ยาต้านรีโทรไวรัส Antiretroviral Agent คืออะไร ใช้งานและจัดเก็บอย่างไร
ยาต้านรีโทรไวรัส Antiretroviral Agent โรคเอดส์ และเป้าหมายการรักษา ยาต้านรีโทรไวรัสคือยาอะไร ยาต้านรีโทรไวรัสมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร ยาต้านรีโทรไวรัสมีขนาดการใช้ยาอย่างไร เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์พยาบาลเภสัชกรอย่างไร มีหลักการบริหารยาใช้ยาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร อาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร ปฏิกิริยาระหว่างยาของยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร มีข้อควรระวังการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร ความล้มเหลวจากยาต้านรีโทรไวรัสเกิดอย่างไร กลไกการดื้อยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร เก็บรักษายาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร ยาต้านรีโทรไวรัสที่จำหน่ายในประเทศไทยมีอะไรบ้าง ยารักษาโรค Pharmaceutical drug ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด เอดส์ AIDS แบคทีเรีย โรคจากแบคทีเรีย Bacterial infection เอชไอวี โรคติดเชื้อเอชไอวี HIV HIV infection ยาควบคุมพิเศษ Controlled substance drug โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ กามโรค STD Sexually transmitted disease ถุงยางอนามัยชาย Male Condom เชื้อไวรัส โรคติดเชื้อไวรัส Viral infection โรคเอดส์ และเป้าหมายการรักษา โรคเอดส์ Acquired Immunodeficiency Syndrome AIDS คือ กลุ่มอาการของโรคที่เกิดจากการติดเชื้อไวรัสเอชไอวี HIV ซึ่งไวรัสเอชไอวีเป็นไวรัสชนิดรีโทรไวรัส Retrovirus โดยเป็นเชื้อไวรัสที่มีสารพันธุกรรมเป็นอาร์เอ็นเอ RNA ที่สามารถทำการเปลี่ยนแปลงสารพันธุ กรรมจากอาร์เอ็นเอไปเป็นดีเอ็นเอ DNA เพื่อให้สามารถอาศัยในโครโมโซม Chromosome ของเซลล์เจ้าบ้านที่มีสารพันธุกรรมเป็นดีเอ็นเอ หมายถึงมนุษย์ ได้ เมื่อเชื้อไวรัสเอชไอวีเข้าสู่ร่างกายมนุษย์จะเข้าไปทำลายเซลล์เม็ดเลือดขาว ทำให้ระบบภูมิคุ้มกันต้านทานโรคของร่างกายลดต่ำลง มีโอกาสเสี่ยงต่อการเกิดโรคติดเชื้อฉวยโอกาสต่างๆได้ง่ายขึ้น และเป็นสาเหตุสำคัญของความเจ็บป่วยและการตายของผู้ป่วย เป้าหมายของการรักษาโรคเอดส์ด้วยยาต้านรีโทรไวรัส คือ 1.ลดปริมาณเชื้อไวรัสเอชไอวีในกระแสเลือดให้ได้มากที่สุดจนถึงระดับที่ไม่สามารถตรวจ วัดได้ และให้คงระดับนั้นไว้ให้ได้นานที่สุด 2.ลดอัตราการเจ็บป่วยและการเสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับโรคเอดส์ 3.ทำให้ผู้ป่วยที่มีคุณภาพชีวิตดีขึ้น 4.ฟื้นฟูและรักษาสภาพการทำงานของระดับภูมิคุ้มกันฯของผู้ป่วยให้กลับคืนมาทั้งในด้านปริมาณและคุณภาพ 5.ป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อเอชไอวี ดังนั้นเพื่อให้เป้าหมายของการรักษาโรคเอดส์ประสบความสำเร็จ การรักษาด้วยยาต้านรีโทรไวรัสจึงเป็นเครื่องมือสำคัญประการหนึ่งสำหรับผู้ป่วยที่ติดเชื้อเอชไอวี ยาต้านรีโทรไวรัสคือยาอะไร ยาต้านรีโทรไวรัส หรือยาต้านเอชไอวี หมายถึงคือ ยาที่ออกฤทธิ์ยับยั้งหรือต้านการแบ่งตัวของเชื้อเอชไอวี ปัจจุบันมียาต้านรีโทรไวรัสที่ได้รับการรับรองจากองค์การอาหารและยาประเทศ สหรัฐอเมริกา และนำมาใช้ทางคลินิกทั้งหมดมากกว่า 30 ชนิดขึ้นไป รวมถึงยาต้านรีโทรไวรัสที่มีจำหน่ายในประเทศไทย