Изгү нийәтләр мәйрими | «Уйғур авази» җумһурийәтлик иҗтимаий-сәясий гезити
Noruz — äŋ qutluq, çoŋ täntänä bilän štküzülidiğan qedimki Yeŋi jil häm izgü niyätlär, parlaq ümütlär mäyrimi. Noruz mäyrimi küni älnäğmilär milliy çalğularni täŋkäş qilip, Noruz qoşaqlirini, «On ikki muqam» küy-ğäzälliri vä mäzmunluq häliq näğmä-navalirini yaŋritip, ätrapni mäyrämlik käypiyatqa bšläydu. Dastanlar šzigä has qiziqarliq qiyapät-härikät vä uniŋğa maslaşqan ahaŋ-täläppuzda härhil dastan-hekayilärni sšzläydu. Oğlaqçi, bäygiçilär ayrim käŋ-taşa mäydanda šz maharät- çäbdäsligini namayiş qilişidu. Ösmürlär täripidin qedimqi än°äniviy oyunlar oynilip, kšpçilikni şatliqqa bšläydu. Ändi Noruz mäyrimini štküzüş boyiçä bizniŋ dävrimizgiçä yetip kälgän äynä şu adät-qaidilär bilän tonuşup kšräyli:
Taziliq işliri
Mäyräm harpisida jürgüzülidiğan paaliyät, iş-härikätniŋ biri, u täyyarliq kšrüş. Noruzni kütüveliş üçün jut-mähällä boyiçä çoŋ taziliq işliri elip berilidu. Bu iş härikätlär Noruz qoşaqlirida šz äksini tapqan. Mäsilän:
Kigizlärni qeqişturup, šylärni qilğin yoruq,
Buluŋlarda qalmisun paytima — äski çoruq.
Bolsun muhit pakiz, ählät-çogadin bälgü yoq,
Kälsä mehmanlar kšrüp, kšŋülliri bolsun oçuq,
Bähšzür käyip sürüp, yayrisun mehman bu kün.
Buniŋdin başqa «Noruz eşi», «Noruz süyi» hazirlinidu. Sän°ätkarlar, dastançilar, mäddahlar, çavandazlar, poŋzäkçilär, davazlar… šz hünärlirini namayiş qiliş üçün mähsus täyyarliq kšrüşidu.
Kšŋül eçiş paaliyiti
Noruz mäyrimi җay-җaylarda hoşal-horamliq asas qilinğan härhil şäkillärdä štküzülidu. Kšpinçä jut yaki mähällä bolup kšpçilik şu ätraptiki säyligah yaki tağ-däriya boyliridiki havasi taza җaylarda sorun uyuşturup, Noruz paaliyitini başlaydu. Noruz mäyrimi sähärdin ta käçkiçä, bäzi җaylarda birnäççä kün davamlişidu. Noruz küni aldi bilän mähällä içidä heytlaş başlinidu. Kişilär mäyrämlik kiyimlirini kiyişip, šymu-šy heytlap, «noruz süyi» içişip, bir-birini sämimiy täbriklişidu. Şuniŋdin keyin pütün jut-mähällä adämliri bir yärgä җäm boluşup, härhil kšŋül eçiş paaliyätlirini başlaydu. Kšŋül eçiş paaliyiti härhil türliri boyiçä ayrim-ayrim sorunda elip berilidu.
XVI äsirgiçä štküzülüp kelingän Noruz säylisidä şeir-näzmä musabiqisi asas qilinğan halda, häliqqä apät kältüridiğan җin-şäytanlarni qoğlaş mähsät qilinğan qedimki än°äniviy oyunlirimiz «Su çeçiş oyuni», äqillik boluşqa җorilidiğan «Bulaqqa nan çilap yeyiş oyuni», «Tumarliq eliş oyuni» qatarliq oyunlardin başqa çelişiş, bäygä, oğlaq tartiş ohşaş oyunlar oynalğan.
Juqurida atalğan bu Noruz paaliyätliri XVI äsirdila ämäldin qalğan bolsimu, u paaliyätlärdä gävdiländürülgän hälqimizdiki ilim-märipätkä intiliş aditi dävrimizgä yetip kälgän häliq içidiki mäşräp oyunliri, mäşräptä şeir-näğmä, tepişmaq eytiştäk şäkillär arqiliq davamlaşmaqta.
Namayändilirimiz Noruz häqqidä
Mahmut Qäşqäriy «Türkiy tillar divani», Yüsüp Has Һaҗip «Qutadğu bilik» äsäridä häm Navaiy, Lutfi qatarliq namayändilirimiz Noruz toğrisida kšpläp lirik häm epik şeirlarni yazğan.
Öz divanida astronomiya, 12 müçäl vä ularniŋ namliri, kelip çiqişi, bahar mävsümi toğriliq tohtilip, «Noruz» degän sšzni alahidä tilğa alğan Mahmut Qäşqäriy bilän bir dävirdä yaşiğan mutäpäkkür şairimiz Yüsüp Has Һaҗipmu šziniŋ «Qutadğu bilik» dastanida «Parlaq bahar päsli vä uluq han mädhiyisi» namliq qäsidä yazğan.
Tarihşunas Huy Lin «Muzıka täzkirisi» namliq kitavida Ğärbiy jutniŋ Noruz täntänisini tonuşturup, «Arğimaq oyuni», «Qiş bovay oyuni» qatarliq oyunlar oynilidiğanliği häqqidä mälumatlar bärgän. Çaŋiän şähiridä «Noruz» namliq mäyhanilarmu bolğan. Üzüm sevitini tutup, jiraqtiki jutni seğinğanliğini ipadiläydiğan oyun nomerliri oynalğan. Älişer Navaiymu šziniŋ «Çahar divan» namliq äsäridä muqam isimliqliri qatarida «Noruz muqamini» alahidä tilğa alğan. U yänä šziniŋ «Säddi İskändär» namliq dastanida äҗayip birhil gšzällikni täsvirläş arqiliq İskändärniŋ toyiniŋ Noruz künliri bolğanliğini yazğan.
Başqa dindikilär Noruzni hatiriligänmu?
Umumän, Noruzni täntänilik mäyräm qiliş türkiy til ailisidiki häliqlär bilänla çäklängän ämäs. Budda vä katolik dinidikilärmu Noruzni hatiriläp kälgän. Türkiytilliq häliqlär islamğa kirgändin keyin Muhämmäd Päyğämbär «Noruz eşiğa» eğiz täkkän vä buni (bu qandaq hadisä?»), däp soriğan. Bu «noruz», däp җavap qilinğan. Päyğämbär Äläyhissalam: «Noruz nemä?», däp soriğan. Җavapta: «İranliqlarniŋ uluq heyti…» ekänligini uqqandin keyin, Muhämmäd päyğämbär: «Kaşki, bizdimu här küni Noruz bolsekän…», däp eytqan. Demäk, Äräpstanda ilgiri Noruzniŋ nemiligini bilmigän. Ölimalarniŋ yezişliriçä, Noruz än°änisini islam eqidilirigä zit qoymasliq säyasiti islamniŋ däsläpki vaqitliridila bolğan ekän. Şuniŋ bilän Noruz päydin-päy umumlişip, häliqlär arisida käŋ tarqalğan. Noruzdiki kšp udumlar insan turmuşidiki kündilik ehtiyaҗlar bilän ziç bağliq bolğanliği üçünmu vä ularniŋ islam eqidisigä ziyanliq bolmasliği tüpäylidin, Noruz än°änisi yoqalmay, ta bügünki küngiçä saqlinip kelivatidu.
İlahim, här künimiz Noruz bolsun!
«Uyğur etnografiyasi»
kitavidin ihçamlap täyyarliğan
Noruz qoşiği
Jil beşi – noruz küni,
Aläm gülstan bolğusi.
Asmandin yär-yüzigä
Abu rähmät yaqqusi.
Noruz käldi, şarapiti:
Җahan bolur ärzänliq.
Rähmät süyi içiban
Maysilar bolur danliq.
Aç, oruq häm kämbäğäl,
Barçiğa bolur şatliq.
Nanğa toyup dehanlar,
Öyi bolur avatliq.
Käldi noruz – jil beşi,
Kätti kšŋülniŋ häsriti.
Noruz bilän kelär äynä
Kişilärniŋ amiti.
Güllär qisip qiz-oğul,
Yançä kiyär bškini.
Meylis qilip oynişar,
Açar kšŋül mülkini.
Gülgä täşna bulbullar
Sayrişar kündur bügün.
Ğäm-qayğudin bop halas,
Yayrişar kündur bügün.
Käldi noruz, käldi bügün
Äyşi aram ätkili.
Barçä adäm kšŋlini
Şadu-horam ätkili.
Dua alsun mollisidin
Һärkim šygä kätkili.
Märipätni tolturup,
Kšŋlini gülzar ätkili.
Тәбиәт әта қилған қутлуқ мәйрәм