Poczucie odrębnej tożsamości człowieka konstytuuje się wraz z okresem dojrzewania, zgodnie z tym, co możemy aktualnie wywnioskować z psychologii rozwoju człowieka. Poczucie tożsamości jest więc efektem gromadzenia różnych informacji o samym sobie, oceniania ich i wyciągania z nich refleksji odnośnie przeżywania samego siebie. Co się jednak dzieje, gdy proces rozwoju jest zaburzony? Co, jeśli poczucie tożsamości nie wynika już samoobserwacji oraz wpływów starszego pokolenia, a z wyuczonych w strachu o życie powtarzanych do obłędu zdań-formułek o nowej tożsamości?
Ecce homo
Powrót myślą do Niemiec z lat 30. to powrót do świata pełnych uprzedzeń haseł o czystości rasowej, które wkrótce zaczęto wcielać w życie. Dziś wszystko, co związane z tamtymi wydarzeniami, kojarzy się przede wszystkim z wielomilionową zagładą ludności żydowskiej. Na marginesie statystyk pojawiają się Świadkowie Jehowy, Romowie, ludzie o innej orientacji seksualnej czy więźniowe polityczni. Lista jest zapewne jeszcze dłuższa. Każdy jednak świadomy historii człowiek ma to wyobrażenie, jakie pozostawiły podręczniki, filmy dokumentalne, biograficzne i paradokumentalne, poświadczające o zgrozie obozów koncentracyjnych i traktowania ludzi jak nic niewarte przedmioty. Teraz wyobraźcie sobie, że mogło być jeszcze gorzej i na przykład Rom mógł być traktowany jako istota z jeszcze niższego szczebla istot żywych. Nie wiem, czy w ogóle wyobrażalnego. Na dodatek nie tylko przez oprawców, ale właściwie przede wszystkim przez współwięźniów. I teraz w wyobraźni spróbujcie zbudować obraz dorastającej dziewczyny, Romki, w Polsce większość zaś by powiedziała Cyganki, która trafia do takiego obozu. Jak długo utrzymałaby się przy życiu, gdyby nadal podawała się za Malikę? Pytanie następne: jak kraje cywilizowane przywitałyby ją po wyzwoleniu obozu?
Szkatułkowa opowieść
Miriam ma osiemdziesiąt pięć lat, właśnie budzi się w dniu tak doniosłej rocznicy. Osiemdziesiąt pięć lat! Szmat czasu, przeżyć, doświadczeń. Jej wizerunek w rodzinie jest od lat niezmienny, jest znana jako osoba uporządkowana, zorganizowana, dająca z siebie wszystko rodzinie, a przede wszystkim jako stateczna i porządna dama. Wspaniała osoba. Jednakże w dniu osiemdziesiątych piątych urodzin Miriam nagle dopada mnóstwo wspomnień, mnóstwo doświadczeń, które przez całe życie spychała w głąb swojej świadomości. I nagle jakby rozpętała się w jej głowie fala protestacyjna myśli, jakby wspomnienia przestały słuchać, jakby coś się uwolniło. I nagle Miriam cofa się w czasie do okresu powojennego, do swojego nowego wówczas życia, posłuszeństwa wobec Hanny, która ją przygarnęła. A z kolei ówczesna Miriam cofa się w czasie jeszcze głębiej, do okresu, gdy była znana jako Malika, miała małego braciszka Didiego, kuzynkę Anuszę i otaczał ją zupełnie inny świat i inne opowieści. A do snu były śpiewane romskie kołysanki. Szkatułka w szkatułce otwiera wejście do kolejnej szkatułki. A wszystko to zgrabnie poupychane na dnie świadomości…
Zdławiona rozpacz
Majgull Axelsson w swojej powieści „Ja nie jestem Miriam” wykreowała zupełnie fikcyjną postać i jej fikcyjne losy, ale poparte autentycznymi wydarzeniami historycznymi. Podczas lektury powieści czytelnik otrzymuje w pewien sposób nowe spojrzenie na temat Holocaustu i jego ofiar, ale też zupełnie nowe spojrzenie na temat przyjmowania uchodźców w takich krajach jak Szwecja. Autorka nie ukrywa przed czytelnikiem, że przeszłość jej rodaków nie jest usłana różami, a ich zachowania zupełnie pozbawione uprzedzeń i zgodne z prezentowanymi oraz głoszonymi prawdami czy zasadami. Romów nazywano wówczas tattare, odmawiano im prawa azylu, wyrzucano z kraju jako nację niechcianą. A wystarczyło, że Romka przedstawiła się jako Żydówka, by pobyt w Szwecji stał przed nią otworem. Ile jednak można udawać, że jest się kimś innym? Jak długo można udawać, że nic się nie wydarzyło, że nie przeżyło się koszmaru, jak długo można dławić w sobie rozpacz po tak ogromnej stracie?
Bolesna i piękna
Majgull Axelsson nie zaskoczy swoich stałych czytelniczek. Ponownie zawarła w swojej powieści dawkę ogromnego bólu, rozpaczy skrywanej pod maską uśmiechu i uporządkowania, ale napisaną tak pięknie, że trudno wobec niej przejść obojętnie. W kontekście zaś naszej własnej narodowej, trudnej przeszłości, której odmawiamy prawa bytu, a bolesne prawdy zamiatamy nieustannie pod dywan, jest to niezwykły akt odwagi, by przyznać się do błędów poprzednich pokoleń, obnażyć je i pokazać w świetle dziennym. I nie udawać, że tak się nie działo.To powieść dla czytelniczek, które lubią dociekać, drążyć i mają zmysł obserwacji. To powieść, która zmusza do trudnych refleksji, ale także oczyszcza, bo ostatecznie dąży do wyzwolenia. Polecam każdemu, kto lubi, kiedy książka naprawdę budzi w nim żywe uczucia i przemyślenia. Powieść jest dostępna także w wersji elektronicznej w formatach EPUB i MOBI za ok. 21 zł.
Źródło okładki: www.gwfoskal.pl
„Ja nie jestem Miriam” Majgull Axelsson – recenzja