ช่วยสรุปบทความ ภรรยานอกสมรส คำพิพากษาฏีกา ๔๙๐๒/๒๕๔๕
โจทก์เป็นภรรยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส ทรัพย์สินต่างๆที่หามาได้ระหว่างที่อยู่กินกันโจทก์ย่อมมีส่วนเป็นเจ้าของกึ่งหนึ่งในฐานะเจ้าของร่วม แม้ศาลชั้นต้นตั้งประเด็นข้อพิพาทเพียง “โจทก์เป็นเจ้าของร่วมในที่ดินพิพาทตามฟ้องหรือไม่” แต่ในการวินิจฉัยประเด็นดังกล่าวศาลต้องพิจารณาคำฟ้องคำให้การของโจทก์จำเลยด้วยว่า โจทก์อ้างว่าเป็นเจ้าของร่วมด้วยนั้น โจทก์อ้างโดยอาศัยเหตุอะไรและจำเลยยอมรับหรือไม่
 คดีนี้ฟ้องขอให้ใส่ชื่อโจทก์เป็นเจ้าของร่วมในที่ดินพิพาทร่วมกับจำเลย โดยอ้างเหตุว่า ทรัพย์สินพิพาทเป็นทรัพย์สินที่โจทก์ทำมาหาได้ร่วมกันในระหว่างที่อยู่กินฉันสามีภรรยากับจำเลย ซึ่งข้ออ้างดังกล่าวจำเลยให้การปฏิเสธ ดังนั้น “ในการวินิจฉัยประเด็นข้อพิพาทดังกล่าวจึงต้องวินิจฉัยข้ออ้างของโจทก์เสียก่อนว่ารับฟังได้ดังที่กล่าวในฟ้องหรือไม่ “ หากรับฟังได้โจทก์ก็ย่อมมีสิทธิ์ขอให้ใส่ชื่อโจทก์ในที่ดินพิพาทในฐานะเจ้าของร่วม หากรับฟังไม่ได้โจทก์ก็แพ้คดี ประเด็นที่ว่า “ โจทก์ได้อยู่กินฉันสามีภรรยากับจำเลยหรือเป็นภรรยาที่ไม่ชอบด้วยกกหมายของจำเลยหรือไม่ “ จึงเกี่ยวประเด็นข้อพิพาทที่ศาลชั้นต้นกำหนดไว้ และเป็นประเด็นสำคัญนำไปสู่การวินิจฉัยเรื่องการเป็นเจ้าของร่วมของโจทก์ แม้ศาลชั้นต้นไม่ได้กำหนดเป็นประเด็นข้อพิพาทและมิได้วินิจฉัย ศาลอุทธรณ์ก็มีอำนาจหยิบยกขึ้นวินิจฉัยได้ ไม่ถือเป็นการวินิจฉัยนอกประเด็น คำพิพากษาฏีกา ๔๙๐๒/๒๕๔๕
ข้อสังเกต ๑.ในคดีอาญา ป.ว.อ. มาตรา ๑๙๒ ห้ามมิให้ศาลพิพากษาหรือมีคำสั่งเกินคำขอหรือที่ไม่ได้กล่าวมาในฟ้องซึ่งมีหลักการเดียวกับ ในคดีแพ่ง ซึ่งตาม ป.ว.พ. มาตรา ๑๔๒ ห้ามมิให้ศาลพิพากษาหรือมีคำสั่งเกินไปกว่าหรือนอกจากที่ปรากฏในคำฟ้อง เว้นแต้จะเข้าข้อยกเว้นตาม ป.ว.พ. มาตรา ๑๔๒(๑)ถึง(๖)

