Fascynacja tematem zła, a właściwie źródłem jego pochodzenia, sprowokowała wielu badaczy do różnorodnych podróży. Philip Zimbardo próbował rozgryźć ludzką psychikę i jej skłonność do odmienności, gdy jest poddana niecodziennym czynnikom sytuacyjnym. Maciej Wasielewski podstępem dostał się na wyspę Pitcairn i odsłonił przez czytelnikami jej ciemną stronę. I jeden, i drugi przedstawił historie, w które trudno uwierzyć. Okazuje się bowiem, że niezłomna wiara w ludzką skłonność do czynienia dobra jest wynikiem naszego wychowania, kultury, warunków, w jakich żyjemy, niekoniecznie zaś zakorzenionej skłonności ogólnej do właściwego postępowania. Eksperyment więzienny udowodnił to aż nadto. Życie na Pitcairn w reportażu Wasielewskiego ukazuje to od jeszcze mroczniejszej strony, bo tej wywołanej naturalnie, a nie przez eksperymentalną separację wybranej grupy.
Rzecz o buntownikach
Wyspa Pitcairn leży na Oceanie Spokojnym piętnaście tysięcy kilometrów na południowy wschód od Londynu. Została odkryta przez załogę królewskiego statku Swallow, lecz wyspy wówczas nikt nie zamieszkał. Dopiero w 1790 roku na wyspę zawinął brytyjski okręt Bounty, dobrze znany ze słynnego filmu, bazującego zresztą właśnie na tej prawdziwej historii, z dziewięcioma buntownikami i osiemnaściorgiem Tahitańczyków, którzy zapoczątkowali jej osiedlenie.
Na wyspie aktualnie mieszka sześćdziesiąt osób. W przybliżeniu to jak dwie klasy szkolne, niewiele. Ich protoplaści przynieśli na wyspę najpierw swój bunt z pokładu, zagubienie, wymordowanie większości osób, później próbę uporządkowania tego, co można było jeszcze ratować. Najwyraźniej jednak zło czaiło się cały czas w zakamarkach ich dusz.
Królowa nie przypłynie
Pitcairn, choć cywilizacyjnie jest dość młodą wyspą, ma jednak obfitą w szczegóły historię. Znajdują się w niej elementy łotrzykowskie, jest tu trochę piratów, jest rzeź zaraz u jej początków, a ów rozlew krwi niejako naznaczył ją piętnem. Jednakże z biegiem lat sytuacja na wyspie się uspokoiła, mieszkańcy nauczyli codziennego współżycia, stworzyli zasady, które wspólnie egzekwowali. Zasady te na przykład obejmują wszystkich nowych przybyłych. Są oni wnikliwie sprawdzani, a dziennikarze są odsyłani z kwitkiem. Jedynie królowa brytyjska zostałaby przyjęta, jak należy. Ta jednak zapewne nigdy na Pitcairn nie przypłynie.
Aby dostać się na wyspę, Wasielewski udawał antropologa, dzięki czemu jednocześnie mógł zadawać pytania, jakie go nurtowały w sprawie Pitcairn. Nieufność mieszkańców jednak nie sprzyjała nagrywaniu rozmów, stąd są one zapisem z pamięci. Mistyfikacja swoją drogą nie mogła trwać zbyt długo na małej wyspie, gdzie wszyscy o wszystkich wiedzieli wszystko. Dopóki jednak trwała, autor reportażu pozyskał sporo niepokojących informacji.
Długa historia cierpienia
Początek prawdopodobnie jest odległy w czasie, być może zbiegł się nawet z samym zamieszkaniem na wyspie. Niepokojący ślad zostawiły już zdarzenia z lat czterdziestych ubiegłego wieku, ale zawirowania historyczne spowodowały jego przeoczenie. Wielka Brytania, pod której jurysdykcją znajduje się wyspa, nie zaniepokoiła się rosnącą liczbą dziewcząt albo próbujących uciec z wyspy, albo popełniających samobójstwa.
To właśnie ich nienaturalne zachowania sprowokowały ciekawość. Zastanawiano się, co jest przyczyną, a jej proza i jednocześnie groza, jaką wywołuje, może szokować. Choć Zimbardo twierdzi, że to warunki, w jakich żyje człowiek, mogą prowokować jego zachowania, tak jednak trudno się pogodzić na milczącą zgodę całej społeczności na gwałcenie dzieci.
Wyspa widmo
Pitcairn jest niczym wyspa widmo. Mimo że istnieje naprawdę, została zlokalizowana na mapie, ma określona liczbę mieszkańców i została zbadana, wydaje się nie istnieć. Mieszkańcy izolują się od świata, usuwają wszelkie informacje na swój temat, znikają zdjęcia nieopatrznie umieszczone w sieci czy inne zapisy. Przekaz jest jasny: mieszkańcy nie chcą żadnej zewnętrznej ingerencji.
Pitcairn jest niczym więzienie z eksperymentu Zimbardo, z tą różnicą, że ludzie tam żyją naprawdę i reagują naprawdę. Cienka granica między dobrem a złem jest tam przekraczana nadal, proces sądowy, jaki się odbył, nie zmienił niczego. Czy jest szansa na to, że coś tam się zmieni? Czy może za jakiś czas ponownie usłyszymy o wyspie podczas kolejnego procesu? Reportaż Wasielewskiego to pozycja niezwykła. Nie dość, że dotyka tak przerażającego tematu, to jeszcze jest napisana ciekawie, charyzmatycznie, poetycko. Wasielewski przykuwa uwagę nie tylko tematem reportażu, ale również swoim niezwykłym stylem. „Jutro przypłynie królowa” to rozprawa o dwoistości ludzkiej natury. Książka, której nie powinno się przegapić!
Reportaż „Jutro przypłynie królowa” jest dostępny także w wersji elektronicznej w formatach EPUB i MOBI w cenie ok. 23 zł.
Źródło okładki: www.czarne.com.pl
„Jutro przypłynie królowa” Maciej Wasielewski – recenzja