơ thô
(%)
26,7
33,3
18,1
31,9
109
TDN (g/kg) ME (kcal/kg)
369
456
262
462
1346,7
1664,4
956,3
1886,3
**Trong số các chát khác có thể dùng để kiềm hoá rơm thì vôi (Ca (OH)2) hay CaO
**
đang được quan tâm nhiều nhất. Có hai hình thức xử lý bằng vôi:
* Ngâm rơm trong nước vôi: tương tự như xử lý với NaOH.
* Ủ rơm với vôi: rơm đựơc trộn đều với 4-6% vôi (Ca(OH)2 hoặc CaO),
nước (40-80kg/100kg rơm) và ủ trong 2-3 tuần.
Việc dùng vôi xử lý rơm có các ưu điểm là vôi rẻ tiền và sẵn có, bổ sung thêm Ca
cho rơm, an toàn và không gây ô nhiễm môi trường. Tuy nhiên, vì vôi là kiềm yếu nên
tác dụng xử lý không cao nếu ngâm nhanh. Hơn nữa , vôi khó hoà tan và không bốc hơi
nên khó trộn đều trong nguyên liệu xử lý và khi xử lý vôi rơm dễ bị mốc, do vậy lượng
thu nhận không ổn định.
Xử lý kết hợp urê với vôi:
Theo Van Soest (1994) việc kết hợp dùng urê và vôi sẽ đem lại hiệu quả tốt hơn
dùng riêng vôi hoặc urê. Khi dùng CaO kết hợp với urê thì urê có thể được phân giải
nhanh hơn và tăng sự phản ứng giữa NH3 với rơm. Việc kết hợp này sẽ còn cho phép bổ
sung cả NPN và Ca cùng một lúc, cũng như chống được mốc, trong khi giảm được lượng
N va Ca dư so với xử lý bằng urê hay bằng vôi riêng lẽ. Các nghiên cứu trong phòng thí
nghiệm, các đánh giá in-sacco, in-vivo và các thí nghiệm nuôi bò sinh trưởng bằng rơm
xử lý bằng urê kết hợp với vôi đã được tiến hành ở Việt Nam và cho kết quả rất tốt
(Nguyễn Xuân Trạch, 2000). Quy trình xử lý rơm bằng urê kết hợp với vôi áp dụng cho
nông hộ được trình bày cụ thể ở phần dưới đây.
IV. CHẾ BIẾN PHỤ PHẨM LÀM THỨC ĂN CHO TRÂU BÒ
4.1. Xử lý rơm khô với urê và vôi
Nguyên liệu:
Có thể xử lý theo một trong các công thức sau đây:
1) Rơm khô 100 kg, urê 4 kg, nước sạch 70-100 lít.
2) Rơm khô 100 kg, urê 4 kg , vôi tôi 0.5 kg, nước sạch 70-100 lít (nếu giá urê rẻ)
3) Rơm khô 100kg, urê 2.5 kg, vôi tôi 2-3 kg, nước sạch 70-100 lít (nếu giá urê
đắt)
Hố ủ và dụng cụ:
Có ba loại hố ủ: có ba vách, có hai vách cạnh nhau hoặc có hai vách đối diện. Nói
chung, cần tối thiểu hai vách để nén rơm cho chặt. Nền có thể là xi măng, gạch hay lót
nhiều lá chuối hoặc nilon. Dung tích hố ủ phụ thuộc vào số lượng rơm cần ủ để đáp ứng
nhu cầu của gia súc.
Nếu không làm hố ủ có thể ủ rơm trong túi nilon (bao đựng phân đạm) lồng trong
bao tải dứa (100kg rơm cần 10-12 bao tải dứa).
Các dụng cụ khác gồm cần 1 chiếc chậu to hay vại sành 1 cái để hoà tan urê, vôi,
xô tôn 2 - 3 chiếc, ô doa (để tưới cho đều), ni lông, dây ni lông.
Cách ủ:
- Urê và vôi được hoà tan vào nước cho tan đều.
- Nếu ủ trong hố thì rãi từng lớp rơm mỏng (20 cm) rồi tưới nước urê/vôi sao cho
đều rơm, đảo cho ngấm nước u rê, dùng chân nén chặt, rồi lại tiếp tục lớp khác nén chặt.
Sau khi xong phủ bao ni lông lên trên sao cho thật kín, không để không khí nước mưa ở
ngoài lọt vào và khí amoniac ở trong bay ra.
- Nếu ủ trong túi thì trên sân sạch hay trên tấm nilông trải từng lớp rơm dày
khoảng 20 cm. Sau đó tưới nước đã hoà tan urê và vôi cho thấm ướt đều tất cả các lớp
110
rơm (không dội quá nhiều làm thừa nước urê gây lãng phí). Tiếp theo, lớp rơm mới được
phủ lên và lại tưới đều cho đến khi làm ẩm hết lượng rơm cần xử lý. Các lớp dưới nên
tưới ít hơn các lớp trên vì phần nước dư thừa sẽ thấm xuống các lớp dưới. Sau khi rơm
được tưới đều cho chúng vào các bao tải dứa, nén thật chặt rồi buộc chặt. Bảo quản các
bao tải này ở nơi sạch sẽ, tránh nắng, mưa, ẩm ướt.
Cách cho ăn:
- Sau khi ủ 2 - 3 tuần (mùa hè) hoặc 3 - 4 tuần (mùa đông) có thể sử dụng rơm rạ
cho trâu bò ăn. Lấy vừa đủ lượng rơm cần thiết cho từng bữa, đậy kín hố ủ hoặc buộc kín
bao nilông lại.
- Rơm ủ có chất lượng tốt có màu vàng đậm, mùi urê, không có mùi mốc, rơm
ẩm, mềm.
- Nếu trâu bò chưa được ăn thức ăn ủ u rê trước đó, phải tập cho chúng ăn, lúc đầu
với số lượng ít và trộn với các loại thức ăn khác sau đó tăng dần số lượng. Có thể lấy rơm
ủ ra, phơi trong mát chừng 1 giờ để bay bớt mùi, cho rơm ủ vào máng sạch sẽ trộn thêm
cỏ xanh, hoặc một ít thức ăn khác như : cám, bột ngô, bột sắn, rĩ mật hay khoai lang tươi
lên trên rơm để hấp dẩn trâu bò, làm như vậy khoảng vài ngày. Khi trâu bò ăn quen rơm
ủ, lượng ăn vào nhiều hơn so với khi chưa ủ, nếu cho ăn trong mùa đông thì hiệu quả sẽ
tốt hơn.
4.2. Rơm ủ tươi với urê
Việc ủ rơm tươi có nhiều ưu điểm hơn ủ rơm khô, vì:
- Rơm tươi có giá trị dinh dưỡng cao hơn rơm khô do trong quá trình phơi khô,
một số chất dinh dưỡng trong rơm bị mất, tỷ lệ tiêu hoá rơm tươi cao hơn rơm khô.
- Rơm tươi có tỷ lệ nước cao, khi ủ không cần hoà urê vào nước mà có thể rải urê
trực tiếp lên rơm từng lớp.
- Ủ rơm tươi với urê đảm bảo giá trị dinh dưỡng của rơm, ít hao tổn chất dinh
dưỡng.
Nguyên liệu
Lượng urê dùng ủ khoảng 4% vật chất khô của rơm, căn cứ vào hàm lượng nước
của rơm khi đem ủ để tính toán lượng urê cho phù hợp, nếu rơm mới lấy sau khi thu
hoạch thì độ ẩm thích hợp (> 50 %), nhưng nếu rơm đã để khô phải vẩy thêm nước.
Hố ủ
Hố ủ làm giống như ủ rơm khô với urê, do khi ủ rơm tươi số lượng thường nhiều
hơn do sau khi thu hoạch nên kích thước hố ủ có thể lớn hơn.
Cách ủ
- Cho rơm vào hố ủ, trên mỗi lớp rơm dày thì rải một lớp urê (cần tính cụ thể để
đảm bảo tỷ lệ quy định), làm như vậy cho đến khi đầy hố. Do rơm còn tươi nên đòi hỏi
phải nen thật chặt và phủ ni lông thật kín để tránh mất urê và hao tổn các chất dinh
dưỡng.
Chú ý:
+ Khi ủ rơm tươi cần lưu ý: Do rơm còn tươi non có nhiều đường glucose nên nếu
ẩm độ thấp (rơm đã khô 1 phần nhưng không thêm nước) và nhiệt độ cao (cho rơm vào
hố ủ lúc trưa nắng) thì độc tố 4-methyl-imidazol sẽ được hình thành do phản ứng giữa
glucose và NH3 phân giải từ urê, có thể gây độc cho bò.
+ Gia súc cho ăn rơm ủ tươi cũng tương tự như rơm khô được ủ với urê /vôi như
trên.
111
**4.3. Phương pháp làm bánh đa dinh dưỡng:
**
Nguyên liệu: Urê:
10 kg
Rĩ mật:
45 - 50 kg
Xi măng:
2 kg
Bột đất sét:
4 kg
NaCl:
0,5 kg
Bột sắn hay cám gạo:
5 kg
Chất độn nhiều xơ:
20 -30 kg (như vỏ lạc, dây lang, dây lá lạc
khô hay rơm khô băm nhỏ).
Dụng cụ: Chậu to, xô tôn, khuôn đóng gạch, chày giã, cân, nilông.
Cách làm:
+ Bước 1:
- Trộn urê, muối ăn vào rĩ đường cho đều (hỗn hợp 1)
- Trộn đều các chất còn lại và phụ gia với nhau (hỗn hợp 2)
+ Bước 2:
Trộn đều hai hỗn hợp trên vào nhau, sao cho chúng vừa đủ kết dính. Chý ý
đến độ ẩm bằng cách dùng tay nắm lại, nếu thấy tạo được hình trong lòng bàn tay, khi
buông ra không bị rã rời là được. Nếu quá nhão cho thêm một ít chất độn nhiều xơ. Nếu
quá khô cho thêm một vài kg rĩ mật. Sau khi trộn xong phải ủ đống trong thời gian 1 -2
tiếng đồng hồ, rồi mới đóng thành các bánh nhỏ.
+ Bước 3:
- Dùng khuôn đóng gạch thủ công hoặc khuôn đóng gạch xi hay xô tôn
hỏng để đóng bánh.
- Dùng chày gỗ nén thật chắt nguyên liệu vào khuôn để kết dính tốt.
- Phơi khô bánh dinh dưỡng trong bóng mát 5 -7 ngày ở nơi cao ráo sạch
sẻ, sau đó mới sử dụng cho trâu bò.
+ Bước 4: Sử dụng cho trâu bò ăn
- Đặt bánh dinh dưỡng vào nơi cao ráo sạch sẽ trong chuồng trâu bò
(tránh để nước mưa hay phân, nước tiểu gia súc trộn lẫn vào).
- Có thể đặt trong rỗ hoặc dụng cụ khác và treo vào phía đầu trau bò,
ngang với tầm mõn của chúng để trâu bò dễ liếm hoặc ăn.
- Chỉ cho một bánh dinh dưỡng vào rỗ, khi nào ăn hết mới cho ăn bánh
mới.
- Một trâu bò hàng ngày có thể ăn được từ 0,4 - 0,6 kg bánh dinh dưỡng
này.
- Cần cho ăn bánh dinh dưỡng liên tục.
- Tuyệt đối không hoà tan bánh dinh dưỡng vào nước để uống vì urê trong
bánh dinh dưỡng sẽ hoà tan vào nước làm gia súc ngộ độc urê có thể gây chết trâu bò đột
ngột.
- Có thể sử dụng bánh dinh dưỡng trong vòng 2 - 3 tháng kể từ sau khi
sản xuất.
