markdown:
** Báo oán (Khoa thi cuối cùng)**
Ở cuốn lịch năm ấy bìa vàng nhoè nét son dấu kim ấn tòa Khâm Thiên Giám cỏ niên hiệu Duy Tân thập niên, người ta thấy tiết thu phân và ngày lập thu qua đã lâu rồi.
Mùa mưa dầm tháng chín chỉ là những giọt nước mắt triền miên than vãn của kì thất tịch còn sót lại mãi đến bây giờ. Xứ đồng chiêm Sơn Nam hạ đã biến thành một vùng nước mất hẳn bờ, trên đó nhấp nhô những con đò đồng lí tí. Ngọn sóng đồng hỗn loạn vỗ tung bùn vào mép những con đường đất thô nhuyễn và những lũ tre già ướt át. Làng mạc vùng quê Nam Ðịnh nhoi lên khỏi làn nước trắng lạnh như những quần đảo hoang vu.Nước một mùa mưa hợp các xứ đồng chiêm lại thành một khối lớn và trên cái đoàn kết của nước đồng hiu quạnh, những con thuyền thúng đi về nhiều như lá tre rụng mùa thu. Đêm mưa giỏ, mặt nước bằng rộng âm hưởng rất xa cái tiếng kêu đánh cướp nhóm lên từ những hòn cù lao lẻ loi.
Bên bờ đường cái quan, hoa hoè nở vàng khè. Dậm hoè đất Sơn Nam hạ trổ bông đã từ lầu. Hoè đã rầu cánh, màu vàng úa tối mãi xuống.
“Hoè hoa hoàng, cử tử mang. ”
Thấy dậm hoè ngả màu vàng, lòng những người có chứ bắt đầu bận bịu. Dưới mảnh trời sụt sùi, hoa hoè nở đều, làm ấm lại lòng người sĩ tơ tưởng đến sự hiển đạt về sau này. Màu vàng của sắc hoa nơi dậm hoè dài đã nhắc bao nhiêu học trò vùng Sơn Nam hạ nghĩ đến cái màu vàng một tấm giấy cáo trục phong tặng hoặc là phần hoàng mai sau cho hai đấng sinh thành.
Ôm khư khư một hòm kinh truyện sũng ướt nước mưa, ngồi trong lòng một chiếc đò đầy đang tìm lại bến cũ, ông Đầu Xứ Em nghĩ xem giờ xuống tỉnh, nên trọ nhà ai cho tiện trong suốt một kì thi, vì nhà bà Phùng đã chật chỗ rồi.
Hoa hoè lả tả đánh rớt những cành vàng nâu cuối cùng lên bả vai bao nhiêu học trò các vùng đổ về tỉnh Nam. Năm nay nhà nước mở khoa thi, một khoa thi cuối cùng. Có những ông đồ già tóc râu đã ngả màu vì sự đùa nhả của công danh đánh lừa mình suốt mấy phen, chuyến này cũng cố chen ra, hồ vớt lấy một chút phấn hương cuối mùa của triều đình.
Trường Hà Nam hợp thi khoa Mậu Ngọ có ông Đầu Xứ Em dự, còn nhộn nhịp gấp mấy khoa Ất Mão trước.
Khoa Ất Mão trước, ông Ðầu Xứ Anh bị loại ngay vòng đầu, bay kì kinh nghĩa.
Khoa Mậu Ngọ này, ông Ðầu Xứ Anh nhất định không đi nữa, mặc dầu khoa này là khoa cuối cùng, sau này bãi hẳn sự thi cử. Ở vào buổi giao thời, nếu người ta còn cái lòng công danh, thi khoa thi Mậu Ngọ là một cơ hội cuối cùng. Từ Mậu Ngọ trở về sau, sẽ mở một thời khác, chữ Hán chỉ còn là một thứ xa xỉ phẩm trong cõi học vấn của một lớp người. Từ sau khoa này, cái lều, cái chõng chỉ còn là những vật cổ tích, mỗi khi nhắc nhỏm tới lại gợi lại một chút nhớ tiếc trong lòng một đám người mệt mỏi còn sống thêm một ngày là càng chỉ thêm một ngày bỡ ngỡ với phong hội mới.
Ông Đầu Xứ Anh nhất định không nộp quyển khoa này, tuy bao nhiêu người, từ Quan Đốc tỉnh cho đến anh em đồng song, thảy đều gởi hy vọng vào ông. Thơ phú làm rất nhanh; sách nhớ có thể vạch ra từng chương, từng tiết một. Tính người lại điềm đạm đa hậu: ai ai đều khen nhà ông có đất học, rồi lại lấy làm lạ cho ông. Có một ông tam trường khoa trước lại ngờ rằng hay khoa này, tại nhà nước bắt đám sĩ tử phải chụp ảnh dán vào quyển nộp mà ông Đầu Xứ Anh không đi chăng ? Có một hôm, ông cùng mấy người dạo chơi ở phố hàng Thao, nhận được tin này chính ông Đầu Xứ Anh đã kêu: “Từ trước tới nay, có bao giờ như thế. Bề trên đãi đám sĩ phu trong nước thật không ra cái gì. ”
Hôm người em là ông Đầu Xứ Em xuôi tỉnh để sửa soạn đi thi, ông Đầu Xứ Anh đưa ra khỏi cái dốc đầu làng và lúc ông Đầu Xứ Em đã ngồi gọn trong con đò, ông dặn:
– Xuống tỉnh, nhà bà Phùng đã đông người ở trọ rồi, có phải ở chỗ khác, chú có ở đâu, cũng cứ lại đấy mà nhắn cho tôi rõ. Đến hôm các quan tiến trường, cữ hạ tuần tháng này, thể nào tôi cũng có mặt dưới tỉnh.
Vốn tính phong tình người em đứng dậy, làm chiềng con đò đầy, nói với lại:
– Cô Trinh, con gái út bà Phùng, hình như vẫn chưa lấy chồng phải không anh ? Khoa Tý ngày trước anh cũng trọ ở đấy phải không ?
Đáp lại cái vui đùa của em muốn tiết nỗi hoan lạc ra ngoài một cách quá độ để trấn tĩnh cái rối ren trong bụng một người đi thi, ông Đầu Xứ Anh đã nghiêm nghị một cách bất đắc dĩ nói lảng ra ngoài câu hỏi:
– Cứ quanh quẩn ở phổ Cửa Trường ấy thôi nhé. Ði về nó tiện hơn. Ở đấy dễ gặp anh em các nơi đổ về.
Biết đấy là một cậu học trò xuống tỉnh thi, mấy đám hàng xáo người làng trên qua đây ghé đò xuôi chợ, không nhao nhao lên nữa như lúc mới nghiêng mạn đò vừa rồi. Họ ra vẻ nể nang, ngồi thu hình lại, quơ lại một góc mấy lũ tay nải và bị cói, cốt để dọn cho cái người có chữ kia một chỗ ngồi rộng rãi. Đáy con đó dính chắc vào đất sét lòng bến nông. Cô hàng gạo, buộc lại mũi khăn mỏ quạ, nhìn cậu khoá không mỏi mắt và mỗi lúc ngượng nghịu lại nhổ xuống đồng nước một bãi quết trầu. Gió đồng hôm nay không thổi. Bãi quết trầu đỏ lặng im giữa làn nước nhợt nhạt, rồi chậm chạp tan hòa vào nước đồng chiêm, mỗi khi nhìn rộng ra, chỉ rặt một màu bao la nhờ nhờ. Người lái đò mặc áo tơi phủ kín thân hình, chụp nón mê lấp cả mặt, đã rút đầu sào khỏi mặt nước. Con đò đầy cựa quậy, bốc nhẹ, rồi trườn mình ra xa. Trời bắt đầu nổi giỏ rét. Mưa thu lại lộp độp rớt xuống đám áo tơi nón lá của một chuyến đò đồng. Dưới gốc cây hoè già ở dốc đê làng, ông Đầu Xứ Anh vẫn chưa chịu trở gót.
Sớm tinh mơ ngày hai mươi nhăm tháng chín các quan làm lễ tiến trường tại khu trường thi Nam Ðịnh. Hai chiếc lọng vàng phủ nghiêng xuống lá cờ và tấm biển cỏ chữ “phụng chỉ” “khâm sai” và bốn chiếc lọng xanh ghé sát thấp tịt xuống cái đầu bạc của một ông đại khoa. Mùi nghi vệ mới phảng phất ít hôm trước thì sớm nay đã chan hòa nổi dậy trên một khoảnh đất mà mọi khi chỉ có hoang vu và bằng lặng.
Ánh sáng ban ngày đi vắng mãi tự những đâu mà đến bây giờ vẫn chưa thấy trở về. Từ hôm có gió vàng pha mùi cơn bấc đến nay, người ta chưa bao giờ thấy cái âm u tẻ lạnh đến nhường ấy. Mãi đến bây giờ là gần giữa giờ thìn rồi mà tối và sáng vẫn còn chưa phân tách hẳn ra. Người ta đứng bao quanh đàn cúng, vẫn chỉ thấy ánh sáng mấy chục ngọn nến bạch lạp rọi vào lớp da hoen ố vệt lửa cháy của đàn tế, trên đó phủ phục ba cỗ tam sinh còng queo: một con trâu và một con dê đen thui kèm một con lợn cạo trắng mở to cặp mắt chết.
Mặt đất sáng hơn nền trời. Cõi tự nhiên, một buổi sáng mùa thu có cuộc tế tiến trường, hình như đang lắng chờ một tai biến gì. Gió cũng không muốn thổi. Mấy ngọn sáp không lung lay, vệt khói xám nơi bình hương bốc lên thẳng thắn nơi bàn tam sinh.
Nền trời phương Đông đáng lẽ phải hửng lên để đón lấy chiêu dương. Thế mà ở đấy chỉ rặt một thứ mây đục đùn lên những hình Quỷ Ðông và, nơi phía Tây, một cái cầu vồng cụt một chân, tô lên trên tạo vật có tang ma, những màu xanh đỏ rực rỡ và rờn rợn. Trong cảnh âm dương hỗn loạn không chia biệt rõ, quan chánh chủ khảo trường Hà Nam hợp thi khoa Mậu Ngọ, đang tế cáo trời đất vua thần thánh và suýt soa khai xong tên, tuổi, quê, quán ngài khấn:
“…Báo oản giả, tiên nhập, báo ân giả, thứ nhập…”
Có lẽ đoạn khấn này là khoản chú trọng nhất của lễ tam sinh và đã được quỷ và thần chứng giám. Người lính tuần mặc ảo nẹp đỏ vừa được lệnh đổ chén rượu cúng xuống tàn lửa đống vàng đang hoá dở thì những đầu ngọn cỏ may im lìm nơi bãi trường thi đều rung lên một nhịp và theo một chiều. Người ta, hồi nãy sống một cơn mơ giữa khoảng ban ngày u uất, bây giờ trông thấy một cơn mơ đang tàn dần. Một thứ gió u hiển thổi thốc mãi vào bãi trường, nghe lào sào như có tiếng người chen chúc và chạy vào choán chỗ. Những cây nến cháy vạt ngọn bỗng tắt phụt hết.
Không gì xa vắng bằng cái động đậy trong đìu hiu của muộn loài.
Trời đất trong sáng lại lần lần.
Hai anh em ông Ðầu Xứ Ngoạt (lấy tên tục của làng nguyên quán là Cổ Nguyệt) lững thững ra về, ông Đầu Xứ Anh bụng buồn lắm mà không dám nói ra.
Ba năm trước, cũng ngày tế tiền trường năm Mão, cảnh trời đất cúng âm thầm gần bằng ngày này. Quan chánh chủ khảo khoa ấy, theo tục lệ quen của mỗi khoa thi, cũng cúng tam sinh khấn mời những oan hồn nên nhập vào trường trước hết mà báo oản trả thù. Rồi ông Ðầu Xứ vào trường, rồi oan hồn hiện lên ngay ở kì đệ nhất. Một người đàn bà trẻ, xoã tóc, ẵm con, hiện ngay lên dưới lều, ngay chỗ đầu chõng, kêu gào giữ rịt lấy tay không cho viết. Gào khóc chán, người đàn bà ấy lấy mớ tóc xoã quất vào mặt ông cứ bỏng rát lên và cười sằng sặc, lấy nghiên mực đổ vào quyển của ông. Lần ấy ông xin cánh quyển đến hai ba thứ. Vẫn người đàn bà quấy nhiễu không tha, để quyển ông cứ tì ố mãi. Lúc gần chiều, ông nổi một cơn đau bụng hoắc loạn, phải bỏ dở kì thi, nhờ người dìu về nhà trọ. Thế là ông bay ngay kì kinh nghĩa. Một người đầu xứ hay chữ và được Quan Đốc khen ngợi luôn mả hỏng ngay nhất trường thì có thảm thương không. Cũng may mà còn có người lấy được cái bản thảo giáp bài của ông đem về, ông còn giữ được đến giờ, nếu không thì nhục cho gia sáo biết là chừng nào. Ông cụ thân sinh ra ông, cụ Huấn là người nổi tiếng một vùng, ông xem lại bản giáp đưa cho các bạn đọc, ai cũng lấy làm tiếc. Hơi văn đi mạnh như thế có vào đến kì hội thi cũng cứ lọt, mọi người đều chắc lưỡi tiếc rẽ. Cái người bạn cùng một vi với ông, sau khi đem trả ông cái bản giáp đó, đã tìm đến phòng trọ đưa tạ ông ba chục quan tiền kẽm:
“Ðại huynh lúc không may lâm bệnh rời bãi trường, phải bỏ lại trên cỏ bản giáp bài kinh nghĩa. Là một người tự biết mình bất tài, tiểu đệ đã mạn phép hiền huynh điền vào quyển của đệ những lời gấm hoa đanh thép bị bỏ phí kia. Nay được vào kì đệ nhị, gọi là có món quà mọn gửi lại xin đại huynh nhận cho”.
Biết là có oan hồn hiện lên cố phá không cho mình mở mặt với thiên hạ, ông để tâm tra xét chuyện nhà. Thì ra, lúc sinh thời, cụ Huấn đẻ ra ông đã phạm vào một việc thất đức. Lúc sinh thời cụ Huấn, cụ đã mang lấy trách nhiệm tinh thần về cái chết của một người nàng hầu tài tình nổi tiếng một thời. Người thiếp đó, lúc tự ải, đã có mang được sáu bảy tháng. Cái âm oán ấy còn theo đuổi ông mãi, nếu ông cứ còn lều chiếu ở cửa trường thi. Đấy là lời người thiếp đó lúc ốp vào con đồng khi phụ lên. Nàng xưng là cô và gọi ông Đầu Xứ Anh là nó, cười sằng sặc và giọng nói the thé: “Nó còn đi thi, cô còn báo mãi. Các người hỏi cô muốn những gì ấy à ! Cô muốn, cô muốn nó phạm huý, cho nó bị tội cả nhà kia. Nhưng nhà nó cũng cỏ một ông mãnh thiêng lắm, cô không tàn hại nó được như lòng cô muốn”. Con đồng chỉ lắc lư nói có thế, nếu có gặng hỏi thêm thi chỉ khóc hu hu rồi lại lăn ra mà cười như bị cù. Ông Đầu Xứ lạnh đến tuỷ xương sống trong người. Và lo nghĩ từ ấy.
Khoa thi này ông định không ra nữa để ông Đầu Xứ Em nộp quyển thôi, thử xem hồn oan có còn báo được nữa hay không. Ông tin ở học lực người em ruột, sao cũng lấy về cho làng Ngoạt, hên ra cũng được cái Tú Tài. Khoa cuối cùng, thêm phần luận quốc ngữ và phép tính và đo lường theo lối học mới, nhưng chú nó thông minh vốn thiên bẩm và gần đây tân thư và toàn pháp đọc rất nhiều, cũng không lấy gì làm ngại lắm. Nhưng mà phúc phận con người ta, ở một sĩ tử, biết sao mà định đoạt trước được.
Còn năm hôm nữa mới nhập trường. Mãi đến ngày sóc tháng mạng đông mới gọi tên bốn năm ngàn người vào kì đệ nhất. Cơm nhà trọ, luôn mấy ngày nay, bữa nào cũng hết một bình rượu.
Vào mấy ngày mong chờ hai anh em ông Đầu Xứ, những lúc trời ngớt hột mưa, thường nhẩn nha ở phổ hàng Giấy, chọn một thỏi mực, thử lông một cây bút thỏ hay là soi lên ánh nắng một giấy bản. Ông Đầu Xứ Anh cố quên chuyện cũ hết sức vui vẻ trong khi đi lục lọi giấy bút cho em ở các cửa hàng sách phố hàng Giấy. Những người văn nhân lượn lên lượn xuống nơi phố này nhiều đến nỗi không nhớ được mặt ví có gặp ngay lại một lần thứ nhì.
Cái cửa hàng sách gọn ghẽ, xinh xắn được nhiều thầy khoá lui tới nhất là cửa hàng cô Phương. Ðám học trò vào cửa hàng cô để mua cũng có, và để nghỉ chân vả giải trí cũng có. Cô Phương, ở phố hàng Giấy, ngày trước là một người đanh đá chua ngoa có tiếng. Có một lần một cậu học trò vào hàng cô chọn bút. Cô đưa bút Song Lan, Thanh Chi, Nhất Chi rồi Kiều Lan, rồi đến Lan Trúc; người thư sinh mặt trắng rút tháp bút, cho bút vào miệng, ấn toè đầu bút vào lòng bàn tay xoè, để thử soi lông bút lên ánh sáng có đến mấy mươi lần rồi mà cứ lắc đầu hoài, chê xấu. Anh chàng nhất định hỏi cho được cái thứ bút Tảo Thiên Quân mới chịu lấy. Thấy thầy khoá ăn mặc đồ vải xuềnh xoàng, cô Phương ra giọng bỉ thử: “Có Tảo Thiên Quân lông trắng, nhưng mà những hai quan một chiếc”. Tiếp cái nguýt dài của cô hàng sách càng ngồi giãi thẻ thêm ra, người thư sinh mặt trắng chỉ tay lên tít trên đầu tủ: “Phải, Tảo Thiên Quân lông trắng; có còn thứ nào những năm sáu quan một quản, cô lấy cho tôi chọn”. Lúc nói câu này, thầy khoá cố dằn giọng vào chữ “những”, có ý bảo thầm cho nhà hàng biết rằng nên khinh người vừa vừa chứ. Cô Phương bẽn lẽn, nhưng cũng cố đứng dậy lấy thứ bút quý cất mãi trên cùng tột lớp tủ, đưa cho thầy khoá, chỉ đợi nếu anh chàng không mua nổi chiếc nào thì sẽ mắng một trận như tát nước vào mặt cho bõ ghét. Lấy luôn một lúc bốn chiếc Tảo Thiên Quân, trả tiền xong xuôi, người thư sinh mặt trắng dúng một ngòi bút vào một mảnh giấy nơi mặt hàng. Những giòng chữ viết rất tốt kia, sự thật, chỉ là một bài thơ chữ nói mát cô hàng có tính chỏng lỏn. Từ đấy, cô Phương đâm ra gờm những thầy khoá có tính ỡm ờ và trở nên rất ngoan ngoãn đối với bạn hàng, bất cứ là ai. Sau cô hỏi thêm, mới biết người thư sinh rất khó tính trong sự lựa bút và tác giả bài thơ bóng giỏ ấy là cậu Đầu Xứ Ngoạt. Năm Mão, phong thanh người thiếu niên tài hoa ấy thụ bệnh trong trường và bỏ dở khoa thi, cô Phương đã ra mặt ái ngại tiếc than với những người chung quanh. Trong tâm một cô hàng sách nhỏ phố hàng Giấy, đang nhú lên một cái mầm của yêu thương, gắn bó và đợi chờ.
Cho đến mãi Ngọ năm nay, ông Đầu Xứ Ngoạt mới trở lại cửa hàng cô Phương. Ông Ðầu Xứ Em còn lần lựa ngoài mặt hàng, chưa bước vào nhà.
Trên mấy tấm cửa lùa ngả xuống hai cái mễ gỗ, nhô hẳn ra vỉa hè, một cuốn Chinh phụ ngâm diễn nôm đã ghìm bước ông Đầu Xứ Em lại. Thấy có bóng khách vào hàng, cô Phương đặt cuốn truyện Lục Vân Tiên xuống, lấy móng tay đảnh dấu vào cái đoạn nàng Kim Liên đang “đẩy xe cho chị qua miền Hà Khê”, sắp cất tiếng chào khách, bỗng cồ ngờ ngợ, tủm tỉm muốn bật như cười. Cô nhìn không chớp mất, đôi má lúm đồng tiền phơn phớt nhuộm đào – cái màu hoa đào ngày năm nọ.
Ông Ðầu Xứ Anh hơi luống cuống, chưa biết hỏi món hàng gì thì may mắn quá, ông Ðầu Xứ Em đã tiến theo vào phá hộ cái yên lặng.
– Này anh, lấy một cuốn Chinh phụ bản nôm, về nhà trọ ta ngâm nga chơi cho nó hết mấy ngày đợi cái bảng nhập trường.
– Ờ thích được ngâm nga thì cứ lấy về. Có gì mà phải bàn bạc nữa.
Cô Phương hết nhìn người anh, lại nhìn sang người em. Cô đoán họ phải là anh em ruột thì mới giống nhau như tạc đến thế. Vả chăng hồi gần đây cô có nghe đến ông Đầu Xứ Anh cũng có một người em đỗ Ðầu Xứ và tài hoa đã làm trội cả một vùng tỉnh Nam. Ðúng là người mua truyện này đây. Chưa biết chuyện ông Đầu Xứ Anh không nộp quyển thi khoa này, cô Phương tự nói với mình: “Huynh đệ đồng khoa ! Cải làng Cổ Nguyệt chuyến này tha hồ mà rước sách. Trong hai anh em, chả biết ai sẽ tủ tài, ai cử nhân. Mọi năm hai trường Hà Nội và Nam Định hợp lại, lấy sáu mươi tư cử nhân. Năm nay khoa rốt, nhà nước đặc cách lấy những chín mươi tư cử nhân và cũng như mấy lần thi trước, cứ một cử nhân thì ba tú tài. Lọt sao được tay hai cậu Ðầu Xứ này. ” Cô kéo cái ấm giỏ trong bục trong ra, giở nắp ấm thăm cái nòng chiếc ấm sứ, rót hai chén, cố hạ thấp vòi ấm xuống để nước không nổi bọt.
– Mời hai thầy quá bộ vào trong này xơi nước. Nước trà nụ ướp sói vừa pha đấy, nên mới dám mời hai ngài tân khoa.
Cô Phương cười, tự cho câu chúc sớm sủa đó lả có duyên lắm, hẳn là phải hay lắm và anh em ông Đầu Xứ Cổ Nguyệt phải thưởng thức. Thấy họ cứ đứng trân trân ra đấy, cô Phương thu dần nét mặt xởi lởi lại và ngồi ngẫm, càng nhận thấy cái vô duyên và vô lí của câu nói vừa rồi. Ai người ta chưa thi cử được một kì nào mà đã chúc với tụng. Cho đỡ ngượng, cô lại mời:
– Hai thầy xơi chén nước !
Ông Đầu Xứ Em chẳng biết cái gì cả, cầm chén, uống luôn, tưởng hễ cứ vào mua hàng người ta là mình có quyền được xơi nước mời. Khốn nạn, nào mà trước tới giờ anh có bao giờ nói chuyện cho nghe cái đoạn tình duyên thầm kín đã mấy năm nay giữa anh với cô hàng sách đâu mà biết. Ông Ðầu Xứ Em thấy anh còn trùng trình chưa chịu ngồi xuống cầm lấy một chén nước trà mà đầu lưỡi rất tinh của ông phải nhận là thơm ngon, ông càng chèo kéo ồn mãi lên.
Cô Phương cũng phải phì cười và làm cho ông Đầu Xứ Anh cười luôn thể. Con người nào đã biết e dè với cuộc sống, những lúc cảnh ngộ tinh thần sớm không cho mình phỉ sức hưởng thụ khi ở vào một cải tuổi ăn và ngủ đàng lẽ phải nhiều mỗi lần được vui cười trên mặt, thì cái cười ấy thật là thoả đáng, thật là đầy đủ và lại xinh đẹp là khác nữa. Nhân một cái vui tươi thế cho nét mặt nghiêm trang luôn luôn của ông Ðầu Xứ Anh, cô Phương nói một câu mà sự thân mật riêng tây đã không cần âm thầm nữa:
– Khoa Ngọ này là khoa cuối cùng, ông Đầu Xứ nên giữ mình làm trọng, chớ có đau bụng như kì năm Mão mà để thiệt thòi nhiều cho vùng Sơn Nam hạ lắm đấy, ông ạ.
Ðến chữ “ông ạ” ở cuối một câu nói, giọng rất thành thật cảm động, cô hàng sách có làm ra giọng bông lơn cho nó nhẹ bớt sự tha thiết của một câu nói đã lỡ nhời, đã thốt ra từ đáy một tấm lòng để đi sát vào một tấm lòng khác, bấy nay cũng vẫn chờ lúc được đãi đằng. Sự rất hữu tình mà cố làm ra vô tình bằng một cái giọng cố gò lấy, làm sao cho tránh khỏi sự nhận xét thông minh của ông Đầu Xứ Anh được. Ông biết lắm. Ông hiểu cô Phương để ý đến ông lắm. Không cần các bạn nói cho hay, không cần gặp gỡ, không cần âm tín tiêu hao, ba năm nay rồi, linh tính bảo cho ông biết thế. Nhưng từ ngày vấp ngay khoa thi đầu tiên, ở một kì đệ nhất, ông buồn uất vô hạn khi nhận thấy mình ra có còn lều chõng nữa cũng là chỉ đế lảm sống dậy, trong vòng oan trái, một cái oán cừu xưa cũ của ông cha di lại. Một cái oan hồn đã hiện lên để phá hại, đã ốp đồng vào miệng người sống để thốt ra toàn những lời hằn bọc, cái oan hồn ấy không chịu buông tha ai bao giờ. Hoá cho nên, rớt khoa Ất Mão ngay kì kinh nghĩa, ông nhận luôn cho nó là khoa cuối cùng, chẳng cần phải đợi đến khoa Mậu Ngọ cuối cùng này. Ngay dạo ấy, ông nói rất to rằng ông là thí sinh của một khoa thi thôi. Cô hàng sách không rõ, vẫn tưởng ông còn có bụng với sự lều chõng.
Ngắm kĩ cô Phương, ông thấy cái đẹp của cô già dặn hơn ngày năm trước. Muốn nói thêm vài ý nghĩ vui tươi nữa vào việc đánh giá cái đẹp, ông Đầu Xứ Anh bỗng ngừng lại. Bởi vì, – quái, sao mãi đến giờ ông mới nhớ nhận ra – khuôn mặt cô Phương cũng hao hao tợ như diện mạo người đàn bà ẵm con, xoã tóc ngồi rú kêu than nơi đầu chiếc chõng tre ở trong trường thi khoa nọ. Tự nhiên ông thấy cô Phương không hiền bậu nữa. Ông nghĩ đến những cái ghê sợ mà một cái sắc đẹp có thể giấu dưới nụ cười. Ông nghĩ đến những truyện ma quái lúc thay hình biến thể khi muốn hãm hại đám học trò. Ông nhớ lại cái cười gằn của oan hồn khi hiện thành người, quất đuôi tóc trần vào mặt ông cho ông hôn mê đi và cầm nghiên mực đổ chan hoà xuống quyển thi. Cái oan hồn ấy đã lên tiếng nói, thề quyết làm cho người sống phải lụn bại mới nghe. Biết đến lúc nào cái người nàng hầu cụ Huấn mới nguôi giận và cái âm oán kia hết theo vết ông. Chuyện cũ của cha hồi sinh thời đi lại với người ta thật ông cũng chưa rõ hẳn đầu cuối như thế nào.
– Vâng, nhà có thứ mực Kiêu Kỵ đấy ạ, cô Phương nhanh nhảu trả lời ông Đầu Xứ Em.
Choàng tỉnh cơn suy nghĩ, ông đã vội bắt lấy việc mua mực khuyên em không nên lấy mực Kiêu Kỵ:
– Ði thi không ai dùng mực Kiêu Kỵ. Mực của xã Kiêu Kỵ chế rất tốt, chỉ hiềm mỗi khi viết xuống giấy, nó cắn bền chắc quá, khó tẩy đi lắm. Cô lấy cho mấy thoi Hoàng Tam Sương – vâng, nếu hết thứ chữ vàng rồi, cô cho thứ chữ bạc cũng được. Cái thứ mực hiệu Diệu Tự, “nhà ta” bán có được chạy lắm không hả cô ?
Chà, người ăn nói sao mà xuôi tai dễ nghe đến thế. Cô Phương nhìn ông Đầu Xứ Anh, nhẩm trong óc mấy chữ “nhà ta”, tưởng đến cái ngây thơ của một đôi vợ chồng son kia trong lúc bù khú, chỉ mảnh trăng của cả thiên hạ mà nhận là của riêng của “nhà ta”, cô vui lòng quá, suýt quên cả việc soạn thoi mực cho khách.
– Cô cho tôi luôn thể ít chục tờ giấy lệnh nữa.
– Mấy chục tờ ạ ?
– Cô đợi cho tôi tính xem dùng hết độ ngần nào thì không là thừa phí.
Làm ra bộ thông thạo thì ít mà muốn tỏ sự thân mật thì nhiều – bao giờ được nên thân tình nữa nhỉ ? – cô Phương co tay tính nhầm những cái gì, rồi cô ngấc đầu, vuốt mái tóc, nói với ông Đầu Xứ Em, giọng nhẻ nhót rất tự nhiên:
– Nộp ba quyển, kì đệ nhất, kinh nghĩa một quyền bảy tờ, kì đệ nhị thơ phú, một quyển sáu tờ và kì đệ tam, văn sách, một quyển mười bai tờ nữa, có dày lắm cũng chỉ đến mười bốn tờ là cùng. Ông định mua trữ giấy mang vào trường đề phòng những lúc phải cánh quyền hoặc đổi những trang hư hỏng, chỉ nên trữ lấy từng kì một.
Ông Đầu Xứ Anh vừa soi giấy lệnh vừa hỏi:
– Tại sao thế hở cô ?
– Thưa, tại… tại là giấy chuyến này, thú thật với hai ông rằng không được mịn mặt lắm. Chuyến sau, có thuyền hàng phường neo về, thế nào cũng có giấy tốt hơn nhiều. Có lẽ kịp kì đệ nhị của các ông đấy. Để tôi xem nào.
Cô hàng sách, bán giấy bút cho học trò trường Nam đã mười năm cỏ lẻ, đã không phụ cái tiếng là một người thông thuộc những phong tục trường ốc.
Cô Phương lại co tay tính nhẩm một hồi:
– Được rồi. Mồng một tháng mười là ngày vào kì đệ nhất. Có chóng lắm thì cũng phải hết cữ thượng tuần tháng mười mới có bảng vào kì đệ nhị. Phường giấy của tôi thế nào cũng có thuyền về bên trên mỏm sông trước ngày mồng mười. Đúng hôm tết trùng thập cúng cơm mời, các ông lại đây mua mở hàng cho kiện giấy lệnh Bưởi. Giờ các ông lấy tạm ít chục tờ dùng đở trong kì đệ nhất vậy.
Cô đếm giấy, thổi những tờ giấy chập đôi với cái nâng niu nhẹ nhàng của một người chị cả săn sóc đứa em thơ lúc mẹ già đi chợ chiều xa, chỉ có những người đàn bà đẹp và phúc hậu thì mới thổi được giấy như thế thôi. Cô đếm thành hai xấp, mỗi xấp đâu hai chục tờ đùn một xấp vào phía ông Ðầu Xứ Em, còn cái xấp thứ nhì là lấy sau ở trong ruột đệp khác, cô trao tận tay ông Ðầu Xứ Anh, cặp mắt tình tứ linh động như muốn nhắc ông rằng cái xấp sau đây tốt hơn xấp trước và sự chênh lệch này trong lúc soạn giấy không phải là do ngẫu nhiên. Ra chiều tin chắc vào cái tài và cái may của hai anh em ông Đầu Xứ thi khoa này, cô hàng sách vẫn lấy cái cười duyên dọn đường cho một câu nói mà ở một cái miệng khác thì phải là thiếu lễ phép.
– Cánh quyền mà dùng bấy nhiêu giấy là nhiều quá lắm rồi đó. Phải thay quyển, đổi quyển đến quá ngữ giấy này, thì chỉ còn có ngồi mà lắng nghe ba hồi chín tiếng trống ngoại hạn…
Lúc ra về, ông Đầu Xứ Anh, trong một phút sầu hận, đã muốn trả lại cô Phương tập giấy, để thầm bảo cho cô hay rằng cô đã làm một việc thừa, riêng đối với ông, khoa Ngọ này ông có dự thi đâu.
…Mấy bữa nay mưa gió càng nhiều. Nước trên trút xuống, nước ở dưới dâng lên, người thu và cảnh ẩm sống trong một bầu không khí nồm lo lắng.
Ngày ngày trăm nhà vùng Sơn Nam hạ lại nhận thêm lấy một cái tin đê vỡ tại đất Kinh Bắc.
Nằm nghe mưa rơi trên quán trọ xóm Cửa Trường, một đêm nguyệt tận năm Ngọ, từ tối đến giờ, ông Đầu Xứ Anh chỉ những hết lo xa rồi lại nghĩ gần. Trong một lúc mơ hoảng, ông lại trông thấy bóng cái người đàn bà mặc đồ trắng, xoã tóc, kiễng gót, thu một đứa trẻ con vào tà ào sổ gấu, đi tuột vào phía nhà cầu, ông ú ớ như người bị ma mộc đè, cố gắng mà không kiễng mình dậy được. Cái người đàn bà mặc đồ trắng, chân không sát đất, lại lẻn trở ra và, khi lướt qua mặt ông, cười gằn một tiếng, lấy tà áo quất vào má ông, buốt dức và giá lạnh như chưa bao giờ cảm thấy.
– Anh nói mê những gì thế ?
Ông Đầu Xứ Em lác mãi, ông mới hoàn hồn, nhìn em một lúc lâu rồi hỏi:
– Chú đã soạn sửa lều chõng đủ rồi ?
Trống đêm cuối thu và đông non điểm bốn tiếng đục. Uống hết một nai rượu để ngự hàn và khu phong mà nhà trọ đã dọn sẵn từ khuya, ông Đầu Xứ Anh bỏ thêm một đinh vàng lá vào tráp cua em:
– Khi nào thấy “khang khác” trong trường thi, chú đốt vàng cho nhiều vào. Thôi ta đi đi. Anh đưa chú vào đến cửa trường. Đưa tôi cải bộ gọng lều và chõng. Chú đeo lẩy ổng quyển và tráp. Ði đôi tất vào.
Ðêm mưa dầm vẫn tối như bưng lấy mắt. Hai cái tài hoa anh em kia, cộng lại không được bốn mươi nhăm tuổi đầu, bì bõm dắt nhau đi về phía cửa trường thi. Có tầm mưa gió và đi đêm như thế này, người ta mới thấy bước công danh là mệt và chán, giá cô Phương hàng giấy có đứng đây mà nhìn này ! Ông Ðầu Xứ Anh bĩu môi. Trong tối tăm, tiếng thở dài người anh dẫn lối cho người em cứ lặng thinh bước từng bước một.
Bãi trường thi thấp hơn mặt nền tỉnh, nước mưa lụt dồn về, chôn ngập lút cả ngọn cỏ may. Đứng xa trông những cây đình liệu rọi trên bãi cỏ xâm xấp nước, người vô sự và không có chữ tưởng đâu như dân cả một làng nào đang đốt đuốc bắt ếch. Càng tiến gần lại trường, người ta có nhưng cảm tưởng rùng rợn như khi chịu bó tay đứng nhìn một đám cướp lớn bật hồng phá nhà lấy của trên xóm trên, trong những ngày lụt lội ở xứ bị thuỷ tai, quân cướp toàn đi bằng thuyền. Cái tiếng mắt nứa nổ to ở cây đình liệu cháy sắng, có khác gì cái tiếng đốt ống lệnh bật hồng của phường đạo tặc, lúc quân hồi vô lệnh.
…Ông Đề Điệu đã leo lên ghế chéo. Một người lính thể sát bắc ống loa, hô:
– Báo oán giả tiên nhập
– Báo ân giả thứ nhập
– Sĩ tử thứ thứ nh… ập.
Tiếng loa đồng xoáy sâu vào màn mưa lạnh. Ông Đầu Xứ Anh nghe tiếng hô, mặt nhợt nhạt, luôn luôn nhìn trộm em. Người em bây giờ chỉ là một thân cột cứng đờ mà sự thi cử đã mắc vào đấy biết đến bao nhiêu thứ múi dây lòng thòng: dây lều, dây chõng, dây buộc bộ gọng ống quyển… Cùng với ngàn ngàn người khác, hai anh em đứng nghểnh mãi cổ lên, kiễng mãi người lên như muốn nhìn rõ mặt người lại phòng xướng danh. Đã lâu chôn chân xuống bãi sũng nước, lòng dạ người người đều bàng hoàng. Bỗng ông Đầu Xứ Anh dun mạnh người em:
– Kìa… làng Cổ Nguyệt ! Tên chú ! Vào đi.
Trời sáng tỏ đã từ lâu. Cái hàng rào sĩ tử có dủ các hạng tuổi từ một cái đầu xanh mặt trắng cho đến một chòm tóc bạc, một lớp da mồi đã bị xé thủng. Ông Đầu Xứ Em lách mình qua rồi, nhưng lều chõng còn vưởng mắc nên lỗ thủng ấy chưa kịp hàn kín. Nhôn nhao một lúc lâu, cái bể người, đã lấp được chỗ trống của một con sông người tràn đi, lại bằng phẳng như cũ để chờ đợi một cải đổi dời khác. Ông Đầu Xứ Anh ra về, chỉ hận rằng lúc tới tấp, quên không dặn lại em nên đốt một lúc cho hết đinh vàng lá trong tráp nếu trong trường có thấy “cái gì khang khác”. Dọc đường, ông gặp một toán lính thanh khoá đội nón đĩa, nai nịt súng ống gọn ghẽ. Người ta bảo đấy là bọn lính nhà nước phái thêm vào trường giữ trật tự.
…Ông Ðầu Xứ Em dựng lều, dọn chỗ ngồi thi giữa sự dằn dỗi của trời đất. Mưa to gió lộng trên một trường thi. Cứ thế mãi mãi, cho đến qua giờ ngọ, cho đến quá giờ mùi. Vậy mà xưa nay người ta vẫn bảo mưa không quá ngọ gió không quả mùi. Sĩ tử khắp bốn vi giáp ất tả hữu, co ro trong lều dột, thật là coi tính mệnh mình không bằng một quyển thi chỉ luôn luôn muốn những chuyện tì ố. Chốc chốc cái loa đồng ngoài cửa trường lại kêu inh ỏi gọi các tư gia ai có thùng gỗ hay thùng sắt tây thì cho đem vào trường bán cho học trò kê quyển viết và độn thêm lên chõng ngồi.
Cái bản giáp bài viết xong lâu rồi mà quái lạ, hễ cứ động đặt ngòi bút lên mặt quyển là ông Đầu Xứ Em lại thấy đau bụng, đau quằn quại tựa chứng hoắc loạn cứ như dùi vào từng miếng tì vị. Ông cựa quậy nhiều lắm, vừa ôm bụng vừa giữ ống quyển. Cái chõng tre đặt trên bãi cỏ ngập, lủn xuống lần lần. Giữa hai cơn đau bụng, những lúc trời ngớt mưa, từ khu nhà thập đạo, vẳng về lều ông những tiếng kêu nài: “Lạy các quan, còn chỉ có một khoa thi này, xin các quan thương cho anh em đổi quyển. Trời mưa ướt lắm, anh em có muốn như thế làm gì… ”
Thấy ở một vài lều chung quanh có khói lửa và tàn vàng bay ra, ông Đầu Xứ Em sực nhớ đến đinh vàng cất trong tráp, bèn lấy ra gỡ từng tờ một, xếp ngay ở đầu mép chõng, một tay chận cơn đau nơi bụng dưới, một tay châm mồi lửa bùi nhùi. Gió thổi vào đống lửa vàng hoá bùng bùng, lửa kêu vù vù và trong tiếng ngọn lửa reo, lại có tiếng người nói cười lanh lảnh. Khỏi bốc lên, tỏa xuống soai soải, Như những vệt nước thời gian trượt trên đầu ngọn tường xuống lần vách gạch những đền chùa xưa cũ có mốc vẽ hình, có rêu phong dấu. Những vờn khỏi nhẹ đã đổ xuống nhanh đổi màu rất mau chóng. Trước mắt ông Đầu Xứ Em mê mệt và hoảng hốt, những vờn khỏi – thoảng mùi gây gây khét và tanh lợm – bỗng sẫm hẳn lại thành một mớ tóc xoã và mớ tóc u hiển không chờ đợi ấy đóng khung lấy một khuôn mặt người. Lửa vàng gần lụn, vụt bùng lên và tiếng cười lanh lảnh trở nên the thé, rồi nấc lên mãi. Trời đất tối sầm xuống. Ông Ðầu Xứ Em cảm thấy bãi trường là thừa lạnh lẽo. Trường thi âm u và không quạnh. Gió thổi bay quyển thi xuống làn cỏ dầm nước. Ông Đầu Xứ Em gắng nhoài người ra, muốn vớ lấy quyển bị gió thổi bốc khỏi mặt tráp. Nhưng ông hụt tay, chỉ đủ giữ mình khỏi ngã. Cơn đau bụng nổi lên dữ dội hơn hết những giờ phút vừa qua. Ông gục xuống tráp, thiếp dần.
Ông tỉnh giấc, thấy trong người nhẹ hẳn, tưởng chừng như cơn đau dữ dội ban nãy chỉ là một cơn ác mộng. Ông bỡ ngỡ, mất hết cả ý thức về thời gian và không gian. Ông ngơ ngác trước hoàng hôn. Từ một chòi nào, người ta đã điểm mau hồi trống ngoại hạn.
Ông Ðầu Xứ Anh ra đón ở cửa trường. Bỏ lại cả lều và chõng, cầm chỉ vỏn vẹn có một bản giáp ông Ðầu Xứ Em đã rời bước trong một giấc mơ.
Hai anh em gặp nhau, lẳng lặng không nói một câu nào suốt từ cửa trường về đến nhà trọ.
Bửa cơm ấy, tại nhà trọ bà Phùng có một người hỏng thi đã uống hết ba bình rượu cúc… vào một đêm dài nhất trong một đời người.
*Nguyễn Tuân*
Còn tiếp…


