อะไรคือความท้าทายที่พยาบาลและทีมผู้ให้บริการสุขภาพจิตในโรงพยาบาลชุมชนเล็กๆ แห่งหนึ่งในภาคอีสานเผชิญในการดูแลผู้ป่วยจิตเวช?
หลายชีวิต คนไข้จิตเวช ประสบการณ์การดูแลคนไข้จิตเวช โดยทีมผู้ให้บริการสุขภาพจิตและจิตเวชของโรงพยาบาลชุมชนเล็กๆ แห่งหนึ่งในภาคอีสาน ที่สะท้อนความคิดที่มีคุณค่าทั้งของผู้ให้การรักษาและของคนไข้ สิทธิที่หายไป คนไข้จิตเวชหญิงวัยกลางคน หายออกจากบ้าน ญาติต้องออกตามหาและมาพบเธอที่เมรุเผาศพ ญาติพาเธอมารักษาที่โรงพยาบาล และเล่าให้พยาบาลผู้รักษาฟังว่า เธอชอบหนีออกจากบ้านเป็นประจำ เธอให้ความคิดเห็นที่ทำให้พยาบาลผู้รักษาฉุกคิดและพูดไม่ออก เธอบอกว่าเมื่อคนดีๆ มีความเครียด บางครั้งเขาก็ออกจากบ้านไปเที่ยวเตร่ เดินไปตามท้องถนน ไปนั่งสงบจิตสงบใจที่ไหนสักแห่ง เขาทำได้โดยไม่เกิดเรื่องและไม่เป็นความผิด คนไข้ทางจิตอย่างเธอ บางครั้งก็เกิดความเครียด พอออกไปจากบ้านเมื่อไร เป็นเกิดเรื่อง ทุกคนเห็นเป็นความผิด ต้องออกตามหาและจับตัวกลับบ้าน เธอไม่มีสิทธิที่จะไปไหนสักแห่งโดยอิสระ เพื่อคลายเครียด เพียงเพราะถูกตราหน้าว่าเป็นคนไข้โรคจิต ความเป็นแม่ ส่วนใหญ่แม่เป็นคนมีชื่อเสียงหรือมิฉะนั้นลูกเป็นคนมีชื่อเสียง แต่แม่ลูกคู่นี้ขาดคุณสมบัติเหล่านั้น พวงมาลัยพวงนั้นสร้างกำลังใจให้แม่ แต่ที่สำคัญยิ่งกว่านั้น ทำให้ทุกคนที่วัดเกิดความรู้สึกที่ดีต่อแม่ลูกคู่นี้ เด็กหนุ่มได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่อง อาการดีขึ้นตามลำดับ ที่สำคัญเขารักแม่ของเขา บางครั้งเราให้เงิน ๒๐ บาท เขาจะกำเงินจนแน่น กำจนมือเปียก และเอากลับไปให้แม่ ต่อมาเขาดีขึ้น อาการของโรคสงบด้วยยา เขาจึงไปรับจ้างตัดอ้อยที่ต่างจังหวัด เหตุร้ายเกิดขึ้นเนื่องจากเขาดื่มสุรา ทำให้ขาดยา และอาการกำเริบขึ้นอีก เขาถูกส่งตัวกลับบ้าน กลับมาอยู่กับแม่อีกครั้ง ในสภาพที่ทรุดโทรมทั้งร่างกายและจิตใจ แม่พาเขาไปหาหมอที่คลินิกในจังหวัด หมอฉีดยาให้ ๒ เข็ม เมื่อมาถึงบ้านเขานอนหลับ และเป็นหลับที่ไม่มีโอกาสตื่นอีกแล้ว ชะตาชีวิต หญิงสาวคนหนึ่ง เมื่อสามีตาย จึงออกจากบ้านไปทำงานที่โรงงานในกรุงเทพฯ เนื่องจากเป็นสาวสวยอยู่คนเดียว มีหนุ่มมาชอบ แต่เป็นหนุ่มที่มีครอบครัวแล้ว ต่อมาเธอถูกทำร้ายจนเสียจริต เพื่อนที่โรงงานจึงพาเธอกลับมาอยู่บ้าน แม้จะมีอาการทางจิต แต่เธอยังทำงานได้ ทุกวันเธอจะไปเก็บขยะเอากลับมาที่บ้านพ่อของเธอจะคัดแยกขยะ และเอาไปขาย เป็นรายได้เลี้ยงครอบครัว เดิมเธอพักอยู่ใต้ถุนบ้าน เมื่ออาการดีขึ้น พ่อแม่จึงให้ขึ้นมาอยู่บนบ้าน เธอได้รับการยอมรับจากครอบครัวและสังคมอีกครั้ง อาการทางจิตของเธอหายดี เธอไม่ใช่คนไข้จิตเวชอีกต่อไป แต่ชะตาชีวิตของเธอแสนเศร้า เธอติดเชื้อเอดส์จากการถูกข่มขืนในขณะที่เสียจริต เธอป่วยจากภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง และเสียชีวิตอย่างสงบในคืนวันหนึ่งที่โรงพยาบาล สังคมที่เอื้ออาทร ชายวัยกลางคนมีอาการผิดปกติทางจิต อาศัยอยู่กับพ่อแม่ตั้งแต่เด็ก พ่อเลี้ยงดูและปกป้องเขาด้วยความรัก ต่อมาพ่อตาย ญาติจึงให้ช่วยเลี้ยงวัว ๑ ตัว เขาเลี้ยงจนวัวตัวนั้นผอมโซ เพราะขาดอาหาร เขาจึงเอาวัวของตัวเองไปแลกกับวัวของชาวบ้านซึ่งอ้วนท้วนสมบูรณ์กว่า ชาวบ้านจึงช่วยกันเลี้ยงวัวของเขาโดยตัดหญ้าให้วัวกิน จนวัวตัวนั้นอ้วนท้วนสมบูรณ์ขึ้นมา ชายคนนี้จึงเกิดการเรียนรู้ เขาตัดหญ้ามาเลี้ยงวัวจนอิ่มทุกวัน เขาไม่ใช่คนไข้ที่ไร้ประโยชน์ ทุกวันนี้เขาเลี้ยงวัวเป็นเขาโชคดีที่อยู่ในชุมชนคนเอื้ออาทร เขาได้รับโอกาสในการเรียนรู้ เพื่อช่วยตัวเองและอยู่ในสังคมได้ บริการถึงบ้าน คุณตาอายุกว่า ๗๐ ปี ปั่นจักรยานท่ามกลางแดดร้อนระอุ ระยะทาง ๑๕ กิโลเมตร มารับยาให้ลูกที่โรงพยาบาล ลูกของคุณตาเป็นคนไข้ทางจิต หมอให้มารับยาทุกเดือน แม้คุณตาจะเป็นผู้สูงอายุ แต่ไม่ได้เป็นคนไข้ จึงไม่ได้สิทธิทางด่วนสำหรับผู้สูงอายุ คุณตาจึงต้องรอเป็นชั่วโมงกว่าจะถึงคิว เมื่อได้รับยาแล้ว คุณตาปั่นจักรยานคันเก่า ย้อนทางถนนสายเก่า กลับไปหาลูก พยาบาลคนหนึ่งเกิดจิตเวทนา จึงเสนอโครงการให้นำยาคนไข้จิตเวชไปเตรียมไว้ให้คนไข้ที่สถานพยาบาลใกล้บ้านคนไข้ที่เพียงมารับยาต่อเนื่อง สามารถไปรับยากับพยาบาลที่สถานพยาบาลปฐมภูมิใกล้บ้าน หากมีอาการผิดปกติ จึงโทรศัพท์ปรึกษาหรือส่งตัวมาหาหมอที่โรงพยาบาล แม้จะเตรียมยาให้ใกล้บ้าน แต่คนไข้บางคนยังไม่สามารถรับยาได้ อสม อาสาสมัครสาธารณสุข ในพื้นที่จะอาสานำยาไปให้ถึงบ้าน เมื่อคนไข้จิตเวชจะไปหาหมอ มักต้องมีญาติพาไป บางคนไปรถโดยสารไม่สะดวก ญาติต้องเหมารถ เสียทั้งเวลาเสียทั้งเงิน การให้บริการใกล้บ้านและบริการถึงบ้าน เป็นการให้บริการด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์ พลังจากชุมชน ทีมงานของโรงพยาบาลใช้วิธีเข้าหาผู้นำชุมชน เพื่อสร้างแนวร่วมในการดูแลคนไข้จิตเวช พระสงฆ์ ครู และผู้นำชาวบ้านเป็นพลังสำคัญ การทำงานของทีมในพื้นที่ เข้าถึงตัวไข้และครอบครัว ประดุจญาติมิตร มีความสำคัญมากกว่าการให้การรักษาทางยาอย่างเดียว ครอบครัวและชุมชน คือพลังเยียวยาคนไข้จิตเวชที่ดีที่สุด
1. การขาดแคลนทรัพยากร:
โรงพยาบาลมีขนาดเล็ก มีบุคลากรไม่เพียงพอ ส่งผลต่อประสิทธิภาพการรักษา
ขาดแคลนยาและเวชภัณฑ์
งบประมาณจำกัด
อุปกรณ์สำหรับการวินิจฉัยและรักษาโรคจิตมีจำกัด

2. ปัญหาการเข้าถึงบริการ:
ผู้ป่วยบางรายอาศัยอยู่ในพื้นที่ห่างไกล เดินทางมาโรงพยาบาลลำบาก
ญาติบางรายไม่มีเวลาหรือไม่มีเงินพาผู้ป่วยมาพบแพทย์
ผู้ป่วยบางรายมีความรู้เกี่ยวกับโรคจิตน้อย ไม่เข้าใจความสำคัญของการรักษา
stigma เกี่ยวกับโรคจิตในชุมชน ทำให้ผู้ป่วยอายและไม่กล้ามาพบแพทย์

3. ความท้าทายด้านจริยธรรม:
การเคารพสิทธิผู้ป่วย
การรักษาความสมดุลระหว่างเสรีภาพของผู้ป่วยกับความปลอดภัยของผู้ป่วยและผู้อื่น
การตัดสินใจเกี่ยวกับการใช้ยาและการรักษาอื่นๆ
การเปิดเผยข้อมูลผู้ป่วย

4. ความท้าทายด้านครอบครัวและสังคม:
ครอบครัวของผู้ป่วยบางรายขาดความรู้เกี่ยวกับโรคจิต ไม่เข้าใจวิธีการดูแลผู้ป่วย
ครอบครัวบางรายมีภาระในการดูแลผู้ป่วย
stigma เกี่ยวกับโรคจิตในชุมชน ส่งผลต่อผู้ป่วยและครอบครัว
ผู้ป่วยบางรายถูกกีดกันจากสังคม

5. ความท้าทายด้านความปลอดภัย:
ผู้ป่วยบางรายมีพฤติกรรมรุนแรง อาจเป็นอันตรายต่อตัวเองหรือผู้อื่น
การขาดแคลนเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย
สถานที่รักษาไม่ปลอดภัย

อย่างไรก็ตาม ทีมผู้ให้บริการสุขภาพจิตในโรงพยาบาลพยายามอย่างเต็มที่เพื่อเอาชนะความท้าทายเหล่านี้ โดยใช้วิธีการดังต่อไปนี้:
การสร้างเครือข่าย: ทำงานร่วมกับผู้นำชุมชน พระสงฆ์ ครู และอาสาสมัคร
การให้ความรู้: ให้ความรู้แก่ประชาชนเกี่ยวกับโรคจิต
การให้บริการใกล้บ้าน: นำยาและบริการไปให้ผู้ป่วยถึงบ้าน
การสนับสนุนครอบครัว: ให้คำปรึกษาและสนับสนุนครอบครัวของผู้ป่วย
การพัฒนาศักยภาพผู้ป่วย: ฝึกทักษะชีวิตและส่งเสริมการมีส่วนร่วมในสังคม

ด้วยความพยายามของทีมผู้ให้บริการสุขภาพจิต ผู้ป่วยจิตเวชจำนวนมากในชุมชนแห่งนี้ได้รับการรักษาและสามารถใช้ชีวิตได้อย่างปกติสุข
สาธารณสุข (public health)