text:
Nhà Chu
Nhà Chu (tiếng Trung: 周朝; bính âm: Zhōu Cháo; Wade–Giles: Chou Ch'ao [tʂóʊ tʂʰɑ̌ʊ]) là triều đại phong kiến trong lịch sử Trung Quốc, triều đại này nối tiếp sau nhà Thương và trước nhà Tần ở Trung Quốc.
Nhà Chu tồn tại lâu hơn bất cứ một triều đại nào khác trong lịch sử Trung Quốc, khoảng 800 năm. Việc sử dụng đồ sắt cũng đã xuất hiện ở Trung Quốc trong thời kỳ này. Nhà Chu cũng là khoảng thời gian khi hệ thống chữ viết cổ xuất hiện trên các đỉnh đồng thời Tây Chu bắt đầu chuyển sang giai đoạn hiện đại, dưới hình thức những văn bản ghi chép cổ cuối thời Chiến Quốc.
Mục lục
- 1 Nguồn gốc
- 2 Cai trị
- 3 Chế độ tông pháp
- 4 Mệnh Trời (Thiên Mệnh)
- 5 Nhà Đông Chu
- 6 Suy tàn
- 7 Các vua nhà Chu
- 8 Chú thích
- 9 Xem thêm
- 10 Tham khảo
- 11 Liên kết ngoài
Nguồn gốc[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Chu khởi nguồn ở sông Vị (Wei), phía tây nền văn minh Thương. Tổ tiên bộ tộc Chu khởi nghiệp từ đất Thai (nay thuộc tây Vũ Công, Thiểm Tây), tương truyền có tên là Khí, còn gọi là Hậu Tắc, sống vào đời vua Thuấn, được ban cho họ Cơ.
Qua nhiều đời di cư, Chu phát triển thành một bộ lạc lớn và bắt đầu di cư về đất Mân (nay thuộc tây nam huyện Tuần Ấp, Thiểm Tây). Tại đây, bộ lạc Chu bắt đầu mở rộng ảnh hưởng và trở thành thủ lĩnh một liên minh gồm các bộ lạc gần nền văn minh Thương, đóng đô tại đất Kỳ (nay là Kỳ Sơn, Thiểm Tây). Truyền 15 đời từ Cơ Hậu Tắc tới đời Tây bá Cơ Xương, liên minh bộ lạc này phát triển thành một tiểu quốc Chu hùng mạnh, với kinh đô tại đất Phong (nay thuộc tây Trường An, Thiểm Tây), uy hiếp mạnh mẽ sự tồn tại của nhà Thương.
Cơ Xương mất, con là Cơ Phát lên thay, tiếp tục ý định diệt Thương. Vị vua Thương, Đế Tân hay Trụ Tân (Zhouxin) tàn bạo và mất lòng dân. Cơ Phát đã tranh thủ sự ủng hộ của các chư hầu oán ghét nhà Thương, tập hợp lực lượng chống lại. Cơ Phát cầm đầu 800 chư hầu nổi dậy - mỗi chư hầu thời đó có lẽ chỉ là một bộ lạc, và vào năm 1123 TCN (Một thuyết khác cho rằng thời điểm bắt đầu nhà Chu là 1046 TCN) họ chiến thắng vua nhà Thương là Trụ trong trận Mục Dã (Mu-ye). Vua Trụ thua trận, nhảy vào lửa tự thiêu. Từ đó, vương triều Chu bắt đầu cai trị ở vùng đất trước đó thuộc nền văn minh Thương. Cơ Phát lên làm Thiên tử, tức là Chu Vũ Vương.
Cai trị[sửa | sửa mã nguồn]
Lãnh thổ[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Chu coi tất cả đất đai thuộc về thần thánh, và họ là những đứa con của thần thánh vì vậy tất cả đất đai và dân cư đều thuộc về họ. Thấy rằng đất đai mình chinh phục được quá rộng lớn để một người có thể cai trị, các vua nhà Chu đã chia đất đai thành những vùng và chỉ định một người nào đó để cai trị vùng đó dưới danh nghĩa của mình (chư hầu), lựa chọn một người thân trong họ, một người có thể tin tưởng trong bè cánh, hay vị thủ lĩnh một bộ lạc đã cùng họ chống lại nhà Thương.
Chính sách của nhà Chu khá tương đồng với mô hình chính trị Âu châu thời Trung cổ, trong đó có rất nhiều tiểu quốc được thành lập, và phần lớn đều do con cháu của thiên tử làm lãnh đạo. Các lãnh đạo, hay lãnh chúa của các tiểu quốc đó đều nhận tước hiệu của nhà Chu.
Tuyệt đại đa số các nước chư hầu đều được thành lập và thụ phong tước Hầu hay tước Tử trong thời Tây Chu, xem như họ đều là cánh tay nối dài của gia đình Chu Văn Vương. Chỉ trừ một số ít chư hầu khác là được thành lập dưới tiền triều Thương, như nước Trần và Tống.
Mỗi vị thủ lĩnh địa phương có quyền sắp đặt mọi vùng đất quanh mình và có lực lượng dân phòng riêng. Và nhà Chu ban cho họ những quà tặng như xe ngựa, vũ khí bằng đồng, người hầu và súc vật. Các vị tù trưởng này được phong các tước vị và cai quản vùng lãnh địa của mình như một tiểu quốc thần phục nhà Chu. Những vị vua địa phương này truyền ngôi cho con trai mình và tước vị của họ là cha truyền con nối. Và để cai trị vùng đất của mình tốt hơn, vị chư hầu đó lại phong những tước nhỏ hơn cho những người đã từng cầm đầu các nhóm dân ở nơi đó trước khi họ đến. Một hệ thống thứ bậc địa vị và trách nhiệm xuất hiện giữa và bên trong các gia đình, với việc anh lớn thì có quyền cao hơn em, với quy tắc kế tục theo đó những người đàn ông sẽ làm chủ gia đình. Nếu một người quý tộc đã có gia đình mà lại thích một người đàn bà khác, thay vì đuổi vợ khỏi nhà, ông ta có thể đưa người đàn bà kia vào trong gia đình với tư cách vợ lẽ, với cấp bậc thấp hơn vợ mình.
Các vị vua sáng lập nhà Chu đã tuyên truyền với những người bị mình chinh phục rằng nhà Chu đã đuổi tiền nhân các vua nhà Thương khỏi thiên đường và thiên đường đã bị vị thần tối cao của họ chiếm, vị thần mà họ gọi là "Thượng đế", người, theo họ nói, đã ra lệnh cho sự sụp đổ của nhà Thương. Giống như ở vùng Tây Á, các vua Chu tuyên bố rằng họ cai trị bằng quyền lực thần thánh. Họ tuyên bố mình là Thiên Tử, hiện thân trên mặt đất của "Thượng đế" và nhiệm vụ của họ là làm trung gian với Thượng đế, để thực hiện các cuộc hiến tế thích đáng và giữ gìn quan hệ tốt giữa thiên đường và thần dân của họ. Họ tuyên bố rằng bất kỳ một sự chống đối nào với sự cai trị của họ là chống đối lại ý muốn của trời.
Phong kiến phân quyền[sửa | sửa mã nguồn]
Vua Chu chỉ nắm quyền trung ương ở Cảo Kinh (gần Tây An ngày nay), còn thì chia đất cho các chư hầu. Phong kiến có nghĩa là vua phong tước cho một bầy tôi (hoặc là một người trong họ nhà vua, hoặc là một công thần...) và cho người đó một khu đất để người đó kiến quốc (lập nước). Người đó thành một chư hầu của vua.
Theo nguyên tắc thì đất của vua (vương) tức thiên tử được vạn dặm vuông và có vạn cỗ chiến xa (vạn thặng); dưới vương có năm tước: công, hầu, bá, tử, nam. Đất phong của hai bậc công và hầu được ngàn dặm vuông, có ngàn cỗ chiến xa (thiên thặng); bậc bá được bảy chục dặm vuông, có trăm cỗ chiến xa; hai bậc tử, nam được năm chục dặm vuông, năm chục cỗ chiến xa. Tất cả những nước nhỏ đó gọi chung là chư hầu; mỗi chư hầu sau lại sáp nhập thêm một hay nhiều nước nhỏ, gọi là phụ dung, tức là chư hầu của chư hầu.
Tất cả các nước đó đều làm phiên dậu cho nhà Chu, và dựng một hay nhiều đồn trên đất của mình. Mỗi đồn lớn hay nhỏ là một thị trấn có luỹ bằng đất bao quanh, và hai đường chữ thập cắt ngang từ đông sang tây và từ bắc xuống nam. Chung quanh đồn là nhà của dân chúng mà người ta gọi là "lê dân" (dân tóc đen); còn giới quý tộc sống trong đồn thì gọi là "bách tính" (trăm họ); danh từ bách tính thời sau mới có nghĩa là dân thường. Thời Chu, chỉ giới quý tộc mới có tên họ vì tổ tiên thuộc một thị tộc nào đó; thường dân thường không có tên họ, lấy tên nghề làm tên họ, như tổ tiên làm đồ gốm thì lấy họ là Đào, tổ tiên đánh giặc, thì lấy họ là Tư Mã.
Nguyên tắc là vậy, nhưng thời đó đo đạc chưa thống nhất, những số trăm dặm, bảy chục dặm chỉ là phỏng chừng, thiên tử muốn giữ bao nhiêu đất cũng được, và những công, hầu mạnh lên muốn mở mang bờ cõi cũng được. Vả lại, trừ những biên giới thiên nhiên như sông, núi, còn trong rừng và cánh đồng thì làm sao vạch được biên giới, chỉ đắp một mô đất (gọi là phong 封) để đánh dấu mà thôi. Cho nên uy quyền của một chư hầu lan tới đâu thì đó là biên giới.
Bổn phận của chư hầu là 1-2 năm một lần phải lại triều cống thiên tử - cống phẩm là sản vật trong nước - trình bày về tình hình cai trị trong nước; có sự xích mích gì với lân bang thì không được tự giải quyết lấy bằng vũ lực mà phải để thiên tử xử; khi chư hầu chết, truyền ngôi lại cho con thì phải được thiên tử chấp nhận. Ngược lại bổn phận của thiên tử là phải che chở, giúp đỡ các chư hầu: nước nào bị ngoại tộc xâm lăng thì đem quân lại cứu; nước nào mất mùa thiên tử cũng phải cứu trợ. Và 5 năm một lần, thiên tử đi thăm hết các chư hầu một lượt, dĩ nhiên là chỉ tới những nước lớn rồi bảo các nước nhỏ tới họp để cùng tế lễ thần núi (ngũ nhạc) và nghe các nguyện vọng của họ.
Tới đâu thiên tử cũng cho mời các bô lão cao tuổi nhất lại chúc mừng và thăm hỏi về dân tình. Dân tộc Trung Hoa đã có tục trọng người già vào thời đó. Thiên tử lại quan sát các sản phẩm trong nước, nghe các bản nhạc, các bài hát trong các cuộc tế, lễ ở mỗi triều đình, các bài ca dao trong dân gian và sai người chép lại, để biết phong tục mỗi nơi, đời sống, nguyện vọng của dân. Những bài hát trong dân gian đó được Khổng Tử sau này sưu tập thành bộ Kinh Thi, nhờ vậy đời sau biết được khá đúng những tục lệ, nỗi vui buồn, lo lắng, oán thán và tình yêu giữa nam nữ Trung Hoa của 3.000 năm trước.
Thời kỳ Tây Chu, chế độ phong kiến đó có nhiều điểm tốt:
- Nó giúp nhà Chu cai trị được một lãnh thổ rộng gấp mười đất của tộc Chu mà không phải dùng nhiều quân đội, không tốn sức;
- Nó lập được một tổ chức có trật tự, trên dưới đều có quyền lợi và bổn phận, mà bổn phận của trên (thiên tử) nặng hơn của dưới,
- Nó cho mỗi nước độc lập trong một liên hiệp, do đó vừa tạo được tinh thần quốc gia, vừa tạo được tinh thần tứ hải giai huynh đệ. Tinh thần quốc gia nhờ nó mà không hẹp hòi vì "đất nào cũng là đất của Thiên tử, người nào cũng là dân của Thiên tử"
- Nó giúp nhà Chu đem văn minh truyền bá khắp các chư hầu; danh từ Trung Hoa (xứ văn minh ở trung tâm) có thể xuất hiện từ hồi đó;
- Nó trọng ý dân và hoà bình, giải quyết được những mâu thuãn giữa các nước nhỏ mà không phải dùng đến vũ lực. Nó tạo ra một hình thức chiến tranh "lễ độ", "quân tử" rất đặc biệt, khắp thế giới không thấy ở đâu cả.
Lý thuyết thì như vậy, nhưng trên thực tế sự tốt đẹp được non 300 năm, rồi sau đó suy tàn dần, hoá ra vô hiệu khi quyền lực Thiên tử suy yếu vào thời Đông Chu.
Bộ máy quan lại[sửa | sửa mã nguồn]
Đời Chu, triều đình đã có bốn chức như chức thượng thư đời sau: tư mã coi việc binh, tư khấu coi việc hình, tư đồ coi về canh nông, tư không coi về dân sự, ruộng đất, đê điều, đường sá... (tức như bộ công thời sau). Chưa có hai bộ: bộ lại và bộ hộ, vì chưa cần thiết, có thể giao cho những quan nhỏ.
Ngoài ra có một chức coi về việc riêng của vua (trủng tế); một chức coi về việc ăn uống của vua (thiện phu); một chức coi về kho lẫm (truyền phủ); một chức dạy thái tử (sư phó); có một quan coi các hoạn quan nữa.
Ở triều đình có ba chức quan nhỏ: Chức coi về thiên sự, tế lễ, lịch; Thái bốc coi về bói...; và Sử coi về nhân sự, chép lại việc các đế vương đời trước, để lưu truyền những điều các tiên vương đã đặt ra. Những Kinh, Thi, Thư, Lễ, Nhạc đều do sử quan làm ra. Thời đó, không dân tộc nào chép sử kỹ như Trung Hoa.
Ngoài kinh đô, nước chia ra làm châu, rồi tới quận, lý (làng), giao cho đại phu hoặc kẻ sĩ cai trị.
Nông nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Nông nghiệp thời nhà Chu đã rất tập trung và trong nhiều trường hợp được chỉ đạo từ nhà nước. Tất cả đất đai trồng trọt đều thuộc sở hữu quý tộc, các quý tộc trao lại đất đai cho các nông nô của mình. Ví dụ, một mảnh đất được chia làm chín miếng vuông, hình chữ tỉnh (井), gọi là phép tỉnh điền, thu hoạch từ mảnh đất nằm chính giữa thuộc về nhà nước, ở những mảnh xung quanh thuộc về các nông dân.
Theo cách này, nhà nước có thể tích trữ lương thực thặng dư (như gạo) và phân phối chúng ở thời đói kém hay mất mùa. Một số lĩnh vực sản xuất quan trọng thời kỳ này gồm chế tạo đồng, vũ khí và công cụ sản xuất nông nghiệp. Những ngành này thuộc quyền quản lý của tầng lớp quý tộc.
Binh chế[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Chu cho phép trưng binh. Lính, chiến xa, ngựa, bò, dân phải nộp cho nhà nước theo định số. Quân đội chia làm ngũ (năm người lính), lượng (năm ngũ) do một tư mã cai quản, tốt (bốn lượng), lữ (năm tốt), sư (năm lữ) do một đại phu làm suý cai quản, quân (năm sư) do một viên tướng cai quản. Theo nguyên tắc, thiên tử có sáu quân, chư hầu có ba hoặc hai, một tuỳ theo lớn nhỏ. Nguyên tắc đó ít khi được tuân theo.
Pháp chế[sửa | sửa mã nguồn]
Pháp chế của thời đó phân biệt hai giai cấp: quý tộc (đại phu) và dân thường (thứ dân). Quý tộc mà phạm tội thì xử theo lễ, nghĩa là theo tục lệ của giới quý tộc; dân thường mà phạm tội mới bị triều đinh xét theo hình luật, tội nặng nhất thì bị nhục hình khắc chữ trên trán, cắt mũi, chặt chân, thiến, xử tử, xé thây, lăng trì, tru di tam tộc (họ cha, họ mẹ, họ vợ). Tội nhẹ hơn thì bị gọt đầu, hay đồ (đày đi xa).
Hình luật mới đầu không được ban bố trong dân gian, như vậy triều đình muốn áp dụng ra sao tùy ý, dân không được biết; dần dần về sau, mới được khắc lên đỉnh đồng cũng chỉ để ở trong cung thôi, rồi khắc lên gỗ treo ở kinh đô và các thị tứ.
Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]
Từ đời Thương, Trung Hoa đã có chữ viết, mới đầu khắc trên giáp cốt, lên đồ đồng; rồi sau, từ đầu đời Chu khắc bằng dao hoặc viết bằng sơn lên thẻ tre; su nữa lại viết bằng sơn trên lụa.
Có chữ viết thì có trường học, chia làm hai cấp: tiểu học cho những trẻ từ 8 đến 14 tuổi, đại học cho thiếu niên từ 15 đến 20 tuổi. Tiểu học dạy cho trẻ cách ứng đối, kính nhường và học một số chữ. Đại học dạy lục nghệ tức lễ, nhạc, xạ (bắn cung), ngự (đánh xe), thư (viết chữ), số (toán học).
Con nhà bình dân thì học ở hương học (trường ở làng), con nhà quý tộc học ở trường quốc học (kinh đô). Sử chép như vậy, nhưng đầu đời Chu có lẽ chỉ con nhà quý tộc mới được học cấp đại học, biết lục nghệ để sau ra làm quan, còn con bình dân thì may lắm một số rất ít được học vài năm ở tiểu học thôi.
Tới gần cuối đời Xuân Thu, Khổng Tử là người đầu tiên mở trường tư thục để dạy trẻ em và thanh niên bất kỳ thuộc giai cấp nào. Có thể ông cũng dạy lục nghệ, nhưng ông chú trọng nhất tới sự đào tạo một số thanh niên ưu tú, dạy họ Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Nhạc (có thể cả Kinh Dịch nữa), để họ thành những người tài đức thay giai cấp quý tộc mà giúp vua chúa. Một số môn sinh của ông đã giúp các vua và đại phu đương thời, thành những kẻ sĩ có danh vọng.
Sau ông, môn đệ của ông gần thì như Tăng Tử, xa thì như Mạnh Tử (học trò của cháu nội ông, Tử Tư), Tuân Tử và nhiều nhà khác như Mặc Tử, Trang Tử... noi gương ông mở trường dạy học, đào tạo được giai cấp kẻ sĩ; giai cấp này càng ngày càng đông, uy tín càng tăn, chiếm được những địa vị cao trong chính quyền, qua đời Hán thì gần như thay thế hẳn giai cấp quý tộc ở triều đình, trong dân gian.
Vì vậy chế độ huyết thống sớm chuyển qua quý tộc trí thức 2.000 năm trước phương Tây, khiến người phương Tây rất ngạc nhiên và rất phục, khen văn minh Trung Hoa là vô cùng độc sáng. Người có công đầu là Khổng Tử; ông được xưng tụng danh hiệu Vạn thế Sư biểu.
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Bắt đầu từ thời các vua nhà Chu, các vị thủ lĩnh địa phương nhận được quyền hành động như các thầy tế: để thực hiện hiến tế, để cho phép hát một số loại bài hát và một số điệu nhảy, quyền cúng tế các vị thần núi sông ở địa phương, các dòng suối và đất và mùa màng. Tuy nhiên, các quý tộc địa phương tiếp tục đi theo di sản của ông cha để lại. Họ lấy vợ bằng những nghi thức tôn giáo và sự ghi chép gia phả, trong khi dân thường vẫn tiếp tục kiểu lấy vợ thời cổ, không có họ hay có gia phả. Họ chỉ đơn giản sống với nhau và được công nhận là một cặp bởi những người hàng xóm.
Giống như ở Ấn Độ và Tây Á, cùng với thời gian có một sự pha trộn giữa các tôn giáo của kẻ chinh phục và kẻ bị chinh phục. Những vị cai trị nhà Chu chấp nhận vào danh sách thần thánh của mình một số vị thần của nền văn minh Thương. Sự cúng tế nhiều vị thần từ thời nhà Thương vẫn được tiếp tục, gồm cả vị thần mùa màng, mưa và nông nghiệp - một trong những vị thần này được tin rằng được sinh ra từ một bà mẹ trinh trắng. Trong số các vị thần đó có vị thần sông Hoàng Hà, người có thân cá nhưng có mặt người. Trong nền văn minh Chu, con người tiếp tục cố gắng làm dịu các vị thần bằng cách cúng tế. Những người có khả năng thì hiến tế bằng gia súc, cừu, lợn hay ngựa.
Việc hiến tế bằng người giảm bớt so với thời nhà Thương, nhưng nhà Chu có cả vợ và bạn bè ở trong mộ, và mỗi năm một cô gái trẻ bị cúng làm cô dâu cho thần sông. Việc hiến tế này bắt đầu bằng việc những bà đồng cốt lựa chọn một cô gái đẹp nhất có thể. Mặc cho cô ta đồ satin, tơ và đeo trang sức và đặt lên một cái giường cưới trên một cái bè. Họ tống cái bè xuống sông. Cái bè sẽ chìm và cô gái chết đuối, coi như là một đồ hiến tế cho thế giới vô hình của vị thần sông.
Chế độ tông pháp[sửa | sửa mã nguồn]
Chế độ lập đích tử từ đó được Chu Công, em của Vũ Vương, quy định, rồi dần dần ngày càng được hoàn thiện, bổ sung; trong sử gọi là tôn (cũng đọc là tông) pháp: (宗法).
Vua (thiên tử hay chư hầu) lựa một người con mà truyền ngôi cho - theo nguyên tắc đích tử là con trưởng của hoàng hậu - chỉ người đó được làm thiên tử hay vương còn những người khác thì lãnh những tước nhỏ hơn, lãnh địa cũng nhỏ hơn, hoặc làm chư hầu, hoặc làm khanh, đại phu. Người con kế vị đó được gọi là tự vương hay tự quân, làm chủ tế trong tôn miếu; những người con khác chỉ làm bồi tế. Sự tiếm vị bị coi là một tội nặng.
Các gia đình đại phu cũng vậy: người con kế nghiệp làm chủ tế, gọi là "đại tôn", những người khác làm tiểu tế, gọi là "tiểu tôn". Có những thể chế quy định từng chi tiết trong các cuộc tế đó. Trong gia đình thường dân, người con trưởng luôn luôn được hưởng gia tài, giữ việc hương khói. Địa vị người đó quan trọng nhất trong nhà nhưng trách nhiệm cũng lớn nhất: lo cho mọi người trong nhà đủ ăn đủ mặc, dạy bảo người dưới, chịu sự chê trách của dòng họ, xã hội nếu trong gia đình có kẻ nghèo đói hoặc hư hỏng, làm nhục tổ tiên.
Ngược lại, người đó và cả vợ nữa, được người trên nể, người dưới tuân lời. Khi em còn nhỏ, ở chung nhà thì anh có quyền thay cha (đã mất); em lớn rồi, ra ở riêng, may mà giàu có, sang trọng hơn anh thì về nhà vẫn phải lễ phép với anh, có bổn phận giúp đỡ anh, mà không được khoe giàu sang trước mặt anh.
Con gái không được quyền thừa kế, ra ở riêng rồi thì không còn địa vị gì trong nhà nữa, thành người của gia đình bên chồng (nữ nhân ngoại tộc), do vậy có câu "nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô".
Tổ chức đại gia đình đó rất thích hợp với chế độ nông nghiệp để đất đai của gia đình không bị phân tán vào tay người ngoài, mà sự khai thác chung được dễ dàng, sự tiêu pha đỡ tốn kém. Nó tạo nên tinh thần gia tộc: giúp đỡ lẫn nhau, giữ danh dự chung cho nhau. Nhưng nó cũng gây nhiều sự bất công, bất bình nếu người gia trưởng tư cách không đàng hoàng, ăn bám.
Muốn cho chế độ tôn pháp được vững, nhà Chu rất đề cao hiếu đễ: con phải hiếu với cha mẹ, kẻ dưới phải tôn kính người trên. Nhờ vậy ai cũng nhận rằng dân tộc Trung Hoa là dân tộc coi trọng chữ hiếu nhất. Vì trọng chữ hiếu, nên họ chú trọng đến tang lễ, tế tự. Sự thờ cúng tổ tiên gần thành một tôn giáo.
Mệnh Trời (Thiên Mệnh)[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Chu cũng phải tranh đấu với tính hợp thức về sự cai trị của họ. Để thuyết phục thần dân, đặc biệt là các quý tộc, về tính chính đáng của quyền lực của mình, nhà Chu lập ra một hệ thống quyền lực mới mà họ gọi là "Thiên mệnh" (t’ien ming), hay "Sự uỷ nhiệm của Trời". Khái niệm này vẫn là một phần trong bề ngoài của những lý thuyết về quyền lực ở Trung Quốc. Nhà Chu định nghĩa quyền làm vua như một vị trí trung gian giữa trời và đất; đặc tính của vua hay chúa tể, "vương" thể hiện hùng hồn điều này. Chữ biểu ý của nghĩa này gồm ba đường ngang và một nét sổ dọc. Điều này thể hiện sự kết nỗi giữa trời (ở trên) và đất (ở dưới).
Mối quan hệ này được thể hiện gián tiếp bởi chúa tể hay nhà vua (đường ngang ở giữa). Trời ("thiên") muốn rằng con người sẽ có được mọi thứ nhu cầu của mình, và vị vua, theo ý của "thiên mệnh" được chỉ định bởi trời để coi sóc sự thịnh vượng của mọi người dân. Đây là một "Chiếu chỉ" hay "Sự uỷ nhiệm" của trời. Nếu vị vua chúa trở nên ích kỷ hay không thể chấp nhận được, không thể chăm sóc người dân, trời bãi bỏ sự uỷ nhiệm của mình và trao cho người khác.
Cách duy nhất để biết được sự uỷ nhiệm đã được thông qua là lật đổ vị vua chúa đó; nếu việc lật đổ thành công, thì sự uỷ nhiệm đã được trao cho người kia, nhưng nếu thất bại, thì sự uỷ nhiệm vẫn thuộc về nhà vua. Mệnh Trời có thể là khái niệm về mặt chính trị và xã hội bị chỉ trích nhiều nhất trong văn hoá Trung Quốc. Nó giải thích những thay đổi trong lịch sử, nhưng cũng cung cấp một lý thuyết đạo đức sâu sắc về triều đình dựa trên sự vị tha cống hiến của người cai trị đối với lợi ích đại chúng. Quan niệm này cũng tái tạo lại quan niệm Trung Quốc về Trời, vốn bắt nguồn từ khái niệm trước đó về một "Thượng đế", ("Shang-Ti") thành một lực lượng cai trị vũ trụ đạo đức. Chính khía cạnh đạo đức này của Trời và "Mệnh Trời", đã ảnh hưởng đến khuynh hướng chung của văn hoá và triết học Trung Quốc, có lẽ chú trọng tới đạo đức và các vấn đề xã hội – hơn là những nền văn hoá cổ khác.
Nhà Đông Chu[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 771 TCN, khi Chu U Vương phế truất Thân hậu để đưa Bao Tự lên thay thế, kinh đô nhà Chu đã bị các lực lượng du mục phía đông bắc tràn vào cướp phá do sự xúi giục của Thân Hầu (cha Thân hậu). U vương bị giết và con cả là thái tử Nghi Cữu được các quý tộc chư hầu Trịnh, Tấn, Tần đưa lên làm vua, tức là Chu Bình Vương, dời đô về phía đông năm 771 TCN tới Lạc Dương, tỉnh Hà Nam hiện nay. Từ đây bắt đầu giai đoạn Đông Chu, và chỉ kết thúc khi bị nhà Tần lật đổ vào năm 256 trước Công Nguyên; trong lịch sử Trung Quốc, giai đoạn này được gọi là "Thời Xuân Thu" (771-403 TCN) và "Thời chiến quốc" (403-256 TCN).
Sự phân chia này dựa trên một bộ sử biên niên của Khổng Tử, bộ Kinh Xuân Thu. Bộ này chép sử nước Lỗ từ năm thứ nhất đời Lỗ Ấn Công (722 TCN) đến năm thứ 14 đời Lỗ Ai Công (481 TrCN), gồm 240 năm, năm 479 là năm Khổng Tử mất. Nhiều học giả thấy năm 722 và năm 480 (hoặc năm 479) không đánh dấu một biến cố lớn lao nào trong lịch sử, nên đã chia lại như sau:
- Thời Xuân Thu: 770-403 TCN, từ đời Chu Bình Vương tới cuối đời Chu Uy Liệt Vương.
- Thời Chiến Quốc: 403-221 TCN, từ đời Chu An Vương đến khi nước Tần diệt được Tề và thống nhất Trung Quốc.
Thời kỳ này của nhà Đông Chu cũng được coi là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất của tư tưởng và văn hoá Trung Quốc trong lịch sử. Chính trong giai đoạn cai trị này của nhà Đông Chu mà những nhà tư tưởng lớn nhất đã sáng tạo ra những quan niệm khởi đầu về triết học, đạo đức, học thuyết chính trị và văn hoá Trung Quốc.
Ở giai đoạn Xuân Thu (771-403 TCN), Trung Quốc gồm phần lớn là một nhóm các tiểu vương quốc; chính nhà Chu cũng không bao giờ có đủ quyền lực quân sự và chính trị để tái chiếm phía tây hay thậm chí là giữ được quyền kiểm soát các tiểu quốc của mình. Nhược điểm của phong kiến phân quyền phát tác:
- Nó không thể vững lâu được vì phải dựa vào quyền của thiên tử nhà Chu. Mà nhà Chu thì phải cắt dần đất đai phong cho các vương hầu công khanh nên mỗi ngày một hẹp lại, trông vào sự cống hiến của chư hầu thì không được bao nhiêu, do đó quyền lực Thiên tử càng ngày càng yếu đi.
- Chư hầu trái lại, ở xa kinh đô nhà Chu, tự ý mở mang đất đai, thôn tính kẻ yếu ở chung quanh, hùng cứ một phương. Vì vậy số bộ lạc cứ giảm dần từ 1600 xuống 1000, 500... 100, mà các chư hầu hùng cường đất đai mỗi ngày một rộng, hơn cả thiên tử. Những chư hầu nhỏ bị chư hầu lớn ức hiếp, cầu cứu với thiên tử, thiên tử không cứu nổi, thế là chế độ chỉ còn có cái danh mà không có cái thực.
Bởi vì sự không ổn định của các tiểu quốc đó, và bởi vì sự xâm lấn lãnh thổ của các rợ du mục phía nam, các tiểu quốc phải liên minh với nhau và chấp nhận một số vị bá chủ trên "lãnh thổ" của họ. Vì vậy thời Xuân Thu là một giai đoạn nguy hiểm và không chắc chắn nhất, trong đó lãnh thổ bị chuyển dịch tới lui, các cuộc xâm lấn thường xuyên xảy ra và các liên minh được lập lên rồi lại giải tán với sự nhanh chóng đáng kinh ngạc.
Suy tàn[sửa | sửa mã nguồn]
Từ khi dời đô sang phía Đông, quyền lực của triều đình Chu dần giảm sút: tốc độ tan rã các vương quốc tăng lên. Từ thời Bình Vương về sau, các vua nhà Chu chỉ còn cai trị trên danh nghĩa, quyền lực thực sự nằm trong tay các chư hầu hùng mạnh. Các chư hầu đánh nhau để giành lấy ngôi bá chủ, điều khiển các chư hầu khác thay vai trò của nhà Chu, dù trên danh nghĩa họ vẫn mượn tiếng nhà Chu để điều khiển các chư hầu khuất phục. Trong thời Xuân Thu xuất hiện các chư hầu mạnh nối nhau làm bá chủ, gọi là Ngũ Bá (có vài thuyết khác nhau quan niệm về Ngũ Bá).
Tới cuối thời nhà Chu, các chư hầu thậm chí còn không cần biết tới sự cai trị chỉ mang tính biểu tượng của các vua Chu và tự xưng vương (như nhà Chu). Chiến tranh giữa các chư hầu tàn khốc hơn, quy mô lớn hơn vì một loạt nước nhỏ thời Xuân Thu đã bị tiêu diệt, còn lại chỉ khoảng 10 nước, trong đó có 7 nước lớn gọi là Thất hùng: Tề, Yên, Tần, Sở, Hàn, Triệu, Nguỵ. Nhà Chu khi đó chỉ còn cai quản vùng đất nhỏ bé như các nước chư hầu bé khác còn sót lại chưa bị diệt như Lỗ, Vệ. Các chư hầu lớn muốn trở thành Vua của những ông vua.
Tới thời Chiến Quốc, Tần có lần đòi Cửu đỉnh của Chu, Triệu lấy tế điền (ruộng mà hoa lợi dùng vào việc tế lễ) của Chu; và khi các chư hầu đều tự xưng vương cả - tức tự coi mình ngang hàng với vua Chu - thì vua Chu cũng phải khép nép tâng họ lên là vương mà tự xưng là tiểu quốc.
Tới thế kỷ 3 TCN, một nhà Chu nhỏ bé cũng lại nảy sinh lục đục. Hai nước Hàn và Triệu mang quân can thiệp, chia lãnh thổ nhỏ bé làm đôi, giao cho hai vị tông thất cai quản, gọi là Tây Chu công và Đông Chu công. "Thiên tử" nhà Chu ở chung với Tây Chu công. Từ đây Tây Chu và Đông Chu chỉ mang nghĩa phân chia trong phạm vi hẹp của vùng đất nhà Đông Chu xung quanh Lạc Dương mà thôi, không phải địa phận nhà Tây Chu xưa kia, lúc đó đã thuộc về Tần.
Tới năm 257 TCN, hưởng ứng phong trào "hợp tung" do Sở và Yên phát động để chống nước Tần hùng mạnh và hung hãn đang lấn đất chư hầu như tằm ăn lá, thiên tử nhà Chu cũng mộ binh đánh Tần. Nhưng lúc đó nhà Chu đã kiệt quệ tới mức thiên tử không có đủ tiền chiêu binh mà phải đi vay. Tây Chu công tự làm tướng cùng hợp binh với quân Yên và quân Sở. Thế nhưng, phong trào hợp tung cũng như những lần trước, đúng như đánh giá của Trương Nghi:"hợp tung như đống cát, dễ hợp mà dễ tan", chưa đánh Tần trận nào ra trò mà hợp tung lại tan rã vì quân các nước khác không tới. Hàn đang bị Tần vây, không cựa quậy được, Triệu vừa thua trận Trường Bình mất gần hết nhân sự và sinh khí, còn Tề lại thông hiếu với Tần không ra quân. Quân Sở và Yên cô thế đành tự rút. Lấy cớ nhà Chu gây hấn, năm 256 TCN, Tần Chiêu Tương vương sai Trương Đường mang quân đánh vào đất Tây Chu, bắt Chu Noãn vương đem về Hàm Dương.
Năm 250 TCN, Tần Chiêu Tương Vương chết, liền sau đó con là Hiếu Văn vương lên ngôi 3 ngày cũng chết. Cháu là Tử Sở lên ngôi, tức là Trang Tương vương. Đông Chu quân thấy nước Tần mất liền 2 vua, lại sai người đi bàn với các nước hợp tung đánh Tần lần nữa, thành ra chọc giận nước Tần. Năm 249 TCN, vua Tần bèn sai Lã Bất Vi mang 10 vạn quân đi đánh Đông Chu, bắt nốt Đông Chu quân mang về. Từ đó nhà Chu mất hẳn.
Nhà Chu tính từ Chu Vũ vương đến Đông Chu quân có 37 vua, nếu tính từ năm 1122 TCN thì kéo dài 873 năm, nếu tính từ 1046 TCN thì kéo dài 777 năm. Dù là con số nào, nhà Chu vẫn là triều đại tồn tại lâu nhất trong lịch sử Trung Quốc.
Các vua nhà Chu[sửa | sửa mã nguồn]
Các thủ lĩnh bộ tộc từ thời vua Thuấn đến Hạ, Thương[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Sử ký Tư Mã Thiên, Chu bản kỷ, có ghi lại 15 đời thủ lĩnh bộ tộc Chu:
Các vua Chu làm thiên tử[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
- Chu bản kỷ

markdown:
# Nhà Chu
|Bài viết này
|cần thêm .
|Nhà Chu|
|Vương quốc|
|
|
1122 TCN–249 TCN ![]()
|
|
Nhà Chu, khoảng thế kỷ 10 TCN
|
|Thủ đô |Hạo Kinh,
|**Ngôn ngữ** **Tôn giáo** [Bách Gia Chư Tử](/wiki/B%C3%A1ch_Gia_Ch%C6%B0_T%E1%BB%AD) **Chính quyền** **Vua** [Chu Vũ Vương](/wiki/Chu_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng) [Chu Noãn Vương](/wiki/Chu_No%E1%BA%A3n_V%C6%B0%C6%A1ng) **Lịch sử** [Trận Mục Dã](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BB%A5c_D%C3%A3) [Dân số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Tiền tệ**
|Nhà Chu|
|
|
|Phiên âm|
|
|[Bính âm Hán ngữ](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF) [Wade–Giles](/wiki/Wade%E2%80%93Giles) [Tiếng Mân](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n) [Bạch thoại tự](/wiki/B%E1%BA%A1ch_tho%E1%BA%A1i_t%E1%BB%B1) [tiếng Mân Tuyền Chương](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n_Tuy%E1%BB%81n_Ch%C6%B0%C6%A1ng) [Tiếng Ngô](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ng%C3%B4) [Bính âm](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ng%C3%B4) [Tiếng Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) [Việt bính](/wiki/Vi%E1%BB%87t_b%C3%ADnh) 1Ciu 4 [Võ Tắc Thiên](/wiki/V%C3%B5_T%E1%BA%AFc_Thi%C3%AAn), người cũng lập ra một triều đại Chu trong giai đoạn cai trị ngắn của mình từ 690 đến 705. **Nhà Chu** ( [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 周朝; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhōu Cháo*; [Wade–Giles](/wiki/Wade%E2%80%93Giles): Chou Ch'ao [tʂóʊ tʂʰɑ̌ʊ]) là [triều đại](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) [phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c), triều đại này nối tiếp sau [nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng) và trước [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) ở [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
Nhà Chu tồn tại lâu hơn bất cứ một triều đại nào khác trong
[lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c), khoảng 800 năm. [Việc sử dụng đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt) cũng đã xuất hiện ở Trung Quốc trong thời kỳ này. Nhà Chu cũng là khoảng thời gian khi hệ thống [chữ viết](/wiki/Ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt) cổ xuất hiện trên các đỉnh đồng thời Tây Chu bắt đầu chuyển sang giai đoạn hiện đại, dưới hình thức những văn bản ghi chép cổ cuối thời [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c).
## Mục lục
[1 Nguồn gốc](#Ngu.E1.BB.93n_g.E1.BB.91c) [2 Cai trị](#Cai_tr.E1.BB.8B) [3 Chế độ tông pháp](#Ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BB.99_t.C3.B4ng_ph.C3.A1p) [4 Mệnh Trời (Thiên Mệnh)](#M.E1.BB.87nh_Tr.E1.BB.9Di_.28Thi.C3.AAn_M.E1.BB.87nh.29) [5 Nhà Đông Chu](#Nh.C3.A0_.C4.90.C3.B4ng_Chu) [6 Suy tàn](#Suy_t.C3.A0n) [7 Các vua nhà Chu](#C.C3.A1c_vua_nh.C3.A0_Chu) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Nguồn gốc[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=1)]
Nhà Chu khởi nguồn ở
[sông Vị](/wiki/S%C3%B4ng_V%E1%BB%8B) (Wei), phía tây nền văn minh Thương. Tổ tiên bộ tộc Chu khởi nghiệp từ đất Thai (nay thuộc tây Vũ Công, [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y)), tương truyền có tên là Khí, còn gọi là [Hậu Tắc](/wiki/H%E1%BA%ADu_T%E1%BA%AFc), sống vào đời vua [Thuấn](/wiki/Thu%E1%BA%A5n), được ban cho họ Cơ.
Qua nhiều đời di cư, Chu phát triển thành một bộ lạc lớn và bắt đầu di cư về đất Mân (nay thuộc tây nam huyện Tuần Ấp,
[Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y)). Tại đây, bộ lạc Chu bắt đầu mở rộng ảnh hưởng và trở thành thủ lĩnh một liên minh gồm các bộ lạc gần nền văn minh Thương, đóng đô tại đất Kỳ (nay là Kỳ Sơn, Thiểm Tây). Truyền 15 đời từ [Cơ Hậu Tắc](/wiki/C%C6%A1_H%E1%BA%ADu_T%E1%BA%AFc) tới đời Tây bá [Cơ Xương](/wiki/Chu_V%C4%83n_V%C6%B0%C6%A1ng), liên minh bộ lạc này phát triển thành một tiểu quốc Chu hùng mạnh, với kinh đô tại đất Phong (nay thuộc tây [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An), [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y)), uy hiếp mạnh mẽ sự tồn tại của [nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng). [Cơ Xương](/wiki/Chu_V%C4%83n_V%C6%B0%C6%A1ng) mất, con là [Cơ Phát](/wiki/Chu_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng) lên thay, tiếp tục ý định diệt Thương. Vị vua Thương, [Đế Tân](/wiki/Tr%E1%BB%A5_V%C6%B0%C6%A1ng) hay Trụ Tân (Zhouxin) tàn bạo và mất lòng dân. Cơ Phát đã tranh thủ sự ủng hộ của các chư hầu oán ghét nhà Thương, tập hợp lực lượng chống lại. Cơ Phát cầm đầu 800 [chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) nổi dậy - mỗi chư hầu thời đó có lẽ chỉ là một bộ lạc, và vào năm 1123 TCN (Một thuyết khác cho rằng thời điểm bắt đầu nhà Chu là 1046 TCN) họ chiến thắng vua nhà Thương là Trụ trong [trận Mục Dã](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_M%E1%BB%A5c_D%C3%A3) (Mu-ye). Vua Trụ thua trận, nhảy vào lửa tự thiêu. Từ đó, vương triều Chu bắt đầu cai trị ở vùng đất trước đó thuộc nền văn minh Thương. Cơ Phát lên làm **Thiên tử**, tức là [Chu Vũ Vương](/wiki/Chu_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng).
## Cai trị[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=2)]
### Lãnh thổ[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=3)]
Nhà Chu coi tất cả đất đai thuộc về
[thần thánh](/wiki/Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh), và họ là những đứa con của thần thánh vì vậy tất cả đất đai và dân cư đều thuộc về họ. Thấy rằng đất đai mình chinh phục được quá rộng lớn để một người có thể cai trị, các vua nhà Chu đã chia đất đai thành những vùng và chỉ định một người nào đó để cai trị vùng đó dưới danh nghĩa của mình (chư hầu), lựa chọn một người thân trong họ, một người có thể tin tưởng trong bè cánh, hay vị thủ lĩnh một [bộ lạc](/wiki/B%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c) đã cùng họ chống lại nhà Thương.
Chính sách của nhà Chu khá tương đồng với mô hình chính trị Âu châu thời Trung cổ, trong đó có rất nhiều tiểu quốc được thành lập, và phần lớn đều do con cháu của thiên tử làm lãnh đạo. Các lãnh đạo, hay lãnh chúa của các tiểu quốc đó đều nhận tước hiệu của nhà Chu.
Tuyệt đại đa số các nước chư hầu đều được thành lập và thụ phong tước Hầu hay tước Tử trong thời Tây Chu, xem như họ đều là cánh tay nối dài của gia đình
[Chu Văn Vương](/wiki/Chu_V%C4%83n_V%C6%B0%C6%A1ng). Chỉ trừ một số ít chư hầu khác là được thành lập dưới tiền triều Thương, như [nước Trần](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) và Tống.
Mỗi vị thủ lĩnh địa phương có quyền sắp đặt mọi vùng đất quanh mình và có lực lượng dân phòng riêng. Và nhà Chu ban cho họ những quà tặng như xe ngựa, vũ khí bằng đồng, người hầu và súc vật. Các vị tù trưởng này được phong các tước vị và cai quản vùng lãnh địa của mình như một tiểu quốc thần phục nhà Chu. Những vị vua địa phương này truyền ngôi cho con trai mình và tước vị của họ là cha truyền con nối. Và để cai trị vùng đất của mình tốt hơn, vị chư hầu đó lại phong những tước nhỏ hơn cho những người đã từng cầm đầu các nhóm dân ở nơi đó trước khi họ đến. Một hệ thống thứ bậc địa vị và trách nhiệm xuất hiện giữa và bên trong các gia đình, với việc anh lớn thì có quyền cao hơn em, với quy tắc kế tục theo đó những người đàn ông sẽ làm chủ gia đình. Nếu một người quý tộc đã có gia đình mà lại thích một người đàn bà khác, thay vì đuổi vợ khỏi nhà, ông ta có thể đưa người đàn bà kia vào trong gia đình với tư cách vợ lẽ, với cấp bậc thấp hơn vợ mình.
Các vị vua sáng lập nhà Chu đã tuyên truyền với những người bị mình chinh phục rằng nhà Chu đã đuổi tiền nhân các vua nhà Thương khỏi thiên đường và thiên đường đã bị vị thần tối cao của họ chiếm, vị thần mà họ gọi là "
[Thượng đế](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91%E1%BA%BF)", người, theo họ nói, đã ra lệnh cho sự sụp đổ của nhà Thương. Giống như ở vùng Tây Á, các vua Chu tuyên bố rằng họ cai trị bằng quyền lực thần thánh. Họ tuyên bố mình là **Thiên Tử**, hiện thân trên mặt đất của "Thượng đế" và nhiệm vụ của họ là làm trung gian với Thượng đế, để thực hiện các cuộc hiến tế thích đáng và giữ gìn quan hệ tốt giữa thiên đường và thần dân của họ. Họ tuyên bố rằng bất kỳ một sự chống đối nào với sự cai trị của họ là chống đối lại ý muốn của trời.
#### Phong kiến phân quyền[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=4)]
Vua Chu chỉ nắm quyền trung ương ở
[Cảo Kinh](/w/index.php?title=C%E1%BA%A3o_Kinh&action=edit&redlink=1) (gần [Tây An](/wiki/T%C3%A2y_An) ngày nay), còn thì chia đất cho các [chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u). [Phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) có nghĩa là vua phong tước cho một bầy tôi (hoặc là một người trong họ nhà vua, hoặc là một công thần...) và cho người đó một khu đất để người đó kiến quốc (lập nước). Người đó thành một chư hầu của vua.
Theo nguyên tắc thì đất của vua (vương) tức
**thiên tử** được vạn dặm vuông và có vạn cỗ chiến xa (vạn thặng); dưới vương có năm tước: *công, hầu, bá, tử, nam*. Đất phong của hai bậc công và hầu được ngàn dặm vuông, có ngàn cỗ chiến xa (thiên thặng); bậc bá được bảy chục dặm vuông, có trăm cỗ chiến xa; hai bậc tử, nam được năm chục dặm vuông, năm chục cỗ chiến xa. Tất cả những nước nhỏ đó gọi chung là chư hầu; mỗi chư hầu sau lại sáp nhập thêm một hay nhiều nước nhỏ, gọi là phụ dung, tức là chư hầu của chư hầu.
Tất cả các nước đó đều làm phiên dậu cho nhà Chu, và dựng một hay nhiều đồn trên đất của mình. Mỗi đồn lớn hay nhỏ là một thị trấn có luỹ bằng đất bao quanh, và hai đường chữ thập cắt ngang từ đông sang tây và từ bắc xuống nam. Chung quanh đồn là nhà của dân chúng mà người ta gọi là
*"lê dân"* (dân tóc đen); còn giới quý tộc sống trong đồn thì gọi là *"bách tính"* (trăm họ); danh từ bách tính thời sau mới có nghĩa là dân thường. Thời Chu, chỉ giới quý tộc mới có tên họ vì tổ tiên thuộc một thị tộc nào đó; thường dân thường không có tên họ, lấy tên nghề làm tên họ, như tổ tiên làm đồ gốm thì lấy họ là Đào, tổ tiên đánh giặc, thì lấy họ là Tư Mã.
Nguyên tắc là vậy, nhưng thời đó đo đạc chưa thống nhất, những số trăm dặm, bảy chục dặm chỉ là phỏng chừng, thiên tử muốn giữ bao nhiêu đất cũng được, và những công, hầu mạnh lên muốn mở mang bờ cõi cũng được. Vả lại, trừ những biên giới thiên nhiên như sông, núi, còn trong rừng và cánh đồng thì làm sao vạch được biên giới, chỉ đắp một mô đất (gọi là phong 封) để đánh dấu mà thôi. Cho nên uy quyền của một
[chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) lan tới đâu thì đó là biên giới.
Bổn phận của
[chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) là 1-2 năm một lần phải lại triều cống thiên tử - cống phẩm là sản vật trong nước - trình bày về tình hình cai trị trong nước; có sự xích mích gì với lân bang thì không được tự giải quyết lấy bằng vũ lực mà phải để thiên tử xử; khi chư hầu chết, truyền ngôi lại cho con thì phải được thiên tử chấp nhận. Ngược lại bổn phận của thiên tử là phải che chở, giúp đỡ các chư hầu: nước nào bị ngoại tộc xâm lăng thì đem quân lại cứu; nước nào mất mùa thiên tử cũng phải cứu trợ. Và 5 năm một lần, thiên tử đi thăm hết các chư hầu một lượt, dĩ nhiên là chỉ tới những nước lớn rồi bảo các nước nhỏ tới họp để cùng tế lễ thần núi (ngũ nhạc) và nghe các nguyện vọng của họ.
Tới đâu thiên tử cũng cho mời các bô lão cao tuổi nhất lại chúc mừng và thăm hỏi về dân tình. Dân tộc Trung Hoa đã có tục trọng người già vào thời đó. Thiên tử lại quan sát các sản phẩm trong nước, nghe các bản nhạc, các bài hát trong các cuộc tế, lễ ở mỗi triều đình, các bài ca dao trong dân gian và sai người chép lại, để biết phong tục mỗi nơi, đời sống, nguyện vọng của dân. Những bài hát trong dân gian đó được
[Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD) sau này sưu tập thành bộ [Kinh Thi](/wiki/Kinh_Thi), nhờ vậy đời sau biết được khá đúng những tục lệ, nỗi vui buồn, lo lắng, oán thán và tình yêu giữa nam nữ Trung Hoa của 3.000 năm trước.
Thời kỳ Tây Chu, chế độ phong kiến đó có nhiều điểm tốt:
- Nó giúp nhà Chu cai trị được một lãnh thổ rộng gấp mười đất của tộc Chu mà không phải dùng nhiều quân đội, không tốn sức;
- Nó lập được một tổ chức có trật tự, trên dưới đều có quyền lợi và bổn phận, mà bổn phận của trên (thiên tử) nặng hơn của dưới,
- Nó cho mỗi nước độc lập trong một liên hiệp, do đó vừa tạo được tinh thần quốc gia, vừa tạo được tinh thần tứ hải giai huynh đệ. Tinh thần quốc gia nhờ nó mà không hẹp hòi vì
*"đất nào cũng là đất của Thiên tử, người nào cũng là dân của Thiên tử"*
- Nó giúp nhà Chu đem văn minh truyền bá khắp các chư hầu; danh từ
[Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c)(xứ văn minh ở trung tâm) có thể xuất hiện từ hồi đó;
- Nó trọng ý dân và hoà bình, giải quyết được những mâu thuãn giữa các nước nhỏ mà không phải dùng đến vũ lực. Nó tạo ra một hình thức chiến tranh "lễ độ", "
[quân tử](/wiki/Qu%C3%A2n_t%E1%BB%AD)" rất đặc biệt, khắp thế giới không thấy ở đâu cả.
Lý thuyết thì như vậy, nhưng trên thực tế sự tốt đẹp được non 300 năm, rồi sau đó suy tàn dần, hoá ra vô hiệu khi quyền lực Thiên tử suy yếu vào thời Đông Chu.
#### Bộ máy quan lại[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=5)]
Đời Chu, triều đình đã có bốn chức như chức
[thượng thư](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0) đời sau: [tư mã](/w/index.php?title=T%C6%B0_m%C3%A3&action=edit&redlink=1) coi việc binh, [tư khấu](/w/index.php?title=T%C6%B0_kh%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) coi việc hình, [tư đồ](/wiki/T%C6%B0_%C4%91%E1%BB%93) coi về canh nông, [tư không](/w/index.php?title=T%C6%B0_kh%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) coi về dân sự, ruộng đất, đê điều, đường sá... (tức như bộ công thời sau). Chưa có hai bộ: [bộ lại](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_l%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) và [bộ hộ](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_h%E1%BB%99&action=edit&redlink=1), vì chưa cần thiết, có thể giao cho những quan nhỏ.
Ngoài ra có một chức coi về việc riêng của vua
*(trủng tế)*; một chức coi về việc ăn uống của vua *(thiện phu)*; một chức coi về kho lẫm *(truyền phủ)*; một chức dạy [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) *(sư phó)*; có một quan coi các hoạn quan nữa.
Ở triều đình có ba chức quan nhỏ: Chức coi về thiên sự, tế lễ, lịch;
[Thái bốc](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_b%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) coi về bói...; và Sử coi về nhân sự, chép lại việc các đế vương đời trước, để lưu truyền những điều các tiên vương đã đặt ra. Những Kinh, Thi, Thư, Lễ, Nhạc đều do sử quan làm ra. Thời đó, không dân tộc nào chép sử kỹ như Trung Hoa.
Ngoài kinh đô, nước chia ra làm châu, rồi tới quận, lý (làng), giao cho đại phu hoặc kẻ sĩ cai trị.
#### Nông nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=6)]
Nông nghiệp thời nhà Chu đã rất tập trung và trong nhiều trường hợp được chỉ đạo từ nhà nước. Tất cả đất đai trồng trọt đều thuộc sở hữu quý tộc, các quý tộc trao lại đất đai cho các nông nô của mình. Ví dụ, một mảnh đất được chia làm chín miếng vuông, hình chữ tỉnh (井), gọi là phép tỉnh điền, thu hoạch từ mảnh đất nằm chính giữa thuộc về nhà nước, ở những mảnh xung quanh thuộc về các nông dân.
Theo cách này, nhà nước có thể tích trữ lương thực thặng dư (như gạo) và phân phối chúng ở thời đói kém hay mất mùa. Một số lĩnh vực sản xuất quan trọng thời kỳ này gồm chế tạo
[đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng), vũ khí và công cụ sản xuất nông nghiệp. Những ngành này thuộc quyền quản lý của tầng lớp quý tộc.
#### Binh chế[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=7)]
Nhà Chu cho phép trưng binh. Lính, chiến xa, ngựa, bò, dân phải nộp cho nhà nước theo định số. Quân đội chia làm ngũ (năm người lính), lượng (năm ngũ) do một tư mã cai quản, tốt (bốn lượng), lữ (năm tốt), sư (năm lữ) do một đại phu làm suý cai quản, quân (năm sư) do một viên tướng cai quản. Theo nguyên tắc, thiên tử có sáu quân, chư hầu có ba hoặc hai, một tuỳ theo lớn nhỏ. Nguyên tắc đó ít khi được tuân theo.
#### Pháp chế[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=8)]
Pháp chế của thời đó phân biệt hai giai cấp: quý tộc (đại phu) và dân thường (thứ dân). Quý tộc mà phạm tội thì xử theo lễ, nghĩa là theo tục lệ của giới quý tộc; dân thường mà phạm tội mới bị triều đinh xét theo hình luật, tội nặng nhất thì bị nhục hình khắc chữ trên trán, cắt mũi, chặt chân,
[thiến](/wiki/Thi%E1%BA%BFn), [xử tử](/wiki/T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh), xé thây, [lăng trì](/wiki/T%C3%B9ng_x%E1%BA%BBo), [tru di tam tộc](/wiki/Tru_di_tam_t%E1%BB%99c) (họ cha, họ mẹ, họ vợ). Tội nhẹ hơn thì bị gọt đầu, hay đồ (đày đi xa).
Hình luật mới đầu không được ban bố trong dân gian, như vậy triều đình muốn áp dụng ra sao tùy ý, dân không được biết; dần dần về sau, mới được khắc lên đỉnh đồng cũng chỉ để ở trong cung thôi, rồi khắc lên gỗ treo ở kinh đô và các thị tứ.
#### Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=9)]
Từ đời Thương, Trung Hoa đã có chữ viết, mới đầu khắc trên giáp cốt, lên đồ đồng; rồi sau, từ đầu đời Chu khắc bằng dao hoặc viết bằng sơn lên thẻ tre; su nữa lại viết bằng sơn trên lụa.
Có chữ viết thì có trường học, chia làm hai cấp: tiểu học cho những trẻ từ 8 đến 14 tuổi, đại học cho thiếu niên từ 15 đến 20 tuổi. Tiểu học dạy cho trẻ cách ứng đối, kính nhường và học một số chữ. Đại học dạy lục nghệ tức lễ, nhạc, xạ (bắn cung), ngự (đánh xe), thư (viết chữ), số (toán học).
Con nhà bình dân thì học ở hương học (trường ở làng), con nhà quý tộc học ở trường quốc học (kinh đô). Sử chép như vậy, nhưng đầu đời Chu có lẽ chỉ con nhà quý tộc mới được học cấp đại học, biết lục nghệ để sau ra làm quan, còn con bình dân thì may lắm một số rất ít được học vài năm ở tiểu học thôi.
Tới gần cuối đời Xuân Thu,
[Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD) là người đầu tiên mở trường tư thục để dạy trẻ em và thanh niên bất kỳ thuộc giai cấp nào. Có thể ông cũng dạy lục nghệ, nhưng ông chú trọng nhất tới sự đào tạo một số thanh niên ưu tú, dạy họ [Kinh Thi](/wiki/Kinh_Thi), [Kinh Thư](/wiki/Kinh_Th%C6%B0), [Kinh Lễ](/wiki/Kinh_L%E1%BB%85), [Kinh Nhạc](/w/index.php?title=Kinh_Nh%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) (có thể cả [Kinh Dịch](/wiki/Kinh_D%E1%BB%8Bch) nữa), để họ thành những người tài đức thay giai cấp quý tộc mà giúp vua chúa. Một số môn sinh của ông đã giúp các vua và đại phu đương thời, thành những kẻ sĩ có danh vọng.
Sau ông, môn đệ của ông gần thì như
[Tăng Tử](/wiki/T%C4%83ng_T%E1%BB%AD), xa thì như [Mạnh Tử](/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD) (học trò của cháu nội ông, Tử Tư), [Tuân Tử](/wiki/Tu%C3%A2n_T%E1%BB%AD) và nhiều nhà khác như [Mặc Tử](/wiki/M%E1%BA%B7c_T%E1%BB%AD), [Trang Tử](/wiki/Trang_T%E1%BB%AD)... noi gương ông mở trường dạy học, đào tạo được giai cấp kẻ sĩ; giai cấp này càng ngày càng đông, uy tín càng tăn, chiếm được những địa vị cao trong chính quyền, qua đời Hán thì gần như thay thế hẳn giai cấp quý tộc ở triều đình, trong dân gian.
Vì vậy chế độ huyết thống sớm chuyển qua quý tộc trí thức 2.000 năm trước phương Tây, khiến người phương Tây rất ngạc nhiên và rất phục, khen
[văn minh Trung Hoa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c) là vô cùng độc sáng. Người có công đầu là [Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD); ông được xưng tụng danh hiệu **Vạn thế Sư biểu**.
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=10)]
Bắt đầu từ thời các vua nhà Chu, các vị thủ lĩnh địa phương nhận được quyền hành động như các
[thầy tế](/wiki/Th%E1%BA%A7y_t%E1%BA%BF): để thực hiện [hiến tế](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), để cho phép hát một số loại bài hát và một số điệu nhảy, quyền cúng tế các vị thần núi sông ở địa phương, các dòng suối và đất và mùa màng. Tuy nhiên, các quý tộc địa phương tiếp tục đi theo di sản của ông cha để lại. Họ lấy vợ bằng những nghi thức tôn giáo và sự ghi chép [gia phả](/wiki/Gia_ph%E1%BA%A3), trong khi dân thường vẫn tiếp tục kiểu lấy vợ thời cổ, không có họ hay có [gia phả](/wiki/Gia_ph%E1%BA%A3). Họ chỉ đơn giản sống với nhau và được công nhận là một cặp bởi những người hàng xóm.
Giống như ở
[Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81), cùng với thời gian có một sự pha trộn giữa các tôn giáo của kẻ chinh phục và kẻ bị chinh phục. Những vị cai trị nhà Chu chấp nhận vào danh sách thần thánh của mình một số vị thần của nền văn minh Thương. Sự cúng tế nhiều vị thần từ thời nhà Thương vẫn được tiếp tục, gồm cả vị thần [mùa màng](/w/index.php?title=M%C3%B9a_m%C3%A0ng&action=edit&redlink=1), [mưa](/wiki/M%C6%B0a) và [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) - một trong những vị thần này được tin rằng được sinh ra từ một bà mẹ trinh trắng. Trong số các vị thần đó có vị thần sông [Hoàng Hà](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0), người có thân cá nhưng có mặt người. Trong nền văn minh Chu, con người tiếp tục cố gắng làm dịu các vị thần bằng cách cúng tế. Những người có khả năng thì hiến tế bằng gia súc, cừu, lợn hay ngựa.
Việc hiến tế bằng người giảm bớt so với thời
[nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng), nhưng nhà Chu có cả vợ và bạn bè ở trong mộ, và mỗi năm một cô gái trẻ bị cúng làm cô dâu cho thần sông. Việc hiến tế này bắt đầu bằng việc những bà đồng cốt lựa chọn một cô gái đẹp nhất có thể. Mặc cho cô ta đồ [satin](/wiki/Satin), [tơ](/w/index.php?title=T%C6%A1&action=edit&redlink=1) và đeo trang sức và đặt lên một cái giường cưới trên một cái bè. Họ tống cái bè xuống sông. Cái bè sẽ chìm và cô gái chết đuối, coi như là một đồ hiến tế cho thế giới vô hình của vị thần sông.
## Chế độ tông pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=11)]
Chế độ lập đích tử từ đó được
[Chu Công](/wiki/Chu_C%C3%B4ng_%C4%90%C3%A1n), em của Vũ Vương, quy định, rồi dần dần ngày càng được hoàn thiện, bổ sung; trong sử gọi là tôn (cũng đọc là tông) pháp: (宗法).
Vua (
[thiên tử](/wiki/Thi%C3%AAn_t%E1%BB%AD) hay [chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u)) lựa một người con mà truyền ngôi cho - theo nguyên tắc đích tử là con trưởng của [hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) - chỉ người đó được làm thiên tử hay vương còn những người khác thì lãnh những tước nhỏ hơn, lãnh địa cũng nhỏ hơn, hoặc làm chư hầu, hoặc làm khanh, đại phu. Người con kế vị đó được gọi là tự vương hay tự quân, làm chủ tế trong [tôn miếu](/w/index.php?title=T%C3%B4n_mi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1); những người con khác chỉ làm bồi tế. Sự tiếm vị bị coi là một tội nặng.
Các gia đình đại phu cũng vậy: người con kế nghiệp làm chủ tế, gọi là
*"đại tôn"*, những người khác làm tiểu tế, gọi là "tiểu tôn". Có những thể chế quy định từng chi tiết trong các cuộc tế đó. Trong gia đình thường dân, người con trưởng luôn luôn được hưởng gia tài, giữ việc hương khói. Địa vị người đó quan trọng nhất trong nhà nhưng trách nhiệm cũng lớn nhất: lo cho mọi người trong nhà đủ ăn đủ mặc, dạy bảo người dưới, chịu sự chê trách của [dòng họ](/w/index.php?title=D%C3%B2ng_h%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1), [xã hội](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) nếu trong gia đình có kẻ nghèo đói hoặc hư hỏng, làm nhục tổ tiên.
Ngược lại, người đó và cả vợ nữa, được người trên nể, người dưới tuân lời. Khi em còn nhỏ, ở chung nhà thì anh có quyền thay cha (đã mất); em lớn rồi, ra ở riêng, may mà giàu có, sang trọng hơn anh thì về nhà vẫn phải lễ phép với anh, có bổn phận giúp đỡ anh, mà không được khoe giàu sang trước mặt anh.
Con gái không được quyền thừa kế, ra ở riêng rồi thì không còn địa vị gì trong nhà nữa, thành người của gia đình bên chồng (nữ nhân ngoại tộc), do vậy có câu
*"nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô"*.
Tổ chức đại gia đình đó rất thích hợp với chế độ nông nghiệp để đất đai của gia đình không bị phân tán vào tay người ngoài, mà sự khai thác chung được dễ dàng, sự tiêu pha đỡ tốn kém. Nó tạo nên tinh thần gia tộc: giúp đỡ lẫn nhau, giữ danh dự chung cho nhau. Nhưng nó cũng gây nhiều sự bất công, bất bình nếu người gia trưởng tư cách không đàng hoàng, ăn bám.
Muốn cho chế độ tôn pháp được vững, nhà Chu rất đề cao
**hiếu đễ**: con phải hiếu với cha mẹ, kẻ dưới phải tôn kính người trên. Nhờ vậy ai cũng nhận rằng dân tộc Trung Hoa là dân tộc coi trọng chữ hiếu nhất. Vì trọng chữ hiếu, nên họ chú trọng đến tang lễ, tế tự. Sự [thờ cúng tổ tiên](/wiki/T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_th%E1%BB%9D_c%C3%BAng_t%E1%BB%95_ti%C3%AAn) gần thành một tôn giáo.
## Mệnh Trời (Thiên Mệnh)[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=12)]
Nhà Chu cũng phải tranh đấu với tính hợp thức về sự cai trị của họ. Để thuyết phục thần dân, đặc biệt là các quý tộc, về tính chính đáng của quyền lực của mình, nhà Chu lập ra một hệ thống quyền lực mới mà họ gọi là "
[Thiên mệnh](/wiki/Thi%C3%AAn_m%E1%BB%87nh)" (t’ien ming), hay "Sự uỷ nhiệm của Trời". Khái niệm này vẫn là một phần trong bề ngoài của những lý thuyết về quyền lực ở Trung Quốc. Nhà Chu định nghĩa quyền làm vua như một vị trí trung gian giữa trời và đất; đặc tính của vua hay chúa tể, "vương" thể hiện hùng hồn điều này. Chữ biểu ý của nghĩa này gồm ba đường ngang và một nét sổ dọc. Điều này thể hiện sự kết nỗi giữa trời (ở trên) và đất (ở dưới).
Mối quan hệ này được thể hiện gián tiếp bởi chúa tể hay nhà vua (đường ngang ở giữa). Trời ("thiên") muốn rằng con người sẽ có được mọi thứ nhu cầu của mình, và vị vua, theo ý của "thiên mệnh" được chỉ định bởi trời để coi sóc sự thịnh vượng của mọi người dân. Đây là một "Chiếu chỉ" hay "Sự uỷ nhiệm" của trời. Nếu vị vua chúa trở nên ích kỷ hay không thể chấp nhận được, không thể chăm sóc người dân, trời bãi bỏ sự uỷ nhiệm của mình và trao cho người khác.
Cách duy nhất để biết được sự uỷ nhiệm đã được thông qua là lật đổ vị vua chúa đó; nếu việc lật đổ thành công, thì sự uỷ nhiệm đã được trao cho người kia, nhưng nếu thất bại, thì sự uỷ nhiệm vẫn thuộc về nhà vua. Mệnh Trời có thể là khái niệm về mặt chính trị và xã hội bị chỉ trích nhiều nhất trong văn hoá Trung Quốc. Nó giải thích những thay đổi trong lịch sử, nhưng cũng cung cấp một lý thuyết đạo đức sâu sắc về triều đình dựa trên sự vị tha cống hiến của người cai trị đối với lợi ích đại chúng. Quan niệm này cũng tái tạo lại quan niệm Trung Quốc về Trời, vốn bắt nguồn từ khái niệm trước đó về một "Thượng đế", ("Shang-Ti") thành một lực lượng cai trị vũ trụ đạo đức. Chính khía cạnh đạo đức này của Trời và "Mệnh Trời", đã ảnh hưởng đến khuynh hướng chung của văn hoá và triết học Trung Quốc, có lẽ chú trọng tới đạo đức và các vấn đề xã hội – hơn là những nền văn hoá cổ khác.
## Nhà Đông Chu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=13)]
Năm
[771 TCN](/w/index.php?title=771_TCN&action=edit&redlink=1), khi [Chu U Vương](/wiki/Chu_U_v%C6%B0%C6%A1ng) phế truất Thân hậu để đưa [Bao Tự](/wiki/Bao_T%E1%BB%B1) lên thay thế, kinh đô nhà Chu đã bị các lực lượng du mục phía đông bắc tràn vào cướp phá do sự xúi giục của Thân Hầu (cha Thân hậu). U vương bị giết và con cả là [thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD) Nghi Cữu được các quý tộc chư hầu [Trịnh](/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)), [Tấn](/wiki/T%E1%BA%A5n_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)), [Tần](/wiki/T%E1%BA%A7n_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) đưa lên làm vua, tức là [Chu Bình Vương](/wiki/Chu_B%C3%ACnh_V%C6%B0%C6%A1ng), dời đô về phía đông năm [771 TCN](/w/index.php?title=771_TCN&action=edit&redlink=1) tới [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng), tỉnh [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) hiện nay. Từ đây bắt đầu giai đoạn Đông Chu, và chỉ kết thúc khi bị nhà Tần lật đổ vào năm 256 trước Công Nguyên; trong lịch sử Trung Quốc, giai đoạn này được gọi là " [Thời Xuân Thu](/wiki/Xu%C3%A2n_Thu)" (771-403 TCN) và " [Thời chiến quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)" (403-256 TCN).
Sự phân chia này dựa trên một bộ sử biên niên của Khổng Tử, bộ
[Kinh Xuân Thu](/wiki/Kinh_Xu%C3%A2n_Thu). Bộ này chép sử [nước Lỗ](/wiki/L%E1%BB%97_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) từ năm thứ nhất đời [Lỗ Ấn Công](/w/index.php?title=L%E1%BB%97_%E1%BA%A4n_C%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) (722 TCN) đến năm thứ 14 đời [Lỗ Ai Công](/wiki/L%E1%BB%97_Ai_c%C3%B4ng) (481 TrCN), gồm 240 năm, năm 479 là năm Khổng Tử mất. Nhiều học giả thấy năm 722 và năm 480 (hoặc năm 479) không đánh dấu một biến cố lớn lao nào trong lịch sử, nên đã chia lại như sau:
- Thời Xuân Thu: 770-403 TCN, từ đời
[Chu Bình Vương](/wiki/Chu_B%C3%ACnh_V%C6%B0%C6%A1ng)tới cuối đời [Chu Uy Liệt Vương](/wiki/Chu_Uy_Li%E1%BB%87t_V%C6%B0%C6%A1ng).
- Thời Chiến Quốc: 403-221 TCN, từ đời
[Chu An Vương](/wiki/Chu_An_V%C6%B0%C6%A1ng)đến khi [nước Tần](/wiki/T%E1%BA%A7n_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc))diệt được Tề và thống nhất Trung Quốc.
Thời kỳ này của nhà Đông Chu cũng được coi là giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất của tư tưởng và văn hoá Trung Quốc trong lịch sử. Chính trong giai đoạn cai trị này của nhà Đông Chu mà những nhà tư tưởng lớn nhất đã sáng tạo ra những quan niệm khởi đầu về
[triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc), [đạo đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c), [học thuyết chính trị](/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) và văn hoá Trung Quốc.
Ở giai đoạn Xuân Thu (771-403 TCN), Trung Quốc gồm phần lớn là một nhóm các tiểu vương quốc; chính nhà Chu cũng không bao giờ có đủ quyền lực quân sự và chính trị để tái chiếm phía tây hay thậm chí là giữ được quyền kiểm soát các tiểu quốc của mình. Nhược điểm của
[phong kiến phân quyền](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn_ph%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) phát tác:
- Nó không thể vững lâu được vì phải dựa vào quyền của thiên tử nhà Chu. Mà nhà Chu thì phải cắt dần đất đai phong cho các vương hầu công khanh nên mỗi ngày một hẹp lại, trông vào sự cống hiến của
[chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u)thì không được bao nhiêu, do đó quyền lực Thiên tử càng ngày càng yếu đi. [Chư hầu](/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u)trái lại, ở xa kinh đô nhà Chu, tự ý mở mang đất đai, thôn tính kẻ yếu ở chung quanh, hùng cứ một phương. Vì vậy số bộ lạc cứ giảm dần từ 1600 xuống 1000, 500... 100, mà các chư hầu hùng cường đất đai mỗi ngày một rộng, hơn cả thiên tử. Những chư hầu nhỏ bị chư hầu lớn ức hiếp, cầu cứu với thiên tử, thiên tử không cứu nổi, thế là chế độ chỉ còn có cái danh mà không có cái thực.
Bởi vì sự không ổn định của các tiểu quốc đó, và bởi vì sự xâm lấn lãnh thổ của các rợ du mục phía nam, các tiểu quốc phải liên minh với nhau và chấp nhận một số vị bá chủ trên "lãnh thổ" của họ. Vì vậy thời Xuân Thu là một giai đoạn nguy hiểm và không chắc chắn nhất, trong đó lãnh thổ bị chuyển dịch tới lui, các cuộc xâm lấn thường xuyên xảy ra và các liên minh được lập lên rồi lại giải tán với sự nhanh chóng đáng kinh ngạc.
## Suy tàn[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=14)]
Từ khi dời đô sang phía Đông, quyền lực của triều đình Chu dần giảm sút: tốc độ tan rã các vương quốc tăng lên. Từ thời Bình Vương về sau, các vua nhà Chu chỉ còn cai trị trên danh nghĩa, quyền lực thực sự nằm trong tay các chư hầu hùng mạnh. Các chư hầu đánh nhau để giành lấy ngôi bá chủ, điều khiển các chư hầu khác thay vai trò của nhà Chu, dù trên danh nghĩa họ vẫn mượn tiếng nhà Chu để điều khiển các chư hầu khuất phục. Trong thời
[Xuân Thu](/wiki/Xu%C3%A2n_Thu) xuất hiện các chư hầu mạnh nối nhau làm bá chủ, gọi là [Ngũ Bá](/wiki/Ng%C5%A9_B%C3%A1) (có vài thuyết khác nhau quan niệm về Ngũ Bá).
Tới cuối thời nhà Chu, các chư hầu thậm chí còn không cần biết tới sự cai trị chỉ mang tính biểu tượng của các vua Chu và tự xưng vương (như nhà Chu). Chiến tranh giữa các chư hầu tàn khốc hơn, quy mô lớn hơn vì một loạt nước nhỏ thời Xuân Thu đã bị tiêu diệt, còn lại chỉ khoảng 10 nước, trong đó có 7 nước lớn gọi là Thất hùng: Tề, Yên, Tần, Sở, Hàn, Triệu, Nguỵ. Nhà Chu khi đó chỉ còn cai quản vùng đất nhỏ bé như các nước chư hầu bé khác còn sót lại chưa bị diệt như
[Lỗ](/wiki/L%E1%BB%97_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)), [Vệ](/wiki/V%E1%BB%87_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)). Các chư hầu lớn muốn trở thành Vua của những ông vua.
Tới thời
[Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c), Tần có lần đòi [Cửu đỉnh](/wiki/C%E1%BB%ADu_%C4%91%E1%BB%89nh) của Chu, Triệu lấy tế điền (ruộng mà hoa lợi dùng vào việc tế lễ) của Chu; và khi các chư hầu đều tự xưng vương cả - tức tự coi mình ngang hàng với vua Chu - thì vua Chu cũng phải khép nép tâng họ lên là vương mà tự xưng là tiểu quốc.
Tới thế kỷ 3 TCN, một nhà Chu nhỏ bé cũng lại nảy sinh lục đục. Hai nước Hàn và Triệu mang quân can thiệp, chia lãnh thổ nhỏ bé làm đôi, giao cho hai vị tông thất cai quản, gọi là Tây Chu công và Đông Chu công. "Thiên tử" nhà Chu ở chung với Tây Chu công. Từ đây
[Tây Chu](/wiki/T%C3%A2y_Chu_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) và [Đông Chu](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Chu_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) chỉ mang nghĩa phân chia trong phạm vi hẹp của vùng đất nhà Đông Chu xung quanh [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) mà thôi, không phải địa phận nhà Tây Chu xưa kia, lúc đó đã thuộc về Tần.
Tới năm 257 TCN, hưởng ứng phong trào "
[hợp tung](/wiki/H%E1%BB%A3p_tung)" do Sở và Yên phát động để chống nước Tần hùng mạnh và hung hãn đang lấn đất chư hầu như tằm ăn lá, thiên tử nhà Chu cũng mộ binh đánh Tần. Nhưng lúc đó nhà Chu đã kiệt quệ tới mức thiên tử không có đủ tiền chiêu binh mà phải đi vay. Tây Chu công tự làm tướng cùng hợp binh với quân Yên và quân Sở. Thế nhưng, phong trào hợp tung cũng như những lần trước, đúng như đánh giá của [Trương Nghi](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Nghi):" *hợp tung như đống cát, dễ hợp mà dễ tan*", chưa đánh Tần trận nào ra trò mà hợp tung lại tan rã vì quân các nước khác không tới. Hàn đang bị Tần vây, không cựa quậy được, Triệu vừa thua [trận Trường Bình](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C3%ACnh) mất gần hết nhân sự và sinh khí, còn Tề lại thông hiếu với Tần không ra quân. Quân Sở và Yên cô thế đành tự rút. Lấy cớ nhà Chu gây hấn, năm 256 TCN, Tần Chiêu Tương vương sai Trương Đường mang quân đánh vào đất Tây Chu, bắt Chu Noãn vương đem về Hàm Dương.
Năm 250 TCN,
[Tần Chiêu Tương Vương](/wiki/T%E1%BA%A7n_Chi%C3%AAu_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng) chết, liền sau đó con là Hiếu Văn vương lên ngôi 3 ngày cũng chết. Cháu là Tử Sở lên ngôi, tức là Trang Tương vương. Đông Chu quân thấy nước Tần mất liền 2 vua, lại sai người đi bàn với các nước *hợp tung* đánh Tần lần nữa, thành ra chọc giận nước Tần. Năm 249 TCN, vua Tần bèn sai [Lã Bất Vi](/wiki/L%C3%A3_B%E1%BA%A5t_Vi) mang 10 vạn quân đi đánh Đông Chu, bắt nốt Đông Chu quân mang về. Từ đó nhà Chu mất hẳn.
Nhà Chu tính từ Chu Vũ vương đến Đông Chu quân có 37 vua, nếu tính từ năm 1122 TCN thì kéo dài 873 năm, nếu tính từ 1046 TCN thì kéo dài 777 năm. Dù là con số nào, nhà Chu vẫn là triều đại tồn tại lâu nhất trong
[lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c).
## Các vua nhà Chu[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=15)]
### Các thủ lĩnh bộ tộc từ thời vua Thuấn đến Hạ, Thương[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=16)]
Theo
[Sử ký Tư Mã Thiên](/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), *Chu bản kỷ*, có ghi lại 15 đời thủ lĩnh bộ tộc Chu:
|Thứ tự||Tên||Quan hệ với người trước||Ghi chú|
|1||
|[Đế Cốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_Kh%E1%BB%91c)và bà [Khương Nguyên](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_Nguy%C3%AAn_(v%E1%BB%A3_c%E1%BA%A3_%C4%91%E1%BA%BF_C%E1%BB%91c)) [Thuấn](/wiki/Thu%E1%BA%A5n) [nhà Hạ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%A1) [Công Lưu](/wiki/C%C3%B4ng_L%C6%B0u) [Cổ Công Đản Phủ](/wiki/C%E1%BB%95_C%C3%B4ng_%C4%90%E1%BA%A3n_Ph%E1%BB%A7)(Cơ Đản Phủ, tức Chu Thái Vương) [Quý Lịch](/wiki/Qu%C3%BD_L%E1%BB%8Bch)) [Ngô Thái Bá](/wiki/Ng%C3%B4_Th%C3%A1i_B%C3%A1)và [Ngô Trọng Ung](/wiki/Ng%C3%B4_Tr%E1%BB%8Dng_Ung)) [nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng) [Cơ Xương](/wiki/Chu_V%C4%83n_V%C6%B0%C6%A1ng)) [Đế Tân](/wiki/Tr%E1%BB%A5_V%C6%B0%C6%A1ng)nhà Thương
### Các vua Chu làm thiên tử[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=17)]
|Tên riêng||
|1 [Cơ Phát](/wiki/Chu_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng)
姬發
[Chu Vũ Vương](/wiki/Chu_V%C5%A9_v%C6%B0%C6%A1ng)
武王
[1046 TCN](/wiki/1046_TCN)- [1043 TCN](/w/index.php?title=1043_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬誦
[Chu Thành Vương](/wiki/Chu_Th%C3%A0nh_v%C6%B0%C6%A1ng)
成王
[1042 TCN](/w/index.php?title=1042_TCN&action=edit&redlink=1)- [1021 TCN](/w/index.php?title=1021_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬釗
[Chu Khang Vương](/wiki/Chu_Khang_v%C6%B0%C6%A1ng)
康王
[1020 TCN](/w/index.php?title=1020_TCN&action=edit&redlink=1)- [996 TCN](/w/index.php?title=996_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬瑕
[Chu Chiêu Vương](/wiki/Chu_Chi%C3%AAu_v%C6%B0%C6%A1ng)
昭王
[995 TCN](/w/index.php?title=995_TCN&action=edit&redlink=1)- [977 TCN](/w/index.php?title=977_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬滿
[Chu Mục Vương](/wiki/Chu_M%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng)
穆王
[976 TCN](/w/index.php?title=976_TCN&action=edit&redlink=1)- [922 TCN](/w/index.php?title=922_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬繄扈
[Chu Cung Vương](/wiki/Chu_Cung_v%C6%B0%C6%A1ng)
共王
[922 TCN](/w/index.php?title=922_TCN&action=edit&redlink=1)- [900 TCN](/wiki/900_TCN) 1
姬囏
[Chu Ý Vương](/wiki/Chu_%C3%9D_v%C6%B0%C6%A1ng)
懿王
[899 TCN](/w/index.php?title=899_TCN&action=edit&redlink=1)- [892 TCN](/w/index.php?title=892_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬辟方
[Chu Hiếu Vương](/wiki/Chu_Hi%E1%BA%BFu_v%C6%B0%C6%A1ng)
孝王
[891 TCN](/w/index.php?title=891_TCN&action=edit&redlink=1)- [886 TCN](/w/index.php?title=886_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬燮
[Chu Di Vương](/wiki/Chu_Di_v%C6%B0%C6%A1ng)
夷王
[885 TCN](/w/index.php?title=885_TCN&action=edit&redlink=1)- [878 TCN](/w/index.php?title=878_TCN&action=edit&redlink=1) 1
姬胡
[Chu Lệ Vương](/wiki/Chu_L%E1%BB%87_v%C6%B0%C6%A1ng)
厲王
[877 TCN](/w/index.php?title=877_TCN&action=edit&redlink=1)- [842 TCN](/w/index.php?title=842_TCN&action=edit&redlink=1) 1 [Chu Triệu cộng hòa](/wiki/Chu_Tri%E1%BB%87u_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)
共和
*nhiếp chính*) [841 TCN](/w/index.php?title=841_TCN&action=edit&redlink=1)- [828 TCN](/w/index.php?title=828_TCN&action=edit&redlink=1)
姬靜
[Chu Tuyên Vương](/wiki/Chu_Tuy%C3%AAn_v%C6%B0%C6%A1ng)
宣王
[827 TCN](/w/index.php?title=827_TCN&action=edit&redlink=1)- [782 TCN](/w/index.php?title=782_TCN&action=edit&redlink=1)
姬宮湦
[Chu U Vương](/wiki/Chu_U_v%C6%B0%C6%A1ng)
幽王
[781 TCN](/w/index.php?title=781_TCN&action=edit&redlink=1)- [771 TCN](/w/index.php?title=771_TCN&action=edit&redlink=1)
姬宜臼
[Chu Bình Vương](/wiki/Chu_B%C3%ACnh_V%C6%B0%C6%A1ng)
平王
[770 TCN](/w/index.php?title=770_TCN&action=edit&redlink=1)- [720 TCN](/w/index.php?title=720_TCN&action=edit&redlink=1)
姬林
[Chu Hoàn Vương](/wiki/Chu_Ho%C3%A0n_v%C6%B0%C6%A1ng)
桓王
[719 TCN](/w/index.php?title=719_TCN&action=edit&redlink=1)- [697 TCN](/w/index.php?title=697_TCN&action=edit&redlink=1)
姬佗
[Chu Trang Vương](/wiki/Chu_Trang_V%C6%B0%C6%A1ng)
莊王
[696 TCN](/w/index.php?title=696_TCN&action=edit&redlink=1)- [682 TCN](/w/index.php?title=682_TCN&action=edit&redlink=1)
姬胡齊
[Chu Ly Vương](/wiki/Chu_Ly_V%C6%B0%C6%A1ng)
釐王
[681 TCN](/w/index.php?title=681_TCN&action=edit&redlink=1)- [677 TCN](/w/index.php?title=677_TCN&action=edit&redlink=1)
姬閬
[Chu Huệ Vương](/wiki/Chu_Hu%E1%BB%87_v%C6%B0%C6%A1ng)
惠王
[676 TCN](/w/index.php?title=676_TCN&action=edit&redlink=1)- [652 TCN](/w/index.php?title=652_TCN&action=edit&redlink=1)
姬鄭
[Chu Tương Vương](/wiki/Chu_T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng)
襄王
[651 TCN](/w/index.php?title=651_TCN&action=edit&redlink=1)- [619 TCN](/w/index.php?title=619_TCN&action=edit&redlink=1)
姬壬臣
[Chu Khoảnh Vương](/wiki/Chu_Kho%E1%BA%A3nh_v%C6%B0%C6%A1ng)
頃王
[618 TCN](/w/index.php?title=618_TCN&action=edit&redlink=1)- [613 TCN](/w/index.php?title=613_TCN&action=edit&redlink=1)
姬班
[Chu Khuông Vương](/wiki/Chu_Khu%C3%B4ng_v%C6%B0%C6%A1ng)
匡王
[612 TCN](/w/index.php?title=612_TCN&action=edit&redlink=1)- [607 TCN](/w/index.php?title=607_TCN&action=edit&redlink=1)
姬瑜
[Chu Định Vương](/wiki/Chu_%C4%90%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%C6%A1ng)
定王
[606 TCN](/w/index.php?title=606_TCN&action=edit&redlink=1)- [586 TCN](/w/index.php?title=586_TCN&action=edit&redlink=1)
姬夷
[Chu Giản Vương](/wiki/Chu_Gi%E1%BA%A3n_v%C6%B0%C6%A1ng)
簡王
[585 TCN](/w/index.php?title=585_TCN&action=edit&redlink=1)- [572 TCN](/w/index.php?title=572_TCN&action=edit&redlink=1)
姬泄心
[Chu Linh Vương](/wiki/Chu_Linh_v%C6%B0%C6%A1ng)
靈王
[571 TCN](/w/index.php?title=571_TCN&action=edit&redlink=1)- [545 TCN](/w/index.php?title=545_TCN&action=edit&redlink=1)
姬貴
[Chu Cảnh Vương](/wiki/Chu_C%E1%BA%A3nh_v%C6%B0%C6%A1ng)
景王
[544 TCN](/w/index.php?title=544_TCN&action=edit&redlink=1)- [521 TCN](/w/index.php?title=521_TCN&action=edit&redlink=1)
姬猛
[Chu Điệu Vương](/wiki/Chu_%C4%90i%E1%BB%87u_V%C6%B0%C6%A1ng)
悼王
[520 TCN](/w/index.php?title=520_TCN&action=edit&redlink=1)
姬丐
[Chu Kính Vương](/wiki/Chu_K%C3%ADnh_V%C6%B0%C6%A1ng)
敬王
[519 TCN](/w/index.php?title=519_TCN&action=edit&redlink=1)- [476 TCN](/wiki/476_TCN)
姬仁
[Chu Nguyên Vương](/wiki/Chu_Nguy%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng)
元王
[475 TCN](/wiki/475_TCN)- [469 TCN](/wiki/469_TCN)
姬介
[Chu Trinh Định Vương](/wiki/Chu_Trinh_%C4%90%E1%BB%8Bnh_V%C6%B0%C6%A1ng)
貞定王
[468 TCN](/wiki/468_TCN)- [442 TCN](/wiki/442_TCN)
姬去疾
[Chu Ai Vương](/wiki/Chu_Ai_V%C6%B0%C6%A1ng)
哀王
[441 TCN](/wiki/441_TCN)
姬叔
[Chu Tư Vương](/wiki/Chu_T%C6%B0_V%C6%B0%C6%A1ng)
思王
[441 TCN](/wiki/441_TCN)
姬嵬
[Chu Khảo Vương](/wiki/Chu_Kh%E1%BA%A3o_V%C6%B0%C6%A1ng)
考王
[440 TCN](/wiki/440_TCN)- [426 TCN](/wiki/426_TCN)
姬午
[Chu Uy Liệt Vương](/wiki/Chu_Uy_Li%E1%BB%87t_V%C6%B0%C6%A1ng)
威烈王
[425 TCN](/wiki/425_TCN)- [402 TCN](/wiki/402_TCN)
姬驕
[Chu An Vương](/wiki/Chu_An_V%C6%B0%C6%A1ng)
安王
[401 TCN](/wiki/401_TCN)- [376 TCN](/wiki/376_TCN)
姬喜
[Chu Liệt Vương](/wiki/Chu_Li%E1%BB%87t_V%C6%B0%C6%A1ng)
烈王
[375 TCN](/wiki/375_TCN)- [369 TCN](/wiki/369_TCN)
姬扁
[Chu Hiển Vương](/wiki/Chu_Hi%E1%BB%83n_v%C6%B0%C6%A1ng)
顯王
[368 TCN](/wiki/368_TCN)- [321 TCN](/wiki/321_TCN)
姬定
[Chu Thận Tịnh Vương](/wiki/Chu_Th%E1%BA%ADn_T%E1%BB%8Bnh_V%C6%B0%C6%A1ng)
慎靚王
[320 TCN](/wiki/320_TCN)- [315 TCN](/wiki/315_TCN)
姬延
[Chu Noản Vương](/wiki/Chu_No%E1%BA%A3n_V%C6%B0%C6%A1ng)
赧王
[314 TCN](/wiki/314_TCN)- [256 TCN](/wiki/256_TCN)
姬根
[Đông Chu quân](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Chu_qu%C3%A2n)hay Chu Huệ Công
惠公
2 [255 TCN](/wiki/255_TCN)- [249 TCN](/wiki/249_TCN) **1**Niên đại bắt đầu lịch sử Trung Quốc được chấp nhận chung là năm [841 TCN](/w/index.php?title=841_TCN&action=edit&redlink=1), khởi đầu thời nhiếp chính Cộng Hòa. Tất cả niên đại trước đó đều còn gây nhiều tranh cãi. Những niên đại ở đây lấy theo *Dự án Biên niên Hạ-Thương-Chu*, của các học giả do chính phủ Trung Quốc tài trợ và hoàn thành năm 2000. Chúng chỉ có tính tham khảo. **2**Các quý tộc họ Cơ cho rằng Huệ Công là người kế vị Noản Vương sau khi kinh đô [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng)bị các quân Tần chiếm năm [256 TCN](/wiki/256_TCN). Tuy nhiên danh vị nhà Chu không kéo dài thêm được bao lâu và Huệ Công cũng không dám xưng vương, vì thế số đông cho rằng Noản Vương là vua cuối cùng nhà Chu.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=18)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=19)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=20)] [Sử ký Tư Mã Thiên](/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn), thiên: *Chu bản kỷ*
-
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Chu&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
|
|

