มาตรา 1 เกี่ยวข้องกับการแก้ปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้อย่างไร
คำอภิปรายช่วงหนึ่งของ ดร.ชลิตา บัณฑุวงศ์ อาจารย์คณะสังคมศาสตร์ ม.เกษตร ในเวทีเสวนาเรื่องการแก้ปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่ จ.ปัตตานี เมื่อวันที่ 28 ก.ย. 2562 มีการพูดถึงการแก้ไขมาตรา 1 ของรัฐธรรมนูญ คำอภิปรายช่วงหนึ่งของ ดร.ชลิตา บัณฑุวงศ์ อาจารย์คณะสังคมศาสตร์ ม.เกษตร ในเวทีเสวนาเรื่องการแก้ปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่ จ.ปัตตานี เมื่อวันที่ 28 ก.ย. 2562 มีการพูดถึงการแก้ไขมาตรา 1 ของรัฐธรรมนูญ แม้จะเป็นการให้ความเห็นเพียงสั้น ๆ แต่กลับกลายเป็นประเด็นที่หลายฝ่ายเชื่อว่าเป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายใน (กอ.รมน.) ภาค 4 ส่วนหน้า ฟ้องร้องดำเนินคดีแกนนำพรรคฝ่ายค้านและนักวิชาการรวม 12 คนที่ขึ้นเวทีในวันนั้น ในข้อหายุยงปลุกปั่นตามกฎหมายอาญา มาตรา 116 แม้จะเป็นการให้ความเห็นเพียงสั้น ๆ แต่กลับกลายเป็นประเด็นที่หลายฝ่ายเชื่อว่าเป็นเหตุหนึ่งที่ทำให้กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายใน (กอ.รมน.) ภาค 4 ส่วนหน้า ฟ้องร้องดำเนินคดีแกนนำพรรคฝ่ายค้านและนักวิชาการรวม 12 คนที่ขึ้นเวทีในวันนั้น ในข้อหายุยงปลุกปั่นตามกฎหมายอาญา มาตรา 116 กอ.รมน. งัดกฎหมายอาญา ม.116 แจ้งความธนาธร-สมพงษ์-วัน นอร์ และนักวิชาการรวม 12 คน กอ.รมน. งัดกฎหมายอาญา ม.116 แจ้งความธนาธร-สมพงษ์-วัน นอร์ และนักวิชาการรวม 12 คน กอ.รมน. งัดกฎหมายอาญา ม.116 แจ้งความธนาธร-สมพงษ์-วัน นอร์ และนักวิชาการรวม 12 คน
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย บีบีซีไทยสัมภาษณ์ รศ.มานิตย์ จุมปา อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายรัฐธรรมนูญ ซึ่งอธิบายถึงนัยสำคัญของ "มาตรา 1" ของรัฐธรรมนูญไทย มีประเด็นที่น่าสนใจ ดังนี้ บีบีซีไทยสัมภาษณ์ รศ.มานิตย์ จุมปา อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายรัฐธรรมนูญ ซึ่งอธิบายถึงนัยสำคัญของ "มาตรา 1" ของรัฐธรรมนูญไทย มีประเด็นที่น่าสนใจ ดังนี้ ความสำคัญและความหมายของมาตรา 1 ความสำคัญและความหมายของมาตรา 1 ประการที่ 1 กฎหมายใดก็ตาม ถ้ามีเนื้อหาเป็นมาตรา 1 และอยู่ในบททั่วไป โดยหลักกฎหมายถือว่าเป็นเรื่องสำคัญ ตำแหน่งของมันที่ถูกวางไว้เป็นมาตราแรก แสดงให้เห็นว่ามีความสำคัญ ประการที่ 1 กฎหมายใดก็ตาม ถ้ามีเนื้อหาเป็นมาตรา 1 และอยู่ในบททั่วไป โดยหลักกฎหมายถือว่าเป็นเรื่องสำคัญ ตำแหน่งของมันที่ถูกวางไว้เป็นมาตราแรก แสดงให้เห็นว่ามีความสำคัญ ประการที่ 2 รัฐธรรมนูญมาตรานี้รับรองเรื่องรูปแบบของรัฐว่า ประเทศไทยจะต้องมีรูปแบบเป็นรัฐเดียวเท่านั้น ไม่มีสิทธิที่จะเป็นมลรัฐหรือสหพันธรัฐฯ ประการที่ 2 รัฐธรรมนูญมาตรานี้รับรองเรื่องรูปแบบของรัฐว่า ประเทศไทยจะต้องมีรูปแบบเป็นรัฐเดียวเท่านั้น ไม่มีสิทธิที่จะเป็นมลรัฐหรือสหพันธรัฐฯ ประการที่ 3 มาตรา 1 มีคำว่า "ราชอาณาจักร" หมายถึงอาณาจักรที่มีประมุขของรัฐเป็นพระมหากษัตริย์ ประการที่ 3 มาตรา 1 มีคำว่า "ราชอาณาจักร" หมายถึงอาณาจักรที่มีประมุขของรัฐเป็นพระมหากษัตริย์ การแก้ไขรัฐธรรมนูญมาตรา 1 การแก้ไขรัฐธรรมนูญมาตรา 1 หากมีข้อเสนอเรื่องการแก้ไขมาตรา 1 ก็จะต้องไปดูเรื่องการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ซึ่งมีการเขียนล็อกไว้ในมาตรา 255 ที่ระบุว่า "การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญที่เป็นการเปลี่ยนแปลงการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข หรือเปลี่ยนแปลงรูปแบบของรัฐ จะกระทำมิได้" คำว่า "รูปแบบของรัฐ" นี่แปลว่าจะแก้มาตรา 1 ไม่ได้ แค่คิดว่าจะเสนอแก้ก็แก้ไม่ได้แล้วเพราะติดล็อกตามมาตรา 255 หากมีข้อเสนอเรื่องการแก้ไขมาตรา 1 ก็จะต้องไปดูเรื่องการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญ ซึ่งมีการเขียนล็อกไว้ในมาตรา 255 ที่ระบุว่า "การแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญที่เป็นการเปลี่ยนแปลงการปกครองระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข หรือเปลี่ยนแปลงรูปแบบของรัฐ จะกระทำมิได้" คำว่า "รูปแบบของรัฐ" นี่แปลว่าจะแก้มาตรา 1 ไม่ได้ แค่คิดว่าจะเสนอแก้ก็แก้ไม่ได้แล้วเพราะติดล็อกตามมาตรา 255

โดยปกติแล้ว หมวด 1และ 2 ของรัฐธรรมนูญจะไม่มีการแตะต้อง โดยเฉพาะมาตรา 1 ซึ่งในภาษาเทคนิคเรียกว่าเป็น "บทนิรันดร์" หรือ eternity clause เป็นเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญที่แสดงไว้ว่าต่อไปในภาคหน้าห้ามแตะเรื่องนี้ ในต่างประเทศก็มีบทบัญญัติทำนองนี้เหมือนกัน ไม่ใช่เฉพาะประเทศไทย บทนิรันดร์ในรัฐธรรมนูญเป็นเหมือนจิตวิญญาณร่วมกันของรัฐธรรมนูญฉบับนั้น ๆ โดยปกติแล้ว หมวด 1และ 2 ของรัฐธรรมนูญจะไม่มีการแตะต้อง โดยเฉพาะมาตรา 1 ซึ่งในภาษาเทคนิคเรียกว่าเป็น "บทนิรันดร์" หรือ eternity clause เป็นเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญที่แสดงไว้ว่าต่อไปในภาคหน้าห้ามแตะเรื่องนี้ ในต่างประเทศก็มีบทบัญญัติทำนองนี้เหมือนกัน ไม่ใช่เฉพาะประเทศไทย บทนิรันดร์ในรัฐธรรมนูญเป็นเหมือนจิตวิญญาณร่วมกันของรัฐธรรมนูญฉบับนั้น ๆ ในความเห็นของผม การแก้ไขรัฐธรรมนูญเพื่อให้ประเทศไทยเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้นนั้น มาตรา 1 ไม่น่าจะเป็นสาระสำคัญ ในความเห็นของผม การแก้ไขรัฐธรรมนูญเพื่อให้ประเทศไทยเปลี่ยนแปลงไปในทางที่ดีขึ้นนั้น มาตรา 1 ไม่น่าจะเป็นสาระสำคัญ เลือกตั้ง 2562: เพื่อไทย-ประชาชาติ แยกกันเดิน ร่วมกันตี ในชายแดนใต้

มาตรา 1 กับการแก้ปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ การแก้ไขปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ต้องเริ่มจากการวิเคราะห์ว่าปัญหาภาคใต้มีสาเหตุมาจากอะไร ซึ่งมีหลากหลายทฤษฎี แต่ถ้าพูดถึงรูปแบบการปกครองแบบพิเศษ รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันก็มีมาตรา 249 ว่าด้วยเรื่องการปกครองส่วนท้องถิ่น การแก้ไขปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ต้องเริ่มจากการวิเคราะห์ว่าปัญหาภาคใต้มีสาเหตุมาจากอะไร ซึ่งมีหลากหลายทฤษฎี แต่ถ้าพูดถึงรูปแบบการปกครองแบบพิเศษ รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันก็มีมาตรา 249 ว่าด้วยเรื่องการปกครองส่วนท้องถิ่น เพราะฉะนั้น ถ้าพูดถึงการแก้ปัญหาของภาคใต้ด้วยการให้มีรูปแบบการปกครองแบบพิเศษขึ้นมาก็สามารถทำได้โดยไม่ต้องไปแตะมาตรา 1 เลย คำตอบในทางรัฐธรรมนูญมีให้อยู่แล้วในมาตรา 249 วรรค 2 ที่ระบุว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1 ให้มีการจัดการปกครองส่วนท้องถิ่นตามหลักแห่งการปกครองตนเองตามเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่น ทั้งนี้ ตามวิธีการและรูปแบบองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่กฎหมายบัญญัติ การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดให้คำนึงถึงเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่นและความสามารถในการปกครองตนเองในด้านรายได้ จำนวนและความหนาแน่นของประชากร และพื้นที่ที่ต้องรับผิดชอบ ประกอบกัน" เพราะฉะนั้น ถ้าพูดถึงการแก้ปัญหาของภาคใต้ด้วยการให้มีรูปแบบการปกครองแบบพิเศษขึ้นมาก็สามารถทำได้โดยไม่ต้องไปแตะมาตรา 1 เลย คำตอบในทางรัฐธรรมนูญมีให้อยู่แล้วในมาตรา 249 วรรค 2 ที่ระบุว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1 ให้มีการจัดการปกครองส่วนท้องถิ่นตามหลักแห่งการปกครองตนเองตามเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่น ทั้งนี้ ตามวิธีการและรูปแบบองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่กฎหมายบัญญัติ การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดให้คำนึงถึงเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่นและความสามารถในการปกครองตนเองในด้านรายได้ จำนวนและความหนาแน่นของประชากร และพื้นที่ที่ต้องรับผิดชอบ ประกอบกัน" จะเห็นได้ว่ามาตรา 249 มีข้อความที่เขียนล็อกไว้ว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1" แปลว่าไม่ว่าจะออกแบบการปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดก็ตาม ห้ามขัดต่อหลักการในมาตรา 1 จะเห็นได้ว่ามาตรา 249 มีข้อความที่เขียนล็อกไว้ว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1" แปลว่าไม่ว่าจะออกแบบการปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดก็ตาม ห้ามขัดต่อหลักการในมาตรา 1

การเสนอเรื่องนี้ถือว่ามีความผิดหรือไม่ การเสนอเรื่องนี้ถือว่ามีความผิดหรือไม่ สิ่งที่รัฐธรรมนูญรับรองคือเสรีภาพในทางวิชาการ ซึ่งรัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ในมาตรา 34 ว่า "บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น การจำกัดเสรีภาพดังกล่าวจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเฉพาะเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ เพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน หรือเพื่อป้องกันสุขภาพของประชาชน เสรีภาพทางวิชาการย่อมได้รับความคุ้มครอง แต่การใช้เสรีภาพนั้นต้องไม่ขัดต่อหน้าที่ของปวงชนชาวไทยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และต้องเคารพและไม่ปิดกั้นความเห็นต่างของบุคคลอื่น" สิ่งที่รัฐธรรมนูญรับรองคือเสรีภาพในทางวิชาการ ซึ่งรัฐธรรมนูญบัญญัติไว้ในมาตรา 34 ว่า "บุคคลย่อมมีเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็น การพูด การเขียน การพิมพ์ การโฆษณา และการสื่อความหมายโดยวิธีอื่น การจำกัดเสรีภาพดังกล่าวจะกระทำมิได้ เว้นแต่โดยอาศัยอำนาจตามบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่ตราขึ้นเฉพาะเพื่อรักษาความมั่นคงของรัฐ เพื่อคุ้มครองสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลอื่น เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน หรือเพื่อป้องกันสุขภาพของประชาชน เสรีภาพทางวิชาการย่อมได้รับความคุ้มครอง แต่การใช้เสรีภาพนั้นต้องไม่ขัดต่อหน้าที่ของปวงชนชาวไทยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน และต้องเคารพและไม่ปิดกั้นความเห็นต่างของบุคคลอื่น" ถ้าข้อเสนอดังกล่าวเป็นไปภายใต้บทบัญญัตินี้ คือ ใช้เสรีภาพทางวิชาการอยู่และไม่ได้มีการบิดเบือนบุคคลก็ย่อมได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ ถ้าข้อเสนอดังกล่าวเป็นไปภายใต้บทบัญญัตินี้ คือ ใช้เสรีภาพทางวิชาการอยู่และไม่ได้มีการบิดเบือนบุคคลก็ย่อมได้รับความคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญ  ดร.ชลิตาเสนออะไรเรื่อง "มาตรา 1" ดร.ชลิตาเสนออะไรเรื่อง "มาตรา 1" ดร.ชลิตา บัณฑุวงศ์ ได้ถอดคำพูดของเธอในเวทีวันที่ 28 ก.ย.และนำมาเผยแพร่ในเฟซบุ๊กส่วนตัว โดยเนื้อหาส่วนที่พูดถึงมาตรา 1 นั้น อยู่ในช่วงท้ายสุดของการอภิปราย ซึ่งเธอกล่าวว่า ดร.ชลิตา บัณฑุวงศ์ ได้ถอดคำพูดของเธอในเวทีวันที่ 28 ก.ย.และนำมาเผยแพร่ในเฟซบุ๊กส่วนตัว โดยเนื้อหาส่วนที่พูดถึงมาตรา 1 นั้น อยู่ในช่วงท้ายสุดของการอภิปราย ซึ่งเธอกล่าวว่า "สรุปสุดท้าย ดิฉันเห็นว่ามีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขรัฐธรรมนูญใหม่ที่ประชาชนมีส่วนร่วมตั้งแต่ต้น ในบริบทของจังหวัดชายแดนภาคใต้ คิดว่าเราสามารถใช้เวทีรัฐธรรมนูญมาถกเถียงถึงใจกลางของปัญหาสถานการณ์ความไม่สงบ ที่ผ่านมามีงานวิชาการหลายชิ้นที่บอกว่าปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่จริงแล้วเป็นปัญหาเรื่องอำนาจอธิปไตยของรัฐไทยในแบบปัจจุบัน ที่ไม่สามารถเผชิญกับความแตกต่างทางศาสนาและชาติพันธุ์ได้ ฉะนั้นเราต้องการรัฐที่มีความแยกย่อย ยืดหยุ่น มีการใช้อำนาจอธิปไตยที่จะโอบรับความแตกต่างหลากหลายได้ สามารถจินตนาการถึงการเมืองประเภทต่าง ๆ ได้ เช่น ประเทศไทยอาจจะไม่จำเป็นต้องมีรัฐเดี่ยวหรือแบบรวมศูนย์ ดิฉันหวังว่าในกระบวนการแก้รัฐธรรมนูญ เราจะมีพื้นที่จะสามารถอภิปรายเรื่องนี้ได้ เราจะต้องทำให้เป็นเรื่องปกติธรรมดาที่เราจะถกเถียงกันในมาตราต่าง ๆ ในรัฐธรรมนูญที่เราจะแก้ไข (ปัญหาชายแดนใต้) ได้โดยตรง ซึ่งอาจจะรวมถึงมาตราที่ 1 ด้วยก็ได้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร" "สรุปสุดท้าย ดิฉันเห็นว่ามีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขรัฐธรรมนูญใหม่ที่ประชาชนมีส่วนร่วมตั้งแต่ต้น ในบริบทของจังหวัดชายแดนภาคใต้ คิดว่าเราสามารถใช้เวทีรัฐธรรมนูญมาถกเถียงถึงใจกลางของปัญหาสถานการณ์ความไม่สงบ ที่ผ่านมามีงานวิชาการหลายชิ้นที่บอกว่าปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่จริงแล้วเป็นปัญหาเรื่องอำนาจอธิปไตยของรัฐไทยในแบบปัจจุบัน ที่ไม่สามารถเผชิญกับความแตกต่างทางศาสนาและชาติพันธุ์ได้ ฉะนั้นเราต้องการรัฐที่มีความแยกย่อย ยืดหยุ่น มีการใช้อำนาจอธิปไตยที่จะโอบรับความแตกต่างหลากหลายได้ สามารถจินตนาการถึงการเมืองประเภทต่าง ๆ ได้ เช่น ประเทศไทยอาจจะไม่จำเป็นต้องมีรัฐเดี่ยวหรือแบบรวมศูนย์ ดิฉันหวังว่าในกระบวนการแก้รัฐธรรมนูญ เราจะมีพื้นที่จะสามารถอภิปรายเรื่องนี้ได้ เราจะต้องทำให้เป็นเรื่องปกติธรรมดาที่เราจะถกเถียงกันในมาตราต่าง ๆ ในรัฐธรรมนูญที่เราจะแก้ไข (ปัญหาชายแดนใต้) ได้โดยตรง ซึ่งอาจจะรวมถึงมาตราที่ 1 ด้วยก็ได้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร"
การแก้ไขปัญหาความไม่สงบในจังหวัดชายแดนภาคใต้ ต้องเริ่มจากการวิเคราะห์ว่าปัญหาภาคใต้มีสาเหตุมาจากอะไร ซึ่งมีหลากหลายทฤษฎี แต่ถ้าพูดถึงรูปแบบการปกครองแบบพิเศษ รัฐธรรมนูญฉบับปัจจุบันก็มีมาตรา 249 ว่าด้วยเรื่องการปกครองส่วนท้องถิ่น

เพราะฉะนั้น ถ้าพูดถึงการแก้ปัญหาของภาคใต้ด้วยการให้มีรูปแบบการปกครองแบบพิเศษขึ้นมา ก็สามารถทำได้โดยไม่ต้องไปแตะมาตรา 1 เลย คำตอบในทางรัฐธรรมนูญมีให้อยู่แล้วในมาตรา 249 วรรค 2 ที่ระบุว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1 ให้มีการจัดการปกครองส่วนท้องถิ่นตามหลักแห่งการปกครองตนเองตามเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่น ทั้งนี้ ตามวิธีการและรูปแบบองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่กฎหมายบัญญัติ การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใด ให้คำนึงถึงเจตนารมณ์ของประชาชนในท้องถิ่นและความสามารถในการปกครองตนเองในด้านรายได้ จำนวนและความหนาแน่นของประชากร และพื้นที่ที่ต้องรับผิดชอบ ประกอบกัน"

จะเห็นได้ว่ามาตรา 249 มีข้อความที่เขียนล็อกไว้ว่า "ภายใต้บังคับมาตรา 1" แปลว่าไม่ว่าจะออกแบบการปกครองส่วนท้องถิ่นในรูปแบบใดก็ตาม ห้ามขัดต่อหลักการในมาตรา 1

ดร.ชลิตา บัณฑุวงศ์ ได้ถอดคำพูดในเวทีวันที่ 28 ก.ย. 2562 และนำมาเผยแพร่ในเฟซบุ๊กส่วนตัว โดยเนื้อหาส่วนที่พูดถึงมาตรา 1 นั้น อยู่ในช่วงท้ายสุดของการอภิปราย

"สรุปสุดท้าย ดร.ชลิตาเห็นว่ามีความจำเป็นที่จะต้องแก้ไขรัฐธรรมนูญใหม่ที่ประชาชนมีส่วนร่วมตั้งแต่ต้น ในบริบทของจังหวัดชายแดนภาคใต้ คิดว่าสามารถใช้เวทีรัฐธรรมนูญมาถกเถียงถึงใจกลางของปัญหาสถานการณ์ความไม่สงบ ที่ผ่านมามีงานวิชาการหลายชิ้นที่บอกว่าปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้ที่จริงแล้วเป็นปัญหาเรื่องอำนาจอธิปไตยของรัฐไทยในแบบปัจจุบัน ที่ไม่สามารถเผชิญกับความแตกต่างทางศาสนาและชาติพันธุ์ได้ ฉะนั้นต้องการรัฐที่มีความแยกย่อย ยืดหยุ่น มีการใช้อำนาจอธิปไตยที่จะโอบรับความแตกต่างหลากหลายได้ สามารถจินตนาการถึงการเมืองประเภทต่าง ๆ ได้ เช่น ประเทศไทยอาจจะไม่จำเป็นต้องมีรัฐเดี่ยวหรือแบบรวมศูนย์ หวังว่าในกระบวนการแก้รัฐธรรมนูญ จะมีพื้นที่จะสามารถอภิปรายเรื่องนี้ได้ จะต้องทำให้เป็นเรื่องปกติธรรมดาที่จะถกเถียงกันในมาตราต่าง ๆ ในรัฐธรรมนูญที่จะแก้ไข (ปัญหาชายแดนใต้) ได้โดยตรง ซึ่งอาจจะรวมถึงมาตราที่ 1 ด้วยก็ได้ ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร"
กฎหมายสิทธิมนุษยชน,กฎหมายรัฐธรรมนูญ,ข่าวสารทั่วไป สถิติต่างๆ