ประเทศไทยอยู่ภายใต้กติการะหว่างประเทศเกี่ยวกับการป้องกันและการลดภาวะไร้รัฐไร้สัญชาติอะไรบ้าง
การมีเด็กข้ามชาติเกิดในประเทศไทยไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่ละปีมีเด็กข้ามชาตินับพันคนได้ลืมตาดูโลกอยู่ในประเทศที่พ่อแม่ย้ายถิ่นฐานมาขายแรงงาน

แต่แม้เป็นปัญหาเก่า ก็ยังเป็นปัญหาที่ไม่เคยถูกสะสาง เมื่อยังมีเด็กหลายคนตกหล่นเข้าไม่ถึงสิทธิขั้นพื้นฐานที่พวกเขาควรได้รับอย่างเรื่องการจดทะเบียนการเกิด

เมื่อพวกเขาถูกละเลยในการแจ้งเกิด ก็ทำให้พวกเขาต้องกลายเป็นบุคคลไร้รัฐไร้สัญชาติ และเมื่อไม่มีเอกสารระบุตัวตน สิ่งที่ตามมาก็สุ่มเสี่ยงต่อการถูกละเมิดสิทธิด้านอื่นๆ สูงขึ้นไปด้วย

เบสท์ – บุษยาภา ศรีสมพงษ์ นักกฎหมายเพื่อสิทธิมนุษยชน ผู้ก่อตั้งเพจ SHero เพื่อยุติวัฒนธรรมความรุนแรงในครอบครัว และเป็นผู้ให้คำปรึกษาเรื่องการจดทะเบียนการเกิดให้เด็กน้อยชาวมอญ เล่าว่าแต่ก่อนประเทศไทยโดนกดดันเรื่องปัญหาคนไร้รัฐไร้สัญชาติเยอะ รัฐไทยเลยผลักดันเรื่องสิทธิของคนไร้รัฐไร้สัญชาติโดยเจาะไปที่กลุ่มเด็กก่อน

“เด็กทุกคนที่เกิดในไทยต้องมีใบเกิด เด็กชายขอบต้องขอสัญชาติได้ถ้าอยู่ในเงื่อนไข และสามารถเข้าถึงการศึกษาได้”

นอกจากนี้เธอยังเป็นผู้จัดทำ คู่มือการปฏิบัติงานเจ้าหน้าที่คลินิกกฎหมายโรงพยาบาลแม่สอดเพื่อการจดทะเบียนการเกิด เมื่อปี 2561 ภายใต้ความร่วมมือระหว่างโรงพยาบาลแม่สอดและองค์กรระหว่างประเทศเพื่อการเคลื่อนย้ายถิ่น (International Organization for Migration – IOM) ด้วย

“การมีเอกสารที่นอกจากระบุตัวตนได้แล้ว มันยังมาพร้อมกับสิทธิอื่นๆ ด้วย เช่น เรื่องสุขภาพ ถ้าสมมติพ่อแม่ที่มีบัตรประชาชน 089 หลักแรกเป็นเลข 0 หลักที่หกและเจ็ดเป็นเลข 89 ก็จะได้รับสิทธิ ท99 คือกองทุนสุขภาพของกลุ่มบุคคลไร้รัฐไร้สัญชาติหรือบุคคลที่มีปัญหาสถานะ เด็กที่เกิดมาก็จะได้รับสิทธิตามพ่อแม่ด้วย”

บุษยาภาบอกอีกว่า พอเด็กมีเอกสารระบุตัวตน เขาก็สามารถเข้าโรงเรียนได้ง่ายกว่าการไม่มีเอกสาร การมีเอกสารถือเป็นความปลอดภัย ความมั่นคงทั้งต่อตัวเขาเองและต่อสาธารณะด้วย เพราะหากว่าเกิดอาชญากรรมหรืออุบัติเหตุขึ้นมา คนที่ระบุตัวตนไม่ได้จะสืบข้อเท็จจริงยาก”

แม้ประเทศไทยจะอยู่ภายใต้กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิการเมือง(International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)) ข้อ 24, อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิเด็ก (Convention on the Rights of the Child : CRC)) ข้อที่ 7, และอนุสัญญาอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและการลดภาวะไร้รัฐไร้สัญชาติโดยให้เด็กแรกเกิดทุกคนมีสิทธิการจดทะเบียน มีชื่อ และได้รับสัญชาติจากรัฐ

