Jacek Dukaj już dawno przestał być postrzegany jedynie jako autor literatury fantastyczno-naukowej, przełamuje ramy, fascynuje nawet tych, którzy po science fiction nigdy dotąd nie sięgali. W każdej książce bawi się z czytelnikiem, kreśląc przed nim zaskakujące wizje, ale przede wszystkim stawiając przed nim ważne pytania natury filozoficznej, etycznej. Tak też jest i z „Lodem” – chyba jego najsłynniejszą, blisko 1000-stronicową powieścią. Można ją czytać, zagłębiając się przede wszystkim w akcję, przygodowo-sensacyjne zmagania ludzi, którzy próbują zmienić historię, ale można też odkrywać poszczególne warstwy, logikę różnych teorii i ich wpływ na różne wydarzenia czy też delektować się językiem – jakże odmiennym od tego, który kojarzono dotąd z fantastyką.
Alternatywna rzeczywistość i przełom wieku
Zdarzało się już wielu pisarzom pisać alternatywne wersje historii naszego kraju, ale Dukaj poszedł krok dalej, bo cała jego opowieść jest stylizowana na kształt tego, jak pisano 100 lat temu. Nawet nie sama wersja wydarzeń jest tu najciekawsza, ale raczej to, jak została ona wpleciona w całą koncepcję i strukturę „Lodu”, to, jak wielopłaszczyznowo można ją interpretować. W roku 1924 Polska nadal jest w większej swojej części pod zaborem rosyjskim, nie było żadnej pierwszej wojny światowej ani rewolucji, która by obaliła carat – ten trzyma się tak dobrze, jak nigdy wcześniej. Oto zarys tła historycznego, w jakim toczy się akcja. Pojawia się pytanie o to, co wpływa na los państw, narodów – przypadek, jakieś wielkie wstrząsy – i czy można przewidzieć i zrozumieć jakieś mechanizmy, na które można by wpływać.
Lute, nasi zesłańcy na Syberii i ćmiatło
Trudno tak naprawdę „Lód” streszczać, bo też różnych dygresji, wątków, ciekawych dialogów, które kompletnie odrywają naszą uwagę od akcji, jest tu cała masa – dla jednych to właśnie będzie największą frajdą z lektury, a ktoś inny będzie marudził, że mu się przez to książka dłuży. Tytułowy lód jest tu wszędzie – po upadku meteoru tunguskiego nastąpiło nie tylko ochłodzenie klimatu, ale pojawiły się też przedziwne zjawiska, których człowiek do końca nie potrafi wyjaśnić, np. wędrujące nad ziemią zlodowaciałe formy, które potrafią zniszczyć wszystko na swojej drodze. To właśnie na wieść o tym, że gdzieś na dalekiej Syberii pewien naukowiec rozgryzł ich tajemnicę, główny bohater, a prywatnie syn tegoż naukowca, dostaje zadanie od władz, by odnaleźć ojca i dostarczyć im wyniki jego badań. Benedykt Gierosławski rusza więc w podróż, która zmieni jego życie.
Lektura wymagająca trochę skupienia
Rzadko się zdarza, żeby książka czytała się z jednej strony tak dobrze, a jednocześnie wciąż kusiła, by wracać do jakichś wcześniejszych jej fragmentów, bo nagle dostrzegamy jakieś powiązania, jakąś myśl, która wydaje nam się, że mogłaby coś nam wyjaśnić. W „Lodzie” jest tak dość często. Warto więc nie spieszyć się z czytaniem i odkrywać wszystkie mniej lub bardziej ukryte smaczki, bo wszystko ma tu swój logiczny sens, nawet rozważania na temat zamrożonej logiki albo bezosobowa narracja prowadzona w przypadku postaci głównego bohatera (się obejrzało).
„Lód” to 1000 stron fascynującej intelektualnej i estetycznej przygody – przykład na to, jak literatura może wykorzystywać różne dziedziny nauk ścisłych, filozofii, historii czy nawet psychologii (czy uczucia da się przełożyć na język matematyki?). I w dodatku Dukaj wplata to umiejętnie w powieść pełną akcji, pościgów, strzelanin. Nawet na romans znalazło się miejsce. Do tego świetny język – archaizmy, stylizowanie, a jednocześnie tworzenie neologizmów i wplatanie ich w sposób naturalny w tę rozbudowaną, piętrową konstrukcję. To się po prostu czyta!
Nawet osoby, które od fantastyki trzymają się z daleka, o tej powieści wypowiadają się w samych superlatywach.
Książka dostępna jest również w wersji elektronicznej za ok. 22 zł.
Zobacz także inne książki Jacka Dukaja.
Źródło okładki: www.wydawnictwoliterackie.pl
„Lód” Jacek Dukaj – recenzja