ARCHE Пачатак. 2015. №6. Князі Радзівілы: KNIHI.BY - інтэрнэт-крама беларускай кнігі
ГісторыяПеракладыПубліцыстыкаНавукова-папулярная літаратураКрытыкаГістарычныя часопісыЧасопісы "ARCHE Пачатак"ЭпісталярыіЖыцьцяпісы
Навуковы, навукова-папулярны, грамадска-палітычны і літаратурна-мастацкі часопіс. — Менск, 2015. — 302 с.
Тэма нумару: “Князі Радзівілы”. Укладальнік нумару — Андрэй Мацук
Гісторыя роду Радзівілаў — гэта гісторыя Вялікага Княства Літоўскага. Без удзелу Радзівілаў не адбывалася фактычна ніводная значная падзея ў гісторыі Княства. Радзівілы праславіліся як выдатныя палкаводцы, міністры і дыпламаты.
АНДРЭЙ МАЦУК. Князі Радзівілы
ПАЛІТЫЧНЫЯ УПЛЫВЫ
НІНА СКЕП’ЯН. Закладанне родавых традыцый на прыкладзе Мікалая Мікалаевіча Радзівіла
МАРАК ФЕРАНЦ. Каралева і яе брат: адносіны Барбары Радзівіл з Мікалаем Радзівілам Рудым
ПЁТР ЛАБЭНДЗЬ. Крыштаф Радзівіл Пярун — першы сенатар Вялікага Княства Літоўскага
ТОМАШ КЭМПА. Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка і Берасцейская унія
КАРАЛЬ ЖОЙДЗЬ. “З дзвюх бедаў выбіраючы меншую, шведскай пратэкцыі перад маскоўскай тыраніяй перавагу аддаў…”: некалькі заўваг адносна пазіцыі Януша і Багуслава Радзівілаў у 1655 г.
АНДЖЭЙ АДАМ МАЕЎСКІ. Барацьба Пацаў з Радзівіламі за дамінаванне ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1666—1669 гг.
ВАЙСКОВАЯ ДЕЙНАСЦЬ
КШЫШТАФ КАСАЖЭЦКІ. Адступленне Крыштафа Радзівіла Перуна ў Інфлянтах у 1601 г. паводле яго ўласных сведчанняў
Ліст Крыштафа Радзівіла Перуна да Льва Сапегі (Рыга, 3 верасня 1601 г.)
ПШЭМЫСЛАЎ ГАЎРАН. На службе караля і Рэчы Паспалітай: удзел літоўскага крайчага Жыгімонта Караля Радзівіла ў Смаленскай вайне 1632—1634 гг.
ЗБІГНЕЎ ХУНДАРТ. Аддзелы Радзівілаў у каронным войску ў часы панавання Міхала Карыбута-Вішнявецкага і Яна ІІІ Сабескага (1669—1696 гг.)
ЛІНА БАЛАЙШЫЦЕ. Лісты прыдворных мастакоў Гераніма Фларыяна Радзівіла: пра самаўсведамленне і статус мастака
НАТАЛЛЯ СЛІЖ. Уладанні і палацы Міхала Казіміра Радзівіла ў Гародні ў XVIІІ ст.
Палац на Рынку
Палац на вул. Маставой або на Падоле над Нёманам
Казіміраўскі палац і фальварак Гнойніца
Дадатак. Спіс мэблі ў скарбніцы і ў пакоях палаца на Падольнай
СЛАВАМІР АЎГУСЕВІЧ. Смерць і пахаванне намесніка Прусіі Багуслава Радзівіла
КАРАЛІНА СТОЕК. Пахавальны цырыманіял пры нясвіжскім двары ў часы Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі
ФІЛІП ВАЛЯНСКІ. Радзівілаўскія пахавальныя цырымоніі XVIII ст. на фоне пахавальных звычаяў Рэчы Паспалітай
ПРАДМОВА (Андрэй Мацук) Паглядзець
Радзівілы належалі да найвышэйшага кола еўрапейскай арыстакратыі, што было пацверджана наданнем іх роду тытула князёў Святой Рымскай імперыі. Яны актыўна падарожнічалі па Еўропе, вучыліся там і займаліся палітычнай дзейнасцю. Аднак асноўным месцам пражывання і арэнай дзейнасці Радзівілаў было ВКЛ. Пра ўплывы Радзівілаў у Княстве добра сведчыць прымаўка: “кароль сабе каралём у Варшаве, а Радзівіл — у Нясвіжы”.
