ปัจจัยที่สามารถปรับเปลี่ยนความดันเลือดคืออะไร
วิถีชีวิตกับโรคหัวใจและหลอดเลือด วิถีชีวิตกับโรคหัวใจและหลอดเลือด ชีวิตคนเราอยู่ในโลกแห่งความเสี่ยง เดินทางโดยรถยนต์ก็เสี่ยงต่ออุบัติภัยจราจร นั่งเรือก็เสี่ยงต่ออุบัติภัยทางน้ำ เดินข้างถนนบางครั้งก็ยังเสี่ยงต่อรถปีนฟุตปาทมาทับ หรือแม้แต่การเสี่ยงโชค ซื้อหวยก็เสี่ยงต่อการถูกกิน เหตุการณ์ที่กล่าวถึงข้างต้นเป็นความเสี่ยงแบบฉับพลัน ที่จริงยังมีความเสี่ยงแบบเรื้อรังอยู่เหมือนกัน เช่น กินข้าวขาหมูมันๆ บ่อยๆ ก็คงเสี่ยงต่อไขมันในเลือดสูง และหลอดเลือดอุดตัน สูบบุหรี่ก็เสี่ยงต่อมะเร็งปอด มะเร็งอื่นๆ และยังเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดด้วย ความเสี่ยงนั้นเป็นเรื่องของโอกาสที่จะเกิดขึ้นมากหรือน้อย เรามักบอกความเสี่ยงเป็นตัวเลขเพื่อบอกว่าเสี่ยงมากเพียงใด หรืออาจบอกว่าเป็นกี่เท่าของคนที่เสี่ยงน้อยกว่า เช่น โอกาสเสี่ยงเป็นหัวใจขาดเลือดในคนสูบบุหรี่เป็น ๒ เท่าของคนที่ไม่สูบบุหรี่ บางคนอาจบอกว่าเคยมีเพื่อนหรือญาติที่รู้จักไม่เคยสูบบุหรี่ ไม่ค่อยกินข้าวขาหมู แต่สุดท้ายก็ตาย เพราะโรคหัวใจ แล้วจะอธิบายอย่างไร คำตอบคงไม่ยากใช่ไหม ว่าเป็นไปได้เพราะสาเหตุของหัวใจขาดเลือดเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น จากโรคเบาหวาน ไขมันในเลือดสูง จากอ้วน ไม่ออกกำลังกาย เป็นต้น เรื่องสาเหตุที่ทำให้เสี่ยงต่อโรคหัวใจขาดเลือดหรือหลอดเลือดสมองนั้นเกิดได้จากปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมและทางกรรมพันธุ์ หน่วยพันธุกรรมที่เรียกว่า ยีน ซึ่งสืบทอด มาจากพ่อแม่ บรรพบุรุษ งานวิจัยบอกว่าส่วนใหญ่สาเหตุหลักเกิดจากปัจจัยทางสิ่งแวดล้อมมากกว่าปัจจัยด้านพันธุกรรม ตัวอย่างก็คือ ถ้าสิ่งแวดล้อมไม่สำคัญ แนวโน้มโรคหัวใจและหลอดเลือดสมองคงจะไม่เพิ่มขึ้นทั้งเหมือนกับที่กำลังเพิ่มขึ้นในขณะนี้ เช่น อัตราคนน้ำหนักเกิน คนอ้วน เป็นเบาหวานในเด็กเอเชียมีมากขึ้น เพราะเกิดจากการกินมากเกินพอดี ไม่ได้หมายความว่า ยีนหน่วยพันธุกรรมที่กำหนดชะตาชีวิตของสุขภาพของเราไม่สำคัญ แต่โดยทั่วไปยีนที่ไม่ดีอาจแสดงออกของโรคเสี่ยงต่อการเป็นโรคหัวใจเมื่ออายุมาก แต่การที่คนเราต้องอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่แย่ๆ ก็ทำให้ ร่นเวลาของการเกิดโรคให้แสดงอาการเมื่ออายุยังน้อยได้ วิถีชีวิตที่เสี่ยงต่อสุขภาพเริ่มได้ตั้งแต่เป็นเด็กในท้องแม่ สิ่งแวดล้อมของแม่มีอิทธิพลต่อการเจริญและความเสี่ยงของลูกในอนาคตได้ เมื่อเกิดและเติบโตขึ้น วิถีและลีลาชีวิตแบบตะวันตกของคนสมัยใหม่ทำให้พึ่งพาเทคโนโลยีทันสมัย คนใช้แรงกายน้อยลง แต่การกินอาหารแคลอรีสูงมากแต่ด้อยคุณค่าทางโภชนาการ ความเครียดทางจิตก็มีส่วน ความโดดเดี่ยวแปลกแยกจากสังคม ได้รับควันบุหรี่ สิ่งเหล่านี้ล้วนส่งเสริมให้หลอดเลือดในร่างกายเริ่มแข็งตัว และนำไปสู่หลอดเลือดหัวใจตีบ หลอดเลือดสมอง การวิจัยพบว่าการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตทำให้ความเสี่ยงลดลง การลดความเสี่ยงหลายๆปัจจัยพร้อมกันทำให้ความเสี่ยงลดลงมากที่สุด สำหรับคนที่มีวิถีชีวิตที่เสี่ยงต่อสุขภาพมาตลอดก็ยังไม่ต้องสิ้นความหวัง การวิจัยพบว่าการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตนั้น ทำให้ความเสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดลดลงได้ ต่อไปนี้เรามาดูว่าปัจจัยอะไรบ้างที่ทำให้เสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดหัวใจและสมอง และจะลดปัจจัยเสี่ยงได้อย่างไร ความดันเลือดสูง การศึกษาวิจัยพบชัดเจนว่าภาวะความดันเลือดสูงขึ้น มีความเกี่ยวข้องกับหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงอวัยวะสำคัญของร่างกาย ได้แก่ สมอง หัวใจ และไต ทำให้เสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมอง หัวใจขาดเลือด ไตวาย และไม่ใช่ว่าเป็นเฉพาะในคนที่เป็นโรคความดันเลือดสูง แต่เป็นได้ในคนที่ความดันอยู่ในเกณฑ์เฉลี่ย หรือแม้แต่ต่ำกว่าเกณฑ์เฉลี่ย เพราะเหตุว่า เรื่องของความดันเลือดค่าที่กำหนดว่าเป็นความดันเลือดสูงหรือไม่สูงยังไม่ค่อยเหมาะสมนัก เพราะค่านี้เป็นค่าต่อเนื่อง และความดันเลือดที่สูงขึ้นย่อมมีผลเสียมากกว่าความดันที่ต่ำกว่า แม้ว่าจะอยู่ในระดับเกณฑ์เฉลี่ยก็ตาม ความดันเลือดจะสูงขึ้นตามอายุ เราไม่สามารถเปลี่ยนแปลงอายุได้ แต่ปัจจัยที่พบว่าสามารถปรับเปลี่ยนความดันเลือด ได้ก็คือ อาหาร โดยการลดเกลือ ลดอาหารที่มีโซเดียม เพิ่มการเคลื่อนไหวออกแรงกาย และลดการดื่มเหล้า จากข้อมูลขององค์การอนามัยโลกร้อยละ ๖๒ ของโรคหลอดเลือดสมอง และร้อยละ ๔๙ ของโรคหัวใจขาดเลือดเกิดจากความดันเลือดสูง การกินอาหาร การกินอาหารประเภทอาหารมีส่วนสำคัญมากในการทำให้เสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดในระยะยาว ในสมัยก่อนนักวิจัยเน้นเกี่ยวกับไขมันโคเลสเตอรอลเป็นตัวร้ายหลักตัวหนึ่งที่เรียกว่า LDL แต่ปัจจุบันเชื่อว่ามีส่วนประกอบของอาหารหลายตัวที่มีประโยชน์ เช่น อาหารที่มีกากใยสูง สารต้านอนุมูลอิสระ วิตามิน วิตามินบี ๖ วิตามินบี ๑๒ และไนอาซิน กรดโฟลิก ไขมันปลา โอเมกา ๓ และโพแทสเซียม ขณะเดียวกันควรลดอาหารที่มีไขมันประเภทอิ่มตัว ไขมันที่เรียก trans-fatty แอซิด เช่น ในอาหารทอด เนยเทียม ลดอาหารที่ให้พลังงานสูง ลดอาหารพวกเนื้อสัตว์ซึ่งมักมีไขมันติด และลดกินอาหารเค็ม ส่วนอาหารที่มีประโยชน์ ที่มีสัดส่วนมากขึ้นได้ ได้แก่ พวกพืช ผักผลไม้ ธัญพืช และปลา งานวิจัยในตะวันตกพบว่าคนที่กินอาหารพืชผักมาก มีอัตราตายจากโรคหัวใจและหลอดเลือดน้อยกว่าคนที่กินเนื้อสัตว์ อาหารไทยเป็นอาหารที่มีความหลากหลายและส่วนใหญ่มีพืชผักเป็นส่วนประกอบมากจึงนับเป็นอาหารสุขภาพ ถ้าเลือกปรุงและกินอย่างเหมาะสม ในขณะที่อาหารแบบตะวันตกที่มีเนื้อสัตว์และมันมาก ถ้ากินมาก ก็น่าเป็นห่วง ควรแตะเบรกไว้บ้าง ผักและผลไม้เป็นอาหารสุขภาพ การวิจัยพบว่า การบริโภคผักผลไม้มากขึ้นช่วยลดโรคหลอดเลือดหัวใจ มะเร็งระบบทางเดินอาหาร โดยผ่านกลไกของฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ และการป้องกันจากสารอาหาร พวก flavonoid carotenoids วิตามินซี กรดโฟลิก และอาหารที่มีกากใยสูงต่างๆ ซึ่งต้านฤทธิ์สารก่อมะเร็งต่างๆ ต้านสารที่มีฤทธิ์ oxidative ซึ่งทำอันตรายต่อ DNA จากข้อมูลองค์การอนามัยโลกแสดงว่าการบริโภคผัก และผลไม้น้อยเกินไปเป็นสาเหตุของมะเร็งทางเดินอาหารกว่าร้อยละ ๑๙ เป็นสาเหตุของโรคหัวใจขาดเลือดร้อยละ ๓๑ และโรคหลอดเลือดสมองร้อยละ ๑๑ ทั่วโลก ไขมันในเลือดสูง โคเลสเตอรอลเป็นองค์ประกอบหลักในการเกิดโรคหลอดเลือดแข็ง โดยสะสมที่ผนังของหลอดเลือดแดงทำให้เสี่ยงต่อโรคหัวใจขาดเลือด โรคหลอดเลือดสมอง และโรคหลอดเลือดต่างๆ เช่นเดียวกับระดับความดันเลือด ระดับโคเลสเตอรอลเป็นค่าต่อเนื่องถ้าไขมันในโคเลสเตอรอลสูงขึ้นก็มีความเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดมากขึ้น ไขมันโคเลสเตอรอลในเลือดสูงเป็นสาเหตุของโรคหลอดเลือดสมองกว่าร้อยละ ๑๘ และเป็นสาเหตุของโรคหัวใจขาดเลือดร้อยละ ๕๖ ภาวะน้ำหนักเกิน อ้วน ความอ้วนและน้ำหนักเกินนั้นกำหนดโดยใช้ค่า body mass index BMI ดัชนีมวลกายใช้ประเมินภาวะน้ำหนักเกิน คือ BMI ๒๕ กกม๒ และ อ้วนคือ BMI ๓๐ กกม๒ ภาวะน้ำหนักเกินและความอ้วน นำไปสู่ผลเสียต่อความดันเลือด โคเลสเตอรอล ไตรกลีเซอไรด์ และความต้านทานต่ออินซูลิน