text:
CNM365. Chào ngày mới 2 tháng 8. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1726, ngày sinh Lê Quý Đôn, Bảng nhãn, nhà bác học thời Hậu Lê, Việt Nam (mất năm 1784). Năm 1729 Tượng thờ Khổng Tử trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội, Việt Nam, được làm do Quyền tri phủ phủ Thuận An Nguyễn Kim Hoa (quê xã Bá Thuỷ, huyện Gia Phúc) tạo tượng Tiên thánh, đề ngày 8 tháng 8 năm Vĩnh Khánh thứ nhất. Năm 1884, Nguyễn Phúc Ưng Lịch làm lễ đăng quang hoàng đế thứ 8 của triều Nguyễn tại Điện Thái Hòa, đặt niên hiệu là Hàm Nghi.
2 tháng 8
Ngày 2 tháng 8 là ngày thứ 214 (215 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 151 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 216 TCN – Quân Carthage giành thắng lợi trước quân Cộng hòa La Mã trong Trận Cannae tại địa bàn nay thuộc Ý.
- 338 TCN – Quân Macedonia giành thắng lợi quyết định trước quân Athena–Thebes và các đồng minh trong trận Chaeronea
- 461 – Do nỗ lực cải cách khiến Viện nguyên lão không hài lòng, Hoàng đế La Mã Majorianus bị phế truất, ông bị hành quyết 5 ngày sau đó.
- 1884 – Nguyễn Phúc Ưng Lịch làm lễ đăng quang hoàng đế thứ 8 của triều Nguyễn tại Điện Thái Hòa, đặt niên hiệu là Hàm Nghi.
- 1922 – Một cơn bão đổ bộ vào bờ biển Sán Đầu, Quảng Đông, Trung Quốc, khiến 50.000-100.000 người thiệt mạng do ngập lụt.
- 1964 – Sự kiện vịnh Bắc Bộ: Hoa Kỳ cáo buộc Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bắn vào tàu khu trục USS Maddox và USS Turner Joy
- 1966 – Công kích cơ Su-17 của Liên Xô có chuyến bay thử nghiệm đầu tiên.
- 1990 – Iraq bắt đầu đưa quân xâm chiếm Kuwait, dẫn đến Chiến tranh vùng Vịnh.
Sinh
- 1726 – Lê Quý Đôn, Bảng nhãn, nhà bác học thời Hậu Lê, Việt Nam (m. 1784).
Mất
- 1589 – Henri III của Pháp, bị tu sĩ Jacques Clément đâm chết.
- 1827 – Trương Tấn Bửu, danh tướng, khai quốc công thần nhà Nguyễn, Việt Nam (s. 1752).
Ngày lễ và kỷ niệm
ngày Quân nhảy dù tại Nga và Ukraina[cần dẫn nguồn]; ngày Cộng hòa tại Macedonia[cần dẫn nguồn].
Tham khảo
Lê Quý Đôn
Lê Quý Đôn (chữ Hán: 黎貴惇, 1726 – 1784), tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương[1], tự Doãn Hậu (允厚), hiệu Quế Đường; là quan thời Lê trung hưng, là nhà thơ, và là “bác học lớn của Việt Nam trong thời phong kiến”[2].
Mục lục
- 1 Thân thế và sự nghiệp
- 2 Tác phẩm
- 3 Nhận xét
- 4 Giai thoại văn học
- 5 Vinh danh
- 6 Chú thích
- 7 Sách tham khảo
- 8 Chú thích
Thân thế và sự nghiệp
Ông sinh ngày 5 tháng 7 năm Bính Ngọ (2 tháng 8 năm 1726) tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam; nay thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình.
Ông là con trai cả của ông Lê Phú Thứ (sau đổi là Lê Trọng Thứ)[3], đỗ Tiến sĩ năm Bảo Thái thứ 2 (Giáp Thìn, 1721), và làm quan trải đến chức Hình bộ Thượng thư, tước Nghĩa Phái hầu. Mẹ Lê Quý Đôn họ Trương (không rõ tên), là con gái thứ ba của Trương Minh Lượng, đỗ Tiến sĩ khoa Canh Thìn (1700), trải nhiều chức quan, tước Hoằng Phái hầu.
Ba lần đỗ đầu
Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn nổi tiếng là người ham học, thông minh, có trí nhớ tốt, được người đương thời coi là “thần đồng”. Năm lên 5 tuổi, ông đã đọc được nhiều bài trong Kinh Thi. Năm 12 tuổi, ông đã học “khắp kinh, truyện, các sử, các sách của bách gia chư tử”[4].
Năm Kỷ Mùi, ông theo cha lên học ở kinh đô Thăng Long. Năm Quý Hợi (đời vua Lê Hiển Tông, ông dự thi Hương và đỗ đầu (Giải nguyên) lúc 17 tuổi. Sau đó, ông cưới cô Lê Thị Trang ở phường Bích Câu làm vợ. Cô là con gái thứ 7 của Lê Hữu Kiều, Tiến sĩ khoa Mậu Tuất (1718).
Tuy đỗ đầu kỳ thi Hương, nhưng thi Hội mấy lần, ông đều không đỗ. Ông ở nhà dạy học và viết sách trong khoảng 10 năm (1743–1752). Sách Đại Việt thông sử (còn gọi là “Lê triều thông sử”) được ông làm trong giai đoạn này (Kỷ Tỵ, 1749)[5].
Năm 26 tuổi (Nhâm Thân, 1752), ông lại dự thi Hội, và lần này thì đỗ Hội nguyên. Vào thi Đình, ông đỗ luôn Bảng nhãn. Vì kỳ thi này không lấy đỗ Trạng nguyên, nên kể như cả ba lần thi, ông đều đỗ đầu.
Làm quan và biên soạn sách
Sau khi đỗ đại khoa, năm Quý Dậu (1753) [6], Lê Quý Đôn được bổ làm Thị thư ở Viện Hàn Lâm, rồi sung làm Toản tu quốc sử vào mùa xuân năm Giáp Tuất (1754).
Năm Bính Tý (1756), ông được cử đi thanh tra ở trấn Sơn Nam, phát giác “6, 7 viên quan ăn hối lộ” [7]. Tháng 5 năm đó, ông được biệt phái sang phủ chúa coi việc quân sự (chức Tri Binh phiên)[7]. Ba tháng sau, ông được cử đi hiệp đồng các đạo Sơn Tây, Tuyên Quang, Hưng Hóa…rồi đem quân đi đánh quân của Hoàng Công Chất[8].
Năm Đinh Sửu (1757), ông được thăng làm Hàn lâm viện Thị giảng. Trong năm này, ông viết Quần thư khảo biện.
Năm Kỷ Mão (1759), vua Lê Ý Tông mất, triều đình cử ông làm Phó sứ, tước Dĩnh Thành bá, để cùng với Lê Duy Mật, Trịnh Xuân Chú cầm đầu phái đoàn sang nhà Thanh (Trung Quốc) báo tang và nộp cống (1760).
Trên đường sang Yên Kinh (nay là Bắc Kinh), Lê Quý Đôn thấy các quan lại nhà Thanh có thói quen gọi đoàn sứ của nước Đại Việt (Nay là Việt Nam) là “di quan, di mục” (quan lại mọi rợ), ông lên tiếng phản đối, từ đấy họ mới gọi là “An Nam cống sứ”[9]. Việc đáng kể nữa trong chuyến đi sứ này, đó là ông đã được các quan lớn triều Thanh như Binh bộ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công bộ Thượng thư Quy Hữu Quang và nhiều nho thần khác tìm đến thăm. Đặc biệt, khi đến làm lễ ở điện Hồng Lô, Lê Quý Đôn gặp đoàn sứ thần Triều Tiên do Hồng Khải Hi đứng đầu. Sau đó, ông đã làm thơ với họ, và cho họ xem ba tác phẩm của mình là Thánh mô hiền phạm lục, Quần thư khảo biện và Tiêu Tương bách vịnh [8]. Tài văn chương và ứng đáp của ông làm cho họ “phải tôn trọng”[10], “phải khen ngợi”[11].
Trở về nước (Nhâm Ngọ, 1762), ông được thăng chức Thừa chỉ Viện Hàn Lâm, rồi làm Học sĩ ở Bí thư các để duyệt kỷ sách vở, Ngô Thì Sỹ giữ chức Chính tự. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng[12]:
Bổ dụng Nguyễn Bá Lân và Lê Quý Đôn sung làm học sĩ trong Bí thư các, để duyệt kỷ sách vở ,chọn người có văn học là bọn Ngô Thì Sĩ sung giữ chức chính tự trong các.
Năm Quý Mùi (1763), ông viết Bắc sứ thông lục. Trong năm này, ông được cử coi thi Hội[13].
Năm Giáp Thân (1764), ông dâng sớ xin thiết lập pháp chế, vì thấy một số quan lại lúc bấy giờ “đã quá lạm dụng quyền hành, giày xéo lên pháp luật”, nhưng không được chúa nghe [14]. Cũng trong năm đó, ông được cử làm Đốc đồng xứ Kinh Bắc, rồi đổi làm Tham chính xứ Hải Dương (Ất Dậu, 1765), song ông dâng sớ không nhận chức và xin về hưu.
Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng[15]:
Tháng 6, mùa hạ. Lê Quý Đôn, tham chính Hải Dương bị bãi. Từ khi sang sứ nhà Thanh trở về nước, rồi bổ làm tham chính Hải Dương, Quý Đôn tự giải bày chín tội, nhưng thực ra là tự kể công lao của mình.
Theo Phan Huy Chú, lời sớ đại khái rằng: “Tấm thân từng đi muôn dặm còn sống về được, lại gặp cảnh vợ chết, con thơ phiêu bạt chỗ giang hồ, thần thực không thích làm quan nữa, xin cho về làng”[16]. Được chấp thuận, ông trở về quê “đóng cửa, viết sách”[17].
Đầu năm Đinh Hợi (1767), chúa Trịnh Doanh qua đời, Trịnh Sâm lên nối ngôi. Nghe theo lời tâu của Nguyễn Bá Lân, chúa cho triệu Lê Quý Đôn về triều, phong làm chức Thị thư, tham gia biên tập quốc sử, kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám.lên vua Lê Hiển Tông đọc. Tháng 9 năm đó, ông được cử làm Tán lý quân vụ trong đội quân của Nguyễn Phan (tước Phan Phái hầu) đi dẹp cuộc nổi dậy của Lê Duy Mật ở Thanh Hóa. Năm Mậu Tý (1768), ông làm xong bộ Toàn Việt thi lục, dâng lên chúa Trịnh. Năm Kỷ Sửu (1769), ông dâng khải xin lập đồn điền khẩn hoang ở Thanh Hóa.
Năm Canh Dần (1770), bàn đến công lao đánh dẹp, ông được thăng làm Hữu thị lang bộ Hộ, kiêm Thiêm đô Ngự sử [18]. Mùa thu năm ấy, ông và Đoàn Nguyễn Thục nhận lệnh đi khám duyệt hộ khẩu ở xứ Thanh Hóa. Xong việc trở về, ông tâu xin tha bớt các thuế thổ sản, thủy sản cho các huyện và thuế thân còn thiếu. Chúa Trịnh liền giao cho triều đình bàn và thi hành. Ít lâu sau, ông được thăng Tả thị lang bộ Lại. Khi lãnh trọng trách này, ông có tâu trình lên bốn điều, được chúa khen ngợi, đó là: 1/ Sửa đổi đường lối bổ quan. 2/ Sửa đổi chức vụ các quan. 3/ Sửa đổi thuế khóa nhà nước. 4/ Sửa đổi phong tục của dân [19].
Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng[20]:
Trước kia, Quý Đôn làm phó đô ngự sử, thường dùng số bạc đút lót trong khi xét kiện để dâng chúa Trịnh, bèn được thăng chức Hữu thị lang bộ Hộ. Đến nay, nhân khi khám xét hạt Thanh Hoa trở về, lại dâng hơn một ngàn lạng bạc đã ăn của đút, nên do chức Hữu thị lang bộ Hộ thăng lên chức này.
Năm Nhâm Thìn (1772), ông được cử đi điều tra về tình hình thống khổ của nhân dân và những việc nhũng lạm của quan lại ở Lạng Sơn.
Năm Quý Tỵ (1773) đại hạn, nhân đó ông tâu trình 5 điều, đại lược nói: “Phương pháp của cổ nhân đem lại khí hòa, dẹp tai biến, cốt lấy lễ mà cầu phúc của thần, lấy đức mà khoan sức dân” [19]. Chúa nghe theo, bổ ông làm Bồi tụng (Phó Tể tướng), giữ việc dân chính, kiêm quản cơ Hữu hùng, tước Dĩnh Thành hầu. Trong năm này, ông viết Vân đài loại ngữ.
Tháng 5, năm 1773, chúa Trịnh Sâm hạ lệnh cho Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Phương Đĩnh và Lê Quý Đôn làm lại sổ hộ tịch, Quý Đôn kê cứu tra xét quá nghiêm khắc, nhân dân đều nghiến răng căm hờn, họ làm thư nặc danh dán ở cửa phủ chúa Trịnh xin bãi bỏ Quý Đôn đi mà dùng Ngũ Phúc, lời lẽ trong thư rất là khích thiết. Nhân đân, Trịnh Sâm thay đổi mệnh lệnh, cho Ngũ Phúc cùng Quý Đôn đều giữ công việc đôn đốc làm sổ. Ngũ Phúc xin thi hành theo điều lệ đời Cảnh Trị, đại để có nơi tăng, có nơi giảm, có nơi bình bổ vẫn như cũ. Số dân đinh hơi kém với ngạch đinh năm Bảo Thái, dân cũng cho là thuận tiện.[21]
Tháng 10 năm Giáp Ngọ (1774), chúa Trịnh Sâm thân chinh mang quân đánh Thuận Hóa, Lê Quý Đôn được cử giữ chức Lưu thủ ở Thăng Long.
Đầu năm Ất Mùi (1775), tướng Hoàng Ngũ Phúc đánh chiếm được Thuận Hóa. Tháng 2 năm đó, chúa Trịnh trở về kinh, rồi thăng ông làm Tả thị lang bộ Lại kiêm Tổng tài Quốc sử quán.
Cũng trong năm đó xảy ra vụ Lê Quý Kiệt (con Lê Quý Đôn) đổi quyển thi với Đinh Thời Trung (hay Thì Trung). Bị phát giác, cả hai đều bị tội. Vì là đại thần, Lê Quý Đôn được miễn nghị [22].
Năm Bính Thân (1776), chúa Trịnh Sâm đặt ty trấn phủ ở Thuận Hóa. Lê Quý Đôn được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ[23], để cùng với Đốc suất kiêm Trấn phủ Bùi Thế Đạt tìm cách chống lại quân Tây Sơn[24]. Tại đây, ông soạn bộ Phủ biên tạp lục. Ít lâu sau, ông được triệu về làm Thị lang bộ Hộ, kiêm chức Đô ngự sử [25].
Tháng 7, năm 1779, thổ tù Hoàng Văn Đồng làm phản, triều đình sai Nguyễn Lệ, Nguyễn Phan đi đánh, Văn Đồng xin hàng. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục chép rằng:
Văn Đồng cáo tố rõ tình trạng sách nhiễu của Quý Đôn và Xuân Hán. Lệ đem việc này tâu về triều, bọn Quý Đôn đều can tội, phải giáng chức.
Năm Mậu Tuất (1778), được cử giữ chức Hành tham tụng, nhưng ông từ chối và xin đổi sang võ ban. Chúa Trịnh chấp thuận, cho ông làm Tả hiệu điểm[26], quyền Phủ sự (quyền như Tể tướng, tạm coi việc phủ chúa), tước Nghĩa Phái hầu. Tháng 4 năm đó, Lê Thế Toại dâng bài khải công kích Lê Quý Đôn. Năm sau (1779), ông lại bị Hoàng Văn Đồng tố cáo, nên bị giáng chức.
Năm Tân Sửu (1781), ông lại được giữ chức Tổng tài Quốc sử quán.
Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm qua đời, Trịnh Cán được nối ngôi chúa. Chỉ vài tháng sau, quân tam phủ nổi loạn giết chết Quận Huy (Hoàng Đình Bảo), phế bỏ Trịnh Cán và Đặng Thị Huệ (vợ chúa Trịnh Sâm, mẹ Trịnh Cán), lập Trịnh Khải làm chúa. Nhớ lại hiềm riêng, Nguyễn Khản nói với chúa Trịnh Khải giáng chức Lê Quý Đôn [27].
Đầu năm Quý Mão (1783), ông nhận lệnh đi làm Hiệp trấn xứ Nghệ An. Ít lâu sau, ông được triệu về triều làm Thượng thư bộ Công [28].
Qua đời
Trong bối cảnh kiêu binh gây rối, triều chính rối ren, nhân dân đói khổ,…Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng. Sau đó, ông xin về quê mẹ là làng Nguyễn Xá (huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam) để chữa trị, nhưng không khỏi. Ông mất ngày 14 tháng 4 năm Giáp Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 45 (tức 11 tháng 6 năm 1784)[29], lúc 58 tuổi.
Thương tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã đề nghị với vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày[30], cử Bùi Huy Bích làm chủ lễ tang, đồng thời cho truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công bộ Thượng thư. Đến khi vua Lê Chiêu Thống nắm quyền chính, ông được gia tặng tước Dĩnh quận công [31].
Tác phẩm
Theo GS. Dương Quảng Hàm, Lê Quý Đôn thật là một nhà bác học ở đời Lê mạt: một tay ông đã biên tập, trứ thuật rất nhiều sách. Tuy tác phẩm của ông đã thất lạc ít nhiều, nhưng những bộ còn lưu lại cũng là một cái kho tài liệu để ta khảo cứu về lịch sử, địa dư và văn hóa của nước Việt…Có thể chia các tác phẩm chữ Hán của ông ra làm 5 loại như sau:
1. Các sách bàn giảng về kinh, truyện
- Dịch kinh phu thuyết (Lời bàn nông nổi về Kinh Dịch), gồm 6 quyển.
- Thư kinh diễn nghĩa (Giảng nghĩa Kinh Thư), gồm 3 quyển, đã được khắc in, có tựa của tác giả đề năm 1772.
- Xuân thu lược luận (Bàn tóm lược về kinh Xuân thu).
2. Các sách khảo cứu về cổ thư
- Quần thư khảo biện (Xét bàn các sách), gồm 4 quyển, đã khắc in, có tựa của tác giả (đề năm 1757), của Chu Bội Liên (người nhà Thanh) và của Hồng Hải Hi (sứ Triều Tiên đề năm 1761).
- Thánh mô hiền phạm lục (Chép về mẫu mực của các bậc thánh hiền), gồm 12 quyển, có tựa của Chu Bội Liên và Hồng Khải Hi đề năm 1761.
- Vân Đài loại ngữ (Lời nói, chia ra từng loại, ở nơi đọc sách), gồm 4 quyển, viết năm 1773. Sách chia làm 9 mục, mỗi mục lại chia làm nhiều điều. Trong mỗi mục, tác giả trích dẫn các sách Trung Hoa (cổ thư, ngoại thư) nhiều quyển hiếm có, rồi lấy ý riêng của mình mà bàn. Xem sách này thì biết tác giả đã xem rộng đọc nhiều.
3. Các sách sưu tập thi văn
- Toàn Việt thi lục (Chép đủ thơ nước Việt), gồm 20 quyển (theo Phan Huy Chú), nhưng hiện còn 15 quyển. Sách do ông phụng chỉ biên tập, dâng lên vua Lê Hiển Tông xem năm 1768. Trong sách sưu tập thơ của các thi gia Việt Nam từ đời Lý đến đời Hậu Lê….Đây là một quyển sách quý để khảo cứu về tiểu sử và tác phẩm của các thi gia.
- Hoàng Việt văn hải (Bể văn ở nước Việt của nhà vua), là sách sưu tập các bài văn hay.
4. Các sách khảo về sử ký địa lý
- Đại Việt thông sử (còn gọi là “Lê triều thông sử”), gồm 30 quyển (theo Phan Huy Chú), viết năm 1749. Đây là bộ sử được viết theo thể kỷ truyện (chỉ có phần Bản kỷ là chép theo lối biên niên) chép từ thời vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đến vua Lê Cung Hoàng (theo Phàm lệ của tác giả). Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn truyền lại mấy phần là:
- Quốc triều tục biên, gồm 8 quyển, chép theo thể biên niên, từ Lê Trang Tông (1533) đến Lê Gia Tông (1675), chép việc kỹ lưỡng, bổ sung chỗ còn thiếu trong sử cũ. Theo Dương Quảng Hàm, sách này đã thất lạc.
- Bắc sứ thông lục (Chép đủ việc khi đi sứ sang Trung Quốc), 4 quyển, làm năm 1763. Trong sách ghi chép các công văn, thư từ, núi sông, đường sá, chuyện trò, đối ứng trong khi đi sứ (1760-1762).
- Phủ biên tạp lục (chép lẫn lộn về chính trị cõi biên thùy), gồm 6 quyển, làm khi tác giả được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ ở phủ Thuận Hóa (1776). Trong sách biên chép khá tường tận xã hội xứ Đàng Trong (nhất là xứ Thuận Hóa và xứ Quảng Nam) ở thế kỷ 18.
- Kiến văn tiểu lục (Chép vặt những điều thấy nghe), gồm 12 quyển, có tựa của tác giả đề năm 1777. Đây là tập bút ký nói về lịch sử và văn hóa Việt Nam từ đời Trần đến đời Lê. Trong sách, tác giả đã đề cập tới nhiều lĩnh vực thuộc chế độ các vương triều Lý, Trần, từ thành quách núi sông, đường xá, thuế má, phong tục tập quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc và cách khai thác cho tới các lĩnh vực thơ văn, sách vở…
- Âm chất văn chú, gồm 2 quyển, đã khắc in, chép các bài huấn chú của các nhà ở Trung Quốc, có kèm theo lời đính chính của tác giả.
- Lịch đại danh thần ngôn hành lục, gồm 2 quyển, chép công việc của các danh thần các triều.
5. Thơ văn
- Liên châu thi tập, gồm 4 quyển, chép thơ của Lê Quý Đôn cùng các thi gia khác, và những bài trả lời của các thi sĩ nhà Thanh và Cao Ly làm khi ông đi sứ sang Trung Quốc.
- Quế Đường thi tập (Tập thơ Quế Đường), gồm 4 quyển
- Quế Đường văn tập (tập văn Quế Đường), gồm 3 quyển.
Về văn Nôm, hiện nay chỉ còn:
- Bài thơ thất ngôn bát cú: “Rắn đầu biếng học”
- Bài kinh nghĩa: “Vãng chi nhữ gia, tất kính tất giới, vô vi phu tử” (Mày về nhà chồng phải kính răn, chớ trái ý chồng).
- Bài văn sách hỏi về câu “Lấy chồng cho đáng tấm chồng, bõ công tô điểm má hồng răn đen”.
- Bài kinh nghĩa: “Mẹ ơi con muốn lấy chồng”
- Bài “khải” viết bằng văn xuôi chép trong Bắc sứ thông lục.
Tuy nhiên trừ bài “khải” ra, theo PGS. Nguyễn Thạch Giang, các bài Nôm còn lại đều không chắc là của ông [32].
Nhận xét
Lê Quý Đôn là một “nhà bác học ham đọc, ham biết và ham viết”[34], là “một nhà bác học có kiến thức hết sức uyên bác và đa dạng”[35]. Điều đó đã được nhà sử học Phan Huy Chú nói đến từ những năm đầu của thế kỷ 19, trích:
- “Ông có tư chất khác đời, thông minh hơn người mà (vẫn) giữ tính nết thuần hậu, lại chăm học không biết mỏi. Tuy đỗ đạt vinh hiển, tay vẫn không rời quyển sách. Bình sinh (ông) làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng trên đời. Văn thơ ông làm ra gọi là Quế đường tập có mấy quyển” (trong “Nhân vật chí”)
- “Ông là người học vấn rộng khắp, đặt bút thành văn. Cốt cách thơ trong sáng. Lời văn hồn nhiên…, không cần suy nghĩ mà trôi chảy dồi dào như sông dài biển cả, không chỗ nào không đạt tới, thật là phong cách đại gia”(trong “Văn tịch chí”)[36].
Xét góc cạnh khác, theo GS. Văn Tân ở Viện Sử học (Việt Nam), Lê Quý Đôn còn là:
- -Một nhà trí thức muốn có những cải cách trong xã hội Việt Nam.
- -Một nhà chính trị quan tâm đến nhân dân, gần gũi nhân dân, và hiểu những mong muốn của nhân dân.
- -Một nhà trí thức có tư tưởng tự tôn và tự hào dân tộc.
Tuy nhiên, là một nho sĩ trung thành với họ Trịnh, và ý hệ thức của Lê Quý Đôn là ý thức hệ của giai cấp phong kiến hồi thế kỷ 18, nên trong đời ông, ông đã từng đi đánh dẹp các đội quân nổi dậy chống lại triều đình Lê-Trịnh [37].
Giai thoại văn học
Có một số giai thoại kể về Lê Quý Đôn, đáng chú ý có chuyện Rắn đầu biếng học:
Người ta kể rằng, một hôm, Tiến sĩ Vũ Công Trấn[38] đến thăm Tiến sĩ Lê Phú Thứ là người bạn cùng đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1724 (sau đổi là Lê Trọng Thứ). Nghe con bạn là Lê Quý Đôn còn trẻ mà đã hay chữ, nên ông Trấn lấy đầu đề “Rắn đầu biếng học” để thử tài. Ít phút sau, Lê Quý Đôn đã làm xong bài thơ dưới đây:
- Chẳng phải “liu điu” vẫn giống nhà!
- “Rắn đầu” biếng học lẽ không tha
- Thẹn đèn “hổ lửa” đau lòng mẹ,
- Nay thét “mai gầm” rát cổ cha.
- “Ráo” mép chỉ quen tuồng lếu láo,
- “Lằn” lưng cam chịu vệt năm ba.
- Từ nay “Trâu” Lỗ [39] xin siêng học,
- Kẻo “hổ mang” danh tiếng thế gia!
Bài thơ đúng vần, đúng luật, rất hợp đầu đề, mà ý tứ lại cao kỳ. Đặc biệt, mỗi câu có tên một loài “rắn”[40].
Vinh danh
Tên Lê Quý Đôn được dùng để đặt tên cho nhiều trường học, nhiều đường phố ở khắp nước Việt Nam như: Trường Đại học Lê Quý Đôn (tức Học viện Kỹ thuật Quân sự) ở Hà Nội; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Điện Biên; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Lai Châu; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Quảng Trị; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Đà Nẵng; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn– Bình Định; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Khánh Hoà; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Ninh Thuận; Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn-Bà Rịa-Vũng Tàu; Trường THPT Lê Quý Đôn – Hải Phòng ,Trường THPT Lê Quý Đôn-Hà Tĩnh; Trường THPT Lê Quý Đôn-Thái Bình; Trường THPT Lê Quý Đôn-Biên Hoà, Đồng Nai; Trường THPT Lê Quý Đôn-Hà Đông; Trường THCS Lê Quý Đôn- Cầu Giấy, Hà Nội; Trường THPT Lê Quý Đôn – Long An, Trường THPT Lê Qúy Đôn – Đống Đa, Hà Nội, THCS Lê Quý Đôn – TP. Sóc Trăng, phố Lê Quý Đôn ở thành phố Uông Bí, Hạ Long, Quảng Yên…
Chú thích
- ^ Sau khi đỗ Giải nguyên năm 1743, vì không muốn trùng tên với Nguyễn Danh Phương 1690 – 1751), một thủ lĩnh nông dân đang nổi lên chống triều đình, nên ông đã đổi tên là Lê Quý Đôn (theo GS. Thanh Lãng, tr. 542; và nhà nghiên cứu Bùi Hạnh Cẩn, tr. 47).
- ^ Theo GS. Văn Tân, “Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn”, tr. 306.
- ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 6-7), thì Lê Trọng Thứ sinh năm 1694, và có hiệu là Trúc Am. Tổ tiên vốn là họ Lý ở huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc. Vì tránh nạn nên dời về ở xã Vị Dương (nay là Thái Thụy, Thái Bình). Về sau, lại đến ngụ cư ở xã Diên Hà, huyện Hưng Hà, cùng tỉnh.
- ^ Theo sử thần Phan Huy Chú, mục: “Nhân vật chí”, tr. 390.
- ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 50 và 234.
- ^ Theo GS. Dương Quảng Hàm (tr. 307). “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 304) ghi ông bắt đầu làm quan vào năm Giáp Tuất (1754).
- ^ a ă Theo GS. Trần Văn Giáp, tr. 1247.
- ^ a ă Theo “Tiểu sử Lê Quý Đôn”, tr. 304.
- ^ Theo Văn Tân (tr. 313) và Bùi Hạnh Cẩn (tr. 129).
- ^ Theo Phan Huy Chú, mục: “Nhân vật chí”, tr. 391.
- ^ Theo Dương Quảng Hàm, tr. 307.
- ^ Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII
- ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 140), trong khoảng 10 năm (1763-1772), Lê Quý Đôn nhiều lần được cử coi thi Hội.
- ^ Theo Văn Tân (tr. 310) và Trần Văn Giáp (tr. 1247).
- ^ Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII
- ^ Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 390). Bùi Hạnh Cẩn cho biết: năm 1760, cha vợ ông Đôn là Lê Hữu Kiều mất. Năm sau (1761), vợ ông Đôn là Lê Thị Trang (sinh năm 1733) cũng mất vì bệnh lao khi chưa đầy 30 tuổi, và đã có 6 con (tr. 139). Cũng theo ông Cẩn, ông Đôn từ quan là vì thấy nhà chúa mỗi ngày thêm sa đà vào các việc vui chơi, muốn bổ ông đi trấn cõi ngoài, để không còn phải nghe những lời can ngăn của ông, chứ không hẳn là vì nỗi buồn riêng về vợ con (tr. 155).
- ^ Theo Tiểu sử Lê Quý Đôn, (tr. 305) và GS. Nguyễn Lộc (tr. 831).
- ^ Theo Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391).
- ^ a ă Chép theo Phan Huy Chú, mục “Nhân vật chí”, tr. 391.
- ^ Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII
- ^ Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII
- ^ Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Chính Biên, quyển thứ 44, tờ 27 và tờ 28) chép: “Quý Kiệt con Quý Đôn. Kỳ đệ tứ khoa thi [thi Hội] này, Quý Kiệt cùng Đinh [Thì] Trung đổi quyển cho nhau để làm bài. Việc bị lộ, Đinh [Thì] Trung phải tội lưu đi Yên Quảng, Quý Kiệt phải trở về làm dân. Đinh [Thì] Trung nhân phát giác bức thư riêng của Quý Kiệt và cáo tố là do Quý Đôn chủ sự. Trịnh Sâm lấy cớ Quý Đôn là bậc đại thần, bỏ đi không xét, mà luận thêm tội Quý Kiệt, bắt giam cấm ở ngục ở cửa Đông“.
- ^ Theo Văn Tân (tr. 307). Phan Huy Chú (mục “Nhân vật”, tr. 391) ghi chức vụ của ông hơi khác, đó là: “Tham tri đạo Thuận-Quảng, kiêm chức Hiệp trấn phủ”.
- ^ GS. Trịnh Vân Thanh, tr. 667.
- ^ Chép theo Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391). “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305) chép khác: “Cuối năm 1776, ông được triệu về làm Hành bộ phiên Cơ mật sự vụ kiêm Chưởng tài phú”.
- ^ Theo Phan Huy Chú (mục “Nhân vật chí”, tr. 391). Bùi Hạnh Cẩn (tr. 209) ghi là “Hữu hiệu điểm”.
- ^ Năm 1773, khi được cử làm Đồn điền sứ ở Trường Yên, Nguyễn Khản đã không chịu làm theo kế hoạch khai khẩn ruộng hoang của Lê Quý Đôn, nên hai người đã bực nhau từ lúc đó (theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 216).
- ^ Theo “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305).
- ^ Theo sách “Nhân vật chí” (hiện có ở Thư viện Hán Nôm, ký hiệu: A. 573, tờ 126), Trần Văn Giáp (tr. 1246), Nguyễn Lộc (tr. 831), “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305), Bùi Hạnh Cẩn (tr. 236). Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391) chép hơi khác: “Tháng 9 năm Nhâm Dần (1782), chúa Trịnh Sâm mất, Trịnh Cán lên nối nghiệp. Vì nịnh thần gièm pha nên Lê Quý Đôn bị giáng. Mùa đông năm Quý Mão (1783), ông đi làm Hiệp trấn Nghệ An. Rồi ông mất, thọ 58 tuổi”. Phan Huy Ôn trong Đăng khoa bị khảo cũng chép ông mất năm 1783. Tuy nhiên, thông tin ông mất năm 1784 tại quê mẹ được coi là “có căn cứ hơn” (Nguyễn Lộc, tr. 831).
- ^ Theo Văn Tân (tr. 308) và Bùi Hạnh Cẩn (tr. 231).
- ^ Theo Phan Huy Chú (mục “Nhân vật chí”, tr. 391).
- ^ Phần tác phẩm của Lê Quý Đôn, chủ yếu căn cứ theo Dương Quảng Hàm (tr. 307-311), có tham khảo thêm: Phan Huy Chú (“Văn tịch chí”), Nguyễn Thạch Giang (Văn học thế kỷ 18), Nguyễn Lộc (Từ điển văn học, bộ mới) và Bùi Hạnh Cẩn (Lê Quý Đôn). Có sách biên khác đôi chút, hoặc chua là tồn nghi. Trong bài “Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn” (viết tại Hà Nội, tháng 12 năm 1976), tác giả là GS. Văn Tân cho biết: Theo ý kiến của nhiều người, và trên cơ sở những khảo chứng nghiêm túc của văn bản học hiện nay, chúng ta chỉ mới có thể khẳng định rằng Lê Quý Đôn là tác giả của 14 tác phẩm sau đây: Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), Kiến văn tiểu lục, Lê triều công thần liệt truyện, Danh thần lục, Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Thư kinh diễn nghĩa, Quế Đường thi tập, Âm chất văn chú, Quế Đường thi vựng tuyển toàn tập, Tứ thư ước giải và Toàn Việt thi lục.
- ^ Lời chua của các Sử quan
- ^ Theo “Lời giới thiệu Phủ Biên tạp lục” của Viện Sử học, in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3), tr. 316.
- ^ Theo Nguyễn Lộc, tr. 831.
- ^ Trích trong “Nhân vật chí” (tr. 391) và “Văn tịch chí” (tr. 136).
- ^ Tóm lược theo bài viết “Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn” của GS. Văn Tân, tr. 306-314. Ý kiến liên quan: Theo GS. Trần Văn Giáp (tr. 1248), về đời tư của Lê Quý Đôn, sử triều Nguyễn (Khâm định Việt sử thông giám cương mục) có chép những sự việc rõ ràng là có dụng ý bôi xấu, lý do vì ông Đôn là một đại thần được triều Lê, Trịnh tin dùng và từng có những lời chỉ trích gay gắt đối với chính sự của các chúa Nguyễn. Bởi vậy, khi tập hợp tư liệu liên quan đến tiểu sử của ông, chúng ta cần cố gắng tìm ra sự thật.
- ^ Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 5) thì Vũ Công Trấn là người làng Đôn Thư, tổng Phương Trung, trấn Sơn Nam Thượng, phủ Ứng Thiên, (nay thuộc xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, Hà Nội) đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ khoa Giáp Thìn1724.
- ^ “Trâu” ở đây chỉ loài rắn hổ trâu, ngoài ra còn dùng để ám chỉ quê của Mạnh Tử. Còn “Lỗ” ở đây ám chỉ quê của Khổng Tử.
- ^ Lược kể theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 13).
Sách tham khảo
- Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Quốc Sử quan triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998.
- Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí (tập 1 [mục Nhân vật chí] và tập 3 [mục Văn tịch chí]). Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992.
- Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu (bản in lần thứ 10). Trung tâm học liệu xuất bản, Sài Gòn, 1986,
- Thanh Lãng, Bảng lược đồ văn học Việt Nam, quyển thượng, Nxb. Trình bày, Sài Gòn, không ghi năm xuất bản.
- Nguyễn Lộc, mục từ “Lê Quý Đôn” trong Từ điển Văn học (bộ mới), Nxb. Thế giới, 2004.
- Bùi Hạnh Cẩn, Lê Quý Đôn. Nxb Văn hóa, 1985.
- Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển (tập 1). Nxb Hồn Thiêng, Sài Gòn, 1966.
- Văn Tân, “Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn” in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nxb Thanh Niên, 2012.
- Nhóm biên soạn sách Phủ biên tạp lục, “Tiểu sử Lê Quý Đôn”, in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nxb Thanh Niên, 2012.
- Trần Văn Giáp, Tìm hiểu khoa sách Hán Nôm (trọn bộ). Nxb Khao học xã hội, 2003.
- Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử tư tưởng Việt Nam (tập 6, phần “Tiểu sử Lê Quý Đôn”). Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1992.
- Nguyễn Thạch Giang (chủ biên), Văn học thế kỷ 18. Nxb Khoa học xã hội, 2004.
- Nguyễn Q. Thắng – Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nxb Khoa học xã hội, 1992.
Chú thích
- Sinh 1726
- Mất 1784
- Người Thái Bình
- Quan nhà Lê trung hưng
- Lê Quý Đôn
- Nhà sử học Việt Nam
- Nhà địa lý học Việt Nam
- Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam
- Nhà thơ Việt Nam thời Lê trung hưng
- Nhà giáo Việt Nam thời Lê trung hưng
- Thần đồng
- Nhà nghiên cứu triết học Việt Nam
- Nhà nho Việt Nam
- Nhà thơ Việt Nam
- Người Việt Nam
Khổng Tử
Khổng Tử (chữ Hán: 孔子; còn gọi là Khổng Phu Tử 孔夫子; 27 tháng 8 âm, năm 551 –11 tháng 4 năm 479 TCN)[1] là một nhà tư tưởng, nhà triết học, nhà giáo dục, nhà chính trị nổi tiếng người Trung Hoa, các bài giảng và triết lý của ông có ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống và tư tưởng của các dân tộc Đông Á.[2][3][4] Người Trung Hoa đời sau đã tôn xưng ông là Vạn thế Sư biểu (Bậc thầy của muôn đời). Chính phủ Trung Quốc hiện nay, trong nỗ lực truyền bá văn hóa Trung Hoa ra thế giới, đã cho thành lập hàng trăm Học viện Khổng Tử trên khắp thế giới.
Triết học của ông nhấn mạnh trên sự tu dưỡng đức hạnh cá nhân và cai trị bằng đạo đức: “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, sự chính xác của các mối quan hệ xã hội, đạo đức và quy phạm làm người, “Đạo Trung Dung” và các đức tính “Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín”. Các giá trị đó đã có được tầm ảnh hưởng lớn trên mọi học thuyết khác ở Trung Quốc như Pháp gia hay Đạo gia trong suốt triều đại nhà Hán. Các tư tưởng của Khổng Tử đã được phát triển thành một hệ thống triết học được gọi là Khổng giáo. Khổng giáo được một người Italia là Matteo Ricci đưa vào Châu Âu, ông cũng là người đầu tiên La tinh hoá tên Khổng Tử thành “Confucius”. Khổng giáo còn được xem là một tôn giáo lớn của loài người, nhất là dân tộc Trung Hoa.
Các bài giảng của Khổng Tử được nghiên cứu chủ yếu qua cuốn Luận Ngữ, một tập hợp những “mẩu chuyện cách ngôn ngắn”, được biên soạn nhiều năm sau khi ông qua đời do các học trò của ông ghi chép lại. Trong gần 2.000 năm ông được cho là người biên soạn hoặc tác giả của Ngũ Kinh: Kinh Thư, Kinh Thi, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh Xuân Thu (Kinh Nhạc đã bị Tần Thủy Hoàng đốt mất nên còn lại Ngũ Kinh).[5][6]
Mục lục
Tiểu sử
Khổng Tử tên thật là Khổng Khâu, tự là Trọng Ni 仲尼, sinh ngày 27 tháng 8 năm 551 trước Công nguyên, vào thời Xuân Thu trong lịch sử Trung Quốc, tại ấp Trâu, làng Xương Bình, nước Lỗ[7] (nay là huyện Khúc Phụ, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc). Nhiều sử sách ghi rằng ông sinh trong một gia cảnh nghèo, nhưng thực tế gia đình ông có ông tổ ba đời vốn thuộc dòng quý tộc sa sút từ nước Tống dời đến nước Lỗ. Cha của Khổng Khâu, Thúc Lương Ngột (cháu 13 đời của Vi Tử Diễn, anh của vua Trụ nhà Thương) là quan võ thuộc ấp Trâu, đến 70 tuổi mới lấy Nhan thị mà sinh ra ông. Năm lên ba, Khâu mồ côi cha, lớn lên, phải làm lụng vất vả để nuôi mẹ, nhưng rất ham học. Năm 19 tuổi, ông lấy vợ và làm một chức quan nhỏ coi kho chuyên quản lý kho tàng, xuất nạp tiền lương công bằng chuẩn xác. Ông cũng từng đảm nhiệm chức quan nhỏ chuyên quản lý nông trường chăn nuôi, súc vật sinh trưởng rất tốt. Nhờ vậy ông được thăng chức lên làm quan Tư không, chuyên quản lý việc xây dựng công trình. Năm 22 tuổi, ông mở lớp dạy học. Học trò gọi ông là Khổng Phu Tử 孔夫子, hay gọi gọn hơn là Khổng Tử 孔子. ‘Tử’ ngoài ý nghĩa là ‘con’ ra còn có nghĩa là “Thầy”. Do vậy Khổng Tử 孔子 là Thầy Khổng. Ông nói “Chỉ cần tự mình dâng lên một xâu thịt khô làm lễ xin học, thì ta chưa từng bao giờ từ chối ai làm học trò của ta.[8]“. Nội dung giáo dục của Khổng Tử đối với học trò có bốn mặt là văn, hạnh, trung, tín[9]. Người làng Hỗ Hương rất khó cùng trò chuyện. Một đứa trẻ làng ấy đến yết kiến Khổng Tử xin vào học. Học trò của Khổng Tử cảm thấy nghi hoặc không hiểu nổi. Khổng Tử nói “Ta tán thành mặt tiến bộ của họ, không tán thành mặt yếu kém của họ. Chẳng việc gì phải đối xử quá đáng với họ. Người ta thanh khiết tốt đẹp đến với mình thì nên tán thành sự thanh khiết tốt đẹp của họ, không nên cứ truy cứu việc quá khứ của họ.[10]“.
Ông là người nhân hậu, khiêm nhường, giản dị, chân thành, giàu tình cảm, ôn hòa mà nghiêm túc, uy nghi nhưng không thô bạo, cung kính mà an nhàn[11]. Ông sống thanh đạm, trọng nghĩa khinh tài. Khổng Tử nói “Ăn cơm gạo thô, uống nước lã, khi ngủ co cánh tay mà gối đầu, niềm vui cũng ở trong đó rồi. Còn như dùng phuơng pháp không chính đáng để đạt được giàu có và phú quý, ta coi như đám mây trôi vậy“[12]. Khi Khổng Tử ở nhà dáng dấp rất thoải mái, trên mặt biểu lộ thần thái hết sức hoài vui[13]. Khi ăn uống ở nhà có tang, Khổng Tử không bao giờ ăn no. Hôm nào Khổng Tử đi phúng viếng đám tang, thì suốt ngày hôm đó không đàn hát nữa.[14] Ông đối xử với các học trò bằng tình thương như cha đối với con còn các học trò kính trọng ông như người cha thứ hai của họ. Trong quan hệ thầy trò, ông gần gũi với họ và hết sức chân thành. Ông từng nói với các học trò “Các ngươi cứ tưởng ta còn giấu các ngươi điều gì sao ? Ta đâu có giấu điều gì. Ta không có điều gì làm mà không cho các ngươi biết. Ta, Khổng Khâu là con người như vậy.[15]“. Ba việc mà Khổng Tử hết sức thận trọng là trai giới, chiến tranh và bệnh tật[16]. Khổng Tử thường hay nói về Kinh Thi, Kinh Thư và thực hành Kinh Lễ đều là những lời thanh nhã cả[17]. Khổng Tử không bao giờ bàn luận những chuyện quái dị, bạo lực, phản loạn, quỷ thần[18]. Khổng Tử câu cá không bao giờ đánh bằng lưới, khi bắn chim không bao giờ bắn con đã về tổ nghỉ ngơi ấp trứng[19]. Khổng Tử cùng ngồi hát với người khác, nếu phát hiện ai hát hay thì nhất định mời họ hát lại một lần nữa để mình cùng được hát theo[20]. Một lần có người chỉ ra sai lầm của Khổng Tử, ông nói “Ta thật may mắn, giả dụ có sai lầm thì người ta cũng biết được“[21].
Ông sống trong thời kỳ trật tự xã hội đã suy đồi, chư hầu lấn quyền thiên tử, đại thần tiếm đoạt ngôi chư hầu dẫn đến cảnh chém giết nhau hỗn loạn, không còn đạo lý, kỷ cương. Đau lòng trước cảnh này Khổng Tử than: “Các dân tộc Di Địch lạc hậu ở biên giới còn có vua, không như các dân tộc Hoa Hạ ở Trung Nguyên cứ như thể chẳng có vua gì cả![22]“. Ông mong muốn tái lập lại trật tự xã hội, làm cho mọi người trở nên tốt đẹp hơn, đối xử với nhau hòa hảo, thân ái. Một lần Khổng Tử tâm sự với học trò “Nguyện vọng của ta là muốn cho người già được nuôi dưỡng đầy đủ, bạn bè tin cậy lẫn nhau, trẻ nhỏ được quan tâm chăm sóc.[23]“.
Trong suốt gần 20 năm, từ năm 34 tuổi, Khổng Tử dẫn học trò đi khắp các nước trong vùng để truyền bá các tư tưởng và tìm người dùng các tư tưởng đó. Có nơi ông được trọng dụng nhưng cũng có nơi ông bị coi thường. Ông từng cảm thán “Ai mà không phải đi qua cửa rồi mới rời khỏi nhà ? Vậy mà tại sao không có ai đi theo đạo này ?[24]“. Năm 51 tuổi, ông quay lại nước Lỗ và được giao coi thành Trung Đô, năm sau được thăng chức Đại tư khấu (coi việc hình pháp), kiêm quyền tể tướng. Sau ba tháng, nước Lỗ trở nên thịnh trị. Nhưng rồi bị ly gián, gièm pha, ông bèn từ chức và lại ra đi một lần nữa. Đạo làm quan của ông thể hiện qua lời ông nói với Nhan Hồi “Dùng ta thì ta giúp làm nên sự nghiệp, không dùng thì ta ở ẩn. Chỉ có ta và ngươi có thể làm được điều này mà thôi.[14]“. Các học trò của ông nói về giai đoạn ông đi các nước truyền bá đạo học:
Tử Cầm hỏi Tử Cống rằng “Thầy Khổng Tử của chúng ta mỗi khi đến một nước nào đều được tham dự vào công việc chính sự của nước đó. Đây là do thầy chúng ta yêu cầu hay do người ta chủ động mời thầy ?”
Tử Cống nói: “Thầy chúng ta có đức tính ôn, lương, cung, kiệm, nhường, nên mới được vinh dự đặc biệt đó. Phương pháp đề xuất yêu cầu được tham gia chính sự của thầy chúng ta hoàn toàn khác với phương pháp xin việc của người khác.”[25]
(Luận ngữ)
Năm 68 tuổi, Khổng Tử trở về nước Lỗ, tiếp tục dạy học và bắt tay vào soạn sách. Có thể nói Khổng Tử là người thầy tư nhân chuyên thu nhận học trò đầu tiên trong lịch sử giáo dục Trung Quốc. Trước thời ông, trường học hoàn toàn là của triều đình và thường chỉ thu nhận con em của gia đình quý tộc. Khổng Tử sáng lập ra trường học tư, thu nhận nhiều đồ đệ bất kể xuất thân sang hèn, đưa giáo dục mở rộng cho bình dân, đem tri thức văn hóa truyền bá cho dân gian, có cống hiến thật to lớn đối với giáo dục thời cổ đại. Ông mất tháng 4 năm 479 TCN, thọ 73 tuổi.
Trong suốt cuộc đời dạy học, viết sách và du thuyết của mình, Khổng Tử luôn tự vấn bản thân “Im lặng nhớ kỹ những điều đã học được; kiên trì học tập không biết chán, dạy bảo người khác không biết mệt mỏi. Trong ba việc này ta đã làm được việc nào ?[26]“. Ông nói “Đức hạnh không tu dưỡng, học vấn không giảng giải, nhìn thấy việc nghĩa không làm, tự có điều sai không chịu sửa chữa, những điều này là nỗi lo của ta.[27]“. Phương châm sống của ông là “Lập chí vì đạo, giữ vững lấy đức, noi theo điều nhân, vui chơi trong lục nghệ“[28]. Khổng Tử tự thuật về cuộc đời ông:
- Tam thập nhi lập; (三十而立) (30 tuổi có thể tự lập vững vàng)
- Tứ thập nhi bất hoặc; (四十而不惑) (40 tuổi có thể hiểu thấu mọi sự trong thiên hạ, có chính kiến rõ ràng, kiên định, không còn nghi ngờ về lẽ sống của mình)
- Ngũ thập nhi tri thiên mệnh; (五十而知天命) (50 tuổi có thể thông suốt chân lý của tạo hoá, biết được xu thế của thời cuộc)
- Lục thập nhi nhĩ thuận; (六十而耳順) (60 tuổi thì đạt đến độ hoàn hảo về tri thức và kinh nghiệm cuộc sống, không còn thấy chướng tai gai mắt)
- Thất thập nhi tòng tâm dục bất du cự. (七十而從心欲，不踰矩) (70 tuổi thì tâm tính và đạo lý đã hợp nhất, nghĩ và làm chẳng vi phạm phép tắc, không để ham muốn chi phối)
- (Luận Ngữ)
Sách Trung Dung nói về Khổng Tử “Khổng Tử tôn sùng tiếp nối đạo đức của vua Nghiêu, vua Thuấn; noi theo và làm sáng tỏ phép tắc của vua Văn Vương, vua Vũ Vương, trên thuận thiên thời, dưới hợp địa lý. Đức của Khổng Tử vĩ đại như trời đất, không có cái gì không chứa nổi, không có cái gì không che chở; lại giống như bốn mùa thay nhau luân chuyển, như mặt trời, mặt trăng thay nhau tỏa sáng.[29]” còn ông chỉ khiêm tốn tự nhận “Một thôn có chục nhà thì nhất định có một người trung tín như ta, chỉ khác không ham học như ta.[30] Ta không phải là người sinh ra đã biết tất cả, mà do hâm mộ đạo nghĩa đời xưa, nên cần mẫn học tập mà có được tri thức như hiện nay[31]. Về tri thức văn hóa thì ta cũng chỉ bằng người khác. Nếu nói về làm một người quân tử tu thân hành đạo trong thực tiễn thì ta vẫn chưa làm được bao nhiêu[32]. Nếu khoác cho ta hai chữ thánh nhân ta đâu dám nhận. Nhưng thực hiện theo công việc của bậc thánh và bậc nhân thì ta từ trước đến nay chưa biết chán, dạy học trò chưa bao giờ biết mệt mỏi, chỉ có vậy thôi[32].“.
Dạy học
Nội dung
Trong cuốn Luận Ngữ, Khổng Tử tự coi mình là một “người truyền đạt lại cái đã có mà không phát minh ra thứ gì khác”. Ông rất nhấn mạnh trên tầm quan trọng của sự học, và chương mở đầu Luận Ngữ cũng đề cập tới việc học. Vì thế, ông được người Trung Quốc coi là vị Đại Sư. Thay vì tìm cách xây dựng một lý thuyết mang tính hệ thống về cuộc sống và xã hội, ông muốn các môn đồ của mình phải suy nghĩ sâu sắc cho chính mình và lặng lẽ nghiên cứu thế giới bên ngoài, chủ yếu thông qua các cuốn kinh cũ và qua các sự kiện quá khứ có liên quan (như Kinh Xuân Thu) hay những tình cảm của nhân dân trong quá khứ (như Kinh Thi).
Ở thời đại của sự phân chia, hỗn loạn và những cuộc chiến tranh không dứt giữa các nước chư hầu, ông muốn tái lập Thiên Mệnh để có thể thống nhất “thiên hạ” (天下, mọi thứ dưới gầm trời, ở đây nghĩa là Trung Quốc) và mang lại hòa bình, thịnh vượng cho nhân dân. Vì thế Khổng Tử thường được coi là người đã đề xướng chủ nghĩa bảo thủ, nhưng khi xem xét kỹ những đề xuất của ông ta thấy ông đã sử dụng (và có thể cố ý bóp méo) những định chế và lễ nghi trong quá khứ nhằm đặt ra một hệ thống chính trị mới của riêng mình. Ông mơ ước về sự khôi phục một vương quốc thống nhất mà những vị vua phải được lựa chọn xứng đáng theo đạo đức (như vua Nghiêu, vua Thuấn) chứ không phải theo dòng họ. Những người cai trị phải hành động vì nhân dân, và họ phải đạt tới mức hoàn thiện. Một vị vua như vậy có thể dùng đạo đức của mình giáo hóa nhân dân thay vì áp đặt mọi người bằng pháp luật và quy định. Ngược lại, một vị vua hoang dâm bạo ngược thì không còn tư cách ngồi trên ngai vàng, và người dân có quyền lật đổ vị vua đó.
Nhiều khía cạnh tư tưởng của Khổng Tử vẫn còn lưu truyền và phát huy đến tận ngày nay. Có được sự trường tồn đó, là ở tinh thần đam mê học hỏi và thái độ nghiêm túc đối với việc học của Khổng Tử. Ông nói: “Ta đi học là học cho ta, để gây cái phẩm giá của ta, chứ không phải là để khoe với người. Ta chỉ lo không làm được những việc đáng cho người ta biết, chứ không lo người ta không biết mình”. Theo Ông, đã không học thì thôi chứ đã học là phải “Học cho rộng, hỏi cho kỹ; nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho sáng tỏ, làm cho hết sức. Có điều không học nhưng đã học điều gì thì phải học cho kỳ được. Có điều không hỏi, nhưng khi đã hỏi điều gì thì phải hỏi cho thật hiểu. Có điều không nghĩ nhưng đã nghĩ điều gì thì phải nghĩ cho ra. Có điều không phân biệt nhưng đã phân biệt điều gì thì phải phân biệt cho minh bạch. Có điều không làm nhưng đã làm điều gì thì phải cố hết sức mà làm cho bằng được… Nếu quả theo được đạo ấy thì tuy ngu mà cũng thành sáng, yếu đuối rồi cũng thành ra khoẻ mạnh”.
Khổng Tử cũng nhấn mạnh trên cái mà ông gọi là “Lễ và Nhạc”, coi hai thứ đó là những trụ cột của sự cân bằng cho trật tự và sự hài hoà. Lễ là các yêu cầu và quy phạm trong việc đối nhân xử thế; còn Nhạc (âm nhạc, văn nghệ) là để thống nhất mọi con tim cùng chung vui, cũng là để giữ gìn đức hạnh. Ông nói thêm rằng lễ không chỉ là cúng tế, và âm nhạc không chỉ là âm thanh của dùi đánh vào chuông. Cả hai còn là cách truyền đạt giữa lòng nhân của một người và hoàn cảnh xã hội của anh ta; cả hai yếu tố đó đều tăng cường các mối quan hệ xã hội, như Ngũ Thường (năm mối quan hệ chủ yếu): quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), phu thê (vợ chồng), huynh đệ (anh em) và bằng hữu (bạn bè). Các trách nhiệm luôn được cân bằng, và nếu một thần dân phải tuân lệnh vua, thì thần dân cũng phải can ngăn khi nhà vua sai lầm.
Khổng Tử chú trọng vào sự tu dưỡng đạo đức cá nhân trước tiên, sau đó nuôi dưỡng gia đình, rồi mới đến cai trị thiên hạ bằng lòng nhân từ: “Tu thân, Tề gia, Trị quốc, Bình Thiên hạ”. Ông nhấn mạnh vào Ngũ thường: “Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín”. Nhân là lòng từ thiện, Nghĩa là làm tròn bổn phận, Lễ là sự tôn ti trật tự hay quy tắc trong việc đối nhân xử thế với người trên kẻ dưới, Trí là trí tuệ minh mẫn làm việc gì cũng phải suy nghĩ, Tín là lòng thành thực hiện điều đã nói. Người ta phải giữ năm đạo đó làm thường, chẳng nên để rối loạn.
Những bài giảng của Khổng Tử sau này được các môn đồ của ông hệ thống thành một bộ văn bản tỉ mỉ về những quy định và cách thức thực hiện nghi lễ. Nhiều thế kỷ sau khi ông đã qua đời, cả Mạnh Tử và Tuân Tử đều viết những cuốn sách quan trọng, và lúc ấy, một triết lý đã được tạo dựng đầy đủ, gọi là Khổng giáo. Sau hơn 1.500 năm, học giả Chu Hi đã diễn giải ý tưởng Khổng giáo theo một cách hoàn toàn mới, được gọi là Tân Khổng giáo, để phân biệt với những ý tưởng trong cuốn Luận Ngữ. Tân Khổng giáo đã có ảnh hưởng sâu rộng ở Trung Quốc, Triều Tiên, Việt Nam và nhiều nước châu Á khác cho tới tận thế kỷ 20.
Tư Mã Thiên đã có lời bình về Khổng Tử: “Trong kinh “Thi” có câu nói như thế này: “Cái giống như núi cao khiến người ta chiêm ngưỡng, cái giống như đại Đạo khiến người ta tuân theo. Từ xưa tới nay trong thiên hạ, Quân Vương và người tài đức thì có cũng nhiều. Họ khi đang còn sống đều vinh hoa quý hiển, nhưng chết đi rồi thì chẳng còn lại chút gì. Khổng Tử là một người bình dân, nhưng những người đọc sách đều tôn ông làm thầy. Từ Thiên tử, Vương Hầu đến nhân dân cả nước, những ai nói về “Lục Nghệ” thì đều xem học thuyết ấy của Khổng Tử là chuẩn tắc cao nhất. Có thể nói Khổng Tử là một Thánh nhân chí cao vô thượng”.
Phương pháp giáo dục
Một trong những giáo lý sâu sắc nhất của Khổng Tử, một trong những điều khó hiểu nhất từ quan điểm phương Tây, có thể là việc ông sử dụng những câu chuyện cách ngôn chứ không giảng giải trực tiếp cách cư xử cho các môn đồ. Đạo đức của ông có thể được coi là một trong những kiểu đạo đức cao nhất. Cách dạy “gián tiếp” này được sử dụng rất nhiều trong các bài giảng của ông thông qua những lời ám chỉ, nói bóng gió, và thậm chí là sự lặp thừa. Điều này giải thích tại sao khi nghiên cứu cần đặt các bài giảng của ông vào đúng ngữ cảnh. Một ví dụ là câu chuyện sau:
-
- Từ triều về nhà, nghe tin chuồng ngựa cháy, Khổng Tử nói, “Có ai bị thương không?” Ông không hề hỏi về Ngựa.
-
-
-
-
- Luận Ngữ
-
-
-
-
- Từ triều về nhà, nghe tin chuồng ngựa cháy, Khổng Tử nói, “Có ai bị thương không?” Ông không hề hỏi về Ngựa.
Câu chuyện không dài, nhưng có tầm quan trọng rất lớn. Ở thời ông, một con ngựa có thể đắt gấp 10 lần một nô lệ. Khi không hỏi tới ngựa, Khổng Tử thể hiện sự quan tâm lớn nhất của mình: con người. Vì thế, theo nhiều nhà bình luận cả Đông và Tây, những bài giảng của Khổng Tử có thể được coi là một biến thể kiểu Trung Hoa của Chủ nghĩa nhân đạo.
Có lẽ bài giảng nổi tiếng nhất của ông là Quy tắc vàng:
-
- Tử Cống hỏi: “Có một chữ nào có thể dẫn dắt hành xử trọn đời không?”
Thầy đáp: “Có lẽ là chữ Thứ (恕)chăng? Cái gì mà mình không muốn thì đừng làm cho người khác?”
Luận Ngữ
- Tử Cống hỏi: “Có một chữ nào có thể dẫn dắt hành xử trọn đời không?”
(Điều mình không muốn đừng bắt người phải chịu thì gọi là Thứ 恕)
Để đào tạo ra những con người lý tưởng, Khổng Tử đã đề xuất một hệ thống phương pháp giáo dục khá chặt chẽ, với những kiến giải sâu sắc. Có thể nói với hệ thống phương pháp giáo dục này Khổng Tử xứng đáng là một nhà giáo dục lớn. Khổng Tử đã sử dụng nhiều phương pháp dạy học rất độc đáo, có thể khái quát lại gồm:
- Một là: Phương pháp đối thoại gợi mở, giảng dạy bằng cách trao đổi giữa thầy và trò, giữa người dạy và người học nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo và khoa học, khả năng tư duy của người học. Ông nói: “Kẻ nào chẳng phấn phát lên để hiểu thông, thì ta chẳng giúp cho hiểu thông được. Kẻ nào chẳng ráng lên để tỏ ý kiến mình, thì ta chẳng khai phát cho được. Kẻ nào đã biết rõ một góc, nhưng chẳng chịu căn cứ vào đó để biết luôn ba góc kia, thì ta chẳng dạy kẻ ấy nữa.”
- Hai là: Phương pháp kết hợp học đi đôi với hành, lời nói kết hợp với việc làm, là thực hành điều đã học và đem tri thức của mình vận dụng vào trong cuộc sống. Ông nói: “Người quân tử trước học văn chương (như Kinh Thi, Kinh Thư) đặng mở rộng trí thức của mình; kế đó, người nương theo lễ giáo mà kiềm giữ lấy nết mình; nhờ vậy mà khỏi trái đạo lý. – Quân tử bác học ư văn; ước chi dĩ lễ; diệc khả dĩ phất bạn hỹ phù”.
- Ba là: Phương pháp “ôn cũ biết mới”, thường xuyên rèn luyện, tu dưỡng và học tập. Ông thường nhắc rằng: “Người nào ôn lại những điều đã học, do nơi đó mà biết thêm những điều mới, người đó có thể làm thầy thiên hạ đó – Ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hỹ”. Theo Khổng Tử, muốn tiến bộ người học phải luôn cố gắng nỗ lực, siêng năng trau dồi tri thức cho mình, phải luôn có thái độ cầu tiến, vượt lên. Người học nhất định phải có thái độ khách quan trong học tập, không được vị kỷ tư dục, võ đoán, cố chấp, tự phụ chủ quan – “vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã”.
Khổng Tử đã đưa ra hệ thống các phương pháp giáo dục, phát huy tính năng động, tích cực và sáng tạo của người học. Những phương pháp đó đến nay vẫn có ý nghĩa thiết thực, đem lại hiệu quả cao trong giáo dục.
Trong quá trình giáo dục, Khổng Tử nhấn mạnh: cả thầy và trò đều phải có nghĩa vụ to lớn với nhau. Trò phải tôn kính thầy, dẫu sau này có thành đạt, quyền cao chức trọng đến đâu chăng nữa cũng không được bỏ rơi lễ nghĩa, vẫn luôn phải cung kính thầy. Ngược lại, người thầy thì phải có tư cách mẫu mực để làm gương cho trò. Người thầy có can trực, đạo đức, như thế mới có thể đào tạo nên những học trò hữu ích cho đất nước. Trong Lịch sử Việt Nam có chuyện kể rằng: Phạm Sư Mạnh sau khi đỗ đạt, làm quan to ở triều, về thăm thầy là Chu Văn An. Dọc đường qua khu chợ đang họp, ông ra uy để lính thét dân phải dẹp đường. Biết chuyện, Chu Văn An giận Phạm Sư Mạnh làm quan mà tỏ ra hách dịch với dân, làm trái lời thầy dạy, nên không cho gặp mặt. Dù đã là quan lớn triều đình, Phạm Sư Mạnh vẫn phải quỳ gối cả buổi trước cửa nhà thầy để xin tha lỗi, về sau cũng hành xử khiêm nhường không dám hách dịch nữa.
Tên gọi
- Khi dịch sách Trung Quốc sang các ngôn ngữ phương Tây, các thầy tu dòng Tên đã dịch 孔夫子 thành Confucius. Cách Latinh hóa tên Khổng Tử này từ đó đã được sử dụng rộng rãi ở các nước phương Tây.
- Theo Latinh hoá:
- Kǒng Fūzǐ (hay Kǒng fū zǐ) trong bính âm.
- K’ung fu-tze trong Wade-Giles (hay, kém chính xác hơn, Kung fu-tze).
- Fūzǐ (Phu Tử) có nghĩa là nhà giáo. Bởi vì theo văn hóa Trung Quốc việc gọi thầy bằng tên là bất kính, ông chỉ được gọi là “Thầy Khổng”, thậm chí cho tới tận ngày nay.
- Từ ‘fu’ (Phu) không bắt buộc, vì thế ông cũng thường được gọi là Khổng Tử.
- Tên thật của ông là 孔丘, Khổng Khâu. Khổng là một họ phổ biến ở Trung Quốc.
- Tên hiệu của ông là 仲尼, Trọng Ni.
- Năm thứ 1 sau Công Nguyên (năm đầu thời Nguyên Thuỷ Nhà Hán), ông được trao thụy hiệu đầu tiên: 褒成宣尼公, Bao Thành Tuyên Ni Công, có nghĩa “Ngài Ni (Khổng Tử) Công Đức Đáng Ca Ngợi.”
- Các thụy hiệu nổi tiếng nhất của ông là
- Tại Đài Loan, ông cũng thường được gọi là 萬世師表, Vạn Thế Sư Biểu, “Bậc Thầy Của Muôn Đời”.
Triết học
Dù Khổng giáo thường được người Trung Quốc tin theo như một tôn giáo, vẫn tồn tại những cuộc tranh luận về việc liệu đó có phải là một tôn giáo không, bởi Khổng giáo ít đề cập tới các vấn đề thần học hay duy linh (quỷ thần, kiếp sau, vân vân).
Các môn đồ Khổng Tử được chấp nhận chủ yếu bởi họ dựa trên nền tảng quan điểm phổ thông Trung Quốc. Khổng Tử đề cao mối quan hệ gia đình, thờ cúng tổ tiên, trẻ kính trọng già, vợ tôn trọng chồng, và gia đình là căn bản cho một chính phủ lý tưởng. Ông đã tuyên bố rõ nguyên tắc nổi tiếng, “Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân” (cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác). Ông cũng luôn mơ về thời quá khứ, và thúc giục người Trung Quốc, đặc biệt là tầng lớp chính trị, tự đổi mới mình dựa trên những hình mẫu những vị vua hiền trong quá khứ.
Nói về triết học của đức Khổng Tử, có hai chủ thuyết là nhân sinh quan và vũ trụ quan. Nhân sinh quan có hai mặt là cơ xuất thế và cơ nhập thế. Cơ nhập thế là nói về mười lăm đức, con người phải có đạo đức, nếu không có đức con người có khác gì cầm thú. Còn về cơ xuất thế là tánh mạng song. Cụ thể trong Trung Thiên dịch, là cơ năng chuyển hóa từ hậu thiên trở về với Thiên tiên. Trong quẻ Bát Thuần Càn có câu, Càn đạo biến hóa các Chánh tánh mạng, bảo hiệp Thái hòa mải lợi trinh… Con người có tánh, tức là có tâm hồn là thần trí của ta nó là thể vô hình. còn mạng ta, tức là hình thể xác thân là khí huyết. Bên Đạo Giáo gọi là Thần Khí, bên Phật giáo gọi là Tâm tức.
Về vũ trụ quan, tư tưởng của Ngài là thể hiện bằng tám quẻ: Càn là Trời, Khôn là Đất, Ly là mặt Nhật, Khảm là mặt Nguyệt… Như vậy tư tưởng triết lý của Ngài rất siêu nhiên.
Tư Mã Thiên đã đánh giá Khổng Tử như sau: “Trong thiên hạ các vua chúa và người tài giỏi rất nhiều, khi sống thì vinh hiển, nhưng lúc chết là hết. Khổng Tử là một người áo vải thế mà truyền hơn mười đời, các học giả đều tôn làm thầy, từ thiên tử tới vương hầu ở Trung Quốc hễ nói đến lục nghệ đều lấy Khổng Tử làm tiêu chuẩn. Có thể gọi là bậc Chí Thánh vậy”.
Đạo đức
Lý thuyết đạo đức của Khổng tử dựa trên ba quan niệm chính:
Khi Khổng tử trưởng thành, lễ được xem là ba khía cạnh sau trong cuộc đời: hiến tế cho thần thánh, thiết chế chính trị và xã hội, và hành vi hàng ngày. Lễ được xem là quy phạm đạo đức và hành vi mà Thiên thượng (Trời) chế định cho con người, lấy đó mà biết việc nào nên làm, việc nào không nên làm.
Đối với Khổng tử, Nghĩa (義 [义]) là nguồn gốc của Lễ. Nghĩa chính là cách hành xử đúng đắn. Trong khi làm việc vì lễ, vị kỷ cá nhân chưa hẳn đã là xấu và người cư xử theo lễ một cách đúng đắn là người mà cả cuộc đời dựa trên trí. Tức là thay vì theo đuổi quyền lợi của cá nhân mình, người đó cần phải làm những gì là hợp lẽ và đạo đức. Trí là làm đúng việc vì một lý do đúng đắn. Nghĩa dựa trên quan hệ qua lại. Một ví dụ sống theo Nghĩa là tại sao phải để tang cha mẹ ba năm sau khi chết. Lý do là vì cha mẹ đã phải nuôi dưỡng chăm sóc đưa trẻ toàn bộ trong suốt ba năm đầu đời, và là người có trí phải đền đáp lại bằng cách để tang ba năm.
Cũng như Nghĩa xuất phát từ Lễ, thì Nghĩa cũng xuất phát từ Nhân (仁). Nhân là cách cư xử tốt với mọi người. Nhân là trung tâm của các đức tính: tình cảm chân thật, ngay thẳng; hết lòng vì nghĩa; nghiêm trang, tề chỉnh; rộng lượng, khoan dung và siêng năng cần mẫn. Người có đức Nhân chỉ hành động vì nhân nghĩa, đối lập với kẻ bất nhân chỉ hành động vì lợi.
Hệ thống đạo đức của Khổng Tử dựa trên lòng vị tha và hiểu những người khác thay vì là việc cai trị dựa trên luật pháp có được như một quyền lực thần thánh. Để sống mà được cai trị bằng Nhân thì thậm chí còn tốt hơn là sống trong luật pháp của Nghĩa. Để sống có nhân thì ta theo nguyên tắc vàng của Khổng tử: ông đã tranh luận rằng người ta phải luôn đối xử với người khác đúng như những gì họ muốn người khác đối xử với họ. Đức hạnh theo Khổng tử là dựa trên việc sống hài hòa với mọi người.
Khổng Tử nói: “Muốn nhân mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngu, muốn trí mà không muốn học thì bị cái che mờ là cao kỳ, muốn tín mà không muốn học thì bị cái che mờ là hại nghĩa, muốn trực mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngang ngạnh, muốn dũng mà không muốn học thì bị cái che mờ là loạn, muốn cương mà không muốn học thì bị cái che mờ là táo bạo khinh suất”.
Ông áp dụng nguyên tắc trên như sau: “Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân – Cái gì mà ta không muốn thì đừng làm cho người khác”
Dựa theo mức độ tu dưỡng đạo đức, Khổng Tử chia loài người thành ba hạng:
- Thánh nhân: Bậc hiền giả, người thể hiện và chuyển giao chân lý minh triết.
- Quân tử: Người cao nhã, kẻ phấn đấu để làm điều chân chính.
- Tiểu nhân: Kẻ “hèn mọn”, hành động không màng tới đạo đức.
Khổng Tử nói: “Người quân tử sợ ba điều: sợ mệnh trời, sợ bậc đại nhân, sợ lời nói của thánh nhân. Kẻ tiểu nhân không biết mệnh trời, nên không sợ, mà còn khinh nhờn bậc đại nhân, giễu cợt lời nói của thánh nhân. Người quân tử ung dung mà không kiêu căng, kẻ tiểu nhân kiêu căng mà không ung dung”.
Chính trị
Tư tưởng chính trị Khổng Tử dựa trên tư tưởng đạo đức của ông. Ông cho rằng chính phủ tốt nhất là chính phủ cai trị bằng “Lễ nghĩa” và đạo đức tự nhiên của con người, chứ không phải bằng vũ lực và mua chuộc. Ông đã giải thích điều đó tại một trong những đoạn quan trọng nhất ở cuốn Luận Ngữ: “Dùng mệnh lệnh, pháp luật để dẫn dắt chỉ đạo dân, dùng hình phạt để quản lý dân, làm như vây tuy có giảm được phạm pháp, nhưng người phạm pháp không biết xấu hổ, sỉ nhục. Dùng đạo đức để hướng dẫn chỉ đạo dân, dùng lễ nghĩa để giáo hóa dân, làm như vậy chẳng những dân hiểu được thế nào là nhục nhã khi phạm tội, mà còn cam tâm tình nguyện sửa chữa sai lầm của mình tận gốc từ mặt tư tưởng.” (Tứ Thư – Luận Ngữ, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân 2003) Sự “biết sỉ nhục” là sự mở rộng của trách nhiệm, nơi mà hành động trừng phạt đi trước hành động xấu xa, chứ không phải đi sau nó như trong hình thức luật pháp của Pháp gia.
Trong khi ủng hộ ý tưởng về một vị Hoàng đế đầy quyền lực, nguyên nhân là vì tình trạng hỗn loạn ở Trung Quốc thời Xuân Thu, các triết lý của Khổng Tử chứa đựng một số yếu tố hạn chế sự lạm quyền của những nhà cai trị. Ông cho rằng lời lẽ phải luôn ngay thật; vì thế tính trung thực có tầm quan trọng hàng đầu. Thậm chí trên nét mặt, phải luôn thể hiện sự trung thực.
Khi bàn luận về mối quan hệ giữa thần dân và nhà vua (hay giữa con và cha), ông nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự tôn trọng của người dưới với người trên. Điều này không có nghĩa là người dưới phải răm rắp tuân theo mọi mệnh lệnh từ người trên như nhiều người hiện nay suy diễn sai. Mà ngược lại, người dưới phài đưa ra lời khuyên cho người trên nếu người trên có hành động sai lầm. Tư tưởng này được học trò của ông là Mạnh Tử phát triển thêm khi nói rằng nếu nhà vua không coi trọng nhân dân và có những hành vi gây hại cho đất nước, ông ta sẽ mất Thiên mệnh và sẽ phải bị lật đổ. Vì thế hành động giết bạo chúa không bị coi là phản nghịch mà là đúng đắn, bởi vì tư cách của kẻ bạo chúa giống một kẻ cướp hơn là một vị vua.
Danh ngôn
Môn đồ
Môn đồ và là người cháu duy nhất của ông, Tử Tư, tiếp tục duy trì trường phái triết học Khổng Tử sau khi ông qua đời. Trong khi vẫn dựa chủ yếu vào hệ thống đức trị của Khổng Tử, hai trong số những môn đồ nổi tiếng nhất của ông nhấn mạnh trên những khía cạnh khác biệt trong giáo lý của ông.. Mạnh Tử tin vào tính thiện vốn có của con người, trong khi Tuân Tử đề cao sự thực tế và những khía cạnh vật chất trong tư tưởng Khổng Tử.
Ở thời Nhà Tống, học giả Chu Hi đã thêm các ý tưởng từ Đạo giáo và Phật giáo vào Khổng giáo. Trong suốt cuộc đời mình, Chu Hi không được mọi người biết tới, nhưng không lâu sau khi ông mất, những ý tưởng đó trở thành một quan điểm chính thống mới về những ý nghĩa thực sự của tư tưởng Khổng Tử. Các nhà sử học hiện đại coi Chu Hi là người đã tạo ra một thứ gì đó khác biệt và gọi tư tưởng của ông là Tân Khổng giáo. Ở thời hiện đại, vẫn có một số học giả nghiên cứu Nho giáo nhưng trong thời Cách mạng Văn hoá, Khổng giáo thường bị những nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc lên án.
Quê hương
Ngay sau khi Khổng Tử mất, Khúc Phụ (曲阜) quê hương ông đã trở thành nơi hành hương bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ ông. Hiện đây vẫn là một địa điểm du lịch văn hóa nổi tiếng, nhiều người Trung Quốc thường xuyên viếng thăm mộ và những ngôi đền xung quanh. Tại Trung Quốc, có nhiều ngôi đền nơi Phật giáo, Lão giáo và Khổng giáo cùng hiện diện. Cũng có nhiều ngôi đền thờ riêng Khổng Tử, chúng thường là nơi tổ chức những buổi lễ tưởng nhớ ông.
Hậu duệ
Con cháu Khổng Tử luôn được các vị vua chúa các triều đại phong kiến sau này kính trọng và được phong tước quý tộc cũng như giữ một số chức vụ quan lại triều đình. Đầu tiên, hoàng đế Hán Cao tổ đã phong cho cháu đời thứ 9 của Khổng Tử là Khổng Đằng chức “Phụng Tự quân”, trông coi việc tế giỗ Khổng Tử. Đến đời Hán Nguyên đế đã phong cho Khổng Bá, cháu đời thứ 13 tước “Bao Thành hầu”. Họ Khổng được phong tước Hầu cả thảy 35 lần kể từ thời nhà Hán. Đến đời Đường, hoàng đế Đường Huyền Tông đã phong tước “Văn Tuyên công” cho Khổng Chi, cháu đời thứ 35. Đến năm 1055, hoàng đế Tống Chân Tông cải phong thành tước “Diễn Thánh công” (衍聖公 – Yǎnshèng gōng) cho Khổng Thánh Hữu, cháu đời thứ 46. Tính tổng cộng, họ Khổng tiếp tục được gia phong tước Công 42 lần từ đời Nhà Đường tới thời Nhà Thanh. Dù trong lịch sử Trung Quốc luôn xảy ra những cuộc thay đổi triều đại, danh hiệu Diễn Thánh công luôn được trao cho các thế hệ con cháu của Khổng Tử. Người cuối cùng được phong tước hiệu này là Khổng Đức Thành (1919-2008), cháu đời thứ 77 của Khổng Tử. Mãi cho đến năm 1935, chính phủ Trung Hoa Dân quốc bãi bỏ tước vị này, nhưng vẫn chỉ định ông Khổng Đức Thành làm người trông coi việc cúng giỗ Khổng Tử. Như nghìn năm trước, hậu duệ của Khổng Tử vẫn tiếp tục gìn giữ việc tế tự tại Khổng Phủ.
Trải qua nhiều thời đại, các thành viên họ Khổng thường có quan hệ hôn nhân với một số gia đình Nho giáo có ảnh hưởng ở Trung Quốc. Hoàng đế Càn Long đã cưới một người cháu gái của Khổng Hiến Bồi, cháu đời thứ 72 của Khổng Tử, khiến họ Ái Tân Giác La và họ Khổng có quan hệ với nhau. Một người cháu khác là Khổng Tường Hy, cháu đời thứ 75, từng giữ chức Viện trưởng Hành chính, kiêm Bộ trưởng Tài chính trong chính phủ Tưởng Giới Thạch, lập gia đình với Tống Ái Linh, trở thành anh em cột chèo với cả 2 vị tổng thống của Trung Hoa Dân quốc là Tôn Trung Sơn và Tưởng Giới Thạch.
Dòng dõi chính của ông đã chạy từ quê hương Khúc Phụ tới Đài Loan trong thời Nội chiến Trung Quốc. Người trưởng tộc là Khổng Đức Thành, một giáo sư tại Đại học Quốc lập Đài Loan. Ông từng phục vụ cho chính phủ Trung Hoa Dân quốc với tư cách Chủ tịch Khảo thí viện. Ông cưới Tôn Kỳ Phương, chắt của một vị học giả, quan chức nhà Thanh và cũng là chủ tịch đầu tiên của Đại học Bắc Kinh Tôn Gia Nại, gia đình ông này đã lập ra tổ hợp kinh doanh đầu tiên ở Trung Quốc hiện đại ngày nay, gồm nhà máy bột mì lớn nhất Châu Á, Công ty Bột mì Fou Foong. Con trai trưởng của ông là Khổng Duy Ích, cháu đời thứ 78 của Khổng Tử đã qua đời vào năm 1989. Cháu nội của ông, Khổng Thụy Trường, sinh năm 1975, là cháu đời thứ 79. Năm 2008, Khổng Đức Thành qua đời ở tuổi 90, nhưng cũng đã kịp chứng kiến sự ra đời của người cháu đời thứ 80 của Khổng Tử, Khổng Hựu Nhân, được sinh hạ vào ngày 1 tháng 1 năm 2006 tại Đài Bắc. Hiện tại, ông Khổng Thụy Trường giữ chức vụ danh dự “Đại thành chí thánh tiên sư phụng tự quan” (大成至圣先师奉祀官) của chính phủ Đài Loan, chịu trách nhiệm tế tự cho Khổng Tử.
Trước sự quan tâm lớn về dòng dõi của Khổng Tử, một dự án được tiến hành ở Trung Quốc để kiểm tra ADN của các thành viên gia đình đã được biết.[34] Theo đó, cho phép các nhà khoa học xác định nhiễm sắc thể Y chung của các thế hệ con cháu theo dòng nam của Khổng Tử. Nếu thế hệ con cháu được tiếp nối liên tục, cha truyền cho con, những thành viên nam của gia đình sẽ có các nhiễm sắc thể Y giống nhau với đột biến nhỏ xảy ra theo thời gian.[35] Tuy nhiên, năm 2009, những thành viên gia đình đã quyết định không tiến hành kiểm tra ADN.[36] Bryan Sykes, giáo sư di truyền học của Đại học Oxford, giải thích quyết định này: “Dòng dõi gia đình Khổng Tử có một dấu ấn văn hóa quan trọng… Đây không chỉ là vấn đề về mặt khoa học.”[36] Cuộc kiểm tra ADN dự định bổ sung những thành viên mới vào dòng dõi gia đình Khổng Tử, mà những bản gia phả đã thiếu sót vì những biến động trong thế kỷ 20.[37]
Cũng cần lưu ý rằng những nhánh con cháu được biết hiện nay nhờ sử liệu được ghi chép. Sử dụng những mô hình toán học, khá dễ dàng để nhận ra rằng những người sống hiện tại có nhiều tổ tiên hơn là theo quan điểm thông thường, do đó có thể còn có nhiều người hơn nữa là con cháu của Khổng Tử.[38]
Tham khảo
- ^ “Confucius (Stanford Encyclopedia of Philosophy)”. Plato.stanford.edu. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^ Ban 111, vol.56 (Chinese language only)
- ^ Gao 2003 [cần dẫn nguồn]
- ^ Chen 2003[cần dẫn nguồn]
- ^ The Analects 479 BC – 221 BC, VII.1[liên kết hỏng]
- ^ Kang 1958[cần dẫn nguồn]
- ^ Chien 1978
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 235
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 248
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 251-252
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 258
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 242
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 233
- ^ a ă Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 237
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 247
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 239
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 243
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 245
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 250
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 254
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 253
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 147
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 202
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 219
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 112-113
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 231
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 232-233
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 234
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 90
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 204
- ^ Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 244
- ^ a ă Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 255
- ^ Quyền tri phủ phủ Thuận An Nguyễn Kim Hoa (quê xã Bá Thuỷ, huyện Gia Phúc) tạo tượng Tiên thánh, đề ngày 8 tháng 8 năm Vĩnh Khánh thứ nhất (1729)
- ^ “DNA test to clear up Confucius confusion”. Ye2.mofcom.gov.cn. 18 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^ “DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants”. China.org.cn. 19 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^ a ă Jane Qiu (13 tháng 8 năm 2008). “Inheriting Confucius”. Seedmagazine.com. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^ “Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom”. Eng.bandao.cn. 21 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^ www.stat.yale.edu Common Ancestors Article
Đọc thêm
- Clements, Jonathan (2008). Confucius: A Biography. Stroud, Gloucestershire, England: Sutton Publishing. ISBN 978-0-7509-4775-6.
- Confucius (1997). Lun yu, (in English The Analects of Confucius). Translation and notes by Simon Leys. New York: W.W. Norton. ISBN 0-393-04019-4.
- Confucius (2003). Confucius: Analects—With Selections from Traditional Commentaries. Translated by E. Slingerland. Indianapolis: Hackett Publishing. (Original work published c. 551–479 BC) ISBN 0-87220-635-1.
- Creel, Herrlee Glessner (1949). Confucius and the Chinese Way. New York: Harper.
- Creel, Herrlee Glessner (1953). Chinese Thought from Confucius to Mao Tse-tung. Chicago: University of Chicago Press.
- Csikszentmihalyi, M. (2005). “Confucianism: An Overview”. In Encyclopedia of Religion (Vol. C, pp 1890–1905). Detroit: MacMillan Reference USA.
- Dawson, Raymond (1982). Confucius. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0192875361.
- Dollinger, Marc J. (1996). “Confucian Ethics and Japanese Management Practices,” in Sterling Harwood, ed., Business as Ethical and Business as Usual Boston: Jones & Bartlett.
- Fingarette, Hebert (1998). Confucius: the secular as sacred. Long Grove, Ill.: Waveland Press. ISBN 1577660102.
- Mengzi (2006). Mengzi. Translation by B.W. Van Norden. In Philip J. Ivanhoe & B.W. Van Norden, Readings in Classical Chinese Philosophy. 2nd ed. Indianapolis: Hackett Publishing. ISBN 0-87220-780-3.
- Ssu-ma Ch’ien (1974). Records of the Historian. Yang Hsien-yi and Gladys Yang, trans. Hong Kong: Commercial Press.
- Van Norden, B.W., ed. (2001). Confucius and the Analects: New Essays. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-513396-X.
- Vidal, Gore (1981). Creation. New York: Random House. ISBN 0-394-50015-6.
Liên kết ngoài
- Tư Mã Thiên, Sử ký, “Khổng Tử thế gia”, (phần tiếp theo)
- Khổng miếu, mộ Khổng Tử và khu nhà thờ của họ Khổng được đưa vào danh sách di sản thế giới của UNESCO.
- Khổng Tử, Lê Anh Minh lược dịch từ H.G. Creel, Chinese Thought from Confucius to Mao Tsê-Tung (Tư Tưởng Trung Quốc từ Khổng Tử đến Mao Trạch Đông), A Mentor Book, New York, 1964, p. 29-44.
- Tiểu sử
- Công lao với Nho giáo
- Khổng tử có 2 triệu cháu chắt
- Sinh 551 TCN
- Mất 479 TCN
- Người nhà Chu
- Tư tưởng Trung Quốc
- Nho giáo
- Những nhà triết học cổ đại
- Nhà triết học Trung Quốc
- Người Sơn Đông
- Người theo chủ nghĩa nhân văn cổ đại
- Chủ nghĩa thế tục
- Nhân vật chính trị Xuân Thu
- Mười vị thánh trong lịch sử Trung Quốc
- Nước Lỗ
Hàm Nghi
Hàm Nghi (3 tháng 8 năm 1871 – 4 tháng 1 năm 1943) là vị Hoàng đế thứ 8 của nhà Nguyễn, vương triều phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam. Ngày nay, Việt Nam xem ông, cùng với các vua chống Pháp Thành Thái, Duy Tân là ba vị vua yêu nước trong thời kỳ Pháp thuộc.[1]
Là em trai của vua Kiến Phúc, năm 1884 Hàm Nghi được các phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết đưa lên ngôi ở tuổi 13. Sau khi cuộc phản công tại kinh thành Huế thất bại năm 1885, Tôn Thất Thuyết đưa ông ra ngoài và phát hịch Cần Vương chống thực dân Pháp.
Nhân danh ông, Tôn Thất Thuyết đã phát động phong trào Cần Vương, kêu gọi văn thân, nghĩa sĩ giúp vua, giúp nước. Phong trào này kéo dài đến năm 1888 thì Hàm Nghi bị bắt. Sau đó, ông bị đem an trí ở Alger (thủ đô xứ Algérie). Ông qua đời tại đây năm 1943 vì bệnh ung thư dạ dày.
Mục lục
Xuất thân
Vua Hàm Nghi tên húy là Nguyễn Phúc Ưng Lịch, còn có tên là Nguyễn Phúc Minh. Ông là con thứ 5 của Kiên Thái Vương Nguyễn Phúc Hồng Cai và bà Phan Thị Nhàn, sinh ngày 17 tháng 6 năm Tân Mùi, tức 3 tháng 8 năm 1871(có tài liệu ghi ông sinh ngày 22 tháng 7 năm 1872) tại Huế. Ông là em ruột của vua Kiến Phúc Ưng Đăng và Chánh Mông (hay Ưng Kỷ), tức là vua Đồng Khánh sau này.
Sau khi vua Tự Đức qua đời vào tháng 7 năm 1883, mặc dù các phụ chính đại thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết nắm trọn quyền hành trong việc phế bỏ vua này, truất ngôi vua khác, nhưng họ lại rất bị động trong việc tìm người trong Hoàng gia có cùng chí hướng để đưa lên ngôi. Trước thời Hàm Nghi, cả ba vua Dục Đức, Hiệp Hoà và Kiến Phúc đều lần lượt đi ngược lại đường lối của phái chủ chiến hoặc bị mất sớm, trở thành những phần tử không thể không bị loại bỏ khỏi việc triều chính đang rối ren[2]. Vua Kiến Phúc đột ngột qua đời trong lúc tình hình đang có lợi cho phái chủ chiến trong triều đình Huế.[3] Sau khi nhà vua mất, đáng lẽ con nuôi thứ hai của vua Tự Đức là Nguyễn Phúc Ưng Kỷ lên ngôi, nhưng Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết sợ lập một vị vua lớn tuổi sẽ mất quyền hành và hai ông chủ trương dứt khoát lựa chọn bằng được một vị vua ủng hộ lập trường chống Pháp nên đã chọn Ưng Lịch. Đây là một người có đủ tư cách về dòng dõi, nhưng chưa bị cuộc sống giàu sang của kinh thành làm vẩn đục tinh thần tự tôn dân tộc và quan trọng hơn hết là hai ông có thể định hướng nhà vua về đại cuộc của đất nước một cách dễ dàng.
Ưng Lịch từ nhỏ sống trong cảnh bần hàn, dân dã với mẹ ruột chứ không được nuôi dạy tử tế như hai người anh ruột ở trong cung. Khi thấy sứ giả đến đón, cậu bé Ưng Lịch hoảng sợ và không dám nhận áo mũ người ta dâng lên. Sáng ngày 12 tháng 6 Giáp Thân, tức ngày 2 tháng 8 năm 1884, Ưng Lịch được dìu đi giữa hai hàng thị vệ, tiến vào điện Thái Hòa để làm lễ lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu là Hàm Nghi. Khi đó Ưng Lịch mới 13 tuổi. Người ta nói rằng Hàm Nghi được lên nối ngôi theo di chúc của vua Kiến Phúc trước đây. Tuy nhiên, trên thực tế, Hàm Nghi được phái chủ chiến lập lên ngôi. Nhân vật cầm đầu phái chủ chiến là Tôn Thất Thuyết – Phụ chính đại thần đồng thời là Thương thư bộ Binh.[3]
Thời gian tại kinh thành Huế
Khâm sứ Pierre Paul Rheinart thấy Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tự tiện lập vua, không hỏi ý kiến đúng như đã giao kết nên gửi quân vào Huế bắt Triều đình phải xin phép. Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phải làm tờ xin phép bằng chữ Nôm nhưng viên Khâm sứ không chịu, bắt làm bằng chữ Nho. Hai ông phải viết lại, viên Khâm sứ mới chịu và sau đó đi cửa chính vào điện làm lễ phong vương cho vua Hàm Nghi. Công việc đầu tiên mà vua Hàm Nghi phải thủ vai, dưới sự hướng dẫn của Tôn Thất Thuyết là tổ chức đón phái đoàn Pháp từ Tòa khâm sứ ở bờ Nam sông Hương sang điện Thái Hoà làm lễ tôn vương cho nhà vua. Đây là thắng lợi mà phe chủ chiến của triều đình Huế đã đạt được trong việc bảo vệ ngai vàng của Hàm Nghi; còn đối với người Pháp thì sau những yêu sách, đòi hỏi bất thành, họ đành phải nhân nhượng để tránh thêm những rắc rối mới bằng cách chấp nhận một sự việc đã rồi.
Lúc 9 giờ sáng ngày 17 tháng 8 năm 1884, phái đoàn Pháp gồm Đại tá Guerrier, Khâm sứ Rheinart, Thuyền trưởng Wallarrmé cùng 185 sĩ quan binh lính kéo sang Hoàng thành Huế. Guerrier buộc triều đình Huế phải để toàn bộ quân Pháp tiến vào Ngọ Môn bằng lối giữa, là lối chỉ dành cho vua đi, nhưng Tôn Thất Thuyết nhất định cự tuyệt. Cuối cùng chỉ có 3 sứ giả được vào cổng chính, còn lại các thành phần khác thì đi cổng hai bên. Cả triều đình Huế và phái đoàn Pháp đều mang tâm trạng không vừa lòng nhau, nhưng buổi lễ thọ phong cuối cùng cũng kết thúc êm thấm. Lúc phái đoàn Pháp cáo từ, Tôn Thất thuyết đã ngầm cho quân lính đóng cửa chính ở Ngọ Môn lại nên đoàn Pháp phải theo hai lối cửa bên để về. Nhìn nhận về sự kiện này, Marcel Gaultier đã viết:
Năm sau 1885, Thống tướng de Courcy được chính phủ Pháp cử sang Việt Nam để phụ lực vào việc đặt nền bảo hộ. Tướng de Courcy muốn vào yết kiến vua Hàm Nghi nhưng lại muốn là toàn thể binh lính của mình, 500 người, đi vào cửa chánh là cửa dành riêng cho đại khách. Triều đình Huế xin để quân lính đi cửa hai bên, chỉ có các bậc tướng lĩnh là đi cửa chánh cho đúng nghi thức triều đình, nhưng de Courcy nhất định không chịu.
Phong trào Cần Vương
Đêm 22 rạng 23 tháng 4 âm lịch (tức 5, 6 tháng 7 năm 1885), Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, vì thấy người Pháp khinh mạn vua mình như vậy, nên quyết định ra tay trước: đem quân tấn công trại binh của Pháp ở đồn Mang Cá. Đến sáng thì quân Pháp phản công, quân triều Nguyễn thua chạy, rời bỏ Kinh thành Huế. Tôn Thất Thuyết vào cung báo lại việc giao chiến trong đêm và mời vị hoàng đế trẻ Hàm Nghi cùng Tam cung lên đường. Nghe chuyện phải rời khỏi thành, vua Hàm Nghi đã thảng thốt nói:
- “Ta có đánh nhau với ai mô mà phải chạy”. [5]
Vua Hàm Nghi ngồi trong kiệu bị chao đảo liên tục, đầu bị va đập nhiều lần vào thành kiệu rất đau, sau cùng nhà vua phải xuống nằm trên võng cho lính cáng. Nguyễn Văn Tường cho người rước vua Hàm Nghi tới thành Quảng Trị để lánh nạn. Chiều ngày 6 tháng 7 thì cả đoàn mới tới Quảng Trị. Nhưng sau đó ông lại ra trình diện với quân Pháp. Tướng de Courcy hẹn cho Nguyễn Văn Tường hai tháng phải tìm cách để rước vua về. Nguyễn Văn Tường viết sớ ra Quảng Trị xin rước vua về nhưng ông Tôn Thất Thuyết cản thư không cho vua biết. Hết hạn hai tháng, cả gia đình Nguyễn Văn Tường bị de Courcy đày ra Côn Đảo, sau đó đưa tới đảo Tahiti ở Thái Bình Dương. Một thời gian sau Nguyễn Văn Tường qua đời, xác được đưa về Việt Nam. Ngày 9 tháng 7, dưới áp lực của Tôn Thất Thuyết, vua Hàm Nghi đành từ biệt Tam cung, lên đường đi Tân Sở.
Hàm Nghi ở Tân Sở rồi về vùng Tuyên Hóa, Quảng Bình. Vua Hàm Nghi đã phải chịu nhiều khổ ải vì phải luồn lách giữa núi rừng hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt, giữa muôn vàn thiếu thốn, bệnh tật, đói khát và sự hiểm nguy về tính mạng luôn đe dọa[2]. Tại Tân Sở, vua Hàm Nghi tuyên hịch Cần Vương kêu gọi sĩ phu và dân chúng nổi dậy chống Pháp giành độc lập. Sự ủng hộ, che chở giúp đỡ và tham gia nhiệt tình của đồng bào các địa phương từ Quảng Trị qua tới đất Lào cũng như trong vùng Hà Tĩnh, Quảng Bình đã cho Hàm Nghi thấy được vai trò của bản thân mình nên nhà vua đã không còn cảm thấy bị cưỡng ép như trước. “Nhà vua bị những gian lao mà luyện thành người nhẫn nại và đón cuộc phong trần bằng thái độ rất thản nhiên”[6]. Dân chúng nổi dậy rất đông, nhưng vì rải rác các nơi nên lực lượng không mạnh. Nhà vua đã hai lần xuống dụ Cần vương trong đó có một lần gửi thư cầu viện cho Tổng đốc Vân-Quý của triều Mãn Thanh và rất nhiều chỉ dụ khác tới các quan lại, lãnh tụ của phong trào chống Pháp. Tên của ông ta đã trở thành ngọn cờ của nền độc lập quốc gia… Từ Bắc chí Nam, đâu đâu dân chúng cũng nổi lên theo lời gọi của ông vua xuất hạnh[7].
Trong suốt thời gian kháng chiến của vua Hàm Nghi, vua anh Đồng Khánh và 3 bà Thái hậu liên tục gửi thư kêu gọi vua trở về nhưng ông khẳng khái từ chối. Toàn quyền Pháp ở Đông Dương là Paul Bert cũng đã định lập Hàm Nghi làm vua 4 tỉnh Thanh Nghệ Tĩnh Bình nhưng cũng không thành. Nhà vua thường nói mình ưa chết trong rừng hơn là trở về làm vua mà ở trong vòng cương tỏa của người[6]. Tại căn cứ địa lãnh đạo phong trào Cần Vương, vua Hàm Nghi được Tôn Thất Thuyết cử con là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp hộ giá bảo vệ, cùng đề đốc Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân chia nhau phòng thủ và tấn công lực lượng Pháp trong vùng.
Tháng 9 năm 1888, suất đội Nguyễn Đình Tình phản bội ra đầu thú với Pháp tại đồn Đồng Cá. Nguyễn Đình Tình lại dụ được Trương Quang Ngọc về đầu thú. Sau đó Nguyễn Đình Tình và Trương Quang Ngọc tình nguyện với Pháp đem quân đi vây bắt vua Hàm Nghi. Đêm khuya 26 tháng 9 1888[8], vua Hàm Nghi bị bắt khi đang ngủ, Tôn Thất Thiệp bị đâm chết. Khi đó, ông mới 17 tuổi, chống Pháp được ba năm. Nhà vua đã chỉ thẳng vào mặt Trương Quang Ngọc mà nói rằng:
- “Mi giết ta đi còn hơn là mi mang ta ra nộp cho Tây”.
Từ đêm hôm đó ở bờ khe Tá Bào, huyện Tuyên Hóa (nay là huyện Minh Hóa) tỉnh Quảng Bình, Trương Quang Ngọc mang vua Hàm Nghi về các đồn Thanh Lạng, Đồng Ca rồi sang Quảng Khê và đến đồn Thuận Bài vào chiều ngày 14 tháng 11 năm 1888. Quân Pháp tổ chức chào đón vua rất long trọng nhưng vua đã tỏ ra không hiểu, không nhận mình là Hàm Nghi. Viên trung uý chỉ huy quân đội Bonnefoy đã chuyển bức thư của Tôn Thất Đàm gửi cho vua Hàm Nghi xem nhưng nhà vua ném lá thư xuống bàn và làm như không có can hệ gì đến mình. Viên đề đốc Thanh Thuỷ là Nguyễn Hữu Viết được Pháp cử tới để thăm hỏi và nhận mặt thì nhà vua giả như không hay biết. Nhưng khi người Pháp đem thầy học cũ là Nguyễn Nhuận đến xem thì nhà vua vô tình đứng dậy vái chào. Đến lúc đó thì người Pháp mới yên trí đó là vua Hàm Nghi. Từ Thuận Bài, người Pháp chuyển vua Hàm Nghi qua Bố Trạch rồi vào Đồng Hới và tới cửa Thuận An ngày 22 tháng 11 năm 1888.
Lúc này, triều đình Huế đã biết tin Hàm Nghi bị bắt, vua Đồng Khánh sai quan lại Thừa Thiên và bộ binh ra đón để đưa về Huế. Nhưng người Pháp sợ dân tình sẽ bị kích động khi thấy mặt vị vua kháng chiến nên Pháp đã báo cho Viện Cơ mật rằng vua Hàm Nghi lúc này tính tình khác thường, về kinh e có điều bất tiện, cần phải đưa đi tĩnh dưỡng nơi khác một thời gian. Kỳ thực người Pháp đã có quyết định dứt khoát với vị vua kháng chiến này là đày sang xứ Algérie ở Bắc Phi. Rheinart đã báo cho ông biết là Thái hậu đang ốm nặng, nếu nhà vua muốn thăm hỏi thì sẽ cho rước về gặp mặt. Nghe vậy, vua Hàm Nghi đáp: “Tôi thân đã tù, nước đã mất, còn dám nghĩ gì đến cha mẹ, anh em nữa”, rồi ông cáo từ về phòng riêng.
Sau khi bị truất, cựu hoàng được chính thức gọi là Quận công Ưng Lịch.[9]
Lưu vong
Vào 4 giờ sáng ngày 25 tháng 11 năm 1888, vua Hàm Nghi bị đưa xuống tàu đi vào Lăng Cô. Trước phút rời xa quê hương, nhà vua nhìn lên bờ, không nén được cảm xúc vì nỗi niềm riêng và vận nước nên đã oà khóc.[10]. Từ Sài Gòn, ngày 13 tháng 12 năm 1888, vua Hàm Nghi bị đưa xuống chiếc tàu mang tên “Biên Hoà” vượt đại dương đi Bắc Phi. Do không quen đi trên biển, nhà vua bị say sóng liên miên nhưng vẫn không hề thốt ra một lời kêu ca, oán thán. Chiều chủ nhật, 13 tháng 1 năm 1889[11], cựu hoàng Hàm Nghi đến thủ đô Alger của Algérie. Lúc này nhà vua vừa bước qua tuổi 18. Mười ngày đầu, cựu hoàng Hàm Nghi tạm trú tại L’hôtel de la Régence (Tòa nhiếp chính). Sau đó, ông được chuyển về ở Villa des Pins (Biết thự Rừng thông) thuộc làng El Biar, cách Alger 5 cây số.
Ngày 24 tháng 1, Toàn quyền Tirman của Algérie tiếp kiến và mời Hàm Nghi ăn cơm gia đình. Ít ngày sau, qua Toàn quyền Tirman, cựu hoàng nhận được tin mẹ là bà Phan Thị Nhàn; vợ thứ của Kiên Thái Vương; đã mất vào ngày 21 tháng 1 năm 1889 tại Huế.
Trong mười tháng tiếp đó, cựu hoàng Hàm Nghi nhất định không chịu học tiếng Pháp vì ông cho đó là thứ tiếng của dân tộc xâm lược nước mình và vẫn dùng khăn lượt, áo dài theo nếp cũ ở quê hương. Mọi việc giao thiệp đều qua thông ngôn Trần Bình Thanh. Nhưng về sau, thấy người Pháp ở Algérie thân thiện, khác với người Pháp ở Việt Nam, nên từ tháng 11 năm 1889 ông bắt đầu học tiếng Pháp. Vài năm sau, vua Hàm Nghi có thể nói và viết tiếng Pháp rất sõi.
Cựu hoàng Hàm Nghi cũng giao du cùng những trí thức Pháp nổi tiếng. Năm 1899, ông có sang thăm Paris và đến xem một triển lãm của danh họa Paul Gauguin, về sau khi vẽ tranh Hàm Nghi cũng chịu ảnh hưởng bởi phong cách của Gauguin. Hơn 100 năm sau, bức tranh Déclin du jour (Chiều tà) của cựu hoàng phát hiện được dưới nghệ danh Xuân Tử khi bán đấu giá ở Paris ngày 24 tháng 11 năm 2010 bán được với giá 8.800 euro.[12]
Đối với người Việt thì Kỳ Đồng, tức Nguyễn Văn Cẩm từng lui tới thăm cựu hoàng. Cũng chính vì đó mà người Pháp sinh nghi rồi ra lệnh trục xuất Kỳ Đồng về Việt Nam.[13]
Đời tư
Năm 1904, cựu hoàng Hàm Nghi đính hôn với cô Marcelle Laloe (sinh năm 1884, mất năm 1974), con gái của ông Laloe chánh án tòa Thượng phẩm Alger. Đám cưới của họ trở thành một sự kiện văn hóa của thủ đô Alger. Hàm Nghi cùng bà Marcelle Laloe có ba người con:
- Công chúa Như Mai sinh năm 1905 (mất năm 1999).
- Công chúa Như Lý (hoặc Như Luân)[14] sinh năm 1908 (mất năm 2005).
- Hoàng tử Minh Đức sinh năm 1910 (mất năm 1990).
Công chúa Như Mây tốt nghiệp kỹ sư canh nông. Công chúa Như Luân tốt nghiệp tiến sĩ y khoa và lập gia đình với Công tước François Barthomivat de la Besse.[13][15]
Ngày 4 tháng 1 năm 1943, cựu hoàng Hàm Nghi qua đời vì bệnh ung thư dạ dày tại biệt thự Gia Long, thủ đô Alger. Ông được chôn cất ở Thonac[16][17] (quận Sarlat-la-Canéda), vùng Aquitaine, nước Pháp. Trên mộ của vua Hàm Nghi và một số tài liệu ghi ông mất năm 1944. Ông ra đi mang theo nỗi hờn vong quốc không bao giờ nguôi ngoai trong tâm trí.[2]
Vinh danh
Vì có tư tưởng chống Pháp, vua Hàm Nghi, cùng với các vua Thành Thái, Duy Tân, được xem là 3 vị vua yêu nước của Việt Nam thời Pháp thuộc. Đến thời điểm tháng 05 năm 2014, hài cốt vua Hàm Nghi ở Làng THONAC (Pháp). Năm 2009, Bài vị và di ảnh Vua Hàm Nghi được hội đồng Nguyễn Phúc Tộc đưa về thờ tại Thế Tổ Miếu (Hoàng thành Huế).
Niên hiệu của ông (Hàm Nghi) được đặt cho một con đường trung tâm ở Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Tại Thành phố Hà Nội có tên dường Hàm Nghi thuộc xã Mỹ Đình, huyện Từ Liêm.Tại Thành phố Hải phòng có tên đường Hàm Nghi ở phường Trại Chuối, quận Hồng Bàng. Tại Thành phố Đà Nẵng có tên đường Hàm nghi tại quận Hải châu. Tại Thành phố Huế có tên đường Hàm Nghi ở phường Phước Vĩnh. Tại thành phố Móng Cái, phố Hàm Nghi kéo dài từ phố Duy Tân đến phố Trần Nhật Duật.
Năm 1955, trường Trung học Thành Nội được dời về trường Quốc Tử Giám triều Nguyễn ở Huế và đổi tên thành trường Trung học Hàm Nghi. Trường bị giải thể năm 1975 để rồi 30 năm sau vào ngày 4 tháng 9 năm 2005 ngôi trường này chính thức được khai giảng trở lại với sự đóng góp rất lớn của Cựu học sinh Trường Hàm Nghi trước 1975. Tại thành phố Đà Nẵng có trường Tiểu học Hàm Nghi và tại Quận Tân Phú, Thành phố Hồ Chí Minh có trường Trung học Hàm Nghi.
Chú thích
- ^ Tuổi trẻ Online – Văn hóa – Giải trí: Tìm dấu vua trong lòng dân
- ^ a ă â Nguyễn Quang Trung Tiến. Vị vua trưởng thành từ niên thiếu. Tạp chí thông tin Khoa học và Công nghệ, số 1(7), 1995.
- ^ a ă Dư địa chí Thừa Thiên Huế
- ^ Marcel Gaultier. Le Roi Proscrit. Hà Nội, Impr. d’Extrême-Orient, 1940, tr. 40 – 41.
- ^ Phạm Văn Sơn. Việt Nam cách mạng cận sử. Sài Gòn. Khai Trí phát hành, 1963, tr. 38.
- ^ a ă Phan Trần Chúc. Vua Hàm Nghi. Hà Nội, Chinh Ký, 1952, tr. 142.
- ^ Ch. Gosselin. L’ Empire de l’ Annam. Paris, Perrin et Cie, p. 239, 237.
- ^ Về ngày vua Hàm Nghi bị bắt các tài liệu chép lại mâu thuẫn nhau. Có thể là một trong các ngày 26 tháng 9, 30 tháng 10, 2 tháng 11 năm 1888, 14 tháng 11.
- ^ Vũ Ngự Chiêu. tr 889
- ^ Phạm Văn Sơn. Việt Nam cách mang cận sử và Phan Trần Chúc. Vua Hàm Nghi.
- ^ Những ngày này các tài liệu cũng ghi khác nhau.
- ^ “Phóng sự Paris bán đấu giá tranh của vua Hàm Nghi” theo RFI
- ^ a ă Vũ Ngự Chiêu. tr 891
- ^ Vũ Ngự Chiêu. tr 890-1
- ^ Gia phả họ Nguyễn Phúc
- ^ “Bài báo: Những năm tháng lưu đài của Vua Hàm Nghi ở Alger”. http://vi.rfi.fr/. 31 tháng 12 năm 2014. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2015.
- ^ “Bài báo: “Đưa hài cốt vua Hàm Nghi về VN””. vnexpress.net. 20 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2015.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Quang Trung Tiến. “Vị vua trưởng thành từ niên thiếu”. Tạp chí thông tin Khoa học và Công nghệ, số 1(7), 1995.
- Vũ Ngự Chiêu. Các vua cuối nhà Nguyễn 1884-1945 Tập 3. Houston, TX: Văn hóa, 2000.
Liên kết ngoài
- Sinh 1871
- Mất 1943
- Vua nhà Nguyễn
- Phong trào Cần Vương
- Nghĩa quân chống Pháp
- Người Huế
- Nhà cách mạng Việt Nam
- Người Pháp gốc Việt
- Sinh 1872
Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
- Rằm Xuân Hà Nội
- Chào ngày mới 1 tháng 8
- Chào ngày mới 31 tháng 7
- Henry Ford và Thượng Đế
- Chào ngày mới 30 tháng 7
- Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi
- Chào ngày mới 29 tháng 7
- Ông Hồ Sáu làm kinh tế giỏi
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 28 tháng 7
- Bài thơ không thể nào quên
- Chào ngày mới 27 tháng 7
- Nhớ bạn
- Chào ngày mới 26 tháng 7
- Gọi đôi
- Chào ngày mới 25 tháng 7
- Mảnh đạn trong người
- Chào ngày mới 24 tháng 7
- Năm tháng đó là em
- Chào ngày mới 23 tháng 7
- Chào ngày mới 22 tháng 7
- Thăm Borlaug và Hemingway ở CIANO
- Chào ngày mới 20 tháng 7
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 19 tháng 7
- Chào ngày mới 18 tháng 7
- Chào ngày mới 17 tháng 7
- Lớp học trên đồng ĐăkGlong Oxfam
- Chào ngày mới 16 tháng 7
- Từ Mekong nhớ Neva
- Chào ngày mới 15 tháng 7
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 14 tháng 7
- Chào ngày mới 13 tháng 7
- Mạc triều trong sử Việt
- Chào ngày mới 12 tháng 7
- Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời
- Giấc mơ tình yêu cuộc sống
- Chào ngày mới 11 tháng 7
- Khoảnh khắc tuyệt đẹp
- Tiếng Anh cho em
- Tháng Bảy mưa Ngâu
- Chào ngày mới 10 tháng 7
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 9 tháng 7
- Đợi mưa
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 8 tháng 7
- Chào ngày mới 7 tháng 7
- Chào ngày mới 6 tháng 7
- Dưới đáy đại dương là Ngọc
- Lộc xuân cuộc đời
- Chào ngày mới 5 tháng 7
- Ngày mới yêu thương
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 4 tháng 7
- Trần Thánh Tông
- Bà Đen
- Lộc xuân cuộc đời
- Đọc lại và suy ngẫm 2
- Chào ngày mới 2 tháng 7
- Tiếng Anh cho em
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 1 tháng 7
- Lời vàng của Anbe Anhstanh
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 30 tháng 6
- Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 29 tháng 6
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 28 tháng 6
- Thạch Lam hạt ngọc đời nay
- Helen Keller người mù điếc huyền thoại
- Chào ngày mới 27 tháng 6
- Chào ngày mới 26 tháng 6
- Chào ngày mới 25 tháng 6
- GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt
- Nguyễn Hiến Lê học và viết
- Lộc xuân cuộc đời
- Quà tặng cuộc sống
- Chào ngày mới 24 tháng 6
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 23 tháng 6
- Lộc xuân cuộc đời
- Chào ngày mới 22 tháng 6
- Chào ngày mới 21 tháng 6
- Biển Đông vạn dặm
- Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên
- Chào ngày mới 20 tháng 6
- Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình
- Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên
Video nhạc tuyển
Ban Mai
MAR AKRAM – Dancing with the wind♥
KimYouTube
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn KimYouTube Kim on Facebook

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 2 tháng 8. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1726, ](https://vi.wikipedia.org/wiki/1726)ngày sinh [Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n), [Bảng nhãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n), nhà bác học thời [Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) (mất năm 1784). Năm 1729 Tượng thờ [ trong Khổng Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD) [Văn Miếu – Quốc Tử Giám](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Mi%E1%BA%BFu_-_Qu%E1%BB%91c_T%E1%BB%AD_Gi%C3%A1m)ở Hà Nội, Việt Nam, được làm do Quyền tri phủ phủ Thuận An Nguyễn Kim Hoa (quê xã Bá Thuỷ, huyện Gia Phúc) tạo tượng Tiên thánh, đề ngày 8 tháng 8 năm Vĩnh Khánh thứ nhất. Năm [1884,](https://vi.wikipedia.org/wiki/1884) [Nguyễn Phúc Ưng Lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi)làm lễ đăng quang hoàng đế thứ 8 của [triều Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Nguy%E1%BB%85n)tại [Điện Thái Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Th%C3%A1i_H%C3%B2a_%28ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF%29), đặt niên hiệu là Hàm Nghi.
# 2 tháng 8
Ngày
**2 tháng 8** là ngày thứ 214 (215 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 151 ngày trong năm.
|
|[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_8) **2** [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_8) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_8) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_8) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_8) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_8) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_8) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_8) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_8) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_8) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_8) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_8) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_8) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_8) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_8) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_8) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_8) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_8) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_8) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_8) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_8) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_8) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_8) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_8) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_8) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_8)
## Mục lục
## Sự kiện
[216 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/216_TCN)– Quân Carthage giành thắng lợi trước quân [Cộng hòa La Mã](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3)trong [Trận Cannae](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Cannae)tại địa bàn nay thuộc Ý. [338 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/338_TCN)– Quân [Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Macedonia)giành thắng lợi quyết định trước quân [Athena](https://vi.wikipedia.org/wiki/Athena)– [Thebes](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thebes,_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)và các đồng minh trong [trận Chaeronea](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Chaeronea_%28338_TCN%29) [461](https://vi.wikipedia.org/wiki/461)– Do nỗ lực cải cách khiến [Viện nguyên lão](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_nguy%C3%AAn_l%C3%A3o)không hài lòng, [Hoàng đế La Mã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3) [Majorianus](https://vi.wikipedia.org/wiki/Majorianus)bị phế truất, ông bị hành quyết 5 ngày sau đó. [1884](https://vi.wikipedia.org/wiki/1884)– [Nguyễn Phúc Ưng Lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi)làm lễ đăng quang hoàng đế thứ 8 của [triều Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Nguy%E1%BB%85n)tại [Điện Thái Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Th%C3%A1i_H%C3%B2a_%28ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF%29), đặt niên hiệu là Hàm Nghi. [1922](https://vi.wikipedia.org/wiki/1922)– [Một cơn bão](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3o_S%C3%A1n_%C4%90%E1%BA%A7u_1922)đổ bộ vào bờ biển [Sán Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1n_%C4%90%E1%BA%A7u), [Quảng Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), Trung Quốc, khiến 50.000-100.000 người thiệt mạng do ngập lụt. [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Sự kiện vịnh Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_v%E1%BB%8Bnh_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99): [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)cáo buộc [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)bắn vào tàu khu trục [USS Maddox](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=USS_Maddox_%28DD%E2%80%93731%29&action=edit&redlink=1)và [USS Turner Joy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=USS_Turner_Joy_%28DD%E2%80%93951%29&action=edit&redlink=1) [1966](https://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– Công kích cơ [Su-17](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sukhoi_Su-17)của Liên Xô có chuyến bay thử nghiệm đầu tiên. [1990](https://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Iraq](https://vi.wikipedia.org/wiki/Iraq)bắt đầu đưa quân xâm chiếm [Kuwait](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kuwait), dẫn đến [Chiến tranh vùng Vịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh).
## Sinh
[1726](https://vi.wikipedia.org/wiki/1726)– [Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n), [Bảng nhãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n), nhà bác học thời [Hậu Lê](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_s%C6%A1), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(m. 1784).
## Mất
- 1589 –
[Henri III của Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Henri_III_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), bị tu sĩ Jacques Clément đâm chết. [1827](https://vi.wikipedia.org/wiki/1827)– [Trương Tấn Bửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BA%A5n_B%E1%BB%ADu_%28t%C6%B0%E1%BB%9Bng%29), danh tướng, khai quốc công thần [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(s. 1752).
## Ngày lễ và kỷ niệm
ngày
[Quân nhảy dù](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Binh_ch%E1%BB%A7ng_nh%E1%BA%A3y_d%C3%B9_H%E1%BB%93ng_qu%C3%A2n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) tại Nga và Ukraina [; ngày Cộng hòa tại [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Macedonia](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Macedonia) [. *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
## Tham khảo
|
|
|
|![]()
[2 tháng 8](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:2_August?uselang=vi)
# Lê Quý Đôn
|Lê Quý Đôn|
|
|![]()
**Lê Quý Đôn**tại [trường Trung học phổ thông Lê Quý Đôn, Thành phố Hồ Chí Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trung_h%E1%BB%8Dc_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n,_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) [1726](https://vi.wikipedia.org/wiki/1726) [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh) [1784](https://vi.wikipedia.org/wiki/1784) [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam) [Lê trung hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) **Lê Quý Đôn** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 黎貴惇, [1726](https://vi.wikipedia.org/wiki/1726) – [1784](https://vi.wikipedia.org/wiki/1784)), tên thuở nhỏ là **Lê Danh Phương** , tự [1] **Doãn Hậu**(允厚), hiệu **Quế Đường**; là quan thời [Lê trung hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng), là [nhà thơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_th%C6%A1), và là “bác học lớn của Việt Nam trong thời phong kiến” . [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-2)
## Mục lục
[1 Thân thế và sự nghiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF_v.C3.A0_s.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p) [2 Tác phẩm](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#T.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m) [3 Nhận xét](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Nh.E1.BA.ADn_x.C3.A9t) [4 Giai thoại văn học](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Giai_tho.E1.BA.A1i_v.C4.83n_h.E1.BB.8Dc) [5 Vinh danh](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Vinh_danh) [6 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [7 Sách tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#S.C3.A1ch_tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#Ch.C3.BA_th.C3.ADch_2)
## Thân thế và sự nghiệp
Ông sinh ngày
[5 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7) năm [Bính Ngọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_Ng%E1%BB%8D) ( [2 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8) năm [1726](https://vi.wikipedia.org/wiki/1726)) tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn [Sơn Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_Nam_%28%C4%91%E1%BB%8Ba_danh_c%C5%A9_Vi%E1%BB%87t_Nam%29); nay thuộc xã Độc Lập, huyện [Hưng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%A0), tỉnh [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh).
Ông là con trai cả của ông Lê Phú Thứ (sau đổi là Lê Trọng Thứ)
, đỗ [3] [Tiến sĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9)năm Bảo Thái thứ 2 ( [Giáp Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%ACn), 1721), và làm quan trải đến chức [Hình bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%ACnh) [Thượng thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0), tước Nghĩa Phái hầu. Mẹ Lê Quý Đôn họ Trương (không rõ tên), là con gái thứ ba của Trương Minh Lượng, đỗ Tiến sĩ khoa [Canh Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_Th%C3%ACn)( [1700](https://vi.wikipedia.org/wiki/1700)), trải nhiều chức quan, tước Hoằng Phái hầu.
### Ba lần đỗ đầu
Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn nổi tiếng là người ham học, thông minh, có trí nhớ tốt, được người đương thời coi là “thần đồng”. Năm lên 5 tuổi, ông đã đọc được nhiều bài trong
[Kinh Thi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Thi). Năm 12 tuổi, ông đã học “khắp kinh, truyện, các sử, các sách của bách gia chư tử” . [4]
Năm
[Kỷ Mùi](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_M%C3%B9i), ông theo cha lên học ở kinh đô [Thăng Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). Năm [Quý Hợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_H%E1%BB%A3i) (đời vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng), ông dự [thi Hương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_H%C6%B0%C6%A1ng) và đỗ đầu (Giải nguyên) lúc 17 tuổi. Sau đó, ông cưới cô Lê Thị Trang ở phường Bích Câu làm vợ. Cô là con gái thứ 7 của Lê Hữu Kiều, Tiến sĩ khoa [Mậu Tuất](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_Tu%E1%BA%A5t) ( [1718](https://vi.wikipedia.org/wiki/1718)).
Tuy đỗ đầu kỳ thi Hương, nhưng
[thi Hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_H%E1%BB%99i) mấy lần, ông đều không đỗ. Ông ở nhà dạy học và viết sách trong khoảng 10 năm ( [1743](https://vi.wikipedia.org/wiki/1743)– [1752](https://vi.wikipedia.org/wiki/1752)). Sách * (còn gọi là “Lê triều thông sử”) được ông làm trong giai đoạn này ( Đại Việt thông sử* [Kỷ Tỵ](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_T%E1%BB%B5), [1749](https://vi.wikipedia.org/wiki/1749)) . [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-5)
Năm 26 tuổi (
[Nhâm Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Th%C3%A2n), [1752](https://vi.wikipedia.org/wiki/1752)), ông lại dự thi Hội, và lần này thì đỗ Hội nguyên. Vào [thi Đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_%C4%90%C3%ACnh), ông đỗ luôn [Bảng nhãn](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n). Vì kỳ thi này không lấy đỗ [Trạng nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn), nên kể như cả ba lần thi, ông đều đỗ đầu.
### Làm quan và biên soạn sách
Sau khi đỗ đại khoa, năm
[Quý Dậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_D%E1%BA%ADu) ( [1753](https://vi.wikipedia.org/wiki/1753)) , Lê Quý Đôn được bổ làm Thị thư ở Viện Hàn Lâm, rồi sung làm Toản tu quốc sử vào mùa xuân năm [6] [Giáp Tuất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Tu%E1%BA%A5t)( [1754](https://vi.wikipedia.org/wiki/1754)).
Năm
[Bính Tý](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_T%C3%BD) ( [1756](https://vi.wikipedia.org/wiki/1756)), ông được cử đi thanh tra ở trấn Sơn Nam, phát giác “6, 7 viên quan ăn hối lộ” . [7] [Tháng 5](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m)năm đó, ông được biệt phái sang phủ chúa coi việc quân sự (chức Tri Binh phiên) . Ba tháng sau, ông được cử đi hiệp đồng các đạo [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-TVG-7) [Sơn Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y), [Tuyên Quang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang), [Hưng Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%B3a_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)…rồi đem quân đi đánh quân của [Hoàng Công Chất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_C%C3%B4ng_Ch%E1%BA%A5t) . [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-ReferenceA-8)
Năm
[Đinh Sửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_S%E1%BB%ADu) ( [1757](https://vi.wikipedia.org/wiki/1757)), ông được thăng làm Hàn lâm viện Thị giảng. Trong năm này, ông viết *Quần thư khảo biện*.
Năm
[Kỷ Mão](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_M%C3%A3o) ( [1759](https://vi.wikipedia.org/wiki/1759)), vua [Lê Ý Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_%C3%9D_T%C3%B4ng) mất, triều đình cử ông làm Phó sứ, tước Dĩnh Thành bá, để cùng với Lê Duy Mật, Trịnh Xuân Chú cầm đầu phái đoàn sang [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) ( [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)) báo tang và nộp cống ( [1760](https://vi.wikipedia.org/wiki/1760)).
Trên đường sang Yên Kinh (nay là
[Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)), Lê Quý Đôn thấy các quan lại nhà Thanh có thói quen gọi đoàn sứ của nước [Đại Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) (Nay là [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)) là “di quan, di mục” (quan lại mọi rợ), ông lên tiếng phản đối, từ đấy họ mới gọi là “An Nam cống sứ” . Việc đáng kể nữa trong chuyến đi sứ này, đó là ông đã được các quan lớn triều Thanh như Binh bộ Thượng thư Lương Thi Chinh, Công bộ Thượng thư Quy Hữu Quang và nhiều nho thần khác tìm đến thăm. Đặc biệt, khi đến làm lễ ở điện Hồng Lô, Lê Quý Đôn gặp đoàn sứ thần [9] [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)do Hồng Khải Hi đứng đầu. Sau đó, ông đã làm thơ với họ, và cho họ xem ba tác phẩm của mình là *Thánh mô hiền phạm lục*, *Quần thư khảo biện*và *Tiêu Tương bách vịnh* . Tài văn chương và ứng đáp của ông làm cho họ “phải tôn trọng” [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-ReferenceA-8) , “phải khen ngợi” [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-10) . [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-11)
Trở về nước (
[Nhâm Ngọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Ng%E1%BB%8D), [1762](https://vi.wikipedia.org/wiki/1762)), ông được thăng chức Thừa chỉ Viện Hàn Lâm, rồi làm Học sĩ ở Bí thư các để duyệt kỷ sách vở, Ngô Thì Sỹ giữ chức Chính tự. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng : [12] *Bổ dụng Nguyễn Bá Lân và Lê Quý Đôn sung làm học sĩ trong Bí thư các, để duyệt kỷ sách vở ,chọn người có văn học là bọn Ngô Thì Sĩ sung giữ chức chính tự trong các.*
Năm
[Quý Mùi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_M%C3%B9i) ( [1763](https://vi.wikipedia.org/wiki/1763)), ông viết *Bắc sứ thông lục*. Trong năm này, ông được cử coi thi Hội . [13]
Năm
[Giáp Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%A2n) ( [1764](https://vi.wikipedia.org/wiki/1764)), ông dâng sớ xin thiết lập pháp chế, vì thấy một số quan lại lúc bấy giờ “đã quá lạm dụng quyền hành, giày xéo lên pháp luật”, nhưng không được chúa nghe . Cũng trong năm đó, ông được cử làm Đốc đồng xứ Kinh Bắc, rồi đổi làm Tham chính xứ Hải Dương ( [14] [Ất Dậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu), [1765](https://vi.wikipedia.org/wiki/1765)), song ông dâng sớ không nhận chức và xin về hưu.
Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng
: [15] *Tháng 6, mùa hạ. Lê Quý Đôn, tham chính Hải Dương bị bãi. Từ khi sang sứ nhà Thanh trở về nước, rồi bổ làm tham chính Hải Dương, Quý Đôn tự giải bày chín tội, nhưng thực ra là tự kể công lao của mình.*
Theo
[Phan Huy Chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA), lời sớ đại khái rằng: *“Tấm thân từng đi muôn dặm còn sống về được, lại gặp cảnh vợ chết, con thơ phiêu bạt chỗ giang hồ, thần thực không thích làm quan nữa, xin cho về làng”* . Được chấp thuận, ông trở về quê “đóng cửa, viết sách” [16] . [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-17)
Đầu năm
[Đinh Hợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_H%E1%BB%A3i) ( [1767](https://vi.wikipedia.org/wiki/1767)), chúa [Trịnh Doanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Doanh) qua đời, [Trịnh Sâm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_S%C3%A2m) lên nối ngôi. Nghe theo lời tâu của [Nguyễn Bá Lân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_B%C3%A1_L%C3%A2n), chúa cho triệu Lê Quý Đôn về triều, phong làm chức Thị thư, tham gia biên tập quốc sử, kiêm Tư nghiệp Quốc tử giám.lên vua [Lê Hiển Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Hi%E1%BB%83n_T%C3%B4ng) đọc. [Tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm đó, ông được cử làm Tán lý quân vụ trong đội quân của Nguyễn Phan (tước Phan Phái hầu) đi dẹp cuộc nổi dậy của [Lê Duy Mật](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Duy_M%E1%BA%ADt) ở [Thanh Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Năm [Mậu Tý](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_T%C3%BD) ( [1768](https://vi.wikipedia.org/wiki/1768)), ông làm xong bộ *, dâng lên chúa Trịnh. Năm Toàn Việt thi lục* [Kỷ Sửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_S%E1%BB%ADu)( [1769](https://vi.wikipedia.org/wiki/1769)), ông dâng khải xin lập đồn điền khẩn hoang ở Thanh Hóa.
Năm
[Canh Dần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_D%E1%BA%A7n) ( [1770](https://vi.wikipedia.org/wiki/1770)), bàn đến công lao đánh dẹp, ông được thăng làm Hữu thị lang [bộ Hộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_H%E1%BB%99), kiêm Thiêm đô Ngự sử . [18] [Mùa thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_thu)năm ấy, ông và [Đoàn Nguyễn Thục](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%A5c)nhận lệnh đi khám duyệt hộ khẩu ở xứ Thanh Hóa. Xong việc trở về, ông tâu xin tha bớt các thuế thổ sản, thủy sản cho các huyện và thuế thân còn thiếu. Chúa Trịnh liền giao cho triều đình bàn và thi hành. Ít lâu sau, ông được thăng Tả thị lang [bộ Lại](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i). Khi lãnh trọng trách này, ông có tâu trình lên bốn điều, được chúa khen ngợi, đó là: 1/ Sửa đổi đường lối bổ quan. 2/ Sửa đổi chức vụ các quan. 3/ Sửa đổi thuế khóa nhà nước. 4/ Sửa đổi phong tục của dân . [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-PHC-19)
Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục viết rằng
: [20] *Trước kia, Quý Đôn làm phó đô ngự sử, thường dùng số bạc đút lót trong khi xét kiện để dâng chúa Trịnh, bèn được thăng chức Hữu thị lang bộ Hộ. Đến nay, nhân khi khám xét hạt Thanh Hoa trở về, lại dâng hơn một ngàn lạng bạc đã ăn của đút, nên do chức Hữu thị lang bộ Hộ thăng lên chức này.*
Năm
[Nhâm Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Th%C3%ACn) ( [1772](https://vi.wikipedia.org/wiki/1772)), ông được cử đi điều tra về tình hình thống khổ của nhân dân và những việc nhũng lạm của quan lại ở [Lạng Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n).
Năm
[Quý Tỵ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_T%E1%BB%B5) ( [1773](https://vi.wikipedia.org/wiki/1773)) đại hạn, nhân đó ông tâu trình 5 điều, đại lược nói: *“Phương pháp của cổ nhân đem lại khí hòa, dẹp tai biến, cốt lấy lễ mà cầu phúc của thần, lấy đức mà khoan sức dân”* . Chúa nghe theo, bổ ông làm Bồi tụng (Phó Tể tướng), giữ việc dân chính, kiêm quản cơ Hữu hùng, tước Dĩnh Thành hầu. Trong năm này, ông viết [19] *.* [Vân đài loại ngữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A2n_%C4%91%C3%A0i_lo%E1%BA%A1i_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)
Tháng 5, năm 1773, chúa Trịnh Sâm hạ lệnh cho Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Phương Đĩnh và Lê Quý Đôn làm lại sổ hộ tịch, Quý Đôn kê cứu tra xét quá nghiêm khắc, nhân dân đều nghiến răng căm hờn, họ làm thư nặc danh dán ở cửa phủ chúa Trịnh xin bãi bỏ Quý Đôn đi mà dùng Ngũ Phúc, lời lẽ trong thư rất là khích thiết. Nhân đân, Trịnh Sâm thay đổi mệnh lệnh, cho Ngũ Phúc cùng Quý Đôn đều giữ công việc đôn đốc làm sổ. Ngũ Phúc xin thi hành theo điều lệ đời Cảnh Trị, đại để có nơi tăng, có nơi giảm, có nơi bình bổ vẫn như cũ. Số dân đinh hơi kém với ngạch đinh năm Bảo Thái, dân cũng cho là thuận tiện.
[[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-21) [Tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di) năm [Giáp Ngọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Ng%E1%BB%8D) ( [1774](https://vi.wikipedia.org/wiki/1774)), chúa Trịnh Sâm thân chinh mang quân đánh [Thuận Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_H%C3%B3a), Lê Quý Đôn được cử giữ chức Lưu thủ ở Thăng Long.
Đầu năm
[Ất Mùi](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_M%C3%B9i) ( [1775](https://vi.wikipedia.org/wiki/1775)), tướng [Hoàng Ngũ Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ng%C5%A9_Ph%C3%BAc) đánh chiếm được Thuận Hóa. [Tháng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_hai) năm đó, chúa Trịnh trở về kinh, rồi thăng ông làm Tả thị lang [bộ Lại](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i) kiêm Tổng tài Quốc sử quán.
Cũng trong năm đó xảy ra vụ Lê Quý Kiệt (con Lê Quý Đôn) đổi quyển thi với Đinh Thời Trung (hay Thì Trung). Bị phát giác, cả hai đều bị tội. Vì là đại thần, Lê Quý Đôn được miễn nghị
. [22]
Năm
[Bính Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_Th%C3%A2n) ( [1776](https://vi.wikipedia.org/wiki/1776)), chúa Trịnh Sâm đặt ty trấn phủ ở Thuận Hóa. Lê Quý Đôn được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ , để cùng với Đốc suất kiêm Trấn phủ Bùi Thế Đạt tìm cách chống lại quân Tây Sơn [23] . Tại đây, ông soạn bộ [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-24) *. Ít lâu sau, ông được triệu về làm Thị lang* [Phủ biên tạp lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_bi%C3%AAn_t%E1%BA%A1p_l%E1%BB%A5c) [bộ Hộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_H%E1%BB%99), kiêm chức Đô ngự sử . [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-25)
Tháng 7, năm 1779, thổ tù Hoàng Văn Đồng làm phản, triều đình sai Nguyễn Lệ, Nguyễn Phan đi đánh, Văn Đồng xin hàng. Sách Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục chép rằng:
*Văn Đồng cáo tố rõ tình trạng sách nhiễu của Quý Đôn và Xuân Hán. Lệ đem việc này tâu về triều, bọn Quý Đôn đều can tội, phải giáng chức.*
Năm
[Mậu Tuất](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADu_Tu%E1%BA%A5t) ( [1778](https://vi.wikipedia.org/wiki/1778)), được cử giữ chức Hành tham tụng, nhưng ông từ chối và xin đổi sang võ ban. Chúa Trịnh chấp thuận, cho ông làm Tả hiệu điểm , quyền Phủ sự (quyền như Tể tướng, tạm coi việc phủ chúa), tước Nghĩa Phái hầu. [26] [Tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm đó, Lê Thế Toại dâng bài khải công kích Lê Quý Đôn. Năm sau ( [1779](https://vi.wikipedia.org/wiki/1779)), ông lại bị Hoàng Văn Đồng tố cáo, nên bị giáng chức.
Năm
[Tân Sửu](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_S%E1%BB%ADu) ( [1781](https://vi.wikipedia.org/wiki/1781)), ông lại được giữ chức Tổng tài Quốc sử quán. [Tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm [Nhâm Dần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_D%E1%BA%A7n) ( [1782](https://vi.wikipedia.org/wiki/1782)), chúa Trịnh Sâm qua đời, Trịnh Cán được nối ngôi chúa. Chỉ vài tháng sau, quân tam phủ nổi loạn giết chết Quận Huy ( [Hoàng Đình Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%C3%ACnh_B%E1%BA%A3o)), phế bỏ [Trịnh Cán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_C%C3%A1n) và [Đặng Thị Huệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Th%E1%BB%8B_Hu%E1%BB%87) (vợ chúa Trịnh Sâm, mẹ Trịnh Cán), lập [Trịnh Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%A3i) làm chúa. Nhớ lại hiềm riêng, Nguyễn Khản nói với chúa Trịnh Khải giáng chức Lê Quý Đôn . [27]
Đầu năm
[Quý Mão](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_M%C3%A3o) ( [1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/1783)), ông nhận lệnh đi làm Hiệp trấn xứ Nghệ An. Ít lâu sau, ông được triệu về triều làm Thượng thư [bộ Công](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) . [28]
### Qua đời
Trong bối cảnh
[kiêu binh](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BA%A1n_ki%C3%AAu_binh) gây rối, triều chính rối ren, nhân dân đói khổ,…Lê Quý Đôn lâm bệnh nặng. Sau đó, ông xin về quê mẹ là làng Nguyễn Xá (huyện [Duy Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Duy_Ti%C3%AAn), tỉnh [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam)) để chữa trị, nhưng không khỏi. Ông mất ngày [14 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_4) năm [Giáp Thìn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%ACn) niên hiệu Cảnh Hưng thứ 45 (tức [11 tháng 6](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) năm [1784](https://vi.wikipedia.org/wiki/1784)) , lúc 58 tuổi. [29]
Thương tiếc, chúa Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã đề nghị với vua Lê Hiển Tông cho bãi triều ba ngày
, cử [30] [Bùi Huy Bích](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B9i_Huy_B%C3%ADch)làm chủ lễ tang, đồng thời cho truy tặng Lê Quý Đôn hàm Công bộ Thượng thư. Đến khi vua [Lê Chiêu Thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Chi%C3%AAu_Th%E1%BB%91ng)nắm quyền chính, ông được gia tặng tước Dĩnh quận công . [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-31)
## Tác phẩm
Theo GS. Dương Quảng Hàm, Lê Quý Đôn thật là một nhà bác học ở đời Lê mạt: một tay ông đã biên tập, trứ thuật rất nhiều sách. Tuy tác phẩm của ông đã thất lạc ít nhiều, nhưng những bộ còn lưu lại cũng là một cái kho tài liệu để ta khảo cứu về lịch sử, địa dư và văn hóa của nước Việt…Có thể chia các
**tác phẩm chữ Hán** của ông ra làm 5 loại như sau:
### 1. Các sách bàn giảng về kinh, truyện
**(Lời bàn nông nổi về Kinh Dịch), gồm 6 quyển.** [Dịch kinh phu thuyết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_kinh_phu_thuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) **(Giảng nghĩa Kinh Thư), gồm 3 quyển, đã được khắc in, có tựa của tác giả đề năm 1772.** [Thư kinh diễn nghĩa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0_kinh_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1) **(Bàn tóm lược về kinh Xuân thu).** [Xuân thu lược luận](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xu%C3%A2n_thu_l%C6%B0%E1%BB%A3c_lu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)
### 2. Các sách khảo cứu về cổ thư
**(Xét bàn các sách), gồm 4 quyển, đã khắc in, có tựa của tác giả (đề năm 1757), của Chu Bội Liên (người nhà Thanh) và của Hồng Hải Hi (sứ Triều Tiên đề năm 1761).** [Quần thư khảo biện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A7n_th%C6%B0_kh%E1%BA%A3o_bi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) **(Chép về mẫu mực của các bậc thánh hiền), gồm 12 quyển, có tựa của Chu Bội Liên và Hồng Khải Hi đề năm 1761.** [Thánh mô hiền phạm lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_m%C3%B4_hi%E1%BB%81n_ph%E1%BA%A1m_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **(Lời nói, chia ra từng loại, ở nơi đọc sách), gồm 4 quyển, viết năm 1773. Sách chia làm 9 mục, mỗi mục lại chia làm nhiều điều. Trong mỗi mục, tác giả trích dẫn các sách Trung Hoa (cổ thư, ngoại thư) nhiều quyển hiếm có, rồi lấy ý riêng của mình mà bàn. Xem sách này thì biết tác giả đã xem rộng đọc nhiều.** [Vân Đài loại ngữ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%A2n_%C4%90%C3%A0i_lo%E1%BA%A1i_ng%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1)
### 3. Các sách sưu tập thi văn
**(Chép đủ thơ nước Việt), gồm 20 quyển (theo Phan Huy Chú), nhưng hiện còn 15 quyển. Sách do ông phụng chỉ biên tập, dâng lên vua Lê Hiển Tông xem năm 1768. Trong sách sưu tập thơ của các thi gia** [Toàn Việt thi lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A0n_Vi%E1%BB%87t_thi_l%E1%BB%A5c) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)từ đời Lý đến đời Hậu Lê….Đây là một quyển sách quý để khảo cứu về tiểu sử và tác phẩm của các thi gia. **Hoàng Việt văn hải**(Bể văn ở nước Việt của nhà vua), là sách sưu tập các bài văn hay.
### 4. Các sách khảo về sử ký địa lý
**(còn gọi là “Lê triều thông sử”), gồm 30 quyển (theo Phan Huy Chú), viết năm 1749. Đây là bộ sử được viết theo thể kỷ truyện (chỉ có phần Bản kỷ là chép theo lối biên niên) chép từ thời vua** [Đại Việt thông sử](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_th%C3%B4ng_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Lê Thái Tổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)( [Lê Lợi](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)) đến vua Lê Cung Hoàng (theo Phàm lệ của tác giả). Tuy nhiên, hiện nay chỉ còn truyền lại mấy phần là: **, gồm 8 quyển, chép theo thể biên niên, từ** [Quốc triều tục biên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_tri%E1%BB%81u_t%E1%BB%A5c_bi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Lê Trang Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Trang_T%C3%B4ng)(1533) đến [Lê Gia Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Gia_T%C3%B4ng)(1675), chép việc kỹ lưỡng, bổ sung chỗ còn thiếu trong sử cũ. Theo Dương Quảng Hàm, sách này đã thất lạc. **(Chép đủ việc khi đi sứ sang Trung Quốc), 4 quyển, làm năm 1763. Trong sách ghi chép các công văn, thư từ, núi sông, đường sá, chuyện trò, đối ứng trong khi đi sứ (1760-1762).** [Bắc sứ thông lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_s%E1%BB%A9_th%C3%B4ng_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **(chép lẫn lộn về chính trị cõi biên thùy), gồm 6 quyển, làm khi tác giả được cử làm Hiệp trấn Tham tán quân cơ ở phủ Thuận Hóa (1776). Trong sách biên chép khá tường tận xã hội xứ Đàng Trong (nhất là xứ Thuận Hóa và xứ Quảng Nam) ở** [Phủ biên tạp lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A7_bi%C3%AAn_t%E1%BA%A1p_l%E1%BB%A5c) [thế kỷ 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). **(Chép vặt những điều thấy nghe), gồm 12 quyển, có tựa của tác giả đề năm 1777. Đây là tập bút ký nói về lịch sử và văn hóa Việt Nam từ đời Trần đến đời Lê. Trong sách, tác giả đã đề cập tới nhiều lĩnh vực thuộc chế độ các vương triều Lý, Trần, từ thành quách núi sông, đường xá, thuế má, phong tục tập quán, sản vật, mỏ đồng, mỏ bạc và cách khai thác cho tới các lĩnh vực thơ văn, sách vở…** [Kiến văn tiểu lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_v%C4%83n_ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **, gồm 2 quyển, đã khắc in, chép các bài huấn chú của các nhà ở Trung Quốc, có kèm theo lời đính chính của tác giả.** [Âm chất văn chú](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_ch%E1%BA%A5t_v%C4%83n_ch%C3%BA&action=edit&redlink=1) **, gồm 2 quyển, chép công việc của các danh thần các triều.** [Lịch đại danh thần ngôn hành lục](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_%C4%91%E1%BA%A1i_danh_th%E1%BA%A7n_ng%C3%B4n_h%C3%A0nh_l%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)
### 5. Thơ văn
**Liên châu thi tập**, gồm 4 quyển, chép thơ của Lê Quý Đôn cùng các thi gia khác, và những bài trả lời của các thi sĩ nhà Thanh và Cao Ly làm khi ông đi sứ sang Trung Quốc. **Quế Đường thi tập**(Tập thơ Quế Đường), gồm 4 quyển **Quế Đường văn tập**(tập văn Quế Đường), gồm 3 quyển.
Về
**văn Nôm**, hiện nay chỉ còn:
- Bài thơ thất ngôn bát cú: “Rắn đầu biếng học”
- Bài kinh nghĩa: “Vãng chi nhữ gia, tất kính tất giới, vô vi phu tử” (Mày về nhà chồng phải kính răn, chớ trái ý chồng).
- Bài văn sách hỏi về câu “Lấy chồng cho đáng tấm chồng, bõ công tô điểm má hồng răn đen”.
- Bài kinh nghĩa: “Mẹ ơi con muốn lấy chồng”
- Bài “khải” viết bằng văn xuôi chép trong
*Bắc sứ thông lục*.
Tuy nhiên trừ bài “khải” ra, theo PGS. Nguyễn Thạch Giang, các bài Nôm còn lại đều không chắc là của ông
. [32]
## Nhận xét
|“||
|Lập mưu cho con ăn ắp văn thi ở trong trường: Kỳ đệ tứ khoa thi Hội năm Ất Mùi (1775), Quý Đôn nhờ Đinh [Thì] Trung làm bài cho con mình là Quý Kiệt. Vụng trộm chiếm nơi cấm địa: Quý Đôn táng trộm mả tổ ở cấm địa tại sơn phận Tản Viên. |”|
|—Khâm Định Việt Sử thông giám cương mục, Chính Biên, quyển XLV, Quốc Sử quan triều Nguyễn|
Lê Quý Đôn là một
*“nhà bác học ham đọc, ham biết và ham viết”* , là [34] *“một nhà bác học có kiến thức hết sức uyên bác và đa dạng”* . Điều đó đã được nhà sử học [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-35) [Phan Huy Chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA)nói đến từ những năm đầu của [thế kỷ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), trích: *“Ông có tư chất khác đời, thông minh hơn người mà (vẫn) giữ tính nết thuần hậu, lại chăm học không biết mỏi. Tuy đỗ đạt vinh hiển, tay vẫn không rời quyển sách. Bình sinh (ông) làm sách rất nhiều. Bàn về kinh sử thì sâu sắc, rộng rãi, mà nói về điển cố thì đầy đủ rõ ràng. Cái sở trường của ông vượt hơn cả, nổi tiếng trên đời. Văn thơ ông làm ra gọi là Quế đường tập có mấy quyển”*(trong “Nhân vật chí”) *“Ông là người học vấn rộng khắp, đặt bút thành văn. Cốt cách thơ trong sáng. Lời văn hồn nhiên…, không cần suy nghĩ mà trôi chảy dồi dào như sông dài biển cả, không chỗ nào không đạt tới, thật là phong cách đại gia”*(trong “Văn tịch chí”) . [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-36)
Xét góc cạnh khác, theo GS. Văn Tân ở
[Viện Sử học (Việt Nam)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_S%E1%BB%AD_h%E1%BB%8Dc_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29), Lê Quý Đôn còn là:
- -Một nhà trí thức muốn có những cải cách trong xã hội Việt Nam.
- -Một nhà chính trị quan tâm đến nhân dân, gần gũi nhân dân, và hiểu những mong muốn của nhân dân.
- -Một nhà trí thức có tư tưởng tự tôn và tự hào dân tộc.
Tuy nhiên, là một nho sĩ trung thành với họ
[Trịnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%BAa_Tr%E1%BB%8Bnh), và ý hệ thức của Lê Quý Đôn là ý thức hệ của giai cấp phong kiến hồi [thế kỷ 18](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), nên trong đời ông, ông đã từng đi đánh dẹp các đội quân nổi dậy chống lại triều đình Lê-Trịnh . [37]
## Giai thoại văn học
Có một số giai thoại kể về Lê Quý Đôn, đáng chú ý có chuyện
**Rắn đầu biếng học**:
Người ta kể rằng, một hôm, Tiến sĩ Vũ Công Trấn
đến thăm Tiến sĩ Lê Phú Thứ là người bạn cùng đỗ Tiến sĩ khoa Giáp Thìn 1724 (sau đổi là Lê Trọng Thứ). Nghe con bạn là Lê Quý Đôn còn trẻ mà đã hay chữ, nên ông Trấn lấy đầu đề “Rắn đầu biếng học” để thử tài. Ít phút sau, Lê Quý Đôn đã làm xong bài thơ dưới đây: [38] *Chẳng phải “liu điu” vẫn giống nhà!* *“Rắn đầu” biếng học lẽ không tha* *Thẹn đèn “hổ lửa” đau lòng mẹ,* *Nay thét “mai gầm” rát cổ cha.* *“Ráo” mép chỉ quen tuồng lếu láo,* *“Lằn”*lưng cam chịu vệt năm ba. *Từ nay “Trâu” Lỗ* xin siêng học, [[39]](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_note-39) *Kẻo “hổ mang” danh tiếng thế gia!*
Bài thơ đúng vần, đúng luật, rất hợp đầu đề, mà ý tứ lại cao kỳ. Đặc biệt, mỗi câu có tên một loài “rắn”
. [40]
## Vinh danh
Tên Lê Quý Đôn được dùng để đặt tên cho nhiều trường học, nhiều đường phố ở khắp nước
[Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) như: Trường [Đại học Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n) (tức [Học viện Kỹ thuật Quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1)) ở Hà Nội; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Điện Biên; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Lai Châu; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Quảng Trị; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Đà Nẵng; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)– Bình Định; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Khánh Hoà; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Ninh Thuận; Trường THPT [chuyên Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n&action=edit&redlink=1)-Bà Rịa-Vũng Tàu; Trường THPT Lê Quý Đôn – Hải Phòng ,Trường THPT Lê Quý Đôn-Hà Tĩnh; Trường THPT Lê Quý Đôn-Thái Bình; Trường THPT Lê Quý Đôn-Biên Hoà, Đồng Nai; Trường THPT Lê Quý Đôn-Hà Đông; Trường THCS Lê Quý Đôn- Cầu Giấy, Hà Nội; Trường THPT Lê Quý Đôn – Long An, Trường THPT Lê Qúy Đôn – Đống Đa, Hà Nội, THCS Lê Quý Đôn – TP. Sóc Trăng, phố Lê Quý Đôn ở thành phố [Uông Bí](https://vi.wikipedia.org/wiki/U%C3%B4ng_B%C3%AD), [Hạ Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_Long_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29), [Quảng Yên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn_%28th%E1%BB%8B_x%C3%A3%29)…
## Chú thích
**Sau khi đỗ Giải nguyên năm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-1) [1743](https://vi.wikipedia.org/wiki/1743), vì không muốn trùng tên với [Nguyễn Danh Phương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Danh_Ph%C6%B0%C6%A1ng)1690 – [1751](https://vi.wikipedia.org/wiki/1751)), một thủ lĩnh nông dân đang nổi lên chống triều đình, nên ông đã đổi tên là **Lê Quý Đôn**(theo GS. [Thanh Lãng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_L%C3%A3ng), tr. 542; và nhà nghiên cứu Bùi Hạnh Cẩn, tr. 47). **Theo GS. Văn Tân, “Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn”, tr. 306.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-2) **Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 6-7), thì Lê Trọng Thứ sinh năm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-3) [1694](https://vi.wikipedia.org/wiki/1694), và có hiệu là Trúc Am. Tổ tiên vốn là họ Lý ở huyện Đông Ngàn, trấn Kinh Bắc. Vì tránh nạn nên dời về ở xã Vị Dương (nay là [Thái Thụy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Th%E1%BB%A5y), [Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh)). Về sau, lại đến ngụ cư ở xã Diên Hà, huyện [Hưng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_H%C3%A0), cùng tỉnh. **Theo sử thần** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-4) [Phan Huy Chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA), mục: “Nhân vật chí”, tr. 390. **Theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 50 và 234.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-5) **Theo GS.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-6) [Dương Quảng Hàm](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng_H%C3%A0m)(tr. 307). “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 304) ghi ông bắt đầu làm quan vào năm [Giáp Tuất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Tu%E1%BA%A5t)( [1754](https://vi.wikipedia.org/wiki/1754)).
- ^
**a** [Theo GS.](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-TVG_7-1) **ă** [Trần Văn Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Gi%C3%A1p), tr. 1247.
- ^
**a** [Theo “Tiểu sử Lê Quý Đôn”, tr. 304.](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-ReferenceA_8-1) **ă** **Theo Văn Tân (tr. 313) và Bùi Hạnh Cẩn (tr. 129).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-9) **Theo Phan Huy Chú, mục: “Nhân vật chí”, tr. 391.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-10) **Theo Dương Quảng Hàm, tr. 307.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-11) **Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-12) **Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 140), trong khoảng 10 năm (1763-1772), Lê Quý Đôn nhiều lần được cử coi thi Hội.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-13) **Theo Văn Tân (tr. 310) và Trần Văn Giáp (tr. 1247).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-14) **Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-15) **Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 390). Bùi Hạnh Cẩn cho biết: năm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-16) [1760](https://vi.wikipedia.org/wiki/1760), cha vợ ông Đôn là Lê Hữu Kiều mất. Năm sau ( [1761](https://vi.wikipedia.org/wiki/1761)), vợ ông Đôn là Lê Thị Trang (sinh năm 1733) cũng mất vì bệnh lao khi chưa đầy 30 tuổi, và đã có 6 con (tr. 139). Cũng theo ông Cẩn, ông Đôn từ quan là vì thấy nhà chúa mỗi ngày thêm sa đà vào các việc vui chơi, muốn bổ ông đi trấn cõi ngoài, để không còn phải nghe những lời can ngăn của ông, chứ không hẳn là vì nỗi buồn riêng về vợ con (tr. 155). **Theo Tiểu sử Lê Quý Đôn, (tr. 305) và GS. Nguyễn Lộc (tr. 831).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-17) **Theo Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-18)
- ^
**a** [Chép theo Phan Huy Chú, mục “Nhân vật chí”, tr. 391.](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-PHC_19-1) **ă** **Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-20) **Khâm Định Việt Sử Thông giám cương mục, Quốc Sử Quán Triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998, quyển XLII** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-21) **Sách** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-22) *(Chính Biên, quyển thứ 44, tờ 27 và tờ 28) chép: “* [Khâm định Việt sử thông giám cương mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c) *Quý Kiệt con Quý Đôn. Kỳ đệ tứ khoa thi [thi Hội] này, Quý Kiệt cùng Đinh [Thì] Trung đổi quyển cho nhau để làm bài. Việc bị lộ, Đinh [Thì] Trung phải tội lưu đi Yên Quảng, Quý Kiệt phải trở về làm dân. Đinh [Thì] Trung nhân phát giác bức thư riêng của Quý Kiệt và cáo tố là do Quý Đôn chủ sự. Trịnh Sâm lấy cớ Quý Đôn là bậc đại thần, bỏ đi không xét, mà luận thêm tội Quý Kiệt, bắt giam cấm ở ngục ở cửa Đông*“. **Theo Văn Tân (tr. 307). Phan Huy Chú (mục “Nhân vật”, tr. 391) ghi chức vụ của ông hơi khác, đó là: “Tham tri đạo Thuận-Quảng, kiêm chức Hiệp trấn phủ”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-23) **GS. Trịnh Vân Thanh, tr. 667.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-24) **Chép theo Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391). “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305) chép khác: “Cuối năm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-25) [1776](https://vi.wikipedia.org/wiki/1776), ông được triệu về làm Hành bộ phiên Cơ mật sự vụ kiêm Chưởng tài phú”. **Theo Phan Huy Chú (mục “Nhân vật chí”, tr. 391). Bùi Hạnh Cẩn (tr. 209) ghi là “Hữu hiệu điểm”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-26) **Năm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-27) [1773](https://vi.wikipedia.org/wiki/1773), khi được cử làm Đồn điền sứ ở Trường Yên, Nguyễn Khản đã không chịu làm theo kế hoạch khai khẩn ruộng hoang của Lê Quý Đôn, nên hai người đã bực nhau từ lúc đó (theo Bùi Hạnh Cẩn, tr. 216). **Theo “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-28) **Theo sách “Nhân vật chí” (hiện có ở Thư viện Hán Nôm, ký hiệu: A. 573, tờ 126), Trần Văn Giáp (tr. 1246), Nguyễn Lộc (tr. 831), “Tiểu sử Lê Quý Đôn” (tr. 305), Bùi Hạnh Cẩn (tr. 236). Phan Huy Chú (mục: “Nhân vật chí”, tr. 391) chép hơi khác:** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-29) *“*. Phan Huy Ôn trong [Tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn)năm [Nhâm Dần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_D%E1%BA%A7n)( [1782](https://vi.wikipedia.org/wiki/1782)), chúa Trịnh Sâm mất, Trịnh Cán lên nối nghiệp. Vì nịnh thần gièm pha nên Lê Quý Đôn bị giáng. [Mùa đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng)năm [Quý Mão](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_M%C3%A3o)( [1783](https://vi.wikipedia.org/wiki/1783)), ông đi làm Hiệp trấn Nghệ An. Rồi ông mất, thọ 58 tuổi” *Đăng khoa bị khảo*cũng chép ông mất năm 1783. Tuy nhiên, thông tin ông mất năm 1784 tại quê mẹ được coi là “có căn cứ hơn” (Nguyễn Lộc, tr. 831). **Theo Văn Tân (tr. 308) và Bùi Hạnh Cẩn (tr. 231).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-30) **Theo Phan Huy Chú (mục “Nhân vật chí”, tr. 391).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-31) **Phần tác phẩm của Lê Quý Đôn, chủ yếu căn cứ theo Dương Quảng Hàm (tr. 307-311), có tham khảo thêm: Phan Huy Chú (“Văn tịch chí”), Nguyễn Thạch Giang (** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-32) *Văn học thế kỷ 18*), Nguyễn Lộc ( *Từ điển văn học*, bộ mới) và Bùi Hạnh Cẩn ( *Lê Quý Đôn*). Có sách biên khác đôi chút, hoặc chua là tồn nghi. Trong bài “Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn” (viết tại [Hà Nội](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_hai)năm [1976](https://vi.wikipedia.org/wiki/1976)), tác giả là GS. Văn Tân cho biết: Theo ý kiến của nhiều người, và trên cơ sở những khảo chứng nghiêm túc của văn bản học hiện nay, chúng ta chỉ mới có thể khẳng định rằng Lê Quý Đôn là tác giả của 14 tác phẩm sau đây: *Đại Việt thông sử (hay Lê triều thông sử), Kiến văn tiểu lục, Lê triều công thần liệt truyện, Danh thần lục, Quần thư khảo biện, Thánh mô hiền phạm lục, Bắc sứ thông lục, Vân đài loại ngữ, Phủ biên tạp lục, Thư kinh diễn nghĩa, Quế Đường thi tập, Âm chất văn chú, Quế Đường thi vựng tuyển toàn tập, Tứ thư ước giải và Toàn Việt thi lục*. **Lời chua của các Sử quan** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-33) **Theo “Lời giới thiệu Phủ Biên tạp lục” của Viện Sử học, in trong** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-34) *Tổng tập dư địa chí Việt Nam*(tập 3), tr. 316. **Theo Nguyễn Lộc, tr. 831.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-35) **Trích trong “Nhân vật chí” (tr. 391) và “Văn tịch chí” (tr. 136).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-36) **Tóm lược theo bài viết “Con người và sự nghiệp của Lê Quý Đôn” của GS. Văn Tân, tr. 306-314.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-37) **Ý kiến liên quan**: Theo GS. [Trần Văn Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Gi%C3%A1p)(tr. 1248), về đời tư của Lê Quý Đôn, sử triều Nguyễn ( *Khâm định Việt sử thông giám cương mục*) có chép những sự việc rõ ràng là có dụng ý bôi xấu, lý do vì ông Đôn là một đại thần được triều Lê, Trịnh tin dùng và từng có những lời chỉ trích gay gắt đối với chính sự của các chúa Nguyễn. Bởi vậy, khi tập hợp tư liệu liên quan đến tiểu sử của ông, chúng ta cần cố gắng tìm ra sự thật. **Theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 5) thì Vũ Công Trấn là người làng Đôn Thư, tổng Phương Trung, trấn Sơn Nam Thượng, phủ Ứng Thiên, (nay thuộc xã Kim Thư, huyện Thanh Oai, Hà Nội) đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ khoa Giáp Thìn** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-38) [1724](https://vi.wikipedia.org/wiki/1724). **“Trâu” ở đây chỉ loài rắn hổ trâu, ngoài ra còn dùng để ám chỉ quê của** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-39) [Mạnh Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD). Còn “Lỗ” ở đây ám chỉ quê của [Khổng Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD). **Lược kể theo Bùi Hạnh Cẩn (tr. 13).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n#cite_ref-40)
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
## Sách tham khảo
[Khâm định Việt sử Thông giám cương mục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c), Quốc Sử quan triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục- Hà Nội, 1998. [Phan Huy Chú](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Huy_Ch%C3%BA), *(tập 1 [mục Nhân vật chí] và tập 3 [mục Văn tịch chí]). Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992.* [Lịch triều hiến chương loại chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_tri%E1%BB%81u_hi%E1%BA%BFn_ch%C6%B0%C6%A1ng_lo%E1%BA%A1i_ch%C3%AD) [Dương Quảng Hàm](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BA%A3ng_H%C3%A0m), *Việt Nam văn học sử yếu*(bản in lần thứ 10). Trung tâm học liệu xuất bản, Sài Gòn, 1986, [Thanh Lãng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_L%C3%A3ng), *Bảng lược đồ văn học Việt Nam*, quyển thượng, Nxb. Trình bày, [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), không ghi năm xuất bản.