112
CHƯƠNG VIII
TIÊU CHU ẨN VÀ KHẨU PHẦN
Mỗi loài gia súc khác nhau cần nhu cầu các chất dinh dưỡng khác nhau tuỳ theo
đặc điểm riêng của từng loài, giống. Trong từng loài, giống tuỳ theo giai đoạn phát triển
mà nhu cầu dinh dưỡng khác nhau. Cân đối các chất dinh dưỡng cần thiết trong khẩu
phần so với nhu cầu của gia súc là biện pháp rất quan trọng nhằm tăng năng suất và hiệu
quả trong chăn nuôi.
I. KHÁI NIỆM
1.1. Tiêu chuẩn ăn
Tiêu chuẩn ăn được xác định dựa trên nhu cầu các chất dinh dưỡng (phần này đã
đề cập trong học phần Dinh dưỡng gia súc). Như đã biết, nhu cầu dinh dưỡng là khối
lượng chất dinh dưỡng mà con vật cần để duy trì hoạt động sống và tạo sản phẩm (tăng
trọng, tiết sữa, cho trứng..) trong ngày đêm.
Tiêu chuẩn được xây dựng trên cơ sở nhu cầu. Vì vậy, có thể khái niệm tiêu chuẩn
ăn là khối lượng các chất dinh dưỡng (được tính bằng đơn vị khối lượng hoặc tính bằng
phần trăm trong thức ăn hỗn hợp) mà con vật yêu cầu trong một ngày đêm. Tiêu chuẩn ăn
có thể hiểu như sau:
Tiêu chuẩn ăn = Nhu cầu + Số dư an toàn
Số dư an toàn là số lượng chất dinh dưỡng cần thêm vào ngoài nhu cầu của gia
súc được xác định thông qua các thực nghiệm. Trong thực tế, xác định nhu cầu dinh
dưỡng được tiến hành trong phòng thí nghiệm (on-station) với nhiều cá thể và giá trị thu
được là trung bình số học của các quan sát. Giá trị về nhu cầu dinh dưỡng (ví dụ: 14,7 MJ
ME) là giá trị trung bình của các giá trị thu được trên hoặc dưới giá trị trung bình nói trên
(có thể 12-16 MJ ME). Có nghĩa, nếu áp dụng giá trị trung bình trên để xác định nhu cầu
thì một số vật nuôi không đáp ứng nhu cầu chất dinh dưỡng (những quan sát trên 14,7 MJ
ME). Do đó, người ta mới sử dụng khái niệm số dư an toàn.
Tiêu chuẩn ăn được qui định bởi một số chỉ tiêu cơ bản, những chỉ tiêu này phụ
thuộc vào sự phát triển chăn nuôi của mỗi nước.
1.2. Nội dung tiêu chuẩn ăn
- Nhu cầu năng lượng: Biểu thị bằng kcal (Mcal) hay kJ (MJ) của DE, ME, NE
tính cho một ngày đêm hay tính cho 1 kg thức ăn. Khi nhu cầu năng lượng tính trên 1 kg
thì gọi là mật độ năng lượng hay mức năng lượng. Ví dụ: nhu cầu cho lợn thịt là 3200
kcal ME/kg, thì hiểu là mật độ năng lượng trao đổi là 3200 kcal.
- Nhu cầu protein và axít amin: Nhu cầu protein có thể thể hiện bằng khối lượng
(g; kg) cho một ngày đêm hay tỷ lệ (%) protein thô hay protein tiêu hóa trong khẩu phần.
Axit amin cũng được tính theo khối lượng (g) cho một ngày đêm hay tỷ lệ (%) so với vật
chất khô hoặc tỷ lệ (%) so với protein. Một số nước (Anh, Mỹ, Australia..) đã sử dụng
axit amin tiêu hóa toàn phần hoặc tiêu hóa hồi tràng (tỷ lệ tiêu hóa biểu kiến hoặc tỷ lệ
tiêu hóa thực) để biểu thị nhu cầu axit amin cho lợn và gia cầm.
113
114
**- Nhu cầu mỡ và axit béo: Ví dụ: Tiêu chuẩn ăn của lợn nái nuôi con
**
Nhiều nước đã sử dụng các axit béo giồng nội có trọng lượng 81 -90 kg cho 1 ngày
thiết yếu trong tiêu chuẩn ăn của vật đêm (TCVN):
ME (kcal) :
8.621 hoặc 36 MJ ME
nuôi (Anh, Mỹ, Australia..).
Chất
khô:
2,67 kg
- Nhu cầu các chất khoáng:
453
g
+ Khoáng đa lượng: Ca, Protein thô:
Protein
tiêu
hoá:
336
g
P, Mg, Na, Cl ,K, S (g/con ngày hoặc
Xơ thô (g):
187 g (không vượt quá)
% TA).
Ca:
21,4 g
+ Khoáng vi lượng: Fe,
P:
17,4
g
Cu, Co, Mn, Zn.. (mg/con ngày).
NaCl:
15,8
g
- Nhu cầu vitamin: A, D, E
Fe:
367
mg
(UI), VTM nhóm B, C, K (mg); B12 (µ
Cu:
37 mg
g).
Zn:
158 mg
1.3. Khẩu phần ăn
Mn:
143 mg
Để hiển thị tiêu chuẩn ăn bằng Co:
5,6 mg
các loại thức ăn cụ thể thì người ta sử I:
1,1 mg
dụng khái niệm “khẩu phần ăn”. Khẩu
phần ăn là khối lượng các loại thức ăn cung cấp cho con vật để thoả mãn tiêu chuẩn ăn.
Khẩu phần ăn được tính bằng khối lượng trong một ngày đêm hoặc tỷ lệ phần trăm trong
thức ăn hỗn hợp.
Ví dụ, để đảm bảo tiêu chuẩn ăn cho lợn nái có khối lượng 80kg: năng lượng
7000 kcal ME; protein tiêu hoá 308 g; Ca: 16 g; P: 11 g; NaCl: 11 g, người ta thiết lập
khẩu phần ăn như sau: 5 kg rau lang; 1,5 kg cám loại 2; 0,45 kg ngô; 0,1 kg bột cá; và 0,2
kg khô dầu lạc.
Nhu cầu dinh dưỡng hay tiêu chuẩn ăn của động vật nuôi tương đối ổn định
nhưng khẩu phần thức ăn thay đổi tuỳ thuộc nguồn thức ăn có thể có ở các vùng sinh
thái hay khí hậu khác nhau.
II. NGUYÊN TẮC PHỐI HỢP KHẨU PHẦN
Tối ưu hoá khẩu phần hay còn gọi là lập khẩu phần để thoả mãn nhu cầu dinh
dưỡng của gia súc gia cầm với giá thành thấp nhất là rất quan trọng để nâng cao hiệu quả
kinh tế trong chăn nuôi. Có hai nguyên tắc để lập khẩu phần là khoa học và kinh tế.
2.1. Nguyên tắc khoa học
+ Khẩu phần ăn phải đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng, thoã mãn được tiêu
chuẩn ăn. Đảm bảo được sự cân bằng các chất dinh dưỡng: axit amin, khoáng , vitamin...
+ Khối lượng khẩu phần ăn phải thích hợp với sức chứa của bộ máy tiêu hoá.
Để khống chế khối lượng khẩu phần ăn người ta dùng lượng thức ăn (% vật chất
khô) có thể thu nhận tính theo tỷ lệ khối lượng cơ thể .
- Trâu bò thịt: lượng vật chất khô có thể thu nhận được là 2,5 - 3,0% khối lượng
cơ thể (W).
- Bò sữa: lượng vật chất khô có thể thu nhận được: 2,5% W + 10% sản lượng
sữa.
Mật độ năng lượng của khẩu phần:
Tổng nhu cầu ME (Kcal, Mcal)
ME (Kcal, Mcal/kg VCK) =
Tổng kg VCK của khẩu phần
115
**- Lợn: lượng vật chất khô có thể thu nhận được là 2,5%W.
**
- Ngựa: lượng vật chất khô có thể thu nhận được là 2%W.
2.2. Nguyên tắc kinh tế
Khẩu phần ăn phải có giá cả hợp lý và rẽ. Để khẩu phần thức ăn vừa đảm bảo nhu
cầu dinh dưỡng cho động vật vừa tối ưu về mặt kinh tế cho người chăn nuôi khi lập khẩu
phần phải chú ý các vấn đề sau đây:
+ Tính sẵn có, chất lượng và giá cả của nguồn nguyên liệu thức ăn.
+ Đặc tính sinh học, tính năng sản xuất và năng suất, tuổi của giống.
+ Mục tiêu nuôi dưỡng động vật ( nuôi lấy thịt, trứng hay làm giống...).
+ Đặc điểm cơ bản của hệ thống nuôi dưỡng, ăn tự do hay hạn chế.
+ Nhiệt độ, độ ẩm của môi trường nuôi dưỡng...
III. PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG KHẨU PHẦN THỨC ĂN CHO VẬT NUÔI
Muốn xây dựng khẩu phần ăn cho vật nuôi một cách khoa học và hợp lý chúng ta
cần biết:
- Tiêu chuẩn ăn của gia súc gia cầm về các chất dinh dưỡng như: năng lượng,
protein, axit amin, hàm lượng xơ, khoáng...
- Thành phần hoá học và giá trị dinh dưỡng, gía cả của các loại thức ăn dự kiến sẽ
sử dụng trong khẩu phần (chú ý giới hạn tốt đa % của từng loại nguyên liệu). Giá cả của
các nguyên liệu làm thức ăn có thể tính cho 1 kg hay cho 1.000 kcal năng lượng (tiêu hoá
hay trao đổi) và 100 gam protein thô trong thức ăn.
3.1. Phương pháp tính toán đơn giản
Bảng 64. Khuyến cáo giới hạn tối đa sử dụng nguyên liệu trong khẩu phần lợn và
gia cầm (kg/100kg khẩu phần)
Nguyên liệu
Lợn thịt có trọng lượng (kg)
Lợn nái sinh sản
Gà, vịt
5- 10
11- 20
21- 50
51 -100 Mang
Nuôi
thai
con
Ngô
50
50
50
65
50
50
70
Tấm gạo
50
50
50
65
50
50
70
Cám gạo
10
20
30
45
50
40
20
Sắn
0
20
30
45
30
30
30
Cám mỳ
10
15
25
45
50
40
20
Lúa
0
0
5
10
15
10
15
Bột cỏ
0
0
4
4
4
4
4
Bột cá
10
10
8
8
5
8
10
Bột cá mặn
0
0
8
10
7
6
0
Bột thịt
3
3
5
5
3
5
5
Bột máu
2
2
3
3
3
3
3
Khô đậu tương
25
25
15
15
15
15
35
Đậu tương hạt
25
25
15
10
10
15
25
Khô dầu lạc
0
0
10
10
10
10
0
Khô dầu dừa
0
0
5
5
5
5
5
Bột sữa
15
15
Dầu, chất béo
4
4
5
5
5
5
5
Nguồn: Lã Văn Kính, 2004.
116
Phương pháp này áp dụng tính toán cho các khẩu phần thức ăn chỉ bao gồm một
vài nguyên liệu và yêu cầu tính một vài chất dinh dưỡng chủ yếu trong khẩu phần. Các
phương pháp kinh điển được sử dụng để xây dựng khẩu phần như: Phương pháp thử -sai
(trial - error), phương pháp hình vuông Pearson, phương pháp lập phương trình đại số.
Các phương pháp có chung các bước như sau:
Bước 1:
Xác định nhu cầu dinh dưỡng, tiêu chuẩn cho gia súc, gia cầm. Nhu cầu dinh
dưỡng theo tiêu chuẩn Việt nam (TCVN) hoặc tham khảo tiêu chuẩn NRC (Mỹ), ARC
(Anh), tiêu chuẩn của Nhật Bản, Hà Lan, Ân Độ.. phù hợp với khí hậu và các vùng sinh
thái khác nhau; phù hợp với các giống gia súc gia cầm và từng giai đoạn sinh trưởng phát
triển của con vật.
