Yadda tsananin kadaici ke juya kwakwalwa - BBC Hausa
http://www.bbc.com/hausa/vert-cul-41001560
A wannan yanayin zafin, wannan mata 'yar shekara 32 ta yi hawan tsauni tare da kawayenta a tsaunukan Kurdistan da ke kasar Iraki, a daidai lokacin da sojojin Iran suka kama su, bayan da suka kauce suka tsallaka kan iyaka zuwa cikin Iran.
An zarge su da leken asiri, inda aka tsare su a wani kebabben kurkuku da ke Evin a Tehran, ko wannensu a tsukukun daki. Ta yi juriyar kadaici na tsawon sa'a 10,000 ba tare da hulda da mutane ba kafin a saketa. Babban tashin hankalin da ta tasirantu da shi, shi ne rudanin tunani.
"A barin da nake hange, sai na fara ganin walkiyar haske, da zarar na janye kaina sai in ga babu komai, kamar yadda ta rubuta a jaridar New York Times a shekarar 2011.
"A wani lokacin, na kan ji kara, kuma babu wani abu, har zuwa lokacin da na ji hannun daya daga cikin masu gadin da ke tausaya mani a fuskata, yana kokarin farkar da ni sai na gane cewa hargowar duk tawa ce."
Muna son kadaicewa a wasu lokuta, don kauce wa bukatun abokan hulda ko damuwar taron mutane. Sai dai ba kadaicewar mutum kadai ba, a wajen mafi yawan mutane tsawaita kebanta daga cikin al'umma kwata-kwata ba shi da kyau, musamman ga kwakwalwa.
Mun san wannan ba ma daga rahoton mutane irin su Shourd wadanda suka taba samun kansu a irin wannan hali ba, kai har ma daga gwaje-gwajen tantance tasirin kwakwalwa kan dabi'u kan killacewar kadaici da tauye kafofin ji da gani da shaka, wadanda aikinsu kan samu matsala saboda tsananin tunkarar harbutsattsun al'amura.
Hakkin mallakar hoto (Flickr/Cyri)
Image caption A cikin kurkuku, kadaici kan haifar wa kwakwalwa mummunan rudu
Kadaici na iya hargitsa harkokin yau da kulum, kamar abin da ya shafi tsarin barci da fuskantar abin da mutum yake yi da wayau da furta managartan kalamai. Tsarin da ke haifar da wadannan al'amura har yanzu ba a tantance shi ba, ko da yake abin da ake kira kebanta daga mutane na iya illata garkuwar jiki.
Inda sinadaran dugunzumar damuwa da zafin ciwo ke kwararowa, ta yiwu irin hakan ya faru ga magabatanmu sa'adda suka kebanta daga gungun mutane sun jefa kansu a hadari na zahiri, amma matsalar ta fi illa a garemu.
Daya daga cikin mafi rikicewar lamurran shi ne 'jinkirta lokaci' kamar yadda wasu suka ruwaito, wadanda aka kebe su a karkashin kasa babu hasken rana.
A shekarar 1961, masanin kimiyyar albarkatun kasa dan Faransa, Michel Siffre, ya jagorancin zugar masu bincike a karkashin tsaunin kankara na makonni biyu, a karkashin tsaunin Alps, inda ya karke da zama har tsawon wata biyu, saboda sha'awarsa ta son fahimtar yadda duhu ke da tasiri a rayuwar mutum.
Sai ya yanke wa kansa watsar da abin da yake lura da shi ya koma "zama kamar dabba." Lokacin da yake gwaje-gwaje da rukunin mutanensa, sun gano cewa ya kan shafe mintuna biyar kafin ya kirga abin da yake ganin kamar dakika 120 ne.
Kwatankwacin irin wannan na "rage tafiyar lokaci' Maurizio Montalbini ya kawo rahoton wani masanin zamantakewar al'umma, mai matukar sha'awar kutsawa cikin kogo.
Tun daga nan masu bincike suka gano cewa a cikin duhu mutane na yin juyin sa'a 48: sa'a 36 na harkoki da sa'a 12 na barci ke biye masa.. Har yanzu ba a tantance dalilin hakan ba.
Hakkin mallakar hoto Getty/Images
Image caption Bayan fitowa daga zaman mako tara a karkashin kasa cikin duhu, Michel Siffre ya zame masa dole ya sanya madaurin kariyar ido
A tsakanin shekarun 1950 da 1960, an baza jita-jitar cewa kasar Sin na amfani tsarewar kadaici ta "jirkita tunanin" fursunonin Amurka da ta kama a yakin Koriya da Amurka da Gwamnatin Canada duk sun zaku da kwata irin hakan.
Aiki mafi yawa an yi shi ne a Cibiyar aikin likitanci ta Jami'ar McGill da ke Montreal, a karkashin jagorancin masanin tantance tasirin aikin kwakwalwa ga dabi'u Donald Hebb.
Masu binciken McGill sun gayyato 'yan sa-kai da aka biya su aka bibiyi kadin lamarinsu, wadanda daukacinsu daliban kwaleji ne da suka shafe kwanaki ko makonni a kashin kansu a bukkokin da rufinsu ba ya kara, aka yanke musu hulda da mutane.
Manufar ita ce a rage musu kaifin fahimta, ta yadda za a ga yadda za su kasance da irin dabi'unsu bayan babu abin da ya faru. An rage ji da gani da saurare da tabawa, aka kare su da gilashi da ake iya hango su, amma su ba sa ganin kowa a sanya musu safar auduga daure da kwali har zuwa kan yatsu.
Kamar yadda Mujallar masana kimiyyar Amurka ta ruwaito a lokcin, an sa sun kwanta a kan matasai don takaita karar motsi, sannan an sanya na'urar sanyaya wuri mai sarrafa kanta don dode dundumin kamar kara.
Bayan sa'o'i kadan, sai daliban suka dugunzuma cikin rashin kwanciyar hankali. Sai suka fara neman abin da zai zaburar da su magana da waka ko baitukan wake a kashin kansu don shawo kan damuwar kadaici.
Image caption Bidiyon gwajin kebancewar kadaici na BBC Horizon da aka gudanar.- ka karanta dimbin bayanai game da shirin.
Al'amari mafi tayar da hankali shi ne rikicewar kwakwalwa. Su kan fara da nunin haske da layuka ko siffofi, sai kawai su karke a cikin yanayin hargitsin harbutsutsai, kamar kurege yana kai-kawo da buhuna a kafadarsu ko jerin tabarau barjak a kan titi.
Bayan kammalawar, Hebb ya rubuta a Mujallar masana tasirin aikin kwakwalwa kan dabi'u cewa sakamakon sun kasance "masu matukar rashin tabbas garemu… wani abu ne daba na ji cewa 'Yan Sin na jirkita kwakwalwar fursunoni a wani yanki na duniya; wani lamari ne da za ka bincika a dakin bincikenka, cewa, gusar da gannai da jin sauti da yin mu'amalar taba jiki a tsakanin lafiyayyaun daliban jami'a na kwanaki kadan ya girgiza shi, har zuwa kasa."
A shekarar 2008, Likitan tantance tasirin aikin kwakwalwa kan dabi'uIan Robbins recreated Hebb ya yi gwajin hadin gwiwa da BBC, inda aka kebe mutum shida da suka kansu a dakuna marasa kara tsawon sa'a 48 a tsohuwar mafakar nukiliya ta karkashin kasa.
Sakamakon dai irin daya ne. 'Yan sa-kan da aka bi kadin lamarinsu sun duguzuma cikin damuwa da matsanancin sosuwar zuciya da tsoro da hargitsewar aikin kwakwalwa.
Me ya sa aikin kwakwalwa ya tabarbare ta rika yin siddabaru?
Masana aikin kwakwalwa na da tabbacin cewa bangaren kwakwalwa da ke aiwatar da ayyuka, da suka shafi kafofin ji-gani-shaka-da-saurare ya saba tarairayar dimbin bayanai, wadanda suka hada da gani saurare da sauran al'amuran da ke tafiya a muhalli.
Sai dai idan aka samu rashin gudanar al'amura, a cewar Robbins, "jijiyoyi daban-daban da ke kai wa kwakwalwa sakonnin da take sarrafawa suna ci gaba da aiki, amma ta hanyar da babu alfanu.
Bayan wani lokaci sai kwakwalwa ta fara tunkararsu, inda za ta fasalta su. "Ta kan kirkiro siffofi daga gizon siffofi.
A iya cewa ta kan yi kokarin samar da wani abu daga burbushin dishi-dishin gizon da ta samu,. Inda take karkewa da haifar da mafarkin gizon.
Irin wadannan matsalolin da kwakwalwa ke samu ba ta kamata mu yi mamakinsu ba.
Dalili guda ya isa, don mun san cewa ire-iren gwaggwan biri aka killace su cikin kadaici, ba su cika zama cikin hayyacinsu ba.
Daya daga misai karara, shi ne, gwaje-gwajen Harry Harlow kan nau'ukan biran "rhesus macaque" a Jami'ar Wisconsis-Madison cikin shekarun 1960, inda ya hana su hulda da juna bayan haihuwarsu da watanni ko shekaru.
Sai ya fahimci "suna cikin matukar damuwa" tun ma a kwanaki 30, sannan bayan shekara "an goge tunanin hulda" ta zamantakewa, ta yadda ba za su iya yin kowace irin hulda ba.
An fahimci irin wannan balbalcewar zamantakewar a mutane; bisa la'akari da yaran da aka ceto daga gidajen marayun Romaniya a farkon shekarun 1990, wadanda bayan an hana su kowane irin kusanci da mu'amala da mutane tun daga haihuwarsu har suka girma da matsanantan dabi'un rashin darsuwa da mu'amala.