AİDS nədir? | 1537 dəfə oxunub
Bu xəstəliyin simptomları ilk dəfə 1978-ci ildə ABŞ və İsveçin bir neçə pasiyentlərində (homoseksual kişilərdə), həmçinin Tanzaniya və Haitidə (hər iki cinsin heteroseksuallarında) qeydə alınmışdır. 1983-cü ildə isə Paster İnstitutundan (Fransa) Lyuk Montanye AIDS-ə səbəb olan insanın immunçatışmazlığı virusunu (HİV) kəşf etdi. Bu günədək məlum olmuşdur ki, virusun vətəni Qərbi Afrikadır, onun təbiəti və strukturu müəyyən olunmuş, virusun ötürülmə yolları və həyat qabiliyyəti tədqiq edilmişdir, lakin bütün bunlar hələ də alimlərə HİV-in müalicəsi üçün dərman yaradılmasına kömək edə bilmədi. HİV infeksiyasının yayılma statistikası dəhşətlidir – hal-hazırda artıq 40 milyon insan HİV-ə yoluxmuş və ya AIDS xəstəliyinə tutulmuşlar.
Bu nəyin nəticəsində baş verir?
HİV infeksiyasına yoluxmanın bir neçə yolları vardır:
• qoruyucu vasitəsiz (prezervativsiz) cinsi əlaqə;
• şpris, iynə və digər inyeksiya alətlərindən birgə istifadə olunması;
• tatu və pirsinq üçün qeyri-steril alətlərdən istifadə olunması;
• başqasının ülgücündən, üzərində görünən qan qalıqları olan diş fırçasından istifadə edilməsi;
• infeksiyaya yoluxmuş qanın köçürülməsi zamanı;
• hamiləlik, doğuş və əmizdirmə zamanı virusun HİV-pozitiv anadan körpəyə keçməsi.
HİV qan, sperma, uşaqlıq yolu ifrazı və ana südü vasitəsilə keçir, bu zaman orqanizmin digər mayelərdən (tüpürcək, tər, göz yaşı, sidik və nəcis) yoluxması təhlükəsi olmur. Bu ona görə baş verir ki, yoluxma üçün virusun hər hansı minimal yığılması zəruridir. Belə ki, virusun yoluxması üçün lazım olan miqdar tikiş iynəsinin ucundakı qədər bir qan damlasından ibarətdir, həmin miqdarda virusun olduğu tüpürcəyin həcmi isə 4 litr təşkil edir.
HİV yalnız insan orqanizmində yaşayır və onun xaricində mövcud ola bilməz – havaya düşərkən o demək olar ki, həmin an dağılır. HİV RNT (ribonuklein turşusu) formasında genetik informasiyaya malik olan viruslara aiddir ki, bu da onlara sərbəst çoxalma imkanı vermir. HİV-in çoxalması üçün kiminsə onun gen informasiyasını yeridəcək DNT-si tələb olunur. Bundan sonra DNT-yə məxsus olan hüceyrə virusların istehsalı üzrə «fabrik» kimi işləyir. Nəticədə o zəifləyərək ölür. Buna görə də HİV özünün çoxalması üçün bizim immun sistemimizin müəyyən hüceyrələrindən istifadə edir. Məhz elə bu da HİV-in bu dərəcədə təhlükəli olmasını göstərir – o hüceyrələrdən özünün istehsalı üçün istifadə etməklə bizim müdafiə sistemimizi zədələyir.
Bir çox insanlar elə düşünürlər ki, HİV və AİDS eyni anlayışdır. Lakin bu belə deyil. İnsan HİV-ə yoluxarkən virus orqanizmin xəstəliklər qarşısında cavabdehlik daşıyan immun sistemini dağıtmağa başlayır. HİV-lə yaşayan insan uzun müddət yaxşı görünə və özünü yaxşı hiss edə bilər və infeksiyaya yoluxduğundan xəbərsiz ola bilər. Lakin vaxt keçdikcə virus immun sisteminin hüceyrələrini dağıtmağa davam edir və hüceyrələrin sayının kritik səviyyədən aşağı düşdüyündə insan (bir çoxlarının qarşısını ala bilsə də) bütün xəstəliklərə qarşı zəif olur. HİV yoluxmasından bir neçə il keçdikdən sonra insanda bir və ya bir neçə xəstəliyin inkişaf etdiyi bir dövrdə AİDS-in (QİÇS) (Qazanılmış İmmunçatışmazlığı Sindromunun) diaqnozu qoyulur. Məsələn, HİV infeksiyasının inkişaf etməsinin ilkin əlamətlərinə, yəni immunçatışmazlığının artmasına ağız boşluğu yarası, bədən temperaturunun qeyri-müəyyən səbəbdən artması, gecələr tərləmə, ishal, arıqlama, tez-tez baş verən kəskin respirator infeksiyalar, bütün bədəni əhatə edən dəmrov (herpes) və s. daxildir.
Beləliklə, HİV və AİDS eyni anlam ifadə etmir. HİV – immun sistemini sarsıdan virusdur, AİDS isə – aşağı səviyyəli immunitet fonunda HİV-li insanlarda yaranan kompleks xəstəliklərdir.
Yoluxmadan sonrakı və HİV anticisimlərinin qanda yaranmasından öncəki mərhələ «pəncərə mərhələsi» adlanır. Buna görə də orqanizmdə HİV-in aşkar edilməsi yoluxmadan təxminən 3-6 ay arasında virus anticismi üzə çıxaran xüsusi HİV infeksiyasının yoxlanılması üçün qan analizinin köməyi ilə mümkündür. HİV-in yoxlanılması üçün qan analizini hər bir xəstəxanada anonim olaraq da həyata keçirmək olar. Qanda HİV virusu anticisminin aşkar edilməsi ilə müayinə nəticəsi müsbət kimi qiymətləndirilir. Lakin bu tam cavab deyil, belə ki, əldə olunmuş nəticə digər təsdiq olunmuş testlə mütləq yenidən yoxlanılmalıdır. Yalnız təkrar müsbət nəticənin əldə olunmasından sonra həkim İİV infeksiyasının olması barədə xəstəyə məlumat verir. Bu halda müayinənin nəticəsi həkim tərəfindən xəstəyə şəxsən bildirilir və bu informasiya tam məxfi saxlanılır.
HİV-ə yoluxma məsələləri və analizin nəticələri haqqında zəruri hallarda müalicə yaza biləcək həkim-immunoloq və ya veneroloqdan məsləhət almaq olar.
HİV-in müalicəsində tətbiq olunan dərman preparatları virusu öldürmür, sadəcə olaraq HİV-in çoxalma prosesini və onun fəallığını pozaraq onu təcrid edir. HİV-in fəallığının aşağı salınması immun hüceyrələrinin sayının bərpa olunmasına gətirib çıxarır. Üç və ya dörd dərman preparatlarının eyni zamanda qəbuluna yüksək aktiv antiretrovirus terapiyası deyirlər, belə ki, bu müalicə nəticəsində qanda virus tərkibinin qeyri-müəyyən səviyyəyədək azaldılmasına nail olunur. Lakin bu, insanın tamamilə virusdan azad olması demək deyil, çünki HİV nəinki qanda, həmçinin limfa düyünlərində və insanın digər orqanlarında da mövcud ola bilər.
HİV statusu haqqında (yəni qanda virusun olub-olmaması haqqında) bilmək insana vaxtında tibbi yardım almağa kömək edə bilər ki, bu yardım da ciddi və həyat təhlükəsi yaradan xəstəliyin qarşısını almaq iqtidarındadır. HİV aşkar edildiyi zaman bir çox yoluxucu xəstəliklər, məsələn, sifilis kimi xəstəliklər başqa üsulla müalicə olunmalıdır. Həm də HİV daşıyıcısı olarkən immun statusuna və digər göstəricilərə diqqət yetirmək lazımdır ki, bu da virusa qarşı lazımi müalicənin təyin olunmasına və AİDS-in inkişafının qarşısının alınmasına imkan yaradır.
Həmçinin unutmamaq lazımdır ki, HİV-ə yoluxan insan uzun ömür yaşaya bilər. Və bu uzun həyatın onun üçün cəhənnəm olmaması üçün hal-hazırda hər bir şəhərdə HİV-ə yoluxan insanlara psixoloji yardım mərkəzləri, etimad telefonları və anonim klinikalar fəaliyyət göstərir.