Ustalmy fakty: ten zbiór to dwadzieścia dwa lata twórczej wymiany zdań, poglądów, ocen utworów, oddawanie się wspólnej fascynacji samochodami, dzielenie się historiami z życia wziętymi i zwierzanie z różnych spraw. I jednocześnie najbardziej fascynująca dyskusja pomiędzy pisarzami.
Nieśmiały Mrożek i ekspansywny Lem
„Listy 1956-1978” rozpoczęte w 1956 roku za sprawą nieśmiałego listownego zapytania od Mrożka, czytelnika, do Lema, pisarza, od początku jasno określają stanowiska obu panów. Mrożek będzie już zawsze tym nieco onieśmielonym wobec bardziej doświadczonego kolegi, Lem zupełnie naturalnie ekspansywnie krytycznym wobec dzieł młodszego kolegi, choć niewątpliwie mocno nim zainteresowanym.
W 1956 roku Sławomir Mrożek właśnie objął prowadzenie satyryczno–rysunkowej rubryki „Postępowiec”, a Stanisław Lem przeżywał istotne zmiany mieszkaniowo–rodzinne. Pytanie o trylogię zatytułowaną „Czas nieutracony”, którą Lem pisał „na zamówienie” i z której tylko „Szpital przemienienia” był utworem dla niego dobrym i wartym wznawiania, sprowokowało lawinę kolejnych listów, a w efekcie niezwykłą przyjaźń.
„Sławomirze Miru Sławny! Hospodynie Literatury Polskiej! Okraso Satyry! Omasto Niebios! Doskonałości Wrodzona! Szlachetności, Na koniec, Której blaskami skąpany Chadzam (…)”.
Listy jak eseje
Nie trzeba długo czekać, by kolejne listy zmieniały się z formy czysto informacyjnej, w niemalże eseistyczne sprawozdania z codzienności, lektur, przemyśleń, wrażeń i ocen sytuacji, o jakich rozmawiają panowie. Na początku dominuje Lem, bawi się słowem, popisuje niemalże swobodą, z jaką traktuje język polski, by z czasem zaobserwować, jak ogromnie rozwinął się w sztuce epistolograficznej Mrożek i jak świetnym potrafi być szermierzem słowa i równorzędnym partnerem Lema.
W listach tych omawiają niemalże wszystko, co można omawiać, nie widując się regularnie. Od codziennych problemów, po wrażenia z literatury, zachwyty po zakupie auta bądź o planowanych zakupach, do omawiania szczegółów swoich aut, łącznie z dokładnym opisem wyglądu, przygód przeżywanych w tychże pojazdach (wypadek Mrożka, przeboje Lema z częściami zamiennymi), po wreszcie tematy nieco głębsze, bardziej filozoficzne, dotyczące problematyki zarówno egzystencjalnej, społecznej, jak i artystycznej.
Dwa kontrasty
Te listowne spotkania między pisarzami uwidaczniają ich ogromne różnice w charakterach. Lem jest bardziej stonowany w wypowiedziach, choć i jemu zdarzają się listy pełne emocji, Mrożek jest bardziej filozofujący i wysublimowany. Lem jest bardziej realistą, Mrożkowi bliżej do pesymisty, ale to właśnie sprawia, że, tak silnie kontrastując ze sobą, mogą jednocześnie prowadzić wyjątkowo interesujące rozmowy listowne.
Szczególnie wartą odnotowania, spośród wielu, wielu niesamowitych, jest dyskusja o lemowskiej „Summie technologiae”, którą jako jedyny utwór Lema omawiają dość szczegółowo i której to Mrożek zarzuca brak człowieka, brak miejsca dla jednostki w lemowskiej wizji świata i technologii, a w której ostatecznie trudno odmówić Lemowi racji i swego rodzaju zdolności proroczych.
Czerpiąc z doświadczenia
Lem był starszy od Mrożka o dziewięć lat, co sprawiło, że nie tylko miał bogatsze doświadczenie w sztuce pisania, ale również mógł odpowiadać na nietypowe pytania Mrożka związane z upływem czasu i odbieraniem życia w kolejnych jego etapach. Oprócz tego jest w tych listach Lem niezwykle konstruktywnym krytykiem każdego nowego utworu Mrożka. I choć czasami bywa zbyt krytyczny, czasami zbyt uparcie trzyma się swego zdania, jest na pewno dla młodszego pisarza niezwykłym drogowskazem, co do dalszego pisania.
Listy ujawniają też różne słabości obu panów. A to skłonność do złośliwości, gdy omawiają twórczość Ireneusza Iredyńskiego, a to rozmach w stosowaniu nieparlamentarnych słów, a to zdolności językowe. Dzięki czemu nie odbiera się ich jak wielkich panów pisarzy, tylko jak dwóch niezwykle inteligentnych mężczyzn niepozbawionych wad, a to dodaje tym listom autentyczności.
Mogę otwarcie przyznać, że uwielbiam „Listy 1956-1978” i wiem, że każdy, kto po nie sięgnie, spotka się z czymś absolutnie wyjątkowym, niezależnie od tego, czy lubi czytać Mrożka bądź Lema, czy nie. Te listy to unikat, a ich lektura pozostawia ślad w pamięci na bardzo długo.
Zobacz także inne książki Stanisława Lema.
Źródło okładki: www.wydawnictwoliterackie.pl
Zdarzają się książki, co do których, gdy dowiem się o ich wydaniu, mam przeczucie, że są stworzone specjalnie dla mnie. Taki instynkt czytelniczy, sprawdzający się w większość przypadków, choć jak coś instynktownego rzecz jasna, zdarza się, że bywa zawodny. W tym przypadku było to niesamowite trafienie, jak szóstkę w totolotka. Listy między Stanisławem Lemem a Sławomirem Mrożkiem to moja lektura wszechczasów.