„Baśnie z tysiąca i jednej nocy”
Prekursorskim utworem w tym gatunku jest księga, którą znamy pod nazwą „Baśnie z tysiąca i jednej nocy”. To zbiór legend, które zostały oparte na ludowych podaniach arabskich, indyjskich, perskich, a nawet babilońsko-asyryjskich. Wersja, którą znamy, powstała w Bagdadzie na przełomie IX i X wieku. Ogniwem łączącym poszczególne części jest Szeherezada, która przez wiele kolejnych nocy zabawia sułtana, snując legendy. Okrutny Szachrijar zabija swoje żony, chcąc uchronić się przed ich zdradą. Przykuwając uwagę męża ciekawą opowieścią, księżniczka z dnia na dzień odracza swój wyrok. W końcu sułtan zakochuje się w niej i oszczędza jej życie. Opowieści Szeherezady do dziś czarują klimatem baśniowego Orientu i egzotyką wschodniej kultury, stanowiąc inspirację dla kolejnych pokoleń twórców i artystów.
„Przemyślny szlachcic don Kichot z Manczy”
Znakomitym przykładem powieści szkatułkowej jest arcydzieło Miguela de Cervantesa, uznane za pierwszą europejską powieść nowożytną. Jej bohaterem jest ekscentryczny wiejski szlachcic otumaniony rycerskimi eposami, który wyrusza z misją ratowania świata i zdobywa sławę błędnego rycerza. Z okazji 410. rocznicy opublikowania tego dzieła Wojciech Charchalis opracował jego nową wersję. „Przemyślny szlachcic don Kichot z Manczy” to przekład oparty na najnowszych badaniach filologów i cervantystów, przystosowany do współczesnego czytelnika. Pozwala w pełni docenić wielowarstwowość języka, humor wynikający z gier słownych oraz komizm, który Cervantes podniósł do rangi sztuki. Charchalisowi udało się wskrzesić blask „Don Kichota”. Na uwagę zasługuje krytyczny wstęp oraz jakość edytorska książki. Wydanie zostało uświetnione ilustracjami Wojciecha Siudmaka.
„Rękopis znaleziony w Saragossie”
Najstarszą i najpopularniejszą powieścią szkatułkową w literaturze polskiej jest „Rękopis znaleziony w Saragossie” Jana Potockiego. Książka została napisana w języku francuskim, a kolejne pokolenia wychowały się na wersji Edmunda Chojeckiego z 1847 roku. Fabuła ramowa przedstawia wędrówkę kapitana gwardii walońskiej Alfonsa von Wordena przez góry Sierra Morena i jego awanturnicze, na poły fantastyczne przygody. W roku 2015 ukazała się nowa wersja książki w znakomitym przekładzie Anny Wasilewskiej, zredagowana przez francuskich badaczy, specjalistów od twórczości Potockiego, którzy ustalili wersję pozbawioną fragmentów spreparowanych przez poprzedniego tłumacza. „Rękopis...” to powieść kultowa, zaliczana do kanonu literatury światowej.
„Solfatara”
„Solfatara” Macieja Hena, monumentalna powieść historyczna wydana w 2015 roku, jest dowodem na to, że narracja szkatułkowa nadal jest popularna. Akcja osadzona jest w XVII wieku i nawiązuje do krwawego epizodu w dziejach Neapolu. W 1647 roku wybucha rewolucja. Naoczny świadek – dziennikarz Fortunato Petrelli, stara się obiektywnie zrelacjonować wydarzenia, ale poznajemy także historię jego życia. Autor ukazuje zachowania społeczeństwa w momencie, gdy przestają obowiązywać wszelkie normy i reguły, a jednocześnie jest to powieść o dojrzewaniu i kształtowaniu systemu wartości.Nie można dzisiaj ustalić konkretnej daty narodzin powieści szkatułkowej. Wiadomo, że jej rozkwit przypada na czasy renesansu i baroku. Pisarze jednak w każdej epoce, także współcześnie, chętnie po ten gatunek sięgali i sięgają. Widocznie od czasów Szeherezady wciąż nie wynaleziono lepszego sposobu narracji, który pozwala podsycać ciekawość czytelnika w nieskończoność...
Źródło okładki: http://www.grupawydawniczafoksal.pl
Powieść szkatułkowa to dość skomplikowana kompozycja utworu, która polega na wpleceniu w główną opowieść opowiadań pobocznych, stanowiących odrębne całości. Boczne wątki są autonomiczne, ale nie występują przypadkowo. Zazębiają się wzajemnie (jedno opowiadanie prowadzi do drugiego) i powinny stanowić objaśnienie lub dopełnienie wątku głównego. To oznacza, że wszystkie części: opowiadanie główne (ramowe) oraz wątki poboczne, tworzą kompletny obraz fabuły.