โดยยาต้านรีโทรไวรัสมีกลไกการออกฤทธิ์หลักที่ 4 ตำแหน่งดังนี้ 1. ยับยั้งการเกาะจับและเข้าสู่เซลล์เป้าหมาย Entry and Fusion Inhibitors ซึ่ง เซลล์เป้าหมาย ณ ที่นี้หมายถึง เซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4CD4 Cluster of differentia tion 4 ของเจ้าบ้านผู้ติดเชื้อเอชไอวี โดยกลไกของยากลุ่มนี้เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้ว ยาจะยับยั้งการเชื่อมรวมระหว่างเปลือกหุ้มของไวรัสเอชไอวีกับผนังเซลล์ของเม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4 ได้ ทำให้เชื้อเอชไอวีไม่สามารถเข้าสู่เซลล์เม็ดเลือดขาวซีดี-4 ได้เช่น ยา Enfavirtide 2. ยับยั้งกระบวนการรีเวิร์สทรานสคริปเทส Reverse Transcriptase Inhibitors ซึ่งแบ่งยาเป็น 2 กลุ่มคือ 2.1 NucleosideNucleotide Reverse Transcriptase Inhibitors NRTIs กลไกของยากลุ่มนี้เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้ว ยาจะยับยั้งการทํางานของเอนไซม์ชื่อ รีเวิร์สทรานสคริปเตส Reverse Transcriptase enzyme เอนไซม์ที่ช่วยสร้างดีเอ็นเอให้แก่ไวรัสเอชไอวีเพื่อให้สามารถเพิ่มจำนวนและอาศัยในดีเอ็นเอของมนุษย์ได้ ของเชื้อไวรัสเอชไอวี จึงส่งผลทำให้ การเชื่อมต่อดีเอ็นเอของไวรัสหยุดชะงัก เชื้อไวรัสจึงไม่สามารถเพิ่มจำนวนได้ในร่างกายมนุษย์ เช่น ยา Zidovudine Didanosine Stavudine Lamivudine Abacavir Emtricitabine 2.2 Non-Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor NNRTIs กลไกของยากลุ่มนี้เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้ว ยาจะยับยั้งการทํางานของเอนไซม์รีเวิร์สทรานสคริปเตส 2 Reverse Transcriptase enzyme ซึ่งเป็นกลไกเดียวกันกับยากลุ่ม NRTIs ดังข้อ 2.1 เช่น ยา Nevira pine Efavirenz Delavudine Etravirine Rilpivirine 3. ยับยั้งกระบวนการอินทีเกรชั่น Integrase inhibitor INSTs กลไกของยากลุ่มนี้เมื่อเข้าสู่ร่างกายแล้วยาจะทำรบกวนการทำงานของเอนไซม์อินทีเกรซของเชื้อไวรัสเอชไอวี ป้อง กันไม่ให้ proviral DNA ของเอชไอวีเข้าเชื่อมต่อกับสายดีเอ็นเอของเซลล์เม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4 ของมนุษย์ ช่วยเพิ่มเติม function ย่อๆของยากลุ่มนี้ เช่น ยา Raltegravir 4. ยับยั้งเอนไซม์โปรติเอส Protease Inhibitors PIs กลไกของยากลุ่มนี้เมื่อเข้าสู่ร่าง กายแล้ว ยาจะทำการยับยั้งเอนไซม์โปรติเอสของเชื้อไวรัสเอชไอวี ทำให้การสร้างส่วนประกอบโปรตีนของไวรัสเอชไอวีไม่สมบูรณ์Immature virion จึงทำให้ไม่สามารถก่อให้เกิดการติดเชื้อเอชไอวีรอบใหม่ได้ เช่น ยา Sequinavir Ritonavir Indinavir Nelfinavir Fosampre navir Lopinavir Atazanavir Tipranavir Darunavir ยาต้านรีโทรไวรัสมีรูปแบบการจัดจำหน่ายอย่างไร รูปแบบที่มีจำหน่ายของยาต้านรีโทรไวรัสในประเทศไทย มีรูปแบบทางเภสัชภัณฑ์ดังนี้ คือ ยาเม็ด ยาแคปซูล ยาชนิดน้ำบรรจุขวดแบบใช้ได้หลายครั้ง ทั้งนี้ มียาต้านรีโทรไวรัสทั้งในรูปยาชนิดเดี่ยว หรือ ยาสูตรผสมระหว่างยาต้านรีโทรไวรัส 2 – 3 ชนิดในยาเม็ดเดียวหรือในยาน้ำขวดเดียวกันเพื่อสะดวกต่อการรับประทาน โดยยาต้านรีโทรไวรัสจัดเป็นยาควบคุมพิเศษ จึงมีจำหน่ายเฉพาะในโรงพยาบาลเท่านั้น ยาต้านรีโทรไวรัสมีขนาดการใช้ยาอย่างไร ขนาดยาและการปรับขนาดยาต้านรีโทรไวรัส ควรให้แพทย์ผู้รักษาผู้ป่วยเป็นผู้ประเมินและสั่งใช้ยาเท่านั้น