คนติดเชื้อพยาธิตือวัวได้อย่างไร
พยาธิตืดวัวมีลักษณะเป็นอย่างไร?
พยาธิตืดวัว
พยาธิตืดวัว แบ่งเป็น ช่วงตัวแก่ และช่วงตัวอ่อน ซึ่งแต่ละช่วงมีรูปร่างลักษณะดังนี้

ก. ตัวแก่:

พยาธิตืดวัว เป็นพยาธิตัวแบน (Cestode) ตัวแก่จะมีลักษณะเป็นปล้องแบนๆ (Proglot tids) ต่อกันเป็นสายยาวมาก อาจจะยาวได้ตั้งแต่ 4 - 10 เมตรหรือมากกว่านั้น ถือเป็นพยาธิในสกุล ‘Taenia’ ที่มีขนาดใหญ่และยาวมากที่สุด ลำตัวแบ่งออกเป็น 3 ส่วนได้แก่

1 ส่วนหัว (Scolex): มีรูปร่างกลมขนาดประมาณ 2 มิลลิเมตร มีอวัยวะที่ใช้ดูด (Acetabu lar shape sucker) 4 อัน รูปร่างคล้ายถ้วยเรียงอยู่โดยรอบ พยาธิตืดวัวจะไม่มีอวัยวะคล้ายขอเกี่ยว (Rostellum) เหมือนพยาธิตืดหมู ดังนั้นการตรวจส่วนหัวนี้ จะใช้แยกพยาธิตืดหมูและตืดวัวได้ ส่วนหัวนี้เป็นส่วนที่พยาธิใช้เกาะติดกับผนังลำไส้เล็กของคน

2 ส่วนคอ (Neck): เป็นส่วนที่ต่อมาจากหัว ลักษณะเล็กและยาว มีความยาวประมาณ 7 -12 มิลลิเมตร ส่วนคอนี้จะมีปล้องที่ยังไม่แก่ ขนาดเล็ก (Immature proglottids)

3 ส่วนปล้อง (Segment): ลักษณะเป็นปล้องแบนๆบางๆ ส่วนต้นจะมีขนาดเล็กกว่าและค่อยๆมีขนาดใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ จำนวนของปล้องอาจจะมีมากถึง 3,000 ปล้อง ยึดต่อกันด้วยกล้าม เนื้อ ท่อขับถ่าย และเส้นประสาท ปล้องของพยาธิตืดวัวแบ่งออกเป็น 3 ชนิดตามขั้นตอนการเจริญเติบโตของระบบสืบพันธุ์ได้แก่

ปล้องอ่อน (Immature proglottids) เป็นปล้องที่อยู่ต่อจากส่วนคอ รูปร่างของปล้องมีความกว้างมากกว่าความยาว ภายในปล้องจะมีระบบสืบพันธุ์ที่ยังไม่เจริญเต็มที่
ปล้องแก่ (Mature proglottids) เป็นปล้องที่อยู่ส่วนกลางของลำตัว มีความกว้างประ มาณ 5 - 7 มิลลิเมตร ความยาวประมาณ 16 - 20 มิลลิเมตร ระบบสืบพันธุ์มีทั้ง 2 เพศเจริญเต็มที่อยู่ภายในปล้องเดียวกัน มีรูเปิดร่วมกันของอวัยวะเพศทั้งสองเพศอยู่ทางด้านข้าง ด้านใดด้านหนึ่งของปล้อง ภายในปล้องมีรังไข่แบ่งออกเป็น 2 พู (Two lobe ovaries) ปล้องชนิดนี้ใช้แยกชนิดของพยาธิตัวตืดได้ว่าเป็นพยาธิตืดหมูหรือตืดวัว เพราะพยาธิตืดหมูจะมีรังไข่ 3 พู
ปล้องสุกหรือปล้องแก่จัด (Gravid proglottids) เป็นปล้องที่อยู่ส่วนปลายของลำตัวพยาธิ และจะหลุดออกจากลำตัวครั้งละ 5 - 6 ปล้องต่อวัน ภายในมีมดลูกอยู่ตรงกลางปล้อง และแตกแขนงย่อยๆออกเป็นสองข้าง ข้างละประมาณ 15 - 20 แขนง (พยาธิตืดหมูมีน้อยกว่า 13 แขนง) จะเกิดการผสมพันธุ์กันเองระหว่างอวัยวะเพศผู้และอวัยวะเพศเมียจนเกิดไข่อยู่ภาย ในปล้องจำนวนมาก แต่ละปล้องอาจจะมีปริมาณไข่มากถึง 100,000 ฟอง ปล้องที่หลุดออกมานี้จะปนออกมากับอุจจาระเห็นเป็นลักษณะสี่เหลี่ยมแบนๆสีขาวมองเห็นได้ด้วยตาเปล่าและเคลื่อนไหวได้ บางครั้งปล้องจะแตกก่อน โดยแตกที่บริเวณลำไส้ใหญ่ของมนุษย์ และจะมีไข่พยาธิปนออกมากับอุจจาระ ซึ่งสามารถตรวจพบได้โดยใช้กล้องจุลทรรศน์ตรวจอุจจาระของผู้ ป่วย ซึ่งใช้เป็นวิธีการวินิจฉัยโรคนี้ได้ โดยไข่พยาธิตืดวัว จะมีรูปร่างเป็นทรงกลม ขนาดเส้นผ่า ศูนย์กลาง 31 - 43 ไมครอน ซึ่งมีขนาดใกล้เคียงกับไข่พยาธิตืดหมู ดังนั้นจึงไม่สามารถแยกชนิดพยาธิตืดหมูและตืดวัวได้โดยการตรวจไข่พยาธิอย่างเดียว ไข่ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า เปลือกนอกบางใส เปลือกในสีน้ำตาล หนา และมีรอยขีดเป็นเส้นรัศมีอยู่โดยรอบ ตัวอ่อนที่อยู่ในไข่เรียกว่า Oncospheres
ข.ตัวอ่อน:

ตัวอ่อน ที่เรียกว่า ลาร์วา/Larval stage (Cysticercus bovis) ที่ฝังในกล้ามเนื้อของวัวซึ่งเป็นโฮสต์กลาง (Intermediate host: โฮสต์ที่อยู่ช่วงกลางของวงจรชีวิตพยาธินี้) จะอยู่ในถุงน้ำ (Cyst) ซึ่งจะมีขนาดกว้างประมาณ 4 - 6 มิลลิเมตร ยาวประมาณ 7 - 10 มิลลิเมตร เมื่อฝังตัวในกล้ามเนื้อจะมีสีขาวคล้ายไข่มุกฝังในเนื้อวัว

คนติดเชื้อพยาธิตือวัวได้อย่างไร?
พยาธิตืดวัว ทำให้เกิดโรคในคนเรียกว่า ‘Taeniasis saginata หรือ Beef tapeworm’ เป็นโรคในมนุษย์ที่มีบันทึกไว้นานนับพันปี ได้แก่ โรคที่มีพยาธิตัวแก่เข้าไปอยู่ในลำไส้ของมนุษย์โดยการรับประทานเนื้อวัวดิบ หรือเนื้อวัวที่ปรุงไม่สุกที่มีตัวอ่อน (Cysticercus bovis) ฝังอยู่ในเนื้อวัว ต่อมาพยาธิตัวอ่อนในเนื้อวัวดิบที่คนกินเข้าไป จะเจริญกลายเป็นพยาธิตัวแก่ในลำ ไส้เล็กของมนุษย์ พยาธิตัวแก่นี้จะมีลักษณะเป็นปล้องแบนๆต่อกันเป็นสายยาวมาก อาจจะยาวได้ถึง 4 - 10 เมตร พยาธิตัวแก่นี้จะไม่มีการไชออกนอกลำไส้ไปอยู่ในอวัยวะอื่นแต่อย่างใด จะคอยแย่งอาหารจากผู้ป่วยที่มีพยาธิชนิดนี้เท่านั้น พยาธิตืดวัวจะไม่ทำให้เกิดโรค Cysticercosis (ก้อน Cyst ของพยาธิที่กระจายเข้าไปอยู่ในอวัยวะต่างๆ และก่อให้เกิดโรคกับอวัยวะนั้นๆ เช่น โรคลมชักเมื่อ Cyst นี้ไปอยู่ที่สมอง เป็นต้น) ในมนุษย์ ซึ่งแตกต่างจากพยาธิตืดหมู ที่เป็นเช่น นี้เพราะพยาธิตืดวัวไม่สามารถใช้มนุษย์เป็นโฮสต์กลาง (Intermediate host) ได้ มนุษย์สามารถ เป็นเพียงโฮสท์เฉพาะหรือ Definitive host ของพยาธิตืดวัวเท่านั้น การได้รับไข่พยาธิตืดวัวเข้าไปทางปาก ยังไม่เคยมีรายงานว่าทำให้เกิดโรคได้ มีข้อสันนิษฐานว่าไข่พยาธิตืดวัว จะถูกย่อยทำลายโดยน้ำย่อยภายในกระเพาะอาหารของมนุษย์และตัวอ่อนก็จะตายไปด้วย

วงจรชีวิตของพยาธิตืดวัวเป็นอย่างไร?
มนุษย์เป็นโฮสต์เฉพาะ (Definitive host: โอสต์ที่มีการสืบพันธุ์ของพยาธิ) ของพยาธิตืดวัว โดยมีวัวเป็นโฮสท์กลาง (Intermediate host) เราจะไม่พบพยาธิตัวแก่ในลำไส้ของวัวเพราะวัวไม่ใช่โฮสต์เฉพาะ (Definitive host) ของพยาธิตัวนี้

ตัวแก่ของพยาธิตัวนี้จะอยู่ในลำไส้เล็กส่วนต้นและส่วนกลางของมนุษย์ โดยส่วนหัว (Scolex) ของพยาธิจะเกาะติดกับผนังลำไส้เล็กด้วยอวัยวะส่วนหัวที่เรียกว่า Sucker มนุษย์ได้ รับพยาธิเข้าไปในร่างกายโดยการกินเนื้อวัวดิบหรือสุกๆดิบๆที่มีตัวอ่อน (Cysticercus bovis) ฝังต้วอยู่ เมื่อเข้าไปในลำไส้เล็กแล้ว ส่วนหัวของตัวอ่อนที่หดซ่อนอยู่ จะยื่นออกมาภายนอกหลังจากสัมผ้สกับน้ำดีและน้ำย่อยของลำไส้เล็ก พยาธิจะเอาส่วนหัวเกาะกับผนังลำไส้เล็ก พยาธิ ตืดวัวสามารถได้รับสารอาหารจากอาหารที่อยู่ในลำไส้เล็กของมนุษย์โดยการดูดซึมเข้าทางพื้น ผิวของพยาธิโดยตรง หลังจากนั้นจะเจริญเป็นตัวแก่โดยการสร้างปล้องเพิ่มจำนวนและความยาวออกไปเรื่อยๆ ตัวแก่เต็มที่อาจจะมีความยาวได้ถึง 4 -10 เมตรหรือยาวกว่านั้น การเปลี่ยนจากตัวอ่อนเป็นตัวแก่เต็มที่ใช้เวลาประมาณ 10 - 12 สัปดาห์ ตัวแก่จะมีอายุอยู่ในลำไส้เล็กของมนุษย์ได้นานมากประมาณ 25 ปี ผู้ป่วยบางรายมีพยาธิตืดวัวมากกว่า 1 ตัวในลำไส้ พยาธิตืดวัวไม่มีการแบ่งเป็นตัวผู้และตัวเมีย เพราะมีอวัยวะสืบพันธุ์ทั้งสองเพศอยู่ในปล้องเดียวกัน หรือที่เรียกว่า Hermaphrodite มีการผสมพันธุ์เกิดขึ้นภายในปล้องเรียกว่า Self fertilization โดยอสุจิจากอวัยวะเพศผู้ (Spermatozoan) จะผสมกับไข่ของอวัยวะเพศเมีย (Ovum) ในอวัยวะที่เรียกว่า Fertilization duct หลังจากผสมแล้วจะกลายเป็นไข่ (Zygote) ซึ่งจะเจริญเป็นตัวอ่อน (Embryo ) ที่มีขอเกี่ยว (Hook) ที่หัวจำนวน 6 อันเรียกว่า Six-hooked embryo หรืออีกชื่อหนึ่งเรียกว่า Oncosphere หรือ Hexacanth larva อยู่ภายในไข่ ภายในปล้องเดียวอาจมีปริมาณไข่ซึ่งมีดัวอ่อนอยู่ภายในจำนวนมากถึง 100,000 ฟอง ปล้องสุกที่มีไข่อยู่ภายใน (Gravid segment หรือ Gravid proglottids) ที่อยู่ส่วนปลายสุดของตัวพยาธิ จะหลุดออกจากลำตัวทีละ 5 - 6 ปล้องต่อวัน ออกมาในอุจจาระของมนุษย์ ซึ่งผู้ป่วยอาจสังเกตเห็นด้วยตาเปล่าเป็นแผ่นแบนๆสีขาวเคลื่อน ไหวได้ บางครั้ง Gravid segments จะแตกในลำไส้ใหญ่ของมนุษย์ ทำให้มีไข่พยาธิจำนวนมากออกมาปนอยู่ในอุจจาระได้ เมื่อมนุษย์ถ่ายอุจจาระลงพื้นดิน ไข่เหล่านี้จะมาปะปนอยู่ในดินและสามารถมีชีวิตอยู่ในดินและในสิ่งแวดล้อมภายนอกได้นานถึงประมาณ 6 เดือนเพราะไข่พยาธิมีเปลือกหนาหุ้มอยู่ภายนอก


ลักษณะของไข่พยาธิตืดวัว มีรูปร่างกลมหรือรีเล็กน้อย ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 31 ถึง 43 ไมครอน ผนังด้านนอกเรียบ มีเปลือกหนาสีน้ำตาล มีรอยขีดสั้นๆเป็นรัศมีอยู่โดยรอบ ภายในไข่จะมีต้วอ่อน (Oncosphere) ที่หัวมีอวัยวะคล้ายตะขอ 6 อัน ไข่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า ต้องใช้กล้องจุลทรรศน์ตรวจอุจจาระของผู้ป่วยจึงจะมองเห็น

โฮสท์กลางของพยาธินี้ คือวัว (Intermediate host) โดยไข่พยาธิตืดวัวจะออกมากับอุจจาระของมนุษย์และปะปนอยู่ในดิน เมื่อวัวกินอาหารที่มีไข่พยาธิปะปนอยู่เข้าไป เปลือกไข่และเยื่อหุ้มตัวอ่อนจะถูกย่อยโดยน้ำย่อยในกระเพาะอาหารของวัวที่มีชื่อว่า Pepsin จากนั้นต้วอ่อนที่ออกจากไข่ จะไชผนังกระเพาะอาหารหรือลำไส้เล็กส่วนต้นของวัวเข้าไปในเส้นเลือดและ ท่อน้ำเหลืองขนาดเล็ก แล้วกระจายไปตามระบบไหลเวียนโลหิตและน้ำเหลือง ไปยังอวัยวะต่างๆโดยเฉพาะกล้ามเนื้อของวัว อวัยวะอื่นๆที่จะมีตัวอ่อนไปฝ้งตัว เช่น สมอง ตับ เป็นต้น เมื่อตัวอ่อนฝังตัวแล้ว จะเกิดมีถุงน้ำผนังบางๆล้อมรอบเรียกว่า cysticercus bovis ลักษณะมองเห็นด้วยตาเปล่าคล้ายเม็ดไข่มุกสีขาวฝังอยู่ในเนื้อวัว Cysticercus bovis (Cysticerci) จะเกิดขึ้นภายในเวลา ประมาณ 70 วันหลังจากวัวกินไข่พยาธิเข้าไป และสามารถมีอายุอยู่ได้นานประมาณ 6 เดือน เมื่อคนกินเนื้อวัวดิบ ตัวอ่อน (Cysticerci) ในเนื้อวัวที่ยังมีชีวิตอยู่จะเข้าสู่คนและไปเจริญเป็นตัวแก่อา ศัยอยู่ในลำไส้เล็กของมนุษย์ต่อไป เป็นอันครบวงจรชีวิตของพยาธิตืดวัว ซึ่งพยาธิตืดวัวที่โตเต็ม ที่อาจมีชีวิตอยู่ในลำไส้มนุษย์ได้นานถึง 25 ปี
พยาธิตืดวัว ทำให้เกิดโรคในคนเรียกว่า ‘Taeniasis saginata หรือ Beef tapeworm’ เป็นโรคในมนุษย์ที่มีบันทึกไว้นานนับพันปี ได้แก่ โรคที่มีพยาธิตัวแก่เข้าไปอยู่ในลำไส้ของมนุษย์โดยการรับประทานเนื้อวัวดิบ หรือเนื้อวัวที่ปรุงไม่สุกที่มีตัวอ่อน (Cysticercus bovis) ฝังอยู่ในเนื้อวัว ต่อมาพยาธิตัวอ่อนในเนื้อวัวดิบที่คนกินเข้าไป จะเจริญกลายเป็นพยาธิตัวแก่ในลำ ไส้เล็กของมนุษย์ พยาธิตัวแก่นี้จะมีลักษณะเป็นปล้องแบนๆต่อกันเป็นสายยาวมาก อาจจะยาวได้ถึง 4 - 10 เมตร พยาธิตัวแก่นี้จะไม่มีการไชออกนอกลำไส้ไปอยู่ในอวัยวะอื่นแต่อย่างใด จะคอยแย่งอาหารจากผู้ป่วยที่มีพยาธิชนิดนี้เท่านั้น พยาธิตืดวัวจะไม่ทำให้เกิดโรค Cysticercosis (ก้อน Cyst ของพยาธิที่กระจายเข้าไปอยู่ในอวัยวะต่างๆ และก่อให้เกิดโรคกับอวัยวะนั้นๆ เช่น โรคลมชักเมื่อ Cyst นี้ไปอยู่ที่สมอง เป็นต้น) ในมนุษย์ ซึ่งแตกต่างจากพยาธิตืดหมู ที่เป็นเช่น นี้เพราะพยาธิตืดวัวไม่สามารถใช้มนุษย์เป็นโฮสต์กลาง (Intermediate host) ได้ มนุษย์สามารถ เป็นเพียงโฮสท์เฉพาะหรือ Definitive host ของพยาธิตืดวัวเท่านั้น การได้รับไข่พยาธิตืดวัวเข้าไปทางปาก ยังไม่เคยมีรายงานว่าทำให้เกิดโรคได้ มีข้อสันนิษฐานว่าไข่พยาธิตืดวัว จะถูกย่อยทำลายโดยน้ำย่อยภายในกระเพาะอาหารของมนุษย์และตัวอ่อนก็จะตายไปด้วย
12.อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine