Biyen, ing bukit ijo sing dununge adoh saka area perumahan ing wilayah Kalimantan, ana randha miskin lan putrine. Randha jenenge Mak Dasah dene putrine jenenge Jelita. Dheweke manggon ing omah cilik lan sederhana. Omah kasebut minangka warisane bojone Mak Dasah, sing tilar donya wiwit Jelita umur setaun.
Bocah wadon kasebut diarani ayu amarga praupane ayu banget. Jelita dadi anak favorit ibune. Demi tresnane marang anake, Mak Dasah, sanajan wis rada tuwa, gelem kerja tenanan kanggo nyukupi kabutuhane saben dinane. Pak Dasah tugase golek kayu bakar ing alas banjur adol menyang desa ing pucuke bukit. Kagiyatan iki Mak Dasah lakoni saben dinane.
Kajaba saka iku, Mak Dasah uga ngurus puluhan wit gedhang, warisane bojone. Nanging wit gedhang mau ora metokake woh-wohan. Yen wit gedhang duwe woh, dheweke bakal adol menyang desa sing udakara puluhan kilometer saka papan dununge. Mangkene Mak Dasah nyengkuyung awake dhewe lan Jelita.
Dina Jelita saya tuwa. Kaendahane katon luwih akeh pria sing dheweke kenal. Sauntara Mak Dasah randha wis tuwa. Nanging isin banget yen Jelita, sing ditresnani ibune, duwe polah sing ala. Dheweke ora nate weruh wit gedhang sing nembelas nembelas. Dheweke luwih seneng nggawe kamar ing kamar kasebut. Dheweke ora pengin kerja amarga wedi yen kukune sing mlengkung bisa rusak amarga tenaga kerja manual.
Jelita bocah wadon males. Angin sing nggawa bledug lan godhong garing menyang omah dheweke mung godhong. Aja preduli pekarangan, tembok lan lantai kamare dhewe dheweke ora gelem ngresiki. Dheweke mesthi ngenteni ibune ngresiki kabeh sing ana ing omah. Kanggo dheweke, kaendahane dadi perkara utama.
Kajaba males, polah wedok kasebut pancen wis rusak. Kabeh panjaluk kudu dituruti. Saben njaluk barang saka ibune kudu diwenehake, tanpa preduli kahanane ibune sing kurang apik lan saben dinane dheweke kudu kerja keras golek sega.
Banjur ing sawijining dina Jelita ngomong karo ibune. “Mak dina iki sampeyan kudu tuku klambi anyar lan ayu.”
“Sampeyan ngerti? Sampeyan duwe klambi akeh, apa isih ana sing anyar?” ujare Mak Dasah nanggepi omongane Jelita.
“Alaaaah! Aja kakehan omong, aku klambi akeh nanging wis ketinggalan jaman, aku pengin model anyar,” jarene Jelita kanthi nada dhuwur.
“Nanging nak, aku ora cukup dhuwit kanggo tuku klambi anyar maneh. Apa aku tuku sampeyan regane cukup larang sewulan kepungkur?” Mak Dasah ngomong maneh kanthi nada sing ringkih.
“Yen sampeyan tresna karo aku, tulung manut kekarepanku.” Jelita mungkasi omongan mau awan banjur mlebu kamar.
Seneng utawa ora, akhire Mak Dasah njupuk kabeh tabungane lan esuke dheweke budhal menyang pasar sing adoh banget saka omahe. Sejatine, tabungan digunakake kanggo kebutuhan mendesak, kayata nalika Jelita lara lan liya-liyane. Nanging wektu iki Mak Dasah nggunakake dhuwit kanthi tenanan. Apamaneh yen ora kanggo nggayuh panjaluke Jelita, anake sing wis rusak banget.
Jarak omah lan pasar desa adoh banget, mula dheweke kudu mlaku-mlaku sing pancen angel banget. Mak Dasah lan Jelita budhal menyang pasar. Jelita mlaku-mlaku nganggo sandhangan sing apik, lan nyepetake supaya wong-wong ing dalan sing ndeleng dheweke bakal ngujo kaendahane. Bocah wadon mau mlaku ing ngarep lan ora gelem mlaku jejer karo ibune.
Sauntara Mak Dasah mlaku ing mburine Jelita nggawa kranjang nganggo sandhangan reged banget. Iki minangka pandangan sing kontradiktif antara ibu lan bocah. Amarga dheweke manggon ing papan sing adoh, mula ora ana sing ngerti yen wong wadon loro sing mlaku-mlaku iku ibu lan bocah.
Nalika wong loro mau wiwit mlebu ing desa kasebut, masarakat desa banjur ndelok maneh. Dheweke seneng banget karo kaendahane bocah wadon kasebut, utamane para pemuda desa sing ora wareg nyawang praupane bocah wadon kasebut. Klambi bocah wadon iku ayu banget lan nutupi praupane Jelita sing ayu. Jelita katon kaya malaekat sing nembe mudhun saka swarga.
Nanging nalika sampeyan ndeleng wong sing mlaku ing mburine bocah wadon kasebut, kosok baline. Iku nggawe wong kepengin weruh. Aneh yen bocah wadon kasebut duwe pasuryan sing ayu banget lan klambine apik banget, nanging wanita ing mburine kasebut nganggo sandhangan lusuh lan tambalan. Dheweke pengin ngerti apa kekarone duwe hubungan anak lan ibu utawa yen ana wong liya sing mlaku bareng.
“Hei, delengen! Napa wong wedok iku mlaku ing mburine bocah wadon? Sanajan raine mirip banget karo bocah wadon, ora bisa yen wanita tuwa iku pelayane ……” ujare salah sawijining pemuda sing ana ing pinggir dalan.
mpali, “Kanca …. ojo prasangka, sapa ngerti yen wanita iku pancen pembantu sing njaga bocah wadon kasebut.”
Yaiku kedadeyan. Warga nyawang kekarone kaget. Gosip obrolan ana ing antarane. Ana sing ngomong bisik-bisik sing meh ora keprungu, uga ana sing ngomong banter banjur nyindir kekarone.
Kanggo mangsuli rasa penasarane, ing antarane wong-wong sing weruh, ana pemuda nyedhak lan takon marang bocah wadon kasebut. “Hai, cah ayu sing apik banget. Apa wanita sing mlaku ing mburine ibumu?”
Nanging, apa wangsulane bocah wadon kasebut?
“Ora!” ujare kanthi angkuh. “Dheweke pembantu kawula!” sambunge Jelita.
Mak Dasah keprungu omongane wong loro mau. Dheweke ora ngomong apa-apa. Nanging nyatane dheweke lara amarga dheweke ora dikenal minangka ibu Ibu lan bocah loro kasebut banjur nerusake perjalanan kanthi mlaku rada adoh. Jelita isih kuwatir yen ana sing ngerti yen duwe ibu tuwa lan mlarat.
Ora adoh saka anggone mlaku, marani wong enom maneh lan takon marang Jelita.
“Hai bocah wadon lucu, jenengmu sapa?” ujare pemuda sing ora dingerteni.
“O, cak ganteng … Jenengku Jelita.” Jelita mangsuli manja.
“Jeneng sing cocog karo sing duwe.” Wong enom muji Jelita.
“Ana apa kakang?” takone Jelita.
“Praupanmu ayu …!” sepisan maneh pemuda kasebut ngrayu dheweke.
“Apa mlaku ing mburine ibumu?” sambunge pemuda kasebut takon.
“Ora, ora,” wangsulane bocah wadon mau, lan ngadhepake maneh.
“Dheweke budakku!” Jelita sambunge nerangake.
Yaiku, kapan bocah wadon kasebut nemoni wong ing dalan sing takon sapa wanita sing mlaku ing mburine, mesthi wangsulan. Jelita isin ngakoni Mak Dasah minangka ibune. Praupane ayu lan klambine apik, dheweke ora gelem reget kabeh kanthi asumsi dheweke duwe ibu sing mlarat. Ibune dianggep dadi abdi utawa babu.
Wiwitane, nalika Mak Dasah krungu wangsulan putrine sing mbrontak nalika ditakoni wong, ibune sing tresna marang bocah kasebut isih bisa nahan awake dhewe. Dheweke ora gelem ngomel Jelita ing ngarepe akeh warga. Mung nalika Mak Dasah lan Jelita mlaku ing papan sing sepi, Mak Dasah takon marang anake.
“Putraku, napa sampeyan ngarani abdi sampeyan? Aku ibumu, “ujare Mak Dasah ngelingake Jelita.
“Bu, entheng wae, iki mung pura-pura, aku ora nganggep sampeyan pancen babu,” wangsulane Jelita entheng.
“Nanging ping telu kowe ngarani aku babu, aku ora pengin kowe mbaleni maneh,” Mak Dasah negesake marang Jelita.
“Ibu …. iki mung pura-pura!” Jelita isih nyoba mbantah.
Kaya ngono pacelathon sing ditindakake ibu lan bocah. Mak Dasah mung bisa ngelus dhadha kanggo nahan lara sing ditambani putri siji-sijine. Kalorone nerusake perjalanan menyang pasar sing dituju. Nganti sawijining dina ana pemuda sing tampan banget nyedhak Jelita.
“Hai ayu, jenengmu sapa?” ujare pemuda tampan.
“Jenengku Jelita, bang.” Jelita mangsuli kanthi swara alus.
“Jeneng lan wajahmu cocog tenan, dhuh cah ayu sing ayu …!” Wangsulane pemuda kasebut kanthi mripat gumun.
“Banjur, apa sing mlaku ing buri sampeyan ibumu?” wong enom takon maneh.
“Ora, ora! Dheweke dudu ibu,” wangsulane bocah wadon kasebut kanthi swara banter.
“Dheweke abdi dalem.” Jelita nerusake, ngangkat sirah.
Sepisan maneh, Mak Dasah isih bisa nahan. Dheweke nyoba ngelingake putrane maneh. Nanging ora suwe, dheweke mlaku lan ketemu pemuda sing tampan maneh. Jelita maneh nyebutake Mak Dasah minangka pelayane. Nyatane dheweke isin ngakoni Mak Dasah minangka ibune. Saiki ibune wis ora sabar maneh. Mak Dasah wis lara banget amarga moyoki putrane.
“Jelita anakku, kowe pancen adoh banget, kowe ora manut ngundang ibumu dadi budakmu. Sanajan aku ngrawat lan ngasuh kowe wiwit cilik. Kepiye sampeyan bisa nindakake kaya ngono?” ujare Mak Dasah karo nangis.
“Ibu …! Napa Ibu nesu. Percaya aku iki mung pura-pura. Dolanan iki bakal rampung sawise bali saka pasar tuku klambi anyar lan ayu. Yen ketemu karo pemuda tampan, aku bakal ngakoni ibuku minangka ibu, “jarene Jelita nyoba ngeyakinake ibune.
“Ora! Kowe banget nglarani atiku, ora preduli ibumu, mesthine sampeyan pengin ngakoni aku minangka ibumu.” Mak Dasah menehake saran marang Jelita.
“Mengko, Madame, nalika sampeyan tuku klambi anyar.” Jelita isih neges babagan kekarepane.
Ibu ora bisa nahan maneh. Wis pirang-pirang taun dheweke meneng wae amarga putrane ora manut karo dheweke. Suwe-suwe dheweke menehi saran marang Jelita nanging bocah sing isih rusak iku ora sopan. Dheweke ora gelem padu maneh karo anake, mula dheweke ndonga marang Gusti Allah.
“Ya, Gusti, aku ora tahan ngenyek iki. Putra biologis saya tumindak kaya ngono. Ya, Gusti Allah ngukum bocah kasebut. Hukum dheweke! ” ujare Mak Dasah.
Pandonga Mak Dasah dikabulake. Kanthi kuwasane Gusti Kang Maha Kuwasa, alon-alon awake bocah wadon sing mbrontak kasebut dadi watu. Pangowahane diwiwiti karo sikil. Nalika pangowahan kasebut wis tekan setengah sedhih, bocah wadon kasebut sesambat karo ibune njaluk belas kasihan.
“Ibu … Ibu … Ampun, ngapunten kaluputan putra sampeyan salami-laminipun. Ibu … ibu … ngapura anakmu, ” tangise Jelita.
Bocah wadon sing tumindak ora manut terus nangis lan nangis njaluk ngapura marang ibune. Nanging, wis kasep. Awak kabeh cah wadon pungkasane malih dadi watu.
Sanajan wis dadi watu, bisa uga ndeleng mripate isih netesake eluhe, kaya nangis. Mula, watu sing asale saka bocah wadon sing entuk kutukan ibune diarani Watu Tangis. Mula critane asal-usule Watu Tangis awujud legenda. Masyarakat ing propinsi Kalimantan Barat percaya yen crita iki pancen kedadeyan.
Amanat saka crita rakyat legenda Watu Tangis yaiku sapa sing ora manut marang ibu kelairan sing wis nglairake lan ngunggahake dheweke, mesthine manawa laknat laknat kasebut bakal diukum dening Gusti Allah SWT. Nampa kondhisi wong tuwa kaya ngono tanpa kudu pura-pura katon luwih ayu lan sugih.