markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 12 tháng 5**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm [1551](http://vi.wikipedia.org/wiki/1551) – [Đại học Quốc gia San Marcos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_San_Marcos&action=edit&redlink=1), trường Đại học lâu đời nhất Mỹ Châu được thành lập ở [Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru). Năm [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902) – ngày mất [Thái hậu Từ Dụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5), [Thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) (sinh năm 1810). Năm [1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839) – ngày sinh [Tôn Thất Thuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt), danh tướng người Việt Nam (mất năm [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)).
# 12 tháng 5
Ngày
**12 tháng 5** là ngày thứ 132 (133 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 233 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_5) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_5) **12** [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_5) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_5) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_5) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_5) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_5) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_5) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_5)
## Mục lục
## Sự kiện
[254](http://vi.wikipedia.org/wiki/254)– [Stêphanô I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_St%C3%AAphan%C3%B4_I)trở thành giáo hoàng thứ 23 của [Giáo hội Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma). [907](http://vi.wikipedia.org/wiki/907)– [Chu Toàn Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_L%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)buộc [Đường Ai Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ai_%C4%90%E1%BA%BF)phải thiện vị, kết thúc [triều Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). [1371](http://vi.wikipedia.org/wiki/1371)– Quốc vương [Chiêm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83m_Pa) [Chế Bồng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga)đem quân [tiến vào](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1367-1396)kinh thành [Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C4%83ng_Long)của [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t), đốt phá cung điện rồi rút về nước. [1551](http://vi.wikipedia.org/wiki/1551)– [Đại học Quốc gia San Marcos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_San_Marcos&action=edit&redlink=1), trường Đại học lâu đời nhất Mỹ Châu được thành lập ở [Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru). [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875)– [Nguyễn Hữu Huân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_Hu%C3%A2n)bị [người Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p)xử chém. [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Liên Xô bắt đầu [Chiến dịch Barvenkovo-Lozovaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barvenkovo-Lozovaya)chống quân Đức tại khu vực [Kharkov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kharkov), [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Ukraina). [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– Vua [Bảo Đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_%C4%90%E1%BA%A1i)ký đạo dụ giải tán [Viện Dân biểu Trung Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_D%C3%A2n_bi%E1%BB%83u_Trung_K%E1%BB%B3). [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– [Tây Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C4%90%E1%BB%A9c)và [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)trao đổi thư thiết lập quan hệ ngoại giao. [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): [Trận Khâm Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c)kết thúc với chiến thắng của [Quân Bắc Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)và [Việt Cộng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_C%E1%BB%99ng). [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Đoàn Ủy nhiệm Quản trị Khí quyển và Đại dương Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_%E1%BB%A6y_nhi%E1%BB%87m_Qu%E1%BA%A3n_tr%E1%BB%8B_Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_gia)công bố rằng tổ chức này không còn độc quyền đặt tên cho các cơn bão theo tên [phụ nữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF). [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– Bốn sinh viên bị bắn chết tại Đại học Trisakti dẫn đến [bạo động quy mô lớn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1o_lo%E1%BA%A1n_th%C3%A1ng_5_n%C4%83m_1998_%E1%BB%9F_Indonesia)tại [Jakarta](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jakarta), Indonesia, cuối cùng khiến Tổng thống [Suharto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suharto)từ nhiệm. [2008](http://vi.wikipedia.org/wiki/2008)– [Một trận động đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn_2008)có chấn tâm tại Tứ Xuyên, Trung Quốc khiến hơn 69.000 người thiệt mạng.
## Sinh
[1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839)– [Tôn Thất Thuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt), danh tướng người Việt Nam (m. [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)). [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)– Jiddu [Krishnamurti](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jiddu_Krishnamurti) [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– [Thâm Tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A2m_T%C3%A2m), nhà thơ người Việt Nam. [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Văn Giảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_Gi%E1%BA%A3ng), [nhạc sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9) [người Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)
## Mất
[1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)– [Thái hậu Từ Dụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5), [Thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)(s. 1810).
## Những ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Y tá quốc tế
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[12 tháng 5](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:12_May?uselang=vi)
# Peru
|Cộng hoà Peru|
|República del Perú
|(tiếng Tây Ban Nha)
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Quốc ca|
|“
|Himno Nacional del Perú” (tiếng Tây Ban Nha)
“Quốc ca Peru”
|Hành chính|
|Chính phủ||Cộng hòa|
|Tổng thống||
|[Ana Jara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ana_Jara&action=edit&redlink=1) [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima) [12°2.6′N, 77°1.7′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Peru¶ms=12_2.6_S_77_1.7_W_type:country%281.285.216%29)
496.225 mi² (
[hạng thứ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)−5) [hạng thứ 40](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 191](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2014) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1)
Bình quân đầu người: 11.797 USD
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1) [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2014) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1)
Bình quân đầu người: 7.019 USD
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-imf2-1) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2010) ![ tăng theo hướng tích cực](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Increase2.svg/11px-Increase2.svg.png)
cao ( [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-HDI-2) [hạng thứ 63](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2009) (cao) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-wb-gini-3) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Nuevo Sol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nuevo_sol_Peru&action=edit&redlink=1)(
)
[PEN] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.pe](http://vi.wikipedia.org/wiki/.pe) [Mã điện thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_s%E1%BB%91_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [+51](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%2B51&action=edit&redlink=1) [Lái xe bên](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A1i_xe_b%C3%AAn_ph%E1%BA%A3i_v%C3%A0_b%C3%AAn_tr%C3%A1i) **Peru** ( [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *Perú*), tên chính thức là nước **Cộng hòa Peru** ( [tiếng Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *República del Perú*, phát âm [reˈpuβlika ðel peˈɾu] ( [nghe](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6b/Es_-_Rep%C3%BAblica_del_Per%C3%BA.ogg))), là một quốc gia tại tây bộ [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9). Về phía bắc, Peru có biên giới với [Ecuador](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ecuador) và [Colombia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia), về phía đông là [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil), về phía đông nam là [Bolivia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolivia), ở phía nam là [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile), và phía tây Peru là [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng).
Lãnh thổ Peru là quê hương của nhiều nền văn hóa cổ đại, trải dài từ văn minh Norte Chico- một trong các nền văn minh cổ xưa nhất trên thế giới, đến
[Đế quốc Inca](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Inca)– quốc gia lớn nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo. [Đế quốc Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha) chinh phục khu vực vào thế kỷ 16 và [thiết lập một phó vương quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Peru) với thủ đô tại [Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima). Sau khi giành được độc lập vào năm 1821, Peru trải qua các giai đoạn bất ổn định chính trị và khủng hoảng ngân sách, cũng như các giai đoạn ổn định và kinh tế tiến bộ.
Peru là một nước cộng hòa
[dân chủ đại nghị](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BA%A1i_ngh%E1%BB%8B), được chia thành 25 vùng. Địa lý Peru biến đổi từ các đồng bằng khô hạn ở vùng duyên hải Thái Bình Dương đến các đỉnh của dãy [Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes) và các khu rừng nhiệt đới ở bồn địa Amazon. Peru là một quốc gia đang phát triển, có chỉ số phát triển con người ở mức cao và mức nghèo là khoảng 25,8%. Các hoạt động kinh tế chính của quốc gia gồm có khai mỏ, chế tạo, nông nghiệp và ngư nghiệp. [4]
Peru là quốc gia đa dân tộc, với dân số ước tính là 30,4 triệu, thành phần dân tộc bao gồm người da đỏ, người gốc Âu, người gốc Phi và người gốc Á. Ngôn ngữ chính được nói là tiếng Tây Ban Nha, song một lượng đáng kể người Peru nói tiếng Quechua hay các ngôn ngữ bản địa khác. Sự kết hợp của các truyền thống văn hóa khiến cho Peru có sự đa dạng lớn trên các lĩnh vực như nghệ thuật, ẩm thực, văn chương, và âm nhạc.
## Mục lục
## Từ nguyên
Từ
*Peru* có khởi nguyên trong các ngôn ngữ khác nhau ở nam bộ Pháp và tây bắc bộ Tây Ban Nha và cũng tìm thấy tại xứ [Corse](http://vi.wikipedia.org/wiki/Corse), tuy nhiên đối với người châu Âu, từ Peru là phù hợp nhất để thay thế tên gọi nguyên bản *Birú*, là tên của một quân chủ bản địa sống vào đầu thế kỷ 16 gần vịnh San Miguel thuộc [Panama](http://vi.wikipedia.org/wiki/Panama) ngày nay. Khi các nhà thám hiểm Tây Ban Nha đến thăm lãnh thổ của ông vào năm 1522, đó là phần cực nam của [5] [Tân Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)mà người châu Âu biết đến. Do đó, khi [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-6) [Francisco Pizarro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Pizarro)khám phá khu vực ở xa hơn về phía nam, chúng được đặt tên là Birú hay Peru. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-7)
Vương quốc Tây Ban Nha trao cho tên gọi này địa vị pháp lý trong
*Capitulación de Toledo* năm 1529, theo đó gọi tên [Đế quốc Inca](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Inca) là tỉnh Peru. Dưới sự cai trị của Tây Ban Nha, quốc gia nhận tên gọi Phó vương quốc Peru, và trở thành nước Cộng hòa Peru sau chiến tranh giành độc lập. [8]
## Lịch sử
Các bằng chứng sớm nhất về sự hiện diện của con người tại lãnh thổ Peru có niên đại khoảng 9.000 năm TCN.
Xã hội phức tạp cổ nhất được biết đến tại Peru là [9] [văn minh Norte Chico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Norte_Chico&action=edit&redlink=1), nền văn minh này hưng thịnh dọc theo bờ biển Thái Bình Dương trong khoảng từ 3.000 đến 1.800 TCN. Theo sau những phát triển ban đầu này là các nền văn hóa khảo cổ học như [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Haas-10) [Cupisnique](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cupisnique&action=edit&redlink=1), [Chavin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Chav%C3%ADn&action=edit&redlink=1), [Paracas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Paracas&action=edit&redlink=1), [Mochica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Moche&action=edit&redlink=1), [Nazca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Nazca&action=edit&redlink=1), [Wari](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Wari&action=edit&redlink=1), và [Chimú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Chim%C3%BA&action=edit&redlink=1). Vào thế kỷ 15, người Inca nổi lên thành một quốc gia hùng mạnh, tạo thành đế quốc lớn nhất châu Mỹ thời kỳ tiền Colombo, Đế quốc Inca tồn tại gần một thế kỷ. Các xã hội Andes dựa vào nông nghiệp, sử dụng các kỹ thuật như thủy lợi và ruộng bậc thang; chăn nuôi lạc đà và ngư nghiệp cũng là hoạt động quan trọng. Tổ chức xã hội dựa trên sự hỗ thù và tái phân phối do các xã hội này không có khái niệm về thị trường hay tiền tệ. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Altroy-11) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Mayer-12)
Vào tháng 12 năm 1532, một toán
* dưới quyền chỉ huy của conquistador* [Francisco Pizarro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Pizarro)đánh bại và bắt giữ Hoàng đế Inca [Atahualpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Atahualpa). Mười năm sau, Vương quốc Tây Ban Nha thiết lập Phó vương quốc Peru để quản lý hầu hết các thuộc địa tại Nam Mỹ của họ. Phó vương [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-r1-13) [Francisco de Toledo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francisco_de_Toledo&action=edit&redlink=1)tái tổ chức quốc gia trong thập niên 1570, hoạt động kinh tế chính là khai mỏ bạc và nguồn lao động chính là những lao động cưỡng bức người da đỏ. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Bakewell-14)
Các thoi bạc của Peru cung cấp thu nhập cho Vương quốc Tây Ban Nha và thúc đẩy một mạng lưới mậu dịch phức tạp trải rộng đến tận châu Âu và
[Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). Tuy nhiên, vào thế kỷ 18, sản lượng bạc suy giảm và kinh tế đa dạng hóa khiến cho thu nhập của vương thất Tây Ban Nha giảm mạnh. [15] Nhằm phản ứng, triều đình ban hành các cải cách Bourbon, với một loạt các chiếu chỉ nhằm tăng thuế và phân chia Phó vương quốc. [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Andrien-16) Các luật mới kích động các cuộc nổi dậy như của [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Burkholder-17) [Túpac Amaru II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%BApac_Amaru_II&action=edit&redlink=1), song tất cả đều bị đàn áp. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Phelan-18)
Vào đầu thế kỷ 19, trong khi hầu hết Nam Mỹ bị cuốn vào các cuộc chiến giành độc lập, thì Peru vẫn là một thành trì của những người bảo hoàng. Do giới tinh hoa dao động giữa giải phóng và trung thành với chế độ quân chủ Tây Ban Nha, Peru chỉ giành được độc lập sau khi bị chiếm đóng do chiến dịch quân sự của
[José de San Martín](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_de_San_Mart%C3%ADn) và [Simón Bolívar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sim%C3%B3n_Bol%C3%ADvar). Trong những năm đầu cộng hòa, đấu tranh cục bộ nhằm giành quyền lực giữa các lãnh đạo quân sự khiến cho chính trị bất ổn định. [19] [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Walker-20)
Đặc tính dân tộc Peru được rèn luyện trong giai đoạn này, khi mà các kế hoạch của Simón Bolívar nhằm thành lập một Liên minh Mỹ Latinh gặp khó khăn và một
[liên minh với Bolivia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bang_li%C3%AAn_Peru-Bolivian&action=edit&redlink=1) sớm tàn. Từ thập niên 1840 đến thập niên 1860, Peru trải qua một giai đoạn ổn định trong nhiệm kỳ tổng thống của [21] [Ramón Castilla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ram%C3%B3n_Castilla&action=edit&redlink=1)nhờ thu nhập quốc gia tăng lên từ xuất khẩu [phân chim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A2n_chim). Tuy nhiên, đến thập niên 1870, tài nguyên này bị cạn kiệt, quốc gia lâm vào tình trạng nợ nần nghiêm trọng, và đấu tranh chính trị lại nổi lên. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-22) [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-23)
Peru chiến bại trước Chile trong
[Chiến tranh Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_%28Nam_M%E1%BB%B9%29&action=edit&redlink=1) 1879–1883, phải nhượng hai tỉnh Arica và Tarapacá theo các hiệp ước Ancón và Lima. Tiếp sau đấu tranh nội bộ hậu chiến là một giai đoạn ổn định dưới sự lãnh đạo của Đảng Bình dân, giai đoạn này kéo dài đến khi bắt đầu chế độ độc tài của [Augusto B. Leguía](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augusto_B._Legu%C3%ADa&action=edit&redlink=1). [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Mucke-24) [Đại khủng hoảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng) khiến Leguía bị hạ bệ, hồi phục rối loạn chính trị, và [Đảng Nhân dân Cách mạng châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) (APRA) nổi lên. Trong ba thập niên sau đó, chính trị Peru có đặc điểm là tình trạng kình địch giữa tổ chức này và một liên minh của giới tinh hoa và quân sự. [25] [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Palmer-26)
Năm 1968, Lực lượng vũ trang Peru dưới sự chỉ huy của Tướng General
[Juan Velasco Alvarado](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Velasco_Alvarado&action=edit&redlink=1) tiến hành đảo chính chống Tổng thống [Fernando Belaunde](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fernando_Bela%C3%BAnde_Terry&action=edit&redlink=1). Chế độ mới cam kết cải cách triệt để nhằm thúc đẩy phát triển, song không nhận được ủng hộ rộng rãi. Năm 1975, Tướng [27] [Francisco Morales Bermúdez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francisco_Morales_Berm%C3%BAdez&action=edit&redlink=1)thay thế Velasco, làm tệ liệt các cải cách, và giám thị việc tái lập chế độ dân chủ. Trong thập niên 1980, Peru phải đối mặt với nợ nước ngoài lớn, lạm phát ngày càng tăng, buôn bán ma túy nổi lên, và bạo lực chính trị quy mô lớn. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Schydlowsky-28) Trong nhiệm kỳ tổng thống của [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-29) [Alberto Fujimori](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alberto_Fujimori)(1990–2000), quốc gia bắt đầu phục hồi; tuy nhiên, các cáo buộc độc đoán, tham nhũng, và vi phạm nhân quyền buộc Fujimori phải từ nhiệm sau cuộc bầu cử năm 2000 gây tranh cãi. Từ khi chế độ của Fujimori kết thúc, Peru cố gắng chống tham nhũng trong khi duy trì tăng trưởng kinh tế. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-30) [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-31)
## Chính quyền
Peru là một nước cộng hòa dân chủ đại nghị tổng thống với một
[hệ thống đa đảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91a_%C4%91%E1%BA%A3ng). Theo hiến pháp hiện nay, Tổng thống là nguyên thủ quốc gia và chính phủ; người này được bầu cho một nhiệm kỳ 5 năm. Tổng thống chỉ định Thủ tướng, và cố vấn trong việc bổ nhiệm các thành viên khác của Hội đồng Bộ trưởng. Nghị viện theo [nhất viện chế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A5t_vi%E1%BB%87n_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) với 130 thành viên được bầu cho một nhiệm kỳ 5 năm. Các dự luật có thể được nhánh hành pháp hoặc lập pháp đệ trình, chúng sẽ thành luật sau khi được Nghị viện thông qua và được Tổng thống ban hành. Bộ máy tư pháp độc lập trên danh nghĩa, song sự can thiệp của chính quyền đối với các vấn đề pháp luật đã phổ biến trong suốt lịch sử và được cho là vẫn tiếp tục đến nay. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-32)
Chính phủ Peru được
[bầu cử trực tiếp](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_tr%E1%BB%B1c_ti%E1%BA%BFp), và bầu cử là bắt buộc đối với tất cả công dân từ 18 đến 70 tuổi. Cuộc bầu cử tổ chức vào năm 2011 kết thúc với chiến thắng của ứng cử viên tổng thống [Ollanta Humala](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ollanta_Humala) thuộc liên minh [Gana Perú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gana_Per%C3%BA&action=edit&redlink=1) trước [Keiko Fujimori](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Keiko_Fujimori&action=edit&redlink=1) thuộc [Fuerza 2011](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fuerza_2011&action=edit&redlink=1). Nghị viện hiện gồm có [33] [Gana Perú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gana_Per%C3%BA&action=edit&redlink=1)(47 ghế), [Fuerza 2011](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fuerza_2011&action=edit&redlink=1)(37 ghế), Alianza Parlamentaria (20 ghế), Alianza por el Gran Cambio (12 ghế), Solidaridad Nacional (8 ghế) và Concertación Parlamentaria (6 ghế). [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-34)
Các xung đột biên giới với các quốc gia láng giềng chi phối quan hệ đối ngoại của Peru, hầu hết chúng đều được giải quyết xong trong thế kỷ 20.
