MÜHAZİRƏ 1. FƏNNİN PREDMETİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ. - PDF
Download "MÜHAZİRƏ 1. FƏNNİN PREDMETİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ."
1 MÜHAZİRƏ 1. FƏNNİN PREDMETİ VƏ VƏZİFƏLƏRİ. Qida məhsullarının İstehsalının təşkili fənni Qida məhsulları mühəndisliyi istiqamətində müxtəlif ixtisaslar üzrəgeniş profilli mütəxəssislər hazırlamaq üçün əsas fənlərdən biridir. Bazar iqtisadiyyatı şəraitində istehsalın bütün sahələrində iqtisadi məsələlər müasir tələblər səviyəsində yalnız yüksək ixtisaslı və geniş profilli mütəxəssis kadrların köməyi ilə həll edilə bilər. Geniş profilli mütəxəssis dedikdə, hərtərəfli hazırlığa malik olan, iqtisadi qanunların müəssisə miqyasında fəaliyyət mexanizmindən sərbəst baş çıxara bilən,iqtisadi məsələlərin qarşılıqlı tədqiqini bacaran, optimal planlaşdırma metodologiyasına yiyələnən, istehsalın prespektiv inkişafınındaha səmərəli yollarınımüəyyən edib əsaslandıran, iş tapşırıqlarını işləyib hazırlayan və onların yerinə yetirilməsi üsullarını müəyyənləşdirən, istehsal resurslarından daha səmərəli istifadə edilməsi istiqamətlərini göstərən, texniki-təşkilati qərarların düzgünlüyünə qiymət verməyi bacaran, istehsaldaxili ehtiyatların aşkar edilməsində fəal iştirak edən, verilmiş sifarişlərin tam və vaxtında yerinə yetirilməsini təşkil edən, istehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsinin həvəsləndirilməsiüsullarınıişləyib hazırlayanmütəxəssis nəzərdə tutulur. Başqa sözlə desək, geniş profilli mütəxəssis Xalq təsərrüfatının və onun ayrı-ayrı həlqələrinin şturmanıdır.o, iqtisadi qanunların fəaliyyət göstəricilərini və müəssisənin istehsal-təsərrüfat siyasətinirəqəmlərin dilinə çevirir, istehsalın təşkilini, inkişaf tempini, proporsiyasını və əsas istiqamətlərini müəyyən edir. Xalq Təsərrüfatının və istehlakçıların müxtəlif məhsullara olan təlabatını öyrənir, onların istehsal edilməsi və istehlakçılara çatdırılmasını, planlaşdırma, maddi həvəsləndirmə, qiymətqoyma, maliyyələşdirmə və kreditləşdirmə sistemlərindən, həmçinin təsərrüfata rəhbərliyin iqtisadi metod və ünsürlərindən istifadəni təşkil edir. Fənnin məqsədi tələbələrdə yuxarıda göstərilən fəaliyyət sahələrində biliklərə yiyələnmək və bəzi məsələlərihəll etmək bacarığı formalaşdırmaqdır. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənni, elmin başlıca məsələlərinin 1
2 öyrənilməsini nəzərdə tutur və ona görə də qanunların dərk edilməsinə və istifadəsinə əsaslanır. Qanunların öyrənilməsi və dərk edilməsi isə müəssisə miqyasında istehsalı səmərəli təşkil etməyə və onu daha da təkmilləşdirməyə, müəssisənin istehsal-təsərrüfat və digər növ fəaliyyətini tənzimləmək üçün bəzi qayda, forma və üsulları müəyyən etməyə imkan verir. İstehsalın təşkili mürəkkəb ictimai-iqtisadi hadisədir. Buna görə də o, kompleks ictimai-iqtisadi tədbirlərin həyata keçirilməsi və bu tədbirlərin iqtisadi səmərəsinin yüksəldilməsiilə əlaqədardır. Bu baxımdan istehsalın təşkili istehsaldaxili ehtiyatların aşkara çıxarılması vəistifadə olunması sistemidir. Çünki istehsalın təşkili ardıcıl olaraq kompleks texniki, təşkilati və iqtisadi tədbirlərinhəyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Məhz ona görə də müasir dövrdə istehsalın təşkili mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İstehsalın təşkili əməyin təşkili ilə sıx bağlıdır. Əmək bölgüsü və kooperasiyası bir tərəfdən istehsalın təşkilinin səmərəli ilkin şərtidir, digər tərəfdən istehsalın təşkilinin təkmilləşdirilməsi əmək məhsuldarlığının müntəzəm artmasını, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılmasını, işçilərinmaddi və mənəvi səviyyəsinin yüksəldilməsini təmin edir. Deməli, əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsini, istehsalın təşkili üzrə tədbirlərin tətbiqi olmadan təsəvvür etmək mümkün deyildir. Qdur ki, istehsalın təşkili ona elmi cəhətdən yanaşmağı tələb edir. Müəssisələrdə istehsalın təşkili obyektiv iqtisadi qanunların təsirininəzərə almaqla həyata keçirilir. Buna görə də o, elmi xarakter kəsb edir. İstehsalın təşkilini öyrənərkən onun ictimai və texniki tərəfinin fərqləndirmək lazımdır. İctimai istehsalın təşkili Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin predmeti olub, məlum cəmiyyətin istehsal münasibətləri ilə müəyyən edildiyi halda, müəssisədə istehsalın təşkili əsasən istehsal amillərinin inkişaf səviyyəsi və əmək cisimlərinin xassələri ilə müəyyən olunur. İstehsalın təşkili tədricən iqtisad elminin tərkib hissəsi olur. Müəssisə çərçivəsində istehsalın təşkilində iqtisadi qanunların təzahür formaları, onların 2
3 spesifik xüsusiyyətləri- insan-texnika-istehsal prosesində bu qanunlardan istifadə üsullarının öyrənilməsi istehsalın təşkili fənnini təşkil edir. Deməli, Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin öyrənmə obyekti - müəssisə və onun ayrı-ayrı bölmələridir. Öyrənmə predmeti isə həmin bölmələrdə istehsal-iqtisadi və sosial münasibətlərdir. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin öyrənilməsində əsas məqsəd ən az xərclə dünya standartlarının tələblərinə cavab verən rəqabət qabiliyyətli daha çox məhsul buraxılışını təmin etməkdir. Bunun üçün fənnin qarşısında aşağıdakı konkret vəzifələr durur: Konkret müəssisədə və onun ayrı-ayrıbölmələrində obyektiv iqtisadi qanunların təzahür formalarını öyrənmək və istehsalın inkişaf strategiyasını işləyib hazırlamaq. Qabaqcıl istehsalat təcrübəsini öyrənmək və geniş yaymaq əsasında istehsalın təşkili sahəsində vəziyyətintəhlili üsullarını göstərmək, istehsalın təşkilini daha da təkmilləşdirmək üzrə təklif və tədbirlərihazırlamaq və onların iqtisadi səmərəliliyini hesablamaq. Mövcud maddi-enerji ehtiyatlarından səmərəliistifadəni təmin etmək. İstehsal şəraitinin və təhlükəsizlik texnikasının yaxşılaşdırılması hesabına xəstəlik və xəsarətlərin sayını azaltmaq. Müəssisə kollektivinin məcmuyu iş vaxtı fondundan daha səmərəli istifadə olunması yollarını göstərməklə istehsalın iqtisadi səmərəliliyinin daim artırılmasını təmin etmək və iş vaxtı itkilərini minimuma endirmək. FƏNNİN MƏZMUNU VƏ ONUN BAŞQA FƏÖNLƏRLƏ ƏLAQƏSİ. 3
4 Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin prsdmeti ilə məzmunu arasında sıx qarşılıqlı əlaqə vardır, lakin onun məzmunu predmetindən daha genişdir. Bu onunla əlaqədardır ki, istehsalın təşkili ona yaxın olan elmlər sahəsində əldə edilən nəticələrdən istifadə edərkən həmin elmlərin bir sıra məsələlərini bilavasitə öyrənməli olur ki, bu da onun məzmununun genişlənməsinə gətirib çıxarır. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin məzmunu onun nəzəri və əməli əsaslarını, istehsalın təşkilinin tətbiqi üzrə aparılan işin təşkilatı formalarını və onun başlıca istiqamətini açıb göstərir. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənni ictimai istehsalın ayrı-ayrı funksiyalarını öyrənən iqtisadi nəzəriyyə, statistika, iqtisadi təhlil və bu kimi bir sıra digər fənlərlə əlaqədardır. Belə ki, bu fənnin nəzəri əsasını ictimai istehsalın və əməyin təşkilinin ümumi qanunauyğunluqlarını öyrənən iqtisadi nəzəriyyə təşkil edir. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənni bir sıra texniki fənnlərlə də əlaqədardır. Bu əlaqə texnikanın və iqtisadiyyatın qarşılıqlı əlaqəsi ilə, ictimai istehsalın məhsuldar qüvvələri ilə və istehsal münasibətləri ilə şərtlənir. Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənnində müəssisənin quruluşu və onun daha da təkmilləşdirilməsi istiqamətlərindən, istehsalın mahiyyətindən və təşkili prinsiplərindən, istehsal prosesi və onun resurslarından, istehsalın təşkili formalarından, üsullarından və tiplərindən, istehsal hazırlığından və onun mərhələlərindən, müəssisənin ahəngdar işinin təşkilindən,istehsala texniki xidmətin mahiyyətindən və bu sahədə müəssisənin köməkçi və xidmətedici sex və təsərrüfatlarının rolundan, ətraf mühitinmühafizəsinin təşkilindən və digər məsələlərdən bəhs edilir. FƏNNİN ÖYRƏNİLMƏSİ METODOLOGİYASI. 4
5 Başqa elmlərdə olduğu kimi, Qida məhsullarının istehsalının təşkili elminin də istifadə etdiyi, əsaslandığı metodlar müxtəlif və coxcəhətlidir. Lakin, bununla belə istehsalın təşkili sahəsində istifadə edilən bütün metodları iki qrupa ayırmaq olar. 1.Ümumi metodlar 2. Xüsusi metodlar. Metod özü də metodologiyaya, elmi dünyagörüşünə əsaslanmışdır. Deməli, metodologiya intellektual bir vasitədir. Müəyyən metodologiyaya əsaslanmadan müəssisə miqyasında baş verən sosial-iqtisadi proseslər barəsində elmi fikir irəli sürmək olmaz, olsa da müsbət nəticə verməz. Beləliklə Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənninin öyrənilməsində onunmetodologiyası mühüm rol oynayır. Çünki bu, istehsalın təşkilində obyektiv prosesləri düzgün əks etdirməyə imkan verir. Bütün fənlərdə olduğu kimi, Qida məhsullarının istehsalının təşkili fənnində də iqtisadi hadisələrin öyrənilmə metodologiyasının əsasını tarixi materializmin dialektik metodu təşkil edir. Dialektik metod tələb edir ki; Müəssisə miqyasında baş verən hadisələrə təklikdə deyil, bir biriləri ilə qarşılıqlı əlaqədə, hərəkətsiz deyil, daimi inkişafda,bir kəmiyyətdən digərinə keçməkdəbaxmaq lazımdır; Müəssisə miqyasında baş verən hadisələrətarixi yanaşılsın, yəni hər bir hadisə konkret istehsal şəraitini nəzərə almaqla öyrənilməlidir; İstehsalın təşkili və idarə edilməsi ilə əlaqədar olan bütün məsələlər qabaqcıl müəssisə və təsərrüfatların təcrübəsinin öyrənilməsinə, faktiki materialların hərtərəfli təhlilinə əsaslansın və Elmi Texniki Tərəqqinin yeni nailiyyətlərini özündə əks etdirsin; 5
6 Müəssisə miqyasında bu və ya digər hadisəni öyrənərkən onlara kompleks halda yanaşılsın. Bu, həmin hadisələri dəqiq öyrənməklə yanaşı, onları düzgün qiymətləndirməyəimkan verir, müəssisənin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin müsbət və mənfi hallarının hansı amillər hesabına baş verdiyini aydınlaşdırmaq mümkün olur. Əgər belə olarsa onda müsbət amillərintəsir dairəsini daha da genişləndirmək və mənfi amillərin təsirinin qarçısını almaq üçün zəruri təşkilati-texniki tədbirləri işləyib hazırlamaq xeyli asanlaşar. 6
7 MÜƏSSİSƏNİN QURULUŞU VƏ ONUN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİ YOLLARI Müəssisənin xarakteristikasi, əlamətləri və əsas vəzifələri: Müəssisə vahid x/t kompleksinin əsas həlqəsi olub, iqtisadi potensialın inkişaf etdirilməsində əhalinin müxtəlif məhsullara olan təlabatının ödənilməsində və əmək kollektivinin sosial-mədəni inkişafında başlıca rol oynayır. «Müəssisələr haqqında» Azərbaycan Respublikası qanununda qeyd edilir ki, müəssisə --- mülkiyyət formasından aslı olmayaraq bu qanuna müvafiq yaradılan və ictimai tələbatın ödənilməsi və mənfəət alınması məqsədi ilə məhsul istehsal edən və satan, işlər və xidmətlər göstərən hüquqi şəxs olan təsərrüfat subyektidir. Müəssisə təşkilati-hüquqi forması göstərilməklə xüsusi ada malik olur. Müəssisə öz istehsal təsərrüfat və digər fəaliyyətini müvafiq sifarişlər əsasında tam təsərrüfat hesabı, rəqabət və özünüidarəetmə prinsiblərini nəzərə almaqla həyata keçirir. Bu məqsədlə müəssisə öz profilinə uyğun sifarişlər qəbul edir, müqavilələr bağlayır, işçi qüvvəsi və s. maşın və avadanlıqlar əldə edir, beləliklə də konkret istehsal prosesini həyata keçirərək maddi nemətlər yaradır. Müəssisələr tabe olduqları yuxarı dövlət təşkilatları və tasisçilər tərəfindən işlənib hazırlanmış və təsdiq edilmiş nizamnamə və pasport əsasında fəaliyyət göstərir. Müəssisənin nizamnaməsində onun adı, fəaliyyət predmeti və məqsədi, yerləşdiyi yerin adı və ya poçt nömrəsi, əmlakının yaranma mənbəələri və əldə ediləcək mənfəətdən istifadə qaydası, fəaliyyətinin yenidən təşkili və fəaliyyətinə xitam verilməsi şərtləri, müəssisənin nizamnamə fondunun olması və s. göstərilir. Müəssisənin pasportunda müəssisə haqqında ümumi məlumatlar, onun maddi-texniki bazası, yanacaq-enerji ehtiyyatları ilə təmin olunma qaydası, struktur bölmələrinin sayı və tarkibi, mədəni-məişət yaşayış fondları haqqında məlumatlar, maliyyə ehtiyyatları vəs. göstərilir. Müəssisələr istehsal-texniki vəhdətliklə, təşkilati-inzibati eyniliklə və istehsal-operativ müstəqilliyi ilə xarakterizə olunur. İstehsal-texniki vəhdətlik Müəssisənin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin məqsədinə və buraxılacaq məhsulların xarakterinə uyğun olan iş şəraitini, maşın və avadanlıqlar sistemini əhatə edir. Müəssisənin istehsal-texniki vəhdətliyi vahid texniki sənədləşdirmə sisteminin və onun bütün istehsal bölmələri üçün ümumi olan texniki siyasətin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Müəssiənin istehsal-texniki vəhdətliyini xarakterizə edən digər mühüm cəhət ondan ibarətdir ki, həmin müəssisənin sex və istehsal sahələrində eyni cinsli texnoloji proseslər tətbiq olunur və bunların əsasında müəssisənin bölmələrində eyni məhsulun ya müxtəlif növləri, yaxud müxtəlif ölçülü hissələri hazırlanır. İstehsal-texniki vəhdətlik, habelə müəssisənin material-texniki bazası ilə də müəyyən edilir. Təşkilati-inzibati vəhdətlik O deməkdir ki, müəssisələr birləşmiş işçi kollektivi həmin müəssisəni idarə edən vahid bir rəhbərə tabedir və öz işini tapşırıqlar, sifarişlər və bağlanmış müqavilələr əsasında sərbəst sürətdə qurur. İqtisadi vəhdətlik - müəssisənin istehsal, maliyyə və təsərrüfat fəaliyyətinin vəhdətliyini nəzərdə tutur. Başqa sözlə, iqtisadi vəhdətlik o deməkdir ki, eyni sənaye sahəsinə mənsub olan müəssisələrin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələri eyni göstəricilər sistemi ilə xarakterizə olunur.
8 Müəssisələr bu göstərilən əlamətlərə görə bir-birindən fərqləndirilir, bu və ya digər sənaye sahəsinə aid edilir. Bundan başqa, müəssisələr hazırladıqları məhsulların iqtisadi təyinatından, növündən, xarakterindən, texnika ilə təminatlanma dərəcəsindən, üsulundan və formasından, mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması dərəcəsindən aslı olaraq bir-birindən fərqləndirilir. Lakin, müəssisələrin belə fərqləndirici cəhətlərinə baxmayaraq onlar öz ictimai və iqtisadi xarakterlərinə görə eyni tiplidirlər. Çünki, onların hamısı Müəssisələr haqqında Azərbaycan Respublikası qanunu əsasında fəaliyyət göstərirlər. Sənaye müəssisələri yaradılarkən onların qarşısında konkret vəzifələr qoyulur. Onlara aşağıdakılar aiddir: - Ən az xərclə daha yüksək nəticələr əldə etmək; - Buraxılan məhsulların keyfiyyətini müntəzəm surətdə yaxşılaşdırmaq və onun rəqabət qabiliyyətini artırmaq, yeni növ məhsulların işlənib hazırlanmasını və manimsənilməsini təmin etmək; - İstehsalın texnika ilə təminatı səviyyəsinin yüksəldilməsi əsasında məhsuldarlığının yüksəldilməsinə və fond veriminin artırılmasına nail olmaq; - Elmi cəhətdən əsaslandırılmış norma və normativləri işləyib hazırlamaq, lazım gələrsə onlara yenidən baxmaq və normallaşdırma işlərini təkmilləşdirmək, materialın sərf normalarını işləyib hazırlayarkən mütərəqqi üsullardan istifadə etmək; - Dövlət tapşırıqlarının və istehlakçıların sifarişlərini vaxtında və tələb olunan həcmdə, çeşitdə və keyfiyyətdə yerinə yetirilməsini təmin edən taşkilati-texniki tədbirləri işləyib hazırlamaq və onların yerinə yetirilməsini təmin etmək; - Əmək kollektivinin sosial inkişafını təmin edən sosyal yönümlü təşkilati-texniki və iqtisadi tədbirləri işləyib hazırlamaq və həyata keçirmək;
9 - Müəssisənin və onun ayrı-ayrı istehsal bölmələrinin ahəngdar işini təşkil etməklə istehsalın rentabelliyini təmin etmək, maddi-enerji, əmək və maliyyə ehtiyyatlarından səmərəli istifadə etməklə məhsulun maya dəyərinin aşağı salınmasına nail olmaq. Yuxarıda göstərilənlər vəzifələrin müvəffəqiyyətlə həyata keçirilməsi məqsədilə müəssisə aşağıdakıları təmin etməlidir: a) İstehsalın inkişafı və səmərəliliyinin yüksəldilməsini, onun hərtərəfli intensivləşdirilməsini, elmi-texniki tərəqqinin sürətləndirilməsini, əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsini və mənfəətinin artırılmasını; b) Əmək kollektivinin sosial inkişafını, muasir maddi-texniki bazanın formalaşdırılmasını, yüksək məhsuldar əmək üçün əlverişli imkanlar yaradılmasınıı, əməyə və sosial ədalətə görə bölgü prinsiplərinin ardıcıl həyata keçirilməsini, insanı əhatə edən təbii mühitin qorunmasını və yaxşılaşdırılmasını; c) İdarəetmənin iqtisadi metodlarının gücləndirilməsini, demokratik əsasların genişləndirilməsini və əmək kollektivinin özünü idarəsinin təmin olunmasını; d) İstehsalın genişləndirilməsini və onun texniki səviyyəsinin yüksəldilməsini, buraxılan məhsulun təzələnməsini və alıcılıq qabiliyyətinin artırılmasını, ən yeni elmi-texniki nəaliyyətlərin tətbiqini. MÜƏSSİSƏLƏRİN NÖVLƏRİ VƏ TƏSNİFATI Sənayenin müxtəlif sahələrində istehsal prosesləri və onların həyata keçirilməsi şəraiti, üsulu və texnologiyası bir-birindən fərqləndiyinə görə müəssisə miqyasında istehsalın təşkilində də müəyyən fərqləndirici cəhətlər vardır. Odur ki, sənaye müəssisələrinin xarakterik cəhətlərini nəzərə alaraq onların hazırladıqları məhsulun iqtisadi təyinatında, istehsal etdikləri xammal və materialların xarakterinə, il ərzində işləmə müddətinə, miqyasına, ixtisaslaşdırma dərəcəsinə, istehsal mərhələlərini əhatə etməsinə, istehsalına təşkili tipinə və üsullarına, mexanikləşdirmə və avtomatlaşdırma dərəcəsinə, mülkəyyət mənsubiyyətinə görə təsnifləşdirmək lazım gəlir. Buraxılan məhsulun iqtisadi təyinatına görə - bütün sənaye müəssisələri iki əsas qrupa bölünür: 1) İstehsal vasitələri, o cümlədən istehlak malları istehsalı üçün xammal istehsal edən sənaye müəssisələri; 2) Bilavasitə istehlak malları istehsal edən sənaye müəssisələri, əsasən istehsal vasitələri buarxan sənaye müəssisələrinə - metallorgiya, energetika, maşınqayırma, kimya sənayesi müəssisələri aiddir. İstehlak malları istehsal edən müəssisələrə misal olaraq qida və yüngül sənaye müəssisələrini göstərmək olar. İstehsal etdikləri xammal və materialların xarakterinə görə - hasiledici və emaledici sənaye müəssisələri fərqləndirilir. Hasiledici müəssisələr təbiətin vermiş olduğu sərvətləri əldə edirlər. Bu növ müəssisələrə misal olaraq neft, qaz, dəmir filizi hasil edən müəssisələri göstərmək olar. Emal edici müəssisələr əldə edilmiş xammallrı emal prosesindən keçirərək, onların forma və
10 ölçülərini dəyişir və istehlakçıların təlabatını ödəyən şəklə salır. Emal edici müəssisələrə misal olaraq neftayırma, balıq emalı zavodlarını göstərmək olar. İl ərzində işləmə müddətlərinə görə - müəssisələr 3 qrupa ayrılır: 1) Bütün il boyu fasiləsiz işləyən (domna və s.) 2) Bütün il boyu fasiləli işləyən (maşınqayırma zavodu) 3) Mövsümü işləyən (şəkər, konserv və s.) Miqyasına görə - sənaye müəssisələri 3 qrupa bölünür: a) İri miqyaslı; b) Orta miqyaslı; c) Kiçik miqyaslı. Son illərə kimi Azərbaycan Respublikasında bütün sənaye müəssisələrinin ~60-70 %-i iri və orta müəssisələr təşkil edirdi. Hazırda isə onların sayı xeyli azaldılmış və bütün müəssisələrin ~55-60 %-ni kiçik müəssisələr təşkil edir. İxtisaslaşdırılması dərəcəsinə görə - müəssisələr ixtisaslaşdırılmış, universal və qarışıq müəssisələr qrupuna ayrılır. I qrup müəssisələrdə hazırlanma texnologiyasına və konstruktiv qruluşuna görə eyni cinsli və istehsalı daim təkrarlanan məmulatlar hazırlanırsa, universal müəssisələrdə bir neçə adda məmulatlar istehsal olunur və onlar çox hallarda təkrarlanmır. İstehsal mərhələsini əhatə etməsinə görə - sənaye müəssisələri 3 qrupa ayrılır. 1) Məhsulun hazırlanmasının bir mərhələsini əhatə edən sənaye müəssisələri. Belə müəssisələrə misal olaraq metal əritmə, şin, porşen, diyircək, karbürator kimi məmulatlar istehsal edən zavodları göstərmək olar; 2) İstehsalın iki və ya daha çox mərhələsini əhatə edən sənaye müəssisələri. Bu növ müəssisələrə misal olaraq əyirici, toxucu sexləri olan toxuculuq fabriklərini göstərmək olar; 3) Məhsulun hazırlanmasının bütün mərhələlərini əhatə edən müəssisələr. Belə müəssisələr misal olaraq avtomabil, traktor, soyuducu və digər bu kimi tamamlanmış məmulatlar istehsal edən müəssisələri göstərmək olar. İstehsalın təşkili tipinə görə sənaye müəssisələri 3 cür olurlar: kütləvi, seriyalı və fərdi. Kütləvi istehsal tipli müəssisələrdə çoxlu miqdarda yekcins və daima təkrarlanan məhsullar istehsal edilir. Seriyalı istehsal tipli müəssisələrdə məhsullar müəyyən seriyalarla buraxılır və onlar müəyyən dövrlərdən bir təkrarlanır. Məhsulların sənaye miqyası nomenklaturası və ixtisaslaşdırılması səviyyəsindən aslı olaraq seriyalı istehsal tipli sənaye müəssisələri özləriu də 3 cür olur: kiçik seriyalı, orta seriyalı və iri seriyalı sənaye müəssisələri. Fərdi istehsal tipli sənaye müəssisələrində geniş nomenklaturada və çox hallarda onların istehsalı təkrarlanmayan məhsullar istehsal edilir.
11 İstehsalın təşkili üsuluna görə - fərdi, dəstəli və axınlı istehsal üsuluna malik olan sənaye müəssisələri fərqləndirilir. Axınlı istehsal üsulu istehsalın təşkilini ən mütərəqqi üsullarından biridir. Axınlı üsulla təşkil edilmiş müəssisələrə misal olaraq maşınqayırma zavodlarını, metallurguya və kimya kombinatlarını göstərmək olar. İstehsalım mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması dərəcəsinə görə - sənaye müəssisələri 3 cür olur: 1) Qismən mexanikləşdirilmiş; 2) Kompleks mexanikləşdirilmiş; 3) Avtomatlaşdırılmış. Mülkiyyət mənsubiyyətinə görə - sənaye müəssisələri 3 qrupda olur: 1) Kollektiv mülkiyyətə əsaslanan sənaye müəssisələri. Belə müəssisələrə səhmdar cəmiyyətini misal göstərmək olar. 2) Vətəndaşların şəxsi mülkiyyətinə əsaslanan sənaye müəssisələri. Belə müəssisələri fərdi və ailə müəssisələrini misal göstərmək olar. 3) Dövlət mülkiyyətinə əsaslanan sənaye müəssisələri. Belə müəssisələr isə hələlik əksəriyyət təşkil eid və onlar sayı özəlləşdirmə prosesinin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar olaraq, günbəgün azalır. MÜƏSSİSƏNİN QURULUŞU VƏ ONU MÜƏYYƏN EDƏN AMİLLƏR Məlumdur ki, müəssisə bir-biri ilə qarşılıqlı bağlı olan müxtəlif bölmələrdən: sexlərdən, istehsal sahələrindən, briqadalardan və ayrı-ayrı iş yerlərindən ibarətdir. Müəssisənin qruluşu onun tərkibinə daxil olan ayrı-ayrı bölmələr arasındakı kəmiyyət nisbətini ifadə edir. Ümumiyyətlə, müəssisənin iki növ quruluşunu: ümumi və istehsal quruluşunu fərqləndirirlər. Müəssisənin ümumi qurluşu dedikdə, onun tərkibinə daxil olan həmin istehsal, həm də qeyri istehsal sahələri arasındakı kəmiyyət nisbətləri nəzərdə tutulur. Müəssisənin istehsal quruluşu dedikdə isə yalnız istehsal bölmələri arasındakı kəmiyyət nisbəti başa düşülür. Müəssisənin quruluşu onun tabe olduğu yuxarı dövlət orqanı tərəfindən, müəssisə daxili bölmələrin quruluşu isə müəssisənin özü tərəfindən müəyyən edilir. Müəssisənin istehsal quruluşu ictimai əmək bölgüsünün, əsas istehsalın differensiyallaşdırılması və ixtisaslaşdırılmasının dərəcəsini əks etdirir. O, istehsal bölmələri arasındakı nisbətlər və qarşılıqlı əlaqələr, sexlər və istehsal sahələri arasında ictimai əmək bölgüsü, müəssisənin məhsul buraxmasında onların rolu haqqında muhakimə yütürməyə imkan verir. Müəssisənin istehsal quruluşunun formalaşması mürəkkəb prosesdir və o, çoxsaylı iqtisadi, təşkilati və texniki amillərin təsiri altında baş verir. Müəssisənin istehsal quruluşuna istehsalın həcmi, mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması dərəcəsi, istehlak olunan xammal və materialların növü, çeşidi və xarakteri, məhsulun hazırlanmasında istifadə olunan maşın və avadanlıqların sayı, tərkibi və yaşı, istehsala texniki xidmətin təşkili səviyyəsi, buraxılan məhsulların xarakteri və hazırlanma texnologiyası və s. amillər təsir göstərir.
12 İstehsalın həcmi artıqca müəssisənin tərkibindəki həm əsas istehsal, həm qeyri istehsal bölmələrin sayı, tərkibi, ölçüsü və onlarda çalışan işçilərin miqdarı da artır ki, bütün bunlar da mürəkkəb istehsal quruluşunun olmasını tələb edir. Məlumdur ki, yüksək ixtisaslaşdırılmış və kooperativləşdirilmiş müəssisələrdə istehsal quruluşu, universal müəssisələrdə olduğundan çox sadə olur. Bu onunla izah edilir ki, ixtisaslaşdırılmış müəssisələrdə bir çox hissə və qovşaqlar, həmçinin yarımfabrikatlar və komplektləşdirici mamulatlar kənardan alındığına görə onların müəssisədə hazırlanmasına ehtiyac qalmır və bu da müəssisənin bölmələrinin sayının azaltmağa, deməli müəsssisənin istehsal quruluşunu sadələşdirməyə imkan verir. Məhsulun nomenklaturu az olduqda müəssisənin istehsal quruluşu sadə, çox olduqda isə mürəkkəb olur. Belə ki, məhsulun nomenklaturu çox olduqda əlavə sex və istehsal sahələrinin yaradılması, onlara xidmət edilməsi zərurəti meydana çıxır. İstehlak olunan xammal və materialın növü, çeşidi müəssisənin istehsal quruluşuna dolayı yolla təsir edir. Məsələn, xammal və materialların ölçüsü və forması ambar təsərrüfatının sayına və tərkibinə, nəqliyyat vasitələrinin növlərinə təsir göstərir, yeni istehlak olunan xammal və materialların növünün çox olması və çeşidinin genişliyi müəssisənin istehsal quruluşunu mürəkkəbləşdirir. Təcrübə göstərir ki, müəssisənin avadanlıq parkında işçi maşın və avadanlıqların xüsusi çəkisi artdıqca təmir işlərinin həcmi də artır ki bu təmir sexlərinin sayının artmasına və deməli müəssisənin ümumi quruluşunun mürəkkəbləşməsinə səbəb olur. İstehsala texniki xidmətin təşkili səviyyəsi yüksək olarsa, yəni istehsala texniki xidmət ixtisaslaşdırılmış müəssisələr, sexlər və briqadalar tərəfindən həyata keçirilərsə, onda müəssisədə köməkçi və xidmətedici sex və təsərrüfatların sayı azalır. Belə bir tədbirin həyata keçirilməsi müəssisənin istehsal quruluşunun sadələşdirilməsinə imkan verir. Məhsulun xarakteri və onun hazırlanması texnologiyası nə qədər mürəkkəb və çətin olarsa onda müəssisədə əlavə bölmələrin yaradılması zərurəti yaranır ki, bu da müəssisənin istehsal quruluşunu mürəkkəbləşdirir.
13 İSTEHSAL PROSESİ VӘ ONUN TӘŞKİLİ İSTEHSAL-SOSİAL-İQTİSADİ SİSTEM KİMİ, ONUN ÜNSÜRLӘRİ VӘ FORMALAŞDIRILMASI ŞӘRTLӘRİ Mәlumdur ki, cәmiyyәtdә vә tәbiәtdә müxtәlif xarakterli vә tәyinatlı sistem formaları fәaliyyәt göstәrir. Bunlara misal olaraq maşınlar sistemini, bioloji, iqtisadi vә tәsәrrüfat sistemlәrini, müәssisәni, konkret idarәetmә vә istehsal sistemlәrini göstәrmәk olar. Hәr bir sistemin özünәmәxsus xarakterik cәhәtlәri, tәtbiq sahәlәri vә qanunauyğunluqları vardır. Ümumiyyәtlә sistem dedikdә, onu әmәlә gәtirәn ünsürlәrin mәcmuyu, vәhdәtliyi nәzәrdә tutulur. Sistemi tәşkil edәn ünsürlәr ayrı-ayrılıqda müstәqil xassәyә malik olmur vә onlar birlikdә fәaliyyәt göstәrir. Sistem öz funksiyasını yerinә yetirmәk üçün aşağıdakı xüsusiyyәtlәrә malik olmalıdır: a) Sistem bir-birilә qarşılıqlı quruluş vә funksional әlaqәli vә asılı olan ünsürlәrdәn ibarәt olmalıdır; b) Sistem müәyyәn vәhdәtliyә, tamlığa vә mәqsәd birliyinә malik olmalıdır; v) Sistem öz fәaliyyәtindә müәyyәn tәyinatlı, deyәk ki, iqtisadi, texniki, texnoloji, sosial, istehsal vә s. xassәlәrә malik olmalıdır; q) Sistemin vәhdәtlik prinsipi onun ünsürlәrinin birinin dәyişmәsinin digәrinin dәyişmәsindәn asılı olmasını, bir-biri ilә şәrtlәnmәsini tәlәb edir. İstehsal sosial-iqtisadi sistem olduğuna görә onun giriş vә çıxış göstәricilәri vardır vә onlar tәsәrrüfat mexanizmi ilә düzgün әlaqәlәndirilmәlidir. Çünki istehsalda sistemin giriş göstәricilәrinin çıxış göstәricilәrinә çevrilmәsi sadәcә olaraq riyazi, fiziki vә yaxud mәntiqi nisbәt vә tәfәkkürlә hәyata keçirilmir. Burada giriş funksiyasının çıxış funksiyası ilә әlaqәlәndirilmәsi әslindә müәyyәn bir iqtisadi prosesin tamamlanması demәkdir. Ümumiyyәtlә, sistem nәzәriyyәsi baxımından «çıxış» dedikdә hәr hansı prosesin son nәticәsi, «giriş» dedikdә isә istehsal prosesi zamanı sistemdә baş verәn dәyişiklәr nәzәrdә tutulur. İqtisadi sistemin әsas hәlledici ünsürünü insan tәşkil edir. Ona görә dә insan amili bu vә ya digәr sistemin formalaşmasına çox böyük tәsir göstәrir. Hәr hansı zavod vә ya fabrik bir tәrәfdәn müstәqil sistemdirsә, digәr tәrәfdәn onların tabe olduqları sahәnin yarımsistemlәridir, yәni onların müstәqilliyi hәm nisbi, hәm dә mütlәq xarakter daşıyır. Odur ki, sistem vә yarımsistemlәr arasındakı әlaqәni yaradarkәn aşağıdakı şәrtlәrә әmәl olunmalıdır: a) yarımsistemin fәaliyyәti ele tәşkil olunmalıdır ki, o, istehsalın yüksәk son nәticәsinin әldә edilmәsinә bilavasitә tәsir edә bilsin; b) yarımsistem ümumi sistemin qarşısına qoyulan mәqsәdә uyğun olmalıdır, yәni yarımsistemin qarşısında duran mәqsәd ümumi sistemin qarşısında duran mәqsәdin hәyata keçirilmәsini tәmin etmәlidir, ona mane olmamalıdır; 1
14 c) yarımsistem sistemdaxili vә bütövlükdә sahә sistemi ilә zәruri funksional әlaqә şәraitindә fәaliyyәt göstәrmәlidir, yәni hәr bir yarımsistemin fәaliyyәtinin tәşkili bütövlüdә ümumi sistemin mәqsәdinә yönәldilmәlidir. İSTEHSALIN MӘZMUNU VӘ TӘŞKİLİ PRİNSİPLӘRİ İstehsal cәmiyyәtin mövcud olması vә inkişafı üçün zәruri olan maddi nemәtlәr istehsalı prosesidir. Konkret istehsal şәraitindәn asılı olaraq istehsalın mәzmununu әmәk prosesi müәyyәn edir vә aşağıdakı üç şәrti nәzәrdә tutur: a) Әmәk, yәni insanın mәqsәdәuyğun fәaliyyәti; onun kömәyi ilә insan cisimlәrә vә tәbiәt qüvvәlәrinә tәsir göstәrib onları tәlabatını ödәyә bilәcәk formaya salır. Әmәk insan cәmiyyәtinin hәyat fәaliyyәti vә inkişafının әsasıdır. Әmәyin mәzmunu tәtbiq edilәn texnikanın, texnologiyanın vә istehsalın tәşkilinin növü ilә müәyyәn olunur. b) Әmәk cisimlәri, yәni әmәk prosesindә bu vә ya digәr dәyişiklәrә mәruz qalan vә istehlak dәyәrinә çevrilәn tәbiәt mәhsulları. Әmәk cisimlәri tәbiәtdәn hazır şәkildә götürülәn vә ilk emaldan keçәn әmәk cisimlәrinә bölünür. Mәhsulun maddi әsasını әmәlә gәtirәn әmәk cisimlәri - әsas materiallar, әmәk prosesinin özünә sәbәb olan vә ya әsas materiala yeni xassә verәn әmәk cisimlәri isә yardımçı materiallar adlanır. c) Әmәk alәtlәri, yәni insanların әmәk cisimlәrinә tәsir göstәrib öz tәlәbatına uyğun şәklә salmaq üçün istifadә etdiyi mexaniki әmәk vasitәlәri maşınlar, avadanlıqlar, dәzgahlar, texnoloji alәt vә tәrtibatlar. Onlar әmәyin texniki silahlanma ölçüsüdür, iş qüvvәsinin inkişaf meyarıdır, cәmiyyәtin tәbiәt qüvvәlәrinә yiyәlәnmә dәrәcәsi göstәricisidir. Әmәk mәhsuldarlığı әmәk alәtlәrinin mövcudluğundan, tәrkibindәn, texniki sәviyyәsindәn vә istifadә dәrәcәsindәn çox asılıdır. İnsanın fәaliyyәti әmәk alәtlәrinin kömәyi ilә әmәk cisimlәrindә әvvәlcәdәn nәzәrdә tutulan dәyişikliklәri yaradır. İstehsalın iki növünü bir-birindәn fәrqlәndirirlәr: 1) maddi; 2) qeyri-maddi. Maddi istehsal sahәsindә insanlar maddi nemәtlәri tәklikdә istehsal etmirlәr. Onlar maddi nemәtlәri birlikkdә istehsal edir vә bu zaman müәyyәn istehsal münasibәtlәrinә girirlәr. Buna görә dә maddi nemәtlәr istehsalı hәmişә ictimai istehsaldır. Qeyri maddi istehsal sahәlәrindә bilavasitә maddi nemәtlәr yardılmır, lakin o, maddi istehsalın normal vә fasilәsiz inkişafı üçün lazım olan bütün zәruri şәraiti tәmin edir. Qeyri-maddi istehsal sahәsinә müәssisәnin tibb mәntәqәsi, mәnzil-kommunal tәsәrrüfatı, klub, idman bazası vә mәdәniyyәt evi aiddir. İstehsalın iki tәrәfi var: 1) mәhsuldar qüvvәlәr; 2) istehsal münasibәtlәr. Mәhsuldar qüvvәlәr istehsal vasitәlәri vә onları öz әmәk vәrdişlәri, istehsalat tәcrübәsi vә biliyi sayәsindә hәrәkәtә gәtirib maddi nemәtlәr istehsal edәn insanlardır. İstehsal vasitәlәrinә әmәk vasitәlәri vә әmәk cisimlәri aiddir. İstehsal münasibәtlәri maddi nemәtlәr istehsalı prosesindә insanlar arasındakı ictimai münasibәtlәrdir. İstehsal münasibәtlәrinә istehsal vasitәlәri üzәrindә mülkiyyәt formaları, siniflәr, ictimai qrupların istehsaldakı mövqeyi, onların qarşılıqlı münasibәtlәri vә mәhsulların bölgüsü formaları daxildir. 2
15 edir. İstehsal münasibәtlәri iki formada: tәşkilati-istehsal vә ictimai-istehsal formalarında çıxış İstehsalın tәşkili konkret sosial-iqtisadi şәraitdә canlı әmәyin istehsalın maddi ünsürlәri ilә sәmәrәli әlaqәlәndirilmәsinә yönәldilmiş kompleks tәdbirlәri әhatә edir. Xalq tәsәrrüfatı, sәnaye vә müәssisә sәviyyәlәrindә istehsalın tәşkilini fәrqlәndirirlәr. Xalq tәsәrrüfatı miqyasında istehsalın tәşkili sәmәrәli sahә strukturunun seçilmәsi, respublikanın regionlarının proporsional inkişafını tәlәb edir. Sәnaye sәviyyәsindә istehsalın tәşkili onun tәmәrküzlәşdirilmәsindә, sәnaye müәssisәlәrinin sәmәrәli ölçüsünün әsaslandırılmasında vә seçilmәsindә, onların ixtisaslaşdırılmasında vә әraziyә yerlәşdirilmәsindә tәzahür edir. Müәssisә miqyasında istehsalın tәşkili isә mәkan, zaman vә funksional aspektlәrdә hәyata keçirilir. Mütәnasiblik prinsipi müәssisәnin sex, istehsal sahәsi vә iş yerlәri üzrә mәhsul buraxılışının uyğunlaşmasını nәzәrdә tutur. İstehsalın mütәnasibliyinin tәmin edilmәsi onun dar, zәif yerlәrinin aradan qaldırılması vә belәliklә dә müәssisәnin, sexin, istehsal sahәsinin vә ayrı-ayrı işyerlәrinin mövcud istehsal gücündәn tam istifadә olunması demәkdir. İstehsalın mütәnasibliyini müәyyәn etmәk üçün mütәnasiblik әmsalından istifadә edilir ki, bu da aşağıdak düsturla müәyyәn olunur: burada: Ә müt. =t ә.t. :(t fay F әm. ) t ә.t. -әmәliyyatın normativ әmәk tutumu, norma-saatla; t fay. cari ildә bir fәhlәnin gündәlik faydalı iş vaxtı fondu, saatla; F әm. - verilmiş әmәliyyatların yerinә yetirilmәsindә iştirak edәn fәhlәlәrin sayı, nәfәr. Fasilәsizlik prinsipi istehsal vaxtının qısaldılmasının vә onun sәmәrәliyinin yüksәldilmәsinin әn mühüm şәrtlәrindәn biridir. İstehsalın fasilәsizliyi prinsipi onun ele teşkilini nәzәrdә tutur ki, bu zaman tәşkilati-texniki sәbәblәr üzündәn texnoloji avadanlıqların vә digәr texniki vasitәlәrin boşdayanma halları olmasın, bütün iş vaxtı әrzindә normal iş rejimi tәmin edilsin, avadanlığın işinin növbәli әmsalı artırılsın. İstehsalın fasilәsizliyini müәyyәn edәrkәn fasilәsizlik әmsalından istifadә edilir ki, bu da aşağıdakı düsturla hesablanır: burda: Ә fas. =1-(t fas : t әm. ); tfas. - әmәliyyat vahidinin yerinә yetirilmәsindә baş verәn fasilә vaxtı, dәqiqә vә ya saatla; tәm. - әmәliyyat vahidinin yerinә yetirilmәsinә sәrf olunan vaxt, dәqiqә ilә. Ahәngdarlıq prinsipi dövürlәr üzrә bәrabәr yaxud artan ölçüdә mәhsul buraxılışını nәzәrdә tutur. İstehsalın qeyri ahәngdarlığı mövcud istehsal gücündәn, әmәk ehtiyatlarından istifadәni pislәşdirir, mәhsulun keyfiyyәtinә mәnfi tәsir göstәrir. İstehsalın ahәngdarlığını müәyyәn etmәk üçün 3
16 ahәngdarlıq әmsalından istifadә edilir. Bu әmsalı müәyyәn etmәk üçün ongünlüklәr üzrә buraxilan mәhsulun hәcmini, bütövlükdә ay üzrә mәhsul buraxılışının hәcminә bölmәk lazımdır. Ahәngdarlıq әmsalını nәinki ongünlüklәr üzrә, hәmçinin eyni qayda ilә günlük, növbәli vә saatlıq üzrә dә hesablamaq olar. Paralellik prinsipi istehsal prosesinin bütün mәrhәlәlәri üzrә ayrı-ayrı әmәliyyatların eyni vaxtda, yәni paralel surәtdә yerinә yetirilmәsi ilә xarakterizә olunur.istehsal prosesinin paralelliyi eyni vaxtda hәyata keçirilәn әmәliyyatların sayını artırır ki, bu da istehsal vaxtının vә tsiklinin qisadılmasına sәbәb olur. İstehsalın paralelliyini müәyyәn etmәk üçün paralellik әmsalından istifadә edirlәr vә onu hesablamaq üçün paralel surәtdә hәyata keçirilәn әmәliyyatların sayını (Npar.), ümumi әmәliyyatların sayını (Nüm.) bölmәk lazımdır. Yәni: Ә par =. ü. Düzxәtlilik prinsipi elә bir istehsalın tәşkilini nәzәrdә tutur ki, bu halda aralıq hәlqәlәr aradan qaldırılır vә istehsal prosesindә әmәk cisimlәrinin әn qısa hәrәkәt yolu tәmin edilir. İstehsalın tәşkilinin düzxәtliliyini müәyyәn etmәk üçün düzxәtlilik әmsalından istifadә edirlәr. Bu әmsalı hesablamaq üçün әmәliyyatın yerinә yetirilmәsinin әn qısa hәrәkәt yoluna sәrf olunan vaxtı (tqısa.), hәmin әmәliyyatın faktiki hәrәkәt yoluna sәrf olunan vaxta (tfak.) bölmәk lazımdır, yәni: Ә düz =.. Avtomatiklik prinsipi bütövlükdә istehsalın iqtisadi cәhәtdәn mәqsәdәuyğun avtomatlaşdırılmasını nәzәrdә tutur. Bu zaman istehsal proseslәri işçinin iştirakı olmadan avtomatlaşdırılmış mexanizmlәr vasitәsi ilә hәyata keçirilir. İstehsalın teşkilinin avtomatiklik sәviyyәsi avtomatiklik әmsalı ilә xarakterizә olunur vә avtomat mexanizmlәrin kömәyi ilә yerinә yetirilәn әmәliyyatların (Navt.) ümumi әmәliyyatlara (Nüm.) olan nisbәti kimi tәyin edilir, yәni: Ә avt. = N avt. : N üm. İxtisaslaşdırma prinsipi icraçıların iş funksiyalarının ixtisaslaşdırılmasını nәzәrdә tutur, Bu, әmәk bölgüsü vә әmәk kooperasiyasının hәddinin dәqiq müәyyәnlәşdirilmәsi nәticәsindә әldә edilir. İstehsalın ixtisaslaşdırılması sәviyyәsini müәyyәn etmәk üçün aşağıdakı düsturdan istifadә edilir: burada: Ә ixt. = 1-(F әm. : N әm. ) F әm.- әmәliyyatları yerinә yetirәn fәhlәlәrin sayı; N әm. - sexdә yerinә yetirilәn әmәliyyatların miqdarı. Mәlumdur ki, hәr bir müәssisәnin istehsal-tәsәrrüfat fәaliyyәtinin formalaşdırılmasının әsasını maddi nemәtlәr istehsalı tәşkil edir. İstehsal ilk növbәdә insanla tәbiәt arasında qarşılıqlı tәsir, insanların maddi nemәtlәrә olan tәlәbatını ödәmәk naminә bu nemәtlәri istehsal etmәyә yönәldilmiş mәqsәdәuyğun fәaliyyәt prosesidir. Odur ki, müәssisәnin istehsal-tәsәrrüfat fәaliyyәtinin 4
17 formalaşdırılmasında maddi nemәtlәr istehsalının düzgün tәşkili müstәsna rol oynayır. Bütün hallarda müәssisә miqyasında istehsalın tәşkili, әsasәn aşağıdakı üç aspektdә hәyata keçirilir: a) funksional aspektdә - istehsalın tәşkili onun ayrı-ayrı mәrhәlәlәrindә qarşılıqlı istehsal әlaqәlәrinin yaradılmasını nәzәrdә tutur. Bu növ istehsalın tәşkili, onun bütün tәrәflәrini әhatә edir vә ona görә dә bu, әsas tәşkil edir; b) mәkan aspektdә - istehsalın tәşkili müәssisәnin bölmәlәrindә hәyata keçirilәn bütün әmәliyyatların mәkan etibarilә bir-birlәrinә müvafiq olaraq yerinә yetirilmәsini nәzәrdә tutur; c) zaman aspektdә - istehsalın tәşkili müәssisәnin bütün bölmәlәrindә yerinә yetirilәcәk proseslәrin eyni vaxt müddәtindә hәyata keçirilmәsini tәlәb edir. İSTEHSAL PROSESLӘRİNİN MÜXTӘLİFLİYİ VӘ TӘSNİFATI Sәnaye müәssisәlәrindә müxtәlif tәyinatlı vә xarakterli mәhsullar hazırlandığından müxtәlif istehsal proseslәrinin tәtbiqi zәrurәti meydana çıxır. Belә bir hal istehsal proseslәrinin sәmәrәli tәşkilini vә hәyata keçirilmәsini müәyyәn qәdәr çәtinlәşdirir. Odur ki, bәzi әlamәtlәrә görә istehsal proseslәrini tәsniflәşdirmәk lazım gәlir. 1. Mәhsulun hazırlanmasındakı roluna görә - istehsal proseslәri üç qrupa bölünür: a) әsas istehsal proseslәri; b) kömәkçi istehsal proseslәri; c) xidmәtedici istehsal proseslәri. 2. Mürәkkәblik dәrәcәsinә görә - sintetik, analitik vә birbaşa istehsal proseslәri fәrqlәndirilir. 3. Әmәk cisimlәrinә etdiklәri tәsirә görә - mexaniki vә fiziki-kimyәvi proseslәri fәrqlәndirirlәr. 4. Mexaniklәşdirmә vә avtomatlaşdırma dәrәcәsinә görә - istehsal proseslәri әl, mexaniklәşdirilmiş vә avtomatlaşdırılmış proseslәrә ayrılır. 5. İxtisaslaşdırma dәrәcәsinә görә - universal vә ixtisaslaşdırılmış istehsal proseslәri fәrqlәndirilir. 6. Tәşkili tipinә görә - istehsal proseslәri fәrdi, dәstәli vә axınlı proseslәrә bölünür. İSTEHSAL PROSESLӘRİNİN SӘMӘRӘLӘŞDİRİLMӘSİ İSTİQAMӘTLӘRİ 5
18 İstehsalın sәmәrәliliyinin yüksәldilmәsinin mühüm şәrtlәrindәn biri istehsal proseslәrinin sәmәrәlәşdirilmәsindәn ibarәtdir. İstehsal proseslәrinin sәmәrәlәşdirilmәsi, nәticә etibarilә hәmin prosesin maddi mәzmununu tәşkil edәn әmәk proseslәrinin sәmәrәlәşdirilmәsi demәkdir. İstehsal proseslәrinin sәmәrәliyi mәhsul vahidinә düşәn xammal, material, yarımfabrikat, enerji mәsrәflәrinin xüsusi çәkisi, hazır mәmulatın keyfiyyәti, әmәk mәhsuldarlığının sәviyyәsi, prosesin intensivliyi, mәhsulun maya dәyәri ilә sәciyyәlәndirilir. Sәnaye müәssisәlәrindә әmәk proseslәri әmәk vasitәlәrinin vә iş qüvvәsinin istehlakı baxımından, bir tәrәf texniki-texnoloji, digәr tәrәfdәn isә әmәk ünsürlәrinin tәkmillәşdirilmәsi istiqamәtlәrindә sәmәrәlәşdirilir. Әmәk proseslәrinin tәkmillәşdirilmәsinin әn mühüm istiqamәti istehsalın kompleks mexaniklәşdirilmәsi vә avtomatlaşdırılmasından, hәr bir iş yerinin yüksәk mәhsuldarlıqlı texnoloji avadanlıqlarla, alәt vә qurğularla, mütәrәqqi texnologiya ilә tәchiz olunmasından ibarәtdir. Әmәk proseslәrinin sәmәrәlәşdirilmәsi aşağıdakı istiqamәtlәrdә hәyata keçirilir: a) mәlum iş yerinә bu vә ya digәr istehsal әmәliyyatlarının, yaxud texnoloji proseslәrin tәhkim olunması mәqsәdәuyğunluğunun müәyyәn edilmәsi. Bura iş yerinin ixtisaslaşdırılması dәrәcәsinin artırılması, dәstәdә olan hissәlәrin sayının çoxaldılması, mәmulat buraxılışının daha sәmәrәli ardıcıllığının müәyyәnlәşdirilmәsi üzrә tәdbirlәr aiddir; b) texnoloji avadanlığın, alәt vә qurğuların işinin sәmәrәliliyini vә qәnaәtçiliyini tәmin edәn tәdbirlәrin işlәnib hazırlanması. Bura texnoloji avadanlıq vә alәtlәrin iş rejiminin artırılması, eyni vaxtda emal olunan hissәlәrin sayının çoxaldılması, sәmәrәli soyutma, qızdırma vә yığma rejiminin tәtbiqi, emal edilәn hissәlәrin avtomatik yüklәyәn vә boşaldan qurğuların tәtbiqi vә s. tәdbirlәr aiddir; c) materialların, yerli fabrikatların vә hazır mәhsulların nәql edilmәsi vә yerinin dәyişdirilmәsi vasitәlәrinin vә onlardan istifadә şәraitinin yaxşılaşdırılması üzrә tәdbirlәrin işlәnib hazırlanması; d) mәlum әmәliyyatların yerinә yetirilmәsinin daha sәmәrәli әmәk proseslәrinin tәtbiqi. Bura daha mütәrәqqi vә qәnaәtcil texnoloji proseslәrin tәtbiqi, әmәliyyatın mexaniklәşdirilmәsi vә zamanca uyğunlaşması, artıq ünsürlәrin lәqv edilmәsi hesabına onların sayının azaldılması, yerinә yetirilmәsi müddәtlәrinin qısaldılması, istehsal proseslәrindә әmәk cisimlәrinin paralel hәrәkәt formalarının tәtbiqi, istehsalat şәraitinin yaxşılaşdırılması üzrә tәdbirlәr aiddir. 6
19 İSTEHSALIN TӘŞKİLİ FORMALARI 1. İSTEHSALIN TӘMӘRKÜZLӘŞDİRİLMӘSİ İstehsalın tәmәrküzlәşdirilmәsi iri müәssisәlәrin sayının artırılması vә bunlarda istehsal vasitәlәrinin, işçilәrin vә mәmulat buraxılışının daha çox hissәsinin cәmlәşdirilmәsindә ifadә olunur. İstehsalın irilәşdirilmәsi maşınlı istehsalın inkişafını sәciyәlәndirir. Bu baxımdan istehsalın tәmәrküzlәşdirilmәsi iri istehsalın üstünlüklәrindәn istifadә etmәyә imkan verәn istehsalın tәşkilinin mütәrәqqi formasıdır. Onlara aiddir: texnika, texnologiya vә istehsalın tәşkilinin, әmәk mәhsuldarlığının daha yüksәk sәviyәsi, istehsal xerclәrinin azaldılması, idarәetmәnin sadәlәşdirilmәsi vә çevikliyi. Belәliklә, istehsalın tәmәrküzlәşdirilmәsi ictimai әmәk bölgüsü prosesindә әsas rol oynayır. Tәmәrküzlәşdirilmәnin bir-biri ilә qarşılıqlı әlaqәdә olan iki növünü - әrazi vә sahә tәmәrküzlәşdirmәni fәrqlәndirirlәr. Әrazi üzrә tәmәrküzlәşdirmә dedikdә, sәnaye istehsalının bir inzibati әrazidә cәmlәşdirilmәsi prosesi başa düşülür. Sahә üzrә tәmәrküzlәşdirmә dedikdә isә vahid istehsal çәrçivәsindә sәnaye istehsalının hәcminin artması, yәni iri müәssisәlәrin xüsusi çәkisinin artması ilә әlaqәdar olan proseslәr nәzәrdә tutulur. Yerli tәbii ehtiyatlardan vә әmәk resurslarından sәmәrәli istifadә olunmasında, müxtәlif regionların proporsional inkişaf etdirilmәsindә istehsalın әrazi üzrә tәmәrküzlәşdirilmәsi müstәsna rol oynayır. Tәmәrküzlәşdirmә prosesi intensiv vә ekstensiv yolla heyata keçirilir. İstehsalın tәmәrküzlәşdirilmәsinin aşağıdakı formaları vardır: a) Texnoloji tәmәrküzlәşdirmә; b) Aqreqat tәmәrküzlәşdirilmәsi; v) Zavod tәmәrküzlәşdirilmәsi; q) Tәşkilati-tәsәrrüfat tәmәrküzlәşdirilmәsi. İstehsalın tәmәrküzlәşdirilmәsi sәviyyәsini müәyyәn edәrkәn istifadә edilәn göstәrici sәnaye istehsal heyәti işçilәrinin orta illik sayıdır. Bu mәqsәdlә, eyni zamanda energetika qurğularının gücü, emal olunan xammalın miqdarı, müәssisәnin mәhsul buraxma qabiliyyәti vә s. göstәricilәrdәn dә istifadә edilir. MÜӘSSİSӘNİN OPTİMAL ÖLÇÜSÜ Bazar iqtisadiyyatı ölkәlәrindә, elәcәdә Azәrbaycanda müәssisәlәrin miqyasına görә tәsnifatlaşdırılması meyarı kimi müxtәlif göstәricilәrdәn istifadә edilir. Bunlardan әn geniş tәtbiq edilәni işçilәrin sayı, әsas istehsal fondlarının dәyәri, әsas kapitalın dәyәri, satlıq mәhsulun dәyәr ifadәsindә hәcmi, investisiya qoyuluşunun hәcmi, enerji qurğularının gücü vә s. göstәricilәrdir. Hazırda әksәr ölkәlәrdә vә Azәrbaycanda müәssәlәri tәsnifatlaşdırdıqda yalnız işçilәrin say göstәricisindәn istifadә edilir. 1
20 İşçilәrin sayından asılı olaraq bütün sәnaye müәssisәlәri üç әsas qrupa: iri, orta vә kiçik müәssisәlәrә ayrılır. Bazar iqtisadiyyatı ölkәlәrinin, elәcә dә Azәrbaycanın son illәrdәki tәcrübәsi göstәrir ki, kiçik müәssisәlәrin iri vә orta müәssisәlәrә nisbәtәn bir sıra üstün cәhәtlәri vardır. Bununla yanaşı kiçik müәssisәlәrin bir sıra qüsurları da onların bazar strukturundakı xüsusiyyәtlәrindәn irәli gәlir. İSTEHSALIN İXTİSASLAŞDIRILMASI İstehsalın ixtisaslaşdırılması - әmәyin xüsusi bölgüsünün obyektiv nәticәsidir. Vә o, özünü mövcud müәssisәlәrin xırdalanmasında, yәni yeni ixtisaslaşdırılmış istehsalların formalaşmasında ifadә edir. Başqa sözlә, müәssisәnin ixtisaslaşdırılması dedikdә (buna bәzәn zavod ixtisaslaşdırılması da deyilir) daha mükәmmәl texnikanın, mütәrәqqi texnoloji proseslәrin vә әmәyin tәşkilinin qabaqcıl üsullarının tәtbiqini tәmin edәn, konstruksiya vә texnoloji cәhәtdәn sabit vә daim tәkrar olunan az vә ya mәhdud iqtisadi tәyinatlı eyni cinsli mәhsul istehsalının müstәqil bir müәssisә miqyasında tәmәrküzlәşdirilmәsi (cәmlәşdirilmәsi) prosesi başa düşülür. İstehsalın ixtisaslaşdırılmasının inkişafı elmi-texniki tәrәqqi ilә bilavasitә әlaqәdardır vә o, ixtisaslaşdırmanın ardıcıl surәtdә inkişaf etdirmәk vә müәssisәlәr arasında әn sәmәrәli kooperasiya әlaqәlәri yaratmaq üçün geniş imkanlar yaradır. Bәzi istehsal müәssisәlәrindә istehsalın ixtisaslaşdırılmasının bir-biri ilә qarşılıqlı surәtdә әlaqәdar olan aşağıdakı üç forması vardır: a) әşya üzrә ixtisaslaşdırma; b) hissә üzrә ixtisaslaşdırma; c) texnoloji ixtisaslaşdırma. İstehsalın ixtisaslaşdırılmasının daha da dәqiqlәşdirilmәsi özünü müәssisәdaxili ixtisaslaşdırmada tapır. Müәssisәdaxili ixtisaslaşdırma dedikdә, müәyyәn texnoloji әmәliyyatların yerinә yetirilmәsinin ayrıca sex, istehsal sahәlәri vә briqadalarda cәmlәşdirilmәsi prosesi nәzәrdә tutulur. Ayrı-ayrı müәssisәlәrin, sexlәrin, istehsal sahәlәrinin vә briqadaların ixtisaslaşdırılması sәviyyәsini müәyyәn etmәk üçün bәzi göstәricilәr sistemindәn istifadә edilir. Onlara aiddir: a) Sahәnin müәssisәlәri tәrәfindәn buraxılan konstruktiv vә texnoloji cәhәtdәn yekcins mәmulatlar qrupunun miqdarı, növlәri vә tiplәri. Bu göstәrici müәssisә tәrәfindәn buraxılan mәmulatların nomebklaturası vә ya çeşidinin genişliyini xarakterizә edir. b) İstehsalın ümumi hәcmindә ayrı-ayrı hissәlәr, qovşaqlar vә pәstahların buraxılışı üzrә ixtisaslaşdırılmış müәssisә vә sexlәrin mәhsulunun xüsusi çәkisi. Bu göstәrici müәssisәdaxili ixtisaslaşdırmanın sәviyyәsini xarakterizә edir vә ixtisaslaşma әmsalı (Әixt.) ilә ifadә olunur. Bu әmsalı hesablamaq üçün ixtisaslaşdırılmış sex vә ya istehsal sahәlәri tәrәfindәn hazırlanmış mәhsulların hәcmini (Qixt.) müәssisә tәrәfindәn buraxılan bütün mәhsulların hәcminә (Qüm.) bölmәk lazımdır. v) Müәssisәnin ümumi mәhsul buraxılışında әsas növ mәhsulların xüsusi çәkisi. Bu göstәricini hesablamaq üçün müәssisә tәrәfindәn müәyyәn dövr әrzindә buraxılan әsas 2
21 mәhsulların hәcmini (Qәsas.), hәmin dövrdә müәssisә tәrәfindәn buraxılmış ümumi mәhsulun hәcminә (Qüm.) bölmәk lazımdır. q) Müәyyәn növ mәhsulun hazırlanması ilә mәşğul olan ixtisaslaşdırılmış sex vә istehsal sahәlәrinin xüsusi çәkisi. Bu göstәricini hesablamaq üçün ixtisaslaşdırılmış sex vә istehsal sahәlәrinin sayını, müәssisәnin ümumi sex vә istehsal sahәlәrinin sayına bölmәk lazımdır. İSTEHSALIN KOOPERATİVLӘŞDİRİLMӘSİ İstehsalın kooperativlәşdirilmәsi müәyyәn mәhsulu birgә hazırlayan vә özünün istehsal tәsәrüfat müstәqilliyini qoruyub saxlayan müәssisәlәr arasındakı uzunmüddәtli istehsal әlaqәlәri sistemidir. Kooperativlәşdirmәnin inkişafi istehsalın ixtisaslaşdırılmasının dәrinlәşdirilmәsi prosesi ilә bilavasitә әlaqәdardır. Odur ki, istehsalın ixtisaslaşdırılmasının formalarına müvafiq olaraq kooperativlәşdirmәnin dә üç forması vardır: 1) әşya; 2) hissә; 3) texnoloji. Әşya üzrә kooperativlәşdirmә zamanı әlaqәdar müәssisәlәrlә baş müәssisә arasında hazır mәhsulun tam komplektlәşdirilmәsi üçün ayrı-ayrı aqreqatların, yәni elektrik mühәrriklәrinin vә avadanlıqların göndәrilmәsi üzrә istehsal әlaqәlәri yaradılır. Hissә üzrә kooperativlәşdirmәdә müәyyәn hissә vә qovşağın hazırlanması ilә mәşğul olan müәssisәlәrlә hazır mәhsul buraxan baş müәssisә arasında istehsal әlaqәlәri yaradılır. Texnoloji kooperativlәşdirmәdә isә istehsal әlaqәlәri texnoloji proseslәr üzrә hәyata keçirilir. Müәssisәlәrin әrazi üzrә yerlәşmәsi әlamәtinә görә istehsalın kooperativlәşdirilmәsi rayondaxili vә rayonlararası kooperativlәşdirmәyә ayrılır. İstehsalın kooperativlәşdirilmәsi sәviyyәsini müәyyәn etmәk üçün aşağıdakı göstәricilәrdәn istifadә edilir: baş müәssisәnin buraxdığı mәhsulun maya dәyәrinin tәrkibindә kәnardan satın alınan mәmulatların, hissәlәrin, y/fabrikatların xüsusi çәkisi; müәyyәn növ mәhsul buraxılışı üzrә baş müәssisә ilә istehsal әlaqәlәrinә girmiş müәssisәlәrin sayı; kooperativlәşdirmәnin orta mәsafә radiusu; rayondaxili vә rayonlararası kooperativlәşdirmә arasındakı nisbәtlәr. İstehsalın kooperativlәşdirilmәsi nәticәsindә müәssisәnin әldә edәcәyi illik qәnaәtin mәblәğini hesablamaq üçün aşağdakı düsturdan istifadә edilir: burada: Qillik=[M-(Qmәh.+X)]Nk Qmәh. mәhsul vahidinin topdansatış qiymәti; X mәhsul vahidinin daşınmasına çәkilәn xәrclәr; Nk kәnardan satın alınan hissәlәrin miqdarı. 3
22 İSTEHSALIN KOMBİNӘLӘŞDİRİLMӘSİ İstehsalın kombinәlәşdirilmәsi müxtәlif texnoloji proseslәrin bir müәssisәdә birlәşdirilmәsindәn ibarәtdir. İstehsalın kombinәlәşdirilmәsi xammalın emalı ilә әlaqәdar olan proseslәrin bir müәssisәdә hәyata keçirilmәsinә imkan verir. İstehsalın kombinәlәşdirilmәsinin aşağıdakı formaları var: a) xammalın ardıcıl emalına әsaslanan kombinәlәşdirmә - әn çox metallurgiya kombinatlarında hәyata keçirilir. b) xammaldan kompleks istifadәyә әsaslanan kombinәlәşdirmә - hasiledici sәnaye sahәlәrindә daha geniş tәtbiq edilir, çünki bu zaman xammaldan kompleks istifadә etmәk mümkün olur. c) istehsal tullantılarından istifadәyә әsaslanan kombinәlәşdirmә - әn çox meşә vә ağac emalı sәnaye sahәlәrindә yaradılır. Çünki bu sahәlәrdә istehsalı kombinәlәşdirdikdә vә emalın termiki, mexaniki vә kimyәvi proseslәrini tәtbiq etdikdә taxta şalbandan tam istifadә edilir. 4
23 İSTEHSALIN TƏŞKİLİ ÜSULLARI VƏ TİPLƏRİ Axınlı İstehsal Üsulu və Onun Təşkili Şərtləri Məlumdur ki, müəssisə miqyasında həm buraxılan məhsulların xüsusiyyətləri, miqyası və texnologiyası, həm də istehsalın ixtisaslaşdırılması, mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması səviyyəsi olduqca müxtəlifdir. Məhz buna görə də bu və ya digər müəssisədə istehsalın təşkili üsullarının müəyyənləşdirilməsinə fərdi yanaşmaq lazımdır. Təcrübədə istehsalın təşkilinin axınlı, dəstəli və fərdi üsullarını fərqləndirirlər. Bu üsullardan ən səmərəlisi axınlı istehsal üsuludur. Bu üsul ixtisaslaşdırılmış, texnoloji cəhətdən ardıcıl yerləşdirilmiş iş yerlərində həyata keçirilən əsas və köməkçi əməliyyatların vaxt etibarilə uzlaşdırılmış ahəngdar təkrarlanmasına əsaslanır. İstehsalın axınlı üsulla təşkilinin mühüm şərtləri aşağıdakılardan ibarətdir. a) İstehsal prosesi ayrı-ayrı əməliyyatlara elə bölünməlidir ki, onların yerinə yetirilməsinə sərf olunan vaxt mümkün qədər bir-birlərinə bərabər olsun; b) Əsas və köməkçi əməliyyatlar sinxronlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilsin; c) Maşın və avadanlıqlar məhsulun hazırlanmasının texnoloji ardıcıllığı üzrə yerləşdirilsin; d) Müəyyən iş yerində konkret əməliyyat yerinə yetirilsin; e) Hissələr emal olunduqdan sonra bir iş yerindən digərinə fasiləsiz ötürülsün; f) Xüsusi nəqliyyat vasitələri, yəni kompleks mexanikləşdirilmiş və avtomatlaşdırılmış axın xətləri tətbiq edilməklə istehsalın ahəngdarlığı təmin olunsun; İstehsalın axınlı üsulla təşkili iqtisadi cəhətdən əlverişlidir. Axın Xətlərinin Müxtəlifliyi və Təsnifatı Axınlı istehsalın ilkin və əsas halqası axın xəttidir. Axın xətti dedikdə, məmulatların hazırlanmasının texnoloji ardıcıllığı üzrə yerləşdirilimiş iş yerlərinin cəmi nəzərdə tutulur. Sənaye müəssisələrində müxtəlif təyinatlı və xarakterli axın xətləri tətbiq edilir. Onlardan səmərəli istifadə olunması onların təsnifatlaşdırılmasını tələb edir. İxtisaslaşdırma dərəcəsinə görə - axın xətləri iki qrupa bölünür: Bir əşyalı axın xətti nisbətən sabit konstruksiyaya və texnologiyaya malik olan və çoxlu sayda həmcins məmulatlar hazırlayan sənaye müəssisələrində, sex və istehsal sahələrində tətbiq edilir. Bu zaman axın xəttinə təhkim olunmuş hissələrin emal edilməsi maşın və avadanlıqların yerini dəyişmədən həyata keçirilir ki, bu da istehsalın yüksək dərəcədə ahəngdar və fasiləsiz gedişatını təmin edir.
1. Dövlәt proqramlarının mahiyyәti vә iqtisadiyyatın dövlәt tәnzimlәnmәsi sistemindәki yeri
AZӘRBAYCAN RESPUBLİKASI TӘHSİL NAZİRLİYİ AZӘRBAYCAN DÖVLӘT İQTİSAD UNİVERSİTETİ FAKÜLTӘ: Magistratura KAFEDRA: İqtisadiyyatın Dövlәt Tәnzimlәnmәsi İXTİSAS: İqtisadiyyatın Hüquqi Tәnzimlәnmәsi FӘNN: Milli
REFERAT AZӘRBAYCAN RESPUBLİKSI TӘHSİL NAZİRLİYİ AZӘRBAYCAN DÖVLӘT İQTİSAD UNİVERSİTETİ. FAKÜLTӘ : Magistratura. KAFEDRA : Hüquq
AZӘRBAYCAN RESPUBLİKSI TӘHSİL NAZİRLİYİ AZӘRBAYCAN DÖVLӘT İQTİSAD UNİVERSİTETİ FAKÜLTӘ : Magistratura KAFEDRA : Hüquq İXTİSAS : İqtisadiyyatın Hüquqi Tәnzimlәnmәsi FӘNN : Mülki Hüququn Problemlәri REFERAT