List
Decyzję o napisaniu książki o sprawie Przemyka Cezary Łazarewicz podjął trzy lata temu, podczas przeglądania dokumentów z archiwum generała Kiszczaka. Autor pracował akurat nad artykułem, który miał się ukazać w trzydziestą rocznicę śmierci chłopaka, kiedy wpadł mu w ręce poruszający list Barbary Sadowskiej, matki zabitego. W adresowanej do sądu wiadomości Sadowska pisała o swojej ogromnej nadziei, że pewnego dnia manipulacje władzy zostaną ujawnione i szczegółowo opisane, a mordercy osądzeni. Dla Łazarewicza natychmiast stało się jasne, że list ów jest nie tylko smutnym, historycznym dokumentem, ale przede wszystkim apelem z przeszłości, który trafił wreszcie w odpowiednie ręce. Nie było wyjścia, książka musiała powstać.
Kłamstwa
Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka to kompleksowy obraz bulwersującej sprawy z przeszłości. Łazarewicz opisuje w nim okoliczności, jakie towarzyszyły zatrzymaniu i pobiciu Przemyka, ale także – i to okazuje się kwestią najbardziej wstrząsającą – cyniczne machinacje aparatów państwowych, które służyły zatuszowaniu sprawy, fabrykowaniu dowodów i radykalnemu przestawieniu jej biegunów. Z ofiary robiono pijanego chuligana, natomiast z jego zdruzgotanej matki romansującą na potęgę alkoholiczkę. Z książki dowiadujemy się również, jak społeczeństwo reagowało na doniesienia dotyczące tej sprawy i jak wyglądał pogrzeb maturzysty, który – ku przerażeniu władz – okazał się wydarzeniem politycznym.
Machina
Cezary Łazarewicz przeprowadza nas przez mechanizmy fingowania śledztwa i metody zastraszania świadków, a także zastanawia się, czy za śmiercią chłopaka stało coś więcej niż tylko zwierzęca brutalność milicjantów. Wszak rok wcześniej, opuszczając więzienie na Rakowieckiej, Sadowska usłyszała pogróżkę, że ktoś wkrótce zajmie się jej synem. Dowiadujemy się również o uporczywości, z jaką starano się zrobić mordercę z kierowcy karetki, która wiozła Przemyka z komisariatu do szpitala. Jesteśmy świadkami festiwalu kłamstw i tworzenia kolejnych obrzydliwych scenariuszy, które miały na celu odpolitycznienie zabójstwa. Obserwujemy również sposób, w jaki sprawa prezentowana była w mediach, oraz przebieg procesu.
Ludzie
Książka Łazarewicza to jednak przede wszystkim ludzie, do których autorowi udało się dotrzeć, oraz ci, którzy zgodzili się wypowiedzieć na temat sprawy z przeszłości. Zaskakujące, że niektórzy wciąż boją się mówić na ten temat, choć od zmiany ustroju minęło już dwadzieścia sześć lat. Żeby nie było śladów to nie tylko portret strasznych czasów i bezlitosna wiwisekcja procesów, jakie potrafiła uruchomić ówczesna władza, by przekształcić rzeczywistość zgodnie ze swoim programem – to również opowieść o ludziach odważnych, solidarnych i niezłomnych. Nie czyta się tego lekko, ponieważ u każdej osoby, której wrażliwość oraz poczucie sprawiedliwości funkcjonują przynajmniej na elementarnym poziomie, uruchamia się ogromny sprzeciw, paląca niezgoda i potrzeba sprawiedliwości. Chcemy coś z tym zrobić, chcemy heroicznie walczyć, tymczasem możemy jedynie czytać. I powinniśmy czytać. Dobrze, że taka książka w końcu się ukazała.
Źródło zdjęcia: czarne.com.pl
12 maja 1983 roku. Maturzysta, syn opozycyjnej poetki, Grzegorz Przemyk, zostaje zatrzymany przez patrol Milicji Obywatelskiej. Odmawia pokazania dowodu osobistego, w wyniku czego zostaje skatowany. Umiera dwa dni później w szpitalu. Tytuł książki wziął się od słów jednego z milicjantów.