ในผู้ป่วยที่มีปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดอาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ แพทย์จะพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะกลุ่มใดเป็นอันดับแรก
อาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ

เคยสังเกตตัวเองมั้ยว่า กินยาปฏิชีวนะแล้ว มักพบอาการท้องเสียเกิดขึ้นตามมา
จะนำทุกท่านไปรู้จักกับอาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ (Antibiotic-associated Diarrhea) ว่าทำไมจึงเป็นเช่นนั้น พร้อมทั้งมีโอกาสเกิดขึ้นมากน้อยเพียงใด มักจะเกิดกับยาปฏิชีวนะตัวใดบ้าง รวมถึงมีวิธีป้องกันหรือการแก้ไขอย่างไร
สาเหตุ
เนื่องจากยาปฏิชีวนะที่ร่างกายได้รับจะเข้าไปรบกวนหรือเปลี่ยนแปลงสมดุลของแบคทีเรียธรรมชาติที่อาศัยอยู่ในลำไส้ ส่งผลให้ปริมาณเชื้อแบคทีเรียธรรมชาติในลำไส้ลดลง ทำให้เชื้อก่อโรคเจริญเติบโตเพิ่มขึ้น สร้างและหลั่งสารพิษทำให้ลำไส้ไม่สามารถดูดซึมคาร์โบไฮเดรต หรือไม่สามารถย่อยสลายน้ำดีได้ รวมถึงยาปฏิชีวนะบางชนิดจะกระต้นุ การเคลื่อนไหวของลำไส้เพิ่มขึ้นด้วย ซึ่งเชื้อที่พบว่าเป็นสาเหตุประมาณ 1 ใน 3 คือ เชื้อคลอสตริเดียม ดิฟฟิไซล์ (C. difficile)
อาการ
อาการไม่รุนแรง จะมีอาการท้องเสีย หรือถ่ายเป็นน􀄞้ำอย่างน้อย 3 ครั้ง ภายใน 24 ชั่วโมง
อาการรุนแรง จะมีอาการอื่นๆ ร่วมด้วย ได้แก่ มีไข้ อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ มีเลือดปนในอุจจาระ ปวดท้อง
โอกาสในการเกิด
พบได้ร้อยละ 5 – 25 ของผู้ป่วยที่ได้รับยาปฏิชีวนะ โดยอาจเกิดได้ตั้งแต่ช่วงต้นของการได้รับยาจนถึงภายหลังหยุดยาไปแล้วประมาณ 2 เดือน ปัจจัยเสี่ยง ได้แก่
ชนิดของยาปฏิชีวนะที่ผู้ป่วยได้รับ โดยเฉพาะยาปฏิชีวนะ
ที่ออกฤทธิ์กว้าง
ผู้ป่วยสูงอายุ (อายุมากกว่า 65 ปี)
ผู้ป่วยที่มีประวัตินอนโรงพยาบาลในหอผู้ป่วยวิกฤติ หรือนอนรักษาตัวในโรงพยาบาลนานมากกว่า 4 สัปดาห์
ผู้ป่วยโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง
ผู้ที่ได้รับยากดภูมิคุ้มกัน หรือยาเคมีบำบัด
ผู้ที่ใส่สายยางให้อาหารทางจมูก หรือได้รับการทำหัตถการของระบบทางเดินอาหาร
ผู้ที่มีประวัติเคยติดเชื้อคลอสตริเดียม ดิฟฟิไซล์ (C. difficile)
ผู้ที่มีประวัติการใช้ยาลดกรด
ยาปฏิชีวนะใดบ้างที่พบว่ามีอุบัติการณ์บ่อย
ยาคลินดาไมซิน
ยากลุ่มเพนนิซิลลิน เช่น แอมพิซิลลิน, อะม็อกซิซิลลิน, อะม็อกซิซิลลิน/คลาวูลานิก แอซิด เป็นต้น
ยากลุ่มเซฟาโลสปอริน เช่น เซฟิซิม, เซฟดิเนียร์ เป็นต้น
ยากลุ่มฟลูโอโรควิโนโลน เช่น ซิโพรฟล็อกซาซิน, ลีโวฟล็อกซาซิน, ม็อกซิฟล็อกซาซิน เป็นต้น
การรักษาและป้องกัน
การรักษา :
ส่วนใหญ่มักดีขึ้นและหายได้เองหลังหยุดใช้ยาปฏิชีวนะ แต่หากพบว่ามีอาการรุนแรง แพทย์จะพิจารณาให้สารนํ้าทดแทนและให้การรักษาที่เหมาะสมทันที