Bước 2:
Chọn lựa các nguyên liệu thức ăn để lập khẩu phần ăn. Phải biết giá trị dinh
dưỡng và giá thành các nguyên liệu thức ăn đó. Nguyên liệu thức ăn phải bảo đảm chất
lượng tốt và phải phù hợp với từng loại gia súc, đảm bảo tính ngon miệng của con vật.
Bước 3:
Tiến hành lập khẩu phần. Phương pháp này thường theo các bước chính sau đây:
- Xác định khối lượng các loại thức ăn bổ sung như khoáng vi lượng , premix
vitamin... Các loại thức ăn này thường chiếm tỷ lệ thấp trong khẩu phần (bảng 64).
- Ấn định khối lượng một số loại thức ăn giàu protein hoặc thức ăn giàu năng
lượng (tham khảo khuyến cáo ở trên).
- Trên cơ sở thức ăn đã ấn định tính toán khối lượng các loại thức ăn còn lại. Ta
có thể xác định khối lượng của từng loại thức ăn này bằng 2 phương pháp: phương pháp
đường chéo Pearson hoặc phương pháp dùng phương trình đại số.
- Tính toán giá trị dinh dưỡng của khẩu phần dự kiến.
- Điều chỉnh và bổ sung. Dựa vào tiêu chuẩn ăn để điều chỉnh và bổ sung các chất
dinh dưỡng cho phù hợp với nhu cầu con vật
Ví dụ, phối hợp khẩu phần thức ăn cho gà đẻ theo phương pháp đường chéo
Pearson.
Bảng 65. Giá trị dinh dưỡng của nguyên liệu thức ăn
Thức ăn
ME (Kcal)
Protein
Ca (%)
P (%)
Lys (g/kg) Met (g/kg)
(%)
Ngô vàng
3321
8,9
0,22
0,3
2,74
1,7
Cám gạo
2527
13
0,17
1,65
5,55
2,49
Bột cá 45
2319
45
5,00
2,50
22,5
7,25
Đ.tương
3360
39,25
0,23
0,63
24,00
5,43
Khô lạc
2917
45,54
0,18
0,53
16,34
5,45
Bột xương
24,0
16,0
Bột sò
33,0
Lysine
98,0
Methionin
99,0
Xác định công thức sản xuất thức ăn hỗn hợp cho gà đẻ, yêu cầu 1 kg thức ăn hỗn
hợp có: năng lượng: 2750 -2800 Kcal ME; Protein thô: 16 %; Lysine: 0,8 %;
Methionine: 0,3%; Ca: 3,5%; P: 0,8 -1%; NaCl: 0,5%.
117
Các nguyên liệu thức ăn bao gồm: ngô vàng, cám, bột cá, đậu tương, khô lạc, bột
sò, bột xương, Premix khoáng và vitamin, NaCl, DL-methionine, L-Lysine (bảng 65).
Ấn định một số nguyên liệu trong thức ăn hỗn hợp cho gà đẻ (%)
- Bột cá :
5
- Bột sò:
8
- Bột xương:
1
- Premix:
1
- NaCl:
0,5
Tổng số:
15,5
Xem xét về khối lượng: để phối hợp cho 100 kg thức ăn đã có 15,5 kg thức ăn ấn
định, số lượng các nguyên liệu khác cần phối hợp là (100 - 15,5 =) 84,5 kg từ 4 nguyên
liệu là ngô, cám , khô lạc, đậu tương.
Về protein: protein đã có trong 5 kg bột cá là (5 kg *0,45 =) 2,25 kg; vì vậy,
lượng protein còn lại trong các nguyên liệu khác là (16 - 2,25 kg =) 13,75 kg. Như vậy,
trong 84,5 kg thức ăn của 4 nguyên liệu còn lại phải có 13,75 kg protein nghĩa là hàm
lượng protein thô là (13,75 * 100/84,5 =) 16,27%. Thực hiện bước tiếp theo.
Chọn cặp phối hợp: chọn cặp phối hợp nhằm thỏa mãn hàm lượng protein
(16,27%). Có 2 cách chọn cặp là:
1 loại thức ăn giàu năng lượng + 1 loại thức ăn giàu protein, hay
1 cặp thức ăn giàu năng lượng hoặc 1 cặp thức ăn giàu protein.
Ở ví dụ này, giả sử chọn cách 2 (1 cặp thức ăn giàu năng lượng và 1 cặp thức ăn
giàu protein)
Cặp 1: (ngô + cám) với tỷ lệ 3:1; thì giá trị protein thô là (8,9 * 3 + 13)/4 =
9,93%
Cặp 2: (đậu tương + khô lạc ) với tỷ lệ 2:1,
9,93
41,35
thì giá trị protein thô là (39,25 * 2 + 45,54)/3
= 41,35 % .
16,27
Khi có 2 cặp này thì tiến hành kết hợp với nhau
theo cách 1 (1 thức ăn giàu năng lượng-cặp 1 và 1 thức
25,08
-6,347
ăn giàu protein-cặp 2) theo hình thức ô vuông Pearson.
Gọi x là số phần của hỗn hợp cặp thứ 1 kết hợp
với 1 phần hỗn hợp 2 (cặp 2) để có 1 hỗn hợp thức ăn có 16,272 % protein ta có phương
trình sau:
25,075 - 6,347 X = 0
X = 25,075/6,347 = 3,95.
(Kết hợp 3,95 phần hỗn hợp 1 và 1 phần hỗn hợp 2 sẽ có 4,95 phần hỗn hợp 3 có protein:
16,272 %).
Qui ra %: Hỗn hợp 1 (cặp 1): 3,95/4,95 * 100 = 79,8 %
Hỗn hợp 2 (cặp 2): 1/4,95 * 100 = 20,2 %
Tính cụ thể:
Cặp 1: (Ngô + cám) với tỷ lệ 3 : 1
Cặp 2: (Đậu tương + Khô lạc ) Với tỷ lệ 2 :1
Tính trong 84,5 kg, thì:
Ngô:
59,85%
50,57 kg
Cám:
19,95%
16,86 kg
118
**Đậu tương: 13,47%
**
11,38 kg
Khô lạc:
6,73%
5,69 kg
Kết quả: Công thức hỗn hợp như sau (%):
Ngô:
50,57
Cám:
16,86
Đậu tương:
11,38
Khô lạc:
5,69
Bột cá:
5
Bột sò:
8
Bột xương:
1
Premix K/VTM:
1
NaCl:
0,5
* Điều chỉnh và bổ sung
Kết quả kiểm tra giá trị dinh dưỡng của công thức thức ăn hỗn hợp trên đáp ứng
đủ nhu cầu dinh dưỡng cho gà đẻ (tính toàn bộ giá trị dinh dưỡng của 1 kg thức ăn, sau
đó so sánh với tiêu chuẩn nếu thừa hay thiếu sẽ điều chỉnh và bổ sung để đạt đúng như
tiêu chuẩn của khẩu phần phải phối hợp).
3.2. Sử dụng phần mềm trên máy vi tính
Hiện nay, nhiều phần mềm lập khẩu phần thức ăn vật nuôi đã được ứng dụng
nhằm rút ngắn được thời gian tính khi nhu cầu dinh dưỡng ngày càng có nhiều chỉ tiêu
hơn. Một số phần mềm như UFFDA, Brill for Window, Feedmania, FeedLive, Format,
Winfed.. đang được sử dụng.
Tối ưu hoá khẩu phần thức ăn hay còn gọi là lập khẩu phần với giá thành thấp
nhất là công việc rất quan trọng của cán bộ kỹ thuật trong các nhà máy thức ăn hay các
trang trại chăn nuôi. Để khẩu phần thức ăn được lập một cách tối ưu nhằm thoã mãn nhu
cầu dinh dưỡng của gia súc gia cầm và giá thành rẽ nhất cần các thông số đầu vào phải
chuẩn xác. Nếu có máy tính hiện đại với các phần mềm lập công thức chuyên nghiệp
nhưng các thông số đầu vào (input data) không chuẩn xác thì kết quả đầu ra không có giá
trị. Các bước cơ bản của quá trình lập khẩu phần trên máy vi tính như sau:
Bước 1: Nhập các dữ liệu về các chất dinh dưỡng
Bước 2: Nhập các dữ liệu về nguyên liệu (bao gồm tên nguyên liệu, mã số, giá
thành tính cho 1 kg, giá trị dinh dưỡng tính theo phần trăm hay số tuyệt đối)
Bước 3: Nhập các dữ liệu về nhu cầu dinh dưỡng của khẩu phần
Bước 4: Nhập các dữ liệu về giới hạn sử dụng nguyên liệu trong khẩu phần
Tuỳ theo nhu cầu dinh duỡng và khả năng thích ứng của gia súc gia cầm với từng
loại nguyên liệu, tính ngon miệng, giá cả của nguyên liệu mà có giới hạn sử dụng khác
nhau. Phải chú ý sự cân đối dinh dưỡng của khẩu phần và tỷ lệ bổ sung các chất khác
như: premix khoáng, vitamin, men tiêu hoá, chất tạo màu, chất chống o xy hoá, chất
chống mốc, chất bao bọc hấp phụ độc tố...
Bước 5: Lệnh cho máy tính chạy và in kết quả
Bước 6: Kiểm tra, đánh giá hiệu quả của khẩu phần.
Sau khi sản xuất thức ăn theo công thức đã tính toán, phải phân tích để kiểm tra
lại giá trị dinh dưỡng của khẩu phần hoặc qua nuôi dưỡng để đánh giá.
