Urbanizasiya və onun yaratdığı ekoloji problemlər - PDF
Download "Urbanizasiya və onun yaratdığı ekoloji problemlər"
1 Urbanizasiya və onun yaratdığı ekoloji problemlər Urbanizasiya dar mənada şəhərlərini sayının və şəhərlərdə yaşayan əhalinin sayının artması prosesidir. Bu mənada urbanizasiya demoqrafik xüsusiyyətə malikdir. Lakin urbanizasiya sadəcə olaraq əhali artımı prosesi olmayıb, eyni zamanda cəmiyyətin iqtisadi və ictimai quruluşunda baş verən dəyişiklikləri də özündə əks etdirir. Beləliklə, geniş mənada urbanizasiya sənayeləşmə və iqtisadi tərəqqiyə paralel olaraq, şəhərlərin kəmiyyətcə artması və böyüməsi nəticəsində, cəmiyyətdə sürətli təşkilatlanma, əmək bölgüsü və ixtisaslaşma yaratmaqla, insanların davranış və münasibətlərində şəhərə xas olan dəyişikliklərə yol açan bir əhali artımı prosesidir. Planetimizdə ilk şəhərlər 5000 il bundan əvvəl yaranmışdır. Bu insanların ümumi təlabatını ödəyə bilən insan qrupları idi. Bu kompakt qruplarda insanlar birgə qidalanır, birgə qorunur və yaşayırdılar. Bu yaşayış yerləri adətən bir-birinə yaxın məsafələrdə yerləşirdi. Müəyyən müddət keçdikdən sonra həyat şəraiti dəyişdi, yaşayış məskənləri ərazi və say baxımından böyüdü. Bu şəhərlər insanların müasirləşməsinə şərait yaratdı. Mədəniyyət, hərb, din, şəhər qanunları və s. formalaşmağa başladı. Şəhərlərin formalaşma prosesini şərti olaraq 3 dövrə ayırmaq olar. 1. İlk urbanizasiya XVI -XVII əsrlər. Bu dövrdə yerli qidalanma, əl əməyi, külək və sudan alınan enerji və s. mövcud idi. Kifayət qədər inkişafın olmaması ilk ekoloji problemlərin yaranmasına gətirib çıxarmışdı. 2. Urbanizasiyanın ikinci mərhələsi su və quru nəqliyyatın yaranması, yolların çəkilməsi, istilik yanacağından istifadə ilə müşahidə olunmuşdur. 3. Üçüncü mərhələ urbanizasiya XIX əsrdən etibarən başlamışdır cu ildə müasir anlamda ilk urbanizasiyanın baş verdiyi ölkə Böyük Britaniya olmuşdur. Son XX- XXI əsrlərdə BMT nin verdiyi məlumata görə 6 mlrd. insan bir yerdən başqa yerə köçmüşdür. Urbanizasiya latın sözü olub, urbanus- şəhər deməkdir.1) şəhərlərin artım və inkişafı; 2) şəhər əhalisinin regionlarda, ölkələrdə sayının artması; 3) kənd ərazilərinə xarakter olan xarici görkəmin şəhərlərə tətbiq olunması; 4) cəmiyyətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq şəhərlərin genişlənməsi. Urbanizasiya demoqrafik xüsusiyyətə malik olub, şəhərlərin sayının və şəhərlərdə yaşayan əhalinin sayının artması prosesidir. Geniş mənada urbanizasiya sənayeləşmə
2 və iqtisadi tərəqqiyə paralel olaraq, şəhərlərin kəmiyyətcə artması və böyüməsi nəticəsində, cəmiyyətdə sürətli təşkilatlanma, əmək bölgüsü və ixtisaslaşma yaratmaqla, insanların davranış və münasibətlərində şəhərə xas olan dəyişikliklərə yol açan bir əhali artımı prosesidir. İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə urbanizasiya fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Urbanizasiyanın intensivliyi həmin ölkənin sənayesinin inkişaf səviyyəsindən bilavasitə asılıdır. Zəif inkişaf etmiş ölkələrdə urbanizasiya səviyyəsi 10%, nisbətən inkişaf etmiş ölkələrdə isə 60-70% müşahidə olunur. Bəzi proqnozlara görə planetin hamısı şəhərlərə axın edəcək, lakin bununla belə, bir sıra sıx əhailsi olan şəhərlərdə artım elə intensiv getmişdir ki, şəhər kənarına axın müşahidə edilməkdədir Sənaye inqlabından sonra dünya şəhərlərin istər iqtisadi, istərsə də