„Nie można być ściubolem”
Fraza ta padła bowiem mniej więcej pięć lat temu w wywiadzie, którego Andrzej Stasiuk udzielił Gazecie Wyborczej, i była częścią dłuższego stwierdzenia, które – jak się zdaje – doskonale definiuje zarówno jego podejście do świata, jak i twórczość. Może nie całą, ale z pewnością tę jego część, która będzie nas tutaj interesowała, a mianowicie – okres, w którym powstawał i wydany został Dziennik pisany później. Cytat ten w wersji rozszerzonej brzmi: „To piękna rzecz przep***lić kawał życia. Tę jedną, jedyną rzecz, którą się dostało. Na to trzeba mieć gest. Nie można być ściubolem, co to liczy każdą godzinę, że to trzeba tak, a to trzeba tak. Życie to w końcu strata jest.”
Skąd ten kilkuletni już wyimek z rozmowy w recenzji Dziennika pisanego później? Otóż wydaje się, że to dobry przykład obrazujący specyfikę jego stylu. Tego typu niestandardowe, pełne nonszalancji ogólne sformułowania na temat życia i literatury (nierzadko okraszone słowami uważanymi powszechnie za wulgarne) stały się swego rodzaju znakiem rozpoznawczym Stasiuka. Pojawiają się w wielu jego książkach, także tych wcześniejszych, ale w Dzienniku... jest ich całkiem sporo. A co więcej – sformułowaną w tej wypowiedzi filozofię życiową pisarz wyraźnie wprowadza w życie, pisząc rzeczoną książkę.
Podróż – ale po co?
Dziennik pisany później pozornie jest zbiorem luźnych notatek pisanych pod wpływem podróży Stasiuka po Bałkanach – Albanii, Bośni, Chorwacji... Znajdziemy tu ślady tamtejszych krajobrazów, lokalnego kolorytu, ale przede wszystkim rozmów z ludźmi (bądź tylko ich obserwacji), dodatkowo zilustrowanych przez serię świetnych, czarno-białych fotografii portretowych autorstwa Dariusza Pawelca. Pojawiają się nazwy miejscowe, nieco dla nas egzotyczne (choć słowiańskie) imiona, obrazki z trasy. Kto spodziewał się jednak reportażu czy wspomnień z podróży, srodze się rozczaruje.
W drodze przez Europę Środkową i Bałkany myśli autora wciąż uciekają ku ojczyźnie. Wyrusza on w podróż nie po to, by dogłębnie poznawać odmienną kulturę czy kontemplować cuda natury i architektury. Interesuje go przede wszystkim spojrzenie na swój własny kraj z oddalenia, z dystansu. Spokojna, niespieszna konfrontacja swoich o nim przeświadczeń z rzeczywistością. To, co dookoła – ludzie, krajobrazy – traktuje raczej jako narzędzie w swoich rozważaniach na temat Polski. Motywacje i koncepcje podróżowania bywają różne, ale trzeba przyznać, że aby przyjąć tę stasiukową, „trzeba mieć gest”.
Urok ojczystych osobliwości
Z pewnością nie jest to jednak laurka wystawiona ojczyźnie. Dziennik pisany później, stylistycznie czerpiący wiele z gatunku gawędy, to raczej ciążące ku esejowi rozmyślania nad specyfiką własnej kultury i tym, jak cechy narodu przejawiają się w jego wytworach. Obszerny fragment (to jedna z najbardziej znanych i najszerzej dyskutowanych części książki) poświęca Stasiuk Sanktuarium Maryjnemu w Licheniu – jego rozbudowany, barokowy opis podszyty jest niekłamanym zdumieniem i pewnego rodzaju zachwytem dla autentyczności (sic!) licheńskiej bazyliki, której kształt jest wynikiem (dyskusyjnych) gustu i oczekiwań Polaków.
Odrzucając „ściubolenie” i wykazując się „gestem”, Stasiuk wpada jednak momentami w swoją własną pułapkę. Są w tej książce fragmenty stanowczo zbyt długie i przegadane, co do których celowości można mieć uzasadnione wątpliwości – bywa, że wywody pisarza okazują się po prostu nieco nużące. Irytować może też trochę despotyczny ton narratora – ale patrząc na to z drugiej strony, to właśnie on nadaje książce wyrazistości i oryginalności. Dziennik pisany później podzielił czytelników – ma swoich gorących zwolenników, ale i liczne grono krytyków. Warto jednak sięgnąć po tę publikację i przekonać się samemu, czy taki sposób uprawiania literatury przemawia do nas i czy podzielamy taki punkt widzenia.
Źródło okładki: www.czarne.com.pl
Triumfy w rankingach bestsellerów święci ostatnio "Życie to jednak strata jest" – zbiór rozmów, które z Andrzejem Stasiukiem przeprowadziła w ostatnich latach Dorota Wodecka. Ale nie o tej książeczce będzie tu mowa – choć jej tytuł pochodzi właśnie z tych stasiukowych czasów, do których się cofniemy...