Ermənilər (erm. հայեր) — Qafqaz və Yaxın Şərqdə xalq. Özlərini "Hay", ölkələrini "Hayastan" adlandırırlar. Ermənistan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər. Bundan əlavə İran, Türkiyə, Livan, Suriya, və Azərbaycanda da məskunlaşmışlar. Sayları 2010-cu ilə olan təxminlərə əsasən 11 milyon nəfərdir. Ermənistandankı ermənilərin sayı rəsmi rəqəmlərə görə 3 milyona yaxındır. Türkiyədə ermənilərin sayı müxtəlif mənbələrə görə 35000 ilə 50000 arasında olub, demək olar ki, hamısı İstanbul və ətrafında yaşamaqdadır. Azərbaycanda isə təxminən 120,7 min erməni yaşamaqdadır, onların demək olar ki, hamısı Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı işğal olunmuş rayonlarda məskunlaşmışdır. 19-cu əsrə kimi əksəriyyəti Osmanlı İmperiyası və İranda yaşayan ermənilər bu dövrdən sonra müxtəlif səbəblərdən dünya ölkələrinə səpələnib və bu səpələnmə nəticəsidə dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan erməni topluluqlarına erməni diasporası adı verilib. Erməni diasporasının ən güclü olduğu ölkələr ABŞ, Rusiya və Fransadır. İran və Türkiyədəki ermənilər özlərini diaspora saymırlar. Dindarları əsasən Erməni Qriqorian kilsəsinə etiqad edir.
Ümumi sayı: 8 000 000[1] - 10 000 000[2]
Erməni Qriqorian Kilsəsi, Erməni Katolik Kilsəsi, Armenian Evangelical Church[d] və Armenian Native Faith[d]
Indo-Europeans[d]
Hemşinlilər, Cherkesogai[d] və Erməni diasporu
Məskunlaşma areallarıRedaktə
1999 sa.[3]
2009 sa.[4]
Bütün ölkə üzrə 120 745[5] 120 300
21-30 sentyabr 2010-cu il ümumtacikistan əhali siyahıyaalınmasına əsasən 7.564.502 nəfər olan ölkə əhalisinin 434 nəfəri etnik ermənilərdən ibarətdir.[6]
2008-ci ilə olan məlumata əsasən Türkiyənin təxminən 60.000 erməni kökənli vətəndaşı vardır.[7] Bundan əlavə təxminən 100.000 nəfər Ermənistan vətəndaşı qeyri-qanuni olaraq Türkiyədə işçi olaraq çalışmaqdadır.[8]
1966[9]-cı ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən 25.078.923 nəfər İran əhalisinin 108.421[9] nəfəri və ya əhalinin 0.43%-i ermənilərdən ibarət idi. Onların 72.121[9] nəfəri Tehran şəhərində məskunlaşmışdı.
1996-cı ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən 60.055.488[10] nəfər İran əhalisinin 59.788.791[11] nəfəri (və ya əhalinin 99.55%[10]-i) müsəlman, 78.745[11](qadın: 39.267 nəfər, kişi: 39.478 nəfər) nəfəri (və ya əhalinin 0.13%-i) xristian (əsasən erməni və assuriyalı), 27.920[11] nəfəri (və ya əhalinin 0.05%-i) zərdüşti, 12.737[11] nəfəri (və ya əhalinin 0.02%-i) musəvi, 147.295 nəfəri (və ya əhalinin 0.25%-i) isə digər dinlərə etiqad edənlər olmuşdur .[11]
2006-cı ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən 70.495.782 nəfərlik İran əhalisinin 99.43%-ni müsəlmanlar, 0.16%-ni (109.415 nəfər - qadın: 54.664 nəfər, kişi: 54.751 nəfər) xristianlar, 0.03%-ni zərdüştilər, 0.01%-ni musəvilər, 0.37%-ni isə digər dinlərə etiqad edənlər təşkil edir.[12]
2012-ci ilə olan təxminə əsasən Suriyada 70.000-80.000 nəfər dolayında erməni diasporu yaşamaqdadır.[13] Onların yarıya qədəri Hələb şəhərində məskunlaşıbdır. 2010-cu ildə onların bir hissəsi Zəngilan rayonuna gətirilmişdir.
2003-cü ildə ABŞ İraqda hərbi əməliyyatlara başladığı zaman bu ölkədən 25.000-dən çox erməni yaşasa da, müharibənin təsiri ilə ölkədə yaşayan ermənilərin 40%-ə qədəri digər ölkələrə köç etmişdir.[14] 2012-ci il üçün İraqda ermənilərin sayı 15.000-16.000 nəfər dolayında qiymətləndirilir.[14]
LivanRedaktə
2007-ci ilin sonuna olan rəsmi təxminə əsasən Livan əhalisi 3.759.136 nəfərdir .[15] 2005-ci ilə olan məlumata əsasən ölkədə 116.214 nəfər erməni yaşayır.[16] Onların 88.601 nəfəri qreqoryan, 20.259 nəfəri katolik, 7.354 nəfəri isə protestantdır .[16] Erməni toplumu Livan parlamentində 6 qriqoryan millət vəkili ilə təmsil olunur .[16] Siyasi-hərbi münaqişələr və sosial vəziyyətin pisləşməsi Livandakı erməni diasporasının ABŞ başda olmaqla Şimali Amerikaya, Avropa Birliyi ölkələrinə və Avstraliyaya köçünü sürətləndirmişdir, bu səbəbdən erməni əsilli əhalinin sayı artım göstərməyərək ildən ilə azalmaqdadır.
Bəzi məlumatlara əsasən Misirdə 2010-cu ilə olan təxminlərə əsasən 6.000-11.000 nəfər arası erməni əsilli əhali yaşamaqdadır.[17]
SudanRedaktə
Məxəzlərdə ermənilər Sudan ərazisində ilk dəfə XVII-XVIII əsrlərdə xatırlanırlar.[18] Bununla belə bu ölkədə erməni cəmiyyəti XIX əsrin ikinci yarısında formalaşmağa başlamışdır.[18] Ənənəvi olaraq erməni cəmiyyəti Sudanın Xartum, Omdurman və Qadarif şəhərlərində cəmləşmişdir.[18] Sudanda ilk erməni məktəbi 1930-cu ildə əsasən məsihi etiqadlı əhaliyə sahib Qadarif şəhərində yaradılmışdır.[18] 1956-cı ildə paytaxt Xartumda "Erməni gimnaziyası" yaradılsa da 1977-c ildə mərkəzi hökumət tərəfindən bağlanıldı.[18] 1957-ci ildə Sudanda Müqəddəs Qriqori erməni kilsəsi açıldı.[18] 1965-ci ildə Sudanda erməni diasporasının sayı 2.3 min nəfərdən çox idi.[18] Sudanda mövcud olan erməni cəmiyyətinin önəmli hissəsini Türkiyədən, həmçinin Misir və Efiopiyadan bura köçmüş əhalinin varisləri təşkil edirdi.[18] Efiopiya və Misirdə olduğu kimi Sudanda da ermənilər müəyyən dərəcədə yerli məsihi etiqadlı həbəş və kopt kökənli əhali ilə qaynayıb-qarışmışdı.[18] 2003-cü ildə baş vermiş Darfur hadisələri zamanı 300 nəfər erməni əsilli əhali də ödürüldü.[18] Hələ bu hadisəyə qədər ölkədə milliləşdirmə haqqında qanunun qəbulu ilə ermənilər ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Misir və Fransaya köç etməyə başlamışdılar.[18] Ancaq Darfur hadisələri ilə bu köç kütləvi xarakter almış və beləliklə 2011-ci ilə olan məlumata əsasən ölkədə 50 nəfər erməni əsilli əhali qalmışdır.[18] Qalan əhali isə 60 % yaşlılardan ibarətdir.[18]
Braziliyanın statistika xidmətinin məlumatına əsasən 1885-c ildə ölkədəki ermənilərin sayı 100 nəfərdən çox deyildi.[19]
Dini mənsubiyyətRedaktə
Diər bir mənbəyə görəsə ermənilər xristianlığı 583-cü ildə qəbul ediblər [20] Bununla bağlı Ziya Bünyadovun Gevorq Eminə yazdığı məktubda deyilir: "İlk dəfə olaraq 313-cü ildə albanlar, onlardan sonra isə gürcülər və bizanslılar xristianlığı qəbul ediblər. Ermənilər isə albanlardan 270 il sonra xristian olublar. 313 üstəgəl 270 neçə eləyir? Bəli – 583. Məhz həmin ildə ermənilər xristianlığı qəbul ediblər və deməli, erməni kilsəsinin yaradılmasının 1700 illiyinin qeyd olunması tədbirlərini hələ sonraya saxlamaq lazım gələcək. Belə ki, bu yalnız XXIII əsrdə olacaq!... Hamıya məlimdur ki, Qafqazda apostol kilsəsi alban kilsəsi olub. Heç olmasa katalikos Avraamın albanlata ünvanlanan məktubunu oxu: bizim erməni taxt-tacından əvvəl olan alban taxt-tacı və s. və i. Axı erməni kilsəsi qriqoryan kilsəsidir. Yəni öz başlanğıcını Qriqoridən götürür. Qriqori isə məlimdur ki, apostol Yeliseyin şagirdinin şagirdi olub. Əgər Qriqori apostol olmayıbsa, erməni kilsəsi necə apostol kilsəsi ola bilər. Bax, məsələ bundadır!" [21]
"Erməni xalqının tarixi taleyi bu xalqın özünün müstəqil dövlət yaratmağa qadir olmadığını inkaredilməz dəqiqliklə sübut etmişdir" [22] ,[23]
Qədim Erməni çarlığıRedaktə
Orta əsrlər dövrüRedaktə
Türklərdən asılılıq dövrüRedaktə
Erməni Reformasiya hərəkatı və millətçiliyin təşəkkülüRedaktə
Ermənistan Respublikasının yaradılmasıRedaktə
Soyqırımı iddialarıRedaktə
Əsas məqalə: Qondarma erməni soyqırımı
1914-cü ildə I Dünya Müharibəsindən öncə Osmanlı İmperiyasında siyahıya almaya görə bütün imperiya əhalisi 18.520.016 nəfər, İstanbul daxil bütün imperiya ərazisində yaşayan qriqoryan və katolik ermənilərin sayı 1,23 milyon olmuşdur (Qeyd: Qriqoryan ermənilər 1.162.169 nəfər olmaqla).[24] Erməni kilsəsinin vergi qeydlərinin 1913-cü il statistikasına görə bu rəqəm 1.916.000-dir. Qərb mənbələrində isə bu rəqəm 1.600.000 ilə 1.800.000 arsında dəyişir. Cümhuriyyət dövrünün ilk siyahıya almasında (1927)Türkiyədəki ermənilərin sayı 100.000 olaraq göstərilib. Birnci Dünya Müharibəsi dövründə həyata keçən bu böyük say dəyişikliyi erməni mənbələrində adətən Mezu Yeğern (Böyük fəlakət) və ya Çart(Qırım) olaraq adlandırılır və müasir erməni tarixinin dönüş nöqtəsi olaraq qiymətləndirilir. 1965-ci ildən sonra müxtəlif ölkələrdəki erməni diasporaları təbliğat işi apararaq bu hadisəni Erməni soyqırımı kimi tanıtmağa çalışırlar. Lakin tarixi sənədlərdən bəllidir ki, Osmanlıdakı ermənilərin sayının azalmasının səbəbi onların öldürülməsi deyil, Livan, Suriya və digər ərazilərə köçürülməsidir. Hazırda da bu ərazilərdə ermənilər kütləvi şəkildə yaşamaqdadır.
Məşhur ermənilərRedaktə
↑ Milliyet Gazetesi: Dışişleri: Azınlık sayısı 89 bin (haberin yayınlanma tarihi: 12 Aralık 2008)
↑ 9,0 9,1 9,2 Encyclopædia Iranica :ARMENIANS OF MODERN IRAN
↑ 10,0 10,1 United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) - The UN Refugee Agency :Core document forming part of the reports of States Parties : Iran (Islamic Republic of). 30.06.1998. HRI/CORE/1/Add.93. (Core Document)
↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 The Middle East and North Africa 2003
↑ 14,0 14,1 Информационный Центр газеты армян России “Еркрамас” :Около 40% армян, проживавших в Ираке, покинули эту страну с начала войны в 2003 году – ТВ
↑ 16,0 16,1 16,2 Ermeni Araştırmaları Enstitüsü (ERAREN) :Lübnan'da Ermeni Diasporası
↑ 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 Интернет-портал "Армяне в мире": Арман Акопян. Армяне в Судане. "Ноев ковчег", № 20 2011.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Ermənilər&oldid=4814234"
Last edited on 21 iyul 2019, at 11:17