จากตัวอย่างโรงงานน้ำดื่มข้างต้น หากนักลงทุนต้องการวิเคราะห์จุดคุ้มทุนของธุรกิจ โดยใช้วิธีการวิเคราะห์ต้นทุนคงที่และต้นทุนผันแปร นักลงทุนควรพิจารณาข้อมูลอะไรบ้าง และสามารถคำนวณจุดคุ้มทุนได้อย่างไร?
กำไรคือหัวใจของกิจการ โดยกำไรเกิดจากสมการง่ายๆ นั่นคือรายได้ลบด้วยค่าใช้จ่าย ดังนั้น การวิเคราะห์กำไรจึงจำเป็นต้องวิเคราะห์ต่อไปถึงรายได้และค่าใช้จ่ายของกิจการนั้น ปกตินักลงทุนจะเจอประเภทค่าใช้จ่ายหลักๆ ตามงบกำไรขาดทุน ได้แก่ ต้นทุนขาย ค่าใช้จ่ายในการขายและบริหาร ดอกเบี้ยจ่าย รวมไปถึงค่าใช้จ่ายอื่นๆ ตามบรรทัดในงบกำไรขาดทุนเบ็ดเสร็จ แต่ในทางบัญชีบริหารหรือบัญชีสำหรับผู้ประกอบการ ต้นทุนหรือค่าใช้จ่ายมีการแบ่งประเภทได้หลากหลายกว่าบัญชีการเงิน ซึ่งถึงแม้จะไม่ได้มีการเขียนแสดงอยู่ในงบกำไรขาดทุน แต่ในแง่สำหรับการวิเคราะห์เพื่อการลงทุนแล้ว ถือว่ามีประโยชน์มากทีเดียว โดยเฉพาะการวิเคราะห์ต้นทุนคงที่และต้นทุนผันแปร ต้นทุนผันแปร และต้นทุนคงที่ คือ การจัดประเภทต้นทุนตามระดับความสัมพันธ์ของกิจกรรม ต้นทุนผันแปรคือต้นทุนเปลี่ยนแปลงไปตามสัดส่วนของระดับกิจกรรม กิจกรรมที่ว่านี้ก็หมายถึงการผลิต การบริการ หรืออะไรก็ตามที่ธุรกิจนั้นทำเพื่อหารายได้ ยกตัวอย่างเช่น ธุรกิจน้ำดื่ม ต้นทุนผันแปรที่เห็นได้ชัดคือต้นทุนค่าขวด ฉลาก และน้ำดื่มที่บรรจุอยู่ข้างใน ถ้าผลิตมาก ต้นทุนดังกล่าวก็จะเพิ่มสูงขึ้น ถ้าผลิตน้อย ต้นทุนดังกล่าวก็จะลดต่ำลง เรียกว่าต้นทุนผันแปรไปตามระดับกิจกรรมซึ่งในที่นี้ก็คือการผลิตนั่นเอง สังเกตว่าต้นทุนผันแปรรวมจะไม่คงที่ ขึ้นอยู่กับระดับกิจกรรม ทำมากต้นทุนมาก ทำน้อยต้นทุนน้อย ในขณะที่ต้นทุนผันแปรต่อหนึ่งหน่วยผลิตจะคงที่ เพราะน้ำดื่มหนึ่งขวดก็ใช้ขวด ฉลาก และน้ำที่บรรจุในปริมาณที่เท่ากัน ในขณะที่ต้นทุนคงที่คือต้นทุนที่ไม่เปลี่ยนแปลงไปตามสัดส่วนของระดับกิจกรรมในช่วงระดับหนึ่ง ยกตัวอย่างเช่น ค่าเสื่อมราคาของโรงงานเครื่องดื่ม ตราบใดที่โรงงานยังเปิดทำการอยู่ ค่าเสื่อมราคาโรงงานก็จะเกิดต้นทุนแบบคงที่ไปทุกปี ไม่ว่าจะผลิตมากหรือผลิตน้อย โดยต้นทุนนี้จะคงที่อยู่ที่ช่วงระดับกิจกรรมหนึ่งเท่านั้น ในที่นี้หากถ้าเราเปิดโรงงานเพิ่มอีกแห่ง แบบนี้ค่าเสื่อมราคาก็มากขึ้น กลายเป็นออกนอกช่วงของการคงที่ไปแล้ว สังเกตว่าต้นทุนคงที่รวมจะคงที่ตลอดช่วงระดับกิจกรรม ทำมากหรือทำน้อยต้นทุนก็เท่าเดิม ในขณะที่หากพิจารณาแยกเป็นต้นทุนคงที่ต่อหน่วย ต้นทุนจะไม่คงที่ ถ้าผลิตมากต้นทุนจะน้อย ถ้าผลิตน้อยต้นทุนจะมาก ยกตัวอย่างเช่นค่าเสื่อมโรงงานผลิตน้ำดื่ม ถ้าผลิตน้ำดื่มปริมาณมาก ค่าเสื่อมเฉลี่ยต่อขวดจะลดลง เพราะกระจายกันไปมาก แต่ถ้าผลิตน้ำดื่มปริมาณน้อย ค่าเสื่อมเฉลี่ยต่อขวดจะสูง  ความรู้เรื่องต้นทุนผันแปรและต้นทุนคงที่นำมาใช้มากในแง่การหาจุดคุ้มทุนและการเติบโตของกำไร จินตนาการง่ายโดยยกตัวอย่างเป็นโรงงานน้ำดื่มเหมือนเดิม หากราคาขายน้ำดื่มอยู่ที่ขวดละ 10 บาท ปีนี้ขายได้ 1 ล้านขวด โครงสร้างต้นทุนของน้ำดื่มจัดเป็นต้นทุนผันแปร 4 บาทต่อขวด และต้นทุนคงที่ 5 บาทต่อขวด รวม 9 บาทต่อขวด เทียบเท่ากับมีกำไร 1 บาทต่อขวด โดยหากมองเป็นภาพงบกำไรขาดทุนของบริษัทจะประกอบไปด้วยรายได้ 10 ล้านบาท ต้นทุนผันแปร 4 ล้านบาท ต้นทุนคงที่ 5 ล้านบาท และมีกำไร 1 ล้าน ณ สถานการณ์นี้ ในกรณีที่เพิ่มกำลังการผลิตเป็น 1.2 ล้านขวดและสินค้าสามารถจำหน่ายได้จนหมด โครงสร้างต้นทุนผันแปรต่อขวดจะคงที่ที่ 4 บาทต่อขวด หรือเท่ากับ 4.8 ล้านบาท ในขณะที่ต้นทุนคงที่รวมจะคงที่ที่ 5 ล้านบาท ดังนั้น กิจการจะมีรายได้อยู่ที่ 12 ล้านบาท หักต้นทุนผันแปร 4.8 ล้านบาทและต้นทุนคงที่ 5 ล้านบาท เหลือเป็นกำไรที่ 2.2 ล้านบาท  สังเกตได้ว่ารายได้เพิ่มขึ้นเพียง 20 เปอร์เซ็นต์แต่กำไรกลับเพิ่มสูงขึ้นถึง 120 เปอร์เซ็นต์ โดยการวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของกำไรเทียบกับยอดขายด้วยหลักการดังกล่าวสามารถใช้พื้นฐานความรู้เรื่องต้นทุนผันแปรกับต้นทุนคงที่มาประกอบได้ ทั้งนี้ ในงบการเงินที่แจ้งต่อตลาดหลักทรัพย์ บริษัทจะไม่ได้เขียนระบุว่าต้นทุนตัวไหนเป็นต้นทุนคงที่ต้นทุนตัวไหนเป็นต้นทุนผันแปร นักลงทุนต้องใช้การวิเคราะห์และหาข้อมูลเพิ่มเติมตามแหล่งข้อมูลที่สามารถค้นคว้าได้ การวิเคราะห์ต้นทุนคงที่เทียบกับต้นทุนผันแปรจึงเป็นอีกอาวุธหนึ่งที่นักลงทุนสามารถนำมาใช้การลงทุนได้ เพราะถึงแม้กิจการจะมีการเพิ่มของรายได้ไม่มาก แต่ก็สามารถเพิ่มกำไรได้มากจนผลักดันมูลค่าหุ้นให้สูงได้เช่นกัน แต่อย่างไรก็ตาม การผลักดันกำไรขึ้นอย่างมากก็สามารถส่งผลตรงกันข้ามโดยกดดันกำไรให้ลดลงอย่างมากได้เช่นกัน หากรายได้ของกิจการลดลงซึ่งนักลงทุนก็สามารถวิเคราะห์ได้ด้วยวิธีเดียวกันกับที่อธิบายข้างต้น โดย ลงทุนศาสตร์ –
1. ข้อมูลที่ต้องพิจารณา:
ราคาขาย: ราคาที่บริษัทขายสินค้าให้กับลูกค้า
ต้นทุนผันแปรต่อหน่วย: ต้นทุนที่เปลี่ยนแปลงไปตามปริมาณการผลิตหรือการขาย แสดงเป็นต้นทุนต่อหน่วยสินค้า เช่น ค่าขวด ฉลาก น้ำตาล
ต้นทุนคงที่รวม: ต้นทุนที่ไม่เปลี่ยนแปลงตามปริมาณการผลิตหรือการขายในช่วงระยะหนึ่ง เช่น ค่าเช่าโรงงาน ค่าเสื่อมราคาเครื่องจักร เงินเดือนพนักงานออฟฟิศ

2. สูตรคำนวณจุดคุ้มทุน:
จุดคุ้มทุน (Break-even point) คือ ปริมาณการขายที่บริษัทไม่มีกำไรหรือขาดทุน หมายความว่า รายได้จากการขายสินค้าเท่ากับต้นทุนทั้งหมดที่ใช้ไป
สูตรคำนวณจุดคุ้มทุนมีดังนี้:
จุดคุ้มทุน = ต้นทุนคงที่รวม / (ราคาขาย - ต้นทุนผันแปรต่อหน่วย)

3. ตัวอย่างการคำนวณ:
จากโจทย์:
ราคาขาย = 10 บาทต่อขวด
ต้นทุนผันแปรต่อหน่วย = 4 บาทต่อขวด
ต้นทุนคงที่รวม = 5 ล้านบาท
จุดคุ้มทุน = 5 ล้านบาท / (10 บาทต่อขวด - 4 บาทต่อขวด) = 5 ล้านบาท / 6 บาทต่อขวด = 833,333 ขวด

4. อธิบายผล:
จากการคำนวณข้างต้น หมายความว่า โรงงานน้ำดื่มแห่งนี้ต้องขายน้ำดื่มให้ได้อย่างน้อย 833,333 ขวดต่อปี จึงจะไม่มีกำไรหรือขาดทุน

5. ข้อควรพิจารณาเพิ่มเติม:
จุดคุ้มทุนที่คำนวณได้นี้ เป็นเพียงจุดคุ้มทุนในทางทฤษฎีเท่านั้น ในทางปฏิบัติ อาจจะมีปัจจัยอื่นๆ ที่ส่งผลต่อจุดคุ้มทุนจริง เช่น กลยุทธ์ทางการตลาด สภาพเศรษฐกิจ พฤติกรรมผู้บริโภค ฯลฯ การ
วิเคราะห์จุดคุ้มทุน เป็นเพียงเครื่องมือหนึ่งที่นักลงทุนใช้ประกอบการวิเคราะห์ ไม่ได้เป็นตัวชี้วัดความสำเร็จของธุรกิจเพียงอย่างเดียว นักลงทุนควรวิเคราะห์ปัจจัยอื่นๆ เพิ่มเติมควบคู่ไปด้วย เช่น อัตราผลตอบแทนจากการลงทุน (ROI) ความเสี่ยง สภาพคล่อง ฯลฯ

6. ประโยชน์ของการวิเคราะห์จุดคุ้มทุน:
ช่วยให้นักลงทุนทราบว่าธุรกิจต้องขายสินค้าได้เท่าไหร่ จึงจะไม่มีกำไรหรือขาดทุน
ช่วยให้นักลงทุนตัดสินใจได้ว่า ธุรกิจมีโอกาสทำกำไรหรือไม่
ช่วยให้นักลงทุนวางแผนกลยุทธ์ทางการเงินได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ตลาดการเงิน & ผลิตภัณฑ์และบริการทางการเงิน,การวิเคราะห์ทางการเงิน & เศรษฐศาสตร์การเงิน