ความเสี่ยงต่อเบาหวาน โรคหัวใจขาดเลือด และโรคหลอดเลือดสมอง BMI เพิ่มขึ้น ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งของเต้านม ลำไส้ใหญ่ ต่อมลูกหมาก เยื่อบุมดลูก ไต และถุงน้ำดี เชื่อว่ากลไกที่เกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็งอาจเกี่ยวกับฮอร์โมนที่เปลี่ยนแปลงไปเมื่ออ้วน นอกจากนี้น้ำหนักเกินและอ้วนยังเป็นเหตุให้ข้อกระดูกอักเสบด้วย ข้อมูลขององค์การอนามัยโลกพบว่าภาวะน้ำหนักเกินยังเป็นเหตุของเบาหวานร้อยละ ๕๘ หัวใจขาดเลือดร้อยละ ๒๑ และร้อยละ ๘-๔๒ ของมะเร็ง การออกกำลังกาย การเคลื่อนไหวร่างกายทำให้ร่างกายมีการนำน้ำตาลในเลือดไปใช้มากขึ้น ทำให้ลดความเสี่ยงต่อโรคหัวใจขาดเลือดและเบาหวาน นอกจากนี้การเคลื่อนไหวร่างกายยังมีส่วนป้องกันมะเร็งลำไส้ใหญ่ จากฤทธิ์ของพรอสตาแกลนดินลดความเครียด และลดน้ำหนักตัว ทำให้กล้ามเนื้อโครงร่างกายแข็งแรง ข้อมูลองค์การอนามัยโลกแสดงว่าการขาดการเคลื่อนไหวร่างกายเป็นสาเหตุของการตายกว่าปีละเกือบ ๒ ล้านคนทั่วโลก
อาหาร โดยการลดเกลือ ลดอาหารที่มีโซเดียม เพิ่มการเคลื่อนไหวออกแรงกาย และลดการดื่มเหล้า จากข้อมูลขององค์การอนามัยโลกร้อยละ ๖๒ ของโรคหลอดเลือดสมอง และร้อยละ ๔๙ ของโรคหัวใจขาดเลือดเกิดจากความดันเลือดสูง การกินอาหาร การกินอาหารประเภทอาหารมีส่วนสำคัญมากในการทำให้เสี่ยงต่อโรคหัวใจและหลอดเลือดในระยะยาว ในสมัยก่อนนักวิจัยเน้นเกี่ยวกับไขมันโคเลสเตอรอลเป็นตัวร้ายหลักตัวหนึ่งที่เรียกว่า LDL แต่ปัจจุบันเชื่อว่ามีส่วนประกอบของอาหารหลายตัวที่มีประโยชน์ เช่น อาหารที่มีกากใยสูง สารต้านอนุมูลอิสระ วิตามิน วิตามินบี ๖ วิตามินบี ๑๒ และไนอาซิน กรดโฟลิก ไขมันปลา โอเมกา ๓ และโพแทสเซียม ขณะเดียวกันควรลดอาหารที่มีไขมันประเภทอิ่มตัว ไขมันที่เรียก trans-fatty แอซิด เช่น ในอาหารทอด เนยเทียม ลดอาหารที่ให้พลังงานสูง ลดอาหารพวกเนื้อสัตว์ซึ่งมักมีไขมันติด และลดกินอาหารเค็ม ส่วนอาหารที่มีประโยชน์ ที่มีสัดส่วนมากขึ้นได้ ได้แก่ พวกพืช ผักผลไม้ ธัญพืช และปลา งานวิจัยในตะวันตกพบว่าคนที่กินอาหารพืชผักมาก มีอัตราตายจากโรคหัวใจและหลอดเลือดน้อยกว่าคนที่กินเนื้อสัตว์ อาหารไทยเป็นอาหารที่มีความหลากหลายและส่วนใหญ่มีพืชผักเป็นส่วนประกอบมากจึงนับเป็นอาหารสุขภาพ ถ้าเลือกปรุงและกินอย่างเหมาะสม
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine,ภาควิชาระบาดวิทยา Epidemiology