Reportażysta i znawca czeskiej kultury Mariusz Szczygieł napisał kiedyś, że po przekroczeniu granicy nabiera innego wymiaru. Stwierdził, że w przeciwieństwie do Polski, w Czechach ma prawo do wolności i nazwał ten kraj swoim azylem. Choć opinie polskich czechofilów bywają trochę przesadzone, w twórczości pisarzy z południa rzeczywiście można znaleźć cechy, które te zachwyty potwierdzają.
Szczygieł przywołuje często pojawiające się na polskich okładkach czeskich książek słowa, według których ich autorzy we wszystkim potrafią znaleźć piękno. W dziełach pisarzy z tego kraju można więc szukać remedium na zgiełk świata, a nieobca im czuła ironia i niezwykła wrażliwość dadzą siłę nawet w najbardziej krytycznych sytuacjach. Od czego zacząć przygodę z literaturą zza południowej granicy? Oto cztery tytuły, które najlepiej oddają jej ducha.
Święto przebiśniegu – Bohumil Hrabal
Kersko i jego mieszkańcy niczym się nie wyróżniają. Zwyczajna miejscowość i zwyczajni ludzie, w opowiadaniach z tomu Święto przebiśniegu, zostali jednak przez Hrabala sportretowani zupełnie niezwyczajnie. Każdy z bohaterów opowiadań ma swoje wady lub dziwactwa i to właśnie im pisarz poświęca najwięcej uwagi. Szczęśliwie nie ma tu miejsca na złośliwości – co najwyżej pojawia się delikatna, podszyta czułością ironia.
Hrabal wie, że pisarz musi tworzyć przede wszystkim dla ludzi. A żeby ci zechcieli sięgnąć po jego książki, muszą one dotyczyć ich samych. Zresztą, po co szukać natchnienia gdzieś daleko, skoro proste życie i najbliższe otoczenie dostarcza najlepszych inspiracji?
Śmierć pięknych saren – Ota Pavel
Znając biografię Oty Pavla, trudno uwierzyć, że to on stworzył Śmierć pięknych saren. Książka została napisana w ramach terapii, którą autor przechodził w szpitalu psychiatrycznym. Choroba afektywna dwubiegunowa, którą rozpoznano u Pavla była następstwem przeżyć z okresu hitlerowskiej okupacji. Traumatyczne wspomnienia odżyły na zimowej olimpiadzie w Innsbrucku, gdzie pisarz wyjechał jako reporter radiowy. By koszmar zaczął się na nowo, wystarczyły głosy niemieckich kibiców i sportowców.
A sama książka? Ulgę w chorobie przyniósł powrót do dzieciństwa. Do czasu, który Pavel spędził nad rzekami, łowiąc ryby z ojcem i braćmi. Wszystkie opisane tu zdarzenia przefiltrowane są przez niecodzienną wyobraźnię autora. Gawędziarski ton i nietypowy humor sprawiają zaś, że brzegi rzek oraz czeskie wsie i miasta jawią jako miejsca iście magiczne.
Butelki zwrotne – Zdeněk Svěrák
Książka jest literacką wersją scenariusza do filmu pod tym samym tytułem. Pełna absurdalnego humoru komedia została ciepło przyjęta także w całej Europie i odniosła sukcesy na filmowych festiwalach. I film, i książka opowiadają historię zbliżającego się do emerytury nauczyciela, który z dnia na dzień postanawia rzucić pracę.
Zatrudnia się jako kurier rowerowy, ale szybko kończy się to wypadkiem. Ostatecznie sens życia znajduje w punkcie skupu butelek w osiedlowym supermarkecie. Butelki zwrotne czyta się bardzo szybko, a dystans, z jakim główny bohater podchodzi do siebie i swojego życia czynią z tej książki idealną w trudnych chwilach lekturę. W pakiecie z filmem lub bez.
Przygody dobrego wojaka Szwejka – Jaroslav Hašek
Na koniec absolutna klasyka czeskiej literatury. Kto nie zna kultowych już żartów Szwejka i jego sylwetki stworzonej przez ilustratora Josefa Ladę? Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej są znane w niemal sześćdziesięciu krajach, a ich tytułowy bohater zdobył sympatię wszędzie tam, gdzie ukazał się przekład powieści Haška.
Przyczyn jej popularności nie trzeba szukać długo. Fenomen Szwejka zrozumie każdy, kto przeczyta opowiadające o jego pokręconych losach książki. Książki – nie książkę, bo Hašek poświęcił mu aż trzy tomy.
Po przeczytaniu tych pozycji niemal na pewno pojawi się ochota na więcej. Na szczęście literatura z Czech jest w naszym kraju często tłumaczona, a żaden czechofil nie będzie miał żadnych problemów ze znalezieniem nowych pozycji. Warto więc na własną rękę poszukać swoich ulubionych pisarzy zza południowej granicy.
Nasi południowi sąsiedzi nad wielkie narracje stawiają ciepłe, kameralne historie. Chyba w tym tkwi źródło popularności, jaką czeska literatura cieszy się w naszym kraju.