Budåyå Jawi nêngênakên babagan mênikå. Pramilå, manawi badhé nindakakên ayahan (ingkang wigatós), ngawóntênakên ‘wilujêngan' supadós tumapaking damêl wiwít ‘purwå-madyå-wasånå' sagêd kasêmbadan kanthi saé, rahayu, niskålå. Sadåyå ingkang katindakakên trêp kaliyan kaanan, mawas wêkdal tuwin panggènan, linambaran lampah ‘anggêlar pêmandêng tuwín pêmanthêng'. Ingkang kapíng tigå, Pamaréntah tuwín bêbrayan ingkang wóntên pundi kémawón prêlu ‘saiyêg saékå pråyå' mbangún pråjå supadós murakabi tumrap masyarakat, bångså lan nagari, jumbúh lan trêp kaliyan Jatidhiri Bångså. Sadåyå élêmèn pêmêrintahan (éksêkutif, légíslatif), lan bêbrayan ingkang arupi ‘institusi' mênåpå kémawón, upaminipún: paguyuban, pahêman, pêrhimpunan, pêrsatuan, ‘lêmbaga swadaya masyarakat', partai politik lan sanès-sanèsipún, prêlu mbudidåyå andayakakên (empowering, empowerment) potènsi ingkang wóntên kalêbêt (n)jawi rangkah, tataran provinsi, nagari tuwín brayan global. Sadåyå potènsi prayogi dipúndayakakên tumuju kahanan ingkang majêng, adíl, makmúr, mandiri, lan kawêntar, lêlandhêsan jatidhiri bångså. Ewah-éwahan Jaman lan krisis Múlti Dimènsi Manungså ingkang kalairakên ing alam donya dumadós sakíng éwah-éwahan ingkang lumintu. Kawiwitan sakíng éwah-éwahan (sang) 'kålå' wiwít dêtík, mênít, jam, dintên, pasaran, wulan, lan taún, salajêngipún, njangkah lan nêmbús rangkah (ruang, space) ingkang têbanipún wiyar sangêt. Ewah-éwahan dumadós, lan nêmah lingkungan alam ingkang arupi: bumi, lèpèn, toyå, håwå, mångså, têtanêman, (flora), kéwan, rajakåyå, sato iwèn (fauna), pangupå jiwå, panggêsangan, papan, pakarangan, pêmukiman, pasabinan, lan sanès-sanèsipún. Kajawi mênika, éwah-éwahan ugi nêmah lingkungan manungså ingkang arupi: jinis, cacah, pikiran, watak, basa, sastra, idiologi, politik, ékonomi, hukúm, pamaréntahan, lan sanès-sanèsipún. Ewah-éwahan nêmah sistêm kabudayan ingkang têbanipún jêmbar sangêt. Sadåyå tansah ébah-éwah mbótên wóntên ingkang mandhêg. Ewah-éwahan budåyå ingkang dumadós, ambanyu mili, wóntên ingkang cêpêt, wóntên ingkang rêndhêt, wóntên ingkang ical, lan sanès-sanèsipún. Kaanan ing donya mbótên wóntên ingkang langgêng, ingkang langgêng inggíh éwahéwahan mênika. Jaman samangké, lampahíng éwah-éwahan kapårå cêpêt, amargi kapêcút déníng tèknologi, informasi, modèrnisasi lan globalisasi. Ewahíng kaanan wóntên ingkang dipún mangêrtosi lumantar ngèlmu panjångkå (prakiraan, prédiksi), anangíng ugi wóntên ingkang angèl dipún mangêrtósi. Kalêbêt kawóntênan alam arupi musibah ingkang warni-warni, wóntênipún lindhu, tsunami, banjír bandhang, angín lésus, kóbóngan, flu manúk, lumpúh layúh, kirang gisi, DBD, pagêblúg, lan sanès-sanèsipún. Sapérangan wóntên ingkang sagêd dipún mangêrtósi; namúng wóntên sapérangan ingkang mbótên sagêd dipún prédiksi, malah kapårå samar, amargi kasêngkêr, lan kawêngku déníng panguwaósipún Allah SWT, Gusti Ingkang Maha Kawåså, Gusti Ingkang Múrba, lan Maséså jagad saisinipún. Ewahíng kaanan ugi kadayan déníng pêmbangunan ingkang katindakakên.