119
**PHẦN PHỤ LỤC
**
I. TIÊU CHUẨN ĂN CHO GIA SÚC NHAI LẠI
Phụ lục 1. NHU CẦU CÁC CHẤT DINH DƯỠNG CỦA BÒ ĐỰC GIỐNG
(Có khối lượng từ 300 -800 kg, tăng trọng: 0,5- 2,5 kg/ngày; NRC, 1996)
Khối lượng bò (kg)
300
**Năng lượng thuần duy trì (Mcal/ngày)
**
6,38
Protein trao đổi (g/ngày)
274
Canxi (g/ngày)
9
Phốt pho (g/ngày)
7
Năng lượng thuần cho tăng trọng (Mcal/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
1,72
1,0
3,68
1,5
5,74
2,0
7,87
2,5
10,05
Nhu cầu protein trao đổi cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
158
1,0
303
1,5
442
2,0
577
2,5
710
Nhu cầu canxi cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
12
1,0
23
1,5
33
2,0
43
2,5
53
Nhu cầu phốt pho cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
5
1,0
9
1,5
13
2,0
18
2,5
22
120
400
500
600
700
800
7,92
340
12
10
9,36
402
15
12
10,73
461
19
14
12,05
517
22
17
13,32
572
25
19
2,13
4,56
7,12
9,76
12,47
2,52
5,39
8,42
11,54
14,74
2,89
6,18
9,65
13,23
16,90
3,25
6,94
10,83
14,85
18,97
3,59
7,67
11,97
16,41
20,97
145
272
392
506
617
122
222
314
400
481
100
175
241
299
352
78
130
170
202
228
58
86
102
109
109
10
19
27
35
43
9
16
22
28
34
7
12
17
21
25
6
9
12
14
16
4
6
7
8
8
4
8
11
14
17
3
6
9
11
14
3
5
7
8
10
2
4
5
6
6
2
2
3
3
3
**Phụ lục 2. NHU CẦU CÁC CHẤT DINH DƯỠNG CỦA BÒ THỊT ĐANG SINH
**
TRƯỞNG VÀ VỖ BÉO (Có tầm vóc vừa và nhỏ, với khối lượng: 200 -450 kg, tăng
trọng: 0,5- 2,5 kg; NRC, 1996)
Khối lượng bò (kg)
200
**Năng lượng thuần duy trì (Mcal/ngày)
**
4,1
Protein trao đổi (g/ngày)
202
Canxi (g/ngày)
6
Phốt pho (g/ngày)
5
Năng lượng thuần cho tăng trọng (Mcal/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
1,27
1,0
2,72
1,5
4,24
2,0
5,81
2,5
7,42
Nhu cầu protein trao đổi cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
154
1,0
299
1,5
444
2,0
580
2,5
718
Nhu cầu canxi cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
14
1,0
27
1,5
39
2,0
52
2,5
64
Nhu cầu phốt pho cho tăng trọng (g/ngày)
Tăng trọng (kg/ngày)
0,5
6
1,0
11
1,5
16
2,0
21
2,5
26
121
250
300
350
400
450
4,84
239
8
6
5,55
274
9
7
6,23
307
11
8
6,89
340
12
10
7,52
371
14
11
1,5
3,21
5,01
6,87
8,78
1,72
3,68
5,74
7,88
10,06
1,93
4,13
6,45
8,84
11,29
2,14
4,57
7,13
9,77
12,48
2,33
4,99
7,79
10,68
13,64
155
300
440
577
712
158
303
442
577
710
157
298
432
561
687
145
272
391
505
616
133
246
352
451
547
13
25
36
47
59
12
23
33
43
53
11
21
30
39
48
10
19
27
35
43
9
17
25
32
38
5
10
15
19
24
5
69
13
18
22
4
8
12
16
19
4
8
11
14
17
4
7
10
13
15
**Phụ lục 3. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN CHO BÒ SINH TRƯỞNG VÀ BÒ VỖ BÉO HƯỚNG THỊT CÓ TRỌNG
LƯỢNG TRƯỞNG THÀNH 640 Kg (Áp dụng cho cả bê sinh trưởng, bò hậu bị và bò
trưởng thành; NRC, 1996)
Khối
lượng
bò (kg)
350
380
413
445
477
508
TDN
(% CK)
NEm
(Kcal/kg
)
NEg
(Kcal/k
g)
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
446
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
Khối
lượng thức
ăn
(kg chất
khô/ngày)
8,9
9,4
9,2
8,7
7,9
9,5
10,0
9,8
9,3
8,5
10,0
10,7
10,4
9,8
9,0
10,7
11,3
10,9
10,4
9,6
11,2
11,8
11,6
10,9
10,0
11,7
12,4
12,2
11,5
10,6
122
Dự kiến
tăng
trọng
(kg/ngày
)
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
0,36
1,00
1,53
1,90
2,14
Protein
thô (%
chất khô)
Ca
(% chất
khô)
P
(% chất
khô)
7,3
10,1
12,9
15,6
18,1
7,1
9,6
12,1
14,5
16,8
6,9
9,1
11,3
13,5
15,6
6,7
8,7
10,7
12,6
14,5
6,6
8,3
10,1
11,9
13,6
6,5
8,0
9,6
11,2
12,8
0,22
0,36
0,49
0,61
0,72
0,21
0,34
0,45
0,56
0,65
0,21
0,32
0,42
0,51
0,60
0,20
0,30
0,39
0,47
0,56
0,20
0,28
0,37
0,44
0,51
0,19
0,27
0,34
0,41
0,48
0,13
0,19
0,24
0,29
0,34
0,13
0,18
0,23
0,27
0,32
0,13
0,17
0,22
0,26
0,30
0,17
0,20
0,24
0,28
0,30
0,16
0,20
0,23
0,26
0,13
0,16
0,19
0,22
0,25
0,25
**Phụ lục 4. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN CHO BÒ SINH TRƯỞNG VÀ BÒ VỖ BÉO HƯỚNG THỊT CÓ TRỌNG
LƯỢNG TRƯỞNG THÀNH 540 Kg (Áp dụng cho cả bê sinh trưởng, bò hậu bị và bò
trưởng thành; NRC, 1996)
Khối
lượng
bò (kg)
300
327
354
341
408
435
TDN
(% CK)
NEm
(Kcal/kg
)
NEg
(Kcal/k
g)
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
Khối
lượng thức
ăn
(kg chất
khô/ngày)
7,9
8,4
8,2
7,7
7,1
8,4
8,9
8,7
8,3
7,6
8,9
9,5
9,3
8,8
8,0
9,5
10,0
9,8
9,3
8,5
9,9
10,6
10,3
9,8
8,9
10,5
11,1
10,8
10,2
9,4
123
Dự kiến
tăng
trọng
(kg/ngày
)
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
0,33
0.91
1,38
1,72
1.93
Protein
thô (%
chất khô)
Ca
(% chất
khô)
P
(% chất
khô)
7,3
10,2
13
15,8
18,4
7,1
9,7
12,2
14,6
17
6,9
9,2
11,4
13,6
15,8
6,8
8,8
10,8
12,8
14,7
6,6
8,4
10,2
12
13,8
6,5
8,1
9,7
11,3
13
0,22
0,36
0,49
0,61
0,72
0,21
0,34
0,45
0,56
0,66
0,20
0,32
0,42
0,52
0,61
0,20
0,30
0,39
0,48
0,56
0,19
0,28
0,37
0,44
0,52
0,19
0,27
0,34
0,41
0,48
0,13
0,19
0,24
0,29
0,34
0,13
0,18
0,23
0,27
0,32
0,13
0,17
0,21
0,26
0,30
0,13
0,16
0,20
0,24
0,28
0,12
0,16
0,19
0,23
0,26
0,12
0,15
0,19
0,22
0,25
**Phụ lục 5. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN CHO BÒ SINH TRƯỞNG VÀ BÒ VỖ BÉO HƯỚNG THỊT CÓ TRỌNG
LƯỢNG TRƯỞNG THÀNH 450 KG (Áp dụng cho cả bê sinh trưởng, bò hậu bị và bò
trưởng thành; NRC, 1996)
Khối
lượng
bò (kg)
250
270
295
318
340
363
TDN
(% CK)
NEm
(Kcal/kg
)
NEg
(Kcal/k
g)
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
50
60
70
80
90
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
991
1344
1674
1982
2291
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
440
770
1057
1344
1586
Khối
lượng thức
ăn
(kg chất
khô/ngày)
6,9
7,3
7,1
6,7
6,2
7,3
7,8
7,6
7,2
6,6
7,8
8,3
8,0
7,6
7,0
8,3
8,7
8,5
8,0
7,4
8,7
9,2
8,9
8,5
7,8
9,2
9,7
9,4
8,9
8,2
124
Dự kiến
tăng
trọng
(kg/ngày
)
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
0,29
0.80
1,22
1,52
1.70
Protein
thô (%
chất khô)
Ca
(% chất
khô)
P
(% chất
khô)
7,1
9.8
12.4
14.9
17.3
7,0
9,5
11,9
14,3
16.5
6,9
9,2
11,5
13,7
15,9
6,8
8,8
10,9
13.0
15.0
6,7
8,5
10,3
12.2
14.0
6.5
8.1
9.8
11.5
13.2
0,21
0,36
0,49
0,61
0,73
0,21
0,34
0,45
0,56
0,66
0,20
0,32
0,42
0,52
0,61
0,19
0,30
0,39
0,48
0,56
0,19
0,28
0,37
0,45
0,52
0,19
0,27
0,34
0,42
0,48
0,13
0,19
0,24
0,29
0,34
0,13
0,18
0,23
0,27
0,32
0,12
0,17
0,21
0,26
0,30
0,12
0,16
0,20
0,24
0,28
0,12
0,16
0,19
0,23
0,26
0,12
0,15
0,18
0,22
0,25
**Phụ lục 6. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN ĂN CHO BÒ MẸ HƯỚNG THỊT Ở THỜI KỲ MANG THAI (Dùng cho bò thịt
có khối lượng trưởng thành: 450 kg; NRC,1996)
Chỉ tiêu
TDN (% chất khô)
ME (kcal/kg)
Năng lượng thuần duy
trì (Kcal/kg)
Khối lượng thức ăn
(kg chất khô/ngày)
Dự kiến tăng trọng
(kg/ngày)
Khối lượng (kg/con)
Protein thô (% trong
chất khô)
Can-xi % chất khô)
Phốt-pho (% chất khô)
Tháng chửa
5
6
51.3
52.3
1035
1079
484
529
1
50.1
1013
463
2
50.2
1013
463
3
50.4
1013
463
4
50.7
1.13
463
7
54.0
1145
573
8
56.8
1233
660
9
61.3
1378
815
7.58
7.8
8.04
8.26
8.49
8.8
9.08
9.4
9.67
0.331
0.331
0.331
0.331
0.331
0.331
0.331
0.331
0.331
282
7.18
292
7.16
302
7.16
312
7.21
322
7.32
332
7.56
646
7.99
353
8.74
363
10.02
0.22
0.17
0.22
0.17
0.22
0.17
0.22
0.17
0.21
0.17
0.20
0.16
0.32
0.23
0.31
0.23
0.31
0.22
**Phụ lục 7. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN ĂN CHO BÒ MẸ HƯỚNG THỊT Ở THỜI KỲ MANG THAI (Dùng cho bò thịt
có khối lượng trưởng thành: 540 kg; NRC, 1996)
