ช่วยสรุปบทความ ศาลรัฐธรรมนูญแบบไหนที่สังคมไทยต้องการ?
จุดเริ่มต้นและความเปลี่ยนแปลงของศาลรัฐธรรมนูญไทย

จุดเริ่มต้นการเกิดขึ้นของศาลรัฐธรรมนูญไทยนั้น สมชายอธิบายว่าช่วงปลายศตวรรษที่ 20 ความคิดเรื่องศาลรัฐธรรมนูญแพร่กระจายในระดับโลก โดยเฉพาะในประเทศเกิดใหม่ สำหรับไทยเริ่มปี พ.ศ. 2540 (ค.ศ. 1997) ซึ่งเป็นอิทธิพลจากแนวความคิดเรื่องรัฐธรรมนูญนิยม (constitutionalism) ในระดับโลก คือการใช้รัฐธรรมนูญเป็นเครื่องมือออกแบบและสร้างกลไกอันเป็นโครงสร้างพื้นฐานการเมือง

แนวคิดรัฐธรรมนูญนิยมส่งผ่านมายังสังคมไทย จึงมีการจัดตั้งศาลรัฐธรรมนูญขึ้นเป็นครั้งแรกภายใต้รัฐธรรมนูญ 2540 พร้อมกระแสปฏิรูปการเมือง นำมาสู่การจัดตั้งองค์กรอิสระเพื่อควบคุมตรวจสอบสถาบันการเมืองจากการเลือกตั้ง เช่น ป.ป.ช., กรรมการสิทธิมนุษยชน, ศาลรัฐธรรมนูญ เป็นต้น

ก่อนปี 2540 กมลชัย รัตนสกาววงศ์ เขียนเรื่อง ศาลรัฐธรรมนูญและวิธีพิจารณาคดีรัฐธรรมนูญ ไว้ ซึ่งสมชายมองว่าเป็นการสะท้อนความคาดหวังถึงหน้าตาของศาลรัฐธรรมนูญไว้ชัดเจนว่า “ถ้าจัดตั้งองค์กรชี้ขาดข้อพิพาททางรัฐธรรมนูญในรูปของศาลรัฐธรรมนูญแล้ว ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญควรจะต้องมีความรู้ทางนิติศาสตร์ในทางกฎหมายมหาชน หรือทางรัฐศาสตร์ที่เชี่ยวชาญด้านกฎหมายมหาชน จึงจะมีความสามารถในการพัฒนากฎหมายรัฐธรรมนูญด้วยบรรทัดฐานที่มีคุณภาพ” ทำให้เห็นว่า ในช่วงเริ่มต้นศาลรัฐธรรมนูญมาพร้อมความหวังว่าจะมีองค์กรที่มีความรู้ด้านรัฐธรรมนูญหรือกฎหมายมหาชนเกิดขึ้น รูปแบบศาลรัฐธรรมนูญในงานของกมลชัยสัมพันธ์อยู่กับประชาชน โดยเฉพาะข้อเสนอที่ว่าคนที่มาดำรงตำแหน่งต้องได้รับความเห็นชอบจากสถาบันทางการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง โดยที่อำนาจของศาลรัฐธรรมนูญยังไม่กว้างขวางนัก

“ในจังหวะเวลาดังกล่าว ศาลรัฐธรรมนูญถูกคาดหวังว่าจะเป็นองค์กรที่ทำให้ระบบการเมืองมีความเข้มแข็งและทำให้ระบบการเมืองในระบอบประชาธิปไตยดำเนินไปอย่างมีประสิทธิภาพ” สมชายกล่าว

จุดตั้งต้นของศาลรัฐธรรมนูญในรัฐธรรมนูญ 2540 คือการเป็นองค์กรที่เป็นมืออาชีพ มีความรู้ทางด้านรัฐธรรมนูญ แต่ไม่ได้หลุดลอยจากประชาชน โดยสัมพันธ์ผ่านสถาบันทางการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง ซึ่งเป็นการออกแบบมาได้ใกล้เคียงกับความคาดหวังก่อนหน้านั้น แต่ต่อมารัฐธรรมนูญ 2550 และ 2560 ได้สร้างความเปลี่ยนแปลงอย่างมากให้แก่ศาลรัฐธรรมนูญและองค์กรอิสระจำนวนมาก ซึ่งความเปลี่ยนแปลงนี้สัมพันธ์กับความเปลี่ยนแปลงในระบอบการเมือง

“ระบบการเมืองไทยมุ่งสู่สภาวะอำนาจนิยมมากขึ้น ทำให้บทบาท โครงสร้าง และอำนาจหน้าที่ของศาลรัฐธรรมนูญเปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ นำมาสู่ข้อวิพากษ์วิจารณ์ที่เกิดขึ้นในช่วงหลัง เช่น เรื่องตุลาการธิปไตย หมายถึงองค์กรตุลาการกลายเป็นองค์กรที่มีอำนาจสูงสุดเด็ดขาดในการชี้ขาดปัญหาเรื่องต่างๆ หรือที่พูดว่าเป็นการปกครองโดยอำนาจตุลาการ เริ่มมีข้อโต้แย้งและคำถามแบบนี้เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง”

สมชายยกตัวอย่างคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ทำให้เกิดข้อโต้แย้งได้ เช่น คำวินิจฉัยที่ 12-13/2551 ที่ให้สมัคร สุนทรเวช นายกฯ ในขณะนั้นพ้นจากตำแหน่ง เพราะถูกวินิจฉัยว่าเป็นลูกจ้างจากการเป็นพิธีกรรายการโทรทัศน์, คำวินิจฉัยที่ 6-7/2551 กรณีคำแถลงการณ์ร่วมไทย-กัมพูชา, คำวินิจฉัยที่ 5/2563 การยุบพรรคอนาคตใหม่

สามตัวอย่างดังกล่าวเป็นคำวินิจฉัยที่ถูกโต้แย้งมากในหมู่นักกฎหมาย อันเป็นยอดของภูเขาน้ำแข็งสะท้อนให้เห็นปัญหาเชิงโครงสร้างการออกแบบศาลรัฐธรรมนูญ
ศาลรัฐธรรมนูญในสังคมไทยมีปัญหาอยู่มาก ดังนี้

1.ปัญหาในเชิงโครงสร้างและการออกแบบศาลรัฐธรรมนูญ
 1.1 กระบวนการคัดเลือกและองค์ประกอบ
 1. 2 อำนาจหน้าที่
 1.3 การควบคุมและตรวจสอบ

2.ปัญหาการออกแบบว่าควรเป็นองค์กรศาลหรือองค์กรกึ่งการเมือง?

3.ปัญหาการที่ศาลรัฐธรรมนูญอยู่ภายใต้การเมืองที่ไม่เป็นประชาธิปไตย

4.ปัญหาการออกแบบศาลรัฐธรรมนูญท่ามกลางความขัดแย้ง

สุดท้ายแล้ว ความสำเร็จในการทำหน้าที่ของศาลรัฐธรรมนูญขึ้นอยู่กับการยอมรับในรัฐธรรมนูญนั้นด้วย สมชายมองว่าหากรัฐธรรมนูญได้รับการยอมรับ โอกาสที่ศาลรัฐธรรมนูญจะเดินหน้าไปได้คงง่าย แต่เราต้องกลับมาคิดว่าสังคมเรามีความขัดแย้งลงลึกมาก การออกแบบศาลรัฐธรรมนูญจึงต้องระมัดระวังหลายเรื่อง เช่น การตัดอำนาจที่เป็นเรื่องเกี่ยวกับการเมืองออกให้เหลือเรื่องการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ เป็นการดึงองค์กรที่ทำหน้าที่วินิจฉัยไม่ให้ไปยุ่งประเด็นทางการเมือง
21.กฎหมายรัฐธรรมนูญ,1.ความรู้พื้นฐานกฏหมาย