เนื่องจากยาต้านรีโทรไวรัสอาจมีปฏิกิริยาระหว่างยาในกลุ่มเดียวกันเอง หรือในต่างกลุ่ม อาจส่งผลต่อระดับยาที่ผู้ป่วยได้รับ อีกทั้งยาบางชนิดจำเป็นต้องปรับขนาดยาตามค่าการทำงานของไตและของตับ รวมถึงปรับขนาดยาตามความรุนแรงของอาการ เมื่อมีการสั่งยาควรแจ้งแพทย์พยาบาลเภสัชกรอย่างไร เมื่อมีการสั่งยาทุกชนิดที่รวมถึงยาต้านรีโทรไวรัส ผู้ป่วยควรแจ้ง แพทย์ พยาบาล และเภสัชกร เช่น ประวัติแพ้ยาแพ้อาหารแพ้สารเคมีทุกชนิด มีโรคประจำตัวต่างๆ รวมทั้งยาที่กำลังได้รับอยู่ ณ ขณะนั้น หากเป็นสุภาพสตรีควรแจ้งว่าอยู่ในภาวะตั้งครรภ์หรือกำลังให้นมบุตร แจ้งบุคลากรทางการแพทย์ หากช่วงที่ผ่านมาลืมกินยาไม่ได้รับยา หรือมีเหตุทำให้ไม่สามารถรับประทานยาได้อย่างสม่ำเสมอทุกวันได้ มีหลักการบริหารยาใช้ยาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร สำหรับการรักษาการติดเชื้อเอชไอวี ผู้ป่วยจำเป็นต้องรับประทานยาต้านรีโทรไวรัสให้ตรง เวลาอย่างเคร่งครัด อาหารมีผลต่อการดูดซึมยาต้านรีโทรไวรัสบางชนิด ดังนั้นการบริหารยาการ ใช้ยาต้านรีโทรไวรัสจึงควรศึกษาวิธีการรับประทานยาก่อน กรณีที่อาหารมีผลต่อการดูดซึมยา แพทย์เภสัชกรจะแนะนำให้รับประทานยาขณะท้องว่างคือ ก่อนมื้ออาหาร 1 ชั่วโมงหรือรับประ ทานยาหลังมื้ออาหารไปแล้วอย่างน้อย 2 ชั่วโมง กรณีอาหารไม่มีผลต่อการดูดซึมยา ผู้ป่วยสามารถเลือกรับประทานยาได้ทั้งก่อนและหลังอาหาร แต่จำเป็นต้องรับประทานยาให้ตรงเวลาตามคำแนะนำของแพทย์เภสัชกร ความถี่ในการรับประทานยาต้านรีโทรไวรัส มีทั้งรับประทานยาวันละ 1 ครั้งและวันละ 2 ครั้ง กรณีรับประทานยาวันละ 1 ครั้ง แนะนำให้รับประทานยาเวลาเดียวกันของทุกวัน กรณีรับประทานยาวันละ 2 ครั้ง แนะนำให้รับประทานยาห่างกัน 12 ชั่วโมงอย่างเคร่งครัด กรณีลืมรับประทานยาที่มีวิธีการรับประทานยาเพียงวันละ 1 ครั้ง ให้รับประทานยาทันทีที่นึกขึ้นได้ แต่หากใกล้กับเวลาที่ต้องรับประทานยามื้อถัดไป วันถัดไป ให้รอรับประทานยามื้อถัดไปเลยโดยไม่ต้องเพิ่มขนาดยาเป็น 2 เท่า กรณีลืมรับประทานยาและมีวิธีการรับประทานยาวันละ 2 ครั้ง ให้รับประทานยาทันทีที่นึกขึ้นได้ หากห่างไม่เกิน 6 ชั่วโมงจากเวลารับประทานปกติ แต่หากนึกขึ้นได้ในช่วงใกล้กับเวลาที่ต้องรับประทานยามื้อถัดไป เกินกว่า 6 ชั่วโมงจากเวลารับประทานยาปกติ ให้รับประ ทานยามื้อถัดไปในขนาดยาปกติ ข้ามมื้อยาที่ลืมไป จากนั้นรับประทานยาในขนาดปกติต่อไป ไม่ต้องเพิ่มขนาดยาเป็น 2 เท่าหรือนำยามื้อที่ลืมไปมารับประทานด้วย และรับประทานยาในมื้อถัดๆไปในขนาดยาปกติ ผู้ป่วยควรตระหนักเสมอว่า การกินยากลุ่มนี้ไม่สม่ำเสมอจะทำให้ระดับยาในเลือดอยู่ในระดับสูงบ้างต่ำบ้าง ซึ่งช่วงที่ระดับยามีขนาดต่ำก็จะเป็นเหมือนการกระตุ้นให้เชื้อไวรัสเกิดการกลายพันธุ์ เป็นสาเหตุของการดื้อยาในเวลาต่อมา อาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร ก. ปัจจัยที่ควรคำนึงถึงที่อาจมีผลต่อการเกิดอาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยา ผลข้างเคียงอาการข้างเคียง จากการใช้ยาต้านรีโทรไวรัส เช่น เพศ พบว่าผู้ป่วยเพศหญิงที่มีระดับเซลล์ซีดี-4 CD-4 cell มากกว่า 250 เซลล์ลูกบาศ์กมิลลิเมตร หรือผู้ป่วยเพศชายที่มีระดับเซลล์ซีดี-4 มากกว่า 400 เซลล์ลูกบาศ์กมิลลิ เมตร การเริ่มใช้ยาเนวิราปีน Nevirapine ในผู้ป่วยที่ยังคงมีระดับเซลล์ซีดี-4 สูง ผู้ป่วยอาจมีความเสี่ยงในการเกิดภาวะตับอักเสบ ขึ้นผื่น การเกิดปฏิกิริยาที่ผิวหนังแบบรุนแรงถึงชีวิตเช่น สตีเวนจอห์นสัน ซินโดรม Stevens-Johnson Syndrome จากยาได้มากกว่าผู้ป่วยที่มีระดับเซลล์ซีดี-4 ต่ำ ดังนั้นการพิจารณาใช้ยาเนวิราปีน แพทย์จะพิจารณาระดับเซลล์ซีดี-4 ของผู้ ป่วยด้วยเช่นกัน รวมถึงพิจารณาใช้ยาในผู้ป่วยที่มีระดับเซลล์ซีดี-4 สูงเฉพาะกรณีที่มีประโยชน์เหนือความเสี่ยงเท่านั้น ยาชนิดต่างๆที่ผู้ป่วยกำลังใช้อยู่หรือยาที่ได้รับร่วม มีผลทำให้เกิดปฏิกิริยาระหว่างยา Drug interaction กับยาต้านรีโทรไวรัสที่ใช้อยู่ อ่านเพิ่มเติมในหัวข้อปฏิกิริยาระหว่างยาของยาต้านรีโทรไวรัส โรคร่วมอื่นๆ เช่น โรคพิษสุราเรื้อรัง Alcoholism ไวรัสตับอักเสบ Viral hepatitis ซึ่งเป็นปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยงในการเกิดภาวะตับอักเสบ Hepatitis จากการใช้ยาต้านรีโทรไว รัส ปัจจัยทางพันธุกรรม คือ ผู้ป่วยที่ตรวจพบว่ามียีนส์จีน Gene บางชนิดอยู่จะเพิ่มโอ กาสเสี่ยงในการเกิดภาวะภูมิไวเกินต่อยาต้านรีโทรไวรัสเช่น ยาเนวิราปีน ยาเอฟฟาไวเรนซ์ ยาอะบาคาเวียร์ ข. อาการไม่พึงประสงค์ของยาต้านรีโทรไวรัส อาการไม่พึงประสงค์ ผลข้างเคียงอาการ ข้างเคียง ของยาต้านรีโทรไวรัสจะแตกต่างกันไปในยาแต่ละกลุ่ม และมักเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้ผู้ป่วยต้องเปลี่ยนหรือหยุดยา เกิดความไม่ร่วมมือในการกินยาที่นำไปสู่ความล้มเหลวในที่สุด ดังนั้นเพื่อให้ผลการรักษามีประสิทธิภาพและความปลอดภัยสูงสุด ผู้ป่วยต้องพบแพทย์สม่ำเสมอตามแพทย์นัดเพื่อได้รับการประเมินผลการรักษา ติดตามอาการไม่พึงประสงค์และปรับการใช้ยา ปฏิกิริยาระหว่างยาของยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร ยาที่นำมาใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มต่างๆอาจทำให้เกิดปฏิกิริยาระหว่างยากับยาต้านรีโทรไวรัสที่กำลังใช้อยู่หรือกับยาอื่นที่นำมาใช้ร่วม ซึ่งอาจมีผลทำให้ระดับยาชนิดใดชนิดหนึ่งเพิ่มสูงขึ้นจนอาจเกิดความเป็นพิษหรือเกิดอาการไม่พึงประสงค์ขึ้นได้ หรือระดับยาตัวใดตัวหนึ่งลดลงจนขาดประสิทธิภาพในการรักษาได้ ตัวอย่างเช่น 1. ยาลดกรดกลุ่ม Proton pump inhibitor หรือ กลุ่ม H2 blocker จะลดระดับยาต้านรีโทรไวรัส อะทาซานาเวียร์ Atazanavir และ ริวพิไวลิน Rilpivirine ลงได้ 2. ยาวาร์ฟาริน Warfarin เมื่อใช้กับยาต้านรีโทรไว รัสอาจเพิ่มระดับหรือลดระดับยาวาร์ฟารินก็ได้ แพทย์ผู้รักษาจะเป็นผู้ดูแลปรับขนาดยาเมื่อต้องใช้ร่วมกันเป็นกรณีไป 3. ยาคาร์บามาซีปีน Carbamazepine เมื่อใช้กับยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มPIs ระดับยาคาร์บามาซีปีนจะเพิ่มขึ้น แต่เมื่อใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม NNRTIs ระดับยาคาร์บามาซีปีนจะลดลง 4. ยาฟีนีทอย Phenytoin เมื่อใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสอาจทำให้ระ ดับยาฟีนีทอยลดลงหรืออาจทำให้ระดับยากลุ่ม PIs ลดลง 5. ยาคาร์ลิโทรไมซิน Clarithromycin เมื่อใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม PIs อาจทำให้ระดับยาคาร์ลิโทรไมซินเพิ่มขึ้น แต่เมื่อใช้ร่วมกับยากลุ่ม NNRTIs อาจทำให้ระดับยาคาร์ลิโทรไมซินลดลง 6. ยาไรแฟมปิซิน Rifampicin เมื่อใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสจะทำให้ระดับยาในกลุ่ม PIs และ NNRTIs ลดลง 7. ยาซิมวาสสะตาติน Simvastatin เมื่อใช้ร่วมกับยาต้านรีโทรไวรัสทั้งกลุ่ม PIs และ NNRTIs อาจทำให้ระดับยาซิมวาสตาตินลดลง 8. ยาเดกซาเมทาโซน Dexamethasone เมื่อใช้ร่วม กับยาต้านรีโทรไวรัสทั้งกลุ่ม PIs หรือ NNRTIs จะทำให้ระดับยาต้านรีโทรไวรัสทั้งสองกลุ่มลด ลง 9. ยา Ergot derivatives ไม่แนะนำให้ใช้ร่วมกับยากลุ่ม PIs หรือกลุ่ม NNRTIs เด็ดขาด เนื่องจากยากลุ่ม Ergot อาจทำให้เกิดภาวะ Ergotism เช่น หัวใจเต้นผิดจังหวะ อาการเซื่องซึมยาวนาน กดการหายใจ เส้นเลือดหดตัวรุนแรงจนอาจทำให้เกิดเนื้อตาย ได้ 10. ยาซิเดนาฟิว Sidenafil ไม่แนะนำให้ร่วมกับยากลุ่ม PIs เด็ดขาด เนื่องจากจะทำให้ระดับยาซิเดนาฟิวเพิ่มสูงขึ้นได้จนอาจก่อให้เกิดอาการไม่พึงประ สงค์จากยาได้เช่น ความดันโลหิตต่ำ หน้ามืดเป็นลม การมองเห็นภาพเปลี่ยนแปลง ภาวะองคชาตแข็งค้าง Priapism. 11. ยาอะมิโอดาโลน Amiodarone ไม่แนะนำให้ใช้ร่วมกับยากลุ่ม PIs เด็ดขาด เนื่องจากจะทำให้ระดับยาอะมิโอดาโลนเพิ่มสูงขึ้นจนอาจก่อให้ เกิดอาการข้างเคียงของยาได้เช่น ความดันโลหิตต่ำ หัวใจเต้นช้ากว่าปกติ 12. ยาซิสซาพาย Cisapide ไม่แนะนำให้ใช้ร่วมกับยากลุ่ม PIs เด็ดขาด เนื่องจากจะทำให้ระดับยาซิสซาพายเพิ่มสูงขึ้นจนอาจเกิดอาการไม่พึงประสงค์ได้เช่น พิษต่อหัวใจ เช่น หัวใจหยุดเต้น 13. ยาอาฟูโซซิน Alfuzosin ไม่แนะนำให้ใช้ร่วมกับยากลุ่ม PIs เด็ดขาด เนื่องจากอาจเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดความผิดปกติในการทำงานของหัวใจ 14. ยาเซาเมทารอล Salmeterol ไม่แนะนำให้ใช้ร่วมกับยากลุ่ม PIs เนื่องจากระดับยาเซาเมทารอลจะเพิ่มสูงขึ้นซึ่งอาจทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ ความดันโลหิตสูงขึ้น มีข้อควรระวังการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร มีข้อควรระวังการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสดังนี้เช่น 1.พิจารณาอาการแพ้ยาอาการไม่พึงประสงค์จากการใช้ยา ผลข้างเคียง ที่รุนแรงของผู้ป่วย หากผู้ ป่วยเคยมีประวัติการใช้ยาต้านรีโทรไวรัสมาก่อน โดยห้ามใช้กับผู้ป่วยที่แพ้ยานี้หรือแพ้ส่วนประ กอบของยานั้นๆ หรือระวังการใช้ยาในกลุ่มเดียวกับที่ผู้ป่วยแพ้ 2.ปรึกษาแพทย์ผู้รักษาหากท่านกำลังตั้งครรภ์หรือกำลังให้นมบุตร 3.หากท่านมีการทำงานของไตบกพร่อง ตับบกพร่อง หรือมีโรคประจำตัวอื่นๆ เช่น วัณโรค ไวรัสตับอักเสบ โปรดแจ้งแพทย์ที่ดูแลท่านเสมอ เพราะอาจจำเป็นต้องปรับขนาดยาต้านรีโทรไวรัสตามค่าการทำงานของไตและตับ หรืออาจต้องทำการรักษาโรคประจำตัวเดิมของท่านก่อนการเริ่มใช้ยาต้านรีโทรไวรัส 4.ยาต้านรีโทรไวรัสบางตัวมีปฏิกิริยาระหว่างยากับยาชนิดอื่นๆ ดังนั้นแจ้งแพทย์และเภสัชกรเสมอว่า ท่านมียาใดบ้างที่กำลังรับประทานอยู่ รวมถึงผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ยาสมุน ไพร 5.ปรึกษาแพทย์ที่ดูแลท่าน หากท่านจำเป็นต้องหยุดยาต้านรีโทรไวรัสเช่น ผู้ป่วยที่มีอา การพิษจากยาที่รุนแรง หรือจำเป็นต้องปรับเปลี่ยนวิธีการรับประทานยาเช่น ช่วงถือศีลอด ต้องเข้ารับการผ่าตัด เดินทางไปต่างประเทศที่มีเวลาไม่ตรงกับประเทศไทย หรือหยุดยาแล้วกำลังจะเริ่มใช้ยาใหม่อีกครั้ง 6.ไม่แบ่งยาให้ผู้อื่นใช้ 7.ไม่ใช้ยาหมดอายุ 8.