KAi??MA?R ai??i?? KAi??MA?RA?N OLUAzUMU-KAi??MA?R Ai??AzLETMECAi??LAi??AzAi?? | DIL ANLATIM
KAi??MA?R ai??i?? KAi??MA?RA?N OLUAzUMU-KAi??MA?R Ai??AzLETMECAi??LAi??AzAi??
KAi??MA?R. Ai??oAYunlukla siyah renkli, bazAi??larAi?? ise kahverengi, katmanlaAYmAi??AY bir tortul kayaAi?? olan kAi??mA?r, aslAi??nda karbonun katAi??AYkAi??lAi?? bir biAi??imidir. Milyonlarca yAi??l Ai??nce yetiAYen bA?yA?k ve sAi??k ormanlarAi??n, baAYka tortul Ai??Ai??kellerin altAi??na gAi??mA?lmesi sonucunda oluAYmuAYtur.
SanayileAYmiAY A?lkelerde kAi??mA?re duyulan gereksinim oldukAi??a bA?yA?ktA?r, Ai??A?nkA? kAi??mA?r bugA?n hA?lA? baAYlAi??ca Ai??sAi?? ve enerji kaynaAYAi??dAi??r. KokkAi??mA?rA? ve havagazAi??nAi??n yanAi?? sAi??ra, sanayide kullanAi??lan pek Ai??ok kimyasal madde kAi??mA?rden A?retilir. DA?nya kAi??mA?r rezervlerinin bA?yA?k bAi??lA?mA? kuzey yarAi??kA?rededir; nitekim, Ai??nde gelen kAi??mA?r A?reticisi A?lkeler SSCB, ABD, Ai??in, Polonya, Ai??ngiltere, Alman Demokratik Cumhuriyeti, Almanya Federal Cumhuriyeti ve Hindistanai??i??dAi??r. KAi??mA?r gA?ney yarAi??kA?rede daha az bulunmakla birlikte, GA?ney Afrika, Avustralya ve Yeni Zelandaai??i??daki yataklardan oldukAi??a bA?yA?k miktarlarda kAi??mA?r Ai??Ai??karAi??lmaktadAi??r. Kuzey Kutup BAi??lgesiai??i??nde de kAi??mA?r bulunmuAYtur; kA?AYif Robert Falcon Scott ise Antarktikaai??i??da kAi??mA?r yataklarAi?? keAYfetmiAYtir. Ekvator yakAi??nlarAi??nda ise kAi??mA?re Ai??ok az rastlanAi??r. DA?nyanAi??n Ai??eAYitli yerlerinde kAi??mA?r aramalarAi?? sA?rdA?rA?lmektedir ve son zamanlarda bazAi?? yeni zengin kAi??mA?r yataklarAi?? bulunmuAYtur. DA?nya toplam kAi??mA?r A?retimi, yAi??lda yaklaAYAi??k 3 milyar tondur. BugA?n yeraltAi??nda ne kadar kAi??mA?r kaldAi??AYAi??nAi?? sAi??ylemek pek kolay deAYildir, ama gene de birkaAi?? yA?zyAi??l kadar yetecek yataklarAi??n bulunduAYu tahmin edilmektedir.
Buying cannabis seeds legal in uk Order benfotiamine for neuropathy
KAi??MA?R MADENCAi??LAi??AzAi??NAi??N TARAi??HAi??
A?ste Solda:Bazen madenciler kAi??mA?rA?n iAi??inde yaprak fosillerine rastlarlar. KAi??mA?r damarlarAi??, milyonlarca yAi??l Ai??nce yetiAYen ormanlarAi??n yerin altAi??na gAi??mA?lmeleri sonucunda oluAYmuAYtur.
A?stte SaAYda:OrtaAi??aAYda aAi??Ai??lan ilk kAi??mA?r kuyularAi?? Ai??ok ilkeldi, YeraltAi??nda kazAi??lan kAi??mA?r, atla ya da elle dAi??ndA?rA?len Ai??Ai??krAi??klara baAYlAi?? sepetlerle yukarAi?? Ai??ekilirdi.
Ortada Solda:YeraltAi?? Ai??alAi??AYmasAi??. 1880ai???lerde kAi??mA?r sanayisi hAi??zla geliAYmeye baAYladAi??. Bu dAi??nemde madenciler son derece zor ve tehlikeli koAYullarda Ai??alAi??AYAi??r,
kAi??mA?rA? kazmalarla Ai??Ai??karAi??rlardAi??. Viber spy, Spyware iphone.
Ortada SaAYda:Maden ocaklarAi??nda Ai??ocuklar ve bazen kadAi??nlar da Ai??alAi??AYAi??rdAi??. KAi??mA?r, raylar A?zerine yerleAYtirilen ve kAi??mA?rA? midillilerle Ai??ekilen vagonlarla kuyunun aAYzAi??na taAYAi??nAi??rdAi??.
Altta Solda:Modern kAi??mA?r ocaklarAi??nda, mekanik kazAi?? makineleri kullanAi??lAi??r. YukarAi??da gAi??rA?len, dev bir tA?nel aAi??ma makinesidir.
Altta SaAYda:Eski ocaklarda, tavanAi??n Ai??Ai??kmesi aAYaAi?? direkler dikerek Ai??nlenmeye Ai??alAi??AYAi??lAi??rdAi??. BugA?n ise bu amaAi??la, pistonlarla desteklenen tavan zAi??rhlarAi??ndan yararlanAi??lmaktadAi??r.
KAi??mA?r NasAi??l OluAYtu
KAi??mA?rA?n bA?yA?k bAi??lA?mA?, gA?nA?mA?zden yaklaAYAi??k 340 milyon yAi??l Ai??nce baAYlayAi??p yaklaAYAi??k 60 milyon yAi??l Ai??nce sona eren Karbonifer DAi??nemai??i?? de oluAYmaya baAYladAi??, (bak. JEOLOJAi??).
Karbonifer DAi??nemai??i??den Ai??nceki Devoniyen DAi??nemai??i??de, kuzey yarAi??kA?rede bA?yA?k daAYlar oluAYmuAYtu. Karbonifer DAi??nemai??i??de, bu sAi??radaAYlar havanAi??n etkisiyle aAYAi??nmaya uAYradAi??. Irmak ve yaAYmur sularAi??nca daAYlardan aAYaAYAi??lara taAYAi??nan kumlar ile Ai??teki molozlar, Ai??evredeki sAi??AY denizlerin kAi??yAi??larAi??nda birikti; bAi??ylece buralarda deltalar, bataklAi??klar, sulak dA?zlA?kler oluAYtu.
Bu bataklAi??klarda dev aAYaAi??lardan oluAYan sAi??k ve geniAY ormanlar yetiAYti; bu aAYaAi??larAi??n gA?nA?mA?ze kalan yegA?ne akrabasAi??, ai???kibritotuai??? ya da ai???kurtpenAi??esiai??? denen ve atalarAi??na hiAi?? benzemeyen minik bitkilerdir. Bu dev aAYaAi??lar Ai??ldA?klerinde, Ai??A?rA?mekte olan bitkisel maddelerden oluAYan Ai??slak bir zeminin iAi??ine devriliyordu. Su, aAYaAi??larAi??n Ai??A?rA?mesini yavaAYlatAi??yor, bunun sonucunda da orman alanAi?? turbalAi??k haline geliyordu. Ai??AYte bu turba yataklarAi??, milyonlarca yAi??l sonra, bugA?n bizim yaktAi??AYAi??mAi??z kAi??mA?re dAi??nA?AYtA?. Ai??oAYu yerde geniAY bataklAi??klar sular altAi??nda kaldAi??, ormanlar Ai??lA?p gitti ve turbalar Ai??amurlara gAi??mA?ldA?. Sonra, gene daAYlardan bAi??lgeye akan Ai??rmaklarca taAYAi??nan kumlar Ai??Ai??kelmeye baAYladAi??. Kum setleri yA?kselip su dA?zeyinin A?stA?ne Ai??Ai??kAi??nca, yeni ormanlar yetiAYti ve bu sA?reAi?? tekrarlandAi??. KAi??mA?r yataklarAi??nAi??n bulunduAYu alanlarAi??n A?st A?ste sAi??ralanmAi??AY farklAi?? kayaAi?? katmanlarAi??ndan oluAYmasAi??nAi??n nedeni budur.
Ai??amurlardan oluAYan AYeyllerin A?zerinde kumtaAYlarAi?? bulunur. Her kumtaAYAi?? katmanAi??nAi??n A?st kesimleri, bitki kAi??kleriyle doludur ve bu katmanAi??n A?zerinde de bir kAi??mA?r yataAYAi?? ya da damarAi?? yer alAi??r. Sonra bunun A?zerinde gene bir AYeyi katmanAi?? gAi??rA?lA?r. Deniz basmasAi??na uAYramAi??AY kesimlerde ayrAi??ca, iAi??i denizkabuklarAi??yla dolu ince bir kireAi??taAYAi?? katmanAi?? da bulunur. BazAi?? kAi??mA?r yataklarAi??nda birAi??ok kAi??mA?r damarAi?? vardAi??r; bu damarlar, aAYacAi??n yetiAYme, Ai??A?rA?me, sular altAi??nda kalma ve mille Ai??rtA?lme sA?reAi??lerinin, ne kadar sAi??k tekrarlanmAi??AY olduAYunu gAi??sterir. BazAi?? damarlar Ai??ok incedir, Ai??rneAYin yalnAi??zca 3 santimetredir; bu durum, turba yataklarAi??nAi??n Ai??ok kAi??sa bir zaman iAi??inde sular altAi??nda kaldAi??AYAi??nAi?? gAi??sterir. BazAi?? yerlerde ise 30 metreden daha kalAi??n damarlara rastlanAi??r; bu da oluAYum sA?recinin Ai??ok daha uzun bir zaman dilimi iAi??inde gerAi??ekleAYmiAY olduAYu anlamAi??na gelir. Hindistanai??i??da Singrauli kAi??mA?r havzasAi??ndaki damarlardan biri 152 metre kalAi??nlAi??AYAi??ndadAi??r; Avustralyaai??i??nAi??n Victoria eyaletinde de 225 metre kalAi??nlAi??AYAi??nda bir linyit yataAYAi?? bulunmaktadAi??r. Damarlar arasAi??ndaki derinlik de birkaAi?? metreden birkaAi?? yA?z metreye kadar deAYiAYebilir; bu, turba yataklarAi??nAi??n suda ne kader derine gAi??mA?lmA?AY olduAYuna, Ai??amur ve kum katmanlarAi??nAi??n birikim hAi??zAi??na baAYlAi??dAi??r. 20 metre kalAi??nlAi??AYAi??ndaki bir turba yataAYAi??, sonuAi??ta 2 metre kalAi??nlAi??AYAi??nda bir kAi??mA?r yataAYAi?? oluAYturur.
Bakterilerce baAYlatAi??lan bitkilerin kAi??mA?rleAYme sA?reci milyonlarca yAi??l sA?rer; Yerai??i??in iAi?? kesimlerinden kaynaklanan Ai??sAi??nAi??n, turbalarAi??n A?stA?nde biriken Ai??amur ve kumun yarattAi??AYAi?? basAi??ncAi??n etkisiyle tamamlanAi??r. Katman sAi??kAi??AYtAi??kAi??a iAi??indeki su ve gazlar dAi??AYarAi?? kaAi??ar; turba Ai??nce linyite (kahverengi kAi??mA?r) dAi??nA?AYA?r; linyit, genellikle kahverengi, yumuAYak, yan oluAYmuAY bir kAi??mA?rdA?r. Linyit, daha sonra taAYkAi??mA?rA?ne dAi??nA?AYA?r; madenkAi??mA?rA? de denen siyah renkli taAYkAi??mA?rA? en yaygAi??n kullanAi??lan kAi??mA?r tA?rA?dA?r. TaAYkAi??mA?rA? de sonunda en sert ve bileAYim bakAi??mAi??ndan katAi??AYAi??ksAi??z karbona yakAi??n kAi??mA?r tA?rA? olan antrasite dAi??nA?AYA?r. Turbadan antrasite kadarki bu kAi??mA?rleAYme sA?recinin hangi aAYamada olduAYu, sA?recin baAYlangAi??cAi??ndan bugA?ne kadar geAi??en zamanAi??n uzunluAYuna ve o bAi??lgenin jeolojik koAYullarAi??na baAYlAi??dAi??r. Bu nedenle turba, linyit, taAYkAi??mA?rA? ve antrasit, birlikte ya da ayrAi?? ayrAi?? yerlerde bulunabilir. KAi??mA?r alanAi?? dev bir peynirli sandviAi??e benzetilebilir; bu sandviAi??in peyniri kAi??mA?r, ekmeAYi ise kayaAi??lardAi??r. Ama bu her zaman dA?z bir sandviAi?? deAYildir; bazAi?? yerleri bA?kA?lmA?AY ya da ezilmiAY olabilir. Bunun nedeni, kAi??mA?rA?n oluAYum dAi??nemindeki yerkabuAYu hareketleridir.
Damar, yA?zeye Ai??Ai??kAi??p havayla temas ettiAYi yerlerde aAYAi??nmaya uAYrar (bak. AAzINMA); kalan kAi??mA?rA?n bA?yA?k Ai??oAYunluAYu, aradaki Ai??ukurlarda bulunur. Maden ocaklarAi??nAi??n aAi??Ai??ldAi??AYAi?? bu Ai??ukur bAi??lgelere kAi??mA?r havzasAi?? denir. Bir kAi??mA?r damarAi??nAi??n yA?zeyde gAi??rA?ndA?AYA? yere mostra ya da Ai??Ai??kma denir. Ai??rneAYin, Soma, MuAYla ve Elbistan linyit yataklarAi?? yA?zeydedir ve aAi??Ai??k iAYletme denen bir maden kazAi?? yAi??ntemiyle kazAi??lAi??r.
GA?NA?MA?ZDE KAi??MA?R NASIL Ai??IKARTILIR VE KULLANILIR
A?stte Solda:KAi??mA?r kesme makinesiyle kesilen kAi??mA?rler otomatik olarak bir taAYAi??yAi??cAi?? bantAi??n A?zerine
boAYaltAi??lAi??r ve bAi??ylece ocaAYAi??n dAi??AYAi??na kadar taAYAi??nAi??r. A?stte SaAYda aha bA?yA?k ocaklarda, maden iAYAi??ilerini ve kAi??mA?rA? taAYAi??makta yeraltAi?? trenlerinden yararlanAi??lAi??r.
Ortada Solda:AAi??Ai??k iAYletmelerde, yA?zeye yakAi??n kAi??mA?r damarAi?? dev kazAi?? makineleriyle kazAi??lAi??r. Damar tA?mA?yle kazAi??ldAi??ktan sonra kuyular kayaAi?? ve toprakla doldurularak yA?zey AYeklinin eski halini almasAi?? saAYlanAi??r.
Ortada SaAYda:BugA?n geliAYkin gA?venlik donanAi??mlarAi?? kullanAi??lAi??yor olsa bile, maden ocaklarAi?? gene de tehlikeli yerlerdir, Her ocakta, tehlike anAi??nda gAi??rev yapacak bir gA?venlik ekibi vardAi??r.
Altta Solda:Maden ocaklarAi??ndan Ai??Ai??kartAi??lan kAi??mA?r, yakAi??t olarak kAi??mA?r kullanan sanayi tesislerine trenlerle taAYAi??nAi??r. KAi??mA?rA?n bA?yA?k bAi??lA?mA?, elektrik A?reten termik santrallarda kullanAi??lAi??r.
Altta SaAYda:Deterjan, boya, ilaAi??, gA?bre gibi pek Ai??ok yararlAi?? A?rA?n kAi??mA?rden elde edilir.
AAi??Ai??k Ai??AYletme
Ai??lk madenciler, yA?zeye Ai??ok yakAi??n bulunan kAi??mA?rA? Ai??Ai??karmak iAi??in toprak ve kayaAi??larda yarmalar aAi??arlardAi??. Cevherin A?zerindeki toprak Ai??rtA?sA?nA?n kaldAi??rAi??lmasAi?? yoluyla gerAi??ekleAYtirilen bu aAi??Ai??k ocak iAYletmeciliAYi, bugA?n de Ai??eAYitli A?lkelerde yaygAi??n olarak uygulanmaktadAi??r. Ai??lk madenciler, bir tepenin altAi??ndaki kAi??mA?rA?, damara ulaAYan ve galeri diye anAi??lan, yatay ya da eAYimli kuyular aAi??arak Ai??Ai??karabiliyorlardAi??; TA?rkiyeai??i??de ve baAYka A?lkelerde bu yAi??ntem yaygAi??n olarak uygulanmaktadAi??r. Ai??Ai??karAi??lacak 1 ton kAi??mA?r iAi??in tonlarca toprak ve kilin kaldAi??rAi??lmasAi?? gerekebilir. Cevherin A?stA?ndeki bu toprak ve kil katmanAi??nAi?? kaldAi??rmak iAi??in genellikle Ai??ekme kepAi??eli kazAi?? makineleri kullanAi??lAi??r. Bunlar, bir kolun ucuna takAi??lmAi??AY bA?yA?k bir kepAi??esi olan dev ekskavatAi??rlerdir. Bu makineler, kepAi??enin her atAi??lAi??AYAi??nda 170 m3ai???e yakAi??n toprak kazAi??yAi??p Ai??Ai??karabilirler (bak. KAZI MAKAi??NELERAi??). KAi??mA?r damarAi??nAi??n A?stA?ndeki kayaAi?? katmanAi??na ai???Ai??rtA?ai??? denir; kAi??mA?rA? Ai??Ai??karabilmek iAi??in bu Ai??rtA?nA?n ortadan kaldAi??rAi??lmasAi?? gerekir.
Maden iAYletmelerinin Ai??evre gAi??rA?nA?mA?nA? bozmalarAi??nAi?? Ai??nlemek iAi??in, Ai??nce yA?zey topraAYAi?? ve kayaAi??lar kazAi??lAi??p alAi??nAi??r; bunlar ileride yeniden kullanAi??lmak A?zere bir kenara yAi??AYAi??lAi??r. Alandaki kAi??mA?r Ai??Ai??karAi??ldAi??ktan sonra kalan delikler toprak ve kayaAi??larla tekrar doldurulur; yA?zey topraAYAi?? yerine yerleAYtirildikten sonra buraya ot ve aAYaAi?? dikilir.
AAi??Ai??k maden ocaAYAi?? iAYletmeciliAYi Ai??ngiltere ve Avrupaai??i??da bugA?n de uygulanmaktadAi??r; ama artAi??k yA?zeye yakAi??n kAi??mA?rlerin Ai??oAYu Ai??Ai??karAi??lmAi??AY durumdadAi??r.
YeraltAi?? MadenciliAYi
Suyu maden dAi??AYAi??na pompalayAi??p atmaya, dA?AYey ya da eAYimli maden kuyularAi??ndan kAi??mA?rA? yukarAi?? Ai??ekmeye yarayan makineler geliAYtirilmeden Ai??nce madenciler, suyun doAYal olarak akAi??p gittiAYi dA?zeyin altAi??nda kalan damarlardan kAi??mA?r Ai??Ai??karamazlardAi??.
BugA?n ise kAi??mA?rA?n bA?yA?k Ai??oAYunluAYu yA?zlerce metre derinden Ai??Ai??karAi??lmaktadAi??r. Daha derindeki damarlara genellikle iki kuyuyla inilir. Her madende, yeraltAi??nda Ai??alAi??AYAi??lan kesimi yA?zeye baAYlayan en az iki kuyunun olmasAi?? gerekir. Kuyulardan birinin aAYzAi??na gA?Ai??lA? bir vantilatAi??r yerleAYtirilerek, madende bir hava akAi??mAi?? dolaAYtAi??rAi??lAi??r; bAi??ylece Ai??alAi??AYAi??lan kesim havalandAi??rAi??lmAi??AY ve zararlAi?? gazlar daAYAi??tAi??lmAi??AY olur. AyrAi??ca kuyulardan biri kapandAi??AYAi??nda, madenciler Ai??tekinden dAi??AYarAi?? Ai??Ai??kma olanaAYAi?? bulurlar. Madenciler ve donatAi??m bir kuyudan indirilip Ai??Ai??karAi??lAi??r; kAi??mA?r de Ai??teki kuyudan yukarAi?? Ai??ekilir.
GA?nA?mA?zde bir maden kuyusunun Ai??apAi?? yaklaAYAi??k 6 metredir; Ai??ngiltereai??i??de 800 metreden daha derine inen kuyular vardAi??r. ABDai??i?? deki yeraltAi?? maden ocaklarAi??nda inilen derinlik genellikle 95 metreden daha fazla deAYildir. Ana galeriler, kuyunun dibinden kAi??mA?r damarlarAi??na doAYru, onlarAi?? kesecek biAi??imde aAi??Ai??lAi??r. Ai??ngiltereai??i??de kAi??mA?rA?n Ai??oAYu, doAYrudan doAYruya damarAi??n iAi??inde aAi??Ai??lAi??p ilerletilen tA?nellerden Ai??Ai??karAi??lAi??r. Galeriler ise damarlarAi??n yanAi?? sAi??ra uzanAi??r. Ama damar dik bir eAYime sahipse, o zaman damarAi?? kesecek ya da damarla buluAYacak biAi??imde kayaAi??larAi??n iAi??inden yatay kat galerileri aAi??Ai??lAi??r.
Damarlardan kAi??mA?r Ai??Ai??karmanAi??n iki ana yAi??ntemi vardAi??r. Bunlardan biri, yalnAi??zca yA?zeye yakAi??n kAi??mA?r damarlarAi??nda uygulanan ai???oda-topuk sistemiai???dir. Bu sistemde madenciler, kAi??mA?rA? Ai??Ai??karmak iAi??in damarAi??n iAi??inde tA?nel aAi??arlar ve kAi??mA?rA?nA? aldAi??klarAi?? kesimlerde ai???odaai??? denen dAi??rt kAi??AYe boAYluklar bAi??rakarak tA?neli ileri doAYru sA?rerler. BAi??ylece ortaya Ai??Ai??kan petek biAi??imli yapAi??nAi??n tavanAi?? ve duvarlarAi?? kAi??mA?rden topuklar (bir tA?r sA?tun) bAi??rakAi??larak ayakta tutulur. KAi??mA?rA?n tamamAi?? Ai??Ai??karAi??ldAi??ktan sonra topuklar da alAi??nAi??r ve bunlarAi??n yerine tavan destekleri konur. Bu sistem ABDai??i??de yaygAi??ndAi??r.
