Historia to bardzo dziwna dziedzina. Z jednej strony mamy same fakty, z drugiej dysponujemy szerokim wyborem smaczków. Problem polega na tym, że większość z nas skupia się właśnie na tej podręcznikowej stronie, przez co historia często nie zyskuje wielu zwolenników. Na szczęście są również autorzy, którzy potrafią o historii pisać w sposób niestandardowy, i nawet jeśli nie podadzą od razu wszystkich szczegółów na tacy, to być może zaciekawią czytelnika na tyle, by on sam zechciał dowiedzieć się więcej. „Historie przecenione”
Na początek coś nietypowego. Ludwik Stomma zebrał 10 opowieści, których znaczenie – jego zdaniem i zgodnie z tytułem – jest w dzisiejszych czasach przeceniane. To, co zwraca uwagę, to fakt, że tylko dwa z tych wydarzeń miały miejsce w dwudziestym wieku. Sam autor podkreślił to w przedmowie. Im dalej w przeszłość, tym mniej pamiętamy, i tym mniej miejsca (i czasu) poświęcamy na poznanie prawdy o danych wydarzeniach.W poznawaniu dziejów wielkie znaczenie mają kronikarze oraz ci, którzy potem dokonują interpretacji. To właśnie im zawdzięczamy podstawy naszej wiedzy. Problem pojawia się wtedy, gdy interpretatorów ponosi wyobraźnia (lub inne uwarunkowania) i powstaje zbyt wiele niedopowiedzeń.
Stomma w swojej książce„Historie przecenione” zajął się między innymi Maratonem, Attylą, Konstantynopolem, Waterloo i Stalingradem.
Świat nie do końca okrągły
Podczas gdy jedni autorzy zajmują się oceną ważności i przydatności danych wydarzeń, inni próbują domyślić się, co by było, gdyby historia potoczyła się inaczej. Czasem wplatają te przemyślenia w wątek swoich historii. Terry Pratchett zajmował się przede wszystkim fantastyką, ale nawet w Świecie Dysku znalazło się miejsce na odrobinę całkiem „ziemskiej” nauki. Możemy ją odnaleźć w czterech częściach tego cyklu, noszących zbiorczą nazwę „Nauka Świata Dysku”. Część trzecia nauk nosi tytuł „Zegarek Darwina” i traktuje o rozważaniach na temat słynnej książki o Ewolucji, i o tym, jak mógłby wyglądać świat, gdyby nie została ona napisana. Sam Pratchett jest tu tylko jednym z trzech autorów i jego zadaniem jest wprowadzenie czytelnika w założenia problemu. Zazwyczaj polega to na opisaniu nieco abstrakcyjnych działań magów z Niewidocznego Uniwersytetu. Gdy już to zrobi, do akcji wkraczają naukowcy: Jack Cohen oraz Ian Stewart. W przystępny i – przede wszystkim – bardzo wciągający sposób opowiadają o tym wycinku z historii ludzkości. Możemy więc przeczytać o wyprawie Beagla, o rozterkach młodego Darwina oraz o tym, co mogłoby wyniknąć z tego, gdyby ewolucja poszła inną drogą. Tak naprawdę otrzymujemy sporą dawkę historycznej wiedzy okraszonej ciekawymi i czasem zabawnymi spostrzeżeniami.
Zobacz także inne książki Terry'ego Pratchetta.
Sex sells
To prawda znana od dawna i niewiele zmieniło się w tej materii od czasu słynnego „Życia seksualnego dzikich” – jednej z najpoczytniejszych książek antropologicznych. Lech M. Nijakowski napisał książkę, która przyciąga oko dużym napisem „Pornografia” (recenzja). Dopiero bliższa lektura okładki ujawnia dopisek: Historia, znaczenie, gatunki. W tym przypadku mamy do czynienia z ciekawą opowieścią dotyczącą różnych okresów historycznych i próbą uszeregowania wiedzy na temat tego, czym jest pornografia, czym była na przestrzeni dziejów i jakie było jej zadanie. Jednocześnie autor nawiązuje do okoliczności historycznych i społecznych wykraczających poza współcześnie rozumiane znaczenie tego słowa. Tym samym może wciągnąć czytelnika i zachęcić go do poznawania historii.
As w rękawie
Inną formą nietuzinkowego pisania o historii jest tworzenie swego rodzaju katalogów. Czasem zdarza się, że autorzy takich zestawień odwołują się do powszechnie znanych analogii. Tak na przykład zrobił Jerzy Chociłowski, autor „Talii Niezwykłych Postaci II RP”.Mamy tu do czynienia z krótkimi, ale pełnymi ciekawych faktów i anegdot życiorysami 54 postaci z okresu międzywojnia w Polsce. Dla niektórych czytelników ta uczta być może będzie niezbyt obfita, dla innych może stanowić świetny wstęp do zapoznania z osobami znanymi do tej pory tylko z nazw ulic.
Pierwszy stopień
Żeby wzbudzić zainteresowanie historią, możemy się też odwołać do podstawowych emocji: ciekawości i strachu. Zawsze znajdzie się ktoś, kto lubi opowieści o porwaniach lub zaginięciach. Może się wtedy okazać, że idealną książką dla niego będzie przewodnik „Śladami słynnych zbrodni”. Na pierwszy rzut oka wątek historyczny może się czytelnikowi wydać bardzo ubogi, ale wystarczy tylko czytać między wierszami i poszperać w okolicznościach przedstawionych wydarzeń, by znaleźć punkt zaczepienia i rozpocząć szukanie historycznych ciekawostek.
Na zdrowie
Do tej pory mowa była o sposobach zapamiętania ważnych wydarzeń historycznych. Czasem jednak zdarza się, że natrafiamy na postaci, które chcą zapomnieć. Bez wątpienia jednym z największych koszmarów, o których chciałoby się zapomnieć, jest wojna. Bez względu na to, jak radziły sobie armie, po obu stronach frontu można było znaleźć takich żołnierzy, którzy walczyli, bo nie mieli wyjścia, ale mieli mnóstwo problemów. Nie da się ukryć, że wśród sposobów wspomagających rozwiązywanie problemów alkohol zajmuje jedno z wyższych miejsc. Z takiego założenia wychodził również Kamil Janicki, gdy pisał swoją „Pijaną wojnę”. Książka na swój sposób odbrązawia część mitów o żołnierzach mężnie idących do walki. Jednakże – choć nadużywanie alkoholu nie jest czymś, co powinniśmy pochwalać – ludzie ci stają się odrobinę bliżsi czytelnikowi właśnie ze względu na niemożność poradzenia sobie ze stresem.
Paralele
Przy poznawaniu historii, zwłaszcza tej starszej, warto wesprzeć się odniesieniami do rozwoju innych dziedzin naukowych. Czytając na przykład o okresie odkryć geograficznych, dobrze byłoby prześledzić, w jaki sposób rozwijała się kartografia. Od zarania dziejów człowiek przecież nie tylko starał się podbijać swoich sąsiadów, ale także nieco lepiej poznać własne terytorium i okolice.Dla ówczesnych mapa była bardzo ważnym narzędziem. Dla nas to często historyczna egzotyka. Osobom spragnionym tego typu wrażeń możemy z czystym sumieniem polecić „Skarby kartografii”.
Retro Reko
Ci, którzy naprawdę pasjonują się historią, potrafią o niej opowiadać w niezwykle interesujący sposób. Czasem jednak posuwają się o jeszcze jeden krok dalej. Dzięki temu możemy spotykać się z rekonstrukcjami bitew, wiosek i pradawnych zwyczajów. O takim hobby opowiada na przykład Igor D. Górewicz w książce„Poznaj Słowian”. To właściwie niewielki album, ale swój rozmiar kompensuje wspaniałą treścią i bogatymi ilustracjami. Autor skupia się na plemionach zamieszkujących północno-zachodnie tereny naszego kraju. Zdjęcia zaś najprawdopodobniej podsuną czytelnikom kilka szalonych pomysłów.
Wywiad-rzeka
Ostatnia propozycja łączy kilka rozwiązań. Aby opowiedzieć komuś o historii, być może warto zaprosić do współpracy jakąś znaną osobistość. Na wszelki wypadek warto się upewnić, że to postać kontrowersyjna. W książce „Zawód: szpieg” spotykamy byłego agenta polskich sił wywiadowczych, który opowiada o akcjach i protokołach wywiadowczych. Oczywiście tylko tych, o których wolno mu mówić. Jego pełna przygód młodość i dojrzałość dostarczają całej masy szczegółów historycznych. Jedyny minus takiego rozwiązania to konieczność skupienia się na czasach niemal współczesnych.
Prawda jest jednak taka, że trudno o uniwersalny sposób na polubienie historii, bo na każdego działają inne bodźce. Jeśli nie wiecie, które z nich działają na was – zachęcam do wypróbowania wszystkich.
10 książek, które mówią o historii w nietypowy sposób