สรุปเกี่ยวกับ โรคลิชมาเนีย ให้หน่อยได้มั้ย
โรคลิชมาเนีย หรือ โรคลิชมาไนอะซิสLeishmaniasis คือ โรคเกิดจากร่างกายติดเชื้อปรสิตที่เป็นสัตว์เซลล์เดียวProtozoa โรคติดเชื้อสัตว์เซลล์เดียว โดยมีแมลงที่เรียกว่า ริ้นฝอยทราย Sandflyเป็นพาหะโรค ซึ่งปรสิตที่ก่อโรคนี้คือชนิดSpeciesที่ชื่อ Leishmaniaลิชมาเนีย หรือ ไลช์มาเนีย ย่อว่า L. อยู่ในสกุลGenusชื่อเดียวกัน คือ Leishmania ทั้งนี้ปรสิตนี้มีได้หลากหลายชนิดย่อย ที่พบก่อโรคได้บ่อย เช่น L. tropica L. donovani L. braziliensis L. Mexicana อนึ่ง บางท่านออกเสียงโรคนี้ว่า ไลช์มาเนีย หรือ ไลช์มาไนอะซิส ปรสิตลิชมาเนียไลช์มาเนีย พบทั่วโลก โดยเฉพาะในเขตร้อนชื้นของ อเมริกาใต้ อัฟริกา เอเซีย และบางประเทศในยุโรป โดยมีคน และสัตว์เลือดอุ่นที่เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั้งที่เป็นสัตว์เลี้ยงและสัตว์ป่า เช่น สุนัข แมว หนูที่เป็นได้ทั้งโฮสต์Host และรังโรค ปรสิตลิชมาเนียไลช์มาเนีย ถูกฆ่าตายได้จาก การอบแห้งAutoclaveที่อุณหภูมิ 121.0 องศาเซลเซียสCelsius องศา Cในเวลา 15 นาที และถูกฆ่าตายได้ด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อ 1 Sodium hypochlorite 70 Alcohol Formaldehyde และสบู่ที่ใช้ล้างมือ Hand soap ส่วนเมื่ออยู่นอกโฮสต์ เชื้อนี้จะไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ แต่ถ้าเชื้ออยู่ในเลือดที่เก็บไว้ที่อุณหภูมิ 4 องศาเซลเซียสจะสามารถมีชีวิตอยู่ได้นานประมาณ 35 วัน ริ้นฝอยทราย เป็นแมลงมีขนาดเล็กกว่ายุง อาศัยในถิ่นอากาศร้อน อับชื้น เช่น บริเวณชายป่าในประเทศร้อนชื้น แหล่งชุมชนแออัด ขาดสุขอนามัยพื้นฐาน ริ้นฝอยทราย เป็นพาหะโรค โดยกัดดูดเลือดคนและสัตว์เป็นอาหาร ดังนั้นเมื่อดูดเลือดคนและหรือสัตว์ที่มีเชื้อนี้และไปกัดคนอื่นๆ คนอื่นๆที่ถูกกัดจึงติดเชื้อนี้ได้ โรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส พบทุกวัย พบในผู้ชายสูงกว่าในผู้หญิงประมาณ 2 เท่าซึ่งเชื้อว่า เป็นเพราะผู้ชายมีโอกาสสัมผัสเชื้อจากการงานนอกบ้านมากกว่าผู้หญิงที่ทำงานในบ้าน โรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ชนิดเกิดที่ผิวหนัง พบแต่ละปีประมาณ 0.7-1.2 ล้านคนในทวีปอเมริกา เอเซียตะวันตก และแถบทะเลเมดิเทอราเนียน ส่วนชนิดที่เกิดที่อวัยวะต่างๆ แต่ละปีพบได้ประมาณ 0.2-0.4 ล้านคน ใน บังคลาเทศ อัฟริกา และลาตินอเมริกา ในประเทศไทย พบโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ประปรายในคนต่างชาติที่เข้ามาอาศัยหรือเข้ามาทำงานในประเทศไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2503 ส่วนที่เกิดในคนไทยในประเทศไทย พบประปรายในคนไทยที่กลับจากทำงานในตะวันออกกลาง โดยรายงานครั้งแรกในปี พ.ศ. 2528 ส่วนในคนไทยที่อาศัยในประเทศไทย มีรายงานพบโรคนี้ประปรายเช่นกัน โดยพบครั้งแรกที่สุราษฎร์ธานี ในปีพ.ศ. 2539 โรคลิชมาเนียมีสาเหตุจากอะไรติดต่อได้อย่างไร โรคลิชมาเนีย ลิชมาไนอะซิส เป็นโรคติดต่อจากสัตว์สู่คนZoonosis โดยเกือบทั้งหมดเกิดจากปรสิตที่เป็นสัตว์เซลล์เดียวชนิดที่ชื่อ Leishmania ทั้งนี้มีตัวริ้นฝอยทรายเป็นพาหะโรค ดูดเลือดจากสัตว์ที่เป็นโฮสต์ และหรือรังโรค ที่มีเชื้อนี้อยู่ และไปกัดคนกัดสัตว์ที่เป็นโฮสต์รังโรคอื่นๆต่อ จึงก่อให้เกิดการติดเชื้อขึ้น อย่างไรก็ตาม มีรายงานประปรายว่า โรคนี้เชื้อนี้ติดต่อได้จากการได้รับเลือดจากคนที่มีเชื้อนี้ในเลือด จากการมีเพศสัมพันธ์กับคนเป็นโรคนี้ จากมารดาในการคลอดบุตร จากการปลูกถ่ายอวัยวะ และจากเข็มฉีดยาที่สัมผัสเลือดคนติดเชื้อนี้ นอกจากนี้ ยังพบว่า ในผู้ป่วยโรคเอดส์ มักมีการติดเชื้อลิชมาเนียได้ง่าย เนื่องจากมีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคต่ำบกพร่อง ซึ่งโรคลิชมาเนียในผู้ป่วยโรคเอดส์ มักมีอาการรุนแรง รักษาควบคุมโรคได้ยาก และมักเป็นสาเหตุให้ตายได้ โรคลิชมาเนีย เกิดได้อย่างไร โรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส เกิดจากคนถูกแมลงริ้นฝอยทรายที่มีเชื้อปรสิต ลิชมาเนียกัด ภายหลังถูกกัด เชื้อปรสิตนี้จะเข้าไปอยู่ในเม็ดเลือดขาวชนิดที่เรียกว่า Macrophage ซึ่งในเม็ดเลือดขาวนี้ เชื้อฯจะแบ่งตัวรวดเร็วและมากมาย ส่งผลให้เม็ดเลือดขาวแตก หลังจากนั้นเชื้อฯก็จะแพร่กระจายสู่เม็ดเลือดขาวเซลล์อื่นๆต่อไป ในช่วงที่อยู่ในเลือด เมื่อคนหรือสัตว์ที่เป็นโฮสต์ถูกกัดถูกดูดเลือดจากแมลงริ้วฝอยทราย เชื้อลิชมาเนียก็จะเข้าไปอยู่ในระบบทางเดินอาหารของแมลงริ้วฝอยทราย เจริญเติบโต และแพร่ไปสู่คนสู่โฮสต์เมื่อแมลงริ้วฝอยทรายกัดดูดเลือดคนโฮสต์นั้นๆ ทั้งนี้ในคน เชื้อลิชมาเนีย ไลช์มาเนียอาจจำกัดอยู่เฉพาะที่ผิวหนัง และก่อโรคเฉพาะผิวหนัง เรียกว่า Cutaneous leishmaniasis หรือ อาจลุกลามเข้าไปก่อโรคในเยื่อเมือกในช่องปากและจมูก เรียกว่า Mucocutaneous leishmaniasis หรือ อาจลุกลามเข้ากระแสเลือดกระแสโลหิต ก่อโรคในอวัยวะภายในต่างๆที่นอกเหนือจากผิวหนังและเยื่อเมือก เรียกว่า Visceral and viscerotropic leishmania อนึ่ง ระยะฟักตัวของโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ที่เกิดที่ผิวหนังและหรือที่เกิดทีเยื่อเมือกฯ จะประมาณ 1-2 สัปดาห์ แต่อาจนานได้ถึงหลายๆเดือน ทั้งนี้ขึ้นกับชนิดของเชื้อแต่ละชนิดย่อย ส่วนโรคชนิดเกิดกับอวัยวะภายใน ระยะฝักตัวของโรคขึ้นกับชนิดย่อยของเชื้อเช่นกัน มีรายงาน ได้ตั้งแต่ 10 วัน ไปจนถึงหลายปี แต่ส่วนใหญ่มักเกิดอาการภายใน 2-6 เดือนหลังได้รับเชื้อ ใครมีปัจจัยเสี่ยงเกิดโรคลิชมาเนีย ผู้มีปัจจัยเสี่ยงเกิดโรคลิชมาเนีย ลิชมาไนอะซิส ได้แก่ ผู้อาศัย ทำงาน เยี่ยมเยียน ท่องเที่ยว ในถิ่นที่มีโรคลิชมาเนียเป็นโรคประจำถิ่นถิ่นที่อาศัยของแมลงริ้นฝอยทราย เช่นดังกล่าวแล้วในหัวข้อ ในพื้นที่ชายป่า ในภูมิประเทศร้อน ชื้น สถานที่แออัด ขาดสุขอนามัย มีขยะมูลฝอยสะสมมาก ค่ายอพยพ ถิ่นอาศัยมีการบุกรุกทำลายป่า ถิ่นที่มีภาวะอากาศเปลี่ยนแปลง ฝนตกมากขึ้น น้ำท่วม ร้อนชื้นมากขึ้น เพราะแมลงริ้นฝอยทรายจะขยายพันธ์ได้มากขึ้น รวดเร็ว ในผู้มีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคต่ำ เช่น ผู้ขาดอาหารภาวะทุพโภชนา ในผู้ป่วยโรคเอดส์ หรือติดเชื้อเอชไอวี โรคลิชมาเนียมีอาการอย่างไร อาการที่เกิดจากโรคลิชมาเนีย ลิชมาไนอะซิส มีได้ 3 รูปแบบหลัก ดังนี้ ก. แบบติดเชื้อที่ผิวหนังCutaneous leishmaniasis โรคจะติดเชื้อเฉพาะที่ผิวหนัง ซึ่งยังแบ่งออกเป็นแบบย่อยๆได้อีก 3 แบบ คือ ชนิดเกิดในวงจำกัดLocalized cutaneous leishmaniasis รอยโรคที่ผิวหนังจะเกิดกับผิวหนังส่วนใดก็ได้ อาจ 1 รอยโรค หรือกระจายได้เป็น สิบๆรอยโรค ขึ้นกับว่าเกิดจากติดเชื้อชนิดย่อยชนิดใด รอยโรคจะมีลักษณะเป็นก้อนเนื้อคล้ายหูด รอยโรคจะอยู่เฉพาะที่ผิวหนัง ไม่กินลึกลงในเนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง ไม่แตกเป็นแผลเปื่อย และไม่เจ็บ แต่ถ้ามีการอักเสบติดเชื้อแบคที่เรียซ้ำซ้อนก็จะเจ็บ และอาจพบมีต่อมน้ำเหลืองใกล้กับรอยโรค โต คลำพบได้ ซึ่งรอยโรคเหล่านี้อาจหายไปเองได้ แต่อาจเกิดแผลเป็นตลอดไป ภายในระยะเวลา เป็นเดือน หรือหลายเดือน หรือเป็นปี ขึ้นกับชนิดย่อยของเชื้อที่ก่อโรค ชนิดเกิดกระจาย DisseminatedDiffuse cutaneous leishmaniasis รอยโรคจะเป็นผื่นนูน กระจายไปได้ทั่วผิวหนังทุกส่วน รอยโรคจะไม่กลายเป็นแผลแตก แต่จะกินลึกลงใต้ผิวหนัง ลักษณะรอยโรคจะเหมือนกับในโรคเรื้อน โดยรอยโรคจะเกิดตลอดไปถ้าไม่รักษา ไม่หายได้เอง โรคชนิดนี้มักพบในคนที่ติดเชื้อเอชไอวีร่วมด้วย ชนิดเกิดเป็นซ้ำ Leishmaniasis recidivansLupoid leishmaniasis เป็นการติดเชื้อชนิดที่พบได้น้อย กล่าวคือเมื่อรอยโรคเดิมหายไป จะเกิดรอยโรคใหม่ขึ้นในตำแหน่งเดิม มักพบเกิดที่ใบหน้ามักเกิดที่แก้ม โดยรอยโรคที่เกิดใหม่มักเกิดตามขอบของรอยโรคเดิม และขยายใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ ลักษณะจะเหมือนกับวัณโรคของผิวหนัง และจะก่อให้เกิดการทำลายเนื้อเยื่อผิวหนังได้อย่างมากมาย ข. การติดเชื้อที่เยื่อเมือกในช่องปาก และช่องจมูกMucocutaneous leishmaniasis มักเกิดตามหลังการติดเชื้อนี้ที่ผิวหนังประมาณ 1-5 ปี โดยจะเกิดผื่นนูน แดง เกิดขึ้นในเยื่อเมือกที่อยู่ติดกับผิวหนัง เช่น ในช่องจมูก และในช่องปาก และโรคอาจลุกลามกินลึกลงได้ถึงคอหอย และกล่องเสียง ซึ่งจะทำลายเนื้อเยื่อเหล่านี้ ส่งผลให้เสียภาพลักษณ์อย่างมาก และเป็นสาเหตุให้เกิดเลือดออกจากรอยโรคได้มาก เช่น เลือดกำเดา ในบางรายอาจมีการติดเชื้อที่อวัยวะเพศร่วมด้วยได้ ซึ่งรอยโรคเหล่านี้จะลุกลามไปเรื่อยๆ ไม่หายได้เอง ถ้าไม่มีการรักษา ค. การติดเชื้ออวัยวะภายในVisceral and viscerotropic leishmaniasis การติดเชื้อแบบนี้มีอีกชื่อว่า โรค ‘Kala-aza มาจากภาษา ฮินดู แปลว่า ผิวหนังสีดำ ซึ่งเป็นอาการจากเกิดรอยโรคที่ผิวหนังตามมา เป็นการติดเชื้อแบบเรื้อรัง ค่อยเป็นค่อยไป โรคชนิดนี้ มักพบเกิดในแหล่งที่มีโรคนี้เป็นโรคประจำถิ่น แต่อาจพบเป็นการติดเชื้อเฉียบพลันได้ ลักษณะทั่วไปคือ มักมีการติดเชื้อที่ผิวหนังนำมาก่อน ต่อจากนั้น จะมีไข้เป็นๆหายๆ ผอมลง เบื่ออาหาร ซีด ตับม้ามโต จึงทำให้มีท้องป่อง มีเกล็ดเลือดต่ำจึงมีเลือดออกในอวัยวะต่างๆได้ง่าย โดยเฉพาะที่ผิวหนังและที่เยื่อเมือก เห็นเป็นจุดเลือดออกแดงๆ กระจายทั่วไปคล้ายในไข้เลือดออก มีเม็ดเลือดขาวต่ำจึงเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนง่าย ท้องเสียเรื้อรัง ถ้าติดเชื้อที่ปอดด้วยจะไอเรื้อรัง และมีต่อมน้ำเหลืองตามตัว โต คลำได้ ซึ่งอาการมีได้ตั้งแต่เล็กน้อยไปจนถึงรุนแรง โดยเฉพาะเมื่อเกิดในผู้ติดเชื้อเอชไอวี อาการจะรุนแรงมาก และหลังจากนั้นอีกประมาณ 6 เดือน จะเกิดมีอาการทางผิวหนังที่เป็นผื่นนูนตามมา เรียกว่า ‘Post-kala-aza dermal leishmaniasis Post-kala-aza dermal leishmaniasis คือ รอยโรคที่ผิวหนัง แต่เกิดตามหลังเป็นเวลาหลายเดือนหรือหลายปี ตามหลังการติดเชื้อนี้ที่อวัยวะภายใน โดยผิวหนังเกิดเป็นผื่นนูน หรือเป็นตุ่มนูน ออกสีแดง หรือ ไม่มีสี รอยโรคจะกระจายที่ผิวหนังได้ทั่วไป และคงอยู่ได้นานเป็นสิบๆปี แต่จะค่อยๆหายไปเองได้ ควรพบแพทย์เมื่อไหร่ เมื่อมีอาการดังกล่าวในหัวข้อ อาการฯ โดยเฉพาะผู้มีปัจจัยเสี่ยงดังกล่าวในหัวข้อ ผู้มีปัจจัยเสี่ยงฯ ควรรีบพบแพทย์ไปโรงพยาบาลเสมอ แพทย์วินิจฉัยโรคลิชมาเนียได้อย่างไร แพทย์วินิจฉัยโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ได้จาก ประวัติอาการ ประวัติถิ่นพักอาศัย อาชีพการงาน การท่องเที่ยวการเดินทาง การตรวจร่างกาย การตรวจหาเชื้อจากการขูดเอาเซลล์จากรอยโรคที่ผิวหนังไปตรวจทางห้องปฏิบัติการ หรือ ตรวจหาเชื้อโรคนี้ จากเลือด จากต่อมน้ำเหลือง และหรือ จากไขกระดูก รวมไปถึงการตรวจเพาะเชื้อจากการตัดชิ้นเนื้อที่ ผิวหนัง ที่ต่อมน้ำเหลือง จากเลือด และหรือ จากไขกระดูกด้วย และอาจมีการตรวจทางห้องปฏิบัติการอื่นๆเพิ่มเติม เช่น ตรวจเลือดเพื่อดูสารภูมิต้านทานโรคนี้ หรือนำชิ้นเนื้อจากเนื้อเยื่ออวัยวะต่างๆที่มีรอยโรคตรวจหาเชื้อด้วยเทคนิค ทางพันธุกรรมที่ตรวจได้เฉพาะบางโรงพยาบาลขนาดใหญ่ เรียกว่า PCR Polymerase chain reaction รักษาโรคลิชมาเนียอย่างไร แนวทางการรักษาโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ได้แก่ การให้ยาฆ่าเชื้อปรสิตนี้ การให้ยาปฏิชีวนะ การรักษาประคับประคองตามอาการ การรักษาตามอาการ และอื่นๆ ก. การให้ยาฆ่าเชื้อปรสิต เชื้อลิชมาเนีย มียาฆ่าเชื้อหลายตัว ทั้งยาทารอยโรคที่ผิวหนัง ยากิน และยาฉีด ซึ่งการจะเลือกใช้ยาชนิดใด อย่างไร และให้ยานานเท่าไร ขึ้นกับ ชนิดย่อยของเชื้อ ความรุนแรงของอาการ และดุลพินิจของแพทย์ ซึ่งยาฆ่าเชื้อ ลิชมาเนีย เช่นยา Sodium stibogluconate Amphotericin B Miltefosine Ketoconazole Itraconazole Allopurinol Paromomycin Interferon ข. ยาปฏิชีวนะ การจะเลือกใช้ยาปฏิชีวนะชนิดใด และให้ยานานเท่าไร ขึ้นกับว่ามีการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดใดร่วมด้วย ติดเชื้อฯกับอวัยวะใด และติดเชื้อฯรุนแรงหรือไม่ ดังนั้นการใช้ยาฯจึงอยู่ในดุลพินิจของแพทย์เป็นแต่ละกรณี ค. การรักษาตามอาการ คือ การรักษาตามอาการที่เกิดขึ้น เช่น ยาลดไข้ ยาแก้ปวดเจ็บ และการทำแผลเป็นต้น ง. อื่นๆ เช่น การรักษาแผลที่ผิวหนังด้วยการใช้ความเย็นCryotherapy หรือด้วยความร้อนที่อุณหภูมิประมาณ 40-42 องศาเซลเซียส และการรักษาการติดเชื้อเอชไอวีกรณีผู้ป่วยติดเชื้อนี้ร่วมด้วย โรคลิชมาเนียมีผลข้างเคียงอย่างไร ผลข้างเคียงที่อาจพบได้จากโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส เช่น การติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนจากภาวะเม็ดเลือดขาวต่ำ ทั้งนี้รวมไปถึงการติดเชื้อวัณโรค การมีเลือดออกตามอวัยวะต่างๆจากเกล็ดเลือดต่ำ มีม้ามแตกจากม้ามโตมากและเกิดการกระแทกของม้ามจากการใช้ชีวิตประจำวัน นอกจากนั้น คือ เสียภาพลักษณ์จากรอยโรคที่ผิวหนัง โรคลิชมาเนียมีการพยากรณ์โรคอย่างไร การพยากรณ์โรคในโรคลิชมาเนีย ลิชมาไนอะซิส ขึ้นกับหลายปัจจัย ที่สำคัญ คือ ชนิดย่อยของเชื้อ ปริมาณเชื้อที่ได้รับ เป็นการติดเชื้อในรูปแบบใด ผู้ป่วยมีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคปกติหรือไม่ และมีการติดเชื้อ เอชไอวี ร่วมด้วยหรือไม่ โดยทั่วไป เมื่อเป็นการติดเชื้อที่ผิวหนังหรือที่เยื่อเมือก มักไม่ทำให้ตาย แต่เสียคุณภาพชีวิตจากรอยโรคที่ผิวหนัง ทั้งขณะติดเชื้อและเมื่อรักษาโรคได้หายแล้ว เมื่อเป็นการติดเชื้อในอวัยวะภายในโดยเฉพาะในผู้ติดเชื้อเอชไอวี โอกาสตายสูง อาจสูงถึง 90 แต่ถ้าได้รับการรักษาแต่เนิ่นๆ และโรคตอบสนองดีต่อยาที่รักษา