markdown:
# Khách sạn gần Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
## Tìm khách sạn ở Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati, Cincinnati, Ohio, Mỹ
Hưởng Giá Bí mật tại một số khách sạn
Giá này không dành cho tất cả mọi người.
## Đang được quan tâm tại Cincinnati
#### Khách sạn trong phạm vi 2 km từ Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
- Đặt nhiều nhất
Quality Inn & Suites
744 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
78 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
22 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
#### Khách sạn trong phạm vi 3 km từ Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
420 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
29 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
#### Khách sạn trong phạm vi 4 km từ Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
35 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
16 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
#### Khách sạn trong phạm vi 5 km từ Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
279 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
46 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
Holiday Inn Hotel & Suites Cincinnati DowntownChưa có nhận xét của khách
11 người đã xem khách sạn này trong 1 giờ vừa qua
![ Cincinnati, Ohio, United States of America](https://a2.cdn-hotels.com/da/assets/s/53.0/images/common/core/dio/widget/1.gif)
## Địa danh
[Đảo vua](https://vi.hotels.com/de1667794/khach-san-gan-ao-vua-mason-my/) [Sân vận động Paul Brown](https://vi.hotels.com/de1644503/khach-san-gan-san-van-ong-paul-brown-cincinnati-my/) [Sân vận động Great American](https://vi.hotels.com/de1633947/khach-san-gan-san-van-ong-great-american-cincinnati-my/) [Đại học Cincinnati](https://vi.hotels.com/de1644532/khach-san-gan-ai-hoc-cincinnati-cincinnati-my/) [U.S. Bank Arena](https://vi.hotels.com/de1721959/khach-san-gan-u-s-bank-arena-cincinnati-my/) [Công viên thủy cung Newport](https://vi.hotels.com/de1707662/khach-san-gan-cong-vien-thuy-cung-newport-newport-my/) [Đại học Miami](https://vi.hotels.com/de1667814/khach-san-gan-ai-hoc-miami-oxford-my/) [Sòng bạc Horseshoe Cincinnati](https://vi.hotels.com/de1758029/khach-san-gan-song-bac-horseshoe-cincinnati-cincinnati-my/) [Trung tâm hội nghị Duke Energy](https://vi.hotels.com/de1688800/khach-san-gan-trung-tam-hoi-nghi-duke-energy-cincinnati-my/) [Newport on the Levee](https://vi.hotels.com/de1717326/khach-san-gan-newport-on-the-levee-newport-my/) [Đại học Xavier](https://vi.hotels.com/de1647786/khach-san-gan-ai-hoc-xavier-cincinnati-my/) [Tòa thị chính Cincinnati](https://vi.hotels.com/de1783876/khach-san-gan-toa-thi-chinh-cincinnati-cincinnati-my/) [Kenwood Towne Centre (Trung tâm thương mại)](https://vi.hotels.com/de1748928/khach-san-gan-kenwood-towne-centre-trung-tam-thuong-mai-cincinnati-my/) [Trung tâm Thương mại Cincinnati Premium Outlets](https://vi.hotels.com/de1742365/khach-san-gan-trung-tam-thuong-mai-cincinnati-premium-outlets-monroe-my/) [Norwood](https://vi.hotels.com/de1693155/khach-san-gan-norwood-cincinnati-my/) [Riverbend Music Center](https://vi.hotels.com/de1721956/khach-san-gan-riverbend-music-center-cincinnati-my/) [Trường đại học Northern Kentucky](https://vi.hotels.com/de1774245/khach-san-gan-truong-ai-hoc-northern-kentucky-highland-heights-my/) [Quảng trường Đài phun nước](https://vi.hotels.com/de1647785/khach-san-gan-quang-truong-ai-phun-nuoc-cincinnati-my/) [Trung tâm hội nghị Sharonville](https://vi.hotels.com/de1733546/khach-san-gan-trung-tam-hoi-nghi-sharonville-cincinnati-my/) [Traders World](https://vi.hotels.com/de1771916/khach-san-gan-traders-world-lebanon-my/)
## Khám phá Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati
**Khách sạn gần Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati**- Hotels.com cung cấp lựa chọn khách sạn tốt nhất gần Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati với mức giá thấp cạnh tranh. So sánh các giá đặt phòng tốt nhất gần Sở thú và Vườn Bách thảo Cincinnati và tận hưởng các ưu đãi phút chót. Đặt phòng ngay hôm nay với công cụ đặt phòng trực tuyến bảo mật của Hotels.com và mong chờ sự tiện nghi & chất lượng.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store