Гэты нумар закліканы садзейнічаць пашырэнню ведаў беларускага чытача пра славуты магнацкі род. Дзеля гэтага ў нумары сабраныя артыкулы вядомых гісторыкаў з Беларусі, Літвы і Польшчы, якія займаюцца даследаваннем роду Радзівілаў.
Умацаваў пазіцыі роду сярод еўрапейскай арыстакратыі ў пачатку XVI ст. Мікалай Мікалаевіч Радзівіл. Менавіта таму беларуская даследчыца Ніна Скеп’ян у сваім артыкуле разглядае праблему “закладання родавых традыцый” на прыкладзе якраз ягонай асобы. Менавіта тады ўпершыню ў гісторыі роду адбылася непасрэдная перадача найвышэйшага ўрада ад бацькі да сына. Сваякамі Радзівілаў былі ўплывовыя замежныя роды, што падмацоўвала іх значэнне і прэстыж. Выразам высокага статусу Радзівілаў становіцца атрыманне Мікалаем Мікалаевічам тытула князя Святой Рымскай імперыі. Пры Мікалаю Мікалаевічу Радзівіле і яго родзічах фармуецца “зямельная палітыка роду”, якая ў наступных пакаленнях будзе выкарыстана пры закладанні ардынацый.
Артыкулы Кшыштафа Касажэцкага і Пятра Лабэндзя прысвечаныя сыну Мікалая Радзівіла Рудога — вялікаму гетману ВКЛ і віленскаму ваяводзе Крыштафу Радзівілу Перуну. Пётр Лабэндзь падрабязна і паступова, крок за крокам, прасачыў дзейнасць Крыштафа Радзівіла Перуна ў апошняй чвэрці XVI і на самым пачатку XVII ст., якая дазволіла яму заняць найвышэйшыя ўрады ў Вялікім Княстве і стаць “першым яго сенатарам”. Кшыштаф Касажэцкі ў сваім артыкуле звяртае ўвагу на апошнія гады жыцця Крыштафа Радзівіла Перуна, якія суправаджаліся няўдачамі ў вайне са Швецыяй у 1600—1601 гг., што нанеслі моцны ўдар па яго амбітным планам і рэпутацыі.
Складана ўявіць палітычную гісторыю Усходняй і Цэнтральнай Еўропы сярэдзіны XVII ст. без асобы Багуслава Радзівіла. На жаль, дзякуючы выдатнаму раману “Патоп” Генрыха Сянкевіча і знятаму пазней па гэтым творы фільму ў масавай свядомасці, у першую чаргу, польскага чытача, моцна зацвердзіўся негатыўны вобраз Багуслава Радзівіла. У апошнія дзесяцігоддзі, дзякуючы працам Андрэя Катлярчука, Крыштафа Касажэцкага, Конрада Бабятынскага, Славаміра Аўгусевіча ўдалося не толькі значна пашырыць веды пра Багуслава Радзівіла, але і больш аб’ектыўна ацаніць яго асобу і дзейнасць, якія істотна адрозніваліся ад намаляванага Генрыхам Сянкевічам “чорнай фарбай” вобраза. У гэтым нумары часопіса прадстаўлены два артыкулы пра Багуслава Радзвіла. Артыкул Караля Жойдзя працягвае шматгадовую дыскусію ў гістарыяграфіі наконт пазіцыі Януша і Багуслава Радзівілаў падчас войнаў Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай 1654—1667 гг. і Швецыяй 1655—1660 гг. Аўтар пераканаўча паказвае матывы, якія прымусілі Багуслава Радзівіла прыняць шведскую пратэкцыю і заставацца на шведскай службе да 1657 г. Як вядома, шмат магнатаў Рэчы Паспалітай у 1655 г. прынялі шведскую пратэкцыю, але толькі адносна Радзівілаў замацавалася негатыўная ацэнка іх дзейнасці з-за “чорнай легенды”, якая была створана іх ворагамі.
Анджэй Маеўскі ў сваім артыкуле пра барацьбу Радзівілаў з Пацамі за дамінаванне ў ВКЛ у 1666—1669 гг. таксама звяртаецца да асобы Багуслава Радзівіла, які разам з Міхалам Казімірам Радзівілам пэўны час быў галоўнай фігурай апазіцыйнай групоўкі ў Вялікім Княстве. На падставе вялікай колькасці крыніц аўтар падрабязна аналізуе прычыны барацьбы Радзівілаў з Пацамі, яе ход і вынікі, справядліва пры гэтым заўважаючы, што паражэнне Радзівіла было выклікана смерцю Багуслава Радзівіла, якая прывяла “да аслаблення і дэзінтэграцыі групоўкі”.
Збігнеў Хундарт дэманструе ў сваёй працы, што дзейнасць Радзівілаў не абмяжоўвалася Вялікім Княствам — іх вайсковыя аддзелы былі таксама ў каронным войску. Так, у гады панавання Міхала Вішнявецкага і Яна Сабескага трое прадстаўнікоў роду мелі там свае баявыя адзінкі. Прычым Міхал Казімір і Караль Станіслаў Радзівілы трымалі свае аддзелы ў каронным войску не ў апошнюю чаргу дзякуючы таму, што былі блізкімі родзічамі Яна ІІІ Сабескага, а Станіслаў Казімір Радзівіл, гэтаксама як перад ім Багуслаў Радзівіл, камандаваў каралеўскай гвардыяй.
Беларуская даследчыца Наталля Сліж прысвяціла свой артыкул цікавай, але малавывучанай тэме — радзівілаўскім палацам у Гародні. Менавіта дзякуючы дзейнасці Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі ў горадзе ў XVIII ст. значна пашырыліся і набылі новы выгляд радзівілаўскія пляцы, а іх забудова — размешчаныя там палацы — адпавядалі статусу гаспадара і новым мастацкім тэндэнцыям.
Яшчэ адзін з прадстаўнікоў роду, час жыцця і дзейнасці якіх прыпаў на XVIII ст., — Геранім Фларыян Радзівіл — вядомы ў першыю чаргу сваім прыватным войскам і панаваўшай у ім “прускай дысцыпліне”. Артыкул літоўскай даследчыцы Ліны Балайшыце прысвечаны іншай праблеме: становішчу мастакоў пры двары Гераніма Фларыяна і вызначэнню іх месца ў прыдворнай іерархіі.
На прыкладзе некалькіх мастакоў мы бачым, як па-рознаму склаліся іх лёсы. Ліна Балайшыце робіць слушную выснову, што “майстры, якія прыбывалі з-за мяжы, вылучаліся сваім прафесійным самаўсведамленнем і не хацелі прыстасоўвацца да ўсталяванай пры двары іерархіі”. Акрамя гэтага, аўтарка разглядае даволі цікавыя спробы падрыхтоўкі мастакоў з мясцовых жыхароў.
Безумоўна, нам не ўдалося ў гэтым нумары часопіса сабраць артыкулы пра ўсіх прадстаўнікоў роду Радзівілаў. Праўда, такая мэта і не ставілася. Аднак сабраныя артыкулы даюць выдатную магчымасць скласці ўяўленне пра заслугі гэтага роду для дзяржавы, ацаніць яго значэнне не толькі ў ВКЛ, але і ў тагачаснай Еўропе і пабачыць ролю асобы ў гісторыі на прыкладзе яго выдатных прадстаўнікоў.
Андрэй Мацук