Chỉ tiêu
TDN (% chất khô)
ME (kcal/kg)
Năng lượng thuần duy
trì (kcal/kg)
Khối lượng thức ăn
(kg chất khô/ngày)
Dự kiến tăng trọng
(kg/ngày)
Khối lượng (kg/con)
Protein thô (% chất
khô)
Can-xi (% chất khô)
Phốt-pho (% chất khô)
Tháng chửa
5
6
51.4
52.3
1.57
1.79
506
529
1
50.1
1013
463
2
50.2
1013
463
3
50.7
1.13
463
4
50.9
1.35
485
8.76
8.98
9.22
9.49
9.76
0.34
0.34
0.34
0.34
339
7.21
351
7.19
363
7.18
0.23
0.18
0.23
0.18
0.22
0.18
125
7
53.8
1123
573
8
56.2
1211
661
9
59.9
1344
771
10.07
10.44
10.76
11.07
0.34
0.34
0.34
0.34
0.34
375
7.22
387
7.31
340
7.52
412
7.89
424
8.53
436
9.62
0.22
0.17
0.22
0.17
0.21
0.17
0.31
0.23
0.31
0.22
0.30
0.22
**Phụ lục 8. NHU CẦU VỀ HÀM LƯỢNG CÁC CHẤT DINH DƯỠNG TRONG KHẨU
**
PHẦN ĂN CHO BÒ MẸ HƯỚNG THỊT Ở THỜI KỲ MANG THAI (Dùng cho bò thịt
có khối lượng trưởng thành: 540 kg; NRC,1996)
Chỉ tiêu
TDN (% chất khô)
ME (kcal/kg)
Năng lượng thuần
duy trì (kcal/kg)
Khối lượng thức ăn
(kg chất khô/ngày)
Dự kiến tăng trọng
(kg/ngày)
Khối
lượng
bò
(kg/con)
Protein thô
(% chất khô)
Can-xi (% chất khô)
Phốt-pho (% chất
khô)
Tháng chửa
5
6
51.6
52.4
1057
1079
506
529
1
50.7
1035
485
2
50.8
1035
485
3
50.9
1035
485
4
51.2
1035
485
7
53.7
1123
573
8
55.8
1211
639
9
59.0
1322
749
9.85
10.12
10.4
10.67
10.99
11.3
11.71
12.07
12.44
0.463
0.463
0.463
0.463
0.463
0.463
0.463
0.463
0.463
395
410
424
438
452
466
480
494
508
7.25
7.22
7.21
7.23
7.31
7.48
7.81
8.38
9.33
0.24
0.18
0.24
0.18
0.23
0.18
0.23
0.18
0.22
0.18
0.22
0.18
0.31
0.23
0.30
0.22
0.30
0.22
126
**II. TIÊU CHUẨN ĂN CHO LỢN
**
Phụ lục 9. NHU CẦU A XIT AMIN TRONG KHẨU PHẦN CHO LỢN THỊT
(ăn tự do, 90 % vật chất khô; NRC, 1998)
3-5
Kkối lượng trung bình (kg)
4
DE trong khẩu phần 3400
(kcal/kg)
ME trong khẩu phần 3265
(kcal/kg)
Ước tính DE ăn vào 855
(kcal/ngày)
Ước tính ME ăn vào 820
(kcal/ngày)
Ước tính thức ăn ăn vào 250
(g/ngày)
Protein thô (%)
26.0
Arginine
Histidine
Isoleusine
Leusine
Lysine
Methionine
Methionine + Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine +Tyrosine
Thereonine
Tryptophan
Valine
0.54
0.43
0.73
1.35
1.34
0.36
0.76
0.80
1.26
0.84
0.24
0.91
Arginine
Histidine
Isoleusine
Leusine
Lysine
Methionine
Methionine + Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine +Tyrosine
Thereonine
0.51
0.40
0.69
1.29
1.26
0.34
0.71
0.75
1.18
0.75
5-10
7.5
3
400
3
265
1
690
1
620
500
23.7
**Khối lượng cơ thể ( kg)
**
10 -20
20 -50
50 -80
15
35
65
3400
3400
3400
80-120
100
3400
3265
3265
3265
3265
3400
6305
8760
10450
3265
6050
8410
10030
1000
1855
2575
3075
20.9
18
15.5
13.2
Nhu cầu axit amin
Dựa vào tỷ lệ tiêu hoá thực qua hồi tràng (%)
0.49
0.42
0.33
0.24
0.16
0.38
0.32
0.26
0.21
0.10
0.65
0.55
0.45
0.37
0.29
1.20
1.02
0.83
0.67
0.51
1.19
1.01
0.83
0.66
0.52
0.32
0.27
0.22
0.18
0.14
0.68
0.58
0.47
0.39
0.31
0.71
0.61
0.49
0.40
0.31
1.12
0.95
0.78
0.63
0.49
0.74
0.63
0.52
0.43
0.34
0.22
0.18
0.15
0.12
0.10
0.81
0.69
0.56
0.45
0.35
Dựa vào tỷ lệ tiêu hoá biểu kiến qua hồi tràng
(%)
0.46
0.39
0.31
0.22
0.14
0.36
0.31
0.25
0.20
0.16
0.61
0.52
0.42
0.34
0.26
1.15
0.98
0.80
0.64
0.50
1.11
0.94
0.77
0.61
0.47
0.30
0.26
0.21
0.17
0.13
0.63
0.53
0.44
0.36
0.29
0.66
0.56
0.46
0.37
0.28
1.05
0.89
0.72
0.58
0.45
0.66
0.56
0.46
0.37
0.30
127
Tryptophan
Valine
0.22
0.84
0.19
0.74
Arginine
Histidine
Isoleusine
Leusine
Lysine
Methionine
Methionine + Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine +Tyrosine
Thereonine
Tryptophan
Valine
0.59
0.48
0.83
1.50
1.50
0.40
0.86
0.90
1.41
0.98
0.27
1.04
0.54
0.43
0.73
1.32
1.35
0.35
0.76
0.80
1.25
0.86
0.24
0.92
0.16
0.13
0.10
0.08
0.63
0.51
0.41
0.32
Dựa vào tỷ lệ axit amin tổng số (%)
0.46
0.37
0.27
0.19
0.36
0.30
0.24
0.19
0.63
0.51
0.12
0.33
1.12
0.90
0.71
0.54
1.15
0.95
0.75
0.60
0.30
0.25
0.20
0.16
0.65
0.51
0.44
0.35
0.68
0.55
0.44
0.34
1.06
0.87
0.70
0.55
0.74
0.61
0.51
0.41
0.21
0.17
0.14
0.11
0.79
0.64
0.52
0.40
128
**Phụ lục 10. NHU CẦU A XIT BÉO, VITAMIN VÀ KHOÁNG CỦA LỢN THỊT
**
(ăn tự do, 90 % vật chất khô; NRC, 1998)
3-5
Kkối lượng trung bình (kg)
4
DE trong khẩu phần (kcal/kg)
3400
ME trong khẩu phần (kcal/kg) 3265
Ước tính DE ăn vào 855
(kcal/ngày)
Ước tính ME ăn vào 820
(kcal/ngày)
Ước tính TA ăn vào (g/ngày)
250
Các chất khoáng
Can xi (g)
2.25
Phốt pho tổng số (g)
1.75
Phốt pho dễ hấp thu (g)
1.38
Natri (g)
0.63
Clo (g)
0.63
Magiê (g)
0.10
Kali (g)
0.75
Đồng (mg)
1.50
Iốt (mg)
0.04
Sắt (mg)
25
Mangan (mg)
1
Selen (mg)
0.08
Kẽm (mg)
25
Vitamin
Vitamin A ( IU)
550
Vitamin D3 ( IU)
55
Vitamin E (IU)
4
Vitamin K (mg)
0.13
Biotin (mg)
0.02
Cholin (g)
0.15
Folacin (mg)
0.08
Niacin dễ hấp thụ (mg)
5.00
Axit pantotheníc (mg)
3.00
Riboflavin (mg)
1.00
Thiamin (mg)
0.38
Vitamin B6 (mg)
0.50
5.00
Vitamin B12 (µg)
5-10
7.5
3400
3265
1690
**Khối lượng cơ thể ( kg)
**
10 -20 20 -50
50 -80
15
35
65
3400
3400
3400
3265
3265
3265
3400
6305
8760
80-120
100
3400
3265
10450
1620
3265
10030
Axit linoleic (g)
0.25
6050
8410
500
1000
1855
2575
Nhu cần (số lượng trên ngày)
4.00
7.00
11.13
12.88
3.25
6.00
9.28
11.59
2.00
3.20
4.27
4.89
1.00
1.50
1.86
2.58
1.00
1.50
1.48
2.06
0.20
0.40
0.74
1.03
1.40
2.60
4.27
4.89
3.00
5.00
7.42
9.01
0.07
0.14
0.26
0.36
50
80
111.3
129.75
2
3
3.71
5.15
1.15
0.25
0.28
0.39
50
80
111.3
129.75
13.84
12.30
4.61
3.08
2.46
1.23
5.23
9.23
0.43
123
6.15
0.46
153.75
1100
110
8
0.25
0.03
0.25
0.15
7.50
5.00
1.75
0.05
0.75
8.75
1750
200
11
0.50
0.05
0.40
0.30
12.50
9.00
3.00
1.00
1.50
15.00
2412
278
20
0.93
0.09
0.56
0.56
18.55
14.84
4.64
1.86
1.86
15.55
3348
386
28
1.29
0.13
0.77
0.77
18.03
18.03
5.15
2.58
2.58
12.88
3998
461
34
1.54
0.15
0.92
0.92
21.53
21.53
6.15
3.08
3.08
15.38
0.50
1.00
1.86
2.58
3.08
129
3075
Lys
Met
22.5
1.65
0.45
0.94
3300
22.0
1.50
0.41
3300
20.0
1.35
3200
18.0
3200
Try
Ca
P
tổng
số
P
hữu
ích
NaCl
Protein
Phụ lục 11. KHUYẾN CÁO NHU CẦU DINH DƯỠNG CHO LỢN (%)
1.04
0.33
0.90
0.70
0.55
0.50
0.86
0.95
0.30
0.90
0.70
0.55
0.50
0.36
0.77
0.85
0.27
0.80
0.65
0.40
0.50
1.10
0.30
0.63
0.69
0.22
0.70
0.60
0.35
0.50
16.0
0.90
0.24
0.51
0.57
0.18
0.70
0.60
0.35
0.50
3200
13.0
0.70
0.19
0.40
0.44
0.14
0.70
0.60
0.35
0.50
3100
3100
13.0
18.0
0.60
0.95
0.16
0.24
0.39
0.46
0.47
0.61
0.11
0.17
0.80
0.80
0.65
0.65
0.30
0.30
0.50
0.50
3100
13.0
0.70
0.19
0.49
0.58
0.14
0.80
0.65
0.30
0.50
3300
20.0
1.35
0.36
0.77
0.85
0.27
0.80
0.65
0.40
0.50
3200
18.0
1.10
0.30
0.63
0.69
0.22
0.70
0.60
0.35
0.50
3200
16.0
0.90
0.24
0.51
0.57
0.18
0.70
0.60
0.35
0.50
3200
14.0
0.75
0.20
0.43
0.47
0.15
0.70
0.60
0.35
0.50
3200
12..5
0.65
0.18
0.38
0.42
0.13
0.70
0.60
0.35
0.50
3000
12.0
0.55
0.15
0.36
0.43
0.10
0.80
0.65
0.30
0.50
3100
14.0
0.85
0.22
0.41
0.55
0.15
0.80
0.65
0.30
0.50
3100
13.0
0.60
0.16
0.42
0.50
0.12
0.80
0.65
0.30
0.50
Loại lợn
ME
(kcal
/
kg)
Lợn con
tập ăn 7 kg
Lợn con
7 - 12 kg
Lợn thịt
12- 20 kg
Lợn thịt
20 -35 kg
Lợn thịt
35 -60 kg
Lợn thịt
60- 100 kg
Nái mang thai
Nái nuôi
con
Lợn đực giống
3300
Lợn con
tập ăn-7 kg
Lợn con
7 - 15 kg
Lợn thịt
15- 30 kg
Lợn thịt
30 -60 kg
Lợn thịt
60 - 100kg
Nái nội
mang thai
Nái nội nuôi
con
Lợn đực
giống nội
Met
+
cys
Thr
Giống ngoại
Lợn lai ngoại - nội
Nguồn: Lã Văn Kính,2004.
130
III. TIÊU CHUẨN ĂN CHO GIA CẦM
Loại
cầm
gia
**Gà thịt công
**
nghiệp 0 -2
tuần tuổi
Gà thịt công
nghiệp 2- 5
Gà thịt công
nghiệp > 5 TT
Gà ta thả vườn
0-2 tuần tuổi
Gà ta thả vườn
2-6 tuần tuổi
Gà ta thả
vườn> 6 tuần
Gà hậu bị
trứng 0-6 tuần
Gà hậu bị
6 -12 tuần
Gà hậu bị
12- 18 tuần
Gà đẻ
18- 22 tuần
Gà đẻ
22 - 32 tuần
Gà đẻ
> 32 tuần
Vịt con
0 -3 tuần
Vịt thịt
3- 6 tuần
Vịt vỗ béo
> 6 tuần
Vịt thả đồng
0 - 3 tuần
Vịt thả đồng
3- 6 tuần
Protein
**Phụ lục 12. NHU CẦU DINH DƯỠNG CHO GIA CẦM CÁC LOẠI (%)
**
Lys
Met
Met
+
Cys
Thr
Try
Ca
P tổng
số
P
hữu
ích
N
aCl
22..5
1.20
0.46
0.86
0.89
0.22
1.00
0.60
0.45
0.50
3200
20.0
1.10
0.42
0.79
0.81
0.20
0.90
0.50
0.35
0.50
3200
19.0
0.95
0.36
0.68
0.70
0.17
0.90
0.50
0.35
0.50
3200
20.0
1.10
0.42
0.79
0.81
0.20
0.90
0.50
0.35
0.50
3200
18.0
0.95
0.36
0.68
0.70
0.17
0.90
0.50
0.35
0.50
3200
16.0
0.80
0.28
0.58
0.64
0.16
0.90
0.50
0.35
0.50
2900
19.0
0.90
0.32
0.66
0.72
0.18
0.90
0.65
0.40
0.50
2900
16.0
0.75
0.26
0.55
0.60
0.15
0.80
0.60
0.35
0.50
2900
15.0
0.65
0.23
0.47
0.52
0.13
0.80
0.60
0.35
0.50
2900
18.0
0.90
0.38
0.81
0.81
0.23
2.0
0.60
0.35
0.50
2900
17.5
0.87
0.44
0.73
0.61
0.17
4.00
0.80
0.60
0.50
2900
16.5
0.82
0.42
0.68
0.57
0.16
3.60
0.80
0.60
0.50
3100
21.0
1.15
0.41
0.84
0.92
0.23
1.00
0.60
0.45
0.50
3200
19.0
1.05
0.37
0.77
0.84
0.21
0.90
0.50
0.35
0.50
3200
17.0
0.85
0.30
0.62
0.68
0.17
0.90
0.50
0.35
0.50
3000
20.0
1.05
0.37
0.77
0.84
0.21
1.00
0.60
0.45
0.50
3000
17.0
0.80
0.28
0.58
0.64
0.16
0.90
0.50
0.35
0.50
ME
(kcal/
kg)
3100
131
**Phụ lục 13. NHU CẦU NĂNG LƯỢNG, PROTEIN VÀ A XIT AMIN CỦA GÀ ĐẺ
**
TRỨNG THƯƠNG PHẨM GIAI ĐOẠN TỪ 0 TUẦN TUỔI ĐẾN KHI ĐẺ QUẢ
TRỨNG ĐẦU TIÊN (NRC,1994)
Đơn
vị
Chất dinh dưỡng
Khối lượng cơ thể
Năng lượng trao đổi
G
Kcal
Protein thô
%
Arginine
Glycine + Serine
Histidine
Isoleucin
Leucin
Lysine
Methionine
Methionine +Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine + Tyr
Threonine
Trytophan
Valine
Linoleic
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
**Gà đẻ trứng màu trắng (tuần tuổi)
**
0-6
6-12 12-18 18 đến đẻ
quả trứng
đầu tiên
450
980
1375
1475
2850 2850
2900
2900
Protein và axit amin
18.0 16.00 15.00
17.00
0
1.00
0.83
0.67
0.75
0.70
0.58
0.47
0.53
0.26
0.22
0.17
0.20
0.60
0.50
0.40
0.45
1.10
0.85
0.70
0.80
0.85
0.60
0.45
0.52
0.30
0.25
0.20
0.22
0.62
0.52
0.42
0.47
0.54
0.54
0.36
0.40
1.00
0.82
0.67
0.75
0.68
0.57
0.37
0.47
0.17
0.14
0.11
0.12
0.62
0.52
0.41
0.46
1.00
1.00
1.00
1.00
132
**Gà đẻ trứng màu nâu (tuần tuổi)
**
0-6
6-12 12-18 18 đến đẻ
quả trứng
đầu tiên
500
1100
1500
1600
2800 2800
2850
2850
17.0
0
0.94
0.66
0.25
0.57
1.00
0.80
0.28
0.59
0.51
0.94
0.64
0.16
0.59
1.00
15.00
14.00
16.00
0.78
0.54
0.21
0.47
0.80
0.56
0.23
0.49
0.42
0.78
0.53
0.13
0.49
1.00
0.62
0.44
0.16
0.37
0.65
0.42
0.19
0.39
0.34
0.63
0.35
0.10
0.38
1.00
0.72
0.50
0.18
0.42
0.75
0.49
0.21
0.44
0.38
0.70
0.44
0.11
0.43
1.00
**Phụ lục 14. NHU CẦU CHẤT KHOÁNG VÀ VITAMIN CỦA GÀ ĐẺ TRỨNG
**
THƯƠNG PHẨM GIAI ĐOẠN TỪ 0 TUẦN TUỔI ĐẾN KHI ĐẺ QUẢ TRỨNG ĐẦU
TIÊN (NRC,1994)
Chất dinh dưỡng
Đơn
vị
Khối lượng cơ thể
g
Canxi
Nonphytate phot pho
Kali
Natri
Clo
Magie
%
%
%
%
%
mg
Mangan
Kẽm
Sắt
Đồng
Iodine
Selen
mg
mg
mg
mg
mg
mg
Vitamin A
Vitamin D3
Vitamin E
Vitamin K
IU
ICU
IU
mg
Riboflavin
Axit pantothenic
Niacin
B12
Choline
Biotin
Axít pholic
Thiamin
Pyrydoxine
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
**Gà đẻ trứng màu trắng (tuần tuổi)
**
Gà đẻ trứng màu nâu (tuần tuổi)
0-6
6-12 12-18 18 đến
0-6
6-12 12-18
18
đẻ quả
đến đẻ
trứng
quả trứng
đầu tiên
đầu tiên
450
980
1375
1475
500
1100
1500
1600
Khoáng đa lượng
0.90
0.80
0.80
2.00
0.90
0.80
0.80
1.80
0.40
0.35
0.30
0.32
0.40
0.35
0.30
0.35
0.25
0.25
0.25
0.25
0.25
0.25
0.25
0.25
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.15
0.12
0.12
0.15
0.12
0.11
0.11
0.11
600.0 500.0 400.0
400.0
570.0 470.0 370.0
370.0
Khoáng vi lượng
60.0
30.0
30.0
30.0
56.0
28.0
28.0
28.0
40.0
35.0
35.0
35.0
38.0
33.0
33.0
33.0
80.0
60.0
60.0
60.0
75.0
56.0
56.0
56.0
5.0
4.0
4.0
4.0
5.0
4.0
4.0
4.0
.035
0.35
3.5
3.5
0.33
0.33
0.33
0.33
0.15
0.10
0.10
0.10
0.14
0.10
0.11
0.11
Các vitamin tan trong dầu
1500
1500
1500
1500
1420
1420
1420
1420
200.0 200.0 200.0 300.0
190.0
190.0 190.0
280.0
10.0
5.0
5.0
5.0
9.5
4.7
4.7
4.7
0.5
0.5
0.5
0.5
0.47
0.47
0.47
0.47
Các vi tamin tan trong nước
3.6
1.8
1.8
2.2
3.4
1.7
1.7
1.7
10.0
10.0
10.0
10.0
9.4
9.4
9.4
9.4
27.0
11.0
11.0
11.0
26.0
10.3
10.3
10.3
0.009 0.003 0.003 0.004
0.009
0.003 0.003
0.003
1300 900.0 500.0 500.0 1225.0 850.0 470.0
470.0
0.15
0.10
0.10
0.10
0.14
0.09
0.09
0.09
0.55
0.25
0.25
0.25
0.52
0.23
0.23
0.23
1.0
1.0
0.8
0.8
1.0
1.0
0.8
0.8
3.0
3.0
3.0
3.0
2.8
2.8
2.8
2.8
133
**Phụ lục 15. NHU CẦU NĂNG LƯỢNG, PROTEIN AXÍT AMIN VÀ CHẤT
**
KHOÁNG CỦA GÀ ĐẺ TRỨNG THƯƠNG PHẨM (Theo lượng thức ăn ăn vào khác
nhau ở giai đoạn đẻ trứng; NRC, 1994)
Chất dinh dưỡng
Đơn
vị
**Mật độ dinh dưỡng
**
trong thức ăn cho gà
đẻ trứng màu trắng
**Nhu cầu hàng ngày/gà mái
**
(mg hoạcUI/kg)
Gà giống bố
Gà thương
Gà thương
mẹ đẻ trứng phẩm đẻ trứng phẩm đẻ trứng
màu trắng
màu trắng
màu nâu
100 120
100
100
100
15.0 12.5
15000
15000
16500
0.70 0.58
700
700
770
0.17 0.14
170
170
190
0.65 0.54
650
650
715
0.82 0.68
820
820
900
0.69 0.58
690
690
760
0.30 0.25
300
300
330
0.58 0.48
580
580
645
0.47 0.39
470
470
520
0.83 0.69
830
830
910
0.47 0.39
470
470
520
0.16 0.13
160
160
175
0.70 0.58
700
700
770
1.0 0.83
1000
1000
1100
Khoáng đa lượng
3.25
2.71
3250
3250
3600
0.13
0.11
1.30
1.30
145
500
420
50
50
55
0.25
0.21
250
250
275
0.15
0.13
150
150
165
0.15
0.13
150
150
165
Khoáng vi lượng
35
29
4.5
3.5
3.9
0.035 0.029
0.01
0.004
0.004
45
38
6.0
4.5
5.0
20
17
2.0
2.0
2.2
0.06
0.05
0.006
0.006
0.006
Thức ăn ăn vào
Protein thô
Arginine
Histidine
Isoleucin
Leucin
Lysine
Methionine
Methionine +Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine + Tyr
Threonine
Tryptophan
Valine
Axit linoleic
gam
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
80
18.8
0.88
0.21
0.81
1.03
0.86
0.83
0.73
0.59
1.04
0.59
0.20
0.88
1.25
Canxi
Clo
Magie
Nonphytate phôt pho
Kali
Natri
%
%
mg
%
%
%
4.06
0.16
625
0.31
0.19
0.19
Zn
I
Fe
Mn
Se
mg
mg
mg
mg
mg
44
0.044
56
25
0.08
134
**Phụ lục 16. NHU CẦU VITAMIN CỦA GÀ ĐẺ TRỨNG THƯƠNG PHẨM
**
(theo lượng thức ăn ăn vào ở giai đoạn đẻ trứng; NRC, 1994)
Chất dinh dưỡng
Thức ăn ăn vào
Vitamin A
Vitamin D3
Vitamin E
Vitamin K
Vitamin B12
Biotin
Choline
Folacin
Niacin
Axit pantothenic
Pyridoxine
Riboflavin
Thiamin
Đơn
vị
**Mật độ dinh dưỡng
**
trong thức ăn cho gà
đẻ trứng màu trắng
**Nhu cầu hàng ngày/gà mái
**
(mg hoặcUI/kg)
Gà giống bố
Gà thương
Gà thương
mẹ đẻ trứng phẩm đẻ trứng phẩm đẻ trứng
màu trắng
màu trắng
màu nâu
gam
80
100
120
100
100
100
Các vitamin hoà tan trong dầu
IU 3750 3000 2500
300
300
330
ICU 375
300
250
30
30
33
IU
6
5
4
1.0
0.5
0.55
mg
0.6
0.5
0.4
0.1
0.005
0.055
Các vitamin hoà tan trong nước
mg 0.004 0.004 0.004
0.008
0.0004
0.0004
mg
0.13
0.1
0.08
0.01
0.01
0.011
mg
1310
1050
875
105
105
115
mg
0.31
0.25
0.21
0.035
0.025
0.028
mg
12.5
10.0
8.3
1.0
1.0
1.1
mg
2.5
2.0
1.7
0.7
0.20
0.22
mg
3.1
2.5
2.1
0.45
0.25
0.28
mg
3.1
2.5
2.1
0.36
0.25
0.28
mg
0.88
0.70
0.60
0.07
0.07
0.08
135