Pragma: no-cache

Content-Language: vi-VN

X-UA-Compatible: IE=Edge

Server: Application-Server

Vary: Accept-Encoding


markdown:
# Bạc hà Âu
[Bạc hà (rau thơm)](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_(rau_th%C6%A1m)&redirect=no)) [Bạc hà](/wiki/B%E1%BA%A1c_h%C3%A0).
|
|Mentha × piperita
|
|*Mentha*× *piperita*) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lamiales](/wiki/B%E1%BB%99_Hoa_m%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Lamiaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Hoa_m%C3%B4i) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Mentha](/wiki/Mentha) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. piperita** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Mentha*× *piperita* [L.](/wiki/Carl_Linnaeus) **Bạc hà Âu**, (danh pháp khoa học: *) là một loại cây thuộc họ Mentha × piperita* [Lamiaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Hoa_m%C3%B4i), được L. mô tả khoa học đầu tiên năm 1753. . Đây là một loại cây thân thảo sống lâu năm, toàn cây có mùi thơm hắc vì có chứa tinh dầu menthol. Theo các công trình nghiên cứu của Brike và Camus thì Bạc hà âu là một loại cây lai tự nhiên giữa [[1]](#cite_note-1) *và* [Mentha aquatica](/wiki/Mentha_aquatica) *ở thể lại ba vì một trong bố mẹ cũng là dạng lại giữa hai loại* [Mentha spicata](/wiki/Mentha_spicata) *,* [Mentha silvestris](/w/index.php?title=Mentha_silvestris&action=edit&redlink=1) *và loài* [Mentha longifolia](/wiki/Mentha_longifolia) *. Cây này thường mọc hoang trong tự nhiên với các loài cây bố mẹ của chúng ở Trung và Nam* [Mentha rotundifolia](/wiki/Mentha_rotundifolia) [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Chúng lan tỏa và sinh sản vô tính bằng rễ do nó không sinh sản hữu tính bằng hạt.
## Mục lục
## Mô tả[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=1)]
Cây cỏ sống nhiều năm, thường lụi vào mùa đông. Thân vuông, mọc đứng hay mọc bò, cao 30– 50 cm, có khi lên đến 1m, có rễ mọc ra từ các đốt. Lá mọc đối, hình trứng, mép khía răng, dài 4–9 cm và rộng 1,5–4 cm, xanh đậm có lông cả hai mặt. Hoa nhỏ màu trắng hay tím hồng, tụ tập ở kẽ lá, tràng hình môi. Toàn cây có tinh dầu mùi thơm. Loài
*Mentha piperita* L. và một số giống khác thuộc loài *Mentha arvensis* L. được nhập trồng ở [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Thành phần hóa học[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=2)]
Toàn cây chứa tinh dầu trong có L-menthol 65 – 85%, menthyl acetat, L-menthon, L- a-pinen, L- limonen.
## Sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=3)]
Bạc hà âu có ứng dụng tương tự
[bạc hà](/wiki/B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%81), có chứa nhiều chất [menthol](/w/index.php?title=Menthol&action=edit&redlink=1) và thường được làm chất tạo gia vị trong [trà bạc hà](/w/index.php?title=Tr%C3%A0_b%E1%BA%A1c_h%C3%A0&action=edit&redlink=1), [kem](/wiki/Kem_(th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m)), [kẹo](/wiki/K%E1%BA%B9o), [kẹo cao su](/wiki/K%E1%BA%B9o_cao_su) và [kem đánh răng](/wiki/Kem_%C4%91%C3%A1nh_r%C4%83ng). Dầu bạc hà cũng được trộn vào xà phòng tắm, dầu gội đầu.
Tinh dầu bạc hà được dùng chữa chứng đau nửa đầu, điều trị sốt, và các bệnh về da.
### Tác dụng thảo dược[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=4)]
|
|tham khảo và không thể thay thế ý kiến chuyên môn.
Các loài Bạc hà được xem là thảo dược xưa nhất thế giới, với những bằng chứng khảo cổ cho thấy nó đã được sử dụng làm thuốc khoảng 10.000 năm về trước. Bạc hà kích thích giúp tiêu hóa làm cho ăn dễ tiêu, chữa đau bụng đi ngoài, sát trùng mạnh, chữa cảm sốt, nhức đầu, ngạt mũi. Dưới đây là một số bài thuốc tiêu biểu:
- Chữa cảm sốt: dùng lá hay cả cây tươi (10-20g) cho vào 100ml nước sôi, đậy kín, hãm 10 phút, lấy hơi để xông, lấy nước uống nóng, sau đó đắp chăn kín cho ra mồ hôi rồi lau sạch.
- Chữa chảy máu cam: 10g bạc hà tươi giã nhỏ, vắt lấy nước thấm bông gòn rồi cho vào hai lỗ mũi.
- Chữa tưa lưỡi trẻ em: rửa sạch lá bạc hà, cuộn vào đầu ngón tay, rà lên lưỡi vài lần trước khi cho bú.
- Chữa ong, kiến đốt: 10g bạc hà tươi, giã dập với vài hạt muối ăn, đắp lên chỗ bị đốt.
- Chữa đầy bụng, đau bụng: lá bạc hà khô (50g), tinh dầu bạc hà (50g), rượu nặng 90 độ (1000ml). Mỗi ngày uống nhiều lần, mỗi lẫn 5-10 giọt cho vào nước nóng để uống.
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=5)]
-
-
-
-
Cây Bạc hà ở
[Cư Kuin](/wiki/C%C6%B0_Kuin), Đắk Lắk.
-
-
-
-
-
-
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=6)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-125188). Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013. *Mentha piperita*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A1c_h%C3%A0_%C3%82u&action=edit§ion=7)]
Phương tiện liên quan tới
[Mentha × piperita](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mentha_%C3%97_piperita)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Mentha piperita](https://species.wikimedia.org/wiki/Mentha_piperita)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Bạc hà chữa cảm mạo](http://suckhoedoisong.vn/2010041409279741p0c60/bac-ha-chua-cam-mao.htm) [Bạc hà chữa cảm sốt](http://suckhoedoisong.vn/7767p0c60/bac-ha-chua-cam-sot.htm) [Bạc hà trị mụn, giảm cân](http://tuoitre.vn/Nhip-song-tre/Lam-dep/Tu-van-Khoe-Dep/400012/Bac-ha-tri-mun-giam-can.html) [Những công dụng thú vị của bạc hà](http://dantri.com.vn/c7/s7-346330/nhung-cong-dung-thu-vi-cua-bac-ha.htm)

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-Cache: cp1065 hit/1, cp1054 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


markdown:
# Brezzo di Bedero
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
Thị trưởng |Daniele Boldrini
|Độ cao |352 m
|Diện tích |8,2 km²
|Dân số | - Tổng số (Tháng 12 năm 2004
|) |984
|| - Mật độ
||120/km²
|Múi giờ Tọa độ |Bederesi
||0332
|Mã bưu điện |21010
||Bedero, Brezzo, Pralongo, Casa Passera, casa fioroli, Alcio, La Canonica, Trigo, Casa Sirpo, Nonedo, Cà Bianca, Casa Spozio, Villaggio Olandese
|Thánh bảo trợ |Thánh Victor
|**Brezzo di Bedero** là một đô thị ở [tỉnh Varese](/wiki/Varese_(t%E1%BB%89nh)) trong vùng [Lombardia](/wiki/Lombardia), có cự ly khoảng 70 km về phía tây bắc của [Milano](/wiki/Milano) và khoảng 20 km về phía tây bắc của [Varese](/wiki/Varese).
Brezzo di Bedero giáp các đô thị:
[Brissago-Valtravaglia](/wiki/Brissago-Valtravaglia), [Cannero Riviera](/wiki/Cannero_Riviera), [Germignaga](/wiki/Germignaga), [Oggebbio](/wiki/Oggebbio), [Porto Valtravaglia](/wiki/Porto_Valtravaglia).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Brezzo_di_Bedero&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Brezzo_di_Bedero&action=edit§ion=1)] ![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/timeline/36575e0ba7485c5e8128883b35c1ca59.png)

X-Cache: cp1055 hit/1, cp1054 miss


markdown:
# Caproni Ca.100
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Ca.100|
|Caproni Ca.100|
|Kiểu||
|[Caproni](/w/index.php?title=Caproni&action=edit&redlink=1) [1928](/wiki/H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_n%C4%83m_1928) ![ Ý](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Flag_of_Italy_%281861-1946%29.svg/23px-Flag_of_Italy_%281861-1946%29.svg.png)
![ Ý](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Flag_of_Italy_%281861-1946%29.svg/23px-Flag_of_Italy_%281861-1946%29.svg.png)
[Regia Aeronautica](/w/index.php?title=Regia_Aeronautica&action=edit&redlink=1) **Caproni Ca.100** là một loại [máy bay huấn luyện](/wiki/M%C3%A1y_bay_hu%E1%BA%A5n_luy%E1%BB%87n) tiêu chuẩn của * trong thập niên 1930. Regia Aeronautica*
## Quốc gia sử dụng[
[sửa](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&action=edit§ion=1)]
## Tính năng kỹ chiến thuật (dùng động cơ Gipsy)[
[sửa](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&action=edit§ion=2)] **Đặc điểm tổng quát** **Kíp lái:**2 **Chiều dài:**7,30 m (23 ft 11 in) **10,00 m (32 ft 10 in)** [Sải cánh](/wiki/S%E1%BA%A3i_c%C3%A1nh): **Chiều cao:**2,75 m (9 ft 0 in) **Diện tích cánh:**24,4 m 2(263 ft 2) **400 kg (882 lb)** [Trọng lượng rỗng](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Dng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_r%E1%BB%97ng_c%E1%BB%A7a_nh%C3%A0_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1): **Trọng lượng có tải:**560 kg (1.499 lb) **Powerplant:**1 × [de Havilland Gipsy](/w/index.php?title=De_Havilland_Gipsy&action=edit&redlink=1), 63 kW (85 hp) mỗi chiếc **Hiệu suất bay** **165 km/h (102 mph)** [Vận tốc cực đại](/wiki/V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_V): **700 km (462 dặm)** [Tầm bay](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7m_bay&action=edit&redlink=1): **4.000 m (13.125 ft)** [Trần bay](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_bay&action=edit&redlink=1): **1,8 m/s (354 ft/phút)** [Vận tốc lên cao](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c_l%C3%AAn_cao&action=edit&redlink=1):
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&action=edit§ion=3)]
- Danh sách khác
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Caproni_Ca.100&action=edit§ion=4)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
Lỗi chú thích: Thẻ
<ref> được định nghĩa trong
<references> có thuộc tính nhóm “” không thấy xuất hiện trong văn bản phía trên.
Lỗi chú thích: Thẻ
<ref> được định nghĩa trong
<references> có thuộc tính nhóm “” không thấy xuất hiện trong văn bản phía trên.
Lỗi chú thích: Thẻ
<ref> được định nghĩa trong
<references> có thuộc tính nhóm “” không thấy xuất hiện trong văn bản phía trên.
<ref>được định nghĩa trong
<references>có thuộc tính nhóm “” không thấy xuất hiện trong văn bản phía trên.
*World Aircraft Information Files*. London: Bright Star Publishing. tr. File 891 Sheet 09.
|
|
· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · Ca.100 · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · |Cantieri Aeronautici
|
Bergamaschi (CAB)
|Caproni
||Caproni Vizzola
||Caproni Trento
||Tên gọi khác
|· · ·
|
|

X-Cache: cp1053 hit/1, cp1054 miss


markdown:
# Saint-Sernin-sur-Rance
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [43°53′06″B 2°36′15″Đ / 43,885°B 2,60416666667°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Saint-Sernin-sur-Rance¶ms=43.885_N_2.60416666667_E_region:FR_type:city)
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Midi-Pyrénées](/wiki/Midi-Pyr%C3%A9n%C3%A9es) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Aveyron](/wiki/Aveyron) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Millau](/wiki/Millau_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001-2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 290 m/950 ft)
1 2(4,30 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [12248](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=12248-COM)/ [12380](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Saint-Sernin-sur-Rance** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_t%E1%BB%89nh_Aveyron) ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Aveyron](/wiki/Aveyron), thuộc vùng [Midi-Pyrénées](/wiki/Midi-Pyr%C3%A9n%C3%A9es) ở miền nam nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Saint-Sernin-sur-Rance&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Saint-Sernin-sur-Rance&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Saint-Sernin-sur-Rance&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Saint-Sernin-sur-Rance&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


markdown:
# Sigrid Undset
|Sigrid Undset|
|
|![]()
[7 tháng 5](/wiki/7_th%C3%A1ng_5)năm [1882](/wiki/1882) [Kalundborg](/w/index.php?title=Kalundborg&action=edit&redlink=1), [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [5 tháng 12](/wiki/5_th%C3%A1ng_12)năm [1949](/wiki/1949) [Lillehammer](/wiki/Lillehammer), [Na Uy](/wiki/Na_Uy) [Nhà văn](/wiki/Nh%C3%A0_v%C4%83n) [Na Uy](/wiki/Na_Uy) **Sigrid Undset** (20 tháng 5 năm 1882 – 10 tháng 6 năm 1949) là nữ nhà văn [Na Uy](/wiki/Na_Uy) đoạt [giải Nobel Văn học](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) năm 1928.
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&action=edit§ion=1)]
Sigrid Undset sinh ở
[Kallundborg](/w/index.php?title=Kallundborg&action=edit&redlink=1), [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch). Năm lên 2 tuổi, gia đình chuyển về [Oslo](/wiki/Oslo), [Na Uy](/wiki/Na_Uy). Bố mất năm Sigrid Undset lên 11 tuổi. Từ đó Undset phải đi bán hàng kiếm sống, nuôi gia đình, rồi học thương nghiệp và tự học thêm văn học. Từ năm 17 tới năm 27 tuổi Undset làm nhân viên văn phòng. Năm 1907, tiểu thuyết *Fru Marta Oulie* (Bà Marta Oulie) viết về các phong tục đương đại của bà được xuất bản. Năm 1908 in cuốn *Den lykkelige alder* (Thời hạnh phúc), hai năm sau (1910) in một tập thơ. Tuy nhiên, phải đến tiểu thuyết *Jenny* (1911) mang tính tự thuật kể về mối tình của mình với một người đàn ông hơn bà 13 tuổi (sau này hai người lấy nhau và có ba con) Undset mới trở nên nổi tiếng.
Từ năm 1920, bất chấp lời khuyên trước kia của nhà xuất bản, Sigrid Undset đã trở lại với đề tài lịch sử và cho ra đời tiểu thuyết bộ ba
*Kristin Lavransdatter* (Kristin con gái của Lavrans, 1920-1922), miêu tả toàn bộ các sự kiện lớn, phong tục tập quán, lí tưởng của quần chúng lao động trong lịch sử đau xót của Na Uy khi bị Đan Mạch xâm chiếm và đồng hóa ( [thế kỉ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14)). Với tiểu thuyết này bà được đề cử trao giải Nobel Văn học năm 1922. Tuy nhiên, phải sáu năm sau giải thưởng mới được trao cho bà.
Thời kì sau khi nhận
[giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel), Sigrid Undset viết thêm 5 cuốn tiểu thuyết về đề tài hiện đại, và nhiều bài báo được tập hợp thành sách *Etapper* (Những chặng đường). Cuốn tiểu thuyết cuối cùng là *Madame Dorothea* (Bà Dorothea, 1939), chống lại khuynh hướng nữ quyền của thời đại. Trong [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), Na Uy bị quân phát xít chiếm đóng, bà tham gia kháng chiến nhưng ít lâu sau buộc phải chạy sang [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) rồi đi [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), tiếp tục hoạt động ủng hộ chính phủ kháng chiến. Chiến tranh kết thúc bà trở về tổ quốc và được tặng thưởng huân chương cao quý Thánh Olav "vì những đóng góp to lớn trong văn học và sự nghiệp phục vụ nhân dân".
Bà mất cuối năm 1949 ở
[Lillehammer](/wiki/Lillehammer), Na Uy.
## Tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&action=edit§ion=2)] *Fru Marta Oulie*(Bà Marta Oulie, 1907), tiểu thuyết *Den lykkelige alder*(Thời hạnh phúc, 1908), tiểu thuyết *Fortællingen om Viga-Ljot og Vigdis*(Viga-Ljot và Vigdis, 1909), tiểu thuyết *Jenny*(1911), tiểu thuyết *Fattige skjebner*(Những kẻ khốn khó, 1912), tập truyện *Vaaren*(Mùa xuân, 1914), tiểu thuyết *Splinten av troldspeilet*(Bóng trong gương, 1917), tập truyện vừa *Kristin Lavransdatter*(Kristin con gái của Lavrans, 1920-1922) tiểu thuyết 3 tập *Olav Audunsson i Hestviken*(Ông chủ của Hestviken, 1925), tiểu thuyết *Gymnadenia*(Cành lan dại, 1929), tiểu thuyết *Den braendende busk*(Bụi cây màu lửa, 1930), tiểu thuyết *Ida Elisabeth*(1932), tiểu thuyết *Etapper*(Những chặng đường, 1929 và 1933), tự truyện *Elleve ăr*(Mười một năm, 1934), tự truyện *Den trofaste hustru*(Người vợ chung thủy, 1936), tiểu thuyết *Madame Dorothea*(Bà Dorothea, 1939), tiểu thuyết
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sigrid_Undset&action=edit§ion=4)] [www.undset.no/susenglish2.html](http://www.undset.no/susenglish2.html) [www.nobel.se/literature/laureates/1928](http://www.nobel.se/literature/laureates/1928/) [www.kirjasto.sci.fi/undset.htm](http://www.kirjasto.sci.fi/undset.htm) **Những người đoạt** [giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Văn học](/wiki/Nh%E1%BB%AFng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng)(1926-1950)
|
|
1926:
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1068 hit/5, cp1054 miss


markdown:
# Thể loại:Oxyopes
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Oxyopes](/wiki/Oxyopes)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về
Danh sách dưới đây được xếp theo tên khoa học của chúng.
|
|
Mục lục
## Các trang trong thể loại “Oxyopes”
200 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 292 trang.(Trang trước) (
[Trang sau](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Oxyopes&pagefrom=Oxyopes+patalongensis%0AOxyopes+patalongensis#mw-pages))
(Trang trước) (
### O
[Oxyopes abebae](/wiki/Oxyopes_abebae) [Oxyopes acleistus](/wiki/Oxyopes_acleistus) [Oxyopes aculeatus](/wiki/Oxyopes_aculeatus) [Oxyopes affinis](/wiki/Oxyopes_affinis) [Oxyopes africanus](/wiki/Oxyopes_africanus) [Oxyopes aglossus](/wiki/Oxyopes_aglossus) [Oxyopes akakensis](/wiki/Oxyopes_akakensis) [Oxyopes albertianus](/wiki/Oxyopes_albertianus) [Oxyopes algerianus](/wiki/Oxyopes_algerianus) [Oxyopes allectus](/wiki/Oxyopes_allectus) [Oxyopes altifrons](/wiki/Oxyopes_altifrons) [Oxyopes amoenus](/wiki/Oxyopes_amoenus) [Oxyopes angulitarsus](/wiki/Oxyopes_angulitarsus) [Oxyopes annularis](/wiki/Oxyopes_annularis) [Oxyopes annulipes](/wiki/Oxyopes_annulipes) [Oxyopes apollo](/wiki/Oxyopes_apollo) [Oxyopes arcuatus](/wiki/Oxyopes_arcuatus) [Oxyopes argentosus](/wiki/Oxyopes_argentosus) [Oxyopes argyrotrichius](/wiki/Oxyopes_argyrotrichius) [Oxyopes armatipalpis](/wiki/Oxyopes_armatipalpis) [Oxyopes artemis](/wiki/Oxyopes_artemis) [Oxyopes arushae](/wiki/Oxyopes_arushae) [Oxyopes ashae](/wiki/Oxyopes_ashae) [Oxyopes aspirasi](/wiki/Oxyopes_aspirasi) [Oxyopes assamensis](/wiki/Oxyopes_assamensis) [Oxyopes asterion](/wiki/Oxyopes_asterion) [Oxyopes attenuatus](/wiki/Oxyopes_attenuatus) [Oxyopes auratus](/wiki/Oxyopes_auratus) [Oxyopes aureolus](/wiki/Oxyopes_aureolus) [Oxyopes auriculatus](/wiki/Oxyopes_auriculatus) [Oxyopes baccatus](/wiki/Oxyopes_baccatus) [Oxyopes badhyzicus](/wiki/Oxyopes_badhyzicus) [Oxyopes balteiformis](/wiki/Oxyopes_balteiformis) [Oxyopes bantaengi](/wiki/Oxyopes_bantaengi) [Oxyopes bedoti](/wiki/Oxyopes_bedoti) [Oxyopes berlandorum](/wiki/Oxyopes_berlandorum) [Oxyopes bharatae](/wiki/Oxyopes_bharatae) [Oxyopes bianatinus](/wiki/Oxyopes_bianatinus) [Oxyopes bicorneus](/wiki/Oxyopes_bicorneus) [Oxyopes bifidus](/wiki/Oxyopes_bifidus) [Oxyopes bifissus](/wiki/Oxyopes_bifissus) [Oxyopes biharensis](/wiki/Oxyopes_biharensis) [Oxyopes birabeni](/wiki/Oxyopes_birabeni) [Oxyopes birmanicus](/wiki/Oxyopes_birmanicus) [Oxyopes bolivianus](/wiki/Oxyopes_bolivianus) [Oxyopes bonneti](/wiki/Oxyopes_bonneti) [Oxyopes bothai](/wiki/Oxyopes_bothai) [Oxyopes bouvieri](/wiki/Oxyopes_bouvieri) [Oxyopes brachiatus](/wiki/Oxyopes_brachiatus) [Oxyopes brevis](/wiki/Oxyopes_brevis) [Oxyopes caboverdensis](/wiki/Oxyopes_caboverdensis) [Oxyopes calcaratus](/wiki/Oxyopes_calcaratus) [Oxyopes campestratus](/wiki/Oxyopes_campestratus) [Oxyopes campii](/wiki/Oxyopes_campii) [Oxyopes camponis](/wiki/Oxyopes_camponis) [Oxyopes candidoi](/wiki/Oxyopes_candidoi) [Oxyopes caporiaccoi](/wiki/Oxyopes_caporiaccoi) [Oxyopes carvalhoi](/wiki/Oxyopes_carvalhoi) [Oxyopes castaneus](/wiki/Oxyopes_castaneus) [Oxyopes ceylonicus](/wiki/Oxyopes_ceylonicus) [Oxyopes chapini](/wiki/Oxyopes_chapini) [Oxyopes chiapas](/wiki/Oxyopes_chiapas) [Oxyopes chittrae](/wiki/Oxyopes_chittrae) [Oxyopes coccineoventris](/wiki/Oxyopes_coccineoventris) [Oxyopes cochinchinensis](/wiki/Oxyopes_cochinchinensis) [Oxyopes concolor](/wiki/Oxyopes_concolor) [Oxyopes concoloratus](/wiki/Oxyopes_concoloratus) [Oxyopes constrictus](/wiki/Oxyopes_constrictus) [Oxyopes cornifrons](/wiki/Oxyopes_cornifrons) [Oxyopes cornifrons avakubensis](/wiki/Oxyopes_cornifrons_avakubensis) [Oxyopes cornutus](/wiki/Oxyopes_cornutus) [Oxyopes cougar](/wiki/Oxyopes_cougar) [Oxyopes crassus](/wiki/Oxyopes_crassus) [Oxyopes crewi](/wiki/Oxyopes_crewi) [Oxyopes daksina](/wiki/Oxyopes_daksina) [Oxyopes decorosus](/wiki/Oxyopes_decorosus) [Oxyopes delesserti](/wiki/Oxyopes_delesserti) [Oxyopes delmonteensis](/wiki/Oxyopes_delmonteensis) [Oxyopes dingo](/wiki/Oxyopes_dingo) [Oxyopes dubourgi](/wiki/Oxyopes_dubourgi) [Oxyopes dumonti](/wiki/Oxyopes_dumonti) [Oxyopes elegans](/wiki/Oxyopes_elegans) [Oxyopes elifaz](/wiki/Oxyopes_elifaz) [Oxyopes elongatus](/wiki/Oxyopes_elongatus) [Oxyopes embriki](/wiki/Oxyopes_embriki) [Oxyopes embriki dorsivittatus](/wiki/Oxyopes_embriki_dorsivittatus) [Oxyopes embriki nigriventris](/wiki/Oxyopes_embriki_nigriventris) [Oxyopes erlangeri](/wiki/Oxyopes_erlangeri) [Oxyopes exsiccatus](/wiki/Oxyopes_exsiccatus) [Oxyopes extensipes](/wiki/Oxyopes_extensipes) [Oxyopes falcatus](/wiki/Oxyopes_falcatus) [Oxyopes falconeri](/wiki/Oxyopes_falconeri) [Oxyopes fallax](/wiki/Oxyopes_fallax) [Oxyopes felinus](/wiki/Oxyopes_felinus) [Oxyopes flavipalpis](/wiki/Oxyopes_flavipalpis) [Oxyopes flavus](/wiki/Oxyopes_flavus) [Oxyopes fluminensis](/wiki/Oxyopes_fluminensis) [Oxyopes forcipiformis](/wiki/Oxyopes_forcipiformis) [Oxyopes fujianicus](/wiki/Oxyopes_fujianicus) [Oxyopes galla](/wiki/Oxyopes_galla) [Oxyopes gaofengensis](/wiki/Oxyopes_gaofengensis) [Oxyopes gemellus](/wiki/Oxyopes_gemellus) [Oxyopes globifer](/wiki/Oxyopes_globifer) [Oxyopes gossypae](/wiki/Oxyopes_gossypae) [Oxyopes gracilipes](/wiki/Oxyopes_gracilipes) [Oxyopes gratus](/wiki/Oxyopes_gratus) [Oxyopes gujaratensis](/wiki/Oxyopes_gujaratensis) [Oxyopes gurjanti](/wiki/Oxyopes_gurjanti) [Oxyopes gyirongensis](/wiki/Oxyopes_gyirongensis) [Oxyopes hastifer](/wiki/Oxyopes_hastifer) [Oxyopes hemorrhous](/wiki/Oxyopes_hemorrhous) [Oxyopes heterophthalmus](/wiki/Oxyopes_heterophthalmus) [Oxyopes hilaris](/wiki/Oxyopes_hilaris) [Oxyopes hindostanicus](/wiki/Oxyopes_hindostanicus) [Oxyopes hoggi](/wiki/Oxyopes_hoggi) [Oxyopes holmbergi](/wiki/Oxyopes_holmbergi) [Oxyopes hostides](/wiki/Oxyopes_hostides) [Oxyopes hotingchiehi](/wiki/Oxyopes_hotingchiehi) [Oxyopes hupingensis](/wiki/Oxyopes_hupingensis) [Oxyopes idoneus](/wiki/Oxyopes_idoneus) [Oxyopes imbellis](/wiki/Oxyopes_imbellis) [Oxyopes incertus](/wiki/Oxyopes_incertus) [Oxyopes inconspicuus](/wiki/Oxyopes_inconspicuus) [Oxyopes indiculus](/wiki/Oxyopes_indiculus) [Oxyopes indicus](/wiki/Oxyopes_indicus) [Oxyopes infidelis](/wiki/Oxyopes_infidelis) [Oxyopes inversus](/wiki/Oxyopes_inversus) [Oxyopes jabalpurensis](/wiki/Oxyopes_jabalpurensis) [Oxyopes jacksoni](/wiki/Oxyopes_jacksoni) [Oxyopes javanus](/wiki/Oxyopes_javanus) [Oxyopes javanus nicobaricus](/wiki/Oxyopes_javanus_nicobaricus) [Oxyopes jianfeng](/wiki/Oxyopes_jianfeng) [Oxyopes jubilans](/wiki/Oxyopes_jubilans) [Oxyopes juvencus](/wiki/Oxyopes_juvencus) [Oxyopes kamalae](/wiki/Oxyopes_kamalae) [Oxyopes ketani](/wiki/Oxyopes_ketani) [Oxyopes keyserlingi](/wiki/Oxyopes_keyserlingi) [Oxyopes kobrooricus](/wiki/Oxyopes_kobrooricus) [Oxyopes koreanus](/wiki/Oxyopes_koreanus) [Oxyopes kovacsi](/wiki/Oxyopes_kovacsi) [Oxyopes kraepelinorum](/wiki/Oxyopes_kraepelinorum) [Oxyopes kumarae](/wiki/Oxyopes_kumarae) [Oxyopes kusumae](/wiki/Oxyopes_kusumae) [Oxyopes lagarus](/wiki/Oxyopes_lagarus) [Oxyopes lautus](/wiki/Oxyopes_lautus) [Oxyopes lenzi](/wiki/Oxyopes_lenzi) [Oxyopes lepidus](/wiki/Oxyopes_lepidus) [Oxyopes licenti](/wiki/Oxyopes_licenti) [Oxyopes lineatifemur](/wiki/Oxyopes_lineatifemur) [Oxyopes lineatipes](/wiki/Oxyopes_lineatipes) [Oxyopes lineatus](/wiki/Oxyopes_lineatus) [Oxyopes lineatus occidentalis](/wiki/Oxyopes_lineatus_occidentalis) [Oxyopes longespina](/wiki/Oxyopes_longespina) [Oxyopes longetibiatus](/wiki/Oxyopes_longetibiatus) [Oxyopes longinquus](/wiki/Oxyopes_longinquus) [Oxyopes longipalpis](/wiki/Oxyopes_longipalpis) [Oxyopes longispinosus](/wiki/Oxyopes_longispinosus) [Oxyopes longispinus](/wiki/Oxyopes_longispinus) [Oxyopes ludhianaensis](/wiki/Oxyopes_ludhianaensis) [Oxyopes luteoaculeatus](/wiki/Oxyopes_luteoaculeatus) [Oxyopes lynx](/wiki/Oxyopes_lynx) [Oxyopes m-fasciatus](/wiki/Oxyopes_m-fasciatus) [Oxyopes macilentus](/wiki/Oxyopes_macilentus) [Oxyopes macroscelides](/wiki/Oxyopes_macroscelides) [Oxyopes maripae](/wiki/Oxyopes_maripae) [Oxyopes masculinus](/wiki/Oxyopes_masculinus) [Oxyopes mathias](/wiki/Oxyopes_mathias) [Oxyopes matiensis](/wiki/Oxyopes_matiensis) [Oxyopes mediterraneus](/wiki/Oxyopes_mediterraneus) [Oxyopes megalops](/wiki/Oxyopes_megalops) [Oxyopes minutus](/wiki/Oxyopes_minutus) [Oxyopes mirabilis](/wiki/Oxyopes_mirabilis) [Oxyopes modestus](/wiki/Oxyopes_modestus) [Oxyopes molarius](/wiki/Oxyopes_molarius) [Oxyopes naliniae](/wiki/Oxyopes_naliniae) [Oxyopes nanulineatus](/wiki/Oxyopes_nanulineatus) [Oxyopes nenilini](/wiki/Oxyopes_nenilini) [Oxyopes nigripalpis](/wiki/Oxyopes_nigripalpis) [Oxyopes nigrolineatus](/wiki/Oxyopes_nigrolineatus) [Oxyopes nilgiricus](/wiki/Oxyopes_nilgiricus) [Oxyopes ningxiaensis](/wiki/Oxyopes_ningxiaensis) [Oxyopes niveosigillatus](/wiki/Oxyopes_niveosigillatus) [Oxyopes notivittatus](/wiki/Oxyopes_notivittatus) [Oxyopes obscurifrons](/wiki/Oxyopes_obscurifrons) [Oxyopes occidens](/wiki/Oxyopes_occidens) [Oxyopes ocelot](/wiki/Oxyopes_ocelot) [Oxyopes oranicola](/wiki/Oxyopes_oranicola) [Oxyopes ornatus](/wiki/Oxyopes_ornatus) [Oxyopes oryzae](/wiki/Oxyopes_oryzae) [Oxyopes ovatus](/wiki/Oxyopes_ovatus) [Oxyopes pallidecoloratus](/wiki/Oxyopes_pallidecoloratus) [Oxyopes pallidecoloratus nigricans](/wiki/Oxyopes_pallidecoloratus_nigricans) [Oxyopes pallidus](/wiki/Oxyopes_pallidus) [Oxyopes palliventer](/wiki/Oxyopes_palliventer) [Oxyopes pandae](/wiki/Oxyopes_pandae) [Oxyopes pankaji](/wiki/Oxyopes_pankaji) [Oxyopes panther](/wiki/Oxyopes_panther) [Oxyopes papuanus](/wiki/Oxyopes_papuanus) [Oxyopes pardus](/wiki/Oxyopes_pardus) [Trang sau](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Oxyopes&pagefrom=Oxyopes+patalongensis%0AOxyopes+patalongensis#mw-pages))

X-Cache: cp1054 hit/1, cp1054 miss


markdown:
# metaphysical
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **metaphysical** [/.ˈfɪ.zɪ.kəl/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP)) **metaphysical** [/.ˈfɪ.zɪ.kəl/](/wiki/Wiktionary:IPA)

