Od zakończenia II wojny światowej minęło ponad 70 lat. Pomimo to temat wciąż pozostaje żywy – nie tylko w pamięci ofiar i ich rodzin, ale także w publicznej debacie. Dyskusja na temat II wojny światowej jest możliwa dopiero od kilkudziesięciu lat. Panujący w Polsce do 1989 roku komunizm na wiele lat zamknął usta historykom, którzy nie zgadzali się z oficjalną wersją radzieckich władz. Stąd bierze się zapewne ogromna popularność literatury dotyczącej tego okresu. Zakazany przez dekady temat przestał być tematem tabu. Ale czy aby na pewno? II wojna światowa stała się dla Polaków symbolem heroicznej walki o ojczyznę. Nasi żołnierze walczyli na wszystkich jej frontach, a zwykli obywatele ratowali w tym czasie Żydów. To Polacy mają najwięcej odznaczeń „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. To dzięki naszym lotnikom Hitler nie zdobył Anglii. Możemy, a nawet powinniśmy być z tego dumni. Ale wojna ma też swoje ciemne strony, które budzą w człowieku najgorsze instynkty. I o tym właśnie pisze Marcin Zaremba w „Wielkie trwodze”.
Polska B na placu
„Wielka trwoga” to bardzo trudna książka. Autor zmierzył się z tematem, który zdecydowanie odbiega od popkulturowego obrazu II wojny światowej. W „Wielkie trwodze” widzimy bowiem Polskę kompletnie zniszczoną. I nie chodzi tutaj tylko o spalone miasta czy nieistniejącą już właściwie infrastrukturę. II wojna światowa zniszczeń dokonała przede wszystkim na ludziach. W wyniku wojny ludność Polski zmniejszyła się o blisko jedną czwartą w porównaniu z okresem międzywojennym. Jak pisze Zaremba: „Podobnych strat nie poniosło żadne europejskie państwo”.
Jak w takiej sytuacji budować na nowo struktury palącego się jeszcze kraju? Zwłaszcza że najwięcej ofiar było wśród tych, którzy przed wojną stanowili elitę polityczną, intelektualną i polityczną Polski. Liczby są naprawdę przerażające. W 1945 roku na 24 miliony polskich obywateli, którzy wojnę przeżyli, zaledwie 60-70 tysięcy miało wykształcenie wyższe, a nie więcej niż 300 tysięcy osób mogło poszczycić się ukończeniem szkoły średniej. To zdecydowanie za mało, żeby obsadzić wymagające wykształcenia i doświadczenia posady państwowe, zapanować nad krajem, który ogarniał strach i widmo komunizmu. Potrzebni byli mądrzy liderzy, którzy pokierowaliby pogrążonym w powojennym chaosie społeczeństwem.
Lęk, strach, groza
Te trzy słowa odmieniane są w powojennej Polsce przez wszystkie przypadki. Dotyczą każdego obywatela bez względu na płeć, wiek czy przynależność społeczną. Marcin Zaremba nie boi się podejmować trudnych kwestii, takich jak np. antysemityzm, który w niektórych częściach kraju wciąż ma się świetnie. Może się wydawać, że okrucieństwo obozów koncentracyjnych zmieniło podejście ludzi. Jednak Zaremba pokazuje, że wojenne doświadczenia – paradoksalnie – wyostrzyły negatywne postawy. W ogromnej ilości przypadków ludzie wyzbyli się człowieczeństwa, walcząc o życie jak zwierzęta. A mity dotyczące Żydów – powtarzane zwłaszcza na wiejskich terenach II Rzeczpospolitej – po wojnie wciąż pozostały żywe.
W powojennym chaosie na porządku dziennym były egzekucje Niemców, którzy nie zdążyli uciec, oraz zdrajców ojczyzny. Fotografia przedstawiająca jedną z takich egzekucji trafiła na okładkę „Wielkiej trwogi”. Wśród zgromadzonego tłumu widać także dzieci, dla których okrutna śmierć stała się przecież czymś powszednim. Jak wpłynęło to na dorosłe życie tych dzieci? Niestety brak jest rzetelnych badań psychologicznych – choć, jak pisze Zaremba, były takie próby. Możemy się jednak domyślać, że wspomnienia wojny i powojennej grozy musiały poważnie zaważyć na psychice setek tysięcy ludzi.
Źródła traumy
Nie sposób wymienić wszystkich lęków, które prześladowały Polaków po II wojnie światowej. Kobiety panicznie bały się gwałtów, których dopuszczała się Armia Czerwona, mężczyźni wracający z wojennych frontów cierpieli prawdopodobnie na zespół stresu pourazowego, a kraj zalewała masa osieroconych dzieci i wojennych inwalidów. Wszędzie panowała bieda. Ilość bolesnych i skomplikowanych kwestii, które postanowił podjąć się Marcin Zaremba w „Wielkiej trwodze”, jest ogromna. Trudno jest o tym czytać. Zwłaszcza że dotyczy to naszej historii, która składa się nie tylko z bohaterskich czynów i nieskazitelnego poświęcenia.
„Wielka trwoga” to fascynująca i ważna książka, którą warto, a nawet trzeba przeczytać. Każdy rozdział to przeżywanie innej traumy. Ale przerobienie tych lęków i strachów jest ważne dla zrozumienia tożsamości współczesnych Polaków. Jesteśmy przecież potomkami ludzi, którzy przetrwali tę powojenną wielką trwogę.
Źródło okładki: www.znak.com.pl
„Wielka trwoga” Marcin Zaremba – recenzja