Hiện nay, Peru có tranh chấp giới hạn hàng hải với Chile trên Thái Bình Dương. [35] Peru là một thành viên tích cực của một số tổ chức khu vực và là một trong số các quốc gia sáng lập [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-36) [Cộng đồng các quốc gia Andes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Andes&action=edit&redlink=1). Quốc gia này cũng tham gia các tổ chức quốc tế như [Tổ chức các quốc gia châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9)và [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Quân đội Peru gồm có lực lượng lục quân, hải quân và không quân; nhiệm vụ chính của quân đội Peru là bảo vệ độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của quốc gia. Các lực lượng vũ trang trực thuộc Bộ Quốc phòng và Tổng thống với vai trò là Tổng tư lệnh. Chế độ cưỡng bách tòng quân bị bãi bỏ vào năm 1999, thay thế là phục vụ quân sự tự nguyện. [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-r2-37) [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-38)
## Khu vực
Peru được chia thành 25 vùng và
[tỉnh Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima_%28t%E1%BB%89nh%29). Mỗi vùng có một chính phủ được bầu gồm có Thống đốc và hội đồng, họ phục vụ theo các nhiệm kỳ 4 năm. Các chính phủ này đặt kế hoạch phát triển vùng, thực hiện các dự án đầu tư công, xúc tiến hoạt động kinh tế, và quản lý tài sản công. Tỉnh Lima được quản lý bởi một hội đồng thành phố. Mục tiêu của việc ủy thác quyền cho các chính phủ địa phương và thành phố, cùng với các hành động khác, là nhằm cải thiện sự tham gia của quần chúng. Các tổ chức phi chính phủ đóng một vai trò quan trọng trong quá trình phân tán quyền lực và vẫn có ảnh hưởng đến chính trị địa phương. [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-39)
- Vùng
- Tỉnh
## Địa lý
Peru có diện tích 1.285.216 km
2 (496.225 sq mi), nằm ở tây bộ Nam Mỹ. Quốc gia này có biên giới với Ecuador và Colombia ở phía bắc, Brasil ở phía đông, Bolivia ở phía đông nam, Chile ở phía nam, và phía tây là Thái Bính Dương. Dãy núi [Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes) chạy song song với Thái Bình Dương; dãy núi này phân quốc gia thành ba khu vực về mặt địa lý. *costa* (duyên hải) ở phía tây là một đồng bằng hẹp, phần lớn là khô hạn ngoại trừ các thung lũng hình thành từ các sông theo mùa. *sierra* (đất cao) là khu vực Andes; gồm có cao nguyên * và đỉnh cao nhất quốc gia là Altiplano* [Huascarán](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huascar%C3%A1n&action=edit&redlink=1)với cao độ 6.768 m (22.205 ft). Vùng thứ ba là [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-40) *selva*(rừng rậm) với địa hình bằng phẳng trải rộng với các rừng mưa Amazon mở rộng về phía đông. Khoảng 60% diện tích quốc gia thuộc vùng thứ ba này. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-41)
Hầu hết sông tại Peru bắt nguồn từ các đỉnh của dãy Andes và chảy vào một trong ba lưu vực. Những sông đổ về Thái Bình Dương có đặc điểm là dốc và ngắn, dòng chảy không liên tục. Các chi lưu của
[sông Amazon](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Amazon) có chiều dài lớn hơn, có dòng chảy lớn hơn nhiều, và có độ dốc nhỏ hơn khi ra khỏi khu vực *sierra*. Các sông đổ vào [hồ Titicaca](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Titicaca) thường có chiều dài ngắn và có dòng chảy lớn. Các sông dài nhất chảy qua lãnh thổ Peru là [42] [Ucayali](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Ucayali), [Marañón](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Mara%C3%B1%C3%B3n), [Putumayo](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Putumayo), [Yavarí](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Yavar%C3%AD), [Huallaga](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Huallaga), [Urubamba](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Urubamba), [Mantaro](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Mantaro), và Amazon. [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-43)
Ảnh hưởng của dãy Andes và
[hải lưu Humboldt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C6%B0u_Humboldt) khiến quốc gia này có sự đa dạng rất lớn về khí hậu. Khu vực *costa* có nhiệt độ ôn hòa, lượng mưa thấp, độ ẩm cao, trừ phần phía bắc ấm hơn và có lượng mưa lớn hơn. Khu vực [44] *sierra*có mưa thường xuyên vào mùa hạ, nhiệt độ và ẩm độ giảm theo cao độ cho đến các đỉnh núi đóng băng của dãy Andes. Khu vực [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-45) *selva*có đặc trưng là lượng mưa lớn và nhiệt độ cao, ngoại trừ phần cực nam- là nơi có mùa đông lạnh và có mưa theo mùa. Do địa hình và khí hậu đa dạng, Peru có đa dạng sinh học cao với 21.462 loài thực vật và động vật ghi nhận được tính đến năm 2003; 5.855 trong số đó là loài đặc hữu. [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-46) [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-47)
## Kinh tế
|
|![]()
![ Các tòa nhà tại quận tài chính San Isidro của Lima; và hải cảng Callao, cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Puerto-del-callao.jpg/226px-Puerto-del-callao.jpg)
![ Các tòa nhà tại quận tài chính San Isidro của Lima; và hải cảng Callao, cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Puerto-del-callao.jpg/226px-Puerto-del-callao.jpg)
[Callao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Callao), cửa ngõ xuất khẩu chính của Peru.
Kinh tế Peru được Ngân hàng Thế giới phân loại là
*thu nhập trung bình cao* và lớn thứ 39 thế giới. [48] Năm 2011, Peru là một trong các nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới nhờ bùng nổ kinh tế trong thập niên 2000. [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-cia-49) Peru có chỉ số phát triển con người 0,752 theo số liệu năm 2011. Về mặt lịch sử, kinh tế quốc gia gắn liền với xuất khẩu, thu về ngoại tệ mạnh để chi cho nhập khẩu và thanh toán nợ nước ngoài. [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-50) Mặc dù chúng đem đến thu nhập đáng kể, song tăng trưởng độc lập và phân bổ thu nhập công bằng hơn tỏ ra khó đạt được. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-51) Theo dữ liệu năm 2010, 31,3% tổng dân số Peru là người nghèo. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-52) [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-53)
Chính sách kinh tế của Peru thay đổi nhiều trong những thập niên qua. Chính phủ của
[Juan Velasco Alvarado](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Velasco_Alvarado&action=edit&redlink=1) (1968–1975) tiến hành các cải cách triệt để, trong đó có cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa các công ty ngoại quốc, mở đầu hệ thống kinh tế kế hoạch, và thiết lập một khu vực quốc doanh lớn. Mục tiêu của các chính sách này là tái phân phối thu nhập và chấm dứt sự phụ thuộc kinh tế vào các quốc gia phát triển song kết quả là thất bại. [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-54)
Bất chấp kết quả này, hầu hết các cải cách vẫn được thực hiện cho đến thập niên 1990, khi chính phủ tự do hóa của
[Alberto Fujimori](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alberto_Fujimori) chấm dứt việc kiểm soát giá, bảo hộ mậu dịch, hạn chế đầu tư trực tiếp nước ngoài, và hầu hết quyền sở hữu nhà nước trong các công ty. Các cải cách dẫn đến tăng trưởng kinh tế liên tục từ 1993, ngoại trừ một sự sụt giảm sau [55] [Khủng hoảng tài chính châu Á 1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997). [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-56)
Các ngành dịch vụ chiếm 53% tổng sản phẩm quốc nội của Peru, kế tiếp là ngành chế tạo (22,3%), công nghiệp khai khoáng (15%), và các loại thuế (9,7%).
Tăng trưởng kinh tế gần đây được thúc đẩy thông qua ổn định kinh tế vĩ mô, cải thiện các điều kiện thương mại, tăng đầu tư và tiêu dùng. [57] Mậu dịch dự kiến sẽ tăng hơn nữa sau khi thực hiện một thỏa thuận mậu dịch tự do với Hoa Kỳ được ký vào năm 2006. [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-58) Các mặt hàng xuất khẩu chính của Peru là đồng, vàng, thiếc, hàng dệt may, và bột cá; Các đối tác mậu dịch chính của Peru là Hoa Kỳ, Trung Quốc, Brasil và Chile. [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-59) [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-60)
## Nhân khẩu
|Thành phần chủng tộc và dân tộc tại Peru (nghiên cứu năm 2006)
|Instituto Nacional de Estadística e Informática (INEI)
|
|Chủng tộc/Dân tộc
|
|[Quechua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Quechua&action=edit&redlink=1) [Aymara](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aymara&action=edit&redlink=1)
|Tôn giáo tại Peru (điều tra 2007)|
|
|Tôn giáo |
|Tỷ lệ
|
|[Tin Lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh)
Peru là một quốc gia đa dân tộc, hình thành từ các nhóm dân tộc khác nhau trong năm thế kỷ. Người da đỏ sống ở lãnh thổ Peru ngày nay từ hàng thiên niên kỷ trước khi người Tây Ban Nha chinh phục khu vực vào thế kỷ 16; theo sử gia Noble David Cook thì dân số của họ giảm từ khoảng 5–9 triệu vào thập niên 1520 xuống khoảng 600.000 vào năm 1620 với nguyên nhân chủ yếu là các bệnh truyền nhiễm.
Người Tây Ban Nha và người da đen châu Phi đến với số lượng lớn trong thời thuộc địa, họ hỗn chủng trên quy mô lớn với nhau và với người bản địa. Những người Âu đến từ Ý, Tây Ban Nha, Pháp, Anh Quốc, và Đức dần nhập cư đến Peru sau khi quốc gia này độc lập. [62] Peru giải phóng nô lệ da đen vào năm 1854. [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Vazquez-63) Người Hoa đến vào thập niên 1850, họ thay thế các công nhân nô lệ, và từ đó có ảnh hưởng rất lớn đối với xã hội Peru. [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-64) [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Morner-65)
Cuộc điều tra dân số năm 1940 là cuộc điều tra dân số cuối cùng tại Peru nỗ lực phân loại các cá nhân theo dân tộc, khi đó 53% dân số nhận là người da trắng hoặc
[mestizo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizo&action=edit&redlink=1) (lai da trắng và da đỏ) và 46% nhận là người da đỏ. Theo [66] [CIA World Factbook](http://vi.wikipedia.org/wiki/CIA_World_Factbook), phần lớn dân cư Peru là người da đỏ, hầu hết là [Quechua](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Quechua&action=edit&redlink=1)và Aymara, sau đó là người mestizo. Trong một cuộc nghiên cứu vào năm 2006 của [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-cia-49) *Cơ quan quốc gia về Thống kê và Tin học*(INEI), dân cư Peru phần lớn nhận là mestizo (59,5%), sau đó là Quechua (22,7%), Aymara (2,7%), Amazon (1,8%), đen/Mulatto (1,6%), trắng (4,9%), và “khác” (6,7%). [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-paa2012.princeton.edu-61)
Với khoảng 29,5 triệu cư dân, Peru là quốc gia đông dân thứ 5 tại Nam Mỹ.
Mức tăng trưởng dân số giảm từ 2,6% xuống 1,6% trong giai đoạn 1950 đến 2000; dân số Peru dự kiến đạt khoảng 42 triệu vào năm 2050. [67] Năm 2007, 75,9% dân cư Peru sống tại các khu vực đô thị và 24,1% tại các khu vực nông thôn. [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-68) Các thành phố chính là [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-69) [Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima), [Arequipa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arequipa&action=edit&redlink=1), [Trujillo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trujillo,_Peru&action=edit&redlink=1), [Chiclayo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chiclayo&action=edit&redlink=1), [Piura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Piura&action=edit&redlink=1), [Iquitos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iquitos&action=edit&redlink=1), [Cusco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cusco&action=edit&redlink=1), [Chimbote](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chimbote&action=edit&redlink=1), và [Huancayo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huancayo&action=edit&redlink=1); các thành phố này đều có trên 250.000 cư dân theo điều tra dân số năm 2007. Có 15 bộ lạc da đỏ chưa tiếp xúc tại Peru. [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-70) [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-71)
Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ thứ nhất của 83,9% người Peru 5 tuổi hoặc lớn hơn theo số liệu năm 2007. Tiếng Tây Ban Nha cùng tồn tại với một số ngôn ngữ bản địa, thông dụng nhất là tiếng Quechua được 12% dân số nói. Các ngôn ngữ bản địa và ngoại quốc khác được nói nhiều vào thời điểm đó lần lượt chiếm 2,7% và 0,1% dân số Peru.
