Abubuwan tsinkaye domin magance rikicin manoma da makiyaya a N
Abubuwan tsinkaye domin magance rikicin manoma da makiyaya a Najeriya (2)
Kamar kowane rikici ko rashin jituwa da ke faruwa a cikin al’umma, rikici a tsakanin manoma da makiyaya a Najeriya al’amari ne mai dadadden tarihi. A kowace shekara, al’amarin yakan dauki sabon salo, musamman ma a wannnan zamani inda ake ta samun sabanin fahimta ko sababbin al’amura da suka kara cakuda al’amarin. DOKTA BUKAR USMAN (OON) ya waiwayi baya, inda ya yi nazari da bincike na musamman dangane da wannan batu na rikici tsakanin Fulani makiyaya da manoma a Najeriya, sannan ya bayar da shawarwari da hanyoyin da suka kamata a bi, domin kawo karshe ko magance irin wadannan rikice-rikice. Wannan nazari nasa, ya taba wallafa shi a wani littafinsa mai suna’bOICES IN A CHOIR: Issues and National Stability in Nigeria.’ An wallafa littafin ne a1999, don haka wannan bincike ba na yanzu ba ne, domin ya gudanar da shi ne shekara 19 da ta gabata. Mun kawo muku kashi na daya a makon jiya, yau kuma ga karashen nan:
Misali, a Jamhuriyar Nijar, sarakunan Dungas da Nalawa an ruwaito cewa sun sanya irin wannan haraji ko jangali ga makiyaya da suka fito daga karamar Hukumar Maigatari, Jihar Jigawa a Najeriya. Wani abu da zai kara wa al’amarin sake dawo da harajin jangali armashi da muhimmanci shi ne, ta hanyarsa za a iya tantance bakin makiyaya da suke shige-da-fici a cikin kasa kuma hakan zai sanya a samu saukin bibiyar al’amuransu. Wannan tsari zai samu nasara, musamman idan aka dauki matakan tsaro masu kyau kuma da gaske wajen kare iyakokin Najeriya. Haka kuma, idan har za a dawo da wannan haraji na jangali, to kuma sai an yi la’akari da yadda za a tafiyar da shi, musamman ma wajen kimar tattara harajin da kudin da za a kashe wajen samun nasarar gudanar da shi, domin kuwa tunda farko an yi ta kai-komo wajen tattauna wannan batu a yayin da aka bijiro da shawarar dawo da jangali.
Masana a fannin kididdiga da tsimi da tanadi sun ce babu riba ko kadan, idan aka ce za a kashe Naira dubu daya wajen amsar jangalin Naira dari biyar. Sun ce idan haka ta kasance, to garin neman kiba an samo rama ke nan, garin gyaran ido an makance. Hakan na nufin dai bata lokaci ne da bata dukiyar al’umma, domin kwalliya ba ta biya kudin sabulu ba.
Sai dai kuma shin ko kun san cewa wannan rashin jituwa ko hatsaniya a tsakanin makiyaya da manoma tana da kinaya salo-salo? Rikicin yana da dalilai da dama da za a iya dora alhakin haddasuwarsa. Wadannan dalilai kuwa suna da yawa, wadanda suka hada da:
a- Cin burtali da wuraren kiwo daga manoma: A irim wannan yanayi, za ka ga da damina, manomi na cin iyakar burtalolin da suke kusa da gonarsa ko wuraren da aka ware domin kiwon dabbobi. Sannu a hankali sai ka ga ya kara taki da dama a kusurwoyin gonarsa. Idan haka ta faru, sannu a hankali za ka nemi burtali a tsakanin gonakin manoma ka rasa. Shin idan haka ta faru, shi makiyayi ta ina zai wuce da dabbobinsa? Idan manoma sun handame wuraren da aka ware domin kiwo, ina makiyaya za su kai dabbobinsu kiwo? Ke nan cinye burtaloli da hanyoyin da dabbbi ke bi da manoma ke yi, na daya daga dalilan da ke haddasa rashin jituwa a tsakanin manoma da makiyaya.
b- Hankoron manoma na son fadada lokacin aikinsu na gona, musamman domin su ci gajiyar gonakinsu a damina da rani: Wadansu manoman kan tsawaita lokaci, su bar wani amfanin gona nasu har zuwa rani ko kusa da rani, musamman ma idan gonakin nasu na da danshi ko akwai ruwan korama a wajen. Idan haka ta faru, manomi na gama girbe amfaninsa na damina, sai kuma ya tsiri noman rani. Ta haka, idan makiyayi ya zo da dabbobinsa, kwadayi kan iya sa dabbobinsa su shiga gonar nan su yi masa barna.
c- Rashin takamaiman wuraren kiwon dabbobi: A jihohi da dama na kasar nan, hukumomi ba su ware takamaiman wuraren kiwon dabbobi ba. Wannan ya sanya ana zaune kara-zube, makiyaya na zabar duk inda suka ga dama su kiwata dabbobinsu. Wannan ma kan haddasa rashin jituwa a tsakanin manoma da makiyaya, ta yadda garin kiwo a filin da ba gona ba, sai dabbobi su yi zarce, su shiga gonakin manoma su yi musu barna. Daga nan kuma abin da zai biyo gaya, ba mai dadi ba ne.
d- Lalata kayan gona daga makiyaya: Wani lokaci ana samun matsala daga makiyaya, a lokacin da suke kora dabbobinsu a tsakanin gonakin manoma, inda dabbobin kan yi ratse su shiga gonaki su lalata kayan gona. Wannan ma na haddasa rikici a tsakanin manoma da makiyaya.
e- Kura-kuran da ake samu daga sarakunan gargajiya da jami’an tsaro: Idan matsala ko rikici ya faru a tsakanin manoma da makiyaya, sarakunan gargajiya ko jami’an tsaro kan shiga tsakani domin kawo sasanci ko maslaha. Sai dai a wasu lokutan akan samu kura-kurai wajen daukar matakan da suka dace. Idan an samu son kai ga wani bangare, hakan kan haifar da babbar matsala tsakani.
f- Rashin isassun kayan aiki ga jami’an tsaro: Wani lokaci matsala kan faru a tsakanin manoma da makiyaya, inda ake jawo hankalin jami’an tsaro domin daukar matakin da ya dace. Amma saboda rashin wadatattun kayan aiki, musamman abin hawa da sauransu, sai jami’an tsaron su kasa daukar matakan da suka dace, wanda hakan kan ta’azzara matsalar ko rikicin.
Masu hikimar magana na cewa rigakafi ya fi magani, kamar yadda suka ce da zafi-zafi akan bugi karfe. Maimakon a tsaya har sai rikici ya faru a tsakanin manoma da makiyaya kafin a dauki mataki, kamata ya yi a dauki matakan hana faruwarsu gaba daya tun kafin su faru. Don haka a nan, ga wasu shawarwari ko matakan da ya kamata a rika dauka domin dakile aukuwar sabani ko rikici a tsakanin manoma da makiyaya:
a- Ya kamata hukuma ta tabbatar da cewa ta fitar da burtaloli da wuraren kiwo a kowane wuri da ya dace da haka a duk fadin kasar nan.
b- Hukuma ta tabbatar ta inganta wuraren kiwon dabbobi, musamman a samar da ruwan sha ga dabbobi da tsare-tsaren kiyaye lafiyar dabbobi, kamar malaman dabbobi da magungunan dabbobi.
c- Ya kamata hukuma ta bincika, duk inda babu wuraren kiwon dabbobi da burtaloli a kowace jiha ta kasar nan, a samar da su.
d- A samu tsare-tsaren da za su magance matsalolin da sukan faru, inda dabbobi kan shiga gonakin manoma su yi barna.
e- Sarakunan gargajiya da jami’an tsaro su kauce wa son rai wajen kawo sasanci a tsakanin manoma da makiya, idan an samu rashin jituwa a tsakaninsu.
f- A samar wa jami’an tsaro wadatattu kuma ingantattun kayan aikin da za su rika shiga ko’ina domin gudanar da aikinsu, musamman idan an samu matsala a tsakanin manoma da makiyaya.