กรณีที่พ่อแม่หย่าร้างกันแล้ว  แม่มีสิทธิ์อะไรบ้างต่อลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ?
สวัสดีเทศกาลวันแม่ครับท่านผู้อ่านที่เคารพทุกท่าน ในช่วงเดือนสิงหาคมของทุกปีก็ถือว่า เป็นช่วงเทศกาลวันแม่นะครับ ยิ่งโดยเฉพาะปีนี้ถือว่าเป็นโอกาสพิเศษเนื่องจากสมเด็จพระราชินีของพวกเรา มีพระชนมายุครบ 72 พรรษา ในปีนี้ด้วย ทั้งทางภาครัฐและเอกชนก็ได้จัดให้มีงานเฉลิมฉลอง และมีกิจกรรมมากมายเกี่ยวกับวันแม่ ในปีนี้เทศกาลวันแม่จึงดูคึกคักเป็นพิเศษในช่วงนี้ดอกมะลิ การ์ด และของขวัญที่เกี่ยวกับวันแม่ก็พลอยขายดีเป็นเทน้ำเทท่าไปด้วย พ่อค้าแม่ค้าบ้านเราก็คงพอยิ้มออกกันบ้างนะครับ
  ในส่วนของคอลัมน์กฎหมายกับผู้หญิงฉบับประจำเดือนสิงหาคมนี้ ผมก็คิดอยู่นานพอสมควรว่า จะนำเสนอเนื้อหาที่เกี่ยวกับความเป็นแม่ให้ท่านผู้อ่านได้ทราบ เพื่อให้เข้ากับบรรยากาศวันแม่ ซึ่งเนื้อหามันก็มีอยู่หลายแง่มุม คิดไปคิดมาก็น่าเขียนทุกมุม ประเภทรักพี่เสียดายน้อง ก็เลยตัดสินใจว่าจะเขียนเรื่องของความเป็นแม่แบบรวมมิตรกฎหมายที่เกี่ยวกับแม่ซะเลย ก็เลยเป็นที่มาของเรื่องสิทธิและหน้าที่ของมารดาต่อบุตร
  ท่านผู้อ่านที่เป็นคุณแม่หรือกำลังจะเป็นคุณแม่ในเร็ววันนี้ เคยนึกสงสัยไหมครับว่า กฎหมายไทยเรานี้มีแนวคิดและเนื้อหาระหว่างแม่กับลูกอย่างไร ผมเชื่อว่า น้อยรายนักที่จะเคยหยิงประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ในเรื่องครอบครัวขึ้นมาอ่านใช่ไหมครับ อันนี้ผมเข้าใจดีเพราะภาระในการเลี้ยงลูกก็แทบจะไม่มีเวลาอยู่แล้ว ยิ่งหากมีงานทำด้วยแล้วก็ยิ่งไปกันใหญ่ แต่ไม่เป็นไรครับ เพียงท่านมีบันทึกคุณแม่อยู่ในมือ ท่านก็จะได้ทราบเรื่องดังกล่าวอย่างแน่นอน
  ท่านผู้อ่านเชื่อไหมครับว่า กฎหมายของเรากำหนดว่าลูกที่เกิดมานั้นอาจจะไม่ใช่ลูกโดยชอบด้วยกฎหมายของพ่อเสมอไป เพราะบางทีพ่อกับแม่อาจจะไม่ได้จดทะเบียนสมรสกันตามกฎหมาย แต่ลูกที่เกิดมานั้นถือว่าเป็นลูกที่ชอบด้วยกฎหมาย ของฝ่ายหญิงเสมอ ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1546 ซึ่งบัญญัติไว้ว่า “เด็กเกิดจากหญิงที่มิได้สมรสกับชาย ให้ถือว่าเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของหญิงนั้น” ทั้งนี้ก็เพราะกฎหมายเห็นว่ามารดาเป็นคนตั้งครรภ์นั่นเอง
  การเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายนี้ก่อให้เกิดผลทางกฎหมายหลายประการทั้งต่อตัวมารดาและบุตรเอง เช่น ในเรื่องอำนาจปกครองบุตร อำนาจการจัดการทรัพย์สินของบุตร การเป็นทายาทโดยธรรมในการรับมรดก เป็นต้น ซึ่งผมจะค่อยๆ เล่าให้ท่านได้ทราบต่อไป
  เมื่อเด็กเกิดมาแล้วถือว่าเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของมารดาดังได้กล่าวมาแล้ว ในเรื่องการใช้นามสกุล หากไม่ปรากฏว่าเด็กมีพ่อ เด็กคนนั้นย่อมมีสิทธิใช้นามสกุลของแม่ได้ ป.พ.พ. มาตรา 1561 วรรค 2... “ในกรณีที่บิดาไม่ปรากฏ บุตรมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของมารดา” หรือหากภายหลังรู้ตัวว่าใครเป็นพ่อของเด็กแล้ว หากเด็กนั้นอายุยังไม่ครบ 15 ปีบริบูรณ์ แม่ของเด็กก็มีสิทธิที่จะฟ้องคดีแทนเด็ก เพื่อขอให้ฝ่ายชายรับเด็กเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายได้ เนื่องจากการเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมาย จะมีสิทธิได้รับการอุปการะเลี้ยงดูและได้รับมรดกจากฝ่ายชายผู้เป็นพ่อด้วย แต่ถ้าเด็กอายุครบ 15 ปีบริบูรณ์แล้ว จะต้องฟ้องคดีด้วยตนเองตาม ป.พ.พ. มาตรา 1556