หรือในพระราชบัญญัติการทะเบียนราษฎร (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 ฉบับล่าสุดก็ได้มีการแก้ไขเพิ่มเติมเพื่อ “…ให้นายทะเบียนสามารถดําเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถอํานวยความเป็นธรรมและอํานวยความสะดวกให้แก่ประชาชนยิ่งขึ้น และเพื่อรองรับการจัดการประชากรของประเทศไทย ซึ่งเป็นสมาชิกในประชาคมอาเซียนให้เหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน และกำหนดสิทธิในการยื่นคําร้องขอมีสัญชาติไทยของเด็กและบุคคลตามมาตรา ๑๙ มาตรา ๑๙/ ๑ มาตรา ๑๙/ ๓ และมาตรา ๓๗ ซึ่งจะเป็นมาตรการในการแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับเด็กที่ไร้รากเหง้าที่ไร้รัฐและไร้สัญชาติในประเทศไทยให้สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงและหลักสิทธิมนุษยชน” แล้วก็ตาม แต่ในทางปฏิบัติก็ยังพบปัญหาของการเข้าถึงสิทธิในเรื่องนี้อยู่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มเด็กข้ามชาติทั้งที่พ่อแม่มีเอกสารและไม่มีเอกสาร

หากดูสถิติจำนวนแรงงานข้ามชาติที่ได้รับอนุญาตให้ทำงานในประเทศไทย เดือนมีนาคม 2563 มีจำนวนทั้งสิ้น 2,814,481 คน แบ่งเป็นแรงงาน 4 สัญชาติ ได้แก่ เมียนมา ลาว กัมพูชา และเวียดนามถึง 2,551,246 คน (เทียบกับเดือนมกราคมก่อนที่จะมีแรงงานทยอยเดินทางกลับบ้านเกิดเนื่องจากใบอนุญาตทำงานใกล้หมดอายุและสถานการณ์แพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 มีจำนวน 2,990,777 คน แบ่งเป็นแรงงาน 4 สัญชาติถึง 2,715,474 คน) และตัวเลขนี้เป็นเพียงจำนวนแรงงานข้ามชาติที่ลงทะเบียนมีเอกสารถูกต้องตามกฎหมายเท่านั้น

องค์การยูนิเซฟประเทศไทยคาดการณ์ว่ายังมีอีกกว่า 1 ล้านคนที่ไม่ได้ลงทะเบียน และเกือบทั้งหมดเป็นกลุ่มผู้ติดตามหรือแม่และเด็กนั่นเอง

อาจนับได้ว่าพวกเขาเป็นกลุ่มที่เข้าถึงความคุ้มครองทางสุขภาพ การศึกษา และความคุ้มครองอื่นๆ ในระดับต่ำ เพราะไม่มีสถานะทางกฎหมาย โดยเฉพาะลูกหลานของแรงงานข้ามชาตินั้นอาจมีมากถึง 7-10% จากแรงงานข้ามชาติทั้งหมด 4 ล้านคน และในจำนวนนั้นมีเด็กแรกเกิดเพียงประมาณ 540,000 คน ที่ได้รับการแจ้งเกิด นับตั้งแต่ปี 2551-2562

ชายแดนแม่สอดเป็นอีกเคสพื้นที่คลาสสิกของปัญหาการแจ้งเกิด บุษยาภาเล่าถึงปัญหาจากพื้นที่ดังกล่าวว่าสำหรับแรงงานข้ามชาติที่อยากจดทะเบียนเกิดให้กับบุตรหลานนั้นมี 3 เรื่องหลัก เรื่องแรกคือภาษาและการสื่อสารที่ไม่เข้าใจ

“เริ่มตั้งแต่ไม่รู้ว่าต้องไปรับเอกสารที่ไหนยังไง หากได้เอกสารมาก็ไม่สามารถอ่านได้ ทำให้ไปแจ้งช้าเกินกำหนด และบางครั้งก็ถูกเจ้าหน้าที่ดุ เมื่อเจอแบบนี้บ่อยๆ เขาก็จะไม่อยากดำเนินเรื่องต่อ”

เรื่องที่สองคือความปลอดภัยในการเดินทาง บุษยาภาบอกว่าที่แม่สอดมีด่านตรวจเยอะมาก แรงงานบางคนมีเอกสารถูกต้องก็ยังถูกแสวงหาประโยชน์จากเจ้าหน้าที่ ทำให้พวกเขากลัวการเดินทางไปไหนไกลๆ โดยเฉพาะการไปเทศบาลหรืออำเภอก็ยิ่งไม่กล้าไป

และเรื่องที่สามคือค่าใช้จ่ายต่างๆ ทั้งการรักษาพยาบาลและค่าเดินทาง ประเด็นนี้เมื่อมีคลินิกกฎหมายฯ รวมถึงมีองค์กรต่างๆ ทั้งภาครัฐและเอกชนในพื้นที่คอยช่วยเหลือก็ทำให้พวกเขามีโอกาสเข้าถึงสิทธิมากขึ้น  

ต่างกับพื้นที่ห่างไกลชายแดนและไม่ใช่จังหวัดที่มีแรงงานข้ามชาติทำงานอาศัยอยู่เยอะอย่างหัวเมืองธุรกิจ ทำให้ปัญหาของแรงงานข้ามชาติในจังหวัดเล็กๆ ที่ยังคงมีแรงงานข้ามชาติหมุนเวียนเข้าออกบ้างอย่างเช่นที่เด็กหญิงชาวมอญเพิ่งถือกำเนิดขึ้นจึงอาจถูกละเลยไป
ประเทศไทยอยู่ภายใต้กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิการเมือง (International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR)) ข้อ 24, อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยสิทธิเด็ก (Convention on the Rights of the Child : CRC)) ข้อที่ 7, และอนุสัญญาอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการป้องกันและการลดภาวะไร้รัฐไร้สัญชาติ โดยให้เด็กแรกเกิดทุกคนมีสิทธิการจดทะเบียน มีชื่อ และได้รับสัญชาติจากรัฐ

หรือในพระราชบัญญัติการทะเบียนราษฎร (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2562 ฉบับล่าสุดก็ได้มีการแก้ไขเพิ่มเติมเพื่อ “…ให้นายทะเบียนสามารถดําเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ สามารถอํานวยความเป็นธรรมและอํานวยความสะดวกให้แก่ประชาชนยิ่งขึ้น และเพื่อรองรับการจัดการประชากรของประเทศไทย ซึ่งเป็นสมาชิกในประชาคมอาเซียนให้เหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน และกำหนดสิทธิในการยื่นคําร้องขอมีสัญชาติไทยของเด็กและบุคคลตามมาตรา ๑๙ มาตรา ๑๙/ ๑ มาตรา ๑๙/ ๓ และมาตรา ๓๗ ซึ่งจะเป็นมาตรการในการแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับเด็กที่ไร้รากเหง้าที่ไร้รัฐและไร้สัญชาติในประเทศไทยให้สอดคล้องกับสภาพความเป็นจริงและหลักสิทธิมนุษยชน” แล้วก็ตาม แต่ในทางปฏิบัติก็ยังพบปัญหาของการเข้าถึงสิทธิในเรื่องนี้อยู่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มเด็กข้ามชาติทั้งที่พ่อแม่มีเอกสารและไม่มีเอกสาร

หากดูสถิติจำนวนแรงงานข้ามชาติที่ได้รับอนุญาตให้ทำงานในประเทศไทย เดือนมีนาคม 2563 มีจำนวนทั้งสิ้น 2,814,481 คน แบ่งเป็นแรงงาน 4 สัญชาติ ได้แก่ เมียนมา ลาว กัมพูชา และเวียดนามถึง 2,551,246 คน (เทียบกับเดือนมกราคมก่อนที่จะมีแรงงานทยอยเดินทางกลับบ้านเกิดเนื่องจากใบอนุญาตทำงานใกล้หมดอายุและสถานการณ์แพร่ระบาดของไวรัสโควิด-19 มีจำนวน 2,990,777 คน แบ่งเป็นแรงงาน 4 สัญชาติถึง 2,715,474 คน) และตัวเลขนี้เป็นเพียงจำนวนแรงงานข้ามชาติที่ลงทะเบียนมีเอกสารถูกต้องตามกฎหมายเท่านั้น
กฎหมายระหว่างประเทศ สนธิสัญญา,กฎหมายสิทธิมนุษยชน