Adalci - AQIDUN MUMINAI
Asali na biyu daga asalan addini: shi ne adalcin Allah, shi yana daga siffofin sa madaukaki na tabbatuwa fi'iliya (na aiki) kamaliya, lallai shi adali ne ba azzalumi ba, baya yin zalunci cikin hukuncin sa, baya kaucewa gaskiya cikin shari'ar sa, yana sakawa masu da'a, haka yana ukuba ga masu saba masa, bai dorawa bayin sa abin da basu da iko kan sa, baya yi musu ukuba fiye da abin da suka cancanta, shi tsarkakakke ne daga zalunci da aikata abin da yake mai muni ne.
Kadai dai an sanya adalci matsayin daya daga cikin asalai sakamakon abin da yake ginuwa kansa daga ka'aidojin muslunci, bari dai baki dayan hukunce-hukuncen addini, idan babu shi babu wani abu da zai cika ya tabbatu daga addinai, ba zai yiwu a iya gane gaskiyar annabi ba da tsiran sa alal idlak kwata-kwata.
Sannan shi adalci a luggance: yana da ma'anar ajiye abu a muhallin sa, ko kuma haddi matsakaici tsakanin takaitawa da wuce gona da iri, ma'ana hikima.
Sannan adalci a cikin isdilahi: yana ma'anar, lallai Allah adali ne baya zalunta kowa, bai wofinta daga wajibi, dukkanin abin da yake gangarowa daga gare shi shi hikima ce ta ubangijantaka adalci ne na Allantaka, sannan adalcin zamantakewa daya daga cikin mabayyyana ce daga mabayyanan adalcin Allah.
Lallai aiki bai gangarowa daga gare shi madaukaki face kan illolin manufa da hadafi, ana kiran su da agraz (hadafofi) su ne amfanunnuka da suke komawa ga halitta. Allah baya aikata abin da cikin sa babu amfani ga halitta ba, ko kuma abin da cikin sa akwai cutuwa kans u, da abin da zai jnyo musu azaba ranar kiyama ko kuma cikin duniya, idan ma sun kasance daga aikin sa madaukaki sai dai cewa sun biyo sakamakon zabin su ne, bisa alkawarin narkon azabar sa, hakan ba zalunci bane daga gare shi madaukaki, bari dai mutane ke zaluntar kawukan su.
Hakika ayyukan mutum suna gangarowa ne cikin zabin sa, babu tilashi babu fawwalawa, bari dai al'amari ne cikin lamurra guda biyu, shi ne cewa ayyukan su su na siffantuwa da husnu da kubuhu (kyakkyawa da mummuna) a zatin su a hankalce.
Allah matsarkaki ya tsarkaka daga munana duk da kasantuwar sa mai cikakken iko da dama kan su, baya aikata mummuna baya kuma son sa, domin cewa aikata munana da son su bai kasantuwa face daga gajiyayye gafalalle, Allah shi ne mai iko masani, gyangyadi da bacci basu daukar sa, yana yin aiki cikin hikima da hadafi, shi ne bijiro da bayi zuwa ga samun lada saboda haka yake kallafa musu, yake son da'a yake kin sabo daga baki dayan bayin sa da irada da karaha na shari'a babu banbanci ta afku ne da iradar bayin sa ko kuma ba ta afku da ita ba, shi iradar sa: ita ce umarnin sa madaukaki, ko kuma ta yiwu abin da aka umarta da ayi ya saba daga umarni wannan zai iya yiwuwa, iradar sa ga aikin bawa da'a ce aiki ya kasantu ko sabo to fa bata kasantuwa face da sabubba da dalilai daga cikin su shi ne nufin shi bawan, lallai bawa yana da zabi cikin iradar sa da ayyukan sa shi ba tilasa shi ba ba a hana shi ba, sai Allah ya shiryar da shi hanyoyi biyu ko dai ya kasance mai godiya ko kuma mai butulci da kafircewa, mutum baya ga komai face abin da ya yi sa'ayi gare shi.
Allah matsarkaki mai ludufi ne gabayin sa, ya halicce su domin ya kallafa musu da'ar sa da bautar sa, ya kallafa ta kansu domin sanya su kan hanyar samun lada da farin ciki da rabauta na har abada, ya sanya su kan wannan hanya domin tabbatuwar ladan ta hanyar cancantuwa, lallai shi madaukaki ya kawar da illolin mukallafai cikin abin da suke bukatuwa zuwa gare shi da kudura da tsanuka da aiko manzanni da saukar da litattafai, ya kuma umarce su zuwa ga abin da yinsa gyara ne gare su, kamar yadda ya hane su daga abin da aikata shi zai cutar da su, duk wanda ya saba hakika sabawar ta zo daga fuskanin sa ne ba daga tsarki ya tabbatar masa ba madaukaki.
Ludufi na da ma'anar abin da ake samun hadafin Allah madaukaki da shi wajibi kansa a hankalce, saboda tauye hadafi ta hanyar barin abin da yake da hannu cikin samun sa abu ne mai muni kuma ya tsarkaku daga abu mai muni, shi ne tsantsar kamala, kamala tsantsa.
