เด็กชายอายุ 6 ขวบ มีอาการไข้สูง ปวดท้อง อาเจียนเป็นเลือด ปัสสาวะน้อย และมีจุดเลือดออกเล็กๆ เต็มไปหมด แพทย์วินิจฉัยว่าเป็นอะไร?
โรคไข้เลือดออก โรคไข้เลือดออก เช้าวันหนึ่งขณะที่ข้าพเจ้ากำลังตรวจผู้ป่วยที่ โอพีดี พยาบาลเข้ามาบอกว่า มีเด็กมีอาการช็อค ขอให้ข้าพเจ้าไปดูโดยด่วน เพราะอาการหนักมาก ข้าพเจ้าจึงรีบออกไปตรวจและถามอาการ ได้ความว่าเป็นเด็กชายอายุ 6 ปี มีอาการตัวร้อนจัดมา 4 วัน กินอาหารและน้ำไม่ได้ และมีอาการอาเจียนด้วย มารดาซื้อยาลดไข้มาให้กิน อาการก็ไม่ทุเลา ตอนเช้าก่อนมาโรงพยาบาลมีอาการกระสับกระส่าย อาเจียนออกมาเป็นเลือดเด็กปัสสาวะน้อยมาก ตรวจตรวจร่างกายพบว่า เด็กตัวร้อนจัด มือเท้าเย็น กระสับกระส่ายตลอดเวลา ชีพจรเบาเร็วนับได้ 140 ครั้งต่อนาที ตามตัวมีจุดเล็กๆ เต็มไปหมด จึงให้การวินิจฉัยว่าเป็นไข้เลือดออก ได้รีบให้น้ำเกลือทางเส้นเลือด และรับไว้ในโรงพยาบาลโดยเด็กได้รับการรักษาอย่างเต็มที่ รวมทั้งให้เลือดด้วย อาการดีขึ้นจนสามารถกลับบ้านได้หลังจากอยู่โรงพยาบาลประมาณ 10 วัน สาเหตุของไข้เลือดออก เมื่อข้าพเจ้าจบเป็นแพทย์ใหม่ๆ ประมาณปี 2498 มีเด็กที่มีอาการไข้สูง มีอาการช็อคและมีเลือดออกเช่นนี้เป็นจำนวนมาก ครั้งแรกคิดว่าเป็นไข้หวัดใหญ่ แต่ศาสตราจารย์คุณหญิงเฉิดฉลอง เนตรศิริ บูรพาจารย์ของข้าพเจ้าได้สังเกตอาการเด็กเหล่านี้ เห็นว่ามีอาการไม่ตรงกับไข้หวัด เพราะเป็นเด็กอายุระหว่าง 2-10 ปีเป็นส่วนใหญ่ มีอาการช็อค และไข้เลือดออก จึงตั้งชื่อโรคนี้ว่า ไข้เลือดออก Acute Hemorrhagic Fever เวลานั้นข้าพเจ้าเป็นแพทย์ประจำบ้านอาวุโส ยังจำได้ว่าต้องทำงานหนักคอยเฝ้าผู้ป่วยเหล่านี้ตลอดเวลาทั้งกลางวันและกลางคืน ต่อมามีผู้ตรวจพบว่า โรคนี้เกิดจากเชื้อไวรัส 2 ชนิด คือ 1 เชื้อเด็งกี่ Dengue 2 เชื้อชิกุนคุนย่า Chigunkunya พาหะ ที่สำคัญของเชื้อไวรัส คือ ยุงลาย ที่มีชื่อว่า Aedes aegypti ฉะนั้นโรคนี้จึงมีมากในฤดูฝนเนื่องจากมีแหล่งเพาะพันธุ์ยุงเพิ่มขึ้น การวินิจฉัยโรค ผู้ป่วยจะมีอาการดังผู้ป่วยที่กล่าวข้างต้น คือ มีไข้สูงทันที ไข้มักจะสูงลอย ตัวร้อนตะพึด อยู่ประมาณ 3-4 วัน ในขณะนี้ผู้ป่วยจะมีอาการเบื่ออาหาร อาเจียนหน้าตาแดง มีผื่นตามตัวคล้ายออกหัด หรือบางทีมีจุดเลือดออกเล็กๆ ตามผิวหนัง หรือที่อื่นๆ เช่น เลือดกำเดาไหลออกมาในกระเพาะอาหารทำให้อาเจียนเป็นเลือดหรือถ่ายอุจจาระสีดำตับโต เมื่อกดชายโครงด้านขวาจะเจ็บเล็กน้อย ผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงถึงกับช็อคหรือเลือดออกนั้นมีไม่มากนัก เพียงประมาณ 10 เท่านั้น ในระยะแรกที่ยังไม่มีเลือดออก การทดสอบทูร์นิเก้ Tourniquet test จะมีประโยชน์ในการวินิจฉัยโรค ถ้ามีผลบวกจะสนับสนุนโรคไข้เลือดออกมาก อย่างไรก็ตามไข้อย่างอื่น ก็อาจให้ผลบวกได้ แต่น้อยกว่าไข้เลือดออก วิธีทดสอบทูร์นิเก้ ใช้สายยางหรือเครื่องวัดความดันโลหิต พันรอบท่อนแขนส่วนบนให้เส้นเลือดดำที่ต่ำจากบริเวณที่รัดโป่งพอง แต่ไม่รัดแรงเกินไป จนกระทั่งคลำชีพจรไม่ได้ รัดสายยางไว้ 5 นาทีแล้วดูผิวหนังด้านท้องแขนต่ำกว่าข้อพับประมาณ 1 นิ้วอย่างละเอียด ถ้ามีจุดเลือดออกเกินกว่า 5 จุดต่อเนื้อวงกลมซึ่งมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 1 นิ้ว เท่ากับเหรียญบาทอย่างเล็ก แสดงว่าการทดสอบนี้ควรทำโดยเจ้าหน้าที่สาธารณสุข การรักษา เด็กที่มีอาการไข้สูง เบื่ออาหาร และอาเจียน ดังกล่าวข้างต้น ควรนำส่งสถานีอนามัยหรือโรงพยาบาลโดยเร็ว เวลานี้ยังไม่มียาที่สามารถฆ่าเชื้อไวรัสได้ ส่วนใหญ่จะหายได้เอง การรักษาเป็นการรักษาตามอาการ ควรลดไข้โดยการเช็ดตัว ดูในหนังสือหมอชาวบ้าน ฉบับที่ 1 ไม่ควรให้ยาลดไข้พวกแอสไพริน ในระยะแรกที่เป็นไข้ เบื่ออาหาร อาเจียน ต้องให้ดื่มน้ำมากๆ ยา โอ-อาร์-เอส ราคาซองละ 2 บาท ขององค์การเภสัชกรรม ที่ใช้สำหรับโรคท้องร่วง จะมีประโยชน์ในการทดแทนน้ำ และเกลือแร่ และทำให้อาการอาเจียนน้อยลง ถ้าหาซื้อยา โอ-อาร์-เอส ไม่ได้ ก็ให้ผสมน้ำสุก 1 ขวด น้ำปลาอย่างกลมกับน้ำตาลทราย 2 ช้อนโต๊ะ และเกลือแกงครึ่งช้อนชา กินแทนก็ได้ครับ ถ้าอาการไม่ดีขึ้นต้องรีบส่งสถานีอนามัย หรือโรงพยาบาล ถ้าผู้ป่วยไม่มีเลือดออกหรือช็อค เมื่อให้น้ำเกลือทางปากหรือทางเส้นเลือดอย่างเพียงพอ อาการจะดีขึ้นภายใน 2-3 วันไข้จะลดลง กินอาหารได้ การป้องกัน ที่สำคัญมีดังนี้ คือ 1ระวังอย่าให้ยุงกัด ให้เด็กนอนในมุ้งทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน เพราะยุงลายชอบหากินกลางวัน 2 จงช่วยกันกำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุงทุกแห่ง ยุงลายชอบเพาะพันธุ์ในแหล่งน้ำใส ค่อนข้างสะอาด ซึ่งขังอยู่ตามภาชนะต่างๆ เช่น ตุ่ม ไห หม้อ กระป๋อง ขวด กะลา ยางรถยนต์ และอื่นๆ ฉะนั้นจึงควรปิดฝาโอ่งให้มิดชิด อย่าให้ยุงลายวางไข่ได้ และทำลายกระป๋อง กะลา ให้หมด อย่าทิ้งไว้ให้น้ำขังได้ ใส่น้ำมัน เกลือ หรือยาฆ่าแมลงลงในน้ำหรือขาตู้กับข้าว เพื่อกำจัดลูกน้ำ ยุงลาย หมายถึง ห้องตรวจคนไข้ทั่วไปที่ยังไม่ได้รับไว้รักษาในโรงพยาบาล แปลจากภาษาอังกฤษ OPD ซึ่งย่อมาจากคำว่า Out patient department แผนกผู้ป่วยนอก แพทย์จบใหม่ที่กำลังรับการฝึกอบรมเป็นแพทย์ที่เชี่ยวชาญเฉพาะโรคในปัจจุบันใช้เวลาฝึก 1 ปี หลังจากจบเป็นแพทย์ฝึกหัด 1 ปีแล้ว
เด็กชายอายุ 6 ขวบ มีอาการไข้สูง ปวดท้อง อาเจียนเป็นเลือด ปัสสาวะน้อย และมีจุดเลือดออกเล็กๆ เต็มไปหมด แพทย์วินิจฉัยว่าเป็น ไข้เลือดออก

เหตุผล:
อาการ:
-ไข้สูง: เด็กไข้สูงทันที ไข้มักจะสูงลอย ตัวร้อนตะพึด อยู่ประมาณ 3-4 วัน
-ปวดท้อง: ผู้ป่วยจะมีอาการเบื่ออาหาร อาเจียนหน้าตาแดง
-อาเจียนเป็นเลือด: อาเจียนเป็นเลือดหรือถ่ายอุจจาระสีดำตับโต เมื่อกดชายโครงด้านขวาจะเจ็บเล็กน้อย
-ปัสสาวะน้อย: ผู้ป่วยที่มีอาการรุนแรงถึงกับช็อคหรือเลือดออกนั้นมีไม่มากนัก เพียงประมาณ 10 เท่านั้น
-จุดเลือดออก: บนผิวหนัง หรือที่อื่นๆ เช่น เลือดกำเดาไหลออกมาในกระเพาะอาหาร

การวินิจฉัย:
แพทย์วินิจฉัยจากอาการที่กล่าวข้างต้น ผลการทดสอบทูร์นิเก้ (Tourniquet test) เป็นบวก หมายความว่า มีจุดเลือดออกมากกว่า 5 จุด บนผิวหนังบริเวณท้องแขน

การวินิจฉัยแยกโรค:
-ไข้หวัดใหญ่: อาจมีอาการคล้ายไข้เลือดออก แต่จะไม่มีอาการเลือดออก
-โรคอื่นๆ ที่ทำให้มีเลือดออก: เช่น โรคเลือด โรคตับ

หมายเหตุ:
-แพทย์จะวินิจฉัยโรคจากอาการ การตรวจร่างกาย และผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการ
-ผู้ป่วยที่สงสัยว่าเป็นไข้เลือดออก ควรไปพบแพทย์โดยเร็วที่สุด

การรักษา
1.การรักษาตามอาการ:
-ลดไข้โดยการเช็ดตัว
-ไม่ควรให้ยาลดไข้พวกแอสไพริน ในระยะแรกที่เป็นไข้
-ให้ดื่มน้ำมากๆ
-ยา โอ-อาร์-เอส

2.การรักษาในโรงพยาบาล:
-ให้ยารักษาตามอาการ
-ให้สารน้ำทางหลอดเลือดดำ
-ให้เลือด (ในกรณีที่มีภาวะโลหิตจาง)
-การป้องกัน

ป้องกันยุงกัด:
-นอนในมุ้ง
-ทายากันยุง
-สวมเสื้อผ้ามิดชิด

กำจัดแหล่งเพาะพันธุ์ยุง:
-ปิดฝาโอ่งให้มิดชิด
-ทำลายภาชนะที่อาจมีน้ำขัง
-ใส่ยาฆ่าแมลง

สรุป
เด็กชายอายุ 6 ขวบ มีอาการไข้สูง ปวดท้อง อาเจียนเป็นเลือด ปัสสาวะน้อย และมีจุดเลือดออกเล็กๆ เต็มไปหมด แพทย์วินิจฉัยว่าเป็นไข้เลือดออก ผู้ป่วยควรได้รับการรักษาโดยแพทย์โดยเร็วที่สุด และป้องกันยุงกัดเพื่อป้องกันโรคไข้เลือดออก
กุมารเวชศาสตร์ (กุมารเวชศาสตร์) - Pediatrics