จงสรุปสารพัดประโยชน์ของมะขามให้หน่อย
เกร็ดต่างๆ เกี่ยวกับมะขาม

มะขามในประเทศไทยแบ่งเป็น 2 พวกใหญ่ๆ คือ มะขามเปรี้ยว และมะขามหวาน ซึ่งเกิดจากการกลายพันธุ์หรือผ่าเหล่า (mutation) ของมะขามเปรี้ยว ดังจะเห็นได้จากการนำเมล็ดมะขามหวานไปปลูก จะได้มะขามเปรี้ยวมากกว่าร้อยละ 10 มะขามหวานของไทยนับว่ามีคุณภาพดีที่สุดในโลก โดยเฉพาะมะขามหวานของจังหวัดเพชรบูรณ์ ซึ่งมีชื่อเสียงมาก เช่น พันธุ์หมื่นจง สีทองน้ำผึ้ง และอินทผลัม

มะขามอาจแบ่งตามลักษณะฝักได้เป็น 2 ประเภท คือ ประเภทฝักกลมเล็ก เรียกว่า “มะขามขี้แมว” และประเภทฝักแบนใหญ่เรียกว่า “มะขามกระดาน” ช่วงฝักมะขามยังอ่อนอยู่ เนื้อในฝักมีสีเขียวและติดเปลือก เมื่อฝักมะขามแก่มากขึ้น เนื้อจะเปลี่ยนเป็นสีขาว และเป็นสีน้ำตาลในที่สุด พร้อมกับเนื้อจะหลุดล่อนออกจากเปลือก ช่วงที่เนื้อมะขามเริ่มล่อนหลุดจากเปลือกใหม่ๆนี้เรียกว่า “มะขามกรอก” หรืออยู่ในระยะ “คาบหมู่” นิยมนำมากินเป็นของว่าง เพราะเนื้อมะขามค่อนข้างร่วนและไม่เปรี้ยวมากเหมือนช่วงอื่น (ในกรณีมะขามเปรี้ยว)

ฝักมะขามในต้นเดียวกันอาจมีความแตกต่างกันได้มาก คือ มีเมล็ดได้ตั้งแต่ 1 ถึง 2 เมล็ด มะขามฝักใดมีเพียงเมล็ดเดียวจะมีลักษณะกลมป้อม คนไทยจึงนำมาใช้เปรียบเทียบลักษณะรูปร่างคนที่สั้น (เตี้ย) ป้อม (อ้วนล่ำ) ว่ามีรูปร่างแบบ “มะขามข้อเดียว”

สารพัดประโยชน์ของมะขาม

เนื้อไม้มะขาม นอกจากใช้ทำเขียงแล้ว ยังเหมาะสำหรับทำครก สาก เพลา และดุมเกวียน ใช้กลึงหรือแกะสลัก หากนำมาเผาเป็นถ่าน จะให้ความร้อนสูง

เนื้อมะขามทั้งอ่อนและแก่ (สุก) นอกจากใช้ประกอบอาหาร (คาว) ดังที่กล่าวมาแล้ว ยังนำมาทำของหวานได้อีกหลายอย่าง เช่น มะขามแช่อิ่ม มะขามแก้ว มะขามคลุก และน้ำมะขาม เป็นต้น

มะขามเปียก สามารถนำมาขัดทำความสะอาดเครื่องใช้ประเภทเงินและทองเหลืองได้ดี

เมล็ดมะขาม (แก่) นำมาใช้เป็นอาหารได้หลายอย่าง เช่น คั่วให้สุกแล้วกินโดยตรง นำมาเพาะให้งอกก่อน (เหมือนถั่วงอก) แล้วนำไปประกอบอาหาร หรือนำไปคั่วให้ไหม้เกรียม แล้วบดละเอียด ใช้ชงดื่มแทนกาแฟ นอกจากนี้เมล็ดแห้งนำไปบดเป็นแป้งใช้ลงผ้าให้อยู่ตัวได้ดี

ต้นมะขามนิยมปลูกเป็นร่มเงา และประดับสองข้างถนน เช่น บริเวณรอบสนามหลวงและริมถนนราชดำเนินแถวหน้ากระทรวงเกษตรและสหกรณ์ฯ เป็นต้น รวมทั้งปลูกเป็นรั้ว หรือตัดแต่งเป็นรูปทรงต่างๆ หรือปลูกเป็นบอนไซ ซึ่งมะขามมีคุณสมบัติหลายประการ เหมาะสำหรับปลูกเป็นบอนไซมาก

ในด้านการใช้เป็นสมุนไพรนั้น แทบทุกส่วนของมะขามสามารถนำมาใช้ได้ทั้งสิ้น ที่นิยมใช้กัน ก็คือ เนื้อมะขามเปียกใช้เป็นยาถ่าย ยาระบาย ขับเสมหะ ลดอุณหภูมิในร่างกาย แก้กระหายน้ำ เนื้อในเมล็ดใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน เปลือกหุ้มลำต้นแก้ท้องเดิน สมานแผล ใบสดใช้ต้มอาบ โกรกศีรษะ หรืออบไอน้ำแก้หวัด คัดจมูก ขับเสมหะ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว ฯลฯ

ชื่อของมะขามในภาษาไทยมีความหมายไปในทางดี กล่าวคือ คำว่า “ขาม” หมายถึง ความคร้ามเกรง หรือ “เกรงขาม” ชาวไทยในอดีตจึงนิยมปลูกต้นมะขามในบริเวณบ้าน เพื่อให้ศัตรูเกิดความเกรงขาม ไม่กล้าเข้ามาทำอันตราย (รวมทั้งป้องกันโจรผู้ร้ายด้วย) ดังบทกลอนในตำราปลูกต้นไม้ในบ้านกล่าวไว้ว่า “มะขามคุ้มไพรี ให้ปลูกไว้ปัจฉิมา” หมายความว่า มะขามคุ้มครองเจ้าของบ้านจากศัตรูได้ ให้ปลูกไว้ทางทิศตะวันตกของตัวบ้าน

มะขามเป็นตัวอย่างหนึ่งที่แสดงถึงความสามารถของคนไทยในอดีต ซึ่งรับของใหม่จากภายนอกแล้วนำมาปรับให้เข้ากับลักษณะพิเศษของตน (เช่น อาหารไทย) และยังปรับปรุงให้ดียิ่งกว่าเดิมได้อีกด้วย (จากมะขามเปรี้ยวเป็นมะขามหวาน) ความสามารถดังกล่าวนี้คนไทยในปัจจุบันสมควรภูมิใจและรักษาเอาไว้ให้ได้ตลอดไป
สารพัดประโยชน์ของมะขาม

เนื้อไม้มะขาม นอกจากใช้ทำเขียงแล้ว ยังเหมาะสำหรับทำครก สาก เพลา และดุมเกวียน ใช้กลึงหรือแกะสลัก หากนำมาเผาเป็นถ่าน จะให้ความร้อนสูง

เนื้อมะขามทั้งอ่อนและแก่ (สุก) นอกจากใช้ประกอบอาหาร (คาว) ดังที่กล่าวมาแล้ว ยังนำมาทำของหวานได้อีกหลายอย่าง เช่น มะขามแช่อิ่ม มะขามแก้ว มะขามคลุก และน้ำมะขาม เป็นต้น

มะขามเปียก สามารถนำมาขัดทำความสะอาดเครื่องใช้ประเภทเงินและทองเหลืองได้ดี

เมล็ดมะขาม (แก่) นำมาใช้เป็นอาหารได้หลายอย่าง เช่น คั่วให้สุกแล้วกินโดยตรง นำมาเพาะให้งอกก่อน (เหมือนถั่วงอก) แล้วนำไปประกอบอาหาร หรือนำไปคั่วให้ไหม้เกรียม แล้วบดละเอียด ใช้ชงดื่มแทนกาแฟ นอกจากนี้เมล็ดแห้งนำไปบดเป็นแป้งใช้ลงผ้าให้อยู่ตัวได้ดี

ต้นมะขามนิยมปลูกเป็นร่มเงา และประดับสองข้างถนน เช่น บริเวณรอบสนามหลวงและริมถนนราชดำเนินแถวหน้ากระทรวงเกษตรและสหกรณ์ฯ เป็นต้น รวมทั้งปลูกเป็นรั้ว หรือตัดแต่งเป็นรูปทรงต่างๆ หรือปลูกเป็นบอนไซ ซึ่งมะขามมีคุณสมบัติหลายประการ เหมาะสำหรับปลูกเป็นบอนไซมาก

ในด้านการใช้เป็นสมุนไพรนั้น แทบทุกส่วนของมะขามสามารถนำมาใช้ได้ทั้งสิ้น ที่นิยมใช้กัน ก็คือ เนื้อมะขามเปียกใช้เป็นยาถ่าย ยาระบาย ขับเสมหะ ลดอุณหภูมิในร่างกาย แก้กระหายน้ำ เนื้อในเมล็ดใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน เปลือกหุ้มลำต้นแก้ท้องเดิน สมานแผล ใบสดใช้ต้มอาบ โกรกศีรษะ หรืออบไอน้ำแก้หวัด คัดจมูก ขับเสมหะ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว ฯลฯ

ชื่อของมะขามในภาษาไทยมีความหมายไปในทางดี กล่าวคือ คำว่า “ขาม” หมายถึง ความคร้ามเกรง หรือ “เกรงขาม” ชาวไทยในอดีตจึงนิยมปลูกต้นมะขามในบริเวณบ้าน เพื่อให้ศัตรูเกิดความเกรงขาม ไม่กล้าเข้ามาทำอันตราย (รวมทั้งป้องกันโจรผู้ร้ายด้วย) ดังบทกลอนในตำราปลูกต้นไม้ในบ้านกล่าวไว้ว่า “มะขามคุ้มไพรี ให้ปลูกไว้ปัจฉิมา” หมายความว่า มะขามคุ้มครองเจ้าของบ้านจากศัตรูได้ ให้ปลูกไว้ทางทิศตะวันตกของตัวบ้าน

มะขามเป็นตัวอย่างหนึ่งที่แสดงถึงความสามารถของคนไทยในอดีต ซึ่งรับของใหม่จากภายนอกแล้วนำมาปรับให้เข้ากับลักษณะพิเศษของตน (เช่น อาหารไทย) และยังปรับปรุงให้ดียิ่งกว่าเดิมได้อีกด้วย (จากมะขามเปรี้ยวเป็นมะขามหวาน) ความสามารถดังกล่าวนี้คนไทยในปัจจุบันสมควรภูมิใจและรักษาเอาไว้ให้ได้ตลอดไป
20.การแพทย์ทางเลือก (alternative medicine)