Ayətullah Ərdəbili kimdir?
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili hicri-qəməri 1344-cü il (mil.1926) rəcəb ayının 13-ü səhər vaxtı, Əmirəl-mömininin (ə) milad günündə Ərdəbil şəhərində yoxsul bir ruhani ayəsində dünyaya göz açdı. Onun babaları Azərbaycanın Ordubad rayonundan Ərdəbilə köçmüşdülər. Atası böyük ruhani mərhum Seyid Əbdürrəhim, anası təqvalı xanım, mərhum Seyid Xədicə olmuşdur. Onların həmin vaxtadək səkkiz qız övladı vardı.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili altı yaşında uşaq ikən məktəbxanada təhsilə başlamış, Qur`ani-kərimi öyrənmişdi. Ustad həmin vaxt şər`i hökmlər risaləsi, “Gülüstan”, “Tənbihul-ğafilin”, “Nisabus-sibyan”, “Qolzari-bihar”, “Əbvabul-cinan”, “Məcalisul-muttəqin”, “Tarixi-mu`cəm”, “Dürreyi-Nadiri”, "Tarixi-Vəssaf" , “Hesabi-farsi” və başqa bu kimi kitablar oxuyurdu. Ustad hicri şəmsi 1318-ci (mil. 1939) ildə ərəb dərslərinə başladı. Hicri-şəmsi 1319-cu ildə hövzə dərslərini davam etdirmək üçün Ərdəbildə Molla İbrahim elmi mədrəsəsinə daxil oldu.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili hicri-şəmsi 1322-ci (mil. 1943) il mübarək ramazan ayında müqəddəs Qum şəhərinə hicrət edib, ali təhsilini orada davam etdirmək qərarına gəlir. Ayın axırlarında Ərdəbildən çıxıb, şəban ayının 9-da müqəddəs Qum şəhərinə daxil olur. O, feyziyyənin hücrələrinin birində yerləşir. Qum şəhərində qaldığı üç ildən artıq müddətdə “Lüməteyn”, “Rəsail”, “Məkasib”, “Kifayəteyn”, üsul xaric dərsləri, Qur`an təfsiri və fəlsəfə oxuyur. O eyni zamanda “Məalim”, “Lüməteyn”, “Qəvanin” tədris etməklə məşğul olur. Cənab ustad həmin dövrdə böyük şəxsiyyətlərin hüzurundan faydalanıb elm öyrənir. “Məkasib"in bir miqdarını və “Kifayə"nin 1-ci cildini Ayətullah əl-üzma Seyid Məhəmməd Rza Gülpayiqanidən, “Məkasib"in” bir hissəsini, “Kifayə"nin II cildini, “Meybədinin hidayətinin şərhi"ni Ayətullah əl-üzma Hacı Seyid Əhməd Xansaridən, “Rəsail"i Ayətullah Hacı Şeyx Mürtəza Hairi və Ayətullah Sultanidən, “Mənzumə"ni Ayətullah Hacı Mirza Mehdi Mazandaranidən, “Əsfar"ı Ayətullah Seyid Məhəmməd Hüseyn Təbatəbaidən öyrənir.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili şərif Nəcəf şəhərində qaldığı müddətdə fiqh üsulundan “qət və zənn” , “bəraət və iştiğal” və bir sıra başqa mövzuları, namaz və onun vaxtı, qiblə və namaz libası, namaz qılınan yer, namazın şərtləri kimi bəhsləri “Məkasibin” sonunadək mərhum Ayətullah əl-üzma Xoyinin hüzurunda təhsil almışdır. Təharət mövzusunu dəstəmazın sonunadək mərhum Ayətullah əl-üzma Həkimdən, ictihad və təqlid mövzusunu mərhum Ayətullah əl-üzma Seyid Əbdülhadi Şirazidən, "Müamilə" kitabının əvvəlini mərhum Ayətullah əl-üzma Milanidən, bu mövzuda başqa bir bölməni mərhum Ayətullah əl-üzma Şeyx Məhəmməd Kazim Şirazidən, “Ürvə"nin bir hissəsini mərhum Ayətullah əl-üzma Şeyx Məhəmməd Kazim Ali-Yasindən, "Mənzumə"nin sonunadək fəlsəfəni mərhum Şeyx Sədra Badkubeyidən öyrənmiş, eyni zamanda Ayətullah əl-üzma Xoyi, Milani və Həkimin dərslərindən bəhrələnmişdir.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili İraqdan qayıtdıqdan sonra hicri şəmsi 1327-ci (mil. 1948) ildə Quma gəlib Feyziyyə mədrəsəsində məskunlaşdı. Ustad İraqdan döndüyü vaxt nə vaxtsa oraya qayıtmaq fikrində idi. Elə bu məqsədlə də şərif Nəcəf şəhərindəki əşyalarını özü ilə götürməmişdi. Amma tale başqa hökm verdi. İraqa qayıtmaq üçün ikinci imkan ələ düşmədi.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili Qumda qaldığı müddətdə Qur`an sahəsində də çalışmış, həftədə iki gün hövzənin alimləri ilə birlikdə Qur`an təfsiri ilə məşğul olmuşdur. Bu məclislər onun Qumda qaldığı müddətdə fasiləsiz şəkildə davam etmişdir. Ustad Qumdan mühacirət etdikdən sonra da həmin dərslər dayandırılmamışdır və bu gün də davam etməkdədir. O, Ərdəbildə, Tehranda olduğu vaxtlarda həmin dərslərlə məşğul olmuşdur. Hazırda onun əsas fəaliyyət sahələrindən biri Qur`an araşdırmaları, Qur`an təfsiridir. Bu sahədəki fəaliyyətlər bə`zən məqalələr şəklində müxtəlif mətbuat orqanlarında öz əksini tapır.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili Ərdəbildə olduğu vaxt Qumda elmi fəaliyyətlə məşğul olan bə`zi alimlər və tələbələr Ərdəbilə qayıtdılar və ustadın hüzurunda “Rəsail”, “Məkasib”, “Kifayə” oxumağa başladılar. Bir müddət sonra alim fiqh və üsulun ali-ixtisas (xaric) dərslərinin və "Ürvə"nin tədrisinə başladı.
Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbilinin şah rejimi ilə əsas qarşıdurmalarından biri ərəblərlə İsrail arasındakı 6 günlük müharibə dövrünə təsadüf edir. Həmin vaxt bütün şah rejimi İsrailə tərəfdarlıq edir, ərəblərin ziddinə məlumatlar yayırdı. Ustad minbərdə ərəblərin müdafiəsinə qalxdı. Şah rejimi onu həbs edib Təbrizə sürgün etmək qərarına gəldi. Həmin vaxt Ərdəbil alimləri və camaat əl-ələ verib ustadın müdafiəsinə qalxdılar. Bütün camaat onun məscidinə toplanıb elan etdi ki, onun həbs olunacağı təqdirdə məscidlər bağlanacaq, xalq şəhərdən bayıra çıxacaq. Ruhanilərin müqaviməti ilə rastlaşan Pəhləvi rejimi işin sonundan qorxub ustaddan əl çəkdi. Qarşıdurmalardan biri də kapituliyasiya hadisəsi ilə bir vaxta düşdü. Ustad bu mövzu ilə bağlı xalqa agahlıq verdi və xalq bazarda işi saxlamaq qərarına gəldi. Şah məmurları ciddi səylə fəalları tə`qib etməyə başladılar. İş o yerə çatdı ki, təqib edilən şəxslər Ərdəbildən mühacirət etməli oldular.
Uyğun fəaliyyətlər hicri-şəmsi 1357-ci (mil. 1979) ilədək davam etdirildi. Həmin il müsəlman İran millətinin mübarizələri daha da gücləndi. Həzrət Ayətullah əl-üzma Musəvi Ərdəbili İmam Xomeyniyə ən yaxın adamlardan, inqilab fəallarından idi. Ustad inqilabdan əvvəlki dönəmdə və inqilabın ilk onilliyində siyasi səhnədə ən fəal şəxslərdən olmuşdur. Amma əlinizdəki məcmuədə bu barədə danışmaq imkanımız yoxdur, ustadın yalnız elmi və mədəni fəaliyyətlərini nəzərdən keçirə bilirik.
İnqilabın ilk 11 ilində böyük ustad xüsusi bir şəraitdə elmi və mədəni fəaliyyətlərlə məşğul oldu. Onun əsas işlərindən biri məhkəmə qanunları hazırlamaq, bu qanunları şəri və fiqhi meyarlarla əsaslandırmaq idi. İnqilabdan öncəki dövrün qnunları, xüsusən də cinayət məcəlləsi Avropa qanunlarından iqtibas olunmuşdu. Bu səbəbdən də uyğun sahədə ciddi çalışmalara ehtiyac vardı. Bu məqsədlə fəqihlər və hüquqşünaslardan ibarət xüsusi komissiya təşkil edildi. Mütəfəkkir və ziyalı müsəlmanların həmkarlığı ilə bu iş başa çatdırıldı, şəriət prinsiplərinə əsasən yeni qanunlar tənzimləndi. Əlbəttə ki, həmin qanunları kamil hesab etmək olmazdı və onların təkrar nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac vardı.
Ustad müqəddəs Qum şəhərində məskunlaşan kimi fiqh və üsulun ali-ixtisas (xaric) dərslərinin tədrisinə başladı. O, üsul və fiqh dərsləri ilə yanaşı hüquq, diyələr, şəhadətlər, qisas mövzularını tədris edib, uyğun sahədə kitablar tərtib etdi. “Fiqhul-qəza”, “Fiqhul-hüdud”, “Əttəzirat”, “Fiqhul-diyat”, “Fiqhul-qisas” kitabları nəşr olundu. Artıq “Fiqhul-şəhadət” kitabı da çapa hazırdır. Həmin müddətdə tə`til günlərində şirkət, ictihad, təqlid, sığorta movzularında tədris apardı, “Fiqhul-şirkə”, “Kitabul-təmin” kitablarını tərtib etdi.
Alim mühüm şəri cəzalar mövzusunu başa çatdırdıqdan sonra hüquqi və mədəni mövzuları araşdırdı, müzaribə kimi ciddi ehtiyac duyulan mövzulara aydınlıq gətirdi. Bu mövzuların tədrisini başa çatdırmış ustad müamilə mövzusunda kitabların tədrisi ilə məşğuldur.
Böyük alim 2016-cı ildə dünyasını dəyişib, məzarı Qumda Həzrəti Məsumənin ziyarətgahındadır.