ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีออกฤทธิ์อย่างไร ?
ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวี ถาม ประสพสระบุรี ปัจจุบันมียารักษาโรคเอดส์หรือไม่ และยาที่ผู้ป่วยเป็นโรคเอดส์กินอยู่นั้น คือยาอะไร ตอบ ภกดรวิรัตน์ ทองรอด โรคเอดส์เป็นโรคติดเชื้อชนิดหนึ่งมีสาเหตุจากเชื้อไวรัสเอชไอวี HIV ซึ่งมีชื่อเต็มๆ ว่า human immunodeficiency virus หรือแปลความหมายเป็นไทยว่า ไวรัสที่ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันของมนุษย์บกพร่องผิดปกติไม่สมบูรณ์ ปัจจุบันทั่วโลกมีผู้ป่วยที่ติดเชื้อไวรัสชนิดนี้กว่า 40 ล้านคน หรือประมาณร้อยละ 1 ของประชากรโลก ประเทศไทยมีรายงานผู้ติดเชื้อรายใหม่ประมาณ 1 หมื่นรายต่อปี และเสียชีวิตจากโรคนี้ปีละประมาณ 5000 ราย ปัจจุบัน โรคเอดส์เป็นโรคที่ยังไม่มียารักษา ส่วนยาที่กินกันนั้นเป็นเพียงแค่ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีเท่านั้น ยาที่ออกฤทธิ์ต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มคือ ยาที่ยับยั้งเอนไซม์ reverse transcriptase และยาที่ยับยั้งเอนไซม์โพรเทส ตัวอย่างยาที่มีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ reverse transcriptase ได้แก่ Stavudine d4T Didanosine ddI Lamivudine 3TC Abacavir ABC Tenofovir TDF Nevirapine NVP Efavirenz EFV เป็นต้น ตัวอย่างยาอีกกลุ่มหนึ่งที่มีฤทธิ์ต่อเอนไซม์โพรเทส ได้แก่ Lopinavir LPV Ritonavir RTV Saquinavir SQV Indinavir IDV เป็นต้น นอกจากยาทั้ง 2 กลุ่มนี้แล้ว ปัจจุบันยังมียาใหม่อีกชนิดหนึ่งที่ออกฤทธิ์ยับยั้งการเกาะติดของไวรัสที่เยื่อหุ้มเซลล์ของทีลิมโฟไซต์คือ ยา Enfuvirtide ซึ่งมีในรูปแบบของยาฉีด และจะใช้เป็นตัวเลือกสุดท้าย กรณีที่มีการดื้อยาชนิดอื่นๆ แล้วเท่านั้น เนื่องจากยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีมีผลลดจำนวนเชื้อไวรัสให้น้อยลง พร้อมทั้งเพิ่มจำนวนเม็ดเลือดขาว CD4 มากขึ้น ทำให้ภูมิคุ้มกันของร่างกายดีขึ้น โอกาสที่จะติดเชื้อโรคฉวยโอกาสก็จะลดลง และสามารถดำเนินชีวิตได้เป็นปกติ ปัจจุบันยังไม่มียาที่ทำให้หายขาด ผู้ติดเชื้อไวรัสเอชไอวีที่เริ่มใช้ยาจึงต้องใช้ยาติดต่อกันอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ เพื่อยับยั้งเชื้อ ควบคุมไม่ให้เชื้อเพิ่มจำนวนมากขึ้น และจะต้องใช้ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีอย่างน้อย 3 ชนิด เพื่อให้เกิดผลดี ทั้งยังต้องกินยาตรงเวลาสม่ำเสมอทุกวัน มิฉะนั้นจะเกิดปัญหาการดื้อยาได้ง่าย ดังนั้น