Naxcivan xalcasi
Orta əsrlərin ərəb müəllifləri Naxçıvanda xalçaçılığın geniş vüsət alması və bu ərazidə toxunan xalçaların şöhrət qazanması barədə öz əlyazmalarında dəyərli məlumat vermişlər. V əsrin II yarısına aid "Hüdüd əl-Aləm " əsərində göstərildiyi kimi, Muğam öz palaz və çuvalları, Naxçıvan , Xoy və Salmas -zili və xalçaları, Şir-van isə parçaları ilə tanınır.
Xalça sənətinin Naxçıvanda geniş yayılmasına və tərəqqisinə səbəb xalqın məişət və estetik tələbatı olmuşdur. Adətən bu ərazidə istehsal edilən 20-30 kv-metrədək iri ölçülü, qalın toxunuşa malik xovlu- xalça və keçə, palaz, cecim, kilim, şəddə, zili kimi xovsuz xalçalardan evlərdə döşəmələrin örtülməsinədə, otaqların isidilməsində və bəzədilməsində istifadə edilmişdi. Xalça sənəti Naxçıvanın Şərur, Şahbuz, Ordubad və Culfa bölgələrində daha geniş yayılmışdır. Bu ərazidə xalça sənətinin inkişafına qonşu ölkələrdə olan ticarət əlaqələrinin də təsiri az olmamışdır. Tarixən Naxçıvanda xalça istehsalında balbas və mazex qoyun cinslərindən keçi, dəvə yunu ilə yanaşı inəkdən də geniş istifadə edilmişdir. Toxunan xalçaların sıxlığı 35 x 35-dən 40x45-dək ərişli arğacı və üz ipi olmuşdur. Naxçıvanda toxunulan xalçalar bədii və texneloji xüsusiyyətlərinə görə Qarabağ xalça məktəbi ənənələrinə yaxındır.
Tarixi məlumatlara görə , Naxçıvanda və Ordubadda hələ keçmiş zamanlardan xüsusi boyaxanalar fəaliyyət göstərmişdir. Burada xalq ənənəsinə əsasən hazırlanan boyalar öz parlaqlığı, şux çalarları ilə digər xalça məktəblərindən seçilmişlər. Bu boyaxanalarda qırmızı rəng - boyaq otundan, qırmız böcəyindən, sürməyi və yaşıl rənglər isə (küpboyalar) indiqodan, qəhvəyi rəngi- palıd, narıncı rəngi -alma ağacının qabığından alınmışdır. Rənglərin uzunömürlü olması üçün boyaya zəy qatılırdı. Bu növ təbii boya ilə boyanmış iplikdən toxunan xalçaların rəngləri işləndikcə daha təravətli və isti tonlarda əvəz olunardı.
Naxçıvan xalçaları ümümiliklədə Azərbaycan xalça sənətini öz ənənəvi naxış-ları və elementləri, özünəməxsus şux rəng çalarları ilə zənginləşdirilmişdir. Bu xalça-ları bəzəyən əsas elemetlərdən şaquli istiqaməti zolaqlar,romblar,qarmaqlı hən-dəsi elementlər və .s xalqın genetik yaddaşından silinməyən inanclar və təsəvvür-lərlə bağlıdır. Toxunan naxışlar sistemi semantika müəllifliyindən asılı olmayaraq bir məkan üzərində real şəkildə və ənənəvi üslubda yerləşdirilərək xalçaya ritmik və dinamik ahəngdarlıq verir.
Xalq toxuma növlərindən şaquli istiqamətli zolaqlarla bəzədilmiş cecim xovsuz xalçalarının əsas istehsal mərkəzi tarixən Ordubad olmuşdur. Əsasən ipək liflərdən toxunan bu xalçalar ağ,yaşıl,qırmızı, sarı, mavi və.s rəngli zolaqların növbələşməsi ilə bəzədilib, zəriflik baxımdan qumaş təsəvvürü yaratmışdır.
Naxçıvan xalçaları içərisində öz spesifik toxunuşu və bədii quruluşu ilə seçilən xovsuz xalça növü şəddə sujet semantikası baxımından çox maraqlıdır. Üzərində bə-zən atlılar və dəvələrin sarvanın növbələşərək cərgə ilə düzülməsi və çullarla,xurcunlarla bəzədilmiş dəvə karvanı sujetli öz-özlüyündə bir fəlsəfi məna daim dövr edən əbədi həyatın, ömür karvanın simvolu olmuşdur.
Ənənəyə görə, ərişli rəngli iplikdən çəkilən şəddələrdə doldurucu elementlər kimi istifadə edilən romb və qorumaq formalı həndəsi naxışlar əkin sahəsini,evi, artım bolluğu təmsil etmişlər. Xovlu xalçaların bəzəyinə çevrilmiş " buta "elementi öz bədii quruluşuna və texniki üslübuna görə digər məktəblərdən fərqlənib "Naxçıvan butası" adını daşıyırlar. Naxçıvanın "Namazlıq"xalçaları mavi, surməyi və qırmızı rəngi kolorit həlli və naxışların bədii quruluş üslubu, günbəzlərin təsviri ilə islam mədəniyyətinin günümüzədək gəlib çatmış dəyərli nümunələrindəndir.
Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyində XVIII-XIX-XX əsrlərə aid Təbriz-Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinin nümunələri qorunub saxlanılır. Bunlara misal olaraq "Abbas Mirzə", "Ələmli", "Ovçuluq" Ordubadda toxunmuş olan nəbati naxışlı xalça və bir çox xovlu və xovsuz xalçaları göstərmək olar.
Son illərdə Muxtar Respublikada xalçaçılığın inkişafına diqqət və qayğı daha da gücləndirilib. Fərəhləndirici haldır ki, Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin “Azərbaycanda muzey işinin yaxşılaşdırılması haqqında” 2007-ci il 6 mart tarixli Sərəncamı ölkəmizdə, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasında müxtəlif profilli muzeylərin yaradılmasında, onların maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsində mühüm əhəmiyyətə malik olmuşdur. Naxçıvan Dövlət Xalça Muzeyinin yeni binasının istifadəyə verilməsi də maddi-mənəvi irsin qorunub saxlanılması istiqamətində dövlət qayğısının parlaq təzahürüdür.