จงสรุปบทความ ความรู้ทางการแพทย์เกี่ยวกับเยื่อหุ้มสมองอักเสบ
ปวดศีรษะเหตุเยื้อหุ้มสมองอักเสบ Headache caused by meningitis เยื่อหุ้มสมองอักเสบคืออะไร เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ เยื่อหุ้มสมองอักเสบติดเชื้อมีสาเหตุจากอะไร จากพยาธิ Eosinophilic meningitis จากแบคทีเรีย Bacterial meningitis จากเชื้อวัณโรค Tuberculous meningitis จากเชื้อรา Cryptococcal meningitis ปวดศีรษะแบบใดที่ควรสงสัยเป็นเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ใครมีปัจจัยเสี่ยงเกิดเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ รักษาหายเป็นปกติหรือไม่ รักษาเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ต้องนอนโรงพยาบาลนานเท่าไหร่ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อมีผลข้างเคียงอย่างไร เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ กลับเป็นซ้ำได้ไหม เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อติดต่อได้ไหม ป้องกันเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อได้อย่างไร เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อ เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีสาเหตุจากอะไร เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีผลข้างเคียงไหม ป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อได้อย่างไร เมื่อมีอาการปวดศีรษะ เมื่อไรควรต้องไปโรงพยาบาล ดูแลตนเองเบื้องต้นอย่างไร ก่อนไปโรงพยาบาล เมื่อเป็นเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรดูแลตนเองที่บ้านอย่างไร ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรพบแพทย์ก่อนนัดเมื่อใด สรุป เป็นที่ทราบกันดีว่า อาการปวดศีรษะเป็นอาการผิดปกติทางระบบประสาทที่พบบ่อยที่สุด สาเหตุส่วนใหญ่เกิดจากปวดศีรษะไมเกรน Migraine และปวดศีรษะจากความเครียด Tension typed headache ผู้ป่วยปวดศีรษะส่วนน้อยมีสาเหตุจากเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ซึ่งเป็นสาเหตุที่อันตราย ถ้าให้การวินิจฉัยหรือรักษาล่าช้า ผู้ป่วยอาจเสียชีวิตหรือมีผลข้างเคียง ภาวะแทรกซ้อน ได้ เราจึงควรต้องทราบว่าตนเองมีอาการปวดศีรษะจากเยื่อหุ้มสมองอักเสบหรือไม่ เยื่อหุ้มสมองอักเสบคืออะไร เยื่อหุ้มสมองอักเสบ Meningitis คือ โรคที่มีการอักเสบของเยื่อหุ้มสมอง โดยอาจมีสา เหตุทั้งจากภาวะติดเชื้อ Infectious meningitis หรือ Septic meningitis ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของเยื่อหุ้มสมองอักเสบ และมีเพียงส่วนน้อยเกิดจากภาวะไม่ติดเชื้อ Aseptic meningitis เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ เยื่อหุ้มสมองอักเสบติดเชื้อ หรือ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ มีสาเหตุจากอะไร เยื่อหุ้มสมองอักเสบติดเชื้อมีสาเหตุพบบ่อยที่ควรทราบ คือ ติดเชื้อพยาธิ Eosinophilic meningitis ติดเชื้อแบคทีเรีย Bacterial meningitis ติดเชื้อวัณโรค Tuberculous meningitis ติดเชื้อรา Cryptococcal meningitis 1. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพยาธิ Eosinophilic meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพยาธิ คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อพยาธิ โดยเชื้อพยาธิที่พบบ่อยที่สุด คือ เชื้อพยาธิปอดหนู Angiostrongylus cantonensis จากผู้ป่วยทานหอยน้ำจืด ซึ่งมีตัวอ่อนของพยาธิอาศัยอยู่ อาการของผู้ป่วย คือ มีอาการปวดศีรษะแบบเฉียบพลัน คือ ปวดศีรษะร้ายแรงภาย ใน 1-7 วัน ส่วนใหญ่ไม่มีไข้ ซึ่งอาการอื่นๆที่อาจพบร่วมด้วย เช่น อาเจียน ตาพร่ามองเห็นไม่ชัด มองเห็นภาพซ้อน ปวดตึงต้นคอ ก้มคอไม่ลงคอแข็ง แพทย์ตรวจร่างกาย จะพบผู้ป่วยมี คอแข็งตึง ไม่มีไข้ 95 จานประสาทตาบวม Papilledema เส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 อัมพาตตาเหล่ Cranial nerve 6 palsy แพทย์จะตรวจสืบค้นเพิ่มเติมโดยการเจาะหลัง เพื่อตรวจน้ำหล่อเลี้ยงสมองไขสันหลัง Cerebrospinal fluidCSF ซึ่งจะพบ เซลล์เม็ดเลือดขาวสูงขึ้น เป็นเม็ดเลือดขาวที่มีลักษณะเฉพาะ คือ มีเม็ดสีในเซลล์ เรียก ชื่อเม็ดเลือดขาวชนิดนี้ว่า อีโอสิโนฟิลEosinophil มีความดันในโพรงกะโหลกศีรษะสูงขึ้น และเมื่อตรวจวัดระดับน้ำตาลใน CSF เมื่อเปรียบเทียบกับระดับน้ำตาลในเลือด จะอยู่ในอัตราส่วนไม่ต่ำกว่า 0.6 และมีระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นไม่มาก และตรวจไม่พบเชื้อก่อโรคอื่นๆ การรักษาที่ได้ผลดีที่สุดในปัจจุบันนี้คือ การระบาย CSF ออกเพื่อลดความดันในโพรงกะโหลกศีรษะ บางการศึกษาพบว่า การให้ยาสเตียรอยด์ก็สามารถลดอาการปวดศีรษะลงได้ แต่ยังไม่มีตัวยาที่ฆ่าพยาธินี้ได้ นอกจากนั้น คือ การรักษาประคับประคองตามอาการ 2. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย Bacterial meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองเกิดการติดเชื้อแบคที เรีย ซึ่งแพทย์จำเป็นต้องแยกการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดอื่นๆ ออกจากการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดวัณโรค เพราะลักษณะการดำเนินโรค อาการ วิธีวินิจฉัย และการรักษาแตกต่างกัน เชื้อแบคทีเรียอื่นๆที่ไม่ใช่วัณโรค จะมีการดำเนินโรคแบบรวดเร็ว อันตรายสูงมาก ถ้าผู้ป่วยมาพบแพทย์ช้า อาจเสียชีวิตได้ การติดเชื้อแบคทีเรียอื่นๆที่ไม่ใช่วัณโรค จะเกิดจากการติดเชื้อโดยตรงที่เยื่อหุ้มสมอง หรือมีการติดเชื้อในเลือดในกระแสโลหิต ภาวะพิษเหตุติดเชื้อ แล้วเชื้อกระจายไปที่เยื่อหุ้มสมอง ผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง ภายใน 1-7 วัน ส่วนใหญ่ภายใน 1-3 วัน ร่วมกับมีไข้สูง ร่วมกับ อาเจียน ตาพร่ามัว ปวดตึงต้นคอคอแข็ง และอาจซึมลง เมื่อแพทย์ตรวจร่างกาย จะพบไข้สูง คอแข็งตึง เจาะตรวจ CSF เจาะหลัง จะพบ -เม็ดเลือดขาวสูงหลายร้อยถึงพันเซลล์ เม็ดเลือดขาวส่วนใหญ่จะเป็นชนิดที่เรียกว่านิวโทรฟิล Neutrophil เม็ดเลือดขาวที่บอกการติดเชื้อแบคทีเรีย อาจย้อมพบเชื้อแบคทีเรียใน CSF อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 และระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นมากกว่าปกติ เชื้อแบคทีเรียที่พบบ่อย ที่ก่อให้เกิดเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย เช่น Streptococcus pneumonia Klebsiella pneumonia และในผู้สูงอายุ หรือ ผู้ดื่มสุราเรื้อรังมานาน เชื้อที่พบ เช่น Listeria monocytogenase เป็นต้น การรักษาเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรียที่ไม่ใช่วัณโรค คือ การให้ยาต้านจุลชีพนาน 2-3 สัปดาห์ ร่วมกับการรักษาประคับประคองตามอาการ 3. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อวัณโรค Tuberculous meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อวัณโรค คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อแบคทีเรียวัณโรค โดยผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง แบบกึ่งเฉียบพลัน คือปวดศีรษะต่อเนื่องนานประมาณ 1-3 สัปดาห์ หรือแบบเรื้อรัง คือปวดศีรษะต่อเนื่องมากกว่า 3 สัปดาห์ขึ้นไป ร่วมกับมีไข้ ไข้มักไม่สูงมาก อ่อนเพลีย อาเจียน ตาพร่ามัว มองเห็นภาพซ้อน อาจพบจานประสาทตาบวม อาจพบมีอัมพาตของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 ตาเหล่ การสืบค้น ด้วยการเจาะตรวจ CSF เจาะหลัง จะพบ เม็ดเลือดขาวสูงขึ้นหลายร้อยเซลล์ โดยส่วนใหญ่มักเป็นเม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟไซต์ Lym phocyte เม็ดเลือดขาวชนิดบอกการอักเสบเรื้อรัง ส่วนใหญ่ย้อม CSF แล้วไม่พบเชื้อ อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 ระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นกว่าปกติมาก การรักษา คือ การให้ยาต้านวัณโรคนาน 6-9 เดือน ร่วมกับการรักษาประคับประ คองตามอาการ 4. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา Cryptococcal meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อรา ที่พบบ่อยคือ จากเชื้อ Cryptococcus neoformans โดยผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะแบบค่อยเป็นค่อยไป ส่วนใหญ่จะมาพบแพทย์หลังจากเริ่มมีอาการปวดศีรษะต่อเนื่องนานประมาณ 3 สัปดาห์ขึ้นไป มีอาการปวดศีรษะร่วมกับมีไข้ ไข้มักไม่สูงมาก อาเจียน ตาพร่ามัว มองเห็นภาพซ้อน พบจานประสาทตาบวมได้บ่อย และมีอัมพาตของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 ตาเหล่ การสืบค้นด้วยการเจาะตรวจ CSF เจาะหลัง พบ เม็ดเลือดขาวสูงขึ้นหลายร้อยเซลล์ เม็ดเลือดขาวส่วนใหญ่มักเป็นชนิดลิมโฟไซต์ Lympho cyte และส่วนใหญ่เมื่อย้อม CSF ด้วยหมึกอินเดีย India ink จะพบเชื้อรา อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 และระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นแต่ไม่สูงเท่ากับในการติดเชื้อวัณโรค เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา พบได้บ่อยในผู้ป่วยโรคเอดส์ ผู้ป่วยได้รับยาเคมีบำบัด และผู้ป่วยโรคมะเร็ง การรักษาคือ การให้ยาต้านเชื้อรานานประมาณ 6-8 สัปดาห์ แต่ถ้าเป็นผู้ป่วยโรคเอดส์ต้องได้รับยาป้องกันการเกิดเป็นซ้ำไปตลอดชีวิต และร่วมกับการรักษาประคับประคองตามอาการ ปวดศีรษะแบบใดที่ควรสงสัยเป็นเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ลักษณะสำคัญของปวดศีรษะจากเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ คือ มีอาการปวดศีรษะแบบรุนแรง อ่านเพิ่มเติมในบทความเรื่อง อาการปวดศีรษะร้ายแรง จากมีอาการของความดันในโพรงกะโหลกศีรษะสูงขึ้น Increased intracranial pressure คือ ปวดศีรษะมากร่วมกับ อาเจียน ตาพร่ามัว และหรือมองเห็นภาพซ้อน คอแข็ง ปวดตึงต้นคอ ไม่สามารถก้มคอให้คางชิดหน้าอกได้ Stiffness of neck ปวดศีรษะร่วมกับมีไข้ โดยอาจเป็นได้ทั้งไข้สูง หรือ ไข้ต่ำ ใครมีปัจจัยเสี่ยงเกิดเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ผู้ที่มีโอกาสเกิดการติดเชื้อเยื่อหุ้มสมองได้สูง คือ ผู้มีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคของร่างกายต่ำ เช่น ผู้ป่วยโรคภูมิคุ้มกันบกพร่องโรคเอดส์ AIDS ทานยาสเตียรอยด์ต่อเนื่อง ทานยากดภูมิคุ้มกันต้านทานโรค ได้รับยาเคมีบำบัด และผู้ป่วยโรคมะเร็ง มีประวัติประสบอุบัติเหตุที่ศีรษะ มีกะโหลกศีรษะแตกร้าว หรือ ผ่าตัดสมอง ผู้ป่วยติดเชื้อบริเวณ ช่องหู หูน้ำหนวก โพรงไซนัส ไซนัสอักเสบ ใบหน้า ลิ้นหัวใจ โรคลิ้นหัวใจ ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ รักษาหายเป็นปกติหรือไม่ ผลการรักษาผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้น ส่วนใหญ่การรักษาได้ผลดี และกรณีผู้ ป่วยมาพบแพทย์เร็ว