ก่อนเริ่มใช้ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวี ผู้ป่วยจะต้องมีความรู้ ความเข้าใจเรื่องการใช้ยากลุ่มนี้อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นวิธีใช้ จำนวนและขนาดของเม็ดยา เวลาที่ใช้ยา ผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นได้ และมีความพร้อมในการปฏิบัติตามการใช้ยาอย่างถูกต้อง ตรงเวลา และสม่ำเสมอ พร้อมทั้งจะต้องไปพบแพทย์ตามนัด เพื่อให้ยาได้ผลดี ประหยัด และปลอดภัยต่อผู้ติดเชื้อ ดังนี้ 1 การเริ่มใช้ยาต้องอยู่ในความดูแลของแพทย์อย่างใกล้ชิด 2 ผู้ติดเชื้อไวรัสเอชไอวี ต้องมีค่าระดับเม็ดเลือดขาว CD4 ต่ำกว่า 200 หรือเมื่อผู้ป่วยเริ่มมีอาการอื่นๆ ผิดปกติ อันใดอันหนึ่งของโรคติดเชื้อฉวยโอกาส 3 ผู้ใช้ยาควรมีความรู้และความเข้าใจเรื่องการใช้ยากลุ่มนี้อย่างชัดเจน และมีความพร้อมปฏิบัติตามการใช้ยาอย่างถูกต้อง ตรงเวลา สม่ำเสมอ และต่อเนื่อง 4 ต้องใช้ยาอย่างน้อย 3 ชนิดร่วมกัน ตามคำแนะนำของแพทย์ 5 ผู้ใช้ยาควรมีความรู้ถึงผลดีของการรักษา และผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นได้ เพื่อเฝ้าระวัง สังเกต และดูแลตนเองขณะใช้ยา หรือไปพบแพทย์เมื่ออาการรุนแรงมากขึ้น จากการศึกษาพบว่า ถ้าผู้ป่วยใช้ยากลุ่มนี้ไม่ตรงตามเวลาตั้งแต่ร้อยละ 5 ขึ้นไป ก็อาจทำให้เกิดการดื้อยาขึ้นได้ ดังนั้นจึงควรใช้ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีอย่างสม่ำเสมอและตรงเวลา เพื่อคงประสิทธิภาพที่ดีของยาต่อไป ไม่เกิดการดื้อยา ตัวอย่างเช่น การใช้ยาวันละ 2 ครั้ง โดยให้ห่างกัน 12 ชั่วโมง ถ้าใช้ยามื้อเช้ามื้อแรกเวลา 0800 น แปดโมงเช้า มื้อที่ 2 ก็ควรใช้เวลา 2000 น 2 ทุ่ม เป็นต้น อาการข้างเคียงที่พบบ่อย ได้แก่ ไข้สูง ผื่นลมพิษ เยื่อบุตาอักเสบ เยื่อบุปากอักเสบ หายใจขัดหรือหอบ เป็นต้น ซึ่งยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีที่พบอาการข้างเคียงได้บ่อยที่สุดคือ เนวิราพิน Nevirapine NVP ซึ่งแก้ไขด้วยการเริ่มใช้ยาชนิดนี้ขนาดครึ่งหนึ่งของขนาดปกติเป็นระยะเวลา 2 สัปดาห์ ถ้าไม่เกิดปัญหาใดๆ ก็จะเพิ่มขนาดของยาให้เป็นขนาดปกติ นอกจากนี้ อาจพบอาการข้างเคียงอื่นๆ เช่น ปวดศีรษะ คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย ท้องอืด นอนไม่หลับ ฝันร้าย เป็นต้น อาการเหล่านี้มักเป็นในช่วงแรกของการใช้ยา และอาการจะค่อยๆ ดีขึ้นภายใน 2 เดือน แต่ถ้ามีอาการซีด ตับอักเสบ ตับอ่อนอักเสบ ชาปลายมือปลายเท้า นิ่วในไต น้ำตาลในเลือดสูง ไขมันกระจายตัวผิดปกติ ลงพุง ไขมันพอกที่ต้นคอ หน้าอก แต่หน้าตอบและแขนขาลีบ โดยเฉพาะผู้ติดเชื้อที่เริ่มยาต้านฯ เมื่อ CD4 ต่ำมาก ก็ควรกลับไปปรึกษาแพทย์ ป้ายคำ ถามตอบปัญหาสุขภาพ คุยสุขภาพ ถามตอบปัญหาสุขภาพ ภกดรวิรัตน์ ทองรอด   โรคเรื้อรัง รักษาไม่ได้ หรือ ไม่ได้รักษา เมื่อได้ชื่อว่าเป็น หมอ อาจมีหลายคนรู้สึกว่าเรามีหน้าที่รักษาผู้ป่วยให้หายจากภาวะหรือโรคที่กำลังเป็นอยู่ แต่ในความเป็นจริงแล้วมีหลายครั้งที่เราไม่สามารถจะแก้ไขสิ่งที่เกิดขึ้นแล้วให้หายได้ ทั้งนี้ขึ้นกับปัจจัยหลายอย่าง เช่น 1 เป็นมานานแล้วหรือยัง-หากเป็นภาวะที่เป็นมานานแล้ว ย่อมทำให้เกิดความเสียหายไม่มากก็น้อย ทำให้ไม่สามารถกลับเป็นเหมือนเดิมได้ เช่น การเปรียบเทียบ acute glomerulonephritis กับ chronic glomerulonephritis เรามักจะพบว่ากรณีของ chronic glomerulonephritis นั้น สุดท้ายไม่สามารถแก้ไขภาวะการทำงานของไตให้กลับมาเหมือนเดิมได้ 2 เป็นรุนแรงหรือไม่-หากเป็นรุนแรงแม้จะเป็นมาไม่นาน ก็ทำให้เกิดความสูญเสียถาวรได้ เช่น acute liver failure หากเป็นไม่รุนแรง ผู้ป่วยจะกลับมามีหน้าที่การทำงานของตับเป็นปกติ แต่หากเป็นรุนแรงมาก ก็อาจลงท้ายไปเป็น ตับแข็งได้เลย หรือแม้แต่ต้องทำ liver transplant ก็เป็นได้ 3 Symptom VS concern ของผู้ป่วย-โรคใดมีอาการชัดเจนและผู้ป่วยสังเกตตนเองก็จะทำให้มาพบแพทย์เร็ว ในขณะที่ยังไม่เกิดความเสียหายมาก ทั้งนี้จะเห็นว่าทั้ง 3 ปัจจัยนี้มีความสอดคล้องกันพอสมควร กล่าวคือ โรคใดที่มีความรุนแรงมาก หมายถึงการเกิดความผิดปกติในร่างกายแบบฉับพลันทันที ร่างกายจะไม่มีเวลาในการปรับตัว ทำให้เกิดอาการมาก อาการรุนแรง และทำให้มาพบแพทย์ตั้งแต่เนิ่นๆ ยกตัวอย่างได้ดังนี้ สมมติว่ามี สาร X ซึ่งเป็นสารที่มีเป็นพิษต่อไต อยู่ปริมาณ 1000 หน่วย กรณีที่ 1 ได้รับสาร X 1000 หน่วย เข้าทาง IV ทันที กรณีที่ 2 ได้รับสาร X 100 หน่วย 10 doses กรณีที่ 3 ได้รับสาร X 10 หน่วย 100 doses ในกรณีแรก ผู้ป่วยอาจมีปัญหาเรื่องปัสสาวะออกน้อย ตัวบวม เหนื่อยหอบ ตั้งแต่ 1-2 วันแรกหลังได้รับสาร ในกรณีสุดท้ายผู้ป่วยอาจไม่รู้ตัวว่าได้รับสาร X แล้ว และอาจตรวจพบว่ามีความผิดปกติโดยบังเอิญ สามารถอธิบายเป็น diagram ได้ดังภาพ ในทางกลับกัน ร่างกายของมนุษย์ก็มีความสามารถที่จะปรับตัวในระดับหนึ่งขึ้นกับว่าเป็นความผิดปกติที่ใด มีการทำงานซับซ้อนหรือไม่ มีความสามารถในการซ่อมแซมตัวเองหรือไม่ เช่น ถ้าบาดเจ็บที่ผิวหนังอย่างรุนแรง ภายหลังก็จะมีผิวหนังขึ้นมาใหม่ อาจจะไม่ได้มีลักษณะสมบูรณ์เหมือนเดิม สีผิดไปบ้าง มีแผลเป็น มีความรู้สึกไวกว่าปกติแต่เนื่องจากไม่ได้มีหน้าที่ซับซ้อนใดๆ จึงไม่ทำให้เกิดความพิการ มากนัก เปรียบเทียบกับภาวะอัมพาต แม้จะเป็นภาวะที่เป็นฉับพลัน มักมีอาการนานไม่เกิน 1-2 วัน แต่เป็นความผิดปกติที่อวัยวะที่ทำงานซับซ้อนและไม่ สามารถซ่อมแซมตัวเองได้ ก็อาจนำมาสู่ความพิการได้ บางครั้งก็เป็นเหตุสุดวิสัย ในการที่จะตรวจหาผู้ป่วยตั้งแต่ระยะเริ่มต้น เนื่องเพราะผู้ป่วยส่วนมากยังมีอาการไม่มาก และเมื่อตรวจพบแล้ว ก็อาจไม่สามารถทำให้กลับมาอยู่ในสภาพปกติได้ เนื่องจากเกิด ความเสื่อมถาวรไปแล้ว นำมาสู่ภาวะเจ็บป่วยเรือรัง ความตั้งใจแรกของคนที่เป็นแพทย์คือ ต้องการดูแลให้คนไข้หายดี คนที่เป็นคนไข้ก็ ต้องการหายจากโรค แต่ความเป็นจริงก็คือ มีหลายภาวะที่แพทย์ไม่สามารถรักษาให้หายได้ เช่น ไตวาย ตับแข็ง หัวใจวายเรื้อรัง อัมพาต ปอดอุดกั้นเรื้อรัง เบาหวาน มะเร็ง บางโรคเราอาจช่วยแค่ชะลอไม่ให้เป็นเพิ่มขึ้นเร็วมากนัก หรือบางโรคเราอาจทำไม่ได้แม้แต่ชะลอ บางภาวะรู้ทั้งรู้ว่า เกิดจากอะไร จะต้องรักษาอย่างไร หลังจากรักษาเต็มที่แล้ว ก็อาจไม่สามารถช่วยชีวิตของคนไข้เอาไว้ได้ หลายครั้งจึงมีเหตุการณ์ที่ผู้ป่วยคนหนึ่ง ทราบว่าตนเองเป็นโรคมะเร็ง แล้วพยายามหาหมอหลายแห่งเพื่อยืนยันว่าเป็นจริงหรือไม่ และมาพร้อมกับคำถามที่ว่า แล้วมันจะหายไหมครับ หมอ คำตอบของเราคือ ไม่หาย ซึ่งก็เป็นความจริง และเป็นความจริงที่ทำให้หมอบางคนรู้สึกหดหู่ และไม่อยากที่จะเผชิญกับคนไข้ที่อยู่ในภาวะดังกล่าว เนื่องเพราะรู้สึกว่าเป็นโรคที่รักษาไม่ได้ แต่ไม่ว่าจะชอบดูแลผู้ป่วยกลุ่มนี้หรือไม่ เราก็จะพบว่าโรคส่วนใหญ่ก็รักษาไม่หาย คำว่า ไม่หาย เฉยๆ ออกจะสั้นเกินไป สิ่งแรกที่จะต้องกระทำในการดูแลผู้ป่วยกลุ่มนี้ คือการปรับ attitude ของเราเสียก่อน เราต้องยอมรับให้ได้เสียก่อนว่า เราไม่สามารถรักษาทุกโรคได้ และแม้จะทำเต็มที่แล้วก็อาจไม่จำเป็นต้องได้รับผลตามที่คาดหวัง ดังนั้น สิ่งที่เราทำได้ก็คือ ทำให้ดีที่สุด เท่าที่จะเป็นไปได้ และไม่ต้องคาดหวังผลที่จะเกิดขึ้นมากเกินไปนัก ดังที่ว่า สุขภาพ ภาพแห่งความสุข เราควรเข้าใจว่า เราเป็น ผู้ดูแลสุขภาพ ดังนั้น เราจึงมีหน้าที่ดูแลให้ คนมี ภาพแห่งความสุข ดังนั้นแล้วแม้ว่าจะมีภาวะบางอย่างที่เราจะไม่มีทางรักษาได้ แต่เราก็ยังมีหน้าที่ ที่จะทำให้คนผู้หนึ่งยังมีภาพแห่งความสุขที่ดี แม้ว่า คนไข้เป็น โรคมะเร็งระยะสุดท้าย เราก็ยังมีหน้าที่ ที่จะทำให้ คนไข้คนนั้นมีความสุขอยู่ได้ ด้วยการดูแลทั่วไป ด้วยการบรรเทาอาการที่ผู้ป่วยมี ด้วยการให้ความใส่ใจ ด้วยการให้เกียรติ ด้วยการแสดงความเป็นห่วง ด้วยการให้กำลังใจ แม้ว่า โรคทางกายจะไม่สามารถรักษาให้หายได้ด้วยยา หรือการผ่าตัด แต่โชคดี ที่ความทุกข์ทางใจรักษาได้เสมอ เพียงแค่แพทย์ให้ความใส่ใจที่จะดูแลเท่านั้น เราจะได้ ไม่เป็นหมอที่เวลามองดูคนไข้ มอง เห็นแต่ ไข้ ไม่เห็น คน สมดุลของชีวิต หลายครั้งเราจะได้ดูแลผู้ป่วยที่อยู่ในภาวะที่ รักษาไม่หาย และผู้ป่วยต้องอยู่กับภาวะนี้ไปตลอดชีวิต เช่น เบาหวาน โรคไต โรคตับ และผู้ป่วยมักจะสนใจแค่ว่า รักษาหายหรือไม่ แต่ความเป็นจริงก็คือ - ถ้ามีใครคนหนึ่งมีชีวิตอยู่ได้ถึง 200 ปี คิดว่า การทำงานของตับ หัวใจ ไต ปอด จะเป็นอย่างไร จะยังดีอยู่หรือไม่ - การที่ไตวาย หรือ ตับแข็ง ไม่ใช่แค่ว่า เป็นหรือไม่เป็น คือ ไม่ใช่สีขาวกับสีดำ แต่ละคนมีความเสื่อมที่ไม่เท่ากัน เพราะฉะนั้น ไตวาย ไม่ได้ แปลว่า การทำงานของไต เท่ากับ 0 - ดังนั้น แพทย์และผู้ป่วย ควรทำความเข้าใจว่าการเสื่อมที่เกิดขึ้น เป็นความเสื่อมที่เกิดขึ้นเร็วกว่าอวัยวะอื่นๆ ในเวลาอันควรเท่านั้น สุดท้ายแล้วทุกคนก็ต้องเป็นไตเสื่อม - ปกติแล้ว อวัยวะต่างๆ มีหน้าที่ไว้เพื่อรักษาสมดุลของร่างกาย เช่นกรณีของไต ก็มีหน้าที่รักษาสมดุลน้ำและเกลือแร่ หากการทำงานของไตปกติ คนก็จะไม่มีอาการบวมน้ำ และจะขับน้ำส่วนเกินออก แต่ก็ไม่ได้ไม่มีข้อจำกัด ดังเช่นที่เป็นข่าวว่ามี คน ดื่มน้ำมากจาก hyponatremia จนชักและเสียชีวิต ทั้งที่การทำงานของไตก็เป็นปกติ ดังนั้นแล้วอาการ ผิดปกติจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อ เสียสมดุล เท่านั้น - ในผู้ป่วยไตเสื่อม มีแนวโน้มที่จะเสียสมดุลได้มากกว่าคนที่ไตปกติ ดังนั้นหากคนไตเสื่อมคนหนึ่ง รู้จักที่จะปฏิบัติตัวให้ดี ว่าคนที่เป็นโรคไตควรปฏิบัติ ตนอย่างไร ทานอย่างไร อยู่อย่างไร คือสามารถเข้าใจ สมดุลใหม่ ของตนเองได้ ก็จะสามารถมีชีวิตใกล้เคียงปกติได้ เช่น ไตวาย มีแนวโน้มที่จะเกิดน้ำท่วมปอด แต่ผู้ป่วยไม่ได้ทานน้ำมากเกิน ชั่งน้ำหนัก monitor ทุกวัน ตวงปัสสาวะวัดเป็น ซีซี นับจำนวนน้ำที่ทานแต่ละวัน ไม่ทานเค็มรักษาระดับไม่ให้น้ำเข้ามากกว่าน้ำออก ก็จะไม่เกิดภาวะน้ำท่วมปอด คนไข้มักจะปล่อยให้การดูแลรักษาเป็นหน้าที่ ของแพทย์และยา แต่ความเป็นจริงก็คือ - มีหลายภาวะที่ไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยยา แต่เป็นการปฏิบัติตัว เช่น ภาวะ hyperkalemia ในผู้ป่วยไตวาย ที่มักเกิดจาก potassium intake จากผลไม้มากเกินไป แม้จะมียาขับ potassium แต่ถ้าไม่หยุดทานผลไม้ให้น้อยลง ก็ไม่มีทางหายจากภาวะดังกล่าว ในทางกลับกัน ถ้าไม่ได้ทานผลไม้มาก ผู้ป่วยอาจไม่ต้องทานยาขับ potassium เลยก็เป็นได้ ดังนั้น เป็นแพทย์ ไม่ได้แปลว่าเป็นหมอที่ให้ยา และ ไม่ได้ให้ยา ไม่ได้แปลว่า ไม่ได้รักษา - ถ้าผู้ป่วยมีอายุยืนต่อจากนี้นานถึง 20 ปี แล้วมาพบแพทย์สม่ำเสมอ สมมติว่าปีละ 4-6 ครั้ง ครั้งหนึ่งพบแพทย์นาน ก็ประมาณ 15-30 นาที จากพบว่า รวมเวลา 20 ปี จะพบแพทย์ประมาณเท่ากับเวลา 1-3 วัน หมายความว่า ผู้ป่วยและญาติต้องดูแลตนเองเป็นเวลา 19 ปี กับอีก 362 วัน - ดังนั้น ผู้ป่วยทุกคน ควรมีความรู้ในภาวะที่ตนเองเป็น ให้มากกว่าหรือเท่ากับแพทย์ผู้ดูแล เพราะฉะนั้นจะเห็นได้ว่า ภาวะที่ incurable นี้ กลับเป็นภาวะที่ท้าทาย มีรายละเอียดในการรักษาและต้องการคำแนะนำจากแพทย์มากกว่ากลุ่มโรคที่รักษาได้เสียอีก มีเรื่องเล่าจากสถานช่วยเหลือผู้พิการทางสายตา ซึ่งทำหน้าที่คอยให้คำแนะนำช่วยเหลือว่าควรจะใช้ ชีวิตอย่างไรหากมองไม่เห็น หลังจากได้ให้คำแนะนำคนไข้ที่พิการทางสายตาได้ระยะเวลาหนึ่งแล้ว มีคนไข้คนหนึ่งพูดขึ้นมาว่า เลิกเรียกผมว่าคนไข้เสียที ผมไม่ใช่คนไข้ตาบอด ผมเป็นแค่คนที่มองไม่เห็นแค่นั้น ดังนั้นแม้ว่าเราอาจจะต้องดูแลผู้ป่วยซึ่งป่วย เป็นภาวะที่เราไม่สามารถรักษาให้หายขาดได้ แต่เราอาจจะปลดปล่อย คำว่า ไข้ ออกจากคำว่า คน ได้สำเร็จก็เป็นได้ ใครคือคนที่มีความสุข แม้ว่าเราจะเข้าใจถึง หลักการ ที่ได้กล่าวไปทั้งหมดในข้างต้นแล้ว แต่ก็ไม่ได้หมายความว่า เมื่อนำไปประยุกต์ใช้ในการดูแลคนไข้จริงๆ แล้ว จะเป็นไปตามที่คาดหวัง เราอาจจะต้องพบกับผู้ป่วยที่สิ้นหวังจนไม่รับ ฟังอะไร ไม่ทำตามข้อแนะนำ เราอาจจะต้องพบกับมีข้อจำกัดในการรับการรักษาที่ดีที่สุดทั้งในด้านการเงิน ในด้านครอบครัว ฯลฯ เราอาจจะพบกับภาวะที่ไม่สามารถหาสมดุลได้เนื่องเพราะเป็นโรคในระยะท้าย เมื่ออยู่ในสถานการณ์ดังกล่าว เราพึงต้องเข้าใจว่า การรักษาบางอย่างที่เราคิดว่าดีที่สุด อาจไม่ใช่สิ่งที่ดีที่สุดสำหรับผู้ป่วยรายนั้น เช่น มีผู้ป่วยตับแข็งระยะสุดท้ายคนหนึ่งมีอาการแน่น ท้องจากภาวะน้ำในท้องมาก จึงได้ไปเจาะระบายน้ำในท้องออกที่ clinic และได้ทานยาขับปัสสาวะขนาดสูง เพื่อลดบวม หลังจากนั้นได้มารพตามแพทย์นัด แพทย์พบว่ามีค่าการทำงานไตที่แย่ลง ตรวจแล้วพบว่าน่าจะเกิดเนื่องมาจากการลดปริมาณน้ำออก จึงแนะนำว่าไม่ให้ไปเจาะระบายอีก และลดปริมาณของยาขับปัสสาวะลง หลังการนัดสองสัปดาห์ ผู้ป่วยมาตามนัดพบว่า ค่าการทำงานของไตกลับไปเป็นปกติ แต่น้ำในท้องกลับเพิ่มปริมาณมากเป็นเหมือนก่อนจะเจาะท้อง ผู้ป่วยบ่นว่ามีอาการแน่นท้อง แต่แพทย์ยืนยันที่จะให้ผู้ป่วยทานยาในขนาดเดิมและไม่ให้ไปเจาะท้องอีก พร้อมทั้งให้คำแนะนำ และบอกเหตุผลตามหลักการ หลังนัดมาอีก 1 เดือน พบว่า ผู้ป่วยไปรับยาขับปัสสาวะจาก clinic มาทานอีก และพบว่า อาการปวดท้องดีขึ้น แต่ค่าการทำงานไตก็กลับแย่ลง