[[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-72)
Theo điều tra dân số năm 2007, 81,3% dân số trên 12 tuổi mô tả bản thân là tín hữu Công giáo, 12,5% là tín hữu
[Tin Lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Tin_L%C3%A0nh), 3,3% theo các giáo phái khác, và 2,9% không tôn giáo. Tỷ lệ biết chữ ước tính là 92,9% trong năm 2007; mức này tại các khu vực nông thôn (80,3%) thấp hơn các khu vực thành thị (96,3%). [73] Giáo dục tiểu học và trung học là bắt buộc và các trường công miễn học phí. [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-74) [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-75)
## Văn hóa
Văn hóa Peru chủ yếu bắt nguồn từ truyền thống của người da đỏ và người Tây Ban Nha,
tuy nhiên nó cũng chịu ảnh hưởng từ các dân tộc Á, Phi, và Âu khác. Truyền thống nghệ thuật của Peru có truy nguyên từ những đồ gốm, đồ dệt may, trang sức, và công trình điêu khắc của văn hóa tiền Inca. Người Inca duy trì các nghề thủ công này và đạt được những thành tựu về kiến trúc như xây dựng [76] [Machu Picchu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Machu_Picchu). [Baroque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baroque)chi phối nghệ thuật Peru thuộc địa, song cũng có cải biến theo truyền thống bản địa. [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-77)
Trong giai đoạn thuộc địa, nghệ thuật hầu hết tập trung vào chủ đề tôn giáo; biểu hiện là số lượng nhà thờ đông đảo trong thời kỳ này và các bức họa của trường phái Cuzco.
Nghệ thuật đình đốn sau khi độc lập, kéo dài cho đến khi ý thức hệ [78] *nổi lên vào đầu thế kỷ 20.* [Indigenismo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Indigenismo&action=edit&redlink=1) Từ thập niên 1950, nghệ thuật Peru được chiết trung hóa và định hình bởi cả dòng chảy nghệ thuật ngoại quốc và địa phương. [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Lucie-79) [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Bayon-80)
Văn chương Peru bắt nguồn từ truyền thống truyền khẩu của các nền văn minh thời kỳ tiền Colombo. Người Tây Ban Nha đem đến chữ viết vào thế kỷ 16; văn chương thuộc địa bao gồm các biên niên sử và văn chương tôn giáo. Sau khi độc lập, chủ nghĩa phong tục và chủ nghĩa lãng mạn trở thành những thể loại văn học phổ biến nhất, minh chứng qua các tác phẩm của
[Ricardo Palma](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ricardo_Palma&action=edit&redlink=1). Phong trào [81] *Indigenismo*vào đầu thế kỷ 20 do các nhà văn như [Ciro Alegría](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ciro_Alegr%C3%ADa&action=edit&redlink=1) và [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-82) [José María Arguedas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Mar%C3%ADa_Arguedas&action=edit&redlink=1)lãnh đạo. Văn chương Peru hiện đại được thừa nhận là nhờ vào các tác gia như [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-83) [Mario Vargas Llosa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mario_Vargas_Llosa), ông là một thành viên quan trọng của phong trào *Mỹ Latinh bùng nổ*. [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-84)
Ẩm thực Peru pha trộn giữa các món ăn da đỏ và Tây Ban Nha, với ảnh hưởng mạnh của cách nấu ăn kiểu Trung Hoa, châu Phi, Ả Rập, Ý, và Nhật Bản.
Các món ăn phổ biến là [85] *,* [anticuchos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anticuchos&action=edit&redlink=1) *, và* [ceviche](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ceviche&action=edit&redlink=1) *. Khí hậu đa dạng của Peru tạo diều kiện cho sự phát triển của các loại thực vật và động vật khác nhau, là một điều tốt cho ẩm thực.* [pachamanca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pachamanca&action=edit&redlink=1) [[86]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-86)
Âm nhạc Peru có nguồn gốc Andes, Tây Ban Nha và châu Phi.
Vào thời kỳ tiền Tây Ban Nha, biểu hiện âm nhạc có sự khác biệt lớn giữa các vùng; [87] *và* [quena](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quena&action=edit&redlink=1) *là hai nhạc cụ phổ biến.* [tinya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tinya&action=edit&redlink=1) Người Tây Ban Nha đưa đến nhiều nhạc cụ mới, chẳng hạt như ghi-ta và hạc, kéo theo sự phát triển của các nhạc cụ tạp giao như [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Olsen-88) *.* [charango](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charango&action=edit&redlink=1) Đóng góp của người gốc Phi cho âm nhạc Peru gồm các nhịp điệu của họ và [[89]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-Turino-89) *, một nhạc cụ gõ.* [cajón](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cajon&action=edit&redlink=1) Vũ đạo dân gian Peru gồm có [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-90) [marinera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marinera&action=edit&redlink=1), [tondero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tondero&action=edit&redlink=1), [zamacueca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamacueca&action=edit&redlink=1), [diablada](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diablada&action=edit&redlink=1)và [huayno](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Huayno&action=edit&redlink=1). [[91]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_note-91)
## Tham khảo
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Peru”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=52&pr1.y=3&c=273%2C228%2C233%2C293%2C238&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). Quỹ Tiền tệ Quốc tế. Truy cập ngày 23 tháng 5 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-HDI_2-0) [“Human Development Report 2010”](http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf). United Nations. 2010. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-wb-gini_3-0) [“Gini Index”](http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/). World Bank. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-4) [UN: Peru Posts One of Region’s Best Reductions in Poverty in 2011](http://gestion.pe/economia/inei-pobreza-se-reduce-258-peru-y-509-mil-personas-dejaron-pobres-2012-2065578). Andean Air Mail and Peruvian Times, 28 tháng 11 năm 2012. **Porras Barrenechea, tr 83.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-5) **Porras Barrenechea, tr 84.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-6) **Porras Barrenechea, tr 86.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-7) **Porras Barrenechea, tr 87.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-8) **Dillehay, Tom, Duccio Bonavia and Peter Kaulicke. “The first settlers”. In Helaine Silverman (ed.),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Dillehay_9-0) *Andean archaeology*. Malden: Blackwell, 2004, [ISBN 0631234012](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0631234012), p. 20. **Haas, Jonathan, Creamer, Winifred and Ruiz, Alvaro (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Haas_10-0) [“Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru”](http://www.scribd.com/doc/93993434/HAAS-Et-Al-2004-Dating-the-Late-Archaic-Occupation-of-the-Norte-Chico-Region-in-Peru). *Nature* **432**: 1020–1023. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature03146](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnature03146). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [15616561](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15616561). **D’Altroy, Terence.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Altroy_11-0) *The Incas*. Malden: Blackwell, 2002, [ISBN 1405116765](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1405116765), pp. 2–3. **Mayer, Enrique.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Mayer_12-0) *The articulated peasant: household economies in the Andes*. Boulder: Westview, 2002, [ISBN 081333716X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/081333716X), pp. 47–68 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-r1_13-0) *Recopilación de leyes de los Reynos de las Indias*. Madrid: Cultura Hispánica, 1973, vol. II, pp. 12–13. **Bakewell, Peter.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Bakewell_14-0) *Miners of the Red Mountain: Indian labor in Potosi 1545–1650*. Albuquerque: University of New Mexico, 1984, [ISBN 0826307698](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826307698), p. 181. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Suarez_15-0) **(tiếng Tây Ban Nha)**Suárez, Margarita. [. Lima: FCE/IFEA/PUCP, 2001, pp. 252–253.](http://books.google.com/books/about/Desaf%C3%ADos_transatl%C3%A1nticos.html?id=gzWGAAAAIAAJ) *Desafíos transatlánticos* **Andrien, Kenneth.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Andrien_16-0) *Crisis and decline: the Viceroyalty of Peru in the seventeenth century*. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1985, [ISBN 1597403237](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1597403237), pp. 200–202. **Burkholder, Mark.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Burkholder_17-0) *From impotence to authority: the Spanish Crown and the American audiencias, 1687–1808*. Columbia: University of Missouri Press, 1977, [ISBN 0826202195](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0826202195), pp. 83–87. **O’Phelan, Scarlett.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Phelan_18-0) *Rebellions and revolts in eighteenth century Peru and Upper Peru*. Cologne: Böhlau, 1985, [ISBN 3412010855](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3412010855), 9783412010850, p. 276. **Anna, Timothy.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Anna_19-0) *The fall of the royal government in Peru*. Lincoln: University of Nebraska Press, 1979, [ISBN 0803210043](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0803210043), pp. 237–238. **Walker, Charles.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Walker_20-0) *Smoldering ashes: Cuzco and the creation of Republican Peru, 1780–1840*. Durham: Duke University Press, 1999, [ISBN 0822382164](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0822382164), pp. 124–125. **Gootenberg (1991) tr 12.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-21) **Gootenberg (1993) tr 5–6.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-22) **Gootenberg (1993) tr 9.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-23) **Mücke, Ulrich.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Mucke_24-0) [. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 2004,](http://digital.library.pitt.edu/cgi-bin/t/text/text-idx?idno=31735055592525;view=toc;c=pittpress) *Political culture in nineteenth-century Peru* [ISBN 0822942291](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0822942291), pp. 193–194. **Klarén, tr 262–276.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-25) **Palmer, David.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Palmer_26-0) *Peru: the authoritarian tradition*. New York: Praeger, 1980, [ISBN 0030461162](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0030461162), p. 93 **Philip, George.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Philip_27-0) *The rise and fall of the Peruvian military radicals*. London: University of London, 1978, pp. 163–165. **Schydlowsky, Daniel and Juan Julio Wicht. “Anatomy of an economic failure”. In** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Schydlowsky_28-0) [Cynthia McClintock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cynthia_McClintock&action=edit&redlink=1)and Abraham Lowenthal (ed.), *The Peruvian experiment reconsidered*. Princeton: Princeton University Press, 1983, [ISBN 0691076480](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691076480), pp. 94–143 (106–107). **Klarén, tr 406–407.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-29) **BBC News,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-30) *. Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.* [Fujimori: Decline and fall](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/1031752.stm) **The Economist,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-31) *. Truy cập 18 tháng 7 năm 2007.* [Peru](http://www.economist.com/research/backgrounders/displayBackgrounder.cfm?bg=709221) **Clark, Jeffrey.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-32) [. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2007.](https://web.archive.org/web/20070813232240/http://www.humanrightsfirst.org/pubs/descriptions/perubuilding.htm) *Building on quicksand* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-33) **(tiếng Tây Ban Nha)**Oficina Nacional de Procesos Electorales, [[1]](https://web.archive.org/web/20110609060952/http://www.elecciones2011.onpe.gob.pe/resultados2011/2davuelta/onpe/presidente/rep_resumen_pre.php). Truy cập 28 tháng 7 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-34) **(tiếng Tây Ban Nha)**Congreso de la República del Perú, [[2]](http://www.congreso.gob.pe/organizacion/grupos.asp). Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2011. **St John, Ronald Bruce.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-John_35-0) *The foreign policy of Peru*. Boulder: Lynne Rienner, 1992, [ISBN 1555873049](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1555873049), pp. 223–224. **BBC News,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-36) [. Truy cập 16 tháng 5 năm 2007.](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4405402.stm) *Peru–Chile border row escalates* **Ministerio de Defensa.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-r2_37-0) *Libro Blanco de la Defensa Nacional*. Lima: Ministerio de Defensa, 2005, p. 90. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-38) *Ley N° 27178, Ley del Servicio Militar*, Các điều số 29, 42 và 45. **Monika Huber, Wolfgang Kaiser (tháng 2 năm 2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-39) [“Mixed Feelings”](http://www.dandc.eu/en/article/perus-ngos-want-government-decentralisation-serve-social-goals-and-public-participation). dandc.eu. **Andes Handbook,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-40) [. 2 tháng 6 năm 2002.](http://www.andeshandbook.cl/eng/default.asp?main=cerro.asp?codigo=54) *Huascarán* **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-41) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 16. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-42) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr 31. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-43) *Perú: Compendio Estadístico 2005*, tr. 21. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-44) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 24–25. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-45) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 25–26. **Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-46) *El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*, tr. 26–27. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-47) *Perú: Compendio Estadístico 2005*, tr 50. **Ngân hàng Thế giới,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-48) [. Truy cập ngày 1 tháng 10 năm 2011.](http://data.worldbank.org/country/peru) *Data by country: Peru*
- ^
**a** **ă** [Peru](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pe.html). CIA, The World Factbook **BBC,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-50) [. Truy cập 1 tháng 10 năm 2011.](http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1224656.stm) *Peru country profile* **Thorp, tr 4.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-51) **Thorp, tr 321.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-52) **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-53) *Evolución de la Pobreza en el Perú al 2010*, tr 38. **Thorp, pp. 318–319.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-54) **Sheahan, John.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Sheahan_55-0) *Searching for a better society: the Peruvian economy from 1950*. University Park, Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press, 1999, [ISBN 0271018720](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0271018720), p. 157. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-56) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/docs/Estadisticas/Cuadros-Anuales/ACuadro_06.xls) *Producto bruto interno por sectores productivos 1951–2006* **số liệu năm 2006.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-57) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, p. 204. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-58) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, tr. 15, 203. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006* **Office of the U.S. Trade Representative,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-59) [, 12 tháng 4 năm 2006. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](https://web.archive.org/web/20110501000640/http://ustraderep.gov/Document_Library/Press_Releases/2006/April/United_States_Peru_Sign_Trade_Promotion_Agreement.html) *United States and Peru Sign Trade Promotion Agreement* **số liệu năm 2006.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-60) **(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva, [, tr 60–61. Truy cập 27 tháng 12 năm 2010.](http://www.bcrp.gob.pe/publicaciones/memoria-anual/memoria-2006.html) *Memoria 2006*
- ^
**a** **ă** [The Socioeconomic Advantages of](http://paa2012.princeton.edu/papers/120475). princeton.edu. tr 4–5. *Mestizos*in Urban Peru **Cook, Noble David.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Cook_62-0) *Demographic collapse: Indian Peru, 1520–1620*. Cambridge: Cambridge University Press, 1981, [ISBN 0521523141](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521523141), p. 114. **Vázquez, Mario. “Immigration and mestizaje in nineteenth-century Peru”. In: Magnus Mörner,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Vazquez_63-0) *Race and class in Latin America*. New York: Columbia University Press, 1970, [ISBN 0231032951](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231032951), pp. 79–81. **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-64) [Peru apologises for abuse of African-origin citizens](http://news.bbc.co.uk/2/hi/8384853.stm)“. BBC News. 29 tháng 11 năm 2009 **Mörner, Magnus.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Morner_65-0) *Race mixture in the history of Latin America*. Boston: Little, Brown and Co., 1967, p. 131 **Galindo, Alberto Flores (2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-66) *In Search of an Inca: Identity and Utopia in the Andes*. Cambridge University Press. tr. 247. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521598613](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521598613). **United Nations,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-67) *World Population Prospects* **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-68) *Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población, 1950–2050*, tr 37–38, 40. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-69) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 13. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-70) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 24. **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-71) [Isolated Peru tribe threatened by outsiders](http://www.usatoday.com/news/world/story/2012-01-31/isolated-peru-tribe/52903966/1)“. USATODAY.com. 31 tháng 1 năm 2012 **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-72) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 111. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-73) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 132. **Instituto Nacional de Estadística e Informática,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-74) *Perfil sociodemográfico del Perú*, tr 93. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-75) *Constitución Política del Perú*, điều thứ 17. **Belaunde, Víctor Andrés.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Belaunde_76-0) *Peruanidad*. Lima: BCR, 1983, p. 472. **Bailey, tr 72–74.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-77) **Bailey, tr 263.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-78) **Lucie-Smith, Edward.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Lucie_79-0) [. London: Thames and Hudson, 1993,](http://archive.org/details/latinamericanart00luci) *Latin American art of the 20th century* [ISBN 0500203563](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500203563), pp. 76–77, 145–146. **Bayón, Damián. “Art, c. 1920–c. 1980”. In: Leslie Bethell (ed.),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Bayon_80-0) *A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, [ISBN 0521626269](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521626269), pp. 425–428. **Martin, “Literature, music and the visual arts, k. 1820–1870”, tr. 37–39.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-81) **Martin, “Narrative since c. 1920”, pp. 151–152.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-82) **Martin, “Narrative since c. 1920”, pp. 178–179.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-83) **Martin, “Narrative since c. 1920”, tr 186–188.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-84) **Custer, tr. 17–22.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-85) **Custer, tr 25–38.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-86) **Romero, Raúl “Andean Peru”, tr 385–386.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-87) **Olsen, Dale.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Olsen_88-0) *Music of El Dorado: the ethnomusicology of ancient South American cultures*. Gainesville: University Press of Florida, 2002, [ISBN 0813029201](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813029201), pp. 17–22. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-Turino_89-0) [Turino, Thomas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thomas_Turino&action=edit&redlink=1). “Charango”. In: Stanley Sadie (ed.), *The New Grove Dictionary of Musical Instruments*. New York: MacMillan Press Limited, 1993, vol. I, [ISBN 0333378784](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0333378784), p. 340. **Romero, Raúl “La música tradicional y popular”, tr 263–265.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-90) **Romero, Raúl “La música tradicional y popular”, tr 243–245, 261–263.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru#cite_ref-91)
## Thư mục
- Bailey, Gauvin Alexander.
*Art of colonial Latin America*. London: Phaidon, 2005, [ISBN 0714841579](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0714841579). [. 29 tháng 12 năm 1993.](http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html) *Constitución Política del Perú*
- Custer, Tony.
*The Art of Peruvian Cuisine*. Lima: Ediciones Ganesha, 2003, [ISBN 9972920305](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9972920305). [Garland, Gonzalo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Garland,_Gonzalo&action=edit&redlink=1). “Perú Siglo XXI”, series of 11 working papers describing sectorial long-term forecasts, Grade, Lima, Peru, 1986-1987.
- Garland, Gonzalo. Peru in the 21st Century: Challenges and Possibilities in
*Futures: the Journal of Forecasting, Planning and Policy*, Volume 22, Nº 4, Butterworth-Heinemann, London, England, May 1990.
- Gootenberg, Paul. (1991)
*Between silver and guano: commercial policy and the state in postindependence Peru*. Princeton: Princeton University Press [ISBN 0691023425](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0691023425).
- Gootenberg, Paul. (1993)
*Imagining development: economic ideas in Peru’s “fictitious prosperity” of Guano, 1840–1880*. Berkeley: University of California Press, 1993, 0520082907.
- Instituto de Estudios Histórico–Marítimos del Perú.
*El Perú y sus recursos: Atlas geográfico y económico*. Lima: Auge, 1996.
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perú: Compendio Estadístico 2005*
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perfil sociodemográfico del Perú*. Lima: INEI, 2008.
- Instituto Nacional de Estadística e Informática.
*Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población, 1950–2050*. Lima: INEI, 2001.
- Klarén, Peter.
*Peru: society and nationhood in the Andes*. New York: Oxford University Press, 2000, [ISBN 0195069285](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195069285). [Bản mẫu:DOClink](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:DOClink&action=edit&redlink=1). ngày 28 tháng 9 năm 1999.
- Ley N° 27867,
[. ngày 16 tháng 11 năm 2002.](https://web.archive.org/web/20070702195833/http://www.pmde.gob.pe/taller/Compilacion%20normativa/DESCENTRALIZACI%C3%93N/LEY%20N%C2%BA%2027867_LEY%20ORG%C3%81NICA%20DE%20GOBIERNOS%20LOCALES.pdf) *Ley Ley Orgánica de Gobiernos Regionales*
- Martin, Gerald. “Literature, music and the visual arts, c. 1820–1870”. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp. 3–45.
- Martin, Gerald. “Narrative since c. 1920”. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp. 133–225.
- Porras Barrenechea, Raúl.
*El nombre del Perú*. Lima: Talleres Gráficos P.L. Villanueva, 1968.
- Romero, Raúl. “La música tradicional y popular”. In: Patronato Popular y Porvenir,
*La música en el Perú*. Lima: Industrial Gráfica, 1985, pp. 215–283.
- Romero, Raúl. “Andean Peru”. In: John Schechter (ed.),
*Music in Latin American culture: regional tradition*. New York: Schirmer Books, 1999, pp. 383–423.
- Thorp, Rosemary and Geoffrey Bertram.
*Peru 1890–1977: growth and policy in an open economy*. New York: Columbia University Press, 1978, [ISBN 0231034334](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231034334)
## Đọc thêm
- Kinh tế
**(tiếng Tây Ban Nha)**Banco Central de Reserva. [.](http://www.bcrp.gob.pe/estadisticas/cuadros-anuales-historicos.html) *Cuadros Anuales Históricos* **(tiếng Tây Ban Nha)**Instituto Nacional de Estadística e Informática. *Perú: Perfil de la pobreza por departamentos, 2004–2008*. Lima: INEI, 2009.
- Concha, Jaime. “Poetry, c. 1920–1950”. In: Leslie Bethell (ed.),
*A cultural history of Latin America*. Cambridge: University of Cambridge, 1998, pp. 227–260.
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Peru tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wiktionary ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikibooks ![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Peru)ở Wikivoyage ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikisource ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Commons ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikinews ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Peru)ở Wikiversity [Hồ sơ quốc gia](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1224656.stm)từ [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News) [Peru](http://www.britannica.com/nations/Peru)từ [Encyclopædia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica)
- Mục
[“Peru”](https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/pe.html)trên trang của [CIA World Factbook](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_World_Factbook). [Peru](http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/peru.htm)trên *UCB Libraries GovPubs* [Peru](http://dmoz.org/Regional/South_America/Peru)tại [DMOZ](http://vi.wikipedia.org/wiki/DMOZ)( [trang đề nghị](http://dmoz.org/cgi-bin/add.cgi?where=Regional/South_America/Peru)) [Wikimedia Atlas của Peru](http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Peru), có một số bản đồ liên quan đến Peru. **(tiếng Tây Ban Nha)** [Cổng thông tin điện tử](http://www.peru.gob.pe/)của Chính phủ Peru
# Lima
|Lima|
|
|
Hiệu kỳ ![]()
|
|![]()
**Hiệu huy** [Khẩu hiệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%A9u_hi%E1%BB%87u): Hoc signum vere regum est ![ Lima Province and Lima within Peru](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Districts_of_Lima.svg/180px-Districts_of_Lima.svg.png)
![ Lima Province and Lima within Peru](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/Districts_of_Lima.svg/180px-Districts_of_Lima.svg.png)
[Lima Province](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lima_Province&action=edit&redlink=1)and Lima within [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru) [12°02.6′N 77°1.7′T](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Lima¶ms=12_02.6_S_77_1.7_W_type:city%287819436%29_region:PE) [Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Flag_of_Peru.svg/22px-Flag_of_Peru.svg.png)
[Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru) [Khu vực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Administrative_divisions_of_Peru&action=edit&redlink=1) [Lima Region](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lima_Region&action=edit&redlink=1) [Tỉnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Provinces_of_Peru&action=edit&redlink=1) [Lima Province](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lima_Province&action=edit&redlink=1) [January 18](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=January_18&action=edit&redlink=1), [1535](http://vi.wikipedia.org/wiki/1535) [Thị trưởng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mayor_of_Lima&action=edit&redlink=1) [Luis Castañeda Lossio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Luis_Casta%C3%B1eda_Lossio&action=edit&redlink=1) 2(3,105 mi 2) 2(292 mi 2) 5.8% 2(16,679 mi 2) [Độ cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_note-1) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_note-2) [Mật độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(22,130/mi 2) [Đô thị](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B) [Vùng đô thị](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B) [Múi giờ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [Miami](http://vi.wikipedia.org/wiki/Miami), [Akhisar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akhisar), [Cleveland, Ohio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleveland,_Ohio), [Pescara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pescara), [San José, Costa Rica](http://vi.wikipedia.org/wiki/San_Jos%C3%A9,_Costa_Rica), [Bordeaux](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bordeaux), [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Q214173](http://www.wikidata.org/wiki/Q214173)[*], [Tegucigalpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tegucigalpa), [São Paulo](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A3o_Paulo), [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila), [Buenos Aires](http://vi.wikipedia.org/wiki/Buenos_Aires), [Thành phố México](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_M%C3%A9xico), [Madrid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Madrid), [Austin, Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Austin,_Texas), [Santo Domingo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Santo_Domingo) [www.munlima.gob.pe](http://www.munlima.gob.pe/) [Lima (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). **Lima** là thủ đô, thành phố lớn nhất của [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru), đồng thời là thủ phủ của [tỉnh Lima](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Lima&action=edit&redlink=1). Đây là trung tâm văn hoá, công nghiệp, tài chính và giao thông của Peru, nằm tại vùng thung lũng bao quanh cửa [sông Chillón](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Chill%C3%B3n&action=edit&redlink=1), [sông Rímac](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_R%C3%ADmac&action=edit&redlink=1) và [sông Lurín](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Lur%C3%ADn&action=edit&redlink=1). Thành phố có diện tích 804,3 [km²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) dân số chiếm 2/3 tổng số dân cả nước. Sự tập trung của cải và quyền lực ở Lima càng lớn hơn. Thành phố chiếm 2/3 [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) cũng như thu thuế, đầu tư tư nhân, tiền gửi ngân hàng, số lượng thầy thuốc và sinh viên của Peru. Dù có các nỗ lực *phi tập trung hoá*, Lima vẫn là nơi tập trung các cơ sở chính của các cơ quan chính phủ. [Trung tâm lịch sử của Lima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_t%C3%A2m_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_c%E1%BB%A7a_Lima) được [UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) công nhận là [di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
## Mục lục
## Địa lý
Khí hậu của thành phố ôn hoà, dù vị trí của thành phố ở vùng nhiệt đới, nhờ dòng khí lạnh của Dòng hải lưu Peru,
[Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) chảy theo [hướng Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_B%E1%BA%AFc), dọc theo bờ biển từ [Bắc Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c). Mưa ở Lima hiếm hoi do dòng hải lưu duyên hải lạnh và hiệu ứng mưa chặn mưa của [Dãy Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes) chặn dòng khí ấm chứa hơi ẩm từ [phía Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%C3%B4ng). Bờ biển thường bị phủ lớp màn sương mù nặng được gọi là garúa, đặc biệt dày đặc vào những tháng mùa đông, mát hơn từ tháng 4 đến tháng 10. Đặc trưng khí hậu của thành phố ừ tháng 11 đến tháng 3 là ban ngày ấm nắng và buổi tối mát. Thành phố nằm trong khu vực địa chấn, các trận động đất lớn đã xảy ra các năm 1687, 1746.
## Dân số
Năm 2003, Lima có dân số 7,9 triệu, sinh sống tại 33 quận. Thành phố tăng thêm hơn 2,5 triệu người kể từ năm 1981 khi dân số của thành phố là 4,1 triệu. Hơn 90% dân số của Lima là người mestizo, người có dòng máu châu Âu pha trộn với người thổ dân châu Mỹ và cộng đồng thiểu số da trắng, da đen, châu Á, trong đó người gốc Nhật Bản là đông nhất. Từ
[thập niên 1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1940), Lima đã trải qua những đợt tăng trưởng nhanh về dân số, khoảng 7% mỗi năm kể từ [thập niên 1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1960), 5% [thập niên 1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1970) và 4% [thập niên 1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980). Sự tăng dân số nhanh do dòng dân di cư từ các vùng nông thôn và đô thị nhỏ của Andes đã khiến cho tình hình vùng đô thị này trở nên ngày càng nghiêm trọng, thành phố không thể cung cấp đủ nước, nhà ở và các dịch vụ công công cộng khác. Xung quanh thành phố đang hình thành những khu nhà lụp xụp, ổ chuột.
## Khí hậu
|[
|
(90)
(91)
(91)
(93)
(84)
(81)
(81)
(81)
(79)
(79)
(84)
(88)
(93)
(59)
(59)
(61)
(55)
(52)
(48)
(48)
(50)
(52)
(54)
(52)
(55)
(48)
[Giáng thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1ng_th%E1%BB%A7y)mm (inches)
(0.035)
(0.012)
(0.193)
(0)
(0.004)
(0.012)
(0.012)
(0.012)
(0.213)
(0.008)
(0)
(0.012)
(0,512)
[độ ẩm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%E1%BA%A9m) *Nguồn #1:* [World Meteorological Organization](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Meteorological_Organization&action=edit&redlink=1)( [UN](http://vi.wikipedia.org/wiki/United_Nations)) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_note-WMO-3) *Nguồn #2: BBC Weather (record high and record low),* sunshine and humidity [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_note-BBC_weather-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_note-Molina-5)
## Lịch sử
Lima được thành lập
[tháng giêng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%E1%BB%99t) năm [1535](http://vi.wikipedia.org/wiki/1535) và được đặt tên là Ciudad de los Reyes, có nghĩa là *Thành phố của các vua*. Thành phố có vai trò quan trọng ở “tân thế giới” từ năm 1542, khi Charles V là người cai quản Lima. Sau khi Pizarro xâm lược Đế quốc [Inca](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Inca), Lima trở thành thủ đô của Phó vương Peru, một vùng hành chính bao gồm phần lớn các khu vực lãnh thổ ở Nam Mỹ. Trong suốt ba thế kỷ thuộc địa, phần lớn việc buôn bán của [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) với [Nam Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) được thực hiện thông qua [Callao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Callao). Lima đã bùng phát và trở thành một trung tâm chính trị, văn hoá, thương mại của Nam Mỹ thuộc Tây Ban Nha, và giàu lên nhờ các nguồn dự trữ [vàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0ng) và [bạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c) của [Andes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andes).
Tầm quan trọng của Lima có phần giảm sút sau khi giai đoạn thuộc địa kết thúc. Trong những cuộc chiến giành độc lập của châu Mỹ Latin, đây là thành trì của lực lượng hoàng gia phản đối việc chia tách khỏi Tây Ban Nha. Tướng
[José de San Martín](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_de_San_Mart%C3%ADn), một trong những lãnh đạo của phong trào độc lập đã chiếm lĩnh thành phố vào năm [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821) và năm năm sau đó, thành phố trở thành thủ đô của nước Peru độc lập. Lima vẫn giữ được vai trò ưu thế vượt trội của Peru và là một thủ đô lớn của Nam Mỹ trong [thế kỷ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19). Từ năm 1881 đến 1883, thành phố bị quân [Chile](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile) chiếm đóng trong cuộc [Chiến tranh Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), buộc chính phủ Peru phải tháo chạy lên Cao nguyên Andes.
Dân số tăng nhanh từ
[thập niên 1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1950) đã khiến cho Lima lớn gấp 10 lần so với thành phố lớn thứ hai của Peru. Các khu ổ chuột mọc xung quanh thành phố là nơi sinh sống của gần 1/3 dân số Lima.
### Trung tâm lịch sử
Trung tâm lịch sử của Lima là bằng chứng cho sự phát triển kiến trúc đô thị thuộc địa Tây Ban Nha, có tầm quan trọng về kinh tế, chính trị, văn hóa ở Peru nói riêng và Mỹ Latinh nói chung. Với rất nhiều các quảng trường, các nhà thờ, tu viện, cung điện và các tòa nhà thế kỷ 17, 18. Các công trình mang đậm lối kiến trúc kết hợp giữa Hispano và Baroque.
Tòa nhà nổi bật nhất ở Lima chính là
[San Francisco de Lima](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Francisco_de_Lima&action=edit&redlink=1), một tu viện thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha. Cùng với Santa Catalina de Arequipa, đây là một trong hai công trình kiến trúc được bảo tồn tốt nhất cho đến ngày nay.
Ngoài ra, trung tâm lịch sử Lima có rất nhiều các công trình lịch sử như:
- Quảng trường San Martín
- Tổ hợp nhà thờ San Francisco, La Soledad và El Milagro
[Plaza de Armas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Plaza_de_Armas&action=edit&redlink=1)(bao gồm [nhà thờ Sagrario](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_Sagrario&action=edit&redlink=1), các nhà nguyện của Tổng giám mục)
- Cổng
[Callao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Callao) [Đại học San Marcos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_San_Marcos&action=edit&redlink=1)(xây dựng từ năm 1551) [Casa Courret](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Casa_Courret&action=edit&redlink=1)(thế kỷ 19)
## Các sự kiện liên quan
- Trong thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, thành phố xảy ra các vụ đánh bom, ám sát và tấn công của nhóm khủng bố Sendero Luminoso (Con đường Ánh sáng).
[Tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_hai)năm [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996), một nhóm cách mạng khác mang tên Phong trào cách mạng Tupac Amarú (MRTA), đã chiếm giữ khu nhà ở của đại sứ Nhật Bản khi đang diễn ra một buổi tiệc trong kỳ nghỉ, có 500 người bị bắt làm con tin. Trong cuộc bao vây kéo dài bốn tháng, những kẻ phiến loạn đã đưa yêu sách phải thả những thành viên của họ đang bị giam và phải cải thiện điều kiện trong nhà tù, họ đã thả một số con tin và giữ lại 72 người. Vụ việc kết thúc vào [tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997), khi những người lính Peru đã giải cứu con tin và giết tất cả các thành viên của MRTA, khi đó có một con tin thiệt mạng.
## Hình ảnh
## Chú thích
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_ref-1) [Citypopulation.de Lima related information](http://www.citypopulation.de/Peru-Lima.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_ref-2) [www.emporis.com population charts](http://www.emporis.com/en/wm/ci/?id=lima-peru) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_ref-WMO_3-0) [“World Weather Information Service – Lima”](http://worldweather.wmo.int/029/c00108.htm). World Meteorological Organization. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_ref-BBC_weather_4-0) [“BBC Weather – Lima”](http://www.bbc.co.uk/weather/3936456). BBC. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2012. **Capel Molina, José J. (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lima#cite_ref-Molina_5-0) [“Lima, un clima de desierto litoral”](http://web.archive.org/web/20100629173938/http://revistas.ucm.es/ghi/02119803/articulos/AGUC9999110025A.PDF). *Anales de Geografía de la Universidad Complutense*(bằng Spanish) (Madrid: Universidad Complutense de Madrid) **19**: 25–45. [ISSN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [0211-9803](http://www.worldcat.org/issn/0211-9803). Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2013
## Tài liệu tham khảo
[Article in the Spanish newspaper ABC about the House of Aliaga](http://www.abc.es/especiales/index.asp?cid=7928) *Spanish* [About the Historical Center](http://www.abc.es/especiales/index.asp?cid=7927) *Spanish* [Religion in the City of the Kings of Peru](http://www.religiosidadenlima.es.mn) *Spanish* [360° view of Lima Main Square](http://www.panorammer.com/panoramas/4_plazadearmaslima_f.php)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Lima](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Lima?uselang=vi) [Thành phố Lima](http://www.munlima.gob.pe/)(tiếng Tây Ban Nha) [Lima at geographia.com](http://www.geographia.com/peru/lima/) [Lima travel and tourist information](http://www.lima.info) [Lima Stock Exchange](http://www.bvl.com.pe/english/index.html) [Jorge Chávez International Airport](http://www.lap.com.pe/AIRPORT/eng_home00.asp) [The climate of Lima](http://www.limaperunet.com/climate/CLIMATELIMACELSIUS.htm) [Lima maps](http://www.guiacalles.com/calles/index.asp)(in Spanish) [Collection of Lima and Peruvian photos](http://www.davidmetraux.com/peru.html)from davidmetraux.com [Lima Photographs](http://www.globalamity.net/index.php?section=article&articleid=5)at GlobalAmity.net
|
|
|
|
|
|![]()
[Di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)tại [Peru](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peru) ![ Peru](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Chanchan_fishnet_ruins.JPG/50px-Chanchan_fishnet_ruins.JPG)
|Di sản văn hóa|
|Di chỉ khảo cổ
|Lima | Di chỉ khảo cổ [Vườn quốc gia Huascaran](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Huascaran)| [Vườn quốc gia Manu](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Manu) [Vườn quốc gia Rio Abiseo](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Rio_Abiseo)
# Từ Dụ
|Nghi Thiên Chương Hoàng Hậu
|
儀天章皇后
|
|![]()
[Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Tá Thiên Nhân Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A1_Thi%C3%AAn_Nh%C3%A2n_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Lệ Thiên Anh Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_Anh_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847)– [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883) [Nhân Tuyên Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_Cao_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Trang Ý Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_Anh_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Thái hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)– [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902) [Nhân Tuyên Thái hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_Cao_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Trang Ý Thái hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%87_Thi%C3%AAn_Anh_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) [Nguyễn Hiến Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_T%E1%BB%95)
Thiệu Trị hoàng đế
|[
|
Nhị giai Thần phi
Nhất giai Quý phi
Hoàng thái hậu
Thái hoàng thái hậu
Thái thái hoàng thái hậu
儀天佐聖慈裕博惠佳肅慧達壽德仁功章皇后
[Nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Phạm Đăng Hưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_%C4%90%C4%83ng_H%C6%B0ng) [20 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6), [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810) [Gò Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng), [Tiền Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang), [Đại Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Nam) [12 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5), [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)(91 tuổi) [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF), [Đại Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Nam) [Xương Thọ Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Nghi Thiên Chương Hoàng Hậu** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 儀天章皇后; [20 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6), [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810) – [12 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5), [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)), hay còn được gọi là **Từ Dụ Hoàng thái hậu** (慈裕皇太后), là vợ của [Nguyễn Hiến Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_T%E1%BB%95) Thiệu Trị Hoàng đế, mẹ ruột của của [Nguyễn Dực Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_D%E1%BB%B1c_T%C3%B4ng) Tự Đức Hoàng đế.
Bà là một người đức hạnh, xuất thân cao quý, biết yêu quý dân chúng và giỏi nuôi dạy con cái. Bà tại vị như một bà hoàng đức cao vọng trọng nhất của triều đình Huế trong vòng 55 năm, từ lúc bà trở thành
[Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu) dưới thời Tự Đức vào năm [1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847), cho đến khi qua đời vào năm [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902) dưới thời [Thành Thái Phế Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Th%C3%A1i).
Danh hiệu của bà được đặt cho bệnh viện phụ sản lớn nhất ở
[Thành phố Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) là [Bệnh viện Từ Dũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_T%E1%BB%AB_D%C5%A9).
## Mục lục
## Tiểu sử
Nghi Thiên Chương Hoàng Hậu có tên húy là
**Hằng** (姮), tên tự là **Nguyệt** (月), **Thường** (嫦) hoặc **Hào** (姣) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-1) , sinh vào ngày 19 tháng 5 năm [2] [Canh Ngọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_Ng%E1%BB%8D)(tức ngày [20 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6)năm [1810](http://vi.wikipedia.org/wiki/1810)), xuất thân từ dòng họ **Phạm Đăng**(范登) tại giồng Sơn Quy ( [Gò Rùa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G%C3%B2_R%C3%B9a&action=edit&redlink=1)), làng [Gò Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng), huyện [Tân Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_H%C3%B2a), tỉnh [Gia Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)(sau thuộc huyện [Gò Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng), tỉnh [Tiền Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang)). Bà là trưởng nữ của Lễ bộ thượng thư Đức Quốc công [Phạm Đăng Hưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_%C4%90%C4%83ng_H%C6%B0ng), mẹ là Phạm Phu nhân.
Lúc nhỏ bà thích đọc sách, thông kinh sử, có đức hiền. Đến năm 12 tuổi, khi mẹ bà là Phạm Phu nhân lâm bệnh nặng, chỉ thích nằm một mình, tất cả người nhà không ai được gần gũi hầu hạ, bà ngày đêm hầu hạ cơm thuốc, không rời bên cạnh. Đến khi Phu nhân chết, bà ngày đêm kêu khóc không thôi, giữ tang thương xót chẳng nghĩ gì thêm, như người đã trưởng thành, xa gần nghe biết đều tấm tắc khen là lạ. Năm 14 tuổi,
[Nhân Tuyên Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_Cao_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) nghe tiếng hiền, tuyển bà làm *Phủ thiếp* (府妾) cho Hoàng trưởng tử [Nguyễn Phúc Miên Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), cháu đích tôn của [Gia Long Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Long). Bà là người có đức trang kính, giữ nết thuận tòng, được Nhân Tuyên Hoàng thái hậu và [Thánh Tổ Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) yêu mến.
Năm 15 tuổi, bà sinh con gái đầu lòng là
[Diên Phúc Công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%C3%AAn_Ph%C3%BAc_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa) Nguyễn Phúc Tĩnh Hảo (衍福公主阮福靜好). Năm sau, bà lại sinh Hoàng nữ thứ hai là Nguyễn Phúc Uyên Ý (阮福鴛懿) . Công chúa Uyên Ý sinh ra năm Minh Mạng thứ 7, nhưng 3 tuổi lại chết non [3] . [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-.C4.90NLT-4)
Ngày
[25 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) năm [Kỷ Sửu](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_S%E1%BB%ADu) (tức [22 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_9) năm [1829](http://vi.wikipedia.org/wiki/1829)), bà sinh người con thứ ba là trai, đặt tên là Nguyễn Phúc Thì, sau đổi tên thành Nguyễn Phúc Hồng Nhậm (阮福洪任), tức [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) Hoàng đế sau này.
## Hoàng quý phi
Năm
[1841](http://vi.wikipedia.org/wiki/1841), Thiệu Trị Hoàng đế lên ngôi, thứ bậc nội cung chưa định, bà và những thị thiếp khác chỉ được gọi chung là *Cung tần* (宮嬪). Tới năm [Thiệu Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) thứ 2 ( [1842](http://vi.wikipedia.org/wiki/1842)), nhân có việc bang giao, Hoàng đế ngự giá Bắc tuần, bà được sung theo hầu. Khi ấy Cung tần theo hầu rất ít, bà ngày đêm hầu hạ bên cạnh, phàm những ấn báu, vật làm tin, đều giao cho giữ cả. Bà là người đoan trang, nhàn nhã, nghiêm túc, cử chỉ độ lượng, lại thường khuyên răn các cung nhân chăm công việc nên được sung chức *Thượng nghi* (尚服), đồng thời nhiếp quản coi sóc *Lục thượng* . [5]
Tháng 4 năm
[Thiệu Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) thứ 3 ( [1843](http://vi.wikipedia.org/wiki/1843)), bà được phong *Nhị giai Thần phi* (二階成妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhị giai . Sách văn rằng: [6]
|“||
|Kinh Dịch có quẻ Gia Nhân, nên đức tốt về lễ độ trinh chính, kinh Lễ có thiên Nội Tắc, tỏ đạo cả về thứ bậc luân thường. Chọn ngày tốt lành, ban ra sắc mệnh. Nghĩ nay Cung tần Phạm thị, văn phép vốn nếp nhà dòng dõi, phong tư như chất ngọc trắng trong, kính sửa túi khăn, khi tiềm để đã lâu tin tức tốt, đông nhiều con cháu, chốn khuê phòng đều mát mẻ gió hòa. Đoan trang nối sánh tiếng hay, chăm kính thêm dày nết tốt. Kịp khi trẫm lên ngôi báu, gây khuôn mẫu cho phong hóa buổi đầu tiên, đến nay định lại cung giai, cần nêu khen người đức hiền thêm rạng rỡ. Đã xét điển cũ, ban cho trật tôn. Nay tấn phong nàng làm Thành phi, nàng nên nhận lấy xưng hiệu mới vẻ vang, chăm lo công việc trong khuê khổn. Kính theo khuôn phép, nhớ trong lòng chớ sai, lâu chịu ơn vinh, mãi về sau không hết |”|
|—Đại Nam liệt truyện|
.
Tháng 1 năm
[Thiệu Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B) thứ 6 ( [1846](http://vi.wikipedia.org/wiki/1846)), bà được phong làm *Nhất giai Quý phi* (一階贵妃), đứng đầu các tước Phi thuộc hàng nhất giai . Vua sai các đại thần [7] [Vũ Xuân Cẩn](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_Xu%C3%A2n_C%E1%BA%A9n), [Tạ Quang Cự](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Quang_C%E1%BB%B1)dâng kim sách đến tuyên phong. Sách văn rằng:
|“||
|Trẫm nghĩ nguồn gốc cây nên phong hóa, trị nước cốt ở nghiêm sửa trong nhà, triều đình ban xuống ân vinh, trước người nhà sau mới đến người khác. Ngày tốt đã hợp, sắc phong ban ra. Nghĩ nay Thành phi Phạm thị, nghi lễ nhà dòng, đoan trang nết tốt, như ngọc trong sáng, nên khuôn hòa kính, cung giai 9 bậc đứng đầu, đông nhiều con cháu, đầm ấm khí hòa, phong hóa nhị nam gây mới. Phụng dưỡng giữ đạo trong khuê khổn, hòa vui hả dạ cung Từ Ninh, tuổi hoa bốn chục xanh tươi, phần hưởng thụ còn nhiều phúc lớn đức tốt sáu cung tiêu biểu, điển bao phong xứng vẽ áo thêu. Đã xét điển thường, ban cho danh tốt. Nay tấn phong nàng làm Quý phi. Nàng nên kính vâng ân mệnh, giữ đạo cung vi; để dạ chớ quên, đức hòa nhu dùng làm khuôn mẫu; hưởng phúc không chán, ơn bao vinh rộng mãi lâu dài |”|
|—Đại Nam liệt truyện|
.
Bấy giờ, khi có quan lại gì tâu lên vua Thiệu Trị, bà đều ghi nhớ, đến khi ông hỏi đến bà đều y thế mà thuật lại, không sai một chữ. Bà được Thiệu Trị yêu quý lắm, không gọi tên của bà mà chỉ gọi là
*Phi*. Khi Hoàng đế ngự ở [điện Khâm Văn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_Kh%C3%A2m_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) nghe chính sự cùng các cơ mật đại thần, Quý phi được lệnh ở sau rèm nghe những lời tâu của các quan. Khi rảnh rỗi, Thiệu Trị cũng thường hay nghe lời bà khuyên giải mà đưa ra quyết định.
Trong Hậu cung, Quý phi chăm nom yêu mến tất thảy các Hoàng tử, Hoàng nữ của bà và các phi tần khác, không phân biệt, kỳ kèo ai là con ai, tất cả đều xem bà là mẹ đích. Tiếng hiền trong cung đồn xa, ai nấy đều nể phục bà.
Đầu năm
[1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847), Thiệu Trị ốm nặng, bà ngày đêm hầu thuốc thang không nghỉ. Khi ông gần mất, mọi việc về sau đều bí mật phó thác cho bà, ông lại dụ các quan rằng: *“Quý phi là nguyên phối của trẫm, là người phúc đức hiển minh, giúp ta coi công việc trong cung cấm đã 7 năm. Nay ý trẫm muốn lập làm Hoàng hậu chính ngôi trong cung, tiếc vì việc không làm kịp mà thôi”*. Nói rồi, vào ngày [4 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_10) năm đó, Hoàng đế băng hà.
## Thái hoàng thái hậu nhà Nguyễn
Năm
[1847](http://vi.wikipedia.org/wiki/1847), Thiệu Trị Đế băng hà, con bà là Thái tử Hồng Nhậm được chọn nối nghiệp, tức [Tự Đức Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c). Lên ngôi, Tự Đức nhiều lần ngỏ ý định tấn tôn cho mẹ, nhưng bà nhất định chối từ. Mãi đến ngày [15 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_4) năm [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) thứ 2 (tức [7 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) năm [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)), nhân dịp khánh thành [Gia Thọ cung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cung_Di%C3%AAn_Th%E1%BB%8D), bà mới thuận nhận *Kim bảo* (sách vàng & ấn vàng) và tôn hiệu là [Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu), giúp Hoàng đế Tự Đức việc chính sự. [Tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_6) năm [Quý Mùi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_M%C3%B9i) ( [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883)), Tự Đức Đế qua đời, để di chiếu tôn bà làm **Từ Dụ Thái hoàng thái hậu** (慈裕太皇太后). Nhưng vì việc nước lắm rối ren, qua các đời [Dục Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BB%A9c), [Hiệp Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_H%C3%B2a) và [Kiến Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%BAc), các vị tự quân đều bị phế truất liên tiếp nên đều không kịp tôn phong.
Năm
[1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885), [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) kế vị, ông mới có thể làm lễ tấn tôn cho bà theo di chiếu. Cũng ngay năm đó, sau lễ tấn tôn trên, xảy ra [Trận Kinh thành Huế 1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kinh_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF_1885), Thái hoàng thái hậu cùng với hai bà Phi của Tự Đức là [Lệ Thiên Anh Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_Th%E1%BB%8B_Duy%C3%AAn) và Học phi [Nguyễn Thị Hương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_H%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), được gọi là *Tam cung* (三宮), đã nghi giá chạy ra [Khiêm cung](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c), rồi lại được [Tôn Thất Thuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt) mời đến [Quảng Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Tr%E1%BB%8B).
Ngày
[3 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6), xe ngựa của Thái hoàng thái hậu dời trở về Khiêm cung, vì cho rằng thành Quảng Trị không hợp làm nơi chốn. Lúc đấy Hàm Nghi Đế vẫn còn chống quân [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) ở bên ngoài, việc nội chính đều do Thọ Xuân Vương [Nguyễn Phúc Miên Định](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_Mi%C3%AAn_%C4%90%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1) quản lý, gọi là *Nhiếp chính vương*, nhưng căn bản đều phải thông qua ý chỉ của *Tam cung* bên trong.
Ngày
[27 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6), chính quyền Pháp trao trả kinh thành Huế lại cho triều đình, và mời 3 cung ngự giá về. Bấy giờ, Thọ Xuân Vương cùng [Phan Đình Phùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_%C4%90%C3%ACnh_Ph%C3%B9ng), [Nguyễn Hữu Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_H%E1%BB%AFu_%C4%90%E1%BB%99) bàn luận với các quan Pháp đưa Kiên Giang quận công [Chánh Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh) lên ngôi, tức [Đồng Khánh hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Kh%C3%A1nh).
Năm
[1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887), Đồng Khánh năm thứ 2, hoàng đế tấn tôn mỹ hiệu cho bà là **Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng Thái hậu** (慈裕博惠太皇太后).
Năm
[1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889), Thành Thái nguyên niên, nhân dịp mừng bà thọ 80 tuổi, bà được [Thành Thái Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Th%C3%A1i) dâng tôn hiệu là **Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu** (慈裕博惠康壽太太皇太后).
Bà mất ngày mùng
[5 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_4) năm [Nhâm Dần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_D%E1%BA%A7n) (tức [12 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5) năm [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)), thọ 92 tuổi, được dâng tên thụy là **Nghi Thiên Tá Thánh Từ Dụ Bác Huệ Trai Túc Tuệ Đạt Thọ Đức Nhân Công Chương hoàng hậu** (儀天佐聖慈裕博惠佳肅慧達壽德仁功章皇后), được gọi tắt là **Nghi Thiên Chương hoàng hậu** (儀天章皇后).
Ngày
[20 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5) năm đó, triều đình cử hành đại lễ an táng bà gần phía sau bên trái [Xương Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), và có tên là **Xương Thọ Lăng**. Hiện toàn thể khu lăng này tọa lạc tại chân một dãy núi thấp (núi Thuận Đạo), thuộc làng Cư Chánh, xã Thủy Bằng, huyện [Hương Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%A7y), tỉnh [Thừa Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF) (nay thuộc tỉnh [Thừa Thiên – Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF)), cách [Kinh thành Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF) chừng 8 [km](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-8)
Lễ xong, bài vị của bà được thờ ở Biểu Ðức điện trong
[Xương Lăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), được thờ ở [Thế Miếu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_T%E1%BB%95_Mi%E1%BA%BFu_%28ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF%29) trong [Hoàng thành Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Hu%E1%BA%BF).
## Giai thoại
### Đối đãi nhân từ
Nghi Thiên Chương Hoàng hậu vào cung cùng với Lệnh phi
[Nguyễn Thị Nhiệm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_Nhi%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1), con gái của Kinh Môn quận công [Nguyễn Văn Nhơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Nh%C6%A1n). Lúc đó địa vị các cung tần đều ảnh hưởng bởi chức tước của cha, khi đó tước của Nguyễn Văn Nhơn cao hơn [Phạm Đăng Hưng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_%C4%90%C4%83ng_H%C6%B0ng) nên Lệnh phi ở ngôi trên. Nhưng tình cảm như hai chị em, muôn phần yêu mến nhau . [4]
Đối với các con và phi tần của
[Hiến Tổ Chương hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), bà cũng muôn phần độ lượng, như chuyện của [Phục Lễ công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%A5c_L%E1%BB%85_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa) phạm tội, sau này Hoàng hậu vẫn cho gỡ tội, chứ không đày đọa dù đó là con của cung nhân họ Hồ, không phải con ruột của bà . [4]
Bà dáng điệu khoan thai, nghiêm túc và đoan trang, nếu chưa từng tiếp xúc nhiều người cảm thấy muôn phần đáng sợ
, có kẻ lại cho là kiêu [4] . Một trong những người đó đêm nằm mộng được thần nhân mách rằng: [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-.C4.90NLT-4) *“Người ở chính giữa nhà trước, tức là* [Hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), bọn ngươi rất ngu, chớ có khinh thường” . Sau này quả là như thế, khi bà dần trở thành [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-.C4.90NLT-4) *Hoàng quý phi*cai quảng hậu cung.
### Cúc áo chạm phượng
Một hôm được
[Thánh Tổ Nhân hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_M%E1%BA%A1ng) ban cho Nghi Thiên hoàng hậu và Lệnh phi mỗi người 1 cái áo sa cổ thường thêu hoa vàng. Khi yết bái [Nhân Tuyên Hoàng thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn_Cao_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), mỗi người được Thái hậu một chiếc cúc áo vàng, một cái chạm hình phượng, một cái chạm hình cành hoa, nhưng đều được bọc kín bằng bao đỏ, và bà Thuận Thiên khấn rằng: *“Ai được cúc áo chạm hình phượng, thì có con trước”*.
Rồi Thái hậu sai thị nữ đưa cho Hoàng hậu và Lệnh phi chọn bao, nhưng không được mở ra, để thế mà dâng lên, Hoàng hậu nhường bà Lệnh phi chọn trước. Khi mở ra, bà Lệnh phi được cúc chạm hoa, Hoàng hậu được cúc chạm phượng
. Quả nhiên bà sinh con gái đầu lòng là [4] [Diên Phúc công chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%C3%AAn_Ph%C3%BAc_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa)vào năm 15 tuổi, một năm sau khi tiến cung.
### Bảo vật sinh thiên tử
Một đêm kia, Hoàng hậu mộng thấy một thần nhân áo rộng đai to, đầu tóc bạc, lông mày trắng, mang một tờ giấy vàng viết chữ son có đóng dấu và một chuỗi minh châu trao cho, bảo là:
*“Xem đây để nghiệm về sau”*. Bà nhận lấy, rồi có thai.
Ngày 25 tháng 8 năm
[Kỷ Sửu](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_S%E1%BB%ADu) (tức [22 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_9) năm [1829](http://vi.wikipedia.org/wiki/1829)), Hoàng hậu khai hoa nở nhụy, sinh ra hoàng tử Nguyễn Phúc Thì, sau đổi là Nguyễn Phúc Hồng Nhậm, tức Dực Tông Anh Hoàng Đế. Quả nhiên giống giấc mộng, người ta cho là hoàng đế là thần nhân phái xuống làm con bà vậy . [4]
## Tài liệu liên quan
Ở
[Gò Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng) hiện còn lưu truyền mấy câu thơ ca ngợi đức tính tốt đẹp của bà và nhắc việc bà được tiến cung: *Trời xanh quốc mẫu nết na hiền,* *Thuở tuổi mười hai đã tự nhiên.* *Giồng lệ thủy tượng trưng thánh chúa,* *Gò Sơn Qui triệu ứng thiên duyên* . [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-9)
Và:
*Lệ thủy trình trường thụy,* *Quy khâu trúc phúc cơ.*
- Tạm dịch:
*Nước đẹp dâng điềm lành,* *Gò Rùa xây nền phúc.* [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-10)
Sách
[Việt Nam sử lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_s%E1%BB%AD_l%C6%B0%E1%BB%A3c) của [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim) chép: *Đức Từ Dụ thuộc sử sách đã nhiều mà biết việc đời cũng rộng. Khi Đức Từ Dụ ban câu chi hay, thì ngài biên ngay vào một quyển giấy gọi là “Từ Huấn Lục”.* *Một hôm rảnh việc nước, ngài ngự bắn tại rừng Thuận Trực, gặp phải khi nước lụt. Còn hai ngày nữa thì có kị đức* [Hiến Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B), mà ngài chưa ngự về. Đức Từ Dụ nóng ruột, sai quan đại thần là [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)đi rước. [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)đi được nửa đường, vừa gặp thuyền ngự đương chèo lên, mà nước thì chảy mạnh, thuyền không đi mau được. Gần tối thuyền ngự mới tới bến. Khi ấy trời đang mưa, mà ngài vội vàng lên kiệu trần đi thẳng sang cung, lạy xin chịu tội. Đức Từ Dụ ngồi xoay mặt vào màn, chẳng nói chẳng rằng chi cả. Ngài lấy một cây roi mây, dâng lên để trên ghế trát kỷ rồi ngài nằm xuống xin chịu đòn. Cách một hồi lâu, đức Từ Dụ xoay mặt ra lấy tay hất cái roi mà ban rằng: “Thôi, tha cho! Đi chơi để cho quan quân cực khổ thì phải ban thưởng cho người ta, rồi sớm mai đi hầu kị”. *Ngài lạy tạ lui về, nội đêm đó ngài phê thưởng cho các quan quân đi hầu ngự…* [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-11)
GS. Trịnh Vân Thanh, trong
*Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*, cho biết: *Nhân lễ ngũ tuần, vua* [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)cùng đình thần dâng sớ khẩn thỉnh tấn tôn mỹ hiệu, bà dụ rằng: *“Ta đã được thiên hạ phụng sự, thì nên lo những việc thiên hạ đương lo. Năm nay chưa đặng mùa, nhân dân đều chưa được vui sướng, chính lúc* [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)phải chăm lo, lòng ta nào nỡ thản nhiên. *“Vả lại tánh ta vốn kiệm ước chẳng chuộng phù hoa, không ngờ ngày nay hưởng được tôn vinh, ta thường e sợ, tu tỉnh chẳng rồi, huống chi còn gia thêm cho hư danh để ta còn nặng cái lỗi thất đức hay sao? Vậy thì sớ thỉnh ấy nên bãi đi, chỉ nguyện chư công và quần thần lo giúp chính trị, giáo dục thế nào cho ta được thấy thạnh trị thái bình, thì không chi vui bằng”.* *Lo lắng đến cuộc sống nhân dân, bà thường hỏi vua* [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)về việc đắt thất và dạy bảo những điều thiết thực về chính trị. Năm [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874), khi hay tin [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)xâm chiếm toàn cõi Nam Kỳ và buộc triều đình Huế ký hòa ước nhượng địa, bà bỏ cả ăn uống, mặt ủ mày chau theo vận nước khuynh nguy… [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-12)
Trong bài
*Tượng đài sông Hương: Thái hậu Từ Dũ*, nhà văn [Hoàng Phủ Ngọc Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Ph%E1%BB%A7_Ng%E1%BB%8Dc_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) viết: *Bà là người con gái đất* [Gò Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%B2_C%C3%B4ng), lúc ban đầu vào Huế làm cung nữ hầu vua Thiệu Trị. Nhà vua ngự giá Bắc tuần, nàng theo giúp việc hàn mặc, nổi tiếng thông minh và linh hoạt… Nghe nói bà Từ Dũ còn là người đưa giống cá thát lát từ quê nhà ở [Nam Bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_B%E1%BB%99_Vi%E1%BB%87t_Nam)ra gây giống ở thành phố [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF); cá sinh sôi đến ngày nay đầy hồ đầy sông. Ở [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF)bà nổi tiếng là một bà thái hậu rất thương dân. Hằng năm đến lễ mừng thăng cấp, mừng thọ của bà, bà đều tìm cách thoái thác hoặc trì hoãn, thực chất là sợ khổ dân… *Hồi ấy người* [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)cho bắc lại cây [cầu Trường Tiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ti%E1%BB%81n)bằng sắt và bắt dân phải nộp thêm thuế, nói là lấy kinh phí làm cầu. Bà Từ Dũ tự nguyện thay mặt cho dân viết một lá đơn xin quan Tây miễn thuế…Trước đây, dân [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF)có lưu hành bài vè “Bà Từ Dũ xin thuế cho dân”. Nhân đức của bà đã đi vào lòng người là vậy… [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-13)
Và trong bài viết “Hoàng Thái Hậu Từ Dũ: Một tấm gương sáng”, đăng trên website tỉnh
[Tiền Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang): *Tính tình Hoàng Thái hậu Từ Dũ đoan chính, nhàn nhã, cử chỉ khiêm cung lễ độ, ở trong cung ai cũng cảm mến và quý trọng đức độ. Khi vua Thiệu Trị rảnh việc, đọc sách đến nửa đêm chưa ngủ, Bà vẫn thức hầu không biết mỏi mệt. Mỗi lần vua Tự Đức vào hầu, bà thường khuyên dạy và nhà vua ghi lại những lời nói ấy trong sách “Từ Huấn Lục”.* *Trong cuộc sống hằng ngày, bà rất tiết kiệm tiêu dùng và nghiêm khắc đối với sự lãng phí, xa hoa. Bà thẳng thắn phê phán tệ tham ô chức quyền trong triều chính và các địa hạt. Bà nói: “Từ xưa đến nay, quan lại chỉ một chữ tham mà chưa trừ được. Mọt nước hại dân cũng từ đó mà ra. Làm quan mấy năm vị nào cũng giàu có gấp bội. Của ấy không lấy của dân thì lấy ở đâu? Nên phải quyết trừ.”*. *Bà khuyên triều thần: “một sợi tơ, một hột gạo cũng đều là máu mỡ của dân, cho nên lãng phí đã không ích gì, mà lại đáng tiếc lắm vậy, chi bằng cất vào kho để dùng vào việc nước”. Bà phê phán gắt gao kẻ dựa vào quyền thế gia tộc của bà để cầu vinh, hoặc che chở kẻ phạm pháp. Bà cũng bảo vua Tự Đức rằng: “ngưòi trong dòng họ chớ lo việc không được làm quan, phải chuyên cần học hỏi, thi đậu vẻ vang gia tộc; chỉ lo là bất tài mà thôi. Ngoài ra, kẻ làm điều trái phép, Hoàng đế nên triệu về kinh, nghiêm trị để làm gương cho người ta biết”.* *Song song đó, bà rất trân trọng các quan trung thần, muốn có nhiều người như* [Võ Trọng Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Tr%E1%BB%8Dng_B%C3%ACnh)thanh liêm, [Phạm Phú Thứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ph%C3%BA_Th%E1%BB%A9)thẳng thắn và [Nguyễn Tri Phương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Tri_Ph%C6%B0%C6%A1ng)công trung cần cán không từ việc mệt nhọc. Bà nói: “nếu được nhiều người như vậy, đặt ra mỗi tỉnh một người thì việc nước, việc dân được bổ ích rất nhiều, mà vua cũng khỏi lo nhọc ngày đêm, ngặt vì còn có những tham quan bóc lột của dân không chán, mà lại không biết hối cải. Những của bất nghĩa không được tồn tại, được vài đời đã khánh tận, sau con cháu cùng khổ, thiên hạ chê cười, chi bằng làm điều nhân nghĩa, lưu truyền phước trạch lâu dài”… [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-14)
Bởi những đức tính tốt đẹp vừa dẫn trên, người ta đã chọn tên bà để đặt cho một bệnh viện phụ sản,
[Bệnh viện Từ Dũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_vi%E1%BB%87n_T%E1%BB%AB_D%C5%A9), tại [Thành phố Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
## Sai tên
Sách
*, trong Thực lục về Đại Nam Thực lục Chính biên* [Dực Tông Anh hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) đã ghi rõ: [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-15) *Con thứ hai vua*. [Hiến Tổ Chương hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BB%87u_Tr%E1%BB%8B)…mẹ là Từ Dụ, Bác huệ Khang thọ Thái hoàng Thái hậu…
Trên website
*Việt Nam gia phả* ghi: [16] *Đúng ra tên hiệu của bà là Từ Dụ, theo nghĩa chữ Hán là “nhân từ” và “độ lượng”. Nhưng về sau, không hiểu do một sự lầm lẫn nào đó, người ta viết chữ “Dụ” thành “Dũ” và trở thành thói quen không thay đổi…*
Trong
*Sài Gòn vang bóng* cũng đã nói rõ sự lầm lẫn này, cuối cùng tác giả đề nghị: *Dù sai một dấu, hai chữ khác nhau cả chữ lẫn nghĩa, vì chữ Hán viết “dụ” và “dũ” khác nhau. Khi phát âm, có thể sao cũng được, nhưng khi viết chúng ta phải viết cho đúng.* [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_note-17)
## Chú
[thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%ADch) **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-1) *Việt Nam gia phả* [[1]](http://www.vietnamgiapha.com/XemChiTietTungNguoi/51/21/NGUY%E1%BB%84N%20PH%C6%AF%E1%BB%9AC%20MI%C3%8AN%20T%C3%94NG%20VUA%20THI%E1%BB%86U%20TR%E1%BB%8A.html)và *Sài Gòn vang bóng*, tr. 180. **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-2) *Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*, tr. 1262 **Chi tiết sinh con, căn cứ theo Phan Thứ Lang,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-3) *Sài Gòn vang bóng*, tr. 181.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [Đại Nam liệt truyện, sách đã dẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-.C4.90NLT_4-7) **e** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-5) *Sài Gòn vang bóng*(tr. 181) giải thích: “Lục thượng là 6 công việc hầu hạ Vua trong cung, đó là: *Thượng quan*(mão), *Thượng y*(áo), *Thượng thực*(ăn), *Thượng mộc*(tắm), *Thượng tịch*(chiếu), *Thượng thư*(sách)”. **Trong chế độ nhà Nguyễn, Vua không lập Hoàng hậu, chỉ lấy bậc Phi làm ngôi chính quản lý công việc nội cung, Nhị giai phi gồm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-6) *Thần phi*, *Tính phi*, *Thục phi*. **Nhất giai phi gồm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-7) *Quý phi*, *Đoan phi*, *Lệ phi*. **Thông tin liên quan: Học giả** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-8) [Vương Hồng Sển](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93ng_S%E1%BB%83n)cho biết khi thật nhiều tuổi, Thái hậu Từ Dụ bị mù lòa…Đến năm [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983), lăng mộ của bà bị bọn gian (6 tên) đào phá, và đã lấy đi 18 (hay 19) báu vật. Đáng tiếc, là sau khi bắt được bọn gian, thu hồi được số báu vật; thì người ta lại đem số các vật vô giá ấy đi “hóa nghiệm” theo quyết định của tòa án ngày [26 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_12)năm [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988), để sung vào công quỹ. Xem chi tiết trong bài “Khóc cho tuổi già vô dụng” của Vương Hồng Sển ( *Nửa đời còn lại*. Nxb Tổng hợp TP. HCM, [2013](http://vi.wikipedia.org/wiki/2013)), hay trong bài “Đâu rồi những báu vật của Nguyễn Đắc Xuân (báo *Lao động*số 15/90 đề ngày [29 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_4)năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-9) *Gò Công xưa*, tr. 103. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-10) *Sài Gòn vang bóng*, tr. 179. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-11) [Theo Việt Nam sử lược](http://www.vietnameseculture.org/index.php?option=com_content&view=article&id=221:vit-nam-s-lc-trn-trng-kim-dc-tong-1847-1883&catid=38:lichsu&Itemid=76) **Theo** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-12) *Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*, tr. 126. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-13) [Theo website Cố đô Huế](http://www.hue.vnn.vn/vanhocthica/2005/12/114109/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-14) [[2]](http://www.tiengiang.gov.vn/xemtin.asp?idcha=3609&cap=2&id=6092) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-15) *Đại Nam Thực Lục Chính Biên*, đệ tứ kỷ, quyển I, tập 27, trang 32, dòng 10. (Nxb KHXH, [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), 1975) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-16) [Xem website Việt Nam gia phả](http://www.vietnamgiapha.com/XemChiTietTungNguoi/51/21/NGUY%E1%BB%84N%20PH%C6%AF%E1%BB%9AC%20MI%C3%8AN%20T%C3%94NG%20VUA%20THI%E1%BB%86U%20TR%E1%BB%8A.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_D%E1%BB%A5#cite_ref-17) *Sài Gòn vang bóng*, tr. 186.
## Sách tham khảo
- Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế,
*Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam*, Nhà xuất bản KHXH, 1992, tr. 762.
- Trịnh Vân Thanh,
*Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển*, Nhà xuất bản Hồn Thiêng, [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), tập 2, tr. 1262.
- Huỳnh Minh,
*Gò Công xưa*, Nhà xuất bản Thanh Niên, 2001, tr. 102-110.
- Phan Thứ Lang,
*Sài Gòn vang bóng*, Nhà xuất bản TP. HCM, 2001, tr. 178-186.
## Liên kết ngoài
# Tôn Thất Thuyết
**Tôn Thất Thuyết** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 尊室説; [1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/1839) – [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)) là [Phụ chính đại thần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A5_ch%C3%ADnh_%C4%91%E1%BA%A1i_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) của [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n). Ông là một trong những quan nhà Nguyễn chống [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) tiêu biểu nhất, cùng vua [Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) phát động [phong trào Cần vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng).
## Mục lục
## Xuất thân
Tôn Thất Thuyết sinh ngày 29 tháng 3 năm
[Kỷ Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_H%E1%BB%A3i), tức [12 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5) năm 1839 tại làng Phú Mộng, bên bờ [1] [sông Bạch Yến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_B%E1%BA%A1ch_Y%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1)cạnh Kinh thành Thuận Hóa, nay thuộc thôn Phú Mộng, phường Kim Long, thành phố [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF). Ông là con thứ hai của Đề đốc [Tôn Thất Đính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%ADnh_%28%C4%91%E1%BB%81_%C4%91%E1%BB%91c%29&action=edit&redlink=1)và bà Văn Thị Thu, cũng là cháu 5 đời của chúa Hiền vương [Nguyễn Phúc Tần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%C3%BAc_T%E1%BA%A7n).
## Sự nghiệp
### Thời vua Tự Đức
Năm 30 tuổi (
[1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)), Tôn Thất Thuyết giữ chức [Án sát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%81n_s%C3%A1t&action=edit&redlink=1) tỉnh [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng). Đến [tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_b%E1%BA%A3y) năm [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870), được sung làm [Biện lý Bộ hộ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%87n_l%C3%BD_B%E1%BB%99_h%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) rồi sau đó (tháng 11) chuyển sang chức [Tán tương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1n_t%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) giúp Tổng thống quân vụ đại thần [Hoàng Tá Viêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_K%E1%BA%BF_Vi%C3%AAm) “dẹp loạn” ở các tỉnh phía Bắc. Sau chiến dịch này, Tôn Thất thuyết được phong chức “Quang lộc tự khanh” và làm [Tán lý](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A1n_l%C3%BD&action=edit&redlink=1) quân thứ [Thái Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Nguy%C3%AAn). Kể từ đây, ông chuyên hoạt động [quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) và nổi tiếng dần qua các cuộc giao tranh với những cánh quân chống lại triều đình Huế.
Tháng 12 năm
[1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870), ông chỉ huy đánh dẹp nhóm Đặng Chí Hùng ở Thái Nguyên.
Tháng 3 năm
[1872](http://vi.wikipedia.org/wiki/1872) ông cùng Trương Văn Để đánh tan quân Tàu Ô ở [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng), giết chết Hoàng Tề.
Tháng 8 năm
[1872](http://vi.wikipedia.org/wiki/1872), ông đánh thắng toán giặc Khách ở [Quảng Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Y%C3%AAn).
Tháng 12 năm
[1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873), ông cùng Hoàng Tá Viêm phục binh tại [Cầu Giấy](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y), [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) giết chết viên chỉ huy quân sự trong đợt Pháp đánh miền Bắc lần thứ nhất là đại úy [Francis Garnier](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Garnier).
Tháng 7 năm
[1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874), ông cùng Hoàng Tá Viêm đàn áp 2 cuộc nổi dậy của hai sĩ phu Trần Tấn và Đặng Như Mai.
Tháng 3 năm
[1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875), ông dập tắt được khởi nghĩa ở [Cổ Loa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95_Loa), [Đông Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Anh), bắt chém thủ lĩnh trận.
Tháng 6 năm 1875, bức hàng nhóm Dương Đình Tín ở Thái Nguyên.
Tháng 9 năm 1875, bắt sống được tướng quân
[Cờ Vàng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%B7c_C%E1%BB%9D_V%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) là Hoàng Sùng Anh ở Thái Nguyên….
Với hàng loạt công lao như vậy nên Tôn Thất thuyết được vua Tự Đức cho thăng tiến nhanh. Tháng 3 năm 1872, ông được bổ làm Bố chính tỉnh
[Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng). Năm 1873 làm Tham tán Đại thần hàm Thị lang Bộ binh, rồi lên thự Tham tri Bộ binh. Tháng 3 năm 1874 vẫn là Tham tán Đại thần nhưng Tôn Thất Thuyết được phong là Hữu tham tri Bộ binh, tước Vệ Chính Nam. Tháng 4 năm 1874, ông giữ chức Tuần Vũ tỉnh [Sơn Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y) kiêm Tham tán Đại thần. Tháng 3 năm 1875 ông là thự Tổng đốc Ninh-Thái kiêm Tổng đốc các việc quân Ninh-Thái-Lạng-Bằng. Đến tháng 10 năm 1875 lại được bổ làm Hiệp đốc quân vụ Đại thần, chức tước gần ngang với Tổng thống quân vụ Đại thần Hoàng Kế Viêm. Với thắng lợi vào năm [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881), Tôn Thất Thuyết được phong chức [Thượng thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0) [Bộ binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_binh) và sang tháng 2 năm [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882) ông kiêm thêm chức Hải phòng sứ Kinh thành Huế. Năm [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883), Tôn Thất Thuyết chính lãnh chức Thượng thư Bộ binh và sau đó được cử vào [Cơ Mật Viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_M%E1%BA%ADt_Vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) vào tháng 6 năm 1883.
Vào tháng 10 năm 1875, khi ông đang làm Tổng đốc Ninh-Thái, phái viên Pháp ở Hà Nội đã đề nghị triều đình Huế phải thay người, vua Tự Đức đã bổ ông đi chỗ khác.
Từ năm
[1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876), Tôn Thất Thuyết thường lâm bệnh, muốn thôi đảm đương việc quân và dâng sớ lên vua Tự Đức bày tỏ ý muốn đi tu . [2]
Ngày
[19 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_7) năm [1883](http://vi.wikipedia.org/wiki/1883), [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c) đã triệu tập một số đại để chứng kiến việc ký di chúc truyền ngôi cho [Hoàng tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%AD) [Ưng Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BB%A9c), đồng thời phong cho Tôn Thất Thuyết làm Đệ tam Phụ chính đại thần sau [Trần Tiễn Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ti%E1%BB%85n_Th%C3%A0nh) và [Nguyễn Văn Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) để giúp cho Ưng Chân kế vị ngôi vua vào tháng 7 năm 1883.
Theo nhận xét của vua Tự Đức, Tôn Thất Thuyết
*“có tài dụng võ, nhưng thiếu lương thiện, không trung thực và hay trốn trách nhiệm. Học hành kém, không nhất quán, nhát gan, đa nghi, dễ làm mất lòng người khác. Hắn phải học nhiều thêm để trở thành một người quân tử”* Tuy nhận xét như vậy, nhưng vua Tự Đức lúc sắp mất vẫn tin tưởng trao trọng trách Phụ chính Đại thần cho ông. [3]
### Thời vua Dục Đức, vua Hiệp Hoà
Với chức vụ Phụ chính đại thần, cùng
[Nguyễn Văn Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), Tôn Thất Thuyết đã nhiều lần làm việc phế lập. Đầu tiên là việc phế bỏ [Dục Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BB%A9c), đưa [Hiệp Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_H%C3%B2a) lên ngôi.
Tháng 8 năm 1883, Tôn Thất Thuyết được thăng chức Điện tiền tướng quân, Hiệp biện Đại học sỹ, tước Vệ Chính Bá. Nhưng do ông đã phản đối
[Hiệp ước Harmand](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Qu%C3%BD_M%C3%B9i,_1883) ký ngày [25 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) năm 1883, nên đã bị Hiệp Hoà đổi sang làm [Thượng thư Bộ Lễ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_B%E1%BB%99_L%E1%BB%85&action=edit&redlink=1) rồi [Thượng thư Bộ Lại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1). Do không chấp nhận chủ trương đầu hàng Pháp nên ông đã tổ chức đảo chính vào cuối tháng 11 năm 1883, phế bỏ Hiệp Hòa đưa [Kiến Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%BAc) lên ngôi và về giữ lại chức [Thượng thư Bộ Binh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0_B%E1%BB%99_Binh&action=edit&redlink=1). Trong triều đình Huế tất cả những quan từng có quan hệ mật thiết với Pháp đều bị ông tìm cách trừ khử. Ông thâu tóm quyền lực trong tay để chuẩn bị cho công cuộc chống Pháp sắp tới. Việc đưa [Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) lên ngôi vào đầu [tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C3%A1m) năm [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884), sau cái chết của vua Kiến Phúc, cũng xuất phát từ ý đồ của Tôn Thất Thuyết nhằm hướng triều đình theo chủ trương chống Pháp.
Từ lúc về Huế tham dự triều chính, đặc biệt là sau ngày vua Tự Đức mất, Tôn Thất Thuyết đã làm hết sức mình để biến triều đình Huế thành trung tâm đầu não của cuộc kháng Pháp. Song lực yếu thế cô, Tôn Thất Thuyết phải chịu cảnh đắng cay khi
[Hiệp Hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_H%C3%B2a) ký [Hòa ước Quý Mùi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Qu%C3%BD_M%C3%B9i,_1883) ( [25 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_8) năm [1883)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=1883%29&action=edit&redlink=1) và phải chấp nhận xuôi tay khi [Kiến Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%BAc) ký [Hòa ước Giáp Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Gi%C3%A1p_Th%C3%A2n_%281884%29) ( [6 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) năm [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884)). Đến lúc đưa Hàm Nghi lên ngôi ( [2 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_8) năm [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884)), Tôn Thất Thuyết mới thực sự nắm được triều đình đã mất gần hết quyền lực và ông cố hết sức để đưa nó thoát khỏi những ràng buộc mà người Pháp đang thiết lập. Người Pháp cũng đã công nhận “ *triều đình An Nam đã biểu dương một thái độ không hèn*” và “ *thái độ ấy do Hội đồng Phụ chính đề ra*“ và Tôn Thất Thuyết trở thành đối tượng cần thanh toán hàng đầu của người Pháp. [4]
### Thời vua Hàm Nghi
Dưới thời vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết thực sự trở thành cái gai mà người Pháp muốn nhổ ngay lập tức. Đầu
[tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%E1%BB%99t) năm [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884), Tôn Thất Thuyết lập đội quân Phấn Nghĩa và giao cho [Trần Xuân Soạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Xu%C3%A2n_So%E1%BA%A1n) trực tiếp chỉ huy để sẵn sàng ứng phó khi có sự cố. Trong tình thế luôn bị thực dân Pháp muốn loại bỏ, ông đã ra tay trước để giành thế chủ động bằng cuộc tấn công Pháp tại Huế vào đêm [4 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7) năm [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885), khi quân Pháp đang mở tiệc chiêu đãi thì Tôn Thất Thuyết cho quân đánh úp vào trại lính và của [Tòa Khâm sứ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_Kh%C3%A2m_s%E1%BB%A9&action=edit&redlink=1) Pháp, nhưng đã thất bại. Sau đó ông đã đưa [Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) ra Sơn Phòng Quảng Trị, thay mặt vua hạ [chiếu Cần Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng). Hai con trai của Tôn Thất Thuyết là [Tôn Thất Đạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%A0m) và [Tôn Thất Thiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Ti%E1%BB%87p) cũng đều là chỉ huy trong phong trào Cần Vương. Người Pháp treo giải 2000 lạng bạc cho ai nộp đầu Tôn Thất Thuyết và ai bắt được vua Hàm Nghi thì được thưởng 500 lạng bạc.
#### Phong trào Cần Vương
Mặc cho ba bà Thái hậu và nhiều quan lại kêu gọi quay về triều đình, Tôn Thất Thuyết vẫn tuyên bố: “
*Về Huế là tự mình đưa chân vào cho ngục thất, mà người cầm chìa khoá là quân Pháp. Thừa nhận Hiệp ước 1884 là dâng nước Nam cho kẻ địch. Đành rằng hoà bình là quý, nhưng không lo khôi phục sẽ mang tiếng là đã bỏ giang sơn của tiền triều dày công gây dựng và còn có tội với hậu thế*“ [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-5)
Sau khi giúp vua
[Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) xây dựng căn cứ lãnh đạo phong trào kháng Pháp, nhận thấy tương quan lực lượng khá chênh lệch, vào tháng 2 năm [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886), Tôn Thất Thuyết đã để cho hai con trai của mình là Tôn Thất Thiệp và Tôn Thất Đạm tiếp tục duy trì “triều đình Hàm Nghi” chống Pháp, còn mình cùng với [Trần Xuân Soạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Xu%C3%A2n_So%E1%BA%A1n) và [Ngụy Khắc Kiều](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_Kh%E1%BA%AFc_Ki%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1) tìm đường cầu viện, vượt [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh) rồi [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An), đến [tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_ba) năm [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886) ông tới [Thanh Hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a). Ông dừng chân tại Cẩm Thuỷ một thời gian và cùng Trần Xuân Soạn và em ruột Tôn Thất Hàm thảo luận về kế hoạch khởi nghĩa rồi phân Soạn ở lại lo phát triển phong trào. Sau đó ông đến tổng Trịnh Vạn thuộc châu Thường Xuân hội kiến Cầm Bá Thước và ở lại đó cho đến ngày [22 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_4) năm [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886). Từ đấy ông qua thượng lưu [sông Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_M%C3%A3), đến châu [Quan Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_H%C3%B3a) để gặp tù trưởng người Mường là [Hà Văn Mao](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_V%C4%83n_Mao). Điểm dừng chân lâu nhất của ông là vào [tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_s%C3%A1u) năm 1886 tại nhà tù trưởng [người Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i) là [Đèo Văn Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A8o_V%C4%83n_Tr%E1%BB%8B), bởi lẽ lúc này ông mắc bệnh rất nặng, không thể tiếp tục đi được. Ông tiếp tục lên đường đi [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) và đến [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) vào [tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_hai) năm 1887. Ông chủ trương cầu viện [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) giúp Việt Nam đánh thực dân Pháp. Cuối năm [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888), vua Hàm Nghi bị bắt vì thuộc hạ [Trương Quang Ngọc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Quang_Ng%E1%BB%8Dc) phản bội, Tôn Thất Thiệp và Tôn Thất Đạm đều chết trong lần đó. Nhưng cuộc cầu viện bất thành, ông đành tìm các bạn lưu vong như [Nguyễn Thiện Thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Thi%E1%BB%87n_Thu%E1%BA%ADt), cố gắng liên lạc với phong trào trong nước.
### Hoạt động tại Trung Quốc
Lúc này tại
[Thanh Hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%C3%B3a), cuộc khởi nghĩa Ba Đình bị dập tắt, căn cứ của [Trần Xuân Soạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Xu%C3%A2n_So%E1%BA%A1n) bị mất, nên ông Soạn đã vượt biên sang Trung Quốc gặp ông Thuyết tại Quảng Đông. Việc cầu viện của Tôn Thất Thuyết bất thành nhưng ông đã dựa vào tình cảm cá nhân của một số quan lại Mãn Thanh chống Pháp nên Tôn Thất Thuyết đã cùng các đồng sự của ông tổ chức liên lạc với các cuộc chống Pháp bên trong nước, mua sắm [vũ khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD), đạn dược về cho nghĩa quân. Trâu bò, lúa gạo từ Việt Nam được chuyển sang Trung Quốc và đổi lấy vũ khí đưa về. Việc tiếp tế này duy trì mãi đến năm [1894](http://vi.wikipedia.org/wiki/1894) thì kết thúc do biên giới Việt – Trung bị khoá. [Tống Duy Tân](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Duy_T%C3%A2n) sau khi thất bại ở Thanh Hóa đã sang Quảng Đông gặp ông, nhưng năm [1888](http://vi.wikipedia.org/wiki/1888) ông lại cử Tống Duy Tân về xây dựng căn cứ chống Pháp ở Hùng Lĩnh.
Năm
[1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889), Tôn Thất Thuyết cử người về [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh) và phong cho [Phan Đình Phùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_%C4%90%C3%ACnh_Ph%C3%B9ng) làm Bình Trung tướng quân. Hầu hết các tướng lĩnh vùng Đông Bắc và Bắc Kỳ đều có sự liên lạc với Tôn Thất Thuyết. Ông đã tổ chức nhiều hoạt động chống Pháp ở vùng Đông Triều liên tục trong những năm 1891 – 1892. Những năm 1892 – 1895, do bị mất liên lạc trong nước, ông đã xây dựng nhiều toán quân có vũ trang mà chủ yếu là [người Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) và dân tộc thiểu số. Tháng 6 năm [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892), ông đã chỉ đạo cho Lương Phúc đưa quân xâm nhập tổng Hoành Mô thuộc [Móng Cái](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B3ng_C%C3%A1i), phát tuyên ngôn dưới danh nghĩa Hàm Nghi để đánh Pháp. Đầu năm [1893](http://vi.wikipedia.org/wiki/1893), ông đã chỉ đạo cho Vũ Thái Hà tiến vào Bình Hồ cũng thuộc [Móng Cái](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B3ng_C%C3%A1i) để tấn công Pháp cũng dưới danh nghĩa Cần Vương.
Tháng 3 năm
[1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895), ông cho một đạo quân tiến đánh [Cao Bằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), chiếm vùng [Lục Khu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_Khu&action=edit&redlink=1) nhưng bị Pháp đẩy lui. Từ năm 1895, chiến tranh Trung – Nhật nổ ra, biên giới Việt – Trung bị kiểm soát chặt chẽ, người Pháp yêu cầu nhà [Mãn Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) quản thúc Tôn Thất Thuyết, theo dõi [Lưu Vĩnh Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) nên các hoạt động của ông chấm dứt. Ông bị cấm túc, không được ra khỏi nơi cư trú. Triều đình Mãn Thanh cấp cho ông khoản trợ cấp hàng tháng 60 lạng bạc để hưu trí. Trong những năm cuối đời, ông thường có cơn điên dại và thường múa gươm chém vào những tảng [đá](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1) trong vườn. Tính khí thất thường của ông trong những năm này khiến những người theo ông dần bỏ về Việt Nam hết. Trong những năm này, do cô quạnh, ông tái giá với một bà góa người Trung Quốc năm 1899. Nhân dân vùng Long Châu, [6] [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)gọi ông là “Đả thạch lão” (“Ông già chém đá”). Ông mất tại Trung Quốc vào ngày [22 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_9)năm [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913).
## Những mất mát trong gia đình
- Gia sản bị tịch biên, gia đình ly tán, còn Tôn Thất Thuyết bị làm phần thưởng nếu ai bắt sống được sẽ thưởng 1.000 lượng
[bạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c), nếu chém chết thì cũng được 800 lượng bạc.
- Cha ông là Tôn Thất Đính bị bắt tại Quảng Bình khi đang tìm đường theo vua Hàm Nghi, bị đày đi
[Côn Đảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4n_%C4%90%E1%BA%A3o)và mất ngày [5 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7)năm [1893](http://vi.wikipedia.org/wiki/1893).
- Mẹ ông là Văn Thị Thu theo hộ giá vua
[Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi)đến cùng, nhưng do khí độc rừng rú nên đã chết tại Mường Bò, [Hà Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_T%C4%A9nh)vào ngày [19 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_9)năm [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887).
- Vợ ông là Lê Thị Thanh cũng theo chồng phò vua, bất chấp khó khăn gian khổ và đã chết tại núi rừng Hà Tĩnh vào ngày
[26 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_9)năm [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885).
- Em ruột là Tham biện Sơn phòng
[Tôn Thất Lệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_L%E1%BB%87)đã cầm đầu cánh quân tấn công tòa Khâm sứ đêm [5 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7), sau đó hộ giá vua Hàm Nghi và đã hy sinh trong trận đánh ở [Mai Lĩnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mai_L%C4%A9nh&action=edit&redlink=1), Quảng Trị để bảo vệ cho vua chạy thoát.
- Người em
[Tôn Thất Hàm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_H%C3%A0m&action=edit&redlink=1), tri huyện Nông Cống cũng đã tích cực tham gia phong trào Cần Vương và đã tuyệt thực chết khi bị bắt đưa vào Đà Nẵng.
- Người con Tôn Thất Tiệp, cùng tuổi với vua Hàm Nghi đã hy sinh thân mình để bảo vệ vua tại núi rừng Tuyên Hóa. (theo gia phả của nhà cụ Tôn Thất Thuyết thì con trai Tôn Thất Tiệp chứ không phải là Thiệp, và Tôn Thất Đàm chứ không phải là Đạm)
- Con trai trưởng Tôn Thất Đàm, trụ cột của “triều đình Hàm Nghi” kháng chiến, đã thắt cổ tự tử khi biết tin vua bị bắt sau khi gửi một bài biểu cho vua Hàm Nghi tạ tội đã không bảo vệ được ngài.
- Con trai
[Tôn Thất Hoàng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Ho%C3%A0ng&action=edit&redlink=1)bị bắt ở Cam Lộ, Quảng Trị và bị đày lên [Lao Bảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lao_B%E1%BA%A3o_%28th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n%29), ở đó cho đến chết.
- Con trai thứ chín
[Tôn Thất Trọng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Tr%E1%BB%8Dng&action=edit&redlink=1)lúc mới 8 tuổi đã bị Pháp bắt cùng với thủ lĩnh nghĩa quân Cần Vương Quảng Bình là [Nguyễn Phạm Tuân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Ph%E1%BA%A1m_Tu%C3%A2n)(tháng 4 năm 1887) và về sau lại hưởng ứng [phong trào Đông Du](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_%C4%90%C3%B4ng_Du)và mất tích ở nước ngoài.
- Cha vợ của Tôn Thất Thuyết là Tán tương
[Nguyễn Thiện Thuật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Thi%E1%BB%87n_Thu%E1%BA%ADt), thủ lĩnh nghĩa quân Bãi Sậy, chiến đấu đến cùng và khi thất thế đã chạy sang Trung Quốc cùng ông hoạt động.
- Con rể là
[Hoàng giáp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_gi%C3%A1p) [Nguyễn Thượng Hiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hi%E1%BB%81n)cũng tham gia cách mạng. Ông cưới con gái của Tôn Thất Thuyết khi còn chưa đến 20 tuổi, đỗ Hoàng giáp năm 1892, rồi được bổ nhiệm làm việc trong Quốc sử quán. Sau đó ông được cử làm đốc học ở [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh), rồi [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Năm 1907, khi Pháp phế truất vua [Thành Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_Th%C3%A1i), ông từ quan rồi trốn sang Nhật theo [Phan Bội Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u)và hoàng thân [Cường Để](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%83).
Gia đình Tôn Thất Thuyết đã được người đời xưng tặng là “
*Toàn gia yêu nước*“ [. [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Đánh giá
Có nhiều đánh giá trái ngược liên quan đến cuộc đời của Tôn Thất Thuyết, xuất phát từ quan điểm thời cuộc:
- Nguyễn Nhược Thị thì xem việc bỏ Dục Đức, phế Hiệp Hoà, lập Kiến Phúc, tôn Hàm Nghi của Tôn Thất Thuyết là hành động của kẻ “quên lời sách xưa”, “chẳng giữ đạo trung”, “vì thân”, “quyền thần sâu hiểm”…
[[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-7) [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)thì xem thái độ né tránh tướng [de Courcy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Courcy&action=edit&redlink=1)ở Toà Khâm sứ của Tôn Thất Thuyết là nhát gan và cuộc tấn công Huế sáng ngày 7 tháng 5 năm 1885 ở Kinh thành Huế là “làm loạn”. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-8)
- Phan Trần Chúc thì xem Tôn Thất Thuyết như người độc đoán hiếu sát tàn bạo gần như mất nhân tính
. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-9)
- Ch. Gosselin (Pháp) thì xếp ông vào loại thù địch, kém thức thời và xem việc ông đi Trung Hoa tìm cầu viện là một hành động đào ngũ
. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-10)
- Còn đối với những nhà nghiên cứu
[lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD)sau năm [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)thì đánh giá cao nhân cách Tôn Thất Thuyết, trân trọng tấm lòng yêu nước nhiệt thành của ông; song vẫn chê trách ông không biết dựa vào dân trong cuộc tấn công quân Pháp ở Huế ngày [5 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_7)năm [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885), chỉ trích sai lầm của ông về ảo tưởng cầu viện [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)chống Pháp và xem hoạt động đàn áp khởi nghĩa nông dân của ông trong khoảng 10 năm trước khi về Huế là lỗi lầm khá nghiêm trọng… [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_note-11)
## Chú thích
**Có tài liệu ghi ông sinh ngày** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-1) [12 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6)năm [1835](http://vi.wikipedia.org/wiki/1835) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-2) *Đại Nam thực lục*. Tập 33, tr. 235, 236, 358. **Chapuis, tr. 22** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-3) **Marcel Gaultier.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-4) *Le roi proscrit*. Hà Nội, Impr. d’Extrême-Orient, 1940, tr. 41 **Phạm Văn Sơn.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-5) *Việt Nam cách mạng cận sử*. Sài Gòn, Khai Trí phát hành, 1963, tr. 44 **Chapuis, tr. 23** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-6) **Nguyễn Nhược Thị.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-7) *Hạnh Thục Ca*. ( [Trần Trọng Kim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Tr%E1%BB%8Dng_Kim)phiên dịch). Sài Gòn, Tân Việt, 1950, tr. 20-33 **Trần Trọng Kim.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-8) *Việt Nam sử lược*. Sài Gòn, Tân Việt, 1968, tr. 550 **Phan Trần Chúc.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-9) *Vua Hàm Nghi*. Hà Nội, Chinh ký, 1923 **Ch. Gosselin. L’Empire d’ Annam. Paris, Pierin et Cie, 1904** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-10) **Nguyễn Quang Trung Tiến.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt#cite_ref-11) *Tôn Thất Thuyết anh hào lắm nỗi nhiêu khê*. Tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ, số 2(8).1995
## Tham khảo
- Nguyễn Quang Trung Tiến.
*Tôn Thất Thuyết anh hào lắm nỗi nhiêu khê*. Tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ, số 2(8).1995
- Oscar Chapuis (2000). The Last Emperors of Vietnam: From Tu Duc to Bao Dai. Greenwood Press.
[ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-313-31170-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-313-31170-6).
## Liên kết ngoài
[Sinh 1839](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1839) [Mất 1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1913) [Người Thừa Thiên-Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn-Hu%E1%BA%BF) [Phong trào Cần Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng) [Quan nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Tướng nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) [Tướng lĩnh phong trào Cần Vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_l%C4%A9nh_phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_V%C6%B0%C6%A1ng) [Quan nhiếp chính Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Quan_nhi%E1%BA%BFp_ch%C3%ADnh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Nghĩa quân chống Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ngh%C4%A9a_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%91ng_Ph%C3%A1p) [Nhà cách mạng Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Hoàng tộc nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%99c_nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) **Video yêu thích
KimYouTube** **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)