Cümlə üzvləri, cümlənin baş üzvləri. Mübtəda
Bir biri ilə həm mənaca həm də qrammatik cəhətdən bağlı olan və müəyyən bir sintaktik suala cavab verən sözlərə cümlə üzvləri deyilir.
Cümlədəki sözlərin heç də hamısı cümlə üzvü ola bilmir. Hər hansı bir söz cümlə üzvü olmaq üçün, birinci növbədə, leksik məna daşımalı və başqa bir sözlə sintaktik əlaqədə olmalıdır. Deməli, cümlə üzvləri yalnız əsas nitq hissələri ilə ifadə olunur. Üyrəndiyimiz kimi, isim cümlədə daha çox mübtəda və tamamlıq; Cümlə üzvləri, cümlənin baş üzvləri. Mübtəda və say, əsasən, təyin; zərf zərflik; təsriflənən feillər isə xəbər olur. Əvəzlik əvəz etdiyi nitq hissəsinin sintaktik vəzifəsini daşıyır.
Cümlə üzvləri söz birləşmələri ilə də ifadə olunur. Nitq hissələri ilə ifadə olunan cümlə üzvləri quruluşca sadə, söz birləşmələri ilə, mürəkkəb adlar ilə ifadə olunan cümlə üzvləri isəmürəkkəb cümlə üzvləri olur.
Cümlənin beş üzvü var. Cümlənin təşkilindəki vəzifəsinə görə cümlə üzvləri iki növə bölünür:
1. Baş üzvlər: mübtəda, xəbər
2. İkinci dərəcəli üzvlər: tamamlıq, təyin və zərflik
Cümlənin baş üzvləri
Mübtəda cümlədə haqqında danışılan şəxsi, əşyanı bildirən baş üzvdür. Kim?, nə? bəzən də hara? suallarından birinə cavab verir, ismin adlıq halında olan sözlərlə və söz birləşmələri ilə ifadə olunur.
Məsələn: Uşaq (kim?) evdədir. Bulaq suyu (nə?) sərin olur. Bərdə (hara?) qədim şəhərdir və s.
Mübtəda daha çox isimlə və əvəzliklə ifadə olunur.
Məsdər və isimləşmiş sifət, feili sifət, say, zərf də cümlədə mübtəda ola bilir.
Məsələn: Yaşamaq gözəldir. Qocalar dayağımızdır. Yaşayan yaratmalıdır.
Mübtəda söz birləşmələri və mürəkkəb adlarla da ifadə olunur.
Məsələn: El gücü (nə?) böyük qüvvədir. Meşəyə gedənlər (kim?) qayıtdılar və s.
Mübtəda quruluşca sadəvə mürəkkəb olur.
Nitq hissələri ilə ifadə olunan mübtədalar sadə, söz birləşmələri və mürəkkəb adlarla ifadə olunan mübtədalar isə mürəkkəb olur.
Mübtəda qrammatik cəhətdən cümlənin ən müstəqil üzvüdür, yəni heç bir cümlə üzvünə tabe olmur. Mübtəda cümlədə ən çox xəbərlə bağlı olur.Mənsubiyyət və cəm şəkilçiləri qəbul etmiş sözlər də cümlədə mübtəda olur.
Məsələn: Atam (kim?) müəllimdir. Şagirdlər (kim?) məktəbə gedirlər.
Adlıq halda olan sözlər cümlədə mübtəda olur.
Qeyd: Bəzi hallarda subyekt həmtəsriflənməyən feilə, həm də cümlənin xəbərinə aid olur.
Məsələn: O, evə gələndə dostunu gördü cümləsindəki o əvəzliyi həm gələndə feili bağlamasının, həm də gördü xəbərinin subyektidir. Belə hallarda subyekt cümlənin mübtədası sayılır. Bu cümlədə də o əvəzliyi cümlənin mübtədasıdır.
Sözün leksik və qrammatik mənası
Previous Post:Zərfin mənaca növləri
Next Post:Cümlənin baş üzvü-Xəbər
30 Aprel 2020 tarixində, saat 12:21
Dahada etrafli olsa 💣kimi olardi amma yenede sağolun
05 Dekabr 2019 tarixində, saat 20:30
cox sağolun
lale abbasova dedi ki:
12 May 2018 tarixində, saat 17:34
12 May 2018 tarixində, saat 17:33
melumatlar ucun tesekkurler
30 Aprel 2018 tarixində, saat 16:15
Frazeoloji birləşmələr 106. 307 views
Sözün həqiqi və məcazi mənası 85. 360 views
Omonimlər 71. 526 views
Ümumi və xüsusi isimlər 62. 234 views
Təkmənalı və çoxmənalı sözlər 46. 518 views
Sözün leksik və qrammatik mənası 45. 453 views
Ahəng qanunu 39. 658 views
Cümlə üzvləri, cümlənin baş üzvləri. Mübtəda 38. 477 views
Bağlayıcı və mənaca növləri 37. 260 views
Mürəkkəb isimlər 35. 218 views
Feilin təsriflənən formaları və şəkilləri üçün 😊
Zərfin mənaca növləri üçün GIZLI ADAM
Feilin təsriflənən formaları və şəkilləri üçün Zara
Frazeoloji birləşmələr üçün Nezakət
Cümlə üzvləri ilə bağlı olmayan sözlər, Xitab və ara sözlər üçün Damla
Sifətin müqayisə dərəcələri üçün Musayev Məhəmməd
Zərfin mənaca növləri üçün admin
İdi, imiş, isə hissəcikləri üçün Şagird👩
Zərfin mənaca növləri üçün Aişə
Tapmacalar-Heyvanlar üçün Əfsanə