  หน้าที่ตามกฎหมายของแม่ซึ่งบัญญัติไว้ในกฎหมายก็คือต้องให้การอุปการะเลี้ยงดู และให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่เป็นผู้เยาว์ หรือแม้แต่กรณีที่บุตรบรรลุนิติภาวะ (ครบ 20 ปีบริบูรณ์) แล้ว เป็นผู้ทุพพลภาพ และหาเลี้ยงตัวเองมิได้ แม่ก็ยังต้องให้การอุปการะเลี้ยงดูด้วยตาม ป.พ.พ. มาตรา 1564
  เมื่อลูกต้องอยู่ในการอุปการะเลี้ยงดูของแม่แล้ว แม่ก็ย่อมต้องมีอำนาจที่จะปกครองลูกด้วย ซึ่งกฎหมายกำหนดอำนาจให้แม่มีสิทธิ 4 ประการ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1567 ดังนี้
1. กำหนดที่อยู่ของบุตร
2. ทำโทษบุตรตามสมควรเพื่อว่ากล่าวสั่งสอน
3. ให้บุตรทำการงานตามสมควรแก่ความสามารถและฐานานุรูป
4. เรียกบุตรคืนจากบุคคลอื่นซึ่งกักบุตรไว้โดยมิชอบด้วยกฎหมาย
ในกรณีที่ลูกเป็นคนไร้ความสามารถโดยคำสั่งศาล คือ เป็นคนวิกลจริต หรือเป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ อันได้แก่ บุคคลที่มีการฟั่นเฟือน จิตไม่สมประกอบ ประพฤติสุรุ่ยสุร่าย เสเพลเป็นอาจิณ หรือติดสุรายาเมาเหล่านี้ กฎหมายก็กำหนดให้แม่ต้องเป็นผู้อนุบาลให้แก่ลูกในกรณีที่เป็นคนไร้ความสามารถ แล้วแต่กรณีทั้งนี้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1569
  นอกจากหน้าที่ดังกล่าวข้างต้นแล้ว ในระหว่างที่ลูกยังเป็นผู้เยาว์อยู่นั้น แม่ยังต้องดูแลจัดการในเรื่องทรัพย์สินของลูกด้วย และกฎหมายยังกำหนดด้วยว่า แม่จะต้องจัดการทรัพย์สินนั้นด้วยความระมัดระวัง เช่น วิญญูชนจะพึงทำตาม ป.พ.พ. มาตรา 1571 แต่ถ้ามีพ่ออยู่ด้วยก็ต้องช่วยกันจัดการทรัพย์สินร่วมของลูกด้วยกัน
  อย่างไรก็ตาม การดูแลจัดการทรัพย์สินของผู้เยาว์นี้หากแม่หรือพ่อ หรือทั้งแม่และพ่อจะทำนิติกรรมใดๆ เกี่ยวกับทรัพย์สิน เช่น ขาย ขายฝาก จำนอง ให้เช่าที่ดินเกิน 3 ปี ให้กู้ยืมเงิน ให้โดยเสน่หา ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัยฯ นิติกรรมเหล่านี้จะต้องได้รับการอนุญาตจากศาลก่อนตาม ป.พ.พ. มาตรา 1574
  อาจมีข้อสงสัยอยู่ว่า ถ้าเกิดแม่ไม่มีอำนาจปกครองบุตร เช่น ถูกถอนอำนาจปกครอง เนื่องจากความประพฤติไม่เหมาะสม หรือได้หย่าร้างกันและตกลงกันว่าให้ลูกอยู่กับฝ่ายชายอย่างนี้ แม่จะมีสิทธิอย่างไรต่อลูกบ้างหรือไม่ ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1584/1 บัญญัติว่า “บิดามารดาย่อมมีสิทธิ จะติดต่อกับบุตรของตนได้ตามควรแห่งพฤติการณ์ไม่ว่าบุคคลใดจะเป็นผู้ใช้อำนาจหรือผู้ปกครองก็ตาม” อำนาจปกครองของแม่ที่มีต่อลูกตามกฎหมายนี้ จะหมดสิ้นไปเมื่อลูกบรรลุนิติภาวะแล้ว แต่ผมเห็นว่า แม้พันธะในทางกฎหมายจะหมดสิ้นไปแต่สายใยและความผูกพันระหว่างแม่กับลูกนี้ ก็ยังคงมีตลอดไปตราบชั่วนิรันดร์ครับ        1. กำหนดที่อยู่ของบุตร
2. ทำโทษบุตรตามสมควรเพื่อว่ากล่าวสั่งสอน
3. ให้บุตรทำการงานตามสมควรแก่ความสามารถและฐานานุรูป
4. เรียกบุตรคืนจากบุคคลอื่นซึ่งกักบุตรไว้โดยมิชอบด้วยกฎหมาย    ยุวสันต์ วิเวกเมธากร
แม่ยังมีสิทธิ์ ต่อลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ดังนี้:


1. สิทธิในการติดต่อกับบุตร:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1584/1  บัญญัติว่า "บิดามารดาย่อมมีสิทธิ จะติดต่อกับบุตรของตนได้ตามควรแห่งพฤติการณ์ไม่ว่าบุคคลใดจะเป็นผู้ใช้อำนาจหรือผู้ปกครองก็ตาม"
หมายความว่า แม้ว่าแม่จะถูกถอนอำนาจปกครอง หรือหย่าร้างกันและตกลงกันว่าให้ลูกอยู่กับฝ่ายชาย แม่ก็ยังมีสิทธิ์ติดต่อกับลูกได้

2. สิทธิในการรับมรดก:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1788 บัญญัติว่า "บุตรโดยชอบด้วยกฎหมายย่อมเป็นทายาทโดยธรรมของบิดาและมารดา"
หมายความว่า ลูกที่เกิดจากแม่ แม้ว่าพ่อแม่จะหย่าร้างกันแล้ว  ลูกก็ยังมีสิทธิ์รับมรดกจากแม่ตามกฎหมาย

3. สิทธิในการได้รับการอุปการะเลี้ยงดู:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1564 บัญญัติว่า "บิดามารดาย่อมต้องให้การอุปการะเลี้ยงดู และให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรในระหว่างที่เป็นผู้เยาว์"
หมายความว่า แม่มีหน้าที่ อุปการะเลี้ยงดูลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ  แม้ว่าจะหย่าร้างกันแล้ว

4. สิทธิในการได้รับการดูแล:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1567 บัญญัติไว้ว่า แม่มีสิทธิ์ 4 ประการ ดังนี้
กำหนดที่อยู่ของบุตร
ทำโทษบุตรตามสมควรเพื่อว่ากล่าวสั่งสอน
ให้บุตรทำการงานตามสมควรแก่ความสามารถและฐานานุรูป
เรียกบุตรคืนจากบุคคลอื่นซึ่งกักบุตรไว้โดยมิชอบด้วยกฎหมาย
หมายความว่า แม่มีสิทธิ์ กำหนดที่อยู่ของบุตร  ทำโทษบุตร  ให้บุตรทำงาน  และเรียกบุตรคืนจากบุคคลอื่นที่กักบุตรไว้โดยมิชอบด้วยกฎหมาย

5. สิทธิ์ในการยินยอมให้ลูกสมรส:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1448 บัญญัติไว้ว่า บุคคลที่จะสมรสต้องมีอายุครบ 20 ปีบริบูรณ์  แต่หากบุคคลนั้นมีอายุระหว่าง 18 ถึง 20 ปีบริบูรณ์  จะต้องได้รับความยินยอมจากบิดา มารดา  หรือผู้อุปถัมภ์โดยชอบด้วยกฎหมาย
หมายความว่า แม่มีสิทธิ์ ยินยอมให้ลูกสมรส  หากลูกมีอายุระหว่าง 18 ถึง 20 ปีบริบูรณ์

6. สิทธิ์ในการขอให้ศาลถอนอำนาจปกครอง:
ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1578 บัญญัติไว้ว่า ศาลอาจถอนอำนาจปกครองของบิดาหรือมารดา หรือทั้งบิดาและมารดา เมื่อปรากฏแก่ศาลว่า บิดาหรือมารดา หรือทั้งบิดาและมารดา
ประพฤติตนเสเพลเป็นอาจิณ
ติดสุรายาเมาเหล้าหรือยาเสพติดจนเป็นอันตรายแก่ตนเองหรือผู้อื่น
ถูกฟ้องร้องล้มละลาย
ถูกจำคุกโดยคำพิพากษาถึงที่สุด
กฎหมายเยาวชนและครอบครัว พรบ,ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์