AzENKAYA Ai??LAi??ESAi?? |
Azenkaya Ai??lAi??esi Ai??rtA?lA? adAi??yla bir kAi??y iken, 1929 yAi??lAi??nda Oltuai??i??ya baAYlAi?? Bucak haline gelmiAY, ancak kAi??sa sA?re sonra bucak merkezi AkAYarai??i??a alAi??nmasAi?? sonucu yine Ai??rtA?lA? kAi??yA? olarak tanAi??nmAi??AYtAi??r. Azenkaya 1946 yAi??lAi??nda ilAi??e haline getirilmiAY, Ai??rtA?lA? adAi?? 28 MayAi??s 1948 tarihinde Azenkaya olarak deAYiAYtirilmiAYtir. Azenkaya Belediye BaAYkanlAi??AYAi?? 1946 yAi??lAi??nda kurulmuAYtur. Azenkaya Erzurumai??i??a 175 km. mesafededir. RakAi??mAi?? 1675 m. yA?zAi??lAi??A?mA? 1466 km2 dir. YA?ksek ve engebeli alanlardan oluAYan ilAi??enin doAYu kAi??smAi??nda Allahuekber DaAYlarAi??nAi??nAi??n uzantAi??larAi??, gA?ney kesiminide SoAYanlAi?? DaAYAi?? (2808 m.) engebelendirir.
Azenkayaai??i??nAi??n Tarihi:
Bu gA?n ismi Azenkaya olarak bilinen (KA?mhis SancaAYAi??, BardAi??z Nahiyesi, Ai??rtA?lA? KAi??yA?) yAi??reye M.Ai??. 680 yAi??llarAi??nda Ai??skitler(Saka TA?rkleri) gelmeye baAYlamAi??AYtAi??r. Ai??skitlerin bA?yA?k hA?kA?mdarAi?? Afrasyab zamanAi??nda (M.Ai??.654-626) Saka TA?rklerinin kabilelerinden olan Taoai??i??lar Oltu, Olur, Narman, Azenkaya, Tortumai??i??a yerleAYtiler. DoAYu Anadolu bAi??lgesi M.Ai??.585 yAi??lAi??nda Medai??i??lerin, daha sonra Persai??i??lerin hakimiyeti altAi??na girdi. DeAYiAYik krallAi??klarAi??n hakimiyeti altAi??nda kalan bAi??lgeye M.Ai??.60-M.S.400 yAi??llarAi?? arasAi??nda BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYu hakim olmuAYtur. BA?yA?k Roma Ai??mparatorluAYunun 395 yAi??lAi??nda ikiye ayrAi??lmasAi?? ile merkezi Ai??stanbul olan Bizans (DoAYu Roma Ai??mparatorluAYu) 395-651 devresinde bAi??lgede hA?kA?m sA?rmA?AYlerdir. 651 yAi??lAi??nda Halife Hz.Osmanai??i??Ai??n emri A?zerine Mesleme el-Fihri oAYlu Habib ordusu ile bu bAi??lgeyi almAi??AYtAi??r. Anadolu gA?zA?sAi??nAi?? yapmAi??AY olduAYundan bu komutana HA?bibA?ai??i??r-Rumi unvanAi?? verilmiAYtir. BAi??lgeyi 751 yAi??lAi??na kadar MA?slA?manlar idare etmiAY, bu tarihte Bizans ordusunun taarruzu neticesinde galip gelmeleri sonucu, BizanslarAi??n hakimiyetine geAi??miAYtir. SelAi??uklu komutanAi?? Ai??brahim YAi??lnal 1048 yAi??lAi??nda Pasinler savaAYAi??nAi?? kazAi??nmAi??AY ve kendisi ile birlikte yerleAYmek maksadAi??yla yurt arayan TA?rkmen kabilelerini Erzurum ve Ai??evresine yerleAYtirmiAYtir. SelAi??uklu SultanAi?? Alp Arslanai??i??Ai??n 26 AAYustos 1071ai??i??de Malazgirt meydan muharebesinde BizanslAi??larAi?? yenip, imparatorlarAi??nAi?? esir almasAi?? A?zerine bAi??lge kesin olarak SelAi??uklu hakimiyetine girmiAY, 1072-1202 dAi??neminde Saltuklular, 1202 -1308 dAi??neminde Anadolu SelAi??uklularAi??, 1308 ai??i?? 1335 dAi??neminde Ai??lhanlAi??larai??i??Ai??n hakimiyetinde kalmAi??AYtAi??r. 1380 ai??i?? 1468 dAi??neminde Karakoyunlular, 1468-1502 dAi??neminde AkkoyunlularAi??n hA?kA?m sA?rdA?AYA? Azenkaya ve Ai??evresi, 1514 yAi??lAi??na kadar Azah Ai??smailai??i??e (Safeviler) tabi olmuAYtur. 1514 yAi??lAi??nda Yavuz Sultan Selimai??i??in Ai??aldAi??ran zaferi ile OsmanlAi??larAi??n eline geAi??miAY ise de, OsmanlAi?? Ordusunun bAi??lgeden Ai??ekilmesini fAi??rsat bilen GA?rcA? Atabeg KrallarAi?? bAi??lgeye hakim olmuAYlardAi??r.
Erzurum Beylerbeyi Tekeli Mehmed PaAYa Recep 956/ AAYustos 1549 tarihinde Penek ve Pernek kalelerini GA?rcA?lerden aldAi??. Sonra vezir Ahmed PaAYaai??i??nAi??n ayni yAi??lda yaptAi??AYAi?? GA?rcistan seferi sAi??rasAi??nda, UzunoAYlu diye meAYhur GA?rcA? beyi elinde bulunan KA?mhis kalesi 3 Ramazan 956/ EylA?l 1549 gA?nA? zapt olundu. BulunduAYu yAi??renin en mA?stahkem kalesi olan KA?mhisai??i??Ai??n alAi??nmasAi?? ile bAi??lge yeniden OsmanlAi?? idaresine geAi??ti. Kemhis bAi??lgesinin, sancak itibar edilerek 16 Ramazan 956/ 8 Ekim 1549 gA?nA?, Erzurum GAi??nA?llA?ler AAYasAi?? Haydar Beyai??i??e verilmiAYtir. Bu sancak 12 Muharrem 965/ 4 KasAi??m 1557 tarihinde Ardahan SancaAYAi??na baAYlanmAi??AYtAi??r. (KA?mhis bugA?nkA? KAi??mA?rlA? nahiyesine baAYlAi?? YanAi??kkaval kAi??yA?dA?r)
Bu gA?nkA? Azenkaya bAi??lgesinin BardAi??z ve Ai??evresi Oltu, diAYer yerleri Ardahan SancaAYAi??na baAYlAi?? kalmAi??AYtAi??r.
1877-1878 OsmanlAi?? Rus savaAYAi?? (93 harbi) sonrasAi??nda imzalanan 3 Mart 1878 tarihli Ayastefanos AnlaAYmasAi?? ile bAi??lge Rus idaresine girdi. 25 Mart 1918ai??i??de 5. Kafkas TA?meni Yarbay MA?rsel Bey komitasAi??nda Oltuai??i??ya girdi ve Oltu ile Ai??evresi BardAi??z ve Azenkaya dahil kAi??rk yAi??llAi??k Rus idaresinden kurtarAi??ldAi??. Ancak Azenkaya baAYlAi?? nahiyeler 30 Ekim 1918 tarihinde imzalanan Mondros MA?tarekesi ile TA?rk sAi??nAi??rlarAi?? dAi??AYAi??nda bAi??rakAi??ldAi??.
Ai??ngiltere ve diAYer itilaf devletleri GA?neybatAi?? Kafkasya ile birlikte Oltu ve dolaylarAi??nAi?? da Ermenilere bAi??rakmak niyetindeydiler. 5 KasAi??m 1918 tarihinde kurulan Kars Ai??slam AzurasAi?? Wilson Prensipleriai??i??ne dayanarak Elviye-i SelA?seai??i??deki TA?rk halkAi??nAi??n hukukunu korumak amacAi??yla kurulmuAY daha sonra 18 Ocak 1919ai??i??da Karsai??i??ta kurulan Cenubigarbi Kafkas HA?kA?metiai??i??nin Ai??ekirdeAYini teAYkil etmiAYtir. Bu hA?kA?metin Azura AYubeleri arasAi??na Oltuai??i??da katAi??lmAi??AYtAi??r. Ancak bu hA?kA?met Ai??ngilizlerai??i??in Karsai??i??Ai?? iAYgali A?zerine, Ai??ngilizler tarafAi??ndan 13 Nisan 1919 tarihinde daAYAi??tAi??ldAi??. Ai??ngiliz iAYgalinden sonra Kars ile iliAYkiler kesilince Oltu Ai??slA?m Komitesi derhal Ai??alAi??AYmalara baAYlayarak KarAi??nca DA?zA?ai??i??nden KaleboAYazAi??ai??i??na, Artvinai??i??den BardAi??z ve Narman yaylalarAi??na kadar olan bAi??lgeleri savunma sAi??nAi??rlarAi?? iAi??erisinde kabul eden ai???OLTU AzURA HA?KA?METAi??ai??? ni kurdular. Bu hA?kA?metin kuruluAYu Ai??ngilizleri kuAYkulandAi??rdAi??. Karsai??i??tan gAi??revlendirilen iki Ai??ngiliz subayAi?? ve bir manga Ai??ngiliz askeri Oltuai??i??ya gAi??nderildi. AmaAi??larAi?? bu hA?kA?meti daAYAi??tmaktAi??. Zorla daAYAi??tamayacaklarAi??nAi?? anlayan Ai??ngilizler yeni bir meclisin kurulmasAi??nAi?? ve bu meclise Rumlardan da bir A?ye alAi??nmasAi??nAi?? saAYladAi??lar. Mehmet Ramiz Beyin baAYkanlAi??AYAi??nda kurulan ve Azura yAi??netiminin yerini alan meclise ai???Oltu Meclis-i Ai??daresiai??? denildi. Yusuf Ziya Bey, AzakiroAYlu Ahmet Bey, Ai??zzet Bey, Sefer Efendizade Ahmet ve Rumlardan Papadapulo meclis A?yesi oldular. Meclis kararlarAi??nAi?? kendisini ai???Oltu MutasarrAi??fAi??ai??? olarak tanAi??tan Ai??ngiliz yA?zbaAYAi?? Farel vize ediyordu. Ai??ngilizlerin Karsai??i??a dAi??nA?AYA?nden sonra 25 MayAi??s 1919ai??i??da Ai??ngilizlerin kurduAYu Meclis-i Ai??dare toplanarak kendi kendini feshedip Yusuf Ziya Beyai??i??in BaAYkanlAi??AYAi??nda ai???Oltu Azura HA?kA?metiai??? ni yeniden kurdular. 17 MayAi??s 1920ai??i??de T.B.M.M. ile birleAYme kararAi?? ile Oltu Azura HA?kA?meti sona ermiAY oldu.
A. Demir, Ai??slA?mAi??n Anadoluai??i??ya GeliAYi
S.EAYilmez, Erzurum KuruluAYundan OsmanlAi?? Fethine Kadar
R. Murat GeAi??ikli, Erzurumai??i??da Siyasi Hayat
Ai??. A?nal, Azenkaya Ai??lAi??esinin CoAYrafik EtA?dA?