ไม่เก็บยาหมดอายุ อนึ่ง ทุกคนต้องตระหนักถึงความปลอดภัยจากการใช้ ยา ที่รวมถึงยาแผนปัจจุบันทุกชนิด รวมยาต้านรีโทรไวรัสด้วย ยาแผนโบราณ อาหารเสริม ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร ทุกชนิด และสมุนไพรต่างๆเสมอ เพราะยามีทั้งให้คุณและให้โทษ ดังนั้นเมื่อมีการใช้ยาทุกครั้งควรต้องปฏิบัติตามข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิดเสมอ อ่านเพิ่มเติมได้ในเว็บ haamor.com บทความเรื่อง ข้อปฏิบัติพื้นฐานในการใช้ยาทุกชนิด รวมทั้งควรต้องปรึกษาเภสัชกรประจำร้านขายยาก่อนซื้อยาใช้เองเสมอด้วยเช่นกัน ความล้มเหลวจากยาต้านรีโทรไวรัสเกิดอย่างไร การพิจารณาเริ่มการรักษาด้วยยาต้านรีโทรไวรัสเพื่อรักษาเอชไอวี ต้องมั่นใจว่าผู้ป่วยมีความพร้อมอย่างแท้จริงทั้งในด้านจิตใจ ความตั้งใจจริง ค่ารักษา จึงจะประสบความสำเร็จในการรักษา มิฉะนั้นอาจก่อให้เกิดปัญหาความล้มเหลวจากการรักษาด้วยยาต้านรีโทรไวรัสต่อมาได้ ความล้มเหลวจากการรักษาเอชไอวีจากยาต้านวัรัสนี้แบ่งออกเป็น 3 ประเภทคือ ความล้มเหลวทางการควบคุมปริมาณเชื้อไวรัส Virological failure ความล้มเหลวทางภูมิคุ้มกันฯ Immunological failure และความล้มเหลวทางอาการทางคลินิก Clinical failure ก. ความล้มเหลวทางการควบคุมปริมาณเชื้อไวรัส Virological failure สามารถตรวจพบได้เร็วที่สุด มีความไวมากที่สุด และเชื่อถือได้มากที่สุด ซึ่งการวินิจฉัยความล้ม เหลวจากการรักษาจะพิจารณาจาก Virological failure ดูปริมาณเชื้อในร่างกาย เป็นหลักซึ่งมีเกณฑ์คือ ตรวจพบปริมาณเชื้อไวรัสในกระแสเลือดเพิ่มมากกว่า 400 และ 50 หน่วยมิลลิลิตรCopiesml หลังรับประทานยาอย่างสม่ำเสมอนาน 6 และ 12 เดือนตามลำดับ โดยทั่วไปแล้วผู้ป่วยที่ไม่เคยได้รับยาต้านรีโทรไวรัสมาก่อน เมื่อรับประทานยาอย่างสม่ำเสมอต่อเนื่องนาน 6 เดือนแล้วควรตรวจไม่พบหรือพบเชื้อไวรัสน้อยกว่า 50 Copiesml กรณีผู้ป่วยที่มีปริมาณเชื้อไวรัสในกระแสเลือดอยู่ในช่วงระหว่าง 51 - 1000 Copiesml อาจจะเป็นระยะแรกของการเกิดความล้มเหลวจากการรักษาหรือมีปริมาณไวรัสในกระแสเลือดเพิ่มขึ้นชั่วคราว Viral blip โดยไม่เกี่ยวข้องกับความล้มเหลวจากการรักษา ผู้ป่วยกลุ่มนี้จะได้ รับคำแนะนำให้รับประทานยาอย่างสม่ำเสมอต่อเนื่อง แล้วตรวจปริมาณเชื้อไวรัสในกระแสเลือดซ้ำอีกครั้งภายใน 2 - 3 เดือน ข. ความล้มเหลวทางภูมิคุ้มกันฯ Immunological failure เป็นภาวะที่ระดับเม็ดเลือดขาวชนิดซีดีโฟร์ CD-4 ตอบสนองต่อยาต้านเอชไอวีต่ำกว่าที่ควรจะเป็น ซึ่งการใช้เกณฑ์นี้จะมีความไวและความจำเพาะต่ำในการวินิจฉัยความล้มเหลวจากการรักษา เนื่องจากเมื่อตรวจพบผู้ป่วยมี Immunological failure มักจะมีการสะสมการดื้อต่อยาหลายชนิด หรือการกลายพันธุ์ของเชื้อหลายตำแหน่ง อย่างไรก็ตาม ยังมีผู้ป่วยส่วนหนึ่งที่ตรวจไม่พบปริมาณไวรัสในกระแสเลือด แต่มีระดับเม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4 ลดลงหรือเพิ่มขึ้นอย่างช้าๆ ผู้ป่วยกลุ่มนี้ไม่ ได้เกิดความล้มเหลวจากการรักษา จึงไม่มีความจำเป็นต้องเปลี่ยนยาต้านรีโทรไวรัสในการรัก ษา แต่แพทย์จะติดตามระดับเม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4 ซ้ำ และประเมินความร่วมมือในการใช้ยาของผู้ป่วย ค. ความล้มเหลวทางอาการทางคลินิก Clinical failure เป็นความล้มเหลวจากการรักษาที่ตรวจพบได้ช้าที่สุด ซึ่งกว่าผู้ป่วยจะมี Clinical failure จะต้องเกิด Virological failure และ Immunological failure มาก่อนเป็นเวลานานหลายเดือนหรือหลายปี จนมีระดับเม็ดเลือดขาวซีดี-4 CD-4 ต่ำลงมากและเกิดอาการทางคลินิกขึ้นในที่สุด อาการทางคลินิกอาจเกิดจากการกลับเป็นซ้ำของโรคติดเชื้อฉวยโอกาสที่ผู้ป่วยเคยเป็นอยู่เดิมก่อนการรักษา หรือมีโรคติดเชื้อฉวยโอกาสเกิดขึ้นใหม่ หลังจากรับประทานยาต้านรีโทรไวรัสไปแล้วนาน 6 เดือน กลไกการดื้อยาต้านรีโทรไวรัสเป็นอย่างไร การตรวจหายีนจีนดื้อยาต้านไวรัส Genotypic resistance testing มีข้อบ่งชี้คือ เพื่อช่วยตัดสินใจเลือกยาต้านรีโทรไวรัสซึ่งในกรณีที่การรักษาล้มเหลวจากไวรัสดื้อยา จะมีปริมาณไวรัสในเลือดมากกว่า 1000 Copiesขณะได้รับยาต้านรีโทรไวรัส ซึ่งกลไกการดื้อยาฯพบเกิดได้จาก ก. การดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม Entry inhibitor กลไกการดื้อยาต้านรีโทรไว รัสกลุ่มนี้คือ เชื้อเอชไอวีจะทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงกรดอะมิโนของตัวเชื่อม ที่มีชื่อว่า Glycoprotein 41 ที่ช่วยให้เปลือกหุ้มของเชื้อเอชไอวีเชื่อมกับผนังเซลล์เม็ดเลือดขาวซีดี-4 เพื่อให้เชื้อเอชไอวีสามารถแทรกเข้าไปในผนังเซลล์เม็ดเลือดขาวซีดี-4 ได้ ดังนั้นเมื่อเกิดเชื้อเอชไอวีที่ดื้อยา ยาต้านไวรัสจึงไม่สามารถเข้าไปยับยั้งการเชื่อมรวมระหว่างเปลือกหุ้มของไวรัส กับผนังเซลล์ของเม็ดเลือดขาวชนิดซีดี-4 ได้ ทำให้เชื้อเอชไอวีสามารถเข้าสู่เซลล์เม็ดเลือดขาวซีดี-4 ได้ ข. การดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor NRTIs กลไกหลักของเชื้อไวรัสเอชไอวีที่ดื้อต่อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มนี้คือ การทำให้ยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม NRTIs หรือ NucleosideNucleotide ที่สังเคราะห์ขึ้นไม่สามารถจับกับดีเอ็นเอของรีโทรไวรัสได้เช่น การดื้อยาลามิวูดีน ค. การดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม Non- Nucleoside Reverse Transcrip tase Inhibitor NNRTIs กลไกหลักของเชื้อไวรัสเอชไอวีที่ดื้อต่อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มนี้คือ การกลายพันธุ์ของไวรัสที่ทำให้ยาในกลุ่ม NNRTIs ไม่สามารถเข้ามาจับกับเอนไซม์ Reverse transcriptase ได้ ซึ่งการดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มนี้เป็นปัญหาสำคัญ เนื่องจากยา กลุ่มนี้เป็นยาหลักในการสร้างสูตรยาต้านไวรัสและเป็นกลุ่มยาที่มีการดื้อยาชนิดที่รุนแรงเช่น การดื้อยาเนวิราปีน เอฟฟาไวเรนซ์ ง. การดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม Protease Inhibitor PIs กลไกหลักของเชื้อไวรัสเอชไอวีที่ดื้อต่อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มนี้คือ การกลายพันธุ์ของไวรัสที่ทำให้ยาในกลุ่ม PIs ไม่สามารถจับกับเอนไซม์ Proteaseเอนไซม์เกี่ยวกับการทำงานของโปรตีนได้ ซึ่งการดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่มนี้เป็นปัญหาสำคัญ เนื่องจากยากลุ่มนี้เป็นยาหลักในการสร้างสูตรยาต้านรีโทรไวรัสสำหรับผู้ติดเชื้อที่ผ่านการรักษาที่ล้มเหลวและมีการดื้อยาต้านรีโทรไวรัสมาแล้ว จ. การดื้อยาต้านรีโทรไวรัสกลุ่ม Integrase inhibitor INSTs การดื้อยา กลุ่มนี้เกิดขึ้นเมื่อไวรัสเอชไอวีเกิดการกลายพันธุ์จนทำให้กรดอะมิโนบางตัวเปลี่ยนแปลงไป ทำให้ยากลุ่มนี้ไม่สามารถเข้าไปทำลายการเจริญเติบโตของไวรัสได้ เก็บรักษายาต้านรีโทรไวรัสอย่างไร แนะนำเก็บยาต้านรีโทรไวรัส เก็บยาที่อุณหภูมิห้อง ไม่เก็บยาในที่อุณหภูมิสูงเกินกว่า 30 องศาเซลเซียส Celsius ไม่เก็บยาในห้องที่ร้อนจัด หรือ มีความชื้นมาก เช่น ห้องที่ถูกแสงแดดส่องถึงทั้งวัน ในรถยนต์ ห้องครัว หรือห้องน้ำ ควรเก็บยาในภาชนะบรรจุเดิม เก็บยาให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง เก็บยาให้พ้นจากแสงแดดหรือบริเวณที่มีแสงสว่างส่องถึงตัวยาตลอดเวลา ทั้งนี้เพื่อรักษาคุณภาพของยาให้มีประสิทธิภาพตลอดถึงวันสิ้นอายุของยา หากยาเกิดการเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพเช่น สี ลักษณะเม็ดยาสารละลายเปลี่ยนแปลงจากปกติ ควรทิ้งยาไป และ ควรศึกษาเอกสารกำกับยา ฉลากยา ทุกครั้งสำหรับวิธีการเก็บรักษายาแต่ละชนิด เนื่องจากยาบางชนิดอาจจำเป็นต้องเก็บในตู้เย็นหรือมีวิธีการเก็บรักษาพิเศษจำเพาะ ยาต้านรีโทรไวรัสที่จำหน่ายในประเทศไทยมีอะไรบ้าง ตัวอย่างยาต้านรีโทรไวรัส และบริษัทผู้ผลิตเช่น 3. ชาญกิจ พุฒิเลอพงศ์. Review and Update Antiretroviral Drugs.ใน นารัต เกษตรทัต ชาญกิจ พุฒิเลอพงศ์ บรรณาธิการ. Pharmacotherapy in Infectious Diseases 2010.กรุงเทพมหานคร Printing Place. 2553 4. ชาญกิจ พุฒิเลอพงศ์.Update on 2010 Thai National Antiretroviral Therapy Guidelines for HIV-Infected Adults and Adolescents.ใน บุษบา จินดาวิจักษณ์ ธนรัตน์ สรวลเสน่ห์ ลักขณา สุวรรณน้อย พิชญา ดิลกพัฒนมงคล มรุพงษ์พชรโชค ศยามล สุขขา บรรณาธิการ. Advances in Pharmacotherapeutics and Pharmacy Practice 2010.กรุงเทพมหานคร พิฆณี. 2553 หน้า 21-44. 5. ชาญกิจ พุฒิเลอพงศ์. Anti-retroviral drug induced disorder basic and practical issue for patient management. Advanced in Adverse Drug Reactions Common Drug-induced Organ Disorder.สมาคมเภสัชกรรมโรงพยาบาล ประเทศไทย 6. สมนึก สังฆานุภาพ. การดื้อยาต้านเอชไอวี หลักการพื้นฐานและการใช้ทางคลินิก. กรุงเทพมหานครสำนักพิมพ์หมอชาวบ้าน. 2551
ยาต้านรีโทรไวรัส Antiretroviral Agent คือ ยาที่ออกฤทธิ์ยับยั้งหรือต้านการแบ่งตัวของเชื้อเอชไอวี โดยยาต้านรีโทรไวรัสมีกลไกการออกฤทธิ์หลักที่ 4 ตำแหน่งดังนี้
1. ยับยั้งการเกาะจับและเข้าสู่เซลล์เม็ดเลือดขาว
2. ยับยั้งการทํางานของเอนไซม์ชื่อ รีเวิร์สทรานสคริปเตสซึ่งเป็นเอนไซม์ที่ช่วยสร้างดีเอ็นเอให้แก่ไวรัสเอชไอวีเพื่อให้สามารถเพิ่มจำนวนและอาศัยในดีเอ็นเอของมนุษย์ได้
3. ยับยั้งกระบวนการอินทีเกรชั่น ป้องกันไม่ให้ proviral DNA ของเอชไอวีเข้าเชื่อมต่อกับสายดีเอ็นเอของเซลล์เม็ดเลือดขาว
4. ยับยั้งเอนไซม์โปรติเอสของเชื้อไวรัสเอชไอวี ทำให้ไม่สามารถก่อให้เกิดการติดเชื้อเอชไอวีรอบใหม่ได้
 ยาต้านรีโทรไวรัส  มีรูปแบบทางเภสัชภัณฑ์ ทั้งยาเม็ด ยาแคปซูล ยาชนิดน้ำบรรจุขวด โดยการใช้ยาต้องปฎิบัติตามแพทย์สั่งเท่านั้น โดยผลข้างเคียงที่อาจตามมาจากการใช้ยาคือ มีความเสี่ยงในการเกิดภาวะตับอักเสบ  ขึ้นผื่น ถ้าผู้ป่วยมีอาการ โรคพิษสุราเรื้อรัง ไวรัสตับอักเสบ อาจจะทำให้เกิดภาวะตับอักเสบจากการใช้ยาได้
 การจัดเก็บยาต้านรีโทรไวรัส ควรจัดเก็บยาที่อุณหภูมิห้อง ไม่เก็บยาในที่อุณหภูมิสูงเกินกว่า 30 องศาเซลเซียส ไม่เก็บยาในห้องที่ร้อนจัด หากยาเกิดการเปลี่ยนแปลงลักษณะทางกายภาพเช่น สี ลักษณะเม็ดยา ควรทิ้ง เก็บให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine