การจำกัดเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุในปี 2566 ให้เฉพาะผู้ที่มีรายได้น้อย มีประเด็นใดบ้างที่ต้องขบคิดเกี่ยวกับปรัชญาการให้สวัสดิการแก่ประชาชนและจำนวนผู้ได้รับผลกระทบ
การจำกัดเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุในปี 2566 ให้กับเฉพาะผู้ที่มีรายได้น้อย มีหลายประเด็นต้องขบคิด เกี่ยวกับปรัชญาการให้สวัสดิการแก่ประชาชนและจำนวนผู้ได้รับผลกระทบ ดังนี้ 

ข้อแรก ผู้ได้รับผลกระทบมีจำนวนมาก แม้การปรับหลักเกณฑ์ในปี 2566 จะไม่กระทบกับผู้สูงอายุที่ได้รับเบี้ยยังชีพเดิม (ตามบทเฉพาะกาล) แต่ประชากรที่กำลังจะได้รับผลกระทบนั้นมีขนาดใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ เนื่องจากไทยมีประชากรที่อยู่ในวัย ‘ใกล้สูงวัย’ จำนวนมาก ประชากรกว่า 12 ล้านคน คิดเป็นประมาณ 20% เป็นผู้ที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไป ทั้งนี้ จากข้อมูลของกรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย ในปี 2565 ประชากรที่มีอายุระหว่าง 55-59 ปี มีจำนวน 4.81 ล้านคน (คิดเป็น 7.3% ของประชากรทั้งหมด) ซึ่งน่าจะเป็นประชากรสูงวัยกลุ่มแรกที่ได้รับผลกระทบจากการปรับเบี้ยยังชีพในครั้งนี้ ขณะที่มีประชากรอีกกว่า 5.18 ล้านคนที่มีอายุระหว่าง 50-54 ปี ซึ่งจะเป็นกลุ่มถัดไปที่ได้รับผลกระทบ ดังนั้น จำนวนของผู้ที่มีโอกาสที่จะพลาดสวัสดิการจากการเปลี่ยนแปลงกฎเกณฑ์นี้จึงเพิ่มสูงขึ้นตามความรุนแรงของการเข้าสู่สังคมสูงวัยของไทย

ข้อสอง แรงงานนอกระบบที่สูงวัยได้รับผลกระทบหนักที่สุด เศรษฐกิจไทยมีลักษณะพิเศษอย่างหนึ่งคือ สัดส่วนของแรงงานนอกระบบมีสูง แรงงานเหล่านี้มีความเปราะบางทางรายได้และสวัสดิการอยู่แล้ว เพราะเกษียณไปพร้อมกับการไม่มีรายได้ประจำ แม้แรงงานนอกระบบหรือผู้ประกอบอาชีพอิสระมีตัวเลือกในการออม เช่น กองทุนการออมแห่งชาติ และกองทุนประกันสังคม มาตรา 40 แต่จำนวนสมาชิกของทั้ง 2 กองทุนยังมีไม่มาก (เว้นแต่กรณีของกองทุนประกันสังคม ม.40 ที่จำนวนสมาชิกเพิ่มจาก 3 ล้านคนในปี 2563 เป็นเกือบ 11 ล้านคนในปี 2566 เพราะเงื่อนไขการรับสวัสดิการในช่วงการระบาดของโรคโควิด ซึ่งยังไม่แน่ชัดว่าตัวเลขจะลดลงหรือไม่หลังจากหมดโรคโควิด) การตัดเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุจึงเพิ่มความเปราะบางให้กับกระดูกสันหลังของเศรษฐกิจไทยในวัยเกษียณ แม้ไม่ได้ยากจน  

ข้อสาม หลักเกณฑ์ออกมาโดยไม่มีมาตรการอื่นรองรับ การปรับเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุในปี 2566 เกิดขึ้นในขณะที่ประเทศยังไม่มีระบบบำนาญที่มีคุณภาพชีวิตของคนเป็นศูนย์กลาง ปัจจุบันไทยมีระบบบำเหน็จบำนาญหลากหลาย มีหน่วยงานรับผิดชอบและปรัชญาในการบริหารจัดการที่แตกต่างกัน แต่ระบบเหล่านี้ยังคงยึดโยงกับสถานะการทำงานและอาชีพก่อนเกษียณ คุณภาพชีวิตของประชาชนในวัย 60 ปีขึ้นไป จึงขึ้นอยู่กับว่าทำงานอะไรมา ที่ผ่านมามีความพยายามในการยกร่างพระราชบัญญัติกองทุนบำเหน็จบำนาญแห่งชาติ ที่เป็นเสมือนกองทุนสำรองเลี้ยงชีพภาคบังคับสำหรับแรงงานในระบบ แต่ยังไม่มีความคืบหน้าและเสมือนถูกแช่แข็งในช่วงที่เกิดปัญหาการจัดตั้งรัฐบาล การปรับลดเบี้ยยังชีพผู้สูงอายุก่อนหน้าที่จะมีระบบบำนาญที่สนับสนุนให้แรงงานมีการออมเพื่อการเกษียณออกมาอย่างเป็นรูปธรรม จึงเหมือนทอดทิ้งแรงงานกลุ่มที่มีความเสี่ยงด้านรายได้หลังเกษียณ 

ข้อสี่ ปัญหาสังคมสูงวัยและปัญหาความยากจนเป็นคนละปัญหา สองปัญหานี้มีต้นตอที่ต่างกัน จึงต้องการเครื่องมือแก้ไขคนละอย่าง ไม่ควรนำมารวมกัน ความยากจนไม่ได้เป็นเรื่องของปัจเจก แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้าง ไม่ว่าจะเป็นการศึกษา ระดับสุขภาพ ถิ่นที่อยู่ ตลาดแรงงาน รวมถึงการกระจุกตัวของงานในพื้นที่เมือง ผู้ที่เป็นคนจนนั้น สามารถหายจนได้หากได้รับการช่วยเหลือเยียวยาที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นนโยบายด้านสังคมและการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจในภาพรวม แต่ในกรณีของผู้สูงอายุนั้นไม่สามารถกลับไปเป็นวัยหนุ่มสาวได้อีกครั้ง มาตรการที่เหมาะสมในการดูแล ประคับประคองคุณภาพชีวิตของคนกลุ่มนี้ไม่เพียงแค่ต้องการหลักประกันจากรัฐ (ที่กำลังจะถูกตัดไป หากไม่ใช่คนจน) แต่รวมถึงการเพิ่มโอกาสในการทำงาน การขยายอายุเกษียณ รวมถึงการสงวนงานบางอย่างสำหรับผู้สูงอายุ ซึ่งแน่นอนว่าประเด็นเหล่านี้ต้องคำนึงถึงประโยชน์และผลกระทบที่เกิดขึ้นตามมา และสรุปให้ชัดเจนว่าตกลงแล้ว สังคมไทยจะเดินหน้าไปทางไหน แต่การออกนโยบายด้านผู้สูงวัยโดยนำความยากจนและความสูงวัยมาปนกันไม่น่าจะเป็นทางออกของการจัดสวัสดิการที่ดี
การวิเคราะห์ทางการเงิน & เศรษฐศาสตร์การเงิน