siyasi strukturunda bir çox dəyişiklər baş verdi. İngiltərədə başlayan sənaye inqlabı, müəyyən fasilələrlə Almaniya, Fransa, İsveçrə və Belçika kimi digər Avropa ölkələrinə yayılmışdır. Qərbdə bu tərəqqi ümumiyyətlə təxminən 200 il davam etmiş, və burada artıq şəhər cəmiyyəti formalaşmışdır. Bütün sənaye sahələri köhnə şəhərlərdən, enerji mənbələrinin, nəqliyyat vasitələrinin, xammal ehtiyatlarının və işçi qüvvəsinin ucuz və əlverişli olduğu yerlərə axın etməyə başladı. Məhz sənaye inqlabından sonra, urbanizasiya prosesi başlamış və get gedə vüsət almışdır. Başqa söz lə sənayeləşmə urbanizasiyanı şərtləndirən başlıca amil olmuşdur. Urbanizasiya XX ci əsrin ən böyük fenomenlərindəndir. İnkişaf etmiş, inkişaf edən ölkələr, bir sözlə bütün cəmiyyətlər bu fenomenlə qarşılaşmışlar. Müasir dövrdə şəhərlərin sürətli artımı daha çox inkişaf etmiş və ya inkişaf edən ölkələrdə müşahidə olunmuşdur. Nataraz urbanizasiya bir mənada ölkənin az inkişaf etmiş olmasının göstəricisi olsa da, öz təbii qanunauyğunluğu içində müntəzəm urbanizasiya prosesi, eyni zamanda ölkənin gələcək tərəqqisi üçün də ümid mənbəyi olmuşdur. İnkişaf etmə mərhləsində olan ölkələrdə şəhərlər get- gedə daha çox əhalini özünə cəlb etməklə, milli gəlirdə daha çox pay sahibi olmaqla, daha çox əmtəə və xidmət istehsal etməklə ölkənin dominant regionu olmağa can atırlar. Bu şəhərələrin idarəsi xüsusilə əhəmiyyətli, lakin çox çətin məsələyə çevrilmişdir. 2. URBANİZASİYANIN YARANMA SƏBƏBLƏRİ Urbanizasiya prosesinin yaranmasında iqtisadi, texnoloji, siyasi və sosioloji
3 amillərin böyük rolu vardır. İqtisadi amillərdən birincisi kəndliləri yaşadıqları kəndlərdən şəhərlərə sarı istiqamətləndirən miqrasiya amilidir. Kənd təsərrüfatında müasir texnoloji avadanlıqların tətbiqi ilə ibtidai üsulların aradan çıxması, bir sözlə kapitalist sənayenin kənd təsərrüfatına sirayət etməsi, bu sahədə işçi qüvvəsinə tələbatı xeyli azaltmışdır. Digər tərəfdən, xüsusilə az inkişaf etmiş ölkələrdə kənd təsərrüfatının məhsuldarlığı aşağıdır və sahədəki istehsaldan əldə olunan gəlirin fərd başına düşən gəliri də azdır. Torpağın qeyri- bərabər bölünməsi, iqlim dəyişikliyi, torpaqların eroziyası da bu amili gücləndirir. Urbanizasiyanın sürətlənməsinə təkan verən amillərdən digəri isə müsbət miqrasıya adlandıra biləcəyimiz, kəndlilərin firavan və təminatlı həyat tərzi əldə etmək və şəhərin yüksək mədəni, sosial, iqtisadi mühitindən istifadə etmək ümidi ilə kəndlərdən şəhərə axınıdır. Belə ki, sənayeləşən ölkələrdə şəhərlərin iş imkanları daha genişdir. İqtisadiyyatın inkişafı ilə birlikdə, fərd başına düşən gəlir artdıqca, şəhərlərdə istehsal olunan əmtəə və xidmətlərə tələbat da, kənd təsərrüfatı mallarına olan tələbatı üstələyir. Urbanizasiyanın texnoloji səbəbləri bilavasitə XVII əsrin sonunda buxar qatarının icadı ilə bağlıdır. Buxar gücü bir çox sənaye sahəsinin sürətli inkişafına təkan verməlkə yanaşı, bir çox insanın şəhərlərdə yerləşən sənaye obyektlərinin ətrafında məskunlaşması ilə nəticələnmişdir. Buxar gücünün əhalini sıxlaşdırıcı təsirinə əlavə olaraq, elektrik enerjisinin də sənayedə istifadə edilməyə başlanması həm sənayenin, həm də əhalinin müəyyəm mərkəşlər ətrafında toplanmasına səbəb olmuşdur. Quru, dəniz və hava nəqliyyatı vasitələrinin inkişafı da urbanizasiyaya təkan verən nailiyyətlərdəndir. əsrimizin son nailiyyətlərindən olan kommunikasiya və texnologiyalarının urbanizasiyaya təsirini isə zaman göstərəcək. Müxtəlif səviyyələrdə verilən siyasi qərarlar, idarəetmə quruluşunun xüsusiyyətləri, hüquqi təsislatlar, beynəlxalq münasibətlər, səyahət, məskunlaşma və ticarət sərbəstliyini qadağan edən qanunların ləğvi, torpaq üzərində mülkiyyətlə əlaqəli qanunlar, sənayeləşməni dəstəkləyən sosial iqtisadi inkişaf proqramları və torpaq islahatları da urbanizasiyanı sürətləndirən amillərdir. Sosial psixoloji amillər isə kənd yaşayış tərzi və səviyyəsi ilə şəhər həyatı arasındakı mühüm fərqlərdir. Həqiqətən də, şəhərin ictimai sosial bazası kəndə nəsbətdə xeyli yüksəkdir. İnkişaf edən ölkələrdə, kənd təsərrüfatı sahəsində marjinal məhsuldarlığı azaltmış artıq işçi qüvvəsinin, kənd təsərrüfatı xaricində yaradılmış iş imkanlarına yönəldilməsi bir qayda olaraq iş gücünün qüvvəsini artıra bilər. Sürətli
4 inkişafın tələb etdiyi investisiyalar şəhərlərdə cəmləşdiyi üçün, sənaye və xidmət sektorunun tələb etdiyi inkişaf mühiti şəhərdə olduğu üçün, urbanizasiya prosesi ölkənin tərəqqisinə də xidmət edə bilər. Xülasə etsək, urbanizasiyanı şərtləndirən mənfi amilləri belə sıralaya bilərik: - əhali artımının təyziqi; - torpaq çatışmazlığı və torpaq bölgüsündə ədalətsizlik; - gizli işsizlik, yetərsiz iş təminatı; - aşağı məhsuldarlıq; kənd təsərrüfatında makinalaşma; - bəzi mövsümlərdə iqtisadi fəaliyyətin yetərsizliyi; - təbii fəlakətlər; - kənd təsərrüfatı icraatları; kənd təsərrüfatı ərazilərinin xüsusiyyətləri; - iqlim şəraiti və eroziya; Urbanizasiyanı doğuran müsbət amillər isə bunlardır; - kənd və şəhər arasındakı gəlir müxtəlifliyi; - daha yaxşı və mütərəqqi təhsil imkanı; - şəhər həyatının cazibəsi, daha yüksək həyat standartı; - iş imkanları, nəqliyyat imkanları; - müasir səhiyyə xidmətləri. 3. TARAZ VƏ NATARAZ URBANİZASİYA PROSESİ İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə urbanizasiya fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Belə ki, inkişaf etrmiş ölkələrdə urbanizasiya prosesi sənayeləşmə ilə qovuşmuşdur. Sənaye urbanizasiyanı doğurmuşdur. İnkişaf edən və ya az inkişaf etmiş ölkələrdə isə bunun əksinə sənayeləşmədən daha sürətli urbanizasiya prosesi sezilir. Birinci qrup ölkələrdə, yəni urbanizasiyanın sənayeləşmənin nəticəsi olduğu ölkələrdə cərəyan edən urbanizasiya prosesi tarazlı, ikinci qrupdaki urbanizasiya isə nataraz urbanizasiya adlanır. Inkişaf edən ölkələrin şəhərləşmə dinamikasını inkişaf etmiş ölkələrin urbanizasiya prosesindən ayıran xüsusiyyətlərdə biri də, XX əsrin bir əhali partlayışına şahidlik etməsidir. Bunun nəticəsində inkişaf etməkdə olan ölkələrdə urbanizasiyanin sürətlənməsi demoqrafik xüsusiyyətə malik olmuşdur. II Dünya müharibəsindən sonra tibbdəki nailiyyətlərin də təsiri ilə, doğum nisbəti xeyli artmışdır. Bu nisbət inkişaf edən ölkələrdə daha yüksək olmuşdur. Başqa tərəfdən ölüm nisbətinin də kəndlərə nisbətdə şəhərlərdə daha aşağı olması şəhərlərdə təbii əhali artımının tempini yüksəltmişdir. Tarazlı və nataraz urbanizasiyanı bir-birindən
5 ayıran mühüm iqtisadi amillər də var. Tarazlı urbanizasiya prosesindən keçən ölkələrdə bu proses daha əvvəl də vurğulandığı kimi, sənayeləşməyə paralel olaraq kənd təsərrüfatının artıq iş qüvvəsinin şəhər sənayesində işə cəlb olunması nəticəsində baş verir. Lakin inkişaf edən ölkələrdə bu proses sənayeləşmədən daha sürətli olmuşdur. Urbanizasiyanın xüsusiyyətlərindən biri də, cəmiyyətin ictimai həyatında, onun ictimai quruluşunda dəyişikliklərə səbəb olmasıdır. Şəhərdə meydana gələn yeniliklər sürətlə ətrafa yayılır və beləliklə şəhər yenilik mərkəzi halını alır. Lakin eyni şeyi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün söyləmək çətindir. Bu ölkələrdə urbanizasiya ictimai dəyişikliklərə yol açan bir faktor deyil. Burada böyük və çox böyük şəhərlər, orta və kiçik şəhərlərə nisbətdə daha sürətlə böyüyür və burada regional bərabərsizliklər hökm sürür. Şəhərləşmə prosesi bəzi regionlarda çox güclü, bəzilərində isə çox zəyif tempdə olur. Şəhər infrastrukturun səviyyəsi çox aşağı olduğundan, xidmətlər tam yerinə yetirilə və tələbat tam ödənə bilmir. Xüsusilə, artan əhalinin mənzillə təmin edilə bilməməsi, gecəqondulaşma prosesini sürətləndirir. Nəqliyyat infrastrukturunun yetərsizliyi də böyük problem yaradır. Bu ölkələrdə urbanizasiyanın sənayeləşmədən daha sürətli olması nəticəsində yaranan artıq işçi qüvvəsinin işlə təmin edilə bilməməsi, onların marjinal sektora yayılmasına səbəb olur ki, bu da iqtisadi rifaha xidmət etmir. Nataraz urbanizasiyanın ortaya çıxardığı iqtisadi problemlər özünü daha çox işsizlik və işsizlərin marjinal sektorda cəmləşməsi, sektorlararası bərabərsizlik, infrastruktur xidmətlərinin keyfiyyətsizliyi, gecəqonduların sürətli artımı şəklində büruza verir. İctimai müşküllərə gəldikdə isə, ətraf mühitin təhrif oluması, fiziki plansızlıq və plansız məskunlaşma, gəlirlərin ədalətsiz bölüşdürülməsi, ictimai sinifləşmənin artması, mədəni fərqliləşmə və mədəniyyət boşluğu nümunə verilə bilər. Müasir dövrün ən aktual olan məsələlərindən olan urbanizasiyanın ümumilikdə həm müsbət, həm də mənfi cəhətlərini sadalamaq olar. Şəhərlərin böyüməsi nəticəsində şəhər həyatının müxtəlif sahələrində yaranan çətinliklərlə şəhər həyatının yaşanmaz hala gəlməsi insalarda psixoloji gərginliyə səbəb olur. Dört bir tərəfdən hündür və nəhəng binaların əhatəsində sıxılaraq təbiətdən və hər növ təbii mühitdən ayrı qalan insanlar estetik zövqdən, təbiilikdən uzaqlaşır. Tibbi təminatın yetərsizliyi nəticəsində xəstəliklərin artma ehtimalı çoxalmaqla yanaşı işsizlik problemi də yoxsulluq dərəcəsini artıra bilər ki, bu da ölüm nisbətinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə mənzil ehtiyacının tam ödənə bilməməsi nəticəsində yaranan gecəqonduların yerləşdiyi ərazilərdə torpaq spekulyasiyası arta bilər. Lakin planlı və nəzarət altında,
6 düzgün siyasətə əsaslanacaq urbanizasiyanın bir çox müsbət cəhətləri də vardır. Məsələn elm və texnikanın səviyyəsi yüksəlir, icadların sayı artır, mədəniyyət və incəsənətin səviyyəsi yüksəlir, ticarət və nəqliyyatın inkişaf edir, istehsal edilən əmtəə və xidmətlərin keyfiyyəti artır, fikir mübadilərərində axıcılıq və canlanma yaranır, fikir müxtəlifliyinin inkişafı ilə məhsuldar bir təbəqə yaranır URBANİZASİYA PROSESİ VƏ YERLİ İDARƏETMƏ Çox təbiidir ki, urbanizasiyanın ortaya çıxardığı problemləri böyük əksəriyyəti idarəetmə orqanlarının xüsusilə də yerli özünü idarəetmənin üzərinə düşür. Şəhərlərdə artan əhalinin minimal həyat standartlarının təminatı, başqa sözlə yaşayış yerlərinin təşkili, su, qaz, enerji, nəqliyyat, kanalizasiya sistemləri kimi kommunal ehtiyacların təmini vəzifəsi bilavasitə yerli idarəetmənin üzərinə düşür. Funksional mənada da yerli idarəetmə, müəyyən bir coğrafi ərazidə yaşayan (kənd, şəhər, qəsəbə) əhalinin özü tərəfindən bu ərazinin ümumi ehtiyaclarını təmin etmək üçün seçilən, xalqa ən yaxın olan quruluşlardır. Deməli şəhərləşmə prosesi genişləndikcə, əhalinin sayı artdıqca onların ehtiyac duyduqları ortaq tələbat da artır, bu da öz növbəsində yerli idarə etmənin üzərinə düşən vəzifələrin və məsuliyyətin artmasına gətirib çıxarır. Buradan da göründüyü kimi yerli idarəetmə və şəhərləşmə problemləri bir çox yöndən ortaqdır. Yerli idarəetmə və şəhərləşmə dünya gündəmini uzun zamandır işğal etmişdir ci illərdən etibarən sürətlə artan dünya əhalisinin məhdud olan təbii sərvətləri sürətlə istehlak etməsi nəticəsində xüsusilə şəhər və kənd yerlərində, yaşayışın keyfiyyətinin sürətlə aşağı düşməsi nəticəsini vermişdir. Hətta bu mövzuda iş birliyini inkişaf etdirmək və təcili tədbirlər planı hazırlamaq məqsədilə BMT HABİTAT 3-cü iclasını dünya şəhər sammiti adı altında 1996-cı ildə İstanbulda keçirmişdir. Bununla bərabər BMT nəzdində fəaliyyət göstərən Avropa İqtisadiyyat Komissiyası İnsan Yerləşmələri Komitəsinin son zamanlardaki gündəmində davamlı və yaşayışa əlverişli şəhərlər mövzusu durur. Beynəlxalq təşkilatların bu diqqətinə baxmayaraq hal-hazırda urbanizasiya problemləri artan tempdə davam edir. Dünya miqyasında şəhər əhalisinin 1/6-i, kənd əhalisinin isə ½-si gecəqondularda yaşayır. BMT`nin məlumatına görə hal hazırda dünyada təxminən bir milyard olan və yoxsul təbəqəni təşkil edən gecəqondu sakinlərinin sayı lazımi tədbirlər görülməzsə 2030-cu ildə iki milyard ola bilər. Qitələr arası müqayisələrdə ən çox gecəqondu Asiya qitəsinin payına düşür. Asiya ölkələri, Latın Amerikası ölkələri və inkişaf etməkdə olan digər ölkələrdə şəhər əhalisinin 60%i
7 gecəqondularda yaşayır. Bütün bunların nəticəsində yerli idarəetmə orqanlarının işi təbii ki, mürəkkəbləşir. Hər şeydən əvvəl şəhərə cəmləşən əhalinin yaşayış yeri ilə təmin oluna bilməməsi, bu əhalinin alternativ yaşayış məskənləri tapmağa sövq edir ki, bunun da ən asan yolu gecəqondulardır. Gecəqondular şəhərin baş inkişaf planına uyğun olmayan ərazilərdə, dövlət əhəmiyyətli ərazilərdə, yüksək gərginlikli elektrik xəttlərinin atında, qaz, su və neft kəmərlərinin, su anbarlarının yaxınlığında yerləşmələri həm şəhərin ümumi görünüşü həm də, əhalinin sağlam mühitdə yaşaması baxımından təhlükəlidir. Bu problem eyni zamanda torpaq spekulasiyasının yüksəlməsinə səbəb olur. Buna görə də yerli idarəetmə bu məsələyə ciddi yanaşmalıdır. Yerli idarəetmənin urbanizasiya nəticəsində qarşılaşdığı başqa bir problemdə sosialmədəni problemlərdir. Belə ki, meydana gələbiləcək yoxsulluq, işsizlik, əhalinin şəhərlə bütünləşməsini çətinləşdirməklə cinayət işləmə dərəcəsini artıra bilər. Urbanizasiya zonalarında mərkəzi idarəetmə ilə yerli idarə etmənin, xüsusilə yerli idarəetmə orqanları ilə yerli özünüidarəetmə orqanlarının sıx əməkdaşlığı tələb olunur. Çünki bütün bu problemləri nəzərə almaqla bu orqanlar şəhərin gələcəyini müəyyənləşdirəcək stratejik qərarlar almalıdırlar. Maliyyə problemləri də urbanizasiyanın sürətlənməsi ilə yerli idarəetmə üçün artan problemdir. Çünki, artan şəhər əhalisinə daha çox xidmət göstərilməli, daha çox çox infrastruktur təmin edilməlidir ki, bu da külli vəsait tələb edir. Burada yerli idarəetmə bazasında olan ehtiyatlardan ən səmərəli və israfsız istəfadə yolları araşdırılmalıdır. Müasir dövrdə izdihamdan boğulan və natarız şəkildə böyüyən şəhərləri optimal xidmət səviyyəsinə çatdırmaq üçün yerli idarəetmə orqanları qoruyucu və yaxşılaşdırıcı tədbirlər həyata keçirirlər. Qoruyucu tədbirlərdən məqsəd şəhərin böyüməsinin qarşısını almaq, yaxşılaşdırıcı tədbirlərdən məqsəd isə sıxlığı azaltmaqla şəhəri optimal ölçüyə çatdırmaqdır. Böyümənin səbəbləri kəndlilərin şəhəri ən səmərəli əmək bazarı kimi görmələridir. Kəndlilər daim şəhərin üstün imkanlarından faydalanmağa can atmışlar ki bu hallar onları şəhərə köçməyə meyl etdirir. Bunun mənfi cəhətlərini aradan qaldırmaq üçün xüsusilə bu tədbirlər həyata keçirilir. - daha əvvəl şəhərlərin mərkəzində inşa edilmiş və yeni qurulan sənaye obyektlərini xüsusi sənaye bölgəsi quraraq buraya köçürmək. - yeni şəhərlərin salınması. Yəni, böyük şəhərlərin əhalisinin müəyyən bir qisminin köçürüləcəyi və böyük şəhərlərin ətrafında yeni salınacaq şəhərlər. Bunun ən bariz nümunəsi olaraq Fransada Parisi əhalinin sıxlığından xilas etmək üçün görülən
8 tədbirlərlər, İngiltərədə bu istiqamətdə aparılan bəzi işləri göstərmək olar. Əhalinin sıxlığının azaldılması tədbirləri isə urbanizasiyaya qarşı yerli idarə etmə orqanlarının apardığı başqa bir siyasətdir. Şəhəri boğulmaqdan xilas etməyin bir yolu şəhərdə təmərküzləşmə meyllərinin sosial və iqtisadi faktorlarını öyrənmək və onları aradan qaldırmaqdır. Məsələn, ölkə qanunvericiliyinin yol verdiyi dərəcədə əhali məskunlaşan şəhərlərdə, başqa şəhərlərə nisbətən daha ağır məskunlaşma vergisi tətbiq oluna bilər, yerli satış vergiləri ağırlaşdırıla bilər. Yeni inşaat üçün icazə verilməməsi, sənaye təsislərinin şəhər kənarına köçürməyi könüllü qəbul edən sənayedarlara ucuz torpaq verilməsi, aşağı vergi tətbiq edilməsi və aşağı faizli kreditlərin təqdim olunması, şəhər kənarında yeni yaşayış massivlərinin salınması, bu işlə məşğul olan özəl sektora vergi endirimlərinin tətbiqi, və s.görülə biləcək tədbirlərdəndir. Əhalisi az olan kiçik yaşayış yerlərinin də, müxtəlif fəaliyyətlərlə canlandıraraq iqtisadi və sosial baxımdan inkişaf etdirmək və yaşayış üçün əlverişli mərkəzlərə çevrilməsi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ermənistan tərəfindən Azərbaycana aparılan təcavüz siyasəti minlərlə insanın ölümü ilə bərabər, onun xalq təssərüfatına və təbiətinə güclü zərbə vurmuşdur. Bu baxımdan ekosid anlayışı - təbiətin məhvinə yönəldilmiş ekoloji müharibə anlayışı xüsusilə diqqəti cəlb edir. Çünkü Qarabağın misilsiz təbiətinə qarşı xüsusi amansızlıq, bu işğalçı müharibəni, eyni zamanda ekoloji müharibə adlandırmağa tam əsas verir. Bu barədə Azərbaycan Respublikası ətraf mühiti və təbiəti mühafizə komitəsinin dünya birliyi təşkilatlarına, qabaqcıl elm xadimlərinin, ziyalıların dünya ictimaiyyətinə müraciəti çox aktualdır. Azərbaycan BMT-nin tamhüquqlu üzvü olduğu üçün onun təbiətini dağıdan, ekoloji fəlakətə sürükləyən bu müharibəyə qarşı dünya ölkələri, beynəlxalq təşkilatlar öz sözünü deməlidir. Belə müharibə yalnız Azərbaycana qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı cinayət hesab edilməlidir. Çünkü Azərbaycana qarşı aparılan ekoloji müharibənin əks-sədası dünyanın istənilən nöqtəsində öz acı nəticələrini göstərə bilər. Hazırda Ermənistan-Azərbaycan müharibəsindən məğlub çıxmış Azərbaycan ərazisinin 20 faizindən çoxu (17min kv.m) işğal altında, bir milyon Azərbaycan vətəndaşı öz torpaqlarında qaçqın vəziyyətindədir. Məlumdur ki, qaçqın və məcburi köçkünlərin məcburiyyət qarşısında tərk etdikləri daimi yaşayış yerləri onların formalaşmasında, təşəkkül tapmasında bilavasitə həlledici təsirə malik olmuşdur. Bu təsir özünü əmək alətlərində, məişət predmetlərində,
9 özünəməxsus adət və ənənələrində göstərmişdi. Təbii mühit geyimin və mənzilin xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmiş, bu və ya digər məhsulların istehsalını şərtləndirmişdi. Yaşadıqları torpaqların əsasın daşlıq zonalarından ibarət olması onların əmək fəaliyyətində əks olunmuşdur. Yaşadıqları dədə-baba torpaqlarının coğrafi mühiti onların mənəvi mədəniyyətlərində, düşüncə tərzlərində silinməyən dərin, xarakterik iz buraxmış, müəyyən vərdiş, adət və ənənələri qərarlaşdırmışdır. Eyni zamanda bu təbii mühit formalaşmış sosial davranış üsullarını inkişaf etdirmişdir. Bu xüsusda qaçqınların əsas məşğuliyyəti üçün kənd təsərrüfatı, əkinçilik, maldarlıq səciyyəvi olmuşdur. Son dövrlərdə onların həyat tərzi istər forma, istərsə də məzmunca dəyişməlidir. Təbii mühitə, torpağa bağlı insanlar, əsasən, şəhərlərdə, şəhər tipli qəsəbələrdə yerləşdikləri üçün kənd təsərrüfatından uzaqlaşmışlar. Şəhər yerlərində məskunlaşmış müvəqqəti məcburi köçkünlər yuxarıda göstərdiyimiz çoxlu sayda faktorların təzyiqinə məruz qalaraq sosial-ictimai həyat tərzini dəyişməli oldular. C.Dorstun sözlərilə desək: İnsan təbii kompleksin ayrılmaz hissəsi olmaqla mühitə qarşı münasibətdə müəyyən mənada rəqib rolunu oynasa da, o, mühitin tələblərinə tabe olaraq məskunlaşdığı ərazinin iqliminə və şəraitinə uyğun şəkildə öz həyat tərzini dəyişir. Qaçqınların böyük hissəsinin iri şəhərlərdə mərkəzləşməsi ilə bağlı urbanizasiya problemləri, elmi texniki tərəqqinin doğurduğu sosial-mənəvi nəticələr ictimai həyatın bütün sahələrində kəskin şəkildə özünü büruzə verdi. Bu proseslə bağlı mənzil, işsizlik, xidmət, ekologiya və s. sahələrdə həlli çox mürəkkəb problemlər yarandı. Bu problemlər isə öz növbəsində əhalinin demoqrafik vəziyyətinin əsas göstəriciləri kimi doğum təbii artım səviyyəsinin tədricən aşağı düşməsinə, bir yaşınadək və bir yaşından yuxarı uşaqlar arasında ölüm səviyyəsinin artmasına səbəb olmuşdur. Əhalinin sağlamlığı sahəsində, milli genefondumuz sahəsində narahatçılıq doğuran digər səbəb cı illərdə hər 1000 min nəfərdən diri doğulan uşağa düşən ana ölümünün 9 nəfərdən 44 nəfərə və ya 4,9 faizə qədər artması tendensiyasıdır. Demoqrafik vəziyyətin inkişaf meyllərini səciyyələndirən ən mühüm göstəricilərdən digəri əhalinin nikah və boşanma səviyyəsindən asılıdır. Bu sahədə mövcud olan problemlərin, belə demək mümkündürsə, ən yenisi Azərbaycan mentalitetinə xas
10 olmayan belə bir haldır ki, hazırda yaşlı gənclərin arasında subayların sayına görə respublikamız MDB ölkələri arasında ilk yerlərdən birini tutur. Bütün bunlar erməni təcavüzünün demoqrafik duruma göstərdiyi acınacaqlı nəticələrdir, hazırda demoqrafik vəziyyətin göstəriciləri sayıla bilən ən mühüm amillərdən biri də əhalinin miqrasiyasıdır. Bu qaçqınlar və kənd əhalisinin miqrasiyası, yəni urbanizasiyanın ekstensiv inkişafı prosesi hesabına baş vermişdir. Ermənistan silahlı qüvvələrinin hərbi təcavüzü nəticəsində hər şeyi sıfırdan başlamağa məcbur olan, psixoloji sarsıntı keçirən insan axını miqrasiya prosesini tənzimləməyə imkan vermədi. Nəticədə bu prosesin kortəbii inkişaf şəklində davam etməsi təbiətimizi və iqtisadiyyatımızı acınacaqlı hala saldı. Vəziyyət elə bir dərəcəyə çatmışdır ki, son illərdə miqrasiya edən əhalinin miqdarı, respublikamızdakı artımın miqdarından çox olmuşdur. Hazırda respublikanın sosial-mədəni fondunun 70 faizinin və iqtisadi imkanlarının yarıdan çoxunun Abşeron iqtisadi rayonunda yerləşməsi vəziyyəti daha da çətinləşdirmişdir. Bu prosesə təsir edən başlıca səbəb urbanizasiya səviyyəsinin yüksəlməsidir. Məsələn: Bakı, Sumqayıt və Abşeron rayonunda xidmət sahələri bu gün təqribən iki milyon adama xidmət etmək gücünə malikdir. Hazırda isə bu regionlarda dörd milyona yaxın adam cəmləşmişdir. Bu isə istər demoqrafik, istərsə də ekoloji cəhətdən qətiyyən məqsədə müvafiq deyil. Bu cür intensiv axınlar həmin rayonlarda onsuz da dözülməz olan ekoloji şəraiti son həddə çatdırmaqla, bu rayonları yeni sosial münaqişə və partlayışı mənbəyinə çevirir. Bunun da əsas amilləri çox yüksək əhali sıxlığı fonunda, əmək ehtiyatlarının və iş yerlərinin qıtlığı, dünya görüşü və psixoloji fərqlər və s. problemlərdir. Bütün bunlar insanların mənəvi-psixoloji həyatını zəhərləyir, onların ağır sosial, iqtisadi və ekoloji stresslər şəraitində yaşamasını şərtləndirir. Məcburi köçkünlərin müəyyən bir hissəsi respublikamızın bəzi rayonlarında xarici ölkə və beynəlxalq təşkilatların köməyi ilə salınmış çadır şəhərciklərində məskunlaşmışdılar. Onlar Beyləqan, İmişli, Biləsuvar, Bərdə, Saatlı, Sabirabad, Ağcabədi rayonlarında yerləşən bu çadır şəhərciklərində insanlar yayın qızmarında, qışın şaxtasında normal insan həyatından çox uzaq bir vəziyyətdə yaşamağa məcburdurlar. Elementar məişət şəraitinin minimum həddi, sanitar-gigiyena şəraiti, içməli suyun və ərzağın aşağı keyfiyyəti və eyni zamanda qıtlığı bəzi yaşayış məskənlərində nəfəs yollarının yoluxucu xəstəlikləri, kəskin bağırsaq infeksiyaları,
11 difteriya, vəba, malyariya, vərəm və sair xəstəliklərin yayılması və daha da böyük zonaları əhatə etməsinə səbəb olmuşdur. Əhali sıxlığının artması ilə epidemioloji nəzarətin zəifləməsi, hər sahədə olduğu kimi, bu sahədə də özünün gücsüzlüyünü göstərmiş oldu. Bütün bunlar erməni təcavüzünün cəmiyyətimizə və təbiətimizə vurduğu ağır yaraların nəticəsidir. Erməni işğalı bir milyona qədər soydaşımızı həyatın dəhşətləri qarşısında gücsüzlüklərini dərk etmələrinə, həyatları boyu qazandıqları hər şeyi bir anın içərisində itirib, xilas olmaq üçün dərbədər olmağa vadar etdi. Öz xəstə millətçiliyinin əsiri olan Ermənistan Azərbaycana olan torpaq iddiası ilə milyondan artıq insanın həyatını cəhənnəmə çevirdi. Doğrudur, həyatın bu problemləri aradan qaldırmaq üçün respublikamızda Qaçqınlar və Məcburu Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsi fəaliyyət göstərir. Bundan başqa, BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının respublikamızdakı nümayəndəliyi də müəyyən işlər görür. Beynəlxalq təşkilatların digər nümayəndələri, xarici ölkələrin müxtəlif firma və assosiasiyaları, ayrı-ayrı xeyriyyəçilər qaçqın və məcburi köçkünlərə müəyyən humanitar yardımlar göstərirlər. Lakin problemin həlli uzandıqca bu təşkilatlar donorluq funksiyasını olduqca könülsüz yerinə yetirirlər. Nəticədə, həyatın çətinliklərindən doğan sadə bir məntiq problemdən çıxış yolunu yalnız və yalnız torpaqlarımızın geri qaytarılmasında tapır.