๒.ในวันชี้สองสถาน ศาลจะตรวจดูคำฟ้อง คำให้การ คำแถลง แล้วนำข้ออ้างข้อเถียงที่ปรากฏในคำคู่ความต่างๆมาเปรียบเทียบดู พร้อมสอบถามคู่ความถึงข้ออ้างข้อเถียงและพยานหลักฐานที่จะยื่นต่อศาล ว่าฝ่ายใดยอมรับหรือปฏิเสธข้ออ้างข้อเถียงอันไหน ข้อเท็จจริงใดที่คู่ความรับกันก็เป็นอันยุติไปไม่ต้องสืบพยาน ส่วนข้อเท็จจริงหรือข้อกฏหมายที่ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมรับ ให้ศาลกำหนดเป็น “ ประเด็นข้อพิพาท” และให้คู่ความนำพยานหลักฐานมาสืบ

๓.ในการที่ศาลสอบถาม คู่ความต้องตอบคำถามของศาลหรือของคู่ความอีกฝ่ายที่เกี่ยวกับข้อเท็จจริงที่อีกฝ่ายยกเป็นข้ออ้างข้อเถียง และพยานหลักฐานต่างๆที่จะยื่นต่อศาล ข้อเท็จจริงใดที่คู่ความไม่ยอมตอบหรือปฏิเสธโดยไม่มีเหตุอันควร ทั้งที่อยู่ในวิสัยที่สามารถตอบได้หรือไม่มีเหตุผลในการปฏิเสธในขณะนั้น ถือว่า “ ยอมรับ” ข้อเท็จจริงนั้นแล้ว
โจทก์ที่เป็นภรรยาโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส โจทก์มีทรัพย์สินที่ได้มาในระหว่างการใช้ชีวิตร่วมกัน ศาลต้องพิจารณาว่าโจทก์มีส่วนเป็นเจ้าของกึ่งหนึ่งในทรัพย์สินร่วมหรือไม่ แม้ว่าประเด็นหลักของคดีจะเป็น "โจทก์เป็นเจ้าของร่วมในที่ดินพิพาทตามฟ้องหรือไม่" แต่ศาลต้องพิจารณาคำฟ้องและการของโจทก์ว่าเขาอ้างอิงถึงเหตุผลอะไรเพื่อทำให้เป็นเจ้าของร่วม และว่าจำเลยยอมรับหรือไม่

คดีนี้เป็นการโจทก์เรียกร้องให้ใส่ชื่อเป็นเจ้าของร่วมในที่ดินพิพาทร่วมกับจำเลย โจทก์อ้างว่าทรัพย์สินเป็นทรัพย์สินที่ทั้งคู่ทำมาหาได้ร่วมกัน แต่จำเลยปฏิเสธ ศาลจะต้องพิจารณาว่าโจทก์มีสิทธิ์รับฟังหรือไม่ และประเด็นสำคัญคือว่าโจทก์ได้อยู่กินกับจำเลยแบบไหน ศาลอุทธรณ์มีอำนาจวินิจฉัยการเป็นเจ้าของร่วมของโจทก์ โดยไม่ถือเป็นการวินิจฉัยนอกประเด็น คำพิพากษาฏีกา ๔๙๐๒/๒๕๔๕

ข้อสังเกตุ
1.ในคดีอาญาและคดีแพ่งมีหลักการห้ามศาลพิพากษาเกินคำขอหรือนอกจากที่ปรากฏในฟ้อง
2.ในวันชี้สองสถานศาลจะเปรียบเทียบข้ออ้างข้อเถียงที่ปรากฏในคำฟ้องและคำให้การ และตรวจสอบการยอมรับหรือปฏิเสธข้ออ้างข้อเถียงของคู่ความ
3.ในการสอบถาม คู่ความต้องตอบคำถามเกี่ยวกับข้อเท็จจริงที่ถูกยกเป็นข้ออ้างข้อเถียง และถ้าคู่ความปฏิเสธโดยไม่มีเหตุผลที่พอเหตุ ถือว่ายอมรับข้อเท็จจริงนั้นแล้ว
ประมวลกฎหมายอาญา,ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์,คำพิพากษาศาลฎีกา