text:
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
Chia sẻ: Angle Angel | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:50
lượt xem 24
download
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
Fukuzawa được người Nhật nhớ đến với vai trò là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhiều nhất trong việc khai sáng nước Nhật hiện đại vào thời Minh Trị, chứ không phải là một nhà kinh doanh xuất sắc. Tại sao như vậy? Ông chắc chắn là một nhà văn với nhiều tác phẩm. Ông là tác giả của những quyển Những điều kiện sống ở phương Tây, Khuyến học,
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... àïìu àaä lêëy chöìng vaâ àang söëng xa gia àònh. Nùæm roä nhûäng thöng tin naây, nïn Yohei àaä khön kheáo choån võ baác sô thûåc hiïån êm mûu naây. Fujimoto, vò laâ baâ con cuãa Fukuzawa àaä gúãi hai laá thû trong àoá möåt laá viïët vïì nhûäng àiïìu Yohei àaä baân baåc vaâ möåt laá thû khaác kïí toaân böå sûå thêåt cho öng roä. Êm mûu naây àaä laâm tùng thïm thaái àöå tiïu cûåc cuãa Fukuzawa àöëi vúái chïë àöå phong kiïën. Möåt mùåt, öng vêîn phaãi giaã vúâ khöng biïët gò (nhû bõ lûâa) búãi nïëu àïí löå àiïìu naây thêåm chñ cho Yamamoto biïët, nhaâ Okudaira chùæc chùæn seä rêët mêët mùåt. Nhûng mùåt khaác, nïëu öng bùçng loâng ra ài cuäng coá thïí nghôa laâ Fukuzawa seä mêët ài möåt cú höåi tiïëp tuåc hoåc têåp bïn ngoaâi laänh àõa Nakatsu, laâ núi öng kiïn quyïët khöng muöën quay trúã laåi.10 Khi Fukuzawa gùåp Iki Okudaira, öng trònh baây phaãi leä rùçng öng phaãi quay trúã vïì Nakatsu vò meå öng àang bõ bïånh. Sau àoá, Fukuzawa noái cho möåt ngûúâi baån thên biïët vïì êm mûu trïn vaâ nhúâ ngûúâi naây noái cho Iki biïët rùçng Fukuzawa khöng trúã vïì Nakatsu maâ àïën Osaka hay Edo sau khi öng ài khoaãng 10 hay 15 ngaây. Ngoaâi ra, Fukuzawa àaä maånh daån viïët cho cha cuãa Iki laâ Yohei möåt laá thû noái rùçng: Töi àaä rúâi Nagasaki àïí trúã vïì Nakatsu. Nhûng khi àïën Isahaya, töi laåi muöën àïën Edo. Vaâ khi àang trïn àûúâng àïën Edo, töi tin cêåy giao laá thû naây cuãa Iki Esq. vúái...,11 Laá thû cuãa Fukuzawa gúãi cho Yohei àûúåc tin cêåy giao cho möåt thûúng gia, möåt ngûúâi tònh cúâ ài tûâ Nagasaki vïì Nakatsu. Laá thû naây thêåt ra laâ möåt lúâi àe doåa tiïìm êín àöëi vúái gia àònh Okudaira, nhûäng ngûúâi khöng thïí noái cho ai khaác biïët vïì êm mûu cuãa mònh. Quaã thêåt, Fukuzawa àaä khöng hïì bõ hònh phaåt naâo caã. Sûå thaách thûác cuãa Fukuzawa khöng nghi ngúâ gò nûäa laâ sûå phaãn aánh thaái àöå khaáng cûå àang lan traân úã nhiïìu laänh àõa, àùåc biïåt laâ giûäa caác voä sô cêëp thêëp taåi caác laänh àõa têy nam. Cuäng cêìn lûu yá rùçng thaái 55
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 àöå nöíi loaån cuãa Fukuzawa ài trûúác gêìn möåt thêåp niïn trûúác sûå kiïån Nakatsu nùm 1863, maâ öng ghi laåi trong quyïín Laänh àõa cuä (Old Domain)12 cuãa mònh. Cuöëi muâa xuên nùm 1855, Fukuzawa rúâi khoãi Nagasaki. Sau chuyïën haânh trònh daâi 15 ngaây ài böå vaâ ài taâu, öng àïën khu dên cû Nakatsu taåi Osaka theo àõa chó maâ öng vêîn nhúá tûâ nhûäng lêìn meå öng kïí vïì Osaka khi öng coân nhoã. Khi nghe tin tûác taåi Nagasaki qua Yukichi vaâ biïët yá àõnh ài àïën Edo cuãa öng, Sannosuke àaä noái: Nïëu anh khöng coá mùåt úã àêy, em coá thïí ài. Trûúác hïët, àaáng leä em nïn gheá qua Nakatsu khi ài vïì tûâ Nagasaki. Khi nhòn vïì Nakatsu, em àaä traánh neá meå. Nïëu anh khöng coá mùåt úã àêy, moåi viïåc coá thïí öín thoãa. Nhûng bêy giúâ, anh àaä gùåp em úã àêy, anh khöng thïí àïí em ài àïën Edo. Vò nïëu anh àïí em ài, caã hai anh em chuáng ta laâ nhûäng keã àöìng loäa. Àiïìu naây seä laâm meå buöìn, duâ coá thïí khöng nhiïìu. Anh khöng thïí laâm nhû thïë. Em vêîn coá thïí tòm àûúåc möåt thêìy giaáo gioãi úã Osaka nïn töët hún hïët, em nïn hoåc taåi Osaka.13 Àiïìu thuá võ úã àêy laâ Sannosuke hoaân toaân boã qua haânh àöång khöng vêng phuåc chuã cuãa Yukichi. Àiïìu quan troång vúái caã hai anh em àoá laâ meå hoå àang söëng möåt mònh úã Nakatsu. Liïåu nhûäng voä sô cêëp thêëp khaác cuäng cû xûã nhû vêåy vaâ boã qua nhûäng àiïìu nhoã nhùåt cuãa xaä höåi phong kiïën khöng? Duâ rúâi khoãi Osaka khi coân nhoã, nhûng Yukichi Fukuzawa àaä tòm àûúåc nhiïìu àiïìu quen thuöåc vaâ coá vaâi ngûúâi biïët öng. Öng gùåp laåi ngûúâi vuá nuöi vaâ möåt ngûúâi hêìu cho ngûúâi cha àaä khuêët cuãa mònh. Chñnh ngûúâi hêìu naây àaä dêîn Fukuzawa ài quanh Osaka ngay ngaây höm sau khi öng àïën àêy. Fukuzawa caãm thêëy nhû öng trúã vïì laåi nhaâ mònh vaâ khöng thïí cêìm àûúåc nûúác mùæt.14 Osaka dûúâng nhû laâ möåt núi coá nhiïìu cú höåi vaâ quaã thêåt, phêìn mö taã vïì cuöåc söëng taåi Osaka laâ chûúng daâi nhêët trong tûå truyïån 56
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... cuãa öng. Sannosuke tòm ra cho Yukichi trûúâng Tekijuku, ngöi trûúâng daåy vïì tiïëng Haâ Lan do Koan Ogata saáng lêåp. Koan Ogata laâ möåt trong nhûäng hoåc giaã löîi laåc vaâo giûäa thïë kyã thûá 19 taåi Nhêåt Baãn. Öng laâ dõch giaã tiïëng Haâ Lan, möåt nhaâ giaáo duåc hoåc vaâ laâ möåt baác sô àûúåc àaâo taåo theo nhûäng ngaânh khoa hoåc Haâ Lan. Laâ möåt baác sô chuyïn khoa vïì y hoåc phûúng Têy, öng laâ möåt trong nhûäng ngûúâi truyïìn baá viïåc chuãng ngûâa chöëng dõch bïånh àêåu muâa taåi Nhêåt Baãn.15 Ogata àaä saáng lêåp trûúâng Tekijuku vaâo nùm 1838 vaâ sùén loâng tiïëp nhêån hoåc sinh tûâ moåi miïìn trïn àêët nûúác Nhêåt Baãn.16 Sessai Ogata, con nuöi cuãa öng, kïë nghiïåp cha mònh laâm hiïåu trûúãng cuãa trûúâng vaâo nùm 1862 khi Koan Ogata àûúåc goåi àïën Edo àaãm nhêån cöng viïåc chuã tõch taåi möåt hoåc viïån danh tiïëng17 cuãa bakafu. Ngaây 25 thaáng 4 nùm 1855, Yukichi Fukuzawa àûúåc nhêån vaâo trûúâng Tekijuku vaâ laâ sinh viïn ngoaåi truá söëng taåi khu dên cû Nakatsu caách trûúâng 10 phuát ài böå. Duâ caãm thêëy rêët dïî chõu khi söëng úã Osaka, Fukuzawa vêîn coá nhiïì u nöî i lo lùæ n g. Khöng lêu sau khi Yukichi àïë n Osaka, Sannosuke trúã bïånh rêët nùång. Thaáng giïng nùm 1856, öng àûúåc chuêín àoaán mùæc chûáng bïånh thêëp khúáp vaâ Sannosuke töåi nghiïåp luön bõ àau nhûác àïën nöîi baân tay phaãi cuãa öng gêìn nhû bõ liïåt. Àïën thaáng 3, Yukichi bõ bïånh dõch taã, laâ cùn bïånh khaá phöí biïën luác bêëy giúâ úã Osaka. Öng bõ bïånh trêìm troång trong suöët hai tuêìn. Nhûng nhúâ vaâo sûå chûäa trõ taâi gioãi vaâ “àêìy loâng phuå tûã”18 cuãa Ogata, öng àaä àûúåc bònh phuåc. Sannosuke àûúåc nghó pheáp vò bõ bïånh. Muâa heâ nùm 1856, hai anh em lïn taâu trúã vïì Nakatsu. Sau möåt thúâi gian höìi phuåc trong vaâi thaáng, Yukichi trúã laåi Osaka àïí tiïëp tuåc viïåc hoåc. Muâa thu nùm àoá, öng nhêån àûúåc möåt laá thû buöìn baä baáo tin Sannosuke, anh trai öng mêët vò biïën chûáng do cùn bïånh thêëp khúáp gêy nïn úã àöå tuöíi 30 vaâo ngaây 1 thaáng 10 nùm 1856. Vöåi vaä trúã vïì laåi nhaâ, Yukichi nhêån ra rùçng öng lêåp 57
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 tûác trúã thaânh ngûúâi chuã cuãa gia àònh Fukuzawa. Nùm àoá, öng 21 tuöíi.19 Do Yukichi àaä may mùæn coá kinh nghiïåm söëng taåi Nagasaki vaâ Osaka, öng biïët àûúåc nhûäng àiïìu àang xaãy ra ngoaâi laänh àõa cöí xûa núi gia àònh öng àang úã. Fukuzawa nhêån thêëy rùçng Osaka laâ möåt núi khöng nhûäng thên thiïån maâ coân rêët saáng suãa cho sûå nghiïåp tûúng lai cuãa öng nhúâ vaâo Tekijuku cuãa Koan Ogata. Vò vêåy, viïåc nhêån laänh nhûäng traách nhiïåm voä sô taåi laänh àõa Nakatsu xa xöi quaã laâ möåt gaánh nùång cho öng. Laâ chuã gia àònh, öng phaãi chõu tang cho anh trai trong 50 ngaây. Lêìn àêìu tiïn trong àúâi, cûá hai hay ba ngaây trong tuêìn, öng phaãi nhêån laänh viïåc àûáng canh taåi lêu àaâi Nakatsu suöët ngaây nhû möåt trong caác böín phêån cuãa voä sô. Yukichi phaãi tòm caách thoaát ra khoãi núi naây vaâ öng àaä doâ xeát tònh hònh. Yukichi àaä tiïët löå dûå àõnh quay laåi Osaka cho möåt trong söë nhûäng ngûúâi chuá/cêåu, laâ ngûúâi luön bûåc mònh vúái sûå kiïu cùng cuãa Yukichi vò cho rùçng viïåc hoåc hoãi kiïën thûác phûúng Têy khöng àem laåi kïët quaã gò. Nhûäng ngûúâi úã Rusuicho, núi gia àònh Fukuzawa söëng vúái nhûäng gia àònh voä sô cêëp thêëp khaác, noái vúái Ojun, meå öng rùçng cho öng quay laåi Osaka laâ möåt quyïët àõnh àiïn röì. Tuy nhiïn, chñnh meå öng laâ ngûúâi àaä can thiïåp vaâo vaâ giaãi quyïët vêën àïì naây. Nhû lúâi öng ghi laåi trong höìi kyá cuãa mònh, Yukichi àaä noái vúái meå: Thûa meå, con àang theo hoåc taåi Nagasaki vaâ Osaka vaâ con hoaân toaân tûå tin noái rùçng sau khi hoåc xong, con seä coá thïí laâm àûúåc àiïìu gò àoá coá yá nghôa. Nïëu úã laåi laänh àõa naây, con seä khöng thïí laâm àûúåc àiïìu gò khiïën con tûå haâo caã. Con seä chó kïët thuác cuöåc àúâi cuãa mònh trong möåt tûúng lai tùm töëi. Duâ chuyïån gò seä xaãy ra chùng nûäa, con vêîn khöng thñch söëng nhû thïë naây. Con biïët meå seä caãm thêëy cö quaånh, nhûng xin meå haäy cho con ài. Con biïët cha àaä tûâng muöën con trúã thaânh thêìy tu khi con múái àûúåc sinh ra nïn con xin meå haäy xem 58
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... viïåc con ra ài cuäng giöëng nhû viïåc con trúã thaânh thêìy tu vêåy.20 Nùm 1835, Hyakusuke, cha cuãa Yukichi khi nhòn ngùæm àûáa con trai thûá múái sanh, àaä noái vúái vúå laâ Ojun rùçng àûáa con naây seä trúã thaânh thêìy tu vò öng nhêån thêëy khöng coá chuát tûúng lai tûúi saáng naâo cho con trai mònh trong hïå thöëng cêëp bêåc voä sô. Lúâi leä cuãa Yukichi trñch dêîn lúâi noái cuãa ngûúâi cha àaä rêët thuyïët phuåc. Vaâ Ojun, meå öng àaä traã lúâi: Chùæc chùæn laâ meå àöìng yá, con trai aå. Anh trai con àaä mêët, nhûng chuáng ta khöng thïí than khoác maäi cho ngûúâi àaä khuêët. Con coá thïí seä boã maång àêu àoá trïn àûúâng con ài, nhûng meå seä khöng lo lùæng cho con nûäa. Con coá thïí maånh daån ra ài bêët cûá núi àêu con muöën.21 Loâng can àaãm vaâ sûå hiïíu biïët vïì con caái àaä giuáp cho meå cuãa Yukichi nhòn xa hún nhûäng yïu cêìu khöng ngûâng cuãa möåt àïë chïë àang suy taân. Tû tûúãng cuãa meå cuãa Fukuzawa khaá thoaáng vò baâ àaä tûâng söëng trong möåt möi trûúâng röång lúán hún nhû Osaka. Vò vêåy, baâ hiïíu roä sûå tuâ tuáng cuãa möåt núi nhû Nakatsu. Ngay caã vúái sûå uãng höå cuãa meå, Fukuzawa vêîn chûa giaãi quyïët àûúåc hai vêën àïì chñnh. Möåt laâ öng phaãi traã söë tiïìn 40 ryo maâ gia àònh mònh vay mûúån trong thúâi gian anh trai Sannosuke cuãa öng bõ bïånh. Vúái sûå àöìng yá cuãa meå, öng àaä baán böå sûu têåp göìm 1500 quyïín saách vúái giaá 15 ryo vaâ thanh kiïëm tuyïåt àeåp cuãa cha vúái giaá 4 ryo, nhûäng cuöån giêëy treo trûúâng vúái giaá 3 ryo vaâ nhiïìu vêåt duång khaác nhû cheán, àôa, böå taách àôa vúái söë tiïìn coân laåi. Trûúác khi laâ chuã gia àònh, Yukichi khöng cêìn sûå chêëp thuêån chñnh thûác àïí rúâi khoãi laänh àõa Nakatsu vò nhûäng voä sô khöng phaãi laâ chuã gia àònh àûúåc tûå do ài àêy àoá.22 Nhûng giúâ àêy, khi àaä laâ chuã gia àònh, Fukuzawa àaä phaãi nhêån àûúåc sûå àöìng yá chñnh thûác múái 59
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 àûúåc nhû vêåy, öng phaãi chuêín bõ möåt lúâi giaãi thñch húåp leä. Öng àaä giaãi quyïët vêën àïì naây nhû thïë naâo? Trong thúâi gian trúã laåi Nakatsu, Fukuzawa coá viïëng thùm xaä giao Iki Okudaira, cuäng vûâa trúã vïì tûâ Nagasaki. Chuyïën viïëng thùm naây hùèn àaä laâm Iki vui loâng vaâ Fukuzawa àûúåc xem möåt baãn cheáp tay àùæt tiïìn cuãa quyïín Handleiding tot de Kennis der Versterkingskunst cuãa C.M.H Pel, möåt quyïín saách mö taã chi tiïët vïì kiïën truác caác toâa lêu àaâi phûúng Têy. Iki cho biïët öng àaä phaãi traã 23 ryo cho baãn sao àoá. Söë tiïìn naây vûúåt xa söë tiïìn Fukuzawa nhêån àûúåc khi baán böå sûu têåp 1500 quyïín saách cuãa cha öng.23 Mùåc duâ viïåc hoåc hoãi khoa hoåc phûúng Têy khöng àûúåc khuyïën khñch taåi Nakatsu, nhûng viïåc nghiïn cûáu vïì nhûäng vêën àïì quên sûå laåi àûúåc uãng höå do voä sô úã möîi laänh àõa trïn àêët nûúác Nhêåt Baã n àïì u nhêå n ra têì m quan troå n g cuã a vuä khñ phûúng Têy. Fukuzawa àaä coá thïí mûúån quyïín saách vaâ sao laåi 200 trang trong böën tuêìn. Hùèn nhiïn, öng àaä khöng àïí löå vúái baån beâ öng àang sao möåt quyïín saách cuãa thêìy mònh. Nhûng öng thêåm chñ àem caã quyïín saách theo àïën lêu àaâi khi laâm nhiïåm vuå canh gaác. Trong luác àoá, öng cho beâ baån xem quyïín saách vaâ nhúâ àoá, cho thêëy sûå quan têm cuãa öng àïën lônh vûåc quên sûå cuãa phûúng Têy cuäng nhû khaã nùng àoåc àûúåc tiïëng Haâ Lan cuãa öng. Bùçng caách naây, Fukuzawa àaä chuêín bõ cho viïåc xin pheáp rúâi khoãi Nakatsu àïí àïën Osaka. Quaã thêåt, Fukuzawa àaä khöng gùåp khoá khùn gò khi àûa ra lúâi xin pheáp chñnh thûác rúâi khoãi laänh àõa àïí ài hoåc hoãi vïì “ngaânh suáng àaån” taåi Tekijuku. Fukuzawa vui mûâng baây toã thaânh cöng cuãa mònh khi “tòm löëi bùng qua haâng nguä keã thuâ”.24 Thaáng 12 nùm 1856, öng rúâi khoãi Nakatsu ài àïën Osaka. Öng àaä úã laåi Nakatsu trong ba thaáng. Trïn thûåc tïë, àêy laâ lêìn cuöëi cuâng öng rúâi khoãi Nakatsu. Mùåc duâ sau naây öng coá vïì thùm Nakatsu vaâi lêìn nhûng öng khöng söëng taåi àoá. Nùm 1870, öng àem meå vïì söëng cuâng taåi Tokyo. 60
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... Koan Ogata chaâo àoán viïåc trúã laåi [Osaka] cuãa Fukuzawa vaâ nhêån öng laâ sinh viïn nöåi truá trong Teikijuku vúái àiïìu kiïån Fukuzawa seä dõch quyïín saách cuãa Pel vïì cêëu truác lêu àaâi phûúng Têy. Fukuzawa khöng thïí dûåa vaâo thu nhêåp cuãa baãn thên vúái võ trñ laâ ngûúâi àûáng àêìu gia àònh vò söë tiïìn àoá àûúåc chuyïín túái cho meå öng úã Nakatsu nïn lêìn nûäa, öng rêët biïët ún loâng töët cuãa Ogata. Tekijuku cuãa Koan Ogata coá leä laâ trûúâng daåy tiïëng nûúác ngoaâi vaâ nhûäng ngaânh khoa hoåc phûúng Têy àêìu tiïn sùæp theo daång möåt chûúng trònh hoåc cho hoåc viïn cuãa trûúâng.25 Caác khoáa hoåc àûúåc chia laâm taám lúáp, tûâ lúáp thêëp nhêët àïën lúáp cao nhêët. Nhûng do khöng coá àuã giaáo viïn gioãi nïn têët caã caác lúáp, trûâ lúáp cao nhêët, àïìu do caác hoåc viïn cuãa lúáp cao hún àûúåc Ogata tuyïín choån daåy laåi cho lúáp nhoã hún. Chó coá hoåc viïn cuãa lúáp cao nhêët múái àûúåc hoåc vúái chñnh Ogata. Hoåc viïn múái vaâo hoåc lúáp möåt, àûúåc yïu cêìu phaãi hoåc vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vúái giaáo trònh laâ hai quyïín Wranbunten zenpen vaâ Waranbunten kohen seikuhen. Caã hai tûåa saách àïìu bùçng tiïëng Nhêåt, nhûng thêåt ra chuáng laâ möåt baãn sao cheáp cuãa quyïín Grammatica of Nederduitsche Sprrakkunst vaâ Syntaxis of Nederduitsche Woordvoeging.26 Caã hai quyïín saách giaáo khoa àïìu àûúåc in daây àùåc vúái cúä chûä rêët nhoã trong têët caã 214 trang. Vò vêåy, viïåc hiïíu àûúåc vùn phaåm trong nhûäng saách vùn phaåm cùn baãn bùçng tiïëng Haâ Lan naây quaã laâ möåt nhiïåm vuå rêët khoá khùn cho hoåc viïn, nhûäng ngûúâi trûúác àêy chûa tûâng thêëy mêîu tûå phûúng Têy. Trong thû viïån cuãa Tekijuku chó coá mûúâi quyïín saách tiïëng Haâ Lan vïì vêåt lyá hay y khoa. Nhûäng hoåc viïn àaä hoåc xong lúáp möåt vïì vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vaâ lïn tiïëp caác lúáp trïn chó hoåc trong mûúâi quyïín saách naây. Laâm sao möåt nhoám nhûäng hoåc viïn coá thïí xoay xúã hoåc nhûäng ngaânh khoa hoåc Haâ Lan trong chó mûúâi quyïín saách? Bñ quyïët laâ úã truyïìn thöëng lêu àúâi trong viïåc cheáp tay saách giaáo khoa cuãa Nhêåt Baãn. Nhûäng hoåc viïn hoåc lúáp hai vaâ lúáp cao 61
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 hún phaãi chuêín bõ nhûäng baãn sao cheáp tay cuãa nhûäng phêìn àûúåc phên cöng trong saách giaáo khoa duâng trong lúáp cuãa hoå. Lúáp hoåc thûúâng coá tûâ 10 àïën 15 hoåc viïn vaâ möîi thaáng gùåp nhau saáu lêìn. Möîi khi cêìn chuêín bõ nhûäng baãn cheáp tay, caác hoåc viïn chaåy vaâo cùn phoâng goåi laâ phoâng Doeff, tûác phoâng tûå àiïín laâ núi coá hai böå tûå àiïín tiïëng Haâ Lan. Möåt böå laâ Doeff Halma do Hendrik Doeff, trûúãng àaåi diïån thûúng maåi Haâ Lan söëng taåi Deshima úã Nagasaki27 biïn soaån. Böå coân laåi laâ Nederduitsche Taalkunding Woordenbook do Petrus Weiland biïn soaån. Chó coá sinh viïn lúáp cao múái àûúåc sûã duång quyïín tûå àiïín Weiland. Chuêín bõ nhûäng baãn cheáp tay vaâ àoåc nhûäng baâi hoåc vúái sûå trúå giuáp cuãa tûå àiïín khöng phaãi laâ möåt cöng viïåc dïî daâng, nhûng phêìn lúán caác hoåc viïn, kïí caã Fukuzawa àïìu dûúâng nhû rêët thñch thuá. Àoá laâ vò cöng viïåc naây vêîn thuá võ hún nhiïìu so vúái nhûäng cöng viïåc teã nhaåt úã quï nhaâ taåi caác laänh àõa vaâ thõ trêën cöí xûa. Trong lúáp hoåc, giaáo viïn, tûác möåt sinh viïn lúáp taám àûúåc pheáp àùåt quyïín saách giaáo khoa nguyïn baãn tiïëng Haâ Lan trïn möåt giaá àïí saách. Baâi têåp cho caác hoåc viïn laâ biïn dõch vaâ thöng dõch baâi hoåc. Nïëu thûåc hiïån àûúåc caã hai baâi têåp, möîi hoåc viïn coá ba àiïím. Nhûng nïëu rúát möåt trong hai mön naây, hoåc viïn seä chó àûúåc nhêån 1 àiïím. Hoåc viïn naâo àûáng àêìu lúáp trong ba thaáng, tûác trong 18 lúáp, seä àûúåc lïn lúáp cao hún. Fukuzawa àaä thaânh cöng hoåc xong khoáa hoåc àêìy thûã thaách naây trong möåt nùm vaâ àûúåc Koan choån laâ ngûúâi àûáng àêìu nhoám hoåc viïn.28 Phêìn lúán nhûäng hoåc viïn taåi Tekijuku coá nïìn taãng vïì y khoa. 42% caác hoåc viïn xuêët thên tûâ nhûäng gia àònh baác sô y khoa àûúåc thùng voä sô vaâ 31% tûâ nhûäng gia àònh baác sô thaânh thõ. Nhûäng hoåc viïn khöng phaãi laâ baác sô laâ nhûäng voä sô bònh thûúâng (14%) hay laâ nöng dên (12%).29 Khi àûúåc truáng tuyïín, möîi hoåc viïn àûúåc yïu cêìu phaãi traã 0,5 ryo cho Ogata vaâ lêìn lûúåt 0,125 ryo cho ngûúâi àûáng àêìu nhoám hoåc viïn vaâ cho nhaâ trûúâng. Ngoaâi ra, hoåc viïn 62
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... phaãi traã hún 16 ryo hai lêìn möîi nùm, möåt lêìn vaâo giûäa muâa heâ vaâ möåt lêìn vaâo cuöëi nùm. Vïì phêìn hoåc phñ möîi thaáng, möîi hoåc viïn phaãi nöåp 27 lñt gaåo cho nhaâ trûúâng, tûác 1,8 koku möîi nùm. Laâ ngûúâi àûáng àêìu hoåc viïn, Fukuzawa biïët ún vúái nhûäng chi phñ maâ öng nhêån àûúåc. Nhúâ àoá, öng àaä coá thïí tûâ chöëi nhêån sûå giuáp àúä vïì taâi chñnh tûâ meå öng. Hoåc phñ taåi Tekijuku khöng àùæt so vúái hoåc phñ cuãa nhûäng trûúâng khaác vaâ dûúâng nhû vêîn trong khaã nùng cuãa nhûäng gia àònh voä sô khoá khùn.30 Tekijuku nùçm doåc con kïnh Tosabori giûäa loâng thaânh phöë Osaka têëp nêåp. Àoá laâ möåt cùn nhaâ göî hai têìng. Khu vûåc têìng trïåt göìm phoâng laâm viïåc cuãa Koan vaâ phoâng gia àònh, hai phoâng daânh cho khaách, hai phoâng hoåc vaâ möåt nhaâ bïëp. Nhûäng bêåc thang rêët döëc dêîn lïn khu vûåc têìng trïn, vúái ba phoâng göìm möåt phoâng coá 32 chiïëc chiïëu (möîi chiïëc chiïëu röång khoaãng 1,8m x 0,9m), möåt phoâng vúái 10 chiïëc chiïëu cho hoåc viïn nöåi truá, vaâ phoâng tûå àiïín Doeff coá saáu chiïëc chiïëu. Möîi hoåc viïn úã trïn möåt chiïëc chiïëu, cuäng laâ núi lûu giûä moåi vêåt duång vaâ núi nguã nghó, àoåc saách. Sinh hoaåt trïn möåt khöng gian nhoã beá nhû thïë quaã khöng phaãi laâ àiïìu dïî daâng. Duâ xuêët thên gia àònh cuãa caác hoåc viïn coá phêìn khaác nhau, nhûng têët caã àïìu coá möåt àiïím chung, àoá laâ têët caã àïìu rêët khoá khùn. Bùçng caách naây hay caách khaác, phêìn lúán caác hoåc viïn àïìu tòm nguöìn trang traãi cho hoåc phñ cuãa mònh. Nhûng möåt khi àaä úã nöåi truá, hoå khöng thïí tiïu xaâi cho nhûäng viïåc giaãi trñ vaâ tiïu khiïín. Thêåm chñ caã hai thanh kiïëm cuãa hoå, “tinh thêìn cuãa voä sô àaåo” cuäng thûúâng coá mùåt ngoaâi tiïåm cêìm àöì. Möîi khi ai àoá cêìn phaãi àeo hai thanh kiïëm, ngûúâi àoá phaãi ra tiïåm àïí mûúån laåi. Laâ nhûäng hoåc troâ cuãa ngaânh khoa hoåc phûúng Têy, caác hoåc viïn taåi Tekijuku khöng giêëu giïëm sûå thuâ nghõch cuãa mònh vúái nhûäng hoåc viïn hoåc àöng y, laâ nhûäng ngûúâi giaâu coá vaâ ùn vêån xa hoa/sang troång hún. Àa söë caác sinh viïn taåi Tekijuku, ngay caã nhûäng sinh viïn tûâ gia àònh baác sô àïìu xuêët thên tûâ têìng lúáp voä sô cêëp thêëp. Hoå chùm 63
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 chó hoåc têåp y khoa phûúng Têy, möåt mön hoåc cuãa “dên man rúå” kyâ laå duâ vêîn cho rùçng mön hoåc naây coá phêìn cao troång hún mön y hoåc Trung Hoa.31 Tuy nhiïn, vaâo thúâi kyâ phaát triïín naây cuãa Nhêåt Baãn, nhû lúâi Fukuzawa nhúá laåi, sinh viïn caác ngaânh khoa hoåc phûúng Têy khöng thïí thêëy trûúác möåt tûúng lai xaán laån. Giûäa núi troå cuãa hoå vêîn coân nhûäng cêy cöåt truå àúä maái nhaâ röång lúán, vaâ úã àoá, vêîn coân ghi laåi nhûäng vïët xûúác coân lûu laåi àïën ngaây nay. Coá leä àoá laâ dêëu vïët cuãa têm traång thêët voång cuãa caác hoåc viïn do viïåc hoåc cùng thùèng gêy nïn. Dûúái nhûäng vïët cheám bùçng gûúm àoá, chuáng ta vêîn coá thïí caãm nhêån àûúåc hoaâi baäo cuãa têët caã nhûäng chaâng thanh niïn sinh trûúãng trong chïë àöå Tokugawa cöí huã naây. Hoaåt àöång chuã yïëu cuãa viïåc hoåc tiïëng Haâ Lan chó laâ sao cheáp laåi nhûäng trang saách giaáo khoa tiïëng Haâ Lan. Fukuzawa vaâ nhûäng baån àöìng hoåc taåi Tekijuku àïìu rêët tûå haâo vïì kyä nùng sao cheáp saách cuãa mònh. Kyä nùng sao cheáp saách xuêët sùæc cuãa hoåc viïn laâ möåt trong nhûäng cöng cuå hûäu duång trong viïåc àûa kiïën thûác khoa hoåc phûúng Têy àïën vúái nhûäng thanh niïn treã àêìy nhiïåt huyïët trïn khùæp nûúác Nhêåt. Theo tñnh toaán cuãa Fukuzawa, cöng sao cheáp caã quyïín saách Doef Halma laâ 3,75 ryo32 cho möîi baãn sao. Nhûäng kyä nùng sao cheáp cûåc kyâ quan troång trong trûúâng húåp cuãa laänh chuáa Nagahiro Kuroda taåi Chikuzen, em trai cuãa Masataka Okudaira.33 Laänh chuáa Kuroda laâ möåt trong nhiïìu võ khaách hay àïën thùm Koan Ogata khi trïn àûúâng ài vaâ vïì Edo. Möåt lêìn noå, Ogata mûúån àûúåc laänh chuáa Kuroda möåt baãn sao cuãa baãn dõch tiïëng Haâ Lan quyïín saách khoa hoåc bùçng tiïëng Anh trong voâng chó hai àïm.34 Sau khi höåi yá vúái Ogata, Fukuzawa, àûáng àêìu nhoám hoåc viïn ngay lêåp tûác sùæp xïëp nùm mûúi hoåc viïn cuâng tham gia vaâo cöng viïåc sao cheáp vaâ hoaân têët baãn cheáp tay 160 trang, trong àoá coá möåt chûúng vïì àiïån göìm caã àõnh luêåt Faraday chó trong voâng hai àïm. Laänh chuáa Kuroda phaãi traã 80 ryo35 cho quyïín saách àûúåc cheáp àoá. 64
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... Tekijuku duâ laâ thiïn àûúâng cho caác hoåc viïn nhûng thêåt ra laåi laâ möåt núi maâ caác hoåc viïn khöng laâm gò khaác ngoaâi viïåc sao cheáp, àoåc vaâ dõch mûúâi quyïín saách tiïëng Haâ Lan. Duâ laâ trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan töët nhêët, nhûng Tekijuku khöng hïì coá möåt lûåc lûúång giaáo viïn ngoaâi Ogata vaâ chñnh nhûäng hoåc viïn. Vò vêåy, chuáng ta cuäng cêìn lûu yá rùçng vaâo nhûäng nùm 1850, àiïìu töët nhêët maâ möåt hoåc viïn Nhêåt Baãn coá thïí hi voång laâ sao cheáp thaânh möåt quyïín saách tûâ baãn göëc tiïëng Haâ Lan. Liïåu Fukuzawa coá nhêån ra àiïìu naây khöng? Khöng lêu sau viïåc sao cheáp thaânh cöng quyïín saách tiïëng Haâ Lan quyá giaá cuãa laänh chuáa Kuroda, Fukuzawa àaä nhêån àûúåc möåt lúâi múâi rêët àùåc biïåt tûâ Edo giûäa nùm 1858. 65
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 3 Thêìy hiïåu trûúãng hoåc tiïëng Anh taåi Edo- “Nhûäng tuái aáo kimono cuãa öng luác naâo cuäng chûáa àêìy saách” Muâa heâ nùm 1858, Yukichi Fukuzawa àaä rêët ngaåc nhiïn khi nhêån àûúåc möåt laá thû gúãi àïën Osaka tûâ Hikozo Okami, möåt voä sô cêëp cao taåi khu laänh àõa Nakatsu taåi Edo (Tokyo). Trong laá thû àoá laâ lúâi múâi Fukuzawa trúã thaânh thêìy giaáo duy nhêët cuãa trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan cuãa laänh àõa Nakatsu taåi Edo. Duâ vêîn cho rùçng laänh àõa Nakatsu tuåt hêåu trong lônh vûåc Haâ Lan hoåc1, Fukuzawa khöng hïì toã ra toâ moâ vïì viïåc laänh àõa cuãa öng coá möåt trûúâng daåy vïì lônh vûåc naây. Vêåy, trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan naây laâ thïë naâo? Thaáng 8 nùm 1850, mûúâi böën voä sô cêëp cao cuãa Nakatsu vaâo hoåc trûúâng cuãa Shozan Sakuma daåy vïì Haâ Lan hoåc taåi Edo. Chùæc chùæn rùçng Masataka Okudaira, duâ àaä vïì hûu nhûng vêîn laâ möåt laänh chuáa coá aãnh hûúãng cuãa Nakatsu, àaä àûa ra quyïët àõnh naây. Nhûng böën nùm sau àoá, do Sakuma coá liïn quan àïën sûå kiïån Shoin Yoshida, nïn caác sinh viïn Nakatsu úã trûúâng khöng coân thêìy daåy.2 Möåt nùm sau àoá, Masataka qua àúâi. Okami, möåt trong mûúâi böën sinh viïn Sakuma rêët thên cêån vúái Masataka vaâ laâ ngûúâi höî trúå taâi chñnh cho öng mùåc cho nhûäng lúâi chó trñch vïì thoái tiïu xaâi cuãa Masataka.3 Vò vêåy, chñnh Okami laâ ngûúâi phaãi ài trûúác möåt bûúác àïí giûä cho truyïìn thöëng Haâ Lan hoåc vêîn àûúåc gòn giûä 66
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO taåi khu vûåc cuãa laänh àõa Nakatsu úã Edo. Coá leä Okami àaä quyïët àõnh múã möåt trûúâng hoåc taåi khu vûåc laänh àõa vaâ múâi thêìy daåy àêìu tiïn laâ Koji Sugi vaâ sau àoá laâ Koan Matsuki (sau naây àöíi tïn thaânh Munenori Terashima). Sugi, sinh taåi Nagasaki, vöën laâ hoåc troâ taåi Tekijuku vaâ sau laâ thêìy daåy tiïëng Haâ Lan cho laänh chuáa Nakatsu. Coá leä Matsuki, voä sô Satsuma àûúåc troång duång laâ do möëi quan hïå quen biïët cuãa Masataka.4 Caã Sugi vaâ Matsui àïìu daåy taåi trûúâng Nakatsu trong möåt thúâi gian ngùæn, khoaãng giûäa muâa heâ nùm 1854 vaâ muâa heâ nùm 1858. Khi biïët rùçng Fukuzawa, möåt ngûúâi xuêët thên tûâ Nakatsu, laâ ngûúâi àûáng àêìu hoåc viïn taåi trûúâng Tekijuku nöíi tiïëng úã Osaka, Okami àaä rêët vui mûâng. Ngûúâi àûáng àêìu khu vûåc Nakatsu taåi Edo, Iki Okudaira àaä khöng phaãn àöëi viïåc chó àõnh Fukuzawa laâm thêìy daåy taåi trûúâng Nakatsu.5 Fukuzawa chêëp nhêån lúâi àïì nghõ vúái têët caã sûå vui mûâng.6 Chuyïën ài naây àïën Edo coá ba àiïím thuêån lúåi: trûúác hïët laâ àïën xem Edo, kïë àïën laâ coá chi phñ trang traãi vaâ cuöëi cuâng laâ coá ngûúâi hêìu cêån ài theo.7 Giûäa thaáng 11 nùm 1858, Fukuzawa àaä àïën Edo vaâ öín àõnh cuöåc söëng úã möåt cùn nhaâ trung bònh trong laänh àõa Nakatsu, Teppozu, Tsukifi úã cûåc àöng cuãa Edo. Laâ möåt thêìy giaáo múái, öng àûúåc traã 13 koku 2 men buchi vaâ phêìn thu nhêåp thïm laâ 6 men buchi, tûác 10,8 koku. Lêìn àêìu tiïn trong àúâi, Fukuzawa khöng coân laâ möåt ngûúâi ngheâo khöí nûäa. Ngay lêåp tûác, Fukuzawa bùæt tay vaâo cöng viïåc. Öng chó coá khoaãng mûúâi hai hoåc viïn vaâ phên nûãa trong söë àoá àïën tûâ nhûäng laänh àõa khaác. Chùæc hùèn öng àaä caãm thêëy thêët voång, nhêët laâ khi öng àaä tûâng laâ ngûúâi àûáng àêìu ngöi trûúâng Tekijuku danh tiïëng taåi Osaka. Nhûng nhòn vïì khña caånh tñch cûåc hún, Fukuzawa nhêån ra rùçng giúâ àêy öng coá nhiïìu thúâi gian àïí khaám phaá Edo. Chêët lûúång hoåc tiïëng Haâ Lan nhû thïë naâo taåi Edo? Vaâ Fukuzawa vui mûâng khaám phaá ra rùçng Haâ Lan hoåc taåi Edo khöng thïí saánh bùçng viïåc hoåc taåi Osaka. Ûu thïë cuãa Osaka khöng chó laâ quan saát 67
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 cuãa Fukuzawa maâ coân phaát sinh tûâ möåt sûå kiïån. Khi ngûúâi àûáng àêìu Seiyo Igakusho, Viïån Y hoåc phûúng Têy saáng lêåp nùm 1858, mêët vaâo nùm 1862, Maåc phuã ngay lêåp tûác chó àõnh Koan Ogata cuãa Tekijuku laâ ngûúâi kïë nghiïåp duâ sau àoá, öng cuäng khöng söëng lêu taåi àêy.8 Sûå böí nhiïåm Ogata cho möåt võ trñ vinh dûå nhû thïë hùèn àaä laâm haâi loâng nhûäng ngûúâi trong laänh àõa Nakatsu taåi Edo, laâ nhûäng ngûúâi àaä choån Fukuzawa, ngûúâi tûâng àûáng àêìu nhoám hoåc viïn taåi Tekijuku. Trong Viïån Y khoa phûúng Têy coá Hoshi Katsuragawa, ngûúâi àûáng àêìu thûá baãy trong doâng hoå Katsuragawa, liïn tiïëp laâ doâng hoå àaãm nhêån vai troâ baác sô phêîu thuêåt àûáng àêìu theo Haâ Lan hoåc cho Tûúáng quên. Fukuzawa àaä khön ngoan nhanh choáng tiïëp cêån vúái Katsuragawa. Fukuzawa kïí laåi: May mùæn thay, taåi Edo coá möåt baác sô y khoa theo Haâ Lan hoåc laâ Katsuragawa. Gia àònh Katsuragawa laâ möåt gia àònh danh tiïëng vaâ àûúåc xem laâ nhûäng baác sô theo Haâ Lan gioãi nhêët úã Nhêåt Baãn. Moåi ngûúâi àïìu biïët danh tiïëng cuãa hoå. Vò vêåy, sau khi àïën Edo, töi thûúâng xuyïn viïëng thùm gia àònh hoå.9 Nhaâ cuãa gia àònh Katsuragawa cuäng úã taåi Tsukiji, caách núi úã cuãa Fukuzawa mûúâi phuát ài böå. Àïí tûå giúái thiïåu vïì baãn thên vúái Katsuragawa, àõa võ tûâng laâ ngûúâi àûáng àêìu cuãa hoåc viïn taåi Tekijuku cuãa Fukuzawa rêët quan troång. Sau àoá, Fukuzawa trúã thaânh möåt trong nhûäng khaách viïëng thùm thûúâng xuyïn gia àònh Katsuragawa. Mine Imaizumi, con gaái thûá cuãa Hoshu, nhúá laåi: Theo trñ nhúá cuãa töi, Fukuzawa laâ möåt ngûúâi cao lúán vaâ möîi khi öng bûúác vaâo, saân nhaâ rung lïn vò troång lûúång cuãa öng... Öng rêët hay gheá àïën... vaâ töi nhúá laâ öng coá phêìn naâo khaác biïåt so vúái nhûäng ngûúâi baån khaác cuãa cha töi. Tuái aáo kimono 68
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO cuãa öng luön chûáa àêìy saách. Laâ möåt ngûúâi thñch àoåc saách, Fukuzawa thûúâng hay mûúån nhûäng quyïín saách nûúác ngoaâi cuãa Katsuragawa. Trong khi nhûäng ngûúâi khaác phaãi mêët vaâi thaáng àïí sao cheáp laåi nhûäng quyïín saách àoá, Fukuzawa thûúâng mêët böën àïën baãy ngaây àïí sao cheáp möîi quyïín... Töi nhúá laâ trang phuåc cuãa öng Fukuzawa rêët giaãn dõ vúái lúáp aáo bïn trong maâu trùæng... Öng Fukuzawa ñt khi noái àuâa vúái ngûúâi khaác, nhûng àöi khi öng laåi noái àuâa vúái töi. Öng chúi troâ “möåt trùm baâi thú vaâ möåt trùm taác giaã” rêët gioãi vaâ ai chúi cuâng phe vúái öng thûúâng giaânh àûúåc phêìn thùæng. Öng rêët thöng minh vaâ haâi loâng vúái nhûäng gò öng laâm. Öng cuäng rêët am tûúâng nhiïìu viïåc khi kïí chuyïån cho töi nghe. Khi àïën giúâ, öng seä ngûâng laåi vaâ khöng bao giúâ naán laåi lêu hún. Nhûäng luác àoá, töi nhêån thêëy öng laâ möåt ngûúâi töët nhûng rêët bûúáng bónh. Öng khöng bao giúâ têng böëc ngûúâi khaác vaâ rêët chùm chuá daåy treã nhoã. Vaâ töi, duâ rêët nhoã thûúâng xem öng nhû möåt thêìy giaáo vaâ duâ baån coá hoãi gò chùng nûäa, öng luön àûa ra moåi cêu traã lúâi.10 Mine thêåm chñ àaä àûúåc coäng àïën thùm nhaâ cuãa Fukuzawa. Öng duâng möåt phoâng coá saáu chiïëc chiïëu laâm phoâng laâm viïåc, möåt phoâng ba chiïëc chiïëu vaâ möåt phoâng bïëp úã têìng trïåt. Khu vûåc trïn lêìu laâ núi öng daåy hoåc viïn.11 Tònh baån vúái gia àònh Katsuragawa àaä àoáng möåt vai troâ quan troång. Chùèng bao lêu, Fukuzawa àaä coá thïí thûåc hiïån giêëc mú maâ öng àaä tûâng mú tûâ lêu laâ ài sang phûúng Têy. Nùm 1858 laâ möåt nùm àêìy thaách thûác trong lônh vûåc ngoaåi giao cuãa Nhêåt Baãn. Thaáng 7 nùm àoá, Laänh sûå Myä, Townsend Harris vaâ chñnh quyïìn Maåc phuã kyá kïët Hiïåp ûúác Hûäu nghõ vaâ Thûúng maåi giûäa Nhêåt Baãn vaâ Hoa Kyâ. Kïë àoá laâ nhûäng hiïåp àõnh àûúåc kyá kïët vúái Haâ Lan, Nga, Anh vaâ Phaáp. Dûúâng nhû trong luác thûúng thuyïët vúái nhûäng cûúâng quöëc phûúng Têy, ngûúâi Nhêåt àaä hoaân 69
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 toaân nhêån ra lúåi thïë vaâ têìm quan troång cuãa tiïëng Anh so vúái tiïëng Haâ Lan. Nhêån thûác naây àûúåc bûúác chuã àöång cuãa Harris thuác àêíy, hoaân toaân têån duång möëi àe doåa cuãa ngûúâi Anh, nhû àûúåc nhêån thêëy taåi Canton vaâo thaáng 12 nùm 1857, vaâ sûå xuêët hiïån sau àoá cuãa Ngaâi Elgin vaâ àöåi taâu chiïën cuãa öng taåi haãi phêån Nhêåt Baãn. Khöng biïët gò vïì nhûäng àiïìu àang xaãy ra trong thïë giúái cuãa nhûäng ngûúâi thöng dõch taåi Nagasaki, Fukuzawa àaä than phiïìn vïì viïåc khöng coá thêìy daåy tiïëng Haâ Lan gioãi vaâo nùm 1854 vaâ 1855.12 Quaã thêåt, ngay sau chuyïën viïëng thùm cuãa thiïëu tûúáng haãi quên Perry vaâo nùm 1853, chñnh quyïìn Maåc phuã àaä ra chó thõ cho têët caã caác thöng dõch viïn tiïëng Haâ Lan, tiïëng Anh vaâ tiïëng Phaáp dúâi àïën Edo àïí tham gia vaâo vùn phoâng dõch thuêåt cuãa nhûäng ngûúâi àûúåc uãy quyïìn nûúác ngoaâi. Vïì sau moåi viïåc roä raâng cho thêëy Takichiro Moriyama laâ möåt thöng dõch viïn tiïëng Anh khöng thïí thiïëu trong nhûäng cuöåc thûúng thuyïët vúái caác nûúác phûúng Têy. Nhû möåt thöng dõch viïn tiïëng Hoa ngûúâi Myä trong àoaân tuây tuâng cuãa Perry nhêån xeát, tiïëng Anh cuãa Moriyama “gioãi àïën nöîi khiïën tiïëng Anh cuãa bêët kyâ caác thöng dõch viïn khaác àïìu trúã nïn khöng cêìn thiïët”.13 Fukuzawa àaä laâm thïë naâo gùåp àûúåc ngûúâi thöng dõch viïn taâi gioãi naây, ngûúâi àang tham dûå vaâo nhûäng cuöåc thûúng thuyïët cuãa Maåc phuã vúái phûúng Têy têån trong lêu àaâi taåi Edo? Coá möåt söë nghi ngúâ vïì thúâi àiïím Fukuzawa bùæt àêìu hoåc tiïëng Anh. Öng cho chuáng ta biïët àoá laâ khoaãng thúâi gian ngùæn sau khi múã cûãa caãng taåi Yokohama vaâo muâa heâ nùm 1859. Öng kïí laåi rùçng khi nhòn xung quanh, öng chó thêëy tiïëng Anh àûúåc sûã duång trïn caác baãng cuãa cûãa hiïåu chûá khöng coá chuát tiïëng Haâ Lan.14 Coá chuát rùæc röëi vúái thúâi gian biïíu cuãa Fukuzawa.15 Laâm sao möåt ngûúâi hay quan saát nhû Fukuzawa trong gêìn taám thaáng laåi khöng chuá yá rùçng Anh ngûä laâ thûá tiïëng àûúåc sûã duång röång raäi khi tiïëp xuác vúái ngûúâi phûúng Têy? Öng hùèn àaä phaãi àïën gùåp Moriyama àïí 70
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO hoãi hoåc tiïëng Anh tûâ trûúác röìi. Genichiro Fukuchi, möåt thöng dõch viïn cho Maåc phuã àûúåc chó àõnh vïì viïåc giúái thiïåu Moriyama, àaä viïët trong tûå truyïån cuãa mònh nhû sau: Töi àaä àûúåc Maåc phuã tuyïín duång vaâo ngaây 26 thaáng 6 nùm 1859... Ngaây 3 thaáng 7 nùm 1859, töi rúâi Edo àïí àïën Kanagawa, tûác Yokohama. Trûúác àoá, töi àaä rúâi khoãi gia àònh úã Nagasaki vaâ úã taåi nhiïìu núi trong Edo. Cuöëi cuâng, muâa xuên nùm àoá, töi öín àõnh cuöåc söëng trong ngöi trûúâng tû thuåc cuãa öng Moriyma nùçm úã phña sau ngöi àïìn Kongoji taåi Koishikawa... Öng àaä àûúåc lïånh àïën Edo vaâ tûâ àoá, tham dûå vaâo nhûäng cuöåc thûúng thuyïët vïì hiïåp àõnh giûäa Edo vaâ Shimoda... Vaâo thúâi àiïím àoá, chó coá Moriyama vaâ Manjiro Nakahama laâ nhûäng ngûúâi hiïíu àûúåc tiïëng Anh vaâ töi hoåc àûúåc thûá tiïëng naây tûâ hoå. Vò vêåy, töi cho rùçng öng Yukichi Fukuzawa cuäng àaä àïën gùåp öng Moriyama àïí hoãi xin hoåc tiïëng.16 Fukuchi àaä lùåp laåi cêu chuyïån naây trong lúâi caáo phoá cho Fukuzawa vaâo nùm 190117 cuäng laâ cêu chuyïån àûúåc chñnh Fukuzawa khùèng àõnh vò öng nhúá laåi: Ngay khi nhûäng hiïåp ûúác àang àûúåc thûúng thuyïët, öng Moriyama bêån röån àïën nöîi öng thêåt khoá khùn múái tòm àûúåc thúâi gian àïí daåy [töi].18 Roä raâng laâ Fukuzawa àaä àïën Koishikawa àïí nhúâ Moriyama daåy öng tiïëng Anh. Sûå viïåc naây coá leä xaãy ra khöng lêu sau khi Fukuzawa àïën Edo vaâo cuöëi muâa thu nùm 1858. Nïëu Fukuzawa àaä coá thïí liïn laåc vúái Moriyama trong voâng vaâi thaáng sau khi àïën Edo, möåt ngûúâi naâo àoá hùèn àaä giuáp àúä giúái thiïåu öng. Nïëu khöng, thêåt khoá cho möåt voä sô cêëp thêëp, bònh dên àïën tûâ Nakatsu xa xöi coá thïí liïn laåc vúái möåt nhên vêåt quan troång 71
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 trong chñnh quyïì n Maå c phuã . Dûúâ n g nhû chó coá Hoshu Katsuragawa, baác sô cuãa Tûúáng quên, ngûúâi coá thïí ra vaâo lêu àaâi Edo19 múái coá thïí thûåc hiïån viïåc giúái thiïåu naây. Ban àêìu, Moriyama àïì nghõ Fukuzawa àïën nhaâ öng luác saáng súám àïí öng coá thïí daåy Fukuzawa trûúác khi öng ài laâm taåi vùn phoâng cuãa caác böå trûúãng ngoaåi giao. Tuy nhiïn, giúâ hoåc buöíi saáng súám vêîn thûúâng bõ giaán àoaån vò nhûäng cöng viïåc àöåt xuêët vaâ nhûäng khaách viïëng thùm nhaâ Moriyama. Sau àoá, Moriyama sùæp xïëp laåi giúâ hoåc vaâo buöíi töëi. Nhûng nhûäng giúâ hoåc naây cuäng thûúâng bõ huãy boã. Mùåc duâ vêåy, Fukuzawa vêîn kiïn nhêîn vaâ chùm chó ài laåi giûäa Tsukiji vaâ Koishikawa, caách nhau àïën 5 dùåm möîi ngaây trong voâng gêìn ba thaáng. Duâ rêët bêët tiïån, nhûng Fukuzawa àaä hiïíu vïì têìm quan troång cuãa tiïëng Anh cho tûúng lai cuãa mònh nïn rêët biïët ún khaã nùng cuãa thêìy daåy Moriyama. Moriyama thûúâng àûúåc yïu cêìu höî trúå trong vai troâ thöng dõch vaâ àiïìu naây thuác àêíy niïìm tin cuãa Fukuzawa vïì têìm quan troång cuãa viïåc hoåc tiïëng Anh. Sau àoá, Fukuzawa chuyïín sang Institute for the Investigation of Barbarian Books (Viïån Nghiïn cûáu saách vúã phûúng Têy) cuãa Maåc phuã, núi coá möåt thû viïån lúán vúái nhiïìu saách tûå àiïín tiïëng Anh. Nhûng viïån khöng cho pheáp mûúån tûå àiïín ra ngoaâi, nïn trïn thûåc tïë, Fukuzawa àaä tûå hoåc tiïëng Anh. Coá leä kïët quaã duy nhêët cuãa nhûäng nöî lûåc àïën gùåp Moriyama cuãa Fukuzawa laâ quyïín Tûå àiïín Haâ Lan vaâ Anh ngûä cuãa John Holtrop, quyïín saách yïu thñch cuãa Moriyama maâ Fukuzawa àaä thêëy úã nhaâ cuãa Moriyama. Fukuzawa àaä coá àûúåc möåt baãn sao cuãa quyïín saách trïn vúái chi phñ laâ 5 ryo maâ vùn phoâng laänh àõa Nakatsu àaä àaåi diïån öng chi traã20. Mùåc duâ thúâi gian tòm toâi, hoåc hoãi tiïëng Anh vúái Moriyama keáo daâi khöng bao lêu, nhûng möåt söë neát trong tñnh caách cuãa Fukuzawa àaä löå roä. Nhû lúâi Mine, con gaái cuãa Katsuragawa àaä cho chuáng ta biïët, Fukuzawa laâ möåt ngûúâi rêët chùm chó, siïng 72
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO nùng. Öng chûa bao giúâ phung phñ thúâi gian. Khaã nùng sao cheáp saách vúã cuãa Fukuzawa laâ nhúâ vaâo viïåc öng hoåc haânh chùm chó taåi Tekijuku úã Osaka. Tuy nhiïn, duâ khaã nùng sao cheáp cuãa öng coá xuêët sùæc thïë naâo chùng nûäa, coá thïí nhanh gêëp taám lêìn khaã nùng cuãa baån beâ cuâng hoåc, öng chó coá thïí laâm àûúåc nhû vêåy laâ vò öng laâ möåt ngûúâi coá kyã luêåt. Möåt àiïìu khaác cuäng àaáng chuá yá laâ Fukuzawa biïët caách kïët baån, nhû àaä àûúåc thêëy qua caách öng tiïëp cêån vúái Hoshu Katsuragawa. Fukuzawa bùæt àêìu tûå hoåc tiïëng Anh tûâ muâa xuên nùm 1859. Öng àaä súám nhêån ra neát tûúng àöìng giûäa vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vaâ vùn phaåm tiïëng Anh. Àiïìu naây àaä khñch lïå öng rêët nhiïìu. Gêìn cuöëi nùm 1859, öng àaä àaåt àûúåc mûác coá thïí viïët möåt laá thû àún giaãn cho Katsuragawa bùçng tiïëng Anh. Thû gúãi öng Katoragawa: Kñnh thûa Ngaâi, Theo nhû lúâi àaä hûáa, töi thêåt vinh dûå gúãi cho Ngaâi quyïín tûå àiïín cuãa Hovibery maâ Ngaâi coá thïí giûä laåi sûã duång bao lêu Ngaâi cêìn. Trên troång, Bïì töi trung thaânh cuãa Ngaâi Ukitchy.21 Tûâ sûå thêåt rùçng viïåc viïët tiïëng Anh àaä vaâ vêîn àang laâ möåt àiïìu rêët khoá àöëi vúái ngûúâi Nhêåt so vúái viïåc àoåc saách tiïëng Anh, thò thaânh quaã cuãa Fukuzawa trong ngön ngûä quaã laâ àaáng kinh ngaåc.22 Chuáng ta cuäng cêìn lûu yá rùçng Katsuragawa luác bêëy giúâ cuäng àang hoåc tiïëng Anh. Vò vêåy, chùæc chùæn Katsuragawa laâ ngûúâi thöng tin liïn laåc hûäu duång nhêët vúái Fukuzawa, laâ ngûúâi giuáp öng coá thïí bûúác vaâo möåt thïë giúái röång lúán hún. 73
- Phêìn 2 Khaám phaá phûúng Têy, 1860-1867
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Về văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hiện nay
13 p | 378 | 142
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại
335 p | 94 | 45
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 6
84 p | 116 | 43
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 1
50 p | 101 | 42
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 3
50 p | 69 | 27
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 5
50 p | 85 | 27
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 4
50 p | 84 | 25
-
Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam - TS. Vũ Thành Tự Anh
20 p | 58 | 18
-
Đổi mới quản trị công ty và những yêu cầu đối với cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
9 p | 19 | 6
-
Sai lầm trong quản trị của doanh nghiệp nhà nước
5 p | 43 | 5
-
Tác động của môi trường thể chế đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước
13 p | 19 | 3
-
Kiểm soát nội bộ của các doanh nghiệp nhà nước
6 p | 20 | 3
-
Doanh nghiệp nhà nước: Thực trạng và giải pháp tái cơ cấu
6 p | 9 | 2
-
Nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước nhằm duy trì tăng trưởng kinh tế
9 p | 21 | 1
-
Nhìn lại hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước so với các loại doanh nghiệp khác
10 p | 14 | 1
-
Sự chuyển biến quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa ở Việt Nam
11 p | 13 | 1
-
Hoàn thiện công tác giám sát, đánh giá kết quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước
3 p | 8 | 1

markdown:
# Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
Chia sẻ: Angle Angel | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:50
lượt xem 24
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2010/20100817/angel_ko_co_canh/80x100/yukichi_fukuzawa_tinh_than_doanh_nghiep_cua_nuoc_nhat_hien_dai_2_299.jpg)
##
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Fukuzawa được người Nhật nhớ đến với vai trò là một nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhiều nhất trong việc khai sáng nước Nhật hiện đại vào thời Minh Trị, chứ không phải là một nhà kinh doanh xuất sắc. Tại sao như vậy? Ông chắc chắn là một nhà văn với nhiều tác phẩm. Ông là tác giả của những quyển Những điều kiện sống ở phương Tây, Khuyến học,
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 2
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... àïìu àaä lêëy chöìng vaâ àang söëng xa gia àònh. Nùæm roä nhûäng thöng tin naây, nïn Yohei àaä khön kheáo choån võ baác sô thûåc hiïån êm mûu naây. Fujimoto, vò laâ baâ con cuãa Fukuzawa àaä gúãi hai laá thû trong àoá möåt laá viïët vïì nhûäng àiïìu Yohei àaä baân baåc vaâ möåt laá thû khaác kïí toaân böå sûå thêåt cho öng roä. Êm mûu naây àaä laâm tùng thïm thaái àöå tiïu cûåc cuãa Fukuzawa àöëi vúái chïë àöå phong kiïën. Möåt mùåt, öng vêîn phaãi giaã vúâ khöng biïët gò (nhû bõ lûâa) búãi nïëu àïí löå àiïìu naây thêåm chñ cho Yamamoto biïët, nhaâ Okudaira chùæc chùæn seä rêët mêët mùåt. Nhûng mùåt khaác, nïëu öng bùçng loâng ra ài cuäng coá thïí nghôa laâ Fukuzawa seä mêët ài möåt cú höåi tiïëp tuåc hoåc têåp bïn ngoaâi laänh àõa Nakatsu, laâ núi öng kiïn quyïët khöng muöën quay trúã laåi.10 Khi Fukuzawa gùåp Iki Okudaira, öng trònh baây phaãi leä rùçng öng phaãi quay trúã vïì Nakatsu vò meå öng àang bõ bïånh. Sau àoá, Fukuzawa noái cho möåt ngûúâi baån thên biïët vïì êm mûu trïn vaâ nhúâ ngûúâi naây noái cho Iki biïët rùçng Fukuzawa khöng trúã vïì Nakatsu maâ àïën Osaka hay Edo sau khi öng ài khoaãng 10 hay 15 ngaây. Ngoaâi ra, Fukuzawa àaä maånh daån viïët cho cha cuãa Iki laâ Yohei möåt laá thû noái rùçng: Töi àaä rúâi Nagasaki àïí trúã vïì Nakatsu. Nhûng khi àïën Isahaya, töi laåi muöën àïën Edo. Vaâ khi àang trïn àûúâng àïën Edo, töi tin cêåy giao laá thû naây cuãa Iki Esq. vúái...,11 Laá thû cuãa Fukuzawa gúãi cho Yohei àûúåc tin cêåy giao cho möåt thûúng gia, möåt ngûúâi tònh cúâ ài tûâ Nagasaki vïì Nakatsu. Laá thû naây thêåt ra laâ möåt lúâi àe doåa tiïìm êín àöëi vúái gia àònh Okudaira, nhûäng ngûúâi khöng thïí noái cho ai khaác biïët vïì êm mûu cuãa mònh. Quaã thêåt, Fukuzawa àaä khöng hïì bõ hònh phaåt naâo caã. Sûå thaách thûác cuãa Fukuzawa khöng nghi ngúâ gò nûäa laâ sûå phaãn aánh thaái àöå khaáng cûå àang lan traân úã nhiïìu laänh àõa, àùåc biïåt laâ giûäa caác voä sô cêëp thêëp taåi caác laänh àõa têy nam. Cuäng cêìn lûu yá rùçng thaái 55
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 àöå nöíi loaån cuãa Fukuzawa ài trûúác gêìn möåt thêåp niïn trûúác sûå kiïån Nakatsu nùm 1863, maâ öng ghi laåi trong quyïín Laänh àõa cuä (Old Domain)12 cuãa mònh. Cuöëi muâa xuên nùm 1855, Fukuzawa rúâi khoãi Nagasaki. Sau chuyïën haânh trònh daâi 15 ngaây ài böå vaâ ài taâu, öng àïën khu dên cû Nakatsu taåi Osaka theo àõa chó maâ öng vêîn nhúá tûâ nhûäng lêìn meå öng kïí vïì Osaka khi öng coân nhoã. Khi nghe tin tûác taåi Nagasaki qua Yukichi vaâ biïët yá àõnh ài àïën Edo cuãa öng, Sannosuke àaä noái: Nïëu anh khöng coá mùåt úã àêy, em coá thïí ài. Trûúác hïët, àaáng leä em nïn gheá qua Nakatsu khi ài vïì tûâ Nagasaki. Khi nhòn vïì Nakatsu, em àaä traánh neá meå. Nïëu anh khöng coá mùåt úã àêy, moåi viïåc coá thïí öín thoãa. Nhûng bêy giúâ, anh àaä gùåp em úã àêy, anh khöng thïí àïí em ài àïën Edo. Vò nïëu anh àïí em ài, caã hai anh em chuáng ta laâ nhûäng keã àöìng loäa. Àiïìu naây seä laâm meå buöìn, duâ coá thïí khöng nhiïìu. Anh khöng thïí laâm nhû thïë. Em vêîn coá thïí tòm àûúåc möåt thêìy giaáo gioãi úã Osaka nïn töët hún hïët, em nïn hoåc taåi Osaka.13 Àiïìu thuá võ úã àêy laâ Sannosuke hoaân toaân boã qua haânh àöång khöng vêng phuåc chuã cuãa Yukichi. Àiïìu quan troång vúái caã hai anh em àoá laâ meå hoå àang söëng möåt mònh úã Nakatsu. Liïåu nhûäng voä sô cêëp thêëp khaác cuäng cû xûã nhû vêåy vaâ boã qua nhûäng àiïìu nhoã nhùåt cuãa xaä höåi phong kiïën khöng? Duâ rúâi khoãi Osaka khi coân nhoã, nhûng Yukichi Fukuzawa àaä tòm àûúåc nhiïìu àiïìu quen thuöåc vaâ coá vaâi ngûúâi biïët öng. Öng gùåp laåi ngûúâi vuá nuöi vaâ möåt ngûúâi hêìu cho ngûúâi cha àaä khuêët cuãa mònh. Chñnh ngûúâi hêìu naây àaä dêîn Fukuzawa ài quanh Osaka ngay ngaây höm sau khi öng àïën àêy. Fukuzawa caãm thêëy nhû öng trúã vïì laåi nhaâ mònh vaâ khöng thïí cêìm àûúåc nûúác mùæt.14 Osaka dûúâng nhû laâ möåt núi coá nhiïìu cú höåi vaâ quaã thêåt, phêìn mö taã vïì cuöåc söëng taåi Osaka laâ chûúng daâi nhêët trong tûå truyïån 56
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... cuãa öng. Sannosuke tòm ra cho Yukichi trûúâng Tekijuku, ngöi trûúâng daåy vïì tiïëng Haâ Lan do Koan Ogata saáng lêåp. Koan Ogata laâ möåt trong nhûäng hoåc giaã löîi laåc vaâo giûäa thïë kyã thûá 19 taåi Nhêåt Baãn. Öng laâ dõch giaã tiïëng Haâ Lan, möåt nhaâ giaáo duåc hoåc vaâ laâ möåt baác sô àûúåc àaâo taåo theo nhûäng ngaânh khoa hoåc Haâ Lan. Laâ möåt baác sô chuyïn khoa vïì y hoåc phûúng Têy, öng laâ möåt trong nhûäng ngûúâi truyïìn baá viïåc chuãng ngûâa chöëng dõch bïånh àêåu muâa taåi Nhêåt Baãn.15 Ogata àaä saáng lêåp trûúâng Tekijuku vaâo nùm 1838 vaâ sùén loâng tiïëp nhêån hoåc sinh tûâ moåi miïìn trïn àêët nûúác Nhêåt Baãn.16 Sessai Ogata, con nuöi cuãa öng, kïë nghiïåp cha mònh laâm hiïåu trûúãng cuãa trûúâng vaâo nùm 1862 khi Koan Ogata àûúåc goåi àïën Edo àaãm nhêån cöng viïåc chuã tõch taåi möåt hoåc viïån danh tiïëng17 cuãa bakafu. Ngaây 25 thaáng 4 nùm 1855, Yukichi Fukuzawa àûúåc nhêån vaâo trûúâng Tekijuku vaâ laâ sinh viïn ngoaåi truá söëng taåi khu dên cû Nakatsu caách trûúâng 10 phuát ài böå. Duâ caãm thêëy rêët dïî chõu khi söëng úã Osaka, Fukuzawa vêîn coá nhiïì u nöî i lo lùæ n g. Khöng lêu sau khi Yukichi àïë n Osaka, Sannosuke trúã bïånh rêët nùång. Thaáng giïng nùm 1856, öng àûúåc chuêín àoaán mùæc chûáng bïånh thêëp khúáp vaâ Sannosuke töåi nghiïåp luön bõ àau nhûác àïën nöîi baân tay phaãi cuãa öng gêìn nhû bõ liïåt. Àïën thaáng 3, Yukichi bõ bïånh dõch taã, laâ cùn bïånh khaá phöí biïën luác bêëy giúâ úã Osaka. Öng bõ bïånh trêìm troång trong suöët hai tuêìn. Nhûng nhúâ vaâo sûå chûäa trõ taâi gioãi vaâ “àêìy loâng phuå tûã”18 cuãa Ogata, öng àaä àûúåc bònh phuåc. Sannosuke àûúåc nghó pheáp vò bõ bïånh. Muâa heâ nùm 1856, hai anh em lïn taâu trúã vïì Nakatsu. Sau möåt thúâi gian höìi phuåc trong vaâi thaáng, Yukichi trúã laåi Osaka àïí tiïëp tuåc viïåc hoåc. Muâa thu nùm àoá, öng nhêån àûúåc möåt laá thû buöìn baä baáo tin Sannosuke, anh trai öng mêët vò biïën chûáng do cùn bïånh thêëp khúáp gêy nïn úã àöå tuöíi 30 vaâo ngaây 1 thaáng 10 nùm 1856. Vöåi vaä trúã vïì laåi nhaâ, Yukichi nhêån ra rùçng öng lêåp 57
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 tûác trúã thaânh ngûúâi chuã cuãa gia àònh Fukuzawa. Nùm àoá, öng 21 tuöíi.19 Do Yukichi àaä may mùæn coá kinh nghiïåm söëng taåi Nagasaki vaâ Osaka, öng biïët àûúåc nhûäng àiïìu àang xaãy ra ngoaâi laänh àõa cöí xûa núi gia àònh öng àang úã. Fukuzawa nhêån thêëy rùçng Osaka laâ möåt núi khöng nhûäng thên thiïån maâ coân rêët saáng suãa cho sûå nghiïåp tûúng lai cuãa öng nhúâ vaâo Tekijuku cuãa Koan Ogata. Vò vêåy, viïåc nhêån laänh nhûäng traách nhiïåm voä sô taåi laänh àõa Nakatsu xa xöi quaã laâ möåt gaánh nùång cho öng. Laâ chuã gia àònh, öng phaãi chõu tang cho anh trai trong 50 ngaây. Lêìn àêìu tiïn trong àúâi, cûá hai hay ba ngaây trong tuêìn, öng phaãi nhêån laänh viïåc àûáng canh taåi lêu àaâi Nakatsu suöët ngaây nhû möåt trong caác böín phêån cuãa voä sô. Yukichi phaãi tòm caách thoaát ra khoãi núi naây vaâ öng àaä doâ xeát tònh hònh. Yukichi àaä tiïët löå dûå àõnh quay laåi Osaka cho möåt trong söë nhûäng ngûúâi chuá/cêåu, laâ ngûúâi luön bûåc mònh vúái sûå kiïu cùng cuãa Yukichi vò cho rùçng viïåc hoåc hoãi kiïën thûác phûúng Têy khöng àem laåi kïët quaã gò. Nhûäng ngûúâi úã Rusuicho, núi gia àònh Fukuzawa söëng vúái nhûäng gia àònh voä sô cêëp thêëp khaác, noái vúái Ojun, meå öng rùçng cho öng quay laåi Osaka laâ möåt quyïët àõnh àiïn röì. Tuy nhiïn, chñnh meå öng laâ ngûúâi àaä can thiïåp vaâo vaâ giaãi quyïët vêën àïì naây. Nhû lúâi öng ghi laåi trong höìi kyá cuãa mònh, Yukichi àaä noái vúái meå: Thûa meå, con àang theo hoåc taåi Nagasaki vaâ Osaka vaâ con hoaân toaân tûå tin noái rùçng sau khi hoåc xong, con seä coá thïí laâm àûúåc àiïìu gò àoá coá yá nghôa. Nïëu úã laåi laänh àõa naây, con seä khöng thïí laâm àûúåc àiïìu gò khiïën con tûå haâo caã. Con seä chó kïët thuác cuöåc àúâi cuãa mònh trong möåt tûúng lai tùm töëi. Duâ chuyïån gò seä xaãy ra chùng nûäa, con vêîn khöng thñch söëng nhû thïë naây. Con biïët meå seä caãm thêëy cö quaånh, nhûng xin meå haäy cho con ài. Con biïët cha àaä tûâng muöën con trúã thaânh thêìy tu khi con múái àûúåc sinh ra nïn con xin meå haäy xem 58
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... viïåc con ra ài cuäng giöëng nhû viïåc con trúã thaânh thêìy tu vêåy.20 Nùm 1835, Hyakusuke, cha cuãa Yukichi khi nhòn ngùæm àûáa con trai thûá múái sanh, àaä noái vúái vúå laâ Ojun rùçng àûáa con naây seä trúã thaânh thêìy tu vò öng nhêån thêëy khöng coá chuát tûúng lai tûúi saáng naâo cho con trai mònh trong hïå thöëng cêëp bêåc voä sô. Lúâi leä cuãa Yukichi trñch dêîn lúâi noái cuãa ngûúâi cha àaä rêët thuyïët phuåc. Vaâ Ojun, meå öng àaä traã lúâi: Chùæc chùæn laâ meå àöìng yá, con trai aå. Anh trai con àaä mêët, nhûng chuáng ta khöng thïí than khoác maäi cho ngûúâi àaä khuêët. Con coá thïí seä boã maång àêu àoá trïn àûúâng con ài, nhûng meå seä khöng lo lùæng cho con nûäa. Con coá thïí maånh daån ra ài bêët cûá núi àêu con muöën.21 Loâng can àaãm vaâ sûå hiïíu biïët vïì con caái àaä giuáp cho meå cuãa Yukichi nhòn xa hún nhûäng yïu cêìu khöng ngûâng cuãa möåt àïë chïë àang suy taân. Tû tûúãng cuãa meå cuãa Fukuzawa khaá thoaáng vò baâ àaä tûâng söëng trong möåt möi trûúâng röång lúán hún nhû Osaka. Vò vêåy, baâ hiïíu roä sûå tuâ tuáng cuãa möåt núi nhû Nakatsu. Ngay caã vúái sûå uãng höå cuãa meå, Fukuzawa vêîn chûa giaãi quyïët àûúåc hai vêën àïì chñnh. Möåt laâ öng phaãi traã söë tiïìn 40 ryo maâ gia àònh mònh vay mûúån trong thúâi gian anh trai Sannosuke cuãa öng bõ bïånh. Vúái sûå àöìng yá cuãa meå, öng àaä baán böå sûu têåp göìm 1500 quyïín saách vúái giaá 15 ryo vaâ thanh kiïëm tuyïåt àeåp cuãa cha vúái giaá 4 ryo, nhûäng cuöån giêëy treo trûúâng vúái giaá 3 ryo vaâ nhiïìu vêåt duång khaác nhû cheán, àôa, böå taách àôa vúái söë tiïìn coân laåi. Trûúác khi laâ chuã gia àònh, Yukichi khöng cêìn sûå chêëp thuêån chñnh thûác àïí rúâi khoãi laänh àõa Nakatsu vò nhûäng voä sô khöng phaãi laâ chuã gia àònh àûúåc tûå do ài àêy àoá.22 Nhûng giúâ àêy, khi àaä laâ chuã gia àònh, Fukuzawa àaä phaãi nhêån àûúåc sûå àöìng yá chñnh thûác múái 59
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 àûúåc nhû vêåy, öng phaãi chuêín bõ möåt lúâi giaãi thñch húåp leä. Öng àaä giaãi quyïët vêën àïì naây nhû thïë naâo? Trong thúâi gian trúã laåi Nakatsu, Fukuzawa coá viïëng thùm xaä giao Iki Okudaira, cuäng vûâa trúã vïì tûâ Nagasaki. Chuyïën viïëng thùm naây hùèn àaä laâm Iki vui loâng vaâ Fukuzawa àûúåc xem möåt baãn cheáp tay àùæt tiïìn cuãa quyïín Handleiding tot de Kennis der Versterkingskunst cuãa C.M.H Pel, möåt quyïín saách mö taã chi tiïët vïì kiïën truác caác toâa lêu àaâi phûúng Têy. Iki cho biïët öng àaä phaãi traã 23 ryo cho baãn sao àoá. Söë tiïìn naây vûúåt xa söë tiïìn Fukuzawa nhêån àûúåc khi baán böå sûu têåp 1500 quyïín saách cuãa cha öng.23 Mùåc duâ viïåc hoåc hoãi khoa hoåc phûúng Têy khöng àûúåc khuyïën khñch taåi Nakatsu, nhûng viïåc nghiïn cûáu vïì nhûäng vêën àïì quên sûå laåi àûúåc uãng höå do voä sô úã möîi laänh àõa trïn àêët nûúác Nhêåt Baã n àïì u nhêå n ra têì m quan troå n g cuã a vuä khñ phûúng Têy. Fukuzawa àaä coá thïí mûúån quyïín saách vaâ sao laåi 200 trang trong böën tuêìn. Hùèn nhiïn, öng àaä khöng àïí löå vúái baån beâ öng àang sao möåt quyïín saách cuãa thêìy mònh. Nhûng öng thêåm chñ àem caã quyïín saách theo àïën lêu àaâi khi laâm nhiïåm vuå canh gaác. Trong luác àoá, öng cho beâ baån xem quyïín saách vaâ nhúâ àoá, cho thêëy sûå quan têm cuãa öng àïën lônh vûåc quên sûå cuãa phûúng Têy cuäng nhû khaã nùng àoåc àûúåc tiïëng Haâ Lan cuãa öng. Bùçng caách naây, Fukuzawa àaä chuêín bõ cho viïåc xin pheáp rúâi khoãi Nakatsu àïí àïën Osaka. Quaã thêåt, Fukuzawa àaä khöng gùåp khoá khùn gò khi àûa ra lúâi xin pheáp chñnh thûác rúâi khoãi laänh àõa àïí ài hoåc hoãi vïì “ngaânh suáng àaån” taåi Tekijuku. Fukuzawa vui mûâng baây toã thaânh cöng cuãa mònh khi “tòm löëi bùng qua haâng nguä keã thuâ”.24 Thaáng 12 nùm 1856, öng rúâi khoãi Nakatsu ài àïën Osaka. Öng àaä úã laåi Nakatsu trong ba thaáng. Trïn thûåc tïë, àêy laâ lêìn cuöëi cuâng öng rúâi khoãi Nakatsu. Mùåc duâ sau naây öng coá vïì thùm Nakatsu vaâi lêìn nhûng öng khöng söëng taåi àoá. Nùm 1870, öng àem meå vïì söëng cuâng taåi Tokyo. 60
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... Koan Ogata chaâo àoán viïåc trúã laåi [Osaka] cuãa Fukuzawa vaâ nhêån öng laâ sinh viïn nöåi truá trong Teikijuku vúái àiïìu kiïån Fukuzawa seä dõch quyïín saách cuãa Pel vïì cêëu truác lêu àaâi phûúng Têy. Fukuzawa khöng thïí dûåa vaâo thu nhêåp cuãa baãn thên vúái võ trñ laâ ngûúâi àûáng àêìu gia àònh vò söë tiïìn àoá àûúåc chuyïín túái cho meå öng úã Nakatsu nïn lêìn nûäa, öng rêët biïët ún loâng töët cuãa Ogata. Tekijuku cuãa Koan Ogata coá leä laâ trûúâng daåy tiïëng nûúác ngoaâi vaâ nhûäng ngaânh khoa hoåc phûúng Têy àêìu tiïn sùæp theo daång möåt chûúng trònh hoåc cho hoåc viïn cuãa trûúâng.25 Caác khoáa hoåc àûúåc chia laâm taám lúáp, tûâ lúáp thêëp nhêët àïën lúáp cao nhêët. Nhûng do khöng coá àuã giaáo viïn gioãi nïn têët caã caác lúáp, trûâ lúáp cao nhêët, àïìu do caác hoåc viïn cuãa lúáp cao hún àûúåc Ogata tuyïín choån daåy laåi cho lúáp nhoã hún. Chó coá hoåc viïn cuãa lúáp cao nhêët múái àûúåc hoåc vúái chñnh Ogata. Hoåc viïn múái vaâo hoåc lúáp möåt, àûúåc yïu cêìu phaãi hoåc vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vúái giaáo trònh laâ hai quyïín Wranbunten zenpen vaâ Waranbunten kohen seikuhen. Caã hai tûåa saách àïìu bùçng tiïëng Nhêåt, nhûng thêåt ra chuáng laâ möåt baãn sao cheáp cuãa quyïín Grammatica of Nederduitsche Sprrakkunst vaâ Syntaxis of Nederduitsche Woordvoeging.26 Caã hai quyïín saách giaáo khoa àïìu àûúåc in daây àùåc vúái cúä chûä rêët nhoã trong têët caã 214 trang. Vò vêåy, viïåc hiïíu àûúåc vùn phaåm trong nhûäng saách vùn phaåm cùn baãn bùçng tiïëng Haâ Lan naây quaã laâ möåt nhiïåm vuå rêët khoá khùn cho hoåc viïn, nhûäng ngûúâi trûúác àêy chûa tûâng thêëy mêîu tûå phûúng Têy. Trong thû viïån cuãa Tekijuku chó coá mûúâi quyïín saách tiïëng Haâ Lan vïì vêåt lyá hay y khoa. Nhûäng hoåc viïn àaä hoåc xong lúáp möåt vïì vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vaâ lïn tiïëp caác lúáp trïn chó hoåc trong mûúâi quyïín saách naây. Laâm sao möåt nhoám nhûäng hoåc viïn coá thïí xoay xúã hoåc nhûäng ngaânh khoa hoåc Haâ Lan trong chó mûúâi quyïín saách? Bñ quyïët laâ úã truyïìn thöëng lêu àúâi trong viïåc cheáp tay saách giaáo khoa cuãa Nhêåt Baãn. Nhûäng hoåc viïn hoåc lúáp hai vaâ lúáp cao 61
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 hún phaãi chuêín bõ nhûäng baãn sao cheáp tay cuãa nhûäng phêìn àûúåc phên cöng trong saách giaáo khoa duâng trong lúáp cuãa hoå. Lúáp hoåc thûúâng coá tûâ 10 àïën 15 hoåc viïn vaâ möîi thaáng gùåp nhau saáu lêìn. Möîi khi cêìn chuêín bõ nhûäng baãn cheáp tay, caác hoåc viïn chaåy vaâo cùn phoâng goåi laâ phoâng Doeff, tûác phoâng tûå àiïín laâ núi coá hai böå tûå àiïín tiïëng Haâ Lan. Möåt böå laâ Doeff Halma do Hendrik Doeff, trûúãng àaåi diïån thûúng maåi Haâ Lan söëng taåi Deshima úã Nagasaki27 biïn soaån. Böå coân laåi laâ Nederduitsche Taalkunding Woordenbook do Petrus Weiland biïn soaån. Chó coá sinh viïn lúáp cao múái àûúåc sûã duång quyïín tûå àiïín Weiland. Chuêín bõ nhûäng baãn cheáp tay vaâ àoåc nhûäng baâi hoåc vúái sûå trúå giuáp cuãa tûå àiïín khöng phaãi laâ möåt cöng viïåc dïî daâng, nhûng phêìn lúán caác hoåc viïn, kïí caã Fukuzawa àïìu dûúâng nhû rêët thñch thuá. Àoá laâ vò cöng viïåc naây vêîn thuá võ hún nhiïìu so vúái nhûäng cöng viïåc teã nhaåt úã quï nhaâ taåi caác laänh àõa vaâ thõ trêën cöí xûa. Trong lúáp hoåc, giaáo viïn, tûác möåt sinh viïn lúáp taám àûúåc pheáp àùåt quyïín saách giaáo khoa nguyïn baãn tiïëng Haâ Lan trïn möåt giaá àïí saách. Baâi têåp cho caác hoåc viïn laâ biïn dõch vaâ thöng dõch baâi hoåc. Nïëu thûåc hiïån àûúåc caã hai baâi têåp, möîi hoåc viïn coá ba àiïím. Nhûng nïëu rúát möåt trong hai mön naây, hoåc viïn seä chó àûúåc nhêån 1 àiïím. Hoåc viïn naâo àûáng àêìu lúáp trong ba thaáng, tûác trong 18 lúáp, seä àûúåc lïn lúáp cao hún. Fukuzawa àaä thaânh cöng hoåc xong khoáa hoåc àêìy thûã thaách naây trong möåt nùm vaâ àûúåc Koan choån laâ ngûúâi àûáng àêìu nhoám hoåc viïn.28 Phêìn lúán nhûäng hoåc viïn taåi Tekijuku coá nïìn taãng vïì y khoa. 42% caác hoåc viïn xuêët thên tûâ nhûäng gia àònh baác sô y khoa àûúåc thùng voä sô vaâ 31% tûâ nhûäng gia àònh baác sô thaânh thõ. Nhûäng hoåc viïn khöng phaãi laâ baác sô laâ nhûäng voä sô bònh thûúâng (14%) hay laâ nöng dên (12%).29 Khi àûúåc truáng tuyïín, möîi hoåc viïn àûúåc yïu cêìu phaãi traã 0,5 ryo cho Ogata vaâ lêìn lûúåt 0,125 ryo cho ngûúâi àûáng àêìu nhoám hoåc viïn vaâ cho nhaâ trûúâng. Ngoaâi ra, hoåc viïn 62
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... phaãi traã hún 16 ryo hai lêìn möîi nùm, möåt lêìn vaâo giûäa muâa heâ vaâ möåt lêìn vaâo cuöëi nùm. Vïì phêìn hoåc phñ möîi thaáng, möîi hoåc viïn phaãi nöåp 27 lñt gaåo cho nhaâ trûúâng, tûác 1,8 koku möîi nùm. Laâ ngûúâi àûáng àêìu hoåc viïn, Fukuzawa biïët ún vúái nhûäng chi phñ maâ öng nhêån àûúåc. Nhúâ àoá, öng àaä coá thïí tûâ chöëi nhêån sûå giuáp àúä vïì taâi chñnh tûâ meå öng. Hoåc phñ taåi Tekijuku khöng àùæt so vúái hoåc phñ cuãa nhûäng trûúâng khaác vaâ dûúâng nhû vêîn trong khaã nùng cuãa nhûäng gia àònh voä sô khoá khùn.30 Tekijuku nùçm doåc con kïnh Tosabori giûäa loâng thaânh phöë Osaka têëp nêåp. Àoá laâ möåt cùn nhaâ göî hai têìng. Khu vûåc têìng trïåt göìm phoâng laâm viïåc cuãa Koan vaâ phoâng gia àònh, hai phoâng daânh cho khaách, hai phoâng hoåc vaâ möåt nhaâ bïëp. Nhûäng bêåc thang rêët döëc dêîn lïn khu vûåc têìng trïn, vúái ba phoâng göìm möåt phoâng coá 32 chiïëc chiïëu (möîi chiïëc chiïëu röång khoaãng 1,8m x 0,9m), möåt phoâng vúái 10 chiïëc chiïëu cho hoåc viïn nöåi truá, vaâ phoâng tûå àiïín Doeff coá saáu chiïëc chiïëu. Möîi hoåc viïn úã trïn möåt chiïëc chiïëu, cuäng laâ núi lûu giûä moåi vêåt duång vaâ núi nguã nghó, àoåc saách. Sinh hoaåt trïn möåt khöng gian nhoã beá nhû thïë quaã khöng phaãi laâ àiïìu dïî daâng. Duâ xuêët thên gia àònh cuãa caác hoåc viïn coá phêìn khaác nhau, nhûng têët caã àïìu coá möåt àiïím chung, àoá laâ têët caã àïìu rêët khoá khùn. Bùçng caách naây hay caách khaác, phêìn lúán caác hoåc viïn àïìu tòm nguöìn trang traãi cho hoåc phñ cuãa mònh. Nhûng möåt khi àaä úã nöåi truá, hoå khöng thïí tiïu xaâi cho nhûäng viïåc giaãi trñ vaâ tiïu khiïín. Thêåm chñ caã hai thanh kiïëm cuãa hoå, “tinh thêìn cuãa voä sô àaåo” cuäng thûúâng coá mùåt ngoaâi tiïåm cêìm àöì. Möîi khi ai àoá cêìn phaãi àeo hai thanh kiïëm, ngûúâi àoá phaãi ra tiïåm àïí mûúån laåi. Laâ nhûäng hoåc troâ cuãa ngaânh khoa hoåc phûúng Têy, caác hoåc viïn taåi Tekijuku khöng giêëu giïëm sûå thuâ nghõch cuãa mònh vúái nhûäng hoåc viïn hoåc àöng y, laâ nhûäng ngûúâi giaâu coá vaâ ùn vêån xa hoa/sang troång hún. Àa söë caác sinh viïn taåi Tekijuku, ngay caã nhûäng sinh viïn tûâ gia àònh baác sô àïìu xuêët thên tûâ têìng lúáp voä sô cêëp thêëp. Hoå chùm 63
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 chó hoåc têåp y khoa phûúng Têy, möåt mön hoåc cuãa “dên man rúå” kyâ laå duâ vêîn cho rùçng mön hoåc naây coá phêìn cao troång hún mön y hoåc Trung Hoa.31 Tuy nhiïn, vaâo thúâi kyâ phaát triïín naây cuãa Nhêåt Baãn, nhû lúâi Fukuzawa nhúá laåi, sinh viïn caác ngaânh khoa hoåc phûúng Têy khöng thïí thêëy trûúác möåt tûúng lai xaán laån. Giûäa núi troå cuãa hoå vêîn coân nhûäng cêy cöåt truå àúä maái nhaâ röång lúán, vaâ úã àoá, vêîn coân ghi laåi nhûäng vïët xûúác coân lûu laåi àïën ngaây nay. Coá leä àoá laâ dêëu vïët cuãa têm traång thêët voång cuãa caác hoåc viïn do viïåc hoåc cùng thùèng gêy nïn. Dûúái nhûäng vïët cheám bùçng gûúm àoá, chuáng ta vêîn coá thïí caãm nhêån àûúåc hoaâi baäo cuãa têët caã nhûäng chaâng thanh niïn sinh trûúãng trong chïë àöå Tokugawa cöí huã naây. Hoaåt àöång chuã yïëu cuãa viïåc hoåc tiïëng Haâ Lan chó laâ sao cheáp laåi nhûäng trang saách giaáo khoa tiïëng Haâ Lan. Fukuzawa vaâ nhûäng baån àöìng hoåc taåi Tekijuku àïìu rêët tûå haâo vïì kyä nùng sao cheáp saách cuãa mònh. Kyä nùng sao cheáp saách xuêët sùæc cuãa hoåc viïn laâ möåt trong nhûäng cöng cuå hûäu duång trong viïåc àûa kiïën thûác khoa hoåc phûúng Têy àïën vúái nhûäng thanh niïn treã àêìy nhiïåt huyïët trïn khùæp nûúác Nhêåt. Theo tñnh toaán cuãa Fukuzawa, cöng sao cheáp caã quyïín saách Doef Halma laâ 3,75 ryo32 cho möîi baãn sao. Nhûäng kyä nùng sao cheáp cûåc kyâ quan troång trong trûúâng húåp cuãa laänh chuáa Nagahiro Kuroda taåi Chikuzen, em trai cuãa Masataka Okudaira.33 Laänh chuáa Kuroda laâ möåt trong nhiïìu võ khaách hay àïën thùm Koan Ogata khi trïn àûúâng ài vaâ vïì Edo. Möåt lêìn noå, Ogata mûúån àûúåc laänh chuáa Kuroda möåt baãn sao cuãa baãn dõch tiïëng Haâ Lan quyïín saách khoa hoåc bùçng tiïëng Anh trong voâng chó hai àïm.34 Sau khi höåi yá vúái Ogata, Fukuzawa, àûáng àêìu nhoám hoåc viïn ngay lêåp tûác sùæp xïëp nùm mûúi hoåc viïn cuâng tham gia vaâo cöng viïåc sao cheáp vaâ hoaân têët baãn cheáp tay 160 trang, trong àoá coá möåt chûúng vïì àiïån göìm caã àõnh luêåt Faraday chó trong voâng hai àïm. Laänh chuáa Kuroda phaãi traã 80 ryo35 cho quyïín saách àûúåc cheáp àoá. 64
- TÒM KIÏËM PHÛÚNG TÊY HOÅC... Tekijuku duâ laâ thiïn àûúâng cho caác hoåc viïn nhûng thêåt ra laåi laâ möåt núi maâ caác hoåc viïn khöng laâm gò khaác ngoaâi viïåc sao cheáp, àoåc vaâ dõch mûúâi quyïín saách tiïëng Haâ Lan. Duâ laâ trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan töët nhêët, nhûng Tekijuku khöng hïì coá möåt lûåc lûúång giaáo viïn ngoaâi Ogata vaâ chñnh nhûäng hoåc viïn. Vò vêåy, chuáng ta cuäng cêìn lûu yá rùçng vaâo nhûäng nùm 1850, àiïìu töët nhêët maâ möåt hoåc viïn Nhêåt Baãn coá thïí hi voång laâ sao cheáp thaânh möåt quyïín saách tûâ baãn göëc tiïëng Haâ Lan. Liïåu Fukuzawa coá nhêån ra àiïìu naây khöng? Khöng lêu sau viïåc sao cheáp thaânh cöng quyïín saách tiïëng Haâ Lan quyá giaá cuãa laänh chuáa Kuroda, Fukuzawa àaä nhêån àûúåc möåt lúâi múâi rêët àùåc biïåt tûâ Edo giûäa nùm 1858. 65
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 3 Thêìy hiïåu trûúãng hoåc tiïëng Anh taåi Edo- “Nhûäng tuái aáo kimono cuãa öng luác naâo cuäng chûáa àêìy saách” Muâa heâ nùm 1858, Yukichi Fukuzawa àaä rêët ngaåc nhiïn khi nhêån àûúåc möåt laá thû gúãi àïën Osaka tûâ Hikozo Okami, möåt voä sô cêëp cao taåi khu laänh àõa Nakatsu taåi Edo (Tokyo). Trong laá thû àoá laâ lúâi múâi Fukuzawa trúã thaânh thêìy giaáo duy nhêët cuãa trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan cuãa laänh àõa Nakatsu taåi Edo. Duâ vêîn cho rùçng laänh àõa Nakatsu tuåt hêåu trong lônh vûåc Haâ Lan hoåc1, Fukuzawa khöng hïì toã ra toâ moâ vïì viïåc laänh àõa cuãa öng coá möåt trûúâng daåy vïì lônh vûåc naây. Vêåy, trûúâng daåy tiïëng Haâ Lan naây laâ thïë naâo? Thaáng 8 nùm 1850, mûúâi böën voä sô cêëp cao cuãa Nakatsu vaâo hoåc trûúâng cuãa Shozan Sakuma daåy vïì Haâ Lan hoåc taåi Edo. Chùæc chùæn rùçng Masataka Okudaira, duâ àaä vïì hûu nhûng vêîn laâ möåt laänh chuáa coá aãnh hûúãng cuãa Nakatsu, àaä àûa ra quyïët àõnh naây. Nhûng böën nùm sau àoá, do Sakuma coá liïn quan àïën sûå kiïån Shoin Yoshida, nïn caác sinh viïn Nakatsu úã trûúâng khöng coân thêìy daåy.2 Möåt nùm sau àoá, Masataka qua àúâi. Okami, möåt trong mûúâi böën sinh viïn Sakuma rêët thên cêån vúái Masataka vaâ laâ ngûúâi höî trúå taâi chñnh cho öng mùåc cho nhûäng lúâi chó trñch vïì thoái tiïu xaâi cuãa Masataka.3 Vò vêåy, chñnh Okami laâ ngûúâi phaãi ài trûúác möåt bûúác àïí giûä cho truyïìn thöëng Haâ Lan hoåc vêîn àûúåc gòn giûä 66
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO taåi khu vûåc cuãa laänh àõa Nakatsu úã Edo. Coá leä Okami àaä quyïët àõnh múã möåt trûúâng hoåc taåi khu vûåc laänh àõa vaâ múâi thêìy daåy àêìu tiïn laâ Koji Sugi vaâ sau àoá laâ Koan Matsuki (sau naây àöíi tïn thaânh Munenori Terashima). Sugi, sinh taåi Nagasaki, vöën laâ hoåc troâ taåi Tekijuku vaâ sau laâ thêìy daåy tiïëng Haâ Lan cho laänh chuáa Nakatsu. Coá leä Matsuki, voä sô Satsuma àûúåc troång duång laâ do möëi quan hïå quen biïët cuãa Masataka.4 Caã Sugi vaâ Matsui àïìu daåy taåi trûúâng Nakatsu trong möåt thúâi gian ngùæn, khoaãng giûäa muâa heâ nùm 1854 vaâ muâa heâ nùm 1858. Khi biïët rùçng Fukuzawa, möåt ngûúâi xuêët thên tûâ Nakatsu, laâ ngûúâi àûáng àêìu hoåc viïn taåi trûúâng Tekijuku nöíi tiïëng úã Osaka, Okami àaä rêët vui mûâng. Ngûúâi àûáng àêìu khu vûåc Nakatsu taåi Edo, Iki Okudaira àaä khöng phaãn àöëi viïåc chó àõnh Fukuzawa laâm thêìy daåy taåi trûúâng Nakatsu.5 Fukuzawa chêëp nhêån lúâi àïì nghõ vúái têët caã sûå vui mûâng.6 Chuyïën ài naây àïën Edo coá ba àiïím thuêån lúåi: trûúác hïët laâ àïën xem Edo, kïë àïën laâ coá chi phñ trang traãi vaâ cuöëi cuâng laâ coá ngûúâi hêìu cêån ài theo.7 Giûäa thaáng 11 nùm 1858, Fukuzawa àaä àïën Edo vaâ öín àõnh cuöåc söëng úã möåt cùn nhaâ trung bònh trong laänh àõa Nakatsu, Teppozu, Tsukifi úã cûåc àöng cuãa Edo. Laâ möåt thêìy giaáo múái, öng àûúåc traã 13 koku 2 men buchi vaâ phêìn thu nhêåp thïm laâ 6 men buchi, tûác 10,8 koku. Lêìn àêìu tiïn trong àúâi, Fukuzawa khöng coân laâ möåt ngûúâi ngheâo khöí nûäa. Ngay lêåp tûác, Fukuzawa bùæt tay vaâo cöng viïåc. Öng chó coá khoaãng mûúâi hai hoåc viïn vaâ phên nûãa trong söë àoá àïën tûâ nhûäng laänh àõa khaác. Chùæc hùèn öng àaä caãm thêëy thêët voång, nhêët laâ khi öng àaä tûâng laâ ngûúâi àûáng àêìu ngöi trûúâng Tekijuku danh tiïëng taåi Osaka. Nhûng nhòn vïì khña caånh tñch cûåc hún, Fukuzawa nhêån ra rùçng giúâ àêy öng coá nhiïìu thúâi gian àïí khaám phaá Edo. Chêët lûúång hoåc tiïëng Haâ Lan nhû thïë naâo taåi Edo? Vaâ Fukuzawa vui mûâng khaám phaá ra rùçng Haâ Lan hoåc taåi Edo khöng thïí saánh bùçng viïåc hoåc taåi Osaka. Ûu thïë cuãa Osaka khöng chó laâ quan saát 67
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 cuãa Fukuzawa maâ coân phaát sinh tûâ möåt sûå kiïån. Khi ngûúâi àûáng àêìu Seiyo Igakusho, Viïån Y hoåc phûúng Têy saáng lêåp nùm 1858, mêët vaâo nùm 1862, Maåc phuã ngay lêåp tûác chó àõnh Koan Ogata cuãa Tekijuku laâ ngûúâi kïë nghiïåp duâ sau àoá, öng cuäng khöng söëng lêu taåi àêy.8 Sûå böí nhiïåm Ogata cho möåt võ trñ vinh dûå nhû thïë hùèn àaä laâm haâi loâng nhûäng ngûúâi trong laänh àõa Nakatsu taåi Edo, laâ nhûäng ngûúâi àaä choån Fukuzawa, ngûúâi tûâng àûáng àêìu nhoám hoåc viïn taåi Tekijuku. Trong Viïån Y khoa phûúng Têy coá Hoshi Katsuragawa, ngûúâi àûáng àêìu thûá baãy trong doâng hoå Katsuragawa, liïn tiïëp laâ doâng hoå àaãm nhêån vai troâ baác sô phêîu thuêåt àûáng àêìu theo Haâ Lan hoåc cho Tûúáng quên. Fukuzawa àaä khön ngoan nhanh choáng tiïëp cêån vúái Katsuragawa. Fukuzawa kïí laåi: May mùæn thay, taåi Edo coá möåt baác sô y khoa theo Haâ Lan hoåc laâ Katsuragawa. Gia àònh Katsuragawa laâ möåt gia àònh danh tiïëng vaâ àûúåc xem laâ nhûäng baác sô theo Haâ Lan gioãi nhêët úã Nhêåt Baãn. Moåi ngûúâi àïìu biïët danh tiïëng cuãa hoå. Vò vêåy, sau khi àïën Edo, töi thûúâng xuyïn viïëng thùm gia àònh hoå.9 Nhaâ cuãa gia àònh Katsuragawa cuäng úã taåi Tsukiji, caách núi úã cuãa Fukuzawa mûúâi phuát ài böå. Àïí tûå giúái thiïåu vïì baãn thên vúái Katsuragawa, àõa võ tûâng laâ ngûúâi àûáng àêìu cuãa hoåc viïn taåi Tekijuku cuãa Fukuzawa rêët quan troång. Sau àoá, Fukuzawa trúã thaânh möåt trong nhûäng khaách viïëng thùm thûúâng xuyïn gia àònh Katsuragawa. Mine Imaizumi, con gaái thûá cuãa Hoshu, nhúá laåi: Theo trñ nhúá cuãa töi, Fukuzawa laâ möåt ngûúâi cao lúán vaâ möîi khi öng bûúác vaâo, saân nhaâ rung lïn vò troång lûúång cuãa öng... Öng rêët hay gheá àïën... vaâ töi nhúá laâ öng coá phêìn naâo khaác biïåt so vúái nhûäng ngûúâi baån khaác cuãa cha töi. Tuái aáo kimono 68
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO cuãa öng luön chûáa àêìy saách. Laâ möåt ngûúâi thñch àoåc saách, Fukuzawa thûúâng hay mûúån nhûäng quyïín saách nûúác ngoaâi cuãa Katsuragawa. Trong khi nhûäng ngûúâi khaác phaãi mêët vaâi thaáng àïí sao cheáp laåi nhûäng quyïín saách àoá, Fukuzawa thûúâng mêët böën àïën baãy ngaây àïí sao cheáp möîi quyïín... Töi nhúá laâ trang phuåc cuãa öng Fukuzawa rêët giaãn dõ vúái lúáp aáo bïn trong maâu trùæng... Öng Fukuzawa ñt khi noái àuâa vúái ngûúâi khaác, nhûng àöi khi öng laåi noái àuâa vúái töi. Öng chúi troâ “möåt trùm baâi thú vaâ möåt trùm taác giaã” rêët gioãi vaâ ai chúi cuâng phe vúái öng thûúâng giaânh àûúåc phêìn thùæng. Öng rêët thöng minh vaâ haâi loâng vúái nhûäng gò öng laâm. Öng cuäng rêët am tûúâng nhiïìu viïåc khi kïí chuyïån cho töi nghe. Khi àïën giúâ, öng seä ngûâng laåi vaâ khöng bao giúâ naán laåi lêu hún. Nhûäng luác àoá, töi nhêån thêëy öng laâ möåt ngûúâi töët nhûng rêët bûúáng bónh. Öng khöng bao giúâ têng böëc ngûúâi khaác vaâ rêët chùm chuá daåy treã nhoã. Vaâ töi, duâ rêët nhoã thûúâng xem öng nhû möåt thêìy giaáo vaâ duâ baån coá hoãi gò chùng nûäa, öng luön àûa ra moåi cêu traã lúâi.10 Mine thêåm chñ àaä àûúåc coäng àïën thùm nhaâ cuãa Fukuzawa. Öng duâng möåt phoâng coá saáu chiïëc chiïëu laâm phoâng laâm viïåc, möåt phoâng ba chiïëc chiïëu vaâ möåt phoâng bïëp úã têìng trïåt. Khu vûåc trïn lêìu laâ núi öng daåy hoåc viïn.11 Tònh baån vúái gia àònh Katsuragawa àaä àoáng möåt vai troâ quan troång. Chùèng bao lêu, Fukuzawa àaä coá thïí thûåc hiïån giêëc mú maâ öng àaä tûâng mú tûâ lêu laâ ài sang phûúng Têy. Nùm 1858 laâ möåt nùm àêìy thaách thûác trong lônh vûåc ngoaåi giao cuãa Nhêåt Baãn. Thaáng 7 nùm àoá, Laänh sûå Myä, Townsend Harris vaâ chñnh quyïìn Maåc phuã kyá kïët Hiïåp ûúác Hûäu nghõ vaâ Thûúng maåi giûäa Nhêåt Baãn vaâ Hoa Kyâ. Kïë àoá laâ nhûäng hiïåp àõnh àûúåc kyá kïët vúái Haâ Lan, Nga, Anh vaâ Phaáp. Dûúâng nhû trong luác thûúng thuyïët vúái nhûäng cûúâng quöëc phûúng Têy, ngûúâi Nhêåt àaä hoaân 69
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 toaân nhêån ra lúåi thïë vaâ têìm quan troång cuãa tiïëng Anh so vúái tiïëng Haâ Lan. Nhêån thûác naây àûúåc bûúác chuã àöång cuãa Harris thuác àêíy, hoaân toaân têån duång möëi àe doåa cuãa ngûúâi Anh, nhû àûúåc nhêån thêëy taåi Canton vaâo thaáng 12 nùm 1857, vaâ sûå xuêët hiïån sau àoá cuãa Ngaâi Elgin vaâ àöåi taâu chiïën cuãa öng taåi haãi phêån Nhêåt Baãn. Khöng biïët gò vïì nhûäng àiïìu àang xaãy ra trong thïë giúái cuãa nhûäng ngûúâi thöng dõch taåi Nagasaki, Fukuzawa àaä than phiïìn vïì viïåc khöng coá thêìy daåy tiïëng Haâ Lan gioãi vaâo nùm 1854 vaâ 1855.12 Quaã thêåt, ngay sau chuyïën viïëng thùm cuãa thiïëu tûúáng haãi quên Perry vaâo nùm 1853, chñnh quyïìn Maåc phuã àaä ra chó thõ cho têët caã caác thöng dõch viïn tiïëng Haâ Lan, tiïëng Anh vaâ tiïëng Phaáp dúâi àïën Edo àïí tham gia vaâo vùn phoâng dõch thuêåt cuãa nhûäng ngûúâi àûúåc uãy quyïìn nûúác ngoaâi. Vïì sau moåi viïåc roä raâng cho thêëy Takichiro Moriyama laâ möåt thöng dõch viïn tiïëng Anh khöng thïí thiïëu trong nhûäng cuöåc thûúng thuyïët vúái caác nûúác phûúng Têy. Nhû möåt thöng dõch viïn tiïëng Hoa ngûúâi Myä trong àoaân tuây tuâng cuãa Perry nhêån xeát, tiïëng Anh cuãa Moriyama “gioãi àïën nöîi khiïën tiïëng Anh cuãa bêët kyâ caác thöng dõch viïn khaác àïìu trúã nïn khöng cêìn thiïët”.13 Fukuzawa àaä laâm thïë naâo gùåp àûúåc ngûúâi thöng dõch viïn taâi gioãi naây, ngûúâi àang tham dûå vaâo nhûäng cuöåc thûúng thuyïët cuãa Maåc phuã vúái phûúng Têy têån trong lêu àaâi taåi Edo? Coá möåt söë nghi ngúâ vïì thúâi àiïím Fukuzawa bùæt àêìu hoåc tiïëng Anh. Öng cho chuáng ta biïët àoá laâ khoaãng thúâi gian ngùæn sau khi múã cûãa caãng taåi Yokohama vaâo muâa heâ nùm 1859. Öng kïí laåi rùçng khi nhòn xung quanh, öng chó thêëy tiïëng Anh àûúåc sûã duång trïn caác baãng cuãa cûãa hiïåu chûá khöng coá chuát tiïëng Haâ Lan.14 Coá chuát rùæc röëi vúái thúâi gian biïíu cuãa Fukuzawa.15 Laâm sao möåt ngûúâi hay quan saát nhû Fukuzawa trong gêìn taám thaáng laåi khöng chuá yá rùçng Anh ngûä laâ thûá tiïëng àûúåc sûã duång röång raäi khi tiïëp xuác vúái ngûúâi phûúng Têy? Öng hùèn àaä phaãi àïën gùåp Moriyama àïí 70
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO hoãi hoåc tiïëng Anh tûâ trûúác röìi. Genichiro Fukuchi, möåt thöng dõch viïn cho Maåc phuã àûúåc chó àõnh vïì viïåc giúái thiïåu Moriyama, àaä viïët trong tûå truyïån cuãa mònh nhû sau: Töi àaä àûúåc Maåc phuã tuyïín duång vaâo ngaây 26 thaáng 6 nùm 1859... Ngaây 3 thaáng 7 nùm 1859, töi rúâi Edo àïí àïën Kanagawa, tûác Yokohama. Trûúác àoá, töi àaä rúâi khoãi gia àònh úã Nagasaki vaâ úã taåi nhiïìu núi trong Edo. Cuöëi cuâng, muâa xuên nùm àoá, töi öín àõnh cuöåc söëng trong ngöi trûúâng tû thuåc cuãa öng Moriyma nùçm úã phña sau ngöi àïìn Kongoji taåi Koishikawa... Öng àaä àûúåc lïånh àïën Edo vaâ tûâ àoá, tham dûå vaâo nhûäng cuöåc thûúng thuyïët vïì hiïåp àõnh giûäa Edo vaâ Shimoda... Vaâo thúâi àiïím àoá, chó coá Moriyama vaâ Manjiro Nakahama laâ nhûäng ngûúâi hiïíu àûúåc tiïëng Anh vaâ töi hoåc àûúåc thûá tiïëng naây tûâ hoå. Vò vêåy, töi cho rùçng öng Yukichi Fukuzawa cuäng àaä àïën gùåp öng Moriyama àïí hoãi xin hoåc tiïëng.16 Fukuchi àaä lùåp laåi cêu chuyïån naây trong lúâi caáo phoá cho Fukuzawa vaâo nùm 190117 cuäng laâ cêu chuyïån àûúåc chñnh Fukuzawa khùèng àõnh vò öng nhúá laåi: Ngay khi nhûäng hiïåp ûúác àang àûúåc thûúng thuyïët, öng Moriyama bêån röån àïën nöîi öng thêåt khoá khùn múái tòm àûúåc thúâi gian àïí daåy [töi].18 Roä raâng laâ Fukuzawa àaä àïën Koishikawa àïí nhúâ Moriyama daåy öng tiïëng Anh. Sûå viïåc naây coá leä xaãy ra khöng lêu sau khi Fukuzawa àïën Edo vaâo cuöëi muâa thu nùm 1858. Nïëu Fukuzawa àaä coá thïí liïn laåc vúái Moriyama trong voâng vaâi thaáng sau khi àïën Edo, möåt ngûúâi naâo àoá hùèn àaä giuáp àúä giúái thiïåu öng. Nïëu khöng, thêåt khoá cho möåt voä sô cêëp thêëp, bònh dên àïën tûâ Nakatsu xa xöi coá thïí liïn laåc vúái möåt nhên vêåt quan troång 71
- Yukichi Fukuzawa, 1835-1901 trong chñnh quyïì n Maå c phuã . Dûúâ n g nhû chó coá Hoshu Katsuragawa, baác sô cuãa Tûúáng quên, ngûúâi coá thïí ra vaâo lêu àaâi Edo19 múái coá thïí thûåc hiïån viïåc giúái thiïåu naây. Ban àêìu, Moriyama àïì nghõ Fukuzawa àïën nhaâ öng luác saáng súám àïí öng coá thïí daåy Fukuzawa trûúác khi öng ài laâm taåi vùn phoâng cuãa caác böå trûúãng ngoaåi giao. Tuy nhiïn, giúâ hoåc buöíi saáng súám vêîn thûúâng bõ giaán àoaån vò nhûäng cöng viïåc àöåt xuêët vaâ nhûäng khaách viïëng thùm nhaâ Moriyama. Sau àoá, Moriyama sùæp xïëp laåi giúâ hoåc vaâo buöíi töëi. Nhûng nhûäng giúâ hoåc naây cuäng thûúâng bõ huãy boã. Mùåc duâ vêåy, Fukuzawa vêîn kiïn nhêîn vaâ chùm chó ài laåi giûäa Tsukiji vaâ Koishikawa, caách nhau àïën 5 dùåm möîi ngaây trong voâng gêìn ba thaáng. Duâ rêët bêët tiïån, nhûng Fukuzawa àaä hiïíu vïì têìm quan troång cuãa tiïëng Anh cho tûúng lai cuãa mònh nïn rêët biïët ún khaã nùng cuãa thêìy daåy Moriyama. Moriyama thûúâng àûúåc yïu cêìu höî trúå trong vai troâ thöng dõch vaâ àiïìu naây thuác àêíy niïìm tin cuãa Fukuzawa vïì têìm quan troång cuãa viïåc hoåc tiïëng Anh. Sau àoá, Fukuzawa chuyïín sang Institute for the Investigation of Barbarian Books (Viïån Nghiïn cûáu saách vúã phûúng Têy) cuãa Maåc phuã, núi coá möåt thû viïån lúán vúái nhiïìu saách tûå àiïín tiïëng Anh. Nhûng viïån khöng cho pheáp mûúån tûå àiïín ra ngoaâi, nïn trïn thûåc tïë, Fukuzawa àaä tûå hoåc tiïëng Anh. Coá leä kïët quaã duy nhêët cuãa nhûäng nöî lûåc àïën gùåp Moriyama cuãa Fukuzawa laâ quyïín Tûå àiïín Haâ Lan vaâ Anh ngûä cuãa John Holtrop, quyïín saách yïu thñch cuãa Moriyama maâ Fukuzawa àaä thêëy úã nhaâ cuãa Moriyama. Fukuzawa àaä coá àûúåc möåt baãn sao cuãa quyïín saách trïn vúái chi phñ laâ 5 ryo maâ vùn phoâng laänh àõa Nakatsu àaä àaåi diïån öng chi traã20. Mùåc duâ thúâi gian tòm toâi, hoåc hoãi tiïëng Anh vúái Moriyama keáo daâi khöng bao lêu, nhûng möåt söë neát trong tñnh caách cuãa Fukuzawa àaä löå roä. Nhû lúâi Mine, con gaái cuãa Katsuragawa àaä cho chuáng ta biïët, Fukuzawa laâ möåt ngûúâi rêët chùm chó, siïng 72
- THÊÌY HIÏÅU TRÛÚÃNG HOÅC TIÏËNG ANH TAÅI EDO nùng. Öng chûa bao giúâ phung phñ thúâi gian. Khaã nùng sao cheáp saách vúã cuãa Fukuzawa laâ nhúâ vaâo viïåc öng hoåc haânh chùm chó taåi Tekijuku úã Osaka. Tuy nhiïn, duâ khaã nùng sao cheáp cuãa öng coá xuêët sùæc thïë naâo chùng nûäa, coá thïí nhanh gêëp taám lêìn khaã nùng cuãa baån beâ cuâng hoåc, öng chó coá thïí laâm àûúåc nhû vêåy laâ vò öng laâ möåt ngûúâi coá kyã luêåt. Möåt àiïìu khaác cuäng àaáng chuá yá laâ Fukuzawa biïët caách kïët baån, nhû àaä àûúåc thêëy qua caách öng tiïëp cêån vúái Hoshu Katsuragawa. Fukuzawa bùæt àêìu tûå hoåc tiïëng Anh tûâ muâa xuên nùm 1859. Öng àaä súám nhêån ra neát tûúng àöìng giûäa vùn phaåm tiïëng Haâ Lan vaâ vùn phaåm tiïëng Anh. Àiïìu naây àaä khñch lïå öng rêët nhiïìu. Gêìn cuöëi nùm 1859, öng àaä àaåt àûúåc mûác coá thïí viïët möåt laá thû àún giaãn cho Katsuragawa bùçng tiïëng Anh. Thû gúãi öng Katoragawa: Kñnh thûa Ngaâi, Theo nhû lúâi àaä hûáa, töi thêåt vinh dûå gúãi cho Ngaâi quyïín tûå àiïín cuãa Hovibery maâ Ngaâi coá thïí giûä laåi sûã duång bao lêu Ngaâi cêìn. Trên troång, Bïì töi trung thaânh cuãa Ngaâi Ukitchy.21 Tûâ sûå thêåt rùçng viïåc viïët tiïëng Anh àaä vaâ vêîn àang laâ möåt àiïìu rêët khoá àöëi vúái ngûúâi Nhêåt so vúái viïåc àoåc saách tiïëng Anh, thò thaânh quaã cuãa Fukuzawa trong ngön ngûä quaã laâ àaáng kinh ngaåc.22 Chuáng ta cuäng cêìn lûu yá rùçng Katsuragawa luác bêëy giúâ cuäng àang hoåc tiïëng Anh. Vò vêåy, chùæc chùæn Katsuragawa laâ ngûúâi thöng tin liïn laåc hûäu duång nhêët vúái Fukuzawa, laâ ngûúâi giuáp öng coá thïí bûúác vaâo möåt thïë giúái röång lúán hún. 73
- Phêìn 2 Khaám phaá phûúng Têy, 1860-1867
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Về văn hóa doanh nghiệp ở nước ta hiện nay
13 p |
378 |
142
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại
335 p |
94 |
45
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 6
84 p |
116 |
43
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 1
50 p |
101 |
42
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 3
50 p |
69 |
27
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 5
50 p |
85 |
27
-
Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại phần 4
50 p |
84 |
25
-
Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam - TS. Vũ Thành Tự Anh
20 p |
58 |
18
-
Đổi mới quản trị công ty và những yêu cầu đối với cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam
9 p |
19 |
6
-
Sai lầm trong quản trị của doanh nghiệp nhà nước
5 p |
43 |
5
-
Tác động của môi trường thể chế đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước
13 p |
19 |
3
-
Kiểm soát nội bộ của các doanh nghiệp nhà nước
6 p |
20 |
3
-
Doanh nghiệp nhà nước: Thực trạng và giải pháp tái cơ cấu
6 p |
9 |
2
-
Nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước nhằm duy trì tăng trưởng kinh tế
9 p |
21 |
1
-
Nhìn lại hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước so với các loại doanh nghiệp khác
10 p |
14 |
1
-
Sự chuyển biến quan hệ sở hữu trong doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa ở Việt Nam
11 p |
13 |
1
-
Hoàn thiện công tác giám sát, đánh giá kết quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước
3 p |
8 |
1

Set-Cookie: TLDEVNamespace=sitkdcedl41tb6nj0fg84jt3b7; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly


text:
Chăm sóc cà phê
-
Kỹ thuật chăm sóc cà phê ra hoa đậu trái by DĐCF | Ky thuat cham soc ca phe ra hoa dau trai http://giacaphe.com Hiện nay bà con nông dân đang bước vào giai đoạn tưới nước và kích cà phê ra hoa đợt 2 đồng thời dưỡng lứa trái đợt 1 đã đậu. Đây là giai đoạn rất nhạy cảm của cây cà phê và có ảnh hưởng quan trọng đến năng suất, chất lượng và mức độ chín tập trung của cà phê.
5p oceanus75 28-01-2013 112 39 Download
-
-
-
Với kết cấu nội dung gồm 3 phần, cuốn sách "Kỹ thuật trồng và chăm sóc, thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê chè" giới thiệu đến các bạn những nội dung về yêu cầu điều kiện khí hậu, đất của cây cà phê chè, kỹ thuật trồng và chăm sóc cà phê chè, thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê chè.
78p hovantoai 23-11-2015 65 33 Download
-
Phần 1 cuốn sách "Cây cà phê và kỹ thuật gieo trồng" cung cấp cho người đọc các kiến thức: Đặc điểm thực vật học, cây cà phê vối, cây cà phê chè, đặc điểm sinh lý cây cà phê, yêu cầu ngoại cảnh, những biện pháp kỹ thuật sản xuất cà phê, trồng và chăm sóc cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo.
42p doinhugiobay_19 16-03-2016 65 34 Download
-
Phần 1 cuốn sách "Kỹ thuật trồng, chăm sóc, chế biến cà phê" cung cấp cho người đọc các kiến thức: Một vài nét chung về sản xuất cà phê ở Việt Nam và trên thế giới, một số yêu cầu chung về điều kiện ngoại cảnh và sinh lý của cây cà phê, các biện pháp kỹ thuật chủ yếu để trồng, chăm sóc cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo.
54p doinhugiobay_19 16-03-2016 44 23 Download
-
Giáo trình mô đun “Chăm sóc cá nuôi” là một mô đun chuyên môn, được biên soạn theo chương trình đã được phê duyệt. Mô đun có thể dạy độc lập hoặc cùng một số mô đun khác cho các khóa tập huấn hoặc dạy nghề dưới 3 tháng. Mô đun được dạy sau mô đun “Chọn và thả cá giống” và trước mô đun “Quản lý môi trường và lồng bè nuôi cá” trong chương trình dạy nghề nuôi cá lồng bè nước ngọt.
93p minhminh_1 01-12-2014 95 47 Download
-
1- Đặc điểm chung của cây cà phê: - Cà phê vối và cà phê mít thích hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nhiệt độ 24-26oC; mm/năm. - Cà phê chè thích hợp ở vùng á nhiệt đới và vùng núi cao, nhiệt độ 20-25oC; lượng mưa 1750-2000 mm/năm. - Cà phê là cây không đòi hỏi khắt khe về đất nhưng để có năng suất cao và ổn định thì đất trồng cà phê cần có tầng dày trên 80cm, tơi xốp, thoát nước tốt, thành phần cơ giới trung bình, pH 4,5-5; hàm lượng chất hữu...
5p lenguyentn 18-04-2011 419 164 Download
-
Giáo trình Chăm sóc cây cà phê là mô đun chuyên môn của nghề trồng cà phê; thời gian của mô đun: 129 giờ (Lý thuyết: 14giờ; Thực hành: 115 giờ). Với mục tiêu sau khi học xong mô đun này, người học có khả năng nắm được các khâu trong quy trình kỹ thuật chăm sóc cà phê; các định được thời điểm tưới nước, lượng nước tưới cho cà phê ở mỗi đợt tưới;...
91p minhminh_2 02-12-2014 256 136 Download
-
Ebook Hướng dẫn trồng cây trong trang trại cà phê hướng dẫn những cách trồng cà phê hiệu quả nhất, cách chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và chế biến cà phê một cách cụ thể nhất, để bẹn đọc có thể áp dụng mà thực hành một cách dễ dàng nhất.
80p lalan38 28-03-2013 77 34 Download
-
Vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa là giai đoạn cây cà phê phân hóa mầm hoa, hình thành hoa và nở hoa, đậu quả, quả non phát triển, là giai đoạn ảnh hưởng quan trọng đến năng suất, chất lượng của cà phê. Để vườn cà phê sinh trưởng, phát triển tốt, có năng suất - chất lượng cao, Khuyến nông Việt Nam xin giới thiệu đến bà con nông dân một số biện pháp kỹ thuật chăm sóc đối với vườn cà phê trong những tháng cuối mùa khô, đầu mùa mưa như sau:...
2p bachtuocpaul 19-04-2013 83 27 Download
-
Cà phê đã đem lại thu nhập cho nhiều hộ gia đình, góp phần quan trọng vào tăng trưởng GDP hàng năm của tỉnh Đắk Lắk. Qua phân tích đánh giá cho thấy, năng suất cà phê của nhóm hộ điều tra đạt bình quân 2,54 tấn/ha. Tỷ lệ của các hộ thực hiện các biện pháp kỹ thuật bón phân và tưới nước hợp lý chiếm tỷ lệ thấp (tương ứng chỉ đạt 30,8% và 16,2%). Qua đó cho thấy, phát triển cà phê kém bền vững về kỹ thuật. Phân tích vai trò của nguồn nước cho thấy,...
11p sunshine_10 25-07-2013 48 13 Download
-
Cuốn sách "100 câu hỏi và đáp về kỹ thuật cà phê" được biên soạn nhằm cung cấp cho người đọc những kiến thức cần thiết nhằm sản xuất kinh doanh cay cà phên bền vững và có hiệu quả cao, để Việt Nam xứng đáng là nước thứ 2 trên thế giới về sản xuất và xuất khẩu cà phê trên thế giới. Mời các bạn cùng tham khảo phần 1 cuốn sách này.
42p nhansinhaomong_02 07-10-2015 45 29 Download
-
Nối tiếp nội dung phần 1 cuốn sách "Kỹ thuật trồng, chăm sóc, chế biến cà phê", phần 2 giới thiệu tới người đọc các kiến thức: Phòng trừ sâu bệnh và cỏ dại, chế biến và bảo quản cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.
17p doinhugiobay_19 16-03-2016 27 16 Download
-
Tài liệu gồm 8 học phần: Nhân giống vô tính và quản lý vườn ươm, quản lý đất; quản lý phân bón; các loại phân hữu cơ; tưới nước; tạo hình và cưa đốn cải tạo; quản lý sâu bệnh hại; thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê.
180p hovantoai 25-04-2016 35 22 Download
-
Cà phê là cây có yêu cầu dinh dưỡng cao, đòi hỏi được bón phân đầy đủ để cây cho năng suất cao và ổn định. Ngoài những loại phân hoá học thường dùng như NPK, cà phê còn cần các chất đa lượng, trung và vi lượng. Đối với cà phê trong thời kì kiến thiết cơ bản, bộ rễ còn yếu, nên cây cà phê cần một lượng phân lân dồi dào để kích thích sự phát triển của bộ rễ. Khi cây cho thu hoạch thì cần đạm và kali nhiều hơn....
28p trongttdn 10-10-2011 200 65 Download
-
Nước ta là một nước thuộc vùng nhiệt đới rất thuận lợi để phát triển cây cà phê, vả lại giá cà phê liên tục tăng trong những năm qua nên nhiều diện tích đất được chuyển đổi để trồng cây cà phê làm sản lượng cà phê ở nước ta tăng lên rất lớn. Trong những năm vừa qua, sản xuất cà phê của Việt Nam được coi là nước thuộc nhóm các nước sản xuất cà phê hàng đầu thế giới.
25p nguyenhuong17290 27-11-2010 627 296 Download
-
Có 2 cách gieo ươm: • Gieo trong túi bầu • Gieo vào luống đất Cả 2 cách này đều phải bố trí trong vườn ươm có giàn che chắn, để chăm sóc.
5p womanhood911_06 27-10-2009 629 139 Download
-
Tác dụng của tưới nước Ở những vùng trồng cà phê có mùa khô hạn kéo dài trên 3-4 tháng thì tưới mang ý nghĩa quyết định đến sinh trưởng và năng suất cà phê. Tưới nước có tác dụng duy trì sinh trưởng của cây cà phê, đồng thời là điều kiện để cây ra hoa. Sau một thời kỳ khô hạn để phân hoá mầm hoa, cây được tưới nước đủ sẽ ra hoa rất tập trung. Giai đoạn nở hoa cây cần một lượng nước lớn hơn nhiều so với các giai đoạn khác vì lúc...
6p tuoitre1209 08-01-2011 367 128 Download
-
Báo cáo tốt nghiệp: “Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác chăm sóc khách hàng tại công ty Cổ Phần Đầu Tư và XNK Cà Phê Tây Nguyên”
Tham khảo luận văn - đề án 'báo cáo tốt nghiệp: “một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác chăm sóc khách hàng tại công ty cổ phần đầu tư và xnk cà phê tây nguyên”', luận văn - báo cáo phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
47p meomayhamchoi 29-06-2011 360 128 Download

markdown:
# Chăm sóc cà phê
**Chăm sóc cà phê**
-
Kỹ thuật chăm sóc cà phê ra hoa đậu trái by DĐCF | Ky thuat cham soc ca phe ra hoa dau trai http://giacaphe.com Hiện nay bà con nông dân đang bước vào giai đoạn tưới nước và kích cà phê ra hoa đợt 2 đồng thời dưỡng lứa trái đợt 1 đã đậu. Đây là giai đoạn rất nhạy cảm của cây cà phê và có ảnh hưởng quan trọng đến năng suất, chất lượng và mức độ chín tập trung của cà phê.
5p
oceanus75
28-01-2013
112
39
Download
-
-
-
Với kết cấu nội dung gồm 3 phần, cuốn sách "Kỹ thuật trồng và chăm sóc, thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê chè" giới thiệu đến các bạn những nội dung về yêu cầu điều kiện khí hậu, đất của cây cà phê chè, kỹ thuật trồng và chăm sóc cà phê chè, thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê chè.
78p
hovantoai
23-11-2015
65
33
Download
-
Phần 1 cuốn sách "Cây cà phê và kỹ thuật gieo trồng" cung cấp cho người đọc các kiến thức: Đặc điểm thực vật học, cây cà phê vối, cây cà phê chè, đặc điểm sinh lý cây cà phê, yêu cầu ngoại cảnh, những biện pháp kỹ thuật sản xuất cà phê, trồng và chăm sóc cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo.
42p
doinhugiobay_19
16-03-2016
65
34
Download
-
Phần 1 cuốn sách "Kỹ thuật trồng, chăm sóc, chế biến cà phê" cung cấp cho người đọc các kiến thức: Một vài nét chung về sản xuất cà phê ở Việt Nam và trên thế giới, một số yêu cầu chung về điều kiện ngoại cảnh và sinh lý của cây cà phê, các biện pháp kỹ thuật chủ yếu để trồng, chăm sóc cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo.
54p
doinhugiobay_19
16-03-2016
44
23
Download
-
Giáo trình mô đun “Chăm sóc cá nuôi” là một mô đun chuyên môn, được biên soạn theo chương trình đã được phê duyệt. Mô đun có thể dạy độc lập hoặc cùng một số mô đun khác cho các khóa tập huấn hoặc dạy nghề dưới 3 tháng. Mô đun được dạy sau mô đun “Chọn và thả cá giống” và trước mô đun “Quản lý môi trường và lồng bè nuôi cá” trong chương trình dạy nghề nuôi cá lồng bè nước ngọt.
93p
minhminh_1
01-12-2014
95
47
Download
-
1- Đặc điểm chung của cây cà phê: - Cà phê vối và cà phê mít thích hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nhiệt độ 24-26oC; mm/năm. - Cà phê chè thích hợp ở vùng á nhiệt đới và vùng núi cao, nhiệt độ 20-25oC; lượng mưa 1750-2000 mm/năm. - Cà phê là cây không đòi hỏi khắt khe về đất nhưng để có năng suất cao và ổn định thì đất trồng cà phê cần có tầng dày trên 80cm, tơi xốp, thoát nước tốt, thành phần cơ giới trung bình, pH 4,5-5; hàm lượng chất hữu...
5p
lenguyentn
18-04-2011
419
164
Download
-
Giáo trình Chăm sóc cây cà phê là mô đun chuyên môn của nghề trồng cà phê; thời gian của mô đun: 129 giờ (Lý thuyết: 14giờ; Thực hành: 115 giờ). Với mục tiêu sau khi học xong mô đun này, người học có khả năng nắm được các khâu trong quy trình kỹ thuật chăm sóc cà phê; các định được thời điểm tưới nước, lượng nước tưới cho cà phê ở mỗi đợt tưới;...
91p
minhminh_2
02-12-2014
256
136
Download
-
Ebook Hướng dẫn trồng cây trong trang trại cà phê hướng dẫn những cách trồng cà phê hiệu quả nhất, cách chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh, thu hoạch và chế biến cà phê một cách cụ thể nhất, để bẹn đọc có thể áp dụng mà thực hành một cách dễ dàng nhất.
80p
lalan38
28-03-2013
77
34
Download
-
Vào cuối mùa khô, đầu mùa mưa là giai đoạn cây cà phê phân hóa mầm hoa, hình thành hoa và nở hoa, đậu quả, quả non phát triển, là giai đoạn ảnh hưởng quan trọng đến năng suất, chất lượng của cà phê. Để vườn cà phê sinh trưởng, phát triển tốt, có năng suất - chất lượng cao, Khuyến nông Việt Nam xin giới thiệu đến bà con nông dân một số biện pháp kỹ thuật chăm sóc đối với vườn cà phê trong những tháng cuối mùa khô, đầu mùa mưa như sau:...
2p
bachtuocpaul
19-04-2013
83
27
Download
-
Cà phê đã đem lại thu nhập cho nhiều hộ gia đình, góp phần quan trọng vào tăng trưởng GDP hàng năm của tỉnh Đắk Lắk. Qua phân tích đánh giá cho thấy, năng suất cà phê của nhóm hộ điều tra đạt bình quân 2,54 tấn/ha. Tỷ lệ của các hộ thực hiện các biện pháp kỹ thuật bón phân và tưới nước hợp lý chiếm tỷ lệ thấp (tương ứng chỉ đạt 30,8% và 16,2%). Qua đó cho thấy, phát triển cà phê kém bền vững về kỹ thuật. Phân tích vai trò của nguồn nước cho thấy,...
11p
sunshine_10
25-07-2013
48
13
Download
-
Cuốn sách "100 câu hỏi và đáp về kỹ thuật cà phê" được biên soạn nhằm cung cấp cho người đọc những kiến thức cần thiết nhằm sản xuất kinh doanh cay cà phên bền vững và có hiệu quả cao, để Việt Nam xứng đáng là nước thứ 2 trên thế giới về sản xuất và xuất khẩu cà phê trên thế giới. Mời các bạn cùng tham khảo phần 1 cuốn sách này.
42p
nhansinhaomong_02
07-10-2015
45
29
Download
-
Nối tiếp nội dung phần 1 cuốn sách "Kỹ thuật trồng, chăm sóc, chế biến cà phê", phần 2 giới thiệu tới người đọc các kiến thức: Phòng trừ sâu bệnh và cỏ dại, chế biến và bảo quản cà phê. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.
17p
doinhugiobay_19
16-03-2016
27
16
Download
-
Tài liệu gồm 8 học phần: Nhân giống vô tính và quản lý vườn ươm, quản lý đất; quản lý phân bón; các loại phân hữu cơ; tưới nước; tạo hình và cưa đốn cải tạo; quản lý sâu bệnh hại; thu hoạch, chế biến và bảo quản cà phê.
180p
hovantoai
25-04-2016
35
22
Download
-
Cà phê là cây có yêu cầu dinh dưỡng cao, đòi hỏi được bón phân đầy đủ để cây cho năng suất cao và ổn định. Ngoài những loại phân hoá học thường dùng như NPK, cà phê còn cần các chất đa lượng, trung và vi lượng. Đối với cà phê trong thời kì kiến thiết cơ bản, bộ rễ còn yếu, nên cây cà phê cần một lượng phân lân dồi dào để kích thích sự phát triển của bộ rễ. Khi cây cho thu hoạch thì cần đạm và kali nhiều hơn....
28p
trongttdn
10-10-2011
200
65
Download
-
Nước ta là một nước thuộc vùng nhiệt đới rất thuận lợi để phát triển cây cà phê, vả lại giá cà phê liên tục tăng trong những năm qua nên nhiều diện tích đất được chuyển đổi để trồng cây cà phê làm sản lượng cà phê ở nước ta tăng lên rất lớn. Trong những năm vừa qua, sản xuất cà phê của Việt Nam được coi là nước thuộc nhóm các nước sản xuất cà phê hàng đầu thế giới.
25p
nguyenhuong17290
27-11-2010
627
296
Download
-
Có 2 cách gieo ươm: • Gieo trong túi bầu • Gieo vào luống đất Cả 2 cách này đều phải bố trí trong vườn ươm có giàn che chắn, để chăm sóc.
5p
womanhood911_06
27-10-2009
629
139
Download
-
Tác dụng của tưới nước Ở những vùng trồng cà phê có mùa khô hạn kéo dài trên 3-4 tháng thì tưới mang ý nghĩa quyết định đến sinh trưởng và năng suất cà phê. Tưới nước có tác dụng duy trì sinh trưởng của cây cà phê, đồng thời là điều kiện để cây ra hoa. Sau một thời kỳ khô hạn để phân hoá mầm hoa, cây được tưới nước đủ sẽ ra hoa rất tập trung. Giai đoạn nở hoa cây cần một lượng nước lớn hơn nhiều so với các giai đoạn khác vì lúc...
6p
tuoitre1209
08-01-2011
367
128
Download
-
[Báo cáo tốt nghiệp: “Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác chăm sóc khách hàng tại công ty Cổ Phần Đầu Tư và XNK Cà Phê Tây Nguyên”](http://tailieu.vn/doc/bao-cao-tot-nghiep-mot-so-giai-phap-nham-hoan-thien-cong-tac-cham-soc-khach-hang-tai-cong-ty-co-ph-696854.html)
Tham khảo luận văn - đề án 'báo cáo tốt nghiệp: “một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác chăm sóc khách hàng tại công ty cổ phần đầu tư và xnk cà phê tây nguyên”', luận văn - báo cáo phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả
47p
meomayhamchoi
29-06-2011
360
128
Download

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Server: Apache/2.2.31 (CentOS)

Connection: close

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: TLDEVNamespace=leu4fgc92i3d06rblglifkg8k3; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8