Wbrew powszechnej opinii relacja matki z córką to nie jest taka prosta sprawa. Od czasów małej dziewczynki, przymierzającej za duże pantofle uwielbianej mamy, do okresu nastoletniego buntu i wychodzenia spod matczynej kurateli mijają całe lata wzajemnej sinusoidy emocjonalnej. Mamę się kocha, podziwia, potem nienawidzi, potem chce być jak ona, a potem najlepiej w ogóle jej nie przypominać. Za tym wszystkim stoją złożone procesy rozwojowe, indywidualny kontekst, a także wzajemne oczekiwania. Nie zawsze wygląda to wszystko różowo i zgodnie. Jak to przedstawia literatura? Nadopiekuńcze, toksyczne, niekochające, inne
Jestem zwolenniczką podchodzenia do wielu tematów nieco pod prąd. Od wieków postać matki jawi się jako ta ciepła, kochająca, opiekuńcza, gotowa do poświęceń i pełna miłości dla swojego dziecka postać. Tematem tabu są te matki, które nie potrafią sprostać stereotypowi, które nie były gotowe na macierzyństwo i które w efekcie skrzywdziły swoje dzieci. Paradoksalnie, takich matek jest naprawdę dużo, bo to nimi są te wszystkie zagubione, niekochane w dzieciństwie dziewczynki, które przecież w końcu dorastają. O takiej właśnie matce i toksycznej z nią relacji opowiada słynna, nieco autobiograficzna, „Pianistka” Elfriede Jelinek. Jej bohaterką, pianistką, jest Erika Kohut, kobieta już dojrzała, czterdziestoletnia, która jednak nadal mieszka z matką i jest od niej niezdrowo uzależniona. Relacja dwóch kobiet działa na obie w pewien sposób negatywnie, choć sama Erika jest jedną ogromną raną, której nie sposób w żaden sposób zaleczyć. Nosi w sobie mnóstwo drobnych obsesji, które ujawniają się szeregiem nieszkodliwych zdawałoby się dziwactw, takich jak podglądanie par uprawiających seks czy uciekanie przed matką do kina pornograficznego. Pojawienie się w jej życiu nowego ucznia wywoła jeszcze większą eksplozję natręctw i dziwactw seksualnych. To nie jest powieść do poduszki. To mocna, dająca bardzo do myślenia, prowokująca i niezwykła proza. Ukazuje relacje matki z córką z zupełnie innego niż ten stereotypowy biegun, pokazując, że macierzyństwo nie zawsze jest synonimem miłości i opiekuńczości.
Inną, równie mocną i zmieniającą perspektywę odbioru relacji na linii matka–córka jest powieść „Nie tylko pomarańcze” Jeannette Winterson. Małą Jeannette wychowuje matka będąca fanatycznie religijną osobą. Dziewczynka jest więc otoczona zasadami kompletnie oderwanymi od tego, co się dzieje w świecie poza domem. Matka nie okazuje jej czułości, nie dotyka, nie przytula, a zaadoptowała ją tylko dlatego, że czuła taki nakaz wewnętrzny. W jej świecie jedynym owocem nieprzynoszącym grzechu, wstydu czy kuszącym do złego są tytułowe pomarańcze. Zapewne długo Jeannette byłaby po prostu zahukaną córką swej zafiksowanej matki, gdyby nie przekreślił tego okres dorastania, w którym dziewczyna jak większość młodych ludzi zaczęła odkrywać swoją seksualność. I tutaj zaczęły się dziać dużo, dużo większe dramaty, jakkolwiek powieść Winterson niesie ze sobą nieco lżejszy ładunek emocjonalności za sprawą stosowanych przejaskrawień, dzięki czemu historię odbiera się jako nieco mniej realną, a co za tym idzie – dużo łatwiejszą w odbiorze.
Ucząc się miłości
Majgull Axelsson często podejmuje się opisywania tematu relacji rodzinnych, ale najciekawiej o dysfunkcji relacji na linii matka–córka opowiada w książce „Pępowina”. Jakkolwiek w tej opowieści jest wielu bohaterów i oni wszyscy mają jakieś swoje mniejsze lub większe dramaty życiowe, tak da się zauważyć, że na plan pierwszy wysuwa się Minna. Jako dziecko wychowywała się bez ojca, jej matka zaś nie była przykładem idealnej rodzicielki. Nie potrafiła stanąć w obronie własnego dziecka, gdy groziło jej największe zagrożenie, nie dawała dziecku poczucia miłości i bezpieczeństwa, a jedynie ciągle na nie dokuczliwie narzekała. I dlatego Minna obiecała sobie, że nigdy nie będzie taka dla swojego dziecka. Gdy zatem urodziła się Sofia, Minna stała się z kolei matką, która kocha za bardzo. Przechodząc ze skrajnej granicy własnych doświadczeń do skrajnej granicy miłości bezgranicznej dla córki, miłości bezkompromisowej, w której Sofia ma wszystko podawane na tacy, otrzymywane bez wysiłku, Minna tworzy rzeczywistość, w której Sofia jest małą księżniczką, w której to Sofia decyduje, w której Sofia jest najważniejsza. Wspólne przeżycia wywołane sztormem, które naświetlą nieco bardziej przeżycia wszystkich zebranych w kawiarni „U Sally”, a błędy rodzicielskie będą szczególnie wyraźne i szczególnie dotkliwe, ukażą tych ludzi w zupełnie nowym świetle, także dla nich samych. Warto poznać losy wszystkich bohaterów powieści Majgull Axelsson i sprawdzić, czy będą jeszcze potrafili coś zmienić.
Miłości do dziecka można się czasami nauczyć, czasami wymaga to czasu, czasami na postawy matki wpływa wiele czynników. Ciekawym przykładem uczenia się rodzicielstwa jest jedna z powieści z cyklu Jeżycjada Małgorzaty Musierowicz, „Opium w rosole”. Tutaj również spotykamy wielu bohaterów, ale szczególnie przykuwa uwagę czytelnika mała Aurelia, która przedstawia się wszystkim nowo poznanym ludziom jako Genowefa. Aurelia/Genowefa źle się czuje w swoim domu rodzinnym. Jest sterylny, poprawny, pozbawiony uczuć. Dziecko instynktownie odczuwa smutek, jakim żyje jego mama, i po prostu z tego domu ucieka. Jako mała dziewczynka nie rozumie niestosowności wchodzenia do obcych domów i wpraszania się na obiadki. W ten sposób szuka ciepła i aprobaty, których nie może dać jej mama. Dopiero splot okoliczności sprawi, że pani Jedwabińska zrozumie nieszczęście swojego dziecka i spróbuje się z nim zmierzyć. Jest to jedna z piękniejszych opowieści o tym, że można pokonać własne wewnętrzne opory, że można próbować się zmienić, a także o tym, jak jedno dziecko potrafiło zrewolucjonizować życie wielu przypadkowych osób. To jest powieść bardziej o relacji córki i matki, gdy to dziecko uczy rodzicielkę, jak być matką, co nie zmienia absolutnie siły przekazu, a wręcz ów potęguje. Można być dobrą matką, o ile w końcu się zauważy, że w ogóle ma się dziecko.
Miłość triumfuje?
W literaturze dużo częściej podejmowane są wątki związane z toksycznym rodzicielstwem, z matkami jako bohaterkami negatywnymi, i nawet literatura dla młodzieży nie jest w stanie tak zupełnie się od tego oderwać. Przykłady niezdrowych relacji między matkami a córkami znaleźć można praktycznie w większości tytułów z gatunku New Adult, w Young Adult często możemy poczytać przynajmniej o braku zrozumienia jednej strony przez drugą. A co z pozytywnymi odcieniami tej relacji? Gdzie jest matczyna miłość i kochająca córka? To już rzadsze, o ile nie interesuje Was coś zupełnie polukrowanego i oderwanego od rzeczywistości. Można jednak znaleźć czasami jakąś perełkę, choć niekoniecznie z najwyższej półki literackiej, ale za to napisaną prawdziwymi emocjami. „Nella. Piękno nieoczekiwanego” Kelle Hampton jest pozornie historią banalnej amerykańskiej dziewczyny, której jedyną ambicją życiową było wyjść za mąż i urodzić dzieci. Pierwszy punkt programu wykonała, przeszła do drugiego, urodziła śliczną córeczkę, nastąpił punkt trzeci, pojawiło się drugie dziecko i wtedy bajka zamieniła się w dramat: Nella urodziła się z zespołem Downa. I tutaj okazało się, że ta banalna przeciętna dziewczyna ma w sobie ogromną siłę i miłość, by zawalczyć o przyszłość swojej córeczki i po prostu nadal realizować swój plan by być najlepszą mamą na świecie. Jej miłość zarówno do pierwszej, jak i drugiej córeczki, ich relacje, wspólne bycie, rozmowy, uczenie się nowego życia są czymś niewysłowienie pięknym i trudno podczas lektury nie uśmiechać się przez łzy. To przykład nie tylko pięknej miłości, ale i tego, że nawet najbardziej pozornie nudni i zwyczajni ludzie są zdolni do niezwyczajnych czynów i wielkiej miłości.
Książki o relacjach matki z córką