Większość tych reportaży była wcześniej drukowana m.in. w „Dużym Formacie”, i nie były pisane jako całość. Ale mimo że dotyczą różnych czasów i historii, rzadko kiedy zdarza się książka tak przemyślana, spójna i poruszająca. Zmuszająca do przemyślenia naszych relacji z zachodnimi sąsiadami, może pozbycia się pewnych uprzedzeń albo wręcz odwrotnie – ujrzenia spraw, o których wcześniej nie myśleliśmy. Bohaterami są tu zarówno Niemcy, jak i Polacy, czasem więc musimy skonfrontować się ze spojrzeniem z drugiej strony. I ono bywa tu nie mniej ciekawe i wstrząsające. Milczeć czy opowiadać?
Najnowsze wydanie tej książki zawiera dodatkowy rozdział, który opisuje, z jakimi reakcjami po obu stronach granicy spotykał się Włodzimierz Nowak po wydaniu swego dzieła. Dzięki temu można zobaczyć, jak wiele emocji poruszyć w nas może ta lektura – od żalu, chęci wybaczenia, poczucia, że może jednak jesteśmy trochę podobni, do złości i słów o braku możliwości wybaczenia. Każda ze stron może mieć swoje własne rachunki krzywd i choć zawsze w pamięci mamy to, który z narodów miał więcej na sumieniu, gdy czyta się pojedyncze relacje, nagle dostrzegamy po prostu tragedie ludzi, których trudno nam oceniać w dotychczasowych schematach. Na przykład Belga, którego wcielono do Wehrmachtu i wysłano do tłumienia Powstania Warszawskiego, Niemki, która wspomina, jak prawie cała jej wieś powisiła się na wieść, iż nadciągają Rosjanie, albo Manfreda, który uciekł z koszar niemieckich i przyłączył się do partyzantki.
Przy niektórych z tych opowieści aż trudno przełykać ślinę, przy innych zdarza się nawet uśmiechnąć. Przy jednych zaciskamy zęby, inne wzruszają do łez. Czy łatwo bowiem wyobrazić sobie, jak się czuje ktoś odebrany rodzicom i wychowywany w zupełnie innej kulturze i języku? Niełatwo o to pytać i pewnie wcale nie jest lekko o tym opowiadać.
Tak blisko, a tyle nas dzieli
Reportaże bardziej współczesne pisane były przez Nowaka jeszcze przed wejściem Polski do Unii Europejskiej, granica wciąż więc nas dzieliła, choć wielu już czuło, że zbliża się czas, gdy ona zniknie. Przemyt, handel, pierwsze nieśmiałe próby współpracy, wyciąganie ręki z jednej i z drugiej strony. Jeszcze nieporadne sprawdzanie siebie i narzekanie, kto bardziej na tym zbliżeniu korzysta. Przez wiele lat czuliśmy się trochę jak biedniejszy, gorszy krewny, porównujący się i oczekujący, że ci, którzy mają lepiej, powinni się z nami podzielić. Ale przecież takie same podziały i odczucia panowały również w samych Niemczech – połączenie wschodnich i zachodnich landów wcale nie przebiegało bezboleśnie i bez rozżalenia.
Jak siebie nawzajem postrzegamy? Czego możemy się od siebie nauczyć? Czy kiedyś będziemy potrafili się wznieść ponad traumy z przeszłości i wypominanie krzywd?
„Obwód głowy” to książka, która powinna być czytana zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie Odry. Jest bowiem opowieścią o stosunkach polsko-niemieckich, nie tych oficjalnych, deklarowanych, ale tych prawdziwych. Pokazuje, co myślimy i co mówimy o sobie naprawdę. Dzięki takim lekturom można uwierzyć, że lepsze zrozumienie, wybaczenie, zbliżenie między naszymi narodami jest możliwe. W prawdzie o przeszłości, ale ze szczerością i otwartością na przyszłość.
Jeżeli zamiast papierowej wersji wybierzecie e-booka, na Allegro znajdziecie tę pozycję już za około 30 złotych. A naprawdę warto!
Źródło okładki: www.instytutr.pl
„Obwód głowy” Włodzimierz Nowak – recenzja