หากตำรวจจะออกหมายจับต้องมีหลักการอะไรบ้าง ?
เมื่อพนักงานสอบสวนได้รับแจ้งว่า…เกิดการกระทำความผิดขึ้น พนักงานสอบสวนต้องรวบรวมพยานหลักฐาน เพื่อเตรียมสำนวนฟ้องคดี.. ถ้ามีเหตุอันควรเชื่อว่า มีหลักฐานในการกระทำผิดนั้น ซ่อนอยู่ในบ้านใคร หรือ มีเหตุอันควรเชื่อว่า ใครเป็นคนร้ายที่กระทำผิด.. แต่การจะเข้าไปตรวจบ้านพักอาศัยเพื่อยึดพยานหลักฐาน.. หรือการจับบุคคลที่ถูกกล่าวหาว่ากระทำผิดนั้น.. โดยหลักแล้ว ตำรวจต้องไปยื่นคำร้องขอหมายค้น หรือหมายจับที่ศาลก่อน..แม้ขั้นตอนนี้จะไม่ใช่หน้าที่ในการสืบพยานเพื่อค้นหาความจริงของศาล.. เพราะศาลยังไม่ได้รับฟ้องคดี..แต่กฎหมายก็บังคับให้ฝ่ายตุลาการ (ศาล) มีหน้าที่โดยตรงในการตรวจสอบฝ่ายบริหาร (ตำรวจ) ก่อนการใช้อำนาจที่อาจกระทบต่อประชาชนผู้บริสุทธิ์ได้.. หากศาลไต่สวนแล้ว เห็นว่า มีพยานหลักฐานพอจะเชื่อได้ว่า ในบ้านหลังนั้นมีหลักฐานที่เกี่ยวกับการกระทำผิด..
หรือ มีพยานหลักฐานพอจะเชื่อได้ว่า บุคคลที่ตำรวจต้องการจับกุมนั้น น่าจะได้ทำผิด.. หลักการออกหมายค้นหมายจับ…. การที่ตำรวจจะยื่นขอหมายค้น หมายจับจากศาลได้.. จะต้องมี.. “เหตุอันควรเชื่อ (probable cause)” ปัจจุบัน เรียกว่า “พยานหลักฐานตามสมควร” ให้เชื่อว่า จะพบหลักฐานในบ้านที่ขอค้น หรือเชื่อว่า บุคคลที่จะถูกจับเป็นผู้กระทำความผิด.. ถ้าศาลไต่สวนแล้ว เห็นว่า ไม่มีพยานหลักฐานตามสมควรให้เชื่อ..ศาลจะยกคำร้อง.. ไม่ออกหมายค้น ไม่ออกหมายจับให้.. หลักการแรกที่ต้องเข้าใจก่อนคือ.. “เหตุอันควรสงสัย” ..แตกต่างจากเหตุอันควรเชื่อ (พยานหลักฐานตามสมควร).. “เหตุอันควรสงสัย” นั้น เป็นเรื่องการตรวจค้นบุคคลต้องสงสัยในที่สาธารณะ.. ตำรวจทำได้โดยไม่ต้องขออนุญาตศาล..
ไม่เอาเรื่องให้ศาลตรวจสอบอำนาจตามหลัก due process มาใช้.. แต่ถ้าต่อมา มีการฟ้องคดีนั้นต่อศาล และจำเลยต่อสู้ว่า ตำรวจบังคับตรวจค้นตัวโดยไม่มีเหตุอันควรสงสัย.. ศาลจึงจะเข้ามาวินิจฉัยว่า การค้นตัวไม่ชอบ เพราะไม่มีเหตุอันควรสงสัยหรือไม่.. ส่วน “เหตุอันควรเชื่อ” เป็นเรื่องการค้นเคหสถาน หรือการจับบุคคลตามหมายจับซึ่งตำรวจต้องขอหมายค้นหมายจับจากศาลก่อน.. กฎหมายวางหลักว่า.. ถ้ามี “เหตุอันควรสงสัย” เกิดขึ้น.. ตำรวจใช้อำนาจเรียก สั่งให้ ประชาชนหยุดเดินทาง.. และมีอำนาจตรวจค้นตัวในที่สาธารณะได้.. ตัวอย่างเหตุอันควรสงสัยทำให้ค้นตัวบุคคลได้.. #ตัวอย่างที่ 1
ตำรวจสายตรวจขับรถผ่านมา พบนาย ก. นั่งอยู่คนเดียว.. สวมหมวกกันน็อค.. ในซอยเปลี่ยว.. ในเวลากลางคืน.. 
เมื่อเจอนาย ก. ในลักษณะนี้.. โดยวิสัยของตำรวจแล้ว ต้องคิดว่า “มันแปลก”.. และน่าสงสัยว่า เขามานั่งทำอะไรตรงนี้ เวลานี้…
ความสงสัยของตำรวจตามอัตวิสัยแบบนี้.. เป็นเรื่องที่ดี.. เพราะสามารถช่วยป้องปรามอาชญากรรมได้..แต่ยังไม่ใช่ “เหตุอันควรสงสัย” ตามกฎหมาย..
#สายตรวจจึงยังไม่มีอำนาจตรวจค้นตัวนายก..
ถ้าสายตรวจขอตรวจค้น แต่นาย ก. ไม่ยอม.. สายตรวจก็ไม่มีอำนาจบังคับ..และการที่นาย ก.ไม่ยินยอมให้ค้นตัวนั้น ก็ยังไม่ใช่เหตุอันควรสงสัยตามกฎหมาย..
แต่ตำรวจสายตรวจที่ดี.. เมื่อเกิดความสงสัยตามอัตวิสัยแล้ว.. และรู้ว่าตนยังไม่มีอำนาจตรวจค้น..เขาก็ควรเฝ้าสังเกตต่อไป หรือเข้าไปพูดคุยทักทาย.. สอบถามตามปกติ..เพื่อหาเหตุอันควรสงสัย.. #ตัวอย่างที่ 1
ตำรวจสายตรวจขับรถผ่านมา พบนาย ก. นั่งอยู่คนเดียว.. สวมหมวกกันน็อค.. ในซอยเปลี่ยว.. ในเวลากลางคืน.. 
เมื่อเจอนาย ก. ในลักษณะนี้.. โดยวิสัยของตำรวจแล้ว ต้องคิดว่า “มันแปลก”.. และน่าสงสัยว่า เขามานั่งทำอะไรตรงนี้ เวลานี้…
ความสงสัยของตำรวจตามอัตวิสัยแบบนี้.. เป็นเรื่องที่ดี.. เพราะสามารถช่วยป้องปรามอาชญากรรมได้..แต่ยังไม่ใช่ “เหตุอันควรสงสัย” ตามกฎหมาย..
#สายตรวจจึงยังไม่มีอำนาจตรวจค้นตัวนายก..
ถ้าสายตรวจขอตรวจค้น แต่นาย ก. ไม่ยอม.. สายตรวจก็ไม่มีอำนาจบังคับ..และการที่นาย ก.ไม่ยินยอมให้ค้นตัวนั้น ก็ยังไม่ใช่เหตุอันควรสงสัยตามกฎหมาย..
แต่ตำรวจสายตรวจที่ดี.. เมื่อเกิดความสงสัยตามอัตวิสัยแล้ว.. และรู้ว่าตนยังไม่มีอำนาจตรวจค้น..เขาก็ควรเฝ้าสังเกตต่อไป หรือเข้าไปพูดคุยทักทาย.. สอบถามตามปกติ..เพื่อหาเหตุอันควรสงสัย.. #ตัวอย่างที่ 1 เมื่อเจอนาย ก. ในลักษณะนี้.. โดยวิสัยของตำรวจแล้ว ต้องคิดว่า “มันแปลก”.. และน่าสงสัยว่า เขามานั่งทำอะไรตรงนี้ เวลานี้…
ความสงสัยของตำรวจตามอัตวิสัยแบบนี้.. เป็นเรื่องที่ดี.. เพราะสามารถช่วยป้องปรามอาชญากรรมได้..แต่ยังไม่ใช่ “เหตุอันควรสงสัย” ตามกฎหมาย..
#สายตรวจจึงยังไม่มีอำนาจตรวจค้นตัวนายก..
ถ้าสายตรวจขอตรวจค้น แต่นาย ก. ไม่ยอม.. สายตรวจก็ไม่มีอำนาจบังคับ..และการที่นาย ก.ไม่ยินยอมให้ค้นตัวนั้น ก็ยังไม่ใช่เหตุอันควรสงสัยตามกฎหมาย..
แต่ตำรวจสายตรวจที่ดี.. เมื่อเกิดความสงสัยตามอัตวิสัยแล้ว.. และรู้ว่าตนยังไม่มีอำนาจตรวจค้น..เขาก็ควรเฝ้าสังเกตต่อไป หรือเข้าไปพูดคุยทักทาย.. สอบถามตามปกติ..เพื่อหาเหตุอันควรสงสัย.. เมื่อเจอนาย ก. ในลักษณะนี้.. โดยวิสัยของตำรวจแล้ว ต้องคิดว่า “มันแปลก”.. และน่าสงสัยว่า เขามานั่งทำอะไรตรงนี้ เวลานี้…
ความสงสัยของตำรวจตามอัตวิสัยแบบนี้.. เป็นเรื่องที่ดี.. เพราะสามารถช่วยป้องปรามอาชญากรรมได้..แต่ยังไม่ใช่ “เหตุอันควรสงสัย” ตามกฎหมาย..
#สายตรวจจึงยังไม่มีอำนาจตรวจค้นตัวนายก..
ถ้าสายตรวจขอตรวจค้น แต่นาย ก. ไม่ยอม.. สายตรวจก็ไม่มีอำนาจบังคับ..และการที่นาย ก.ไม่ยินยอมให้ค้นตัวนั้น ก็ยังไม่ใช่เหตุอันควรสงสัยตามกฎหมาย..
แต่ตำรวจสายตรวจที่ดี.. เมื่อเกิดความสงสัยตามอัตวิสัยแล้ว.. และรู้ว่าตนยังไม่มีอำนาจตรวจค้น..เขาก็ควรเฝ้าสังเกตต่อไป หรือเข้าไปพูดคุยทักทาย.. สอบถามตามปกติ..เพื่อหาเหตุอันควรสงสัย.. เมื่อเจอนาย ก. ในลักษณะนี้.. โดยวิสัยของตำรวจแล้ว ต้องคิดว่า “มันแปลก”.. และน่าสงสัยว่า เขามานั่งทำอะไรตรงนี้ เวลานี้… ความสงสัยของตำรวจตามอัตวิสัยแบบนี้.. เป็นเรื่องที่ดี.. เพราะสามารถช่วยป้องปรามอาชญากรรมได้..แต่ยังไม่ใช่ “เหตุอันควรสงสัย” ตามกฎหมาย.. #สายตรวจจึงยังไม่มีอำนาจตรวจค้นตัวนายก.. ถ้าสายตรวจขอตรวจค้น แต่นาย ก. ไม่ยอม.. สายตรวจก็ไม่มีอำนาจบังคับ..และการที่นาย ก.ไม่ยินยอมให้ค้นตัวนั้น ก็ยังไม่ใช่เหตุอันควรสงสัยตามกฎหมาย.. แต่ตำรวจสายตรวจที่ดี.. เมื่อเกิดความสงสัยตามอัตวิสัยแล้ว.. และรู้ว่าตนยังไม่มีอำนาจตรวจค้น..เขาก็ควรเฝ้าสังเกตต่อไป หรือเข้าไปพูดคุยทักทาย.. สอบถามตามปกติ..เพื่อหาเหตุอันควรสงสัย.. #ตัวอย่างที่ 2
ตามตัวอย่างที่ 1 สมมุติว่า สายตรวจนั้น มีสัญชาตญาณของตำรวจที่ดี.. แม้รู้ว่าตนเองไม่มีอำนาจค้น.. ก็พยายามหาข้อมูลเพิ่มเติม..สายตรวจท่านนั้น จึงจอดรถ.. คอยเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของนาย ก. .. พอนาย ก. เห็นว่า ตำรวจจอดรถดู .. ก็เลยรีบลุกขึ้นขี่รถเตรียมจะขับออกไป..สายตรวจจึงเข้าไปหานาย ก. สอบถามว่า..“น้อง.. บ้านอยู่ไหนนี่.. มานั่งทำอะไรในซอยนี้..” นาย ก. ไม่ตอบ.. สายตรวจจึงเดินเข้าไปหา.. พอเห็นสายตรวจเดินเข้ามา นาย ก. ตกใจ รีบทิ้งรถ.. แล้ววิ่งหนี..สายตรวจจึงวิ่งไล่.. จนจับตัวได้..
พฤติการณ์ที่เพิ่มมาให้ดูนี้.. ตั้งแต่ การลุกขึ้นจะขับรถ.. การไม่ตอบคำถาม.. และวิ่งหนี.. เมื่อพิจารณาประกอบ การนั่งคนเดียว สวมหมวกกันน็อคในซอยเปลี่ยว เวลากลางคืน.. #ถือว่ามี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวและรถของนาย ก. ได้.. #ตัวอย่างที่ 2
ตามตัวอย่างที่ 1 สมมุติว่า สายตรวจนั้น มีสัญชาตญาณของตำรวจที่ดี.. แม้รู้ว่าตนเองไม่มีอำนาจค้น.. ก็พยายามหาข้อมูลเพิ่มเติม..สายตรวจท่านนั้น จึงจอดรถ.. คอยเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของนาย ก. .. พอนาย ก. เห็นว่า ตำรวจจอดรถดู .. ก็เลยรีบลุกขึ้นขี่รถเตรียมจะขับออกไป..สายตรวจจึงเข้าไปหานาย ก. สอบถามว่า..“น้อง.. บ้านอยู่ไหนนี่.. มานั่งทำอะไรในซอยนี้..” นาย ก. ไม่ตอบ.. สายตรวจจึงเดินเข้าไปหา.. พอเห็นสายตรวจเดินเข้ามา นาย ก. ตกใจ รีบทิ้งรถ.. แล้ววิ่งหนี..สายตรวจจึงวิ่งไล่.. จนจับตัวได้..
พฤติการณ์ที่เพิ่มมาให้ดูนี้.. ตั้งแต่ การลุกขึ้นจะขับรถ.. การไม่ตอบคำถาม.. และวิ่งหนี.. เมื่อพิจารณาประกอบ การนั่งคนเดียว สวมหมวกกันน็อคในซอยเปลี่ยว เวลากลางคืน.. #ถือว่ามี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวและรถของนาย ก. ได้.. #ตัวอย่างที่ 2
ตามตัวอย่างที่ 1 สมมุติว่า สายตรวจนั้น มีสัญชาตญาณของตำรวจที่ดี.. แม้รู้ว่าตนเองไม่มีอำนาจค้น.. ก็พยายามหาข้อมูลเพิ่มเติม..สายตรวจท่านนั้น จึงจอดรถ.. คอยเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของนาย ก. .. พอนาย ก. เห็นว่า ตำรวจจอดรถดู .. ก็เลยรีบลุกขึ้นขี่รถเตรียมจะขับออกไป..สายตรวจจึงเข้าไปหานาย ก. สอบถามว่า..“น้อง.. บ้านอยู่ไหนนี่.. มานั่งทำอะไรในซอยนี้..” นาย ก. ไม่ตอบ.. สายตรวจจึงเดินเข้าไปหา.. พอเห็นสายตรวจเดินเข้ามา นาย ก. ตกใจ รีบทิ้งรถ.. แล้ววิ่งหนี..สายตรวจจึงวิ่งไล่.. จนจับตัวได้..
พฤติการณ์ที่เพิ่มมาให้ดูนี้.. ตั้งแต่ การลุกขึ้นจะขับรถ.. การไม่ตอบคำถาม.. และวิ่งหนี.. เมื่อพิจารณาประกอบ การนั่งคนเดียว สวมหมวกกันน็อคในซอยเปลี่ยว เวลากลางคืน.. #ถือว่ามี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวและรถของนาย ก. ได้.. #ตัวอย่างที่ 2
ตามตัวอย่างที่ 1 สมมุติว่า สายตรวจนั้น มีสัญชาตญาณของตำรวจที่ดี.. แม้รู้ว่าตนเองไม่มีอำนาจค้น.. ก็พยายามหาข้อมูลเพิ่มเติม..สายตรวจท่านนั้น จึงจอดรถ.. คอยเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของนาย ก. .. พอนาย ก. เห็นว่า ตำรวจจอดรถดู .. ก็เลยรีบลุกขึ้นขี่รถเตรียมจะขับออกไป..สายตรวจจึงเข้าไปหานาย ก. สอบถามว่า..“น้อง.. บ้านอยู่ไหนนี่.. มานั่งทำอะไรในซอยนี้..” นาย ก. ไม่ตอบ.. สายตรวจจึงเดินเข้าไปหา.. พอเห็นสายตรวจเดินเข้ามา นาย ก. ตกใจ รีบทิ้งรถ.. แล้ววิ่งหนี..สายตรวจจึงวิ่งไล่.. จนจับตัวได้..
พฤติการณ์ที่เพิ่มมาให้ดูนี้.. ตั้งแต่ การลุกขึ้นจะขับรถ.. การไม่ตอบคำถาม.. และวิ่งหนี.. เมื่อพิจารณาประกอบ การนั่งคนเดียว สวมหมวกกันน็อคในซอยเปลี่ยว เวลากลางคืน.. #ถือว่ามี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวและรถของนาย ก. ได้.. #ตัวอย่างที่ 2 ตามตัวอย่างที่ 1 สมมุติว่า สายตรวจนั้น มีสัญชาตญาณของตำรวจที่ดี.. แม้รู้ว่าตนเองไม่มีอำนาจค้น.. ก็พยายามหาข้อมูลเพิ่มเติม..สายตรวจท่านนั้น จึงจอดรถ.. คอยเฝ้าสังเกตพฤติกรรมของนาย ก. .. พอนาย ก. เห็นว่า ตำรวจจอดรถดู .. ก็เลยรีบลุกขึ้นขี่รถเตรียมจะขับออกไป..สายตรวจจึงเข้าไปหานาย ก. สอบถามว่า..“น้อง.. บ้านอยู่ไหนนี่.. มานั่งทำอะไรในซอยนี้..” นาย ก. ไม่ตอบ.. สายตรวจจึงเดินเข้าไปหา.. พอเห็นสายตรวจเดินเข้ามา นาย ก. ตกใจ รีบทิ้งรถ.. แล้ววิ่งหนี..สายตรวจจึงวิ่งไล่.. จนจับตัวได้.. พฤติการณ์ที่เพิ่มมาให้ดูนี้.. ตั้งแต่ การลุกขึ้นจะขับรถ.. การไม่ตอบคำถาม.. และวิ่งหนี.. เมื่อพิจารณาประกอบ การนั่งคนเดียว สวมหมวกกันน็อคในซอยเปลี่ยว เวลากลางคืน.. #ถือว่ามี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวและรถของนาย ก. ได้.. #ตัวอย่างที่ 3
กรณีเหมือนตัวอย่างที่ 1 และตำรวจไม่ได้เข้าไปสอบถามเพื่อหาข้อมูลเพิ่มเติม.. และนาย ก. ก็ไม่มีลักษณะเป็นพิรุธ.. เมื่อเห็นสายตรวจแล้ว นาย ก. ก็ยังนั่งเฉยๆ.. แต่ถ้าในซอยดังกล่าว.. เป็นซอยที่สายตรวจเคยรับแจ้งเหตุชิงทรัพย์ในเวลากลางคืนหลายครั้ง.. โดยคนร้ายมักสวมหมวกกันน็อค.. ใช้มีดเป็นอาวุธ และใช้รถมอเตอร์ไซค์เป็นยานพาหนะ..
เมื่อสายตรวจผ่านมาพบนาย ก.นั่งสวมหมวกกันน็อค และมีรถมอร์เตอร์ไซค์จอดอยู่ใกล้ๆ.. ในเวลากลางคืน..ข้อเท็จจริงที่ว่า ซอยนั้นเป็นแหล่งอาชญากรรม.. ประกอบกันพฤติการณ์ที่สายตรวจเกิดอัตสงสัย และตรงกับข้อมูลที่ได้รับนี้.. เมื่อรวมกันเข้า..#ถือว่ากรณีนี้มี “เหตุอันควรสงสัย” แล้ว.. สายตรวจจึงมีอำนาจบังคับตรวจค้นตัวนาย ก. และรถมอเตอร์ไซค์ของนาย ก. ตามตัวอย่างที่ 3 นี้ได้..
“เหตุอันควรสงสัย” คือ ข้อมูลหรือข้อเท็จจริงต่างๆที่มาประกอบกันแล้ว ทำให้เกิดความสงสัย.. (ไม่ใช่สงสัยเอาเองตามอัตวิสัยและประสบการณ์)..
ดร.ธีร์รัฐ ไชยอัคราวัชร์
“เหตุอันควรสงสัย” ทำให้ตำรวจมีอำนาจตรวจค้นตัวบุคคลในที่สาธารณะได้..
ส่วน “พยานหลักฐานตามสมควร” คือ ข้อมูล หรือข้อเท็จจริงต่างๆที่มาประกอบกันแล้ว ทำให้เกิดความน่าเชื่อว่า.. มีหลักฐานในการทำผิดซ่อนในบ้าน.. หรือน่าเชื่อว่า บุคคลนั้นเป็นคนทำผิด..
พยานหลักฐานตามสมควร.. ทำให้ศาลออกหมายค้น ไปค้นบ้าน หรือออกหมายจับให้ตำรวจไปจับบุคคลนั้นๆได้..
การที่ตำรวจจะยื่นขอหมายค้น หมายจับจากศาลได้ จะต้องมี "เหตุอันควรเชื่อ (probable cause)"

ปัจจุบัน เรียกว่า "พยานหลักฐานตามสมควร" ให้เชื่อว่า จะพบหลักฐานในบ้านที่ขอค้น หรือเชื่อว่า บุคคลที่จะถูกจับเป็นผู้กระทำความผิด ถ้าศาลไต่สวนแล้ว เห็นว่า ไม่มีพยานหลักฐานตามสมควรให้เชื่อ ศาลจะยกคำร้อง ไม่ออกหมายค้น ไม่ออกหมายจับให้ มีคำถามว่า พยานหลักฐานตามสมควรนั้นคืออะไร และศาลดูตรงไหนว่า มีพยานหลักฐานตามสมควรแล้ว

หลักการแรกที่ต้องเข้าใจก่อนคือ "เหตุอันควรสงสัย" แตกต่างจากเหตุอันควรเชื่อ (พยานหลักฐานตามสมควร) "เหตุอันควรสงสัย" นั้น เป็นเรื่องการตรวจค้นบุคคลต้องสงสัยในที่สาธารณะ ตำรวจทำได้โดยไม่ต้องขออนุญาตศาล ไม่เอาเรื่องให้ศาลตรวจสอบอำนาจตามหลัก due process มาใช้

แต่ถ้าต่อมา มีการฟ้องคดีนั้นต่อศาล และจำเลยต่อสู้ว่า ตำรวจบังคับตรวจค้นตัวโดยไม่มีเหตุอันควรสงสัย ศาลจะเข้ามาวินิจฉัยว่า การค้นตัวไม่ชอบ เพราะไม่มีเหตุอันควรสงสัยหรือไม่ ส่วน "เหตุอันควรเชื่อ" เป็นเรื่องการค้นเคหสถาน หรือการจับบุคคลตามหมายจับซึ่งตำรวจต้องขอหมายค้นหมายจับจากศาลก่อน กฎหมายวางหลักว่า ถ้ามี "เหตุอันควรสงสัย" เกิดขึ้น ตำรวจใช้อำนาจเรียก สั่งให้ ประชาชนหยุดเดินทาง และมีอำนาจตรวจค้นตัวในที่สาธารณะได้
ประมวลกฎหมายวิธีพิจาณาความอาญา(วิอาญา)