- Nguyễn Lộc, mục từ “Lê Quý Đôn” trong
*Từ điển Văn học*(bộ mới), Nxb. Thế giới, 2004.
- Bùi Hạnh Cẩn,
*Lê Quý Đôn*. Nxb Văn hóa, 1985.
- Trịnh Vân Thanh,
*Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*(tập 1). Nxb Hồn Thiêng, [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), 1966.
- Văn Tân, “Con người và sự nghiệp Lê Quý Đôn” in trong
*Tổng tập dư địa chí Việt Nam*(tập 3). Nxb Thanh Niên, 2012.
- Nhóm biên soạn sách
*Phủ biên tạp lục*, “Tiểu sử Lê Quý Đôn”, in trong Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 3). Nxb Thanh Niên, 2012. [Trần Văn Giáp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_Gi%C3%A1p), *Tìm hiểu khoa sách Hán Nôm*(trọn bộ). Nxb Khao học xã hội, 2003. [Nguyễn Đăng Thục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C4%83ng_Th%E1%BB%A5c), *Lịch sử tư tưởng Việt Nam*(tập 6, phần “Tiểu sử Lê Quý Đôn”). Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1992.
- Nguyễn Thạch Giang (chủ biên),
*Văn học thế kỷ 18*. Nxb Khoa học xã hội, 2004. [Nguyễn Q. Thắng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Q._Th%E1%BA%AFng)– Nguyễn Bá Thế, *Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam*. Nxb Khoa học xã hội, 1992.
## Chú thích
[Sinh 1726](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1726) [Mất 1784](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1784) [Người Thái Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh) [Quan nhà Lê trung hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) [Lê Quý Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%C3%AA_Qu%C3%BD_%C4%90%C3%B4n) [Nhà sử học Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_s%E1%BB%AD_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà địa lý học Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_v%C4%83n_h%C3%B3a_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà thơ Việt Nam thời Lê trung hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) [Nhà giáo Việt Nam thời Lê trung hưng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_gi%C3%A1o_Vi%E1%BB%87t_Nam_th%E1%BB%9Di_L%C3%AA_trung_h%C6%B0ng) [Thần đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BB%93ng) [Nhà nghiên cứu triết học Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà nho Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_nho_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà thơ Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Khổng Tử
|
|![]()
[Ngô Đạo Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%E1%BA%A1o_T%E1%BB%AD)(680–740) thời kỳ [Nhà Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). [nước Lỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%97_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)( [Nhà Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu))
Nhà Chu
[Triết học cổ đại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) [Trường phái](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ph%C3%A1i_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) [Luận lý học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Logic), [Triết học xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#) [[hiện]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#) **Khổng Tử** ( [chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 孔子; còn gọi là **Khổng Phu Tử** 孔夫子; [27 tháng 8 âm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=27_th%C3%A1ng_8_%C3%A2m&action=edit&redlink=1), năm [551](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=551_TCN&action=edit&redlink=1) – [11 tháng 4](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_4) năm [479](https://vi.wikipedia.org/wiki/479_TCN) [TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn)) là một nhà tư tưởng, [1] [nhà triết học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_gia), nhà giáo dục, nhà chính trị nổi tiếng người [Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c), các bài giảng và [triết lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc)của ông có ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống và tư tưởng của các dân tộc [Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81). [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-2) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-3) Người Trung Hoa đời sau đã tôn xưng ông là [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-4) **Vạn thế Sư biểu**(Bậc thầy của muôn đời). Chính phủ Trung Quốc hiện nay, trong nỗ lực truyền bá văn hóa Trung Hoa ra thế giới, đã cho thành lập hàng trăm [Học viện Khổng Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD)trên khắp thế giới.
Triết học của ông nhấn mạnh trên sự tu dưỡng đức hạnh cá nhân và cai trị bằng
[đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c): “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, sự chính xác của các mối [quan hệ xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_h%E1%BB%87_x%C3%A3_h%E1%BB%99i), đạo đức và quy phạm làm người, “Đạo Trung Dung” và các đức tính “Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín”. Các giá trị đó đã có được tầm ảnh hưởng lớn trên mọi học thuyết khác ở Trung Quốc như [Pháp gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_gia) hay [Đạo gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) trong suốt triều đại [nhà Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n). Các tư tưởng của Khổng Tử đã được phát triển thành một hệ thống triết học được gọi là [Khổng giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o). Khổng giáo được một người Italia là [Matteo Ricci](https://vi.wikipedia.org/wiki/Matteo_Ricci) đưa vào Châu Âu, ông cũng là người đầu tiên [La tinh hoá](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_tinh_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) tên Khổng Tử thành “Confucius”. Khổng giáo còn được xem là một [tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) lớn của loài người, nhất là dân tộc [Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c).
Các bài giảng của Khổng Tử được nghiên cứu chủ yếu qua cuốn
*, một tập hợp những “mẩu chuyện cách ngôn ngắn”, được biên soạn nhiều năm sau khi ông qua đời do các học trò của ông ghi chép lại. Trong gần 2.000 năm ông được cho là người biên soạn hoặc tác giả của Luận Ngữ* [Ngũ Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_kinh): [Kinh Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C6%B0), [Kinh Thi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Thi), [Kinh Lễ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_L%E1%BB%85), [Kinh Dịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_D%E1%BB%8Bch), [Kinh Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Xu%C3%A2n_Thu)( [Kinh Nhạc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_Nh%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1)đã bị [Tần Thủy Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)đốt mất nên còn lại Ngũ Kinh). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-analects7_1-5) [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-6)
## Mục lục
## Tiểu sử
Khổng Tử tên thật là Khổng Khâu, tự là Trọng Ni 仲尼, sinh ngày
[27 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_8) năm [551 trước Công nguyên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=551_TCN&action=edit&redlink=1), vào thời [Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_Thu) trong [lịch sử Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c), tại ấp Trâu, làng Xương Bình, [nước Lỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%97_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) (nay là huyện Khúc Phụ, tỉnh [7] [Sơn Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)). Nhiều sử sách ghi rằng ông sinh trong một gia cảnh nghèo, nhưng thực tế gia đình ông có ông tổ ba đời vốn thuộc dòng quý tộc sa sút từ [nước Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29)dời đến nước Lỗ. Cha của **Khổng Khâu**, Thúc Lương Ngột (cháu 13 đời của Vi Tử Diễn, anh của [vua Trụ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vua_Tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) [nhà Thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng)) là quan võ thuộc ấp Trâu, đến 70 tuổi mới lấy Nhan thị mà sinh ra ông. Năm lên ba, Khâu mồ côi cha, lớn lên, phải làm lụng vất vả để nuôi mẹ, nhưng rất ham học. Năm 19 tuổi, ông lấy vợ và làm một chức quan nhỏ coi kho chuyên quản lý kho tàng, xuất nạp tiền lương công bằng chuẩn xác. Ông cũng từng đảm nhiệm chức quan nhỏ chuyên quản lý nông trường chăn nuôi, súc vật sinh trưởng rất tốt. Nhờ vậy ông được thăng chức lên làm quan Tư không, chuyên quản lý việc xây dựng công trình. Năm 22 tuổi, ông mở lớp dạy học. Học trò gọi ông là *Khổng Phu Tử*孔夫子, hay gọi gọn hơn là *Khổng Tử*孔子. ‘Tử’ ngoài ý nghĩa là ‘con’ ra còn có nghĩa là “Thầy”. Do vậy *Khổng Tử*孔子 là Thầy Khổng. Ông nói “ *Chỉ cần tự mình dâng lên một xâu thịt khô làm lễ xin học, thì ta chưa từng bao giờ từ chối ai làm học trò của ta.*“. Nội dung giáo dục của Khổng Tử đối với học trò có bốn mặt là văn, hạnh, trung, tín [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-8) . Người làng Hỗ Hương rất khó cùng trò chuyện. Một đứa trẻ làng ấy đến yết kiến Khổng Tử xin vào học. Học trò của Khổng Tử cảm thấy nghi hoặc không hiểu nổi. Khổng Tử nói “ [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-9) *Ta tán thành mặt tiến bộ của họ, không tán thành mặt yếu kém của họ. Chẳng việc gì phải đối xử quá đáng với họ. Người ta thanh khiết tốt đẹp đến với mình thì nên tán thành sự thanh khiết tốt đẹp của họ, không nên cứ truy cứu việc quá khứ của họ.* “. [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-10)
Ông là người nhân hậu, khiêm nhường, giản dị, chân thành, giàu tình cảm, ôn hòa mà nghiêm túc, uy nghi nhưng không thô bạo, cung kính mà an nhàn
. Ông sống thanh đạm, trọng nghĩa khinh tài. Khổng Tử nói “ [11] *Ăn cơm gạo thô, uống nước lã, khi ngủ co cánh tay mà gối đầu, niềm vui cũng ở trong đó rồi. Còn như dùng phuơng pháp không chính đáng để đạt được giàu có và phú quý, ta coi như đám mây trôi vậy*“ . Khi Khổng Tử ở nhà dáng dấp rất thoải mái, trên mặt biểu lộ thần thái hết sức hoài vui [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-12) . Khi ăn uống ở nhà có tang, Khổng Tử không bao giờ ăn no. Hôm nào Khổng Tử đi phúng viếng đám tang, thì suốt ngày hôm đó không đàn hát nữa. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-13) Ông đối xử với các học trò bằng tình thương như cha đối với con còn các học trò kính trọng ông như người cha thứ hai của họ. Trong quan hệ thầy trò, ông gần gũi với họ và hết sức chân thành. Ông từng nói với các học trò “ [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-N.E1.BB.99i_2003-14) *Các ngươi cứ tưởng ta còn giấu các ngươi điều gì sao ? Ta đâu có giấu điều gì. Ta không có điều gì làm mà không cho các ngươi biết. Ta, Khổng Khâu là con người như vậy.*“. Ba việc mà Khổng Tử hết sức thận trọng là trai giới, chiến tranh và bệnh tật [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-15) . Khổng Tử thường hay nói về Kinh Thi, Kinh Thư và thực hành Kinh Lễ đều là những lời thanh nhã cả [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-16) . Khổng Tử không bao giờ bàn luận những chuyện quái dị, bạo lực, phản loạn, quỷ thần [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-17) . Khổng Tử câu cá không bao giờ đánh bằng lưới, khi bắn chim không bao giờ bắn con đã về tổ nghỉ ngơi ấp trứng [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-18) . Khổng Tử cùng ngồi hát với người khác, nếu phát hiện ai hát hay thì nhất định mời họ hát lại một lần nữa để mình cùng được hát theo [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-19) . Một lần có người chỉ ra sai lầm của Khổng Tử, ông nói “ [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-20) *Ta thật may mắn, giả dụ có sai lầm thì người ta cũng biết được*“ . [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-21)
Ông sống trong thời kỳ trật tự xã hội đã suy đồi, chư hầu lấn quyền thiên tử, đại thần tiếm đoạt ngôi chư hầu dẫn đến cảnh chém giết nhau hỗn loạn, không còn đạo lý, kỷ cương. Đau lòng trước cảnh này Khổng Tử than: “
*Các dân tộc Di Địch lạc hậu ở biên giới còn có vua, không như các dân tộc Hoa Hạ ở Trung Nguyên cứ như thể chẳng có vua gì cả!*“. Ông mong muốn tái lập lại trật tự xã hội, làm cho mọi người trở nên tốt đẹp hơn, đối xử với nhau hòa hảo, thân ái. Một lần Khổng Tử tâm sự với học trò “ [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-22) *Nguyện vọng của ta là muốn cho người già được nuôi dưỡng đầy đủ, bạn bè tin cậy lẫn nhau, trẻ nhỏ được quan tâm chăm sóc.*“. [[23]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-23)
Trong suốt gần 20 năm, từ năm 34 tuổi, Khổng Tử dẫn học trò đi khắp các nước trong vùng để truyền bá các tư tưởng và tìm người dùng các tư tưởng đó. Có nơi ông được trọng dụng nhưng cũng có nơi ông bị coi thường. Ông từng cảm thán “
*Ai mà không phải đi qua cửa rồi mới rời khỏi nhà ? Vậy mà tại sao không có ai đi theo đạo này ?*“. Năm 51 tuổi, ông quay lại nước Lỗ và được giao coi thành Trung Đô, năm sau được thăng chức Đại tư khấu (coi việc hình pháp), kiêm quyền [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-24) [tể tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng). Sau ba tháng, nước Lỗ trở nên thịnh trị. Nhưng rồi bị ly gián, gièm pha, ông bèn từ chức và lại ra đi một lần nữa. Đạo làm quan của ông thể hiện qua lời ông nói với [Nhan Hồi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nhan_H%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1)“ *Dùng ta thì ta giúp làm nên sự nghiệp, không dùng thì ta ở ẩn. Chỉ có ta và ngươi có thể làm được điều này mà thôi.*“. Các học trò của ông nói về giai đoạn ông đi các nước truyền bá đạo học: [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-N.E1.BB.99i_2003-14) *Tử Cầm hỏi Tử Cống rằng “Thầy Khổng Tử của chúng ta mỗi khi đến một nước nào đều được tham dự vào công việc chính sự của nước đó. Đây là do thầy chúng ta yêu cầu hay do người ta chủ động mời thầy ?”* *Tử Cống nói: “Thầy chúng ta có đức tính ôn, lương, cung, kiệm, nhường, nên mới được vinh dự đặc biệt đó. Phương pháp đề xuất yêu cầu được tham gia chính sự của thầy chúng ta hoàn toàn khác với phương pháp xin việc của người khác.”* [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-25) *( Luận ngữ)*
Năm 68 tuổi, Khổng Tử trở về nước Lỗ, tiếp tục dạy học và bắt tay vào soạn sách. Có thể nói Khổng Tử là người thầy tư nhân chuyên thu nhận học trò đầu tiên trong lịch sử giáo dục Trung Quốc. Trước thời ông, trường học hoàn toàn là của triều đình và thường chỉ thu nhận con em của gia đình quý tộc. Khổng Tử sáng lập ra trường học tư, thu nhận nhiều đồ đệ bất kể xuất thân sang hèn, đưa giáo dục mở rộng cho bình dân, đem tri thức văn hóa truyền bá cho dân gian, có cống hiến thật to lớn đối với giáo dục thời cổ đại. Ông mất tháng 4 năm
[479 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/479_TCN), thọ 73 tuổi.
Trong suốt cuộc đời dạy học, viết sách và du thuyết của mình, Khổng Tử luôn tự vấn bản thân “
*Im lặng nhớ kỹ những điều đã học được; kiên trì học tập không biết chán, dạy bảo người khác không biết mệt mỏi. Trong ba việc này ta đã làm được việc nào ?* “. Ông nói “ [26] *Đức hạnh không tu dưỡng, học vấn không giảng giải, nhìn thấy việc nghĩa không làm, tự có điều sai không chịu sửa chữa, những điều này là nỗi lo của ta.* “. Phương châm sống của ông là “ [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-27) *Lập chí vì đạo, giữ vững lấy đức, noi theo điều nhân, vui chơi trong lục nghệ*“ . Khổng Tử tự thuật về cuộc đời ông: [[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-28) *Tam thập nhi lập*; (三十而立) (30 tuổi có thể tự lập vững vàng) *Tứ thập nhi bất hoặc*; (四十而不惑) (40 tuổi có thể hiểu thấu mọi sự trong thiên hạ, có chính kiến rõ ràng, kiên định, không còn nghi ngờ về lẽ sống của mình) *Ngũ thập nhi tri thiên mệnh*; (五十而知天命) (50 tuổi có thể thông suốt chân lý của tạo hoá, biết được xu thế của thời cuộc) *Lục thập nhi nhĩ thuận*; (六十而耳順) (60 tuổi thì đạt đến độ hoàn hảo về tri thức và kinh nghiệm cuộc sống, không còn thấy chướng tai gai mắt) *Thất thập nhi tòng tâm dục bất du cự.*(七十而從心欲，不踰矩) (70 tuổi thì tâm tính và đạo lý đã hợp nhất, nghĩ và làm chẳng vi phạm phép tắc, không để ham muốn chi phối)
- (
*Luận Ngữ*)
- (
Sách
[Trung Dung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Dung) nói về Khổng Tử “ *Khổng Tử tôn sùng tiếp nối đạo đức của vua Nghiêu, vua Thuấn; noi theo và làm sáng tỏ phép tắc của vua Văn Vương, vua Vũ Vương, trên thuận thiên thời, dưới hợp địa lý. Đức của Khổng Tử vĩ đại như trời đất, không có cái gì không chứa nổi, không có cái gì không che chở; lại giống như bốn mùa thay nhau luân chuyển, như mặt trời, mặt trăng thay nhau tỏa sáng.* ” còn ông chỉ khiêm tốn tự nhận “ [29] *Một thôn có chục nhà thì nhất định có một người trung tín như ta, chỉ khác không ham học như ta.* [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-30) *Ta không phải là người sinh ra đã biết tất cả, mà do hâm mộ đạo nghĩa đời xưa, nên cần mẫn học tập mà có được tri thức như hiện nay* . [[31]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-31) *Về tri thức văn hóa thì ta cũng chỉ bằng người khác. Nếu nói về làm một người quân tử tu thân hành đạo trong thực tiễn thì ta vẫn chưa làm được bao nhiêu* . [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-tuthu255-32) *Nếu khoác cho ta hai chữ thánh nhân ta đâu dám nhận. Nhưng thực hiện theo công việc của bậc thánh và bậc nhân thì ta từ trước đến nay chưa biết chán, dạy học trò chưa bao giờ biết mệt mỏi, chỉ có vậy thôi*“. . [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-tuthu255-32)
## Dạy học
### Nội dung
Trong cuốn
*, Khổng Tử tự coi mình là một Luận Ngữ* *“người truyền đạt lại cái đã có mà không phát minh ra thứ gì khác”*. Ông rất nhấn mạnh trên tầm quan trọng của sự *học*, và chương mở đầu Luận Ngữ cũng đề cập tới việc học. Vì thế, ông được người Trung Quốc coi là vị Đại Sư. Thay vì tìm cách xây dựng một lý thuyết mang tính hệ thống về [cuộc sống](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_s%E1%BB%91ng)và [xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i), ông muốn các môn đồ của mình phải suy nghĩ sâu sắc cho chính mình và lặng lẽ nghiên cứu thế giới bên ngoài, chủ yếu thông qua các cuốn [kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh)cũ và qua các sự kiện quá khứ có liên quan (như [Kinh Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Xu%C3%A2n_Thu)) hay những tình cảm của nhân dân trong quá khứ (như [Kinh Thi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Thi)).
Ở thời đại của sự phân chia, hỗn loạn và những cuộc chiến tranh không dứt giữa các nước
[chư hầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u), ông muốn tái lập [Thiên Mệnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu#M.E1.BB.87nh_tr.E1.BB.9Di_.28Thi.C3.AAn_M.E1.BB.87nh.29) để có thể thống nhất “thiên hạ” (天下, mọi thứ dưới gầm trời, ở đây nghĩa là Trung Quốc) và mang lại hòa bình, thịnh vượng cho nhân dân. Vì thế Khổng Tử thường được coi là người đã đề xướng [chủ nghĩa bảo thủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_b%E1%BA%A3o_th%E1%BB%A7), nhưng khi xem xét kỹ những đề xuất của ông ta thấy ông đã sử dụng (và có thể cố ý bóp méo) những định chế và lễ nghi trong quá khứ nhằm đặt ra một hệ thống chính trị mới của riêng mình. Ông mơ ước về sự khôi phục một vương quốc thống nhất mà những vị vua phải được lựa chọn xứng đáng theo [đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c) (như [vua Nghiêu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nghi%C3%AAu), [vua Thuấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%A5n)) chứ không phải theo dòng họ. Những người cai trị phải hành động vì nhân dân, và họ phải đạt tới mức [hoàn thiện](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0n_thi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1). Một vị vua như vậy có thể dùng [đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c) của mình giáo hóa nhân dân thay vì áp đặt mọi người bằng pháp luật và quy định. Ngược lại, một vị vua hoang dâm bạo ngược thì không còn tư cách ngồi trên ngai vàng, và người dân có quyền lật đổ vị vua đó.
Nhiều khía cạnh tư tưởng của Khổng Tử vẫn còn lưu truyền và phát huy đến tận ngày nay. Có được sự trường tồn đó, là ở tinh thần đam mê học hỏi và thái độ nghiêm túc đối với việc học của Khổng Tử. Ông nói:
*“Ta đi học là học cho ta, để gây cái phẩm giá của ta, chứ không phải là để khoe với người. Ta chỉ lo không làm được những việc đáng cho người ta biết, chứ không lo người ta không biết mình”*. Theo Ông, đã không học thì thôi chứ đã học là phải *“Học cho rộng, hỏi cho kỹ; nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho sáng tỏ, làm cho hết sức. Có điều không học nhưng đã học điều gì thì phải học cho kỳ được. Có điều không hỏi, nhưng khi đã hỏi điều gì thì phải hỏi cho thật hiểu. Có điều không nghĩ nhưng đã nghĩ điều gì thì phải nghĩ cho ra. Có điều không phân biệt nhưng đã phân biệt điều gì thì phải phân biệt cho minh bạch. Có điều không làm nhưng đã làm điều gì thì phải cố hết sức mà làm cho bằng được… Nếu quả theo được đạo ấy thì tuy ngu mà cũng thành sáng, yếu đuối rồi cũng thành ra khoẻ mạnh”*.
Khổng Tử cũng nhấn mạnh trên cái mà ông gọi là
*“Lễ và Nhạc”*, coi hai thứ đó là những trụ cột của sự cân bằng cho [trật tự](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADt_t%E1%BB%B1_x%C3%A3_h%E1%BB%99i) và sự [hài hoà](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0i_ho%C3%A0&action=edit&redlink=1). **Lễ** là các yêu cầu và quy phạm trong việc đối nhân xử thế; còn **Nhạc** (âm nhạc, văn nghệ) là để thống nhất mọi con tim cùng chung vui, cũng là để giữ gìn đức hạnh. Ông nói thêm rằng lễ không chỉ là cúng tế, và âm nhạc không chỉ là âm thanh của dùi đánh vào chuông. Cả hai còn là cách truyền đạt giữa lòng nhân của một người và hoàn cảnh xã hội của anh ta; cả hai yếu tố đó đều tăng cường các mối quan hệ xã hội, như [Ngũ Thường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng) (năm mối quan hệ chủ yếu): quân thần (vua tôi), phụ tử (cha con), phu thê (vợ chồng), huynh đệ (anh em) và bằng hữu (bạn bè). Các trách nhiệm luôn được cân bằng, và nếu một thần dân phải tuân lệnh vua, thì thần dân cũng phải can ngăn khi nhà vua sai lầm.
Khổng Tử chú trọng vào sự tu dưỡng
[đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c) cá nhân trước tiên, sau đó nuôi dưỡng gia đình, rồi mới đến cai trị thiên hạ bằng lòng nhân từ: *“Tu thân, Tề gia, Trị quốc, Bình Thiên hạ”*. Ông nhấn mạnh vào Ngũ thường: *. Nhân là lòng từ thiện, Nghĩa là làm tròn bổn phận, Lễ là sự tôn ti trật tự hay quy tắc trong việc đối nhân xử thế với người trên kẻ dưới, Trí là trí tuệ minh mẫn làm việc gì cũng phải suy nghĩ, Tín là lòng thành thực hiện điều đã nói. Người ta phải giữ năm đạo đó làm thường, chẳng nên để rối loạn. “Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín”*
Những bài giảng của Khổng Tử sau này được các môn đồ của ông hệ thống thành một bộ văn bản tỉ mỉ về những quy định và cách thức thực hiện nghi lễ. Nhiều thế kỷ sau khi ông đã qua đời, cả
[Mạnh Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD) và [Tuân Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%C3%A2n_T%E1%BB%AD) đều viết những cuốn sách quan trọng, và lúc ấy, một triết lý đã được tạo dựng đầy đủ, gọi là [Khổng giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o). Sau hơn 1.500 năm, học giả [Chu Hi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Hi) đã diễn giải ý tưởng Khổng giáo theo một cách hoàn toàn mới, được gọi là [Tân Khổng giáo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2n_Kh%E1%BB%95ng_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), để phân biệt với những ý tưởng trong cuốn Luận Ngữ. Tân Khổng giáo đã có ảnh hưởng sâu rộng ở Trung Quốc, [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) và nhiều nước châu Á khác cho tới tận thế kỷ 20. [Tư Mã Thiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) đã có lời bình về Khổng Tử: “Trong kinh “Thi” có câu nói như thế này: *“Cái giống như núi cao khiến người ta chiêm ngưỡng, cái giống như đại Đạo khiến người ta tuân theo. Từ xưa tới nay trong thiên hạ, Quân Vương và người tài đức thì có cũng nhiều. Họ khi đang còn sống đều vinh hoa quý hiển, nhưng chết đi rồi thì chẳng còn lại chút gì. Khổng Tử là một người bình dân, nhưng những người đọc sách đều tôn ông làm thầy. Từ Thiên tử, Vương Hầu đến nhân dân cả nước, những ai nói về “Lục Nghệ” thì đều xem học thuyết ấy của Khổng Tử là chuẩn tắc cao nhất. Có thể nói Khổng Tử là một Thánh nhân chí cao vô thượng”*.
### Phương pháp giáo dục
Một trong những giáo lý sâu sắc nhất của Khổng Tử, một trong những điều khó hiểu nhất từ quan điểm phương Tây, có thể là việc ông sử dụng những câu chuyện cách ngôn chứ không giảng giải trực tiếp cách cư xử cho các môn đồ.
[Đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c) của ông có thể được coi là một trong những kiểu đạo đức cao nhất. Cách dạy “gián tiếp” này được sử dụng rất nhiều trong các bài giảng của ông thông qua những lời [ám chỉ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81m_ch%E1%BB%89&action=edit&redlink=1), [nói bóng gió](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B3i_b%C3%B3ng_gi%C3%B3&action=edit&redlink=1), và thậm chí là sự [lặp thừa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%B7p_th%E1%BB%ABa&action=edit&redlink=1). Điều này giải thích tại sao khi nghiên cứu cần đặt các bài giảng của ông vào đúng ngữ cảnh. Một ví dụ là câu chuyện sau:
-
*Từ triều về nhà, nghe tin chuồng ngựa cháy, Khổng Tử nói, “Có ai bị thương không?” Ông không hề hỏi về Ngựa.*
-
-
-
-
*Luận Ngữ*
-
-
-
-
-
-
[Khúc Phụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%BAc_Ph%E1%BB%A5), quê hương ông. [Khổng miếu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%BAc_Ph%E1%BB%A5#Kh.E1.BB.95ng_Mi.E1.BA.BFu.2C_Kh.E1.BB.95ng_Ph.E1.BB.A7.2C_Kh.E1.BB.95ng_L.C3.A2m), mộ Khổng Tử và khu nhà thờ của họ Khổng nay là một [di sản thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)do [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)công nhận.
Câu chuyện không dài, nhưng có tầm quan trọng rất lớn. Ở thời ông, một con ngựa có thể đắt gấp 10 lần một nô lệ. Khi không hỏi tới ngựa, Khổng Tử thể hiện sự quan tâm lớn nhất của mình: con người. Vì thế, theo nhiều nhà bình luận cả Đông và Tây, những bài giảng của Khổng Tử có thể được coi là một biến thể kiểu Trung Hoa của
[Chủ nghĩa nhân đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_nh%C3%A2n_v%C4%83n).
Có lẽ bài giảng nổi tiếng nhất của ông là
[Quy tắc vàng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy_t%E1%BA%AFc_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1):
-
*Tử Cống hỏi: “Có một chữ nào có thể dẫn dắt hành xử trọn đời không?”*
Thầy đáp: “Có lẽ là chữ Thứ (恕)chăng? Cái gì mà mình không muốn thì đừng làm cho người khác?”
*Luận Ngữ*
-
*(Điều mình không muốn đừng bắt người phải chịu thì gọi là Thứ 恕)*
Để đào tạo ra những con người lý tưởng, Khổng Tử đã đề xuất một hệ thống phương pháp giáo dục khá chặt chẽ, với những kiến giải sâu sắc. Có thể nói với hệ thống phương pháp giáo dục này Khổng Tử xứng đáng là một nhà giáo dục lớn. Khổng Tử đã sử dụng nhiều phương pháp dạy học rất độc đáo, có thể khái quát lại gồm:
- Một là: Phương pháp đối thoại gợi mở, giảng dạy bằng cách trao đổi giữa thầy và trò, giữa người dạy và người học nhằm phát huy tính năng động, sáng tạo và khoa học, khả năng tư duy của người học. Ông nói:
*“Kẻ nào chẳng phấn phát lên để hiểu thông, thì ta chẳng giúp cho hiểu thông được. Kẻ nào chẳng ráng lên để tỏ ý kiến mình, thì ta chẳng khai phát cho được. Kẻ nào đã biết rõ một góc, nhưng chẳng chịu căn cứ vào đó để biết luôn ba góc kia, thì ta chẳng dạy kẻ ấy nữa.”*
- Hai là: Phương pháp kết hợp học đi đôi với hành, lời nói kết hợp với việc làm, là thực hành điều đã học và đem tri thức của mình vận dụng vào trong cuộc sống. Ông nói:
*“Người*. [quân tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_t%E1%BB%AD)trước học văn chương (như [Kinh Thi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Thi), [Kinh Thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C6%B0)) đặng mở rộng trí thức của mình; kế đó, người nương theo lễ giáo mà kiềm giữ lấy nết mình; nhờ vậy mà khỏi trái đạo lý. – Quân tử bác học ư văn; ước chi dĩ lễ; diệc khả dĩ phất bạn hỹ phù”
- Ba là: Phương pháp “ôn cũ biết mới”, thường xuyên rèn luyện, tu dưỡng và học tập. Ông thường nhắc rằng:
*“Người nào ôn lại những điều đã học, do nơi đó mà biết thêm những điều mới, người đó có thể làm thầy thiên hạ đó – Ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hỹ”*. Theo Khổng Tử, muốn tiến bộ người học phải luôn cố gắng nỗ lực, siêng năng trau dồi tri thức cho mình, phải luôn có thái độ cầu tiến, vượt lên. Người học nhất định phải có thái độ khách quan trong học tập, không được vị kỷ tư dục, võ đoán, cố chấp, tự phụ chủ quan – *“vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã”*.
Khổng Tử đã đưa ra hệ thống các phương pháp giáo dục, phát huy tính năng động, tích cực và sáng tạo của người học. Những phương pháp đó đến nay vẫn có ý nghĩa thiết thực, đem lại hiệu quả cao trong giáo dục.
Trong quá trình giáo dục, Khổng Tử nhấn mạnh: cả thầy và trò đều phải có nghĩa vụ to lớn với nhau. Trò phải tôn kính thầy, dẫu sau này có thành đạt, quyền cao chức trọng đến đâu chăng nữa cũng không được bỏ rơi lễ nghĩa, vẫn luôn phải cung kính thầy. Ngược lại, người thầy thì phải có tư cách mẫu mực để làm gương cho trò. Người thầy có can trực, đạo đức, như thế mới có thể đào tạo nên những học trò hữu ích cho đất nước. Trong
[Lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) có chuyện kể rằng: [Phạm Sư Mạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_S%C6%B0_M%E1%BA%A1nh) sau khi đỗ đạt, làm quan to ở triều, về thăm thầy là [Chu Văn An](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_V%C4%83n_An). Dọc đường qua khu chợ đang họp, ông ra uy để lính thét dân phải dẹp đường. Biết chuyện, Chu Văn An giận Phạm Sư Mạnh làm quan mà tỏ ra hách dịch với dân, làm trái lời thầy dạy, nên không cho gặp mặt. Dù đã là quan lớn triều đình, Phạm Sư Mạnh vẫn phải quỳ gối cả buổi trước cửa nhà thầy để xin tha lỗi, về sau cũng hành xử khiêm nhường không dám hách dịch nữa.
## Tên gọi
- Khi dịch sách Trung Quốc sang các ngôn ngữ phương Tây, các
[thầy tu dòng Tên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7y_tu_d%C3%B2ng_T%C3%AAn&action=edit&redlink=1)đã dịch 孔夫子 thành *Confucius*. Cách Latinh hóa tên Khổng Tử này từ đó đã được sử dụng rộng rãi ở các nước phương Tây.
- Theo Latinh hoá:
- Kǒng Fūzǐ (hay Kǒng fū zǐ) trong
[bính âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF). *K’ung fu-tze*trong [Wade-Giles](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wade-Giles)(hay, kém chính xác hơn, Kung fu-tze).
- Fūzǐ (Phu Tử) có nghĩa là nhà giáo. Bởi vì theo văn hóa Trung Quốc việc gọi thầy bằng tên là bất kính, ông chỉ được gọi là “Thầy Khổng”, thậm chí cho tới tận ngày nay.
- Từ ‘fu’ (Phu) không bắt buộc, vì thế ông cũng thường được gọi là
*Khổng Tử*.
- Kǒng Fūzǐ (hay Kǒng fū zǐ) trong
- Tên thật của ông là 孔丘, Khổng Khâu.
*Khổng*là một [họ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)phổ biến ở Trung Quốc. [Tên hiệu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%AAn_hi%E1%BB%87u_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)của ông là 仲尼, *Trọng Ni*.
- Năm thứ
[1](https://vi.wikipedia.org/wiki/1)sau Công Nguyên (năm đầu thời [Nguyên Thuỷ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_Thu%E1%BB%B7&action=edit&redlink=1) [Nhà Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)), ông được trao [thụy hiệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u)đầu tiên: 褒成宣尼公, Bao Thành Tuyên Ni Công, có nghĩa “Ngài Ni (Khổng Tử) Công Đức Đáng Ca Ngợi.”
- Các thụy hiệu nổi tiếng nhất của ông là
- Tại
[Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), ông cũng thường được gọi là 萬世師表, Vạn Thế Sư Biểu, “Bậc Thầy Của Muôn Đời”.
## Triết học
Dù Khổng giáo thường được người Trung Quốc tin theo như một tôn giáo, vẫn tồn tại những cuộc tranh luận về việc liệu đó có phải là một tôn giáo không, bởi Khổng giáo ít đề cập tới các vấn đề
[thần học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) hay [duy linh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Duy_linh&action=edit&redlink=1) (quỷ thần, [kiếp sau](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFp_sau&action=edit&redlink=1), vân vân).
Các môn đồ Khổng Tử được chấp nhận chủ yếu bởi họ dựa trên nền tảng quan điểm phổ thông Trung Quốc. Khổng Tử đề cao mối quan hệ gia đình,
[thờ cúng tổ tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_th%E1%BB%9D_c%C3%BAng_t%E1%BB%95_ti%C3%AAn), trẻ kính trọng già, vợ tôn trọng chồng, và gia đình là căn bản cho một chính phủ lý tưởng. Ông đã tuyên bố rõ nguyên tắc nổi tiếng, *“Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân”* ( *cái gì mình không muốn thì đừng làm cho người khác*). Ông cũng luôn mơ về thời quá khứ, và thúc giục người Trung Quốc, đặc biệt là tầng lớp chính trị, tự đổi mới mình dựa trên những hình mẫu những vị vua hiền trong quá khứ.
Nói về triết học của đức Khổng Tử, có hai chủ thuyết là
**nhân sinh quan** và **vũ trụ quan**. Nhân sinh quan có hai mặt là cơ xuất thế và cơ nhập thế. Cơ nhập thế là nói về mười lăm đức, con người phải có [đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c), nếu không có đức con người có khác gì cầm thú. Còn về cơ xuất thế là tánh mạng song. Cụ thể trong Trung Thiên dịch, là cơ năng chuyển hóa từ hậu thiên trở về với Thiên tiên. Trong quẻ Bát Thuần Càn có câu, Càn đạo biến hóa các Chánh tánh mạng, bảo hiệp Thái hòa mải lợi trinh… Con người có tánh, tức là có tâm hồn là thần trí của ta nó là thể vô hình. còn mạng ta, tức là hình thể xác thân là khí huyết. Bên [Đạo Giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) gọi là Thần Khí, bên [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) gọi là Tâm tức.
Về vũ trụ quan, tư tưởng của Ngài là thể hiện bằng tám quẻ: Càn là Trời, Khôn là Đất, Ly là mặt Nhật, Khảm là mặt Nguyệt… Như vậy tư tưởng triết lý của Ngài rất siêu nhiên.
[Tư Mã Thiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) đã đánh giá Khổng Tử như sau: *“Trong thiên hạ các vua chúa và người tài giỏi rất nhiều, khi sống thì vinh hiển, nhưng lúc chết là hết. Khổng Tử là một người áo vải thế mà truyền hơn mười đời, các học giả đều tôn làm thầy, từ thiên tử tới vương hầu ở Trung Quốc hễ nói đến lục nghệ đều lấy Khổng Tử làm tiêu chuẩn. Có thể gọi là bậc Chí Thánh vậy”*.
### Đạo đức
Lý thuyết đạo đức của Khổng tử dựa trên ba quan niệm chính:
Khi Khổng tử trưởng thành,
*lễ* được xem là ba khía cạnh sau trong cuộc đời: hiến tế cho thần thánh, thiết chế chính trị và xã hội, và hành vi hàng ngày. Lễ được xem là quy phạm đạo đức và hành vi mà Thiên thượng (Trời) chế định cho con người, lấy đó mà biết việc nào nên làm, việc nào không nên làm.
Đối với Khổng tử,
* (義 [义]) là nguồn gốc của Nghĩa* *.* **Lễ** *chính là cách hành xử đúng đắn. Trong khi làm việc vì lễ, vị kỷ cá nhân chưa hẳn đã là xấu và người cư xử theo lễ một cách đúng đắn là người mà cả cuộc đời dựa trên trí. Tức là thay vì theo đuổi quyền lợi của cá nhân mình, người đó cần phải làm những gì là hợp lẽ và đạo đức. Trí là làm đúng việc vì một lý do đúng đắn.* **Nghĩa** *dựa trên quan hệ qua lại. Một ví dụ sống theo* **Nghĩa** *là tại sao phải để tang cha mẹ ba năm sau khi chết. Lý do là vì cha mẹ đã phải nuôi dưỡng chăm sóc đưa trẻ toàn bộ trong suốt ba năm đầu đời, và là người có trí phải đền đáp lại bằng cách để tang ba năm.* **Nghĩa**
Cũng như
* xuất phát từ Nghĩa* *, thì* **Lễ** *cũng xuất phát từ* **Nghĩa** *(仁).* **Nhân** *Nhân*là cách cư xử tốt với mọi người. Nhân là trung tâm của các đức tính: tình cảm chân thật, ngay thẳng; hết lòng vì nghĩa; nghiêm trang, tề chỉnh; rộng lượng, khoan dung và siêng năng cần mẫn. Người có đức Nhân chỉ hành động vì nhân nghĩa, đối lập với kẻ bất nhân chỉ hành động vì lợi.
Hệ thống đạo đức của Khổng Tử dựa trên lòng vị tha và hiểu những người khác thay vì là việc cai trị dựa trên luật pháp có được như một quyền lực thần thánh. Để sống mà được cai trị bằng
* thì thậm chí còn tốt hơn là sống trong luật pháp của Nhân* *. Để sống có nhân thì ta theo nguyên tắc vàng của Khổng tử: ông đã tranh luận rằng người ta phải luôn đối xử với người khác đúng như những gì họ muốn người khác đối xử với họ. Đức hạnh theo Khổng tử là dựa trên việc sống hài hòa với mọi người.* **Nghĩa**
Khổng Tử nói:
*“Muốn nhân mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngu, muốn trí mà không muốn học thì bị cái che mờ là cao kỳ, muốn tín mà không muốn học thì bị cái che mờ là hại nghĩa, muốn trực mà không muốn học thì bị cái che mờ là ngang ngạnh, muốn dũng mà không muốn học thì bị cái che mờ là loạn, muốn cương mà không muốn học thì bị cái che mờ là táo bạo khinh suất”*.
Ông áp dụng nguyên tắc trên như sau:
*“Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân – Cái gì mà ta không muốn thì đừng làm cho người khác”*
Dựa theo mức độ tu dưỡng
[đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c), Khổng Tử chia loài người thành ba hạng: [Thánh nhân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1): Bậc hiền giả, người thể hiện và chuyển giao chân lý minh triết. [Quân tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_t%E1%BB%AD): Người cao nhã, kẻ phấn đấu để làm điều chân chính. [Tiểu nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_nh%C3%A2n): Kẻ “hèn mọn”, hành động không màng tới đạo đức.
Khổng Tử nói:
*“Người quân tử sợ ba điều: sợ mệnh trời, sợ bậc đại nhân, sợ lời nói của thánh nhân. Kẻ tiểu nhân không biết mệnh trời, nên không sợ, mà còn khinh nhờn bậc đại nhân, giễu cợt lời nói của thánh nhân. Người quân tử ung dung mà không kiêu căng, kẻ tiểu nhân kiêu căng mà không ung dung”*.
### Chính trị
Tư tưởng chính trị Khổng Tử dựa trên tư tưởng
[đạo đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c) của ông. Ông cho rằng chính phủ tốt nhất là chính phủ cai trị bằng *“Lễ nghĩa”* và đạo đức tự nhiên của con người, chứ không phải bằng vũ lực và mua chuộc. Ông đã giải thích điều đó tại một trong những đoạn quan trọng nhất ở cuốn Luận Ngữ: *“Dùng mệnh lệnh, pháp luật để dẫn dắt chỉ đạo dân, dùng hình phạt để quản lý dân, làm như vây tuy có giảm được phạm pháp, nhưng người phạm pháp không biết xấu hổ, sỉ nhục. Dùng đạo đức để hướng dẫn chỉ đạo dân, dùng lễ nghĩa để giáo hóa dân, làm như vậy chẳng những dân hiểu được thế nào là nhục nhã khi phạm tội, mà còn cam tâm tình nguyện sửa chữa sai lầm của mình tận gốc từ mặt tư tưởng.”* (Tứ Thư – Luận Ngữ, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân 2003) Sự “biết sỉ nhục” là sự mở rộng của [trách nhiệm](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A1ch_nhi%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1), nơi mà hành động trừng phạt đi trước hành động xấu xa, chứ không phải đi sau nó như trong hình thức luật pháp của [Pháp gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_gia).
Trong khi ủng hộ ý tưởng về một vị
[Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) đầy quyền lực, nguyên nhân là vì tình trạng hỗn loạn ở Trung Quốc thời [Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_Thu), các triết lý của Khổng Tử chứa đựng một số yếu tố hạn chế sự lạm quyền của những nhà cai trị. Ông cho rằng lời lẽ phải luôn ngay thật; vì thế tính trung thực có tầm quan trọng hàng đầu. Thậm chí trên nét mặt, phải luôn thể hiện sự trung thực.
Khi bàn luận về mối quan hệ giữa thần dân và nhà vua (hay giữa con và cha), ông nhấn mạnh sự cần thiết phải có sự tôn trọng của người dưới với người trên. Điều này không có nghĩa là người dưới phải răm rắp tuân theo mọi mệnh lệnh từ người trên như nhiều người hiện nay suy diễn sai. Mà ngược lại, người dưới phài đưa ra lời khuyên cho người trên nếu người trên có hành động sai lầm. Tư tưởng này được học trò của ông là
[Mạnh Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD) phát triển thêm khi nói rằng nếu nhà vua không coi trọng nhân dân và có những hành vi gây hại cho đất nước, ông ta sẽ mất [Thiên mệnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_m%E1%BB%87nh) và sẽ phải bị lật đổ. Vì thế [hành động giết bạo chúa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng_gi%E1%BA%BFt_b%E1%BA%A1o_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) không bị coi là phản nghịch mà là đúng đắn, bởi vì tư cách của kẻ [bạo chúa](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1o_ch%C3%BAa) giống một kẻ cướp hơn là một vị vua.
### Danh ngôn
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
## Môn đồ
Môn đồ và là người cháu duy nhất của ông,
[Tử Tư](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_T%C6%B0), tiếp tục duy trì trường phái triết học Khổng Tử sau khi ông qua đời. Trong khi vẫn dựa chủ yếu vào hệ thống đức trị của Khổng Tử, hai trong số những môn đồ nổi tiếng nhất của ông nhấn mạnh trên những khía cạnh khác biệt trong giáo lý của ông.. [Mạnh Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD) tin vào tính thiện vốn có của con người, trong khi [Tuân Tử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%C3%A2n_T%E1%BB%AD) đề cao sự thực tế và những khía cạnh vật chất trong tư tưởng Khổng Tử.
Ở thời
[Nhà Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), học giả [Chu Hi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Hi) đã thêm các ý tưởng từ [Đạo giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) và [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) vào Khổng giáo. Trong suốt cuộc đời mình, Chu Hi không được mọi người biết tới, nhưng không lâu sau khi ông mất, những ý tưởng đó trở thành một quan điểm chính thống mới về những ý nghĩa thực sự của tư tưởng Khổng Tử. Các nhà sử học hiện đại coi Chu Hi là người đã tạo ra một thứ gì đó khác biệt và gọi tư tưởng của ông là *. Ở thời hiện đại, vẫn có một số học giả nghiên cứu Nho giáo nhưng trong thời Tân Khổng giáo* [Cách mạng Văn hoá](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C4%83n_h%C3%B3a), Khổng giáo thường bị những nhà lãnh đạo [Đảng Cộng sản Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c)lên án.
## Quê hương
Ngay sau khi Khổng Tử mất,
[Khúc Phụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%BAc_Ph%E1%BB%A5) (曲阜) quê hương ông đã trở thành nơi hành hương bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ ông. Hiện đây vẫn là một địa điểm du lịch văn hóa nổi tiếng, nhiều người Trung Quốc thường xuyên viếng thăm mộ và những ngôi đền xung quanh. Tại Trung Quốc, có nhiều ngôi đền nơi [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), [Lão giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3o_T%E1%BB%AD) và [Khổng giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) cùng hiện diện. Cũng có nhiều ngôi [đền](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%81n_Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) thờ riêng Khổng Tử, chúng thường là nơi tổ chức những buổi lễ tưởng nhớ ông.
## Hậu duệ
Con cháu Khổng Tử luôn được các vị vua chúa các triều đại phong kiến sau này kính trọng và được phong tước quý tộc cũng như giữ một số chức vụ quan lại triều đình. Đầu tiên, hoàng đế
[Hán Cao tổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95) đã phong cho cháu đời thứ 9 của Khổng Tử là Khổng Đằng chức “Phụng Tự quân”, trông coi việc tế giỗ Khổng Tử. Đến đời [Hán Nguyên đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%BF) đã phong cho Khổng Bá, cháu đời thứ 13 tước “Bao Thành hầu”. Họ Khổng được phong tước [Hầu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A7u_%28t%C6%B0%E1%BB%9Bc%29&action=edit&redlink=1) cả thảy 35 lần kể từ thời nhà Hán. Đến đời Đường, hoàng đế [Đường Huyền Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng) đã phong tước “Văn Tuyên công” cho Khổng Chi, cháu đời thứ 35. Đến năm 1055, hoàng đế [Tống Chân Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Ch%C3%A2n_T%C3%B4ng) cải phong thành tước “Diễn Thánh công” (衍聖公 – Yǎnshèng gōng) cho Khổng Thánh Hữu, cháu đời thứ 46. Tính tổng cộng, họ Khổng tiếp tục được gia phong tước [Công](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc) 42 lần từ đời [Nhà Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) tới thời [Nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). Dù trong lịch sử Trung Quốc luôn xảy ra những cuộc thay đổi triều đại, danh hiệu Diễn Thánh công luôn được trao cho các thế hệ con cháu của Khổng Tử. Người cuối cùng được phong tước hiệu này là Khổng Đức Thành (1919-2008), cháu đời thứ 77 của Khổng Tử. Mãi cho đến năm 1935, chính phủ [Trung Hoa Dân quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) bãi bỏ tước vị này, nhưng vẫn chỉ định ông Khổng Đức Thành làm người trông coi việc cúng giỗ Khổng Tử. Như nghìn năm trước, hậu duệ của Khổng Tử vẫn tiếp tục gìn giữ việc tế tự tại [Khổng Phủ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%95ng_Ph%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1).
Trải qua nhiều thời đại, các thành viên họ Khổng thường có quan hệ hôn nhân với một số gia đình Nho giáo có ảnh hưởng ở Trung Quốc.
[Hoàng đế Càn Long](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) đã cưới một người cháu gái của Khổng Hiến Bồi, cháu đời thứ 72 của Khổng Tử, khiến họ [Ái Tân Giác La](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81i_T%C3%A2n_Gi%C3%A1c_La) và họ Khổng có quan hệ với nhau. Một người cháu khác là Khổng Tường Hy, cháu đời thứ 75, từng giữ chức Viện trưởng Hành chính, kiêm Bộ trưởng Tài chính trong chính phủ [Tưởng Giới Thạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch), lập gia đình với [Tống Ái Linh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_%C3%81i_Linh), trở thành anh em cột chèo với cả 2 vị tổng thống của [Trung Hoa Dân quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) là [Tôn Trung Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_D%E1%BA%ADt_Ti%C3%AAn) và [Tưởng Giới Thạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch).
Dòng dõi chính của ông đã chạy từ quê hương
[Khúc Phụ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%BAc_Ph%E1%BB%A5) tới [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) trong thời [Nội chiến Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c). Người trưởng tộc là [Khổng Đức Thành](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%95ng_%C4%90%E1%BB%A9c_Th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1), một giáo sư tại [Đại học Quốc lập Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%ADp_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit&redlink=1). Ông từng phục vụ cho chính phủ [Trung Hoa Dân quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) với tư cách Chủ tịch [Khảo thí viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A3o_th%C3%AD_vi%E1%BB%87n). Ông cưới Tôn Kỳ Phương, chắt của một vị học giả, quan chức [nhà Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) và cũng là chủ tịch đầu tiên của [Đại học Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%E1%BA%AFc_Kinh) Tôn Gia Nại, gia đình ông này đã lập ra tổ hợp kinh doanh đầu tiên ở Trung Quốc hiện đại ngày nay, gồm [nhà máy bột mì](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_b%E1%BB%99t_m%C3%AC&action=edit&redlink=1) lớn nhất [Châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), [Công ty Bột mì Fou Foong](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_B%E1%BB%99t_m%C3%AC_Fou_Foong&action=edit&redlink=1). Con trai trưởng của ông là Khổng Duy Ích, cháu đời thứ 78 của Khổng Tử đã qua đời vào năm 1989. Cháu nội của ông, Khổng Thụy Trường, sinh năm 1975, là cháu đời thứ 79. Năm 2008, Khổng Đức Thành qua đời ở tuổi 90, nhưng cũng đã kịp chứng kiến sự ra đời của người cháu đời thứ 80 của Khổng Tử, Khổng Hựu Nhân, được sinh hạ vào ngày 1 tháng 1 năm 2006 tại [Đài Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc). Hiện tại, ông Khổng Thụy Trường giữ chức vụ danh dự “Đại thành chí thánh tiên sư phụng tự quan” (大成至圣先师奉祀官) của chính phủ Đài Loan, chịu trách nhiệm tế tự cho Khổng Tử.
Trước sự quan tâm lớn về dòng dõi của Khổng Tử, một dự án được tiến hành ở Trung Quốc để kiểm tra ADN của các thành viên gia đình đã được biết.
Theo đó, cho phép các nhà khoa học xác định nhiễm sắc thể Y chung của các thế hệ con cháu theo dòng nam của Khổng Tử. Nếu thế hệ con cháu được tiếp nối liên tục, cha truyền cho con, những thành viên nam của gia đình sẽ có các nhiễm sắc thể Y giống nhau với đột biến nhỏ xảy ra theo thời gian. [34] Tuy nhiên, năm 2009, những thành viên gia đình đã quyết định không tiến hành kiểm tra ADN. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-35) Bryan Sykes, giáo sư di truyền học của Đại học Oxford, giải thích quyết định này: “Dòng dõi gia đình Khổng Tử có một dấu ấn văn hóa quan trọng… Đây không chỉ là vấn đề về mặt khoa học.” [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-seedmagazine-36) Cuộc kiểm tra ADN dự định bổ sung những thành viên mới vào dòng dõi gia đình Khổng Tử, mà những bản gia phả đã thiếu sót vì những biến động trong thế kỷ 20. [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-seedmagazine-36) [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-37)
Cũng cần lưu ý rằng những nhánh con cháu được biết hiện nay nhờ sử liệu được ghi chép. Sử dụng những mô hình toán học, khá dễ dàng để nhận ra rằng những người sống hiện tại có nhiều tổ tiên hơn là theo quan điểm thông thường, do đó có thể còn có nhiều người hơn nữa là con cháu của Khổng Tử.
[[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_note-38)
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-1) [“Confucius (Stanford Encyclopedia of Philosophy)”](http://plato.stanford.edu/entries/confucius/). Plato.stanford.edu. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-2) [Ban 111](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFBan111), [vol.56](http://www.guoxue.com/shibu/24shi/hansu/hsu_067.htm)(Chinese language only) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-3) [Gao 2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFGao2003) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-4) [Chen 2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFChen2003) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-analects7_1_5-0) [The Analects 479 BC – 221 BC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFThe_Analects479_BC_-_221_BC), [VII.1](http://www.hm.tyg.jp/%7Eacmuller/contao/analects.html#div-7) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-6) [Kang 1958](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFKang1958) [ *]* [cần dẫn nguồn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-chien23_24_7-0) [Chien 1978](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#CITEREFChien1978) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 235** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-8) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 248** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-9) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 251-252** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-10) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 258** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-11) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 242** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-12) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 233** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-13)
- ^
**a** [Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 237](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-N.E1.BB.99i_2003_14-1) **ă** **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 247** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-15) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 239** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-16) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 243** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-17) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 245** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-18) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 250** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-19) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 254** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-20) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 253** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-21) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 147** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-22) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 202** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-23) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 219** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-24) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 112-113** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-25) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 231** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-26) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 232-233** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-27) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 234** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-28) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 90** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-29) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 204** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-30) **Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 244** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-31)
- ^
**a** [Tứ thư, Nxb Quân đội Nhân dân, Hà Nội, 2003, trang 255](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-tuthu255_32-1) **ă** **Quyền tri phủ phủ Thuận An Nguyễn Kim Hoa (quê xã Bá Thuỷ, huyện Gia Phúc) tạo tượng Tiên thánh, đề ngày 8 tháng 8 năm Vĩnh Khánh thứ nhất (1729)** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-33) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-34) [“DNA test to clear up Confucius confusion”](http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html). Ye2.mofcom.gov.cn. 18 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-35) [“DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants”](http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm). China.org.cn. 19 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010.
- ^
**a** [Jane Qiu (13 tháng 8 năm 2008).](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-seedmagazine_36-1) **ă** [“Inheriting Confucius”](http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/). Seedmagazine.com. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-37) [“Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom”](http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644). Eng.bandao.cn. 21 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD#cite_ref-38) [www.stat.yale.edu](http://www.stat.yale.edu/%7Ejtc5/papers/CommonAncestors/NatureCommonAncestors-Article.pdf)Common Ancestors Article
## Đọc thêm
[Clements, Jonathan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jonathan_Clements&action=edit&redlink=1)(2008). *Confucius: A Biography*. Stroud, Gloucestershire, England: Sutton Publishing. [ISBN 978-0-7509-4775-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780750947756).
- Confucius (1997).
*Lun yu*, (in English *The Analects of Confucius*). Translation and notes by Simon Leys. New York: W.W. Norton. [ISBN 0-393-04019-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393040194).
- Confucius (2003).
*Confucius: Analects—With Selections from Traditional Commentaries*. Translated by E. Slingerland. Indianapolis: Hackett Publishing. (Original work published c. 551–479 BC) [ISBN 0-87220-635-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0872206351). [Creel, Herrlee Glessner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herrlee_Glessner_Creel&action=edit&redlink=1)(1949). *Confucius and the Chinese Way*. New York: Harper. [Creel, Herrlee Glessner](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herrlee_Glessner_Creel&action=edit&redlink=1)(1953). *Chinese Thought from Confucius to Mao Tse-tung*. Chicago: University of Chicago Press.
- Csikszentmihalyi, M. (2005). “Confucianism: An Overview”. In
*Encyclopedia of Religion*(Vol. C, pp 1890–1905). Detroit: MacMillan Reference USA.
- Dawson, Raymond (1982).
*Confucius*. Oxford: Oxford University Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0192875361](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192875361).
- Dollinger, Marc J. (1996). “Confucian Ethics and Japanese Management Practices,” in Sterling Harwood, ed., Business as Ethical and Business as Usual Boston: Jones & Bartlett.
- Fingarette, Hebert (1998).
*Confucius: the secular as sacred*. Long Grove, Ill.: Waveland Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1577660102](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1577660102).
- Mengzi (2006).
*Mengzi*. Translation by B.W. Van Norden. In [Philip J. Ivanhoe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philip_J._Ivanhoe&action=edit&redlink=1)& B.W. Van Norden, *Readings in Classical Chinese Philosophy*. 2nd ed. Indianapolis: Hackett Publishing. [ISBN 0-87220-780-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0872207803).
- Ssu-ma Ch’ien (1974).
*Records of the Historian*. Yang Hsien-yi and Gladys Yang, trans. Hong Kong: Commercial Press.
- Van Norden, B.W., ed. (2001).
*Confucius and the Analects: New Essays*. New York: Oxford University Press. [ISBN 0-19-513396-X](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/019513396X). [Vidal, Gore](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gore_Vidal)(1981). *. New York: Random House.* [Creation](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Creation_%28novel%29&action=edit&redlink=1) [ISBN 0-394-50015-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0394500156).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikibooks](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikibooks)có một quyển sách tựa đề [Luận Ngữ](https://vi.wikibooks.org/wiki/Lu%E1%BA%ADn_Ng%E1%BB%AF)
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|![]()
[Wikiquote](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
|
|![]()
[Khổng Tử](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Confucius?uselang=vi)
- Tư Mã Thiên,
*Sử ký*, [“Khổng Tử thế gia”](http://www.vietvwcs.com/Vietweb/JSP/Entertainment/TruyenTau/SuKyTuMaThien/suKyTuMaThien12.html), *(phần tiếp theo)* [Khổng miếu, mộ Khổng Tử và khu nhà thờ của họ Khổng](http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=704)được đưa vào danh sách [di sản thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)của [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). [Khổng Tử, Lê Anh Minh lược dịch từ H.G. Creel, Chinese Thought from Confucius to Mao Tsê-Tung (Tư Tưởng Trung Quốc từ Khổng Tử đến Mao Trạch Đông), A Mentor Book, New York, 1964, p. 29-44.](http://www.thienlybuutoa.org/LAM/khongtu.htm) [Tiểu sử](http://vietsciences.free.fr/biographie/artists/writers/duckhongtu.htm) [Công lao với Nho giáo](http://vietsciences.free.fr/biographie/artists/writers/khongphutu.htm) [Khổng tử có 2 triệu cháu chắt](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/culture/2009/09/090925_kungfuzi_descendants.shtml) [Sinh 551 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_551_TCN) [Mất 479 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_479_TCN) [Người nhà Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_nh%C3%A0_Chu) [Tư tưởng Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nho_gi%C3%A1o) [Những nhà triết học cổ đại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BB%AFng_nh%C3%A0_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Nhà triết học Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Người Sơn Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng) [Người theo chủ nghĩa nhân văn cổ đại](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_theo_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_nh%C3%A2n_v%C4%83n_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Chủ nghĩa thế tục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c) [Nhân vật chính trị Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Xu%C3%A2n_Thu) [Mười vị thánh trong lịch sử Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%C6%B0%E1%BB%9Di_v%E1%BB%8B_th%C3%A1nh_trong_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Nước Lỗ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%C6%B0%E1%BB%9Bc_L%E1%BB%97)
# Hàm Nghi
|Hàm Nghi|
|
| ![ Vua Ham Nghi.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/17/Vua_Ham_Nghi.jpg)
![ Vua Ham Nghi.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/17/Vua_Ham_Nghi.jpg)
[Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [2 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8)năm [1884](https://vi.wikipedia.org/wiki/1884)– [1885](https://vi.wikipedia.org/wiki/1885) [Nguyễn Giản Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Gi%E1%BA%A3n_T%C3%B4ng) [Nguyễn Cảnh Tông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_C%E1%BA%A3nh_T%C3%B4ng)
|[
|
Nguyễn Phúc Minh
[Nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Đăng đàn cung](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C4%83ng_%C4%91%C3%A0n_cung) [Nguyễn Phúc Hồng Cai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_H%E1%BB%93ng_Cai) [Phan Thị Nhàn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phan_Th%E1%BB%8B_Nh%C3%A0n&action=edit&redlink=1) [3 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8)năm [1872](https://vi.wikipedia.org/wiki/1872) [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF), [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [4 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1), [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943)(71 tuổi) [Alger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Algiers), [Algérie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alg%C3%A9rie), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [Vigeois](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vigeois), [Dordogne](https://vi.wikipedia.org/wiki/Dordogne), [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p). **Hàm Nghi** ( [3 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) năm [1871](https://vi.wikipedia.org/wiki/1871) – [4 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1) năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943)) là vị [Hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ 8 của [nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n), [vương triều](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) [phong kiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) cuối cùng trong [lịch sử Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam). Ngày nay, [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) xem ông, cùng với các vua chống [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [Thành Thái](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Th%C3%A1i), [Duy Tân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Duy_T%C3%A2n) là ba vị vua yêu nước trong thời kỳ [Pháp thuộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_thu%E1%BB%99c). [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-tuoitre-1)
Là em trai của vua
[Kiến Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%BAc), năm [1884](https://vi.wikipedia.org/wiki/1884) Hàm Nghi được các phụ chính đại thần [Nguyễn Văn Tường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) và [Tôn Thất Thuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt) đưa lên ngôi ở tuổi 13. Sau khi [cuộc phản công tại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kinh_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF_1885) [kinh thành Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF) thất bại năm [1885](https://vi.wikipedia.org/wiki/1885), Tôn Thất Thuyết đưa ông ra ngoài và phát hịch [Cần Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng) chống [thực dân Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p).
Nhân danh ông, Tôn Thất Thuyết đã phát động phong trào
[Cần Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng), kêu gọi văn thân, nghĩa sĩ giúp vua, giúp nước. Phong trào này kéo dài đến năm [1888](https://vi.wikipedia.org/wiki/1888) thì Hàm Nghi bị bắt. Sau đó, ông bị đem an trí ở [Alger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Algiers) ( [thủ đô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) xứ [Algérie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alg%C3%A9rie)). Ông [qua đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) tại đây năm 1943 vì bệnh [ung thư dạ dày](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_th%C6%B0_d%E1%BA%A1_d%C3%A0y).
## Mục lục
## Xuất thân
**Vua Hàm Nghi** tên [húy](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%BAy&action=edit&redlink=1) là **Nguyễn Phúc Ưng Lịch**, còn có tên là **Nguyễn Phúc Minh**. Ông là con thứ 5 của Kiên Thái Vương [Nguyễn Phúc Hồng Cai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_H%E1%BB%93ng_Cai) và bà Phan Thị Nhàn, sinh ngày 17 tháng 6 năm [Tân Mùi](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_M%C3%B9i), tức [3 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_8) năm [1871](https://vi.wikipedia.org/wiki/1871)(có tài liệu ghi ông sinh ngày 22 tháng 7 năm 1872) tại [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF). Ông là em ruột của vua [Kiến Phúc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%BAc) Ưng Đăng và Chánh Mông (hay Ưng Kỷ), tức là vua [Đồng Khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh) sau này.