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1065 miss, cp1055 miss


markdown:
*Vietnam – A History*của ông là một tài liệu tham khảo không thể thiếu cho những ai tìm hiểu về chiến tranh Việt Nam. Cho đến nay chỉ một số người Việt đọc được tác phẩm của ông từ nguyên bản tiếng Anh. Nhân kỷ niệm 31 năm ngày kết thúc chiến tranh, talawas trân trọng giới thiệu bản dịch chương mở đầu của tác phẩm đó như là một góc nhìn về cuộc chiến cho những người chưa có điều kiện tiếp xúc với nguyên bản. Hy vọng trong một ngày gần đây chúng tôi có thể giới thiệu trọn vẹn công trình được giải thưởng Pulitzer này.
Tác giả hoàn thành chương sách này năm 1997; đến nay tình hình đã thay đổi song vẫn có nhiều vấn đề còn mang tính thời sự.
Hàng ngàn cựu chiến binh Việt Nam đổ về thủ đô Washington để dự lễ tưởng niệm trong một dịp cuối tuần lạnh và khô tháng 11 năm 1982. Họ đến cùng với gia đình họ và gia đình của những người đã khuất. Có những người bị bại liệt ngồi trên xe lăn, có những người cụt tay. Họ mặc áo quần lao động hoặc trang phục của doanh nhân, một số người còn mặc nguyên quần áo lính. Có những bài diễn văn, những cuộc hội ngộ, một cuộc diễu hành và một nghi lễ nghiêm trang tại Giáo đường Quốc gia, nơi những người tình nguyện đã tổ chức thắp nến nguyện cầu trong suốt tuần lễ, xướng tên từng người một của gần năm mươi tám ngàn người lính đã bị giết hoặc mất tích trên chiến trường. Nhìn từ xa, đám đông trông giống hệt những đoàn biểu tình phản đối chiến tranh đã tràn qua thủ đô trong suốt thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Nhưng trong dịp cuối tuần này, những cuộc tranh cãi quá khứ đã không lộ rõ. Giờ đây người Mỹ có vẻ như đang thanh toán món nợ với những người đã chiến đấu và đã chết – ca ngợi sự đóng góp của họ, đền đáp nỗi đau khổ của họ. Những gương mặt, những lời xưng tụng và cả đài tưởng niệm nữa dường như cố chữa lành các vết thương. Hai cái tên ở dòng đầu trên bia tưởng niệm – Dale R. Buis và Chester M. Ovnand – làm tôi nhớ lại một sự kiện xa xôi.
Tôi đến miền Nam Việt Nam lần đầu tiên vào tháng 7 năm 1959, ngay sau khi sang châu Á làm thông tín viên chính cho các tạp chí
*Time* và *Life*. Những người nổi dậy chỉ vừa mới “đồng khởi” để thách thức một chế độ mới được sinh ra năm năm về trước, khi một hội nghị quốc tế tổ chức ở Geneva đã chia đôi đất nước này sau thất bại của người Pháp. Lúc đó vẫn chưa có danh từ Việt Cộng – một cái nhãn hàm ý miệt thị mà chính phủ Nam Việt Nam đặt ra để dán cho những người nổi dậy, xem họ là người cộng sản. Cho đến lúc đó những người nổi dậy vẫn còn được gọi là Việt Minh, lực lượng đã đánh bại người Pháp. Vài trăm cố vấn quân sự Mỹ được phái tới đây để huấn luyện và trang bị cho quân đội miền Nam Việt Nam nhưng hiếm có những dấu hiệu bất ổn nghiêm trọng. Thế rồi vào tối ngày 8 tháng 7 năm 1959, một biến cố đã xảy ra tại một trại lính gần Biên Hòa, tổng hành dinh của các sư đoàn quân đội miền Nam Việt Nam chỉ cách Sài Gòn khoảng hai mươi dặm về phía đông bắc. Ngày hôm sau tôi lái xe đến đó để thu thập thông tin chi tiết.
Sáu năm sau, khi Mỹ đổ binh lính, tiền bạc và phương tiện vào đây để mở rộng cuộc chiến, Biên Hòa trở thành một căn cứ Mỹ khổng lồ và thành phố thoái hóa thành một khu giải trí nhếch nhác đầy những quán rượu và nhà thổ. Nhưng vào năm 1959 Biên Hòa vẫn còn là một thị xã tỉnh lỵ nhỏ bé mơ màng với ngôi giáo đường, những tòa biệt thự và những con đường rợp bóng cây, tàn dư của một thế kỷ thực dân Pháp cai trị. Trong lúc lái xe suốt buổi sáng nhiệt đới nóng bức và ẩm ướt, tôi được nhìn lần đầu tiên một vùng đất chưa hề bị chiến tranh khuấy động. Nông dân mặc đồ bà ba đen đội nón lá cúi mình trên đồng lúa giữa những đám ruộng nước, nhịp điệu lao động chậm rãi của họ biểu thị đức tính kiên trì vô hạn của châu Á. Những ngôi chợ quê bận rộn dọc bên đường quảng bá cho sự trù phú của quốc gia. Nhưng khi chạy xe vào trại lính tôi gần như nếm ngay được sự bắt đầu của một cuộc chiến tranh mà quy mô cuối cùng của nó chắc chắn đã vượt quá những tưởng tượng hoang đường nhất của tôi khi ấy.
Đêm trước đó, sáu trong số tám cố vấn Mỹ đồn trú ở Biên Hòa đã trở về chỗ nghỉ sau bữa ăn tối để xem phim, bộ phim
*The Tattered Dress* do Jeanne Crain thủ vai nữ chính. Một người trong số họ đã bật đèn lên để thay phim khi biến cố xảy ra. Quân du kích thò súng qua cửa sổ và vãi đạn khắp phòng bằng súng trường tự động – ngay lập tức giết chết thiếu tá Buis và thượng sĩ Ovnand, cùng với hai cảnh vệ Nam Việt Nam và một đứa bé tám tuổi.
Hai người này không phải là những lính Mỹ đầu tiên bị giết ở Việt Nam. Trung tá A. Peter Dewey của Văn phòng Dịch vụ Chiến lược
[1] đã bị bắn hạ một cách tình cờ bởi một nhóm Việt Minh ở ngoại ô Sài Gòn tháng 9 năm 1945. Và một phi công Mỹ gan dạ, đại úy James B. McGovern – biệt danh là McGoon Động đất, theo tên một nhân vật trong bộ phim hài *Li’l Abner* – đã tử nạn khi lái máy bay chở hàng tiếp tế cho quân đội Pháp đang bị bao vây tại Điện Biên Phủ vào tháng 5 năm 1954. Nhưng Buis và Ovnand là những người đầu tiên chết trong “Kỷ nguyên Việt Nam”, một lối ngoa ngữ chính thức của người Mỹ để chỉ một cuộc chiến tranh không bao giờ được tuyên chiến chính thức.
Bản tin của tôi về biến cố ở Biên Hòa chỉ nhận được một khoảng không gian khiêm tốn trên tạp chí
*Time* – nó không đáng được nhiều hơn. Bởi vì khi ấy không ai tưởng tượng được rằng sẽ có khoảng ba triệu người Mỹ phục vụ tại Việt Nam – rằng sẽ có hơn năm mươi tám ngàn người bỏ mạng trong những cánh rừng, trên những cánh đồng và tên tuổi của họ hai mươi ba năm sau sẽ được khắc trên một tấm bia tưởng niệm nằm cạnh tượng đài các tổng thống Washington và Lincoln.
Khi ấy, trong lúc xem xét khu nhà chi chít vết đạn ở Biên Hòa, tôi cũng không hình dung được cho dù rất mơ hồ cuộc tàn sát khủng khiếp sẽ hủy diệt nước Việt Nam suốt mười sáu năm chiến tranh triền miên sau đó. Hơn bốn triệu binh lính và thường dân Việt Nam ở cả hai bên – tức là khoảng 10 phần trăm dân số đã bị giết hoặc bị thương. Đa số những người Nam Việt Nam chết được chôn cất trong những nghĩa trang gia đình hoặc dòng tộc. Đi thăm miền Bắc đất nước sau cuộc chiến, tôi đã thấy hàng hàng lớp lớp những bia mộ trắng trong mỗi nghĩa trang làng xã, mỗi tấm bia mang dòng chữ Liệt sĩ. Nhưng những ngôi mộ ấy đều là mộ gió, thi hài của những người đã khuất đã bị xe ủi đẩy xuống những hố chôn chung trong những nấm mồ tập thể ở miền Nam, nơi họ ngã xuống.
Cuộc chiến Việt Nam là một cuộc chiến tranh không có người chiến thắng, ít ra là theo ngôn ngữ nhân văn – đó là cuộc chiến tranh giữa các nạn nhân. Nguồn gốc của nó cực kỳ phức tạp, những bài học của nó luôn được tranh cãi và hậu quả của nó các thế hệ mai sau sẽ tính toán. Nhưng cho dù đó là một cuộc dấn thân hợp lý hay một nỗ lực sai lầm, nó cũng là một bi kịch mang tầm vóc sử thi.
*
Lịch sử là một tiến trình trình hữu cơ, là một chuỗi các sự kiện có liên quan với nhau, vô tâm vô tình nhưng không phải không thể tránh được. Các lãnh tụ và người dân đi theo họ quyết định và ủng hộ các sự lựa chọn nhưng chỉ trong khung khổ những kinh nghiệm và khát vọng của họ mà thôi. Cội nguồn của sự can thiệp của người Mỹ vào Việt Nam đã được gieo trồng và nuôi dưỡng trong cái mà giáo sư Daniel Bell ở trường đại học Harvard gọi là “quan niệm của người Mỹ về tính độc nhất của mình”.
Khi rời nước Anh để sang châu Mỹ năm 1726, nhà triết học và giám mục Anh giáo George Berkeley đã viết: “Hãy tiến về phía tây con đường của đế chế”, báo trước những chân trời mới ở phía xa. Và một thế kỷ sau đó những người Âu châu đã lặp lại lời ông tán dương xã hội mới. Đối với Hegel, châu Mỹ là “miền đất của tương lai”, vẫy gọi “tất cả những ai đã chán nản” lục địa già; trong khi Tocqueville coi nước Mỹ – nơi có những thể chế dân chủ, sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên và cơ hội dành cho cá nhân – như là một cột mốc, một hình mẫu cho châu Âu suy đồi đang bị tả tơi vì nghèo đói, vỡ mộng, xung đột giai cấp và rối loạn về ý thức hệ. Ý tưởng về tính độc nhất cũng truyền cảm hứng cho chính những người Mỹ, và cụm từ “vận mệnh hiển nhiên” (manifest destiny) biểu thị niềm tin của họ vào nghĩa vụ phải xuất khẩu những lợi ích mà họ được hưởng cho những nền văn minh ít được đặc ân hơn ở nước ngoài.
Cụm từ này, được chế tác vào năm 1845 để xúc tiến việc sáp nhập bang Texas vào nước Mỹ, lúc đầu chỉ để biện minh cho công cuộc mở rộng nước Mỹ tới các biên giới tự nhiên của nó. Rồi nó trở thành khẩu hiệu của những nhà cải cách, những người bảo trợ đạo luật cấp đất cho người di cư, những người tìm cách mở mang những lãnh địa mới cho những nông dân nhỏ – trong số đó có những di dân người Đức và người Ái Nhĩ Lan, những người đã đào thoát đến nước Mỹ để tìm kiếm tự do và sự an toàn. Chẳng bao lâu sau đó nó được các nhà duy tâm mơ mộng như nhà thơ Walt Whitman phóng đại lên; ông đã thấy trước việc nước Mỹ phóng chiếu “tự do và hạnh phúc” của nó đến các nền văn hóa cổ xưa ở châu Á. Sau đó nữa những người cấp tiến như các tổng thống John F. Kennedy và Lyndon B. Johnson tin rằng họ đang mở rộng nền đạo đức tự do của nước Mỹ đến Việt Nam như một thứ thuốc giải đối với chủ nghĩa toàn trị. Có lẽ họ đã mượn ý tưởng từ thơ của Whitman:
*Từ bờ biển California nhìn về tây* *Tôi, một đứa bé già nua,* *Tò mò, không mỏi mệt, tìm kiếm những gì chưa thấy* *trên những ngọn sóng, hướng về ngôi nhà của tổ phụ, miền đất của người di dân, trông thật xa vời,* *Nhìn xa bờ biển Tây phương của tôi, vòng tròn dường như đã bao quanh…*
Học thuyết về vận mệnh hiển nhiên rất khác với động lực đế quốc chủ nghĩa vốn bành trướng mạnh trong buổi giao thời giữa hai thế kỷ 19 và 20. Nước Mỹ đã thò tay ra nắm lấy quần đảo Hawaii, đảo Guam và một phần quần đảo Samoa; và nó cũng chiếm lấy Puerto Rico, Cuba và Philippines sau khi đánh bại Tây Ban Nha năm 1898. Nhưng trong lúc các thế lực Âu châu khi ấy cố gắng đục khoét châu Á và châu Phi, thì nước Mỹ rất ít nghiêng về phía thống trị các lãnh thổ ngoại quốc. Trái với người châu Âu cần các thuộc địa ở hải ngoại làm nguồn cung cấp nguyên liệu và thị trường tiêu thụ hàng công nghiệp của chính quốc, nước Mỹ có thể dựa hoàn toàn vào các nguồn tài nguyên và thị trường nội địa rộng lớn của mình. Ngoài ra, là những người khởi nghĩa chống lại sự đàn áp của chủ nghĩa thực dân Anh, người Mỹ kiên quyết cự tuyệt cái ý nghĩ thống trị các dân tộc khác. Những người dẫn dắt dư luận xuất sắc nhất của thời ấy như Andrew Carnegie và chủ tịch đại học Harvard Charles Eliot đều kiên quyết chống lại chủ nghĩa đế quốc; họ khẳng định trong các lý lẽ của họ rằng chủ nghĩa đó vi phạm tự do thương mại.
Thế là Cuba được trao trả độc lập, yêu cầu của Haiti và San Domingo muốn đứng dưới quyền cai trị của Mỹ bị bác bỏ. Khác với châu Âu, nước Mỹ đã tự kiềm chế để không lao vào cuộc cướp bóc đất nước Trung Quốc mà hành động một cách rất đặc trưng là dùng khoản tiền bồi thường cho những thiệt hại người Mỹ phải gánh chịu trong cuộc nổi loạn Nghĩa hòa Đoàn
[2] để đào tạo những người Trung Quốc sống trên đất Mỹ. Philippines, lãnh thổ chính còn nằm dưới sự bảo hộ của Mỹ, cuối cùng cũng đã bị chinh phục sau một chiến dịch “bình định” kéo dài, một chiến dịch báo trước chiến lược của Mỹ ở Việt Nam sau này. Nhưng việc người Mỹ sáp nhập quần đảo Philippines là việc làm miễn cưỡng. Như sau này tổng thống William McKinley thú nhận: “Sự thực là tôi không muốn nước Philippines. Và khi quần đảo đó đến với chúng tôi như một món quà của trời đất thì chúng tôi không có cách nào khác hơn là tiếp nhận và tiến hành giáo dục người Phi… Và, nhờ ơn Chúa, chúng tôi làm cho họ những gì tốt nhất mà chúng tôi có thể làm”.
Nhưng sẽ là một sự xuyên tạc trắng trợn nếu nói rằng sự hiện diện của người Mỹ ở nước ngoài là do họ bị thôi thúc triền miên bởi lòng vị tha nhân hậu như vậy. Các doanh nghiệp lớn đã bóc lột “những người anh em da màu nhỏ bé của chúng ta” ở Philippines cũng giống như họ đã thao túng các nền kinh tế Mỹ La-tin, họ thường ủng hộ bọn cường hào ác bá ở địa phương để bảo vệ quyền lợi của chính họ. Nhưng một giọng điệu thường thấy trong chủ nghĩa bành trướng Mỹ bắt nguồn từ Kinh Thánh – trong khi hoàn tất một trách nhiệm thiêng liêng nào đó dường như nước Mỹ đã được Thượng đế chọn để thực hiện sứ mệnh cứu rỗi địa cầu. Lối nói khoa trương về sự cứu chuộc thấm sâu trong những cam kết của tổng thống Woodrow Wilson “làm cho thế giới trở nên an toàn cho nền dân chủ” dưới sự che chở của Mỹ. Tổng thống Franklin D. Roosevelt cũng đã nhấn mạnh một đề tài tương tự. Ông đã khuyến khích phong trào tự quyết mang tính chất dân tộc chủ nghĩa ở các thuộc địa của châu Âu trong khi phủ nhận rằng nước Mỹ có tham vọng bá chủ thế giới trong thời kỳ sau Thế chiến thứ II. Nhưng ông nhấn mạnh, hòa bình và sự ổn định của thế giới thời hậu chiến sẽ tùy thuộc vào vai trò lãnh đạo toàn cầu của nước Mỹ.
Trong khi đó những tuyên bố đạo đức này lại sánh đôi với sự hăng hái của các nhà truyền giáo Mỹ, nhất là ở Trung Quốc. Ở đó nước Mỹ truyền bá một chính sách Mở Cửa (Open Door), được thiết kế để nâng cao chủ quyền của Trung Quốc chống lại sự xâm phạm của chủ nghĩa đế quốc châu Âu. Nhưng các nhà truyền giáo có nhiệm vụ làm việc từ bên trong để chuyển hóa Trung Quốc thành một đất nước theo Thiên chúa giáo, bằng cách đó mà kích thích sự phát triển các thể chế dân chủ và hun đúc các quan hệ với Mỹ. Ngày nay công việc đó có vẻ kỳ quái nhưng vào lúc ấy có nhiều người Mỹ nổi tiếng nuôi hy vọng về một nước Trung Quốc Công giáo. Anson Burlingame, một nhà ngoại giao và sau này làm cố vấn cho triều đình Mãn Châu, đã từng hình dung “cây thập tự sáng rực trên mọi đỉnh đồi, mọi thung lũng” của đất nước Trung Quốc, còn William Jenning Bryan mong mỏi một “nền văn minh Trung Quốc mới… hình thành trên phong trào Thiên chúa giáo”. Những ước mơ kiểu này dâng trào vào đầu thập niên 1930, khi thống chế Tưởng Giới Thạch – lãnh đạo người Trung Quốc theo chủ nghĩa dân tộc – cải đạo theo Tin lành Methodist, chủ yếu là để cải thiện quan hệ với phương Tây. Chẳng bao lâu sau đó nhiều người Mỹ thấy Trung Quốc đang từng bước trở thành một bản sao của Mỹ, một khát vọng mà thượng nghị sĩ Kenneth Wherry của bang Nebraska trình bày một cách nghiêm chỉnh vào năm 1940: “Nhờ hồng ân của Chúa, chúng ta sẽ nâng Thượng Hải lên cao, lên cao nữa cho đến khi nó giống như thành phố Kansas”.
Cũng tán dương cái chủ đề ấy, Henry Luce, ông chủ đầy ảnh hưởng của các tạp chí
*Time* và *Life*, đã giới thiệu một bản thiết kế huy hoàng cho tương lai nước Mỹ ngay đêm trước khi xảy ra Thế chiến thứ II. Ông là con của các nhà truyền giáo và được sinh ra ở Trung Quốc. Bài xã luận của ông trên báo *Life* có nhan đề “Thế kỷ Mỹ” đã gây chú ý bằng một giọng giống như Chúa cứu thế: “Điều mà chúng ta cần hơn hết thảy là tìm kiếm và tạo dựng một tầm nhìn về nước Mỹ như là sức mạnh của thế giới, một nước Mỹ thật sự… Nước Mỹ như là trung tâm năng động của tinh thần doanh nghiệp luôn luôn mở rộng, như là trung tâm đào tạo những người phục vụ tài giỏi cho nhân loại, nước Mỹ như là những người Samarita tốt bụng thực sự tin tưởng rằng khi cho ta sẽ được hưởng phước nhiều hơn khi nhận và nước Mỹ như là nơi phát xuất những lý tưởng về Tự do và Công lý – từ những nguyên tố này chắc chắn chúng ta có thể gầy dựng nên một tầm nhìn cho thế kỷ 20… Thế kỹ Mỹ vĩ đại đầu tiên”.
Người ta đón nhận bài báo hùng hồn mà nhạt nhẽo này bằng thái độ hoài nghi, thậm chí chế giễu. Luce đã rút lại ý kiến của mình – nhất là sau khi đương đầu với sự phản hồi của Reinhold Niebhr, một nhà thần học nổi tiếng đã lên tiếng cảnh báo về “sự suy đồi ích kỷ” của các quốc gia được thúc đẩy bởi những mong muốn như vậy. Nhưng niềm tin mà Luce phát biểu – như là người rao giảng về nhiệm vụ của nước Mỹ là bảo vệ trật tự toàn cầu – vẫn tồn tại, và trở thành niềm thôi thúc mới ngay sau Thế chiến thứ II, khi bóng ma của chủ nghĩa cộng sản ám ảnh nước Mỹ. Các tổng thống Mỹ nối tiếp nhau giải thích đi, giải thích lại chính sách ngoại giao của họ bằng một thứ ngôn ngữ vũ trụ. Harry Truman nói: “Thế giới ngày nay mong được chúng ta lãnh đạo”; Dwight Eisenhower cũng nói những lời tương tự. Kennedy cũng vậy, trong bài diễn văn nhậm chức tổng thống ông đã thề rằng nước Mỹ sẽ “bằng mọi giá, chịu đựng mọi gánh nặng, đương đầu với mọi khó khăn, hỗ trợ mọi người bạn, chống lại mọi kẻ thù để bảo đảm sự sinh tồn và thành công của tự do”. Mục tiêu của Johnson, như ông ta miêu tả, là để “mang lại hòa bình và hy vọng đến cho tất cả các dân tộc trên thế giới”. Còn Richard Nixon tự phô diễn mình như là một kiến trúc sư của “tòa lâu đài hòa bình” quốc tế.
Bằng cách đó nước Mỹ tiến tới, dựa trên các giả thuyết được cả chính phủ và nhân dân chia sẻ trong một bầu không khí đồng thuận của cả hai đảng. Những cuộc tranh luận chiến lược lớn trong thời kỳ hậu chiến – chẳng hạn như “trả thù đại chúng” hay “phản ứng linh hoạt” – chỉ tập trung vào các phương thức chứ không phải những mục đích. Và như vậy nước Mỹ đã không vấp ngã vào vũng lầy Việt Nam một cách mù quáng; nước Mỹ cũng không bị đẩy vào cuộc chiến tranh bởi âm mưu của những kẻ hiếu chiến ở Nhà Trắng, Lầu Năm góc, Bộ Ngoại giao hoăc Cục Tình báo trung ương CIA câu kết với các tập đoàn tài chính ở Phố Wall và các công ty Mỹ. Nhiều nhóm viên chức quân sự và dân sự đã trải qua những quá trình lâu dài, cồng kềnh, và thường rất khó khăn khi nghiên cứu các dữ kiện, phác thảo các kế hoạch, đề ra các khả năng lựa chọn mà tổng thống sẽ cân nhắc cẩn thận cùng với những yếu tố chính trị quốc nội trước khi đưa ra sự chọn lựa của mình. Những quyết định của tổng thống còn bị tác động bởi các thành kiến hình thành từ kinh nghiệm quá khứ, thậm chí bởi các yếu tố khí chất riêng của ông ta. Vì thế, việc hoạch định các chính sách đối với Việt Nam không phải là việc làm bừa bãi, tùy tiện nhưng cũng không phải là khoa học. Tuy nhiên các quyết định, cho dù chúng được hoạch định thế nào chăng nữa, cũng phản ánh quan điểm của hầu hết dân chúng Mỹ đến mức họ không thể né tránh trách nhiệm của họ với tư cách một kẻ giám hộ toàn cầu.
Thảm họa ở Việt Nam đã làm mờ quan điểm đó, làm cho người Mỹ bối rối và lưỡng lự về vai trò của họ trên thế giới. Và trong những năm tiếp theo, những diễn biến trái chiều càng làm suy sụp giấc mơ về sự ưu việt của họ. Năm 1973 các nước xuất khẩu dầu mỏ ở Trung Đông đột ngột tăng giá dầu, qua đó chứng minh tính chất dễ bị tổn thương của Mỹ và các nước công nghiệp khác. Người Mỹ cũng thấy họ thua xa các nước khác trong các lĩnh vực như công nghệ, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và xây dựng đô thị. Bị đè nặng dưới khoản thâm hụt ngân sách khổng lồ, hậu quả của chi tiêu lãng phí, chẳng bao lâu sau, để tránh bị phá sản, nước Mỹ trở nên phụ thuộc vào việc bán trái phiếu và cổ phiếu ra nước ngoài. Vào năm 1989, lần đầu tiên kể từ sau Thế chiến thứ I, đầu tư nước ngoài vào Mỹ đã vượt quá đầu tư của Mỹ ra nước ngoài. Một thời là chủ nợ lớn nhất thế giới, nay nước Mỹ trở thành con nợ lớn nhất thế giới.
Nhưng hơn tất cả mọi biến cố, thất bại tại Việt Nam – cuộc chiến bại duy nhất trong lịch sử Hoa Kỳ – đã làm suy giảm niềm tin tự cao tự đại vào sự siêu việt của nước Mỹ. Tháng giêng 1991, khi tổng thống George Bush phát động cuộc tấn công của Mỹ chống Iraq sau khi nước này xâm lược Kuwait, ông chỉ ra tay sau khi đã vận động được sự ủng hộ của Liên hiệp quốc để cho thấy rằng nước Mỹ không hành động đơn phương. Hơn thế nữa, khi công bố cuộc tấn công, tổng thống Mỹ đã tìm cách xua đuổi nỗi ám ảnh Đông Nam Á bằng cam kết rằng “đây không phải là một Việt Nam khác” – như ông Bush miêu tả, đây là cuộc chiến mà binh lính Mỹ được “yêu cầu chiến đấu với một tay đút túi quần”. Dù sao đi nữa, trước khi ông triển khai quân đội, đã có sự chia rẽ trầm trọng cả trong Quốc hội và trong công chúng Mỹ, sự chia rẽ gợi lại những cuộc tranh cãi đã chia đôi đất nước trong suốt thời kỳ chiến tranh Việt nam. Và sau khi chiến cuộc đã nổ ra, nước Mỹ vẫn tỉnh táo và phân vân khi những tuyên ngôn về lòng ái quốc bị xóa nhòa bởi nỗi lo âu và hoài nghi ngày càng lan rộng. Đã qua rồi cái thời mà người Mỹ, tin ở tính chất vô địch của mình, cảm thấy thoải mái và tự tin thực hiện cái vai trò sen đầm quốc tế.
Tuy vậy vào cuối tháng 2 năm 1991, trạng thái tâm lý của nước Mỹ thay đổi nhanh chóng – từ lo sợ sang một sự pha trộn giữa tâm lý nhẹ nhõm và hân hoan khi Mỹ và các lực lượng đồng minh ở vùng vịnh Ba Tư chiến thắng một trong những chiến dịch quân sự ngoạn mục nhất trong lịch sử. Sau chỉ sáu tuần chiến tranh – và chỉ bốn ngày đụng độ trên mặt đất – họ đã giải phóng Kuwait và tiến vào miền Nam Iraq, giết, làm bị thương và bắt làm tù binh hơn một trăm ngàn binh sĩ Iraq với cái giá là chỉ hai trăm lính Mỹ chết. Tổng thống Bush tuyên bố thắng trận và trong giây phút đầy tự hào, ông tuyên bố: “Nhờ ơn Chúa, chúng ta đã đá văng cái hội chứng Việt Nam, một lần và mãi mãi”. Nhưng ông đã vội vã nói thêm rằng chiến thắng vùng Vịnh không báo trước sự hồi sinh của thời kỳ trước chiến tranh Việt Nam, khi nước Mỹ tìm cách giải quyết các cuộc khủng hoảng ở khắp mọi nơi – bởi vì, như ông giải thích, cuộc phô diễn hoành tráng sức mạnh quân sự ở vùng Trung Đông đã góp phần ngăn trở các cuộc xung đột tương lai. Ông nói: “Vì những gì đã xảy ra, chúng ta sẽ không phải sử dụng các lực lượng Mỹ ở khắp thế giới”.
Trong lúc đó, những chuyên gia chiến lược như cựu bộ trưởng ngoại giao Henry Kissinger thì lo ngại; họ không chấp nhận kết luận rằng từ nay trở đi nước Mỹ có thể trở lại vai trò trước kia của nó là cảnh sát toàn cầu chỉ từ một thành công gây xúc động trong vùng vịnh Ba Tư. Vốn là một người ủng hộ mạnh mẽ và công khai cho sự can thiệp vào Iraq, bây giờ ông ta lại cảnh báo rằng người Mỹ phải vứt bỏ cái ý nghĩ rằng họ có thể “xử lý đồng thời tất cả mọi vấn đề”. Thay vì vậy, ông viết, đất nước “phải chọn lựa cẩn thận để nuôi dưỡng những nguồn lực cũng như sự tín nhiệm của mình”. Các nhà bình luận khác cũng nhấn mạnh một cách tương tự rằng nước Mỹ đang phải đương đầu với hàng loạt vấn đề nan giải về kinh tế và xã hội cho nên không thể tự mình khoác lấy cái gánh nặng là trách nhiệm vô hạn. Thế là, trong lúc người Mỹ có đầy đủ lý do để vui mừng vì thành công ở Trung Đông thì họ có rất ít lý do để giả định rằng một lần nữa họ lại trở thành một sức mạnh quốc tế vô địch. Sự phởn phơ của người Mỹ đã không làm suy giảm cái căn cứ vững chắc trong quan sát của Daniel Bell mười lăm năm về trước: “Thế kỷ Mỹ được xây dựng trên những bãi cát ngầm của Việt Nam”.
*
Những lời ngợi ca mang tính chất hồi tưởng về các cuộc chiến tranh bao giờ cũng là lời kinh cầu cho “những gì lẽ ra đã được thực hiện”, sinh ra từ sự sắc sảo của những nhận thức muộn màng về các biến cố đã xảy ra trong quá khứ; trường hợp cuộc xung đột ở Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ.
Người Mỹ đã hậu thuẫn mạnh mẽ tổng thống Lyndon Johnson khi lần đầu tiên ông gửi binh lính chiến đấu Mỹ ra trận vào tháng 3 năm 1965. Về sau, sự ủng hộ chiến tranh thu nhỏ dần – và từ khi chiến tranh kết thúc, thái độ của người Mỹ trở nên lộn xộn và mâu thuẫn. Một cuộc thăm dò ý kiến của báo
*Time* công bố tháng 4 năm 1990 cho thấy 57 phần trăm công chúng Mỹ coi sự can thiệp đó là một “sai lầm”. Nhưng cũng một tỉ lệ ngang như vậy quan niệm rằng, một khi đã tham chiến nước Mỹ cần phải sử dụng tất cả sức mạnh của mình để chiến thắng đối phương. Nhìn cuộc chiến qua một lăng kính khác, đa số các cựu binh đều coi cam kết của Mỹ là hợp lý và họ nói lên niềm tự hào được tham gia thực hiện cam kết đó. Một cuộc khảo sát ý kiến trước đó cũng cho thấy một kết quả tương tự: 83 phần trăm những người được hỏi khẳng định rằng họ đã bị ngăn cản, không cho giành thắng lợi – và điều đáng ngạc nhiên hơn nữa là hai phần ba những người được hỏi ý kiến nói rằng họ sẵn sàng chiến đấu một lần nữa ở Việt Nam nếu như không có những sự kiềm chế mà theo họ tố cáo, đã trói buộc chân cẳng họ trong suốt thời gian chiến tranh. Dù vậy, điều nghịch lý là gần một nửa số cựu chiến binh mà báo *Time* khảo sát năm 1990 đồng ý với kết quả sau cùng là thiết lập quan hệ ngoại giao với chính phủ cộng sản ở Hà Nội.
Cho đến lúc đó, đã có nhiều cựu chiến binh trở lại thăm Việt Nam. Họ đi thăm lại những bãi chiến trường xưa, nay lại trở thành rừng hoang, và khám phá lại những phố thị, những làng mạc một thời họ đã từng sống. Cho dù bị cô lập với thế giới bên ngoài nhiều người Việt Nam cũng đã tiếp thu văn hóa Mỹ qua việc nghe các chương trình phát thanh từ Mỹ, các băng nhạc Mỹ hoặc xem các băng video-cassette ghi lại các bộ phim Mỹ. Và có cảm tưởng như thời gian đã ngừng trôi, những cựu binh Mỹ lại thấy mình được săn đón bởi đám trẻ con vừa cười toe toét vừa hét vang những câu chào thời chiến quen thuộc: “Hê, Joe!”. Tháng giêng năm 1989, tại thành phố Hồ Chí Minh – tên trước kia là Sài Gòn, một cựu du kích Việt Cộng tên là Văn Lê đã đưa cho người phóng viên truyền hình Mỹ Morley Safer một bài thơ mà ông ta viết để vinh danh sự quay lại của những “lính Mỹ”.
*Bao nhiêu lính Mỹ* *Chết ở đất này?* *Bao nhiêu người Việt* *Vùi dưới cỏ cây?* *Hòa bình gặp lại,* *Bên ly rượu đầy* *Nào cùng nâng chén* *Nước mắt tràn xuống tay.*
Nhìn về quá khứ, các chuyên gia quân sự và chính trị Hoa Kỳ đã chẩn đoán chi tiết cuộc xung đột cho nên nghiên cứu về cuộc chiến đã trở thành công việc thứ yếu. Nhưng những lý giải bằng cách nào mà người Mỹ đã ngoảnh mặt với thất bại của họ ở Việt Nam thì cũng nhiều và đa dạng như số lượng các nhà phân tích.
Như có thể đoán trước được, đại tướng William C. Westmoreland, người chỉ huy các lực lượng Mỹ ở Việt Nam từ năm 1965 đến năm 1968, đã tuyên bố trong hồi ký rằng nhiều ràng buộc đã phá hỏng tính hiệu quả của ông. Ông trách tổng thống Johnson đã leo thang chiến tranh quá chậm, đã từ chối cấp phép cho những cuộc tấn công bất ngờ vào căn cứ của quân thù ở Lào và Căm Bốt, đã cung cấp cho quân đội miền Nam Việt Nam những trang bị không cân xứng và hơn thế nữa, đã không dẹp yên được công chúng Mỹ. Ông cũng chê bai tổng thống Nixon và thương thuyết gia Henry Kissinger đã “bỏ rơi” chính phủ Sài Gòn qua việc chấp nhận một thỏa thuận ngừng bắn vào tháng Giêng 1973 cho phép quân đội miền Bắc được ở lại miền Nam. Trên tất cả, ông phản đối mạng lưới báo chí và truyền hình Mỹ, cho rằng những tường thuật xuyên tạc của họ đã khiến công luận Mỹ quay sang chống đối chiến tranh. Ông đã cho tôi xem bản ghi ý kiến đó vào năm 1981, khi chúng tôi tán gẫu trong bữa ăn tối ở Charleston, thành phố quê hương ông ở bang South Carolina. Ông nói, “Một bài học cần nhớ thuộc lòng là đừng bao giờ gửi thanh niên ra trận trừ phi tổ quốc ủng hộ họ”.
Nhiều sĩ quan Mỹ khác cũng chê bai báo chí; họ cáo buộc rằng các phóng viên đã đầu độc dư luận trong nước bằng cách thổi phồng những thiếu sót và hành động tàn ác của lính Mỹ. Đối với nhiều người chính các bài tường thuật trên báo chí, dù đúng hay sai, đều xói mòn chính nghĩa của người Mỹ. Trung úy Philip B. Davidson viết rằng những cảnh “tàn phá, đau đớn, máu me” xuất hiện hàng đêm trên truyền hình “đã làm dân Mỹ kinh hoàng và mất hết can đảm”. Đại tướng Fred Weyand, người chỉ huy Mỹ cuối cùng ở Việt Nam, đã nhấn mạnh hơn nữa rằng sự chống đối chiến tranh ngày càng tăng lên của dân chúng Mỹ, được báo chí cổ vũ, đã quay lại tác động vào lính Mỹ ở mặt trận, làm cho họ nản chí. “Quân đội Mỹ là quân đội nhân dân thực thụ theo nghĩa là nó thuộc về nhân dân Mỹ… Khi quân đội Mỹ dấn thân thì nhân dân Mỹ cũng dấn thân; còn khi người dân Mỹ từ bỏ sự dấn thân của mình thì mọi cố gắng duy trì sự dấn thân của quân đội đều chỉ là vô ích”.
Nhưng các tổng thống Johnson và Nixon đã chùn tay trong việc áp đặt lệnh kiểm duyệt cùng với những sự kiểm soát nghiêm ngặt về tài chính đối với báo chí; theo tính toán của họ, điều đó sẽ làm gia tăng tầm quan trọng của cuộc chiến và có thể phá họai hình ảnh chính trị của họ ở quê nhà. Thay vì vậy họ áp dụng cái mà họ gọi là “chính sách sự thực tối thiểu”, theo đó các viên chức thông tin quân sự sẽ cố gắng quản lý báo chí bằng cách pha chế ra những dữ kiện lạc quan, thể hiện sự tiến bộ giả tạo. Nhưng rồi, như William M. Hammond kết luận trong một cuốn sử chính thức của quân đội về cuộc chiến, những bản tin mà các phóng viên gửi về từ Việt Nam, tuy có sai sót nhưng “vẫn chính xác hơn nhiều” so với các báo cáo tô hồng của chính phủ. Thế là những nỗ lực che giấu sự thật là những nỗ lực chiến tranh đang suy yếu đã sản sinh ra cái gọi là sự khủng hoảng lòng tin mà theo thời gian đã xói mòn niềm tin của công chúng Mỹ vào các tuyên bố chính thức của nhà nước.
Đối với nhiều sĩ quan Mỹ, thủ phạm chính là tổng thống Johnson, người đã từ chối việc đặt đất nước vào tình trạng chiến tranh vì lo sợ rằng một cuộc chiến tranh toàn diện sẽ thủ tiêu những chương trình kinh tế và xã hội đối nội của ông. Kết quả là, như các sĩ quan này tuyên bố, họ bị chối từ chiến thắng – và nhiều người thậm chí còn cho rằng, bộ tham mưu liên quân nên từ chức hơn là chấp nhận những hạn chế áp đặt lên các lực lượng tham chiến trên chiến trường.
Từ khi chiến tranh kết thúc, những người lính chuyên nghiệp đã công bố hàng loạt nỗi bất bình sâu sắc. Một số người phát biểu rằng họ bị làm tê liệt bởi một cơ cấu chỉ huy mà các binh chủng khác nhau được hoạt động độc lập với nhau – đến mức mà, ví dụ, các đơn vị bộ binh và không quân không thể phối hợp với nhau được. Các cựu phi công của không quân khẳng định rằng, tăng cường ném bom Bắc Việt Nam ngay từ đầu chứ không phải leo thang dần dần theo kiểu Johnson hẳn đã có thể nghiền nát cộng sản trước khi Liên Xô và Trung Quốc kịp giúp họ xây dựng các đơn vị phòng không hết sức hữu hiệu. Đối với trung tướng Robert Montague, người đã phục vụ ở Việt Nam đầu thập niên 1960, sai lầm chết người là ở chỗ ném quân đội Mỹ – những người được huấn luyện để đẩy lùi các cuộc tấn công của người Nga trên đồng bằng Trung Âu, vào một mớ lộn xộn những rừng già nhiệt đới, núi non và đồng lúa, nơi không thể phân biệt quân du kích đối phương với những người nông dân bản xứ bình thường. Đại tướng Bruce Palmer Jr., nguyên là phó của tướng Westmoreland, thì buộc tội hệ thống luân chuyển quân lính, theo đó lính Mỹ được rút về nước chỉ sau một năm – không đủ thời gian cho họ hòa nhập với đơn vị. Phát biểu theo kiểu vừa nói vừa chửi, đô đốc Thomas H. Moore, nguyên là chủ tịch hội đồng tham mưu liên quân, bảo tôi: “Lẽ ra chúng ta phải đánh nhau ở miền Bắc, nơi mọi người đều là kẻ thù, nơi mà bạn không phải lo nghĩ mình có bắn nhầm vào các thường dân vô tội hay không. Ở miền Nam, chúng ta phải đối phó với những phụ nữ giấu lựu đạn trong áo ngực hoặc trong xe nôi trẻ con. Tôi nhớ hai người lính thủy quân lục chiến của chúng tôi đã bị giết vì những thiếu niên mà họ đang bày cách chơi bóng chuyền. Nhưng Lyndon Johnson đã không muốn lật đổ chính phủ Bắc Việt Nam. Hừm, cái lý do duy nhất để đi đánh nhau là lật đổ một chính phủ mà ta không thích”.
Đại tá Harry G. Summers Jr., một nhà phân tích xuất sắc, thì tỏ ra ít cay cú với báo chí và các chính trị gia hơn là nhiều sĩ quan đồng sự của ông. Là cựu binh hai lần đi thăm Việt Nam, ông phê phán các nhà kế hoạch quân sự của Mỹ về việc truy lùng quân du kích – những người được bố trí để quấy rối quân Mỹ cho đến khi các sư đoàn Bắc Việt Nam có thể tiến hành những cuộc tấn công quy mô lớn. Nói tóm lại, người Mỹ đã tự làm cho mình kiệt sức vì những nỗ lực vô ích để chống nổi dậy – “giống như một con bò mộng chỉ tấn công tấm choàng màu đỏ của đấu sĩ hơn là tấn công chính người đấu sĩ”. Đây là “cuộc chiến tranh tiêu hao” của Westmoreland, căn cứ vào lý thuyết rằng hỏa lực vượt trội của quân Mỹ chắc chắn sẽ hạ gục quân thù. Nhưng như Summers đã viết, trong khi người Mỹ thành công về chiến thuật, hoạt động của Mỹ là một thất bại chiến lược. “Chắc ông biết,” ông ta khoe khoang với một đại tá Bắc Việt Nam sau chiến tranh, “các ông không bao giờ đánh bại chúng tôi trên chiến trường”. Người sĩ quan cộng sản đã đáp lại: “Có thể như thế, nhưng chuyện đó đâu có can hệ gì”.
Theo ước đoán của Summers, lẽ ra nước Mỹ nên bắt đầu tổng phản công từ cuối năm 1965 sau khi đã phá hỏng được nỗ lực của cộng sản muốn cắt ngang miền Nam Việt Nam từ cao nguyên phía tây xuống các khu vực dân cư đông đúc miền duyên hải. Có lẽ ông ta sẽ xua quân vượt qua “khu phi quân sự” chia cắt hai miền Nam – Bắc, rồi tấn công vào đất Lào đến tận biên giới Thái Lan trên sông Mê-kông để phong tỏa những con đường thâm nhập của quân thù từ Bắc vào Nam – một cách giải quyết chỉ đòi hỏi một lực lượng lính Mỹ ít hơn là những chiến dịch “tìm và diệt” của tướng Westmoreland và nhờ vậy sẽ làm giảm thương vong cho quân đội Mỹ. Trong cách nhìn của ông ta, nhiệm vụ chiến đấu với Việt Cộng phải được chuyển giao cho lực lượng miền Nam Việt nam. Tuy nhiên các phân tích gia quân sự khác lại nhìn nhận rằng quân đội của chính phủ Sài Gòn đã bỏ dở nhiệm vụ đó – bởi vì, theo lời của một cố vấn quân sự Mỹ – giới lãnh đạo của nó đã bị bắn thủng vì “thủ đoạn chính trị, tham nhũng và cục bộ”.
**Về tác giả:** Là một trong số ít các phóng viên nước ngoài có mặt ở Việt Nam từ đầu đến cuối cuộc chiến tranh, Stanley Karnow chứng kiến tận mắt những sự kiện lớn và có mối quan hệ với nhiều nhân vật quan trọng của các bên. Ông cũng đã trở lại Việt Nam nhiều lần để tiếp xúc, phỏng vấn các lãnh tụ chính trị, quân sự. Tác phẩm *Vietnam – A History* của ông là một cuốn sử về nước Việt Nam hiện đại từ khi tiếp xúc với phương Tây, trọng tâm là cuộc chiến tranh giữa hai miền Nam-Bắc. Đây là tác phẩm chủ yếu của Stanley Karnow, mang về cho ông giải thưởng Pulitzer danh giá của báo chí Mỹ và đã có hơn một triệu bản được phát hành. Ngoài tác phẩm này Stanley Karnow còn tham gia tư liệu cho bộ phim tài liệu nổi tiếng *Việt Nam – một thiên lịch sử bằng truyền hình*.
Bản tiếng Việt © 2006 talawas
[1]Office of Strategic Services: lực lượng tình báo OSS, tiền thân của CIA sau này (ND).
[2]Phong trào nổi dậy bài Tây phương ở Trung Quốc 1900-1901 (ND) **Nguồn:**Stanley Karnow: *Vietnam – A History*, Penguin Books, 1997; chương thứ nhất “The War Nobody Won”, trang 9-59
## Leave a Reply Cancel reply