**Phụ lục 17. NHU CẦU NĂNG LƯỢNG, PROTEIN, AXÍT AMIN VÀ KHOÁNG CỦA
**
GÀ BROILER (90% VCK; NRC,1994)
Chất dinh dưỡng
Đơn vị
**Năng lượng trao đổi
**
Protein thô
Arginine
Glycine + Serine
Histidine
Isoleucin
Leucin
Lysine
Methionine
Methionine +Cystine
Phenylalanine
Phenylalanine + Tyr
Proline
Threonine
Tryptophan
Valine
Axit linoleic
Kcal
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
%
Canxi
Clo
Magie
Nonphytate phôt pho
Kali
Natri
%
%
mg
%
%
%
Cu
I
Fe
Mn
Se
Zn
mg
mg
mg
mg
mg
mg
0-3
tuần tuổi
3200
23.00
1.25
1.25
0.35
0.80
1.20
1.10
0.50
0.90
0.72
1.34
0.60
0.80
0.20
0.90
1.00
Khoáng đa lượng
1.00
0.20
600
0.45
0.30
0.20
Khoáng vi lượng
8
0.35
80
60
0.15
40
136
0-3
tuần tuổi
3200
20.00
1.10
1.14
0.32
0.73
1.09
1.00
0.38
0.72
0.65
1.22
0.55
0.74
0.18
0.82
1.00
0-3
tuần tuổi
3200
18.00
1.00
0.97
0.27
0.62
0.93
0.85
0.32
0.60
0.56
1.04
0.46
0.68
0.16
0.70
1.00
0.90
0.15
600
0.35
0.30
0.15
0.80
0.12
600
0.30
0.30
0.12
8
0.35
80
60
0.15
40
8
0.35
80
60
0.15
40
**Phụ lục 18. NHU CẦU VITAMIN TRONG KHẨU PHẦN CỦA GÀ BROILER
**
(90% VCK; NRC, 1994)
Chất dinh dưỡng
Vitamin A
Vitamin D3
Vitamin E
Vitamin K
Vitamin B12
Biotin
Choline
Folacin
Niacin
Axit pantothenic
Pyridoxine
Riboflavin
Thiamin
Đơn vị
0-3
0-3
tuần tuổi
tuần tuổi
IU
1500
1500
ICU
200
200
IU
10
10
mg
0.5
0.5
Các vitamin hoà tan trong nước
mg
0.01
0.01
mg
0.15
0.15
mg
1300
1000
mg
0.55
0.55
mg
35
30
mg
10
10
mg
3.5
3.5
mg
3.6
3.6
mg
1.80
1.80
137
0-3
tuần tuổi
1500
200
10
0.5
0.007
0.12
750
0.5
25
10
3.0
3
1.80
Lipt thô (%)
Xơ thô (%)
(%)Dẫn suất không đạm
Khoáng tổng số (%)
Cỏ gà
Cỏ lá tre
Cỏ mần
trầu
Cỏ mật
Cỏ tự
nhiên hỗn
hợp
Cỏ tranh
Cành lá
keo dậu
Bèo cái
Bèo dâu
Bèo tấm
Bèo tây
Rau lấp
Rau
muống
Rau
muống đỏ
Protein thô (%)
Loại thức
ăn
Chất khô (%)
Phụ lục 19. Thành phần hoá học và giá trị dinh dưỡng của thức ăn cho trâu bò, lợn và gia cầm
26.37
25.10
23.10
3.24
3.30
3.00
0.60
1.10
0.50
7.11
9.40
6.60
12.13
9.10
10.50
3.29
2.20
2.50
Thức ăn xanh
0.11
0.06 562
0.14
0.06 525
0.18
0.09 502
336
311
303
186
169
170
332
309
298
22.50
24.10
2.80
2.60
0.50
0.70
7.40
6.90
9.70
11.60
2.10
2.30
0.08
0.11
0.09
0.05
480
528
288
321
159
182
284
315
27.90
25.30
1.70
7.20
0.90
0.90
10.00
4.30
13.70
11.50
1.60
1.40
0.08
0.40
0.04
0.30
593
716
354
478
195
317
350
453
8.60
7.00
8.50
7.60
8.30
10.60
1.20
1.30
1.60
0.80
1.20
2.10
0.30
0.30
0.20
0.30
0.30
0.70
1.20
0.70
0.50
1.50
1.50
1.60
4.30
3.20
5.00
3.60
4.10
4.70
1.60
1.50
1.20
1.40
1.20
1.50
0.09
0.05
0.07
0.16
0.08
0.12
0.04
0.02
0.05
0.04
0.04
0.05
189
157
219
155
189
259
114
96
142
90
117
165
65
56
90
48
68
102
112
94
136
90
114
159
208
183
258
162
206
290
196
173
246
152
192
270
8.40
1.90
0.70
1.40
3.30
1.10
0.09
0.04
210
135
85
130
236
218
**Năng lượng (kcal / kg)
**
Trâu bò
Lợn
Ca
(%)
P
(%)
ME
(kcal
)
Duy
trì
NEm
Tg
trọng
NEg
Tiết sữa
NEl
Gia
cầm
DE
ME
ME
144.9
210.4
139.6
226.7
179.2
147
1.50
0.14
0.06
250
150
90
150
18.50
3.50
0.40
2.50
9.90
2.20
0.25
0.06
465
299
187
287
9.00
2.50
0.20
1.60
3.80
0.90
0.08
0.03
237
155
99
147
Khoáng tổng số (%)
4.40
Dẫn suất không đạm (%)
1.60
Xơ thô (%)
0.70
Lipit thô (%)
Cỏ Ghinê
Cỏ Ghinê 25
ngày
Cỏ Ghinê 50
ngày
Cỏ Ghinê
Hamill
45
Cỏ Ghinê K-280
1.80
Protein thô (%)
Loại
thức ăn
11.00
(%)Chất khô
Rau
muống
trắng
Cây dâm
bụt lá
Rau tàu
bay
23.30
2.47
0.51
7.30
10.62
2.40
0.13
0.03
490
291
158
288
20.03
1.91
0.60
6.74
8.52
2.28
0.16
0.07
402
232
120
234
19.96
2.15
0.48
6.85
8.03
2.46
0.13
0.07
394
225
114
227
17.10
2.19
0.43
5.83
6.99
1.66
0.09
0.05
360
214
117
212
23.98
4.27
0.60
8.27
9.43
1.41
0.18
0.04
554
345
205
335
298
280
**Năng lượng (Kcal) / kg
**
Trâu bò
Lợn
Ca
(%)
P
(%)
ME
(kcal
)
Duy
trì
NEm
Tg
trọng
NEg
Tiết sữa
NEl
DE
217.1
Gia
cầm
ME
ME
148
1.03
0.05
0.04
297
183
106
178
13.68
2.08
0.60
1.72
6.07
3.21
0.86
0.04
282
166
89
165
16.07
3.36
0.53
2.67
8.25
1.26
0.22
0.02
424
278
179
264
24.60
4.10
0.80
8.00
7.60
4.10
0.22
0.06
477
269
132
274
25.34
1.79
0.50
8.59
12.94
1.52
0.09
0.05
547
330
184
325
22.43
19.12
2.91
3.13
0.32
0.40
7.11
5.40
10.73
8.98
1.37
1.22
0.11
0.12
0.06
0.06
455
412
264
248
138
138
265
244
19.13
2.66
0.35
5.82
9.08
1.22
0.18
0.05
442
275
163
267
19.94
2.30
0.37
6.53
9.56
1.18
0.14
0.05
448
276
160
269
tổng số (%)Khoáng
5.63
5(%)Dẫn suất không đạm
4.22
Xơ thô (%)
0.30
3(%)Lipit thô
Cỏ ba lá
- thân lá
Lá Stylô
2.02
Protein thô (%)
Loại
thức ăn
13.20
(%)Chất khô
**Cỏ Ghinê K-280
**
30 ngày
Cây
Gigantea
Thân lá
Gliricidi
a
Cỏ lông
Para,
Cuba
Cỏ
Pangôla
Cỏ Ruzi
Cỏ Ruzi
25 ngày
Cỏ Ruzi
30
Cỏ Ruzi
35 ngày
Ca
(%)
20.40
3.30
0.60
5.30
9.60
1.60
0.22
0.06
487
307
186
296
20.10
4.10
0.40
3.30
10.70
1.60
0.40
0.04
527
344
220
328
**Năng lượng (Kcal) / kg
**
Trâu bò
Lợn
P
(%)
ME
(kcal
)
Duy
trì
NEm
Tg
trọng
NEg
Tiết sữa
NEl
DE
Gia
cầm
ME
ME
149
Thân lá
Stylô
Củ cà rốt
Củ cải
đỏ
Củ khoai
lang
Củ khoai
lang khô
Củ khoai
tây
Củ sắn
bỏ vỏ
Củ sắn
bỏ
vỏ khô
Củ sắn
cả vỏ
Củ sắn
cả vỏ
khô
Quả bí
đỏ
Cây bắp
cải- lá
già
24.27
4.13
0.54
6.81
10.80
1.99
0.61
0.05
567
355
212
344
246
199
160
129
234
190
476
383
464
373
441.7
356.0
13.80
11.20
0.90
1.00
0.10
0.10
1.00
0.70
10.90
8.60
0.90
0.08
Thức ăn củ quả
0.03
0.03 373
0.05
0.03 302
29.38
1.21
0.33
0.75
26.16
0.93
0.05
0.04
831
555
368
526
1093
1083
1057.6
86.80
3.20
1.70
2.20
77. 10
2.60
0.17
0.16
2527
1700
1172
1668
3248
3219
2952.0
21.5
1.80
0.30
0.90
17.50
1.00
0.02
0.04
602
401
264
380
789
774
701.4
31.5
0.90
0.60
0.70
28.6
0.70
0.08
0.05
925
623
418
589
1150
1142
1084.5
88.36
2.06
1.39
2.01
81.33
1.58
0.14
0.40
2530
1695
1127
1604
3227
3206
3283.7
27.70
0.90
0.40
1.00
24.70
0.70
0.05
0.04
799
537
358
507
977
968
89.10
2.91
2.38
4.07
77.56
2.18
0.17
0.19
2586
1737
1162
1644
3175
3145
3203
11.79
1.17
0.70
1.28
7.48
1.16
0.04
0.04
318
210
136
199
404
388
401.5
4.50
**Phụ phẩm ngành trồng trọt
**
2.00
0.26
0.05 254
158
93
153
11.00
2.20
0.70
1.60
150
Protein thô (%)
Lipit thô (%)
Xơ thô (%)
5(%)Dẫn suất không đạm
Khoáng tổng số (%)
6.39
23.87
4.91
0.29
0.56
3072
2135
1498
2016
4138
3800
3296
12.70
27.10
6.10
0.32
0.71
2677
1807
1217
1709
3542
3225
2895
10.70
16.3
0
11.8
0
4.10
9.90
58.70
3.30
0.10
0.35
2354
1559
1079
1480
2802
2701
2845
88.61
23.68
1.95
4.37
55.09
3.52
0.24
0.42
3354
3189
2871
89.80
19.20
23.30
28.80
4.40
**Hạt nhiều dầu
**
0.29
0.75 2375
1555
1000
1481
87.00
13.10
25.86
13.49
4.58
0.30
0.78
2727
1863
1276
1758
2621
2442
89.90
15.30
14.1
0
29.9
7
25.2
0
28.60
17.90
2.90
0.24
0.90
2633
1774
1189
1677
2720
2509
92.40
19.80
43.4
0
11.50
12.50
5.20
0.74
0.67
5103
4752
4107
(%) Chất khô
37.02
Hạt đậu
tương
Hạt đậu
tương lép
Hạt yến
mạch
Hạt đậu
xanh
88.48
90.40
32.70
86.70
Hạt bông
vải
Hạt cao
su cả vỏ
Hạt
hướng
dương
Hạt mè
trắng
Loại
thức ăn
**Năng lượng (Kcal) / kg
**
Trâu bò
Lợn
Ca
(%)
P
(%)
Gia
cầm
ME
(kcal
)
Duy
trì
NEm
Tg
trọng
NEg
Tiết sữa
NEl
DE
ME
ME
**Phụ phẩm chế biến nông sản- Các loại bã dầu
**
Bã dầu
bông vải
cả vỏ ép
Bã dâù
đậu nành
chiết ly
91.49
33.54
7.43
17.54
27.1
9
5.79
0.53
0.98
2363
1536
976
1466
3042
2764
2058
89.00
44.70
1.50
5.10
31.2
0
6.50
0.28
0.65
2619
1766
1186
1670
3692
3350
2669
151
Bã dâù
ĐN ép
máy
Bã dâù
phộng
nhân
Bã dâù
vừng
86.46
42.57
7.40
5.86
24.6
5
5.97
0.26
0.76
2720
1860
1275
1755
3665
3312
2795
90.19
45.54
6.96
5.25
26.7
0
5.74
0.18
0.53
2857
1965
1344
1846
3648
