Nigdy nie tworzyłam notatek na marginesach książek. Ze zdumieniem odkrywałam, że są czytelnicy, którzy dokonują co najmniej barbarzyństwa, postępując w ten sposób. Pierwszy raz zetknęłam się z pokusą robienia notatek podczas lektury „Obłędu” Jerzego Krzysztonia. Zamiast tego zakleiłam powieść niezliczoną ilością kolorowych karteczek. Drugi raz taka nieprzeparta chęć długo się nie pojawiała. Dopiero przy lekturze „Serca ciemności” poczułam znowu to nieznośne mrowienie.
Życie jak stojąca woda
Lektura „Jądra ciemności” przysporzyła mi duże rozczarowanie. Jakkolwiek doceniłam tłumaczenie Magdy Heydel, tak jednak miałam odczucie, że przede wszystkim przeczytałam ją za późno. Odebrałam Marlowa skrajnie negatywnie, Kurtza miałam za kompletnego szaleńca, zaś stosunek do kobiet jako mizoginistyczny. Odrzuciłam Conrada raz na zawsze.
Do innego podejścia do prozy Conrada przekonywali mnie jego wierni czytelnicy, toteż gdy przeczytałam o projekcie trans-fuzji najsłynniejszego opowiadania autora „Lorda Jima”, wyczekiwałam z ciekawością premiery. I już od pierwszego zdania „Serca ciemności” przepadłam z kretesem! „Gardziel Tamizy otwarta w bezkres wód. Morze i niebo spięte bez szwu, i w ich rozświetlonej przestrzeni: ławice barek w dryfie, żagle jak czerwone liście, maszty żagwie. Nie ma wiatru”. I jak Marlowa opętał Kurtz, tak mnie opętał Dukaj.
Dżungla jak mur
Historia, którą przedstawia Marlow na pokładzie statku wycieczkowego „Nellie” wydaje się w swojej prostocie kompletnie nudna. Oto Marlow, wysłannik Korporacji, udaje się do serca dżungli, z misją odzyskania kontaktu z najlepszym dotąd pracownikiem Korporacji, Kurtzem. Na miejscu szybko orientuje się, że człowiek ten posiada niespotykaną charyzmę, która zresztą wyprzedzała go sławą, ale długi pobyt w dżungli znacząco wpłynął na jego kondycję psychiczną.
Historia, którą przedstawia Dukaj, zasadniczo jest dokładnie taka sama. A jednak jakże inna! Narrator i Marlow przemawiają innym głosem, tonacją i wzruszeniem, a przede wszystkim szykiem zdania. Każda wypowiedź, każde zdanie jest niemalże poezją, w której można się zatracać bez końca. Dżungla jest murem, który bestialsko próbuje sforsować biały człowiek. A w jej wnętrzu, w sercu ciemności grasuje TO, które może opętać każdego.
Docierając do serca ciemności
O tym, jak przebiegała kolonizacja Afryki, uczono nas na lekcjach historii, bezwzględny wyścig o terytoria przedstawiały fakty, cyfry, zmiany na mapie. Dopiero jednak literatura wyzwala większą wrażliwość i pokazuje, że za tymi cyframi, przekształceniami całych terenów było dużo cierpienia i śmierci. Nadużywanie swojej wiedzy i władzy, trwonienie dóbr naturalnych, a wreszcie, również wyzwalanie w człowieku pozornie cywilizowanym i na wyższym poziomie od rdzennych mieszkańców, czystego zła.
To zło, choć później wielokrotnie przez człowieka odtwarzane, już wtedy budziło wiele pytań. Człowiek uznaje siebie za istotę moralną, a jednak w określonych okolicznościach usprawiedliwia swoje czyny właśnie ich kontekstem. Conrad mówił o dżungli, Dukaj dżunglę zamienił na niezbadane TO. Jakby był to iluzoryczny stwór, który opętał człowieka i przejął kontrolę nad jego czynami. Walka, którą toczy Kurtz, jest zatem z góry przegrana…
Jaskrawa diorama świata
Czasami, gdy z całych sił chciałabym przekonać wszystkich do lektury jakiejś powieści, czuję, że to moje przemożne pragnienie urasta do karykatury i wówczas boję się, że zamiast zachęcić, mogę osiągnąć odwrotny skutek. I właśnie odczuwam taką bezradność w przypadku „Serca ciemności”. Tak bardzo chciałabym, żeby każdy czytelnik po nią sięgnął, że popadam w skrajności. Spróbuję więc najprościej jak potrafię: dajcie się zaczarować Dukajowi. Niech i Was pochłonie ta jaskrawa diorama świata.
Źródło okładki: www.wydawnictwoliterackie.pl
„Serce ciemności” Joseph Conrad, spolszczenie Jacek Dukaj – recenzja