Sau khi vua
[Tự Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) qua đời vào tháng 7 năm [1883](https://vi.wikipedia.org/wiki/1883), mặc dù các phụ chính đại thần [Nguyễn Văn Tường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) và [Tôn Thất Thuyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt) nắm trọn quyền hành trong việc phế bỏ vua này, truất ngôi vua khác, nhưng họ lại rất bị động trong việc tìm người trong Hoàng gia có cùng chí hướng để đưa lên ngôi. Trước thời Hàm Nghi, cả ba vua [Dục Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BB%A9c), [Hiệp Hoà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_H%C3%B2a) và Kiến Phúc đều lần lượt đi ngược lại đường lối của phái chủ chiến hoặc bị mất sớm, trở thành những phần tử không thể không bị loại bỏ khỏi việc triều chính đang rối ren . Vua Kiến Phúc đột ngột qua đời trong lúc tình hình đang có lợi cho phái chủ chiến trong triều đình Huế. [2] Sau khi nhà vua mất, đáng lẽ con nuôi thứ hai của vua [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-thuathienhue-3) [Tự Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)là [Nguyễn Phúc Ưng Kỷ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh)lên ngôi, nhưng Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết sợ lập một vị vua lớn tuổi sẽ mất quyền hành và hai ông chủ trương dứt khoát lựa chọn bằng được một vị vua ủng hộ lập trường chống Pháp nên đã chọn Ưng Lịch. Đây là một người có đủ tư cách về dòng dõi, nhưng chưa bị cuộc sống giàu sang của kinh thành làm vẩn đục tinh thần tự tôn dân tộc và quan trọng hơn hết là hai ông có thể định hướng nhà vua về đại cuộc của đất nước một cách dễ dàng.
Ưng Lịch từ nhỏ sống trong cảnh bần hàn, dân dã với mẹ ruột chứ không được nuôi dạy tử tế như hai người anh ruột ở trong cung. Khi thấy sứ giả đến đón, cậu bé Ưng Lịch hoảng sợ và không dám nhận áo mũ người ta dâng lên. Sáng ngày 12 tháng 6
[Giáp Thân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%A2n), tức ngày [2 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8) năm [1884](https://vi.wikipedia.org/wiki/1884), Ưng Lịch được dìu đi giữa hai hàng thị vệ, tiến vào điện [Thái Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_H%C3%B2a) để làm lễ lên ngôi [hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), đặt niên hiệu là Hàm Nghi. Khi đó Ưng Lịch mới 13 tuổi. Người ta nói rằng Hàm Nghi được lên nối ngôi theo di chúc của vua Kiến Phúc trước đây. Tuy nhiên, trên thực tế, Hàm Nghi được phái chủ chiến lập lên ngôi. Nhân vật cầm đầu phái chủ chiến là Tôn Thất Thuyết – Phụ chính đại thần đồng thời là Thương thư bộ Binh. [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-thuathienhue-3)
## Thời gian tại kinh thành Huế
[Khâm sứ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%A2m_s%E1%BB%A9_Trung_k%E1%BB%B3) [Pierre Paul Rheinart](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pierre_Paul_Rheinart&action=edit&redlink=1) thấy Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết tự tiện lập vua, không hỏi ý kiến đúng như đã giao kết nên gửi quân vào [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF) bắt Triều đình phải xin phép. Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết phải làm tờ xin phép bằng [chữ Nôm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m) nhưng viên Khâm sứ không chịu, bắt làm bằng [chữ Nho](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n). Hai ông phải viết lại, viên Khâm sứ mới chịu và sau đó đi cửa chính vào điện làm lễ phong vương cho vua Hàm Nghi. Công việc đầu tiên mà vua Hàm Nghi phải thủ vai, dưới sự hướng dẫn của Tôn Thất Thuyết là tổ chức đón phái đoàn Pháp từ Tòa khâm sứ ở bờ Nam [sông Hương](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%C6%B0%C6%A1ng) sang điện [Thái Hoà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_H%C3%B2a) làm lễ tôn vương cho nhà vua. Đây là thắng lợi mà phe chủ chiến của triều đình Huế đã đạt được trong việc bảo vệ ngai vàng của Hàm Nghi; còn đối với người Pháp thì sau những yêu sách, đòi hỏi bất thành, họ đành phải nhân nhượng để tránh thêm những rắc rối mới bằng cách chấp nhận một sự việc đã rồi.
Lúc 9 giờ sáng ngày
[17 tháng 8](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_8) năm 1884, phái đoàn Pháp gồm Đại tá Guerrier, Khâm sứ Rheinart, Thuyền trưởng Wallarrmé cùng 185 sĩ quan binh lính kéo sang Hoàng thành Huế. Guerrier buộc triều đình Huế phải để toàn bộ quân Pháp tiến vào Ngọ Môn bằng lối giữa, là lối chỉ dành cho vua đi, nhưng Tôn Thất Thuyết nhất định cự tuyệt. Cuối cùng chỉ có 3 sứ giả được vào cổng chính, còn lại các thành phần khác thì đi cổng hai bên. Cả triều đình Huế và phái đoàn Pháp đều mang tâm trạng không vừa lòng nhau, nhưng buổi lễ thọ phong cuối cùng cũng kết thúc êm thấm. Lúc phái đoàn Pháp cáo từ, Tôn Thất thuyết đã ngầm cho quân lính đóng cửa chính ở Ngọ Môn lại nên đoàn Pháp phải theo hai lối cửa bên để về. Nhìn nhận về sự kiện này, [Marcel Gaultier](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcel_Gaultier&action=edit&redlink=1) đã viết:
|“||“
|Vua Hàm Nghi đã giữ được tính chất thiêng liêng đối với thần dân mình. Vô tình vị vua trẻ tuổi đã làm một việc có ảnh hưởng vang dội khắp nước: với ý chí cương quyết độc lập và dù người Pháp có đóng quan tại Huế, triều đình An Nam vẫn biểu dương một thái độ không hèn. Thái độ ấy do Hội đồng Phụ chính đề ra. Hội đồng ấy rất có lý mà tin chắc rằng dân chúng trông vào thái độ của nhà vua để noi theo, xem thái độ ấy như mệnh lệnh [chống lại người Pháp] không nói ra bằng lời…” |”|
Năm sau
[1885](https://vi.wikipedia.org/wiki/1885), Thống tướng de Courcy được chính phủ Pháp cử sang Việt Nam để phụ lực vào việc đặt nền bảo hộ. Tướng de Courcy muốn vào yết kiến vua Hàm Nghi nhưng lại muốn là toàn thể binh lính của mình, 500 người, đi vào cửa chánh là cửa dành riêng cho đại khách. Triều đình Huế xin để quân lính đi cửa hai bên, chỉ có các bậc tướng lĩnh là đi cửa chánh cho đúng nghi thức triều đình, nhưng de Courcy nhất định không chịu.
## Phong trào Cần Vương
Đêm 22 rạng 23 tháng 4
[âm lịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch) (tức 5, 6 tháng 7 năm [1885](https://vi.wikipedia.org/wiki/1885)), Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết, vì thấy người Pháp khinh mạn vua mình như vậy, nên quyết định ra tay trước: đem quân tấn công trại binh của Pháp ở đồn Mang Cá. Đến sáng thì quân Pháp phản công, quân triều Nguyễn thua chạy, rời bỏ Kinh thành Huế. Tôn Thất Thuyết vào cung báo lại việc giao chiến trong đêm và mời vị hoàng đế trẻ Hàm Nghi cùng Tam cung lên đường. Nghe chuyện phải rời khỏi thành, vua Hàm Nghi đã thảng thốt nói: *“Ta có đánh nhau với ai mô mà phải chạy”.* [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-5)
Vua Hàm Nghi ngồi trong kiệu bị chao đảo liên tục, đầu bị va đập nhiều lần vào thành kiệu rất đau, sau cùng nhà vua phải xuống nằm trên võng cho lính cáng. Nguyễn Văn Tường cho người rước vua Hàm Nghi tới thành
[Quảng Trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B) để lánh nạn. Chiều ngày [6 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_7) thì cả đoàn mới tới Quảng Trị. Nhưng sau đó ông lại ra trình diện với quân Pháp. Tướng de Courcy hẹn cho Nguyễn Văn Tường hai tháng phải tìm cách để rước vua về. Nguyễn Văn Tường viết sớ ra Quảng Trị xin rước vua về nhưng ông Tôn Thất Thuyết cản thư không cho vua biết. Hết hạn hai tháng, cả gia đình Nguyễn Văn Tường bị de Courcy đày ra [Côn Đảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o), sau đó đưa tới đảo [Tahiti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tahiti) ở [Thái Bình Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Một thời gian sau Nguyễn Văn Tường qua đời, xác được đưa về Việt Nam. Ngày [9 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_7), dưới áp lực của Tôn Thất Thuyết, vua Hàm Nghi đành từ biệt Tam cung, lên đường đi Tân Sở.
Hàm Nghi ở Tân Sở rồi về vùng
[Tuyên Hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_H%C3%B3a), [Quảng Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh). *Vua Hàm Nghi đã phải chịu nhiều khổ ải vì phải luồn lách giữa núi rừng hiểm trở, thời tiết khắc nghiệt, giữa muôn vàn thiếu thốn, bệnh tật, đói khát và sự hiểm nguy về tính mạng luôn đe dọa* . Tại Tân Sở, vua Hàm Nghi tuyên hịch [2] [Cần Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng)kêu gọi sĩ phu và dân chúng nổi dậy chống Pháp giành độc lập. Sự ủng hộ, che chở giúp đỡ và tham gia nhiệt tình của đồng bào các địa phương từ Quảng Trị qua tới đất [Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o)cũng như trong vùng [Hà Tĩnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh), Quảng Bình đã cho Hàm Nghi thấy được vai trò của bản thân mình nên nhà vua đã không còn cảm thấy bị cưỡng ép như trước. “ *Nhà vua bị những gian lao mà luyện thành người nhẫn nại và đón cuộc phong trần bằng thái độ rất thản nhiên”* . Dân chúng nổi dậy rất đông, nhưng vì rải rác các nơi nên lực lượng không mạnh. Nhà vua đã hai lần xuống dụ Cần vương trong đó có một lần gửi thư cầu viện cho Tổng đốc Vân-Quý của triều [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-Ch.C3.BAc-6) [Mãn Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)và rất nhiều chỉ dụ khác tới các quan lại, lãnh tụ của phong trào chống Pháp. *Tên của ông ta đã trở thành ngọn cờ của nền độc lập quốc gia… Từ Bắc chí Nam, đâu đâu dân chúng cũng nổi lên theo lời gọi của ông vua xuất hạnh* . [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-7)
Trong suốt thời gian kháng chiến của vua Hàm Nghi, vua anh
[Đồng Khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh) và 3 bà [Thái hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) liên tục gửi thư kêu gọi vua trở về nhưng ông khẳng khái từ chối. Toàn quyền Pháp ở Đông Dương là [Paul Bert](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Bert) cũng đã định lập Hàm Nghi làm vua 4 tỉnh Thanh Nghệ Tĩnh Bình nhưng cũng không thành. *Nhà vua thường nói mình ưa chết trong rừng hơn là trở về làm vua mà ở trong vòng cương tỏa của người* . Tại căn cứ địa lãnh đạo phong trào Cần Vương, vua Hàm Nghi được Tôn Thất Thuyết cử con là [6] [Tôn Thất Đạm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%A0m)và [Tôn Thất Thiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Ti%E1%BB%87p)hộ giá bảo vệ, cùng đề đốc Lê Trực, Nguyễn Phạm Tuân chia nhau phòng thủ và tấn công lực lượng Pháp trong vùng. [Tháng 9](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm [1888](https://vi.wikipedia.org/wiki/1888), suất đội Nguyễn Đình Tình phản bội ra đầu thú với Pháp tại đồn Đồng Cá. Nguyễn Đình Tình lại dụ được Trương Quang Ngọc về đầu thú. Sau đó Nguyễn Đình Tình và Trương Quang Ngọc tình nguyện với Pháp đem quân đi vây bắt vua Hàm Nghi. Đêm khuya 26 tháng 9 1888 , vua Hàm Nghi bị bắt khi đang ngủ, Tôn Thất Thiệp bị đâm chết. Khi đó, ông mới 17 tuổi, chống Pháp được ba năm. Nhà vua đã chỉ thẳng vào mặt Trương Quang Ngọc mà nói rằng: [8] *“Mi giết ta đi còn hơn là mi mang ta ra nộp cho Tây”*.
Từ đêm hôm đó ở bờ khe Tá Bào, huyện Tuyên Hóa (nay là huyện Minh Hóa) tỉnh Quảng Bình, Trương Quang Ngọc mang vua Hàm Nghi về các đồn Thanh Lạng, Đồng Ca rồi sang Quảng Khê và đến đồn Thuận Bài vào chiều ngày
[14 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_11) năm 1888. Quân Pháp tổ chức chào đón vua rất long trọng nhưng vua đã tỏ ra không hiểu, không nhận mình là Hàm Nghi. Viên trung uý chỉ huy quân đội Bonnefoy đã chuyển bức thư của [Tôn Thất Đàm](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%A0m) gửi cho vua Hàm Nghi xem nhưng nhà vua ném lá thư xuống bàn và làm như không có can hệ gì đến mình. Viên đề đốc Thanh Thuỷ là Nguyễn Hữu Viết được Pháp cử tới để thăm hỏi và nhận mặt thì nhà vua giả như không hay biết. Nhưng khi người Pháp đem thầy học cũ là Nguyễn Nhuận đến xem thì nhà vua vô tình đứng dậy vái chào. Đến lúc đó thì người Pháp mới yên trí đó là vua Hàm Nghi. Từ Thuận Bài, người Pháp chuyển vua Hàm Nghi qua [Bố Trạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%91_Tr%E1%BA%A1ch) rồi vào Đồng Hới và tới cửa Thuận An ngày [22 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_11) năm 1888.
Lúc này, triều đình Huế đã biết tin Hàm Nghi bị bắt, vua Đồng Khánh sai quan lại Thừa Thiên và bộ binh ra đón để đưa về Huế. Nhưng người Pháp sợ dân tình sẽ bị kích động khi thấy mặt vị vua kháng chiến nên Pháp đã báo cho Viện Cơ mật rằng vua Hàm Nghi lúc này tính tình khác thường, về kinh e có điều bất tiện, cần phải đưa đi tĩnh dưỡng nơi khác một thời gian. Kỳ thực người Pháp đã có quyết định dứt khoát với vị vua kháng chiến này là đày sang xứ
[Algérie](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alg%C3%A9rie) ở [Bắc Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi). Rheinart đã báo cho ông biết là Thái hậu đang ốm nặng, nếu nhà vua muốn thăm hỏi thì sẽ cho rước về gặp mặt. Nghe vậy, vua Hàm Nghi đáp: *“Tôi thân đã tù, nước đã mất, còn dám nghĩ gì đến cha mẹ, anh em nữa”*, rồi ông cáo từ về phòng riêng.
Sau khi bị truất, cựu hoàng được chính thức gọi là
**Quận công Ưng Lịch**. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-9)
## Lưu vong
Vào 4 giờ sáng ngày
[25 tháng 11](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_11) năm 1888, vua Hàm Nghi bị đưa xuống tàu đi vào [Lăng Cô](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_C%C3%B4). Trước phút rời xa quê hương, nhà vua nhìn lên bờ, không nén được cảm xúc vì nỗi niềm riêng và vận nước nên đã oà khóc. . Từ [10] [Sài Gòn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), ngày [13 tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_12)năm 1888, vua Hàm Nghi bị đưa xuống chiếc tàu mang tên “Biên Hoà” vượt đại dương đi Bắc Phi. Do không quen đi trên biển, nhà vua bị say sóng liên miên nhưng vẫn không hề thốt ra một lời kêu ca, oán thán. Chiều [chủ nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_nh%E1%BA%ADt), [13 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_1)năm [1889](https://vi.wikipedia.org/wiki/1889) , cựu hoàng Hàm Nghi đến thủ đô [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-11) [Alger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Algiers)của Algérie. Lúc này nhà vua vừa bước qua tuổi 18. Mười ngày đầu, cựu hoàng Hàm Nghi tạm trú tại L’hôtel de la Régence (Tòa nhiếp chính). Sau đó, ông được chuyển về ở Villa des Pins (Biết thự Rừng thông) thuộc làng El Biar, cách Alger 5 cây số.
Ngày
[24 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_1), Toàn quyền Tirman của Algérie tiếp kiến và mời Hàm Nghi ăn cơm gia đình. Ít ngày sau, qua Toàn quyền Tirman, cựu hoàng nhận được tin mẹ là bà Phan Thị Nhàn; vợ thứ của Kiên Thái Vương; đã mất vào ngày 21 tháng 1 năm [1889](https://vi.wikipedia.org/wiki/1889) tại [Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF).
Trong mười tháng tiếp đó, cựu hoàng Hàm Nghi nhất định không chịu học
[tiếng Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) vì ông cho đó là thứ tiếng của dân tộc xâm lược nước mình và vẫn dùng khăn lượt, áo dài theo nếp cũ ở quê hương. Mọi việc giao thiệp đều qua thông ngôn Trần Bình Thanh. Nhưng về sau, thấy người Pháp ở Algérie thân thiện, khác với người Pháp ở Việt Nam, nên từ tháng 11 năm 1889 ông bắt đầu học tiếng Pháp. Vài năm sau, vua Hàm Nghi có thể nói và viết tiếng Pháp rất sõi.
Cựu hoàng Hàm Nghi cũng giao du cùng những trí thức Pháp nổi tiếng. Năm
[1899](https://vi.wikipedia.org/wiki/1899), ông có sang thăm [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) và đến xem một triển lãm của danh họa [Paul Gauguin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Gauguin), về sau khi vẽ tranh Hàm Nghi cũng chịu ảnh hưởng bởi phong cách của Gauguin. Hơn 100 năm sau, bức tranh *Déclin du jour* (Chiều tà) của cựu hoàng phát hiện được dưới nghệ danh Xuân Tử khi bán đấu giá ở [Paris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) ngày 24 tháng 11 năm [2010](https://vi.wikipedia.org/wiki/2010) bán được với giá 8.800 [euro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Euro). [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-12)
Đối với người Việt thì
[Kỳ Đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B3_%C4%90%E1%BB%93ng), tức Nguyễn Văn Cẩm từng lui tới thăm cựu hoàng. Cũng chính vì đó mà người Pháp sinh nghi rồi ra lệnh trục xuất Kỳ Đồng về Việt Nam. [[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-V.C5.A9_Ng.E1.BB.B1_Chi.C3.AAu._tr_891-13)
## Đời tư
Năm
[1904](https://vi.wikipedia.org/wiki/1904), cựu hoàng Hàm Nghi đính hôn với cô Marcelle Laloe (sinh năm 1884, mất năm 1974), con gái của ông Laloe chánh án tòa Thượng phẩm Alger. Đám cưới của họ trở thành một sự kiện văn hóa của thủ đô Alger. Hàm Nghi cùng bà Marcelle Laloe có ba người con: [Công chúa Như Mai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Nh%C6%B0_Mai)sinh năm 1905 (mất năm 1999). [Công chúa Như Lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Nh%C6%B0_L%C3%BD)(hoặc Như Luân) sinh năm 1908 (mất năm 2005). [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-14) [Hoàng tử Minh Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Minh_%C4%90%E1%BB%A9c)sinh năm 1910 (mất năm 1990).
Công chúa Như Mây tốt nghiệp kỹ sư canh nông. Công chúa Như Luân tốt nghiệp tiến sĩ y khoa và lập gia đình với Công tước François Barthomivat de la Besse.
[[13]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-V.C5.A9_Ng.E1.BB.B1_Chi.C3.AAu._tr_891-13) [[15]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-15)
Ngày
[4 tháng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_1) năm [1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/1943), cựu hoàng Hàm Nghi [qua đời](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) vì bệnh [ung thư dạ dày](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_th%C6%B0_d%E1%BA%A1_d%C3%A0y) tại biệt thự Gia Long, thủ đô Alger. Ông được chôn cất ở [Thonac](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thonac) [[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-16) (quận Sarlat-la-Canéda), vùng [17] [Aquitaine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aquitaine), nước [Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p). Trên mộ của vua Hàm Nghi và một số tài liệu ghi ông mất năm [1944](https://vi.wikipedia.org/wiki/1944). Ông ra đi mang theo nỗi hờn vong quốc không bao giờ nguôi ngoai trong tâm trí. [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_note-Nguy.E1.BB.85n_Quang_Trung_Ti.E1.BA.BFn_1995-2)
## Vinh danh
Vì có tư tưởng chống Pháp, vua Hàm Nghi, cùng với các vua Thành Thái, Duy Tân, được xem là 3 vị vua yêu nước của Việt Nam thời Pháp thuộc. Đến thời điểm tháng 05 năm 2014, hài cốt vua Hàm Nghi ở Làng THONAC (Pháp). Năm 2009, Bài vị và di ảnh Vua Hàm Nghi được hội đồng Nguyễn Phúc Tộc đưa về thờ tại Thế Tổ Miếu (Hoàng thành Huế).
Niên hiệu của ông (Hàm Nghi) được đặt cho một con đường trung tâm ở Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Tại Thành phố Hà Nội có tên dường Hàm Nghi thuộc xã Mỹ Đình, huyện Từ Liêm.Tại Thành phố Hải phòng có tên đường Hàm Nghi ở phường Trại Chuối, quận Hồng Bàng. Tại Thành phố Đà Nẵng có tên đường Hàm nghi tại quận Hải châu. Tại Thành phố Huế có tên đường Hàm Nghi ở phường Phước Vĩnh. Tại thành phố
[Móng Cái](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B3ng_C%C3%A1i), phố Hàm Nghi kéo dài từ phố Duy Tân đến phố Trần Nhật Duật.
Năm
[1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955), trường Trung học Thành Nội được dời về trường Quốc Tử Giám triều Nguyễn ở Huế và đổi tên thành trường Trung học Hàm Nghi. Trường bị giải thể năm 1975 để rồi 30 năm sau vào ngày 4 tháng 9 năm 2005 ngôi trường này chính thức được khai giảng trở lại với sự đóng góp rất lớn của Cựu học sinh Trường Hàm Nghi trước 1975. Tại thành phố Đà Nẵng có trường Tiểu học Hàm Nghi và tại Quận Tân Phú, Thành phố Hồ Chí Minh có trường Trung học Hàm Nghi.
## Chú thích
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-tuoitre_1-0) [Tuổi trẻ Online – Văn hóa – Giải trí: Tìm dấu vua trong lòng dân](http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=258687&ChannelID=10)
- ^
**a** **ă** [Nguyễn Quang Trung Tiến.](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-Nguy.E1.BB.85n_Quang_Trung_Ti.E1.BA.BFn_1995_2-2) **â** *Vị vua trưởng thành từ niên thiếu*. Tạp chí thông tin Khoa học và Công nghệ, số 1(7), 1995.
- ^
**a** **ă** [Dư địa chí Thừa Thiên Huế](http://www3.thuathienhue.gov.vn/GeographyBook/Default.aspx?sel=3&id=228) **Marcel Gaultier.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-4) *Le Roi Proscrit*. Hà Nội, Impr. d’Extrême-Orient, 1940, tr. 40 – 41. **Phạm Văn Sơn.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-5) *Việt Nam cách mạng cận sử*. Sài Gòn. Khai Trí phát hành, 1963, tr. 38.
- ^
**a** [Phan Trần Chúc.](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-Ch.C3.BAc_6-1) **ă** *Vua Hàm Nghi*. Hà Nội, Chinh Ký, 1952, tr. 142. **Ch. Gosselin.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-7) *L’ Empire de l’ Annam. Paris, Perrin et Cie, p. 239, 237.* **Về ngày vua Hàm Nghi bị bắt các tài liệu chép lại mâu thuẫn nhau. Có thể là một trong các ngày 26 tháng 9, 30 tháng 10, 2 tháng 11 năm 1888, 14 tháng 11.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-8) **Vũ Ngự Chiêu. tr 889** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-9) **Phạm Văn Sơn.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-10) *Việt Nam cách mang cận sử*và Phan Trần Chúc. *Vua Hàm Nghi*. **Những ngày này các tài liệu cũng ghi khác nhau.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-11) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-12) [“Phóng sự Paris bán đấu giá tranh của vua Hàm Nghi” theo](http://www.viet.rfi.fr/viet-nam/20101126-phong-su-paris-ban-dau-gia-tranh-cua-vua-ham-nghi) *RFI*
- ^
**a** [Vũ Ngự Chiêu. tr 891](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-V.C5.A9_Ng.E1.BB.B1_Chi.C3.AAu._tr_891_13-1) **ă** **Vũ Ngự Chiêu. tr 890-1** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-14) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-15) [Gia phả họ Nguyễn Phúc](http://www.royalark.net/Vietnam/annam8.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-16) [“Bài báo: Những năm tháng lưu đài của Vua Hàm Nghi ở Alger”](http://vi.rfi.fr/van-hoa/20141231-nhung-nam-thang-luu-day-cua-vua-ham-nghi-o-alger/). *. 31 tháng 12 năm 2014. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2015.* [http://vi.rfi.fr/](http://vi.rfi.fr/) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi#cite_ref-17) [“Bài báo: “Đưa hài cốt vua Hàm Nghi về VN””](http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/dua-hai-cot-vua-ham-nghi-ve-vn-2101390.html). *vnexpress.net*. 20 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2015.
## Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Quang Trung Tiến. “Vị vua trưởng thành từ niên thiếu”.
*Tạp chí thông tin Khoa học và Công nghệ*, số 1(7), 1995.
- Vũ Ngự Chiêu.
*Các vua cuối nhà Nguyễn 1884-1945*Tập 3. Houston, TX: Văn hóa, 2000.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Hàm Nghi](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Emperor_H%C3%A0m_Nghi?uselang=vi)
|
|![]()
[Wikisource](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|
[Sinh 1871](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1871) [Mất 1943](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1943) [Vua nhà Nguyễn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Phong trào Cần Vương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng) [Nghĩa quân chống Pháp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngh%C4%A9a_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p) [Người Huế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hu%E1%BA%BF) [Nhà cách mạng Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Người Pháp gốc Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p_g%E1%BB%91c_Vi%E1%BB%87t) [Sinh 1872](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1872) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Rằm Xuân Hà Nội](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/ram-xuan-ha-noi/) [Chào ngày mới 1 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/02/chao-ngay-moi-1-thang-8-2/) [Chào ngày mới 31 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-31-thang-7-2/) [Henry Ford và Thượng Đế](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/henry-ford-va-thuong-de/) [Chào ngày mới 30 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/chao-ngay-moi-30-thang-7-2/) [Lê Phụng Hiểu truyện hay nhớ mãi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/30/le-phung-hieu-truyen-hay-nho-mai-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/chao-ngay-moi-29-thang-7-2/) [Ông Hồ Sáu làm kinh tế giỏi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/ong-ho-sau-lam-kinh-te-gioi/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/28/bien-dong-van-dam-9/) [Chào ngày mới 28 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/chao-ngay-moi-28-thang-7-2/) [Bài thơ không thể nào quên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/27/bai-tho-khong-the-nao-quen/) [Chào ngày mới 27 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/chao-ngay-moi-27-thang-7-2/) [Nhớ bạn](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/26/nho-ban/) [Chào ngày mới 26 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/chao-ngay-moi-26-thang-7-2/) [Gọi đôi](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/25/goi-doi/) [Chào ngày mới 25 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/24/chao-ngay-moi-25-thang-7-2/) [Mảnh đạn trong người](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/24/manh-dan-trong-nguoi/) [Chào ngày mới 24 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/23/chao-ngay-moi-24-thang-7-2/) [Năm tháng đó là em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/23/nam-thang-do-la-em/) [Chào ngày mới 23 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/chao-ngay-moi-23-thang-7-2/) [Chào ngày mới 22 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/chao-ngay-moi-22-thang-7-2/) [Thăm Borlaug và Hemingway ở CIANO](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/22/tham-borlaug-va-hemingway-o-ciano/) [Chào ngày mới 20 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/chao-ngay-moi-20-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/20/bien-dong-van-dam-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/18/chao-ngay-moi-19-thang-7-2/) [Chào ngày mới 18 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-18-thang-7-2/) [Chào ngày mới 17 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-17-thang-7-2/) [Lớp học trên đồng ĐăkGlong Oxfam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/lop-hoc-tren-dong-dakglong-oxfam/) [Chào ngày mới 16 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/chao-ngay-moi-16-thang-7-2/) [Từ Mekong nhớ Neva](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/17/tu-mekong-nho-neva/) [Chào ngày mới 15 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/chao-ngay-moi-15-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/14/ngay-moi-yeu-thuong-5/) [Chào ngày mới 14 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/13/chao-ngay-moi-14-thang-7-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/cha0-ngay-moi-13-thang-7/) [Mạc triều trong sử Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/mac-trieu-trong-su-viet/) [Chào ngày mới 12 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/chao-ngay-moi-12-thang-7-2/) [Thầy bạn là lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/12/thay-ban-la-loc-xuan-cuoc-doi-2/) [Giấc mơ tình yêu cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/11/giac-mo-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 11 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/chao-ngay-moi-11-thang-7-2/) [Khoảnh khắc tuyệt đẹp](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/khoanh-khac-tuyet-dep/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/10/tieng-anh-cho-em-5/) [Tháng Bảy mưa Ngâu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/thang-bay-mua-ngau-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/09/chao-ngay-moi-10-thang-7-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/bien-dong-van-dam-7/) [Chào ngày mới 9 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/chao-ngay-moi-9-thang-7-2/) [Đợi mưa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/doi-mua/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/08/ngay-moi-yeu-thuong-4/) [Chào ngày mới 8 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/07/chao-ngay-moi-8-thang-7-2/) [Chào ngày mới 7 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-7-thang-7-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/chao-ngay-moi-6-thang-7-2/) [Dưới đáy đại dương là Ngọc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/06/duoi-day-dai-duong-la-ngoc/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/05/loc-xuan-cuoc-doi-10/) [Chào ngày mới 5 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-5-thang-7-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/ngay-moi-yeu-thuong-3/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/bien-dong-van-dam-6/) [Chào ngày mới 4 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/chao-ngay-moi-4-thang-7-2/) [Trần Thánh Tông](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/04/tran-thanh-tong/) [Bà Đen](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [L](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/03/ba-den/) [ộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/loc-xuan-cuoc-doi-9/) [Đọc lại và suy ngẫm 2](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/02/doc-lai-va-suy-ngam-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/chao-ngay-moi-2-thang-7-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/tieng-anh-cho-em-4/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/07/01/bien-dong-van-dam-5/) [Chào ngày mới 1 tháng 7](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/chao-ngay-moi-1-thang-7-2/) [Lời vàng của Anbe Anhstanh](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/loi-vang-cua-anbe-anhstanh/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/30/qua-tang-cuoc-song-3/) [Chào ngày mới 30 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-30-thang-6-2/) [Đêm nhớ Phan Huỳnh Điểu, Phan Nhân](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/dem-nho-phan-huynh-dieu-phan-nhan/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/ngay-moi-yeu-thuong-2/) [Chào ngày mới 29 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/29/chao-ngay-moi-29-thang-6-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/28/qua-tang-cuoc-song-2/) [Chào ngày mới 28 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-28-thang-6-2/) [Thạch Lam hạt ngọc đời nay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/thach-lam-hat-ngoc-doi-nay/) [Helen Keller người mù điếc huyền thoại](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/helen-keller-nguoi-mu-diec-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 27 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/27/chao-ngay-moi-27-thang-6-2/) [Chào ngày mới 26 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-26-thang-6-2/) [Chào ngày mới 25 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/chao-ngay-moi-25-thang-6-2/) [GS Trần Văn Khê người Thầy nhạc Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/gs-tran-van-khe-nguoi-thay-am-nhac/) [Nguyễn Hiến Lê học và viết](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/25/nguyen-hien-le-hoc-va-viet-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/loc-xuan-cuoc-doi-8/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/24/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 24 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/chao-ngay-moi-24-thang-6-2/) [Ngày mới yêu thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/23/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 23 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/chao-ngay-moi-23-thang-6-2/) [Lộc xuân cuộc đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/22/loc-xuan-cuoc-doi-7/) [Chào ngày mới 22 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/21/chao-ngay-moi-22-thang-6-2/) [Chào ngày mới 21 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-21-thang-6-2/) [Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/bien-dong-van-dam-3/) [Con là nguồn hạnh phúc đầu tiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/con-la-nguon-hanh-phuc-dau-tien/) [Chào ngày mới 20 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/20/chao-ngay-moi-20-thang-6-2/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/19/ngay-moi-manh-hao-nhien/) **Video nhạc tuyển **
**Ban Mai**
[MAR AKRAM – Dancing with the wind♥](https://youtu.be/3r99DIRPE2s)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca