การวาดภาพเลียนแบบผลงานจิตรกรรมที่มีชื่อเสียง โดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของผลงาน จะถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่?
หัวข้อ เขียนภาพเลียนแบบถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่:
เขียนภาพเลียนแบบถือเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์หรือไม่ ในทางศิลปกรรม กว่าศิลปินจะรังสรรค์ผลงานมาได้นั้น ต้องฝึกฝนทั้งทักษะการวาด การใช้สี การใช้อุปกรณ์ต่าง ๆ ต้องมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับศาสตร์ของภาพ แสงและเงา รวมไปถึงความคิดสร้างสรรค์ที่จะนำเสนออารมณ์และความหมายผ่านทางงานศิลปะชิ้นนั้น พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 นี่เป็นเหตุผลที่ศิลปกรรมถือเป็นงานสร้างสรรค์แขนงหนึ่งที่ถือเป็นทรัพย์สินทางปัญญาอันควรได้รับการคุ้มครอง โดยในประเทศไทย งานศิลปกรรมนั้นได้รับการคุ้มครองตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 โดยเริ่มได้รับความคุ้มครองตามเงื่อนไขที่กำหนดไว้ในมาตรา 8 หากมีการกระทำอย่างใดอย่างหนึ่งแก่งานอันมีลิขสิทธิ์ โดยไม่ได้รับอนุญาตให้ถือว่าเป็นการละเมิดลิขสิทธิ์ คือ การทำซ้ำดัดแปลง และการเผยแพร่ต่อสาธารณชน ในวงการศิลปะนั้น การนำงานศิลปกรรมของศิลปินอื่นมาเป็นแรงบันดาลใจเพื่อทดลองทำตามและฝึกฝน หรือกระทั่งการนิยมชมชอบในงานศิลปกรรมนั้นจนอยากที่จะทำตาม ถือเป็นเรื่องปกติและยอมรับได้ หากแต่ว่าโดยมารยาทแล้ว จะไม่นำงานเหล่านั้นไปใช้ในทางพาณิชย์หรือเผยแพร่ต่อสาธรณชนโดยอ้างว่าเป็นผลงานตน เพราะนอกจากอาจเป็นการรบกวนสิทธิ์ของเจ้าของงานศิลปกรรมนั้นแล้ว ยังถือเป็นการกระทำอันควรอับอายของตัวศิลปินที่ได้ลอกเลียนอีกด้วย ทว่าในโลกแห่งความเป็นจริงที่ปุถุชนต่างใฝ่หาความร่ำรวย มีการนำผลงานจิตรกรรมของศิลปินอื่นมาเลียนแบบและหารายได้จากงานนั้นมีปรากฎให้เห็นอยู่มาก โดยอ้างว่ามิได้เป็นการลอกเลียนแบบ หากแต่เป็นการนำผลงานต้นฉบับมาเป็นแรงบันดาลใจก็สุดแต่จะกล่าวไป ซึ่งทั้งนี้การลอกเลียนแบบงานจิตรกรรมมีทั้งเหมือนมาก เหมือนน้อย หรือดัดแปลงไปให้ต่างจากเดิม จึงมีข้อสงสัยว่าการเลียนแบบในระดับใดจึงถือว่าละเมิดลิขสิทธิ์ ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ.2537 ให้ความหมายของงานจิตรกรรมซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของงานศิลปกรรมไว้ในมาตรา 4 ได้แก่ งานสร้างสรรค์รูปทรงที่ประกอบด้วยเส้น แสง สี หรือสิ่งอื่น อย่างใดอย่างหนึ่งหรือหลายอย่างรวมกัน ลงบนวัสดุอย่างเดียวหรือหลายอย่าง การดัดแปลงภาพ อีกคำหนึ่งที่ควรนำมาพิจารณาในเรื่องนี้คือ “การดัดแปลง” ซึ่งในมาตราเดียวกันนี้ได้ให้ความหมายของการดัดแปลงเกี่ยวกับงานศิลปกรรม โดยวางหลักว่า “ทำซ้ำโดยเปลี่ยนรูปใหม่ ปรับปรุง แก้ไขเพิ่มเติม หรือจำลองงานต้นฉบับในส่วนอันเป็นสาระสำคัญโดยไม่มีลักษณะเป็นการจัดทำงานขึ้นใหม่ ทั้งนี้ ไม่ว่าทั้งหมดหรือบางส่วน ให้หมายความรวมถึงเปลี่ยนงานที่เป็นรูปสองมิติหรือสามมิติให้เป็นรูปสามมิติหรือสองมิติ หรือทำหุ่นจำลองจากงานต้นฉบับ” เมื่อเปรียบเทียบกับการเลียนแบบภาพจิตรกรรมที่ทำกันอยู่นั้นในมุมมองของการดัดแปลง คงต้องพิจารณาว่า การกระทำนั้นเป็นการจำลองต้นฉบับในส่วนอันเป็นสาระสำคัญโดยไม่มีลักษณะเป็นการจัดทำงานขึ้นใหม่หรือไม่ หากเป็นการจับสเกลลอกเลียนแบบเกือบทุกจุด ลงสีตามต้นฉบับ แล้วจึงเปลี่ยนเล็กน้อยก็คงถือได้ว่าเป็นการดัดแปลง แต่ถ้าหากเป็นกรณีที่นำภาพจิตรกรรมต้นฉบับมาวางเป็นแบบแล้ววาดตาม ถือเป็นงานที่ทำขึ้นมาใหม่ จึงไม่เข้าความหมายของการดัดแปลงตามกฎหมายนี้ ดังนั้นแม้จะนำงานจิตรกรรมที่ลอกเลียนแบบด้วยวิธีการดังกล่าว เผยแพร่ต่อสาธารณชน หรือนำไปใช้ในทางพาณิชย์ แม้ว่าจะผิดมารยาทเพียงใด ก็ไม่เข้าองค์ประกอบความผิดตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ได้ แม้ว่าการลอกเลียนแบบงานจิตรกรรมในระดับที่เป็นแรงบันดาลใจไม่ถึงขนาดจับวางแม้นำไปใช้ในทางพาณิชย์จะไม่เป็นความผิดตามกฎหมายก็ตาม แต่ผู้ที่กระทำก็ควรสำนึกว่าการลอกเลียนดังกล่าวเป็นพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมและไม่ควรกระทำ เพื่อเป็นบรรทัดฐานที่ดีให้กับสังคม
การวาดภาพเลียนแบบผลงานจิตรกรรมที่มีชื่อเสียง โดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของผลงาน อาจเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์ ขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายประการ ดังนี้

1. ระดับความเหมือนของภาพวาด:
1.1  เหมือนมาก:
มีโอกาสละเมิดลิขสิทธิ์สูง:
-  กรณีวาดภาพเลียนแบบเกือบทุกส่วนของภาพต้นฉบับ เปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อย
-  ถือว่าเป็นการ "ดัดแปลง" ผลงานตามประมวลกฎหมายลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 มาตรา 4 และ 8
เข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์
1.2  เหมือนปานกลาง:
อาจละเมิดลิขสิทธิ์:
-  กรณีวาดภาพเลียนแบบส่วนสำคัญของภาพต้นฉบับ
-  พิจารณาองค์ประกอบโดยรวมของภาพวาด
-  ประเมินเจตนา
อาจเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์ ขึ้นอยู่กับดุลพินิจของศาล
1.3  เหมือนน้อย:
ไม่น่าละเมิดลิขสิทธิ์:
-  กรณีวาดภาพเลียนแบบบางส่วนของภาพต้นฉบับ
-  ดัดแปลงอย่างมีนัยสำคัญ
ไม่น่าเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์

2. วัตถุประสงค์ในการวาดภาพ:
2.1  เพื่อการค้า:
มีโอกาสละเมิดลิขสิทธิ์สูง:
-  วาดภาพเลียนแบบเพื่อจำหน่าย
-  แสวงหาผลกำไรจากผลงานผู้อื่น
เข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์
2.2  เพื่อการศึกษาหรือฝึกฝน:
ไม่น่าละเมิดลิขสิทธิ์:
-  วาดภาพเลียนแบบเพื่อเรียนรู้เทคนิค
-  พัฒนาฝีมือ
ไม่น่าเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์
2.3  เพื่อแสดงความชื่นชม:
อาจไม่ละเมิดลิขสิทธิ์:
-  วาดภาพเลียนแบบเพื่อแสดงความเคารพ
-  ไม่ได้แสวงหาผลกำไร
อาจไม่เข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์ แต่ควรระบุที่มาของภาพต้นฉบับ

3. การดัดแปลงผลงาน:
3.1  ดัดแปลงเพียงเล็กน้อย:
มีโอกาสละเมิดลิขสิทธิ์สูง:
-  เปลี่ยนแปลงส่วนสำคัญของภาพต้นฉบับเพียงเล็กน้อย
เข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์
3.2  ดัดแปลงอย่างมีนัยสำคัญ:
ไม่น่าละเมิดลิขสิทธิ์:
-  เปลี่ยนแปลงองค์ประกอบของภาพ
-  เพิ่มหรือลดรายละเอียด
ไม่น่าเข้าข่ายการละเมิดลิขสิทธิ์

ตัวอย่าง:
1.  กรณีละเมิดลิขสิทธิ์: นางสาว B วาดภาพเลียนแบบผลงาน "โมนาลิซ่า" ของ เลโอนาร์โด ดาวินชี เกือบทุกส่วน  เปลี่ยนแปลงเพียงสีเสื้อ  นำภาพไปจำหน่ายเพื่อแสวงหาผลกำไร  นางสาว B มีโอกาสถูกดำเนินคดีฐานละเมิดลิขสิทธิ์
2.  กรณีไม่น่าละเมิดลิขสิทธิ์: นาย C วาดภาพเลียนแบบผลงาน "ช้างเผือก" ของ อ.เฉลิมชัย โฆษิตพิพัฒน์  ดัดแปลงองค์ประกอบของภาพ  เพิ่มรายละเอียด  เปลี่ยนแปลงเทคนิคการวาด  นาย C ไม่น่าถูกดำเนินคดีฐานละเมิดลิขสิทธิ์
15.กฎหมายทรัพย์สินทางปัญญา (ลิขสิทธิ์ สิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า)