ได้รับการรักษาที่ถูกต้อง ทันเวลา ก็จะหายดีเป็นปกติ ยกเว้นผู้ป่วยโรคเอดส์ติดเชื้อรานั้น ต้องได้รับการรักษาเพื่อป้องกันการติดเชื้อซ้ำไปตลอดชีวิต รักษาเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ต้องนอนโรงพยาบาลนานเท่าไหร่ การนอนรักษาในโรงพยาบาลนั้นขึ้นกับชนิดของเชื้อ เช่น ติดเชื้อแบคทีเรียอื่นๆนั้น ต้องให้การรักษาด้วยการฉีดยาต้านจุลชีพยาปฏิชีวนะเข้าหลอดเลือดดำนาน 2-3 สัปดาห์ ก็ต้องนอนรักษาในโรงพยาบาลตลอดเวลาที่รักษา ติดเชื้อวัณโรคอาจนอนโรงพยาบาลเพียง 1 สัปดาห์ เพราะต้องประเมินผลการรัก ษาว่าตอบสนองดีหรือไม่ มีภาวะแทรกซ้อนจากการรักษาหรือไม่ และจำเป็นต้องเจาะระบาย CSF หรือไม่ ติดเชื้อพยาธินั้น อาจนอนโรงพยาบาลเพียง 3-5 วันเท่านั้น เพราะส่วนใหญ่แล้วหลังการเจาะระบาย CSF ออก อาการปวดศีรษะก็ดีขึ้นมาก ติดเชื้อรานั้นการรักษาช่วง 2 สัปดาห์แรก ต้องให้ยาต้านเชื้อราทางหลอดเลือดดำ และต้องเจาะระบาย CSF ออก จึงต้องนอนรักษาในโรงพยาบาลนานประมาณ 2-3 สัปดาห์ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อมีผลข้างเคียงอย่างไร การรักษาโรคเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้น ส่วนใหญ่ได้ผลดี แต่ถ้าการรักษานั้นล่าช้า เพราะผู้ป่วยมาช้า หรือได้รับการวินิจฉัยล่าช้าเพราะอาการไม่ชัดเจน ก็ส่งผลต่อโอกาสการหาย นอกจากนี้ คือโรคประจำตัว และในผู้สูงอายุ ถ้าผู้ป่วยสูงอายุ มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน ตับวาย ไตวาย โรคมะเร็ง โรคเอดส์ และหรือ ได้รับยาสเตียรอยด์ และหรือยากดภูมิคุ้มกันต้านทานโรค และหรือกรณีที่มีความผิดปกติทางระบบประสาทร่วมกับอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง ร่วมกับ อาการ ชัก ซึม และหรือ มีแขน-ขาอ่อนแรง ปัจจัยต่างๆเหล่านี้ก็ส่งผลต่อการรักษาให้ได้รับผลไม่ดี อาจหายแต่ไม่เป็นปกติ เช่น ยังมีปากเบี้ยว หรือ แขน-ขาอาจยังอ่อนแรงอยู่ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ กลับเป็นซ้ำได้ไหม โอกาสการกลับเป็นซ้ำของเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพบได้ไม่บ่อย แต่บางกรณี เช่น การติดเชื้อพยาธิจากการทานอาหารดิบ ถ้าผู้ป่วยยังไม่เลิกทานอาหารดิบ ก็มีโอ กาสการกลับเป็นซ้ำได้สูง หรือ กรณีผู้ป่วยมีความผิดปกติทางด้านภูมิคุ้มกันต้านทานโรค เช่น ได้รับยาเคมีบำบัด ยากดภูมิต้านทาน ทานยาสเตียรอยด์ หรือผู้ป่วยโรคเอดส์ ก็มีโอกาสการกลับเป็นซ้ำได้สูง ดังนั้นในผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงเหล่านี้จึงต้องปฏิบัติตนตามแพทย์-พยาบาลแนะนำอย่างเคร่งครัด และในผู้ป่วยบางราย เช่น ในผู้ป่วยโรคเอดส์ จะต้องได้รับการทานยาป้องกันการกลับเป็นซ้ำของเชื้อราตลอดชีวิตเสมอ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อติดต่อได้ไหม การติดต่อของโรคเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้น การติดต่อจากคนสู่คนยังไม่มีรายงาน ถึงแม้จะเป็นจากเชื้อวัณโรคก็ตาม เพราะเชื้อที่อยู่ที่เยื่อหุ้มสมองนั้นมีปริมาณน้อยมาก และไม่สามารถติดต่อทางการสัมผัสหรือการหายใจได้ นอกจากนั้นการติดต่อไปยังอวัยวะอื่นๆก็เป็นไปได้ยาก ส่วนมากมักจะเกิดจากการติดต่อจากระบบอื่นๆของร่างกายและกระจายมาที่ระบบประสาทที่เยื่อหุ้มสมองมากกว่า เช่น จากการติดเชื้อในกระแสเลือด ภาวะพิษเหตุติดเชื้อ การติดเชื้อที่ลิ้นหัวใจและกระจายมาที่เยื่อหุ้มสมองหรือที่สมอง หรือ การติดเชื้อวัณโรคที่ปอดและกระจายมายังเยื่อหุ้มสมอง เป็นต้น ป้องกันเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อได้อย่างไร การป้องกันการติดเชื้อในเยื่อหุ้มสมองนั้น สามารถทำได้ คือ การทานอาหารสุก ไม่ทานอาหารดิบ ถ้ามีแผลบริเวณศีรษะหรือใบหน้า อย่าแกะ เพราะอาจเป็นทางติดเชื้อเข้าสู่สมองได้ ดูแลตนเองให้แข็งแรงโดยรักษาสุขอนามัยพื้นฐาน สุขบัญญัติแห่งชาติ และ ถ้ามีอาการปวดศีรษะที่สงสัยว่าจะมีรอยโรคในสมอง ปวดศีรษะเหตุรอยโรคในสมอง หรือสงสัยมีอาการติดเชื้อที่เยื่อหุ้มสมอง ให้รีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลทันที เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อ เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีสาเหตุจากอะไร ภาวะโรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อ เกิดจาก โรคภูมิต้านตนเองโรคออโตอิมมูน Autoimmune disorder จากผลข้างเคียงจากยา เช่น กลุ่มยาแก้ปวดชนิดไม่ใช่สเตียรอยด์ ยาเอ็นเสด์NSAIDs โดยเฉพาะการใช้ยาในผู้สูงอายุ ส่วนใหญ่แล้วภาวะนี้ ไม่มีอันตราย เมื่อให้การรักษาสาเหตุ หรือหยุดยาที่เป็นสา เหตุ อาการก็หายเป็นปกติ ในระยะเวลา 1- 2 สัปดาห์ เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีผลข้างเคียงไหม เยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดไม่ติดเชื้อนั้น มีผลข้างเคียงจากโรคน้อยมาก มักไม่เกิด ผลข้างเคียงแทรกซ้อนทางระบบประสาทเหมือนกับกลุ่มที่เกิดจากการติดเชื้อ โดยเฉพาะในกลุ่มที่เกิดจากการใช้ยา ถ้าหยุดยาชนิดนั้นๆก็ไม่มีผลต่อเนื่องใดๆ กรณีที่เกิดจากโรคออโตอิมมูนนั้น ก็ขึ้นอยู่กับโรคที่เป็นสาเหตุว่าสามารถรักษาควบคุมความรุนแรงของโรคได้ดีเพียงใด ถ้าโรคนั้นไม่สามารถควบคุมได้ ยังมีความรุนแรงของโรคสูง อาการจากเยื่อสมองอักเสบ ก็มีโอกาสที่จะรุนแรงขึ้นได้ และอาจก่อให้เกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น อาการชัก อาการแขน-ขาอ่อนแรง ซึม สับสนได้ รวมทั้งอาจมีอาการกลับเป็นซ้ำได้ ป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อได้อย่างไร การป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากการไม่ติดเชื้อ คือ การทานยาต่างๆเท่าที่จำเป็น ไม่ควรทานยาที่ไม่เคยทานมาก่อน ถ้ามีโรคประจำตัวก็ต้องหมั่นรักษาให้ต่อเนื่องและ ถ้ามีอาการผิดปกติใดๆ ก็ควรรีบปรึกษาแพทย์ไปโรงพยาบาล ถ้าอาการไม่ดีขึ้นใน 2-3 วันหลังการดูแลรักษาตนเอง แต่ถ้าอาการเลวลง ก็รีบไปโรงพยาบาลไม่ต้องรอ เมื่อมีอาการปวดศีรษะ เมื่อไรควรต้องไปโรงพยาบาล อาการปดศีรษะที่ควรต้องรีบไปโรงพยาบาล หรือไปโรงพยาบาลฉุกเฉินถ้าอาการรุนแรงมาก คือ เมื่อมีอาการปวดศีรษะที่เป็นลักษณะของกลุ่มที่น่าจะมีรอยโรคในสมอง อ่านเพิ่มเติมในบทความเรื่อง ปวดศีรษะเหตุรอยโรคในสมอง เช่น ปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้าย แรง อาการปวดศีรษะรุนแรงเป็นขึ้นอย่างรวดเร็ว ไม่เคยมีอาการแบบนี้มาก่อน ปวดศีรษะที่อาจร่วมกับ ซึม มีไข้ แขน-ขาอ่อนแรง ปากเบี้ยว ชัก ปวดศีรษะ เป็นๆหายๆ แต่อาการรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ อาการปวดศีรษะไม่ตอบสนองต่อการรักษาที่เคยตอบสนองดี และ ถ้าผู้ป่วยมีโรคประจำตัว เช่น โรคตับ โรคไต โรคหัวใจ หรือ ทานยาละลายลิ่มเลือด ถ้ามีอาการปวดศีรษะแบบที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ก็ต้องรีบพบแพทย์ หรือ ไปโรงพยาบาลฉุก เฉินเช่นเดียวกัน ดูแลตนเองเบื้องต้นอย่างไรก่อนไปโรงพยาบาล เมื่อมีอาการปวดศีรษะ การดูแลตนเองเบื้องต้นก่อนไปโรงพยาบาล คือ การทานยาลดไข้กรณีมีไข้ และควรบอกแพทย์ด้วยว่าเราได้ทานยาลดไข้มาก่อนแล้ว ถ้ามียาที่ทานเป็นประจำหรือมีโรคประจำตัว ควรนำยาที่ทานและประวัติการรักษาประจำมาด้วย ไม่ควรทานยาแก้ปวดชนิดแรงๆ เช่น มอร์ฟีน เพราะจะบดบังอาการ ทำให้มาพบแพทย์ล่าช้าไป ควรสังเกตอาการว่า ระดับความรู้สึกตัวเปลี่ยนแปลงไปหรือไม่ มีอาการชักหรือความผิด ปกติทางระบบประสาทอื่นๆเพิ่มเติมหรือไม่ เช่น ปากเบี้ยว แขน-ขาอ่อนแรง ซึ่งถ้ามีอา การเหล่านี้ที่รุนแรง ควรแจ้งให้รถพยาบาล ไปรับตัวมาโรงพยาบาลก็ได้ เพื่อที่จะได้ให้การช่วยเหลือเบื้องต้นที่เหมาะสม อนึ่ง โทรศัพท์เรียกรถพยาบาลฉุกเฉินเบอร์เดียวทั่วประเทศไทย คือ โทรฯ 1669 สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ ฟรี ตลอด 24 ชั่วโมง เมื่อเป็นเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรดูแลตนเองที่บ้านอย่างไร การดูแลตนเองที่บ้านหลังจากออกจากโรงพยาบาลแล้ว คือ การทานยาที่แพทย์ให้กลับไปรักษาที่บ้านอย่างถูกต้อง ครบถ้วน สม่ำเสมอ ไม่ขาดยา หมั่นสังเกตตนเองว่ามีผลเสียผลข้างเคียงจากการรักษาหรือไม่ เช่น อาการแพ้ยา อาเจียน ทานอาหารไม่ได้ รวมทั้งสังเกตว่า อาการปวดศีรษะที่มีนั้นดีขึ้นหรือไม่ หรือรุนแรงมากขึ้น มีอาการสับสน หรือซึมลงหรือไม่ ซึ่งถ้าอาการผิดปกติไปจากเดิม หรือ อาการเลวลง ต้องรีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลก่อนนัด หรือไปโรงพยา บาลฉุกเฉินถ้าอาการรุนแรง สิ่งที่ต้องระวังคือ การยกของหนัก การเบ่งถ่ายอุจจาระท้องผูก หรือการออกแรงมากๆ เพราะอาจทำให้มีการเพิ่มความดันของโพรงกะโหลกศีรษะได้ และอาจทำให้มีการรั่วของ CSF ออกมาได้จากรูที่เจาะระบายไว้ในช่วงตรวจ-รักษา ทำให้มีอา การปวดศีรษะรุนแรงใหม่ได้ ในกรณีที่มีการรักษาอื่นๆ เช่น การฝังท่อระบาย CSF จากช่องในสมองลงสู่ช่องท้อง ก็ต้องหมั่นสังเกตว่าตนเองมี ภาวะแทรกซ้อน ผลข้างเคียง หรือไม่ เช่น อา การปวดศีรษะรุนแรงขึ้น แผลที่ผ่าตัดไว้มีน้ำหรือเลือดซึมหรือไม่ ถ้ามีก็ต้องไปโรง พยาบาลก่อนนัดหริอฉุกเฉิน ตามความรุนแรงของอาการ เมื่อมีอาการผิดปกติ หรืออาการเลวลง หรือมีข้อสงสัยใดๆ ต้องรีบติดต่อกลับโรง พยาบาล หรือรีบพบแพทย์ก่อนนัด หรือถ้าอาการรุนแรงก็ต้องไปโรงพยาบาลฉุก เฉิน ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรพบแพทย์ก่อนนัดเมื่อใด ผู้ป่วยมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง อาเจียน ตาพร่ามัว ชัก อ่อนแรง หรือมีอาการแทรกซ้อน ผลข้างเคียง ทางระบบประสาทใดๆก็ตาม ควรรีบไปพบแพทย์ไปโรง พยาบาลทันทีฉุกเฉิน นอกจากนี้ การรักษาอาจเกิดผลแทรกซ้อน ผลข้างเคียง จากยาที่ใช้รักษา เช่น การแพ้ยา ตับอักเสบ ทานอาหารไม่ได้ ก็ควรต้องรีบไปพบแพทย์ก่อนนัด เช่นกัน รวมทั้งในภาวะผิดปกติต่างๆดังได้กล่าวในหัวข้อ การดูแลตนเองที่บ้านด้วย สรุป อาการปวดศีรษะที่มีสาเหตุจากเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้นเป็นภาวะที่อันตราย อาจส่งผลให้เกิดความพิการหรือเสียชีวิตได้ ดังนั้นท่านต้องหมั่นสังเกตว่า อาการปวดศีรษะของท่านนั้น มีลักษณะที่บ่งบอกว่าเป็นเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อหรือไม่ ซึ่งถ้าสงสัยให้รีบพบแพทย์ไปโรงพยา บาลทันที เพราะการให้การวินิจฉัยที่รวดเร็ว จะช่วยทำให้ผลการรักษานั้นดี มีภาวะแทรกซ้อนผลข้างเคียง ต่ำ โอกาสรักษาได้หายเป็นปกติก็จะสูงขึ้น
เยื่อหุ้มสมองอักเสบ Meningitis คือ โรคที่มีการอักเสบของเยื่อหุ้มสมอง โดยอาจมีสา เหตุทั้งจากภาวะติดเชื้อ Infectious meningitis หรือ Septic meningitis ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของเยื่อหุ้มสมองอักเสบ และมีเพียงส่วนน้อยเกิดจากภาวะไม่ติดเชื้อ Aseptic meningitis 

เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ เยื่อหุ้มสมองอักเสบติดเชื้อ หรือ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ มีสาเหตุจากอะไร :
เยื่อหุ้มสมองอักเสบติดเชื้อมีสาเหตุพบบ่อยที่ควรทราบ คือ ติดเชื้อพยาธิ Eosinophilic meningitis  ติดเชื้อแบคทีเรีย Bacterial meningitis ติดเชื้อวัณโรค Tuberculous meningitis ติดเชื้อรา Cryptococcal meningitis 

1. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพยาธิ Eosinophilic meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพยาธิ คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อพยาธิ โดยเชื้อพยาธิที่พบบ่อยที่สุด คือ เชื้อพยาธิปอดหนู Angiostrongylus cantonensis จากผู้ป่วยทานหอยน้ำจืด ซึ่งมีตัวอ่อนของพยาธิอาศัยอยู่ อาการของผู้ป่วย คือ มีอาการปวดศีรษะแบบเฉียบพลัน คือ ปวดศีรษะร้ายแรงภาย ใน 1-7 วัน ส่วนใหญ่ไม่มีไข้ ซึ่งอาการอื่นๆที่อาจพบร่วมด้วย เช่น อาเจียน ตาพร่ามองเห็นไม่ชัด มองเห็นภาพซ้อน ปวดตึงต้นคอ ก้มคอไม่ลงคอแข็ง แพทย์ตรวจร่างกาย จะพบผู้ป่วยมี คอแข็งตึง ไม่มีไข้ 95 จานประสาทตาบวม Papilledema เส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 อัมพาตตาเหล่ Cranial nerve 6 palsy แพทย์จะตรวจสืบค้นเพิ่มเติมโดยการเจาะหลัง เพื่อตรวจน้ำหล่อเลี้ยงสมองไขสันหลัง Cerebrospinal fluidCSF ซึ่งจะพบ เซลล์เม็ดเลือดขาวสูงขึ้น เป็นเม็ดเลือดขาวที่มีลักษณะเฉพาะ คือ มีเม็ดสีในเซลล์ เรียก ชื่อเม็ดเลือดขาวชนิดนี้ว่า อีโอสิโนฟิลEosinophil มีความดันในโพรงกะโหลกศีรษะสูงขึ้น และเมื่อตรวจวัดระดับน้ำตาลใน CSF เมื่อเปรียบเทียบกับระดับน้ำตาลในเลือด จะอยู่ในอัตราส่วนไม่ต่ำกว่า 0.6 และมีระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นไม่มาก และตรวจไม่พบเชื้อก่อโรคอื่นๆ การรักษาที่ได้ผลดีที่สุดในปัจจุบันนี้คือ การระบาย CSF ออกเพื่อลดความดันในโพรงกะโหลกศีรษะ บางการศึกษาพบว่า การให้ยาสเตียรอยด์ก็สามารถลดอาการปวดศีรษะลงได้ แต่ยังไม่มีตัวยาที่ฆ่าพยาธินี้ได้ นอกจากนั้น คือ การรักษาประคับประคองตามอาการ 

2. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย Bacterial meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองเกิดการติดเชื้อแบคที เรีย ซึ่งแพทย์จำเป็นต้องแยกการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดอื่นๆ ออกจากการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดวัณโรค เพราะลักษณะการดำเนินโรค อาการ วิธีวินิจฉัย และการรักษาแตกต่างกัน เชื้อแบคทีเรียอื่นๆที่ไม่ใช่วัณโรค จะมีการดำเนินโรคแบบรวดเร็ว อันตรายสูงมาก ถ้าผู้ป่วยมาพบแพทย์ช้า อาจเสียชีวิตได้ การติดเชื้อแบคทีเรียอื่นๆที่ไม่ใช่วัณโรค จะเกิดจากการติดเชื้อโดยตรงที่เยื่อหุ้มสมอง หรือมีการติดเชื้อในเลือดในกระแสโลหิต ภาวะพิษเหตุติดเชื้อ แล้วเชื้อกระจายไปที่เยื่อหุ้มสมอง ผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง ภายใน 1-7 วัน ส่วนใหญ่ภายใน 1-3 วัน ร่วมกับมีไข้สูง ร่วมกับ อาเจียน ตาพร่ามัว ปวดตึงต้นคอคอแข็ง และอาจซึมลง เมื่อแพทย์ตรวจร่างกาย จะพบไข้สูง คอแข็งตึง เจาะตรวจ CSF เจาะหลัง จะพบ -เม็ดเลือดขาวสูงหลายร้อยถึงพันเซลล์ เม็ดเลือดขาวส่วนใหญ่จะเป็นชนิดที่เรียกว่านิวโทรฟิล Neutrophil เม็ดเลือดขาวที่บอกการติดเชื้อแบคทีเรีย อาจย้อมพบเชื้อแบคทีเรียใน CSF อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 และระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นมากกว่าปกติ เชื้อแบคทีเรียที่พบบ่อย ที่ก่อให้เกิดเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรีย เช่น Streptococcus pneumonia Klebsiella pneumonia และในผู้สูงอายุ หรือ ผู้ดื่มสุราเรื้อรังมานาน เชื้อที่พบ เช่น Listeria monocytogenase เป็นต้น การรักษาเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อแบคทีเรียที่ไม่ใช่วัณโรค คือ การให้ยาต้านจุลชีพนาน 2-3 สัปดาห์ ร่วมกับการรักษาประคับประคองตามอาการ 

3. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อวัณโรค Tuberculous meningitis ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อวัณโรค คือ ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อแบคทีเรียวัณโรค โดยผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง แบบกึ่งเฉียบพลัน คือปวดศีรษะต่อเนื่องนานประมาณ 1-3 สัปดาห์ หรือแบบเรื้อรัง คือปวดศีรษะต่อเนื่องมากกว่า 3 สัปดาห์ขึ้นไป ร่วมกับมีไข้ ไข้มักไม่สูงมาก อ่อนเพลีย อาเจียน ตาพร่ามัว มองเห็นภาพซ้อน อาจพบจานประสาทตาบวม อาจพบมีอัมพาตของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 ตาเหล่ การสืบค้น ด้วยการเจาะตรวจ CSF เจาะหลัง จะพบ เม็ดเลือดขาวสูงขึ้นหลายร้อยเซลล์ โดยส่วนใหญ่มักเป็นเม็ดเลือดขาวชนิดลิมโฟไซต์ Lym phocyte เม็ดเลือดขาวชนิดบอกการอักเสบเรื้อรัง ส่วนใหญ่ย้อม CSF แล้วไม่พบเชื้อ อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 ระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นกว่าปกติมาก การรักษา คือ การให้ยาต้านวัณโรคนาน 6-9 เดือน ร่วมกับการรักษาประคับประ คองตามอาการ 

4. ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา Cryptococcal meningitis: 
ภาวะเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา คือ 
-  ภาวะที่เยื่อหุ้มสมองมีการติดเชื้อรา ที่พบบ่อยคือ จากเชื้อ Cryptococcus neoformans 
-  โดยผู้ป่วยจะมีอาการปวดศีรษะแบบค่อยเป็นค่อยไป ส่วนใหญ่จะมาพบแพทย์หลังจากเริ่มมีอาการปวดศีรษะต่อเนื่องนานประมาณ 3 สัปดาห์ขึ้นไป 
-  มีอาการปวดศีรษะร่วมกับมีไข้ ไข้มักไม่สูงมาก 
-  อาเจียน ตาพร่ามัว มองเห็นภาพซ้อน พบจานประสาทตาบวมได้บ่อย 
-  และมีอัมพาตของเส้นประสาทสมองคู่ที่ 6 ตาเหล่ 
-  การสืบค้นด้วยการเจาะตรวจ CSF เจาะหลัง พบ เม็ดเลือดขาวสูงขึ้นหลายร้อยเซลล์ เม็ดเลือดขาวส่วนใหญ่มักเป็นชนิดลิมโฟไซต์ Lympho cyte และส่วนใหญ่เมื่อย้อม CSF ด้วยหมึกอินเดีย India ink จะพบเชื้อรา 
-  อัตราส่วนค่าน้ำตาลใน CSF ต่อค่าน้ำตาลในเลือดต่ำกว่า 40 และระดับโปรตีนใน CSF สูงขึ้นแต่ไม่สูงเท่ากับในการติดเชื้อวัณโรค 
-  เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อรา พบได้บ่อยในผู้ป่วยโรคเอดส์ ผู้ป่วยได้รับยาเคมีบำบัด และผู้ป่วยโรคมะเร็ง 
-  การรักษาคือ การให้ยาต้านเชื้อรานานประมาณ 6-8 สัปดาห์ แต่ถ้าเป็นผู้ป่วยโรคเอดส์ต้องได้รับยาป้องกันการเกิดเป็นซ้ำไปตลอดชีวิต และร่วมกับการรักษาประคับประคองตามอาการ 

ปวดศีรษะแบบใดที่ควรสงสัยเป็นเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ :
ลักษณะสำคัญของปวดศีรษะจากเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ คือ 
-  มีอาการปวดศีรษะแบบรุนแรง 
-  มีอาการของความดันในโพรงกะโหลกศีรษะสูงขึ้น Increased intracranial pressure คือ ปวดศีรษะมากร่วมกับ อาเจียน ตาพร่ามัว และหรือมองเห็นภาพซ้อน คอแข็ง ปวดตึงต้นคอ 
-  ไม่สามารถก้มคอให้คางชิดหน้าอกได้ Stiffness of neck 
-  ปวดศีรษะร่วมกับมีไข้ โดยอาจเป็นได้ทั้งไข้สูง หรือ ไข้ต่ำ

ใครมีปัจจัยเสี่ยงเกิดเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ 
-  ผู้ที่มีโอกาสเกิดการติดเชื้อเยื่อหุ้มสมองได้สูง คือ ผู้มีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคของร่างกายต่ำ เช่น ผู้ป่วยโรคภูมิคุ้มกันบกพร่องโรคเอดส์ AIDS ทานยาสเตียรอยด์ต่อเนื่อง ทานยากดภูมิคุ้มกันต้านทานโรค ได้รับยาเคมีบำบัด 
-  และผู้ป่วยโรคมะเร็ง 
-  มีประวัติประสบอุบัติเหตุที่ศีรษะ มีกะโหลกศีรษะแตกร้าว หรือ ผ่าตัดสมอง 
-  ผู้ป่วยติดเชื้อบริเวณ ช่องหู หูน้ำหนวก โพรงไซนัส ไซนัสอักเสบ ใบหน้า ลิ้นหัวใจ โรคลิ้นหัวใจ 

ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ รักษาหายเป็นปกติหรือไม่ :
-  ผลการรักษาผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนัน ส่วนใหญ่การรักษาได้ผลดี 
-  และกรณีผู้ ป่วยมาพบแพทย์เร็ว ได้รับการรักษาที่ถูกต้อง ทันเวลา ก็จะหายดีเป็นปกติ ยกเว้นผู้ป่วยโรคเอดส์ติดเชื้อรานั้น ต้องได้รับการรักษาเพื่อป้องกันการติดเชื้อซ้ำไปตลอดชีวิต 

รักษาเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ ต้องนอนโรงพยาบาลนานเท่าไหร่ :
-  การนอนรักษาในโรงพยาบาลนั้นขึ้นกับชนิดของเชื้อ เช่น ติดเชื้อแบคทีเรียอื่นๆนั้น ต้องให้การรักษาด้วยการฉีดยาต้านจุลชีพยาปฏิชีวนะเข้าหลอดเลือดดำนาน 2-3 สัปดาห์ ก็ต้องนอนรักษาในโรงพยาบาลตลอดเวลาที่รักษา 
-  ติดเชื้อวัณโรคอาจนอนโรงพยาบาลเพียง 1 สัปดาห์ เพราะต้องประเมินผลการรักษาว่าตอบสนองดีหรือไม่ 

มีภาวะแทรกซ้อนจากการรักษาหรือไม่ และจำเป็นต้องเจาะระบาย CSF หรือไม่ :
-  ติดเชื้อพยาธินั้น อาจนอนโรงพยาบาลเพียง 3-5 วันเท่านั้น เพราะส่วนใหญ่แล้วหลังการเจาะระบาย CSF ออก อาการปวดศีรษะก็ดีขึ้นมาก 
-  ติดเชื้อรานั้นการรักษาช่วง 2 สัปดาห์แรก ต้องให้ยาต้านเชื้อราทางหลอดเลือดดำ และต้องเจาะระบาย CSF ออก จึงต้องนอนรักษาในโรงพยาบาลนานประมาณ 2-3 สัปดาห์ 

เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อมีผลข้างเคียงอย่างไร :
การรักษาโรคเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้น ส่วนใหญ่ได้ผลดี 
-  แต่ถ้าการรักษานั้นล่าช้า เพราะผู้ป่วยมาช้า หรือได้รับการวินิจฉัยล่าช้าเพราะอาการไม่ชัดเจน ก็ส่งผลต่อโอกาสการหาย 
-  นอกจากนี้ คือโรคประจำตัว และในผู้สูงอายุ ถ้าผู้ป่วยสูงอายุ มีโรคประจำตัว เช่น โรคเบาหวาน ตับวาย ไตวาย โรคมะเร็ง โรคเอดส์ และหรือ ได้รับยาสเตียรอยด์ และหรือยากดภูมิคุ้มกันต้านทานโรค 
-  และหรือกรณีที่มีความผิดปกติทางระบบประสาทร่วมกับอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรงร่วมกับ อาการ ชัก ซึม และหรือ มีแขนขาอ่อนแรง ปัจจัยต่างๆเหล่านี้ก็ส่งผลต่อการรักษาให้ได้รับผลไม่ดี อาจหายแต่ไม่เป็นปกติ เช่น ยังมีปากเบี้ยว หรือ แขน-ขาอาจยังอ่อนแรงอยู่ เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อ 

กลับเป็นซ้ำได้ไหม :
โอกาสการกลับเป็นซ้ำของเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อพบได้ไม่บ่อย 
-  แต่บางกรณี เช่น การติดเชื้อพยาธิจากการทานอาหารดิบ ถ้าผู้ป่วยยังไม่เลิกทานอาหารดิบ ก็มีโอ กาสการกลับเป็นซ้ำได้สูง 
-  หรือ กรณีผู้ป่วยมีความผิดปกติทางด้านภูมิคุ้มกันต้านทานโรค เช่น ได้รับยาเคมีบำบัด ยากดภูมิต้านทาน ทานยาสเตียรอยด์ หรือผู้ป่วยโรคเอดส์ ก็มีโอกาสการกลับเป็นซ้ำได้สูง 
-  ดังนั้นในผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยงเหล่านี้จึงต้องปฏิบัติตนตามที่แพทย์พยาบาลแนะนำอย่างเคร่งครัด และในผู้ป่วยบางราย เช่น ในผู้ป่วยโรคเอดส์ จะต้องได้รับการทานยาป้องกันการกลับเป็นซ้ำของเชื้อราตลอดชีวิตเสมอ 

เยื่อหุ้มสมองติดเชื้อติดต่อได้ไหม :
การติดต่อของโรคเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้น 
-  การติดต่อจากคนสู่คนยังไม่มีรายงาน ถึงแม้จะเป็นจากเชื้อวัณโรคก็ตาม เพราะเชื้อที่อยู่ที่เยื่อหุ้มสมองนั้นมีปริมาณน้อยมาก และไม่สามารถติดต่อทางการสัมผัสหรือการหายใจได้ 
-  นอกจากนั้นการติดต่อไปยังอวัยวะอื่นๆก็เป็นไปได้ยาก 
-  ส่วนมากมักจะเกิดจากการติดต่อจากระบบอื่นๆของร่างกายและกระจายมาที่ระบบประสาทที่เยื่อหุ้มสมองมากกว่า เช่น จากการติดเชื้อในกระแสเลือด ภาวะพิษเหตุติดเชื้อ การติดเชื้อที่ลิ้นหัวใจและกระจายมาที่เยื่อหุ้มสมองหรือที่สมอง หรือการติดเชื้อวัณโรคที่ปอดและกระจายมายังเยื่อหุ้มสมอง เป็นต้น 

ป้องกันเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อได้อย่างไร :
การป้องกันการติดเชื้อในเยื่อหุ้มสมองนั้น สามารถทำได้ คือ 
-  การทานอาหารสุก ไม่ทานอาหารดิบ 
-  ถ้ามีแผลบริเวณศีรษะหรือใบหน้า อย่าแกะ เพราะอาจเป็นทางติดเชื้อเข้าสู่สมองได้ 
-  ดูแลตนเองให้แข็งแรงโดยรักษาสุขอนามัยพื้นฐาน สุขบัญญัติแห่งชาติ และถ้ามีอาการปวดศีรษะที่สงสัยว่าจะมีรอยโรคในสมอง ปวดศีรษะเหตุรอยโรคในสมอง หรือสงสัยมีอาการติดเชื้อที่เยื่อหุ้มสมอง ให้รีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลทันที 

เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อ:เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีสาเหตุจากอะไร :
-  ภาวะโรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อ เกิดจากโรคภูมิต้านตนเองโรคออโตอิมมูน Autoimmune disorder จากผลข้างเคียงจากยา เช่น กลุ่มยาแก้ปวดชนิดไม่ใช่สเตียรอยด์ ยาเอ็นเสด์NSAIDs โดยเฉพาะการใช้ยาในผู้สูงอายุ 
-  ส่วนใหญ่แล้วภาวะนี้ ไม่มีอันตราย เมื่อให้การรักษาสาเหตุ หรือหยุดยาที่เป็นสาเหตุ อาการก็หายเป็นปกติในระยะเวลา 1- 2 สัปดาห์ 

เยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อมีผลข้างเคียงไหม :
-  เยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดไม่ติดเชื้อนั้น มีผลข้างเคียงจากโรคน้อยมาก มักไม่เกิด ผลข้างเคียงแทรกซ้อนทางระบบประสาทเหมือนกับกลุ่มที่เกิดจากการติดเชื้อ 
-  โดยเฉพาะในกลุ่มที่เกิดจากการใช้ยา ถ้าหยุดยาชนิดนั้นๆก็ไม่มีผลต่อเนื่องใดๆ 
-  กรณีที่เกิดจากโรคออโตอิมมูนนั้น ก็ขึ้นอยู่กับโรคที่เป็นสาเหตุว่าสามารถรักษาควบคุมความรุนแรงของโรคได้ดีเพียงใด 
-  ถ้าโรคนั้นไม่สามารถควบคุมได้ ยังมีความรุนแรงของโรคสูง อาการจากเยื่อสมองอักเสบ ก็มีโอกาสที่จะรุนแรงขึ้นได้ และอาจก่อให้เกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น อาการชัก อาการแขน-ขาอ่อนแรง ซึม สับสนได้ รวมทั้งอาจมีอาการกลับเป็นซ้ำได้ 

ป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบโดยไม่ติดเชื้อได้อย่างไร : 
การป้องกันเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากการไม่ติดเชื้อ คือ 
-  การทานยาต่างๆเท่าที่จำเป็น ไม่ควรทานยาที่ไม่เคยทานมาก่อน  
-  ถ้ามีโรคประจำตัวก็ต้องหมั่นรักษาให้ต่อเนื่องและ ถ้ามีอาการผิดปกติใดๆ ก็ควรรีบปรึกษาแพทย์ไปโรงพยาบาล ถ้าอาการไม่ดีขึ้นใน 2-3 วันหลังการดูแลรักษาตนเอง แต่ถ้าอาการเลวลง ก็รีบไปโรงพยาบาลไม่ต้องรอ เมื่อมีอาการปวดศีรษะ 

เมื่อไรควรต้องไปโรงพยาบาล :
อาการปวดศีรษะที่ควรต้องรีบไปโรงพยาบาล หรือไปโรงพยาบาลฉุกเฉินถ้าอาการรุนแรงมาก คือ เมื่อมีอาการปวดศีรษะที่เป็นลักษณะของกลุ่มที่น่าจะมีรอยโรคในสมอง 

ปวดศีรษะเหตุรอยโรคในสมอง เช่น :
-  ปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง อาการปวดศีรษะรุนแรงเป็นขึ้นอย่างรวดเร็ว ไม่เคยมีอาการแบบนี้มาก่อน 
-  ปวดศีรษะที่อาจร่วมกับ ซึม มีไข้ แขนขาอ่อนแรง ปากเบี้ยว ชัก ปวดศีรษะ เป็นๆหายๆ แต่อาการรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ 
-  อาการปวดศีรษะไม่ตอบสนองต่อการรักษาที่เคยตอบสนองดี และ ถ้าผู้ป่วยมีโรคประจำตัว เช่น โรคตับ โรคไต โรคหัวใจ หรือ ทานยาละลายลิ่มเลือด 
-  ถ้ามีอาการปวดศีรษะแบบที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ก็ต้องรีบพบแพทย์ หรือ ไปโรงพยาบาลฉุก เฉินเช่นเดียวกัน 

ดูแลตนเองเบื้องต้นอย่างไร : 
ก่อนไปโรงพยาบาล เมื่อมีอาการปวดศีรษะ การดูแลตนเองเบื้องต้นก่อนไปโรงพยาบาล คือ 
-  การทานยาลดไข้กรณีมีไข้ และควรบอกแพทย์ด้วยว่าเราได้ทานยาลดไข้มาก่อนแล้ว 
-  ถ้ามียาที่ทานเป็นประจำหรือมีโรคประจำตัว ควรนำยาที่ทานและประวัติการรักษาประจำมาด้วย 
-  ไม่ควรทานยาแก้ปวดชนิดแรงๆ เช่น มอร์ฟีน เพราะจะบดบังอาการ ทำให้มาพบแพทย์ล่าช้าไป 
-  ควรสังเกตอาการว่า ระดับความรู้สึกตัวเปลี่ยนแปลงไปหรือไม่ มีอาการชักหรือความผิดปกติทางระบบประสาทอื่นๆเพิ่มเติมหรือไม่ เช่น ปากเบี้ยว แขน-ขาอ่อนแรง 
ซึ่งถ้ามีอาการเหล่านี้ที่รุนแรง ควรแจ้งให้รถพยาบาลไปรับตัวมาโรงพยาบาลก็ได้ เพื่อที่จะได้ให้การช่วยเหลือเบื้องต้นที่เหมาะสม 
-  อนึ่ง โทรศัพท์เรียกรถพยาบาลฉุกเฉินเบอร์เดียวทั่วประเทศไทย คือ โทรฯ 1669 สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ ฟรี ตลอด 24 ชั่วโมง 

เมื่อเป็นเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรดูแลตนเองที่บ้านอย่างไร :
การดูแลตนเองที่บ้านหลังจากออกจากโรงพยาบาลแล้ว คือ 
-  การทานยาที่แพทย์ให้กลับไปรักษาที่บ้านอย่างถูกต้อง ครบถ้วน สม่ำเสมอ ไม่ขาดยา 
-  หมั่นสังเกตตนเองว่ามีผลเสียผลข้างเคียงจากการรักษาหรือไม่ เช่น อาการแพ้ยา อาเจียน ทานอาหารไม่ได้ 
-  รวมทั้งสังเกตว่า อาการปวดศีรษะที่มีนั้นดีขึ้นหรือไม่ หรือรุนแรงมากขึ้น มีอาการสับสน หรือซึมลงหรือไม่ 
-  ซึ่งถ้าอาการผิดปกติไปจากเดิม หรือ อาการเลวลง ต้องรีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลก่อนนัด หรือไปโรงพยาบาลฉุกเฉิน
-  ถ้าอาการรุนแรง สิ่งที่ต้องระวังคือ การยกของหนัก การเบ่งถ่ายอุจจาระท้องผูก หรือการออกแรงมากๆ เพราะอาจทำให้มีการเพิ่มความดันของโพรงกะโหลกศีรษะได้ และอาจทำให้มีการรั่วของ CSF ออกมาได้จากรูที่เจาะระบายไว้ในช่วงตรวจ-รักษา ทำให้มีอา การปวดศีรษะรุนแรงใหม่ได้ 
-  ในกรณีที่มีการรักษาอื่นๆ เช่น การฝังท่อระบาย CSF จากช่องในสมองลงสู่ช่องท้อง ก็ต้องหมั่นสังเกตว่าตนเองมี ภาวะแทรกซ้อน ผลข้างเคียง หรือไม่ เช่น อา การปวดศีรษะรุนแรงขึ้น แผลที่ผ่าตัดไว้มีน้ำหรือเลือดซึมหรือไม่ ถ้ามีก็ต้องไปโรง พยาบาลก่อนนัดหริอฉุกเฉิน ตามความรุนแรงของอาการ 
-  เมื่อมีอาการผิดปกติ หรืออาการเลวลง หรือมีข้อสงสัยใดๆ ต้องรีบติดต่อกลับโรง พยาบาล หรือรีบพบแพทย์ก่อนนัด หรือถ้าอาการรุนแรงก็ต้องไปโรงพยาบาลฉุกเฉิน 

ผู้ป่วยเยื่อหุ้มสมองอักเสบ ควรพบแพทย์ก่อนนัดเมื่อใด: 
-  ผู้ป่วยมีอาการปวดศีรษะรุนแรง ปวดศีรษะร้ายแรง อาเจียน ตาพร่ามัว ชัก อ่อนแรง หรือมีอาการแทรกซ้อน ผลข้างเคียง ทางระบบประสาทใดๆก็ตาม ควรรีบไปพบแพทย์ไปโรงพยาบาลทันทีฉุกเฉิน 
-  นอกจากนี้ การรักษาอาจเกิดผลแทรกซ้อน ผลข้างเคียง จากยาที่ใช้รักษา เช่น การแพ้ยา ตับอักเสบ ทานอาหารไม่ได้ ก็ควรต้องรีบไปพบแพทย์ก่อนนัด เช่นกัน 
-  รวมทั้งในภาวะผิดปกติต่างๆดังได้กล่าวในหัวข้อ การดูแลตนเองที่บ้านด้วย 

สรุป: 
อาการปวดศีรษะที่มีสาเหตุจากเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อนั้นเป็นภาวะที่อันตราย อาจส่งผลให้เกิดความพิการหรือเสียชีวิตได้ ดังนั้นท่านต้องหมั่นสังเกตว่า อาการปวดศีรษะของท่านนั้น มีลักษณะที่บ่งบอกว่าเป็นเยื่อหุ้มสมองติดเชื้อหรือไม่ ซึ่งถ้าสงสัยให้รีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลทันที
12.อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine