Pisarze w różny sposób poradzili sobie ze światem, który zaczął napawać grozą. Jedni stosowali apel do ludzkości, by przestrzec przed totalitaryzmem i jego konsekwencjami. Inni nauczyli się uciekać w świat fantazji (jak Tove Jansson i Antoine de Saint-Exupery, którzy swoje baśniowe światy zaczęli kreować podczas wojny bądź dla ucieczki przed wspomnieniami). W Polsce rozliczenia wojenne zbiegły się z procesem intensywnego włączania literatury w sferę oddziaływania komunistycznej ideologii. Wspomnieć należy o narodzinach kulturalnego ośrodka zagranicznego (Instytutu Literackiego), co już wkrótce zaowocuje podziałem na literaturę krajową i emigracyjną. Oto przykłady najbardziej reprezentatywnych lektur tego okresu.
„Żar” Sandor Marai, 1942
Niezbyt obszerny, lecz wybitny utwór, który stanowi opowieść o ludzkim życiu. Pisarzowi udało się w sposób niezwykle oszczędny i powściągliwy, a zarazem urzekający i liryczny odzwierciedlić naturę ludzką z jej niuansami.
„Kamienie na szaniec” Aleksander Kamiński, 1943
Książka jest wstrząsającym dokumentem poświęcenia i patriotyzmu młodych Polaków. Powstała z zapisu relacji Tadeusza Zawadzkiego „Zośki” oraz innych świadków wydarzeń. Dwukrotnie była wydawana podczas okupacji, pierwsze powojenne wydanie ukazało się w 1946 roku. Książka „Kamienie na Szaniec" została zekranizowana przez Roberta Glińskiego. Premiera filmu miała miejsce w 2014 roku.
„Mały Książę” Antoine de Saint-Exupery, 1943
Utwór zaliczany do najważniejszych dzieł XX wieku, jest baśniową opowieścią o dorastaniu do przyjaźni, miłości, odpowiedzialności za drugiego człowieka. Stawia pytania o hierarchię wartości i o sens relacji między ludźmi.
Zobacz także inne książki Antoine de Saint-Exupéry'ego.
„Folwark zwierzęcy” George Orwell, 1945
Orwell należy do grona najchętniej czytanych pisarzy XX wieku, a jego książka „Folwark zwierzęcy" w alegoryczny sposób ukazuje zagrożenia komunizmu i jest ostrzeżeniem przed każdym totalitaryzmem.
„Tytus Groan” Mervyn Peake, 1946
To pierwsza część trylogii, która opisuje opisuje życie Tytusa Groana, 77. hrabiego na zamku Gormenghast. Cykl porównywany jest do prac J.R.R. Tolkiena, Charlesa Dickensa i Roberta Louisa Stevensona. Trylogia zaliczana jest do klasyki, uchodzi za dzieło nie tylko oryginalne, ale także niedościgły wzór wyobraźni.
„Rok 1984” George Orwell, 1947
Futurystyczna i antyutopijna powieść, alegoria systemu totalitarnego, która nawet po upadku komunizmu nie straciła oskarżycielskiej wymowy i stanowi przestrogę. „Rok 1984" Przedstawia świat, w którym każda sekunda ludzkiego życia znajduje się pod wszechobecną kontrolą. Przymiotnik „orwellowski” stał się symbolem zniewolenia jednostki przez system.
„Dżuma” Albert Camus, 1947
Książka stanowi dzieło uniwersalne: alegorię okupowanej Francji i obraz losu ludzkiego. Dżuma to każde „zło”, wobec którego trzeba przyjąć określoną, zgodną z sumieniem postawę.
„Doktor Faustus” Tomasz Mann, 1947
Powieść oparta na motywie Fausta. Pisarz pod pretekstem ukazania losów genialnego kompozytora, Adriana Leverkühna, stawia diagnozę niemieckiego społeczeństwa, bierze udział w powojennej dyskusji na temat niemieckiej tożsamości.
„Królestwo z tego świata” Alejo Carpentier, 1949
Akcja rozgrywa się na przełonie XVIII i XIX wieku na Haiti, zawiera opis autentycznych wydarzeń, a także elementy folkloru i wiary bohaterów w zjawiska nadprzyrodzone. Powieść jest manifestem artystycznym wprowadzającym do literatury pojęcie „amerykańskiej rzeczywistości cudownej”.
„Pod osłoną nieba” Paul Bowles, 1949
Historia burzliwych losów pary małżeńskiej, która przyjechała do Maroka szukać natchnienia w celu uleczenia duszy i ratowania małżeństwa. Ich symboliczna wędrówka przez Saharę staje się metaforą ludzkiego losu. Powieść „Pod osłoną nieba" została zekranizowana przez Bernardo Bertolucciego.
Powyższe zestawienie jest subiektywne, dokonując wyboru, kierowałam się dwoma wyznacznikami. Książki oddają klimat lat 40. XX wieku i ukazują kondycję ówczesnego człowieka bądź wywarły wpływ na literaturę i kulturę. O kolejności w rankingu decyduje jedynie data ich powstania. Najbardziej prestiżowe zestawienia nie są w stanie jednakowo usatysfakcjonować czytelników. Można potraktować powyższy wybór jako drogowskaz i przyczynek do własnych poszukiwań. Podobne zajęcie może stać się bardzo odkrywczym hobby.
Lata 40. XX wieku to okres burzliwych wydarzeń i przemian obejmujący lata II Wojny Światowej oraz pierwsze lata powojenne. To czas poszukiwań modeli literackich, które będą w stanie odzwierciedlić doświadczenia wojenne i zupełnie nową rzeczywistość.