To, co dla nas jest absurdalne, niecodzienne i komiczne, Rosjanina najpewniej wcale nie zdziwi. A gdyby tę pokręconą rosyjską rzeczywistość na potrzeby literatury wykrzywić jeszcze bardziej? Co, jeśli Tołstoj i Dostojewski okazaliby się bohaterami gry komputerowej? Czy Rosją naprawdę rządzą kremlowscy dygnitarze? Przecież mogą być tylko hologramami, zaś cały ten polityczny spektakl reżyserują zręczni marketerzy. A może władzę nad światem sprawują wampiry, które hodują nas jak bydło?
Takich wizji w prozie Wiktora Pielewina znajdziemy jeszcze więcej. Choć niewprawnemu czytelnikowi mogą wydać się pomysłami szaleńca, wszystkie są wynikiem uważnej obserwacji wydarzeń w Rosji i na świecie. Dobrze wiedzą o tym działacze młodzieżówki proputinowskiej partii Jedna Rosja, bo sporządzona przez nich lista pisarzy, których przykładny Rosjanin nie powinien czytać, zaczyna się właśnie od Pielewina.
Rodaków prozaika to na szczęście nie zniechęca. W swojej ojczyźnie Pielewinuchodzi bowiem za jednego z najważniejszych intelektualistów, a jego książki sprzedają się w rekordowych nakładach. By je zrozumieć, nie trzeba jednak być Rosjaninem – wystarczy z dystansem spojrzeć na to, co dzieje się wokół.
Czy kura potrafi latać?
Zbiór Omon Ra i inne opowieści zawiera trzy wczesne utwory pisarza: tytułową minipowieść oraz opowiadania: Żółta strzała, Samotnik i Sześciopalczasty. Bohater pierwszego, kierowany marzeniami o zdobyciu kosmosu, trafia do tajnej szkoły dla astronautów. Rzecz dzieje się w czasach ZSRR, więc, jak nietrudno się domyślić, młody Omon w kosmos nigdy nie poleci. Gdzie dotrze? To już nie będzie tak łatwe do przewidzenia.
Największe wrażenie robi jednak ostatnie opowiadanie. Wyobraźmy sobie dziwną, pustynną planetę, na której jedynym pożywieniem jest ziemia. Wyobraźmy sobie kilkanaście słońc, które regularnie gasną, pozostawiając planetę w całkowitych ciemnościach. Pielewin nie odmalowuje w ten sposób jednak kosmicznych krajobrazów, a opisuje tylko realia… przemysłowej fermy dla kur.
„Wzywa się ducha Che Guevary”
Powieść Generation P przyniosła pisarzowi światowy rozgłos. Z niezwykłą trafnością zdiagnozował w niej problemy trawiące postsowiecką Rosję – polityczną korupcję i pustkę konsumpcjonizmu podsycanego przez marketingowy przemysł. Społeczny zmysł i imponująca wyobraźnia odróżniają jednak Pielewina od innych kontestatorów. Brawurowo poprowadzona fabuła czyni zaś z lektury Generation P przeżycie porównywalne tylko z przejażdżką rollercasterem.
Główny bohater powieści, Wawilen Tatarski, to absolwent literatury, który z początku nie potrafi odnaleźć się w nowej, poradzieckiej rzeczywistości. Literackie zdolności pomagają mu w końcu znaleźć pracę w agencji reklamowej, gdzie dowiaduje się, że jej pracownicy odpowiadają nie tylko za tworzenie marketingowych kampanii.
Wawilenowi przyjdzie pisać przemówienia polityków z pierwszych stron gazet, którzy w rzeczywistości… wcale nie istnieją. Będzie też wywoływał ducha Che Guevary, doświadczy mafijnych porachunków, zje halucynogenne grzyby i na własne oczy zobaczy starożytną boginię. Łatwiej powiedzieć, czego w tej książce nie ma.
Dostojewski bez mamy
Z taką samą fantazją Pielewin napisał T.Tytułowy bohater do złudzenia przypomina Lwa Tołstoja – jest hrabią, a we wszystkich poczynaniach kieruje się naukami Chrystusa. W przeciwieństwie do swojego pierwowzoru, T. posiada moce, których nie powstydziliby się najlepsi superbohaterowie. Potrafi pokonać każdego przeciwnika, choć, jak na chrześcijanina przystało, wszystkie sprawy próbuje załatwić pokojowo. Tak jak Tołstoj, T. wyrusza w podróż do Pustelni Optyńskiej, ale przez amnezję nie wie, jaki ma w tym cel.
W pewnym momencie swojej wędrówki dowiaduje się, że na swoje życie nie ma żadnego wpływu. O jego losie decyduje grupa ghostwriterów, piszących powieść, której jest głównym bohaterem. Niedługo potem koncepcja nieco się zmienia, a książka staje się postapokaliptyczną grą komputerową. W zrujnowanym Sankt Petersburgu T. spotyka samego Dostojewskiego, który zmaga się z problemami typowymi dla postaci z gier… Resztę trzeba przeczytać.
Tak krótki tekst nie wystarczyłby, by streścić choć jedną książkę Pielewina, nie mówiąc już o całym dorobku pisarza. Jego powieści z każdą stroną odkrywają kolejne poziomy interpretacji, ale nawet docierając do dziesiątego dna, nie tracimy poczucia, że obcujemy z literaturą, która została stworzona przede wszystkim do czytania, nie analizowania.
Źródło okładki: http://www.grupawydawniczafoksal.pl
Rosja w krzywym zwierciadle – książki Wiktora Pielewina