 1485
Ermənistanın keçmiş prezidenti Levon Ter-Petrosyan rəhbərlik etdiyi
Milli Konqresin qurultayındakı çıxışında bir sıra geosiyasi məsələlərə toxunub.
O, indiki mərhələdə Ermənistanın dövlət və cəmiyyət olaraq ciddi problemlərlə
üz-üzə qaldığını söyləyib. Bunun əsas səbəbi isə İrəvanın yeritdiyi yarıtmaz
xarici siyasətdir. Onun sözlərinə görə, son 18 ildə ölkə yalnız tənəzzülə doğru
gedib. Faktiki olaraq erməni dövlətçiliyi fəlakət qarşısındadır. Onun bu
prosesi dayandırmaq gücü isə yoxdur. Burada L.Ter-Petrosyan bir sıra arqumentlər
gətirir. Onlardan aydın olur ki, bütövlükdə Ermənistan dövlət quruculuğu
strategiyasını düzgün seçə bilməyib. Bunun fonunda isə keçmiş prezident Azərbaycan
rəhbərliyinin rasional siyasət apardığını açıq etiraf edir, Bakı ilə kompromis əsasında
razılaşmaqdan başqa yolun qalmadığını ifadə edir. Həmin fikirlər kontekstində L.Ter-Petrosyanın
çıxışı üzərində dayanmaq olar.
Erməni dövlətçiliyi və xalqı Serj Sarkisyan hakimiyyətinin destruktiv
siyasətinin bədəlini ödəməkdədir. Artıq erməni alimlər arasında belə qənaətə gələnlər
vardır ki, Ermənistan dövlət kimi formalaşa bilməyib. Ermənistanın keçmiş
prezidenti Levon Ter-Petrosyan Ermənistan Milli Konqresinin ikinci
qurultayındakı çıxışı zamanı bununla bağlı deyib: "Nüfuzlu politoloqlar və
iqtisadçılar, o cümlədən bizim həmvətənimiz Taron Açemyan Ermənistanı
formalaşmayan dövlətlər sırasına daxil edirlər. Yəni Əfqanıstan, Somali,
Liviya, Yəmən, Cənubi Sudan, İraq və digər oxşar ölkələrlə bir sıraya
qoyurlar" (bax: "Мир, Примирение, Добрососедство": речь Левона
Тер-Петросяна на съезде АНК / "Аравот", 17 dekabr 2016).
Üstəlik, L.Ter-Petrosyan hesab edir ki, Ermənistan üçün "tunelin
sonunda işıq görünmür" (bax: əvvəlki mənbəyə). Təbii ki, bu, erməni siyasətçisi
üçün xeyli dərəcədə qeyri-adi bir fikirdir. Lakin keçmiş prezidentin gətirdiyi
arqumentlər kifayət qədər tutarlıdır. Əvvəlcədən onu vurğulayaq ki, L.Ter-Petrosyanın
Azərbaycan və Türkiyə ilə bağlı dediklərini öz vicdanının öhdəsinə buraxırıq.
Çünki bu məsələdə o digər erməni siyasətçilərdən fərqlənmir. Dediklərində
sünilik çoxdur. Bizi daha çox onun Ermənistanla bağlı ifadə etdiklərindəki həqiqətlər
L.Ter-Petrosyanın bütövlükdə rəsmi İrəvanın bərbad xarici və daxili
siyasət yeritdiyini etiraf edir. O, ölkənin bütün sahələrdə tənəzzülə
uğradığını, bunun kökündə isə korrupsiyanın dayandığını söyləyib. Konkret
olaraq Ermənistanın vəzifəli şəxsləri ölkəni soyur, hər şeyi oğurlayır və günlərini
Afrikada vəhşi heyvanları ovlamaqla keçirirlər (bax: əvvəlki mənbəyə).
Deməli, L.Ter-Petrosyanın fikrinə görə, Ermənistanda böhran sistem
xarakteri daşıyır. Burada dövlət quruculuğu fəlsəfəsi kökündən yanlış prinsiplər
əsasında qurulub. Keçən 18 il müddəti bunu təsdiq edir. Yəni L.Ter-Petrosyan 1998-ci
ildə özünün istefasından sonrakı dövrü Ermənistan üçün tam fəlakətli mərhələ
adlandırır. Siyasət, iqtisadiyyat, həyat tərzi, demoqrafiya, miqrasiya və başqa
sahələrdə yalnız tənəzzül müşahidə edilib (bax: əvvəlki mənbəyə).
1998-ci ilə qədər rəsmi İrəvanın hansı müsbət işlər gördüyünü demək çətindir.
Ancaq o zaman Ermənistan rəhbərliyi Azərbaycanla sülh sazişi imzalamaq məcburiyyətinə
gəlmişdi ki, parlamentdə terror törədildi. Bununla da növbəti dəfə təsdiq
olundu ki, münaqişənin həllini istəməyən Ermənistan hakimiyyətidir. L.Ter-Petrosyan
bunu siyasi varisliyin pozulması adlandırır. Hər nə isə, aydındır ki, 1998-ci
ildən bu yana Ermənistan rəhbərliyi ölkəni uçuruma aparmaqla məşğul olub.
Bunun müxtəlif aspektləri mövcuddur. Məsələn, demoqrafiya sahəsində
ermənilər xeyli itkilər veriblər və bu proses davam edir. Keçmiş prezident
etiraf edir ki, Ermənistanda əhalinin sayı azalıb. Ölkəni tərk edənlərin sayı
ilbəil artır. Bu tendensiyanın dayana biləcəyinə dəlalət edən konkret heç bir
fakt yoxdur. Əksinə, vəziyyət daha da ağırlaşır. Diasporun burada xilasedici
rol oynaya biləcəyinin də üstündən L.Ter-Petrosyan xətt çəkir. O misal çəkərək
göstərir ki, 1990-cı illərdəki üçillik müharibədədə diaspordan cəmi 12 nəfər iştirak
edib. Qalanları sözdə hay-küylüdürlər, real olaraq isə bir iş görmək istəmirlər.
Deməli, rəsmi İrəvanın diaspor ilə bağlı ifadə etdiyi ümidlər yalnız təbliğat
Keçən müddətdə ermənilər tarixdən də lazımi ibrət götürə bilməyiblər.
L.Ter-Petrosyan misal olaraq 1920-ci ildə Ermənistanın güclə kiçik bir ərazini
saxlaya bildiyini göstərir. Müharibədə əsassız iddialarla çıxış etdiyindən,
eyni zamanda, Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycana qarşı savaşdığından çox ərazilərdən
çəkilməli olub. Təbii, biz yaxşı bilirik ki, həmin ərazilərdə heç zaman erməni
dövləti olmayıb, lakin burada maraqlı olanı bir erməni siyasətçinin keçən əsrin
başlanğıcından yanlış siyasi strategiya seçdiklərini açıq etiraf etməsidir. Məhz
bu səbəbdən Ermənistanın başı fəlakətlərdən açılmır, açılmayacaq da. Ermənistanın
dövlət kimi özünü təsdiq edə bilməməsi də bu səhv mövqedən qaynaqlanır. Bunu L.Ter-Petrosyanın
özünün nə dərəcədə dərk etdiyini demək çətindir, lakin heç olmasa dilinə gətirir.
Bu kontekstdə onun rəsmi İrəvanın "xalq-ordu" modelindən
danışmasının olduqca absurd bir şey olduğunu deməsi də maraqlıdır. Tarixdə
bunun 3 nümunəsi olub. Çingiz xan imperiyası, İsveçrə və İsrail "xalq-ordu"
modelini reallaşdırıblar. L.Ter-Petrosyan göstərir ki, monqolların imperiyası
dağıldı, çünki tutduqları torpaqları saxlaya bilmədilər, İsveçrə son 200 ildə
müharibə görmədi və onun bu modeli faktiki olaraq bir işə yaramadı, İsrail isə
məcburən onu seçdi (bax: əvvəlki mənbəyə).
Konkret olaraq İsrailin ətrafında onunla müharibə edən dövlətlər
vardı və Təl-Əviv özünü müdafiə etməli idi. Ermənistanla bağlı isə situasiya
tamamilə fərqlidir. Birincisi, Ermənistanla heç kəs müharibəyə başlamayıb. Azərbaycana
qarşı nə qədər haqsızlıq olsa da, o, "blokadadan başqa addım" atmayıb
(bunu L.Ter-Petrosyan etiraf edir). İkincisi, Ermənistanın bütün xalqı orduya çevirə
biləcək resursları yoxdur. O yoxsul və dilənçi bir dövlətdir, istehsalı sıfıra
yaxındır və hazırda böhran içindədir. Seçki ərəfəsi verilən pafoslu vədlər isə
boş sözlərdən başqa heç nəyi ifadə etmir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Ermənistan özü işğala başlayıb və bütün problemləri bununla əlaqəli
meydana gəlib. Ermənilərin demək istəmədikləri əsas həqiqət bundan ibarətdir. Həmin
reallıqdan kənar necə siyasət qurmağa çalışsan da, sonu olmayacaq. Çünki başqasının
torpağını zəbt edən Ermənistandır və oranı tərk etməlidir. L.Ter-Petrosyan da
bu həqiqətin yarısını etiraf edir.
O çıxışında "Ermənistan və Qarabağın inkişafı" ifadəsini
tez-tez işlədir, "Qarabağın ehtiyaclarının tam təmin edilməsi"ndən
danışır (bax: əvvəlki mənbəyə). Bundan başqa, bu həmin Petrosyandır ki, Xocalı
soyqırımı ilə bağlı verilən suala Napoleonun sözləri ilə "müharibə müharibədir"
deyə, cavab vermişdi. Yəni L.Ter-Petrosyanı qane etməyən Dağlıq Qarabağın
işğalını rəsmi İrəvanın hüquqi olaraq dünyaya qəbul etdirə bilməməsidir. Onun
iradları da bunun üzərində qurulub.
L.Ter-Petrosyan çıxış yolunu kompromisdə görməklə müəyyən dərəcədə
doğru fikirləşir. O, Ermənistanın mümkün qədər az şey əldən verməklə zəbt
etdiyi ərazilərin bir qismini özündə saxlamasını müdafiə edir. Başa düşür ki,
boş-boşuna hay-küy salıb, özünü qalib kimi qələmə verməklə real heç nə əldə etmək
olmaz. Bununla o, Ermənistanın himayədarlarının istədiyi ilə razılaşmağa
üstünlük verdiyini dilə gətirir. Bu bağlılıqda Azərbaycan rəhbəri İlham Əliyevə
danışıqlar aparmağa hazır olduğunu nümayiş etdirir (əgər hakimiyyətə gətirilsə,
çünki Ermənistan dövlət başçısını müstəqil seçə bilmir).
Bunların fonunda onun İlham Əliyevi rasional düşünən siyasətçi
adlandırması təsadüfi görünmür. L.Ter-Petrosyan anlayır ki, Azərbaycan Prezidenti
maksimum dərəcədə konstruktiv mövqedədir və bunu erməni siyasətçilər düzgün
qiymətləndirməlidirlər. Bəli, bununla bir erməni siyasətçi, dolayı da olsa,
İlham Əliyevin peşəkar və qətiyyətli siyasətçi kimi tutduğu mövqeyi ilə
hesablaşmalı olduqlarını etiraf edir. L.Ter-Petrosyan Ermənistandan fərqli
olaraq Azərbaycanda siyasi varisliyin saxlanmasının çox müsbət nəticələr
verdiyini də dilə gətirir.
Ancaq L.Ter-Petrosyan müharibə başlasa, Azərbaycanın yeni ərazilər itirəcəyini
deməklə, böyük yalan danışır. Özünün də etiraf etdiyi kimi, aprel müharibəsindən
sonra Ermənistan çox çətin vəziyyətə düşüb. Çünki həmin müharibə göstərib ki,
Azərbaycan çox güclü orduya malikdir və istənilən təcavüzü dəf etməyə hazırdır.
Ermənistan ordusunu da sürətlə məğlub edə bilər.
Levon Ter-Petrosyanın etirafları Ermənistanın siyasi səhnəsində müəyyən
dəyişikliklərin baş verməsi əlaməti sayıla bilər. Görünür, ermənilər tədricən
anlayırlar ki, Azərbaycanın sürətli inkişafının qarşısında dayana bilməyəcəklər,
buna görə də nəyi isə xilas etməyə çalışırlar. Bacaracaqlarmı?
Dağlıq Qarabağ və böyük dövlətlərin xarici siyasəti: yeni "yolayrıcı"?	ABŞ-Rusiya: güc nümayişi və qarşılıqlı ittihamlar	Ermənistanın qanunsuz məskunlaşma siyasəti: 2334 saylı qətnamədən sonra...	Avetyan, Martirosyan, Caqinyan, Arzumanyan, Torosyan və digərləri...	BMT-nin yeni dünya nizamının formalaşmasında rolu: "postböhran" mərhələyə keçid	 1485