ครั้งนั้น แพทย์คนนั้นไม่ได้ห้ามไม่ไห้ทานยาขับปัสสาวะอีก แต่แนะนำให้ผู้ป่วยเข้าใจถึงข้อดีข้อเสียอีกครั้ง พร้อมทั้งแนะนำวิธีปรับยาเองอย่างปลอดภัยให้กับผู้ป่วย โดยไม่ลืมที่จะยิ้มให้และให้กำลังใจ หลังจากนั้น ผู้ป่วยก็ยังมาตามนัด ไม่แน่นท้อง โดยที่มีค่าไตผิดปกติ ในระดับเท่าๆ เดิม แลกกับ รอยยิ้ม ชัยภัทร ชุณหรัศมิ์ พบ ภาควิชาอายุรศาสตร์ โรงพยาบาลศรีนครินทร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ยาที่ออกฤทธิ์ต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มคือ ยาที่ยับยั้งเอนไซม์ reverse transcriptase และยาที่ยับยั้งเอนไซม์โพรเทส ตัวอย่างยาที่มีฤทธิ์ยับยั้งเอนไซม์ reverse transcriptase ได้แก่ Stavudine d4T Didanosine ddI Lamivudine 3TC Abacavir ABC Tenofovir TDF Nevirapine NVP Efavirenz EFV เป็นต้น 
ตัวอย่างยาอีกกลุ่มหนึ่งที่มีฤทธิ์ต่อเอนไซม์โพรเทส ได้แก่ Lopinavir LPV Ritonavir RTV Saquinavir SQV Indinavir IDV เป็นต้น นอกจากยาทั้ง 2 กลุ่มนี้แล้ว ปัจจุบันยังมียาใหม่อีกชนิดหนึ่งที่ออกฤทธิ์ยับยั้งการเกาะติดของไวรัสที่เยื่อหุ้มเซลล์ของทีลิมโฟไซต์คือ ยา Enfuvirtide ซึ่งมีในรูปแบบของยาฉีด และจะใช้เป็นตัวเลือกสุดท้าย กรณีที่มีการดื้อยาชนิดอื่นๆ แล้วเท่านั้น 
เนื่องจากยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีมีผลลดจำนวนเชื้อไวรัสให้น้อยลง พร้อมทั้งเพิ่มจำนวนเม็ดเลือดขาว CD4 มากขึ้น ทำให้ภูมิคุ้มกันของร่างกายดีขึ้น โอกาสที่จะติดเชื้อโรคฉวยโอกาสก็จะลดลง และสามารถดำเนินชีวิตได้เป็นปกติ ปัจจุบันยังไม่มียาที่ทำให้หายขาด ผู้ติดเชื้อไวรัสเอชไอวีที่เริ่มใช้ยาจึงต้องใช้ยาติดต่อกันอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ เพื่อยับยั้งเชื้อ ควบคุมไม่ให้เชื้อเพิ่มจำนวนมากขึ้น และจะต้องใช้ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวีอย่างน้อย 3 ชนิด เพื่อให้เกิดผลดี ทั้งยังต้องกินยาตรงเวลาสม่ำเสมอทุกวัน มิฉะนั้นจะเกิดปัญหาการดื้อยาได้ง่าย 
ดังนั้น ก่อนเริ่มใช้ยาต้านเชื้อไวรัสเอชไอวี ผู้ป่วยจะต้องมีความรู้ ความเข้าใจเรื่องการใช้ยากลุ่มนี้อย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นวิธีใช้ จำนวนและขนาดของเม็ดยา เวลาที่ใช้ยา ผลข้างเคียงที่อาจเกิดขึ้นได้ และมีความพร้อมในการปฏิบัติตามการใช้ยาอย่างถูกต้อง ตรงเวลา และสม่ำเสมอ พร้อมทั้งจะต้องไปพบแพทย์ตามนัด เพื่อให้ยาได้ผลดี ประหยัด และปลอดภัยต่อผู้ติดเชื้อ
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine,เภสัชวิทยา Pharmacology