จงสรุป กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับผลประโยชน์ทับซ้อน
การขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม หรือที่มักถูกเรียกว่า ‘ผลประโยชน์ทับซ้อน’ (conflict of interest) นั้นมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงโดยตรงกับการคอร์รัปชัน แม้จะไม่มีคำนิยามที่เป็นสากลของ ‘ผลประโยชน์ทับซ้อน’ แต่เป็นที่เข้าใจกันโดยทั่วไปว่า สถานการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นเมื่อเจ้าหน้าที่ของรัฐมีผลประโยชน์ส่วนตนซึ่งส่งผลกระทบทางลบต่อการปฏิบัติหน้าที่หรือภาระความรับผิดชอบ ผลประโยชน์ทับซ้อนนั้นอาจนำไปสู่การทุจริตคอร์รัปชันตั้งแต่ระดับเล็กน้อย (petty corruption) เช่น การรับสินบน ไปจนกระทั่งการคอร์รัปชันขนาดใหญ่ (grand corruption) เช่น การออกนโยบายเพื่อเอื้อประโยชน์แก่ธุรกิจของตนเองหรือพวกพ้อง ทั้งนี้ Kernaghan และ Langford (2014) แบ่งประเภทของผลประโยชน์ทับซ้อนไว้ทั้งสิ้น 8 ประเภท ดังนี้ กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับผลประโยชน์ทับซ้อน การแก้ไขปัญหาผลประโยชน์ทับซ้อนเป็นหนทางหนึ่งในการลดการทุจริตคอร์รัปชัน องค์กรระหว่างประเทศจำนวนมากเห็นถึงความสำคัญของประเด็นดังกล่าว รวมถึงองค์การสหประชาชาติซึ่งบัญญัติประเด็นดังกล่าวไว้ในข้อ 4 ตามมาตรา 7 แห่งอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการต่อต้านการทุจริต ค.ศ. 2003 (United Nations Convention against Corruption: UNCAC) ว่า “รัฐภาคีแต่ละรัฐต้องพยายามรับเอา คงไว้ และเสริมสร้างระบบที่ส่งเสริมความโปร่งใสและป้องกันความขัดแย้งกันระหว่างผลประโยชน์ส่วนตนและผลประโยชน์ส่วนรวม ทั้งนี้ โดยสอดคล้องกับหลักการพื้นฐานของระบบกฎหมายภายในของตน” ปัจจุบัน ไทยมีกฎหมายจำนวนไม่น้อยที่เกี่ยวข้องกับประเด็นผลประโยชน์ทับซ้อน ทั้งบทบัญญัติภายใต้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต พ.ศ. 2542 รวมถึงประมวลกฎหมายอาญา และพระราชบัญญัติวิธีการทางปกครอง[1] ขณะที่การออกกฎหมายเฉพาะในประเด็นนี้นั้นเคยเกิดขึ้นแล้วตั้งแต่ปี 2550 ในสมัยรัฐบาล พล.อ. สุรยุทธ์ จุลานนท์ โดยสภานิติบัญญัติแห่งชาติผ่านร่าง พ.ร.บ. ว่าด้วยความผิดเกี่ยวกับการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม พ.ศ. …. ในเดือนกันยายน 2550 และเตรียมประกาศใช้เป็นกฎหมาย อย่างไรก็ตาม ในเดือนพฤศจิกายน 2551 ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่า ร่าง พ.ร.บ. ฉบับดังกล่าวตราขึ้นโดยไม่ถูกต้องตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ เนื่องจากองค์ประชุมไม่ครบตามที่กำหนด จึงให้ร่างกฎหมายนี้ตกไป[2] ร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้ถูกนำมาปัดฝุ่นใหม่อีกครั้งในเดือนกรกฎาคม 2558 เมื่อสภาปฏิรูปแห่งชาติ (สปช.) บรรจุร่าง พ.ร.บ. ว่าด้วยความผิดเกี่ยวกับการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม พ.ศ. …. ไว้ในภาคผนวกของเอกสารวาระปฏิรูป เรื่องการป้องกันและปราบปรามการทุจริตและประพฤติมิชอบ โดยสาระสำคัญเกือบทั้งหมดใกล้เคียงกับร่าง พ.ร.บ. ฉบับปี 2550 ที่ได้กล่าวถึงข้างต้น ร่างกฎหมายฉบับนี้ถูกผลักดันต่อโดยสภาขับเคลื่อนการปฏิรูปประเทศ (สปท.) และผ่านความเห็นชอบของคณะรัฐมนตรี พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา เมื่อเดือนสิงหาคม 2560 ในปัจจุบัน (มกราคม 2561) ร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้อยู่ระหว่างการพิจารณาในชั้นกรรมาธิการ สภานิติบัญญัติแห่งชาติ (สนช.) ร่าง พ.ร.บ. การขัดกันระหว่างประโยชน์ฯ บอกอะไรเรา? สาระสำคัญของร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้คือ การกำหนดการกระทำซึ่งถือเป็นการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม และการนิยามบุคคลใกล้ชิดที่อาจได้รับผลประโยชน์จากการกระทำของเจ้าหน้าที่รัฐ บทบัญญัติในทั้งสองประเด็นนี้สะท้อนเจตนาของผู้ร่างกฎหมายได้น่าสนใจอย่างยิ่ง สิ่งแรกที่ร่าง พ.ร.บ. การขัดกันระหว่างประโยชน์ฯ บอกเราคือ ผู้ร่างกฎหมายเน้นเฉพาะความผิดจากการขัดกันระหว่างประโยชน์ที่เกิดขึ้นจริง (real conflict of interest) โดยไม่ให้ความสำคัญมากนักกับการขัดกันระหว่างประโยชน์ที่อาจเกิดขึ้นได้ (potential conflict of interest) กล่าวคือ ร่างพระราชบัญญัตินี้มุ่งเน้นไปที่การ ‘เช็คบิล’ หรือปราบปรามการกระทำผิด แต่มิได้มีบทบัญญัติเพื่อควบคุมหรือป้องกันมิให้เกิดการขัดกันระหว่างประโยชน์ โดยมีเพียงการกำหนดให้คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) จัดทำข้อกำหนดและคู่มือการปฏิบัติของเจ้าหน้าที่รัฐเท่านั้น ที่ผ่านมา ไทยเคยมีการออกประมวลจริยธรรม (Code of Ethics) หรือกฎหมายว่าด้วยจริยธรรมของเจ้าหน้าที่ของรัฐหลายฉบับ ตัวอย่างเช่น ประมวลจริยธรรมข้าราชการพลเรือน พ.ศ. 2552 และระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยประมวลจริยธรรมของข้าราชการการเมือง พ.ศ. 2551 อย่างไรก็ตาม บทบัญญัติตามประมวลจริยธรรมดังกล่าวเป็นเพียงแนวทางกว้างๆ และยังไม่มีมาตรการในการบังคับใช้ที่มีประสิทธิผล ทั้งที่การปราบปรามการกระทำความผิดอันเนื่องมาจากผลประโยชน์ทับซ้อนจะได้ผลดีก็ต่อเมื่อมีบทบัญญัติเพื่อป้องกันสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดผลประโยชน์ที่ขัดกัน โดยกำหนดบทลงโทษทางวินัยสำหรับการฝ่าฝืนสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดผลประโยชน์ที่ขัดกัน แล้วจึงใช้บทลงโทษที่รุนแรงขึ้น หรือบทลงโทษทางอาญาในกรณีที่กระทำความผิดเกี่ยวกับการขัดแย้งกันระหว่างประโยชน์ สิ่งต่อมาที่ร่างกฎหมายฉบับนี้บอกเราคือ ผู้ร่างกฎหมายต้องการให้เครื่องมือกับ ป.ป.ช. ในการจัดการกับเครือญาตินักการเมือง ซึ่งเห็นได้จากการนิยามบุคคลใกล้ชิดว่าได้แก่ คู่สมรส และญาติ ทั้งทางนิตินัยและพฤตินัย ไว้อย่างกว้างขวาง จนร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้มีชื่อเล่นว่า “สี่ชั่วโคตร” กล่าวคือ ร่างพระราชบัญญัตินี้มุ่งเน้นเฉพาะการใช้อำนาจหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐเพื่อประโยชน์ของคนในครอบครัว (Nepotism) แต่กลับไม่ได้ให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนพ้อง (Cronyism) ทั้งที่ความสัมพันธ์ลักษณะดังกล่าวก่อให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อนไม่ต่างไปจากเครือญาติ
ผลประโยชน์ทับซ้อน หมายถึง การขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม ซึ่งมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงโดยตรงกับการคอร์รัปชัน แม้จะไม่มีคำนิยามที่เป็นสากลของ ‘ผลประโยชน์ทับซ้อน’ แต่เป็นที่เข้าใจกันทั่วไปว่า 

สถานการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นเมื่อเจ้าหน้าที่ของรัฐมีผลประโยชน์ส่วนตนซึ่งส่งผลกระทบทางลบต่อการปฏิบัติหน้าที่หรือภาระความรับผิดชอบ สามารถแบ่งประเภทของผลประโยชน์ทับซ้อนไว้ทั้งสิ้น 8 ประเภท ดังนี้
- การทำธุรกิจกับตนเอง (self-dealing)
- การรับผลประโยชน์ต่างๆ (accepting benefits)
- การเร่ขายอิทธิพล (influence peddling) ซึ่งคล้ายกับการรับผลประโยชน์ต่างๆ แต่จะมีลักษณะเชิงรุกมากกว่า
- การใช้ทรัพย์สินของรัฐ (using government property)
- การใช้ข้อมูลที่เป็นความลับ (using confidential information)
- การรับงานนอก (outside employment) โดยเฉพาะในกรณีที่เกิดขึ้นร่วมกับการใช้ทรัพย์สินของรัฐ
- การทำงานหลังออกจากการเป็นเจ้าหน้าที่รัฐ (post-employment) โดยใช้ข้อมูลหรือสายสัมพันธ์ที่มีในขณะที่เป็นเจ้าหน้าที่รัฐ
- พฤติกรรมส่วนบุคคล (personal conduct) รวมถึงความสัมพันธ์ส่วนบุคคล

ปัจจุบัน ไทยมีกฎหมายไม่น้อยที่เกี่ยวข้องกับประเด็นผลประโยชน์ทับซ้อน ทั้งบทบัญญัติภายใต้รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 และพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยการป้องกันและปราบปรามการทุจริต พ.ศ. 2542 รวมถึงประมวลกฎหมายอาญา และพระราชบัญญัติวิธีการทางปกครอง ส่วนกฎหมายเฉพาะในประเด็นนี้เคยเกิดขึ้นแล้วตั้งแต่ปี 2550 

ในสมัยรัฐบาล พล.อ. สุรยุทธ์  จุลานนท์ โดยสภานิติบัญญัติแห่งชาติผ่านร่าง พ.ร.บ. ว่าด้วยความผิดเกี่ยวกับการขัดกันระหว่างประโยชน์ส่วนบุคคลและประโยชน์ส่วนรวม แต่ในเดือนพฤศจิกายน 2551 ศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัยว่า ร่าง พ.ร.บ. ฉบับดังกล่าวตราขึ้นโดยไม่ถูกต้องตามบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญ เนื่องจากองค์ประชุมไม่ครบตามที่กำหนด จึงให้ร่างกฎหมายนี้ตกไป และมีการร่าง พ.ร.บ. นี้ขึ้นใหม่อีกครั้งในเดือนกรกฎาคม 2558 โดยใส่ไว้ในภาคผนวกของเอกสารวาระปฏิรูป เรื่องการป้องกันและปราบปรามการทุจริตและประพฤติมิชอบ โดยสาระสำคัญเกือบทั้งหมดใกล้เคียงกับร่าง พ.ร.บ. ฉบับปี 2550 

โดยสภาขับเคลื่อนการปฏิรูปประเทศ (สปท.) และผ่านความเห็นชอบของคณะรัฐมนตรี พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา เมื่อเดือนสิงหาคม 2560  ในปัจจุบัน (มกราคม 2561) ร่าง พ.ร.บ. ฉบับนี้อยู่ระหว่างการพิจารณาในชั้นกรรมาธิการ สภานิติบัญญัติแห่งชาติ (สนช.) โดยร่างพระราชบัญญัตินี้มุ่งเน้นไปที่การ ‘เช็คบิล’ หรือปราบปรามการกระทำผิด แต่มิได้มีบทบัญญัติเพื่อควบคุมหรือป้องกันมิให้เกิดการขัดกันระหว่างประโยชน์  

โดยมีเพียงการกำหนดให้คณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.) จัดทำข้อกำหนดและคู่มือการปฏิบัติของเจ้าหน้าที่รัฐเท่านั้น ที่ผ่านมาไทยเคยมีการออกประมวลจริยธรรม (Code of Ethics) หรือกฎหมายว่าด้วยจริยธรรมของเจ้าหน้าที่ของรัฐหลายฉบับ แต่เป็นเพียงแนวทางกว้างๆและและยังไม่มีมาตรการในการบังคับใช้ที่มีประสิทธิผล ทั้งที่การปราบปรามการกระทำความผิดอันเนื่องมาจากผลประโยชน์ทับซ้อนจะได้ผลดีก็ต่อเมื่อมีบทบัญญัติเพื่อป้องกันสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดผลประโยชน์ที่ขัดกัน โดยกำหนดบทลงโทษทางวินัยสำหรับการฝ่าฝืนสถานการณ์ที่ก่อให้เกิดผลประโยชน์ที่ขัดกัน แล้วจึงใช้บทลงโทษที่รุนแรงขึ้น หรือบทลงโทษทางอาญาในกรณีที่กระทำความผิดเกี่ยวกับการขัดแย้งกันระหว่างประโยชน์ และการร่างพระราชบัญญัตินี้มุ่งเน้นเฉพาะการใช้อำนาจหน้าที่ของเจ้าหน้าที่รัฐเพื่อประโยชน์ของคนในครอบครัว (Nepotism) แต่กลับไม่ได้ให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างเพื่อนพ้อง (Cronyism) ทั้งที่ความสัมพันธ์ลักษณะดังกล่าวก่อให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อนไม่ต่างไปจากเครือญาติ
1.ความรู้พื้นฐานกฏหมาย,6.กฎหมายปกครอง(วิธีปฏิบัติราชการ-จัดตั้งและพิจารณาคดีของศาลปกครอง),92.ข่าวสารทั่วไป สถิติต่างๆ