ชีพจรที่เต้นผิดปกติ มีลักษณะอย่างไรบ้าง และเกิดจากสาเหตุอะไร?
ชีพจร ชีพจร ชีพจรเกิดขึ้นได้อย่างไร ชีพจรเกิดจากการบีบตัวของหัวใจเพื่อส่งเลือดไปเลี้ยงทั่วร่างกาย ทำให้เกิดแรงดันมากระทบผนังของเส้นเลือด เป็นผลให้เส้นเลือดมีการหดและขยายตัวตามจังหวะการบีบตัวของหัวใจ ซึ่งเราสามารถคลำได้ตรงตำแหน่งที่เส้นเลือดแดงวิ่งผ่านหรือพูดให้เข้าใจง่ายๆ ชีพจรคือจังหวะการเต้นของหัวใจ ชีพจรอยู่ตรงไหน ชีพจรที่คลำได้ตามร่างกายนั้น จะพบว่ามักจะอยู่ตรงตำแหน่งที่เป็นส่วนข้อต่อของกระดูก เช่น ข้อมือ ข้อพับแขน ขาหนีบ ขมับ และคอ ในผู้ใหญ่นิยมจับชีพจรที่ข้อมือทางด้านหัวแม่มือ หรือที่แขนเพราะคลำได้ง่ายและสะดวก ในเด็กเล็กๆ ที่ข้อมือบางครั้งอาจจะคลำลำบากมาก ดังนั้นจึงนิยมคลำที่ขาหนีบเพราะที่ตำแหน่งขาหนีบจะเป็นตำแหน่งที่คลำได้ชัดทั้งผู้ใหญ่และเด็ก วิธีจับชีพจร ให้ปฏิบัติตามขั้นตอนดังต่อไปนี้ 1 ให้ผู้ป่วยนั่ง หรือนอนพักหายเหนื่อยก่อนประมาณ 5-10 นาที 2 ในท่านั่งให้ผู้ป่วยนั่งให้สบายที่สุดเหยียดแขนหรือข้อมือให้ตรง ที่แขนควรมีที่รองรับเพื่อให้รู้สึกสบายแขนไม่เกร็ง แต่ถ้าจับในท่าที่คนไข้นอนให้ผู้ป่วยนอนหงายแขนราบกับพื้นหงายฝ่ามือขึ้น 3 วางนิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง บนตำแหน่งที่เส้นเลือดแดงผ่าน ดังรูป เช่น ที่ข้อมือด้านหัวแม่มือหรือข้อแขน เป็นต้น แล้วกดปลายนิ้วทั้งลงเบาๆ จับเวลา นับจำนวนครั้งในการเต้นของชีพจรนาน 1 นาที ในรายที่เต้นสม่ำเสมออาจจับเวลาเพียงครึ่งนาทีแล้วคูณสอง ข้อควรระวัง 1 ระวังอย่าใช้นิ้วหัวแม่มือจับชีพจรคนไข้ เพราะจะจับได้ชีพจรของผู้จับเอง เนื่องจากนิ้วหัวแม่มือมีเส้นเลือดใหญ่มาเลี้ยงนั่นเอง 2 ไม่จับชีพจรในขณะที่คนไข้ตื่นเต้นหรือตกใจกลัว หรือภายหลังออกกำลังกายมาใหม่ๆ เพราะขณะนั้นชีพจรจะเต้นเร็วกว่าปกติ ควรรอให้ร่างกายอยู่ในสภาพปกติก่อน 3 ควรใช้นาฬิกาที่มีเข็มวินาทีจับชีพจร เพราะสะดวกในการจับ ควรจับชีพจรเมื่อใดบ้าง 1 เมื่อมีอาการผิดปกติหรือเจ็บป่วยเกิดขึ้น เช่น เป็นไข้ตัวร้อน ปวดหัว ปวดท้องอย่างรุนแรง ท้องเดิน ซีด เหลือง อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย หน้ามืด เป็นลม เจ็บหน้าอก ฯลฯ 2 เมื่อมีการเสียเลือด หรือประสบอุบัติเหตุ 3 เมื่อรู้สึกว่าใจสั่น ซึ่งอาจมีสาเหตุจากโรคทางกายจริงๆ หรือโรคทางใจ โรคประสาท วิตกกังวลคิดมาก ก็ได้ ชีพจรเต้นอย่างไร ในคนปกติ ชีพจรจะเต้นแรงเป็นจังหวะสม่ำเสมอ ผู้ใหญ่ เต้นประมาณนาทีละ 60-80 ครั้ง เด็กเต้น ประมาณนาทีละ 90-100 ครั้ง ทารกแรกเกิด เต้นประมาณนาทีละ 120-130 ครั้ง จะเห็นว่าทารกแรกเกิดชีพจรเต้นเร็วมาก เมื่อยิ่งโตขึ้นอายุมากขึ้นชีพจรจะเต้นช้าลง แต่จะแรงเป็นจังหวะสม่ำเสมอ การเต้นของชีพจรที่ผิดปกติ การเต้นของชีพจรที่ผิดปกติ เกิดจากสาเหตุต่างๆ ได้หลายสาเหตุ การเต้นผิดปกติอาจเกิดขึ้นเป็นครั้งเป็นคราว นานๆ ครั้ง หรือเกิดขึ้นเป็นประจำ เราลองมาพิจารณาการเต้นของชีพจรลักษณะต่างๆ ดังนี้ 1 ชีพจรที่เต้นแรงและเร็วกว่าปกติ เช่น ผู้ใหญ่เต้นนาทีละ 100-120 ครั้ง ชีพจรแบบนี้จะพบได้ในคนที่เป็นโรคและไม่เป็นโรคก็ได้ ถ้าการเต้นนั้นเกี่ยวข้องกับอาการเหนื่อยง่าย เวลาออกกำลังกายเพียงเล็กน้อยหรือว่าอยู่เฉยๆ หัวใจก็เต้นแรงผิดปกติ รู้สึกเจ็บหน้าอกบ่อยๆ เหนื่อยง่าย อาการที่เกิดขึ้นนี้มักพบในคนที่เป็นโรคหัวใจ ถ้ามีอาการเหนื่อยง่าย กินจุ แต่ผอมลง คลื่นไส้อาเจียน คอโต หรือตาโปน ก็อาจเป็นโรคต่อมทัยรอยด์ คอพอกเป็นพิษ คนที่มีไข้ตัวร้อน ก็อาจมีชีพจรเต้นแรงและเร็วได้ ตามปกติถ้าไข้ขึ้น 1 ฟ องศาฟาเรนไฮท์ ชีพจรจะเต้นเร็วขึ้นอีกนาทีละ 10 ครั้ง คนที่ซีดโลหิตจาง หรือได้รับยาบางตัว เช่น ฮะดรีนาลีน ฉีดแก้หืด ก็มีชีพจรที่เต้นเร็วได้ ในคนที่ร่างกายเป็นปกติ ชีพจรก็อาจเต้นเร็วได้ แต่มักจะมาจากสาเหตุต่างๆ เช่น ออกกำลังอายมาใหม่ๆ ตื่นเต้น ตกใจกลัว แต่เมื่อได้พักหัวใจก็จะเต้นเป็นปกติเหมือนเดิม 2 ชีพจรที่เต้าช้ากว่า 60 ครั้งต่อนาที บางรายอาจไม่แสดงอาการ แต่บางรายก็มีอาการหน้ามืด วิงเวียนเป็นลมได้ มักพบในคนที่มีความผิดปกติของหัวใจ คนไข้ที่มีก้อนเลือดในสมอง เช่น ได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะ หรือมีสาเหตุอะไรก็ตามที่ทำให้ความดันภายในกะโหลกศีรษะเพิ่มขึ้น ก็อาจมีชีพจรเต้นช้าลงได้ ในคนที่เป็นนักกีฬาที่มีร่างกาย ฟิต เต็มที่ก็จะพบว่าชีพจรเต้นค่อนข้างช้า แต่มีแรงและสม่ำเสมอดีชีพจรแบบนี้เราถือเป็นสิ่งที่ดีมาก 3 ชีพจรเต้นเบาและเร็ว พบในคนที่เป็นลม ช็อค ท้องเดินมากๆ ท้องนอกมดลูก กระเพาะทะลุ ถ้าชีพจรในลักษณะนี้รีบให้การปฐมพยาบาลแล้วส่งโรงพยาบาลโดยด่วน 4 ชีพจรที่เต้นไม่สม่ำเสมอ ถ้าเป็นตลอดเวลา จะพบในคนที่เป็นโรคหัวใจ คอพอกเป็นพิษ ในคนปกติ บางครั้งชีพจรก็เต้นไม่สม่ำเสมอเป็นครั้งเป็นคราวได้ ซึ่งเป็นผลมาจากร่างกายได้รับยาและสารเคมีบางชนิดเข้าไปในร่างกาย เช่น เหล้า บุหรี่ กาแฟ หรือแม้แต่ถ้าพักผ่อนไม่เพียงพอเคร่งเครียด ก็ทำให้ชีพจรเต้นไม่สม่ำเสมอได้ ขอให้ท่านลองฝึกจับชีพจรกันดูเถิด เมื่อจับแล้วไม่แน่ใจว่า เต้นปกติหรือผิดปกติหรือไม่ ท่านอาจจะขอคำแนะนำจากหมอที่ใกล้บ้านท่าน ต่อๆ ไปเมื่อท่านจับชีพจรบ่อยๆ ครั้ง จะเกิดความชำนาญขึ้นสามารถจะแยกออกว่าเต้นปกติหรือผิดปกติได้ จะเป็นประโยชน์ต่อตัวท่านเอง และทุกๆ คนในบ้าน เมื่อเกิดอาการผิดปกติต่างๆ ดังที่กล่าวเป็นข้อๆ ไว้นั้น จะสามารถป้องกันอันตรายขั้นรุนแรงที่จะเกิดกับผู้ป่วยได้
ชีพจรที่เต้นผิดปกตินั้น อาจเกิดขึ้นได้หลายรูปแบบ ดังนี้

1. ชีพจรเต้นแรงและเร็วกว่าปกติ:
สาเหตุ: โรคหัวใจ โรคต่อมไทรอยด์เป็นพิษ ไข้ ซีดโลหิตจาง ได้รับยาบางชนิด เช่น ฮะดรีนาลีน ออกกำลังกาย ตื่นเต้น ตกใจกลัว
ตัวอย่าง:
- ผู้ใหญ่เต้นนาทีละ 100-120 ครั้ง
- รู้สึกเหนื่อยง่าย
- เจ็บหน้าอก
- กินจุ แต่ผอมลง
- คลื่นไส้อาเจียน
- คอโต
- ตาโปน

2. ชีพจรเต้นช้ากว่า 60 ครั้งต่อนาที:
สาเหตุ: ความผิดปกติของหัวใจ ก้อนเลือดในสมอง ความดันภายในกะโหลกศีรษะเพิ่มขึ้น นักกีฬาที่มีร่างกายฟิต
ตัวอย่าง:
- รู้สึกหน้ามืด
- วิงเวียนศีรษะ
- ชีพจรเต้นช้าแต่มีแรงและสม่ำเสมอ

3. ชีพจรเต้นเบาและเร็ว:
สาเหตุ: ลม ช็อค ท้องเดินมากๆ ท้องนอกมดลูก กระเพาะทะลุ
ตัวอย่าง:
- ต้องรีบให้การปฐมพยาบาลและส่งโรงพยาบาลโดยด่วน

4. ชีพจรเต้นไม่สม่ำเสมอ:
สาเหตุ: โรคหัวใจ คอพอกเป็นพิษ ได้รับยาและสารเคมีบางชนิด พักผ่อนไม่เพียงพอ เครียด
ตัวอย่าง:
- อาจจะรู้สึกใจสั่น
- วิตกกังวล
- คิดมาก
12.อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine