§ 9. Пола-узроставай, расавы, этнічны, моўны, рэлігійны склад насельніцтва свету. | Курс эканамічнай і сацыяльнай геаграфіі свету, 10-11 клас
§ 9. Пола-узроставай, расавы, этнічны, моўны, рэлігійны склад насельніцтва свету. (падручнік)
§ 9. Пола-узроставай, расавы, этнічны, моўны, рэлігійны склад насельніцтва свету.
Якая палавая структура насельніцтва Ўкраіны?
Якія асаблівасці характэрныя для нацыянальнага складу Ўкраіны?
Якія рэлігіі распаўсюджаныя на тэрыторыі Украіны?
Склад народанасельніцтва - Размеркаванне людзей, якія ўтвараюць насельніцтва, па групах згодна значэнне таго ці іншага прыкметы.
Палавы склад. На фармаванне палавога складу насельніцтва ўплываюць, перш за ўсё, біялагічныя фактары. Згодна з біялагічным законам на 100 дзяўчынак нараджаецца 103-107 хлопчыкаў. Таму ва ўзроставай катэгорыі да 15 гадоў пераважаюць хлопчыкі. Паказчык смяротнасці сярод мужчын вышэй, што тлумачыцца біялагічнымі асаблівасцямі іх арганізма, а таксама удзелам у ваенных канфліктах, большай занятасцю цяжкім фізічным працай, большай актыўнасцю ў міграцыйных працэсах. Таму прыкладна да 20-25 гадоў колькасць жанчын і мужчын выраўноўваецца, а затым колькасную перавага знаходзіцца на баку жанчын.
Палавы склад насельніцтва
У большасці краін свету лікава пераважаюць жанчыны. Аднак, у цэлым у свеце на 35 млн чалавек больш мужчын. Такім чынам, на мужчын прыходзіцца 50,3% насельніцтва свету. З усіх рэгіёнаў колькасную перавагу мужчынскага насельніцтва за ўсё праяўляецца ў краінах Азіі, у прыватнасці Кітаі і Індыі, а таксама ў цэлым шэрагу мусульманскіх краін, лідэрамі сярод якіх ёсць ААЭ, Кувейт, Катар. Гэта звязана з высокай смяротнасцю сярод жанчын, выкліканая сацыяльным няроўнасцю жанчын у грамадстве, раннімі шлюбамі, шматдзетных, асаблівасцямі дэмаграфічнай і міграцыйнай палітыкі.
Для большасці развітых краін характэрна перавага жаночага насельніцтва. Найбольшая доля жанчын (да 54%) у Латвіі, Эстоніі, Украіны, Расіі, Беларусі.
Узроставы склад.
Тып ўзнаўлення насельніцтва вызначае яго узроставай склад. Вылучаюць тры ўзроставыя групы насельніцтва: дзеці (Малодшы 15 гадоў), працаздольныя, або дарослых (15-65 гадоў), і старыя (Старэйшыя 65 гадоў). У цэлым для свету доля дзяцей складае 31%, працаздольных - 62,2%, пажылых людзей - 6,8%. У якія развіваюцца краінах, пры II тыпе ўзнаўлення насельніцтва - пашыраным, назіраецца вялікая доля дзяцей (35-40%) і вельмі малая доля пажылых людзей (5-10%). У развітых краінах пераважае працаздольнае насельніцтва (больш 60%) і людзі пажылога ўзросту (18-20%), што тлумачыцца простым ці нават звужаным ўзнаўленнем насельніцтва (I тып узнаўлення).
У залежнасці ад размеркавання насельніцтва па ўзроставых групах вылучаюць тры тыпу ўзроставай структуры насельніцтва: прагрэсіўны (Доля дзяцей - 40%, пажылых людзей - 10%), стацыянарны - (Доля дзяцей - 27%, пажылых людзей - 23%), рэгрэсіўны - (Доля дзяцей -20%, пажылых людзей - 30%).
Да краінаў, якія маюць найбольшую долю дзяцей (да 50%) адносяцца афрыканскія краіны - Нігер, Уганда, ДРК, Буркіна-Фасо, Ангола, Самалі. «Старымі» ў свеце з'яўляюцца еўрапейскія краіны: Італія, Германія, Грэцыя, Бельгія, Іспанія, Швецыя, у якіх доля пажылых людзей перавышае 22%. У сувязі з гэтым у Еўропе надзённай праблемай з'яўляецца пенсіённае забеспячэння, што патрабуе значных фінансавых выдаткаў.
Чалавечыя расы.
Усе людзі зямнога шара належаць да аднаго біялагічнаму віду Homo sapiens- Чалавека разумнага. Вонкавыя (антрапалагічныя) прыкметы - колер скуры, асаблівасці валасянога полага, будынак асабовы часткі галавы (форма носа, вуснаў, разрэз вачэй), якія перадаюцца па спадчыне, дазваляюць падзяліць ўсё чалавецтва на асобныя групы - расы. Чалавечыя расы - гістарычна склаліся групы людзей, звязаныя адзінствам паходжання, адлюстроўваецца ў агульных спадчынных і фізіялагічных прыкметах, якія вар'іруюцца ў вызначаных межах.
Прынята вылучаць чатыры вялікія расы: экватарыяльнай, Блізкую да яе австралоидную, еўрапеоіднай, мангалоіднай. У працэсе гістарычнага развіцця пастаянна адбывалася змешванне чалавечых рас, таму зараз змешаныя і пераходныя тыпы складаюць 1 / 3 усяго насельніцтва свету.
Еўрапеоіднай раса пераважае ва ўсіх рэгіёнах свету, за выключэннем Азіі і Афрыкі. У Афрыцы больш негроидов. У Азіі прадстаўнікі монголоидов саступаюць колькасцю толькі прадстаўнікам змешаных і пераходных груп. У Аўстраліі і Акіяніі австралоиды на другім месцы пасля европеоидов.
Расавыя адрозненні паўсталі ў працэсе рассялення чалавечага віду і яго адаптацыі да розных прыродным умовам. Прадстаўнікі розных рас з'яўляецца роўнымі, аднак у свеце былі і ёсць прыхільнікі ідэі перавагі адной расы над іншы. Такая ідэалогія называецца расізм.
Этнічны склад.
Доўгі натуральна-гістарычнае развіццё грамадства прывёў да фарміравання ўстойлівых супольнасцяў людзей - этнасаў. Этнас - гістарычна склалася на пэўнай тэрыторыі ўстойлівая сукупнасць людзей, валодае агульнымі рысамі і стабільнымі асаблівасцямі культуры, псіхалагічнага склада, а таксама ўсведамленнем свайго адзінства і адрозненні ад іншых падобных утварэнняў (самасвядомасцю).
Па дадзеных ЮНЭСКА, на зямным шары пражывае больш за 4 тыс. розных этнасаў колькасцю ад некалькіх дзесяткаў да соцень мільёнаў чалавек. З іх толькі 800 дасягнулі стадыі нацыі. Нацыя - Социоцивилизацийне адукацыя, якое мае эканамічную, палітычную, гістарычную, сацыяльную і іншыя боку свайго функцыянавання, у своеасаблівасці свайго ўзаемасувязі ўтвараюць непаўторны спосаб быцця народа ці народаў як культуру. Нацый колькасцю больш за 10 млн. чалавек у свеце ўсяго 67, сярод іх шматлікія: кітайцы, хиндустанци, амерыканцы, рускія, японцы. Разам звыш 3 тыс. этнасаў яшчэ не дасягнулі вышэйшай стадыі развіцця, пераважная большасць з іх малалікая.
Меншасць этнічная - Супольнасць людзей, у параўнанні з мясцовым этнасам складае меншую колькасць. Адрозніваюць нацыянальныя меншасці (Маюць сваё нацыянальнае дзяржава па-за дзяржавы пражывання), рэгіянальныя меншасці (Заўсёды пражывалі на тэрыторыі іншай нацыянальнай дзяржавы, ніколі не мелі ўласнай дзяржавы), мигрантские меншасці (Пражываюць на тэрыторыі дзяржавы часова), каланізаваныя меншасці (Нашчадкі старажытнага насельніцтва заваяваных і заселеных каланістамі тэрыторый.
Этнасы не існуюць у часе бесперапынна, яны ўзнікаюць, развіваюцца, заняпад і знікаюць. Кожны этнас цесна звязаны з натуральнымі ўмовамі тэрыторыі яго фарміравання і пражывання. Да афармлення ў чалавечую супольнасць - нацыю любы чалавечы калектыў праходзіць інтэграцыйны працэс у некалькі этапаў: род - племя - народнасць - нацыя. Плямёны паўсталі на першых этапах развіцця чалавецтва. Галоўная адметная рыса племя ў тым, што ўсе яго члены - сваякі. На сёння плямёны захаваліся пераважна ў цяжкадаступных раёнах развіваюцца краін, у Азіі, Афрыцы, Лацінскай Амерыцы, а таксама рэлікты карэннага насельніцтва ў некаторых развітых краінах (індзейцы ЗША, абарыгены Аўстраліі). Народнасцю на сёння называюць этнасы, якія знаходзяцца на стадыі фарміравання ў якія развіваюцца. Нацыі паўсталі ў Сярэднявечча ў эпоху фарміравання цэнтралізаваных дзяржаў і сёння з'яўляецца дамінуючай формай этнасу. Для фармавання нацыі неабходна мець дзяржаўнасць, эканамічную супольнасць, дзяржаўны мову і нацыянальную свядомасць.
Паняцце «Народ» выкарыстоўваецца для абазначэння грамадзян адной краіны незалежна ад іх этнічнага паходжання. Такім чынам, ад назвы дзяржавы адбываецца саманазва усяго насельніцтва, які мае грамадзянства. Такім чынам, паняцце «народ» не варта атаясамліваць з паняццем "нацыя", якая з'яўляецца найвышэйшым тыпам этнічных супольнасцяў.
У большасці выпадкаў на тэрыторыі любой дзяржавы пражываюць прадстаўнікі розных этнічных груп. Усе дзяржавы прынята па прыкмеце этнанацыянальных складу дзяліць на монаэтнічная (однонациональная) і поліэтнічнага (шмат).
Монаэтнічная дзяржавы, У іх аснове ляжыць этнічная тэрыторыя аднаго этнасу пры нязначнай долі (да 20%) этнічных меншасцяў і малых карэнных народаў (Ісландыя, Ірландыя, Нарвегія, Партугалія, Швецыя, Венгрыя, Беларусь, Малдова, Румынія, Славакія, Турцыя, Украіна, Фінляндыя, Францыя і інш.)
Поліэтнічная дзяржавы - З наяўнасцю двух і больш арэалаў карэнных этнасаў з колькасным перавагай аднаго з іх (Вялікая Вялікабрытанія, Іспанія, Кітай, Расія і інш); пры адсутнасці дамінуючага перавага аднаго з іх (Афганістан, Індыя, Інданезія, Нігерыя) або калянізацыйнаму тыпу з расава змяшаным насельніцтвам і першабытнікамі (Балівія, Венесуэла, Эквадор, Калумбія, Мексіка, Аўстралія, Аргентына, Канада, Новая Зеландыя, ЗША і інш.)
У свеце існуюць народы, якія не маюць сваёй дзяржаўнасці, а таксама народы, тэрыторыя пражывання якіх падзелена паміж некалькімі дзяржавамі. Прыкладам такіх народаў могуць быць курды, асеціны.
Мовы народаў свету.
Галоўнай ідэнтыфікуюць прыкметай этнасу з'яўляецца мова. Навукоўцы лічаць, што ў свеце існуе больш за 2 тыс. моў, гэта значыць у 2 разы менш, чым народаў, таму, што не ўсе народы маюць «свае» мовы. У залежнасці ад падабенстве моў асобных народаў іх аб'ядноўваюць у групы і сям'і.
Найбольш шматлікая і шырока распаўсюджаная моўная сям'я - індаеўрапейская (больш за 2,5 млрд чалавек). Народы, якія ўваходзяць у яе, складаюць большасць насельніцтва Еўропы, Паўночнай і Лацінскай Амерыкі, Аўстраліі і Акіяніі. Найбольш шматлікімі групамі ў яе складзе ёсць індаарыйскіх, раманская, германская, славянская.
Да індаарыйскай групе ставяцца хіндзі, урду, бенгальскі, Пенджабскага, да раманскай - італьянскі, іспанскі, французскі, да германскай - нямецкі, шведскі, англійская, да славянскай - рускі, украінскі, польскі. Да кітайска-тыбецкай (Сіна-тыбецкай) моўнай сям'і ставяцца кітайская, тыбецкі, бірманскі, а да Нігер-кордофанской - пераважная частка моў зоны Сахеля (йоруба, народы банту). Мовы афроазиатской (семито-хамитской) сям'і распаўсюджаны на Блізкім Усходзе (іўрыт, арабская), аўстронезійской (Інданезійцаў, філіпінцы, малагасійцы) - у Паўднёва-Усходняй Азіі, дравідыйскіх (Таміл, талугу) - на поўдні Індыі.
Больш за ўсё людзей у свеце гаворыць на кітайскай мове - звыш 1 млрд 200 тыс. чалавек, другое месца належыць англійскай мове - 500 млн чалавек. Дзякуючы таму, што Вялікабрытанія ў свой час стварыла наймагутную каланіяльную імперыю, гэты мова мае статус афіцыйнага у 76 краінах свету. На трэцім месцы хіндзі з урду - 440 млн чалавек. Хіндзі - афіцыйны мова Індыі, урду (тая ж хіндзі, але з арабскай пісьменнасцю) - Пакістана. Іспанскай кажуць у 21 краіне свету. Пятае і шостае месца дзеляць руская і арабская мовы - па 250 млн чалавек: арабскі мова зьяўляецца афіцыйнай у 25 краінах свету. Да мовах, на якіх размаўляюць больш за 100 млн. чалавек, таксама ставяцца бенгальскі, партугальская, японскі, нямецкая, французская, Пенджабскага.
Рэлігійны склад.
Рэлігія - складнік духоўнага жыцця чалавека. Галоўная функцыя рэлігіі - ажыццяўленне сувязі чалавека з Вышэйшым, пастаянным - Богам. Гэтая сувязь ажыццяўляецца з дапамогай царквы, з'яўляецца складаным сацыяльным інстытутам і якія ўплываюць на ўсе бакі жыцця чалавека. Рэлігіі аб'ядноўваюць людзей на глебе агульных вераванняў, абрадаў, мэты жыцця. Гэта старажытная сістэма сацыяльнай абароны, накіраваная на засцярогу і выхавання дзяцей у іх сталення. У старажытныя часы яна стварала аснову для культуры, звязваючы разам сімвалы, легенды, забароны, рэкамендацыі. У многіх рэлігіях месца адведзена пытаннях, звязаных з арганізацыяй побыту, харчавання, кантролю палавых адносін, паколькі ад гэтых бакоў жыцця чалавека залежыць выжыванне. Рэлігія вызначае маральныя нормы, кодэкс паводзінаў у розных сітуацыях, прыносіць чалавеку пачуццё ўпэўненасці. Рэлігійнае светапогляд адлюстроўваецца на шматлікіх складнікаў матэрыяльнай культуры, а таксама на эканоміцы і палітыцы.
Аднак рэлігіі могуць не толькі аб'ядноўваць людзей, але і падзяляць іх, быць прычынамі кровапралітных канфліктаў, як гэта адбываецца ў Паўночнай Ірландыі, Босніі, на Кіпры, Блізкім Усходзе, у індыйскіх штатах Кашмір і Пенджаб, на Каўказе.
Усе рэлігіі той ці іншай ступені мадэрнізуюцца і рэфармуецца, адны знікаюць, іншыя з'яўляюцца. Кожная з іх па-свойму тлумачыць, у чым сэнс жыцця, прапаноўвае зрабіць выбар, які, аднак, павінен зрабіць кожны чалавек самастойна.
Залежнасці ад распаўсюджвання ў свеце і ролі ўсе рэлігіі падзяляюць на сусветныя і нацыянальныя (этнічныя). Значная частка насельніцтва свету захавала свае даўнія родаплемянных вераванні, Да якіх ставяцца татэмізм, магія, анімізм, шаманізм. Племянныя культы захаваліся ў Цэнтральнай Амерыцы, Амазоніі, Афрыцы, сярод народаў поўначы і абарыгенаў Аўстраліі.
Сёння існуе тры асноўныя рэлігіі, Якія прынята называць сусветнымі: будызм, іслам, хрысціянства. Яны распаўсюджаныя ва ўсім свеце і маюць шматлікіх вернікаў.
Хрысціянства - Самая распаўсюджаная з сусветных рэлігій, якую вызнае амаль 2 млрд чалавек, уключае тры напрамкі: праваслаўе, каталіцызм, пратэстантызм. Яно паўстала ў I ст. і на сёння мае найбольшы ўплыў у краінах Еўропы, Амерыкі, Аўстраліі.
У 1054 г. адбылося падзел хрысціянскай царквы на каталіцкую і праваслаўную.
Склалася на тэрыторыі Візантыі пасля падзелу Рымскай імперыі. Адзінага духоўнага цэнтра не мае. Існуе 15 аўтакефальных, праваслаўных цэркваў. Мае шырокую сістэму свят і абрадаў, пэўным чынам адрозніваюцца ад духоўнай практыкі заходняга хрысціянства.
Праваслаўе распаўсюджана ў Расіі, Усходняй і Паўднёва-Усходняй Еўропе (Украіна, Беларусь, Сербія, Балгарыя, Македонія, Румынія, Малдова, Грэцыя), у Грузіі. Даволі значныя суполкі праваслаўных вернікаў існуюць у Паўднёвай і Паўночнай Амерыцы, у некаторых краінах Заходняй Еўропы.
Каталіцкая царква адрозніваецца ад праваслаўнай тонкасцямі веравучэння, набажэнствы, абрадаў. Больш, чым у праваслаўі, набыў распаўсюджванне культ Панны Марыі. Каталіцызм распаўсюджаны ў Заходняй Еўропе (Францыя, Італія, Іспанія), ва Ўсходняй Еўропе (Польшча, Чэхія, Славакія, Венгрыя, краіны Балтыі), Лацінскай Амерыцы, Афрыцы.
Для царкоўнай арганізацыі каталіцызму характэрныя суровая цэнтралізацыя, наяўнасць сусветнай цэнтра (Папская пасад - Ватыкан), адзінага кіраўніка (Папа Рымскі). Важныя пазіцыі займае манаства, арганізаванае у ордэнах, якія ажыццяўляюць місіянерскую дзейнасць.
У XVI ст. ў каталіцкай царквы адбыўся раскол, які прывёў да адукацыю новай пратэстанцкай царквы. Пратэстанты адстойвалі прамое зносіны з Богам без святароў, спрашчалі да мінімуму абрады. Новая рэлігія добра ўпісвалася ў новыя рынкавыя (капіталістычныя) адносіны. Пратэстантызм шырока распаўсюджаны ў Паўночнай Еўропе, Германіі, Паўночнай Амерыцы. Больш пратэстантаў у ЗША (70 млн чалавек), Вялікабрытаніі, Аўстраліі. Протестанство складае вялікая колькасць самастойных цэркваў і кірункаў.
У свеце налічваюць каля 400 млн людзей, якія вызнаюць будызм. Гісторыя будызму бярэ пачатак у Паўночнай Індыі VI? V ст. да н. э Гэтая рэлігія распаўсюджаная ў Кітаі, Японіі, Непале, Манголіі, Паўднёва-Усходняй Азіі, Расіі (Калмыкія, Бурація, Тува). У апошнія гады будызм стаў папулярным у краінах Еўропы, ЗША, Канадзе.
Іслам, або мусульманства, паўстаў у VII ст. сярод арабаў - карэнных жыхароў Аравіі. Іслам не ведае дзялення на свецкае і духоўнае. Ўрада мусульманскіх дзяржаў у сваёй дзейнасці кіруюцца шарыятам - зборам законаў мусульманскага права. У ісламе існуе некалькі плыняў, часта варагуюць паміж сабой: шиизм, суннизм, вахабізм, суфизм і інш
Іслам распаўсюджаны на Блізкім Усходзе, у Паўднёва-Усходняй Азіі, Расеі (Паўночны Каўказ, Паволжа), Украіна (Крым), Паўночнай Афрыцы. Больш за прыхільнікаў ісламу пражывае ў Інданэзіі, Пакістане, Індыі. Шматлікія мусульман-імігрантаў жыве ў Францыі, Вялікабрытаніі. Іслам вызнаюць ў Паўднёва-Усходняй Еўропе на тэрыторыі былой Асманскай імперыі.
Калі да нядаўняга сусветнымі называлі толькі 3 рэлігіі (хрысціянства, іслам, будызм), то сёння ў навуковай літаратуры ўжо называюць сусветнымі 12 найбольш распаўсюджаных у свеце рэлігій: хрысціянства, іслам, бахаизм, будызм, індуізм, джайнизм, сикхизм, зораастрызм, канфуцыянства, даасізм, сінтаізм, юдаізм. Гэтыя рэлігіі акумулююць больш за 95% усё вернікаў у свеце і каля 80% насельніцтва свету.
Нацыянальная рэлігія - Рэлігія, якую вызнае адзін народ. Да нацыянальным рэлігій адносяць: іудаізм, індуізм, даасізм, канфуцыянства, сінтаізм.
Юдаізм (юдаізм) - Адна з самых монатэістычных рэлігій, якая ўзнікла ў I тыс. н. е. у Палестыне. Распаўсюджаны юдаізм сярод габрэяў Ізраіля, ЗША, Расіі, Украіны, Аргенціны і многіх іншых краін. Святым месцам для юдэяў стаў Ерусалім, куды паломнікі едуць, каб памаліцца ў Сцены плачу - рэшткаў старажытнага храма.
Індуізм - Нацыянальная рэлігія жыхароў Індыі, Непал, Бангладэш. Ён паўстаў з старажытных рэлігій у 2500
Рэлігійны абрад на р.Ганг. Індыя
Даасізм - Паўстаў як вучэнне і распаўсюдзіўся ў Кітаі і В'етнаме.
Канфуцыянства - Прыкметна паўплывала на традыцыі, рэлігійная і паўсядзённае жыццё Кітая, распаўсюджанае ў В'етнаме, Карэі. Грунтуецца на вучэнні Канфуцыя і заклікана зацвердзіць гармонію паміж небам, зямлёй і чалавекам.
Сінтаізм - Нацыянальная рэлігія Японіі, упершыню згаданая ў VII стагоддзі, у перакладзе з японскага азначае «шлях, мілы камі ». Камі - гэта сьвятыя сілы, якія ёсць паўсюль у Сусвеце. У сінтаізм прасочваюць два плыні - храмавы і сектанцкіх сінтаізм.
← § 8. Размяшчэнне насельніцтва свету і яго тэрытарыяльная арганізацыя.
§ 10. Сацыяльная структура насельніцтва. Працоўныя рэсурсы. →