Najprostszym sposobem kontroli stanu technicznego układu hamulcowego jest wizyta w warsztacie. Wykwalifikowani mechanicy w kilka minut ocenią, czy wszystkie elementy są sprawne. Powszechnie jednak wiadomo, że mało który kierowca zajeżdża bez konkretnego powodu do serwisu, aby dokonać przeglądu. Dlatego dobrze znać podstawowe parametry oceny układu hamulcowego i jego podzespołów, aby pobieżnego sprawdzenia móc dokonać samodzielnie.
Płyn hamulcowy
Płyn hamulcowy jest cieczą o niskiej ściśliwości i bardzo wysokiej temperaturze wrzenia. W przypadku współczesnych płynów mowa nawet o 260°C. Ten parametr ma szczególne znaczenie, ponieważ w momencie zaciśnięcia szczęk hamulców i rozpoczęcia hamowania, cały układ rozgrzewa się do bardzo wysokich temperatur, co skutkuje znacznym podgrzaniem płynu. W przypadku przekroczenia wartości maksymalnej temperatury, może się on zagotować, co zmniejszy działanie hamulców niemal do zera. Zaowocuje to również koniecznością jego niezwłocznej wymiany. Po przekroczeniu wartości krytycznej płyn traci bowiem znaczną część swoich właściwości. Należy pamiętać, że jest to ciecz o silnych właściwościach higroskopijnych, co oznacza, że pochłania wilgoć z otoczenia jak gąbka. Najmniejsza nawet zawartość wody w płynie, znacznie obniża jego temperaturę wrzenia, co negatywnie wpływa na działanie całego układu. Najwięcej wilgoci znajduje się przy samych zaciskach lub bębnach hamulcowych, czyli w miejscach gdzie powinno być jej najmniej. Choć układ hamulcowy jest szczelny, drobinki wody lub pary wodnej dostają się do jego wnętrza przez przewody lub łączenia w układzie.W ruchu miejskim niełatwo doprowadzić do wrzenia płynu hamulcowego. Jednak w przypadku górskich wypraw, podczas których hamulce są często używane przy stromych zjazdach, nietrudno o ich znaczne nagrzanie. Wówczas stary lub nieodpowiedni płyn może doprowadzić do tragedii, nawet jeżeli cały układ będzie pozornie sprawny. Obecnie najczęściej stosowanym w samochodach osobowych płynem hamulcowym jest DOT4. Jego temperatura wrzenia wynosi 260°C, podczas gdy jego starszy brat DOT3 zagotuje się już przy 230°C. Czasem można spotkać się z płynem R-3, który spośród wymienionych ma najniższą temperaturę wrzenia. Ważne jest, że nie wszystkie rodzaje płynów można ze sobą mieszać. Mowa tu na przykład o najnowszym pod względem technologicznym DOT5. Jest on wykonany na bazie silikonu i oleju mineralnego, co znacznie zmniejsza jego własności higroskopijne. Jednak ten drugi składnik sprawia, że nie można stosować go w autach wyposażonych w gumowy układ hamulcowy. Dobierając płyn do naszego auta, powinniśmy kierować się przede wszystkim zaleceniami producenta, aby uniknąć pomyłki, która może nas drogo kosztować.Ceny płynów mogą się diametralnie różnić. Zależą one między innymi od firmy oraz miejsca zakupu. Znajdziemy je we wszystkich sklepach z artykułami motoryzacyjnymi oraz na stacjach benzynowych. Cena półlitrowego opakowania popularnego DOT4 waha się od kilkunastu do nawet 60 złotych za warianty wyczynowe.Wielu kierowców nie zdaje sobie sprawy z konieczności terminowej zmiany płynu hamulcowego. W wyniku skrajnych temperatur lub nawet jednorazowego przegrzania traci on część swoich właściwości. Na domiar złego nie ma możliwości skontrolowania jego stanu. W układzie hamulcowym nie występuje bowiem stały przepływ. Oznacza to, że choć jego stan w zbiorniczku wyrównawczym, znajdującym się przy pompie, może być wzorowy, płyn pracujący w przewodach może mieć zupełnie inne własności. Dlatego konieczna jest jego wymiana co 2 lata lub 40–50 tysięcy kilometrów.Czynność wymiany płynu w układzie hamulcowym nie jest wybitnie skomplikowana, jeżeli wiemy, jak się do tego zabrać i dysponujemy odpowiednim sprzętem. Mimo wszystko hamulce to nie drobnostki, więc lepiej oddać je w ręce specjalistów, aby mieć pewność, że wszystko zostanie wykonane jak należy. Koszt takiej wymiany to zwykle około 100 złotych, choć za kwotę niemal trzykrotnie niższą możemy zaopatrzyć się w płyn i sami przystąpić do działania.
Przewody hamulcowe
Skoro w układzie hamulcowym znajduje się płyn, musi on z pompy znajdującej się pod maską zostać doprowadzony do każdego z kół. Temu właśnie służą przewody hamulcowe. W starszych samochodach możemy spotkać się z wariantami gumowymi. Ze względu na swoją nie największą trwałość obecnie się ich nie używa. Z upływem czasu guma wykorzystana do ich produkcji traci swoją sprężystość, przez co podczas wciskania pedału hamulca przewody „puchną”, zwiększając swoją objętość, co powoduje spadek ciśnienia w układzie. Skrajne warunki atmosferyczne oraz stały kontakt z substancją chemiczną również nie służą zachowaniu ich właściwego stanu technicznego. Ich miejsce zastąpiły dużo trwalsze przewody miedziane lub stalowe. Podstawowa przewaga tkwi w znacznie większej żywotności. W miarę upływu czasu nie parcieją ani nie stają się miękkie, zachowując tym samym właściwe ciśnienie w układzie. W razie uszkodzenia przewodów hamulcowych możliwa jest ich wymiana, jednak jest to zabieg pracochłonny, wymagający sporych umiejętności. Dodatkowo często w takich przypadkach konieczne jest dorabianie przewodów na miarę, ponieważ ich zakup u autoryzowanego dealera, jeśli nawet jest możliwy, wiąże się z długim oczekiwaniem i wysokimi kosztami.
Tarcze i klocki
Podstawowymi elementami układu hamulcowego, o których istnieniu wie niemal każdy kierowca, są tarcze oraz klocki. Dzięki temu, że dostęp do nich jest bardzo łatwy, sprawdzenie stanu technicznego jest banalnie proste i zajmuje dosłownie chwilę.Podstawowym parametrem, na jaki należy zwrócić uwagę, jest rant tarczy hamulcowej. Jeżeli klocki zostały dobrze dopasowane do modelu auta oraz zamontowane w prawidłowy sposób, jej brzeg powinien być gładki. Sytuacja, gdy na obrzeżach znajduje się nieco więcej materiału niż w miejscu, w którym pracuje klocek hamulcowy, z reguły kwalifikuje ją do wymiany. Należy również stosować się do zaleceń producenta dotyczących minimalnej grubości tarczy. Nie każda wymiana klocków wiąże się z koniecznością wymiany całego zestawu. Jeżeli okładziny cierne zmieniane są na czas (czyli nie dopuszczamy do ich całkowitego zużycia, co poprzez tarcie metalu o metal powoduje zniszczenie tarczy), zmiany kompletu można dokonać co 2 lub 3 wymiany klocków. O ile oczywiście jest zachowana wcześniej wspomniana ich minimalna grubość.Klocki hamulcowe składają się z metalowej płytki, do której przytwierdzone są okładziny cierne o grubości kilkunastu milimetrów. Wykonane są z bardzo twardego tworzywa odpornego na ścieranie i pracę w wysokich temperaturach. Aby zobrazować, w jak trudnych warunkach pracują klocki hamulcowe, warto powiedzieć, że podczas intensywnego hamowania okładziny w wyniku tarcia mogą rozgrzać się do temperatury nawet 1000°C. Nie ma uniwersalnej recepty na to, co ile należy dokonać wymiany tych podzespołów. Ich zużycie zależy bowiem od wielu czynników, takich jak na przykład masa pojazdu, styl jazdy kierowcy, czy poruszamy się głównie w ruchu miejskim, czy poza nim. Rozrzut cenowy tarcz hamulcowych oraz klocków jest wręcz niewiarygodny. Przedział otwiera kwota zaledwie 100 złotych za komplet na jedną oś. Górnej granicy możemy szukać znacznie powyżej tysiąca. Wszystko zależy od modelu auta oraz rodzaju hamulców, na jakie się zdecydujemy.
Bębny hamulcowe
Jest to najstarszy typ hamulców, coraz rzadziej spotykany we współczesnych samochodach. Ocena stanu technicznego bębnów nie jest prosta, ponieważ wszystkie elementy znajdują się w jego wnętrzu. O stanie technicznym szczęk (będących swego rodzaju odpowiednikiem klocków hamulcowych) możemy dowiedzieć się jedynie poprzez ich rozmontowanie. Tego z kolei ciężko dokonać w zaciszu własnego podwórka, jeżeli nie posiadamy odpowiednich umiejętności. Na szczęście podczas obowiązkowego corocznego przeglądu technicznego jest sprawdzana siła hamowania poszczególnych kół. Okładziny o znacznym zużyciu posiadają gorsze własności, co natychmiastowo zostanie wykryte przez urządzenia pomiarowe.Ze względu na utrudnione odprowadzenie ciepła i słabsze własności hamujące, hamulce bębnowe powoli wypierane są z rynku samochodów osobowych przez warianty tarczowe.
Serwo i pompa hamulcowa
Bez względu na to, czy nasze auto jest wyposażone w wariant tarczowy czy bębnowy, każdy samochód musi posiadać sprawną pompę hamulcową. Bez niej płyn nie miałby jak dostać się do każdego z zacisków oraz nie byłoby zachowane właściwe ciśnienie całego układu. Mechanizm ten jest sterowany za pomocą dźwigni pedału hamulca nożnego. Z reguły wspomagany jest on przez serwo, dzięki któremu możemy wykorzystać pełną moc hamulców. Jego działanie z pewnością docenią osoby, które prowadziły kiedyś auto holowane. Wówczas zatrzymanie pojazdu jest znacznie trudniejsze i wymaga większego nacisku na pedał hamulca niż w sytuacji, gdy silnik pracuje, a serwo jest zasilane. Jest to urządzenie mechaniczne będące swego rodzaju wspomaganiem hamulców.Objawem świadczącym o uszkodzeniu pompy hamulcowej (który występuje również w przypadku nieszczelnego układu) jest „wpadanie” pedału hamulca przy jego stałym wciśnięciu. Podczas postoju wystarczy go kilka razy nacisnąć, a następnie przytrzymać. Jeżeli zaobserwujemy jego zapadanie się, może to świadczyć o konieczności regeneracji lub wymiany pompy. Serwo hamulcowe nie należy do grupy elementów awaryjnych. Jeśli jednak będzie ono winne niesprawności układu, konieczna jest wymiana całego elementu. Możemy zdecydować się na wariant używany w cenie kilkudziesięciu złotych lub nowy. To jednak wiąże się z wydatkiem nawet kilkuset złotych.Układ hamulcowy jest bez wątpienia jednym z najważniejszych w samochodzie. O ile na poprawie wyglądu możemy oszczędzać, tak przy zakupie podzespołów hamulcowych powinniśmy decydować się na modele renomowanych firm. Najtańsze zamienniki marek, o których mało kto słyszał, choć zachęcają niską ceną, mogą nie spełnić należycie swojej roli. Na bezpieczeństwie nie warto oszczędzać. Wymiana tarcz i klocków hamulcowych jest czynnością wykonywaną stosunkowo rzadko. Jeżeli zdecydujemy się na elementy dobrej firmy, a montaż zostanie przeprowadzony w prawidłowy sposób w profesjonalnym warsztacie, kolejna taka operacja będzie nas czekać dopiero za około 3 lata. Może nawet dłużej, zależy to od liczby pokonywanych kilometrów oraz samego stylu jazdy. Gwałtowne hamowanie zużywa bowiem okładziny cierne w większym stopniu, niż gdybyśmy manewr ten wykonali płynnie. Bez względu na wszystko, powinniśmy dbać o prawidłowe działanie układu hamulcowego. Na nic zda nam się mocny i szybki samochód, jeżeli nie będziemy w stanie go zatrzymać.
Aby zachować sprawność auta na dłużej, warto monitorować stan techniczny podzespołów. Jednym z najważniejszych jest układ hamulcowy. To dzięki jego prawidłowemu działaniu jesteśmy w stanie zatrzymać pojazd. Warto wiedzieć, jak dbać oraz kiedy należy zgłosić się do warsztatu.