Trylogia szwedzkiego dziennikarza to gratka dla miłośników kryminału. „Millennium”, na które składają się trzy tytuły: „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”, „Dziewczyna, która igrała z ogniem” oraz „Zamek z piasku, który runął”, to od dekady bestseller skandynawskiej literatury. Kiedy rozpoczęłam przygodę ze skandynawskimi kryminałami, pierwszą, po jaką sięgnęłam, była polecana przez wielu trylogia „Millennium” Stiega Larssona. Czym uwodzi szwedzki pisarz? Przede wszystkim wartką fabułą, barwnymi, wyrazistymi postaciami i zdarzeniami, które nie tylko mrożą krew w żyłach, ale też przywodzą na myśl sceny kryminalne rodem z filmów. Autor wykonał tytaniczną pracę, by każdy wątek, nawet poboczny, miał sens w zrozumieniu powieści jako całości. Całość spina postać głównego bohatera – Mikaela Blomkvista – dziennikarza ekonomicznego, który tropi i demaskuje nieuczciwych biznesmenów, nie pozostawiając na nich suchej nitki w swoich artykułach. Pierwsza część trylogii została zekranizowana w 2011 roku pod tytułem „Dziewczyna z tatuażem”, a reżyserii podjął się David Fincher. W główną postać wcielił się Daniel Craig, a odtwórczynią roli nieprzeciętnie uzdolnionej hakerki została Rooney Mara. „Mężczyzn, którzy nienawidzą kobiet” zekranizowano wcześniej w koprodukcji szwedzko-duńsko-niemiecko-norweskiej.
Część pierwsza – „Mężczyźni, którzy nienawidzą kobiet”
Kiedy znany dziennikarz Mikael Blomkvist zostaje skazany za zniesławienie, postanawia przez jakiś czas odpocząć od pracy, zaszyć się w głuszy i poszukać mocniejszych dowód na nieuczciwość oraz tajemne źródła dochodów jednego ze szwedzkich biznesmenów. Niespodziewanie dostaje jednak nietypowe zlecenie – w czasie przerwy w pracy nad magazynem „Millennium” ma rozwiązać zagadkę tajemniczego zniknięcia sprzed 40 lat.
Zleceniodawcą jest Henrik Vanger, starszy mężczyzna, dawny dyrektor naczelny koncernu Vangera – jednego z największych szwedzkich przedsiębiorstw. Co roku w dniu urodzin otrzymuje anonimową przesyłkę – oprawiony w ramkę nietypowy kwiat. Nie ma pojęcia, kto może być nadawcą. Pewnego dnia, pod pozorem pisania rodzinnej kroniki, sprowadza do siebie Blomkvista. Dziennikarz znany ze swej dociekliwości, ponadprzeciętnej intuicji oraz smykałki do spraw wymagających badania przeszłości, wydaje się staruszkowi idealnym kandydatem. Vangerowi zależy tylko na jednym – poznaniu prawdy o tym, co stało się z zaginioną 40 lat wcześniej wnuczką jego brata – Harriet Vanger.
Po dość długim wstępie, opisującym zawiłości pracy dziennikarza finansowego, który jest jak śledczy na tropie afery, następuje wartka akcja. Kiedy już nam się wydaje, że niczym Sherlock Holmes dochodzimy do rozwikłania tajemniczej zagadki, Larsson raczy nas kolejną porcją intrygujących wydarzeń, zagłębiając się jeszcze bardziej w krwawą często historię rodu Vangerów. Nie bez znaczenia pozostaje także tytuł pierwszej z książek, który odnosi się do szerokiego w powieści wątku znęcania się nad kobietami. Podane zostają szczegółowe dane oraz opisy tego, co spotykało kobiety, którym odebrano życie. Choć momentami są to relacje wstrząsające, żywo trafiają do wyobraźni czytelnika.
Pierwsza część trylogii „Millennium”przynosi rozwiązanie dręczącej od 40. lat Henrika Vangera zagadki tajemniczego zniknięcia Harriet. Uważam, że jest to także najlepsza i najbardziej wciągająca ze wszystkich części. Nie mniej ciekawymi są następne, skupiające się na losach Lisbeth Salander – hakerki i researcherki, bez pomocy której Blomkvist nie wpadłby na wiele tropów prowadzących do rozwiązania mrocznej zagadki sprzed lat.
Część druga – „Dziewczyna, która igrała z ogniem”
Lisbeth Salander poznajemy już w pierwszej części trylogii. To na pierwszy rzut oka dziwaczna dziewczyna, outsiderka z tatuażami, dziwną fryzurą, przeraźliwie chuda i niekobieca. Mija rok od zakończenia nietypowego zlecenia, które skrzyżowało drogi Lisbeth oraz Mikaela Blomkvista. Rok, podczas którego dziewczyna podróżowała i słuch o niej zaginął. W drugiej części trylogii Larsson skupia się na osobie tej młodej kobiety, która w obronie własnego życia nie cofnie się przed niczym. Kiedy wraca do Szwecji, na skutek niefortunnego zbiegu okoliczności zostaje oskarżona o morderstwo, znajdując się w centrum uwagi szwedzkiej policji. Mikael Blomkvist, nie wierząc w jej winę, postanawia jej pomóc za wszelką cenę. Lisbeth tymczasem zapada się pod ziemię…
Kolejna część trylogii „Millennium” przynosi nieoczekiwane zwroty akcji, wciągając czytelnika w mroczną atmosferę kryminalnego światka. Fabuła skupia się na demonach przeszłości Lisbeth Salander, nie dając jej zapomnieć o rzeczach, które tak bardzo chciałaby wymazać z pamięci. Choć w niektórych momentach historia dziewczyny zaczyna trochę pachnieć spiskową teorią dziejów, nie możemy jednoznacznie stwierdzić, że takie rzeczy nie są prawdopodobne. Larsson pozwala zgłębić psychologiczne motywy postępowania kobiety, sprawiając, że możemy lepiej poznać tę fascynującą postać, wniknąć w jej umysł i dowiedzieć się, co ją ukształtowało. Nie zapomina też o portretach psychologicznych innych bohaterów. Akcja powieści „Dziewczyna, która igrała z ogniem” jest wartka i dynamiczna. O ile pierwszy tom skupiał się bardziej na rozwikłaniu zagadki kryminalnej, o tyle drugi przepełniony jest pościgami, ucieczkami, bójkami i walką o życie. Do ostatniej strony trzyma w napięciu, zaskakując zakończeniem charakterystycznym dla tego szwedzkiego pisarza.
Część trzecia – „Zamek z piasku, który runął”
Kiedy w pierwszej części trylogii „Millennium” Lisbeth Salander okazała się niezbędna do tego, by pomóc dziennikarzowi czasopisma Millennium rozwikłać zagadkę sprzed lat, tak w trzeciej i ostatniej części – „Zamku z piasku, który runął” – to redaktor Blomkvist rusza w pogoń za prawdą, by oczyścić imię zaprzyjaźnionej hakerki. Trzeci tom jest kontynuacją drugiego, w którym okazało się, że ekscentryczna Lisbeth niesłusznie oskarżona została o morderstwo. To oczywiście nie jest jedyny wątek powieści, choć z pewnością dla tych, którzy poznali losy Salander i Blomkvista z wcześniejszych części, jeden z najciekawszych. Równolegle z tym wątkiem poznajemy wcześniejsze losy dziewczyny, jej rodziców i tego, jak wyglądało jej życie, kiedy była małą dziewczynką. Gdy Blomkvist odkrywa, co tak naprawdę przydarzyło się Salander, pisze o tym tekst, by pomóc jej oczyścić się z zarzutów, a zarazem pogrążyć i ukarać odpowiedzialnych za jej los. Zamieszani w sprawę sprawują funkcje rządowe, pracują w służbach bezpieczeństwa oraz w jednostce specjalnej odpowiedzialnej za bezpieczeństwo wewnętrzne oraz kontrwywiad – Säpo. Istnieje wielu, którym na rękę byłoby uciszenie niepokornej Lisbeth…
Choć trzecia część „Millennium” chyba najbardziej ze wszystkich naszpikowana jest nieprawdopodobnymi zdarzeniami, duchami przeszłości i polityką, którą bez wnikliwej lektury czasem trudno zrozumieć, oraz mnogością bohaterów, których w pewnym momencie trudno zapamiętać – zwłaszcza tych uwikłanych w sprawę Lisbeth Salander – nie sposób nie wciągnąć się w świat wykreowany przez Larssona. Mistrzowsko zbudowana fabuła, trzymająca stale w napięciu, wyszukane zbrodnie i jeszcze bardziej wciągające poszukiwanie odpowiedzi – sprawiają, że czytając te powieści, ma się nieodparte i bardzo obrazowe wrażenie przebywania w świecie bohaterów i rozwiązywania mrocznych zagadek razem z nimi. Może nuty pikanterii na koniec dodałby jakiś niewyjaśniony, tajemniczy wątek, nieukarany negatywny bohater, który znika nie wiadomo gdzie i kiedy… To wszystko pozostaje już jednak w sferze mojej czytelniczej fantazji.
Zagłębiając się w lekturę trylogii Larssona, chce się coraz więcej. Zapewne wielu z tych, którzy sięgną po „Millennium”, tak jak i ja, spędzą niejedną noc na czytaniu. Szkoda tylko, że po trylogii nie będziemy mogli się już zaczytywać w innych książkach tego szwedzkiego autora. Stieg Larsson, urodzony w 1954 roku, zmarł nagle na atak serca w roku 2004, tuż przed wydaniem pierwszej części „Millennium”, nie doczekawszy się uznania za życia. Pośmiertnie, dwukrotnie otrzymał skandynawską nagrodę „Szklanego Klucza” za najlepszą powieść kryminalną (w 2006 roku za „Mężczyzn, którzy nienawidzą kobiet” i w 2008 roku za „Zamek z piasku, który runął”).
Zobacz książki Stiega Larssona.
Źródło okładki: www.czarnaowca.pl
Stieg Larsson, „Millennium” – recenzja