Ludufi yana da ma'anar abin da ke kusanta bawa zuwa ga da'ar ubnagijin sa da kuma shi bawa yake nesanta daga aikata sabo ba da yanayin tilasawa ba da fin karfi. Bari dai mukallafi na kasancewa koda babu shi zai iya da'a zai kuma iya barin sabo, lallai hakan wajibi kan Allah sai dai cewa bisa abin da yake hukunta samuwars a da tausayin sa.
Mafi alherin dalili kan adalcin ubangiji bari dai dalili kan baki dayan asalan addini: shi ne lafiyayyar fidira (tsarin halitta) lallai fidira mai lafiya yana riskar lallai cewa azzalumi da maha'inci ya cancanci a tuhuma da yi masa ukuba, sannan kuma lallai adali ya cancanci a bashi lada, Allah yana sakawa mai kyautatawa kan kyautatawar sa, hakama yana sakawa mai miyagun ayyuka kan miyagun ayyukan sa, kamar yadda tsarki ya tabbatar masa madaukaki yake karfafa kan adalcin sa cikin littafin sa mai girma:
Yana shigar da wanda ya so cikin rahamar sa ya yiwa azzalumai tanadin azaba mai radadi gare su.[2]
Ta kaka zai umarce mu da yin adalci cikin jama'a alhalin shi kuma bai siffantu da shi ba:
Muna imani da cewa lallai ayyukan sa baki dayan suna kan hikima suna dacewa da adalci, daga cikin adalcinsa da kyautatawar sa ga halittun sa shi ne ya wajabtawa kan sa aiko musu da manzo, domin ya koyar da su ya kuma shiryar da su zuwa ga abin da yake so daga gare su, domin su samu farin ciki duniya da lahira
Daga karshe cikin asalin adalci akwai bahasosi masu tarin yawa masi kima da amfanarwa, kamar misalin mas'alar husnu wal'kubuhu (kyakkyawa da mummuna) na zati da hankali da mas'alar jabaru da tafwizu da kada'u da kadaru da mas'alar shiriya da bata da radadi, da arzuka da mafi maslaha da hakika da ludufi da makamantan su, dukkanin su an ambace cikin masadir da suka yi bayanin su mai fadi filla-filla daga litattafan ilimin Kalam da mujalladan falsafar muslunci.
Hakika bangarorin da suka yi imani da adalcin ubangiji sun baiwa hankali matukar kima, lallai shi manzo ne na boye kamar yadda ya zo cikin hadisai, kamar yadda ayyuka na da kima ta zati ba tare da kyawuntawa ba da munanawar shari'a, hakan ba daga shari'a bane kadai, bari dai hankali yana da asali cikin tsamo hukunci daga kyawu da muni da makamancin haka, kamar yadda adalcin Allah yake da muhimmanci matuka cikin kasantar da jama'ar musulma da daidaita hakokin su da janibobinsu babu danniya babu zalunci babu wuce gona da iri babu ta'addanci babu babakere babu barna babu zaman kashe wando da son banza babu bari dai da makamantan su daga barnoni da fasadin jama'a da daidaiku.
Allah girman sa ya girmama adali mai hikima, bai wofinta daga wani wajibi, baya aikata mummuna, baya zaluntar bayin sa, da bai kasance haka ba da ya kasance tauyayye, Allah ya daukaka daga kasantuwa haka, da zai aikata mummuna da karya ta halasta kansa, sai amintuwa da alkawarin sa na ni'ima da alkawarin narkon sa ya bushe ya kauce, sai dukkanin hukunce-hukuncen shari'a su dauke su dage, hadafin da ake son cimma daga aiko annabawa da manzanni ya samu matsala, komai ya zama ya tafi a iska babu wani amfani cikin sa.
Saboda haka ne ya sanya adalci asali na biyu daga asalai da asasan addini bayan tauhidi, wasu sun ce adalci yana daga asalan mazhaba, bisa kasantuwa dukkanin kungiyoyin da suke da'awar muslunci suna tarayya cikin asalai guda uku wanda su ne: tauhidi annabta da ma'ad.
Amma adalci da imamanci to wadannan biyun suna daga asalan mazhaba, akwai magana kansu da sanya lura, ana kiran dukkanin wanda yayi imani da adalcin Allah daga Mu'utazilawa da Imamiya da sunan Adaliyya (masu imani da adalcin Allah) amma Asha'ira su suna da'awar yancin Allah da kore kyakkyawa da mumuna na zati da hankali, wanda wannan ra'ayi nasu fagarniya ce tsantsa da wahami domin ai babu wani cin karo da juna tsakanin yancin Allah da adalcin sa a hankalce da nakalance, lallai Allah tsarki ya tabbatar masa madaukaki adali ne da bayani karara da ga hujjoji hankali da dalilan nakali daga littafin Allah da sunna da fidira lafiyayya data wofinta daga shubuhohi tsarkakka daga sabo da zunubai, lallai shi ubangiji shi ne wanda ya wajabtawa kan sa rahama da adalci tare da tsantsar yanci, lallai shi ne yake tambaya amma babu mai tambayar sa, saboda haka babu cin karo da juna tsakankanin adalcin Allah a yancin sa.