ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๘๙๑๔/๒๕๕๑ กรณีที่ผู้พิพากษาคนเดียวมีคำสั่งยกคำร้องขอคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลย  ทำไมศาลชั้นต้นจึงไม่มีอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทดังกล่าว?
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๘๙๑๔/๒๕๕๑ ศาลชั้นต้นซึ่งเป็นศาลจังหวัดต้องมีผู้พิพากษาอย่างน้อยสองคนจึงเป็นองค์คณะที่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 26 การที่ผู้ร้องไม่มาศาลในวันนัดไต่สวนคำร้องศาลชั้นต้นโดยผู้พิพากษาคนเดียวมีคำสั่งให้ยกคำร้องของผู้ร้องที่ขอคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยย่อมเป็นการไม่ชอบด้วยพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และมาตรา 26 เนื่องจากการพิพากษาคดีดังกล่าวมีลักษณะเป็นการวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดีซึ่งไม่อยู่ในอำนาจของผู้พิพากษาคนเดียวที่จะออกคำสั่งได้ตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 25 จึงเป็นกรณีที่ศาลชั้นต้นมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎหมาย ศาลอุทธรณ์ภาค 1 จึงไม่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีโดยยกคำสั่งของศาลชั้นต้นดังกล่าวขึ้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องไม่มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ยกคดีขึ้นพิจารณาใหม่ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบมาตรา 181 ต้องให้ศาลชั้นต้นดำเนินการให้ถูกต้องเสียก่อน ้ร้องที่ขอคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยย่อมเป็นการไม่ชอบด้วยพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และมาตรา 26 เนื่องจากการพิพากษาคดีดังกล่าวมีลักษณะเป็นการวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดีซึ่งไม่อยู่ในอำนาจของผู้พิพากษาคนเดียวที่จะออกคำสั่งได้ตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 25 จึงเป็นกรณีที่ศาลชั้นต้นมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎหมาย ศาลอุทธรณ์ภาค 1 จึงไม่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีโดยยกคำสั่งของศาลชั้นต้นดังกล่าวขึ้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องไม่มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ยกคดีขึ้นพิจารณาใหม่ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบมาตรา 181 ต้องให้ศาลชั้นต้นดำเนินการให้ถูกต้องเสียก่อน ้ร้องที่ขอคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยย่อมเป็นการไม่ชอบด้วยพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และมาตรา 26 เนื่องจากการพิพากษาคดีดังกล่าวมีลักษณะเป็นการวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดีซึ่งไม่อยู่ในอำนาจของผู้พิพากษาคนเดียวที่จะออกคำสั่งได้ตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 25 จึงเป็นกรณีที่ศาลชั้นต้นมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎหมาย ศาลอุทธรณ์ภาค 1 จึงไม่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีโดยยกคำสั่งของศาลชั้นต้นดังกล่าวขึ้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องไม่มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ยกคดีขึ้นพิจารณาใหม่ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบมาตรา 181 ต้องให้ศาลชั้นต้นดำเนินการให้ถูกต้องเสียก่อน ้ร้องที่ขอคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยย่อมเป็นการไม่ชอบด้วยพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และมาตรา 26 เนื่องจากการพิพากษาคดีดังกล่าวมีลักษณะเป็นการวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดีซึ่งไม่อยู่ในอำนาจของผู้พิพากษาคนเดียวที่จะออกคำสั่งได้ตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 25 จึงเป็นกรณีที่ศาลชั้นต้นมิได้ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎหมาย ศาลอุทธรณ์ภาค 1 จึงไม่มีอำนาจพิจารณาพิพากษาคดีโดยยกคำสั่งของศาลชั้นต้นดังกล่าวขึ้นวินิจฉัยว่าผู้ร้องไม่มีสิทธิยื่นคำร้องขอให้ยกคดีขึ้นพิจารณาใหม่ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบมาตรา 181 ต้องให้ศาลชั้นต้นดำเนินการให้ถูกต้องเสียก่อน
จากคำพิพากษาศาลฎีกาที่ ๘๙๑๔/๒๕๕๑ ศาลชั้นต้นไม่มีอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทเรื่องการคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยด้วยเหตุผลดังต่อไปนี้

1. ขัดต่อพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และ มาตรา 26:
พระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) บัญญัติว่า "ผู้พิพากษาคนเดียวมีอำนาจออกคำสั่งใด ๆ ซึ่งมิได้เป็นไปในทางวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดี"
พระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 26 บัญญัติว่า "คดีอาญาซึ่งราคาทรัพย์สินที่พิพาทหรือจำนวนเงินที่ฟ้องไม่เกินสามหมื่นบาท ให้องค์คณะผู้พิพากษาซึ่งมีผู้พิพากษานั่งพิจารณาไม่น้อยกว่าสองคนเป็นผู้ไต่สวนและมีคำพิพากษา"

2. การวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาท:
การวินิจฉัยว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลยนั้น ถือเป็นการวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทแห่งคดี
กรณีนี้ ศาลชั้นต้นไม่ได้พิจารณาเพียงแค่ข้อเท็จจริงที่ผู้ร้องเป็นเจ้าของของกลาง แต่ศาลยังวินิจฉัยประเด็นความผิดทางอาญาของผู้ร้องด้วย
การวินิจฉัยประเด็นความผิดทางอาญาเป็นอำนาจขององค์คณะผู้พิพากษาตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 26

3. ขัดต่อประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 ประกอบมาตรา 181:
ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 166 บัญญัติว่า "ผู้ร้องซึ่งเป็นเจ้าของของกลางที่ศาลสั่งริบไว้ชั่วคราวหรือริบไว้แล้ว มีสิทธิร้องขอให้ศาลคืนของกลางนั้นแก่ตนได้"
ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา มาตรา 181 บัญญัติว่า "การร้องขอให้คืนของกลางนั้น ให้ทำเป็นคำร้อง ยื่นต่อศาลที่ออกหมายริบของกลาง"
โดยสรุป:
ศาลชั้นต้นไม่มีอำนาจวินิจฉัยชี้ขาดข้อพิพาทเรื่องการคืนของกลางที่ศาลสั่งริบโดยฟังข้อเท็จจริงว่าผู้ร้องรู้เห็นเป็นใจด้วยในการกระทำความผิดของจำเลย
การวินิจฉัยดังกล่าวขัดต่อพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 24 (2) และ มาตรา 26
กรณีนี้ ศาลชั้นต้นควรส่งเรื่องให้องค์คณะผู้พิพากษาพิจารณาไต่สวนและมีคำพิพากษาตามพระธรรมนูญศาลยุติธรรม มาตรา 26
ประมวลกฎหมายวิธีพิจาณาความอาญา(วิอาญา),ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งฯ(วิแพ่ง),คำพิพากษาศาลฎีกา