Мова развіваецца ў шчыльнай сувязі з развіццём грамадства. Роды і плямёны змагаліся міжсобку за выжыванне і мелі самыя разнастайныя спосабы камунікацыі ўнутры групы, але не лічылі патрэбным байкі баяць з чужакамі. З ростам прадукцыйнасці працы за пэўнымі тэрыторыямі замацоўваюцца адносна ўстойлівыя групы насельніцтва, узнікаюць народнасці, яны развіваюцца, вучацца, гандлююць між сабой і паступова выкрышталізоўваюцца мовы народнасцяў. З узнікненнем і пашырэннем пісьма пачынаецца фармаванне пісьмовых моваў, аднак не ва ўсіх народнасцяў. На змену народнасцям прыходзяць нацыі, але не заўсёды мовы народнасцяў становяцца нацыянальнымі. Часам яны робяцца толькі дыялектам той, а зрэдку ўтвараюць некалькі нацыянальных моваў. У гэтую эпоху паўстае пытанне пра адзіную норму літаратурнай мовы. У яе аснову кладзецца адзін з дыялектаў, звычайна дыялект палітычнага цэнтру і навакольных рэгіёнаў. Так, у аснову нормаў французскай літаратурнай мовы лёг дыялект вобласці Іль-дэ-Франс – Парыжа і яго ваколіцаў; у аснову англійскай мовы – дыялект Лондана і прылеглай тэрыторыі. Аднак, у некаторых народаў не было такога цэнтра (у немцаў, італьянцаў). Многія народы развіваліся ў нацыі, не маючы сваёй дзяржаўнасці, ва ўмовах нацыянальнага прыгнечання, таму фармаванне нацыянальнай мовы замаруджвалася. Так і фармаванне беларускай нацыянальнай мовы (як і большасці сусветных) праходзіла на мяжы 19 і 20 стагоддзяў. Асновай яе літаратурных нормаў сталі сярэднебеларускія гаворкі.
Любая сучасная мова мае мноства варыянтаў: функцыйна-стылістычныя разнавіднасці (гутарковы і кніжныя стылі), дыялекты, Мова – найважнейшы сродак камунікацыяў, прылада фармавання і выяўлення думак і пачуццяў, яна з’яўляецца неабходным элементам пазнавальнай дзейнасці і проста прыносіць нам асалоду сваім гучаннем. Існуе еднасць мовы і мыслення, яны разам звязаныя з дзейнасцю цэнтральнай нервовай сістэмы і мозгу. Паміж мовай і мысленнем ёсць двухбаковыя стасункі: маўленчая дзейнасць парушаецца пры парушэнні дзейнасці мозгу. Мысленне здзяйсняецца ў моўнай форме, яно становіцца рэальнасцю, даступнай іншым і прыдатнай для захавання і перадачы дзякуючы мове. Мова непасрэдна ўздзейнічае на фармаванне мыслення (у тым ліку і ўнутранае маўленне).
Другі, храналагічна пазнейшы пласт – праславянскія словы, якімі карысталіся ўсе славянскія плямёны ў ІІІ – ІІ ст. да н. э. – VІ ст. н. э. Напрыклад: адзін, белы, вада, воўк, жыць, зіма, золата, камень, лён, мора, муха. Трэці храналагічны пласт складаюць усходнеславянскія словы; яны ўзніклі пазней, пасля адасаблення ўсходніх славянаў ад паўднёвых і заходніх (VІ – ХІІІ ст.): дзевяноста, прысяга, рубель, служба, сорак, сям’я ды інш.
Беларускае пісьмо ўзнікла на аснове кірыліцы, якая выкарыстоўвалася да 17 ст. Побач з кірыліцай (з канца 17 ст.) ужывалася лацінская графіка ў польскім яе варыянце. У 16 ст. кнігі на беларускай мове пісаліся і арабскім пісьмом. Кірыліца была двойчы рэфармаваная: 1) пры Пятру І (у 1708 – 1710 гг. быў уведзены створаны беларусам Іллём Капіевічам грамадзянскі алфавіт); 2) у 1918 годзе былі выдалены з рускага алфавіта некалькі літараў і зменены пэўныя правілы правапісу.
Грамадзянскі шрыфт, створаны І Капіевіча, паступова прыстасоўваўся для перадачы адметнасцяў беларускай мовы, яе фанетычнага ладу. У канцы ХІХ – пачатку ХХ стагоддзяў сталі ўжывацца літары дз, дж, спалучэнні шч, ё, і, ў, апостраф, былі выдаленыя літары щ, ъ, и, ћ. Сучасны варыянт літаратурнай мовы складваўся ў няпростых грамадска-палітычных варунках. Пасля важкіх дасягненняў у фармаванні нацыянальна-культурнай свядомасці беларускага народа у 20-х адраджэнскіх гадах пазней наступіў перыяд заняпаду. У СССР панавала глабальная камуністычная ідэалогія, якая мела на мэце сціранне граняў і адрозненняў паміж нацыямі і народнасцямі, стварэнне адзінага савецкага грамадства, што будзе ўжываць адзіны сродак камунікацыі, інфармацыі і самавыяўлення – рускую мову. Астатнія мовы, у тым ліку і беларуская, у новай будучай супольнасці людзей асуджаліся на забыццё. У выніку рэпрэсіяў 30-х гадоў ад працэсу далейшага натуральнага ўсталявання літаратурных нормаў нашай мовы была адлучаная нацыянальная інтэлігенцыя, знаныя беларускія пісьменнікі і мовазнаўцы. У 1933 годзе СНК БССР прыняў спецыяльную пастанову па рэформе беларускай мовы. Паводле гэтай пастановы далейшае развіццё беларускай мовы скіроўвалася ў рэчышча актыўнага набліжэння да ўсесаюзнай мовы – расійскай. Рэформа 1933 году здзяйснялася з мэтай набліжэння беларускай мовы да рускай, скіравана на зліццё нацыянальных моваў. У 1937 годзе быў выдадзены новы “Русско-белорусский словарь”, які меў выразную асіміляцыйную скіраванасць. Пятро Глебка ў рэцэнзіі на слоўнік пісаў, што шмат словаў у ім засталіся без перакладу, а толькі напісаныя па-беларуску. Першы сакратар ЦК КПБ (1938-1947) П. Панамарэнка ў лістах да Сталіна абураўся выкарыстаннем у беларускім друку шэрагу адмысловых беларускіх словаў і патрабаваў замяніць іх на “ўсесаюзныя”.