การป้องกัน :
ไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะใช้เอง
หากใช้ยาปฏิชีวนะแล้วพบอาการท้องเสีย ควรรีบปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินการรักษาที่เหมาะสมต่อไป
อาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ ไม่ใช่อาการแพ้ยา
แต่เป็นหนึ่งในเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่พบบ่อย สามารถป้องกันหรือบรรเทาความรุนแรงได้
ในผู้ป่วยที่มีปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดอาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ แพทย์จะพิจารณาให้ยาปฏิชีวนะกลุ่ม "แคบ" เป็นอันดับแรก
ยาปฏิชีวนะกลุ่มแคบ หมายถึง ยาปฏิชีวนะที่มีฤทธิ์ต่อแบคทีเรียเป้าหมายเฉพาะกลุ่มเท่านั้น ส่งผลต่อสมดุลของแบคทีเรียธรรมชาติในลำไส้น้อยกว่ายาปฏิชีวนะกลุ่มกว้าง ยาปฏิชีวนะกลุ่มแคบที่แพทย์นิยมใช้ในผู้ป่วยกลุ่มเสี่ยง ได้แก่:
แวนคอมัยซิน (Vancomycin): ยาปฏิชีวนะกลุ่มนี้ ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรียแกรมบวก ยกเว้นเชื้อเมทิซิลลิน-ดื้อ (MRSA) มักใช้รักษาการติดเชื้อรุนแรงที่ดื้อยาปฏิชีวนะกลุ่มอื่นๆ
เทโทรไมซิน (Tetracycline): ยาปฏิชีวนะกลุ่มนี้ ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรียหลายชนิด มักใช้รักษาการติดเชื้อระบบทางเดินหายใจและระบบทางเดินปัสสาวะ
คลินดามัยซิน (Clindamycin): ยาปฏิชีวนะกลุ่มนี้ ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรียแกรมบวก ยกเว้นเชื้อสเตรปโตคอคคัสกลุ่ม B มักใช้รักษาการติดเชื้อช่องปากและผิวหนัง
มิโนไซคลีน (Minocycline): ยาปฏิชีวนะกลุ่มนี้ ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรียหลายชนิด มักใช้รักษาการติดเชื้อสิว และการติดเชื้อที่ดื้อยาปฏิชีวนะกลุ่มอื่นๆ
อย่างไรก็ตาม การเลือกใช้ยาปฏิชีวนะจะขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ชนิดของการติดเชื้อ ความรุนแรงของอาการ ประวัติการแพ้ยา และปัจจัยเสี่ยงอื่นๆ ของผู้ป่วย แพทย์จะพิจารณาเลือกยาปฏิชีวนะที่เหมาะสมที่สุดสำหรับผู้ป่วยแต่ละราย
นอกจากนี้ แพทย์ยังอาจแนะนำให้ผู้ป่วยใช้ยาโพรไบโอติกส์ (Probiotics) ร่วมกับยาปฏิชีวนะ ยาโพรไบโอติกส์ คือ จุลินทรีย์มีชีวิตที่ส่งผลดีต่อสุขภาพ พบได้ในอาหารหมัก เช่น โยเกิร์ต กิมจิ หรือในรูปแบบอาหารเสริม ยาโพรไบโอติกส์ช่วยเพิ่มปริมาณแบคทีเรียดีในลำไส้ ช่วยลดความเสี่ยงและบรรเทาอาการท้องเสียที่สัมพันธ์กับการใช้ยาปฏิชีวนะ
ผู้ป่วยควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรหากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับการใช้ยาปฏิชีวนะ
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine