Kiwon Lafiya | Hanyoyin Kariya Daga Cututtuka
Home	Dalilin Wannan Shafi
Hey there! Thanks for dropping by Kiwon Lafiya! Take a look around and grab the RSS feed to stay updated. See you around!
Filed under: Uncategorized — Leave a comment	9:21 pm
Comment ‘AN KAWAR DA CUTAR KURKUNU A WANNAN KASA’
Filed under: Uncategorized — Leave a comment	12:04 pm
A yi mini bayani akan cutar kurkunu. Ta yaya mutum zai gane yana xauke da ita kuma ta yaya zai kare kansa idan ba shi da ita?
Daga Maloli, Kano
Amsa: Wannan tambaya taka ta zo a kan gaba, wato a daidai lokacin da hukumomin lafiya na kasa da ma na duniya a karshen shekarar da ta gabata suke iqirarin cewa a yanzu an kawar da wannan ciwon gaba-daya daga kasar nan. Hukumomin suka kara da cewa yau shekaru uku kenan ba a kawo musu rahoton wannan ciwo ba, kuma suma basu ga mai wannan ciwo ba a tsawon wannan lokaci. Don haka suke dakon manyan jami’ai na kasa da qasa daga Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) domin su ba wa kasar nan takardar shaidar cewa an kawar da wannan cuta baki daya daga cikinta.
Tun cikin shekarar 2005 aka sa cewa Najeriya da sauran kasashe 5 (Sudan ta Kudu, Mali, Ghana, Ethiopia, da Chadi) wadanda suke da annobar wannan ciwo za su ga karshen wannan ciwo amma abu ya faskara. Domin a halin da ake ciki har yanzu akwai labarin wannan ciwo a Sudan ta Kudu da Chadi.
An fara yaki da wannan ciwo ne tun kimanin shekaru ashirin da suka wuce da kudin da kungiyar tsohon Shugaban Amurka Jimmy Carter ta samar. A lokacin kasashen Indiya da Pakistan, da Yemen duk suma suna fama da wannan annoba, amma a cikin ‘yan shekaru kadan su suka ga bayan ciwon. A wannan kasa a wancan lokaci babu inda ba a samu bullar ciwon ba, Kudu da Arewa.
A yanzu haka hukumar da ke da alhakin kawar da wannan ciwo a kasar nan wato Carter Foundation da ke da hedikwata a Jos ta saka ladan kudi na kimanin Naira dubu ashirin da biyar (N25,000) ga duk wanda ya kawo rahoton ganin mai wannan ciwo. Bari mu zayyana alamun ciwon ko da zaka dace da wannan lada:
Cutar kurkunu ciwo ne da wasu qwayoyin cuta suke kawowa. A gurbataccen ruwa mai dauke da kwayayen kwayar cutar ake daukar ciwon. Don haka za a fi ganin ciwon a karkara, kuma yawanci a garuruwan da suke da rafi a kusa da su.
Idan kwayayen suka shiga ciki, sai su zama macijin ciki. Daga nan ne tsutsar take saukowa kafa ta huda wajen agara ko idon sawu ta fara fitowa (za a ganta fara kuma doguwa a idon sawu), wurin kuma ya zama gyambo. Idan ta fara fitowa sai tayi kwanaki kan ta gama fitowa. Don haka a samu tsinke a nannade ta a jiki a rika janyo ta a hankali ba a lokaci daya ba kar ta tsinke, don in ta tsinke sai anyi tiyata an ciro ta. Kafar takan kumbura fiye da ‘yar uwarta ta yi ta ciwo.
A tace, kuma a bar ruwan rafi ko na rijiya mara zurfi ya kwanta, sannan in da hali a dafa kafin a sha.
A rika wanke hannu da sabulu bayan an yi bahaya saboda kwayayen kan zauna a hannaye
A rika kula da yara sosai kar suci kasa, a kuma rika yawan wanke musu hannuwa da sabulu duk lokacin da suka je wasa suka dawo
Akai mai ciwon kurkunu asibiti mafi kusa ko a sanar da hukuma mafi kusa don daukar mataki
A guji ba haya a kusa da magudanan ruwa ko gonaki ko fadamu saboda gudun yada kwayayen
Dole hukumomi musamman na qananan hukumomi su ci gaba da samar da ruwa mai tsabta kamar rijiyoyin burtsatse ga jama’arsu
Comment Hanyoyin Kariya Daga Saran Maciji
Filed under: Uncategorized — Leave a comment	9:15 am
A Najeriyarmu ta arewa an fi samun macizai a jihohin Arewa maso gabas irin su Bauchi da Gombe da Taraba da Pilato, musamman a garuruwan Billiri, da Kaltungo da Alkaleri da Langtan da makwabtansu. Akan samu ma a Borno da Adamawa da kauyukansu. Ko a bana ma a wadannan yankuna an samu karuwar wadannan macizai wadanda aka yi hasashen cewa daga Kasar Kamaru suka shigo sakamakon ambaliyar ruwa da ya biyo dasu nan.
An fi samun wannan matsala ta sarar maciji a tsakanin Manama da makiyaya da mafarauta da masu wasa da maciji.
Macizai masu sara da dafi ba su kai marasa dafi yawa ba, domin da yawa za su iya yin sara ba tare da sun harba dafi ba. Haka nan ma akwai irinsu mesa wadda ba ta sara sai dai ta kama mutum ta nannade a jikinsa ta matseshi ta yadda zai kasa numfashi, har ya ce ga garinku.
Alamomin sarar maciji
Yawanci duk wadanda maciji ke sara maza ne ba mata ba, kuma an fi samun wannan matsala a daji ko a gona. Mutumin da maciji mai dafi ya harbeshi za a ga ‘yar kafa ko tsaga a fatarsa ta inda dafin ya shiga, akan ga jini a wurin saboda yawanci dafin macijin kan tsinka jini, jini ya yi ta zuba ta kafafe da dama ya qi tsayawa. Za a ga jinin har ta baka, a wasu lokuta. Sauran alamun sun haxa da firgita da dimaucewa saboda ba tsammani yawanci abin ke faruwa. Mutum kan iya kasa motsi idan dafin ya shiga jijiyoyin laka, a wasu lokuta ma numfashi gagara yake.
A yawancin lokuta wurin da akai saran ba ya wani zogi, sai dai idan a ido aka fesawa mutum dafin nan da nan zai ji radadi ya fara gani dusu-dusu, idan ba a dau mataki da wuri ba ma har makanta dafi a ido kan sa.
Yana da kyau idan an ga macijin a kashe shi a tafi da shi asibiti domin a ba da maganin karya dafin wannan macijin. Idan kuma ba a ga macijin ba za a iya ba mutum maganin dafin kowane irin maciji a asibiti. Wato a asibiti akwai maganin dafi iri-iri, akwai na duka macizai, akwai kuma na macizai daban-dabam. Kusan dukan wadanda akan kai asibiti aka basu allurar da wuri suna rayuwa.
Manoma su rika sa takalma masu tsayi da kauri (sau ciki) kamar takalmin ruwa kenan idan za a gona, musamman ma idan a wancan yanki na kasar nan wannan gona take, ko kuma idan fadama ce inda ruwa ke kwanciya
Idan aka ga maciji musamman idan mai dafi ne bai kamata a tanka masa ba, canza hanya ake a kyale shi ya wuce. Yawanci tsokana ce ko takura kan sa macizai harbi.
Kada a rika sa hannu a cikin ramuka haka kawai
A rika yawo da fitila a hannu da dare musamman ga mutanen karkara masu ratsa ciyayi cikin duhu
A kula da tsabtar muhalli musamman yanke ciyayi da gyara juji a mazauninmu na cikin gari.
Macizai kan ziyarci wuraren da akan samu beraye da kwadi ko da a harabar gidajenmu ne domin wadannan qananan dabbobi sukan iya zama abincinsu.
Ya kamata hukumomi su rika sa alamu na tunatarwa a wuraren da aka san ana samun macizai, a rubuta varo-varo kamar haka “HANKALI DA MACIZAI”.
Da zarar maciji ya sari mutum a yi sauri a kai shi asibiti domin ba shi allurar da ta dace
Kada a sa kashin dabbobi wato irin takin nan na kashin dabbobi a wurin ciwon kamar yadda wasu suke yi, don hakan zai iya sa kwayoyin cuta musamman kwayar cutar tatanas mai sa ciwon sarke hakora. Za dai a iya sa ruwa da sabulu a wanke wurin kan a isa asibiti.
Kada kuma a daure saman wurin da abin ya faru don gudun kada dafin ya bi jini. Yin hakan kan iya sa wannan bangare na jikin ya mutu saboda rashin gudanar jini.
Kada kuma a ce za a tsaga wurin da aska ko a ce za a zuko dafin da baki.
A yanzu haka hukumomin lafiya na kasa-da-kasa kan kai alluran dafin macizai asibitocin yankunan da suke da yawan macizai, saboda a yi saurin ba wa maras lafiyar. A yankunan da ba a fiya samun sarar maciji ba sai an je babban asibiti.
Comment HANYOYIN KARIYA DAGA HADURRAN ABIN HAWA
Filed under: Uncategorized — 1 Comment	12:35 am
Comment HANYOYIN KARIYA DAGA ZAZZABIN LASSA
Filed under: Uncategorized — 4 Comments	6:39 pm
Zazzabin Lassa wani ciwo ne da kwayoyin cutar virus ke kawowa. Su kuma wadannan kwayoyi beraye ne ke yada su. Bayanai sun nuna cewa, an fara samun bullar cutar zazzabin Lassa ne a kauyen Lassa dake jihar Barno, a arewacin Najeriya, shekaru fiye da hamsin da suka gabata.
A cikin wadannan shekaru, cutar ta samu bulla wasu kasashen a yammacin Afirka, wato kasashe irinsu Guinea da Saliyo da kuma tsakiyar Afirka. Alkaluma dai suna nuna cewa, mutane fiye da dubu 300 ne kan kamu da zazzabin Lassar a kowace shekara a duniya.
Bincike ya nuna cewa, an gano bullar cutar ne, yayin da wata malamar asibitin koyarwa na jami’ar Fatakwal ta kamu da zazzabin, wanda kuma ya zama ajalinta.
Daga bisani kuma an gano wasu mutanen da suka kamu da cutar .
A yanzu haka kuma ana samun bullar cutar a garuruwa irinsu Taraba da.
Ta yaya ake kamuwa da ciwon? Beraye sukan yi yawo a gidajenmu su je neman abinci musamman da dare. Wasunsu a irin wannan lokaci sukan kwaso wadannan kwayoyi na virus. Wasu sukan hauro ta katanga, wasu sukan shigo ta rariya, wasu kuma ma suna da ramuka cikin gidajenmu. Idan suka taba abincin da yake a bude, sukan iya sa mana wadannan kwayoyi abinci, mu kuma mu dauka in mun ci. Wasu lokuta ba sai sun taba mana abinci ba, kashinsu da fitsarinsu kan iya yada kwayoyin cutar ta hanyoyin numfashi idan muka shaki warin.
Ana kuma iya daukar ciwon ta hanyar taba jikin mai ciwon, musamman a ma’aikatan asibiti.
Akwai zazzabi, sai ciwon ciki da amai da gudawa, wadanda za a iya ganin jini a ciki. Babu inda ciwon bai iya tabawa, domin za a iya jin kasala, ciwon kai, tari, mura da dai sauransu. Don haka babu dai takamaimai wata alama guda daya da za a danganta ciwon da shi.
1. Kada a rika bari beraye suna samun sukuni a cikin gidajenmu; a nemi ramukansu a tottoshe musamman a dakunan da ake ajiyar abinci wato store; a kuma kawo mage cikin gidan.
2. A daina barin abinci a bude ko da yaushe ya zama a rufe, kada wani abu ya shiga
3. A daina barin kwanukan abinci suna kwana ba wanki. Mun san yawancin gidajenmu akan bar wanke-wanken kwanuka zuwa da safe, wanda hakan kan iya jawo beraye su hau kwanukanmu cikin dare. Ko da an yi wanke-wankenma, a dauraye su sosai kafin a zuba abinci
4. Idan an yi wanke-wanke a share guntattakin abinci sosai, kada a bari su shiga rariya, don gudun kada ya jawo beraye.
5. Idan an ga fitsari da kashin beraye kada a share sai an sa kyalle an rufe hanci tukuna
6. Idan an ji zazzabi da ya wuce kwana biyu, ko ya ki jin magani, a garzaya asibiti
7. Idan ana da maras lafiya wanda ake tunanin yana da wannan ciwo, kada a rika taba shi sosai ko amansa, a sa leda a hannu kafin a yi aikin amai.
Comment GWAJIN KWAYOYIN HALITTU NA DNA
Filed under: Uncategorized — 2 Comments	7:56 pm
An kirkiro wannan gwaji ne na DNA testing a shekarar 1984 a Jami’ar Leista a Ingila. Ana iya amfani da wannan gwaji wajen gano iyayen mutum ko gano wani mai laifi ko wanda kamannin fuskarsa suka sauya misali.
Kwayoyin DNA sune halittu mafi kankanta a jikin dan Adam domin suma a can cikin kananan kwayoyin halittu na cells suke. Kowane dan Adam yana da kwayoyin kusan iri daya da sauran mutane amma yanayin malkwayar halittun kan iya sa masana gane inda na wani ya bambanta da na wani ta hanyar tarasu da yawa a yi nazari a kansu. Dole sai ana da wadannan kwayoyin halittu na mutum a ajiye a matattara tukuna kafin a iya amfani da gwajin. Ana samun wadannan kwayoyi ne a jini, miyau ko a gashi sai a ajiye su a matattarar bayanai, ta yadda da zarar bukatar amfaninsu ta taso za a yi amfani dasu. Idan ba a samu a jini ba ko halittun jikin mutum ba, akan iya samu a jikin wani abu da mutumin kan yi amfani da shi kamar burushin wanke baki ko kum na taje kai.
Wannan gwaji yana kama da gwajin zanen dan yatsa (fingerprinting test) dan bambancin kawai shine cewa babu mutane biyu a duniya masu zanen ‘yan yatsu iri daya ba. (Shi ya sa alal misali ake cewa duk wanda ya yi rijistar zabe sau biyu, na’ura mai kwakwalwa za ta gane, wanda hakan ya sa hukumar zabe ta goge sunayen wadanda suka yi rajista sau biyu. Hakan ta sa wasu suka je wurin zabe basu ga sunansu a rijista ba. Duk da cewa kuma bayanai sun nuna cewa wasu sau daya kawai suka yi rajista amma aka yi dan kure aka goge nasu sunan a rajista. Hakan nan kuma hukumar zata iya gane mutumin da yayi rijista sau daya amma ya dangwala kuri’u fiye da guda ta hanyar wannan na’ura cikin sauki duk inda yake kuwa. Akwai bayanai masu nuna cewa yanzu an fara bi ana kamo irin wadannan mutane daya bayan daya.) Banda laifi na zabe a yanzu duk wanda yayi wani laifi kamar sata, fashi, fyade da sauransu in dai har wannan inji na hukumar zabe ya dauki hannunsa to za a iya gano shi cikin sauki, domin akwai bayanan cewa hukumar zabe za ta iya bawa hukumar ‘yan sanda wadannan bayanai domin yakar laifuffuka. Wannan gwaji kenan yana da matukar amfani wajen rage laifuffuka a cikin kasa.