โอกาสตายจากโรคนี้ลดลงเหลือประมาณ 10-50 อย่างไรก็ตาม หลังการรักษาหายแล้ว โรคนี้กลับเป็นซ้ำได้ประมาณ 5-10 ภายใน 6 เดือน ดูแลตนเองอย่างไร การดูแลตนเองที่บ้านเมื่อเป็นโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส หลังแพทย์ให้ดูแลรักษาที่บ้าน ได้แก่ ปฏิบัติตาม แพทย์ พยาบาล แนะนำ กินยาใช้ยาต่างๆที่แพทย์สั่งให้ครบถ้วน ถูกต้อง ไม่ขาดยา ดูแลรักษาแผล ทำแผลตามแพทย์พยาบาลแนะนำ ไม่ให้ติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน รักษาสุขอนามัยพื้นฐาน สุขบัญญัติแห่งชาติ เพื่อให้ร่างกายแข็งแรง มีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคที่ปกติ ลดโอกาสติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน ดูแลบ้านเรือน และสิ่งแวดล้อมให้ถูกสุขอนามัย ไม่เป็นแหล่งแมลงริ้นฝอยทราย รู้จักใช้มุ้งเพื่อลดโอกาสแมลงริ้นฝอยทรายกัด พบแพทย์ไปโรงพยาบาลตามแพทย์นัดเสมอ
โรคลิชมาเนีย หรือ โรคลิชมาไนอะซิสLeishmaniasis คือ โรคเกิดจากร่างกายติดเชื้อปรสิตที่เป็นสัตว์เซลล์เดียวProtozoa โรคติดเชื้อสัตว์เซลล์เดียว โดยมีแมลงที่เรียกว่า ริ้นฝอยทราย Sandflyเป็นพาหะโรค ซึ่งปรสิตที่ก่อโรคนี้คือชนิด Species ที่ชื่อ Leishmania ลิชมาเนีย พบทั่วโลก โดยเฉพาะในเขตร้อนชื้นของ อเมริกาใต้ อัฟริกา เอเซีย และบางประเทศในยุโรป โดยมีคน และสัตว์เลือดอุ่นที่เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมทั้งที่เป็นสัตว์เลี้ยงและสัตว์ป่า เป็นได้ทั้งโฮสต์Host และรังโรค เมื่ออยู่นอกโฮสต์ เชื้อนี้จะไม่สามารถมีชีวิตอยู่ได้ แต่ถ้าเชื้ออยู่ในเลือดที่เก็บไว้ที่อุณหภูมิ 4 องศาเซลเซียสจะสามารถมีชีวิตอยู่ได้นานประมาณ 35 วัน โรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส เกิดจากคนถูกแมลงริ้นฝอยทรายที่มีเชื้อปรสิตลิชมาเนียกัด ภายหลังถูกกัด เชื้อปรสิตนี้จะเข้าไปอยู่ในเม็ดเลือดขาวชนิดที่เรียกว่า Macrophage ซึ่งในเม็ดเลือดขาวนี้ เชื้อจะแบ่งตัวรวดเร็วและมากมาย ส่งผลให้เม็ดเลือดขาวแตก หลังจากนั้นเชื้อก็จะแพร่กระจายสู่เม็ดเลือดขาวเซลล์อื่นๆต่อไป ในช่วงที่อยู่ในเลือด เมื่อคนหรือสัตว์ที่เป็นโฮสต์ถูกกัดถูกดูดเลือดจากแมลงริ้วฝอยทราย เชื้อลิชมาเนียก็จะเข้าไปอยู่ในระบบทางเดินอาหารของแมลงริ้วฝอยทราย เจริญเติบโต และแพร่ไปสู่คนสู่โฮสต์เมื่อแมลงริ้วฝอยทรายกัดดูดเลือดคนโฮสต์นั้นๆ ในคนเชื้อลิชมาเนีย ไลช์มาเนียอาจจำกัดอยู่เฉพาะที่ผิวหนัง และก่อโรคเฉพาะผิวหนัง เรียกว่า Cutaneous leishmaniasis หรือ อาจลุกลามเข้าไปก่อโรคในเยื่อเมือกในช่องปากและจมูก เรียกว่า Mucocutaneous leishmaniasis หรือ อาจลุกลามเข้ากระแสเลือดกระแสโลหิต ก่อโรคในอวัยวะภายในต่างๆที่นอกเหนือจากผิวหนังและเยื่อเมือก เรียกว่า Visceral and viscerotropic leishmania  จากรายงาน พบว่าเชื้อนี้ติดต่อได้จากการได้รับเลือดจากคนที่มีเชื้อนี้ในเลือด จากการมีเพศสัมพันธ์กับคนเป็นโรคนี้ มารดาในการคลอดบุตร การปลูกถ่ายอวัยวะ และเข็มฉีดยาที่สัมผัสเลือดคนติดเชื้อนี้ นอกจากนี้ ยังพบว่า ในผู้ป่วยโรคเอดส์ มักมีการติดเชื้อลิชมาเนียได้ง่าย เนื่องจากมีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคต่ำบกพร่อง ระยะฟักตัวของโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ที่เกิดที่ผิวหนังและหรือที่เกิดทีเยื่อเมือกฯ จะประมาณ 1-2 สัปดาห์ แต่อาจนานได้ถึงหลายๆเดือน ทั้งนี้ขึ้นกับชนิดของเชื้อแต่ละชนิดย่อย ส่วนโรคชนิดเกิดกับอวัยวะภายใน ระยะฝักตัวของโรคขึ้นกับชนิดย่อยของเชื้อเช่นกัน อย่างไร อาการที่เกิดจากโรคลิชมาเนีย ลิชมาไนอะซิส มีได้ 3 รูปแบบหลัก ดังนี้
 ก. แบบติดเชื้อที่ผิวหนังCutaneous leishmaniasis โรคจะติดเชื้อเฉพาะที่ผิวหนัง ซึ่งยังแบ่งออกเป็นแบบย่อยๆได้อีก 3 แบบ คือ 
1. ชนิดเกิดในวงจำกัดLocalized cutaneous leishmaniasis รอยโรคที่ผิวหนังจะเกิดกับผิวหนังส่วนใดก็ได้ อาจ 1 รอยโรค หรือกระจายได้เป็น สิบๆรอยโรค ขึ้นกับว่าเกิดจากติดเชื้อชนิดย่อยชนิดใด รอยโรคจะมีลักษณะเป็นก้อนเนื้อคล้ายหูด รอยโรคจะอยู่เฉพาะที่ผิวหนัง ไม่กินลึกลงในเนื้อเยื่อใต้ผิวหนัง ไม่แตกเป็นแผลเปื่อย และไม่เจ็บ แต่ถ้ามีการอักเสบติดเชื้อแบคที่เรียซ้ำซ้อนก็จะเจ็บ และอาจพบมีต่อมน้ำเหลืองใกล้กับรอยโรค โต คลำพบได้ ซึ่งรอยโรคเหล่านี้อาจหายไปเองได้ แต่อาจเกิดแผลเป็นตลอดไป 
2. ชนิดเกิดกระจาย DisseminatedDiffuse cutaneous leishmaniasis รอยโรคจะเป็นผื่นนูน กระจายได้ทั่วผิวหนังทุกส่วน รอยโรคจะไม่เป็นแผลแตก แต่จะกินลึกลงใต้ผิวหนัง ลักษณะรอยโรคจะเหมือนกับในโรคเรื้อน โดยรอยโรคจะเกิดตลอดไปถ้าไม่รักษา ไม่หายได้เอง โรคชนิดนี้มักพบในคนที่ติดเชื้อเอชไอวีร่วมด้วย 
3. ชนิดเกิดเป็นซ้ำ Leishmaniasis recidivansLupoid leishmaniasis เป็นการติดเชื้อชนิดนี้พบได้น้อย คือเมื่อรอยโรคเดิมหาย จะเกิดรอยโรคใหม่ขึ้นในตำแหน่งเดิม มักพบเกิดที่ใบหน้ามักเกิดที่แก้ม โดยรอยโรคที่เกิดใหม่มักเกิดตามขอบของรอยโรคเดิม และขยายใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ ลักษณะจะเหมือนกับวัณโรคของผิวหนัง และทำลายเนื้อเยื่อผิวหนังได้

ข. การติดเชื้อที่เยื่อเมือกในช่องปาก และช่องจมูกMucocutaneous leishmaniasis มักเกิดตามหลังการติดเชื้อนี้ที่ผิวหนังประมาณ 1-5 ปี โดยจะเกิดผื่นนูน แดง เกิดขึ้นในเยื่อเมือกที่อยู่ติดกับผิวหนัง 
-  ส่งผลให้เสียภาพลักษณ์อย่างมาก และเป็นสาเหตุให้เกิดเลือดออกจากรอยโรคได้มาก
-  รอยโรคเหล่านี้จะลุกลามไปเรื่อยๆ ไม่หายได้เอง ถ้าไม่มีการรักษา 

ค. การติดเชื้ออวัยวะภายในVisceral and viscerotropic leishmaniasis การติดเชื้อแบบนี้มีอีกชื่อว่า โรค ‘Kala-aza มาจากภาษา ฮินดู แปลว่า ผิวหนังสีดำ ่
-  ลักษณะคือมักมีการติดเชื้อที่ผิวหนังนำมากอน จากนั้น จะมีไข้เป็นๆหายๆ ผอมลง เบื่ออาหาร ซีด ตับม้ามโต จึงทำให้มีท้องป่อง 
-  มีเกล็ดเลือดต่ำจึงมีเลือดออกในอวัยวะต่างๆได้ง่าย โดยเฉพาะที่ผิวหนังและที่เยื่อเมือก เห็นเป็นจุดเลือดออกแดงๆ กระจายทั่วไปคล้ายในไข้เลือดออก 
-  มีเม็ดเลือดขาวต่ำจึงเกิดการติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อนง่าย ท้องเสียเรื้อรัง ถ้าติดเชื้อที่ปอดด้วยจะไอเรื้อรัง และมีต่อมน้ำเหลืองตามตัว โต คลำได้ ซึ่ง
-  อาการมีได้ตั้งแต่เล็กน้อยไปจนถึงรุนแรง โดยเฉพาะเมื่อเกิดในผู้ติดเชื้อเอชไอวี อาการจะรุนแรงมาก และหลังจากนั้นอีกประมาณ 6 เดือน จะเกิดมีอาการทางผิวหนังที่เป็นผื่นนูนตามมา 

แนวทางการรักษาโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส ได้แก่ : การให้ยาฆ่าเชื้อปรสิตนี้ การให้ยาปฏิชีวนะ การรักษาประคับประคองตามอาการ การรักษาตามอาการ และอื่นๆ 
ก. การให้ยาฆ่าเชื้อปรสิต เชื้อลิชมาเนีย มียาฆ่าเชื้อหลายตัว ทั้งยาทารอยโรคที่ผิวหนัง ยากิน และยาฉีด ซึ่งการเลือกยาจะขึ้นกับชนิดย่อยของเชื้อ ความรุนแรงของอาการ และดุลพินิจของแพทย์ 
ข. ยาปฏิชีวนะ  การใช้ยาขึ้นกับว่ามีการติดเชื้อแบคทีเรียชนิดใดร่วมด้วย ติดเชื้อฯกับอวัยวะใด และติดเชื้อฯรุนแรงหรือไม่ ดังนั้น่ การใช้ยาฯจึงอยู่ในดุลพินิจของแพทย์เป็นแต่ละกรณี 
ค. การรักษาตามอาการ 
ง. อื่นๆ เช่น การรักษาแผลที่ผิวหนังด้วยการใช้ความเย็นCryotherapy หรือด้วยความร้อนที่อุณหภูมิประมาณ 40-42 องศาเซลเซียส และการรักษาการติดเชื้อเอชไอวีกรณีผู้ป่วยติดเชื้อนี้ร่วมด้วย หลังการรักษาหายแล้ว โรคนี้กลับเป็นซ้ำได้ประมาณ 5-10 ภายใน 6 เดือน 

การดูแลตนเองที่บ้านเมื่อเป็นโรคลิชมาเนียลิชมาไนอะซิส หลังแพทย์ให้ดูแลรักษาที่บ้าน ได้แก่ :
-  ปฏิบัติตาม แพทย์ พยาบาล แนะนำ กินยาใช้ยาต่างๆที่แพทย์สั่งให้ครบถ้วน ถูกต้อง ดูแลรักษาแผลตามแพทย์พยาบาลแนะนำ ไม่ให้ติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน 
-  รักษาสุขอนามัยพื้นฐาน สุขบัญญัติแห่งชาติ เพื่อให้ร่างกายแข็งแรง มีภูมิคุ้มกันต้านทานโรคที่ปกติ 
-  ลดโอกาสติดเชื้อแบคทีเรียซ้ำซ้อน ดูแลบ้านเรือน และสิ่งแวดล้อมให้ถูกสุขอนามัย ไม่เป็นแหล่งแมลงริ้นฝอยทราย 
-  รู้จักใช้มุ้งเพื่อลดโอกาสแมลงริ้นฝอยทรายกัด พบแพทย์ไปโรงพยาบาลตามแพทย์นัดเสมอ
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine