หากต้องการมองเห็นกฎหมายในโลกความเป็นจริง สามารถกระทำได้ในเบื้องต้นได้อย่างน้อย 3 แนวทางตามความเห็นของ สมชาย ปรีชาศิลปกุล มีอะไรบ้าง
หากต้องการมองเห็นกฎหมายในโลกความเป็นจริง สามารถกระทำได้ในเบื้องต้นได้อย่างน้อย 3 แนวทาง คือ

หนึ่ง การเคลื่อนย้ายจุดยืนของผู้มอง
โดยทั่วไปนักกฎหมายมักจะมองจากบทบัญญัติ ตรรกะ การให้เหตุผลในทางกฎหมาย อันเป็นมุมมองที่ถูกหล่อหลอมจากระบบความรู้ การศึกษา วิชาชีพ แต่หากลองเปลี่ยนมุมมองด้วยการเคลื่อนไปยืนอยู่ในจุดที่แตกต่างไปจากเดิม ก็อาจทำให้เห็นภาพความเป็นจริงที่แตกต่างกันไปได้ ดังที่สุภาษิตฝรั่งได้เปรียบเปรยว่า “Put yourself in someone else’s shoes” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หากลองมองกฎหมายผ่านสายตาของคนกลุ่มต่างๆ ที่ไม่ใช่กลุ่มคนที่ถูกใช้เป็นมาตรฐานหลัก เช่น มองจากสายตาของบุคคลที่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ จะพบว่าปัญหาสำคัญอันหนึ่งก็คือ ความไม่สามารถในการเข้าถึงภาษาที่ใช้ในกระบวนยุติธรรม จะสามารถหาล่ามที่มีความรู้ภาษากะเหรี่ยง ม้ง หรืออื่นๆ ได้อย่างไร หรือจะมั่นใจได้อย่างไรว่าล่ามคนนั้นมีความรู้ภาษาของตนจริง ในเมื่อไม่มีปริญญาแสดงความสามารถที่ชัดเจนเหมือนภาษาอังกฤษ ไม่ใช่เพียงจากสายตาชาติพันธุ์เท่านั้น หากลองเคลื่อนขยับไปสู่มุมมองแบบอื่นๆ ไม่ว่าผู้หญิง คนพิการ คนจน คนหลากหลายทางเพศ ฯลฯ ก็ล้วนแต่จะพบกับความจริงที่ผันเปลี่ยนไป

สอง การมองความเปลี่ยนแปลงรายรอบ
กฎหมายเป็นผลมาจากเงื่อนไขทางสังคม เมื่อเกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้นกับสังคม ก็ย่อมมีผลกระทบต่อระบบกฎหมายด้วยเช่นกัน มนุษย์ต่างล้วนเข้าใจกันว่าไม่มีสังคมใดที่หยุดนิ่ง แต่ในโลกความเป็นจริง หลายครั้งหลายคราวที่ความเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นที่น้อยจนกระทั่งไม่ตระหนักรู้ถึงปรากฏการณ์ดังกล่าว จนกว่าจะกลายเป็นปัญหาสำคัญเข้ามากระแทกกับโลกทัศน์แบบดั้งเดิมที่ครอบครองความคิดมาอย่างยาวนาน การเรียกร้องสิทธิของบุคคลเพศหลากหลายในมิติต่างๆ การเปลี่ยนแปลงสัดส่วนของประชากรไปสู่สังคมคนแก่ ครอบครัวแม่เลี้ยงเดี่ยวที่เกิดขึ้นให้เห็นอย่างแพร่หลาย เทคโนโลยีข้อมูลข่าวสารที่เปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของผู้คน ตัวอย่างเหล่านี้ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น

สาม การพินิจผ่านแนวคิดหรือทฤษฎี
แนวคิดหรือทฤษฎี เป็นเครื่องมือในการอธิบายปรากฏการณ์ต่างๆ การใช้แนวคิดแบบใดแบบหนึ่ง จะทำให้ผู้มองสามารถมองเห็นความเป็นจริงในด้านที่แตกต่างกันออกไป นับตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 20 มีการใช้แนวความคิดจำนวนมากในการทำความเข้าใจกับกฎหมาย ซึ่งปรากฏออกมาให้เห็นในกลุ่มแนวความคิดแบบที่เรียกว่า “กฎหมายและสหาย” (Law and …) นอกจากแนวคิดกลุ่มกฎหมายกับสังคม อันเป็นแนวความคิดซึ่งเป็นที่รู้จักกันอย่างกว้างขวาง ก็ยังมีกลุ่มแนวคิดอีกหลากหลายกลุ่ม เช่น กฎหมายกับเพศภาวะ (Law and Gender) กฎหมายกับวรรณกรรม (Law and Literature) กฎหมายกับเศรษฐศาสตร์ (Law and Economics) เป็นต้น
1.ความรู้พื้นฐานกฏหมาย