yanayin-zuwan-mafayyaciya-da-lokatak-da-dirka-cikin-jumlolin-karin-harshen-sakkwatanci-4
HARUNA ABDULLAHI UMAR
BABI NA UKU: MAKAMANTAN WA’DANNAN JUMLOLI A A KARIN HARSHEN SAKKWATANCI
Wannan babi shi ne babin da ya ke d’auke da nazari kan karin harshen Sakkwatanci, kuma a cikin sa ne za a ga ire-iren jumlolin da karin harshen Sakkwatanci yake da su. Wad’anda suka had’a da Sassauk’ar jumla a karin harshen Sakkwatanci, da kuma jumlar tambaya da ta umurni, tare da jumlar korewa duk a cikin karin harshen Sakkwatanci. Za a kawo su ne kamar yadda aka kawo na daidaitacciyar Hausa a babi na biyu. Kafin a yi duk wad’annan bayanan sai an waiwayi abin da masana suka ce game da karin harshen Sakkwatanci.
Idan ana maganar karin harshen Sakkwatanci za a ga cewa karin harshen Sakkwatanci wani babban kaso ne da ya k’unshi karuruwan harsunan dukkansu.wasu masana na ganin cewa, karin harshe ya kasu kasha biyu wato Karin harshen gabas wanda ya k’unshi Kananci, Zazzaganci, Katsinanci da makamantansu. Da kuma karin harshen yamma wanda ya k’unshi Sakkwatanci, Kabanci, Zamfaranci, Arewanci, da sauran kare-karen harshen yamma. Saboda kasancewar Sakkwato ita ce uwa ga sauran karuruwan harsunan yamma. Saboda haka sai aka fahimci akan samu dangantaka ta fagen karin harshe da al’adu da auratayya, addini da kuma kasuwanci.
Hamma'ali, (1985), ya nuna cewa "Sakkwatanci Karin harshe ne na Sakkwato. An samo kalmar Sakkwatanci ne daga Sakkwato. Sakkwatanci Karin harshe ne na mutanen Sakkwato. Sai dai kuma ba ana nufin Jihar Sakkwato gaba d’aya ba. Wasu na ganin tsagwaron Sakkwatawa sune, wad’anda ke garuruwan da ke kusa da Sakkwato, wato Zamfarawa, Kabawa, Arawa. Musamman wad’anda aka kafa ko ciyar da su gaba, bayan jihadi.
Wasu na ganin cewa, Sakkwatanci Karin harshe ne na mulki. Dalilin da ya sa suke ganin Sakkwatanci a matsayin Karin harshe na mulki shine, saboda kasancewar Sakkwato cibiyar Daular Usmaniyya. Wadda bayan k’are jihadi ita ce ke fad’a a ji a k’asar Hausa, har zuwan Turawan Mulkin Mallaka.
3.2.1 SASSAUK’AR JUMLA A KARIN HARSHEN SAKKWATANCI
a- Bala ya c ci abinci
Sn aik maf lokt Aik Sn kar’b
J Y Sn + YAfgsa
YAfgsn KN + Yn
YA Aik, YSn
KN maf, Lokat
Ysn Sn
Sn Bala
Maf ya
Lokat c
Aikat ci
Sn abinci
YSn YAfgsn
Kn YA
Maf Lokt aik Sn
Bala ya c ci abinci
b- Musa ya s sha ruwa
Sn Musa
Lokat s
Aikat sha
Sn ruwa
Musa ya s sha ruwa
c- Musa ya k kamma Zaki
J Y Sn + YAfgSn
Lokat k
Aikat kama
Sn Zaki
Musa ya k kamma Zaki
Aikat kashe
Sn Kare
Ali ya k kashe Kare
Ina Maryam tat tahi ?
Waa aŋ ka aika ?
Yaushee za a dawo wa aiki ?
K’ak’aa za a yi ?
Wa sunka zo d’azu ?
3.2.3 JUMLAR UMURNI