Yadda ambaliya ke barazana ga garuruwan Najeriya
By Salihu Makera da Ibraheem Hamza Muhammad da Bashir Lawal Zakka, Birnin Kebbi da Ahmed Mohammed, Bauc | Publish Date: Sep 7 2018 2:00AM
Titin Ahmadu Bello da ke Bauchi cike da ruwa
A farkon watan Mayun bana ne Hukumar Kula da Hasashen Ruwan sama ta Najeriya (NHSA) ta saki hasashen ambaliyar ruwa ta bana, inda ta ce jihohi 35 ne za su fusknaci ambaliyar ruwa a bana. Jihohi da Hukumar NHSA ta ce ambaliya za ta fo shafa sun hada da Sakkwato da Neja da Benuwai da Anambra jihohin yankin Neja-Delta da Anambra da Ogun da Osun da Kuros Riba da Yobe. Kuma ta ce jihohin Legas da Bayelsa da Ribas da Delta da Ondo ma za su iya fuskantar ambaliyar.
Ta dora alhakin yiwuwar kan tumbatsar da koguna za su yi, kuma ana sa ran garuruwan Fatakwal da Legas da Ibadan da Kaduna da Yola da Abuja da Miaduguri da Makurdi da Kalaba da Jos da Owerri da Oshogbo da Ilori duk da za su hadu da ambaliyar.
Sauran garuruwan sun hada da Awka da Abakaliki da Birnin-Kebbi da Kano da Yenagoa da Abeokuta da Ado-Ekiti da Lakwaja da Lafiya da Nssuka da Gombe da Suleja da Karu da Nyanya da Abaji da Anacha da Sapele da Hadeja da sauran manyan birane da suke da karancin magudanun ruwa.
Ministan Albarkatun Ruwa Alhaji Suleiman Adamu ne ya gabatar da hasashen, yayin da Darakta Janar na Hukumar NHSA, Mista Olayinka Ogunwale, ya nanata cewa kananan hukumomi 318 ma za su fuskanci ambaliyar.
Sai dai duk da wannan gargadi sai ga shi ambaliyar tana ci gaba da barazanar da kauyuka da biranen kasar nan, inda aka samu mace-macen rayuka da asarar dukiyoyi masu yawa.
Misali a Jihar Katsina an samu rasuwar mutum 48 da asarar dimbin dukiya a watan Yulin da ya gabata, bayan da amabaliya ta auku a garin Jibiya da ke karamar Hukumar Jibiya da ke jihar.
Sai kuma mutum 11 da suka rasu a birnin Abeokuta fadar Jihar Ogun kuma da dama suka bace lokacin da kogin Sokori ya yi ambaliya sakamakon ruwan sama da aka tafka a ranar 13 ga Yulin da ya gabata.
Ambaliyar ta fi barna a unguwannin Ijaiye da Kuto da Lafenwa da Oke Lantoro da Amolaso da Kobiti da Ilawo da ke birnin.
Kuma a wannan wata na Yuli, an samu rahoton rasuwar mutum takwar a ambaliyar da ta auku a Jihar Neja. Kamfanin Dillancin Labarai na Najeriya (NAN) ya ce Hukumar SEMA a jihar ta ce, ambaliyar ta auku ne a kauyen Rafin Gora da Gangaren Saje a karamar Hukumar Kwantagora a ranar 2 ga Yuli, kuma akasarin wadanda suka rasu yara ne da matasa. Kuma a makon jiya ambaliyar ta ci mutum 10 ciki har da wani soja a Jihar Neja.
A Jihar Edo kuwa gidaje 50 ne ambaliyar ta lalata tare da hallaka kaji dubu takwas a Titin Igiede da ked aura da Titin Erediauwa a karamar Hukumar Ikpoba-Okha da ke Jihar Edo.
A Jihar Kebb kuwa a makon jiya al’ummomin kananan hukumomin Danko-Wasagu da Fakai da Bagudo da Aliero da Gwandu da Shanga ne suka hadu da ambaliyar wadda ta rushe gidaje sama da 500 da kashe mutum 11 da dabbobi da dama.
Ambaliyar ta jefa jama’ar kananan hukumomin a cikin damuwa da kunci, sakamakon asarar da suka yi, wadda ta hada da lalata amfanin gona kamar shinkafa da alkama da gero da rake da sauransu.
Shugaban karamar Hukumar Fakai Alhaji Musa Rabi’u Jarma ya ce mutum 3 sun rasu a yankinsa, sakamakon fashewar wani dam da ke kusa da garin Mahuta hedikwatar karamar hukumar wanda har wa yau ya yanke wata babbar gada da ke kusa da shiga garin kuma wajen ketarawa ne mutum 3 din suka rasu. Ya ce gidajen da suka rushe sun haura 50 bayan da dam din ya fashe ruwan ya shiga garin Mahuta.
Ya yi kira ga gwamnatin jihar ta kai dauki ga mutanen yankin ta agaza musu da abinci da katifu da magunguna da sauran kayan more rayuwa.
Shugaban karamar Hukumar Bagudo Alhaji Muhammad kaura Hakimi, ya shaida wa Aminiya cewa sun kai shekara 25 rabonsu da ganin ambaliya irin ta bana. Kuma sun kai kimanin shekara 40 ko 50 da yin wata babbar gada da karama da bana ruwa ya zo ya wuce da su. Ya ce yawancin kauyukan kananan hukumomin yankin a bana sun rasa hanyoyinsu “Idan ba gwamnatin jiha da tarayya suka gyara wadannan hanyoyi ba, to babu yadda al’ummar yankin za su iya kwaso amfanin gonarsu da ya rage zuwa kauyukansu domin hanyoyi duk sun lalace gadoji da kwalbatoci duk sun yanke sun fada,” inji shi.
Wani manomin shinkafa da dawa mai suna Alhaji Shehu Mande ya shaida wa Aminiya cewa a bara ya yi asarar amfanin gona akalla buhu 100 na shinkafa, kuma a bara gonar da yake yin buhu 60 na dawa ruwa ya wuce da ita, haka kuma ya faru a bana, ya yi asarar gona uku da ruwa ya wuce da amfanin gonakin.
Alhaji Shehu Mande ya ce babban abin takaicin ko sisin kwabo gwamnatin Jihar Kebbi ba ta ba su tallafi a bara an dai dauki sunayensu. “Za ka ga manomi ya yi asarar kayan gona na miliyoyin Naira amma sai a hadu ku kusan 20 a ba ku kamar Naira dubu 500, wanda in kun raba ko kudin da ka sayi man fetur a motar daukar ma’aikata bai kaiwa ballantana kudin da ka kashe ga aikin gonar ba ka samu rabinsu ba,” inji shi.
Bello Abubakar wani manomi da Aminiya ta zantawa da shi, ya ce yana barci yana mafarkin filin noma mai kyau babu haki, sai ya ji ana cewa dubi can, yana farkawa sai ya ga bangon dakinsa ya fadi ta baya, ya yi sauri ya ta da iyalinsa suka fito daga daki, bayan minti uku sai dakin da suka fita ya rushe gaba daya.
Mukaddashin Babban Daraktan Hukumar Bada Agajin Gaggawa ta Jihar Kebbi, Alhaji Abbas Rabi’u Kamba ya ce a daminar bana jihar ta fuskanci ambaliya a kananan hukumomi sama da 19.
Ya ce hukumarsa ta dauki matakin bada agajin gaggawa ga mutanen da suka rasa matsugunansu yayin ambaliyar. Kuma suna kokarin hada sunayen mutanen da ambaliyar ta shafa domin su tabbatar da an taimaka musu su gyara gidajensu.Ya yi kira ga jama’a su daina gine-gine a kan magudanun ruwa a garuruwansu.
A garin Kaduna unguwannin da ambaliya ta yi wa ta’adi sun hada da Rigachikun da Sabon Kawo da Malali da Unguwar Dosa da Unguwan Rimi da Kabala da Kigo Road Edtentions da Tudun Wada da Kinkinau da Kudenda da sauransu.
Wani magidanci a Titin Atiku Lere daura da Titin Isa Kaita ya ce a shekarun baya sun hadu da irin wannan ambaliya. “Sai dai ta bana ta zo ne bagatatan, domin ina cikin shirin bikin Sallah sai ruwa ya tsinke tsawon kwana uku, kafin in ankara ruwa daga kogin Kaduna ya mamaye mana gida ya shige dakuna,” inji shi.
Wani magidanci ya ce ba domin karamar tashar tura wutar lantarki da ke daf da kogin Kaduna a hanyar Unguwar Keke ta dauke wutar lantarki ba, da abin ya kazanta sosai.
Femo Addi kuwa cewa ya yi, “Ba wannan ne karo na farko da ruwan yake ambaliya ba, kuma sanadin haka ya sa na dauki iyalaina na ruga da su gidan dangi domin tserar da su daga ambaliyar da ta mamaye gidana da ke Unguwar Kudenda.”
Su kuwa mazauna garin Bauchi kan kasance ne cikin fargaba duk lokacin da suka hango hadari, sakamakon yadda ruwa ke barazana ga gidaje da kan tituna da suke cika da ruwa, lamarin da ke kawo asarar gidaje da shaguna da sauran dukiyoyin jama’a wani lokaci har da rayuka.
Misali a ranar Lahadin da ta gabata ruwan ya hana daruruwan masu ababen hawa motsawa na tsawon sa’a biyu a garin baya ga rusa katanga da dakuna da dama a garin.
Wani mai suna Malam Aliyu Garba ya ce ya shafe fiye da awa daya da rabi a cikin motarsa kafin ruwa ya ragu ya wuce a kofar ofishin kamfanin lantarki da ke titin zuwa Yelwa. Ya ce wuraren da ambaliyar ta fi muni su ne shataletalen kofar Wunti da hanyar Yelwa da Titin Kobi da kofar Ran da kofar Fada da kuma Titin Railway
Shi kuwa Aminu Isa da Hajiya Rabi Muhammad sun shaida wa Aminiya cewa, mazauna Unguwar Fadamar Mada da Federal Low-Cost da Tudun Salmanu da Unguwar Yakubun Bauchi sukan kasance cikin fargaba duk lokacin da hadari ya taso saboda ruwa kan cika musu dakunaa
Sun ce gadar zuwa Unguwar Yakubun Bauchi ta karye, haka Fadamar Mada ruwa kan cika kan hanya ya malala zuwa gidajen jama’a, ta yadda wasu gidajen sai an fasa katanga ruwan yake wucewa.
A Unguwar Shagari da ke garin Bauchi kuwa mutane sun koka ne kan yadda aka yi musu wata magudanar ruwa da babu yadda za a yi su iya yashe ta. Sun ce magudanar ruwan an sanya son rai, ba ta da zurfi, sannan an yi ta yadda mutum ba zai iya shiga ya yashe ba. “Wannan ya sanya shekara fiye da bakwai kullum sai ruwa ya cika mana gidaje ya yi mana barna,” inji wani mazaunin unguwar.
Wani kwararre kan tsara birane, Injiniya Abubakar Muhammad ya ce “Abin da ke haddasa matsala akwai laifin gwamnati akwai na jama’a. Laifin gwamnati rashin samar da magudanun ruwa masu yawa a kan titunan garin Bauchi da kuma unguwannin bayan garin. Wadanda ake da su an tona su ne tun lokacin Gwamna Tatari Ali kusan shekara 39, yanzu mutane sun karu ababen hawa sun yi yawa datti ya karu amma har yanzu gwamnati ba ta lura da haka ba. Ya kamata a sayi gidajen mutane a fasa a yi magudanun ruwa masu inganci da fadi a sassan birnin.”
Ya ce akwai bukatar mutane kuma su guji yin gini a kan hanyar ruwa, kuma su rika yashe magudanun ruwansu kafin damina ta sauka da kuma lokacin daminar. “Mutanen unguwa su kula da kansu ta yadda za su rika aikin tsabtace muhalli da yin gini mai inganci don guje wa rushewa ko bulbular ruwa daga kasa,” inji shi.
Duk kokarin da Aminiya ta yi don jin ta bakin Manajan Hukumar Raya Birane ko Kwamishinan Kula da Muhalli na Jihar Bauchi don jin kokarin da gwamnati ke yi kan matsalar ba ta yi nasara ba.
Tuni dai Gwamnatin Tarayya ta bakin Hukumar Fadakarwa ta kasa (NOA) ta bukaci mutane da suke zaune a bakin koguna a jihohin Kogi da Kebbi da Anambra da Baylesa da Neja da Kwara da Delta su kaurace zuwa tudu don kauce wa ambaliyar, saboda ana tsoron za su fi fuskantar ambaliyar a bana.