3341
2970
91.70
38.12
11.2
8
10.87
18.4
9
12.94
1.60
1.07
2683
1806
1211
1708
3406
3071
2807
152
7.96
10.30
7.61
9.20
31.39
10.00
31.51
54.50
10.54
6.00
**Các loại cám
**
-
2005
2562
1234
1714
717
1138
1203
1623
90.00
12.15
6.85
52.64
6.93
0.28
0.17
2659
1794
1207
1697
2746
2633
2689
87.40
11.20
7.10
47.00
9.30
0.11
1.22
2586
1746
1175
1650
2759
2637
2598
89.00
13.70
11.4
3
12.8
0
17.9
0
6.80
37.00
13.60
-
1.50
2695
1829
1240
1727
2794
2646
2621
87.57
13.00
7.77
46.40
8.37
0.17
1.56
2555
1720
1152
1626
2680
2553
2527
89.70
7.60
12.0
3
5.00
23.30
38.90
14.90
0.34
0.65
2053
1273
749
1237
1390
1308
87.70
86.90
14.70
9.50
4.30
1.90
9.90
0.80
54.50
72.60
4.30
2.10
0.12
0.13
0.89
0.34
2350
2344
1546
1537
1001
991
1470
1463
2653
3061
2536
3001
2496
2865
0.82
Các loại bã
0.09
0.06
563
370
239
352
613
567
-
21.10
6.76
2.19
2.94
8.39
(%) Khoáng tổng số
Xơ thô (%)
89.01
90.00
Dẫn suất không đạm (%)
Lipit thô (%)
Bã bia
ướt
Protein thô (%)
Cám bổi
Cám cao
lương
Cám gạo
lau
Cám gạo
nếp
Cám gạo
tẻ giả
chày
Cám gạo
tẻ loại I
Cám gạo
tẻ loại II
Cám mỳ
Tấm gạo
tẻ
Chất khô (%)
Loại
thức ăn
**Năng lượng (Kcal) / kg
**
Trâu bò
Lợn
Ca
(%)
P
(%)
ME
(kcal
)
Duy
trì
NEm
Tg
trọng
NEg
Tiết sữa
NEl
DE
Gia
cầm
ME
ME
2640
151
Bã bia
khô
Bã bột
khoai
lang khô
Bã bột
khoai ướt
88.00
10.40
10.40
51.70
5.20
0.52
0.05
2536
1701
1134
1610
2342
2243
-
3.80
10.3
0
4.90
84.10
14.30
52.70
8.40
-
-
2197
1433
916
1366
1723
1668
2609
23.40
1.00
0.80
4.00
15.30
2.30
-
-
596
386
243
369
478
464
66.51
152
Bã chợp
Bột cá lợ
30% CP
Bột cá lợ
50% CP
Bột cá
nhạt
40% CP
Bột cá
nhạt
45% CP
Bột cá
nhạt 50%
CP
Bột cá
nhạt 55%
CP
Bã
chượp
Bột đầu
và vỏ
tôm
Bột tôm
Khoáng tổng số (%)
5(%)Dẫn suất không đạm
Xơ thô (%)
Lipit thô (%)
Protein thô (%)
Chất khô (%)
Loại
thức ăn
Ca
(%)
P
(%)
ME
(kcal
)
**Năng lượng (Kcal) / kg
**
Trâu bò
Lợn
Duy
Tg
Tiết sữa
trì
trọng
NEl
DE
ME
NEm
NEg
Gia cầm
ME
54.70
87.55
14.20
30.81
5.10
2.00
4.77
4.60
7.10
30.8
42.87
**Các loại thức ăn động vật
**
2.91
1.98 1410
910
9.26
3.79 1974 1215
89.00
52.80
6.10
1.80
0.10
28.20
5.35
2.79
87.50
38.30
4.80
1.50
42.90
7.34
1.67
2368
2077
1514
89.71
64.19
10.9
1
1.06
0.52
31.03
5.52
2.53
3207
2841
2183
88.98
51.58
10.5
2
2.97
1.37
22.54
4.34
3.01
3585
3174
3380
90.26
35.55
10.2
5
0.89
1.17
24.40
5.09
2.88
3709
3280
2625
54.70
14.20
5.10
4.60
30.80
2.91
1.98
1091
975
89.00
33.50
3.50
12.30
13.30
26.40
10.80
1.41
1781
1589
87.50
57.60
10.5
0
13.10
0.00
4.50
2.00
0.60
3811
3349
2597
1410
1748
910
580
706
880
1184
1977
1731
2004.6
1170
1653
3223
2825
2113
580
880
1671
151
Sữa bột
Bột
CaCO3
Bột đá
vôi
Bột
Ca2HPO4
Bột mai
mực
Bột
xương
96.50
26.50
26.0
0
38.50
5.50
0.90
0.80
5399
5023
Thức ăn khoáng
40.00
30.00
24.80
17.4
4.8
92.00
22.43
3.87
1.75
4.09
59.85
22.62
11.3
1999
1208
680
1188
152
154
**TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
**
PHẦN TIẾNG VIỆT
1. Nguyễn Xuân Bả và CTV (1997). Nghiên cứu sử dụng urea để xử lý rơm lúa làm thức ăn cho
trâu bò. Tuyển tập công trình nghiên cứu KHKT & KTNN, kỹ niệm 30 năm thành lập
trường đại học Nông Lâm Huế. Nhà xuất bản Nông Nghiệp, Hà nội; Tr. 157-160.
2. Hội đồng nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ (2000). Nhu cầu dinh dưỡng của lợn. Nhà xuất bản
Nông Nghiệp, Hà nội.
3. Lê Minh Hoàng (2000). Chế biến thức ăn hỗn hợp cho gia súc, gia cầm. Nhà xuất bản văn hóa
dân tộc, Hà nội.
4. Vũ Duy Giảng (2001). Giáo trình dinh dưỡng và thức ăn gia súc. Nhà xuất bản Nông Nghiệp,
Hà nội.
5. Vũ Duy Giảng, Nguyễn Thị Lương Hồng, Tôn Thất Sơn (1999). Dinh dưỡng và thức ăn gia
súc. Nhà xuất bản Nông Nghiệp, Hà nội.
6. Vũ Duy Giảng (2003). Những xu hướng mới sử dụng thức ăn bổ sung trong chăn nuôi. Tạp
chí Thức ăn chăn nuôi. Đặc san khoa học kỹ thuật thức ăn chăn nuôi. Số 1 -2003. Hà nội.
7. Dương Thanh Liêm, Bùi Huy Như Phúc, D ương Duy Đ ồng (2002). Thức ăn và dinh dưỡng
động vật. Nhà xuất bản Nông nghiệp, TP Hồ Chí Minh.
8. Dương Thanh Liêm (2003). Đ ộc tố nấm mốc, kẻ thù số một của thức ăn công nghiệp. Tạp chí
Thức ăn chăn nuôi; số 1 -2003.
9. Dương Thanh Liêm (2004). Hậu quả của việc sử dụng kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi.
Tạp chí Thức ăn chăn nuôi; số 2 -2004.
10. Lã Văn Kính (2004). Phương pháp xây dựng khẩu phần thức ăn. Tạp chí Thức ăn chăn nuôi;
số 2 -2004.
11. Nguyễn Xuân Trạch (2004). Sử dụng phụ phẩm nuôi gia súc nhai lại. Nhà xuất bản Nông
nghiệp, Hà nội.
12. Nguyễn Xuân Trạch, Bùi Đức Lũng (2004). Hệ thống nông nghiệp và sử dụng phụ phẩm làm
thức ăn gia súc. Tạp chí chăn nuôi; số 4 (62) 2004.
13. Cục khuyến Nông và Khuyến Lâm, Bộ Nông Nghiệp và PTNT (2001). Quản lý thức ăn chăn
nuôi các tỉnh, thành phố phía Bắc, tài liệu tập huấn, 26.9.2001.
14. T.R. Preston và R.A. Leng (1989). Các hệ thống chăn nuôi gia súc nhai lại dựa trên nguồn tài
nguyên sẵn có ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới. Người dịch: Lê Viết Ly, Lê Ngọc Dương,
Nguyễn Viết Hải, Nguyễn Tiến Vởn, Lê Đức Ngoan và Đàm Văn Tiện. Nhà xuất bản
Nông nghiệp Hà Nội, 1991.
15. Viện chăn nuôi quốc gia (2001). Thành phần và giá trị dinh dưỡng thức ăn gia súc, gia cầm
Việt Nam. Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội.
PHẦN TIẾNG ANH
16. Schiere, J.B. and M.N.M. Ibrahim (1989). Feeding of urea-ammonia treated rice straw.
17. B.R. Champ, E. Highley, A.D. Hocking, and J.i.Pitt (1991). Fungi and mycotoxins in stored
products. ACIAR proceedings.
155
**18. Eric Sinclair and Graham White (1992). Insect pest in stored grain. National Research
**
Council (NRC) (1994). Nutrient requirements of poultry. Nineth Revised. National
Academy Press.
19. Pond, W.G., Church, D.C., Pond, K.R. (1995). Basic Animal Nutrition and Feeding. John
Wiley & Sons. 4th Edition.
20. E. Highley and G.J.Johnson (1996). Mycotoxin contamination in grains.
21. Michael Evans (1997). Nutrient composition of feed stuffs for pigs and poultry.
22. M. Chenost and C. Kayouli (1997). Roughage utilization in warm climates. Food and
Agriculture Organization of the United Nations, Rome.
23. Bo Gohl (1998). Tropical feeds. Database by Andrew Speedy and Nick Waltham, version 8.
24. National Research Council (NRC) (1998). Nutrient requirements of swine. Tenth Revised
Edition. National Academy Press.
25. Vereniging van, Nederlandse Fabrikanten, Van Voedertoevoeginggen (1998). Feed
Additives: The added value to feed. Nefato, Netherlands.
26. Ralfg. D. Etzgen (1998). Elimination of aflatoxin contamination in peanut.
27. Le Duc Ngoan (2000). Evaluation of Shrimp by-products for pigs in Central Viet Nam.
Doctoral thesis. Swedish University of Agricultural Sciences, Uppsala, Sweden.
28. IPC Livestock Barneveld College (2001). Formulation of compound feeds for pigs.
Netherlands.
29. P. McDonald, R.A. Edwards, J. F. D. Greenhalgh; C. A. Morgan (2002). Animal Nutrition.
Longman. Sixth edition.
156

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

X-Served-By: cache, cache-iad2633-IAD

Set-Cookie: stg=111; Domain=.scribd.com; Path=/; Expires=Sun, 12-Dec-27 07:53:35 GMT

X-Page-Type: docview

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-Cache: MISS, MISS

Via: 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: no-cache

Vary: Accept-Encoding, User-Agent