หลักนิติธรรมคืออะไร
‘หลักนิติธรรม’ (Rule of Law) ถูกจัดเป็นหนึ่งในเป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืนขององค์การสหประชาชาติ (SDGs) ที่จะใช้ไปถึงปี 2573 ภายใต้ความเชื่อที่ว่า หากสังคมใดขาดการยึดหลักนิติธรรมเป็นพื้นฐานในการพัฒนา จะไม่สามารถบรรลุเป้าหมายการพัฒนาอื่นๆ ได้ เพราะหลักนิติธรรมคือเครื่องมือพื้นฐานที่จะช่วยจำกัดการใช้อำนาจของรัฐให้ไม่มีอำนาจเหนือประชาชน และช่วยให้คนในสังคมได้รับความยุติธรรมอย่างเสมอภาคและเท่าเทียม  จากผลคะแนน ‘ดัชนีชี้วัดหลักนิติธรรม’ (Rule of Law Index) ที่ถูกคิดค้นขึ้นโดยองค์กร World Justice Project (WJP) ซึ่งทำการวัดและจัดลำดับหลักนิติธรรมทั่วโลกมาตั้งแต่ปี 2551 ได้เปิดเผยผลคะแนนการวัดหลักนิติธรรมของประเทศไทยในปี 2565 พบว่า ประเทศไทยได้ 0.50 คะแนน เป็นอันดับที่ 80 จาก 140 ประเทศทั่วโลก เป็นอันดับที่ 10 จาก 15 ประเทศในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก และเป็นอันดับที่ 25 จาก 42 ในกลุ่มประเทศรายได้ปานกลางระดับสูง แม้คะแนนของประเทศไทยจะไม่ลดลง แต่ก็มีอันดับต่ำลงเรื่อยๆ ดัชนีชี้วัดหลักนิติธรรมของ WJP เป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้เรามีกรอบที่ชัดเจนในการใช้พูดคุยเกี่ยวกับการพัฒนาหลักนิติธรรมในประเทศไทยแบบมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วน จึงนำมาสู่การพยายามขับเคลื่อนให้เกิดการสร้างนวัตกรรมใหม่ๆ เพื่อความยุติธรรมในอาเซียน ผลักดันให้เกิดการพัฒนาด้านหลักนิติธรรมและการยกระดับคุณภาพของระบบยุติธรรมในอาเซียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศไทย และนำไปสู่การขยายเครือข่ายของนวัตกรเพื่อแก้ปัญหาความยุติธรรมในอาเซียน ซึ่งจะทำให้เกิดพลังในการเดินหน้าขับเคลื่อนเพื่อพัฒนาหลักนิติธรรมอย่างเข้มแข็งและยั่งยืนต่อไป ตัวชี้วัดหลักนิติธรรมที่ WJP นำมาใช้ในการจัดคะแนนแบ่งเป็น 8 ปัจจัยใหญ่ คือ การควบคุมอำนาจของรัฐบาล (Constraints on Government Powers) การปราศจากการคอร์รัปชัน (Absence of Corruption) การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ (Open Government) สิทธิขั้นพื้นฐาน (Fundamental Rights) ระเบียบและความมั่นคง (Order and Security) การบังคับใช้กฎหมาย (Regulatory Enforcement) กระบวนการยุติธรรมทางแพ่ง (Civil Justice) และกระบวนการยุติธรรมทางอาญา (Criminal Justice)  สำหรับประเทศไทย ใน 8 ปัจจัยนี้ พบว่ามี 4 ปัจจัยที่ไทยได้คะแนนไม่ดีนัก ได้แก่ ปัญหาคอร์รัปชัน การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ การปฏิรูปกฎหมายโดยลดทอนกฎหมายที่ไม่จำเป็นหรือการกิโยตินกฎหมาย และการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมทางอาญา   อย่างไรก็ดี การพัฒนาปรับปรุงตัวชี้วัดหลักนิติธรรมถือเป็นเรื่องที่ใหญ่และค่อนข้างซับซ้อน ทั้งยังไม่สามารถทำได้โดยหน่วยงานใดเพียงหน่วยงานเดียว จึงจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่เกี่ยวข้องและมีส่วนได้ส่วนเสียทั้งหมดในกระบวนการยุติธรรม เพื่อการขับเคลื่อนการสร้างหลักนิติธรรมอย่างเป็นรูปธรรมและการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมให้เป็นผลสำเร็จได้จริงในอนาคต หมายเหตุ เรียบเรียงเนื้อหาจากงาน ‘ASEAN Justice Innovation 2023 – งานนวัตกรรมเพื่อความยุติธรรมแห่งอาเซียน’: หลักนิติธรรม ข้อมูล และอนาคตของระบบยุติธรรมในอาเซียน จัดขึ้นโดยสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) ร่วมกับองค์กร World Justice Project (WJP) เมื่อวันที่ 16 สิงหาคม 2566 ‘คอร์รัปชัน-อุ้มหาย-รัฐประหาร’ วิกฤตการณ์กระบวนการยุติธรรมไทย ดร.ศรีรักษ์ ผลิพัฒน์ ผู้อำนวยการระดับภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก World Justice Project (WJP) เริ่มต้นลงลึกอธิบายภาพสถิติการให้คะแนนดัชนีชี้วัดหลักนิติธรรมของประเทศไทยในปี 2565 ซึ่งแม้ผลการให้คะแนนจะชี้ให้เห็นว่า คะแนนด้านหลักนิติธรรมของประเทศไทยอยู่ในเกณฑ์ที่คงที่ แต่กลับมีอันดับที่แย่ลงเรื่อยๆ มาตลอดหลายปีที่ผ่านมา  อย่างไรก็ดี ศรีรักษ์ชี้ให้เห็นว่ายังมีบางปัจจัยที่ประเทศไทยทำได้ค่อนข้างดีกว่าค่าเฉลี่ย ได้แก่ ความโปร่งใสของกระบวนการยุติธรรมในชั้นศาล การแก้ไขปัญหาข้อพิพาทระหว่างเอกชนกับเอกชน ค่าใช้จ่ายในการเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมอยู่ในระดับที่พอรับได้ และความโปร่งใสของกระบวนการยุติธรรมทางแพ่ง “หากลงลึกไปในรายละเอียดของปัจจัยด้านหลักนิติธรรมที่ประเทศไทยได้คะแนนค่อนข้างต่ำถึงต่ำมาก เช่น ปัจจัยการควบคุมอำนาจรัฐ มีคะแนนต่ำอยู่ที่การวัดจากหน่วยงานที่มีหน้าที่ในการตรวจสอบไม่มีประสิทธิภาพ การถ่ายโอนอำนาจรัฐเกิดขึ้นด้วยกระบวนการที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย หรือการทำรัฐประหาร ความสามารถของฝ่ายนิติบัญญัติในการควบคุมอำนาจรัฐ การที่มีคนทำผิดจำนวนมากและไม่ได้รับการลงโทษ และความสามารถขององค์กรพัฒนาเอกชนในการตรวจสอบรัฐบาล” “ส่วนปัจจัยอื่นๆ ที่ได้คะแนนต่ำ เช่น ประสิทธิภาพในการแก้ปัญหาคอร์รัปชัน การเผยแพร่กฎหมาย สิทธิของประชาชนในการเข้าถึงข้อมูลข่าวสารภาครัฐ การเลือกปฏิบัติต่อกลุ่มชาติพันธุ์อื่นๆ ในประเทศ การปฏิบัติต่อผู้ถูกกล่าวหาในกระบวนการยุติธรรม และยังพบการซ้อมทรมาน บังคับให้สูญหาย มีกระบวนการยุติธรรมที่กฎหมายเปิดช่องให้เจ้าหน้าที่ของรัฐใช้ดุลพินิจค่อนข้างมาก มีกระบวนการสืบสวนสอบสวนที่ไม่มีประสิทธิภาพ ไปจนถึงการที่มีผู้พ้นโทษจากเรือนจำจำนวนมากกลับไปกระทำความผิดซ้ำเพราะขาดโอกาสในการเริ่มต้นใหม่” ศรีรักษ์กล่าว “A government of laws, not of men”
รัฐบาลต้องปกครองด้วยกฎหมาย ไม่ใช่ด้วยคณะบุคคล จากสภาพการณ์อันย่ำแย่ที่เกิดขึ้นในกระบวนการยุติธรรมไทยดังที่ชี้ให้เห็นในรายงาน ในฐานะผู้ทรงคุณวุฒิและคร่ำหวอดในแวดวงกฎหมาย ศาสตราจารย์พิเศษ ดร.กิตติพงษ์ กิตยารักษ์ ที่ปรึกษาสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) กล่าวเสริมถึงประสบการณ์ตรงขณะทำงานในฐานะคณะกรรมการอิสระตรวจสอบและค้นหาความจริงเพื่อการปรองดองแห่งชาติ (คอป.) ในเหตุการณ์ความรุนแรงทางการเมืองอันนำมาสู่ความสูญเสียในปี 2553 ซึ่งในขณะนั้นทางคณะกรรมการฯ ได้พูดคุยและรับฟังกับทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ความขัดแย้งดังกล่าว โดยทุกภาคส่วนระบุตรงกันว่าประเทศไทยมีปัญหาเรื่องหลักนิติธรรม และพบว่าหลายครั้งผู้มีอำนาจในการใช้กฎหมายกับผู้ถูกกระทำด้วยกฎหมายมีมุมมองต่อการบังคับใช้กฎหมายไม่ตรงกัน กิตติพงษ์ให้ความเห็นเพิ่มเติมว่า ประเทศไทยเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศของโลกที่มีคำว่า ‘หลักนิติธรรม’ เขียนไว้ในรัฐธรรมนูญ แต่ยังไม่สามารถทำให้จับต้องได้อย่างเป็นรูปธรรม ดังนั้นการที่ประเทศไทยมีตัวชี้วัดหลักนิติธรรมที่ WJP ทำไว้มาเป็นเวลาถึง 15 ปีแล้ว ถือเป็นสิ่งสำคัญที่ควรนำมาใช้เป็นเครื่องมือทางวิชาการเพื่อพัฒนาให้เกิดหลักนิติธรรมขึ้นได้อย่างเป็นรูปธรรม และนำไปสู่การปฏิรูปกระบวนการยุติธรรมได้อย่างแท้จริง เพราะหลักนิติธรรมถือเป็นรากฐานสำคัญของการมีระบบธรรมาภิบาลในการบริหารประเทศ และเป็นจุดเชื่อมโยงที่จะนำไปสู่การทำให้ประเทศมีประชาธิปไตยอย่างแท้จริง รวมทั้งนำไปสู่การมีกฎหมายสูงสุดอย่างรัฐธรรมนูญ ที่มีจิตวิญญาณของหลักนิติธรรมอยู่ด้วย รัฐธรรมนูญที่มุ่งปกป้องสิทธิและผลประโยชน์ของประชาชนอย่างแท้จริงจึงเป็นหัวใจสำคัญของกระบวนการยุติธรรม “ผมขอยกคำพูดของ จอห์น อดัมส์ ที่กล่าวว่าเราต้องสร้าง a government of laws, not of men คือเราต้องมีรัฐบาลที่ปกครองด้วยกฎหมาย ไม่ใช่ปกครองด้วยบุคคลหรือคณะบุคคล ซึ่งจะนำมาสู่แนวคิดว่าหลักกฎหมายต้องเป็นใหญ่ ต้องบังคับกับทุกคนอย่างเสมอภาค
ถูกจัดเป็นหนึ่งในเป้าหมายการพัฒนาอย่างยั่งยืนขององค์การสหประชาชาติ (SDGs) ที่จะใช้ไปถึงปี 2573 ภายใต้ความเชื่อที่ว่า หากสังคมใดขาดการยึดหลักนิติธรรมเป็นพื้นฐานในการพัฒนา จะไม่สามารถบรรลุเป้าหมายการพัฒนาอื่นๆ ได้ 

เพราะหลักนิติธรรมคือเครื่องมือพื้นฐานที่จะช่วยจำกัดการใช้อำนาจของรัฐให้ไม่มีอำนาจเหนือประชาชน และช่วยให้คนในสังคมได้รับความยุติธรรมอย่างเสมอภาคและเท่าเทียม  จากผลคะแนน ‘ดัชนีชี้วัดหลักนิติธรรม’ (Rule of Law Index) ที่ถูกคิดค้นขึ้นโดยองค์กร World Justice Project (WJP) ซึ่งทำการวัดและจัดลำดับหลักนิติธรรมทั่วโลกมาตั้งแต่ปี 2551 ได้เปิดเผยผลคะแนนการวัดหลักนิติธรรมของประเทศไทยในปี 2565 พบว่า ประเทศไทยได้ 0.50 คะแนน เป็นอันดับที่ 80 จาก 140 ประเทศทั่วโลก เป็นอันดับที่ 10 จาก 15 ประเทศในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิก และเป็นอันดับที่ 25 จาก 42 ในกลุ่มประเทศรายได้ปานกลางระดับสูง 

แม้คะแนนของประเทศไทยจะไม่ลดลง แต่ก็มีอันดับต่ำลงเรื่อยๆ ดัชนีชี้วัดหลักนิติธรรมของ WJP เป็นเครื่องมือสำคัญที่ทำให้เรามีกรอบที่ชัดเจนในการใช้พูดคุยเกี่ยวกับการพัฒนาหลักนิติธรรมในประเทศไทยแบบมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วน จึงนำมาสู่การพยายามขับเคลื่อนให้เกิดการสร้างนวัตกรรมใหม่ๆ เพื่อความยุติธรรมในอาเซียน ผลักดันให้เกิดการพัฒนาด้านหลักนิติธรรมและการยกระดับคุณภาพของระบบยุติธรรมในอาเซียน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศไทย และนำไปสู่การขยายเครือข่ายของนวัตกรเพื่อแก้ปัญหาความยุติธรรมในอาเซียน ซึ่งจะทำให้เกิดพลังในการเดินหน้าขับเคลื่อนเพื่อพัฒนาหลักนิติธรรมอย่างเข้มแข็งและยั่งยืนต่อไป 

ตัวชี้วัดหลักนิติธรรมที่ WJP นำมาใช้ในการจัดคะแนนแบ่งเป็น 8 ปัจจัยใหญ่ คือ การควบคุมอำนาจของรัฐบาล (Constraints on Government Powers) การปราศจากการคอร์รัปชัน (Absence of Corruption) การเปิดเผยข้อมูลภาครัฐ (Open Government) สิทธิขั้นพื้นฐาน (Fundamental Rights) ระเบียบและความมั่นคง (Order and Security) การบังคับใช้กฎหมาย (Regulatory Enforcement) กระบวนการยุติธรรมทางแพ่ง (Civil Justice) และกระบวนการยุติธรรมทางอาญา (Criminal Justice)
ข่าวสารทั่วไป สถิติต่างๆ,ความรู้พื้นฐานกฏหมาย