markdown:
# Lịch sử thiên văn học
** là một trong những môn Thiên văn học** [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc)ra đời sớm nhất trong lịch sử loài người. Những dấu vết khởi đầu của ngành thiên văn có từ thời tiền sử. Qua quan sát chuyển động biểu kiến của [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), con người đã tìm ra những thời điểm thay đổi của [thời tiết](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt). Vào cuối [thời đại đồ đá](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1)( [thiên niên kỷ 4](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%89_4_TCN&action=edit&redlink=1)- [3 TCN](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%89_3_TCN&action=edit&redlink=1)), ở những nền văn minh cổ đại, quan sát bầu trời là công việc rất quan trọng của giới tăng lữ. Trước khi con người học được cách định vị trên [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)và sáng tạo ra môn [địa lý học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD), họ đã quan sát bầu trời và sản sinh ra những mô hình đầu tiên của nó. Thời điểm thiên văn học trở thành một môn khoa học theo cách nhìn nhận ngày nay đã diễn ra vào [thế kỉ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16)nhờ công sức của [Nicolaus Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus), kế tiếp là [Galileo Galilei](/wiki/Galileo_Galilei), [Johannes Kepler](/wiki/Johannes_Kepler), [Isaac Newton](/wiki/Isaac_Newton). Một trong những tác nhân quan trọng nhất đối với cuộc cách mạng thiên văn học của Nicolaus Copernicus là phát minh kính viễn vọng.
Những bước tiến của thiên văn học hiện đại đã xảy ra vào nửa cuối
[thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) khi các phương pháp [phổ học](/wiki/Ph%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc) và chụp hình được sử dụng trong quan sát thiên văn. Những bước nhảy vọt của thiên văn học được ghi nhận vào những năm 40 của [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) nhờ các quan sát [thiên văn vô tuyến](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_v%C3%B4_tuy%E1%BA%BFn) và tiếp đó là sự kiện con người khắc phục được những cản trở của [khí quyển Trái Đất](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) khi quan sát toàn vẹn phổ của [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) từ các [vệ tinh nhân tạo](/wiki/V%E1%BB%87_tinh).
## Mục lục
[1 Thời tiền sử](#Th.E1.BB.9Di_ti.E1.BB.81n_s.E1.BB.AD) [2 Thiên văn học trong các nền văn minh cổ đại](#Thi.C3.AAn_v.C4.83n_h.E1.BB.8Dc_trong_c.C3.A1c_n.E1.BB.81n_v.C4.83n_minh_c.E1.BB.95_.C4.91.E1.BA.A1i) [3 Thời Trung cổ](#Th.E1.BB.9Di_Trung_c.E1.BB.95) [4 Thời Phục Hưng](#Th.E1.BB.9Di_Ph.E1.BB.A5c_H.C6.B0ng) [5 Thế kỷ 17 - 18](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_17_-_18) [6 Thế kỷ 19](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_19) [7 Thế kỷ 20](#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.B7_20) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thời tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=1)]
Từ
[buổi hồng hoang của lịch sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD), con người đã ngắm nhìn và suy ngẫm về bầu trời sao huyền bí, quyến rũ trên đầu. [ Người xưa quan sát chuyển động lặp đi lặp lại của [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)và [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)trên bầu trời đêm để nhận biết các thời điểm chuyển [mùa](/wiki/M%C3%B9a). [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Những hiện tượng thiên văn bí ẩn còn được coi là điềm báo cho những gì sẽ xảy ra trong cuộc sống cũng như củng cố tín ngưỡng của con người.
[ Khi việc [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [trồng trọt](/wiki/Tr%E1%BB%93ng_tr%E1%BB%8Dt)và [chăn nuôi](/wiki/Ng%C3%A0nh_ch%C4%83n_nu%C3%B4i)xuất hiện thì quan sát thiên văn trở nên rất quan trọng. Nông dân, mục đồng, thợ săn và giới tăng lữ quan sát thiên văn để biết được thời vụ đánh bắt, sản xuất. [Thời gian trôi đi, dần dần con người nhận ra rằng Mặt Trời, Mặt Trăng và những *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [vì sao](/wiki/Sao)di chuyển theo một đường nhất định trên trời còn những [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh)lại không như vậy. [Những ngôi sao sáng ở *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [gần nhau](/w/index.php?title=V%E1%BB%8B_tr%C3%AD_bi%E1%BB%83u_ki%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1)được con người gộp lại thành các [chòm sao](/wiki/Ch%C3%B2m_sao)theo những hình dạng nhất định và thường đi kèm với những [truyền thuyết](/wiki/Truy%E1%BB%81n_thuy%E1%BA%BFt), [tín ngưỡng](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng)thủa xa xưa. [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Khoảng 8.000-12.000 năm trước, người tiền sử ở
[Siberia](/wiki/Xibia) đã tưởng tượng ra hình một con [gấu](/wiki/G%E1%BA%A5u) với cái đuôi dài khi quan sát những ngôi sao sáng trong chòm sao [Đại Hùng](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%B9ng) ngày nay. Nhiều nền [1] [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a)cổ đại khác cũng gán cho chòm sao này hình con gấu với những truyền thuyết và huyền thoại khác nhau. Có tài liệu cho rằng, những dấu chấm khắc dưới hình con ngựa trong hang động [[2]](#cite_note-2) [Lascaux](/wiki/Lascaux)ở [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)có niên đại khoảng 15.000 năm [TCN](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn)thể hiện những pha của Mặt Trăng. [[3]](#cite_note-3)
Từ thời đồ đá, con người đã xây dựng những công trình thiên văn. Một trong những kiến trúc cổ nhất liên quan đến thiên văn học ở
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) là [Newgrange](/wiki/Newgrange) ở gần thủ đô [Dublin](/wiki/Dublin) của [Ai len](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland). Công trình khổng lồ bằng đá với niên đại khoảng 3.200 năm [TCN](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) này có một hành lang hẹp dẫn vào một căn phòng. Vài ngày cận ngày [đông chí](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_ch%C3%AD), ánh sáng Mặt Trời mọc sẽ chiếu xuyên qua hành lang đó vào tận căn phòng. [[4]](#cite_note-4)
Một trong những công trình bí ẩn và hoành tráng đã được công nhận là
[di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) trên bình nguyên [Salisbury](/wiki/Salisbury) của nước [Anh](/wiki/Anh) là ngôi đền [Stonehenge](/wiki/Stonehenge). Ngày nay, hầu hết những nhà nghiên cứu đều nhất trí rằng ngôi đền được xây dựng vào khoảng năm [1900](/w/index.php?title=1900_TCN&action=edit&redlink=1) đến [1600 TCN](/wiki/1600_TCN) với 30 cột đá đồ sộ chôn sâu xuống đất và cao hơn mặt đất khoảng 5,5 [m](/wiki/M); rộng 2 m; nặng khoảng 26 [tấn](/wiki/T%E1%BA%A5n) tạo thành một vòng đường kính 29,5 m. Phía trong vòng cột có 5 "cổng" được tạo bởi một phiến đá xếp chồng lên hai phiến khác; nhóm "cổng" này được xếp theo hình móng ngựa bao quanh trụ đá trung tâm. Phiến đá lớn nhất gọi là "Cột Đá Gót" (Heel Stone) nặng tới 35 tấn được dựng ở cuối một đường hành lang ở hướng [Đông Bắc](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc) của ngôi đền. Vào ngày [hạ chí](/wiki/H%E1%BA%A1_ch%C3%AD), khi Mặt Trời mọc ở hướng Đông Bắc gần điểm chính Bắc nhất thì nó mọc lên ở đúng đỉnh Cột Đá Gót. Ngoài ra, có nhà nghiên cứu còn cho rằng các cột đá khác còn có thể được dùng để xác định [thiên thực](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%B1c). [[5]](#cite_note-5)
## Thiên văn học trong các nền văn minh cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=2)]
### Ai cập[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=3)]
Khoảng 4.000 năm trước
[Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), tại thung lũng [sông Nil](/wiki/S%C3%B4ng_Nin), một trong những nền văn minh lâu đời nhất đã xuất hiện: nền [văn minh Ai cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) cùng với ngành [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) gắn chặt với con sông hùng vĩ này. Các vị tư tế nhanh chóng nhận thấy trước khi nước [sông](/wiki/S%C3%B4ng) dâng cao luôn có hai sự kiện xảy ra: ngày [hạ chí](/wiki/H%E1%BA%A1_ch%C3%AD) và [sao Thiên Lang](/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_Lang) mọc vào lúc bình minh sau 70 ngày vắng mặt. Lúc đó, người [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) cũng đã có [âm lịch](/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch) với 12 tháng, mỗi tháng 29 đến 30 ngày và cứ sau hai đến ba năm, họ lại cộng thêm vào một tháng để luôn phù hợp với các mùa trong năm. Lịch Ai Cập cổ đại lấy ngày bắt đầu của năm là ngày đầu của tuần trăng non sau khi sao Thiên Lang mọc trở lại. Ngoài lịch có tính chất [6] [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o)này, người Ai Cập còn có "lịch lược đồ", cũng có 12 tháng, mỗi tháng 30 ngày và cuối năm thêm năm ngày nữa. Bầu trời được chia thành 45 [chòm sao](/wiki/Ch%C3%B2m_sao)và con người đã biết đến các hành tinh như [Sao Mộc](/wiki/Sao_M%E1%BB%99c), [sao Hoả](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa), [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95), [Sao Kim](/wiki/Sao_Kim), [sao Thuỷ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%A7y). Quan niệm của người Ai Cập về [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5)gắn liền với [đa thần giáo](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C4%91a_th%E1%BA%A7n). Trung tâm của thế giới là thần [Geb](/wiki/Geb), vị thần tượng trưng cho [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t), người chị đồng thời là vợ của Geb - thần [Nut](/w/index.php?title=Nut&action=edit&redlink=1)chính là bầu trời. Nut sinh ra [thần Ra](/wiki/Th%E1%BA%A7n_Ra)- thần Mặt Trời và các vì sao còn Ra sinh ra [Thoth](/wiki/Thoth)- thần Mặt Trăng. Do Nut cứ sáng ra lại nuốt hết các vì tinh tú rồi đến đêm mới thả ra nên thần [Shu](/wiki/Shu), cha của bà, đã nâng bầu trời lên khỏi mặt đất. Thần Ra ban ngày bơi trên sông Nil ở thượng giới, chiếu sáng mặt đất còn ban đêm lại du hành dưới sông Nil chốn âm phủ và chiến đấu với những thế lực đen tối để rồi sáng hôm sau lại xuất hiện phía [chân trời](/w/index.php?title=Ch%C3%A2n_tr%E1%BB%9Di_(thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1). Về dụng cụ thiên văn, người Ai Cập đã sáng chế ra [đồng hồ Mặt Trời](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), đó chính là những cột bia thờ thần Ra, nó cho phép xác định độ cao của Mặt Trời so với đường chân trời. Để đo thời gian về ban đêm, các vị tư tế theo dõi vị trí của những ngôi sao. Người Ai Cập cũng đã cống hiến cho nhân loại ý tưởng xác định một giờ bằng 1/24 độ dài của một ngày đêm, thống nhất cho mọi mùa trong năm. [[7]](#cite_note-7)
### Lưỡng Hà[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=4)]
Là một trong những cái nôi của văn minh nhân loại, vùng
[Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0) là nơi cư trú của người [Sumer](/wiki/Sumer), [Assyrie](/wiki/Assyria) và [Babylone](/w/index.php?title=Babylone&action=edit&redlink=1). Ngay từ đầu thiên niên ký thứ 3 TCN, người Sumer đã biết [sao Hôm](/wiki/Sao_Kim) và sao Mai chỉ là một và đến cuối thiên niên kỷ đó, theo một văn bản ghi trên đất sét tìm được, họ đã có được danh sách các chòm sao cũng như việc phân biệt giữa [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh) với [định tinh](/wiki/Sao). Vào thời kỳ thành phố Babylone bị người [8] [Kassite](/w/index.php?title=Kassite&action=edit&redlink=1)xâm chiếm, bộ sách [chiêm tinh](/wiki/Chi%C3%AAm_tinh_h%E1%BB%8Dc) [Enuma Anu Enlil](/w/index.php?title=Enuma_Anu_Enlil&action=edit&redlink=1)đã ra đời với gần 7.000 lời tiên đoán. Thời kỳ [Cổ Babylone](/w/index.php?title=C%E1%BB%95_Babylone&action=edit&redlink=1), thiên văn học đã có những thành tựu quan trọng. Đầu [thiên niên kỷ 2 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_2_TCN), người Babylone đã nhận biết được 5 hành tinh của [Hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)là [Sao Kim](/wiki/Sao_Kim), [Sao Thuỷ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%A7y), [Sao Hoả](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa), [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95)và [Sao Mộc](/wiki/Sao_M%E1%BB%99c)cũng như đường đi của chúng. Họ cũng phân biệt 12 chòm sao trên [hoàng đạo](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o), nghiên cứu về [sao chổi](/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i), [sao băng](/wiki/Sao_b%C4%83ng), tính được [nhật thực](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_th%E1%BB%B1c), [nguyệt thực](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_th%E1%BB%B1c)và đặt ra [âm lịch](/wiki/%C3%82m_l%E1%BB%8Bch). Tới cuối thiên niên kỷ 2 TCN, các [[9]](#cite_note-b-9) [vì sao](/wiki/Sao)được phân chia vào khoảng 70 chòm sao, trong đó có một số chòm trùng với các chòm sao ngày nay như [Song Tử](/wiki/Song_T%E1%BB%AD_(ch%C3%B2m_sao)), [Con Cua](/wiki/C%E1%BB%B1_Gi%E1%BA%A3i_(ch%C3%B2m_sao)), [Sư Tử](/wiki/S%C6%B0_T%E1%BB%AD_(ch%C3%B2m_sao)), [Bọ Cạp](/wiki/Thi%C3%AAn_H%E1%BA%A1t_(ch%C3%B2m_sao))... Trong thời kỳ của vương quốc [Assyrie](/wiki/Assyria), bộ sách [Mul.Apin](/w/index.php?title=Mul.Apin&action=edit&redlink=1)có niên đại vào khoảng năm [1100 TCN](/w/index.php?title=1100_TCN&action=edit&redlink=1)đã liệt kê danh mục các chòm sao, các sao, ngày tháng chúng mọc lên, 18 chòm sao nằm trên đường đi của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)(tiền thân của các cung hoàng đạo). Ngoài ra nó còn ghi lại lịch Mặt Trời và bằng xác định thời gian ban ngày theo cách đo đội dài bóng cọc tiêu. Dưới triều đại các vị vua Assyrie cuối cùng, [[10]](#cite_note-10) [chiêm tinh học](/wiki/Chi%C3%AAm_tinh_h%E1%BB%8Dc)và thiên văn học được liệt vào những công việc quan trọng của vương quốc, một mạng lưới các [đền thờ](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n)đồng thời là đài quan sát thiên văn hình thành, kết quả quan sát được báo cáo đều đặn cho quốc vương. Từ giữa [thế kỷ 8 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8_TCN), nhật thực, nguyệt thực được ghi lại trong danh sách đặc biệt và nhật ký quan sát thiên văn được lập ra. Ngoài thiên thực, những ngày trăng non, trăng tròn, vị trí của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)so với các vì sao, sự dịch chuyển của các hành tinh, sự xuất hiện của sao chổi, ngày phân, ngày chí... cũng được ghi chép cẩn thận.
Sang thời kỳ
[Tân Babylone](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Babylone&action=edit&redlink=1), với sự phát triển của [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc), chuyển động của Mặt Trăng và các hành tinh được tính toán với độ chính xác cao hơn. Đóng góp nổi bật của giai đoạn này là sự phát triển khái niệm [hoàng đạo](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o): vòng tròn lớn của [hoàng đới](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) được chia thành 12 phần bằng nhau, mỗi phần tương ứng với một chòm sao và gọi là cung hoàng đạo. Đó cũng là thang chia độ để xác định vị trí của Mặt Trăng, Mặt Trời, các hành tinh. Cũng vào thời kỳ này, người Lưỡng Hà sử dụng lịch Mặt Trăng và Mặt Trời kết hợp, mỗi tháng có 29 đến 30 ngày và bắt đầu vào buổi tối khi lưỡi liềm của trăng non xuất hiện. Năm bắt đầu từ [11] [mùa xuân](/wiki/M%C3%B9a_xu%C3%A2n)và gồm 12 hoặc 13 tháng Mặt Trăng. Các tháng phụ được cộng thêm vào sao cho ngày đầu tiên của năm trùng với kỳ lúa [đại mạch](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_m%E1%BA%A1ch)chín, cứ một chu kỳ 19 năm, bảy tháng phụ lại được thêm vào. Người Babylone cũng tìm ra [chu kỳ Saros](/w/index.php?title=Chu_k%E1%BB%B3_Saros&action=edit&redlink=1)- chu kỳ 18 năm của [nguyệt thực](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_th%E1%BB%B1c)để có thể dự báo nó. Một số [[12]](#cite_note-12) [nhà thiên văn học](/wiki/Nh%C3%A0_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)của thời kỳ này được nhắc đến là [Kidinnu](/wiki/Kidinnu), [Naburianus](/w/index.php?title=Naburianus&action=edit&redlink=1), [Sudines](/w/index.php?title=Sudines&action=edit&redlink=1) và [[13]](#cite_note-13) [Seleucus thành Seleucia](/w/index.php?title=Seleucus_th%C3%A0nh_Seleucia&action=edit&redlink=1), người ủng hộ [thuyết nhật tâm](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_nh%E1%BA%ADt_t%C3%A2m). [[14]](#cite_note-14)
Các thành tựu thiên văn học của người Babylone "
*đã trở thành tài sản chung cho các nhà bác học Hy Lạp và đóng vai trò quan trọng trong lịch sử ngành khoa học này. Lý thuyết về Mặt Trăng của Hipparchus chẳng hạn, phần lớn là lấy cơ sở từ các dữ liệu của các nhà bác học Babylone, hệ thống các chòm sao thời cổ Hy Lạp có rất nhiều chòm lấy từ các chòm sao đã biết ở vùng Lưỡng Hà. Và ngày nay, chúng ta vẫn tiếp tục chia thiên cầu thành 360° như các nhà thiên văn cổ đại vùng Lưỡng Hà đã làm.*" [[15]](#cite_note-15)
### Hy Lạp và La Mã[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=5)]
Kế thừa những thành tựu của thiên văn học Lưỡng Hà, người
[Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) đã có bước phát triển quan trọng trong lý thuyết và phương pháp tính toán để đưa thiên văn học tiến một bước dài. Những gì mà họ tạo ra sau này đã được người [Ả Rập](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) và [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) tiếp tục sử dụng.
Vào buổi sơ khai, người Ai Cập cổ đại quan niệm vũ trụ được mặt đất chia thành hai phần, phần trên là bầu trời sáng láng còn phía dưới là
[địa ngục](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ng%E1%BB%A5c) tối tăm. Ban ngày Thần Mặt trời cưỡi cỗ xe rực lửa chạy khắp bầu trời và ban đêm bơi trên một cái chén vàng theo [đại dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng) bao quanh mặt đất.
Vào
[thế kỷ 6 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%89_6_TCN&action=edit&redlink=1), [Thales](/wiki/Thales) (khoảng [624 TCN](/w/index.php?title=624_TCN&action=edit&redlink=1) – khoảng [546 TCN](/w/index.php?title=546_TCN&action=edit&redlink=1)) đã dự báo chính xác nhật thực xảy ra vào ngày [28 tháng 5](/wiki/28_th%C3%A1ng_5) năm [585 TCN](/w/index.php?title=585_TCN&action=edit&redlink=1) khi quan sát nhật thực lớn vào [18 tháng 5](/wiki/18_th%C3%A1ng_5) năm [603 TCN](/w/index.php?title=603_TCN&action=edit&redlink=1), một tiến bộ quan trọng lúc đó. Ông chứng tỏ rằng các ngôi sao phát sáng nhờ ánh sáng của mình, trong khi Mặt Trăng được chiếu sáng nhờ ánh sáng Mặt Trời. Theo Thales, mặt đất là một chiếc ván phẳng bơi trên mặt nước. [16]
Học trò của ông -
[Anaximander](/wiki/Anaximandros) (khoảng [611 TCN](/w/index.php?title=611_TCN&action=edit&redlink=1) – khoảng [546 TCN](/w/index.php?title=546_TCN&action=edit&redlink=1)) đã đưa ra một mô hình vũ trụ theo [thuyết địa tâm](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Ba_t%C3%A2m) đầu tiên trong lịch sử thiên văn học. Theo đó Trái Đất là trung tâm và bao quanh bởi ba vòng cầu lửa, vòng gần Trái Đất nhất có nhiều lỗ thủng nhỏ chính là những ngôi sao, vòng xa hơn có một lỗ thủng lớn - Mặt Trăng và vòng xa nhất có một lỗ thủng lớn nhất - Mặt Trời. Đó là một bước phát triển quan trọng bởi trước ông, những nghiên cứu thiên văn học chỉ dựa trên quan sát chứ không phải suy luận. Không những thế ông còn tìm cách giải thích nguồn gốc của [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5): cái không giới hạn ( [Apeiron](/w/index.php?title=Apeiron&action=edit&redlink=1)) là khởi đầu của tồn tại; vũ trụ sinh ra, trưởng thành rồi chết đi và lại sinh ra theo vòng tuần hoàn. [[17]](#cite_note-17)
Nhà triết học
[Pythagoras](/wiki/Pythagoras) (khoảng [580 TCN](/w/index.php?title=580_TCN&action=edit&redlink=1) – khoảng [500 TCN](/wiki/500_TCN)) cũng cho rằng Trái Đất là một quả cầu nằm tại trung tâm vũ trụ và phát hiện ra rằng [sao Hôm](/wiki/Sao_Kim) và [sao Mai](/wiki/Sao_Kim) chỉ là một hành tinh. Sau đó [18] [Anaxagoras](/wiki/Anaxagoras)( [500 TCN](/wiki/500_TCN)– [428 TCN](/wiki/428_TCN)) đưa ra mô hình vũ trụ là một quả bóng hình cầu đang nở ra với Trái Đất là trung tâm. Ông cho rằng, Mặt Trời là một tảng đá nóng bỏng lớn hơn bán đảo [Peloponnésos](/w/index.php?title=Peloponn%C3%A9sos&action=edit&redlink=1). [Democritus](/wiki/Democritos)(khoảng [460 TCN](/wiki/460_TCN)– khoảng [370 TCN](/wiki/370_TCN)) đưa ra ý niệm có vô số thế giới tồn tại trong vũ trụ vô cùng vô tận và được cấu thành bởi vô vàn các hạt nguyên tử. Nhà triết học [[19]](#cite_note-19) [Philolaus](/w/index.php?title=Philolaus&action=edit&redlink=1)( [470 TCN](/wiki/470_TCN)– mất?) coi Trái Đất là một trong những ngôi sao và chuyển động vòng tròn quanh một tâm điểm gây ra ngày và đêm. Vũ trụ của ông quay xung quanh một "ngọn lửa thần thánh" và gồm có bầu trời, các hành tinh, sau chúng là Mặt Trời, dưới Mặt Trời là Mặt Trăng, dưới Mặt Trăng là [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)và [Đối Trái Đất](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)(Antichtone) giả thuyết nằm ẩn mặt phía sau ngọn lửa thần thánh. Philolaus cho rằng, Trái Đất quay quanh trục của mình. [[20]](#cite_note-20)
Nhà triết học
[Plato](/wiki/Platon) (s. khoảng [428 TCN](/wiki/428_TCN)- [423 TCN](/wiki/423_TCN); mất khoảng [348 TCN](/wiki/348_TCN)- [347 TCN](/wiki/347_TCN)) trong tác phẩm *Triết học tự nhiên* ( *Timaeus*) của mình đã cho rằng vũ trụ là do Đấng Sáng Tạo tạo ra bởi một hỗn hợp gồm hai bản thể: bản thể tinh thần không thể phân chia và bản thể vật chất có thể phân chia. Vũ trụ phân thành 7 vòng với khoảng cách không đều nhau có tâm là Trái Đất. Khoảng cách tương đối từ Trái Đất đến [quỹ đạo](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) của các [thiên thể](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%83) theo tỷ lệ gấp đôi hoặc gấp ba, tỷ lệ mà theo ông các vòm cầu của vũ trụ đạt được sự hài hòa. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Đến
[thế kỷ 4 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4_TCN), nền khoa học nói chung và thiên văn học nói riêng của [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) đã đạt đến trình độ chuyển từ suy luận chung sang nghiên cứu một cách cụ thể và có hệ thống các hiện tượng tự nhiên. [Eudoxus](/w/index.php?title=Eudoxus&action=edit&redlink=1) (khoảng [408 TCN](/wiki/408_TCN) - khoảng [347 TCN](/wiki/347_TCN)), người cùng thời với [Plato](/wiki/Platon) đã có những đóng góp tiêu biểu cho khuynh hướng này. Ngoài việc vẽ được hình chiếu của chí tuyến trời và [vòng Cực Bắc](/wiki/V%C3%B2ng_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) lên bề mặt Trái Đất cũng như đưa ra tỷ lệ giữa khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trăng và Mặt Trời, ông đã xây dựng giả thuyết về chuyển động của các hành tinh, còn gọi là giả thuyết về các [hình cầu](/wiki/Qu%E1%BA%A3_c%E1%BA%A7u) đồng tâm. Đây là mô hình có tính chất [hình học](/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc) đầu tiên về [chuyển động](/wiki/Chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng) của các hành tinh. Lý thuyết của ông cho rằng chuyển động biểu kiến của các hành tinh là tổng của các chuyển động xoay tròn đồng mức. Chuyển động của mỗi hành tinh là một tổ hợp của một số vòm cầu lồng vào nhau, các cực của mỗi vòm được xếp liên tiếp chồng lên nhau. Để mô tả chuyển động của Mặt Trăng, Mặt Trời, cần 3 vòm cầu, cái thứ nhất mô tả chuyển động quay quanh trục của nó; cái thứ hai mô tả các [21] [tiết điểm](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFt_%C4%91i%E1%BB%83m&action=edit&redlink=1)(giao điểm của [hoàng đạo](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o)và đường đi của Mặt Trăng trên [hoàng đới](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)); cái thứ ba có trục hơi nghiêng so với các cực của vòm cầu thứ hai mô tả độ lệch góc của quỹ đạo so với mặt phẳng hoàng đạo. Các hành tinh có chuyển động biểu kiến phức tạp hơn thì cần tới 4 vòm cầu và hệ thống của ông có tổng cộng 27 vòm cầu. Sau đó [Callippus](/w/index.php?title=Callippus&action=edit&redlink=1)(khoảng [370 TCN](/wiki/370_TCN)- khoảng [300 TCN](/wiki/300_TCN)) đưa thêm vào 6 vòm cầu nữa thành 33 và Aristotle tăng số lượng của chúng lên 55. [Aristotle](/wiki/Aristoteles)( [384 TCN](/wiki/384_TCN)- [322 TCN](/wiki/322_TCN)) cũng cho rằng chuyển động hướng tâm và ly tâm là chuyển động tự nhiên còn những chuyển động khác phải có [lực](/wiki/L%E1%BB%B1c)tác động vào. Sở dĩ các thiên thể chuyển động được là do "sức đẩy nguyên thủy" có tính chất thần thánh, nằm ngoài không gian và thời gian. Lý thuyết về vũ trụ của ông có ảnh hưởng sâu sắc đến các học giả [thời Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95)và họ đã điều chỉnh nó cho phù hợp với giáo lý [Ki - tô](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o). Được hậu thuẫn bởi giới chức tôn giáo, mô hình của Aristotle đã tồn tại nhiều thế kỷ, và thật không may mắn, điều này đã kìm hãm sự phát triển của [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc)bởi lẽ rất ít người dám thách thức quyền lực của nhà thờ. Dùng phương pháp đo góc, [[22]](#cite_note-22) [Eratosthenes](/wiki/Eratosthenes)( [276 TCN](/wiki/276_TCN)- [194 TCN](/wiki/194_TCN)) đã tính toán được đường kính Trái Đất. Mặc dù độ chính xác của con số này là chủ đề tranh luận của các học giả nhưng chắc chắn rằng nó ở mức cao, thậm chí tuyệt vời. [[23]](#cite_note-23)
Sau khi
[La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) xâm chiếm [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), các nhà thiên văn học người Hy Lạp vẫn tiếp tục hành trình khám phá của mình. Ngoài việc dùng phương pháp đo góc để tính toán khoảng cách tương đối từ Trái Đất đến Mặt Trăng và Mặt Trời, [Aristarchus](/wiki/Aristarchus) ( [310 TCN](/wiki/310_TCN) - khoảng [230 TCN](/wiki/230_TCN)) còn là người đầu tiên trình bày một cách rõ ràng và có hệ thống về [thuyết nhật tâm](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_nh%E1%BA%ADt_t%C3%A2m). Theo đó, Mặt Trăng quay quanh Trái Đất, Trái Đất quay quanh trục của nó và các hành tinh quay quanh Mặt Trời. [[24]](#cite_note-24) [Hipparchus](/wiki/Hipparchus) (khoảng [190 TCN](/wiki/190_TCN) - khoảng [120 TCN](/wiki/120_TCN)) cũng có những đóng góp quan trọng. Ngoài việc xác định [hoàng vĩ](/wiki/Ho%C3%A0ng_v%C4%A9) và [hoàng kinh](/wiki/Ho%C3%A0ng_kinh) (kinh độ và vĩ độ theo hệ tọa độ hoàng đạo) của 850 ngôi sao, ông đã đưa ra ý niệm về [cấp sao biểu kiến](/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_bi%E1%BB%83u_ki%E1%BA%BFn). Ông cũng là người khám phá ra hiện tượng [tuế sai](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BB%99ng) trong chuyển động của các hành tinh, tính toán độ dài của một năm, khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trăng với độ chính xác cao. Sử dụng thành tựu của những người đi trước, [25] [Ptolemy](/wiki/Claudius_Ptolemaeus)(khoảng [100](/wiki/100)- khoảng [178](/wiki/178)) đã tiếp tục xây dựng, phát triển lý thuyết về chuyển động biểu kiến của hành tinh. Ông đã sáng chế ra những dụng cụ đo góc để quan sát các vì sao như [thước xích cầu](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%C3%ADch_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1), [thước ngắm tam giác](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%9Bc_ng%E1%BA%AFm_tam_gi%C3%A1c&action=edit&redlink=1)... và bổ sung vào danh mục các vì sao của [Hipparchus](/wiki/Hipparchus)đưa tổng số lên đến 1022. Mô hình vũ trụ của ông lấy Trái Đất làm trung tâm, các thiên thể chuyển động quanh đó. Các hành tinh không quanh quanh Trái Đất mà chuyển động đều trên các vòng tròn phụ gọi là [ngoại luân](/w/index.php?title=Ngo%E1%BA%A1i_lu%C3%A2n&action=edit&redlink=1)và tâm của các ngoại luân mới mới chuyển động đều quanh Trái Đất theo vòng tròn lớn gọi là [bản luân](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_lu%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Mô hình của Ptolemy đã được chấp nhận rộng rãi cho đến tận thời [Phục Hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng)khi [Nicolaus Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus)khẳng định Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời. Ngoài các công trình nghiên cứu thiên văn được tập hợp thành bộ sách đồ sộ [[26]](#cite_note-26) [Almagest](/wiki/Almagest), ông còn để lại những chỉ dẫn về [chiêm tinh học](/wiki/Chi%C3%AAm_tinh_h%E1%BB%8Dc)trong tác phẩm [Tetrabiblos](/w/index.php?title=Tetrabiblos&action=edit&redlink=1). [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
### Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=6)]
Quan niệm về
[vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) của người [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) cổ đại chịu ảnh hưởng của [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) và [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Vũ trụ buổi hồng hoang ở trạng thái mông lung, mờ mịt gọi là " [thái cực](/wiki/Th%C3%A1i_c%E1%BB%B1c)" sau đó sinh ra " [lưỡng nghi](/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%A1ng_nghi&action=edit&redlink=1)" (âm và dương). "Lưỡng nghi" vừa tương khắc vừa kết hợp với nhau tạo thành năm khí chất chủ yếu ( [ngũ hành](/wiki/Ng%C5%A9_h%C3%A0nh)) là kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Từ quan niệm "thiên địa hai tầng", tầng trên là trời - thế giới vô hình, tầng dưới là đất - thế giới hữu hình, đến [thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5), hình thành ba quan niệm về cấu trúc vũ trụ. Thuyết "cái thiên" hình dung bầu trời như một cái nắp hình bán cầu trùm lên mặt đất hình vuông. Thuyết "hồn thiên" (thiên cầu mênh mông) của [Trương Hành](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_H%C3%A0nh) ( [78](/wiki/78) - [139](/wiki/139)) thì cho rằng vòm trời có khí ở trong và bao bọc [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t), chân trời có nước còn Trái Đất nổi trên nước, trời có chín tầng khí với vận tốc và áp lực khác nhau, các vì sao được "cương phong" (gió cứng) nâng lên. Thuyết "tuyên dạ" (đêm tối lan tràn, không trung vô tận) lại coi bầu trời trống rỗng và vô cùng, vô cực; bảy tinh tú (Mặt Trời, Mặt Trăng cùng năm hành tinh [Kim](/wiki/Sao_Kim), [Mộc](/wiki/Sao_M%E1%BB%99c), [Thủy](/wiki/Sao_Th%E1%BB%A7y), [Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa), [Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95)) chuyển động tự do. [[27]](#cite_note-27)
Các sự kiện thiên văn được ghi chép ở Trung Quốc từ rất sớm và khá cụ thể. Các hiện tượng
[nhật thực](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_th%E1%BB%B1c), [nguyệt thực](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_th%E1%BB%B1c), [sao mới xuất hiện](/w/index.php?title=T%C3%A2n_tinh&action=edit&redlink=1) đã được chép lại từ khoảng 1.500 năm trước [Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) vào đời [nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng). Cho đến nay, ghi chép sớm nhất về [vết đen Mặt Trời](/wiki/V%E1%BA%BFt_%C4%91en_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) là sách *Ngọc Hải*, được ghi nhận không lâu sau năm [165 TCN](/wiki/165_TCN). [Hán Thư](/wiki/H%C3%A1n_th%C6%B0) cũng ghi lại hiện tượng này khi nó xuất hiện ngày [10 tháng 5](/wiki/10_th%C3%A1ng_5) năm [28 TCN](/wiki/28_TCN). Thậm chí, dựa vào những lời ghi trong [28] [Kinh Dịch](/wiki/Kinh_D%E1%BB%8Bch), có tài liệu còn cho rằng người Trung Quốc đã quan sát được vết đen Mặt Trời từ năm [800 TCN](/wiki/800_TCN). Ở [[29]](#cite_note-29) [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), mãi tới đầu [thế kỷ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9)mới có ghi chép về vết đen Mặt Trời. Ghi chép sớm nhất về [sao chổi Halley](/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i_Halley)nhìn thấy năm [613 TCN](/w/index.php?title=613_TCN&action=edit&redlink=1)cũng được ghi trong [Kinh Xuân Thu](/wiki/Kinh_Xu%C3%A2n_Thu). Người Trung Quốc cũng ghi lại tỉ mỉ các hiện tượng xuất hiện [sao mới](/w/index.php?title=T%C3%A2n_tinh&action=edit&redlink=1), [sao siêu mới](/wiki/Si%C3%AAu_t%C3%A2n_tinh)(mà họ gọi là "sao khách"), [sao băng](/wiki/Sao_b%C4%83ng)... [Hậu Hán Sử](/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_H%C3%A1n_S%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)nhắc đến sao mới nhìn thấy ngày [7 tháng 12](/wiki/7_th%C3%A1ng_12)năm [185](/wiki/185). [[30]](#cite_note-30)
Vào
[thế kỷ 11 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11_TCN), người Trung Quốc chia bầu trời sao vào hệ thống " [tam viên](/w/index.php?title=Tam_vi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [nhị thập bát tú](/wiki/Nh%E1%BB%8B_th%E1%BA%ADp_b%C3%A1t_t%C3%BA)" với 28 [chòm sao](/wiki/Ch%C3%B2m_sao) dựa theo 28 vì sao ở gần [hoàng đạo](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) và ba nhóm sao [Tử Vi](/wiki/T%E1%BB%AD_Vi_vi%C3%AAn), [Thái Vi](/wiki/Th%C3%A1i_Vi_vi%C3%AAn), [Thiên Thị](/wiki/Thi%C3%AAn_Th%E1%BB%8B_vi%C3%AAn) (tam viên) ở xung quanh chòm sao Bắc Đẩu (gồm 7 sao hình cái gàu sòng thuộc chòm Gấu Lớn theo cách chia hiện nay) và thiên cực bắc. Danh mục sao cổ nhất của họ do [31] [Thạch Thân](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A1ch_Th%C3%A2n&action=edit&redlink=1)đời [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)soạn có 122 chòm sao với 809 ngôi sao. [Trương Hành](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_H%C3%A0nh)thời [Đông Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n#S.E1.BB.B1_tr.E1.BB.97i_d.E1.BA.ADy_v.C3.A0_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_H.C3.A1n)đã sáng chế ra dụng cụ định vị sao gọi là [hỗn thiên nghi](/w/index.php?title=H%E1%BB%97n_thi%C3%AAn_nghi&action=edit&redlink=1)và thống kê khoảng 2.500 sao nhìn thấy được ở Trung Quốc, chia thành 124 chòm với 320 sao được đặt tên. Đến thời [[32]](#cite_note-32) [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c), [Trần Trác](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Tr%C3%A1c&action=edit&redlink=1)đã lập bản đồ và danh mục sao gồm 283 chòm (tinh quan), 1.465 sao. Kết quả quan sát quy mô lớn của [Đài Quan Tượng](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_Quan_T%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)(xây dựng năm [1442](/wiki/1442)ở Bắc Kinh) đã thiết lập nên hai danh mục sao đồ sộ là "Nghi tượng khảo thành" liệt kê vị trí của 3.083 ngôi sao và "Nghi tượng khảo thành tục biên" với vị trí của 3.240 ngôi sao. Hiện tượng [tuế sai](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BB%99ng)cũng được [Ngu Hỷ](/w/index.php?title=Ngu_H%E1%BB%B7&action=edit&redlink=1)phát hiện vào [thế kỷ 4](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4)và ghi lại trong sách "An thiên luận". Người Trung Quốc cũng có nhiều phát minh về dụng cụ thiên văn như cọc tiêu Mặt Trời, [la bàn](/wiki/La_b%C3%A0n), đồng hồ mặt trời, [đồng hồ nước](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93_n%C6%B0%E1%BB%9Bc)... Khoảng năm 1100 TCN, Chu Công đã quan sát và đo bóng Mặt Trời lúc giữa trưa để xác định độ nghiêng của hoàng đạo so với [xích đạo](/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o).
Tuy nhiên, những thành tựu quan trọng nhất của thiên văn học Trung Quốc thể hiện ở lĩnh vực soạn lịch. Theo
[truyền thuyết](/wiki/Truy%E1%BB%81n_thuy%E1%BA%BFt) và [dã sử](//vi.wiktionary.org/wiki/d%C3%A3_s%E1%BB%AD) thì người Trung Quốc đã có lịch cách đây từ 3.000 đến 4.000 năm. Từ khoảng 600 năm trước Công Nguyên, họ đã có lịch âm dương kết hợp để phục vụ sản xuất [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) nên còn gọi là nông lịch. Cùng với [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) là nơi sử dụng âm dương lịch sớm nhất. Tháng âm lịch (tuần trăng) bắt đầu từ ngày trăng non và có 29,5 ngày và cứ hai năm lại thêm một tháng [nhuận](/wiki/Nhu%E1%BA%ADn) cho phù hợp với năm dương lịch (365,25 ngày). Chu kỳ 19 năm (một chương) có bảy tháng nhuận ở các năm thứ 3,6, 8 (hoặc 9), 11, 14, 17 và 19. Những ngày khí được đưa vào để thuận lợi cho thời vụ nông nghiệp. Cùng với tiến bộ về thiên văn học, toán học, lịch Trung Quốc thường xuyên được cải tiến với những nhà soạn lịch nổi tiếng: [Lưu Hồng](/wiki/L%C6%B0u_H%E1%BB%93ng), [Hạ Thửa Thiên](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_Th%E1%BB%ADa_Thi%C3%AAn&action=edit&redlink=1), [Tổ Xung Chi](/wiki/T%E1%BB%95_Xung_Chi), [Lưu Chước](/w/index.php?title=L%C6%B0u_Ch%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1), [Quách Thủ Kính](/w/index.php?title=Qu%C3%A1ch_Th%E1%BB%A7_K%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)... Vào triều đại [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), Trung Quốc cũng đã có dương lịch với tháng [tiết khí](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_kh%C3%AD) trung bình dài 30,44 ngày. Lịch sử dụng phổ biến trong dân gian là lịch can chi, dùng 10 can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và 12 chi (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi), 60 năm thì tên gọi của một năm (gồm can và chi) lặp lại, chu kỳ đó gọi là 1 *hội*. [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) và một số nước [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81), [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) hiện vẫn đang dùng loại lịch sử dụng hệ đếm [Can Chi](/wiki/Can_Chi) ra đời cách đây khoảng 2.600 năm này. [[33]](#cite_note-33)
### Ấn Độ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=7)]
Trong bộ
[Kinh Vệ Đà](/wiki/Kinh_V%E1%BB%87_%C4%90%C3%A0) ra đời cách đây trên 3.000 năm, người Ấn Độ quan niệm rằng khởi thuỷ của [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) là trạng thái hỗn độn, rồi nước được sinh ra đầu tiên, tiếp đến là lửa. Hơi nóng chứa đựng sức mạnh vô biên của lửa sinh ra "quả trứng trời đất", nửa trên là bầu trời, nửa dưới là mặt đất còn ở giữa là khoảng không phân cách. Bộ kinh này cũng cho rằng [hoàng đạo](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o) là con đường của thần [Surya](/w/index.php?title=Surya&action=edit&redlink=1) (thần Mặt Trời) và người Ấn Độ cổ xưa chia hoàng đạo ra làm 28 chòm sao, đó là những "trạm nghỉ của Mặt Trăng" (Mặt Trăng đi trọn một vòng hoàng đạo hết 27,3 ngày đêm).
Toán học của
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) có những thành tựu rực rỡ và nhiều [nhà toán học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) đồng thời cũng là [nhà thiên văn học](/wiki/Nh%C3%A0_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc). [Aryabhatta I](/w/index.php?title=Aryabhatta_I&action=edit&redlink=1) ( [476](/wiki/476)- [550](/wiki/550)) đã khẳng định rằng Trái Đất tự quay quanh trục của nó và chuyển động xung quanh Mặt Trời, đồng thời xác định độ dài của một năm [dương lịch](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_l%E1%BB%8Bch) là 365 ngày 6 giờ 12 phút và 30 giây, một giá trị rất sát với tính toán hiện nay cũng như tính toán chu vi Trái Đất là 24.835 [dặm Anh](/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh) (số liệu hiện nay là 24.902 dặm). [[34]](#cite_note-34) [Varahamihira](/w/index.php?title=Varahamihira&action=edit&redlink=1) ( [505](/wiki/505) - [587](/wiki/587)), một nhà thiên văn Ấn Độ khác đã tổng kết nhiều thành tựu kiến thức của Hy Lạp và La Mã vào bộ sách *Pancha-Siddhantika* với năm luận thuyết của thiên văn học. [[35]](#cite_note-35) [Brahmagupta](/wiki/Brahmagupta) ( [598](/wiki/598) - [670](/wiki/670)) có những nghiên cứu về hiện tượng [thiên thực](/wiki/Thi%C3%AAn_th%E1%BB%B1c), vị trí của các [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh) trong tác phẩm *Brahmasphutasiddhanta*. [[36]](#cite_note-36)
### Thiên văn học của các nền văn minh Trung Mỹ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=8)]
Nền
[văn minh Maya](/wiki/V%C4%83n_minh_Maya) mà những gì cổ nhất ngày nay biết về nó là vào khoảng 1000 năm trước [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Ở những thành bang của họ như [Chichen Itza](/wiki/Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1), [Tical](/w/index.php?title=Tical&action=edit&redlink=1), [Copan](/w/index.php?title=Copan&action=edit&redlink=1)..., đều có đài quan sát thiên văn. Đó là những công trình bằng đá gọi là *caracol* (vỏ hến), một trong số đó, được xây dựng rất uy nghi ở Chichen Itza có những cửa sổ nhỏ nhìn thẳng vào vị trí Mặt Trời mọc và lặn trong ngày [xuân phân](/wiki/Xu%C3%A2n_ph%C3%A2n) và [thu phân](/wiki/Thu_ph%C3%A2n). Quan sát thiên văn là công việc dành riêng cho giới tư tế và các vị này dựa vào đó để đưa ra các chỉ dẫn về thời vụ trong sản xuất nông nghiệp. Thành tựu đáng kể của họ là bộ [lịch Maya](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Maya), mặc dù chỉ với những dụng cụ quan sát thô sơ, người Maya xác định năm dương lịch một cách chính xác nhất so với các bộ lịch cổ đại. Lịch [Julius Ceasar](/wiki/Julius_Caesar) sai 1 ngày sau 128 năm, lịch mà chúng ta đang dùng sau 3000 năm, lịch của [Omar Khayyam](/wiki/Omar_Khayy%C3%A1m) sau 8000 năm còn lịch Maya phải sau 10.000 năm. [[37]](#cite_note-37)
Người
[Aztec](/wiki/Aztec) cũng có bộ lịch rất hoàn thiện, mỗi tháng của họ có 20 ngày, năm có 18 tháng và cộng thêm 5 ngày cuối cùng thành 365 ngày, chu kỳ 52 năm của họ cũng tương tự như thế kỷ. 5 ngày cuối của năm, đặc biệt là khi kết thúc chu kỳ 52 năm là những ngày mà người Aztec cho là bất hạnh và phải cúng tế thần *Lửa Mới* với nghi lễ dùng con người làm vật hiến tế. Năm [1790](/wiki/1790), người ta đã tìm thấy *tảng đá Mặt Trời* nặng trên 20 tấn, được chạm các ký hiệu tượng hình biểu hiện 20 ngày trong tháng và hai con rắn đeo kính tượng trưng cho bầu trời theo quan niệm của họ. So với lịch sử dụng ở [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) cùng thời thì [lịch Aztec](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_Aztec&action=edit&redlink=1) cũng chính xác hơn. [[9]](#cite_note-b-9)
## Thời Trung cổ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=9)]
### Thiên văn học của người Hồi giáo[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=10)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Lunar_eclipse_al-Biruni.jpg/250px-Lunar_eclipse_al-Biruni.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Lunar_eclipse_al-Biruni.jpg/250px-Lunar_eclipse_al-Biruni.jpg)
[Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)trong tác phẩm *Kitab al-Qanun al-Mas'udi*của [Abū Rayhān al-Bīrūnī](/w/index.php?title=Ab%C5%AB_Rayh%C4%81n_al-B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB&action=edit&redlink=1).
Sau khi
[Vương quốc Hồi giáo Ả Rập](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) hình thành và mở rộng lãnh thổ vào [thế kỷ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8), [thế kỷ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9), người [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) đã tiếp thu những thành tựu của nền văn hoá [Byzantine](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3), nơi gìn giữ tinh hoa của khoa học [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i). Ngoài ra, họ còn tiếp cận kho tàng văn hoá, khoa học cổ đại thông qua [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99). Dưới triều đại của vua [Al-Ma'mun](/wiki/Al-Mamun) (trị vì từ [813](/wiki/813) đến [833](/wiki/833)), người ta đã xây dựng ở [Baghdad](/wiki/Bagdad) một Viện Hàn lâm khoa học và một đài quan trắc thiên văn. Việc nhà bác học [Thabit Ibn Kura](/w/index.php?title=Thabit_Ibn_Kura&action=edit&redlink=1) ( [806](/wiki/806) - [901](/wiki/901)) dịch tác phẩm đồ sộ của [Ptolemy](/wiki/Claudius_Ptolemaeus) và đổi tên nó thành "Almagest" đã có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy nghiên cứu thiên văn học của người Ả Rập. Từ cuối [thế kỷ 10](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10), đã hình thành những trung tâm khoa học trong thế giới Hồi giáo. Một "Nhà Tri thức" và một đài quan trắc trực thuộc triều đình được lập ra ở [Cairo](/wiki/Cairo), nơi đây nhà thiên văn học [Ibn Yunus](/w/index.php?title=Ibn_Yunus&action=edit&redlink=1) (khoảng [950](/wiki/950) - [1009](/wiki/1009)) đã làm việc và để lại tác phẩm *Hakimi Zij* trong đó mô tả 40 trường hợp [giao hội](/w/index.php?title=Giao_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) của các hành tinh và đưa ra bảng chuyển đổi giữa các loại lịch được dùng trong khu vực [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng) lúc bấy giờ... Tại [38] [Isfahan](/wiki/Isfahan), nhà triết học, nhà thơ, nhà toán học đồng thời cũng là nhà thiên văn học [Omar Khayyám](/wiki/Omar_Khayy%C3%A1m)( [1048](/wiki/1048)- [1122](/wiki/1122)) đã cùng một số nhà thiên văn học khác lập một đài quan trắc thiên văn lớn. Ông cũng đã cải cách lịch Hồi giáo thành [Lịch Ba Tư](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1), loại lịch mà sau một thời gian việc sử dụng bị gián đoạn khi những người [Hồi giáo Chính thống](/w/index.php?title=H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1)nắm quyền ở [Iran](/wiki/Iran)đã được dùng lại từ năm [1925](/wiki/1925). Độ dài của năm dương lịch được ông xác định là 365.24219858156 ngày, chính xác đến số thập phân thứ 6. [[39]](#cite_note-39) Nền thiên văn học Hồi giáo mang đậm khuynh hướng quan trắc, họ đã học được cách chế tạo [[40]](#cite_note-40) [kính lục phân](/wiki/K%C3%ADnh_l%E1%BB%A5c_ph%C3%A2n), [kính tứ phân](/w/index.php?title=K%C3%ADnh_t%E1%BB%A9_ph%C3%A2n&action=edit&redlink=1)từ người [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)cũng như phát triển [đĩa trắc cao thiên văn](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_tr%E1%BA%AFc_cao_thi%C3%AAn_v%C4%83n&action=edit&redlink=1)để quan sát bầu trời.
Ngoài khu vực
[Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), vùng [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) cũng tồn tại những trung tâm thiên văn học của người Hồi giáo. [Gazni](/w/index.php?title=Gazni&action=edit&redlink=1) ( [Afghanistan](/wiki/Afghanistan)) là một trong số đó, nơi đây nhà bác học nổi tiếng [Abū Rayhān al-Bīrūnī](/w/index.php?title=Ab%C5%AB_Rayh%C4%81n_al-B%C4%ABr%C5%ABn%C4%AB&action=edit&redlink=1) ( [973](/wiki/973) - [1048](/wiki/1048)) đã làm việc và để lại nhiều thành tựu. Di sản của nhà bách khoa này là gần 150 công trình nghiên cứu trong đó có hơn 40 tác phẩm về [toán học](/wiki/To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) và thiên văn học. Tác phẩm "Tường giải cơ sở của thiên văn học" và "Kitab al-Qanun al-Mas'udi" trình bày các bảng biểu thiên văn, danh mục các ngôi sao của ông hàng thế kỷ được dùng làm sách giáo khoa thiên văn chính trong thế giới [Ả Rập](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp). Ông cũng chế tạo một kính tứ phân với bán kính vòng cung 4m nhờ đó có thể nhìn thấy vị trí của Mặt Trời và các hành tinh với độ chính xác 2' đồng thời hoàn thiện [41] [kính trắc cao thiên văn](/w/index.php?title=K%C3%ADnh_tr%E1%BA%AFc_cao_thi%C3%AAn_v%C4%83n&action=edit&redlink=1), tính toán độ nghiêng của [hoàng đạo](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o)so với [xích đạo](/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o), ước lượng khoảng cách tối đa đến Mặt Trăng... Vào giữa [thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13), [Marāgha](/w/index.php?title=Mar%C4%81gha&action=edit&redlink=1)một thành phố ở miền Bắc [Iran](/wiki/Iran)cũng là một trung tâm thiên văn học, tại đây, nhà bác học [Nasīr al-Dīn al-Tūsī](/w/index.php?title=Nas%C4%ABr_al-D%C4%ABn_al-T%C5%ABs%C4%AB&action=edit&redlink=1)( [1201](/wiki/1201)- [1274](/wiki/1274)) cùng các cộng sự đã làm việc tại đài thiên văn Rasad Khaneh xây dựng năm [1259](/wiki/1259). Trong số các dụng cụ quan trắc tại đây có chiếc kính tứ phân có bán kính vòng cung lên tới 6,5 m. Sau 12 năm lao động, ông đã lập được hệ thống bảng biểu về chuyển động của Mặt Trăng, Mặt Trời và các hành tinh đồng thời đưa ra danh mục các ngôi sao trong cuốn sách [Zij-i ilkhani](/w/index.php?title=Zij-i_ilkhani&action=edit&redlink=1). Ở [[42]](#cite_note-42) [Samarkand](/wiki/Samarkand)( [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan)), nhà thiên văn học [Ulugh Beg](/wiki/Ulugh_Beg)(khoảng [1393](/wiki/1393)/ [1394](/wiki/1394)- [1449](/wiki/1449)) đã xây dựng một đài quan sát hình vòm có đường kính hơn 50 m và cao 35 m và chiếc kính lục phân Fakhri khổng lồ có bán kính của vòng cung tới hàng chục mét. Bản danh mục sao [[43]](#cite_note-43) [Zij-i Sultani](/w/index.php?title=Zij-i_Sultani&action=edit&redlink=1)của ông xuất bản năm [1437](/wiki/1437)mô tả vị trí của 992 ngôi sao, ông còn tính toán khá chính xác độ dài của 1 năm là 365 ngày 5 giờ 49 phút 15 giây. [[44]](#cite_note-44)
### Châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=11)]
Thời Trung Cổ, châu Âu bận rộn tiến hành những cuộc
[thập tự chinh](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh) liên tiếp và miệt mài với [giả kim thuật](/wiki/Gi%E1%BA%A3_kim_thu%E1%BA%ADt) để biến kim loại thành [vàng](/wiki/V%C3%A0ng). Các học giả cũng hướng sang thế giới Ả Rập và những kiến thức thiên văn học được truyền bá ở châu Âu thông qua việc dịch thuật, biên soạn các tác phẩm từ tiếng Ả Rập sang [tiếng Latin](/wiki/Latinh) tạo tiền đề cho những bước phát triển có tính chất cách mạng trong giai đoạn Phục Hưng sau này.. [Johannes de Sacrobosco](/w/index.php?title=Johannes_de_Sacrobosco&action=edit&redlink=1), trong tác phẩm *De Sphaera* đã trình bày những kiến thức cơ bản về [hình học cầu](/w/index.php?title=H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) mà cốt lõi là [thiên văn toán học](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_v%C4%83n_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) của [Ptolemy](/wiki/Claudius_Ptolemaeus) cũng như những chú giải của các học giả Ả Rập. Một số người khác như [45] [Hermann of Reichenau](/w/index.php?title=Hermann_of_Reichenau&action=edit&redlink=1)... cũng tích cực chuyển tải những kiến thức khoa học nói chung cũng như hiểu biết, các dụng cụ thiên văn từ Ả Rập tới châu Âu. Cuối [[46]](#cite_note-46) [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14), trước [Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus)khoảng 200 năm, [Nicole d' Oresme](/wiki/Nicole_d%27_Oresme), trong một tác phẩm đã đi ngược lại quan điểm Trái Đất đứng yên của [Aristotle](/wiki/Aristoteles)và khẳng định nó chuyển động quay, tuy nhiên, ở cuối tác phẩm đó ông đã chối bỏ chính ý kiến của mình. [[47]](#cite_note-47)
## Thời Phục Hưng[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=12)]
Thiên văn học
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) thời [Phục hưng](/wiki/Ph%E1%BB%A5c_H%C6%B0ng) chứng kiến cuộc cách mạng của những tên tuổi lớn như [Tycho Brahe](/wiki/Tycho_Brahe), [Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus), [Kepler](/wiki/Johannes_Kepler), [Galileo](/wiki/Galileo_Galilei)... Tuy nhiên, trước đó phải nhắc đến [Johannes Müller](/w/index.php?title=Johannes_M%C3%BCller&action=edit&redlink=1) (còn gọi là [Regiomontanus](/wiki/Regiomontanus)), người đã dịch tác phẩm vĩ đại [Almagest](/wiki/Almagest) từ [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) và đưa ra những bình luận có giá trị trong cuốn sách [Epitome of the Almagest](/w/index.php?title=Epitome_of_the_Almagest&action=edit&redlink=1) ( *Tóm lược về Almagest*) mà sau này được [Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus), [Galileo](/wiki/Galileo_Galilei) sử dụng. [[48]](#cite_note-48)
Và rồi cuộc cách mạng đã bùng nổ với nhà thiên văn học người
[Ba Lan](/wiki/Ba_Lan) [Nicolaus Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus), "người đã bắt Mặt Trời dừng lại và đẩy cho Trái Đất quay" như những lời ghi trên tượng đài của ông ở [Warsaw](/wiki/Warszawa). Sau những năm tháng làm việc ở giáo đường [Frombork](/wiki/Frombork), ông cho ra đời tập *Tiểu luận* (Commentariolus) trình bày những ý niệm ban đầu về [thuyết nhật tâm](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_nh%E1%BA%ADt_t%C3%A2m) của mình. Kết quả của hàng thập kỷ lao động của ông được thể hiện trong bộ sách *Về chuyển động quay của các thiên thể* ( [De revolutionibus orbium coelestium](/w/index.php?title=De_revolutionibus_orbium_coelestium&action=edit&redlink=1)) xuất bản lần đầu tiên năm [1543](/wiki/1543). Bộ sách gồm sáu cuốn trong đó trình bày quan điểm và những lý giải của ông về hệ thống nhật tâm đồng thời đưa ra danh mục các ngôi sao ( [định tinh](/wiki/Sao)) cũng như mô tả chuyển động biểu kiến của Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh. [ Tuy nhiên do coi rằng các hành tinh chuyển động tròn đều nên hệ thống của Copernicus còn chưa đạt độ chính xác cao và sau này [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Kepler](/wiki/Johannes_Kepler), [Newton](/wiki/Newton)tiếp tục hoàn thiện. Do Copernic trì hoãn việc công bố học thuyết của mình nên [Georg Joachim Rheticus](/w/index.php?title=Georg_Joachim_Rheticus&action=edit&redlink=1), người học trò và là bạn vong niên của ông đã giới thiệu nó năm [1540](/wiki/1540)bằng cách cho xuất bản cuốn *Tường giải ban đầu*( [Narratio prima](/w/index.php?title=Narratio_prima&action=edit&redlink=1)). [Lý thuyết của ông đã thách thức hệ thống của *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Ptolemy](/wiki/Claudius_Ptolemaeus)tồn tại hàng ngàn năm và là khởi đầu cho cuộc cách mạng trong khoa học, thần học và cả triết học. [Tycho Brahe](/wiki/Tycho_Brahe) ( [1546](/wiki/1546) - [1601](/wiki/1601)), nhà quan trắc thiên văn học người [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) đã xây dựng một đài thiên văn lớn và đặt tên là [Uraniborg](/w/index.php?title=Uraniborg&action=edit&redlink=1) (nghĩa là "Lâu đài trời"). Với kết quả quan trắc, ông lập được một bản danh mục gồm 788 ngôi sao với độ chính xác cao mà sau này là cơ sở dữ liệu cho những công trình của [Kepler](/wiki/Johannes_Kepler). Ông cũng có những nghiên cứu về [49] [sao chổi](/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i)và đưa ra lý thuyết về chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng. Tuy nhiên, Brahe vẫn cho rằng Trái Đất đứng yên, Mặt Trời, Mặt Trăng chuyển động quanh nó còn các hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời.
Sử dụng những kết quả quan sát của Brahe,
[Johannes Kepler](/wiki/Johannes_Kepler), người kế nhiệm ông ở đài thiên văn [Praha](/wiki/Praha), đã nghiên cứu và tìm ra quy luật chuyển động của các hành tinh. Ba định luật nổi tiếng mang tên ông đã được trình bày trong các tác phẩm *Astronomia nova* ( *Thiên văn học mới*, xuất bản năm [1609](/wiki/1609)) và *Hamonices Mundi* ( *Sự hài hoà của thế giới*, xuất bản năm [1619](/wiki/1619)). Những công trình của ông không những mô tả chuyển động của các hành tinh mà còn đề cập đến nguyên nhân của những chuyển động ấy. Theo mô hình của Kepler, động cơ tiên khởi của chuyển động của các hành tinh là Mặt Trời, nó quay và nhờ "trường lực" của mình khiến cho các hành tinh khác quay theo. Mặt khác các hành tinh còn hút lẫn nhau, lực hút này giống như từ tính và càng gần nhau thì cường độ càng lớn. Ông cũng đưa ra giả thuyết về nguyên nhân của [thuỷ triều](/wiki/Th%E1%BB%A7y_tri%E1%BB%81u) là do lực hấp dẫn của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng). Thiên văn học giờ đây đã chuyển từ những mô hình thuần tuý toán học sang bản chất vật lý mà sau đó [Newton](/wiki/Newton) đã làm cho hai môn khoa học này gắn bó chặt chẽ với nhau. Với những đóng góp đó, Kepler được coi là một trong những người đặt nền móng cho thiên văn học hiện đại. [[50]](#cite_note-c-50)
Sống cùng thời và đã có trao đổi thư từ với Kepler là một nhà thiên văn học vĩ đại khác -
[Galileo Galilei](/wiki/Galileo_Galilei). Được biết về phát minh ra [ống nhòm](/wiki/%E1%BB%90ng_nh%C3%B2m) của người [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) ông đã chế tạo ra [kính viễn vọng](/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng) và cuối năm [1609](/wiki/1609), bắt đầu quan sát bầu trời bằng dụng cụ này. Ông đã nhìn thấy những mỏm núi trên Mặt Trăng, quan sát các [vết đen Mặt Trời](/wiki/V%E1%BA%BFt_%C4%91en_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), biết rằng [Ngân Hà](/wiki/Ng%C3%A2n_H%C3%A0) là được tạo bởi những ngôi sao nhỏ li ti, phát hiện ra bốn vệ tinh (Galileo gọi chúng là *hành tinh* và sau đó Kepler mới đề nghị dùng từ *vệ tinh*) của [Sao Mộc](/wiki/Sao_M%E1%BB%99c)...Ông cũng nhận thấy các pha của [Sao Kim](/wiki/Sao_Kim) rất giống với [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) và do đó nó phải quay quanh Mặt Trời chứ không phải Trái Đất. Những khám phá của Galileo đã chứng minh cho học thuyết của Copernicus. Ông đã tìm cách thuyết phục Giáo hội La Mã về tính đúng đắn của thuyết Copernic nhưng ý kiến phán quyết của Toà án Giáo hội đã cho rằng nó là giả dối, phi lý, tà đạo và chống lại [51] [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh)và chính ông đã phải tuyên thệ từ bỏ quan điểm của mình.
Một nhà triết học và vũ trụ học
[người Ý](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%9D) khác là [Giordano Bruno](/wiki/Giordano_Bruno) đã tán thành và phát triển học thuyết của [Copernicus](/wiki/Nicolaus_Copernicus) về [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5). Ông cho rằng không chỉ Trái Đất mà cả Mặt Trời cũng tự quay quanh trục của nó và còn có nhiều hành tinh quay quanh Mặt Trời mà con người chưa biết tới. Trong vũ trụ có vô số những ngôi sao tương tự [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) cũng như những thế giới khác giống như [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Vì những quan điểm này mà Bruno đã bị toà án giáo hội thiêu trên giàn lửa. [[52]](#cite_note-52)
## Thế kỷ 17 - 18[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=13)]
Thời cận đại đánh dấu bước chuyển của thiên văn học sang những nhận thức khoa học và hiện đại về
[vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5), thiên văn học và vật lý học trở nên thống nhất với sự ra đời của môn [cơ học thiên thể](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_thi%C3%AAn_th%E1%BB%83). [Isaac Newton](/wiki/Isaac_Newton), nhà khoa học vĩ đại đã có những đóng góp to lớn trong sự phát triển của thiên văn học thời kỳ này. Ông đã chế tạo chiếc kính thiên văn phản xạ đầu tiên, phân tích ánh sáng thành một chuỗi các vạch quang phổ, đặt nền móng cho [quang phổ học](/wiki/Ph%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc), một phương pháp quan trọng để nghiên cứu các thiên thể. Tuy nhiên thành tựu quan trọng nhất của ông trong thiên văn học là ba định luật của động lực học và [định luật vạn vật hấp dẫn](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn#.C4.90.E1.BB.8Bnh_lu.E1.BA.ADt_v.E1.BA.A1n_v.E1.BA.ADt_h.E1.BA.A5p_d.E1.BA.ABn_Newton) được trình bày trong phần thứ ba (thiên văn học) của tác phẩm * ( Những nguyên lý toán học của triết học tự nhiên* [tiếng Latin](/wiki/Latinh): *). Với quan niệm rằng chuyển động của các thiên thể cũng tuân theo các quy luật như chuyển động của các vật thể khác trên mặt đất. Newton đã hợp nhất các định luật của Kepler và cơ học của Galileo tạo bước ngoặt cho sự phát triển của môn* [Philosophiae Naturalis Principia Mathematica](/wiki/C%C3%A1c_nguy%C3%AAn_l%C3%BD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%A7a_tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [cơ học thiên thể](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_thi%C3%AAn_th%E1%BB%83). [[53]](#cite_note-53)
Những người kế tục
[Newton](/wiki/Isaac_Newton) đã tiếp tục chứng minh tính đúng đắn của định luật vạn vật hấp dẫn cũng như phát triển môn [cơ học thiên thể](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_thi%C3%AAn_th%E1%BB%83). [Edmund Halley](/wiki/Edmund_Halley) đã phát hiện ra gia tốc thế kỷ của Mặt Trăng mà sau này [Euler](/wiki/Leonhard_Euler), [Lagrange](/wiki/Joseph_Louis_Lagrange) và [Laplace](/wiki/Pierre-Simon_Laplace) đã giải thích nó bằng lý thuyết vạn vật hấp dẫn. Ông cũng tới đảo [St. Helena](/wiki/Saint_Helena) và lập bản đồ với 341 ngôi sao ở thiên cầu Nam (không nhìn thấy được ở [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)) và cũng trong khi ở đây, ông đo được sự khác biệt về độ dài của giây do con lắc dao động tạo ra khi ở những vĩ độ khác nhau do lực hấp dẫn khác nhau (bởi khoảng cách đến tâm Trái Đất thay đổi) mà Newton đã chỉ ra. Halley cũng tạo ra bước ngoặt trong quan niệm về [sao chổi](/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i). Trước đó sao chổi được cho là có quỹ đạo [parabol](/wiki/Parabol) và sẽ vĩnh viễn đi vào vũ trụ bao la sau khi đi ngang qua Trái Đất. Từ quy luật xuất hiện của một số sao chổi đã quan sát thấy là 75-76 năm hoặc bội số của nó, ông đã áp dụng định luật của Newton và cho rằng quỹ đạo sao chổi có dạng hình [elíp](/wiki/El%C3%ADp) nhưng kéo dài đến mức ở những đoạn trông thấy được, nó giống như hình parabol. Từ đó ông khẳng định rằng sao chổi đã nhìn thấy năm [1682](/wiki/1682) sẽ quay trở lại vào năm [1758](/wiki/1758) hoặc [1759](/wiki/1759) và khi nó xuất hiện như dự báo vào Giáng Sinh năm 1758, sau khi Halley đã mất, sao chổi này đã được đặt tên là Halley. [[54]](#cite_note-54) [Alexis Clairaut](/w/index.php?title=Alexis_Clairaut&action=edit&redlink=1) đã xây dựng lý thuyết về cấu tạo và hình dạng Trái Đất trong tác phẩm *Lý thuyết về hình dáng Trái Đất* ( *Théorie de la figure de la Terre*, [1743](/wiki/1743)) khẳng định quan điểm của [Newton](/wiki/Newton) và [Huygens](/wiki/Christiaan_Huygens) là Trái Đất bị dẹt ở hai cực. Ông cũng nghiên cứu xây dựng lý thuyết chuyển động của Mặt Trăng, giải thích các hiện tượng [quân sai](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_sai&action=edit&redlink=1) (inequality - sự sai lệch trong chu kỳ chuyển động); [xuất sai](/w/index.php?title=Xu%E1%BA%A5t_sai&action=edit&redlink=1) (evaction - sự nhiễu loạn có chu kỳ trong chuyển động so với các định luật Kepler do lực hấp dẫn của Mặt trời gây ra); [nhị quân sai](/wiki/Nhi%E1%BB%85u_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) (variation - sự thay đổi vận tốc dưới tác dụng của lực hấp dẫn từ Mặt Trời); [chu niên sai](/w/index.php?title=Chu_ni%C3%AAn_sai&action=edit&redlink=1) (annual equation - sự thay đổi khoảng cách đến Mặt Trời theo chu kỳ do quỹ đạo elíp gây ra). Lý thuyết chuyển động của Mặt Trăng tiếp tục được [Euler](/wiki/Leonhard_Euler) phát triển và sau đó là [Laplace](/wiki/Pierre-Simon_Laplace) tổng kết trong tác phẩm *Bàn về cơ học thiên thể* ( *Traité de Mécanique Céleste* ). Tiếp tục hoàn thiện lý thuyết của [Lagrange](/wiki/Joseph_Louis_Lagrange), [Laplace](/wiki/Pierre-Simon_Laplace) đã chỉ ra rằng sự không đều trong chuyển động của các hành tinh có tính chu kỳ và tác động của lực hấp dẫn giữa các hành tinh không gây ra gia tốc vĩnh viễn trong chuyển động trung bình của chúng, có nghĩa là [hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) bền vững. Năm [1796](/wiki/1796), ông cho xuất bản tác phẩm *Trình bày hệ thống thế giới* ( *Exposition du systeme du monde*) trong đó tập hợp tất cả những kiến thức chủ yếu về thiên văn học và đưa ra giả thuyết về nguồn gốc của hệ Mặt Trời. [[55]](#cite_note-55)
Trong lĩnh vực quan trắc, giai đoạn này cũng có những thành tựu nổi bật.
[Giovanni Cassini](/wiki/Giovanni_Cassini), giám đốc *Đài thiên văn Paris* đã khám phá ra 4 vệ tinh của [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95) là *Iapetus* (1671), *Rhea* (1672), *Tethys* (1684), *Dione* (1684) và khoảng tối giữa vành đai của hành tinh này (gọi là *vạch chia Cassini*). Bằng phương pháp quan sát [sao Hoả](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa) ở hai điểm [Cayenne](/wiki/Cayenne) và [Paris](/wiki/Paris) rồi từ hiệu toạ độ giữa chúng, ông đã xác định được khoảng cách tương đối chính xác từ Trái Đất đến Mặt Trời (đơn vị thiên văn). Ở [56] [Nga](/wiki/Nga), [Mikhail Lomonosov](/wiki/Mikhail_Vasilyevich_Lomonosov)tìm ra khí quyển của [Sao Kim](/wiki/Sao_Kim)còn ở [Anh](/wiki/Anh), [James Bradley](/wiki/James_Bradley)phát hiện hiện tượng [tinh sai](/w/index.php?title=Tinh_sai&action=edit&redlink=1)do chuyển động của Trái Đất và tính hữu hạn của vận tốc ánh sáng; hiện tượng [chương động](/wiki/Ch%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%99ng)(sự lắc của trục Trái Đất với chu kỳ 18,6 năm đồng bộ với hiện tượng quay đảo của quỹ đạo Mặt Trăng). Nhà quan trắc xuất sắc và tiên phong trong giai đoạn này là [[57]](#cite_note-57) [Friedrich Wilhelm (William) Herschel](/wiki/William_Herschel)với những chiếc kính thiên văn phản xạ khổng lồ của mình. Trong 20 năm quan sát, ông đã phát hiện được khoảng 2500 [tinh vân](/wiki/Tinh_v%C3%A2n)và [sao chùm](/w/index.php?title=Sao_ch%C3%B9m&action=edit&redlink=1)đồng thời đưa ra mô hình các tinh vân dạng [Ngân Hà](/wiki/Ng%C3%A2n_H%C3%A0). Herschel đã tìm ra một hành tinh mới trong hệ Mặt Trời - [Sao Thiên Vương](/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng)( [1781](/wiki/1781)) mà thoạt đầu ông nghĩ đó là [sao chổi](/wiki/Sao_ch%E1%BB%95i)rồi 2 vệ tinh của nó là *Titania*và *Oberon*, phát hiện 2 vệ tinh thứ sáu và thứ bảy của [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95)( *Enceladus*, *Mimas*) năm [1789](/wiki/1789). Herschel còn chỉ ra rằng hệ Mặt Trời cũng chuyển động giữa các ngôi sao gần đó và điểm hướng trong chuyển động của nó ( *điểm Apex*) là sao [Lambda Herculis](/w/index.php?title=Lambda_Herculis&action=edit&redlink=1)trong chòm [Vũ Tiên](/wiki/V%C5%A9_Ti%C3%AAn_(ch%C3%B2m_sao)). Nhà thiên văn này cũng là người phát hiện ra [tia hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i)khi nhận thấy nhiệt kế để ở ngoài phạm vi phổ nhìn thấy được của ánh sáng Mặt Trời về phía màu đỏ cũng nóng lên. [[58]](#cite_note-58)
Về sự hình thành của vũ trụ và Hệ Mặt Trời, vào đầu
[thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), [giả thuyết tinh vân](/wiki/Gi%E1%BA%A3_thuy%E1%BA%BFt_tinh_v%C3%A2n) do [Emanuel Swedenborg](/wiki/Emanuel_Swedenborg) đề xuất cho rằng mọi cơ cấu trong tự nhiên đều được tạo thành theo những nguyên lý như nhau. Các [nguyên tử](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) cũng như những ngôi sao đều được tạo ra bởi *luồng xoáy* cố hữu của [vật chất](/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t). Nguyên tử là một cơ cấu phức tạp của các hạt tương tự như Hệ Mặt Trời. Tuy nhiên ông không công nhận [lực hấp dẫn](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn) của Newton mà cho rằng các ngôi sao, hành tinh được từ lực giữ. [Nhà triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_gia) nổi tiếng [Immanuel Kant](/wiki/Immanuel_Kant) đã tiếp tục phát triển giả thuyết này nhưng theo thuyết vạn vật hấp dẫn của Newton, chính lực hấp dẫn đã làm cho vật chất ở trạng thái loãng lúc ban đầu chuyển động xoáy. Dần dần, lực hoá học đã tạo ra được sự cô đặc ban đầu của vật chất nguyên thuỷ và dưới tác dụng của lực hấp dẫn, khối lượng cô đặc ở tâm tăng lên. Tinh vân chuyển động xoáy ngày càng đặc và phần trung tâm hình thành nên Mặt Trời còn vành khuyên tạo thành các hành tinh. Độc lập với Kant, Laplace cũng có một số ý tưởng trùng hợp trong tác phẩm *Trình bày hệ thống thế giới*. [[59]](#cite_note-59)
## Thế kỷ 19[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=14)] [Thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) đánh dấu sự hình thành và phát triển của môn [vật lý thiên văn](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_thi%C3%AAn_v%C4%83n), một nhánh quan trọng của thiên văn học. Lúc này, con người hướng vào cấu tạo và sự tiến hoá của các thiên thể, bản chất vật lý của các quá trình diễn ra trong vũ trụ. Năm [1802](/wiki/1802), [William Hyde Wollaston](/wiki/William_Hyde_Wollaston) phát hiện ra những vạch sẫm rất mảnh cắt ngang phổ của ánh sáng mặt trời. Sau đó 12 năm, [Joseph von Fraunhofer](/wiki/Joseph_von_Fraunhofer) đã giải thích được nguyên nhân của những vạch tối đó là do các chất khí của Mặt Trời đã hấp thụ ánh sáng. Ứng dụng hiện tượng [nhiễu xạ](/wiki/Nhi%E1%BB%85u_x%E1%BA%A1) ánh sáng, ông đã đo được [bước sóng](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C3%B3ng) của những vạch quan sát được và tên ông được đặt cho những vạch hấp thụ này. Giữa thế kỷ 19, các nhà khoa học đã nghiên cứu kỹ về phổ của các chất khí nóng sáng. [Gustav Kirchhoff](/wiki/Gustav_Robert_Kirchhoff) và [Robert Bunsen](/wiki/Robert_Bunsen) đã so sánh bước sóng của những *vạch Frauhofer* và phát hiện ra [natri](/wiki/Natri), [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt), [magiê](/wiki/Magi%C3%AA), [calcium](/wiki/Canxi), [crom](/wiki/Crom) và những [kim loại](/wiki/Kim_lo%E1%BA%A1i) khác trên Mặt Trời. Trong những thí nghiệm này, họ cũng phát hiện ra hai nguyên tố mới là [caesium](/wiki/X%C3%AAzi) và [rubidium](/wiki/Rubi%C4%91i). Năm [60] [1862](/wiki/1862), [Anders Angstrom](/wiki/Anders_Angstrom)phát hiện [hydro](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4)trên [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)và năm [1869](/wiki/1869)lập bản đồ phổ Mặt Trời với hàng ngàn vạch. Năm [[61]](#cite_note-61) [1868](/wiki/1868), [Pierre Janssen](/w/index.php?title=Pierre_Janssen&action=edit&redlink=1)khi quan sát [nhật thực](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_th%E1%BB%B1c)toàn phần đã để ý thấy một vạch màu vàng sáng trong phổ Mặt Trời gần những vạch kép của natri và sau đó ít lâu, [Norman Lockyer](/w/index.php?title=Norman_Lockyer&action=edit&redlink=1)đã khẳng định đó là một nguyên tố mới - [helium](/wiki/Heli)mà mãi đến năm [1895](/wiki/1895)mới tìm ra trên Trái Đất. Những kết quả nghiên cứu phổ Mặt Trời đã kích thích sự chuyển hướng sang các ngôi sao và hành tinh khác. [Angelo Secchi](/w/index.php?title=Angelo_Secchi&action=edit&redlink=1)đã nghiên cứu phổ của khoảng 4000 ngôi sao và được coi là cha đẻ của hệ thống phân loại phổ sao. Một người Ý khác, [[62]](#cite_note-62) [Giovanni Donati](/w/index.php?title=Giovanni_Donati&action=edit&redlink=1)là người đầu tiên thu được phổ sao chổi và nhận dạng, phân loại các vạch quan sát được trong phổ đó. [William Huggins](/wiki/William_Huggins)xác lập sự tương đồng giữa phổ Mặt Trời với nhiều ngôi sao và lần đầu tiên thu được phổ của các tinh vân khí gồm những vạch phát xạ riêng biệt. Năm [1890](/wiki/1890), [Đài thiên văn Havard](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Havard&action=edit&redlink=1)đã xuất bản danh mục phổ sao gồm 10.350 sao đến cấp 8, bản danh mục này sau đó thường xuyên được bổ sung.
Chụp ảnh được
[Joseph Nicéphore Niépce](/wiki/Nic%C3%A9phore_Ni%C3%A9pce) phát minh năm [1826](/wiki/1826), và sau đó ông cùng với [Louis Daguerre](/wiki/Louis_Daguerre) hoàn thiện phương pháp này. Năm [1839](/wiki/1839), Daguerre tìm ra cách thu nhận ảnh trên tấm kim loại phủ [Iodua Bạc](/w/index.php?title=Iodua_B%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) rồi cho hiện hình bằng hơi [thuỷ ngân](/wiki/Th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n). Phương pháp này được mang tên ông và sau đó, [Louis Arago](/w/index.php?title=Louis_Arago&action=edit&redlink=1), giám đốc [Đài thiên văn Paris](/wiki/%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n_Paris) đã ngay lập tức đánh giá cao những ứng dụng trong tương lai của nó. Năm [1851](/wiki/1851), [Frederick Scott Archer](/w/index.php?title=Frederick_Scott_Archer&action=edit&redlink=1) đã đưa ra phương pháp keo ướt, nhờ đó ảnh rõ nét hơn và có thể nhân bản. Chụp ảnh tạo ra một công cụ hữu hiệu cho quan sát thiên văn mà người đi tiên phong trong [chụp ảnh thiên văn](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A5p_%E1%BA%A3nh_thi%C3%AAn_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) là [John William Draper](/w/index.php?title=John_William_Draper&action=edit&redlink=1) với bức ảnh chụp Mặt Trăng năm [1840](/wiki/1840). [Warren de la Rue](/w/index.php?title=Warren_de_la_Rue&action=edit&redlink=1) đã chụp được rất nhiều ảnh Mặt Trời, rồi cũng chính Draper chụp được phổ của [sao Alpha](/w/index.php?title=Sao_Alpha&action=edit&redlink=1) năm [1872](/wiki/1872), chụp tinh vân năm [1880](/wiki/1880) ... [63]
## Thế kỷ 20[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=15)] [Thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20) chứng kiến những bước tiến nhanh chóng và mạnh mẽ của [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc), con người đã hiểu được bản chất vật lý, quá trình tiến hóa của những ngôi sao; tìm hiểu các thiên hà xa xôi và lịch sử phát triển của vũ trụ; đã đến được các hành tinh lân cận. Nhiếp ảnh thiên văn và phân tích phổ đã được đẩy lên một trình độ rất cao với máy thu ánh sáng điện tử, thiên văn học nghiên cứu, phân tích mọi loại sóng điện từ: [tia X](/wiki/Tia_X), [tia gamma](/wiki/Tia_gamma), tia [hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i), tia [tử ngoại](/wiki/T%E1%BB%AD_ngo%E1%BA%A1i) và những tia vũ trụ khác. Những tiến bộ trong vật lý cũng tạo cho thiên văn học những phương pháp và khả năng mới.
### Khám phá bí mật của những vì sao[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=16)]
Thế kỷ 20 lần lượt giải đáp những đặc trưng quan trọng nhất của ngôi sao. Những năm đầu thế kỷ,
[Ejnar Hertzprung](/w/index.php?title=Ejnar_Hertzprung&action=edit&redlink=1) và [Henry Norris Russell](/w/index.php?title=Henry_Norris_Russell&action=edit&redlink=1) đã tìm ra mối quan hệ giữa [độ trưng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_tr%C6%B0ng&action=edit&redlink=1) với màu sắc và nhiệt độ của các ngôi sao và lập ra [giản đồ Hertzprung-Russell](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%93_Hertzprung-Russell&action=edit&redlink=1). [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Arthur Stanley Eddington](/wiki/Arthur_Stanley_Eddington)là người đã lập ra mô hình lý thuyết về các ngôi sao. [Ông phát hiện ra tương quan giữa khối lượng và độ trưng của chúng đồng thời đưa ra lý thuyết về *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [sao lùn trắng](/wiki/Sao_l%C3%B9n_tr%E1%BA%AFng), một loại sao mới lúc bấy giờ. [Vào *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [thập niên 1920](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1920), Eddington cũng chỉ ra rằng [phản ứng hạt nhân](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và [phản ứng nhiệt hạch](/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)chính là nguồn năng lượng của các ngôi sao đồng thời mô tả sự cân bằng trọng lượng của chúng: lực hấp dẫn có xu hướng làm ngôi sao co lại trong khi lực đàn hồi lại khiến cho nó có xu hướng nở ra. Quá trình tiến hóa của các ngôi sao, những đối tượng dị thường như [[64]](#cite_note-64) [sao neutron](/wiki/Sao_neutron), [lỗ đen](/wiki/L%E1%BB%97_%C4%91en)... cũng được biết đến và tìm hiểu. Năm [1904](/wiki/1904), [Henrietta Swan Leavitt](/w/index.php?title=Henrietta_Swan_Leavitt&action=edit&redlink=1)phát hiện ra một dạng [sao biến quang](/wiki/Sao_bi%E1%BA%BFn_quang)gọi là [sao Cepheid](/w/index.php?title=Sao_Cepheid&action=edit&redlink=1)và sau đó tìm được tương quan giữa chu kỳ thay đổi độ sáng với [độ trưng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_tr%C6%B0ng&action=edit&redlink=1)của chúng mà nhờ vậy có thể xác định được khoảng cách đến những thiên hà xa xôi bằng cách đo độ sáng trung bình và chu kỳ biến quang của sao Cepheid trong đó. [[65]](#cite_note-65)
Con người cũng đã biết rằng, giữa các vì sao, trong khoảng không tưởng như trống rỗng là những đám mây bụi và khí tạo thành các
[tinh vân](/wiki/Tinh_v%C3%A2n). Bụi và khí tham gia vào quá trình tạo ra những ngôi sao đồng thời khi "chết" đi, các ngôi sao lại tạo ra chúng như một vòng tuần hoàn. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Những thiên hà[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=17)]
Trong thế kỷ 20, con người đã mở mang những hiểu biết của mình về các
[thiên hà](/wiki/Thi%C3%AAn_h%C3%A0) xa xôi. Trước hết là thiên hà của chúng ta, từ những ước lượng ban đầu của Herschel, kích thước thật của nó đã được xác định tương đối chính xác với bán kính khoảng 100.000 [năm ánh sáng](/wiki/N%C4%83m_%C3%A1nh_s%C3%A1ng) và gồm hàng trăm tỷ ngôi sao. Trái với quan niêm trước đây cho rằng Mặt Trời ở trung tâm của thiên hà, [66] [Harlow Shapley](/w/index.php?title=Harlow_Shapley&action=edit&redlink=1)bằng các tính toán của mình đã cho rằng nó ở khá xa vị trí đó. Ngày nay đã xác định được Mặt Trời cách tâm thiên hà khoảng 23.000 đến 28.000 [[67]](#cite_note-67) [năm ánh sáng](/wiki/N%C4%83m_%C3%A1nh_s%C3%A1ng), ở khoảng giữa của tâm và mép. Cũng như các ngôi sao gần đó, Mặt Trời cũng quay xung quanh tâm thiên hà và hoàn thành một vòng quay trong khoảng 200 triệu năm.
Trong
[vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5) mênh mông có vô số những thiên hà với hình dạng, tính chất khác nhau, từ *thiên hà bất định*, *thiên hà Êlíp*, *thiên hà xoắn*, *thiên hà dạng thấu kính*, *thiên hà lùn* cho đến *thiên hà có nhân phát xạ*, *thiên hà tương tác*... Loài người cũng nhận ra rằng hóa ra ngoài hằng hà sa số những ngôi sao, hành tinh thấy được còn có những [vật chất tối](/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t_t%E1%BB%91i) không quan sát được kể cả trong thiên hà của chúng ta. Phát hiện này bắt nguồn từ giữa [thập niên 1930](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1930), khi [Fritz Zwicky](/wiki/Fritz_Zwicky) nhận thấy [vận tốc xuyên tâm](/wiki/V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_xuy%C3%AAn_t%C3%A2m) của một quần thể thiên hà trong chòm sao [Tóc Tiên](/wiki/H%E1%BA%ADu_Ph%C3%A1t) quá lớn so với khối lượng của các vật chất thấy được. Điều đáng ngạc nhiên là khối lượng của vật chất không nhìn thấy được lại gấp nhiều lần những gì mà hiện nay chúng ta có thể nhìn thấy. [68]
### Thuyết tương đối và vũ trụ bao la[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=18)]
Năm
[1905](/wiki/1905), [Albert Einstein](/wiki/Albert_Einstein) đưa ra [thuyết tương đối](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%91i) hẹp với công thức nổi tiếng về quan hệ giữa năng lượng với khối lượng của vật thể *E = mc²*. Ông cũng chỉ ra rằng tốc độ [ánh sáng](/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng) là một hằng số và hệ quả của nó là [thời gian](/wiki/Th%E1%BB%9Di_gian) trong một [hệ quy chiếu](/wiki/H%E1%BB%87_quy_chi%E1%BA%BFu) chuyển động nhanh sẽ trôi chậm hơn so với trong hệ quy chiếu chuyển động chậm. Năm [1916](/wiki/1916), ông tiếp tục công bố thuyết tương đối tổng quát và dùng nó để xác định cấu trúc, mô hình của vũ trụ trong tác phẩm " [Những vấn đề của vũ trụ học và thuyết tương đối tổng quát](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_v%E1%BA%A5n_%C4%91%E1%BB%81_c%E1%BB%A7a_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_thuy%E1%BA%BFt_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%91i_t%E1%BB%95ng_qu%C3%A1t&action=edit&redlink=1)" (năm [1917](/wiki/1917)). Vũ trụ theo mô hình này có [không-thời gian](/wiki/Kh%C3%B4ng-th%E1%BB%9Di_gian) bị uốn cong do lực hấp dẫn và khép kín. Vũ trụ có một khối lượng nhất định, hữu hạn nhưng không có *biên*, ánh sáng trong đó sẽ lan truyền theo con đường ngắn nhất của không gian bị uốn cong rồi quay về điểm xuất phát. Độ cong của không-thời gian được kiểm định bằng kết quả thực nghiệm do Eddington tiến hành khi xảy ra [nhật thực](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_th%E1%BB%B1c) toàn phần ngày [29 tháng 5](/wiki/29_th%C3%A1ng_5) năm [1919](/wiki/1919) tại đảo [Príncipe](/wiki/Pr%C3%ADncipe) Trị số vi sai xê dịch (độ lệch giữa vị trí thực và vị trí biểu kiến) của các ngôi sao gần [69] [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)lớn hơn trị số mà ánh sáng bị bẻ cong bởi lực hấp dẫn khi đi ngang qua nó, phần lớn hơn này chính là do độ cong của không-thời gian. Sau đó, tham vọng của Einstein là một lý thuyết thống nhất của mọi trường vật lý nhưng nó vẫn còn đang bỏ ngỏ và là thách thức đối với các thế hệ sau. [[70]](#cite_note-70)
Một trong những mô hình có thể có của vũ trụ theo thuyết tương đối là vũ trụ giãn nở.
[Edwin Hubble](/wiki/Edwin_Hubble) đã tìm cách chứng minh bằng thực nghiệm mô hình này. Một số nhà thiên văn học đã quan sát thấy hiện tượng phổ của những thiên hà xa xôi dịch chuyển về phía màu đỏ. Hubble xác định được rằng mức độ dịch chuyển tỷ lệ thuận với khoảng cách đến các thiên hà và năm [1929](/wiki/1929) công bố bài báo *Mối liên hệ giữa khoảng cách và tốc độ bức xạ ánh sáng của các tinh vân ngoài Thiên Hà*. Trong bài báo đó, sau khi so sánh các dữ liệu về tốc độ [bức xạ](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB) và khoảng cách của 46 [tinh vân](/wiki/Tinh_v%C3%A2n), ông đi đến kết luận rằng các [thiên hà](/wiki/Thi%C3%AAn_h%C3%A0) đang rời xa chúng ta với tốc độ tỷ lệ thuận với khoảng cách tới chúng. Đó chính là [71] [định luật Hubble](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Hubble)còn hệ số tỷ lệ thuận được mang tên [hằng số Hubble](/wiki/H%E1%BA%B1ng_s%E1%BB%91_Hubble). Tuy nhiên, quan niệm về một vũ trụ giãn nở cũng có hai trường phái chính. Trường phái thứ nhất là vũ trụ định tĩnh. Khi giải các phương trình tổng quát về vũ trụ, chính cha đẻ của thuyết tương đối thấy rằng nó có thể giãn nở hoặc co lại. Điều này trái với niềm tin của ông về một vũ trụ tĩnh định và để giải quyết vấn đề, Einstein đã thêm vào những phương trình một tham số gọi là *. Ủng hộ và phát triển thuyết vũ trụ định tĩnh là* [hằng số vũ trụ](/wiki/H%E1%BA%B1ng_s%E1%BB%91_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5) [Fred Hoyle](/wiki/Fred_Hoyle), theo ông vũ trụ giãn nở nhưng không có bất kỳ sự khác biệt nào khi quan sát từ những điểm khác nhau và thời điểm khác nhau. Đối lập lại, trường phái thứ hai cho rằng vũ trụ không tĩnh định. Một nhà bác học Nga, [Alexander Friedmann](/wiki/Alexander_Friedman), là người đầu tiên giải quyết các phương trình vũ trụ mà không dùng đến hằng số của Einstein. Từ năm [1922](/wiki/1922)cho đến [1924](/wiki/1924), các phương trình nổi tiếng mang tên ông đã chỉ ra rằng vũ trụ theo thuyết tương đối có thể có ba khả năng, trường hợp của Einstein chỉ là một trong số đó, đặc biệt là còn có một khả năng mà độ cong của [không-thời gian](/wiki/Kh%C3%B4ng-th%E1%BB%9Di_gian)mang giá trị âm. Với công trình này, Friedmann được coi là *người khiến cho vũ trụ giãn nở*. Năm [[72]](#cite_note-72) [1927](/wiki/1927), [Georges Lemaître](/wiki/Georges_Lema%C3%AEtre)đã đưa ra giả thuyết *nguyên tử nguyên thủy*mà sau này chính Hoyle khi phê phán nó đã gọi là giả thuyết *(* [Vụ nổ lớn](/wiki/V%E1%BB%A5_N%E1%BB%95_L%E1%BB%9Bn) *). Theo Lemaître, vũ trụ khởi thủy rất đậm đặc với mật độ vật chất vô cùng lớn. Sau đó, năm* [Big Bang](/wiki/V%E1%BB%A5_N%E1%BB%95_L%E1%BB%9Bn) [1948](/wiki/1948), [George Gamow](/wiki/George_Gamow)cùng với [Ralph Alpher](/w/index.php?title=Ralph_Alpher&action=edit&redlink=1)và [Robert Herman](/w/index.php?title=Robert_Herman&action=edit&redlink=1)đã tiếp tục phát triển giả thuyết này và đưa ra quan điểm tổng quát hơn về một vũ trụ đồng nhất và đẳng hướng. Họ cho rằng tại thời điểm của *Vụ nổ lớn*, vật chất có [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99)vô cùng cao và tiên đoán cho đến nay [sóng tàn dư](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_ph%C3%B4ng_vi_s%C3%B3ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)của nó vẫn tồn tại tuy rất yếu (nhiệt độ chỉ vào khoảng 5 K) vì đã nhiều tỷ năm trôi qua. Khoảng năm [[73]](#cite_note-73) [1964](/wiki/1964) [Arno Penzias](/w/index.php?title=Arno_Penzias&action=edit&redlink=1)và [Robert Wilson](/w/index.php?title=Robert_Wilson&action=edit&redlink=1)đã thu được một loại sóng bằng kính thiên văn vô tuyến mà sau đó được xác định chính là sóng tàn dư thì đây được coi là bằng chứng thực tế khẳng định giả thuyết *Vụ nổ lớn* Năm [[74]](#cite_note-74) [1989](/wiki/1989), những dữ liệu được vệ tinh [COBE](/w/index.php?title=COBE&action=edit&redlink=1)thu thập được đã cho phép xác định nhiệt độ của sóng tàn dư là vào khoảng 2,728 K. [[75]](#cite_note-75)
Đầu
[thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980), [Alan Guth](/w/index.php?title=Alan_Guth&action=edit&redlink=1) và độc lập với ông, một vài người khác đưa ra lý thuyết [vũ trụ lạm phát](/w/index.php?title=V%C5%A9_tr%E1%BB%A5_l%E1%BA%A1m_ph%C3%A1t&action=edit&redlink=1) Tại thời điểm ngay sau khi [76] *Vụ nổ lớn*xảy ra, với [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99)vô cùng cao, vũ trụ có thể đã ở trong trạng thái phình to trong khi [năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng)của một đơn vị [thể tích](/wiki/Th%E1%BB%83_t%C3%ADch)không thay đổi. Ở trạng thái đặc biệt này, [áp suất](/wiki/%C3%81p_su%E1%BA%A5t)có giá trị âm và [lực hấp dẫn](/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_t%C3%A1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn)lại là lực đẩy lẫn nhau của các hạt [vật chất](/wiki/V%E1%BA%ADt_ch%E1%BA%A5t). Giai đoạn lạm phát chỉ diễn ra trong khoảng thời gian rất nhỏ và sau đó vũ trụ tiếp tục giãn nở theo [quán tính](/wiki/Qu%C3%A1n_t%C3%ADnh).
### Chinh phục không gian[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=19)]
Với nền móng được
[Konstantin Tsiolkovsky](/wiki/Konstantin_Eduardovich_Tsiolkovsky) tạo ra, kỷ nguyên chinh phục không gian bắt đầu bằng việc [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) phóng thành công [Sputnik 1](/wiki/Sputnik_1), [vệ tinh nhân tạo](/wiki/V%E1%BB%87_tinh) đầu tiên của Trái Đất ngày [4 tháng 10](/wiki/4_th%C3%A1ng_10) năm [1957](/wiki/1957). Từ đó những con tàu vũ trụ đã đến và đưa con người đến được những hành tinh trong hệ Mặt Trời để có thể trực tiếp nghiên cứu chúng. Thiên thể đầu tiên mà thiết bị vũ trụ được phóng lên là [77] [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), thiên thể gần Trái Đất nhất. [Luna 1](/w/index.php?title=Luna_1&action=edit&redlink=1)là con tàu đầu tiên thắng được lực hấp dẫn của Trái Đất để bay đến gần Mặt Trăng và [Luna 2](/wiki/Luna_2)là con tàu đầu tiên tiếp cận bề mặt của Hằng Nga ngày [14 tháng 9](/wiki/14_th%C3%A1ng_9)năm [1959](/wiki/1959). Thế kỷ 20 đã chứng kiến cuộc đua hướng tới Mặt Trăng với rất nhiều con tàu của hai cường quốc [[78]](#cite_note-78) [hàng không vũ trụ](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)là [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)và [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)đã được phóng lên. Sau chuyến bay của chú chó [Laika](/wiki/Laika)trên tàu [Sputnik 2](/w/index.php?title=Sputnik_2&action=edit&redlink=1)năm [1957](/wiki/1957), ngày [12 tháng 4](/wiki/12_th%C3%A1ng_4)năm [1961](/wiki/1961), [Yuri Gagarin](/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin)đã trở thành người đầu tiên bay vào khoảng không gian gần Trái Đất bằng con tàu [Vostok 1](/w/index.php?title=Vostok_1&action=edit&redlink=1). Ngày [[79]](#cite_note-79) [20 tháng 7](/wiki/20_th%C3%A1ng_7)năm [1969](/wiki/1969), con tàu [Apollo 11](/wiki/Apollo_11)đã đưa [Neil Armstrong](/wiki/Neil_Armstrong)và [Buzz Aldrin](/wiki/Buzz_Aldrin)đặt chân lên vệ tinh duy nhất của Trái Đất. [[80]](#cite_note-80)
Tiếp theo Mặt Trăng, các hành tinh khác trong
[hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) cũng lần lượt được các thiết bị của con người tiếp cận, từ hành tinh gần Mặt Trời nhất là [Sao Thủy](/wiki/Sao_Th%E1%BB%A7y) cho đến [Sao Hải Vương](/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng). Hiện nay các chương trình nghiên cứu kỹ hơn về những hành tinh này vẫn đang được tiếp tục triển khai.
Những tiến bộ trong ngành
[hàng không vũ trụ](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) cũng tạo ra khả năng quan sát thiên văn tốt hơn nhờ các thiết bị quan sát bay trong khoảng không vũ trụ. Những kính thiên văn hồng ngoại, tử ngoại, tia X, tia Gamma, [kính viễn vọng không gian Hubble](/wiki/K%C3%ADnh_vi%E1%BB%85n_v%E1%BB%8Dng_kh%C3%B4ng_gian_Hubble)... đã mở rộng rất nhiều khả năng quan sát do tầm hoạt động cũng như khắc phục được những trở ngại do bầu [khí quyển](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) của Trái Đất gây ra.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=20)] [^](#cite_ref-1) [For Skywatchers, Springtime Is 'Big Bear' Season](http://www.space.com/20964-big-bear-spring-skywatching.html), Space.com. [^](#cite_ref-2) [Ancient Cultures and the Stars](http://www.centennialofflight.gov/essay/Social/ancient/SH1.htm); U.S. Centennial Of Flight Commission [^](#cite_ref-3) [Prehistoric Astronomy](http://ephemeris.com/history/prehistoric.html); Ephemeris.com [^](#cite_ref-4) [Newgrange Megalithic Passage Tomb](http://www.knowth.com/newgrange.htm); Knowth.com [^](#cite_ref-5) *Nguyễn Việt Long*, trang 11-14 [^](#cite_ref-6) *Nguyễn Việt Long*, trang 18 - 19 [^](#cite_ref-7) *Nguyễn Việt Long*, trang 22 - 24 [^](#cite_ref-8) *Nguyễn Việt Long*, trang 26
- ^
**a** [Almanach, những nền văn minh thế giới, trang 565, 669.](#cite_ref-b_9-1) **ă** [^](#cite_ref-10) *Hope Anthony*, [A Guide to Ancient Near Eastern Astronomy Primary Sources.](http://www.astronomy.pomona.edu/archeo/outside/primary.html,) [^](#cite_ref-11) [Babylonian Zodiac](http://www.astrogeographia.org/articles/BabylonianZodiac); Astrogeographia Foundation. [^](#cite_ref-12) [Ancient eclipse forecasts](http://sunearthday.nasa.gov/2006/locations/babylon.php); NASA. [^](#cite_ref-13) [Kidinnu, the Chaldaeans, and Babylonian astronomy.](http://www.livius.org/k/kidinnu/kidinnu.htm); Livius.org [^](#cite_ref-14) [Seleucus of Seleucia.](http://adsabs.harvard.edu/abs/2000eaa..bookE3998..); Abstract from The SAO/NASA Astrophisics Data System. [^](#cite_ref-15) *Nguyễn Việt Long, trang 39* [^](#cite_ref-16) [Biography of Thales.](http://www.mathopenref.com/thales.html); Math Open Reference [^](#cite_ref-17) [Anaximander.](http://www.utm.edu/research/iep/a/anaximan.htm#SH6a); The Internet Encyclopedia Of Philosophy. [^](#cite_ref-18) [Pythagoras of Samos.](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Pythagoras.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-19) [Democritus of Abdera.](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Democritus.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-20) [Philolaus](http://plato.stanford.edu/entries/philolaus/#CosCos); The Stanford Encyclopedia Of Philosophy. [^](#cite_ref-21) [Eudoxus's system.](http://brunelleschi.imss.fi.it/museum/esim.asp?c=500052); Institute And Museum Of The History Of Science Of Italia [^](#cite_ref-22) [; Tufts University.](http://www.perseus.tufts.edu/GreekScience/Students/Tom/AristotleAstro.html) *Thomas Fowler*, Aristotle's Astronomy. [^](#cite_ref-23) [Eratosthenes Biography.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Eratosthenes.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-24) [Aristarchus.](http://www.varchive.org/ce/orbit/arisam.htm); [Varchive.org](http://www.varchive.org) [^](#cite_ref-25) [Hipparchus.](http://www.worsleyschool.net/science/files/hipparchus/page.html); [Worsley School Online](http://www.worsleyschool.net) [^](#cite_ref-26) *Deborah Houlding*, [The Life and Works of Ptolemy.](http://www.skyscript.co.uk/ptolemy.html); [Skyscript.](http://www.skyscript.co.uk/) [^](#cite_ref-27) [Nguyễn Quang Riệu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Quang_Ri%E1%BB%87u), [Quan niệm phương Đông về Vũ trụ ở thời thượng cổ và trung cổ.](http://www.khoahoc.com.vn/view.asp?Cat_ID=1&news_id=7) [^](#cite_ref-28) [The observation of sunspots](http://archive.is/20120709153958/findarticles.com/p/articles/mi_m1310/is_1988_Oct/ai_6955852), [UNESCO](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)courier, Oct, 1988. [^](#cite_ref-29) [Great Moments in the History of Solar Physics](http://web.hao.ucar.edu/public/education/sp/great_moments.html); [The High Altitude Observatory (HAO), US National Center for Atmospheric Research](http://www.hao.ucar.edu/) [^](#cite_ref-30) *Nguyễn Việt Long*, trang 36 [^](#cite_ref-31) *Nguyễn Việt Long", trang 348* [^](#cite_ref-32) [Trương Hành (Zhang Heng)](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Zhang_Heng.html); University of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-33) *Nguyễn Việt Long*, trang 37 - 38 [^](#cite_ref-34) [Aryabhata the Elder.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-35) [Varahamihira.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Varahamihira.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-36) [Brahmagupta.](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Brahmagupta.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-37) *Nguyễn Việt Long*, trang 34 [^](#cite_ref-38) [Ibn Yunus Biography.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Yunus.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-39) [Omar Khayyám.](http://www.kirjasto.sci.fi/khayyam.htm); Pegasos [^](#cite_ref-40) [Khayyám Biography.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Khayyam.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-41) *Nguyễn Việt Long*, trang 85 [^](#cite_ref-42) [Nasīr al-Dīn al-Tūsī.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Al-Tusi_Nasir.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-43) [Ulugh Beg.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Ulugh_Beg.html); University Of St Andrews, Scotland. **Dr. A. Zahoor.** [^](#cite_ref-44) [“Mohammed Targai Ulugh Beg”](http://web.archive.org/web/20020112140503/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/beg.html)(bằng Tiếng Anh). Universitas Hasanuddin. [Bản gốc](http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/beg.html)lưu trữ ngày 1 tháng 12 năm 2002. ‘ *"Ulugh Beg computed the length of the year as 365 days 5 hours 49 minutes 15 seconds"*’ [^](#cite_ref-45) [Johannes de Sacrobosco.](http://www.hps.cam.ac.uk/starry/sacrobosco.html); University of Cambridge. [^](#cite_ref-46) [Hermann of Reichenau.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hermann_of_Reichenau.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-47) [Oresme biography.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Oresme.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-48) [Regiomontanus.](http://www.hps.cam.ac.uk/starry/regiomontanus.html.); University of Cambridge. [^](#cite_ref-49) [Tycho Brahe.](http://www.hps.cam.ac.uk/starry/tycho.html); University of Cambridge. [^](#cite_ref-c_50-0) *Trần Mạnh Thường, trang 266.* [^](#cite_ref-51) [Galileo.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Galileo.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-52) [Giordano Bruno.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bruno_Giordano.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-53) [Sir Isaac Newton](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Newton.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-54) [Edmond Halley](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Halley.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-55) [Laplace](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Laplace.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-56) [Giovanni Domenico Cassini.](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Cassini.html) [^](#cite_ref-57) [James Bradley (1693—1762), Third Astronomer Royal from (1742—1762)](http://www.nmm.ac.uk/searchbin/searchs.pl?exhibit=it3368z&axis=1196950820&flash=&dev=); UK National Maritime Museum. [^](#cite_ref-58) [Friedrich Wilhelm (William) Herschel (ngày 15 tháng 11 năm 1738 - ngày 25 tháng 8 năm 1822)](http://messier.seds.org/xtra/Bios/wherschel.html); [SEDS](//en.wikipedia.org/wiki/Students_for_the_Exploration_and_Development_of_Space)data base. [^](#cite_ref-59) *Nguyễn Việt Long*, trang 213 [^](#cite_ref-60) [Gustav Robert Kirchhoff](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Kirchhoff.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-61) [Anders Angstrom.](http://www.astro.uu.se/history/angstrom.html); Uppsala University. [^](#cite_ref-62) [Angelo Secchi.](http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm); Fairfield University. [^](#cite_ref-63) *Peter Abrahams*, [The Early History of Astrophotography.](http://www.europa.com/~telscope/astrphot.txt); Europa.com [^](#cite_ref-64) [Athur Stanley Eddington](http://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/eddington/); The Bruce Madalists of The Astronomical Society Of The Pacific. [^](#cite_ref-65) [Henrietta Swan Leavitt](http://www.windows2universe.org/people/leavitt.html); Windows to the Universe, [UCAR](/w/index.php?title=UCAR&action=edit&redlink=1). [^](#cite_ref-66) [The Milky Way Galaxy.](http://www.seds.org/messier/more/mw.html); SEDS [^](#cite_ref-67) [Why the `Great Debate' Was Important](http://apod.nasa.gov/htmltest/gifcity/cs_why.html); NASA [^](#cite_ref-68) [Fritz Zwicky](http://www.swemorph.com/zwicky.html); Swedish Morphological Society [^](#cite_ref-69) [Arthur Stanley Eddington](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Eddington.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-70) [Albert Einstein.](http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Einstein.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-71) [Edwin Powell Hubble](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Hubble.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-72) [Aleksandr Aleksandrovich Friedmann](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Friedmann.html); University Of St Andrews, Scotland. [^](#cite_ref-73) [Getting a Bang out of Gamow](http://physics.columbian.gwu.edu/george-gamow); The George Washington University. [^](#cite_ref-74) [Arno Allan Penzias](http://www.ieee-virtual-museum.org/collection/people.php?id=1234737); IEEE Virtual Museum. [^](#cite_ref-75) [The Cosmic Microwave Background Radiation](http://web.archive.org/web/20130531035103/http://cmb.physics.wisc.edu/polar/ezexp.html); University of Wisconsin Madison. [^](#cite_ref-76) [Alan H. Guth](http://web.mit.edu/physics/facultyandstaff/faculty/alan_guth.html); [MIT](/wiki/H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_Massachusetts)Faculty of Physics. [^](#cite_ref-77) [Sputnik 1](http://www.astronautix.com/craft/sputnik1.htm); Encyclopedia Astronautica. [^](#cite_ref-78) [Luna 2](http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-014A); NASA National Space Science Data Center. [^](#cite_ref-79) [Vostok 1](http://www.astronautix.com/flights/vostok1.htm)NASA National Space Science Data Center. [^](#cite_ref-80) [Apollo 11.](http://www.astronautix.com/flights/apollo11.htm)NASA National Space Science Data Center.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=21)]
- Nguyễn Việt Long (chủ biên), Nguyễn Tự Cường, Đỗ Thái Hoà, Dương Đức Niệm, Phan Ngọc Quý;
*Kho tàng tri thức nhân loại - Thiên văn*; NXB Giáo dục 2006. *Bách khoa tri thức phổ thông*, NXB Văn hoá Thông tin 2000. *Almanach các nền văn minh thế giới*, NXB Văn hoá Thông tin, 2007. *Trần Mạnh Thường*, 330 danh nhân thế giới (Văn học - Nghệ thuật và Khoa học - Kỹ thuật), NXB Văn hoá - Thông tin, 1996. *Forbes George*, History of Astronomy, Project Gutenberg
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&veaction=edit&vesection=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit§ion=22)]
|
|![]()
[Lịch sử thiên văn học](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:History_of_astronomy?uselang=vi) **(tiếng Anh)** [History of Astronomy](http://www.astro.uni-bonn.de/~pbrosche/) [Journal for the history of astronomy](http://www.shpltd.co.uk/jha.html) *Brian Timmins*, [Timelines & Famous Astronomers](http://www.brianstimelines.co.uk/Astronomy.html) [Astronomy](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40047)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** **(tiếng Việt)**