ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่มีปัญหาเรื่องการกลืนอาหาร จะได้รับการฟื้นฟูอย่างไร?
โรคหลอดเลือดสมอง (cerebrovascular disease หรือ Stroke) เป็นโรคที่ก่อให้เกิดภาวะอัมพฤกษ์อัมพาต ทำให้ผู้ป่วยสูญเสียความสามารถในการบังคับอวัยวะต่างๆ รวมถึงไม่สามารถเคลื่อนไหวได้ตามปกติจนเกิดเป็นภาวะทุพลภาพหรือเป็นอัมพฤกษ์อัมพาตได้ การเข้ารับการรักษาทางเวชศาสตร์ฟื้นฟูและกายภาพบำบัด ก็เพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกายให้กลับมาใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างเป็นปกติมากที่สุด
เป้าหมายของการฟื้นฟูร่างกายจากโรคหลอดเลือดสมอง
การเคลื่อนไหว ปัญหากล้ามเนื้อแขนขาอ่อนแรงที่เกิดขึ้น ส่งผลต่อการนั่ง การยืน และการเดิน ผู้ป่วยควรได้รับการรักษาทางกายภาพบำบัดเพื่อฟื้นฟูการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อแขนขา เพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ความสมดุลในการทรงตัว การฝึกนั่ง ยืน และเดิน ตลอดจนการฝึกการทำกิจวัตรประจำวันต่างๆ เช่น การรับประทานอาหาร การใส่เสื้อผ้า การอาบน้ำ เป็นต้น
การกลืน ในบางราย ในระยะแรกอาจมีปัญหาเรื่องการกินและการกลืน หรืออาจจำเป็นต้องใส่สายยางให้อาหาร ซึ่งผู้ป่วยต้องได้รับการประเมินเพื่อฝึกการกินและการกลืนน้ำ จะช่วยให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปดื่มน้ำและกินอาหารเมื่ออยู่ที่บ้านได้อย่างปลอดภัย
การสื่อสาร ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่เกิดจากความผิดปกติจากสมองซีกซ้าย มักจะมีปัญหาเรื่องการควบคุมการพูด การเข้าใจและการรับรู้ภาษา ทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถสื่อสารได้ จึงควรได้รับการฟื้นฟูด้วยการฝึกการพูด ฝึกการเข้าใจและการรับรู้ภาษา เพื่อให้ผู้ป่วยสามารถสื่อสารได้อย่างถูกต้องและมากที่สุด
ปัญหาแทรกซ้อนอื่นๆ ผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง มักมีภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ เกิดขึ้น เช่น กล้ามเนื้อแข็งเกร็ง ข้อยึดติด ข้อไหล่เคลื่อนหลุด เป็นต้น ซึ่งผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการรักษาทางกายภาพบำบัดเพื่อรักษาและป้องกันภาวะแทรกซ้อน เช่น ภาวะกล้ามเนื้อแข็งเกร็งอาจลดได้โดยการใช้เครื่องมือทางกายภาพบำบัด การนวดหรือยืดคลายกล้ามเนื้อ การเคลื่อนไหวกล้ามเนื้อ การจัดท่า หรือการใช้อุปกรณ์เพื่อช่วยลดเกร็ง เป็นต้น
กายภาพบำบัดช่วยฟื้นฟูสุขภาพได้อย่างไร
ช่วยฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกาย ช่วยลดปวดตามอวัยวะต่างๆ ของร่างกาย เป็นการเพิ่มความสามารถในการเคลื่อนไหว เพิ่มความแข็งแรงของอวัยวะที่ได้รับบาดเจ็บ
ช่วยส่งเสริมให้ผู้ป่วยกลับไปทำกิจวัตรประจำวันได้อย่างเป็นปกติ ตลอดจนรู้จักป้องกันตนเองเพื่อไม่ให้เกิดการบาดเจ็บซ้ำ ซึ่งเป็นสาเหตุให้ร่างกายเสื่อมสมรรถภาพในการเคลื่อนไหวต่อเนื่องไปอีก
กลุ่มผู้ป่วยกับเป้าหมายในการทำกายภาพบำบัด
ผู้ป่วยที่มีปัญหาบาดเจ็บ ทุพลภาพ เคลื่อนไหวลำบาก ควรเข้ารับการรักษาทางกายภาพบำบัดเพื่อรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพ ตลอดจนเพื่อส่งเสริมให้มีสุขภาพที่ดีขึ้น ร่วมกับป้องกันการบาดเจ็บซ้ำที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ดังนี้
กลุ่มผู้ป่วยที่มีการบาดเจ็บทางระบบโครงร่างและกล้ามเนื้อ
เป็นผู้ป่วยที่มีการบาดเจ็บและส่งผลให้เกิดอาการปวด รวมถึงการเคลื่อนไหวส่วนต่างๆ ของร่างกายลดลง ซึ่งมักจะเกิดขึ้นกับเนื้อเยื่อ เช่น กล้ามเนื้อ เอ็นกล้ามเนื้อ หรือเอ็นข้อต่อ ข้อต่อ และกระดูก เป้าหมายในการรักษาผู้ป่วยกลุ่มนี้จะเน้นไปที่การบรรเทาอาการปวด โดยการใช้เครื่องมือทางกายภาพบำบัด การยืด การนวด หรือการดัดดึงเพื่อช่วยให้เนื้อเยื่อมีความยืดหยุ่นเพิ่มขึ้น ทำให้สามารถเคลื่อนไหวได้มากขึ้น รวมถึงการฝึกออกกำลังกายเพื่อส่งเสริมความแข็งแรงของเนื้อเยื่อ เพื่อให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้ ตลอดจนป้องกันการบาดเจ็บซ้ำที่อาจจะเกิดขึ้นได้
กลุ่มผู้ป่วยที่มีปัญหาสุขภาพที่เกิดจากระบบประสาท ระบบหัวใจและหลอดเลือด ระบบหายใจและอื่น ๆ
ผู้ป่วยกลุ่มนี้มักมีปัญหาเรื่องอาการอ่อนแรง การหายใจลำบาก การทรงตัว การยืน หรือการเดินที่ผิดปกติ เป้าหมายในการรักษาจะเน้นไปที่การฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกายด้านความแข็งแรง การหายใจ การทรงตัว การยืนหรือการเดิน เพื่อให้ผู้ป่วยสามารถกลับไปใช้ชีวิตประจำวันหรือเข้าสังคมได้อย่างเป็นปกติหรือใกล้เคียงปกติ หรือกลับไปใช้ชีวิตโดยมีอุปกรณ์ช่วยเหลือต่อไปได้ ซึ่งอาจจะต้องใช้บุคลาการทางการแพทย์หรือสหวิชาชีพเข้าร่วมวางแผนในการฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกายต่อไปด้วย
ในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองบางราย อาจมีปัญหาเรื่องการกลืนอาหารในระยะแรก ซึ่งส่งผลต่อการรับประทานอาหารและน้ำ ผู้ป่วยเหล่านี้อาจต้องได้รับการให้อาหารทางสายยางชั่วคราว

กระบวนการฟื้นฟูการกลืนในผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง ประกอบไปด้วยดังนี้:
1. การประเมิน:
-  นักกายภาพบำบัดจะทำการประเมินความสามารถในการกลืนของผู้ป่วย โดยดูจากอาการ เช่น ไอสำลักอาหาร พูดลำบาก น้ำลายไหล เจ็บคอ
-  ตรวจสอบความผิดปกติของกล้ามเนื้อและระบบประสาทที่เกี่ยวข้องกับการกลืน
-  ประเมินปริมาณและชนิดของอาหารที่ผู้ป่วยสามารถกลืนได้อย่างปลอดภัย

2. การฝึกกลืน:
-  ฝึกกลืนอาหารเหลวข้น (เช่น โยเกิร์ต ซอส) หรืออาหารบด
-  ฝึกควบคุมกล้ามเนื้อลิ้นและแก้ม
-  ฝึกการดูดกลืนอาหาร
-  ฝึกการเคี้ยวอาหาร
-  ฝึกการกลืนอาหารและน้ำพร้อมกัน
-  ฝึกการไอเพื่อขจัดเศษอาหารออกจากหลอดลม

3. เทคนิคการกลืน:
-  ฝึกการเปลี่ยนท่าทางศีรษะและลำตัวขณะกลืน
-  ฝึกการกลืนช้าๆ ทีละคำ
-  ฝึกการเคี้ยวอาหารให้ละเอียด
-  ฝึกการกลืนน้ำตามอาหารทุกคำ
-  ฝึกการหลีกเลี่ยงอาหารที่กลืนลำบาก เช่น เนื้อเหนียว ถั่ว เมล็ดพืช

4. การฝึกฝนเพิ่มเติม:
-  ฝึกการกลืนอาหารในสถานการณ์จริง เช่น ทานอาหารร่วมกับผู้อื่น
-  ฝึกการกลืนยา
-  ฝึกการดูแลช่องปากและฟัน
-  ฝึกการป้องกันการสำลัก
-  ฝึกการจัดการกับภาวะแทรกซ้อน เช่น ไอสำลักอาหาร

5.  ระยะเวลาในการฟื้นฟู :
-  ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของโรคและความร่วมมือของผู้ป่วย โดยทั่วไปอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์หรือหลายเดือน

6.  ผลลัพธ์ของการฟื้นฟู:
-  การกลืนอาหาร : ผู้ป่วยจะสามารถกลับมากินอาหารและดื่มน้ำได้อย่างปลอดภัย -  มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น

ข้อควรระวัง:
1.  ผู้ป่วยควรฝึกกลืนอาหารตามคำแนะนำของนักกายภาพบำบัดเท่านั้น
2.  ควรหยุดฝึกหากรู้สึกไม่สบายหรือสำลักอาหาร
3.  ควรแจ้งนักกายภาพบำบัดหากมีอาการเปลี่ยนแปลง เช่น ไอสำลักอาหาร พูดลำบาก น้ำลายไหล เจ็บคอ
4.  การฟื้นฟูการกลืนอาหาร เป็นส่วนสำคัญในการรักษาผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง ช่วยให้ผู้ป่วยสามารถกลับมากินอาหารและดื่มน้ำได้อย่างปลอดภัย มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
อายุรศาสตร์ (อายุรศาสตร์) - Internal Medicine,เวชศาสตร์ฟื้นฟู