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1067 hit/3, cp1067 miss


text:
Omsk (tỉnh)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Omsk Oblast (tiếng Nga: О́мская о́бласть, Omskaya oblast) là một chủ thể liên bang của Nga (một tỉnh, nằm ở phần tây nam Siberi. Trung tâm hành chính là thành phố Omsk. Tỉnh Omsk giáp tỉnh Tyumen về phía bắc và tây, tỉnh Novosibirsk và tỉnh Tomsk về phía đông và giáp Kazakhstan về phía nam.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Президент Российской Федерации. Указ №849 от 13 мая 2000 г. «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе». Вступил в силу 13 мая 2000 г. Опубликован: "Собрание законодательства РФ", №20, ст. 2112, 15 мая 2000 г. (President of the Russian Federation. Decree #849 of May 13, 2000 On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District. Có hiệu lực từ May 13, 2000.).
- ^ Госстандарт Российской Федерации. №ОК 024-95 27 декабря 1995 г. «Общероссийский классификатор экономических регионов. 2. Экономические районы», в ред. Изменения №5/2001 ОКЭР. (Gosstandart of the Russian Federation. #OK 024-95 December 27, 1995 Russian Classification of Economic Regions. 2. Economic Regions, as amended by the Amendment #5/2001 OKER. ).
- ^ Theo Điều 68.1 của Hiến pháp Nga, tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức trên toàn bộ lãnh thổ liên bang Nga. Điều 68.2 quy định thêm rằng chỉ có các nước cộng hòa có quyền có ngôn ngữ chính thức khác bên cạnh tiếng Nga.
- ^ a ă â Федеральная служба государственной статистики (Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga) (2011). “Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года (Kết quả sơ bộ Điều tra dân số toàn Nga năm 2010)”. Всероссийская перепись населения 2010 года (Điều tra dân số toàn Nga năm 2010) (bằng tiếng Nga). Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga. Truy cập 25 tháng 4 năm 2011.
- ^ a ă â Федеральная служба государственной статистики (Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga) (21 tháng 5 năm 2004). “Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек (Dân số Nga, các chủ thể Liên bang Nga trong thành phần các vùng liên bang, các huyện, các điểm dân cư đô thị, các điểm dân cư nông thôn—các trung tâm huyện và các điểm dân cư nông thôn với dân số từ 3 nghìn người trở lên)”. Всероссийская перепись населения 2002 года (Điều tra dân số toàn Nga năm 2002) (bằng tiếng Nga). Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga. Truy cập 23 tháng 3 năm 2010.
- ^ The value of density was calculated automatically by dividing the 2002 Census population by the area specified in the infobox. Please note that this value may not be accurate as the area specified in the infobox is not necessarily reported for the same year as the Census (2002).
- ^ Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service) (21 tháng 5 năm 2004). “Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации (Territory, Number of Districts, Inhabited Localities, and Rural Administration by Federal Subjects of the Russian Federation)”. Всероссийская перепись населения 2002 года (All-Russia Population Census of 2002) (bằng tiếng Russian). Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2008.
- ^ Правительство Российской Федерации. Федеральный закон №107-ФЗ от 3 июня 2011 г. «Об исчислении времени», в ред. Федерального закона №271-ФЗ от 03 июля 2016 г. «О внесении изменений в Федеральный закон "Об исчислении времени"». Вступил в силу по истечении шестидесяти дней после дня официального опубликования (6 августа 2011 г.). Опубликован: "Российская газета", №120, 6 июня 2011 г. (Chính phủ Liên bang Nga. Luật liên bang #107-FZ of 2011-06-31 Về việc tính toán thời gian, as amended by the Luật Liên bang #271-FZ of 2016-07-03 Về việc sửa đổi luật liên bang "Về việc tính toán thời gian". Có hiệu lực từ 6 ngày sau ngày công bố chính thức.).
- ^ Назаров Виктор Иванович - Губернатор Омской области. Viktor Nazarov, Governor of Omsk Oblast (tiếng Nga)
Liên kết[sửa | sửa mã nguồn]
- (tiếng Nga) Omsk Oblast information portal

markdown:
# Omsk (tỉnh)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Omsk Oblast
|(tiếng Anh) Омская область (tiếng Nga)
|
|-
|
|![]()
[Hệ tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [56°13′B 73°16′Đ / 56,217°B 73,267°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Omsk_%28t%E1%BB%89nh%29¶ms=56_13_N_73_16_E_region:RU_type:adm1st) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [56°13′B 73°16′Đ / 56,217°B 73,267°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Omsk_%28t%E1%BB%89nh%29¶ms=56_13_N_73_16_E_region:RU_type:adm1st) ![ Coat of arms of Omsk Oblast.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Coat_of_arms_of_Omsk_Oblast.png/70px-Coat_of_arms_of_Omsk_Oblast.png)
![ Coat of arms of Omsk Oblast.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Coat_of_arms_of_Omsk_Oblast.png/70px-Coat_of_arms_of_Omsk_Oblast.png)
Huy hiệu
![ Flag of Omsk Oblast.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Flag_of_Omsk_Oblast.svg/115px-Flag_of_Omsk_Oblast.svg.png)
![ Flag of Omsk Oblast.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Flag_of_Omsk_Oblast.svg/115px-Flag_of_Omsk_Oblast.svg.png)
Cờ
[Anthem](/w/index.php?title=Anthem&action=edit&redlink=1) **Thể chế chính trị** **Quốc gia** [Nga](/wiki/Nga) [Tư cách chính trị](/wiki/Ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga) [Oblast](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Nga) [Vùng liên bang](/wiki/V%C3%B9ng_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga) [Xibia](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Li%C3%AAn_bang_Xibia&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-FederalDistrict-1) [Vùng kinh tế](/wiki/V%C3%B9ng_kinh_t%E1%BA%BF_c%E1%BB%A7a_Nga) [Tây Xibia](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_kinh_t%E1%BA%BF_t%C3%A2y_Xibia&action=edit&redlink=1) [[2]](#cite_note-EconomicRegion-2) **Trung tâm hành chính** [Omsk](/wiki/Omsk) **Ngôn ngữ chính thức** [Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) [[3]](#cite_note-Russian-3) **Số liệu thống kê** **Dân số**
(Kết quả sơ bộ
[Điều tra 2010](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91_Nga_(2010)&action=edit&redlink=1)) [[4]](#cite_note-PopCensus2010-4) [Xếp hạng trong nước Nga](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_Nga_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) [[4]](#cite_note-PopCensus2010-4) [[4]](#cite_note-PopCensus2010-4) **Dân số**
(
[Điều tra 2002](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91_Nga_(2002)&action=edit&redlink=1)) [[5]](#cite_note-PopCensus-5) *see source* [Xếp hạng trong nước Nga](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_Nga_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) [[5]](#cite_note-PopCensus-5) [[5]](#cite_note-PopCensus-5) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [[6]](#cite_note-Density-6) **(điều tra năm 2002)** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [[7]](#cite_note-Area-7) 2(53.900 sq mi) [Xếp hạng ở Nga](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_Nga_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1) **Thành lập** [Biển số xe](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [ISO 3166-2:RU](/w/index.php?title=ISO_3166-2:RU&action=edit&redlink=1) [Múi giờ](/w/index.php?title=M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [[8]](#cite_note-RuTime-8) **Chính quyền**(đến May 2012) **Thống đốc** [Viktor Nazarov](/w/index.php?title=Viktor_Nazarov&action=edit&redlink=1) [[9]](#cite_note-HeadName-9) [Lập pháp](/wiki/L%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p) [Legislative Assembly](/w/index.php?title=Legislative_Assembly_of_Omsk_Oblast&action=edit&redlink=1) [http://www.omskportal.ru/](http://www.omskportal.ru/) **Omsk Oblast** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): О́мская о́бласть, *Omskaya oblast*) là một chủ thể liên bang của Nga (một [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Nga)), nằm ở phần tây nam [Siberi](/wiki/Xibia). Trung tâm hành chính là thành phố [Omsk](/wiki/Omsk). Tỉnh Omsk giáp [tỉnh Tyumen](/wiki/Tyumen_(t%E1%BB%89nh)) về phía bắc và tây, [tỉnh Novosibirsk](/wiki/Novosibirsk_(t%E1%BB%89nh)) và [tỉnh Tomsk](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Tomsk&action=edit&redlink=1) về phía đông và giáp [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan) về phía nam.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Omsk_(t%E1%BB%89nh)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Omsk_(t%E1%BB%89nh)&action=edit§ion=1)] **Президент Российской Федерации. Указ №849 от 13 мая 2000 г. «О полномочном представителе Президента Российской Федерации в федеральном округе». Вступил в силу 13 мая 2000 г. Опубликован: "Собрание законодательства РФ", №20, ст. 2112, 15 мая 2000 г. (President of the Russian Federation. Decree #849 of May 13, 2000** [^](#cite_ref-FederalDistrict_1-0) *On the Plenipotentiary Representative of the President of the Russian Federation in a Federal District*. Có hiệu lực từ May 13, 2000.). **Госстандарт Российской Федерации. №ОК 024-95 27 декабря 1995 г. «Общероссийский классификатор экономических регионов. 2. Экономические районы», в ред. Изменения №5/2001 ОКЭР. (** [^](#cite_ref-EconomicRegion_2-0) [Gosstandart](/w/index.php?title=Gosstandart&action=edit&redlink=1)of the Russian Federation. #OK 024-95 December 27, 1995 *Russian Classification of Economic Regions. 2. Economic Regions*, as amended by the Amendment #5/2001 OKER. ). **Theo Điều 68.1 của** [^](#cite_ref-Russian_3-0) [Hiến pháp Nga](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga&action=edit&redlink=1), tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức trên toàn bộ lãnh thổ liên bang Nga. Điều 68.2 quy định thêm rằng chỉ có [các nước cộng hòa](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_thu%E1%BB%99c_Nga)có quyền có ngôn ngữ chính thức khác bên cạnh tiếng Nga.
- ^
**a** **ă** [Федеральная служба государственной статистики (Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga) (2011).](#cite_ref-PopCensus2010_4-2) **â** [“Предварительные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года (](http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/results-inform.php). *Kết quả sơ bộ Điều tra dân số toàn Nga năm 2010*)” *Всероссийская перепись населения 2010 года (Điều tra dân số toàn Nga năm 2010)*(bằng tiếng Nga). Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga. Truy cập 25 tháng 4 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [Федеральная служба государственной статистики (Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga) (21 tháng 5 năm 2004).](#cite_ref-PopCensus_5-2) **â** [“Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов – районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек (](http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls). *Dân số Nga, các chủ thể Liên bang Nga trong thành phần các vùng liên bang, các huyện, các điểm dân cư đô thị, các điểm dân cư nông thôn—các trung tâm huyện và các điểm dân cư nông thôn với dân số từ 3 nghìn người trở lên*)” *Всероссийская перепись населения 2002 года (Điều tra dân số toàn Nga năm 2002)*(bằng tiếng Nga). Cục Thống kê quốc gia Liên bang Nga. Truy cập 23 tháng 3 năm 2010. **The value of density was calculated automatically by dividing the 2002 Census population by the area specified in the infobox. Please note that this value may not be accurate as the area specified in the infobox is not necessarily reported for the same year as the Census (2002).** [^](#cite_ref-Density_6-0) **Федеральная служба государственной статистики (Federal State Statistics Service) (21 tháng 5 năm 2004).** [^](#cite_ref-Area_7-0) [“Территория, число районов, населённых пунктов и сельских администраций по субъектам Российской Федерации (](http://perepis2002.ru/ct/html/TOM_01_03.htm). *Territory, Number of Districts, Inhabited Localities, and Rural Administration by Federal Subjects of the Russian Federation*)” *Всероссийская перепись населения 2002 года (All-Russia Population Census of 2002)*(bằng tiếng Russian). Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2008. **Правительство Российской Федерации. Федеральный закон №107-ФЗ от 3 июня 2011 г. «** [^](#cite_ref-RuTime_8-0) [Об исчислении времени](http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=LAW&n=201180)», в ред. Федерального закона №271-ФЗ от 03 июля 2016 г. «О внесении изменений в Федеральный закон "Об исчислении времени"». Вступил в силу по истечении шестидесяти дней после дня официального опубликования (6 августа 2011 г.). Опубликован: "Российская газета", №120, 6 июня 2011 г. ( [Chính phủ Liên bang Nga](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Nga). Luật liên bang #107-FZ of 2011-06-31 *, as amended by the Luật Liên bang #271-FZ of 2016-07-03* [Về việc tính toán thời gian](http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ru&tl=en&u=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=LAW&n=201180) *Về việc sửa đổi luật liên bang "Về việc tính toán thời gian"*. Có hiệu lực từ 6 ngày sau ngày công bố chính thức.). **Назаров Виктор Иванович - Губернатор Омской области.** [^](#cite_ref-HeadName_9-0) [Viktor Nazarov, Governor of Omsk Oblast](http://omskpress.ru/v_novostyah/persons/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87) **(tiếng Nga)**
## Liên kết[
[sửa](/w/index.php?title=Omsk_(t%E1%BB%89nh)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Omsk_(t%E1%BB%89nh)&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**(tiếng Nga)** [Omsk Oblast information portal](http://www.omskportal.ru/)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1055 miss, cp1067 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Trung Mỹ
Trung Mỹ về mặt địa lý là vùng nằm giữa châu Mỹ trên trục bắc nam. Trung Mỹ có khi được xem là một vùng riêng biệt nhưng cũng thường coi là phần cực nam của lục địa Bắc Mỹ. Đây là nơi hai lục địa Bắc và Nam Mỹ gặp nhau, cũng là nơi hội tụ nhiều nền văn hóa.
Mục lục
Vị trí địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Trung Mỹ nằm ở giữa hai lục địa lớn phía bắc và phía nam, và giáp hai bờ biển dọc hai bên đông tây. Khu vực này nối liền hai lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ cùng chia cách Thái Bình Dương với biển Caribê. Trung Mỹ còn lưu giữ khu rừng nhiệt đới lớn và từ xưa đã phát triển một nền văn minh riêng. Ngày nay, hậu duệ dân bản địa châu Mỹ vẫn góp mặt trong xã hội Trung Mỹ.
Bảy quốc gia tạo nên vùng Trung Mỹ là: Belize, Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, Nicaragua, và Panama. Tiếng Anh là ngôn ngữ được sử dụng trong các văn bản hành chính quốc gia ở Belize trong khi sáu nước kia dùng tiếng Tây Ban Nha.
Cơ quan lập pháp[sửa | sửa mã nguồn]
Cơ quan lập pháp của các quốc gia Trung Mỹ hầu hết được tổ chức theo hệ thống đơn viện, chỉ ngoại trừ Belize được tổ chức theo hệ thống lưỡng viện. Nghị viện Guatemala có nhiều đại biểu nhất với 158 nghị sĩ, trong khi đó nghị viện Belize ít nhất, chỉ có 43 đại biểu (12 thượng nghĩ sĩ và 31 dân biểu).
Dân cư, văn hóa[sửa | sửa mã nguồn]
Trung Mỹ là ngôi nhà của khoảng 36 triệu người, bao gồm nhiều sắc dân như người da đỏ, người Tây Ban Nha, người Anh, người Caribe, và người da đen gốc Phi.
Kinh tế, rừng, sinh vật, thảm họa thiên nhiên[sửa | sửa mã nguồn]
Đa số người dân Trung Mỹ làm nghề trồng tỉa. Họ trồng cà phê, mía, bông vải, chuối và các loại cây ăn quả khác. Trung Mỹ có nhiều ngọn núi hiểm trở, chạy dọc bờ biển Thái Bình Dương. Rừng nhiệt đới bao phủ gần hết diện tích lãnh thổ Trung Mỹ. Báo đốm Mỹ sống trong những khu rừng nhiệt đới. Ngoài ra còn có khỉ, kì đà và nhiều loài vẹt đủ màu sắc. Khu vực ven biển Caribe là nơi sinh sống của rùa biển và các loài bò biển.
Động đất xảy ra thường xuyên tại Trung Mỹ, có thể gây ra thiệt hại rất lớn về vật chất và cướp đi mạng sống của nhiều người. Trong khoảng 100 ngọn núi lửa ở Trung Mỹ thì có ít nhất 14 ngọn đang hoạt động. Bão lớn đôi khi tràn vào Trung Mỹ, nhất là từ phía biển Caribe. Năm 1998, bão Mitch đã giết chết hàng ngàn người và cuốn trôi nhiều làng mạc.
Trước đây, các tàu thuyền chở hàng hóa đi từ Đại Tây Dương sang Thái Bình Dương phải đi vòng xuống mũi cực nam châu Nam Mỹ rồi đi ngược lên phía bắc. Nhưng sau khi có kênh đào Panama (80 km), nối thông hai đại dương ở eo đất Panama thì tàu thuyền giao thông dễ dàng, giảm khoảng cách hơn 1200 km, thêm thuận lợi cho việc trao đổi và buôn bán.
Kênh đào Panama do người Mỹ hoàn tất ngày 15-8-1914. Mỹ giữ quyền quản lý con kênh này cho đến 31-12-1999 thì chuyển giao cho Panama.

