บุตรของบุตรบุญธรรมมีสิทธิรับมรดกแทนที่บิดา/มารดาบุญธรรมหรือไม่?
คำพิพากษาศาลฎีกาที่  290/2494           บุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม บุตรของบุตรบุญธรรมย่อมมีสิทธิรับมรดกแทนที่กันได้ตามสิทธิที่ ก.ม.ให้ไว้ตามประมวลแพ่ง ฯ มาตรา 1639   ________________________________   ศาลฎีกาเห็นว่า บุตรบุญธรรมนั้น แม้จะไม่ใช่ญาติทางสายโลหิตของผู้รับบุตรบุญธรรม หรือจะเรียกว่าญาติสมมุติดั่งที่จำเลยฎีกาขึ้นมานั้นก็ดี แต่เป็๋นเรื่องที่กฎหมายยอมรับรู้ และเชิดชูฐานะของบุตรบุญธรรมอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับบุตรบุญธรรมนั้น ดังจะเห็นได้จากประมวลกฎหมายแพ่งฯ มาตรา ๑๕๘๖ วรรคต้น และ มาตรา ๑๕๘๖ วรรคท้าย ให้นำบทบัญญัติในลักษณะ ๒ หมวด ๒ อันว่าด้วยสิทธิและหน้าที่ของบิดามารดาและบุตรมาบังคับโดยอนุโลม บุตรบุญธรรมจึงมีสิทธิที่จะใช้นามสกุลของผู้รับบุตรบุญธรรมและรับมรดกได้ตามมาตรา ๑๕๓๓ เป็นเช่นนี้บุตรของบุตรบุญธรรมก็ย่อมมีสิทธิที่จะใช้นามสกุลของผู้รับบุตรบุญธรรมได้ด้วยโดยไม่มีปัญหา  ดังนี้แล้วจะว่าการรับบุตรบุญธรรมเป็นเรื่องเฉพาะตัวของบุตรบุญธรรมเท่านั้นดังที่ฎีกาขึ้นมานั้นกระไรได้  บทกฎหมายดังกล่าวนี้แม้จะเป็นเรื่องเกี่ยวกับครอบครัว แต่ก็เป็นเรื่องเกี่ยวเนื่องและเป็นเหตุผลประการหนึ่งที่แสดงถึงสิทธิของบุตรของบุตรบุญธรรม จะว่าเป็นคนละเรื่องไม่เกี่ยวกันดังที่กล่าวมาในฎีกานั้นไม่ได้..   ...นอกจากสิทธิในครอบครัวดังกล่าวแล้ว มาตรา ๑๖๒๗ ยังบัญญัติไว้ชัดเจนว่า "บุตรบุญธรรมนั้นให้ถือว่าเป็นผู้สืบสันดานเหมือนกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายตามความหมายแห่งประมวลกฎหมายนี้  บุตรบุญธรรมจึงเป็นทายาทโดยธรรมอันดับที่ ๑ ตามความในมาตรา ๑๖๒๙ โดยเป็นผู้สืบสันดานเช่นเดียวกับบุตรโดยตรงของผู้รับบุตรบุญธรรมนั่นเอง (ถ้าหากว่ามี)  และยิ่งเห็นได้ชัดว่า กฎหมายลักษณะมรดกนี้ก็ไม่ได้กล่าวถึงบุตร  คงใช้คำรวมเป็นผู้สืบสันดานทั้งสิ้น ซึ่งหมายความตลอดถึงบุตรบุญธรรมตามมาตรา ๑๖๒๗ นั้นด้วย  เมื่อเป็นเช่นนี้แล้วถึงเรื่องการรับมรดกแทนที่กันตามมาตรา ๑๖๓๙ ซึึ่งบัญญัติว่า "ถ้าบุคคลใดซึ่งจะเป็นทายาทตามมาตรา ๑๖๒๙(๑) ฯลฯ ถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดกตาย  ถ้าบุคคลนั้นมีผู้สืบสันดานก็ให้ผู้สืบสันดานรับมรดกแทนที่สืบต่อกันเช่นนี้ไปจนหมดสาย"  บุตรของบุตรบุญธรรมก็เป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของบุตรบุญธรรมโดยไม่มีปัญหา และบุตรบุญธรรมเป็นทายาทตามมาตรา ๑๖๒๙(๑) อยู่แน่นอนแล้ว บุตรของบุตรบุญธรรมจึงมีสิทธิรับมรดกแทนที่กันได้ตามสิทธิที่กฎหมายบัญญัติให้ไว้ตามมาตรา ๑๖๓๙ นั้น จะโต้แย้งเป็นอื่นไปกระไรได้   ...มาตรา ๑๖๔๒ และ ๑๖๔๓ เป็นแต่เพียงย้ำความในมาตรา ๑๖๓๙ ให้ชัดเจนยิ่งขึ้นเท่านั้น หาใช่เรื่องจำกัดสิทธิของบุตรของบุตรบุญธรรมดังที่ฎีกาขึ้นมานั้นไม่  และโดยเฉพาะอย่างยิ่งคำว่า "ผู้สืบสันดานโดยตรง" ตามมาตรา ๑๖๔๓ ซึ่งจำเลยเน้นในฎีกาว่า หมายความถึงบุตรของบุตร ไม่ใช่บุตรของบุตรบุญธรรมที่เป็นญาติสมมุตินั้น  ข้อนี้ก็น่าพิเคราะห์อยู่ เพราะถ้าดูแต่เพียงผิวเผินแล้วก็อาจคิดไปได้เช่นนั้น โดยคำว่า "ผู้สืบสันดาน" นั้นตรงกับ ทายาทโดยธรรมอันดับ (๑) ในมาตรา ๑๖๒๙ ซึ่งเข้าใจกันทั่วไปว่า เป็นบุตรหลาน-เหลน แต่ควรสังเกตให้ดีว่า การรับมรดกแทนที่กันนั้น มิใช่มีได้แต่เฉพาะทายาทที่เป็น "ผู้สืบสันดาน" ตามอันดับ (๑) นั้นเท่านั้น  ทายาทโดยธรรมอันดับ(๓) (๔) หรือ (๖) ได้แก่ พี่น้องตลอดจนลุงป้าน้าอาของเจ้ามรดก ซึ่งทายาทในอันดับนั้น ๆ ก็รับมรดกแทนที่กันได้ด้วย ดังนี้จะเห็นได้ถนัดว่า พี่น้องหรือลุงป้าน้าอาหาใช่ "ผู้สืบสันดาน" ของเจ้ามรดกไม่  ฉะนั้นคำว่า "ผู้สืบสันดานโดยตรง" ตามมาตรา ๑๖๔๓ นี้ จึงหมายความเพียงเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของผู้มีสิทธิที่จะได้รับมรดกหรืออีกนัยหนึ่งเป็นบุตรหลาน-เหลน ของผู้มีสิทธิที่จะได้รับมรดกนั้นเท่านั้น หาจำเป็นต้องสืบสันดานกันโดยตรงจากเจ้ามรดกเองไม่ ก็เรื่องนี้โจทก์เป็นบุตรของบุตรบุญธรรมโดยแท้จริง จึงเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงตามความหมายในมาตรานี้ และมีสิทธิรับมรดกแทนที่กันได้ดังกล่าวมาแล้วข้างต้น.......ฎีกาของจำเลยที่ยกกฎหมายต่างประเทศขึ้นอ้าง และฎีกาอีกข้อหนึ่งกล่าวว่า "ถ้ากฎหมายไม่เขียนให้บุตรของบุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ไว้โดยเจาะจงแล้ว จะขยายความไปให้บุตรของบุตรบุญธรรม รับมรดกแทนที่ไม่ได้นั้น"  ศาลฎีกาเห็นว่า เมื่อกฎหมายลักษณะมรดกบัญญัติข้อความเกี่ยวเนื่องกันอยู่ตามมาตราต่าง ๆ ดังที่ได้ยกขึ้นกล่าวไว้แล้วข้างต้น และชัดเจนเพียงพอที่จะกระทำให้เห็นว่าบุตรของบุตรบุญธรรมมีสิทธิที่จะรับมรดกแทนที่กันได้ดังได้วินิจฉัยมาแล้วเช่นนี้ ก็หาจำเป็นที่จะต้องหยิบยกกฎหมายอะไรอื่นขึ้นมาเทียบเคียงไม่ และจะไปยกเอาเหตุอื่นมาแปลในทางที่กลับกันดังที่ฎีกาขึ้นมานั้นก็ไม่ได้เช่นเดียวกัน และศาลฎีกายังเห็นต่อไปว่าเมื่อกฎหมายประสงค์จะห้ามมิให้บุตรของบุตรบุญธรรมใช้สิทธิรับมรดกแทนที่กันได้ดังที่จำเลยฎีกาแล้ว ก็จำเป็นจะต้องมีบทบัญญัติไว้เป็นพิเศษโดยตรงเช่นนั้น แต่นี่หามีบทบัญญัติกฎหมายใดห้ามไว้ดังว่านั้นไม่ จึงไม่มีอะไรจะไปตัดสิทธิของเขาได้     จึงพิพากษายืน   ดุลยทรรศน์ปฏิภาณ ธรรมบัณฑิต นนทปัญญา      ________________________________   ปัญหาในคดีนี้มีเพียงว่าบุตรของบุตรบุญธรรมจะมีสิทธิรับมรดกแทนที่หรือไม่?                   ย.ส. (ศาสตราจารย์ ดร. หยุด แสงอุทัย)  อ้างอิงที่มา : Turkjung Law
จากคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 290/2494 บุตรของบุตรบุญธรรม มีสิทธิรับมรดกแทนที่ บิดา/มารดาบุญธรรมที่ตายก่อน  ในกรณีที่บุตรบุญธรรมที่เป็นทายาทตามกฎหมายตายก่อนเจ้ามรดก

เหตุผล:

กฎหมายไทยยอมรับบุตรบุญธรรม ให้มีฐานะ เสมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย ของผู้รับบุญธรรม ทุกประการ ดังที่ระบุไว้ในประมวลกฎหมายแพ่ง มาตรา 1586 วรรคต้น และ มาตรา 1586 วรรคท้าย

มาตรา 1627 ของประมวลกฎหมายแพ่ง บัญญัติไว้อย่างชัดเจนว่า "บุตรบุญธรรมนั้นให้ถือว่าเป็นผู้สืบสันดานเหมือนกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายตามความหมายแห่งประมวลกฎหมายนี้"

มาตรา 1629 ของประมวลกฎหมายแพ่ง กำหนดให้ บุตรบุญธรรม เป็น ทายาทโดยธรรมอันดับที่ 1 เช่นเดียวกับบุตรโดยตรงของผู้รับบุญธรรม

มาตรา 1639 ของประมวลกฎหมายแพ่ง บัญญัติไว้ว่า "ถ้าบุคคลใดซึ่งจะเป็นทายาทตามมาตรา 1629(1) ฯลฯ ถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดกตาย ถ้าบุคคลนั้นมีผู้สืบสันดาน ก็ให้ผู้สืบสันดานรับมรดกแทนที่สืบต่อกันเช่นนี้ไปจนหมดสาย"

คำพิพากษาศาลฎีกายังได้วินิจฉัย เพิ่มเติมว่า คำว่า "ผู้สืบสันดานโดยตรง" ตามมาตรา 1643 หมายความเพียง บุตรหลาน-เหลน ของผู้มีสิทธิที่จะได้รับมรดก ไม่จำเป็นต้องสืบสันดานโดยตรงจากเจ้ามรดก

โจทก์ในคดีนี้ เป็น บุตรของบุตรบุญธรรม ของผู้ตาย จึงเป็น ผู้สืบสันดานโดยตรง ตามความหมายในมาตรา 1643 และมีสิทธิรับมรดกแทนที่บิดา/มารดาบุญธรรมที่ตายก่อนได้

สรุป:
- บุตรของบุตรบุญธรรมมีฐานะเสมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายของผู้รับบุญธรรม
- บุตรบุญธรรมเป็นทายาทโดยธรรมอันดับที่ 1 ของผู้รับบุญธรรม
- บุตรของบุตรบุญธรรมมีสิทธิรับมรดกแทนที่บิดา/มารดาบุญธรรมที่ตายก่อนได้
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์,ประมวลกฎหมายอาญา,กฎหมายเยาวชนและครอบครัว พรบ,กฎหมายมรดก-พินัยกรรม,คำพิพากษาศาลฎีกา