„Pochłaniacz” to pierwsza część tetralogii „Cztery żywioły Saszy Załuskiej” autorstwa Katarzyny Bondy. W momencie ukazywania się książki pisarka miała na swoim koncie kilka całkiem niezłych powieści, ale to właśnie po lekturze „Pochłaniacza” Zygmunt Miłoszewski ochrzcił ją królową polskiego kryminału. Czy Bonda rzeczywiście na ten tytuł zasługuje? Kobieta, psycholog, detektyw
Główna bohaterka, Sasza Załuska, wraca do kraju po kilkuletnim pobycie za granicą, gdzie studiowała na Wydziale Psychologii Śledczej w Huddersfield. To właśnie tam zyskała niezbędne umiejętności do wykonywanego przez siebie zawodu profilerki, czyli osoby ustalającej cechy sprawcy przestępstwa na podstawie miejsca zbrodni, sposobu popełnienia czynu, wyboru ofiary i innych podobnych okoliczności. Kobieta, będąc samotną matką, pragnie zmienić swoje życie, powrócić wraz z córką bliżej rodziny. Chce skończyć doktorat, znaleźć spokojną pracę i ustabilizować swoje życie.
Nie będzie to jednak takie proste. Co prawda, na brak zajęć w ojczyźnie Sasza nie może narzekać, ale z pewnością nie zaliczają się one do spokojnych. Po przeprowadzce do Gdańska niemal od razu zgłasza się do niej Paweł Bławicki, współwłaściciel klubu muzycznego; zleca on wykonanie profilu swojego wspólnika – Janka Wiśniewskiego (pseudonim Igła), niespełnionego piosenkarza, twórcy jednego szlagieru. Bławicki obawia się, że właśnie z jego strony grozi mu niebezpieczeństwo. Sasza podejmuje zlecenie, szybko okazuje się, że konflikt o pieniądze i szantaż to tylko wierzchołek góry lodowej – cała sprawa jest zdecydowanie bardziej skomplikowana, ma swój początek w połowie lat 90. XX wieku, a zamieszani są w nią politycy, mafiosi, policjanci i inni ciekawi bywalcy przestępczego półświatka. Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej, gdy Igła zostaje zastrzelony, a na światło dzienne wychodzą skrywane latami tajemnice z przeszłości. Kluczem do rozwiązania kryminalnej zagadki wydaje się tekst „Dziewczyny z północy”, jedynego hitu Wiśniewskiego. Profilerka wpada w sam środek zdarzeń i musi wykorzystać wszystkie swoje umiejętności oraz dawne kontakty z policji, aby spróbować poskładać ogromną ilość faktów w jedną logiczną całość. W końcu zostaje nawet niezależnym ekspertem pomagającym rozwiązać sprawę zabójstwa. Czy uda jej się odnaleźć winnego?
Szerokie horyzonty
Tym, co najbardziej uderza w „Pochłaniaczu”, jest bardzo rozbudowane tło społeczno-obyczajowe. Bonda świetnie ukazuje zarówno rzeczywistość Gdańska z pierwszej połowy lat 90., jak i obecną sytuację w mieście. Autorka pieczołowicie, bardzo dokładnie przedstawia historię poszczególnych bohaterów, nawet tych drugo- lub trzecioplanowych. Popisuje się przy tym umiejętnością wnikliwej obserwacji ludzkich zachowań, tworząc niebanalne portrety psychologiczne (o czym szerzej za chwilę), oraz niesamowicie oddaje realia świata przedstawionego. W książce pojawiają się też odniesienia do prawdziwych osób i zdarzeń, co stanowi dodatkowy smaczek.
Opis eksperymentu z dziedziny osmologii, czyli próby wykrycia sprawcy po pozostałym na miejscu zbrodni zapachu, a także wiele innych fragmentów przybliżających czytelnikowi pracę policji od kuchni świadczy, że Bonda sumiennie i z dbałością o najmniejsze szczegóły przygotowała się do napisania powieści. Tę dbałość o detale widać w prawie każdym elemencie opowiadanej historii: psychologii postaci, licznych retrospekcjach i rozbudowanym tle obyczajowym. Wszystko składa się na niejednoznaczną, nietuzinkową opowieść, w którą zręcznie wpleciona jest kryminalna intryga. Autorka potrafi również zaskoczyć nagłymi zwrotami akcji, jest ich naprawdę sporo. Jeżeli ktoś lubi tego typu rozbudowane historie, z pewnością będzie się rozkoszował lekturą „Pochłaniacza”.
Odcienie szarości
Niewątpliwą zaletą jest fakt, że Bonda nie stara się za bardzo oceniać i wartościować swoich bohaterów. Nie ma tu ludzi krystalicznych, praktycznie każdy skrywa mroczną tajemnicę. Najlepszym przykładem jest sama Załuska. Choć to kobieta odważna, gotowa do podejmowania wyzwań i ponadprzeciętnie inteligentna, ją też dręczą demony przeszłości. Choć dawne problemy alkoholowe pozornie są już jedynie złym wspomnieniem, to w rzeczywistości powracają na każdym kroku. Ciągoty do czystej i innych procentowych trunków towarzyszą Saszy przez cały czas, niejednokrotnie odpycha je resztką silnej woli, w czym pomaga jej przede wszystkim troska o córkę. Bohaterka, samotna, lekko nadopiekuńcza matka, kobieta, która przeżyła traumę porwania, ma również problemy emocjonalne w relacjach z mężczyznami. Zamyka się w skorupie i nie dopuszcza nikogo do siebie. Trudności, z którymi się zmaga, uczłowieczają ją w oczach czytelnika i sprawiają, że łatwo się z nią utożsamić. Na kartach powieści podobnie ambiwalentnie przedstawiona jest większość postaci, co z pewnością dodaje im autentyczności.
Mimo wielkiej liczby zalet trzeba uczciwie powiedzieć, że „Pochłaniacz” nie wszystkim przypadnie do gustu. Fani „czystego”, klasycznego kryminału skoncentrowanego na akcji mogą być zwyczajnie znużeni wielością opisów i wątków pobocznych, które nie zawsze są niezbędne w kwestii odpowiedzi na pytanie o tożsamość mordercy. Momentami, i to długimi, tło przykrywa wątek główny. Czasem i niektóre dialogi wydają się zwyczajnie przegadane, a lektura zaczyna drażnić. Należy jednak pamiętać, że to nie powieść Agathy Christie. Tutaj nie zawsze najważniejszy jest motyw zabójstwa, lecz szerszy kontekst uwzględniający jaka tajemnica wiąże się z danym wydarzeniem.
Bondy nie nazwałbym za Miłoszewskim królową polskiego kryminału, mimo że od czasu „Pochłaniacza” zdążyły wyjść już dwie kolejne części tetralogii o Saszy Załuskiej: „Okularnik” i „Lampiony”. Jej powieści bywają fascynujące i potrafią wciągnąć czytelnika, ale to nie wątek kryminalny, lecz sposób opowiadania historii stanowi o ich sile. Wszystkim fanom gatunku polecam ocenić samemu, czy ten styl im pasuje, bądź co bądź autorka należy do ścisłej czołówki polskich pisarzy kryminałów.
Zobacz również inne książki Katarzyny Bondy.
źródło okładki: muza.com.pl
„Pochłaniacz” Katarzyna Bonda – recenzja