ถาม: โรคไบโพลาร์มีสาเหตุมาจากอะไรบ้าง และแต่ละสาเหตุส่งผลต่ออาการของโรคอย่างไร?
เดี๋ยวดีเดี๋ยวร้าย อารมณ์แปรปรวนขึ้นง่ายลงยาก…เริ่มเข้าใกล้โรคอารมณ์สองขั้ว(ไบโพลาร์)หรือไม่?
โรคอารมณ์แปรปรวนสองขั้ว หรือ ไบโพลาร์ (bipolar disorder) คืออะไร ?
คือ โรคที่เกิดจากความผิดปกติทางอารมณ์ เนื่องจากผู้ป่วยมีสารเคมีในสมองที่ไม่สมดุลกัน ผู้ป่วยจึงเกิดการแสดงออกกับตัวเอง และบุคคลทั่วไปที่ผิดปกติ ต่างออกเป็นสองขั้ว ขั้วแรก คือเศร้า ซึมเศร้ามาก ขั้วที่สอง คือสุข คึกคักร่าเริงแจ่มใสมดูเป็นพิเศษ จากเหตุของความแตกต่างทางอารมณ์ดังกล่าว จึงเรียกโรคนี้ว่า “โรคอารมณ์สองขั้ว หรือ ไบโพลาร์”
  ไบโพลาร์ เกิดจากสาเหตุ ?
พันธุกรรม อย่างที่ทราบว่า พันธุกรรมเป็นต้นเหตุ ของการสืบทอดของโรคต่างๆมากมาย ในปัจจุบันเรามักพบผู้ป่วย ที่มีความเกี่ยวข้องกันในครอบครัว ป่วยเป็นโรคไบโพล่าร์เหมือนกัน
สารสื่อประสาทในสมองมีความผิดปกติเกิดขึ้น ได้แก่ สารเซโรโทนิน (Serotonin) สารนอร์อะดรีนาลีน (Noradrenaline) และสารโดปามีน (Dopamine) ส่งผลทำให้เกิดความผิดปกติของการทำงานระบบสมองในส่วนต่าง ๆ ที่แปรผลเกี่ยวข้องกับการควบคุมอารมณ์ และทำให้การแสดงออกทางจิตใจแปรเปลี่ยนไป ผู้ป่วยจึงเกิดอาการของโรคขึ้น
ความทุกข์จากวิกฤตหนักในชีวิต ในชีวิตของแต่ละคน ล้วนมีประสบการณ์ ภูมิหลัง ครอบครัว สถานภาพทางการเงินรวมถึงการอบรมสั่งสอนที่แตกต่างกันไป ทำให้ในช่วงชีวิตของแต่ละคน เมื่อต้องเผชิญหน้ากับเรื่องราวหนัก ๆ หรือภาวะวิกฤตของชีวิต จนอาจจะทำให้เกิดความเครียดและช็อคทางอารมณ์  เช่น ความเครียดสะสมจากการทำงาน ตกงาน ภาวะสูญเสียคนรักอย่างรวดเร็ว หรือมีเรื่องมากระทบจิตใจอย่างรุนแรง หรือการเจ็บป่วยกะทันหัน ซึ่งทุกๆเรื่องที่กล่าวมา ล้วนส่งผลกระทบต่ออารมณ์ของตัวเองโดยตรง แต่ไม่ว่าจะมาจากทางใดก็ตาม ล้วนส่งผลให้เกิดเป็นโรคอารมณ์สองขั้ว หรือไบโบล่าร์ได้
ไบโพลาร์มีอาการอย่างไร “คุณ” ใช่ไบโพลาร์หรือไม่ ?
หลายครั้งที่แพทย์พบว่า ผู้ป่วยไบโพลาร์ จะไม่ค่อยรู้ตัวว่า ตัวเองมีอาการที่เป็นโรค เพราะอาการของโรคนี้มี 2 ระยะ
1. ระยะแมเนีย (Manic Episode) ระยะแรกผู้ป่วยจะค่อนข้างมีความเชื่อมั่น และมั่นใจในตัวเองสูง พูดเร็ว คิดเร็ว ทำกิจกรรมต่าง ๆ ด้วยความรวดเร็ว หุนหันพลันแล่น เหมือนลืมตัว การนอนไม่ดี นอนไม่หลับ นอนน้อย การพักผ่อนลดน้อยลง พฤติกรรมการใช้เงินเกินตัว ฟุ่มเฟือย ขาดสติ ความคิดก้าวร้าว เอาแต่ใจตัวเอง หรืออาจะชวนทะเลาะ หรือมีเรื่องกับคนอื่นได้ง่าย
อาการแมเนียที่เด่นชัด
มีอีโก้กับตัวเอง คิดว่าตัวเองเป็นคนสำคัญ และให้การตีค่าตนเองสูง คิดว่าตัวเองแน่ เป็นใหญ่
พูดจ้อไม่หยุด พูดมาก คุยโวโอ้อวด
ร่างกายและจิตใจรู้สึกว่า ตัวเองอยู่ไม่สุข กระวนกระวาย
ไม่ยอมหลับยอมนอน คึกคักเป็นพิเศษ
คิดการใหญ่ ใจโตกับการใช้เงิน หรือทำโน่นทำนี่ให้เห็นว่า ตนโดดเด่นเป็นพิเศษ แบบผิดจากปกติ
ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลดูแปลกแยก ชอบใช้ความคิดโลดแล่นคนเดียว ไม่อยากฟังใครทักท้วง
การใช้จ่ายผิดปกติจากเดิม เช่น ใช้จ่ายฟุ่มเฟือย จนอาจจะก็หนี้เกินกว่าเหตุ เจออะไรก้อใช้จ่าย
  2. ระยะซึมเศร้า (Depressive Episode) ผู้ป่วยจะมีอารมณ์ซึมเศร้า เหงา ท้อแท้ เบื่อ จนรู้สึกขี้เกียจไม่อยากทำอะไร กระวนกระวายใจ ไม่มีสมาธิ แยกตัวจากสังคมและคนใกล้ชิด ตัวเองจะรู้สึกว่าอยากอยู่นิ่ง ๆ อยากนอนทั้งวัน หรืออาจมีอาการนอนไม่หลับ บางครั้งกินมาก กินจุ หรือเบื่ออาหาร ไม่อยากทานอะไรเลย คิดมากจนหนักๆเข้าก็รู้สึกว่าตัวเองไม่มีคุณค่า  อาจคิดสั้น มีความคิดอยากฆ่าตัวตาย หรือทำร้ายตัวเองเกิดขึ้น
อาการแมเนียที่เด่นชัด
ไม่มีความสนใจ ขาดความเพลิดเพลินในเรื่องต่างๆรอบตัว พฤติกรรมเก็บตัว อยู่กับตัวเองมากขึ้น
น้ำหนักลดลง เบื่ออาหาร
ร่างกายอ่อนเพลีย รู้สึกว่าไม่มีเรียวแรง ร้องไห้ได้ง่าย
การตัดสินใจไม่ดี ความมีสมาธิลดลง ตัดสินใจเรื่องง่ายได้ลำบาก ลังเลคิดเย่อะขึ้น
คิดสั้น ในบางรายเริ่มคิดหรือทำร้ายตัวเอง อยากตาย มีความรู้สึกไม่อยากอยู่บนโลก
โรคไบโพล่าร์ รักษาได้… ก็หายได้
โรคอารมณ์สองขั้ว หรือ ไบโพลาร์ เกิดจากสารสื่อประสาทสมองผิดปกติ ดังนั้นจิตแพทย์ที่ทำการรักษา ผู้ป่วย ต้องให้การรับฟังและวินิจฉัย เพื่อเปรียบเทียบตรวจเช็คอาการของผู้ป่วยอย่างละเอียด
  การรักษาไบโพล่าร์
จิตแพทย์จะให้การรักษาโรคไบโพลาร์ โดยการรับฟัง วินิจฉัย และวิเคราะห์หลัก ๆ ถึงสาเหตุและอาการของโรค ดังนั้นมีความจำเป็นที่ตัวของผู้ป่วยต้องได้รับยา โดยแพทย์จะให้ทานยา เป็นการรับประทานยา เพื่อปรับอารมณ์ให้คงที่ ขึ้นอยู่กับชนิดของอาการไบโพล่าร์ของผู้ป่วย และที่จิตแพทย์จะพยายามย้ำผู้ป่วยเรื่องสำคัญที่สุด คือ การทานยารักษาอย่างต่อเนื่อง ห้ามผู้ป่วยหยุดยาเอง หรือลดยาโดยเด็ดขาด เพราะอาจทำให้โรครุนแรงกว่าเดิม และต้องเริ่มกระบวนการรักษาใหม่ ซึ่งจะทำให้อาการของโรคสวิงไม่นิ่ง
นอกจากนี้ จิตแพทย์ควรบอกเล่า อาการของผู้ป่วย และการดูแลผู้ป่วย ให้ครอบครัวและคนใกล้ชิด เข้าใจในการปฏิบัติตัว และสามารถอยู่กับผู้ป่วยได้อย่างดี สิ่งสำคัญที่จิตแพทย์ แนะนำให้ผู้ป่วยทำควบคู่กันคือ การทำจิตบำบัด หรือ กิจกรรมบำบัด เพราะนักจิตบำบัด จะช่วยจิตแพทย์ วิเคราะห์ค้นหาว่า อะไรคือสาเหตุ ที่ผู้ป่วยเกิดโรคไบโพล่าร์ และการรักษาอย่างถูกต้อง เพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีของผู้ป่วย ดังนั้น  กำลังใจสำคัญของผู้ป่วยไบโพลาร์ คือ คนรัก ครอบครัว และคนใกล้ตัวใกล้ชิด จึงสำคัญมาก
ไบโพลาร์ เป็นเพียงแค่อาการป่วย ซึ่งเกิดขึ้นได้กับทุกคน และจิตแพทย์สามารถให้การรักษาดูแลได้ จนหายขาด แต่เน้นย้ำเรื่องการรับประทานยา และการปฏิบัติตัวอย่างมีวินัย ผู้ป่วยที่ติดตามการรักษากับจิตแพทย์อย่างเคร่งครัด ก็สามารถที่จะหายขาดจากโรคไบโพลาร์ หรือ อารมณ์สองขั้ว กลับมาใช้ชีวิตได้อย่างมีความสุขในสังคม
โรคไบโพลาร์ หรือ โรคอารมณ์สองขั้ว เป็นโรคทางจิตที่ส่งผลต่ออารมณ์ พลังงาน และระดับการนอนหลับของผู้ป่วย  โดยผู้ป่วยจะมีอารมณ์แปรปรวนอย่างรุนแรง สลับไปมาระหว่างอารมณ์แมเนีย (Mania) ซึ่งเป็นอารมณ์ที่สูงส่ง คึกคัก  และอารมณ์ซึมเศร้า (Depression)
สาเหตุของโรคไบโพลาร์นั้นยังไม่เป็นที่ทราบแน่ชัด แต่เชื่อกันว่าเกิดจากปัจจัยหลายประการร่วมกัน ดังนี้

