To się zdarza czasami: czytanie jakiejś powieści przypomina dojrzewanie. Jest to proces wymagający czasu, rozmysłu i powolnego uczenia się. Jednocześnie samo uczenie się może przynieść niespodziewaną przyjemność. Książka „Czterdzieści zasad miłości”, po pierwszych trudnych rozdziałach, przyniosła mi osobliwą rozrywkę. Jako osoba częściej wierząca w rozum niż w emocje czy duchowość, miałam spore trudności z lekturą tej powieści. Próba naprowadzenia mnie na rejony związane z religijnością może skończyć się ogromnym oporem. Elif Shafak powiodła się ta próba i dała mi swoją powieścią możliwość weryfikacji pewnych przekonań.
Sufizm, derwisze i taniec radości
Nazywa się ich sufitami lub derwiszami. Są wyznawcami mistyczno-ascetycznej ścieżki do poznania Boga. A ścieżkami prowadzącymi do Boga są miłość, bojaźń i mądrość. Rumi był XIII-wiecznym poetą, założycielem zakonu Mewlewitów, znanych jako „tańczący derwisze”. Jego założenia wyrastały zarówno z sufizmu, jak i ascetyzmu.
I taniec owych derwiszów oraz poezja Rumiego patronują powieści Elif Shafak, przenikając się ze współczesną częścią fabuły. Są jednocześnie wstępem, ale również sensem całej fabuły.
Banalność miłości
W wierszu Rumiego jest piękne stwierdzenie o miłości: „Miłość ryzykuje wszystko, nie przynosi nic”. Taka miłość pojawia się w życiu Elli Rubinstein, czterdziestoletniej mężatki, znużonej swoim życiem żony, matki i gospodyni domowej. Właściwie to typowy banał fabuły romansowej: ona zmęczona codziennością, z której dorosłe dzieci już odeszły, a mąż ma swoje sprawy, spotyka przypadkiem kogoś nowego. Tyle, że ten banał u Shafak nabiera nowego znaczenia.
Gdy Ella znajduje pracę w agencji wydawniczej jest tym faktem zaskoczona, ale jednocześnie podekscytowana. Jej pierwszym zleceniem jest recenzja książki nieznanego autora, Aziza, o ciekawym tytule „Słodkie bluźnierstwo”. Już pierwsze spotkanie z lekturą wprawia ją w zdumienie, bowiem książka omawia historię Rumiego i Szamsa z Tabrizu, dwóch duchowych towarzyszy, których spotkanie odmieniło życie ich obu, a z pierwszego uczyniło znanego poetę.
Powieść w powieści
W ten sposób czytelnik otrzymuje dwie książki do lektury, opowieść o Elli i historię dwójki mistyków. „Słodkie bluźnierstwo” jest o tyle nietypową powieścią, że przedstawia głosy wszystkich świadków ówczesnych wydarzeń: synów Rumiego, jego przybranej córki, żony pijaka, który miał okazję obserwować Rumiego i Szamsa, żebraka chorego na trąd, nierządnicy, a wreszcie – zabójcy.
Dla każdej z tych osób spotkanie z Szamsem, obserwowanie go staje się przyczyną do zmian, mimowolnego wpływu mistyka na ich życie, niezależnie od uczuć, jakie wywoła, czy to miłości, czy nienawiści, staje się on motorem do reorganizacji ich dotychczasowego życia.
Bóg i Szeitan
Sama historia może wydawać się nieco zbyt metafizyczna, nieco zbyt oscylująca w kierunku duchowości, jednakże jednocześnie zestawia najważniejszą mądrość, którą ciągle trudno sobie przyswoić: zarówno Bóg, jak i Szeitan mieszkają w człowieku. Nie można przyjmować, że Bóg jest handlarzem dobrych i złych uczynków, by w ramach transakcji wymiennej za zło karać piekłem, a za dobro niebem. To człowiek decyduje, którą ścieżką podąży. A derwisze sugerują dobitnie: miłość, mądrość, bojaźń.
Dlatego mimo pewnych trudności polecam lekturę tej powieści, by dać się ponieść fali własnych przemyśleń. „Czterdzieści zasad miłości” pozwala na chwilę oddechu od zabiegania, daje ciekawy materiał do dyskusji, a co więcej, przybliża ciągle nam nieznany temat derwiszów i ich tańca.
Źródło okładki: www.wydawnictwoliterackie.pl
„Czterdzieści zasad miłości” Elif Shafak – recenzja