markdown:
CNM365. Chào ngày mới 14 tháng 6.Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1285](http://vi.wikipedia.org/wiki/1285) – Thượng tướng [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) lãnh đạo quân [Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [đánh bại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2) thủy quân [Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) ở Chương Dương nay thuộc [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), Việt Nam.
# 14 tháng 6
Ngày
**14 tháng 6** là ngày thứ 165 (166 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 200 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6) **14** [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_6) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)
## Mục lục
## Sự kiện
[1158](http://vi.wikipedia.org/wiki/1158)– Công tước Sachsen [Heinrich](http://vi.wikipedia.org/wiki/Heinrich_S%C6%B0_t%E1%BB%AD)cho xây một cầu mới qua [sông Isar](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Isar)nhằm thu lợi qua việc buôn bán muối, tên gọi [München](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCnchen)xuất hiện lần đầu tiên. [1206](http://vi.wikipedia.org/wiki/1206)– [Hàn Thác Trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Th%C3%A1c_Tr%E1%BB%A5)thỉnh [Tống Ninh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Ninh_T%C3%B4ng)hạ chiếu phạt Kim, khởi đầu [chiến tranh kéo dài trong ba năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kim-T%E1%BB%91ng_%281206-1208%29)giữa hai bên, tức ngày Đinh Hợi tháng 5. [1285](http://vi.wikipedia.org/wiki/1285)– Thượng tướng [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i)lãnh đạo quân [Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [đánh bại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2)thủy quân [Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)ở Chương Dương nay thuộc [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), Việt Nam. [1797](http://vi.wikipedia.org/wiki/1797)– Nước [Cộng hòa Genova](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Genova)bị [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)thay thế bằng nước [Cộng hòa Liguria](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Liguria)phụ thuộc Pháp. [1807](http://vi.wikipedia.org/wiki/1807)– [Đại quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Grande_Arm%C3%A9e)của Hoàng đế Pháp [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)đánh bại quân [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)trong [trận Friedland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Friedland)tại [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_%28qu%E1%BB%91c_gia%29), kết thúc [Chiến tranh Liên minh thứ tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Li%C3%AAn_minh_th%E1%BB%A9_t%C6%B0). [1775](http://vi.wikipedia.org/wiki/1775)– [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)tiền thân của [Lục quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3)là lực lượng quân đội được thành lập sớm nhất của Hoa Kỳ. [1777](http://vi.wikipedia.org/wiki/1777)– [Đệ nhị Quốc hội Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)áp dụng thiết kế cờ và sao cho [Quốc kỳ Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_Hoa_K%E1%BB%B3). [1784](http://vi.wikipedia.org/wiki/1784)– [Lục quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3)được thành lập thay thế [Lục quân Lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba). [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– Nguyên mẫu Ye-4 của máy bay tiêm kích phản lực [MiG-21](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikoyan-Gurevich_MiG-21)do Liên Xô sản xuất tiến hành chuyến bay thử nghiệm đầu tiên. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– Quân Argentine đầu hàng quân Anh tại thủ phủ [Stanley](http://vi.wikipedia.org/wiki/Stanley,_Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Falkland), kết thúc [Chiến tranh Falkland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Falkland). [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Hiệp ước Schengen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Schengen)được ký kết giữa năm trong mười thành viên của [Cộng đồng Kinh tế châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%82u).
## Sinh
[1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Che Guevara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Che_Guevara), nhà cách mạng
## Mất
[1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)– [Edward FitzGerald](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edward_FitzGerald), nhà thơ [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. 1809)
## Ngày lễ và kỷ niệm
## Tham khảo
|
|
|
|![]()
[14 tháng 6](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:14_June?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Trần Quang Khải
**Trần Quang Khải** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 陳光啓; [tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_10), [1241](http://vi.wikipedia.org/wiki/1241) – [26 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7), [1294](http://vi.wikipedia.org/wiki/1294)), hay **Chiêu Minh Đại vương** (昭明大王), là một thân vương quý tộc [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n), làm đến chức [Tể tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) đời [Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng), coi cả mọi việc trong nước.
Sang đời
[Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng), năm Thiệu Bảo thứ 4, khi quân Nguyên vào cướp, ông được phong chức [Thượng tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Thái sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_s%C6%B0), lãnh binh trấn giữ mặt Nam đất [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), lập công lớn tại [Chương Dương Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%99). Khi dẹp tan quân Nguyên, triều đình xét công, ông đứng vào bậc nhất. . [1]
## Mục lục
## Thân thế
Chiêu Minh đại vương sinh vào
[tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_10) âm lịch, năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 10 ( [1241](http://vi.wikipedia.org/wiki/1241)) . Về danh nghĩa, ông là con thứ 3 của [2] [Thái Tông Nguyên Hiếu hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), mẹ là [Hiển Từ Thuận Thiên hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_%28ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu%29)Lý thị. Trên thực tế, ông là em ruột với [Thánh Tông Tuyên Hiếu hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng). Người anh đầu Tĩnh Quốc đại vương [Trần Quốc Khang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Khang)của ông, dù cùng mẹ sinh, nhưng lại là con của Khâm Minh đại Vương [Trần Liễu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u).
|“||
|“Quang Khải lúc mới sinh, phát chứng kinh suýt chết, Thái Tông lấy áo của Đến khi sống lại, Thái Tông nói: “Gươm báu truyền quốc, không thể trao bừa, chỉ ban cho áo của Thượng hoàng thôi”. |”|
|—Đại Việt Sử ký Toàn thư
|
## Đại thần trụ cột
Từ nhỏ, ông đã được Thái Tông phong tước
**Chiêu Minh vương** (昭明王) và cho thụ giáo với Hàn lâm viện học sĩ kiêm Quốc sử Viện giám tu, [Bảng nhãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_nh%C3%A3n) [Lê Văn Hưu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_V%C4%83n_H%C6%B0u) . Sử chép ông là người có học thức, hiểu tiếng nói của các bộ tộc ít người. [4] [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTb-3)
Năm Nguyên Phong thứ 8 (
[1258](http://vi.wikipedia.org/wiki/1258)), ông được gả [Phụng Dương công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5ng_D%C6%B0%C6%A1ng), con gái của Kiến Vũ đại vương [Trần Thủ Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%99), ban cho thái ấp Độc Lập, phủ Thiên Trường (nay thuộc xã Mỹ Thành, huyện [Mỹ Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9_L%E1%BB%99c), tỉnh [Nam Ðịnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)) . Sau khi [4] [Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng)lên ngôi, ông được phong tước **Chiêu Minh Đại vương**(昭明大王) . [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-5)
Năm Thiệu Long năm thứ 4 (
[1261](http://vi.wikipedia.org/wiki/1261)), ông được phong làm [Thái úy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_%C3%BAy), chính thức tham gia công việc triều chính khi vừa 20 tuổi. Sử chép: *“Bấy giờ, anh vua là Quốc Khang lớn tuổi hơn, nhưng tài năng tầm thường, nên phong Quang Khải làm tướng”* . Năm Thiệu Long năm thứ 8 ( [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTc-6) [1265](http://vi.wikipedia.org/wiki/1265)), ông được phong làm Thượng tướng, vào trấn thủ [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An). Trại trạng nguyên [Bạch Liêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Li%C3%AAu)là môn khách của ông . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTc-6)
Đầu năm Thiệu Long năm thứ 14 (
[1271](http://vi.wikipedia.org/wiki/1271)), ông làm *Tướng quốc thái úy*, trở thành đại thần đầu triều nắm giữ việc nước , đứng trên cả Hưng Đạo vương [6] [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n).
### Quan hệ với Hưng Đạo Vương
Hưng Đạo vương
[Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n) là con của Khâm Minh đại vương [Trần Liễu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Li%E1%BB%85u), Chiêu Minh đại vương **Trần Quang Khải** là con của Thái Tông hoàng đế, theo quan hệ huyết thống thì Thái Tông là em ruột của Khâm Minh đại vương. Hưng Đạo vương và Chiêu Minh vương cùng với Tĩnh Quốc đại vương [Trần Quốc Khang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Khang) đều là anh em nửa dòng máu . Ngoài mâu thuẫn giữa dòng chính và dòng thứ, giữa hai ông còn có cả mối bất hòa cá nhân. [7]
Cuối năm
[1257](http://vi.wikipedia.org/wiki/1257), Hưng Đạo vương được cử làm chỉ huy các đạo quân thủy bộ ở biên giới , lập nhiều công lao cho triều đình. Tuy nhiên, sau khi [2] [đánh đuổi được quân Nguyên Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_1), ông vẫn giữ nguyên tước cũ và trở về thái ấp ở [Vạn Kiếp](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_Ki%E1%BA%BFp). Trong khi đó, không lâu sau Trần Quang Khải được phong tước *Đại vương*, và thăng làm Thái úy.
Đầu năm Bảo Phù thứ 5 (
[1277](http://vi.wikipedia.org/wiki/1277)), Trần Thánh Tông thân chinh đánh các bộ tộc thiểu số ở động Nẫm Bà La (nay thuộc [Quảng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh)). Sử chép : [3]
-
- Trước kia, Thánh Tông thân đi đánh giặc, Quang Khải theo hầu, ghế Tể tướng bỏ không, vừa lúc có sứ phương Bắc đến. Thượng hoàng Thái Tông gọi Hưng Đạo Vương Quốc Tuấn tới bảo: “
*Thượng tướng đi theo hầu vắng, trẫm định lấy khanh làm Tư đồ để tiếp sứ phương Bắc*“.
- Quốc Tuấn trả lời: “
*Việc tiếp sứ giả, thần không dám từ chối, còn như phong thần làm Tư đồ thì thần không dám vâng chiếu. Huống chi Quan gia đi đánh giặc xa, Quang Khải theo hầu mà bệ hạ lại tự ý phong chức, thì tình nghĩa trên dưới, e có chỗ chưa ổn, sẽ không làm vui lòng Quan gia và Quang Khải. Đợi khi xa giá trở về, sẽ xin vâng mệnh cũng chưa muộn*“.
- Đến khi Thánh Tông trở về, việc ấy lại bỏ đấy, vì hai người vốn không ưa nhau.
- Trước kia, Thánh Tông thân đi đánh giặc, Quang Khải theo hầu, ghế Tể tướng bỏ không, vừa lúc có sứ phương Bắc đến. Thượng hoàng Thái Tông gọi Hưng Đạo Vương Quốc Tuấn tới bảo: “
Đầu năm
[1281](http://vi.wikipedia.org/wiki/1281), sứ nhà Nguyên là Sài Thung đến [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) với thái độ rất ngạo mạn:
|“||
|Đế sai Quang Khải đến sứ quán khoản tiếp. Thung nằm khểnh không ra, Quang Khải vào hẳn trong phòng, hắn cũng không dậy tiếp. Hưng Đạo Vương Quốc Tuấn nghe thấy thế, tâu xin đến sứ quán xem Thung làm gì. Lúc ấy Quốc Tuấn đã gọt tóc, mặc áo vải. Đến sứ quán, ông đi thẳng vào trong phòng. Thung đứng dậy vái chào mời ngồi. Mọi người đều kinh ngạc, có biết đâu gọt tóc, mặc áo vải là hình dạng nhà sư phương Bắc. Ông ngồi xuống pha trà, cùng uống với hắn. Người hầu của Thung cầm cái tên đứng sau Quốc Tuấn, chọc vào đầu đến chảy máu, nhưng sắc mặt Quốc Tuấn vẫn không hề thay đổi. Khi trở về, Thung ra cửa tiễn ông. |”|
|—Đại Việt Sử ký Toàn thư
|
Nhờ cách ứng xử khéo léo của Hưng Đạo Vương, Sài Thung thay đổi thái độ. Khi Sài Thung về lại
[Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), Trần Quang Khải đã làm tặng một bài thơ, trong đó có câu: *Vị thẩm hà thời trùng đỗ diện* *Ân cần ác thủ tự huyên lương.*
Tạm dịch:
*Chưa biết ngày nào cùng tái ngộ* *Để ân cần tay nắm chuyện hàn huyên*
Cuối năm Thiệu Bảo thứ 4 (
[1282](http://vi.wikipedia.org/wiki/1282)), Trần Quang Khải được thăng làm *Thượng tướng Thái sư*, nắm cả quyền quân sự lẫn hành chính . Tuy vậy, trước tình hình áp lực [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTd-8) [nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)gia tăng, cuối năm Thiệu Bảo thứ 5 ( [1283](http://vi.wikipedia.org/wiki/1283)), triều đình tiến phong Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn làm *Quốc công tiết chế*, thống lĩnh quân đội toàn quốc . Như vậy, về thực quyền quân sự, Hưng Đạo Vương trở thành cấp trên của Chiêu Minh Đại vương. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTd-8)
Mối bất hòa giữa 2 chi họ cũng như bất hòa cá nhân giữa 2 người trở thành một hiểm họa sâu sắc. Nhận ra điều này, Hưng Đạo vương chủ động tìm cách giải hòa:
|“||Một hôm, Quốc Tuấn từ Vạn Kiếp tới, Quang Khải xuống thuyền chơi suốt ngày mới trở về. Lại Quang Khải vốn sợ tắm gội, Quốc Tuấn thì thích tắm thơm, từng đùa bảo Quang Khải:
|
Từ đó, tình nghĩa qua lại giữa hai người càng thêm mặn mà. Bản thân làm tướng văn, tướng võ, giúp rập nhà vua, hai ông đứng hàng đầu.
|”|
|—Đại Việt Sử ký Toàn thư
|
### Trận Nghệ An
Đầu năm
[1285](http://vi.wikipedia.org/wiki/1285), quân Nguyên tràn sang tấn công Đại Việt với sức công kích rất mạnh. Thái sư Trần Quang Khải suýt tử thương khi thuyền của ông đang ngủ bị bốc cháy, may nhờ có vợ là Phụng Dương công chúa đánh thức, thoát được. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-9)
Tuy nhiên, dưới sự điều động tài tình của Hưng Đạo Vương, quân Đại Việt đã thực hiện các cuộc nghi binh, đưa quân Nguyên vào thế bị động. Năm
[Ất Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) ( [1285](http://vi.wikipedia.org/wiki/1285)), [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) từ [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) theo đường bộ kéo ra [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) tấn công quân Nam, có [Ô Mã Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_M%C3%A3_Nhi) dẫn quân đi đường biển tiếp ứng. Được tin, [Trần Hưng Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) tâu Thánh Tông xin cho Thượng tướng Trần Quang Khải đưa binh vào đóng mặt Nghệ An, và cho [Trần Bình Trọng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%C3%ACnh_Tr%E1%BB%8Dng) giữ Thiên Trường, rồi rước xa giá ra [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng).
Trần Quang Khải vào đến
[Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), chia quân phòng giữ. Thấy thế giặc quá mạnh, ông cho lui quân ra mặt biển và giữ các nơi hiểm yếu . Quân của Toa Đô đánh mãi không được, cạn lương, bèn cùng với Ô Mã Nhi dẫn quân xuống thuyền trở ra Bắc. Trần Quang Khải hay tin cho người về Thanh Hóa cấp báo. Thánh Tông cho Chiêu Văn Vương [10] [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)cùng [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n)và [Nguyễn Khoái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Kho%C3%A1i&action=edit&redlink=1)đem 5 vạn quân ra đón đánh tại [Hàm Tử Quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_T%E1%BB%AD)thuộc huyện [Đông An](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_An), tỉnh [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn). Quân Nguyên thua to chết hại rất nhiều. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-11)
## Trận Chương Dương Độ
Lúc bấy giờ đại binh của Thoát Hoan đóng tại
[Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), còn chiến thuyền thì đóng ở bến [Chương Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng), thuộc địa phận huyện Thượng Phúc. Trần Quang Khải được lệnh vua, cùng [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n) và [Phạm Ngũ Lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ng%C5%A9_L%C3%A3o) đem quân từ [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) đi thuyền vòng đường biển ra đến bến Chương Dương tấn công chiến thuyền của quân Nguyên. Quân Nguyên địch không nổi phải bỏ thuyền lên bờ chạy. Trần Quang Khải đem quân lên bờ đuổi đánh về đến chân thành Thăng Long, nhưng ông lập mưu cho phục binh đóng sẵn ngoài thành.
Thoát Hoan đem quân ra đánh, bị phục binh đánh úp, quân Nguyên đại bại phải bỏ thành Thăng Long vượt
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) giữ mặt Kinh Bắc ( [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh) ngày nay) . Trần Quang Khải cho quân vào thành chiếm lại Thăng Long, và cho quân về [12] [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a)báo tin. Trong vòng hai tháng, đại phá quân Nguyên hai lần tại Hàm Tử và Chương Dương, nên khí thế quân nhà Trần trở nên rất mạnh, sau đó thắng nhiều trận liên tiếp và đuổi được Thoát Hoan về Trung Quốc. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-13)
## Vinh danh
Chính sử không chép rõ Trần Quang Khải tham gia trong
[Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_3) như thế nào. Sau chiến thắng này, triều đình luận công ban thưởng, Trần Quốc Tuấn có công lớn nhất, được phong tước Đại vương. Trần Quang Khải cũng được xếp công thần hạng nhất.
|“||
|“ Quang Khải lúc làm tướng võ, lúc làm tướng văn, giúp vương nghiệp nhà Trần, uy danh ngang với Quốc Tuấn.” |”|
|—Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục
|
Ông tiếp tục phụng sự triều đình cho đến khi mất ngày
[3 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_7) âm lịch năm Hưng Long thứ hai (tức [26 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_7) năm [1294](http://vi.wikipedia.org/wiki/1294)) đời [Trần Anh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Anh_T%C3%B4ng) . Vợ ông là Phụng Dương công chúa đã mất trước đó 3 năm. Ông bà được chôn cất tại thái ấp của mình, được thờ làm [3] [Thành hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ho%C3%A0ng)làng Cao Đài. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-vanhoc-4)
Con ông là Văn Túc Vương Trần Đạo Tái cũng rất có tài văn học, được Thượng hoàng ưu ái hơn các em thúc bá khác, nhưng đáng tiếc mất sớm.
[[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-DVSKTTb-3)
Trần Quang Khải được người dân Việt Nam lập đền thờ ở một số nơi; như tại đình làng Phương Bông, ngoại thành
[thành phố Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29). Tại Phường Bông cũng lưu lại điệu múa “bài bông” được người dân ở đây cho là khởi xướng bởi Trần Quang Khải trong tiệc “Thái bình diên yến” do Trần Nhân Tông tổ chức sau khi chiến thắng quân Nguyên. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_note-15) Tại [16] [đền Thái Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Th%C3%A1i_Vi)ở [Hoa Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_L%C6%B0,_Ninh_B%C3%ACnh), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)ông cùng với [Trần Hưng Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o)được đúc tượng phối thờ trong hậu cung cùng với các vị vua [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n).
Tên ông được đặt cho nhiều đường phố như tại: thị xã
[Quảng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn_%28th%E1%BB%8B_x%C3%A3%29),…
## Tác phẩm
Trần Quang Khải, cũng như một số quý tộc đời Trần, là người học rộng và có viết văn, làm thơ. Ông viết
[Lạc đạo tập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1c_%C4%91%E1%BA%A1o_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), và tác phẩm của ông nay còn lại một số bài thơ, liệt kê dưới đây:
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Wikisource](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của: [Công chúa Phụng Dương và Thái ấp Ðộc Lập](http://www.nhandan.com.vn/cmlink/nhan-dan-cu-i-tu-n/nhan-dan-cu-i-tu-n/v-n-hoa/chan-dung-ngh-s/cong-chua-ph-ng-d-ng-va-thai-p-c-l-p-1.181655#GMPgxLkT1zqa) [Về Độc Lập chiêm ngưỡng Chiêu Minh đại vương và Phụng Dương công chúa](http://vanhocquenha.vn/view.asp?n_id=3868&n_muctin=31)
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-1) [Ngô Tất Tố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_T%E1%BA%A5t_T%E1%BB%91), “Việt Nam Văn Học: Văn Học Đời Trần”, NXB Đại Nam, Khai Trí, Sàigòn, 1960, trang 83
- ^
**a** [Đại Việt Sử ký Bản kỷ Toàn thư, Quyển V, Kỷ Nhà Trần, Thái Tông Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-DVSKTTa_2-1) **ă**
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Đại Việt Sử ký Bản kỷ Toàn thư, Quyển VI, Kỷ Nhà Trần, Anh Tông Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-DVSKTTb_3-5) **d**
- ^
**a** **ă** **â** [Về Độc Lập chiêm ngưỡng Chiêu Minh đại vương và Phụng Dương công chúa](http://vanhocquenha.vn/view.asp?n_id=3868&n_muctin=31) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-5) [Ngô Tất Tố](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_T%E1%BA%A5t_T%E1%BB%91), “Việt Nam Văn Học: Văn Học Đời Trần”, NXB Đại Nam, Khai Trí, Sàigòn, 1960, trang 82
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử ký Bản kỷ Toàn thư, Quyển V, Kỷ Nhà Trần, Thánh Tông Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-DVSKTTc_6-2) **â** **Trần Quốc Tuấn và Trần Quốc Khang là anh em cùng cha. Trần Quốc Khang và Trần Quang Khải là anh em cùng mẹ.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-7)
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử ký Bản kỷ Toàn thư, Quyển V, Kỷ Nhà Trần, Nhân Tông Hoàng Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-DVSKTTd_8-2) **â** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-9) [Công chúa Phụng Dương và Thái ấp Ðộc Lập](http://www.nhandan.com.vn/cmlink/nhan-dan-cu-i-tu-n/nhan-dan-cu-i-tu-n/v-n-hoa/chan-dung-ngh-s/cong-chua-ph-ng-d-ng-va-thai-p-c-l-p-1.181655#GMPgxLkT1zqa) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-10) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *“Việt Nam Sử Lược”*, Trung tâm Học liệu, Bộ Giáo-dục, Sàigòn, 1971 trang 144 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-11) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *“Việt Nam Sử Lược”*, Trung tâm Học liệu, Bộ Giáo-dục, Sàigòn, 1971 trang 145-146 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-12) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *“Việt Nam Sử Lược”*, Trung tâm Học liệu, Bộ Giáo-dục, Sàigòn, 1971 trang 147 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-13) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim), *“Việt Nam Sử Lược”*, Trung tâm Học liệu, Bộ Giáo-dục, Sàigòn, 1971 trang 148-150 **Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục Chính Biên, Quyển VIII.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-14) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-15) [Điệu múa cổ thời Trần hồi sinh](http://chuyentrang.tuoitre.vn/TetOnline2008/Index.aspx?ArticleID=241377&ChannelID=338) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i#cite_ref-16) [Múa Bài Bông: Đỉnh cao của nghệ thuật Ca trù](http://www.cinet.vn/upLoadFile/HTML/16_17_42_172008/muabaibong.htm) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sinh 1241](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1241) [Mất 1294](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1294) [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) [Tướng nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Quan nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) [Hoàng tử Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%AD_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Thượng tướng Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nhà thơ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_th%C6%A1_Vi%E1%BB%87t_Nam)
# Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 2
|
|
|Chỉ huy
||.
|
|
|
|
|
**Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 2** là cuộc [1] [chiến tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)giữa [Đại Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)và [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t)diễn ra trên lãnh thổ Đại Việt từ cuối tháng 1 đến cuối tháng 5 năm [1285](http://vi.wikipedia.org/wiki/1285)( [dương lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_l%E1%BB%8Bch)) . [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-2)
Cuộc chiến tranh lần này cách cuộc chiến giữa hai nước
[lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_1) khoảng 27 năm . [3]
Cho dầu quân Nguyên Mông hùng mạnh và có nhiều Vương hầu của triều Trần mang tư tưởng cầu an, quân dân Đại Việt dưới sự lãnh đạo của
[Thái thượng hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng) [Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) và [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua) con [Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đã giành [chiến thắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng) vang dội trong cuộc kháng chiến này, thể hiện “Hào khí [Đông A](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n)” của nước Đại Việt thời đó. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-xuanmauty-4)
## Mục lục
[1 Bối cảnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh) [2 Chuẩn bị và củng cố lực lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Chu.E1.BA.A9n_b.E1.BB.8B_v.C3.A0_c.E1.BB.A7ng_c.E1.BB.91_l.E1.BB.B1c_l.C6.B0.E1.BB.A3ng) [3 Diễn biến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Di.E1.BB.85n_bi.E1.BA.BFn) [3.1 Quân Trần phòng ngự và rút lui](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Qu.C3.A2n_Tr.E1.BA.A7n_ph.C3.B2ng_ng.E1.BB.B1_v.C3.A0_r.C3.BAt_lui) [3.2 Quân Trần tổng phản công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Qu.C3.A2n_Tr.E1.BA.A7n_t.E1.BB.95ng_ph.E1.BA.A3n_c.C3.B4ng)
-
[4 Tông thất, tướng sĩ nhà Trần hàng nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#T.C3.B4ng_th.E1.BA.A5t.2C_t.C6.B0.E1.BB.9Bng_s.C4.A9_nh.C3.A0_Tr.E1.BA.A7n_h.C3.A0ng_nh.C3.A0_Nguy.C3.AAn) [5 Kết quả và ý nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#K.E1.BA.BFt_qu.E1.BA.A3_v.C3.A0_.C3.BD_ngh.C4.A9a) [6 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Tham_kh.E1.BA.A3o) [7 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#Xem_th.C3.AAm)
## Bối cảnh
Năm 1258, quân Mông Cổ
[từng thất bại ở Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_1) trong việc tìm cách mở một hướng từ phía Nam để đánh vào lãnh thổ [Nam Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng).
Năm
[1279](http://vi.wikipedia.org/wiki/1279), [Nam Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) hoàn toàn bị Đại Nguyên thôn tính. Tháng 8 năm này, hoàng đế nhà Nguyên là [Hốt Tất Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) ra lệnh đóng thuyền chiến chuẩn bị đánh [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-5)
### Đụng độ đầu tiên
Năm
[1281](http://vi.wikipedia.org/wiki/1281), vua Nguyên đòi vua Trần vào chầu. Vua Trần cáo bệnh từ chối và cử chú mình là [Trần Di Ái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Di_%C3%81i&action=edit&redlink=1) sang thế. Vua Nguyên nhân cơ hội này phong Trần Di Ái làm *An Nam quốc vương* và gửi thư cho vua Trần thông báo việc lập Di Ái thay vua Trần. Lúc này, vua Trần là Trần Nhân Tông và Thái thượng hoàng là Trần Thánh Tông.
Ngày 27 tháng 11 năm 1281, nhà Nguyên thành lập
*An Nam tuyên úy ty* và cử [Buyan Tamur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Buyan_Tamur&action=edit&redlink=1) làm An Nam tuyên úy sứ đô nguyên soái, [Sài Thung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A0i_Thung&action=edit&redlink=1) và Qugar làm phó. Khoảng đầu tháng 1 năm 1282, [Sài Thung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A0i_Thung&action=edit&redlink=1) được lệnh đem hơn 1.000 quân [người Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n) trong quân đội Nguyên hộ tống [Trần Di Ái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Di_%C3%81i&action=edit&redlink=1) về [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) làm vua. Tuy nhiên, vua [Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) đã cho người đón đánh khiến Trần Di Ái sợ trốn về nước Nguyên, chỉ còn [Sài Thung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A0i_Thung&action=edit&redlink=1) sang. [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-6)
Sau những sự kiện này, quan hệ ngoại giao vốn bằng mặt nhưng không bằng lòng giữa hai nước suốt từ năm
[1258](http://vi.wikipedia.org/wiki/1258) trở nên căng thẳng với ít nhân nhượng. Nhà Trần nhiều lần từ chối các yêu cầu của nhà Nguyên như việc vào năm [1283](http://vi.wikipedia.org/wiki/1283) nhà Nguyên yêu cầu nhà Trần giúp binh lương cho việc [chinh phạt Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn-Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1). Không những vậy, [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) còn gửi quân sang chi viện cho [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh). Còn Sài Thung thực hiện một thái độ cư xử hống hách ngay giữa triều đình [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n). [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-7)
### Mặt trận ở nước láng giềng
Cuối năm
[1282](http://vi.wikipedia.org/wiki/1282), [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) ( [Sogetu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4)) chỉ huy một [hạm đội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i) [hải quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) Nguyên sang đánh [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh). Quân Chiêm yếu thế rút khỏi kinh đô vào rừng núi chống cự, [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) đánh nhiều lần không được. Nhà Trần điều quân và thuyền chiến sang giúp Chiêm chống quân Nguyên.
Năm 1283,
[Hốt Tất Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) sát nhập hành tỉnh Kinh Hồ – Chiêm Thành làm một, biến những vùng đất đã chiếm được của Chiêm Thành trở thành căn cứ phía Nam để đánh Đại Việt.
Khoảng cuối tháng 12 năm 1284 đầu tháng 1 năm 1285, Toa Đô viết thư tâu với vua Nguyên rằng:
*“Giao Chỉ liền đất với* [Chân Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p), [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh), [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Xiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm), [Miến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar), nên lập tỉnh ngay trên đất ấy và đóng quân trấn giữ ở ba đạo Việt Lý, [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-8) [Triều Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ch%C3%A2u), Tỳ Lan, lấy lương ở đó cấp cho quân sĩ, tránh được việc vận tải đường biển mệt nhọc”. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-9) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-10)
Đề nghị đó được Hốt Tất Liệt đồng tình.
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) rơi vào tình thế trước mặt sau lưng đều có hiểm họa. Chiến tranh chuẩn bị bùng nổ.
## Chuẩn bị và củng cố lực lượng
### Quân đội Mông-Nguyên
Ngày 21 tháng 7 năm 1284, Hốt Tất Liệt phong con trai thứ 9 của mình tên
[Toghan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Hoan) (Thoát Hoan) làm Trấn Nam vương. [11] [Ariq Qaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ariq_Qaya), viên tướng xuất sắc [người Uigur](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uigur&action=edit&redlink=1)của nhà Nguyên, được chọn làm phó cho Thoát Hoan, và được phong làm An Nam hành trung thư tỉnh tả thừa tướng. Các tướng lĩnh đáng chú ý khác của đội quân Nguyên là [Lý Hằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BA%B1ng)– viên tướng xuất sắc người [Tây Hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1)của nhà Nguyên, Koncak ( [Khoan Triệt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khoan_Tri%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), [người Uzbek](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Uzbek)), [Bolqadar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bolqadar&action=edit&redlink=1)( [Bột La Hợp Đáp Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99t_La_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A1p_Nh%C4%A9&action=edit&redlink=1)), [Satartai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Satartai&action=edit&redlink=1)( [Sát Tháp Nhi Đài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1t_Th%C3%A1p_Nhi_%C4%90%C3%A0i&action=edit&redlink=1)), Mangqudai ( [Mãng Cổ Đái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A3ng_C%E1%BB%95_%C4%90%C3%A1i&action=edit&redlink=1)), Naqai ( [Nạp Hải](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BA%A1p_H%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1)), các tướng người Hán là [Lý Bang Hiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_Bang_Hi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1), [Tôn Hựu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_H%E1%BB%B1u&action=edit&redlink=1), [Tôn Đức Lâm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_%C4%90%E1%BB%A9c_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1), [Lưu Thế Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0u_Th%E1%BA%BF_Anh&action=edit&redlink=1), [Lưu Khuê](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0u_Khu%C3%AA&action=edit&redlink=1), [Nghê Nhuận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%C3%AA_Nhu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1). [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-12)
Đặc biệt, nhà Nguyên sai
[Tangutai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tangutai&action=edit&redlink=1) đến Chiêm Thành để truyền lệnh của vua Nguyên điều đạo quân Nguyên đang chinh phạt Chiêm Thành chuyển sang chiến trường [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) hòng tạo thêm một cánh quân đánh từ phía Nam, hợp với cánh phía Bắc của Thoát Hoan tạo ra thế gọng kìm bao vây Đại Việt ở giữa. Đạo quân này lúc xuất phát từ [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) đi Chiêm Thành gồm 20 vạn quân do [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) chỉ huy. Không rõ sau mấy năm chiến đấu với Chiêm Thành trong điều kiện đói khát, quân số của đạo quân này khi đánh vào Đại Việt là bao nhiêu. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-13) [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-14)
Để phục vụ cho lực lượng chinh phạt Đại Việt, nhà Nguyên đã chuẩn bị 3 vạn
[thạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A1ch_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29) lương. Lực lượng [quân y](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_y&action=edit&redlink=1) do [Trâu Tôn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A2u_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1) chỉ huy. Vua Nguyên sai sứ đòi Đại Việt phải cho quân Nguyên mượn đường và cung cấp lương thảo để chinh phạt Chiêm Thành. Vua Trần từ chối vì biết đây chỉ là kế “Mượn đường diệt Quắc”. [15]
### Quân đội Nhà Trần
Về phía Đại Việt, các vương tôn nhà Trần được lệnh tuyển thêm quân vào các lực lượng riêng của mình. Quân đội liên tục được tập trận. Cuối tháng 11 đầu tháng 12 năm 1282, ngay sau khi nhận được tin
[tình báo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_b%C3%A1o) về ý đồ của nhà Nguyên, vua Trần đã triệu tập một [hội nghị quân sự tại Bình Than](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_B%C3%ACnh_Than) để “bàn kế đánh phòng” và “chia quân giữ nơi hiểm yếu” . Tất cả các tướng lĩnh phạm tội, như [16] [Trần Khánh Dư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%C3%A1nh_D%C6%B0), đều được tha tội để đến hội nghị bàn việc. *chép việc* [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n)vì nhỏ tuổi không được dự [Hội nghị Bình Than](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_B%C3%ACnh_Than)đã tức giận bóp nát quả [cam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cam). [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) đã viết * để nâng cao tinh thần của quân sĩ. Nhiều chiến sĩ Đại Việt đã xăm hai chữ Hịch tướng sĩ* [Sát Thát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1t_Th%C3%A1t&action=edit&redlink=1)(Sát nghĩa là “giết”, còn Thát chỉ người Mông Cổ) vào tay để thể hiện quyết tâm chiến đấu của mình. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-17)
Đến tháng Chạp năm Giáp Thân (tháng 1 đầu tháng 2 năm 1285), Thái thượng hoàng
[Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng) đã mời những bậc tuổi cao có uy tín trong cả nước về điện [Diên Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Di%C3%AAn_H%E1%BB%93ng) ở kinh đô [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) để trình bày chủ trương của triều đình. [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) chép rằng, trong [Hội nghị Diên Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Di%C3%AAn_H%E1%BB%93ng), khi được vua hỏi có nên đánh lại quân Nguyên hay không, thì các phụ lão đã “vạn người cùng nói như từ một miệng”: “Đánh!” . [18]
Còn
[Nguyên sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_s%E1%BB%AD) đã chép lại việc quân Nguyên sau này khi vào Đại Việt đi qua các địa phương đã thấy các thông báo của triều đình Đại Việt cho dân chúng rằng “Tất cả các quận huyện trong nước, nếu có giặc ngoài đến, phải liều chết mà đánh, nếu sức không địch nổi thì cho phép lẩn tránh vào rừng núi, không được đầu hàng.” [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-19) [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n) được phong làm Quốc công tiết chế, thống lĩnh tất cả các lực lượng vũ trang của [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) được phong chức Thượng tướng thái sư. Quân đội Đại Việt được điều động rất đông lên phòng ngự ở biên giới, nhất là ở khu vực [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n) ngày nay. Bản doanh của [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Tu%E1%BA%A5n) đóng ở [ải Nội Bàng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A2i_N%E1%BB%99i_B%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) (khoảng [thị trấn Chũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C5%A9,_L%E1%BB%A5c_Ng%E1%BA%A1n) và xã Bình Nội của [Bắc Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang) ngày nay).
Trong
[Binh thư yếu lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_th%C6%B0_y%E1%BA%BFu_l%C6%B0%E1%BB%A3c), Trần Quốc Tuấn viết: *“Người giỏi thắng không cần thắng nhiều lần, mà cần toàn thắng, đảm bảo thắng”*. Điều đó đồng nghĩa với việc làm cách nào để có được chiến thắng cuối cùng mới là điều quan trọng nhất, còn thắng bại trong các trận đánh chỉ là phụ. Cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông dưới sự chỉ đạo của ông cũng tiến hành theo nguyên tắc trên. Với sức mạnh áp đảo, quân Nguyên muốn đánh nhanh, thắng nhanh. Trần Quốc Tuấn hiểu rằng, đối đầu trực diện là trúng với ý đồ của đối phương, trong khi những đội quân muốn đánh nhanh thắng nhanh thường có một nhược điểm chí tử: đó là công tác [hậu cần](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_c%E1%BA%A7n) không thể đảm bảo lâu dài.
Do vậy Trần Quốc Tuấn đã chọn chiến lược: chuyển từ trực tiếp đối đầu với quân Nguyên sang lui binh, thực hiện
[vườn không nhà trống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAu_th%E1%BB%95) để triệt nguồn cung ứng lương thảo của quân Nguyên. Cứ thế, quân Trần tránh đụng độ với địch trong nhiều tháng, chờ địch suy yếu do thiếu lương và suy sụp ý chí, lúc đó ông mới tập trung quân phản công để giành [thắng lợi quyết định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%AFng_l%E1%BB%A3i_quy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Bnh).
## Diễn biến
Quân Nguyên chia làm 3 đạo tiến đánh
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). Đạo chủ lực do Thoát Hoan và Ariq Qaya chỉ huy từ [Ninh Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_Minh) tiến vào Lộc Châu (nay là [Lộc Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%99c_B%C3%ACnh), [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)). Ngày 27 tháng 1 năm 1285 (dương lịch), đạo quân này chia làm 2 mũi tiến quân, một do Bolqadar chỉ huy theo đường Khâu Ôn (nay là [Ôn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94n_Ch%C3%A2u), Lạng Sơn), một do Satartai và Lý Bang Hiến chỉ huy đi theo đường núi Cấp Lĩnh (tức là từ Lộc Bình đi [Sơn Động](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%E1%BB%99ng) ngày nay). Đại quân của Thoát Hoan đi sau mũi thứ hai của Satartai và Lý Bang Hiến. Chống lại đạo quân thứ nhất này của quân Nguyên là lực lượng chủ lực của quân Trần do đích thân [20] [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o)chỉ huy.
Đạo thứ hai chỉ gồm hơn 1 nghìn quân Mông Cổ và Vân Nam do Nasirud Din từ Vân Nam vào Đại Việt qua vùng
[Tuyên Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_Quang) tiến theo [sông Chảy](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ch%E1%BA%A3y). Vị chỉ huy quân Trần ở vùng này là [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt). [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-21)
Đạo thứ ba là đạo quân đang chiến đấu ở Chiêm Thành do
[Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) chỉ huy, tiến vào Đại Việt muộn hơn hai cánh trên, vào khoảng tháng 3 dương lịch, từ phía Nam.
### Quân Trần phòng ngự và rút lui
#### Trận Sơn Động
Trận giao chiến đầu tiên giữa hai bên là trận tại ải Khả Ly.
Tướng Nguyên đi mở đường là Tôn Hựu đã đánh tan được quân Trần và bắt được các tướng Đỗ Vĩ và Đỗ Hựu. Sau khi vượt qua ải Khả Ly, quân Nguyên tiến tiếp tới ải Động Bản. [22] Tại đây, quân Nguyên lại thắng, giết được tướng Trần Sâm của Đại Việt. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-23) [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-24)
Chỉ 5 ngày sau, đại quân của Thoát Hoan tiến xuống từ Lộc Châu, cùng cánh quân của Bột La Đáp Nhĩ tràn qua các ải Vĩnh Châu, Thiết Lược, Chi Lăng. Ngày 2 tháng 2 năm 1285, quân Nguyên chia làm 6 mũi ồ ạt tấn công ải Nội Bàng nơi quân Trần tập trung một lực lượng lớn và có đại bản doanh của Trần Quốc Tuấn. Quân Trần bị tổn thất nặng nề; tướng Đoàn Thai của Đại Việt bị bắt.
Trong khi đó, cánh quân của Bolqadar đã qua ải Chi Lăng. [25] [Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o)phải thu quân về Vạn Kiếp. Theo [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), quân Trần đã tan vỡ; Trần Quốc Tuấn thoát được là nhờ có [Yết Kiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%E1%BA%BFt_Ki%C3%AAu)kiên quyết giữ thuyền đợi chủ tướng. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t_s.E1.BB.AD_k.C3.BD_to.C3.A0n_th.C6.B0.2C_quy.E1.BB.83n_5-18)
#### Trận Vạn Kiếp
Một lực lượng lớn quân Trần tập trung ở Vạn Kiếp, bao gồm cả lực lượng từ Nội Bàng rút về. Phát hiện thấy
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) có hơn 1.000 [thuyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n) đóng ở gần Vạn Kiếp, Thoát Hoan liền cho quân đi tìm và đóng gấp thuyền chặn đường rút của quân binh Đại Việt.
Ngày 11 tháng 2, thủy quân Nguyên do Ô Mã Nhi chỉ huy tấn công vào Vạn Kiếp và các trại quân Trần ở Chí Linh. Đại kịch chiến đã xảy ra. Tướng Nguyên cấp vạn hộ
là Nghê Nhuận bị tử trận. Tuy nhiên, quân Trần đã quyết định rút lui để tránh thế giặc mạnh, thực hiện nghi binh khiến địch mệt mỏi rồi mới phản công. Thấy bề tôi lo lắng, vua Trần cho khắc hai câu thơ cuối thuyền ngự: [26] [Cối Kê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_V%C6%B0%C6%A1ng_C%C3%A2u_Ti%E1%BB%85n)việc cũ khanh nên nhớ *Hoan, Diễn vẫn còn mười vạn quân*
Ngày 14 tháng 2, Ô Mã Nhi đem quân vây quân của Trần Quốc Tuấn. Một trận thủy chiến lớn giữa 2 bên đã diễn ra. Vua Trần đã đem quân đến trợ chiến cho Trần Quốc Tuấn. Ô Mã Nhi đã không ngăn nổi quân Trần rút lui. Toàn bộ quân Trần rút khỏi Vạn Kiếp, Phả Lại, Bình Than về dàn trận bên bờ sông Hồng gần thành Thăng Long. Quân Nguyên tiến theo đường bộ về Thăng Long.
[[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-27)
#### Trận sông Đuống
Quân Nguyên từ Vạn Kiếp
đi theo đường qua Vũ Ninh, [28] Đông Ngạn. [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-29) Đến [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-30) [sông Đuống](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90u%E1%BB%91ng), các đơn vị quân Nguyên và quân Trần giáp chiến. Quân Trần bị thiệt hại nặng, nhiều thuyền lọt vào tay quân Nguyên.
Thoát Hoan cho dựng
[cầu phao](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_phao) để đưa đại quân vượt [sông Đuống](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90u%E1%BB%91ng) tiến về kinh thành của [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-31)
#### Trận Thăng Long
Ngày 17 tháng 2, quân Nguyên dựng trại bên
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng). Quân Trần do vua [Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) trực tiếp chỉ huy cũng lập các chiến lũy bằng gỗ bên bờ Bắc sông Hồng nghênh chiến. Dưới sông là lực lượng thủy quân đông đảo của [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). Mục đích của quân Trần trong trận này chỉ là cản bước quân Nguyên để kịp hoàn thành công tác sơ tán hoàng gia và dân chúng khỏi kinh thành, thực hiện kế hoạch vườn không nhà trống. Khi quân Nguyên tiến đến bờ sông, quân Trần đã dùng súng bắn đá bắn vào quân Nguyên và thách đánh.
Tuy nhiên, đến chiều ngày 17 tháng 2, vua Trần sai
[Đỗ Khắc Chung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Kh%E1%BA%AFc_Chung) sang doanh trại đối phương để giả đưa thư cầu hòa. Arig Qaya gửi thư cự tuyệt. Đỗ Khắc Chung ở lại doanh trại địch trinh sát đến sáng sớm hôm sau mới quay về. Liền sau đó, hai bên Nguyên-Việt đại chiến bên bờ [sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng). Sau khi thành [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long) đã trống không, quân Trần xuôi sông Hồng rút lui. Khi rút khỏi Thăng Long, quân Trần hãy còn rất đông. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-32)
Quân Nguyên tiến đến đóng dưới chân thành một hôm rồi mới vào thành, chỉ thấy “cung thất nhẵn không”. Thoát Hoan khao quân trong cung thành, nhưng rồi lại sớm rút quân khỏi thành (hoặc có lẽ không phải, vì theo tục lệ của người Thát, sau khi chiếm được bất kỳ thành trì nào họ cũng không đóng quân trong thành mà tìm một bãi rộng để dựng trướng, trại, do thành Thăng Long quá sát sông Hồng nên có thể họ qua lại bên kia sông để lập trại), trở lại trại đã lập bên bờ Bắc
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng). Vừa đợi [33] [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4)từ phía Nam tiến lên, Thoát Hoan vừa phái Koncak, Mangqudai, Bolqadar theo đường bộ, [Lý Hằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BA%B1ng), [Ô Mã Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_M%C3%A3_Nhi)theo đường thủy đuổi theo vua Trần.
#### Trận Thu Vật
Cánh quân của Nasirud Din đi theo sông Chảy tới trại Thu Vật
thì bị quân của Trần Nhật Duật chặn đánh. Tuy nhiên, do đại quân đều đã rút lui về Vạn Kiếp, nên [34] [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)cũng thu quân. Quân Nguyên một mặt đi dọc 2 bờ sông đuổi theo quân Trần, một mặt cử một đơn vị đi chặn đầu. Trần Nhật Duật phát hiện ra kế hoạch của quân Nguyên, nên ra lệnh bỏ thuyền lên bộ, rút lui an toàn về đến Bạch Hạc ( [Việt Trì](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Tr%C3%AC)) vào ngày 20 tháng 2 năm 1285. Sau đó, Trần Nhật Duật được điều vào mặt trận phía Nam ngăn Toa Đô.
#### Các trận đánh trên sông Hồng
Vua Trần, triều đình, tông thất và đại quân rút lui theo đường
[sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) về hướng phủ Thiên Trường ( [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)). Quân Nguyên chia làm 2 đường thủy bộ đuổi theo. Để cản địch, quân Trần liên tiếp bố trí một số trận đánh trên sông Hồng.
Trận đầu tiên là trận ở bãi Đà Mạc.
Quân Trần do [35] [Trần Bình Trọng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%C3%ACnh_Tr%E1%BB%8Dng)chỉ huy đã chặn đánh quân Nguyên quyết liệt. Kết quả, quân Trần ở đây bị đánh tan. Trần Bình Trọng bị bắt và bị giết. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-36)
Trận tiếp theo ở ải Hải Thị.
Quân Trần đã đóng cọc, đắp bờ chắn sông để ngăn đối phương. Tuy nhiên, quân Nguyên đã thủy bộ hợp đồng tác chiến, phá tan trận tuyến của quân Trần. [37]
#### Quân Trần tập hợp lại lực lượng
Sau trận ải Hải Thị, quân Trần lui hẳn về đóng quân tại Thiên Trường (
[Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)) và [Trường Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0nh_cung_V%C5%A9_L%C3%A2m) ( [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)). Đồng thời, phát hiện thấy quân Nguyên không đóng giữ Vạn Kiếp, Trần Quốc Tuấn cùng [Phạm Ngũ Lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ng%C5%A9_L%C3%A3o) đã chỉ huy hơn 1 nghìn thuyền quay lại đóng ở Vạn Kiếp. Một thuộc tướng khác của Trần Quốc Tuấn là Nguyễn Lộc thực hiện tác chiến kiểu [du kích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_du_k%C3%ADch) rất mạnh ở vùng Vĩnh Bình ( [Lạng Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng_S%C6%A1n)). Tin trinh sát đã khiến Ariq Qaya báo cáo với vua Nguyên rằng: “Bấy giờ ở 2 xứ Thiên Trường, Trường Yên mà Trần Nhật Huyên trốn đến, binh lực lại tập hợp, Hưng Đạo vương tụ tập hơn 1 nghìn chiếc thuyền ở Vạn Kiếp, Nguyễn Lộc ở Vĩnh Bình”. [38] [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-39)
Ngay sau khi tập hợp lại lực lượng, quân Trần đã tiến hành phản công. Quân của vua Trần ngược sông Hồng lên giao chiến với quân Nguyên ở đoạn chảy qua huyện
[Lý Nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Nh%C3%A2n) ngày nay vào ngày 10 tháng 3 năm 1285, nhưng không thắng được, phải rút lui. [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-40)
#### Toa Đô bắc tiến
Cuối tháng 2, đầu tháng 3 năm 1285, đạo quân của Toa Đô đánh ra vùng Bố Chính (
[Quảng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh) ngày nay) rồi tiến ra Nghệ An. [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt) và [Trịnh Đình Toản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_%C4%90%C3%ACnh_To%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) chỉ huy quân Trần ngăn địch, nhưng thất bại, phải rút lui. Toa Đô phái một đơn vị đánh ra Thanh Hóa.
Ngày 9 tháng 3, quân Nguyên được
[Trần Kiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%87n) dẫn đường đã đi qua Vệ Bố (Quảng Xương) đánh úp quân Trần, giết được các tướng [Đinh Xa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90inh_Xa&action=edit&redlink=1) và [Nguyễn Tất Thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_T%E1%BA%A5t_Th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1).
Ngày 13 tháng 3, quân Nguyên lại được Trần Kiện dẫn đường đánh quân của
[Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i), giết được 2 chỉ huy của quân Trần. Việc [Trần Kiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%87n), một viên tướng được vua Trần giao 1 vạn quân để tham gia phòng thủ phía Nam đầu hàng và dẫn đường cho quân Nguyên làm cho quân Trần ở đây đã không thể giữ nổi Nghệ An-Thanh Hóa, phải rút lui.
Sau trận quân của vua Trần phản công quân Nguyên không thành và việc mặt trận Thanh-Nghệ bị tan vỡ, đại quân do vua Trần chỉ huy ở Thiên Trường và Trường Yên lâm vào thế bị ép từ 2 mặt Bắc-Nam. Tình hình đó khiến Trần Quốc Tuấn lại bỏ Vạn Kiếp đem thuyền về cứu vua Trần. Quân Trần đã rút về vùng bờ biển ở
[Quảng Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh) và [Hải Phòng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng) ngày nay, là nơi mà quân Nguyên chưa vươn tới. Trong hành trình rút lui, quân Trần bị quân Nguyên đuổi gấp. Khi thấy đạo quân của Toa Đô đã rời [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a) tiến lên đóng ở Trường Yên ( [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)), ngày 7 tháng 4 năm 1285 quân Trần lại vượt biển vào Thanh Hóa, thoát khỏi thế bị kìm kẹp của đối phương. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-41)
Toa Đô và Ô Mã Nhi được cử dẫn quân vào Thanh Hóa truy đuổi vua Trần, nhưng không tìm thấy mục tiêu.
[[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-42)
### Quân Trần tổng phản công
Tháng 5 đầu tháng 6 năm 1285, nghĩa là khoảng 1 tháng sau khi rút về Thanh Hóa để thoát khỏi gọng kìm của quân Nguyên, quân Trần lại quyết định từ Thanh Hóa trở lại miền Bắc phản công quân Nguyên. Quân Trần chia làm 2 cánh. Một cánh do
[Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) chỉ huy quay trở lại Vạn Kiếp khóa đường rút lui của địch. Một cánh do [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) chỉ huy phản công dọc theo [sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng).
#### Trận Hàm Tử – Tây Kết
Để phòng thủ mặt phía Nam của thành
[Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long), quân Nguyên dựng 2 căn cứ liền kề nhau ở hai bờ sông Hồng, một ở Hàm Tử Quan (cửa Hàm Tử – nay ở Khoái Châu, Hưng Yên) và một ở Chương Dương Độ (bến Chương Dương – nay ở Thượng Phúc, thuộc [Thường Tín](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_T%C3%ADn), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)). Tháng 5, [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) dẫn quân tấn công đồng thời 2 căn cứ này. [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) và [Ô Mã Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_M%C3%A3_Nhi) ở [Thanh Hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Ho%C3%A1), [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) giao chiến với quân Trần do [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) chỉ huy mấy lần đều bị đẩy lui. Lương thực gần cạn, tới mùa hè nóng bức, quân Nguyên không hợp thời tiết, hai tướng bèn bỏ ý định truy tìm vua Trần mà vượt biển ra bắc để hội binh với [Thoát Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Hoan). [Trần Quang Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Quang_Kh%E1%BA%A3i) thấy quân Nguyên rút ra bắc bèn báo với vua Trần. Vua Trần cùng các tướng nhận định rằng: Quân Nguyên nếu còn mạnh, ắt truy kích vua Trần từ hai mặt nam bắc; nay cánh phía bắc không tới, cánh phía nam rút đi tức là đã mỏi mệt. Nhà Trần xác định đây là thời cơ phản công. [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-TXS191-43) [Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) sai [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt) làm chánh tướng, Chiêu Thành Vương và [44] [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n)làm phó tướng đi cùng với Nguyễn Khoái mang 5 vạn quân ra bắc đuổi đánh Toa Đô. Trong quân [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)có tướng người Trung Quốc của [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)cũ là Triệu Trung theo hàng. [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt) gặp binh thuyền [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) ở bến Hàm Tử, bèn chia quân ra đánh. Hai bên chống nhau ác liệt. [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) đi đường xa, giao chiến lâu ngày đã mỏi mệt, trông thấy cờ hiệu Tống của Triệu Trung, lo lắng tưởng rằng [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) đã khôi phục sang giúp [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t). Nhóm quân người Hoa trong hàng ngũ quân Trần đều muốn trả thù nên đánh rất hăng.
Trong khi đó quân Trần lại dùng kế ly gián, bắn tên gắn giấy sang bên
[quân Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Nguy%C3%AAn), nói rằng chỉ đánh người [Thát Đát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1t_%C4%90%C3%A1t) chứ không đánh người Hoa. Điều đó khiến nhiều tướng sĩ người Hoa trong quân Nguyên không tận lực chiến đấu hoặc trở giáo sang hàng quân Trần. [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) bị thua to. Sau khi thua trận ở [Hàm Tử Quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_T%E1%BB%AD_Quan), [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) vẫn không biết rằng [Thoát Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Hoan) đã tháo chạy. Cánh quân [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) đóng ở sông [Thiên Mạc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_M%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) (đoạn [sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) ở [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)) và tìm cách liên lạc với ông. Được ít ngày, [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) biết tin quân [Thoát Hoan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Hoan) đã thất bại và rút chạy, bèn lui về [Tây Kết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_K%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) ( [Khoái Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kho%C3%A1i_Ch%C3%A2u)). Ngày 24 tháng 6 năm 1285, [Trần Hưng Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) trực tiếp chỉ huy quân đánh [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4). [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) và [Ô Mã Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_M%C3%A3_Nhi) thua, bỏ thuyền đi đường bộ ra phía biển. Trên đường chạy, [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) bị quân [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) bao vây, sau cùng bị tướng [Vũ Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_H%E1%BA%A3i) của [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) chém đầu. [Ô Mã Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94_M%C3%A3_Nhi) thì chạy thoát về [Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Theo [Đại Việt sử ký toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0), vua [Trần Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) trông thấy thủ cấp của [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) thì cởi áo ngự phủ lên và nói “người làm tôi phải nên như thế này” rồi sai người khâm niệm tử tế.
- Sử liệu dẫn khác nhau về các tướng tham chiến. Có tài liệu cho rằng
[Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)cùng [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n), [Nguyễn Khoái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Kho%C3%A1i&action=edit&redlink=1)và Triệu Trung cùng đánh trận Hàm Tử, có tài liệu dẫn rằng chỉ có [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-TXS191-43) [Trần Nhật Duật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%E1%BA%ADt_Du%E1%BA%ADt)và Triệu Trung đánh Hàm Tử, còn [Nguyễn Khoái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Kho%C3%A1i&action=edit&redlink=1)và [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n)đánh trận [Tây Kết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_K%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1). [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-45)
#### Trận Chương Dương Độ
Trần Nhật Duật sai Trần Quốc Toản về Thanh Hoá báo tin thắng trận.
[Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) bàn với Trần Nhân Tông quyết định mang toàn quân ra bắc đánh Thoát Hoan để lấy lại [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long). Trần Quang Khải ở [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An) mới ra được cử làm chánh tướng, [Phạm Ngũ Lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ng%C5%A9_L%C3%A3o) và [Trần Quốc Toản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_To%E1%BA%A3n) làm phó tướng; lại truyền lệnh cho Trần Nhật Duật phải ngăn không cho Toa Đô hợp binh được với Thoát Hoan.
Đại quân Thoát Hoan đóng ở Thăng Long cũng trong tình trạng lương thực sắp cạn, các chiến thuyền đóng ở bến Chương Dương.
Trần Quang Khải tiến ra bắc khá thuận lợi. Quân Trần nhanh chóng diệt nhiều đồn nhỏ của quân Nguyên, kết hợp dụ hàng quân người Hoa bỏ hàng ngũ quân Nguyên. Trong khi đó thì Trần Nhật Duật cũng giữ lại số quân để cầm chân Toa Đô, còn chia một số sang hợp với cánh quân Trần Quang Khải. Nhiều toán quân Trần trước kia bị tản mát, chưa tìm được vào Thanh Hoá, lúc đó gặp quân Trần Quang Khải đã cùng gia nhập nên lực lượng càng mạnh lên. Quân Trần chiếm được nhiều thuyền của địch ở bến đò.
[[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-46)
Quân Trần tiếp tục ngược sông Hồng phản công quân Nguyên. Trần Quang Khải cùng Phạm Ngũ Lão và Trần Quốc Toản đã tấn công quân Nguyên ở Chương Dương (huyện Thường Tín).
Quân Nguyên thường thấy quân Trần bị thua, khi đó thấy quân Trần đánh mạnh nên bị bất ngờ, tan tác bỏ chạy. Phần lớn các chiến thuyền quân Nguyên bị quân Trần đốt cháy hoặc chiếm. [47]
#### Giải phóng Thăng Long
Sau các trận phản công thắng lợi trên sông Hồng, quân Trần quyết định tấn công giải phóng kinh thành Thăng Long. Lực lượng tham gia gồm các đơn vị thủy bộ chủ lực do Trần Quang Khải chỉ huy. Các đơn vị dân binh các địa phương lân cận do Trần Thông, Nguyễn Khả Lạp và Nguyễn Truyền chỉ huy. Sau khi đánh bại đơn vị quân Nguyên ngoài thành do Mã Vinh chỉ huy, quân Trần bắt đầu bao vây và công thành.
Tài liệu thời Nguyên chép rằng:
*“Thủy lục đến đánh đại doanh, vây thành mấy vòng, tuy chết nhiều nhưng quân tăng thêm càng trở nên đông, quan quân sớm tối đánh rất khốn đốn, thiếu thốn, khí giới đều hết”* và “Người Giao chống đánh quan quân, tuy mấy lần thua tan, nhưng quân tăng càng đông, quan quân mỏi mệt, tử thương cũng nhiều, quân mã Mông Cổ không thể nào thi thố tài năng được”. [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-48) [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-49)
Trước sức tấn công mạnh mẽ và bền bỉ của quân Trần, quân Nguyên phải rút chạy khỏi thành Thăng Long về đóng ở bờ Bắc sông Hồng (khoảng Gia Lâm ngày nay).
Tại đây, đồn trại của quân Nguyên vẫn liên tục bị tấn công. [50]
#### Trận sông Thiên Mạc
Sau khi thua trận ở Hàm Tử Quan, Toa Đô vẫn không biết rằng Thoát Hoan đã tháo chạy. Cánh quân Toa Đô đóng ở sông Thiên Mạc
và tìm cách liên lạc với Thoát Hoan. Được ít ngày, Toa Đô biết tin quân Thoát Hoan đã thất bại và rút chạy, bèn lui về Tây Kết. [51]
- Có tài liệu căn cứ vào Nguyên sử cho rằng Toa Đô sau trận thua ở Hàm Tử Quan lại tiến vào Thanh Hoá đánh vua Trần lần nữa, nhưng không thu được kết quả nên lại trở ra tìm Thoát Hoan. Trận Tây Kết này còn được coi là trận Tây Kết thứ hai.
[[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-52)
Ngày 24 tháng 6 năm 1285, quân Trần do đích thân vua Trần chỉ huy tấn công đạo quân Nguyên này. Tướng Nguyên là Trương Hiển (chức tổng quản) đầu hàng quân Trần và dẫn đường cho quân Trần tấn công Toa Đô ở Tây Kết. Quân Nguyên bị giết rất nhiều. Toa Đô cũng bị tử trận. Ô Mã Nhi và Lưu Khuê đi thuyền nhỏ trốn thoát ra biển.
[[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-HVT260-53)
- Trận này một số sách sử chép khác nhau. Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) cho biết Nguyên sử chép rằng: Toa Đô không tin Thoát Hoan đã rút, nên tiến quân lên tới tận Thăng Long, thấy không còn quân mình thì mới tin, đành rút quân lên phía Bắc, gặp quân Trần chặn đánh ở sông Càn Mãn (tức sông Thị Cầu) và tử trận tại đây.
[[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-HVT260-53)
#### Quân Trần truy kích quân Nguyên
Ngày 10 tháng 6 năm 1285,
[Trần Quốc Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) và Trần Tung dẫn hơn 2 vạn quân tấn công quân Nguyên ở bờ Bắc sông Hồng. Quân Nguyên cử Lưu Thế Anh dẫn quân ra đối phó, nhưng đại bại. Quân Nguyên rút chạy về phía Bắc. [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-54)
Khi rút chạy đến sông Như Nguyệt (sông Cầu), quân Nguyên bị đơn vị của Trần Quốc Toản chặn đánh. Quân Nguyên thua, không sang sông được, phải chạy về phía Vạn Kiếp. Chỉ huy quân Trần là Trần Quốc Toản đã hy sinh trong trận này.
[[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-55)
Chạy đến sông Sách (tức đoạn sông Thương chảy quan Vạn Kiếp), quân Nguyên bắc cầu phao định vượt sông, nhưng bị quân Trần do Trần Quốc Tuấn chỉ huy ập vào đánh. Lý Hằng đẩy lui được mũi quân Trần tấn công vào lưng quân Nguyên, chém được tướng Việt là Trần Thiệu. Nhưng một mũi quân Trần khác lại đánh vào sườn đội hình quân Nguyên đang vượt cầu phao. Quân Nguyên xô nhau chạy, cầu phao đứt, nhiều binh sĩ bị chết đuối.
[[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-56)
Sau khi vượt qua sông Sách, quân Nguyên chạy về hướng Tư Minh. Lý Hằng được cử chặn hậu, đề phòng quân Trần truy kích. Đến Vĩnh Bình, quân Nguyên lại bị quân Trần do Trần Quốc Hiến (Trần Quốc Nghiễn) chỉ huy chặn đánh. Lý Hằng bị trúng tên độc. Tương truyền, quân Nguyên phải giấu Thoát Hoan trong ống đồng để chạy trốn. Khi về đến Tư Minh, Lý Hằng ngấm thuốc độc chết, thọ 50 tuổi.
[[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-57)
Cánh quân Vân Nam của Nasirud Din chạy về Vân Nam, đến địa phận huyện
[Phù Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B9_Ninh) đã bị các đơn vị của Hà Đặc và Hà Chương tấn công. Quân Nguyên thua chạy, nhưng Hà Đặc tử trận. [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-58)
## Tông thất, tướng sĩ nhà Trần hàng nhà Nguyên
*Xem chi tiết*: [Trần Ích Tắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C3%8Dch_T%E1%BA%AFc), [Lê Tắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%E1%BA%AFc)
Trong cuộc chiến lần thứ hai, nhà Trần đã có một số tông thất và tướng sĩ đi theo nhà Nguyên.
Người đầu tiên là Trần Di Ái, em vua
[Trần Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), chú vua [Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng). Di Ái được cử đi sứ nhà Nguyên, được Hốt Tất Liệt phong luôn làm An Nam quốc vương để có cớ đưa “vua mới” về nước. Di Ái bị quân Trần đón đánh ở đầu địa giới phải bỏ chạy.
Người thứ hai là
[Trần Ích Tắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_%C3%8Dch_T%E1%BA%AFc), con thứ của [Trần Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng), em của [Trần Thánh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Th%C3%A1nh_T%C3%B4ng). Ích Tắc có tài, vẫn còn có ý tranh đoạt ngôi trưởng đích. Trước khi quân Nguyên kéo sang, Ích Tắc đã từng gửi thư riêng cho khách buôn ở Vân Đồn xin quân Nguyên xuống nam. Khi [quân Nguyên Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) tiến sang, ngày [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm 1285, Ích Tắc đem cả gia đình theo hàng, với hy vọng được lập làm vua.
Quân Nguyên thất bại chạy về nước, Ích Tắc được đưa về Trung Quốc và được
[Hốt Tất Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t), phong làm *An Nam Quốc vương* và chờ ngày đưa trở về nước. Hai năm sau (1287), Ích Tắc theo Thoát Hoan sang [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) lần thứ ba.
Thứ ba là
[Trần Kiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%87n). [Trần Kiện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ki%E1%BB%87n) là con thứ của [Trần Quốc Khang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%E1%BB%91c_Khang), phục vụ dưới quyền Trần Ích Tắc cùng theo Ích Tắc hàng [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4). [Toa Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Toa_%C4%90%C3%B4) sai đưa bọn Kiệt về [Yên Kinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%C3%AAn_Kinh&action=edit&redlink=1) thì bị thổ hào người Tày ở châu Ma Lục (Lạng Sơn) là [Nguyễn Thế Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BA%BF_L%E1%BB%99c) và Nguyễn Lĩnh chặn đánh. Trần Kiệt bị gia nô của Hưng Đạo Vương là [Nguyễn Địa Lô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%E1%BB%8Ba_L%C3%B4) bắn chết, Trần Ích Tắc đem xác Kiệt để lên mình ngựa trốn đi đêm, đến Khâu Ôn chôn tại đấy Một tướng khác là Lê Tắc cũng hàng quân Nguyên, trong cảnh quân Nguyên hỗn loạn bỏ chạy, Lê Tắc đã chỉ đường giúp nhiều tướng sĩ nhà Nguyên chạy thoát về bên kia biên giới. [59] [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-60)
Một số tông thất dưới quyền Trần Ích Tắc theo sang Trung Quốc còn có
[Trần Văn Lộng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_V%C4%83n_L%E1%BB%99ng) và Trần Tú Viên.
## Kết quả và ý nghĩa
Như vậy là cuộc kháng chiến của quân dân Đại Việt dưới sự lãnh đạo của hai vua Trần Thánh Tông và Nhân Tông đã toàn thắng, thể hiện “Hào khí
[Đông A](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n)” của Đại Việt thời ấy. Nhà Trần lần thứ hai đánh đuổi được quân Mông Nguyên, lần này với quy mô lớn hơn nhiều và hoàn cảnh khó khăn hơn nhiều. Nhà Tống ở phương bắc đã mất, không còn lá chắn, Đại Việt phải trực tiếp đối đầu với nhà Nguyên trên toàn tuyến biên giới phía bắc. Diệt được [4] [Nam Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), sức mạnh của nhà Nguyên cũng tăng lên so với trước.
Theo sử cũ Việt Nam, quân Nguyên chết rất nhiều, thây nằm ngổn ngang, máu chảy thành suối.
[Đại Việt Sử ký Toàn thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) chép rằng Lý Quán thu tàn quân chỉ còn lại 5 vạn người so với 50 vạn khi bắt đầu sang Đại Việt.
Trần Xuân Sinh trong
*Thuyết Trần* đặt nghi vấn về vấn đề này. Bằng chứng là ngay khi quân Nguyên thua chạy về, chỉ 2 tháng sau Hốt Tất Liệt đã có ý định cho sang đánh phục thù ngay. Như vậy lực lượng quân Nguyên còn sống trở về khá đông đảo để có thể tiếp tục một cuộc chinh phạt mới. Sau đó Hốt Tất Liệt phải hoãn việc dùng binh ngay vì thiếu lương chứ không phải thiếu quân. Lực lượng mà vua Nguyên huy động thêm cho lần đánh Đại Việt thứ 3 sau này cũng chỉ chừng gần 10 vạn người. [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_note-61)
## Tham khảo
[Hà Văn Tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_T%E1%BA%A5n)và Phạm Thị Tâm (1972), *Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII*, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, bản in lại năm 2003.
- Trần Xuân Sinh (2006),
*Thuyết Trần*, Nhà xuất bản Hải Phòng
- Quốc Chấn chủ biên (2006),
*Những danh tướng chống ngoại xâm thời Trần*, Nhà xuất bản Giáo dục.
- Vũ Ngọc Khánh (2008),
*Người “có vấn đề” trong sử nước ta*, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin.
- Đỗ Trình chủ biên (2003),
*Lịch sử quân sự Việt Nam – Tập IV: Hoạt động quân sự thời Trần (Thế kỷ XIII – XIV)*, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội
## Chú thích
**Theo cách gọi khác ở Việt Nam là Kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ 2** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-1) **Kéo dài khoảng 4 tháng từ cuối tháng Chạp năm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-2) [Giáp Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%A2n)đến cuối tháng Tư năm [Ất Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) **Đúng ra thì năm 1258, Đại Nguyên vẫn chưa được thành lập.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-3)
- ^
**a** **ă** [Xuân Mậu Tý – nhớ hào khí vua Trần Thánh Tông](http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/xuan-mau-ty-nho-hao-khi-vua-tran-thanh-tong) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 121.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-5) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 122-124.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-6) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 125-127.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-7) **Quảng Trị ngày nay, theo Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-8) **Tây Bắc đảo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-9) [Hải Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Nam), theo Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972). **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 125-127 dẫn lại từ Nguyên sử quyển 209 phần An Nam truyên.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-10) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-11) *Nguyên sử*thời Minh phiên âm là Thoát Hoan. *Nguyên sử giải nghĩa*thời Thanh phiên âm là Thác Hoan. Tên gọi Thoát Hoan thường được biết tới ở Việt Nam **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), chương VI.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-12) **Sau đó đạo quân này được tăng viện thêm 1,5 vạn quân do Qutuqu, Ô Mã Nhi Batur, Lưu Quân Khánh dẫn đầu. Đến Chiêm Thành tìm nơi đóng quân của Toa Đô chưa được thì gặp bão tan tác hết, không rõ còn bao nhiêu.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-13) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), Chương V.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-14) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 183-184.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-15) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 186-187. Bình Than theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-16) [Lê Tắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_T%E1%BA%AFc)trong [An Nam chí lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/An_Nam_ch%C3%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c)và Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) là chỗ hợp lưu của [sông Kinh Thầy](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Kinh_Th%E1%BA%A7y)với [sông Thái Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh). **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 196.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-17)
- ^
**a** [Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 5.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-.C4.90.E1.BA.A1i_Vi.E1.BB.87t_s.E1.BB.AD_k.C3.BD_to.C3.A0n_th.C6.B0.2C_quy.E1.BB.83n_5_18-1) **ă** **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 198 dẫn lại** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-19) *Nguyên sử*quyển 209. **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 204-205.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-20) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 222-223.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-21) **sông Xa Lý, huyện** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-22) [Sơn Động](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%E1%BB%99ng)ngày nay **Huyện lỵ huyện Sơn Động ngày nay** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-23) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 206.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-24) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 207.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-25) **Vạn hộ là cấp chỉ huy một đơn vị gồm 1 vạn quân.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-26) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 212-216.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-27) **Phả Lại** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-28) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-29) [Quế Võ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_V%C3%B5), [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-30) [Tiên Du](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Du), [Từ Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_S%C6%A1n), [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 216-217.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-31) **Nguyên sử, quyển 209.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-32) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 217-222.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-33) **Huyện** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-34) [Yên Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_B%C3%ACnh), tỉnh [Yên Bái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_B%C3%A1i)ngày nay **Tức bãi Mạn Trù ở** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-35) [Khoái Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kho%C3%A1i_Ch%C3%A2u), [Hưng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 227-228.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-36) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) cho rằng ải Hải Thị có thể là nơi** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-37) [sông Luộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Lu%E1%BB%99c)hợp lưu với sông Hồng. **Trần Nhật Huyên là tên dùng của vua Trần Nhân Tông trong ngoại giao với nhà Nguyên.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-38) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) dẫn lại Nguyên sử quyển 3.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-39) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 235-236.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-40) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 239-243.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-41) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 245.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-42)
- ^
**a** [Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 191](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-TXS191_43-1) **ă** **Không rõ tên** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-44) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 249.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-45) **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 194** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-46) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 251.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-47) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) trích dẫn Kinh tế đại điển tự lục.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-48) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972) trích dẫn Nguyên sử quyển 209.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-49) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 251-253.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-50) **Khúc sông Hồng chảy qua Khoái Châu** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-51) **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 199** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-52)
- ^
**a** [Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 260-261.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-HVT260_53-1) **ă** **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 254.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-54) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 254-255.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-55) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 255-256.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-56) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 256-257.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-57) **Hà Văn Tấn và Phạm Thị Tâm (1972), trang 257-259.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-58) **Đại Việt sử ký toàn thư, 2004, tr 506** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-59) **Vũ Ngọc Khánh, sách đã dẫn, tr 84** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-60) **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 206, 214** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nguy%C3%AAn_M%C3%B4ng-%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_l%E1%BA%A7n_2#cite_ref-61)
## Xem thêm
# Nhà Nguyên
|
|Bài viết này có chứa các Nếu không được
|
|
Ngôn ngữ | – 1260–1294
|| – 1333–1370 (tiếp tục)
|Thời đại lịch sử | –
||mùa xuân năm 1206
|| – Chính thức thành lập
||18-12-1271
|| –
||1268-1273
|| – Chinh phục Nam Tống
||04-02-1276
|| –
||19-03-1279
|| –
||14-09-1368
|| – Hình thành
||1368-1388
|| – 1290 ước tính
||77,000,000
|| – 1293 ước tính
||79,816,000
|| – 1330 ước tính
||83,873,000
|| – 1350 ước tính
||87,147,000
||Chủ yếu là
|Hiện nay là một phần của ![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
**Nhà Nguyên** hay **triều Nguyên** ( [tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 元朝; [Hán-Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Nguyên triều*, tiếng Mông Cổ trung cổ: *Dai Ön Yeke Mongghul Ulus*; [tiếng Mông Cổ hiện đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95): *Их Юань улс* là một triều đại do người Mông Cổ thành lập, là triều đại dân tộc thiểu số đầu tiên hoàn thành sự nghiệp thống nhất Trung Quốc. Triều Nguyên do Nguyên Thế Tổ [Hốt Tất Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) lập nên vào năm 1271, định đô tại Đại Đô (nay là [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)), đến năm 1279 thì công diệt [Nam Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%91ng), thống nhất khu vực Trung Quốc. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1)
Tiền thân của triều Nguyên là Đại Mông Cổ Quốc. Năm 1206, Thành Cát Tư Hãn thống nhất các bộ lạc tại phía bắc
[sa mạc Gobi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi) (tức Mạc Bắc), lập nên Đại Mông Cổ Quốc. Do [Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) và [Tây Hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) dần suy lạc, Mông Cổ trước sau tiến đánh Tây Hạ và Kim, diệt Tây Hạ vào năm 1227, đến năm 1234 thì diệt Kim, hoàn toàn chiếm lĩnh [Hoa Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_B%E1%BA%AFc). Tại phía tây, trước khi triều Nguyên thành lập vào năm 1271, Mông Cổ trước sau phát động ba lần tây chinh , khiến Đế quốc Mông Cổ xưng bá [chú 1] [đại lục Á-Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c_%C3%81-%C3%82u). . [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1)
Năm 1259, sau khi
[Mông Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Kha) từ trần trong chiến tranh chinh phạt Tống, [Hốt Tất Liệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) đang quản lý khu vực dân cư Hán tiến hành tranh đoạt hãn vị với [A Lý Bất Ca](http://vi.wikipedia.org/wiki/A_L%C3%BD_B%E1%BA%A5t_Ca) vốn được quý tộc Mông Cổ tại Mạc Bắc ủng hộ, phát sinh chiến tranh, cuối cùng Hốt Tất Liệt giành thắng lợi vào năm 1264. Hốt Tất Liệt lấy Nguyên trong “đại tai càn nguyên” của [Chu Dịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_D%E1%BB%8Bch), vào năm 1271 cải quốc hiệu thành Đại Nguyên, kiến lập triều Nguyên, tức Nguyên Thế Tổ. Điều này khiến bốn hãn quốc lớn của người Mông Cổ trước sau thoát ly quan hệ với Đại hãn Hốt Tất Liệu, đến thời kỳ [Nguyên Thành Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A0nh_T%C3%B4ng) mới thừa nhận trên danh nghĩa rằng hoàng đế triều Nguyên là Đại hãn. Năm 1276, triều Nguyên công diệt Nam Tống, thống trị toàn bộ khu vực Trung Quốc, kết thúc cục diện phân liệt hơn 400 năm từ thời [Đường mạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). Trong thời kỳ từ Nguyên Thế Tổ đến [Nguyên Vũ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C5%A9_T%C3%B4ng), quốc lực triều Nguyên đạt đỉnh, về quân sự thì bình định Tây Bắc, song thất bại khi chinh phạt Nhật Bản và các quốc gia Đông Nam Á. Trung kỳ, hoàng vị triều Nguyên nhiều lần thay đổi, chính trị không đi vào quỹ đạo. Năm 1351 thời [Nguyên Huệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng) thì [khởi nghĩa Khăn Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Kh%C4%83n_%C4%90%E1%BB%8F) bùng phát. Năm 1368, [Chu Nguyên Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Nguy%C3%AAn_Ch%C6%B0%C6%A1ng) sau khi lập nên [triều Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã phái [Từ Đạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1t) bắc phạt, công hãm Đại Đô. Triều đình Nguyên đào thoát đến Mạc Bắc, sử gọi là Bắc Nguyên. Năm 1388, Bắc Nguyên Hậu Chủ bỏ quốc hiệu Đại Nguyên, Bắc Nguyên mất. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1)
Triều Nguyên kế thừa lãnh thổ của Đế quốc Mông Cổ, trải qua nhiều lần mở rộng, đến năm 1310 thời Nguyên Vũ Tông thì đạt tới mức độ rộng nhất, phía tây đến
[Thổ Lỗ Phiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_L%E1%BB%97_Phi%C3%AAn), phía tây nam bao gồm [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) và bắc bộ [Miến Điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n), phía bắc đến nam bộ Đô Bá và [hồ Baikal](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Baikal), phía đông [sông Obi](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Obi); đông đến [biển Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), lớn hơn cả thời Hán, Đường cực thịnh. [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E5.8F.B2.E5.8D.B7.E4.BA.94.E5.8D.81.E5.85.AB.E5.9C.B0.E7.90.86.E5.BF.97-3) . Triều Nguyên là nước tông chủ của bốn hãn quốc lớn là [3] [Khâm Sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng), [Sát Hợp Đài](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_S%C3%A1t_H%E1%BB%A3p_%C4%90%C3%A0i), Oa Khoát Đài, [Y Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Y_Nhi), nước phiên thuộc của triều Nguyên bao gồm [Cao Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_Ly)và các quốc gia Đông Nam Á. 。 [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1)
Trên phương diện kinh tế, vẫn lấy nông nghiệp làm chủ đạo, tuy nhiên năng lực sản xuất về tổng thể ở mức thấp so với triều Tống.
, song có phát triển lớn về kỹ thuật sản xuất, diện tích đất khai khẩn, sản lượng lương thực, xây dựng thủy lợi và diện tích trồng bông. Do người Mông Cổ là dân tộc du mục, thời kỳ còn ở thảo nguyên họ lấy chăn nuôi làm sinh kế chủ đạo, kinh tế đơn nhất, không có chế độ thổ địa. Khi đánh chiếm Hoa Bắc, người Mông Cổ tiến hành tàn sát và cướp bóc gây thiệt hại nghiêm trọng. Sau khi diệt Kim, do [4] [Da Luật Sở Tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Da_Lu%E1%BA%ADt_S%E1%BB%9F_T%C3%A0i)khuyến gián, Oa Khoát Đài đồng ý cho khôi phục nông nghiệp, khuyến khích người Hán khai khẩn . Sau khi Hốt Tất Liệt đăng cơ, triều Nguyên thực thi khuyến khích sản xuất, an phủ dân lưu tán, Đến thời Nguyên, diện tích trồng bông không ngừng mở rộng, sản phẩm bông vải tại Giang Nam khá hưng thịnh. Sản xuất mang tính thương phẩm phát triển, khiến đương thời kinh tế nông thôn về cơ bản tự cung tự cấp tiến vào quan hệ kinh tế tiền tệ thương phẩm trên một số phương diện. Do Nguyên Đế tập trung khống chế một lượng lớn thợ thủ công nghiệp, kinh doanh sản xuất hàng công nghệ thường dùng, sản xuất thủ công nghiệp quan doanh đặc biệt phát triển, còn thủ công nghiệp dân gian có hạn chế nhất định. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.B6.93.E6.BF.9F-6) 。 [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.B6.93.E6.BF.9F-6)
Không giống như các vương triều chinh phục khác, triều Nguyên không đề cao văn hóa bản thân mà tích cực hấp thụ văn hóa Trung Hoa, đồng thời sử dụng văn hóa Tây Á và văn hóa Trung Hoa, song cũng đề xướng chủ nghĩa người Mông Cổ ở vị trí tối cao. Triều Nguyên hết sức tôn sùng Phật giáo Tạng, về chính trị sử dụng một lượng lớn người Sắc Mục (tức người Trung-Tây Á và Âu), địa vị của học giả Nho giáo bị hạ thấp, và trong thời gian đầu triều Nguyên từng một thời gian dài không tổ chức khoa cử
. Do văn hóa sĩ đại phu suy thoái, trật tự xã hội truyền thống từ thời Tống sụp đổ, văn hóa thứ dân phát triển nhanh chóng. Hiện tượng này trên phương diện chính trị thể hiện qua trọng dụng tư lại, trên phương diện nghệ thuật và văn học biểu hiện qua hí kịch và nghệ năng phát triển việc lấy thứ dân làm đối tượng, trong đó Nguyên khúc là hưng thịnh nhất. [chú 3] [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E6.96.87.E5.8C.96-9)
## Mục lục
[1 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Cương vực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#C.C6.B0.C6.A1ng_v.E1.BB.B1c) [3 Hành chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#H.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [4 Chế độ chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BB.99_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [5 Ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Ngo.E1.BA.A1i_giao) [6 Quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [7 Nhân khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [8 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Kinh_t.E1.BA.BF) [9 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#V.C4.83n_h.C3.B3a) [10 Ảnh hưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng) [11 Quân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Qu.C3.A2n_ch.E1.BB.A7) [12 Ghi chú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Ghi_ch.C3.BA) [13 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [14 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Tham_kh.E1.BA.A3o) [15 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#Xem_th.C3.AAm)
## Lịch sử
Lịch sử triều Nguyên thông thường có thể phân thành hai giai đoạn, năm 1206
[Thiết Mộc Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_M%E1%BB%99c_Ch%C3%A2n) thống nhất Mông Cổ, lập quốc tại Mạc Bắc, định quốc hiệu là Đại Mông Cổ Quốc, đến năm 1271 Hốt Tất Liệt kiến đô tại Hán địa, tức khu vực cư dân Hán, cải quốc hiệu thành Đại Nguyên, tổng cộng 65 năm, gọi là thời kỳ Đại Mông Cổ Quốc, hay Đế quốc Mông Cổ. Giai đoạn thứ hai kéo dài cho đến năm 1368 khi Nguyên Huệ Tông đào thoát về Mông Cổ, kéo dài tổng cộng 97 năm, là giai đoạn tồn tại thực sự của triều Nguyên. Sau khi Nguyên Huệ Tông đào thoát về Mông Cổ, vẫn duy trì quốc hiệu Đại Nguyên, đến năm 1402 thì [Quỷ Lực Xích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B7_L%E1%BB%B1c_X%C3%ADch&action=edit&redlink=1) sát hại Thuận Thiên Đế [Khôn Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4n_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1), cải quốc hiệu thành Thát Đát, tổng cộng kéo dài 34 năm, gọi là thời kỳ Bắc Nguyên. Do Đế quốc Mông Cổ, triều Nguyên và Bắc Nguyên có quan hệ thừa kế liên tục, do vậy bài viết giới thiệu cả ba thời kỳ. 。 [1]
### Thống nhất Mông Cổ
Thời
[Liêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Li%C3%AAu), các bộ lạc trên thảo nguyên Mông Cổ do triều đình Liêu cai quản. Sau khi [Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) diệt Liêu, thừa dịp quân Kim nam hạ tiến công Tống mà không chú ý tới phía bắc, [Hợp Bất Lặc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_B%E1%BA%A5t_L%E1%BA%B7c&action=edit&redlink=1) Hãn kiến lập Mông Ngột Quốc, tức giai đoạn đầu của quốc gia Mông Cổ, sau đó người Mông Cổ thường xâm nhập biên cảnh của Kim. Sau khi Hợp Bất Lặc mất, [Yêm Ba Hài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%C3%AAm_Ba_H%C3%A0i&action=edit&redlink=1) Hãn trở thành đại hãn, song sau đó bị người Tháp Tháp Nhi bán cho triều đình Kim, rồi bị [Kim Hi Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Hi_T%C3%B4ng) hành quyết, sự kiện này khởi nguồn cho mối thù của người Mông Cổ với Kim. Sau khi [Kim Chương Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Ch%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%B4ng) mất, đầu thế kỷ 13, triều Kim dưới quyền [Hoàn Nhan Vĩnh Tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0n_Nhan_V%C4%A9nh_T%E1%BA%BF) dần suy lạc, Thiết Mộc Chân thuộc Khất Nhan bộ của Mông Cổ bắt đầu thống nhất thảo nguyên Mông Cổ. Trước sau dưới viện trợ quân sự của thủ lĩnh Khắc Liệt bộ là [Vương Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) và thủ lĩnh Trát Đáp Lan bộ là [Trát Mộc Hợp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1t_M%E1%BB%99c_H%E1%BB%A3p), Thiết Mộc Chân đánh bại người Miệt Nhi Khất, lực lượng dần lớn mạnh. Năm 1189, sau tranh đoạt kịch liệt, Thiết Mộc Chân được quý tộc Khất Nhan bộ tôn làm đại hãn của bộ lạc. Tuy nhiên, việc bộ tộc của Thiết Mộc Chân dần lớn mạnh làm tổn hại đến địa vị của Trát Mộc Hợp trên thảo nguyên, do vậy Trát Mộc Hợp liên hiệp với các bộ tộc như Thái Xích Ô, hợp binh tiến công Thiết Mộc Chân. Trát Mộc Hợp tạm thời chiến thắng, song vì bạo ngược nên các thủ lĩnh bộ lạc dưới quyền bất mãn, bộ chúng hướng tâm sang Thiết Mộc Chân, lực lượng của Thiết Mộc Chân từng bước lớn mạnh. Năm Thừa An thứ 1 (1196), bộ tộc Tháp Tháp Nhi phản Kim, Hoàng đế Hoàn Nhan Vĩnh Tế phái Thừa tướng [Hoàn Nhan Tương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0n_Nhan_T%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) đem quân chinh thảo. Thiết Mộc Chân liên hiệp với Khắc Liệt Bộ, lấy danh nghĩa báo thù, đánh tan Tháp Tháp Nhi bộ. Sau chiến tranh, triều đình Kim phong cho Thiết Mộc Chân chức Củ quân thống lĩnh, do vậy ông có thể sử dụng danh nghĩa quan viên của Kim để hiệu lệnh bộ chúng Mông Cổ. Năm Khánh Nguyên thứ 6 (1200), Thiết Mộc Chân và Vương Hãn hội quân, đại thắng trước liên quân Miệt Nhi Khất-Thái Xích Ô. Năm Gia Thái thứ 1 (1201), Thiết Mộc Chân đánh bại liên quân 11 bộ tộc dưới quyền Trát Mộc Hợp. Năm Gia Thái thứ 2 (1202), liên quân Thiết Mộc Chân và Vương Hãn đánh bại liên quân của Trát Mộc Hợp cùng người Nãi Man, Thái Xích Ô, Tháp Tháp Nhi, Miệt Nhi Khất..Cuối cùng, Thiết Mộc Chân bình định cao nguyên Mông Cổ, thống nhất các bộ tộc Mông Cổ, vào mùa xuân năm 1206, các quý tộc Mông Cổ tại đầu nguồn sông Oát Nan (nay là [sông Onon](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Onon)) lần đầu triệu tập Đại hội Khuruldai, Thiết Mộc Chân nhận xưng hiệu Thành Cát Tư Hãn, kiến quốc Đại Mông Cổ Quốc, sau này được tôn xưng là Nguyên Thái Tổ. . [7]
### Phạt Kim và khoách trương
Kim và người Mông Cổ có thù truyền thế
, Thành Cát Tư Hãn có ý phạt Kim báo thù, tuy nhiên Tây Hạ và Kim liên minh, nhằm tránh bị Tây Hạ khiên chế nên Mông Cổ ba lần suất quân (1205, 1207, 1209-1210) tiến công, buộc [chú 4] [Tây Hạ Tương Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1_T%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%B4ng)xưng thần. Năm 1210, Thành Cát Tư Hãn và Kim đoạn giao, sang năm sau [Chiến tranh Mông-Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng-Kim)bùng phát. Trong [Chiến dịch Dã Hồ Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_D%C3%A3_H%E1%BB%93_L%C4%A9nh&action=edit&redlink=1), quân Mông Cổ đại phá 40 vạn quân Kim, sau đó đánh vào khu vực [Hoa Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_B%E1%BA%AFc)và tiến hành đồ sát. Năm 1214, quân Mông Cổ bao vây thủ đô Trung Đô (nay là [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)) của Kim, [Kim Tuyên Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Tuy%C3%AAn_T%C3%B4ng)buộc phải xưng thần. Năm 1215, quân Mông Cổ nam hạ công chiếm Trung Đô, đồng thời có được danh tướng [Da Luật Sở Tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Da_Lu%E1%BA%ADt_S%E1%BB%9F_T%C3%A0i), nhân vật này có công lớn trong việc trợ giúp người Mông Cổ củng cố Hoa Bắc. Năm 1217, Thành Cát Tư Hãn do Tây chinh Khwarezm nên mệnh cho [Mộc Hoa Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%99c_Hoa_L%C3%AA)thống lĩnh Hán địa, phong người này làm “Thái sư quốc vương” , mệnh cho Mộc Hoa Lê tiếp tục tiến công Kim. Nhằm củng cố Hán địa, Mộc Hoa Lê thu hàng thế lực tự vệ địa phương như của [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-13) [Sử Thiên Trạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_Thi%C3%AAn_Tr%E1%BA%A1ch), [Trương Nhu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Nhu&action=edit&redlink=1), [Nghiêm Thực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nghi%C3%AAm_Th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)và [Trương Hoành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ho%C3%A0nh), sử gọi là “Hán tộc tứ đại thế hầu”, về sau họ cũng phò tá Hốt Tất Liệt kiến lập triều Nguyên . Mộc Hoa Lê thông qua chiến tranh khiến cho cương vực Kim chỉ còn lại Hà Nam và Quan Trung, đồng thời năm 1231 ông phái binh tiến công [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B.E6.99.82.E6.9C.9F-11) [Cao Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_Ly), khiến triều đình Cao Ly đào thoát đến [đảo Giang Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ganghwa_%28%C4%91%E1%BA%A3o%29) 。 [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.88.90.E5.90.89.E6.80.9D.E6.B1.97-10)
Ở phía tây, để lập tuyến đường thông sang phương tây, ngay từ năm 1209-1210 Mông Cổ đã buộc người Úy Ngột Nhi tại đông bộ
[Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) và người Cáp Lạt Lỗ tại thung lũng [sông Y Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Y_L%C3%AA) quy thuận. Trong khi Kim thiên đô và tiến đến diệt vong, [Khwarezm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Khwarezm-Shah) dưới quyền [Muhammad II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Muhammad_II_c%E1%BB%A7a_Khwarezm) quật khởi tại Trung Á, đại thần địa phương của nước này tại Otrar là Inalchuq hai lần đồ sát thương đội Mông Cổ đồng thời làm nhục sứ thần Mông Cổ, Thành Cát Tư Hãn bèn quyết tâm phát động Tây chinh lần thứ nhất. Năm 1218, tướng Mông Cổ là [Triết Biệt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_Bi%E1%BB%87t) giết Hoàng đế [Tây Liêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Li%C3%AAu) [Khuất Xuất Luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu%E1%BA%A5t_Xu%E1%BA%A5t_Lu%E1%BA%ADt), công chiếm khu vực Tarim. Tháng 6 năm sau Thành Cát Tư Hãn đích thân đem quân chủ lực Mông Cổ gồm 10 vạn người Tây chinh Khwarezm. Muhammad II không kháng cự lại nổi quân Mông Cổ, lo sợ nên đào thoát, quân Mông Cổ đồ sát các thành trấn, và đến năm 1221 thì Khwarezm diệt vong. Thành Cát Tư Hãn mệnh [Tốc Bất Đài](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_B%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%A0i) và Triết Biệt truy sát Muhammad II, Muhammad II cuối cùng mất tại [biển Caspia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspia). Con trai của Muhammad II là Jalal ad-Din anh dũng kháng địch trong trận Parwan, song cuối cùng phải đào thoát đến [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), năm 1224 phục quốc tại [Tabriz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tabriz). Năm 1230, Jalal ad-Din bị tướng quân Mông Cổ Xước Nhi Mã Hãn công diệt . Tốc Bất Đài và Triết Biệt cuối cùng vào năm 1222 cùng Tát Mã Nhĩ Hãn xuất phát đi qua bắc bộ cao nguyên Iran, tiến công các quốc gia Nam Kavkaz rồi vượt dãy Kavkaz đến Khâm Sát (miền nam Nga), trong khoảng thời gian đó công chiếm không ít quốc gia. Trong [7] [trận sông Kalka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_s%C3%B4ng_Kalka)năm 1223 tại lãnh thổ nay thuộc [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), quân Mông Cổ đánh tan liên quân các quốc gia [Rus Kiev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rus_Kiev)và Khâm Sát, đồng thời tiến quân theo hướng tây đến [sông Dnister](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Dnister)thuộc miền tây Ukraina ngày nay, sau chuyển sang vây đánh Kiev, rồi trở về phía đông. Tháng 9 năm 1223, quân Mông đang tiến công [Volga Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Volga_Bulgaria&action=edit&redlink=1)tại trung thượng du [sông Volga](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Volga)thì vượt sông về Trung Á. Thành Cát Tư Hãn đem lãnh thổ mới mở rộng phân phong cấp cho trưởng tử Truật Xích, thứ tử Sát Hợp Đài và tam tử Oa Khoát Đài, tứ tử [Đà Lôi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_L%C3%B4i)lĩnh Mông Cổ bản thổ, Oa Khoát Đài trở thành người kế thừa đại hãn. Năm 1225, sau khi Mông Cổ hồi quân, do Tây Hạ không phối hợp Tây chinh, Thành Cát Tư Hãn suất quân nhằm tiêu diệt Tây Hạ. Năm 1227, Thành Cát Tư Hãn bệnh mất, Đà Lôi giám quốc. 。 [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.88.90.E5.90.89.E6.80.9D.E6.B1.97-10)
### Hãn hệ chuyển di
Đà Lôi giám quốc hai năm, trong Đại hội Khuruldai năm 1229,
[Oa Khoát Đài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i) được tôn làm Đại hãn của Mông Cổ, sau này được tôn xưng là Nguyên Thái Tông. Năm 1231, Oa Khoát Đài Hãn suất quân nam chinh triều Kim, đồng thời mệnh Đà Lôi từ Hán Trung mượn đường Nam Tống theo [Hán Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Th%E1%BB%A7y) tiến công Biện Kinh, năm sau Đà Lôi trong [trận Tam Phong Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Tam_Phong_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) tại Hà Nam đã đánh tan quân Kim. Năm 1234, liên quân Mông-Tống liên hiệp [công phá Thái châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Th%C3%A1i_Ch%C3%A2u_%281233-1234%29), [Kim Ai Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Ai_T%C3%B4ng) tự sát, triều Kim mất. Mặc dù Nam Tống phát động [Đoan Bình nhập Lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90oan_B%C3%ACnh_nh%E1%BA%ADp_L%E1%BA%A1c) nhằm thu phục đất Hà Nam, song cuối cùng toàn bộ khu vực Hoa Bắc do Mông Cổ chiếm lĩnh. Năm 1235, Oa Khoát Đài Hãn định đô tại Cáp Lạp Hòa Lâm (Karakorum, nay thuộc Mông Cổ), sau đó suất quân báo thù Nam Tống, cướp bóc khu vực Lưỡng Hoài rồi về bắc. Nhằm đề phòng Hán nhân thế hầu tại Hoa Bắc làm phản, Mông Cổ phái Tham mã xích quân tiến trú Hán địa; tiến hành hai lần điều tra nhân khẩu, đem một nửa số người Hán phân phong cho công thần Mông Cổ . Do nhu cầu về nhân tài trị lý quốc gia, Oa Khoát Đài Hãn tiếp thu kiến nghị của Da Luật Sở Tài, vào năm 1238 mệnh Truật Hốt Đức và Lưu Trung tổ chức khoa cử, sử xưng Mậu Tuất tuyển thí. Kỳ khảo thí này chọn được các danh sĩ như Dương Hoán. [8] [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-14) . [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.8D.89.E5.8E.9F.E5.B8.9D.E5.9C.8B-15)
Tại phía tây, năm 1235 Oa Khoát Đài Hãn mệnh con cả của
[Truật Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tru%E1%BA%ADt_X%C3%ADch) là [Bạt Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1t_%C4%90%C3%B4), cùng [Quý Do](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Do) và [Mông Kha](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Kha), [Tốc Bất Đài](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_B%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%A0i) phát động Tây chinh lần thứ hai, sử xưng Bạt Đô tây chinh, tổng chỉ huy là Bạt Đô và Tốc Bất Đài. Từ năm 1236 đến 1242, quân Mông Cổ công chiếm thảo nguyên Khâm Sát, các công quốc Rus Kiev, và các quốc gia Trung Đông Âu nay thuộc Hungary, Romania, Ba Lan, [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva), Séc, Slovakia, Nam Tư cũ, Bulgaria, và La Mã Thần thánh. Tháng 11 năm 1241, Oa Khoát Đài Hãn mất, Hoàng hậu [Thoát Liệt Ca Na](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tho%C3%A1t_Li%E1%BB%87t_Ca_Na&action=edit&redlink=1) giám quốc. Tháng 3 năm 1246, trong Đại hội Khuruldai, con của Oa Khoát Đài là Quý Do trở thành đại hãn của Mông Cổ, sau này được tôn xưng là Nguyên Định Tông. Năm 1247, các bộ tộc [Thổ Phồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Ph%E1%BB%93n) quy phụ Mông Cổ, sử xưng Lương châu hội minh. Tháng 8 năm 1248, Quý Do mất, Hoàng hậu [Hải Mê Thất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_M%C3%AA_Th%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) lập người trong tộc là [Thất Liệt Môn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1) giám quốc. Tuy nhiên, trong đại hội vào tháng 7 năm 1251, do [Bạt Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1t_%C4%90%C3%B4) và [Ngột Lương Hợp Thai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%99t_L%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%A3p_Thai) ra sức ủng hộ dòng Đà Lôi, khiến Thất Liệt Môn thuộc dòng Oa Khoát Đài để mất hãn vị. Mông Kha kế thừa hãn vị, sau được tôn xưng là Nguyên Hiến Tông 。 [11]
Mông Kha sau khi tức vị vào năm 1252 thì tiến hành trung ương tập quyền hóa, tại Hán địa, Trung Á và Iran cho đặt trung thư tỉnh, phân khiển chư vương thuộc dòng Đà Lôi quản lý các khu vực, cho em là Hốt Tất Liệt tổng lĩnh Hán địa. Trong thời gian Hốt Tất Liệt thống trị Hán địa, ông sử dụng một lượng lớn quan lại và nho sĩ là người Hán, củng cố khu vực Hoa Bắc, đồng thời cùng Ngột Lương Hợp Thai đi vòng diệt
[Đại Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A1i_L%C3%BD) vào năm 1253. Năm 1258, chính quyền Thôi thị tại [Cao Ly](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_Ly) kết thúc, Cao Ly trở thành nước phiên thuộc của Mông Cổ. Cùng năm đó, Mông Kha Hãn tuyên bố phân binh thành ba lộ nam chinh Nam Tống, Mông Kha Hãn suất quân tiến công Hợp Châu thuộc Tứ Xuyên (nay là [Trùng Khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%B9ng_Kh%C3%A1nh)), Hốt Tất Liệt tiến công Ngạc Châu thuộc Hồ Bắc (nay là Vũ Xương), Ngột Lương Hợp Thai từ Yến Dương thuộc Vân Nam (nay thuộc bắc bộ Lệ Giang, Vân Nam) qua [An Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) nhằm tiến công Quảng Nam Tây lộ rồi tiến tiếp đến Kinh Hồ Nam lộ, tam quân có ý đồ hội hợp tại Hoa Trung rồi xuôi [Trường Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang) vây đánh Lâm An. Năm sau, Mông Kha Hãn chiến tử tại [thành Điếu Ngư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BA%BFu_Ng%C6%B0) thuộc Hợp Châu, nhóm Hốt Tất Liệt đình chỉ nam chinh, về bắc đoạt vị . Ở phía tây, Mông Kha Hãn phái em là [1] [Húc Liệt Ngột](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%BAc_Li%E1%BB%87t_Ng%E1%BB%99t)tây chinh Tây Á, sử xưng Mông Cổ tây chinh lần ba, năm 1256 Húc Liệt Ngột công diệt tổ chức ám sát Hồi giáo Hashshashin. Năm 1258, quân Tây chinh công chiếm [Baghdad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baghdad)– lãnh địa cuối của vương triều [Abbas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Abbas)Lưỡng Hà. Năm sau, quân Mông Cổ giành thắng lợi trước [Vương triều Ayyub](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_tri%E1%BB%81u_Ayyub), năm 1260 chiếm lĩnh [Damas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Damas)và [Aleppo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleppo). Tuy nhiên, Húc Liệt Ngột biết tin Mông Kha từ trần khi nam chinh Nam Tống thì lập tức suất đại quân về thủ đô tranh vị. Quân Mông Cổ lưu lại Tây Á chiến bại trong [trận Ain Jalut](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ain_Jalut)tại [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)ngày nay trước vương triều Mamluk Ai Cập, Tây chinh lần ba kết thúc. 。 [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.8D.89.E5.8E.9F.E5.B8.9D.E5.9C.8B-15)
### Đại tai càn nguyên
Mông Kha Hãn từ trần, Hốt Tất Liệt lập tức hòa đàm với Nam Tống, về Hoa Bắc tranh đoạt hãn vị với em là
[A Lý Bất Ca](http://vi.wikipedia.org/wiki/A_L%C3%BD_B%E1%BA%A5t_Ca) tại Mông Cổ. Ngày 5 tháng 5 năm 1260, dưới sự ủng hộ của một bộ phận tông vương và đại thần Mông-Hán, Hốt Tất Liệt tự lập làm hoàng đế của Mông Cổ tại Khai Bình (sau gọi là Thượng Đô, nay thuộc huyện [Đa Luân](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Lu%C3%A2n), Nội Mông), đặt niên hiệu là Trung Thống. Sau khi Hốt Tất Liệt đăng cơ không lâu, A Lý Bất Ca tại thủ đô Cáp Lạp Hòa Lâm triệu tập đại hội Khuruldai, được A Tốc Thai cùng các tông vương và đại thần khác lập làm đại hãn của Mông Cổ, đồng thời được ủng hộ từ các hãn quốc Khâm Sát, Sát Hợp Đài, Oa Khoát Đài. Chiến tranh tranh đoạt hãn vị cuối cùng kết thúc vào ngày 21 tháng 8 năm 1264 khi A Lý Bất Ca đầu hàng, vị thế của Hốt Tất Liệt được đảm bảo 。 [1]
Nhằm trở thành một hoàng đế của Trung Quốc, Hốt Tất Liệt cho thi hành Hán pháp, nội dung chủ yếu có cải nguyên kiến hiệu, năm 1267 Hốt Tất Liệt hãn thiên đô tới Trung Đô (nay là Bắc Kinh), đồng thời mệnh
[Lưu Bỉnh Trung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0u_B%E1%BB%89nh_Trung&action=edit&redlink=1) xây dựng thành Trung Đô. Năm 1272, Hốt Tất Liệt Hãn đổi Trung Đô thành Đại Đô (tiếng Đột Quyết là Khanbaliq, ý là đế đô), chuyển Thượng Đô thành bồi đô. Ngày 18 tháng 12 năm 1271, Hốt Tất Liệt hãn công bố “Kiến quốc hiệu chiếu”, chọn ý “đại tai càn nguyên” trong “ [Dịch Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_D%E1%BB%8Bch)“ , đổi quốc hiệu từ Đại Mông Cổ Quốc thành Đại Nguyên [12] , kiến quốc triều Nguyên, tức Nguyên Thế Tổ. Năm 1260, triều Nguyên đặt trung thư tỉnh, đến năm 1263 thiết lập xu mật viện, năm 1268 thiết lập ngự sử đài. Triều Nguyên còn cho đặt “đại ty nông ty” đồng thời đề xướng nông nghiệp, thi hành chính sách Hán pháp như tôn Khổng sùng Nho đồng thời hết sức phát triển Nho học. Tuy nhiên, nhằm bảo lưu chế độ nguyên bản của Mông Cổ, cuối cùng triều Nguyên hình thành chế độ chính trị lưỡng nguyên Mông-Hán [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.A4.A7.E5.85.83-17) . Nguyên Thế Tổ thông qua chiến tranh mà đạt được hãn vị của Mông Cổ, cuối cùng lại thành hoàng đế Trung Quốc, do ông chiếm hãn vị một cách bất hợp pháp và tôn sùng Hán pháp, khiến tông thất Mông Cổ không thừa nhận hãn vị của Hốt Tất Liệt. Trong số bốn hãn quốc lớn thì có ba hãn quốc không phụng mệnh lệnh của Hốt Tất Liệt, Đế quốc Mông Cổ hoàn toàn giải thể [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1) . [[chú 5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-18)
Ban đầu, Nguyên Thế Tổ còn phải tập trung vào chiến tranh với A Lý Bất Ca và chỉnh đốn quốc nội, do vậy không rảnh để đối phó với Nam Tống, ông phái
[Hác Kinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A1c_Kinh&action=edit&redlink=1) đi đề xuất nội dung nghị hòa mang tính áp bức. Đương thời, [Tống Cung Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Cung_%C4%90%E1%BA%BF) còn nhỏ tuổi, [Tạ thái hậu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A1_%C4%90%E1%BA%A1o_Thanh&action=edit&redlink=1) buông rèm chấp chính, song đại quyền trong tay [Giả Tự Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3_T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BA%A1o). Giả Tự Đạo khi xưa từng nói dối mình đánh lui quân Mông Cổ, nay lo bị lộ nên giam cầm Hác Kinh. Năm 1262, Nam Tống mốc nối với thế hầu [Lý Thản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1), bùng phát nổi loạn Lý Thản. Sau khi bình định bạo loạn, Nguyên Thế Tổ kiên quyết phế bỏ Hán nhân thế hầu, cho người Mông Cổ trực tiếp quản lý sự vụ địa phương, đồng thời chuẩn bị nam chinh Nam Tống . Năm 1268, Nguyên Thế Tổ phát động chiến tranh diệt Tống, trước tiên phái [8] [Lưu Chỉnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0u_Ch%E1%BB%89nh&action=edit&redlink=1)và [A Truật](http://vi.wikipedia.org/wiki/A_Tru%E1%BA%ADt)suất quân tiến công Tương Dương, sử gọi là [trận Tương Phàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_T%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_%281267-1273%29). Năm 1274, quân Nguyên công hạ Tương Dương, tướng [Lã Văn Hoán](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3_V%C4%83n_Ho%C3%A1n)của Tống đầu hàng, sau đó [Sử Thiên Trạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_Thi%C3%AAn_Tr%E1%BA%A1ch)và [Bá Nhan](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1_Nhan_%28B%C3%A1t_L%C3%A2n_b%E1%BB%99%29)suất quân theo [Hán Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Th%E1%BB%A7y)nam hạ Trường Giang, mục tiêu là Kiến Khang. Năm 1275, hàng tướng Lã Văn Hoán suất liên quân thủy quân-lục quân Nguyên đánh tan thủy quân Nam Tống tại [Vu Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vu_H%E1%BB%93), sử gọi là trận Đinh Gia Châu. Năm sau, quân Nguyên công hãm Lâm An, Tạ thái hậu và Tống Cung Đế đầu hàng quân Nguyên. Quân Nguyên dần công hạ các địa phương tại Hoa Nam, năm 1278 thì triều đình Nam Tống thoái đến Nhai Sơn thuộc [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng). Tháng 3 năm sau, [Trương Hoằng Phạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Ho%E1%BA%B1ng_Ph%E1%BA%A1m)công diệt hải quân Nam Tống trong [Hải chiến Nhai Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nhai_M%C3%B4n), [Lục Tú Phu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_T%C3%BA_Phu)ôm tiểu hoàng đế [Triệu Bính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BA%BF_B%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)nhảy xuống biển tự vẫn, Nam Tống mất. Triều Nguyên thống nhất khu vực Trung Quốc, kết thúc cục diện phân liệt kéo dài hơn 500 năm từ sau [loạn An Sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_An_S%E1%BB%AD)thời Đường . [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B-1)
Triều Nguyen từng yêu cầu một số quốc gia hoặc khu vực xung quanh (gồm Nhật Bản, An Nam, Chiêm Thành, Miến Điện, Java) phải thần phục, gia nhập quan hệ triều cống của triều Nguyên, song bị cự tuyệt, Nguyên Thế Tổ do vậy xuất binh tiến công các quốc gia này, trong đó xâm nhập Nhật Bản là trứ danh nhất, quân Nguyên do
[Phạm Văn Hổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_H%E1%BB%95) chỉ huy không thích hợp và gặp phải bão nên thất bại. Do triều đình Nguyên cần ban thưởng lượng lớn tiền của cho tông thất quý tộc, công thêm chi tiêu nhiều, tài chính dần căng thẳng, triều thần vì vấn đề tài chính mà phát sinh tranh chấp, phân liệt thành phái Nho thần chủ yếu gồm người Hán và người Mông Cổ Hán hóa như [Hứa Hành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%A9a_H%C3%A0nh&action=edit&redlink=1), và phái lý tài chủ yếu gồm người Sắc Mục và người Hán như [A Hợp Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_H%E1%BB%A3p_M%C3%A3&action=edit&redlink=1), [Lô Thế Vinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%B4_Th%E1%BA%BF_Vinh&action=edit&redlink=1) và [Tang Ca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tang_Ca&action=edit&redlink=1). Phái Nho thần nhận định triều đình Nguyên cần phải tiết giảm kinh phí, giảm miến thuế thu. Phái lý tài thì nhận định Nam nhân (người Hán tại lãnh thổ Nam Tống cũ) còn tàng trữ lượng lớn tài vật, cần phải tịch thu để giải quyết vấn đề tài chính. Do Nguyên Thế Tổ tín nhiệm A Hợp Mã nên thiết lập thượng thư tỉnh để giải quyết vấn đề tài chính. Tuy nhiên, phái Nho thần lấy Thái tử [Chân Kim](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2n_Kim&action=edit&redlink=1) vốn bị Hán hóa sâu sắc làm trung tâm, cùng đối kháng với A Hợp Mã, cuối cùng A Hợp Mã bị thích sát, song Thái tử Chân Kim lại bệnh mất. Nguyên Thế Tổ không tín nhiệm phái Nho thần, vẫn nhiệm dụng quan viên phái lý tài để giải quyết vấn đề tài chính, khiến tình hình tài chính xấu đi . [14]
### Bình định Tây Bắc
[Nguyên Vũ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C5%A9_T%C3%B4ng), Hãn quốc Oa Khoát Đài do bị triều Nguyên và Hãn quốc Sát Hợp Đài phân chia mà diệt vong.
Nguyên Thế Tổ từ trần vào năm 1294, mặc dù Thái tử Chân Kim mất sớm song con thứ ba của Chân Kim là Thiết Mục Nhĩ được phong làm “hoàng thái tử bảo” đồng thời được trấn thủ Hòa Lâm (tức Karakorum). Sau đó, trong Đại hội Khuruldai, Thiết Mục Nhĩ được sự ủng hộ của nhóm trọng thần Bá Nhan và
[Ngọc Tích Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%8Dc_T%C3%ADch_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1), chiến thắng trước anh cả là [Cam Ma Lạt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cam_Ma_L%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) và anh hai là [Đáp Lạt Ma Bát Lạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1p_L%E1%BA%A1t_Ma_B%C3%A1t_L%E1%BA%A1t) mà kế vị, tức Nguyên Thành Tông. Nguyên Thành Tông chủ yếu là tuân thủ thận trọng pháp luật và quy tắc thời kỳ Nguyên Thế Tổ, tin dùng cháu là [Hải Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C5%A9_T%C3%B4ng) (con của anh hai) trấn thủ Hòa Lâm để bình định loạn Hải Đô tại Tây Bắc, đồng thời hạ lệnh đình chỉ chinh phạt Nhật Bản và An Nam. Trên phương diện nội chính, Nguyên Thành Tông tập trung chỉnh đốn chính trị quốc nội, giảm miễn thuế một phần cho Giang Nam. Tuy nhiên, do Nguyên Thành Tông ban thưởng quá độ, tài sản trong quốc khố thiếu thốn. Tháng một năm 1307, Nguyên Thành Tông từ trần, do Thái tử [Đức Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Th%E1%BB%8D) mất sớm nên Tả thừa tướng [A Hốt Thai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_H%E1%BB%91t_Thai&action=edit&redlink=1) ủng hộ Hoàng hậu [Bốc Lỗ Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%91c_L%E1%BB%97_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) và An Tây vương [A Nan Đáp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A_Nan_%C4%90%C3%A1p&action=edit&redlink=1) (tôn sùng Hồi giáo) giám quốc, đồng thời có ý để cho A Nan Đáp xưng đế. Em của Hải Sơn là [Ái Dục Lê Bạt Lực Bát Đạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) và Hữu thừa tướng [Cáp Lạt Cáp Tôn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1p_L%E1%BA%A1t_C%C3%A1p_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1) phát động Đại Đô chính biến. Họ xử trảm A Hốt Thai, khống chế cục thế Đại Đô, ủng hộ Hải Sơn xưng đế, tức [Nguyên Vũ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C5%A9_T%C3%B4ng). Hoàng hậu Bốc Lỗ Hãn và A Nan Đáp bị Nguyên Vũ Tông xử trảm, bộ hạ người Hồi của A Nan Đáp lui đến khu vực Thổ Lỗ Phồn tại Tây Vực . [15]
Nguyên Vũ Tông sách phong cho Ái Dục Lê Bạt Lực Bát Đạt (sau là Nguyên Nhân Tông) là hoàng thái đệ, giao ước với nhau rằng dòng của Vũ Tông và dòng của Nhân Tông thay nhau xưng đế, tức Vũ-Nhân chi ước
. Thời kỳ Nguyên Vũ Tông, triều Nguyên gia phong Khổng Tử là “Đại Thành Chí Thánh Văn Tuyên Vương” [15] , đồng thời cấp cho gia tộc và đệ tử của Khổng Tử một số xưng hiệu. Nhằm giải quyết nguy cơ tài chính có từ thì kỳ Nguyên Thành Tông, Nguyên Vũ Tông cho lập ‘Thường bình thương’ để kiềm chế vật giá, hạ lệnh in rất nhiều tiền, song khiến tiền giấy mất giá trị nghiêm trọng. Ngoài ra, ông đưa Trung thư tỉnh vốn có quyền tuyên sắc và dụng nhân giao cho Thượng thư tỉnh. Năm 1311, Nguyên Vũ Tông do chìm đắm trong trụy lạc, uống rượu quá độ mà từ trần, Hoàng thái đệ Ái Dục Lê Bạt Lực Bát Đạt kế vị, tức Nguyên Nhân Tông [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-21) . [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E4.B8.AD.E5.BE.8C.E6.9C.9F-20)
Tại phía tây bắc, ngay từ thời kỳ Nguyên Thế Tổ, do vị thế đại hãn của Thế Tổ không được bốn hãn quốc lớn thừa nhận nên Hải Đô của Hãn quốc Sát Hợp Đài có ý chiếm đoạt hãn vị của Mông Cổ. Hải Đô quản lý khu vực Hiệp Mật Lập (nay ở phía đông nam của
[Ngạch Mẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BA%A1ch_M%E1%BA%ABn), Tân Cương) đồng thời hữu hảo với Hãn quốc Khâm Sát (hay Kim Trướng). Nhằm tránh việc bị Hải Đô đánh sau lưng khi nam chinh Nam Tống, Nguyên Thế Tổ giúp đỡ [Bát Lạt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1t_L%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) đoạt được hãn vị của Sát Hợp Đài nhằm áp chế Hải Đô. Tuy nhiên vào năm 1268, Hải Đô cùng Bát Lạt và Khâm Sát hãn Mang Ca Thiếp Mộc Nhi lấy lý do Nguyên Thế Tổ Hán hóa quá độ, trái ngược với phép tắc của tổ tông, cùng tổ chức đại hội Khuruldai kết minh phản Nguyên bên [sông Talas](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Talas). Họ tôn Hải Sơn làm minh chủ, cùng phân chia Trung Á hành tỉnh, liên hiệp đối kháng triều Nguyên và Hãn quốc Y Nhi, sử gọi là loạn Hải Đô. Nguyên Thế Tổ phái Bá Nhan đem quân về phía bắc bình loạn, Hải Đô và Sát Hợp Đãi hãn [Đốc Oa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91c_Oa&action=edit&redlink=1) sử dụng phương thức du kích chiến. Năm 1287, liên quân Hải Đô thông đồng với chư vương trấn thủ [Liêu Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng) [Nãi Nhan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%A3i_Nhan&action=edit&redlink=1) và [Cáp Đan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1p_%C4%90an_Th%E1%BB%91c_L%E1%BB%97_Can&action=edit&redlink=1) tập kích Hòa Lâm, Nguyên Thế Tổ đích thân suất đại quân đánh bại họ, phái Ba Nhan, Ngọc Tích Thiếp Mộc Nhi và Lý Đình bình định Nãi Nhan tại Đông Bắc, chủ trì quân sự tại Tây Bắc. Năm 1289, Hải Đô lại tiến công Hòa Lâm, cuối cùng thế lực của Hải Đô bị đẩy đến phía tây [dãy núi Altai](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altai). Cáp Đan tiến hành du kích chiến tại khu vực Liêu Đông-Cao Ly, đến năm 1292 thì bại vong 。 [15]
Sau khi Nguyên Thành Tông tức vị, lệnh cho Hải Sơn tổng lĩnh chư quân tại Mạc Bắc. Năm 1301, liên quân Hải Đô bị Hải Sơn và Tấn vương Cam Ma Lạt đánh tan. Hải Đô từ trần sau chiến dịch, con là
[Sát Bát Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1t_B%C3%A1t_Nhi&action=edit&redlink=1) kế vị, Hãn quốc Oa Khoát Đài bị Đốc Oa khống chế. Năm 1303, do Đốc Oa chiến bại trước Khâm Sát hãn [Thoát Thoát Mông Kha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tho%C3%A1t_Tho%C3%A1t_M%C3%B4ng_Kha&action=edit&redlink=1) nên ông ta cùng với Sát Bát Nhi cùng phái sứ giả thỉnh hòa với triều đình Nguyên, Thoát Thoát Mông Cổ cũng chuyển sang thỉnh hòa với Nguyên, cùng với Y Nhi hãn vốn ủng hộ Nguyên, đến đây bốn hãn quốc lớn đều thừa nhận địa vị tông của của triều Nguyên. Không lâu sau, Hãn quốc Oa Khoát Đài bị Hãn quốc Sát Hợp Đài và Nguyên Vũ Tông trước sau công diệt mà mất, Sát Bát Nhi đầu hàng triều Nguyên 。 [15]
### Vận động Hán hóa và chính biến
Nguyên Thân Tông hết sức nỗ lực nhằm cải biến cục diện tài chính khô kiệt, chính chế hỗn loạn từ thời Nguyên Vũ Tông, ông thi hành chính sách “dĩ Nho trị quốc”, đồng thời giảm bớt người thừa trong bộ máy, tăng cường trung ương tập quyền để chỉnh đốn triều chính. Ông từng lệnh
[Vương Ước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_%C6%AF%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) đem “Đại học diễn nghĩa” dịch ra văn tự Mông Cổ, cho rằng đó là sách để trị thiên hạ. Ông cũng cho dịch các thư tịch như “ [Trinh Quán chính yếu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trinh_Qu%C3%A1n_ch%C3%ADnh_y%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)” và “ [Tư trị thông giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m)” sang văn tự Mông Cổ, lệnh người Mông Cổ và người Sắc Mục đọc và học tập. Năm 1312, Nguyên Nhân Tông cho Nho sư của mình là Vương Ước được đặc bái làm Tập hiền đại học sĩ, đồng thời cho chấp thuận kiến nghị “hưng khoa cử” của Vương Ước, đến đây khôi phục chế độ khoa cử. Khoa cử lần này lấy [Trình-Chu lý học](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%ACnh-Chu_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) làm nội dung khảo thí, sử xưng Diên Hựu phục khoa, cuối cùng chọn được 56 người như Hộ Đô Đáp Nhi, Trương Khởi Nham làm tiến sĩ [[chú 2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.A7.91.E4.B8.BE-7) . Ông cũng dựa nhiều vào văn thần người Hán, xử tử đám Thừa tướng Thác Khắc Thác, bài trừ những người có tư tưởng khác biệt trong triều. Trên phương diện tài chính, Nguyên Nhân Tông thủ tiêu phương sách kinh tế thời Nguyên Vũ Tông, vào năm 1314 cho thanh tra điền sản địa phương tại các nơi Giang Chiết, Giang Tây, Hà Nam, sử xưng Diên Hựu kinh lý. Nguyên Nhân Tông dùng [15] [Sàng Ngột Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A0ng_Ng%E1%BB%99t_Nhi&action=edit&redlink=1)thống quân, đánh bại Sát Hợp Đài hãn [Dã Tiên Bất Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A3_Ti%C3%AAn_B%E1%BA%A5t_Hoa&action=edit&redlink=1)nhằm bình định khu vực Tây Bắc. Tuy nhiên, Nguyên Nhân Tông không ngăn cản được Thái hậu [Đáp Kỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1p_K%E1%BB%89&action=edit&redlink=1)can dự triều chính, cũng không chế tài được trọng thần [Thiết Mộc Điệt Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_M%E1%BB%99c_%C4%90i%E1%BB%87t_Nhi&action=edit&redlink=1)vốn được Thái hậu trọng dụng tham tiền làm trái. Trên phương diện vấn đề kế thừa, Nguyên Nhân Tông để Vương Ước phụ trợ Hoàng thái tử [Thạc Đức Bát Lạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Anh_T%C3%B4ng), đồng thời nghe theo kiến nghị của Thiết Mộc Điệt Nhi mà phế trừ Vũ-Nhân chi ước. Ông cho con trưởng của Nguyên Vũ Tông là [Hòa Thế Lạt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu_v%C6%B0%C6%A1ng_Nguy%C3%AAn_Minh_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)đi đầy bằng cách để trấn thủ Vân Nam, cho con thứ của Nguyên Vũ Tông là [Đồ Thiếp Mục Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C4%83n_T%C3%B4ng)bị đày ra đảo [Hải Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Nam). Mùa đông cùng năm, cựu thần của Nguyên Vũ Tông do thấy phẫn nộ nên ủng hộ Hòa Thế Lạt làm phản, cuối cùng thất bại nên chạy đến Mạc Bắc, nương nhờ Hãn quốc Sát Hợp Đài. Năm 1320, Nguyên Nhân Tông từ trần, Hoàng thái tử Thạc Đức Bát Lạt tức vị, tức Nguyên Anh Tông . [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E4.B8.AD.E5.BE.8C.E6.9C.9F-20)
Nguyên Anh Tông kế tục thi hành chính sách ‘dĩ Nho trị quốc”, tăng cường trung ương tập quyền và thể chế quan liêu như trong thời Nguyên Nhân Tông. Đồng thời vào năm 1323 hạ lệnh biên thành và ban bố pháp điển chính thức của triều Nguyên là “Đại Nguyên thông chế”, tổng cộng có 2539 điều. Ông còn hạ lệnh loại bỏ thế lực của Thiết Mộc Điệt Nhi trong triều đình. Tuy nhiên, phái bảo thủ gồm người Mông Cổ và Sắc Mục hỗ trợ Thiết Mộc Điệt Nhi chán ghét tân chính của Nguyên Anh Tông, có ý phát động chính biến. Năm 1323, nghĩa tử của Thiết Mộc Điệt Nhi là Thiết Thất nhân thời cơ Nguyên Anh Tông đến Thượng Đô tránh nóng, tại Nam Pha ở phía nam Thượng Đô thích sát Nguyên Anh Tông và Tể tướng Bái Trụ, sử xưng Nam Pha chi biến, dòng hậu duệ của Nguyên Nhân Tông từ đó không có khả năng đoạt lại hoàng vị.
[Dã Tôn Thiết Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A1i_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%BF) là con trưởng của Cam Ma Lạt, là người trấn thủ Hòa Lâm, ông suất binh nam hạ, giết bạn thần thích sát Nguyên Anh Tông đồng thời xưng đế, tức là Thái Định Đế . [15]
Thái Định Đế triệu hồi Đồ Thiếp Mục Nhĩ từ Hải Nam về phong làm Hoài vương. Tháng bảy năm 1328, Thái Định Đế từ trần tại Thượng Đô, Thừa tướng Đảo Lạt Sa lập con của Thái Định Đế là
[A Tốc Cát Bát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Thi%C3%AAn_Thu%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%BF) còn nhỏ tuổi làm hoàng đế, tức là Thiên Thuận Đế. Tuy nhiên, [Yến Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%E1%BA%BFn_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) và Bá Nhan ủng hộ lập Chu vương Hòa Thế Lạt đang tại Mạc Bắc, Đồ Thiếp Mộc Nhĩ tại Giang Lăng, cùng năm Đồ Thiếp Mộc Nhĩ đến Đại Đô kế vị, tức là Nguyên Văn Tông. Yến Thiếp Mộc Nhi suất quân công nhập Thượng Đô, Thiên Thuận Đế không rõ kết cục . Năm sau, Hòa Thế Lạt xưng đế tại Hòa Lâm, tức Nguyên Minh Tông. Nguyên Văn Tông từ bỏ đế vị, phái Yến Thiếp Mộc Nhi nghênh Nguyên Minh Tông kế vị, đồng thời được lập làm hoàng thái tử. Tuy nhiên, Yến Thiếp Mộc Nhi hạ độc giết Nguyên Minh Tông, phục vị cho Nguyên Văn Tông, sử xưng Thiên Lịch chi biến. [15]
Thời kỳ Nguyên Văn Tông đại hưng văn trị, năm 1329 thiết lập Khuê Chương các, quản lý giảng giải sách kinh sử, khảo sát việc trị loạn trong lịch sử. Theo lệnh thì toàn bộ con cháu của huân quý đại thần đều phải đến Khuê Chương các học tập. Tại Khuê Chương các thiết lập Nghệ Văn giám, chuyên môn phụ trách dịch điển tịch Nho gia sang văn tự Mông Cổ, còn có chức năng giáo khám. Cùng năm, Nguyên Văn Tông hạ lệnh biên soạn “Nguyên kinh thế đại điển”, hai năm thì biên thành, đây là một công trình đồ sộ ghi chép về chế độ phép tắc của triều Nguyên
. Tuy nhiên, Thừa tướng Yến Thiếp Mộc Nhi cậy công khinh thường triều đình, khiến triều chính thêm hủ bại. Năm 1332, Nguyên Văn Tông từ trần, nhằm tẩy sạch tội độc sát Nguyên Minh Tông, di chiếu lập con thứ của Minh Tông là [15] [Ý Lân Chân Ban](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Ninh_T%C3%B4ng)còn nhỏ tuổi làm hoàng đế, tức Nguyên Ninh Tông. Tuy nhiên, Nguyên Ninh Tông tại vị không được hai tháng thì mất, không lâu sau thì Yến Thiếp Mộc Nhi cũng mất. Con trưởng của Nguyên Minh Tông là [Thỏa Hoan Thiếp Mục Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng)được hoàng hậu của Văn Tông là [Bốc Đáp Thất Lý](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%91c_%C4%90%C3%A1p_Th%E1%BA%A5t_L%C3%BD_%28ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu%29&action=edit&redlink=1)triệu hồi từ Tĩnh Giang (nay là [Quế Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m), [Quảng Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y)) và lập làm hoàng đế, tức là Nguyên Huệ Tông, còn gọi là Nguyên Thuận Đế . [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E4.B8.AD.E5.BE.8C.E6.9C.9F-20)
### Huệ Tông mất nước
[200px|thumb|Tranh vẽ Nguyên Huệ Tông, là hoàng đế tại vị trong thời gian dài nhất của triều Nguyên.](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp) Đầu thời kỳ tại vị của Nguyên Huệ Tông, năm 1335 con của Yến Thiếp Mộc Nhi là [Đường Kỳ Thế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_K%E1%BB%B3_Th%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) âm mưu lật đổ Huệ Tông để lập nghĩa tử của Văn Tông là [Đáp Lạt Hải](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1p_L%E1%BA%A1t_H%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1). Thừa tướng [Bá Nhan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1_Nhan_%28Mi%E1%BB%87t_Nhi_Kh%E1%BA%A5t_b%E1%BB%99%29&action=edit&redlink=1) đập tan phản loạn, song nhân vật này thuộc phái bảo thủ và khống chế triều chính, quyền lực rất lớn. Ông cấm chỉ người Hán tham chính đồng thời thủ tiêu khoa cử, do vậy phát sinh xung đột với Nguyên Huệ Tông. Năm 1340, Nguyên Huệ Tông dưới sự bang trợ của cháu Bá Nhan là [Thoát Thoát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tho%C3%A1t_Tho%C3%A1t) cuối cùng phế truất Bá Nhan. Nguyên Huệ Tông cùng Thoát Thoát điều hành chính sự vào thời kỳ đầu, triều đình Nguyên thi hành một loạt biện pháp cải cách như ban hành pháp quy “Chí chính điều cách”, khiến chính trị cách tân, mâu thuẫn xã hội hòa hoãn, sử xưng Chí Chính tân chính. Năm 1243, Nguyên Huệ Tông hạ lệnh biên soạn “ [Liêu sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_s%E1%BB%AD)“, “ [Kim sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_s%E1%BB%AD)“, “ [Tống sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_s%E1%BB%AD)“, do Hữu thừa tướng Thoát Thoát chủ trì, hai năm thì biên thành. Tuy nhiên, giai đoạn sau Nguyên Huệ Tông lười nhác chính sự, dẫn đến việc vào năm 1350 phát sinh thiên tại nhân họa rồi dẫn đến dân biến . [17]
Hậu kỳ của triều Nguyên, đặc biệt là từ năm 1340 đến 1350, trong nước thường phát sinh hạn hán, ôn dịch và thủy tai, khu vực
[Hoàng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0) chịu nạn lụt hết sức nghiêm trọng. Trong khi đó, triều đình Nguyên không ngừng thu các loại thuế, khiến sinh hoạt của bách tính càng thêm gian khổ, do vậy [Bạch Liên giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_Li%C3%AAn_gi%C3%A1o) dần thịnh hành, trở thành thế lực đối kháng với triều Nguyên. Ngay từ năm 1325 đã phát sinh sự kiện Triệu Sử Tư, Quách Bồ Rá lãnh đạo khởi sự vũ trang tại Hà Nam. Năm 1338, tại Viên Châu thuộc Giang Tây (nay là [Nghi Xuân, Giang Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nghi_Xu%C3%A2n,_Giang_T%C3%A2y)), nhóm giáo đồ Bạch Liên giáo dưới quyền [Bành hòa thượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0nh_O%C3%A1nh_Ng%E1%BB%8Dc), [Chu Tử Vượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_V%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) [khởi nghĩa thất bại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_B%E1%BA%A1ch_Li%C3%AAn_gi%C3%A1o), Bành hòa thượng chạy đến Hoài Tây. Năm 1350, triều đình Nguyên hạ lệnh cải cách tiền tệ, cho đúc “Chí Chính thông bảo”, đồng thời phát hành lượng lớn “Trung Thống nguyên bảo giao sao” mới, khiến vật giá gia tăng nhanh chóng. Năm sau, Nguyên Huệ Tông phái Giả Lỗ trị thủy Hoàng Hà, muốn phục hồi dòng chảy cũ, huy động sử dụng tới 15 vạn dân phu, 2 vạn binh sĩ. Tuy nhiên, quan lại thừa cơ thủ lợi, gây bất mãn trong dân chúng. Các thủ lĩnh Bạch Liên giáo là [Hàn Sơn Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_S%C6%A1n_%C4%90%E1%BB%93ng), [Lưu Phúc Thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_Ph%C3%BAc_Th%C3%B4ng) quyết định vào tháng 5 sẽ lãnh đạo giáo chúng khởi sự, song âm mưu bị lộ nên Hàn Sơn Đồng bị giết. Lưu Phúc Thông lập con của Hàn Sơn Đồng là [Hàn Lâm Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_L%C3%A2m_Nhi) làm thủ lĩnh tối cao, nói rằng Hàn Sơn Đồng là cháu đời thứ tám của [Tống Huy Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Huy_T%C3%B4ng), đề ra kỳ hiệu “phục Tống”, lấy [khăn đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Kh%C4%83n_%C4%90%E1%BB%8F) làm dấu hiệu. Sau đó, [Quách Tử Hưng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_T%E1%BB%AD_H%C6%B0ng&action=edit&redlink=1) tại Hào Châu thuộc An Huy khởi sự, nhóm Chi Ma Lý chiếm lĩnh Từ Châu, đây là [Hồng Cân quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Kh%C4%83n_%C4%90%E1%BB%8F) hệ phía đông. Tại Hồng Cân quân hệ phía tây, [Bành Oánh Ngọc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0nh_O%C3%A1nh_Ng%E1%BB%8Dc), [Trâu Phổ Thắng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A2u_Ph%E1%BB%95_Th%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) và [Từ Thọ Huy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_Th%E1%BB%8D_Huy&action=edit&redlink=1) tại Kỳ Châu thuộc Hồ Bắc khởi sự, đặt quốc hiệu là “ [Thiên Hoàn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Ho%C3%A0n&action=edit&redlink=1)“. Thế lực của Hồng Cân quân có ở khắp nơi tại Giang Bắc, Giang Nam, Lưỡng Hồ và Tứ Xuyên, ngoài Hồng Cân quân còn có lực lượng như của [Trương Sĩ Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_S%C4%A9_Th%C3%A0nh) khởi sự, dân biến báo trước sự diệt vong của triều Nguyên . [18]
Triều đình Nguyên phái binh trấn áp Hồng Cân quân tại các nơi, Thừa tướng Thoát Thoát tự suất quân nam hạ công hãm quân Chi Ma Lý tại Từ Châu, trong một thời gian áp chế được quân dân biến. Tuy nhiên, vào năm 1354 Thoát Thoát khi tấn công quân Trương Sĩ Thành tại Cao Bưu thì bị đại thần triều đình hạch hỏi nên không giành được chiến thắng chung cuộc. Lực lượng của Từ Thọ Huy cuối cùng phân liệt thành lực lượng dưới quyền
[Trần Hữu Lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%E1%BB%AFu_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) tại Lưỡng Hồ và lực lượng dưới quyền [Minh Ngọc Trân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_Ng%E1%BB%8Dc_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1) tại Tứ Xuyên. Bộ hạ [Chu Nguyên Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Nguy%C3%AAn_Ch%C6%B0%C6%A1ng) của Quách Tử Hưng tại Lưỡng Hoài vào năm 1356 lấy [Nam Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Kinh) làm căn cứ địa bắt đầu mở rộng địa bàn, đến năm 1363 tiến hành tác chiến với Trần Hữu Lượng đang chiếm cứ Lưỡng Hồ, cuối cùng trong [trận hồ Bà Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_h%E1%BB%93_B%C3%A0_D%C6%B0%C6%A1ng) thì thu được thắng lợi. Năm 1365, sau khi chiếm lĩnh Lưỡng Hồ, Chu Nguyên Chương vào mùa đông đông tiến nhằm tiến công Trương Sĩ Thành đang chiếm cứ duyên hải Giang Tô. Năm 1367, sau khi bình định Trương Sĩ Thành, Chu Nguyên Trương tiếp tục nam hạ áp chế [Phương Quốc Trân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1) tại [Chiết Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFt_Giang), đến đây Giang Nam không còn thế lực nào phản kháng Chu Nguyên Chương. Ngoài ra, Phúc Kiến từ năm 1357 đến năm 1368 phát sinh biến loạn của quân Sắc Mục, sử xưng [loạn Ispah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lo%E1%BA%A1n_Ispah&action=edit&redlink=1). Đồng thời kỳ, quân Nguyên dưới quyền [Sát Hãn Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1t_H%C3%A3n_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi) và [Lý Tư Tề](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_T%C6%B0_T%E1%BB%81&action=edit&redlink=1) phản kích Hồng Cân quân tại phương bắc. Năm 1363 Hồng Cân quân tại phương bắc cuối cùng trong chiến dịch An Phong chiến bại trước Trương Sĩ Thành lúc này đã hàng Nguyên, Lưu Phúc Thông chiến tử còn Hàn Lâm nhi đi về phía nam nương nhờ Chu Nguyên Chương song sau đó bị giết. Chu Nguyên Chương sau khi thống nhất Giang Nam đến năm 1367 hạ lệnh Bắc phạt, ông phái [Từ Đạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1t), [Thường Ngộ Xuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ng%E1%BB%99_Xu%C3%A2n) suất quân Minh phân biệt tiến công Sơn Đông và Hà Nam, đồng thời phong tỏa [Đồng Quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Quan) nhằm để phòng quân Nguyên tại [Quan Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_Trung) tiếp viện cho Trung Nguyên. Tháng tám năm 1368, quân Minh công hãm Đại Đô của Nguyên, Nguyên Huệ Tông đào thoát về bắc, sách sử gọi đây là năm triều Nguyên kết thúc. Tuy nhiên, triều đình Nguyên vẫn tại Thượng Đô, sách sử gọi triều đình Nguyên từ đó về sau là Bắc Nguyên. Triều đình Minh nhận định Nguyên Huệ Tông thuận thiên minh mệnh, do vậy đặt thụy hiệu là Nguyên Thuận Đế [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.83.A0.E5.AE.97.E5.A4.B1.E5.9C.8B-22)
### Thời kỳ Bắc Nguyên
Năm 1368, triều đình Nguyên đào thoát về thảo nguyên Mông Cổ, Nguyên Huệ Tông thoái đến Thượng Đô, năm sau lại đến Ứng Xương. Ông duy trì sử dụng quốc hiệu “Đại Nguyên”, sử xưng Bắc Nguyên. Đương thời, ngoại trừ Nguyên Huệ Tông chiếm cứ Mạc Nam và Mạc Bắc, tại Quan Trung có tướng Nguyên
[Khoách Khuếch Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kho%C3%A1ch_Khu%E1%BA%BFch_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi) trú thủ tại [Định Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_T%C3%A2y) thuộc Cam Túc, triều đình Nguyên còn thống trị khu vực Đông Bắc và [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam). Nhằm chiếm lĩnh phương bắc, Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương chọn cách phân binh làm hai lộ, đó là Bắc phạt lần một. Nguyên Huệ Tông sau khi chiến bại vào năm 1370 từ trần tại Ứng Xương, con là [Nguyên Chiêu Tông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_Chi%C3%AAu_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) sau khi tức vị thì đào thoát về phía bắc đến Hòa Lâm thuộc Mạc Bắc. Tướng Minh là [Phùng Thắng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_Th%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) đoạt lất khu vực Cam Túc. Tuy nhiên, tướng Nguyên Khoách Khuếch Thiếp Mộc Nhi tại Mạc Bắc nhiều lần tác chiến với các tướng Minh như Từ Đạt. Minh Thái Tổ từng nhiều lần viết thư chiêu hàng song Khoách Khuếch Thiếp Mộc Nhi bác bỏ, được Chu Nguyên Chương gọi là “đương thế kỳ nam tử”. Tháng tư năm 1378, Nguyên Chiêu Tông từ trần, em là [Nguyên Thiên Nguyên Đế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tho%C3%A1t_C%E1%BB%95_T%C6%B0_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) kế vị tiếp tục đối kháng với triều Minh, nhiều lần xâm phạm lãnh thổ của Minh . [19]
Tại khu vực Đông Bắc và Vân Nam, năm 1371 Liêu Dương hành tỉnh bình chương Lưu Ích hàng Minh, triều Minh chiếm linh nam bộ Liêu Ninh. Tuy nhiên lãnh thổ còn lại của khu vực Đông Bắc vẫn do Thái úy
[Nạp Cáp Xuất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BA%A1p_C%C3%A1p_Xu%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) của Nguyên khống chế, Nạp Cáp Xuất đóng 20 vạn quân tại Kim Sơn (nay là khu vực phía nam sông Bắc Liêu thuộc [Xương Đồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%93), Liêu Ninh), đối kháng với quân Minh trong cả thập niên, nhiều lần cự tuyệt chiêu phủ của triều Minh. Năm 1387, Phùng Thắng, [Phó Hữu Đức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B3_H%E1%BB%AFu_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1), [Lam Ngọc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lam_Ng%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) phát động Bắc phạt lần thứ năm, mục tiêu là công chiếm Kim Sơn của Nạp Cáp Xuất. Trải qua nhiều lần giao chiến, đến tháng 10 năm 1387 thì Nạp Cáp Xuất đầu hàng Lam Ngọc, triều Minh chiếm lĩnh khu vực Đông Bắc. Tướng Nguyên trấn thủ Vân Nam là Lương vương [Bả Táp Lạt Ngõa Nhĩ Mật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3_T%C3%A1p_L%E1%BA%A1t_Ng%C3%B5a_Nh%C4%A9_M%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), sau khi triều đình Nguyên triệt thoái về thảo nguyên vẫn tiếp tục trung thành. Năm 1371, Minh Thái Tổ phái đám [Thang Hòa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thang_H%C3%B2a&action=edit&redlink=1) lĩnh binh bình định [Minh Ngọc Trân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_Ng%E1%BB%8Dc_Tr%C3%A2n&action=edit&redlink=1) đang chiếm cứ Tứ Xuyên, đồng thời khuyến hàng Lương vương không thành. Tháng 12 năm 1381, quân Minh công nhập Vân Nam, đến năm 1382 thì Lương vương đào thoát khỏi Côn Minh rồi tự sát, sau đó quân Minh công khắc Đại Lý, bình định khu vực Vân Nam . [19]
Nhằm triệt để loại trừ thế lực Bắc Nguyên, Minh Thái Tổ vào tháng 5 năm 1388 lệnh cho Lam Ngọc suất lĩnh 15 vạn quân tiến hành Bắc phạt lần thứ sáu. Quân Minh vượt qua sa mạc Gobi đến Bộ Ngư Nhân Hải (tức
[hồ Buir](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Buir&action=edit&redlink=1)) đánh tan quân Bắc Nguyên, bắt hơn tám vạn người, Nguyên Thiên Nguyên Đế và con trưởng của ông là Thiên Bảo Nô đào tẩu, song ấu tử Địa Bảo Nô bị quân Minh bắt giữ, đến đây quốc thế Bắc Nguyên đại suy. Năm 1388, Nguyên Thiên Nguyên Đế bị hậu duệ của A Lý Bất Ca là [Dã Tốc Điệt Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A3_T%E1%BB%91c_%C4%90i%E1%BB%87t_Nh%C4%A9&action=edit&redlink=1) sát hại, Bắc Nguyên không còn tiếp tục sử dụng niên hiệu cùng quốc hiệu Đại Nguyên (có thuyết nói rằng là vào năm 1402 khi [Quỷ Lực Xích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B7_L%E1%BB%B1c_X%C3%ADch&action=edit&redlink=1) giết Nguyên Đế [Khôn Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4n_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) sau đó cải quốc hiệu sang Thát Đát), Bắc Nguyên mất . [19]
## Cương vực
Tiền thân của triều Nguyên là đế quốc Mông Cổ, năm 1206 Thành Cát Tư Hãn khi lập quốc đã chiếm hữu khu vực Mạc Nam-Mạc Bắc và Lâm Mộc Trung (nay là khu vực
[hồ Baikal](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Baikal)). Nhờ công lao của Thành Cát Tư Hãn cùng các hãn khác của Mông Cổ, Đế quốc đông đến [biển Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) và Cao Ly, bắc đến hồ Baikal, phía nam đối đầu với Nam Tống, phía tây đến Đông Âu, [biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) và khu vực Lưỡng Hà. Thành Cát Tư Hãn phân cương thổ cho chư vương, Đông đạo chư vương là các em trai của Thành Cát Tư Hãn, đại đa số được phân phong tại khu vực đông bộ và đông bắc Tắc Bắc (phía bắc Vạn Lý Trường Thành), tính phụ thuộc rất cao. Tây đạo chư vương là các con trai của Thành Cát Tư Hãn, tính độc lập rất cao, trong đó phân phong cho con cả là Truật Xích tại khu vực thảo nguyên Khâm Sát ở phía bắc [biển Aral](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral) và [biển Caspi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi), sau này Bạt Đô thành lập Hãn quốc Khâm Sát (Kim Trướng) tại đó; phong cho con thứ là Sát Hợp Đài tại lãnh thổ cũ của Tây Liêu ở phía bắc sông [Syr Darya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Syr_Darya), sử xưng Hãn quốc Sát Hợp Đài; con thứ ba là Oa Khoát Đài được phân phong tại lãnh thổ cũ của Nãi Man, sau này Hải Đô lập nên Hãn quốc Oa Khoát Đài; lãnh thổ ban đầu của Mông Cổ thì do ấu tử Đà Lôi quản lý, sau này do Đại hãn trực tiếp quản lý. Lúc này, khu vực Hoa Bắc hay Hán địa, khu vực [Transoxiana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Transoxiana), khu vực Iran và Thổ Phồn do Đại hãn Mông Cổ trực tiếp quản lý. Năm 1252, sau khi Mông Kha thuộc dòng Đà Lôi tức vị, lệnh cho em là Húc Liệt Ngột tây chinh Tây Á, cuối cùng lập nên Hãn quốc Y Nhi, cùng các Tây đạo chư vương gọi chung là Tứ đại hãn quốc. Mông Kha lệnh cho Hốt Tất Liệt an trị Hán địa, cuối cùng nam diệt Đại Lý. Tuy nhiên, Mông Kha trong lúc tiến công Nam Tống thì từ trần, sau đó Hốt Tất Liệt và A Lý Bất Ca tranh vị khiến Tứ đại hãn quốc nối tiếp nhau không chịu sự quản chế của Đại hãn, Đế quốc đến đây phân liệt 。 [20]
Nguyên Thế Tổ Hốt Tất Liệt thấy Tứ đại hãn quốc không phục tùng mình, do vậy đem khu vực Iran cắt nhượng cho Húc Liệt Ngột (về sau lập Hãn quốc Y Nhi), đem Transoxiana cắt nhượng cho Hãn quốc Sát Hợp Đài để đổi lấy sự ủng hộ của họ. Năm 1279, Nguyên Thế Tổ nam diệt Nam Tống, thống nhất khu vực Trung Quốc, cương vực đương thời là: bắc đến nam bộ
[Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Siberia) vượt quá hồ Baikal, nam đến [biển Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng), tây nam bao gồm [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) và [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) ngày nay, tây bắc đến đông bộ Tân Cương ngày nay, đông bắc đến [Ngoại Hưng An Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_H%C6%B0ng_An_L%C4%A9nh), [biển Okhotsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk), biển Nhật Bản, bao gồm đảo [Sakhalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sakhalin), tổng diện tích vượt quá 13 triệu km². Từ sau khi tiêu diệt Nam Tống, Nguyên nhiều lần xung đột với các quốc gia Nhật Bản, Miến Điện, Java, tuy nhiên cương thổ về đại thể là ổn định. Năm 1309 trong thời kỳ Nguyên Vũ Tông, Nguyên và Hãn quốc Sát Hợp Đài trước sau công diệt Hãn quốc Oa Khoát Đài, Nguyên đoạt lất lãnh thổ phía đông của Hãn quốc Oa Khoát Đài, lãnh thổ đạt đến 14 triệu km² [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.96.87.E5.AE.97.E9.A0.98.E5.9C.9F-4) . Các quốc gia phiên thuộc của Nguyên như Cao Ly, Miến Điện, An Nam, Chiêm Thành, Java và Hãn quốc Khâm Sát, Hãn quốc Sát Hợp Đài, Hãn quốc Y Nhi. Ở phía bắc có các bộ tộc Mạc Bắc, phía nam có các quốc gia Nam Dương, tây có Tứ đại hãn quốc. Trong đó có hai quốc gia phiên thuộc trực thuộc, đó là Cao Ly và [2] [Pagan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Pagan)Miến Điện, phân biệt lập ra Chinh Đông hành tỉnh và Miến Trung hành tỉnh. 。 [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.96.86.E5.9F.9F-25)
Tại phía tây bắc, năm 1268 Hải Đô của Hãn quốc Oa Khoát Đài có ý đồ đoạt hãn vị nên liên hiệp với Hãn quốc Khâm Sát và Hãn quốc Sát Hợp Đài phản Nguyên, sử xưng Hải Đô chi loạn. Đến năm 1304 trong thời kỳ Nguyên Thành Tông, triều đình Nguyên và ba hãn quốc này đạt thành hòa nghị, họ cùng Hãn quốc Y Nhi thừa nhận địa vị tông chủ của Nguyên, trở thành quốc gia phiên thuộc của Nguyên, song cơ cấu hành chính do Nguyên thiết lập (như hành trung thư tỉnh và tuyên chính viện) không bao gồm các lãnh thổ này. Nguyên Thành Tông ban cho quân chủ của Hãn quốc Y Nhi các ấn tỉ khắc bằng Hán văn như “Chân mệnh hoàng đế hòa thuận vạn di chi bảo”, về thực chất là đã thừa nhận tính độc lập của Y Nhi. Đến năm 1309 thuộc thời kỳ Nguyên Vũ Tông, Nguyên và Hãn quốc Sát Hợp Đài trước sau công diệt Hãn quốc Oa Khoát Đài, trong thời gian Nguyên Văn Tông tại vị cho biên soạn “Kinh thế đại điển”, liệt Hãn quốc Khâm Sát, Hãn quốc Sát Hợp Đài, Hãn quốc Y Nhi là quốc gia phiên thuộc của Nguyên.
[[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.96.86.E5.9F.9F-25)
## Hành chính
Phân chia hành chính của triều Nguyên về đại thể là kế thừa chế độ triều Kim và triều Tống, tuy nhiên có hai khác biệt: thời Nguyên diện tích mà các lộ quản lý giảm thiểu, một lộ chỉ có hai châu; triều Nguyên trên cấp lộ thiết lập đơn vị hành tỉnh, cuối cùng hành tỉnh thay thế lộ trở thành khu hành chính cấp một, hình thành chế độ tỉnh, đây là lần đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc toàn quốc thực thi chế độ hành tỉnh. Phân chia hành chính triều Nguyên từ cao xuống thấp phân thành hành tỉnh, lộ, phủ, châu và huyện, ngoài ra còn có lãnh thổ do Tuyên chính viện quản lý tương đương với hành tỉnh, “phúc lý” do Trung thư tỉnh trực tiếp quản lý cùng thổ ti ngang cấp châu
. [21]
Phúc lý là lộ phủ do Trung thư tỉnh trực tiếp quản lý, Tuyên chính viện chủ quản khu vực Thổ Phồn. Thủ trưởng hành chính chủ yếu là người Mông Cổ, người Hán là phó. Mỗi tỉnh đặt một thừa tướng, bên dưới có bình chương, tả hữu thừa tướng tức quan viên ‘tham tri chính sự’, danh xưng nói chung tương đồng với Trung thư tỉnh. Thời Nguyên, các khu vực hành chính dưới cấp hành tỉnh đều đặt
[Đạt lỗ hoa xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Darughachi) làm thủ trưởng địa phương, đồng thời cho người Hán hoặc người thuộc dân tộc bản địa làm phó, để tạo thuận lợi cho người Mông Cổ khống chế địa phương. Mỗi lộ có Đạt lỗ hoa xích làm chủ, tổng quản là một người cấp phó. Tại phủ châu huyện đều cho Đạt lỗ hoa xích làm chủ, doãn làm phó. Châu, huyện đều đều được phân thành ba hạng là thượng, trung, hạ; tại các trung hạ châu đổi châu doãn thành tri châu. Thổ ty phân thành Tuyên úy sứ, Tuyên phủ sứ và An phủ sứ, tại Hồ Quảng hành tỉnh cho đặt 15 an phủ ty; tại Hồ Quảng và Tứ Xuyên phân đến bốn ‘quân’. An phủ ty và quân đặt tại biên cảnh, khoảng tương đương với hạ châu tại nội địa, cũng đặt Đạt lỗ hoa xích làm chủ, người phó là nhân sĩ địa phương . Cấp cơ bản dưới cấp huyện theo phường lý chế trong thành và thôn xã chế tại nông thôn. Phương lý chế trong thành phân thành các đơn vị gọi là ngung (như Đông Tây ngung, Tây Nam ngung), dưới ngung đặt phường, đặt chức phường quan, phường ti. Dưới phường đặt lý hoặc xã, đặt chức lý chính, xã trưởng; có nơi đặt hạng chứ không đặt lý, đặt chức hạng trưởng. Thôn xã chế dưới cấp huyện đặt các hương, đặt chức hương trưởng, có nơi đặt lý chính. Dưới cấp hương đặt đô, đặt chức chủ thủ. Dưới đô đặt thôn xã, xã đặt chức xã trưởng [21] 。 [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E8.A1.8C.E6.94.BF.E5.8D.80.E5.8A.83-26)
Hành trung thư tỉnh có tên đầy đủ là “Mỗ mỗ đẳng xứ hành trung thư tỉnh”, gọi tắt là “Mỗ mỗ hành trung thư tỉnh” hoặc “Mỗ mỗ hành tỉnh”, bắt nguồn từ Hành thượng thư tỉnh của triều Kim. Bắt nguồn từ việc văn hóa tại các lãnh thổ mới chinh phục được có khác biệt lớn, do vậy chính phủ trung ương đặt đơn vị ngoại phái để quản lý. Do nhu cầu chiến tranh, hành tỉnh ngoài việc phụ trách hành chính còn phụ trách quân sự, cuối cùng hình thành khu hành chính cấp một. Ngay từ thời kỳ Mông Cổ đã thiết lập ba đoạn sự quan hoặc hành thượng thư tỉnh là Yên Kinh (Hoa Bắc Hán địa), Biệt Thất Bát Lý (Tây Liêu và Tân Cương ngày nay), A Mẫu Hà (khu vực Transoxiana). Những năm đầu triều Nguyên, phạm vi quản lý của hành tỉnh rất lớn, thay đổi tương đối thường xuyên, chủ yếu do quan viên cấp tể chấp thuộc Trung thư tỉnh tạm đến một khu vực phụ trách hành chính hoặc chinh phạt. Năm 1260, Nguyên Thế Tổ cho đặt 10 lộ tuyên phủ ty trong toàn quốc, năm thứ hai thì bãi bỏ. Năm sau, đổi sang đặt 10 lộ tuyên úy ty, dần thành định chế, đồng thời cho đặt Thiểm Tây Tứ Xuyên hành tỉnh. Sau đó đến khi diệt Tống mới bãi bỏ, phần nhiều chọn chế độ song hành tuyên úy ti và hành tỉnh. Hành tỉnh đại đa số đặt tại cương vực Tây Hạ, Đại Lý và lãnh thổ mới chiếm từ Nam Tống, gọi là “Trung thư tỉnh thần xuất hành tỉnh sự”, sau khi diệt Nam Tống đem toàn quốc phân thành phúc lý trực thuộc Trung thư tỉnh, lãnh thổ do Tuyên chính viện quản lý và hơn mười hành trung thư tỉnh, đồng thời đặt hành tỉnh chuyên quản chinh thảo ngoại quốc. Năm 1321 trong thời kỳ Nguyên Anh Tông tổng cộng đặt 11 hành tỉnh (bao gồm Chinh Đông hành tỉnh đặt tại quốc gia phiên thuộc là Cao Ly
). Đến những năm cuối triều Nguyên, số hành tỉnh tăng đến 15 [22] . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E8.A1.8C.E6.94.BF.E5.8D.80.E5.8A.83-26)
- Khu hành chính cấp một
- Phúc lý: Do Trung thư tỉnh trực tiếp quản lý, là khu vực phụ cận Đại Đô, ước đoán nay bao trùm Hà Bắc, Sơn Đông, Sơn Tây và bộ phận Nội Mông.
- Lãnh thổ trực thuộc Tuyên chính viện: Tuyên chính viện ngoài việc quản lý sự vụ Phật giáo toàn quốc, còn quản lý sự vụ quân chính tại khu vực Thổ Phồn, ước đoán nay bao trùm Thanh Hải, Tây Tạng.
- Hành trung thư tỉnh: Thời kỳ từ Nguyên Thế Tổ đến Nguyên Thành Tông đặt 10 đơn vị: Thiểm Tây, Liêu Dương, Cam Túc, Hà Nam Giang Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam, Hồ Quảng, Giang Chiết, Giang Tây, Lĩnh Bắc.
Ngoài ra, các lãnh thổ Cáp Mật Lực (nay là địa khu
[Cáp Mật](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1p_M%E1%BA%ADt)), Bắc Đình đô nguyên soái phủ ( [Biệt Thất Bát Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jimsar)) và [Hỏa Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_X%C6%B0%C6%A1ng) nằm về phía tây của Cam Túc hành tỉnh không thuộc quyền quản lý của hành tỉnh nào. . [23]
- Chinh thảo hành tỉnh:
- Chinh Tống hành tỉnh: như Thiểm Tây Tứ Xuyên hành tỉnh, Hà Đông hành tỉnh, Bắc Kinh hành tỉnh, Sơn Đông hành tỉnh, Tây Hạ Trung Hưng hành tỉnh, Nam Kinh Hà Nam phủ đẳng lộ hành tỉnh, Vân Nam hành tỉnh, Kinh Hồ hành tỉnh, Giang Hoài hành tỉnh. Sau khi diệt Tống, định hình giống như hành trung thư tỉnh.
- Chinh Ngoại hành tỉnh: Tại Cao Ly cho đặt Chinh Đông hành tỉnh (còn gọi là Nhật Bản hành tỉnh), tại Miến Điện cho đặt Miến Trung hành tỉnh (còn gọi là Chinh Miến hành tỉnh), tại An Nam cho đặt Giao Chỉ hành tỉnh (còn gọi là An Nam hành tỉnh), tại Chiêm Thành cho đặt Chiêm Thành hành tỉnh. Chúng đều là cấu trúc mang tính lâm thời, hoàn thành công việc thì lập tức bãi bỏ, chỉ có Chinh Đông hành tỉnh đến sau trung kỳ triều Nguyên, ổn định thành tước Cao Ly vương. Thừa tướng hành tỉnh phân biệt do quốc vương bản địa hoặc chủ tướng quân viễn chinh đảm nhiệm, là quốc gia phiên thuộc, có tính chất không giống với hành tỉnh khác
. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E5.9C.B0.E5.9C.96-28)
- Bình loạn hành tỉnh: Đối phó với dân biến thời Nguyên mạt, triều đình Nguyên trước sau tại các nơi như Tế Ninh, Chương Đức, Ký Ninh, Bảo Định, Chân Định, Đại Đồng đặt trung thư phân tỉnh. Triều đình còn phân biệt thiết lập Hoài Nam Giang Bắc hành tỉnh, Phúc Kiến hành tỉnh, Sơn Đông hành tỉnh, Quảng Tây hành tỉnh, Giao Đông hành tỉnh và Phúc Kiến Giang Tây hành tỉnh.
Ngoài ra, quân khởi nghĩa thời Nguyên mạt cũng đặt hành tỉnh để thuận tiện trong việc thống trị, như Giang Nam hành tỉnh, Biện Lương hành tỉnh, Lũng Thục hành tỉnh, Giang Tây hành tỉnh của Thiên Hoàn; Giang Nam hành tỉnh, Ích Đô hành tỉnh của Hàn Tống; cùng với Giang Tây hành tỉnh, Hồ Quảng hành tỉnh, Giang Hoài hành tỉnh, Giang Chiết hành tỉnh do Chu Nguyên Chương đặt
. [21]
## Chế độ chính trị
Việc kế thừa hoàng vị của triều Nguyên và đế quốc Mông Cổ khác biệt với các vương triều trước của Trung Quốc, chọn thực thi chế độ tiến cử qua đại hội Khuruldai, do vương thất quý tộc cùng bầu ra lãnh tụ. Các hoàng đế của triều Nguyên cũng kiêm nhiệm chức vụ khả hãn của đế quốc Mông Cổ, do hãn vị của Nguyên Thế Tố không được thừa nhận qua đại hội Khuruldai, khiến bốn hãn quốc lớn không phục, đến thời Nguyên Thành Tông mới khôi phục quan hệ tông chủ. Sau khi Nguyên Thế Tổ kiến lập triều Nguyên, có ý lập Chân Kim làm thái tử, định lập cấu trúc cha truyền con nối, tuy nhiên do Chân Kim mất sớm nên vấn đề kế thừa lại nổi lên. Triều Nguyên sau đó thường vì hoàng thái tử mất sớm hoặc huynh đệ tranh vị mà hỗn loạn bất an, trung kỳ còn có hiệp định Vũ-Nhân chi ước mà theo đó hệ của Vũ Tông và hệ của Nhân Tông sẽ luân phiên kế thừa hoàng vị, tuy nhiên do Nguyên Nhân Tông phế trừ hiệp định nên tình hình lại hỗn loạn. Vấn đề kế thừa của triều Nguyên đến thời Nguyên Huệ Tông mới ổn định, song đã tiếp vào mạt kỳ của triều đại
. [24]
Chế độ chính trị của triều Nguyên và của triều Kim đều thừa tập chế độ của triều Tống, chọn thi hành chế độ văn võ phân quyền, lấy Trung thư tỉnh tổng quản chính vụ, Xu mật viện quản lý binh quyền. Tuy nhiên, Trung thư tỉnh của triều Nguyên đã trở thành cơ quan hành chính tối ao trung ương, Nguyên không đặt Môn hạ tỉnh, Thượng thư tỉnh khi đặt khi không, chỉ có thời Thế Tổ và Vũ Tông là đặt, do vậy quyền lực của Mông hạ tỉnh và Thượng thư tỉnh đều giao cho Trung thư tỉnh
. [21]
Trung thư lỉnh quản lý Lục bộ, chủ trì chính vụ toàn quốc, hình thành tiên phong cho chế độ nội các Minh-
[Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). Cơ cấu tổ chức này kế thừa thể chế Nam Tống, cách xưng hô với tể tướng cò Trung thư lệnh, Ty thống soái bá quan và tổng lý chính vụ. thường để hoàng thái tử kiêm nhiệm. Bên dưới phân thành tả-hữu thừa tướng, nếu thiếu Trung thư lệnh thì tổng lĩnh sự vụ Trung thư tỉnh. Bình chương chính sự cũng đứng thứ hai, phàm là trọng sự của quân đội và quốc gia thì không thể không tham gia quyết định. Phó tướng có tả hữu thừa, tham chính. Lục bộ tổng cộng có Lại bộ, Hộ bộ, Lễ bộ, Binh bộ, Hình bộ và Công bộ, trong có Thượng thư, Thị lang. Thượng thư tỉnh chủ yếu phụ trách sự vụ tài chính, song lúc đặt lúc phế . [21]
Xu mật viện quản lý quân sự, ngự sử đài phụ trách đốc sát, đại thể tương đồng với chế độ triều Tống, tuy nhiên tại địa phương đặt Hành trung thư tỉnh, Hành xu mật viện và Hành ngự sử đài. Ngoài ra, còn có Tập hiền viện quản lý giáo dục, Tuyên huy viện quản lý ngự thiện, Thông chính viện quản lý dịch trạm, ngoài ra còn có Thái thường lễ nghi viện, Thái sử viện, Thái y viện và Tương tác viện, bỏ cửu tự chư giám của các triều đại trước. Cuối cùng, thành lập mới có Tuyên chính viện (ban đầu là Tổng chế viện), phụ trách Phật giáo và sự vụ quân chính của khu vực Thổ Phồn, là cơ quan không có trước đây
. [21]
### Xúc tiến Hán pháp và bài xích Hán pháp
Triều Nguyên giữa việc xúc tiến chế độ phép tắc của người Hán và duy trì luật cũ của Mông Cổ thường phát sinh xung đột, và phân liệt thành phái thủ cựu và phái sùng Hán. Ngay từ sau khi Thành Cát Tư Hãn công chiếm Hán địa, người Mông Cổ dựa vào Da Luật Sở Tài và Mộc Hoa Lê xúc tiến Hán pháp để duy trì chế độ phép tắc của người Hán. Đương thời, cận thần Biệt Điệt kiến nghị trục xuất người Hán đồng thời biến Trung Nguyên thành đại mục trường để thu lấy của cải, song bị Da Luật Sở Tài phản đối, ông nhận định có thể dùng phương thức trưng thu thuế để có được của cải, do đó bảo lưu chế độ phép tắc của Hán địa. Ông tích cực cải biến tác phong tàn sát toàn thành nếu kháng cự khi bị công chiếm của quân Mông Cổ, nỗ lực đề xướng Nho học, chỉnh đốn lại trị, là người sáng lập xúc tiến Hán pháp thời Nguyên
. Nhằm thuận lợi trong quản lý Hán địa, Mộc Hoa Lê hợp tác với tứ đại thế hầu Hán tộc, dần củng cố quản lý với các nơi như Hà Bắc, Sơn Tây [25] . [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E6.94.BF.E6.B2.BB-31)
Sau này, Hốt Tất Liệt khi quản lý Hán địa tích cực xúc tiến Hán pháp, sử dụng lượng lớn phụ tá và Nho sĩ người Hán lập ra chế độ phép tắc, như
[Lưu Bỉnh Trung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0u_B%E1%BB%89nh_Trung&action=edit&redlink=1), [Hứa Hành](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%A9a_H%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) hay [Diêu Xu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di%C3%AAu_Xu&action=edit&redlink=1), đồng thời đề xuất chủ trương “hành Hán pháp”, tích cực thúc đẩy trào lưu học tập Hán văn. Hốt Tất Liệt rất quen thuộc điển tịch và chế độ lễ nghi Hán văn, đồng thời có thể dùng Hán văn sáng tác thi ca, cũng như làm hình thức quy định pháp luật, Thái tử cần phải học tập Hán văn. Tiếp thu đề nghị xưng hiệu “Nho giáo đại tông sư” của nho sĩ [Nguyên Hảo Vấn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_H%E1%BA%A3o_V%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1) và Trương Đức Huy. Hốt Tất Liệt tại Đại Đô kiến nguyên xưng đế, lập ra triều Nguyên theo khuôn mẫu Trung Quốc, lập một số thể chế chính trị theo mô hình trung ương tập quyền truyền thống Trung Quốc, như Tam tỉnh lục bộ hay Ty nông ty, sử dụng cơ cấu thống trị của Trung Nguyên để thống trị nhân dân, sử dụng Lưu Bỉnh Trung và những người khác quy hoạch kiến lập thủ đô Đại Dô. Tuy nhiên, sau phản loạn Lý Thản thì Nguyên Thế Tổ dần không sử dụng người Hán. Do bốn hãn quốc lớn và phải thủ cựu vương thất Mông Cổ đều bất mãn trước việc Nguyên Thế Thổ thi hành Hán pháp nên làm phản hoặc xa cách. Nguyên Thế Tổ trong những năm cuối dần lãnh đạm với Nho thần, sử dụng phái lý tài gồm người Sắc Mục và người Hán như A Hợp Mã, Lô Thế Vinh và Tang Ca, Hán pháp cuối cùng chưa thành một bộ thể chế hoàn chỉnh. Sau này, Nguyên Nhân Tông, Nguyên Anh Tông, Nguyên Văn Tông và Nguyên Huệ Tông càng có thể thuần thục vận dụng Hán văn tiến hành sáng tác. Một số quý tộc Mông Cổ nhập cư Trung Nguyên ái mộ văn hóa Hán, còn thỉnh Nho sinh đến nhà giáo dục cho con. Trên phương diện học tập còn phiên dịch nhièu điển tịch Hán văn, như “Thông giám tiết yếu”, “Luận ngữ”, “Mạnh tử”, “Đại học”, “Trung dung”, “Chu lễ”, “Xuân thu”, “Hiếu kinh”. Tuy nhiên, phái sùng Hán và phái thủ cựu thường phát sinh xung đột và chính biến, như Nam Pha chi biến . [26]
### Chế độ tuyển tài
Trên phương diện tuyển dụng nhân tài, triều Nguyên thời gian đầu cực kỳ ít cử hành khoa cử, do đó quan viên cao cấp được tuyển dụng theo quan hẹ xa gần với triều đình Nguyên mà quyết định, chủ yếu theo phương thức thế tập, ân ấm, tuyển cử. Ngoài ra, còn có phương thức tư lại thăng tiến thành quan liêu, khác biệt lớn với chế độ triều Tống. Triều Tống có giới hạn rõ giữa quan và lại, tư lại đại đa số cuối cùng vẫn là tư lại, tuy nhiên truêù Nguyên do thiếu khoa cử chọn người tài, nên sử dụng phương thức tuyển cử hoặc khảo thí tư lại để thăng làm quan, điều này phá bỏ vách ngăn quan lại, khiến quan lại trở thành quan hệ trên dưới. Trên phương diện khoa cử tuyển tài, Oa Khoát Đài nghe theo kiến nghị của Da Luật Sở Tài, triệu tập danh Nho giảng kinh tại Đông cung, đưa con em đại thần đến nghe giảng. Ngoài ra còn đặt “Biên tu sở” tại Yên Kinh, “Kinh tịch sở” tại Bình Dương, xúc tiến học tập văn hóa cổ đại Hán tộc. Năm 1234 đặt “Kinh thư quốc tử học”, cho Phùng Chí Thường làm tổng giáo tập, lệnh 18 người là con em thị thần nhập học, học tập văn hóa Hán. Năm 1238, Thuật Hốt Đức và Lưu Trung cử hành Mậu Tuất tuyển thí, lần khoa cử đầu tiên này chọn được 4.030 người, đồng thời lập nho hộ nhằm bảo hộ sĩ đại phu. Tuy nhiên, cuối cùng triều đình phế trừ khoa cử, chuyển về chế độ tuyển cử, về sau hai lần tổ chức vào năm 1252 và 1276, tổng cộng tuyển 1890 Nho hộ. Sau khi Nguyên Thế Tổ tức vị, chính thức thiết lập Quốc tử học, cho Hứa Hành làm Tập hiền đại học sĩ kiêm Quốc tử tế tửu, chọn con em Mông Cổ vào học, học văn sử kinh điển Nho gia, bồi dưỡng nhân tài thống trị. Năm 1289, Nguyên Thế Tổ hạ chiếu phân đẳng cấp hộ tịch nhân khẩu Giang Nam, năm sau chính thức thi hành chế độ tuyển cử, đẳng cấp lần này trở thành căn cứ hộ kế về sau
. Đến năm 1313, Nguyên Nhân Tông vốn đề xướng Hán hóa đã hạ chiếu khôi phục khoa cử, tháng tám năm 1314 cử hành hương thí tại 17 khảo trường trên toàn quốc, tháng hai và tháng ba năm 1315 lần lượt cử hành hội thí và điện thí tại Đại Đô, do cử hành vào thời gian niên hiệu Diên Hựu, nên sử xưng “Diên Hựu phục khoa”. Lần khoa cử này lấy Trình-Chu lý học làm nội dung khảo thí. Triều Nguyên trước sau tổng cộng cử hành 16 lần khoa cử, tuyển chọn khoảng hơn 1.100 tiến sĩ người Mông Cổ, Sắc Mục, Hán nhân, Nam nhân. Tuy nhiên, nhằm bảo vệ người Mông Cổ và người Sắc Mộc, khảo thí rất khó với người Hán, và nhóm này chỉ có thể giành được một nửa hạn ngạch, điều này khiến con em Mông Cổ và Sắc Mục mất tính tích cực học tập văn hóa Hán tộc và tinh thần tiến thủ. Khi triều Nguyên diệt vong, trong số xả thân tuẫn quốc có rất nhiều người xuất thân từ khoa cử, có thể thầy phục hồi khoa cử đối với sĩ đại phu Hán tộc Hoài-Nhu có hiệu quả nhất định. [27] .HUệ [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.9C.9D.E6.94.BF.E6.B2.BB-31)
## Ngoại giao
## Quân sự
## Nhân khẩu
Nhân khẩu thời Nguyên có điểm đặc trưng, ngay từ thời đế quốc Mông Cổ, dân phương bắc đã không ngừng chạy xuống nam, hiện tượng này đến thời
[Nguyên Huệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng) vẫn tiếp tục xảy ra, triều đình Nguyên luôn cấm đoán song không thể chấm dứt được. Trong thời gian đế quốc Mông Cổ chinh phục Tây Hạ, Kim và Nam Tống, quân Mông Cổ thường hay tiến hành đồ sát và cướp bóc trên quy mô lớn Sau đó, do dịch bệnh và mất mùa đói kém nên một lượng lớn nhân khẩu khu vực [28] [Đông Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)cũng biến mất, trong đó khu vực Hoa Bắc nguyên thuộc Kim và khu vực Xuyên-Thiểm tứ lộ nguyên thuộc Nam Tống hết sức nghiêm trọng. Đây được xem là tai họa thảm khốc nhất trong lịch sử Trung Quốc, cũng là nguyên nhân chính dẫn đến phong trào di dân “ [Hồ Quảng điền Tứ Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%91i%E1%BB%81n_T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn)“. Sau khi Kim diệt vong năm 1234, khu vực Hoa Bắc ước tính có 1,1 triệu hộ với 6 triệu người, chỉ bằng 13% so với mức 53,53 triệu người vào năm 1208. Trong thời gian [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-34) [chiến tranh Tống-Mông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%E1%BB%91ng-Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1), số người thiệt mạng trong biên cảnh Nam Tống là khoảng 15 triệu người, chủ yếu tập trung tại khu vực Xuyên Thiểm tứ lộ. Sau khi quân Nguyên hoàn toàn tiêu diệt thế lực kháng Nguyên tại Tứ Xuyên vào năm 1279, theo điều tra thì khu vực chỉ còn hơn 9 vạn hộ và hơn 50 vạn người, chỉ bằng 4% so với mức năm 1231 tức trước khi quân Mông Cổ xâm lược Xuyên-Thiểm tứ lộ. Thời Đại Mông Cổ Quốc có 2 lần tiến hành thống kê hộ khẩu, lần thứ nhất là vào năm 1235 khi [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-35) [Oa Khoát Đài Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i)thi hành “Ất Mùi tịch hộ”, có tư liệu về nhân khẩu của khu vực Hoa Bắc; lần sau là vào năm 1252 khi [Mông Kha Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Kha)hoàn thành “Nhâm Tý tịch hộ”, cho thấy nhân khẩu Hoa Bắc có sự gia tăng ở mức thấp. Năm 1271, [Hốt Tất Liệt Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t)cải quốc hiệu thành “Đại Nguyên”, kiến lập triều Nguyên. Tuy nhiên, trong thời gian từ thời [Nguyên Thành Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A0nh_T%C3%B4ng)đến những năm đầu Chí Chính thời [Nguyên Huệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng), chính cục triều Nguyên khổng ổn định, mỗi năm đều phải ứng phó với rất nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân, tuy nhiên về mặt xã hội thì cơ bản có tình trạng ổn định, kinh tế nhìn chung cũng thể hiện tăng trưởng, khiến nhân khẩu gia tăng, theo ước tính vào năm Chí Chính thứ 10 (1351) thì ở mức cao nhất. Những năm Chí Chính (1341-1370) thời Nguyên Huệ Tông, toàn quốc nhiều lần xảy ra mất mùa đối kém và dịch bệnh trên quy mô lớn, cuối cùng bùng phát thành khởi nghĩa [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-36) [Hồng Cân quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Kh%C4%83n_%C4%90%E1%BB%8F), sau cuộc khởi nghĩa này thì nhân khẩu suy giảm rất lớn. Sau khi Minh Thái Tổ kiến quốc có luận: “trong cuộc cách mạng đời trước, tùy tiện tiến hành giết chóc, làm trái ý trời mà hại dân, Trẫm thực không thể nhịn”. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-37)
Thống kê nhân khẩu vào thời Nguyên không hoàn toàn chuẩn xác, bỏ mất những hộ chạy trốn, đi nương nhờ ở nơi khác. Triều đình không thống kê hộ khẩu của Lĩnh Bắc đẳng xứ hành trung thư tỉnh (vùng Nội Mông-Mông Cổ-nam Siberi), Vân Nam đẳng xứ hành trung thư tỉnh, các cư dân ở những khu vực
[thổ ty](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_ty&action=edit&redlink=1) Tây Nam và [Tuyên Chính viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%C3%AAn_Ch%C3%ADnh_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) (Tây Tạng); nhân khẩu thuộc sở hữu riêng của chư vương, quý tộc, quân tướng Mông Cổ; ngoài “chức sắc hộ kế” ở các châu huyện. Các học giả hiện đại chỉ có thể căn cứ theo số liệu nguyên thủy trong sách sử lưu giữ được để suy đoán, do vậy số liệu có thể sai khác lớn. Hiện tượng nhân khẩu chạy trốn hết sức nghiêm trọng, như vào năm 1241, trong số 1.004.656 hộ có nguyên tịch ở các lộ do [Hốt Đô Hổ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%91t_%C4%90%C3%B4_H%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) cai quản, thì có đến 280.746 hộ bỏ trốn, chiếm 28%. [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-38)
Ngoài ra, mối quan hệ dân tộc ngày càng mật thiết, hiện tượng vãng lai và tạp cư tương đối phổ biến. Từ thời kỳ
[chiến tranh Mông-Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng-Kim), một lượng lớn người Hán không ngừng bị buộc phải dời đến thảo nguyên Mông Cổ hay khu vực nam bắc [Thiên Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_S%C6%A1n), Liêu Dương đẳng xứ hành trung thư tỉnh và Vân Nam đẳng xứ hành trung thư tỉnh; Các quan viên, quân hộ hay thương nhân người Mông Cổ và [Sắc Mục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BA%AFc_M%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) di cư với số lượng lớn đến nội địa Trung Nguyên; khu vực Vân Nam có khoảng trên dưới 10 vạn người Mông Cổ cư trú; các thành thị chính trị như [Thượng Đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%90%C3%B4) và [Đại Đô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90%C3%B4&action=edit&redlink=1), các thành thị thương nghiệp như [Hàng Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_Ch%C3%A2u), [Tuyền Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%E1%BB%81n_Ch%C3%A2u), [Trấn Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A5n_Giang) đều có nhiều người Mông Cổ, người Duy Ngô Nhĩ, người Hồi giáo, người Đảng Hạng, người Nữ Chân hay người Khiết Đan cư trú, giữa các dân tộc có sự giao lưu kinh tế và văn hóa, bang trợ lẫn nhau. Do tỷ lệ người Mông Cổ và người Hán hết sức chênh lệch, văn hóa và chế độ của người Hán cũng ưu việt hơn so với người Mông Cổ, triều đình Nguyên do vậy bảo hộ địa vị của người Mông Cổ, chủ trương Mông Cổ chí thượng chủ nghĩa, thi hành chính sách phân chia chế độ với bốn tầng lớp dân cư: Mông Cổ nhân, Sắc Mục nhân (người Tây Vực và Tây Hạ), Hán nhân (người Hán nguyên thuộc Kim), Nam nhân (người Hán nguyên thuộc Nam Tống). Triều đình Nguyên trao cho Mông Cổ nhân và Sắc Mục nhân quyền lợi rất lớn, bắt Hán nhân và Nam nhân phải chịu thuế và lao dịch nặng, áp bức dân tộc và áp bức giai cấp rất trầm trọng. [34] [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-40)
|
|Niên đại |
|Số hộ |
|Số khẩu |
|Ghi chú
|Năm Thiên Tứ Lễ Thịnh Quốc Khánh thứ 1 (1069) thời Tây Hạ Huệ Tông||ước tính 2.300.000 người||Là đỉnh cao nhân khẩu thứ hai sau khi lập quốc, lần thứ nhất là vào năm 1038 với 2,43 triệu.|
|Năm Thái Hòa thứ 8 (1208) thời Kim Chương Tông||8.413.164 hộ||53.532.151 người|
|Năm Đoan Bình thứ 1 (1234) thời Tống Lý Tông||15.500.000 hộ||ước tính 80.000.000 người||Đây là năm nhân khẩu cao nhất của Nam Tống, cùng năm Mông Cổ diệt Kim.|
|Năm thứ 8 (
|[1252](http://vi.wikipedia.org/wiki/1252)) thời Mông Kha [Nhâm Tý tịch hộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A2m_T%C3%BD_t%E1%BB%8Bch_h%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) [1260](http://vi.wikipedia.org/wiki/1260)) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3-41) [1274](http://vi.wikipedia.org/wiki/1274)) thời Nguyên Thế Tổ [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-42)
14.134.549 hộ
[[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-43) [1290](http://vi.wikipedia.org/wiki/1290)) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3-41)
khoảng 15.000.000
[[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3-41)
khoảng 75.306.000 người
khoảng 75.000.000 người
[[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44) [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-45) [1291](http://vi.wikipedia.org/wiki/1291)) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3-41) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3-41)
khoảng 76.496.000 người
。 [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-46) [1293](http://vi.wikipedia.org/wiki/1293)) [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-47) [1330](http://vi.wikipedia.org/wiki/1330)) thời [[Nguyên Văn Tông [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-48)
khoảng 17.000.000 hộ
[[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44)
khoảng 85.000.000 người
[[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44) [1351](http://vi.wikipedia.org/wiki/1351)) thời Nguyên Huệ Tông [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44) **Chú:**Bảng số liệu chỉ bao gồm cư dân “ [Trung Quốc bản thổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_b%E1%BA%A3n_th%E1%BB%95)” (không gồm Thổ Phồn, Vân Nam, Lĩnh Bắc và Liêu Dương), không bao gồm cư dân đặc biệt như đạo sĩ hay tăng nhân, bản thân việc thống kê số hộ khẩu đã có sai lệch nhất định. Số liệu trong bảng tham khảo từ “Tân Nguyên sử”, “Nguyên sử”, “Trung Quốc nhân khẩu sử” của Triệu Văn Lâm và Tạ Thục Quân, “Trung Quốc nhân khẩu sử” của Ngô Tùng Đệ . [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2-44)
## Kinh tế
### Nông nghiệp
### Súc mục nghiệp
### Thủ công nghiệp
### Thương nghiệp
### Tiền tệ
### Thuế
## Văn hóa
### Tư tưởng
### Văn học và sử học
### Tôn giáo
### Nghệ thuật
### Khoa học-Kỹ thuật
### Giao thông
### Xã hội
## Ảnh hưởng
Ở thời Nhà Nguyên, một nền văn hóa đa dạng đã phát triển. Những thành tựu văn hóa chính là sự phát triển của kịch và tiểu thuyết cùng sự gia tăng sử dụng
[tiếng địa phương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_%C4%91%E1%BB%8Ba_ph%C6%B0%C6%A1ng_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1). Vì sự cai trị trên toàn vùng Trung Á đã được thống nhất, thương mại giữa Đông và Tây gia tăng mạnh mẽ. Các mối liên hệ rộng lớn của Mông Cổ với Tây Á và Châu Âu khiến việc trao đổi văn hóa diễn ra ở mức độ rất cao. Các nhạc cụ phương Tây xuất hiện và làm phong phú thêm cho các môn [nghệ thuật biểu diễn Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_bi%E1%BB%83u_di%E1%BB%85n_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1). Từ giai đoạn này số người theo Hồi giáo ở tây bắc và tây nam Trung Quốc ngày càng gia tăng. [Cảnh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3nh_gi%C3%A1o) và [Công giáo La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_La_M%C3%A3), hai nhánh của Kitô giáo, cũng trải qua một giai đoạn thanh bình. [Phật giáo Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) phát triển, dù [Đạo giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) trong nước bị người Mông Cổ ngược đãi. Các hoạt động triều đình và các kỳ thi dựa trên [các tác phẩm kinh điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_t%C3%A1c_ph%E1%BA%A9m_kinh_%C4%91i%E1%BB%83n_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) Khổng giáo, vốn đã bị bãi bỏ ở miền bắc Trung Quốc trong giai đoạn chia rẽ, được người Mông Cổ tái lập với hy vọng giữ được trật tự xã hội như ở thời Hán. Lĩnh vực du ký, [bản đồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93), và [địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD), cũng như giáo dục khoa học có bước phát triển so với trước đó. Một số phát minh quan trọng của Trung Quốc như thuốc súng, kỹ thuật in, sản xuất đồ sứ, bài lá và sách thuốc lan truyền sang Châu Âu, trong khi kỹ thuật chế tạo đồ thủy tinh mỏng và [cloisonné](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cloisonn%C3%A9&action=edit&redlink=1) cũng trở nên phổ biến ở Trung Quốc. Những bản du ký đầu tiên của người phương Tây cũng bắt đầu xuất hiện ở thời kỳ này. Nhà du lịch nổi tiếng nhất là [Marco Polo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marco_Polo) người thành [Venezia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Venezia) (Ý), ông đã tới “ [Cambaluc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cambaluc&action=edit&redlink=1),” thủ đô của Khan vĩ đại ( [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) hiện nay), và cuộc sống ở đó theo miêu tả của ông khiến Châu Âu kinh ngạc. Cuốn sách về các cuộc du lịch của ông, *Il milione* (hay Những cuộc phiêu lưu của Marco Polo), xuất hiện vào khoảng năm 1299. Những tác phẩm của [John of Plano Carpini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_of_Plano_Carpini&action=edit&redlink=1) và [William of Rubruck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_of_Rubruck&action=edit&redlink=1) cũng cung cấp một số chi tiết đầu tiên về người Mông Cổ sang phương Tây.
Người Mông Cổ tiến hành nhiều dự án công cộng lớn. Đường xá và giao thông thủy được tổ chức lại và cải tiến thêm. Để ngăn nguy cơ phát sinh nạn đói, các kho lương thực được xây dựng trên khắp đế chế. Thành phố Bắc Kinh được xây dựng lại với các cung điện mới gồm cả các hồ, đồi núi và công viên nhân tạo. Ở thời Nhà Nguyên, Bắc Kinh trở thành điểm kết thúc của Đại Vận Hà, khi ấy đã được cải tạo toàn bộ. Những cải tiến cho mục đích thương mại đó thúc đẩy thương mại trong lục địa cũng như thương mại trên biển ra toàn
[Châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) tạo điều kiện thuận lợi cho những tiếp xúc trực tiếp đầu tiên giữa Trung Quốc và Châu Âu. Những nhà du lịch Trung Quốc tới phương Tây có thể giúp đỡ các kỹ thuật mới như cơ khí thủy lợi. Những tiếp xúc với phương Tây cũng khiến các loại lương thực chính khác du nhập vào Trung Quốc, như [kê](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AA) cùng các sản phẩm lương thực từ bên ngoài khác và cách chế biến chúng.
## Quân chủ
[[hiện]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#)
|
|Đại Mông Cổ Quốc 1206—1271
|Miếu hiệu||Thụy hiệu||Tôn hiệu||Tên
||Thời gian tại vị||Niên hiệu|
|
|
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
[[chú 7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-50) [Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy thụy, Nguyên Vũ Tông gia thụy)
[Duệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0_L%C3%B4i)giám quốc
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy thụy, Nguyên Vũ Tông gia thụy)
[[chú 8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-51)
1227 – 1229
[Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
[[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-52)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
[Thoát Liệt Ca Na](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_T%E1%BB%AB_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)
1242 – 1246
[Định Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Do)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
[Hải Mê Thất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_Th%E1%BB%A5c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1)
1248 – 1251
[Hiến Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_Kha)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
(Nguyên Thế Tổ truy tôn)
[Thế Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t)
Chí Nguyên 1264 – 1294
[A Lý Bất Ca](http://vi.wikipedia.org/wiki/A_L%C3%BD_B%E1%BA%A5t_Ca) **Triều Nguyên 1271—1368** [Thế Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) [Thành Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A0nh_T%C3%B4ng)
Đại Đức 1297 – 1307
[Vũ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C5%A9_T%C3%B4ng) [Nhân Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng)
Diên Hựu 1314 – 1320
[Anh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Anh_T%C3%B4ng) [Thái Định hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Th%C3%A1i_%C4%90%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%BF) [[chú 9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-54)
Trí Hòa 1328
[Thiên Thuận hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Thi%C3%AAn_Thu%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BA%BF) [[chú 10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-55) [Văn Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_V%C4%83n_T%C3%B4ng)
Chí Thuận 1330 – 1332
[Minh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Minh_T%C3%B4ng) [Ninh Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Ninh_T%C3%B4ng) [Nguyên Huệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E7.8E.8B.E4.B8.96.E8.B2.9E-56) [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.83.A0.E5.AE.97.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90-57)
(Minh Thái Tổ truy thụy)
Nguyên Thống 1333 – 1335
Chí Nguyên 1335 – 1340
Chí Chính 1341 – 1370
[[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.BA.90.E6.B5.814-58) **Bắc Nguyên 1368—1402** [Nguyên Huệ Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng) [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E7.8E.8B.E4.B8.96.E8.B2.9E-56) [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.85.83.E6.83.A0.E5.AE.97.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90-57)
(Minh Thái Tổ truy thụy)
[[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.BA.90.E6.B5.814-58) [Chiêu Tông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_Chi%C3%AAu_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E7.8E.8B.E4.B8.96.E8.B2.9E-56) [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.8C.97.E5.85.83.E7.9A.87.E5.AE.A4.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90-59) [[chú 11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-61) [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.8C.97.E5.85.83.E7.9A.87.E5.AE.A4.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90-59) [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E4.B8.96.E7.B3.BB.E8.AD.9C-62) [Ô Tát Cáp Nhĩ Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_Nguy%C3%AAn_H%E1%BA%ADu_Ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E5.8C.97.E5.85.83.E7.9A.87.E5.AE.A4.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90-59) [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E8.92.99.E5.8F.A4.E4.B8.96.E7.B3.BB.E8.AD.9C-62) [Ân Khắc Trác Lý Đồ Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A1c_L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [Trác Lý Khắc Đồ Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%A1c_L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BB%93&action=edit&redlink=1) [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63)
1388—1391
[[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [Ân Khắc khả hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82n_Kh%E1%BA%AFc_kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n&action=edit&redlink=1) [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [Ni Cổ Liệt Tô Khắc Tề Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BA%A1ch_L%E1%BA%B7c_B%C3%A1_Kh%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E9.A1.8D.E5.8B.92.E4.BC.AF.E5.85.8B-64) [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E9.A1.8D.E5.8B.92.E4.BC.AF.E5.85.8B-64) —1399 [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E6.81.A9.E5.85.8B.E5.8D.93.E9.87.8C.E5.85.8B.E5.9C.96.E6.B1.97-63) [Khôn Thiếp Mộc Nhi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%B4n_Thi%E1%BA%BFp_M%E1%BB%99c_Nhi&action=edit&redlink=1) và “15 thế kỷ trung hiệp tiền đích Bắc Nguyen khả hãn thế hệ cập chính cục” [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-.E9.97.9C.E6.96.BC.E5.8C.97.E5.85.83.E6.B1.97.E7.B3.BB-65) làm chủ đạo, tham khảo “Tân Nguyên sử”, “Khâm Định Mông Cổ nguyên lưu”, “Hoàng Kim sử” vô danh, “Mông Cổ hoàng kim sử” của La bốc Tạng Đan Tân. mà thành. [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_note-15.E4.B8.96.E7.BA.AA.E4.B8.AD.E5.8F.B6.E5.89.8D.E7.9A.84.E5.8C.97.E5.85.83.E5.8F.AF.E6.B1.97.E4.B8.96.E7.B3.BB.E5.8F.8A.E6.94.BF.E5.B1.80-66)
## Ghi chú
## Chú thích
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** [《中國文明史 元代》〈第一章 雙重體制的政治〉: 第3頁－第10頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B_1-10) **h**
- ^
**a** [《元 史‧卷五十八‧地理志》：「自封建变为郡县，有天下者，汉、隋、唐、宋为盛，然幅员之广，咸不逮元。汉梗于北狄，隋不能服东夷，唐患在西戎，宋患常在西 北。若元，则起朔漠，并西域，平西夏，灭女真，臣高丽，定南诏，遂下江南，而天下为一，故其地北逾阴山，西极流沙，东尽辽左，南越海表。盖汉东西九千三百 二里，南北一万三千三百六十八里，唐东西九千五百一十一里，南北一万六千九百一十八里，元东南所至不下汉、唐，而西北则过之，有难以里数限者矣。」](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E5.8F.B2.E5.8D.B7.E4.BA.94.E5.8D.81.E5.85.AB.E5.9C.B0.E7.90.86.E5.BF.97_3-1) **ă**
- ^
**a** **ă** [Rein Taagepera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rein_Taagepera&action=edit&redlink=1)(tháng 9 năm 1997). “Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia”. *International Studies Quarterly* **41**(3): 475–504. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1111/0020-8833.00053](http://dx.doi.org/10.1111%2F0020-8833.00053). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E9.82.93.E5.B9.BF.E9.93.AD_.E6.BC.86.E4.BE.A0_2008.E5.B9.B4_59.E9.A1.B5_5-0) [邓广铭](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E9%82%93%E5%B9%BF%E9%93%AD&action=edit&redlink=1) [漆侠](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%BC%86%E4%BE%A0&action=edit&redlink=1)(2008年). *《北大宋史专题课》第四章 宋代社会生产力*(bằng Simplified Chinese). 北京大学出版社. tr. 59页. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9787301131589](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787301131589).
- ^
**a** [《中國古代經濟簡史》第五章 〈封建社会唐（后期）宋辽金元的经济〉. 復旦大學. 1982年: 第119頁－第152頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.B6.93.E6.BF.9F_6-1) **ă** **《征服王朝的時代》〈第六章 元代的中國支配〉: 第166頁－第172頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E6.96.87.E5.8C.96_9-0)
- ^
**a** **ă** **â** [《一代天驕：成吉思汗傳》. 朱耀廷著. 台北市. 遠流出版社. 2002年.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E6.88.90.E5.90.89.E6.80.9D.E6.B1.97_10-3) **b**
- ^
**a** **ă** **â** [《征服王朝的時代》〈第六章 元代的中國支配〉: 第139頁－第151頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E8.92.99.E5.8F.A4.E5.B8.9D.E5.9C.8B.E6.99.82.E6.9C.9F_11-3) **b** **《元 史卷一百一十九‧列傳第六‧木華黎》：「丁丑八月，詔封太師、國王、都行省承制行事，賜誓券、黃金印曰：「子孫傳國，世世不絕。」分弘吉剌、亦乞烈思、兀 魯兀、忙兀等十軍，及吾也而契丹、蕃、漢等軍，並屬麾下。且諭曰：「太行之北，朕自經略，太行以南，卿其勉之。」賜大駕所建九斿大旗，仍諭諸將曰：「木華 黎建此旗以出號令，如朕親臨也。」乃建行省于雲、燕，以圖中原，遂自燕南攻遂城及蠡州諸城，拔之。」** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-13) **选自《元史·选举志一·科目》** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-14)
- ^
**a** **ă** [《草原帝國》. 勒內·格魯塞; 藍琪譯. 草原帝國. 北京: 商務印書館. 2007.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E8.8D.89.E5.8E.9F.E5.B8.9D.E5.9C.8B_15-2) **â** [ISBN 978-7-100-02862-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787100028622). **赵翼.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-16) *廿二史札记*. **明 朝人朱国祯《涌幢小品》卷二“国号”条：“国号上加大字，始于胡元，我朝因之。……其言大汉、大唐、大宋者，乃臣子及外夷尊称之词。”不过据《辽史》（卷 四）和《金史》（卷二）载，辽朝和金朝分别以“大辽”和“大金“为国号，简称辽、金，甚至西夏亦有以“大夏”作为国号，但这些皆非中国历史上的大一统王 朝。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.A4.A7.E5.85.83_17-0) **《征服王朝的時代》〈第六章 元代的中國支配〉: 第151頁－第156頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E7.B5.B1.E4.B8.80.E5.BE.8C.E7.9A.84.E5.85.83.E6.9C.9D_19-0)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** [《中國文明史 元代》〈第一章 雙重體制的政治〉: 第14頁－第16頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E4.B8.AD.E5.BE.8C.E6.9C.9F_20-10) **h** **元 武宗的诏书原文：上天眷命，皇帝圣旨：盖闻先孔子而圣者，非孔子无以明；后孔子而圣者，非孔子无以法。所谓祖述尧舜，宪章文武，仪范百王，师表万世者也。 朕纂承丕绪，敬仰休风，循治古之良规，举追封之盛典。加号大成至圣文宣王，遣使阙里，祀以太牢。于戏！父子之亲，君臣之义，永惟圣教之尊；天地之大，日月 之明，奚罄名言之妙？尚资神化，祚我皇元！** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-21)
- ^
**a** [《征服王朝的時代》〈第六章 元代的中國支配〉: 第157頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E6.83.A0.E5.AE.97.E5.A4.B1.E5.9C.8B_22-1) **ă** **劉浦江《元明革命的民族主義想像》，〈中國史研究〉2014年第3期** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-23)
- ^
**a** **ă** [《中國通史 下冊》〈第二十三章 元帝國的組織〉: 第620頁－第622頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.8C.97.E5.85.83_24-2) **â**
- ^
**a** **ă** [《中國通史 下冊》〈第二十二章 南宋與外族〉: 第559頁－第573頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E7.96.86.E5.9F.9F_25-2) **â**
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [《中國通史 下冊》〈第二十三章 元帝國的組織〉: 第603頁－第606頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E8.A1.8C.E6.94.BF.E5.8D.80.E5.8A.83_26-7) **e** **《元史·地理志一》载：“（世祖）二十七年……立中书省一，行中书省十有一：曰岭北，曰辽阳，曰河南，曰陕西，曰四川，曰甘肃，曰云南，曰江浙，曰江西，曰湖广，曰征东，分镇藩服，路一百八十五，府三十三，州三百五十九，军四，安抚司十五，县一千一百二十七”。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-27)
- ^
**a** [《简明中国历史地图集》. 谭其骧. 中国地图出版社，1991年10月第1版.第59頁－第60頁](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E5.9C.B0.E5.9C.96_28-1) **ă** **《中國通史 宋遼金元史》〈第五章 蒙古興起與大元帝國-草原民族的統一中國: 第81頁－第114頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E4.B8.AD.E5.9C.8B.E9.80.9A.E5.8F.B2.E5.AE.8B.E9.81.BC.E9.87.91.E5.85.83.E5.8F.B2.E7.AC.AC.E4.BA.94.E7.AB.A0_29-0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-30) [一代名相耶律楚材：一個改變元朝歷史的契丹人(1)](http://big5.china.com/gate/big5/military.china.com/zh_cn/dljl/yuanchao/01/11044668/20090113/15280690.html)
- ^
**a** **ă** [《征服王朝的時代》〈第六章 元代的中國支配〉: 第158頁－第165頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.9C.9D.E6.94.BF.E6.B2.BB_31-2) **â** **胡青、林容、肖辉主编, 江西考试史. 高等教育出版社. 页98-99** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-32) **清朝光绪年间《潼川府志》卷五所载明人王维贤《九贤祠记》** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-33) **《中国人口发展史》，第201页和第211页。 作者：葛剑雄 福建人民出版社，1991年出版。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-34) **《中国人口发展史》，第217页。 作者：葛剑雄 福建人民出版社，1991年出版。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-35) **不同地区具体的数据增长变化请参照：王育民《中国历史地理概论》下册，第十一章 历史时期人口的发展（下）第六节 元代人口的变化,2.元代中、后期户口的增长,网址：** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-36) [http://rcs.wuchang-edu.com/RESOURCE/GZ/GZDL/DLBL/DLTS0103/14065_SR.HTM](http://rcs.wuchang-edu.com/RESOURCE/GZ/GZDL/DLBL/DLTS0103/14065_SR.HTM) **《明史‧卷二‧本紀第二‧太祖二》：「前代革命之際，肆行屠戮，違天虐民，朕實不忍。諸將克城，毋肆焚掠妄殺人，元之宗戚，咸俾保全。」** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-37) **[中国历史地理概论（下册）(王育民)•第六节 元代人口的变化** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-38) [http://rcs.wuchang-edu.com/RESOURCE/CZ/CZDL/DLBL/DLTS0103/14065_SR.HTM](http://rcs.wuchang-edu.com/RESOURCE/CZ/CZDL/DLBL/DLTS0103/14065_SR.HTM)] **《中國文明史 元代》〈第四章 曲折發展的社會經濟〉: 第180頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-39) **《中國古代經濟簡史》第五章 〈封建社会唐（后期）宋辽金元的经济〉. 復旦大學. 1982年: 第126頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-40)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [《](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E6.96.B0.E5.85.83.E5.8F.B2.E4.BA.BA.E5.8F.A3_41-4) **c** [新元史](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%96%B0%E5%85%83%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)‧卷六十八‧志第三十五‧食货一‧户口科差税法》：”其户口总数：中统元年天下户一百四十一万八千四百九十有九。” **《元史类编》** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-42) **Căn cứ theo《元史》本纪记载的至元十二年户数加上至元十三年阿术入奏新得户数的結果。** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-43)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [《](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.90.B4.E6.9D.BE.E5.BC.9F.E4.B8.AD.E5.9B.BD.E4.BA.BA.E5.8F.A3.E5.8F.B2_44-5) **d** [中国人口史](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E5%8F%B2&action=edit&redlink=1)》 (第三卷）辽宋金元时期.第390页.吴松弟.复旦大学出版社.2000年12月出版.《中国人口史》共六卷，由葛剑雄教授主编。 **《元史‧卷五八‧志第十‧地理一》，记载：”十三年，平宋，全有版图。二十七年，又籍之，得户一千一百八十四万八百有奇。于是南北之户总书于策者，一千三百一十九万六千二百有六，口五千八百八十三万四千七百一十有一，而山泽溪洞之民不与焉。”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-45) **根 据《元史‧卷十六‧本纪第十六‧世祖十三》，记载：至元二十八年十二月，”户部上天下户数，内郡百九十九万九千四百四十四，江淮、四川一千一百四十三万八 百七十八，口五千九百八十四万八千九百六十四，游食者四十二万九千一百一十八。””宣政院上天下寺宇四万二千三百一十八区，僧、尼二十一万三千一百四十八 人。”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-46) **根据《元史•卷十七•本纪第十七‧世祖十四》：「至元三十年十二月， hộ一千四百万二千七百六十。」** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-47) **《元史‧卷五八‧志第十‧地理一》.记载：”文宗至顺元年，户部钱粮户数一千三百四十万六百九十九”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-48) **《新元史‧卷四‧本紀第四‧太宗》：「秋八月已未，諸王百官會於怯綠連河闊迭額阿剌勒，請帝遵太祖遺詔即位，共上尊號曰木亦堅合罕。」** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-52)
- ^
**a** [黎東方. 《細說元朝》. 五八 〈泰定帝也孫鐵木兒〉.傳記文學出版社. 1981: 第383頁.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E6.B3.B0.E5.AE.9A.E5.B8.9D.E8.88.87.E5.A4.A9.E9.A1.BA.E5.B8.9D_53-1) **ă**
- ^
**a** **ă** [明](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E7.8E.8B.E4.B8.96.E8.B2.9E_56-2) **â** [王世貞](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E7%8E%8B%E4%B8%96%E8%B2%9E&action=edit&redlink=1)《北虜始末志》（載於《弇州山人四部稿》卷八十）：“元主開門北遁，至應昌，二殂，其國人謚曰惠宗，而高皇帝……尊之曰順帝。皇太子愛猷識里達臘立，……凡十一而殂，謚曰昭宗。”
- ^
**a** [《新元史‧卷二十六‧本紀第二十六‧惠宗四昭宗》：「夏四月乙丑……帝崩於應昌……。群臣上廟號曰惠宗皇帝，國語曰烏哈圖汗。明祖以帝能順天命，退避而去，上尊諡曰順帝。」](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.85.83.E6.83.A0.E5.AE.97.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90_57-1) **ă**
- ^
**a** [《欽定蒙古源流》卷四，](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E6.BA.90.E6.B5.814_58-1) **ă** [第十六頁](http://www.archive.org/stream/06054741.cn#page/n110/mode/2up)：“托歡特穆爾‧烏哈噶圖汗，戊午生，嵗次癸酉十六嵗即位。”
- ^
**a** **ă** [《新元史‧卷二十六‧本紀第二十六‧惠宗四昭宗》：「八夏四月，帝崩於金山，群臣上廟號曰昭宗皇帝，國語曰必里克圖汗。……弟脫古思帖木兒嗣，惠宗第二子也，改元天元，在位十，國語曰烏薩哈爾汗。」](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E5.8C.97.E5.85.83.E7.9A.87.E5.AE.A4.E7.A8.B1.E8.99.9F.E4.BE.86.E6.BA.90_59-2) **â** **黎東方. 《細說元朝》. 二六 〈蒙古可汗與元朝皇帝的名單〉.傳記文學出版社. 1981: 第215頁.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-60)
- ^
**a** [清《](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E8.92.99.E5.8F.A4.E4.B8.96.E7.B3.BB.E8.AD.9C_62-1) **ă** [蒙古世系譜](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E8%92%99%E5%8F%A4%E4%B8%96%E7%B3%BB%E8%AD%9C&action=edit&redlink=1)》卷四：“必里克圖汗者，哲宗也。按譜，惠宗殂，哲宗繼立，是即愛育識里達臘，改元宣光，洪武十一六月殂。傳位脫古斯帖木兒，改元天元，譜中之烏薩哈爾汗也。”
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ**
① 《蒙古淵流》與無名氏《黃金史》認為只有
**恩克卓里克圖汗**，在位四（1389-1393），詳見《欽定蒙古源流》卷五，第 [三](http://www.archive.org/stream/06054742.cn#page/n6/mode/2up)頁：「恩克卓里克圖汗，己亥生，嵗次己巳三十一嵗即位，在位四。嵗次壬申三十四歲歿。」
② 羅卜藏丹津《黃金史》認為有
**卓里克圖汗**與 **恩克汗**：卓里克圖汗，在位四（1388-1391）。恩克汗，在位四（1391-1394）。詳見 [札奇斯欽](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E6%9C%AD%E5%A5%87%E6%96%AF%E6%AC%BD&action=edit&redlink=1)《蒙古黃金史譯註》（聯經，1979）第193至194頁：「卓里克圖（Jorightu）可汗卽大位。在位四。羊兒[辛未，一三九一]殯天。恩克（Engke）可汗在位四。其後就在這狗兒（甲戌，一三九四），額勒伯克（Elbeg）可汗卽大位。」
- ^
**a** [《欽定蒙古源流》卷五，第](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E9.A1.8D.E5.8B.92.E4.BC.AF.E5.85.8B_64-1) **ă** [三](http://www.archive.org/stream/06054742.cn#page/n6/mode/2up)至四頁：“弟額勒伯克汗，辛丑生，嵗次癸酉三十三嵗即位，舉國上尊號稱為額勒伯克‧尼古埒蘇克齊汗。” **薄音湖. 〈關於北元汗系〉. 《內蒙古學學報（哲學社會科學版）》. 1987第3期: 41-51.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-.E9.97.9C.E6.96.BC.E5.8C.97.E5.85.83.E6.B1.97.E7.B3.BB_65-0) **宝音德力根. 〈15世纪中叶前的北元可汗世系及政局〉. 载《蒙古史研究》第六辑. 内蒙古大学出版社. 2000.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#cite_ref-15.E4.B8.96.E7.BA.AA.E4.B8.AD.E5.8F.B6.E5.89.8D.E7.9A.84.E5.8C.97.E5.85.83.E5.8F.AF.E6.B1.97.E4.B8.96.E7.B3.BB.E5.8F.8A.E6.94.BF.E5.B1.80_66-0)
## Tham khảo
J. J. Saunders, The History of the Mongol Conquests (1971); M. Rossabi, Khubilai Khan (1988).
## Xem thêm
[Danh sách Hãn Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_H%C3%A3n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Vua Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Nhà Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) [Tây Hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) [Timur](http://vi.wikipedia.org/wiki/Timur_Lenk) [Danh sách hoàng đế nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) [Phả hệ nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3_h%E1%BB%87_nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)
|
|
|
|![]()
[Nhà Nguyên](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Yuan_Dynasty?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):