1. พันธุกรรม:  งานวิจัยพบว่า โรคไบโพลาร์มีแนวโน้มที่จะพบในครอบครัว   หากมีสมาชิกในครอบครัวเป็นโรคไบโพลาร์  บุคคลนั้นจะมีโอกาสป่วยเป็นโรคนี้มากกว่าคนทั่วไป

2. สารสื่อประสาทในสมองผิดปกติ:  สารสื่อประสาทมีบทบาทสำคัญในการควบคุมอารมณ์ ความคิด และพฤติกรรม  ผู้ป่วยไบโพลาร์มักมีระดับสารสื่อประสาทบางชนิดในสมองผิดปกติ  เช่น สารเซโรโทนิน (Serotonin) สารนอร์อะดรีนาลีน (Noradrenaline) และสารโดปามีน (Dopamine)

3. โครงสร้างสมองผิดปกติ:  จากการศึกษาพบว่า ผู้ป่วยไบโพลาร์มีโครงสร้างสมองบางส่วนผิดปกติ  เช่น  ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus)  ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับความทรงจำ อารมณ์ และการเรียนรู้

4. ปัจจัยทางจิตใจและสังคม:  ปัจจัยทางจิตใจและสังคม เช่น  ความเครียด  การสูญเสีย  การถูกทารุณกรรม  หรือประสบการณ์เลวร้ายในวัยเด็ก  อาจกระตุ้นให้เกิดโรคไบโพลาร์ในผู้ที่มีความเสี่ยงทางพันธุกรรมอยู่แล้ว
ผลของสาเหตุต่ออาการของโรคไบโพลาร์
สาเหตุของโรคไบโพลาร์แต่ละประการส่งผลต่ออาการของโรคในรูปแบบที่แตกต่างกัน ดังนี้

1. พันธุกรรม:  ผู้ป่วยไบโพลาร์ที่มีสาเหตุมาจากพันธุกรรมมักมีอาการของโรคที่รุนแรงและเรื้อรัง

2. สารสื่อประสาทในสมองผิดปกติ:  ระดับสารสื่อประสาทที่ผิดปกติส่งผลต่ออาการของโรคไบโพลาร์   ตัวอย่างเช่น  ผู้ป่วยที่มีระดับสารเซโรโทนินต่ำมักมีอาการซึมเศร้า   ผู้ป่วยที่มีระดับสารนอร์อะดรีนาลีนสูงมักมีอาการแมเนีย

3. โครงสร้างสมองผิดปกติ:  โครงสร้างสมองที่ผิดปกติส่งผลต่อการควบคุมอารมณ์ ความคิด และพฤติกรรมของผู้ป่วยไบโพลาร์   ตัวอย่างเช่น  ผู้ป่วยที่มีฮิปโปแคมปัสขนาดเล็กมักมีปัญหาเรื่องความจำ อารณ์ และการเรียนรู้


4. ปัจจัยทางจิตใจและสังคม:  ปัจจัยทางจิตใจและสังคมอาจกระตุ้นให้เกิดอาการของโรคไบโพลาร์ในผู้ที่มีความเสี่ยงทางพันธุกรรมอยู่แล้ว   ตัวอย่างเช่น  ผู้ป่วยที่มีความเครียดสูงมักมีอาการของโรคที่รุนแรงขึ้น
สรุป:
โรคไบโพลาร์เป็นโรคทางจิตที่มีสาเหตุมาจากปัจจัยหลายประการร่วมกัน   ความเข้าใจถึงสาเหตุของโรคช่วยให้แพทย์สามารถวินิจฉัยและรักษาโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ   ผู้ป่วยไบโพลาร์ควรได้รับการรักษาอย่างต่อเนื่องเพื่อควบคุมอาการของโรคและดำเนินชีวิตตามปกติได้
จิตเวชศาสตร์ (จิตเวชศาสตร์) - Psychiatry