X-ac: 1.dca _dca

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Server: nginx

Link: <http://wp.me/p2XHMy-O>; rel=shortlink

Vary: Cookie


markdown:
Hỗ trợ trực tuyến
Hotline: 0942 119 119
Điện thoại: 08 3536 8888
Fax: 08 3536 8866
Đăng nhập
Username:
Password:
Nhớ mật khẩu |
Quên mật khẩu
Đăng ký
Giỏ hàng
(0)
Trang chủ
Danh sách sản phẩm
Dụng cụ dùng khí nén
Dụng cụ dùng điện
Dụng cụ cầm tay
Vật liệu mài mòn
Thiết bị ngành hàn
Dụng cụ đo chính xác
Điện và thiết bị điện
Bảo hộ lao động
Vệ sinh công nghiệp
Vận chuyển nâng đỡ
Bảo quản đóng gói
Sản phẩm hóa chất
Thiết bị ngành nước
Ống, phụ kiên kim loại
Xem tất cả
Nhà sản xuất
3M
Advance
AEG
Agilent
AGP
Aikyo
Alspec
AMP
Amtek
Apech
Asak
Asaki
Barker
Bellota
Xem tất cả
Hướng dẫn
Quên mật khẩu
Đăng nhập
Hướng dẫn lựa chọn máy khoan vặn vít dùng pin
Nên chọn máy khoan Bosch hay Makita?
Ưu nhược điểm của máy khoan Bosch và Makita
Sử dụng máy cân bằng laser của hãng nào tốt
Thước thủy đo nghiêng nhập khẩu từ Nhật
Các phân biệt các loại thước thủy
Sử dụng kìm rút đinh (ri vê) như thế nào
Hướng dẫn sử dụng đồng hồ vạn năng Kyoritsu
Ampe kìm và đồng hồ vạn năng Kyoritsu giá cả cạnh tranh
Hướng dẫn sử dụng máy khoan bê tông Bosch
Hỗ trợ trực tuyến
Quảng cáo
Nhà sản xuất
» Kingtony
Bộ giũa (4)
Cần nối (14)
Cần tự động (21)
Đầu típ 12 góc (26)
Đầu típ 6 góc (95)
Cảo 2 chấu (6)
Cảo 3 chấu (5)
Cờ lê xích (1)
Mỏ lếch răng (7)
Chìa lục giác đơn (15)
Bộ chìa lục giác (18)
Dao cắt ống (2)
Kéo (2)
Bộ khóa (29)
Bộ khẩu (123)
Bộ đột lỗ (3)
Kiềm bấm cos (3)
Kiềm cắt (18)
Kiềm chết (22)
Kiềm mỏ quạ (8)
Kiềm mở phanh (17)
Kiềm mũi nhọn (10)
Kiềm tuốt dây (2)
Kiềm đa năng (11)
Kiềm điện (10)
Tuốc nơ vít 4 cạnh (1)
Tuốc nơ vít tổ hợp (30)
Thước cuộn (1)
Các loại khác (1)
Hệ mét (27)
Dưỡng đo độ dày (2)
Mũi taro (mũi ren) (1)
Cờ lê đóng (26)
CÔNG TY CỔ PHẦN THIẾT BỊ VIỆT
157 - 159 Xuân Hồng, Phường 12, Quận Tân Bình, TP HCM
Điện thoại: 08 3536 8888 | Fax: 08 3536 8866
Giấy ĐKKD số: 4103011129 tại TP HCM
- Chính sách bảo mật thông tin
- Chính sách vận chuyển
- Quy trình giao hàng
- Chính sách đổi trả hàng
- Hướng dẫn mua hàng
- Hướng dẫn thanh toán
- Các hình thức mua hàng
- Sơ đồ đường đi
Trang chủ
|
Dịch vụ
|
Catalog
|
Tin tức
|
Liên hệ
Đang online :78 - Tổng truy cập : 128,992,031
+

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Content-Type: text/html