markdown:
# Trung Mỹ
|Bài viết này
|cần thêm . [Trung Mỹ (định hướng)](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|Trung Mỹ|
|
|![]()
[[1]](#cite_note-handbook2013-1) [[2]](#cite_note-IndexMundi2012-2) [tỷ giá](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_gi%C3%A1&action=edit&redlink=1)) (2013)
$370.52 tỷ (
[sức mua tương đương](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2013).
$8,698 (sức mua tương đương) (2013).
[Tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), [Tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), [Mayan languages](/w/index.php?title=Mayan_languages&action=edit&redlink=1), [Garifuna](/w/index.php?title=Garifuna_language&action=edit&redlink=1), [Kriol](/w/index.php?title=Belizean_Creole&action=edit&redlink=1), và [một số thứ tiếng Mesoamerica](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Mesoamerican&action=edit&redlink=1) [List of 10 largest cities in Central America](/w/index.php?title=List_of_largest_cities_in_Central_America&action=edit&redlink=1) [[3]](#cite_note-Hubbard2015-3)
[Guatemala City](/wiki/Guatemala_City)
[Managua](/wiki/Managua)
[Tegucigalpa](/wiki/Tegucigalpa)
[Panama City](/wiki/Panama_City)
[San Salvador](/wiki/San_Salvador)
[San Pedro Sula](/wiki/San_Pedro_Sula)
[San José](/wiki/San_Jos%C3%A9,_Costa_Rica)
[San Miguelito](/w/index.php?title=San_Miguelito_District&action=edit&redlink=1)
[Santa Ana](/wiki/Santa_Ana,_El_Salvador) ![ Guatemala](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Flag_of_Guatemala.svg/23px-Flag_of_Guatemala.svg.png)
![ Guatemala](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Flag_of_Guatemala.svg/23px-Flag_of_Guatemala.svg.png)
[Quetzaltenango](/wiki/Quetzaltenango) **Trung Mỹ** về mặt địa lý là vùng nằm giữa [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) trên trục bắc nam. Trung Mỹ có khi được xem là một vùng riêng biệt nhưng cũng thường coi là phần cực nam của lục địa [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Đây là nơi hai lục địa Bắc và [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) gặp nhau, cũng là nơi hội tụ nhiều nền văn hóa.
## Mục lục
## Vị trí địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=1)]
Trung Mỹ nằm ở giữa hai lục địa lớn phía bắc và phía nam, và giáp hai bờ biển dọc hai bên đông tây. Khu vực này nối liền hai lục địa Bắc Mỹ và Nam Mỹ cùng chia cách
[Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) với [biển Caribê](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe). Trung Mỹ còn lưu giữ khu [rừng nhiệt đới](/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) lớn và từ xưa đã phát triển một nền văn minh riêng. Ngày nay, hậu duệ [dân bản địa châu Mỹ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) vẫn góp mặt trong xã hội Trung Mỹ.
Bảy quốc gia tạo nên vùng Trung Mỹ là:
[Belize](/wiki/Belize), [Costa Rica](/wiki/Costa_Rica), [El Salvador](/wiki/El_Salvador), [Guatemala](/wiki/Guatemala), [Honduras](/wiki/Honduras), [Nicaragua](/wiki/Nicaragua), và [Panama](/wiki/Panama). Tiếng Anh là ngôn ngữ được sử dụng trong các văn bản hành chính quốc gia ở Belize trong khi sáu nước kia dùng [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha).
## Cơ quan lập pháp[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=2)] [Cơ quan lập pháp](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) của các quốc gia Trung Mỹ hầu hết được tổ chức theo hệ thống đơn viện, chỉ ngoại trừ [Belize](/wiki/Belize) được tổ chức theo hệ thống lưỡng viện. Nghị viện [Guatemala](/wiki/Guatemala) có nhiều đại biểu nhất với 158 nghị sĩ, trong khi đó nghị viện Belize ít nhất, chỉ có 43 đại biểu (12 thượng nghĩ sĩ và 31 dân biểu).
|Quốc gia||Tổng số ghế||Thượng viện||Hạ viện|
|
|![]()
|43 ghế||12 ghế||31 ghế|
|
|![]()
|158 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
|
|![]()
|84 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
|
|![]()
|128 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
|
|![]()
|92 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
|
|![]()
|57 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
|
|![]()
|71 ghế||Không chia viện||Không chia viện|
## Dân cư, văn hóa[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=3)]
Trung Mỹ là ngôi nhà của khoảng 36 triệu người, bao gồm nhiều sắc dân như
[người da đỏ](/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9), [người Tây Ban Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A2y_Ban_Nha), [người Anh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Anh), [người Caribe](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Caribe&action=edit&redlink=1), và [người da đen gốc Phi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_da_%C4%91en_g%E1%BB%91c_Phi&action=edit&redlink=1).
## Kinh tế, rừng, sinh vật, thảm họa thiên nhiên[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=4)]
Đa số người dân Trung Mỹ làm
[nghề trồng tỉa](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Họ trồng [cà phê](/wiki/C%C3%A0_ph%C3%AA), [mía](/wiki/M%C3%ADa), [bông vải](/wiki/B%C3%B4ng_v%E1%BA%A3i), [chuối](/wiki/Chu%E1%BB%91i) và các loại [cây ăn quả](/wiki/C%C3%A2y_%C4%83n_qu%E1%BA%A3) khác. Trung Mỹ có nhiều ngọn núi hiểm trở, chạy dọc bờ biển [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). [Rừng nhiệt đới](/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) bao phủ gần hết diện tích lãnh thổ Trung Mỹ. [Báo đốm Mỹ](/wiki/B%C3%A1o_%C4%91%E1%BB%91m_M%E1%BB%B9) sống trong những khu rừng nhiệt đới. Ngoài ra còn có [khỉ](/wiki/Kh%E1%BB%89), [kì đà](/wiki/K%C3%AC_%C4%91%C3%A0) và nhiều loài [vẹt](/wiki/B%E1%BB%99_V%E1%BA%B9t) đủ màu sắc. Khu vực ven biển Caribe là nơi sinh sống của [rùa biển](/wiki/R%C3%B9a_bi%E1%BB%83n) và các loài [bò biển](/wiki/B%C3%B2_bi%E1%BB%83n).
Động đất xảy ra thường xuyên tại Trung Mỹ, có thể gây ra thiệt hại rất lớn về vật chất và cướp đi mạng sống của nhiều người. Trong khoảng 100 ngọn
[núi lửa](/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa) ở Trung Mỹ thì có ít nhất 14 ngọn đang hoạt động. [Bão](/wiki/B%C3%A3o_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) lớn đôi khi tràn vào Trung Mỹ, nhất là từ phía [biển Caribe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caribe). Năm [1998](/wiki/1998), [bão Mitch](/wiki/B%C3%A3o_Mitch) đã giết chết hàng ngàn người và cuốn trôi nhiều làng mạc.
Trước đây, các tàu thuyền chở hàng hóa đi từ
[Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) sang [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) phải đi vòng xuống mũi cực nam [châu Nam Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_Nam_M%E1%BB%B9) rồi đi ngược lên phía bắc. Nhưng sau khi có [kênh đào Panama](/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Panama) (80 km), nối thông hai đại dương ở [eo đất](/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t) Panama thì tàu thuyền giao thông dễ dàng, giảm khoảng cách hơn 1200 km, thêm thuận lợi cho việc trao đổi và buôn bán.
Kênh đào Panama do người Mỹ hoàn tất ngày 15-8-1914. Mỹ giữ quyền quản lý con kênh này cho đến 31-12-1999 thì chuyển giao cho Panama.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Trung_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=5)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 hit/2, cp1067 miss


text:
намекать
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Nga[sửa]
Chuyển tự[sửa]
Xem Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga.
Động từ[sửa]
намекать Thể chưa hoàn thành (Hoàn thành: намекнуть) ‚(на В)
- ám chỉ, nói bóng gió, nói cạnh, nói cạnh nói khóe.
- на что вы намекатьаете? — anh [định] ám chỉ cái gì thế?
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# намекать
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-rus-&action=edit§ion=T-1)]
### Chuyển tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-translit-&action=edit§ion=T-1)]
Xem
[Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga](/wiki/Wiktionary:Phi%C3%AAn_%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BA%BFng_Nga).
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **намек ать** *Thể chưa hoàn thành*( *Hoàn thành*: [намекн](/wiki/%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%8C)) ‚(на В) __у__ть
- ám chỉ, nói bóng gió, nói cạnh, nói cạnh nói khóe.
*на что вы*— anh [định] ám chỉ cái gì thế? **намек** __а__ть __а__ете?
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1053 hit/1, cp1055 miss


text:
Thông tin Việc Làm Khách Sạn lương cao
Công ty sản xuất sổ tay, nơi làm sổ tay, xưởng sản xuất sổ tay, đặt làm sổ tay, bìa sổ tay, bìa còng
Thảo luận trong 'Rao vặt linh tinh'
-
25/12/15
-
thanhlichdonga
-
25/12/15
-
thanhlichdonga
-
0
-
227
-
0
-

markdown:
Thông tin
[ lương cao Việc Làm Khách Sạn](https://hotelcareers.vn/)
# Công ty sản xuất sổ tay, nơi làm sổ tay, xưởng sản xuất sổ tay, đặt làm sổ tay, bìa sổ tay, bìa còng
Thảo luận trong '
[Rao vặt linh tinh](forums/rao-vat-linh-tinh.736.html)'
-
#### 25/12/15
-
[thanhlichdonga](members/thanhlichdonga.52117.html)
-
[25/12/15]
-
[thanhlichdonga](members/thanhlichdonga.52117.html)
-
#### 0
-
#### 227
-
#### 0
-

Cache-control: private, max-age=0

Set-Cookie: xf_session=42d1e3609509e8e57bf6831bead1b4e8; path=/; secure; httponly

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


text:
Khi đặt phòng theo đoàn với iVIVU.com, bạn sẽ có được khách sạn phù hợp nhất với giá tốt nhất mà không phải tốn thời gian tìm kiếm.
CSKH: 1900 1870
Khác: (08) 3930 8290
Từ 7h30 - 21h hằng ngày
DKKD: 0312788481, Ngày cấp: 21/05/2014, Sở kế hoạch đầu tư thành phố Hồ Chí Minh
HCM: Lầu 7, Tòa nhà Anh Đăng, 215 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường 7, Quận 3, Tp. Hồ Chí Minh
(Xem bản đồ)
HN: Lầu 9, 70-72 Bà Triệu, Quận Hoàn Kiếm, Hà Nội
(Xem bản đồ)

Server: Microsoft IIS 6.0 - Setup and config by duocnt.tech@gmail.com

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Vary: Accept-Encoding

Cache-Control: private, no-cache="Set-Cookie"

Access-Control-Allow-Methods: GET, PUT, POST, DELETE, OPTIONS

X-Cache: MISS from DuocNguyen

X-Cache-Lookup: MISS from DuocNguyen:82