Wydaje się, że baśń jako gatunek odchodzi powoli do lamusa. Oczywiście, cały czas, niezmiennie pasuje do literatury dziecięcej, ale w innych rodzajach prozy współczesnej nie spotyka się zbyt wielu jej realizacji. Zdarzają się jednak odstępstwa od tego trendu, i bardzo dobrze. Niezwykłą i oryginalną baśń popełnił ostatnio Radek Rak. „Puste niebo” to oniryczna, pełna magii, nietuzinkowa opowieść o wiejskim półgłówku, który stłukł księżyc. O jednym takim, który księżyc stłukł…
Z pozoru historia zdaje się dość prosta. Wiejski przygłup imieniem Tołpi wyławia z Bugu księżyc, nie zastanawiając się dlaczego tak się stało, uznaje, że miesiąc może być doskonałym prezentem dla córki kowala, Zorki, do której czuje miętę. Niestety, za sprawą prześladującego go pecha, a może własnej głupoty tłucze księżyc w drobny mak. Najgorsze wcale nie są kpiny i szyderstwa, jakie dosięgają go z ust Zorki, lecz słowa babuszki Sławuszki, wiejskiej wiedźmy, która uświadamia mu, jak wielką zbrodnię popełnił – księżyc bowiem ustanawia rytm życia i humorami bab rządzi, bez niego ludzie się rodzić przestaną. Chłopak przez przypadek zaburzył pradawny rytm natury i musi spróbować go teraz przywrócić. Przerażony Tołpi zostaje wysłany do Lublina w celu odnalezienia Jana Azraela Hespera, żydowskiego rabina, przechrzty, który zna tajemną sztukę wytapiania księżyców. Bohater wsiada w pociąg z Włodawy do Lublina i wyrusza w magiczną podróż, w której czeka go ogrom zdarzeń wymykających się wszelkiemu prawdopodobieństwu.
Można by pomyśleć, że mamy do czynienia z naiwną historią, zahaczającą wręcz o banał, jednak nic bardziej mylnego. Radek Rak w Pustym niebie wykorzystuje, co prawda, znany literacki motyw podróży nieobeznanego bohatera (w tym wypadku wiejskiego głupka) do wielkomiejskiej przestrzeni, ale w znacznym stopniu go modyfikuje, wykoślawia i reinterpretuje. To nietypowa baśń opowiadająca o inicjacji, dojrzewaniu, namiętnościach, seksualności i próbie wejścia w dorosłość. Tołpi przez większość czasu rozpaczliwie stara nie zagubić pośród miejskich murów, w dosłownym i metaforycznym znaczeniu. Wychodząc ze swojego wiejskiego matecznika, styka się z prawdziwymi problemami i musi sobie z nimi poradzić, raz pomaga mu w tym szczęście, innym razem ludzie, których napotyka na swej drodze.
„Lublin, którego nie ma”
Świat przedstawiony absolutnie urzeka i oczarowuje. Lublin w Pustym niebie jawi się jako odrębny mikrokosmos, w którym żyją istoty z pogańskich wierzeń, takie jak: czarty, ćmiele i smoluchy. Z nieba spadają anioły, a rabini próbują pojmać samego Boga. Ludzie podpisują z diabłem cyrografy, zaprzedając swe dusze – magia nikogo za bardzo nie dziwi. Pełno w Lublinie również pięknych kobiet, rozpasanej erotyki oraz buchających namiętności, dla których Tołpi nie raz straci głowę i narazi powodzenie swej misji. Z drugiej strony do onirycznej opowieści rodem z wiejskich legend wkrada się realizm – wprowadza go tu komunistyczna rewolta, trup ściele się gęsto, kule przygotowane są dla klechów, starozakonnych i burżuazji. Nie raz wspomina się o dalekiej Rosji, która uchodzić może za synonim piekła – czas zdarzeń to mniej więcej pierwsza ćwierć XX wieku, wtedy ekspansja komunizmu była czymś nad wyraz realnym. Sacrum miesza się z profanum, ideały i ludzkie zachowania sięgają bruku. Surrealistyczne i groteskowe przygody bohaterów świetnie współgrają z przestrzenią miasta. Także nastrój jest niejednorodny; czasem śmiejemy się do rozpuku z głupoty Tołpiego lub fascynujemy ezoteryczną przestrzenią, a czasem zachęcani jesteśmy przez autora, by podjąć nielekką refleksję na temat kondycji współczesnego człowieka. W tekście każdy znajdzie coś dla siebie, Rak wykorzystał różne chwyty i zabiegi literackie, eklektyzm dostrzeżemy zarówno na poziomie języka, stylu, jak i konstrukcji świata przedstawionego.
Przygoda, dzikość i erotyka
Tołpi bierze czynny, choć niezamierzony udział w rewolucji, zostaje pobity, upity i okradziony. Wraz z kompanami podróżuje siecią mrocznych, podziemnych korytarzy, strzela do spadających z nieba aniołów i ucieka przed krukami na usługach diabła Sędziwrona. To tylko niewielki wycinek tego, co skrywają przed czytelnikiem stronice Pustego nieba. Zdarzenia z rozdziału na rozdział nabierają naprawdę szaleńczego tempa, aż dziw bierze, że autorowi udało się je wszystkie pomieścić w jednej opowieści, a przy tym nie stracić ogólnego sensu i rytmu prezentowanej historii. Wychodzi tu jego kunszt i literacki talent.
Tołpi jest bohaterem niejednoznacznym, trudno go ocenić jako dobrego bądź złego, ma w sobie wiele pozytywnych cech, ale głupota, naiwność i chuć nie pozwalają mu na przejście od chłopięctwa do męskości. Pożądanie motywuje go do podejmowania działania, do końca nie wiadomo, czy naprawdę chce naprawić księżyc, by ludzkość nie wymarła, czy bardziej interesują go anielsko-diabelskie wdzięki pięknej Madame lub krągłe, rumiane kształty Adeli, którą spotyka w domu jednego ze swych towarzyszy. Warto zauważyć, że obszerne fragmenty książki zawierają sporo erotyki. Autor radzi sobie z nimi świetnie, ba, wydaje się, że nie sprawiają mu one żadnego problemu, bawi się kolejnymi bezpruderyjnymi opisami, nie używa pokrętnych metafor, lecz, co ważne, nie jest też wulgarny.
W dobrym stylu
Na koniec trzeba wspomnieć o języku, gdyż ten okrasza tekst niczym lukier pyszne ciastko. Fraza, składnia i słowotwórstwo stylizowane na twórczość Schulza czy Leśmiana połączone są z wiejskim dialektem i językiem bardziej potocznym. Niekoherencja językowa sprawia, że książkę czyta się po prostu jednym tchem. Neologizmy, archaizmy i styl pełen ornamentów nie męczy, gdyż opisywane zdarzenia mkną do przodu z prędkością błyskawicy. Barwna, wielopłaszczyznowa narracja, którą odbieramy zależnie od wrażliwości, kompetencji językowej i literackiego obycia, daje też możliwość doszukiwania się mniej lub bardziej subtelnych aluzji, których wyłapywanie mile łechce czytelnicze ego. Jednak, co najważniejsze, nie trzeba się obawiać, że bez znajomości szerszego kontekstu i odnalezienia ukrytych w tekście znaczeń nie będziemy czerpać przyjemności z lektury. Główny wątek jest naprawdę wciągający, a świat przedstawiony zaskakuje ze strony na stronę. Jest się czym zachwycać.
Podsumowując, Puste niebo to niebanalna, intrygująca, nieco szalona baśń, obok której trudno przejść obojętnie. To jedna z najbardziej oryginalnych książek polskiej fantastyki ostatniego czasu. Dodatkową rekomendacją niech będzie fakt, że została wydana w prestiżowej serii Kontrapunkty, słynącej z publikowania tekstów wyłamujących się z prostych schematów i interpretacji. Wszyscy fani nietuzinkowej literatury powinni zainteresować się tą pozycją, istnieje naprawdę niewielkie ryzyko, że się zawiodą.
Źródło okładki: powergraph.pl
„Puste niebo” Radek Rak – recenzja