KAi??mA?r Ai??Ai??karmada uygulanan Ai??teki ana yAi??ntem ai???uzunayakai??? tekniAYidir. Bu sistemde kAi??mA?r, damarAi??n ai???alAi??nai??? denen Ai??n cephesinden kazAi??lAi??r; tavan direk ve Ai??ubuklarla desteklenir. GerAi??ekten, bA?tA?n kAi??mA?rA?n alAi??nabildiAYi bu sistem mekanik kazAi?? iAi??in en uygun yAi??ntemdir.
NorveAi??ai??i??te, Kuzey Kutup Denizi A?zerindeki Svalbard (Spitzberg) AdasAi??ai??i??nda bir kAi??mA?r ocaAYAi??.
Maden OcaklarAi??nda Makine KullanAi??mAi??
20. yA?zyAi??ldan Ai??nce maden ocaklarAi??nda yalnAi??zca insanlar ve hayvanlar Ai??alAi??AYAi??rdAi??. GA?nA?mA?zA?n ocaklarAi??nda ise alAi??nda kAi??mA?r kazan tek bir kiAYiye bile rastlanmayabilir; insan kalabalAi??AYAi??nAi??n yerini denetim panelinin baAYAi??ndaki tek bir iAYAi??i almAi??AYtAi??r. BazAi?? sanayileAYmiAY A?lkelerde bugA?n, Ai??ok sayAi??da kA?Ai??A?k maden ocaAYAi?? yerine, geliAYkin makinelerle donatAi??lmAi??AY az sayAi??da bA?yA?k ocaAYAi?? iAYletmek yeAYlenmektedir.
MakineleAYme Ai??ncesinde kAi??mA?r, maden iAYAi??ilerinin gA?Ai?? koAYullar altAi??nda yA?rA?ttA?kleri yorucu bir Ai??alAi??AYma sonucunda parAi??alanarak alAi??ndan koparAi??lAi??rdAi??. Ai??AYAi??iler patlayAi??cAi??larla alAi??n aAi??arlar ve sonra da el kazmalarAi??yla kAi??mA?rA? kazAi??p Ai??Ai??karAi??rlardAi??. KazAi??lan kAi??mA?r el kA?rekleriyle kA?Ai??A?k vagonlara doldurulur, vagonlar ana galeriye kadar midillilerle Ai??ekilir ve ancak ana galeride elektrikli bir Ai??ekiciye takAi??lAi??p kuyunun aAYzAi??na taAYAi??nAi??rdAi??. Ai??AYAi??iler alAi??nda Ai??alAi??AYAi??rken, alnAi??n A?stA?ne gelen tavan kesimini desteklemek iAi??in ai???ocak direAYiai??? denen aAYaAi?? direkler dikerler ve bazen de Ai??elik destekler koyarlardAi??.
BA?tA?n bu iAYler gA?nA?mA?zde makinelerce yapAi??lmaktadAi??r. Dev tA?nel aAi??ma makineleri, ocaAYAi?? yeni kAi??mA?r rezervlerine baAYlayan galerileri aAi??ar. Kesici-yA?kleyici gAi??revini gAi??ren makineler, kAi??mA?rA? keser ve otomatik olarak bir taAYAi??yAi??cAi?? banta yA?kler; bant bu kAi??mA?rA? ocaAYAi??n dAi??AYAi??na taAYAi??r. Kesicinin aAYzAi??, A?zerinde Ai??elik diAYler bulunan bir dAi??ner silindir biAi??imindedir; diAYler alAi??ndan kAi??mA?rA? oyarak Ai??Ai??karAi??r. Kesme aAYzAi?? bir taAYAi??yAi??cAi??nAi??n A?zerine monte edilmiAYtir; zAi??rhla kaplAi??, saAYlam bir yapAi??ya sahip olan taAYAi??yAi??cAi??, kesme aAYzAi??yla birlikte ilerler. Tavana destek olan aAYaAi?? direklerin yerini Ai??elikten yapAi??lmAi??AY, hidrolik destekler almAi??AYtAi??r; bu destekler, Ai??ok basit bir biAi??imde, bir supapAi?? Ai??evirerek ileri doAYru hareket ettirilebilir ve tavan yA?ksekliAYine gAi??re yeni bir konuma getirilebilir. Bunlar, tavan yA?ksekliAYine ve taAYAi??malarAi?? gereken yA?ke gAi??re kendilerini otomatik olarak ayarlayabilirler. GA?nA?mA?zde, altAi??nda Ai??alAi??AYanlarAi?? korumaya yarayacak tam bir Ai??elik tavan oluAYturulabilmesini saAYlayan, siperlikli aAYAi??r hizmet destekleri de kullanAi??lmaktadAi??r.
KAi??mA?rA? ocaktan yA?zeye Ai??Ai??karmak iAi??in de otomatik donanAi??mlardan yararlanAi??lAi??r. KAi??mA?r Ai??nce zAi??rhlAi?? taAYAi??yAi??cAi??dan bantlAi?? taAYAi??yAi??cAi??ya aktarAi??lAi??r; bantlAi?? taAYAi??yAi??cAi?? kAi??mA?rA? ocaAYAi??n dibine taAYAi??r. KAi??mA?r burada sarmal bir oluktan, silo biAi??imindeki dev bir ai???bunkerai???e boAYaltAi??lAi??r. KatlAi?? asansAi??rler de kAi??mA?rA? bunkerden yA?zeye Ai??Ai??karAi??r.
YA?zeye Ai??Ai??kartAi??lan kAi??mA?r, ai???kAi??mA?r hazAi??rlamaai??? tesisine alAi??nAi??r. Burada kAi??mA?r, kayaAi?? parAi??alarAi??ndan temizlenir ve iriliAYine gAi??re ayrAi??lAi??r. Temizleme iAYleminde kAi??mA?r ve kayaAi?? karAi??AYAi??mAi?? genellikle suya yatAi??rAi??lAi??r; suyun iAi??ine AYiddetli hava pA?skA?rtA?lerek malzeme Ai??alkalanAi??r; bAi??ylece taAYlar dibe batar, daha hafif olan kAi??mA?r ise yA?zA?p ayrAi??lAi??r. KAi??mA?rA? iriliAYine gAi??re ayAi??rmak Ai??nemlidir; Ai??A?nkA?, gA?nA?mA?zA?n kAi??mA?r yakan aygAi??tlarAi??nAi??n tasarAi??mlarAi?? belli bir tane iriliAYi ve yakAi??t tA?rA?ne gAi??re yapAi??lmAi??AYtAi??r.
Modern madencilikte, uzaktan denetimli makine kullanAi??mAi?? yaygAi??nlaAYmaktadAi??r. KontrolAi??r bir dA?AYmeye basar ve yerin derinliklerindeki makineler Ai??alAi??AYmaya baAYlar. Ai??AYletilen kAi??mA?r ocaAYAi??na iliAYkin bA?tA?n bilgi, bir bilgisayara beslenebilir ve yA?zeydeki bir denetim odasAi??nda incelenebilir. Bu sistemler verimliliAYi ve gA?venliAYi artAi??rmakta, ama on binlerce maden iAYAi??isinin de iAYsiz kalmasAi??na yol aAi??maktadAi??r.
Madenlerde GA?venlik Ai??nlemleri
Maden ocaklarAi??nda kazAi?? yerleri tamamen karanlAi??ktAi??r ve maden iAYAi??ileri baAYlAi??klarAi??na taktAi??klarAi?? pilli lambalarla Ai??nlerini aydAi??nlatAi??rlar. Kuyunun dibe yakAi??n kesimleri ise elektrikle aydAi??nlatAi??lAi??r ve Ai??oAYu kez bu aydAi??nlatma sistemi ana ulaAYAi??m galerilerine kadar uzatAi??lAi??r. BA?tA?n elektrik donanAi??mAi??nAi??n iyi yalAi??tAi??lmAi??AY olmasAi?? gerekir; bAi??ylece elektrik kAi??vAi??lcAi??mlarAi??nAi??n yangAi??na ve patlamaya neden olma tehlikesi azaltAi??lmAi??AY olur. Ama asAi??l bA?yA?k tehlike, grizu denen metan gazAi?? ile hava karAi??AYAi??mlarAi??ndan kaynaklanAi??r; en kA?Ai??A?k bir kAi??vAi??lcAi??m grizunun tutuAYarak, ocaktaki kAi??mA?r tozuyla yA?klA? havanAi??n patlamasAi??na yol aAi??abilir. Bu nedenle maden ocaAYAi??na inenlerin kibrit taAYAi??masAi??na ve yerin altAi??nda sigara iAi??melerine izin verilmez. AlAi??nda ya da alnAi??n hemen A?stA?ndeki kayaAi??larda delikler aAi??Ai??larak, kAi??mA?rdeki metan gazAi??nAi??n dAi??AYarAi?? atAi??lmasAi??na Ai??alAi??AYAi??lAi??r.
Ocaktaki kAi??mA?r tozlarAi??, pnAi??mokonyoz denen bir akciAYer hastalAi??AYAi??na da yol aAi??ar; bu nedenle madenlerde kAi??mA?r tozu miktarAi??nAi?? dA?AYA?k dA?zeyde tutabilmek iAi??in Ai??zel Ai??aba harcanAi??r. Eskiden, her yAi??l yA?zlerce maden iAYAi??isi bu hastalAi??AYa tutulurdu. GA?nA?mA?zde ocaklarda kullanAi??lan kazAi?? ve tA?nel aAi??ma makineleri, fazla toz oluAYturmamalarAi?? iAi??in su pA?skA?rtA?cA?leriyle donatAi??lmAi??AYtAi??r.
Ocaklarda Ai??alAi??AYma gA?nde 24 saat boyunca sA?rer; ama bu Ai??alAi??AYma, yaklaAYAi??k sekizer saatlik A?Ai?? ai???vardiyaai???ya bAi??lA?nmA?AYtA?r; her vardiyada ocaAYa ayrAi?? bir takAi??m iner. Her vardiyanAi??n baAYAi??nda, iAY baAYlamadan Ai??nce, ocaktaki Ai??alAi??AYma yeri, bir teknisyence denetimden geAi??irilir. Bu teknisyen sAi??vAi?? yaAY yakan bir gA?venlik lambasAi??y-la, ortamda metan gazAi?? bulunup bulunmadAi??AYAi??nAi?? kontrol eder. Ocakta metan varsa, lambanAi??n alevi uzayarak mavi bir renk alAi??r, ama lambadan dAi??AYarAi?? doAYru herhangi bir alev sAi??zAi??ntAi??sAi?? olmaz. LambanAi??n alev uzunluAYuna bakAi??larak, ocakta bulunabilecek yA?zde 1 ile yA?zde 5 oranAi??ndaki metan gazAi??nAi??n miktarAi?? saptanabilir.
Madenci lambasAi?? da denilen bu tA?rden ilk gA?venlik lambasAi??nAi??, 1815ai???te Sir Humphry Davy (bak. DAVY, SlR HUMPHRY) bulmuAYtur. GA?nA?mA?zde, ocaklardaki metan miktarAi??, Ai??eAYitli otomatik aygAi??tlarla Ai??lAi??A?lmekte ve denetlenmektedir.
KAi??mA?rA?n KullanAi??m AlanlarAi??
Ai??inlilerai??i??in Ai??Ai?? 1100ai???de kAi??mA?r kullanmakta olduklarAi??nAi?? biliyoruz, ama TunAi?? Ai??aAYAi??ai??i??nda yaAYayan insanlar da kAi??mA?rden yararlanmAi??AY olabilirler. OrtaAi??aAYda Ai??nde gelen kAi??mA?r A?reticisi A?lkeler Ai??ngiltere ve Ai??skoAi??ya idi. Ai??ngiltereai??i??de 13. yA?zyAi??lda I. Edwardai??i??Ai??n zamanAi??nda Durham ve Northumberlandai??i??dan baAYka yerlere kAi??mA?r sevkiyatAi?? yapAi??lAi??yordu. YaklaAYAi??k A?Ai?? yA?zyAi??l sonra kAi??mA?r, tuAYla yapAi??mAi?? ve benzeri sanayi dallarAi??nda, bu arada giderek artan bir biAi??imde evlerde yakAi??t olarak kullanAi??lmaya baAYlandAi??. Bunun sonucunda da dA?zenli iAYleyen bir ticaret aAYAi?? kuruldu. 1698ai???de Thomas Savery, 1705ai???te de Thomas Nevvcomenai??i??Ai??n geliAYtirdikleri yangAi??n pompasAi??nAi??, 1763ai???te James Watt gerAi??ek bir buhar makinesi haline dAi??nA?AYtA?rdA? ve madenlerdeki suyun dAi??AYarAi?? atAi??lmasAi??nda bu makineden yararlanAi??lmaya baAYlandAi??; bAi??ylece maden ocaklarAi??nda daha derinlere inilmesi olanaklAi?? duruma geldi. Buhar makinelerinde, enerji kaynaAYAi?? olarak, kAi??mA?r kullanAi??lAi??yordu (bak. BUHAR MAKAi??NESAi??); Ai??ok geAi??meden bunlar fabrikalarda da kullanAi??lmaya baAYlandAi?? ve bAi??ylece kAi??mA?re olan gereksinim arttAi??. ABDai??i??de kAi??mA?r madenciliAYi 1865ai???ten sonra Ai??nem kazandAi??; bugA?n ABD, dA?nyanAi??n en bA?yA?k A?retici A?lkelerinden biridir.
Daha sonra elektrik A?retmek iAi??in kAi??mA?rdeki enerjiden yararlanmanAi??n yollan bulundu.
BugA?n kAi??mA?re olan en bA?yA?k talep, elektrik santrallarAi??ndan gelmektedir. GerAi??ekten de bu santrallarAi??n birAi??oAYu bir kAi??mA?r madeninin yakAi??nAi??nda kuruludur ve bir taAYAi??yAi??cAi?? bantla doAYrudan madene baAYlanmAi??AY durumdadAi??r. (AyrAi??ca bak. ELEKTRAi??K ENERJAi??SAi??.)
KAi??mA?rden elde edilen havagazAi??, evlerde yaygAi??n olarak kullanAi??lAi??r, ama bugA?n doAYal gaz havagazAi??nAi??n yerini almaktadAi??r (bak. GAZ). Ai??te yandan kokkAi??mA?rA? bugA?n de kAi??mA?rden A?retilmektedir. KokkAi??mA?rA? A?retiminde kAi??mA?r Ai??ok az havanAi??n bulunduAYu bir fAi??rAi??nda kAi??smen yakAi??lAi??r. Ai??AYlem sAi??rasAi??nda kAi??mA?rdeki bA?tA?n uAi??ucu katAi??AYkAi??lar gaz halinde gider ve bunun sonucunda kAi??mA?r, hemen hemen katAi??AYAi??ksAi??z karbon biAi??imindeki kokkAi??mA?rA?ne dAi??nA?AYA?r. Gaz halinde toplanan katAi??AYkAi??lardan katran ve amonyaAYAi??n yanAi?? sAi??ra benzol (ham benzen) gibi yaAYlar elde edilir. BA?tA?n bu maddeler kimya sanayisinde ilaAi??, dezenfektan, parfA?m, kimyasal gA?bre, naylon ve benzeri plastikler, boyarmadde ve patlayAi??cAi?? gibi Ai??ok deAYiAYik A?rA?nlerin yapAi??mAi??nda kullanAi??lAi??r (bak. KAi??MYA SANAYAi??SAi??).
KAi??mA?r dumanAi??, kentlerde kirlenmeye yol aAi??maktadAi??r. Duman insan saAYlAi??AYAi??nAi?? olumsuz biAi??imde etkiler. GA?nA?mA?zde Ai??eAYitli yasalarla kentlerdeki hava kirliliAYinin Ai??nA?ne geAi??ilmeye Ai??alAi??AYAi??lmaktadAi??r. Ama doAYal ya da sanayide A?retilmiAY olsun, dumansAi??z yakAi??tlar da vardAi??r. En nitelikli doAYal dumansAi??z yakAi??t antrasittir. Antrasit sert, parlak ve katAi??AYAi??ksAi??z karbona en yakAi??n olan kAi??mA?r tA?rA?dA?r. KapalAi?? bir sobada, sAi??nmeden, Ai??ok uzun sA?re yanar ve hiAi?? duman Ai??Ai??karmaz. Ai??zellikleri aAi??Ai??sAi??ndan antrasite Ai??ok yakAi??n bazAi?? kAi??mA?rler de, resmi makamlarca ai???doAYal dumansAi??z yakAi??tai??? olarak kabul edilir, ama bunlarAi??n hepsi yanarken az da olsa mutlaka duman Ai??Ai??karAi??r. TaAYkAi??mA?rA?ndeki duman oluAYturucu katAi??AYkAi??larAi??n Ai??sAi?? yoluyla giderilmesiyle de dumansAi??z yakAi??tlar elde edilebilir. ai???Tepkinai??? denen (AYAi??minelerde parlak bir alevle yanan) dumansAi??z yakAi??tlar gene de bir miktar duman Ai??Ai??karAi??r. KokkAi??mA?rA?nde ise bA?tA?n katAi??AYkAi??lar giderilmiAY durumdadAi??r. KokkAi??mA?rA?nA?n genellikle kapalAi?? bir sobada yakAi??lmasAi?? gerekir.
BaAYka enerji biAi??imleri (nA?kleer enerji, su enerjisi ve petrol) son zamanlarda daha bA?yA?k Ai??nem kazanmAi??AYtAi??r. Ama kAi??mA?r, Ai??nA?mA?zdeki yAi??llarda da yaAYamsal Ai??nemini koruyacaktAi??r.
OdunkAi??mA?rA?
OdunkAi??mA?rA? aslAi??nda, yukarAi??da anlatAi??lan kAi??mA?rleAYme sA?reci sAi??rasAi??nda yeraltAi??nda oluAYan bir doAYal kAi??mA?r tA?rA? deAYildir. GerAi??ekte, aAYacAi??n yakAi??lmasAi??yla elde edilen, siyah ya da Ai??ok koyu gri renkli, gAi??zenekli bir karbon biAi??imidir. ai???GAi??zenekliai??? olmasAi??nAi??n anlamAi??, gaz ve sAi??vAi?? soAYurma, yani emme yeteneAYinde olmasAi?? demektir. OdunkAi??mA?rA?nA?n belirli bir biAi??imi yoktur ve oldukAi??a hafiftir.
Eskiden odunkAi??mA?rA?, odun yAi??AYAi??nAi??nAi??n kurutulmuAY Ai??amurla Ai??rtA?lerek yakAi??lmasAi?? yoluyla A?retilirdi. AslAi??nda bu tam anlamAi??yla bir yakma deAYildir; Ai??A?nkA? yAi??AYAi??nAi??n A?zerindeki kuru Ai??amur, odunlarAi??n havayla temasAi??nAi?? engeller ve karbonun yanmasAi??nAi?? Ai??nler. BAi??ylece odundan karbon dAi??AYAi??ndaki bA?tA?n elementler ve bileAYikler uzaklaAYtAi??rAi??lmAi??AY olur ve geriye kolayca kAi??rAi??labilen odunkAi??mA?rA? kA?tA?kleri kalAi??r. OdunkAi??mA?rA? eskiden evlerde yakAi??t olarak ve ayrAi??ca demirin eritilmesinde kullanAi??lAi??rdAi??, ama gA?nA?mA?zde bu iAYlemde odunkAi??mA?rA?nA?n yerini kokkAi??mA?rA? almAi??AYtAi??r.
SanatAi??Ai??lar taslak Ai??izimlerini odunkAi??mA?rA?nden yapAi??lmAi??AY Ai??zel kalemlerle yaparlar. Havai fiAYek yapAi??mAi??nda da, toz haline getirilmiAY odunkAi??mA?rA? kullanAi??lAi??r. Ama bugA?n temel olarak odunkAi??mA?rA?nA?n gazlarAi?? ve renk verici maddeleri emme Ai??zelliAYinden yararlanAi??lAi??r. OdunkAi??mA?rA?, gAi??zenekli olmasAi?? nedeniyle sert bir sA?nger gibi davranAi??r; kA?Ai??A?k bir odunkAi??mA?rA? parAi??asAi?? oldukAi??a bA?yA?k hacimdeki bir gazAi?? emerek iAi??inde tutar. Asetilen gibi Ai??eAYitli gazlarAi??n depolanmasAi??nda ve taAYAi??nmasAi??nda kullanAi??lan Ai??elik tanklarAi??n iAi??ine odunkAi??mA?rA? doldurulur ve bAi??ylece tanka, basAi??nAi??ta tehlikeli bir artAi??AYa yol aAi??madan bA?yA?k miktarda gaz doldurulmasAi?? saAYlanAi??r.
Renkli sAi??vAi??larAi??n renginin giderilmesinde de odunkAi??mA?rA? kullanAi??labilir. EAYer yeni Ai??sAi??tAi??lmAi??AY odunkAi??mA?rA? (buna ai???etkinleAYtirilmiAY odunkAi??mA?rA?ai??? denir), Ai??ay ya da mA?rekkep damlatAi??lmAi??AY suyla birlikte Ai??sAi??tAi??lAi??rsa, bu sAi??vAi??lar renklerini yitirir. Beyaz AYekerin A?retilmesinde odunkAi??mA?rA?nA?n bu Ai??zelliAYinden yararlanAi??lAi??r. Evlerde kullanAi??lan mangallarda da odunkAi??mA?rA? yakAi??lAi??r.
TA?rkiyeai??i??de KAi??mA?r
A?lkemizin tA?m bAi??lgelerinde Ai??eAYitli kAi??mA?r yataklarAi??na rastlanAi??r. Amasya (YeniAi??eltek), Bolu, Bursa, Ai??orum (Alpagut ve Dodurga), Denizli, Erzincan, Erzurum, KA?tahya, Manisa (Soma), NevAYehir, Sivas ve Yozgatai??i??ta rezerv aAi??Ai??sAi??ndan zengin olan yA?ksek nitelikli linyit yataklarAi?? vardAi??r. TA?rkiyeai??i??nin daha birAi??ok yAi??resinde rezerv miktarAi?? yA?z milyonlarca tona ulaAYan dA?AYA?k nitelikli ve turba Ai??zelliAYi taAYAi??yan linyit yataklarAi?? bulunur. 2006 yAi??lAi?? bilgilerine gAi??re TA?rkiye linyit A?retimi 30.4 milyon tondur.
TA?rkiyeai??i??nin baAYlAi??ca taAYkAi??mA?rA? yataklarAi??, Karadeniz BAi??lgesiai??i??nin batAi?? kesimindedir. EreAYli-Zonguldak KAi??mA?r HavzasAi?? adAi??yla anAi??lan bu maden bAi??lgesinde 1.35 milyar ton kAi??mA?r rezervi vardAi??r.
YapAi??lan araAYtAi??rmalarda A?lkemizin herhangi bir yAi??resinde antrasit yataAYAi??na rastlanmamAi??AYtAi??r.