To haka ma gwajin kwayoyin halittun DNA, wato za a iya dauka a jikin mutum ko yana sane ko baya sane ko a abinda yake amfani dasu na yau da kullum kamar yadda muka zayyana a sama, a kuma ajiye su sai bukatar amfaninsu ta taso.
A halin da ake ciki yanzu akwai irin wannan matattara ta bayanan kwayoyoyin halittun dan Adam da dama a duniya. Ba na jin muna da ita a wannan kasa. Mafi girma dai daga cikinsu itace wadda gwamnatin Amurka take kula da ita wadda ta kunshi bayanan kwayoyin halittun kusan mutane miliyan biyar, wanda da yawansu ma basu san Amurkan tana wadannan bayanai nasu ba.
Comment ALLURAN RIGA-KAFI
Filed under: Uncategorized — Leave a comment	11:07 pm
Yara ýan kasa da shekara biyar sun fi mu shiga hadarin kamuwa da cututtuka saboda dalilai biyu. Na farko shine kwayoyin garkuwar jikinsu bata yi kwarin da za ta yaki cututtuka ba, na biyu kuma shine saboda kusan komai suka samu ko suka taba baki suke kaiwa, inda nan ne hanyar da mafi yawan kwayoyin cuta ke shiga jiki. Wannan yasa alkaluma kuma suke yawan nunawa cewa kananan yara ýan kasa da shekaru biyar sun fi kowa mutuwa. Dalilin da ya sa aka fi ba da muhimmancin riga-kafi a kan kananan yara kenan.
Su dai magungunan riga-kafi wasu sindarai ne da ke sanya jiki kera kwayoyin garkuwar jiki da za su iya yakar cuta. Wato dai kamar makarantar koyon aikin soja take, wadda ke dauka kuma take yaye sojoji dabam-dabam, na kasa, da na ruwa, da na sama. Misali sinadarin riga-kafin cutar tarin fuka tana samar da sojojin kare yaro daga tarin fuka, sinadaran riga-kafin ciwon shan inna, na samar da sojoji daban na yaki da kwayoyin cutar shan inna. Duk cutukan da suke da alluran riga-kafi za a ga cewa kwayoyin cuta ke kawo su, wanda sune suka fi addabar kananan yara. Cutar amosanin jini da ke addabar wasu yara misali, ba a yakarta ta hanyar allurar riga-kafi saboda ba kwayoyin cuta ke jawo ta ba sai ta hanyar gwajin saurayi da budurwa kafin suyi aure.
Ba za mu gane amfanin alluran riga-kafi ba sai idan mun tuna da wasu cutuka biyu da suka addabe mu a zamanin da wadanda yanzu kusan aka daina jin duriyarsu. Wadannan cutuka sune ciwon agana (smallpox) da tarin shika ko tarin jaki (whooping cough). Ciwon agana ma an daina jinsa ako ina cikin duniya, amma akan dan ji bullar tarin shika jefi-jefi a wasu yankunan na duniya. Ba don zargin da ya taso na cewa an gurbata allurer shan-inna ba da tuni ciwon shan innan ma an manta dashi. Ciwon tarin fuka (TB) a kanan yara shima ya ragu matuka saboda lambar nan ta BCG. Ana nan ana kuma kera sinadaran alluran riga-kafin zazzabin cizon sauro da na cutar kanjamau.
Ga jadawalin alluran da ya kamata yaranmu su samu tun daga haihuwa:
Allurar Riga-kafi
Ana haifar yaro akwai allura daya da digon-baki daya
Lambar BCG ta tarin fukada Hepatitis B ta ciwon hanta
da digon-baki na OPV ta shan-inna
Idan ya cika wata daya akwai allura daya da digon-baki daya
Allurar DPT ta tarin shika da sarke-hakoraDa digon-baki na OPV
A wata na biyu akwai allura daya da digon-baki daya
A sake allurar DPT da OPV A wata na uku akwai allura daya da digon-baki daya
A sake kaishi allurar DPT da OPV A wata na tara akwai allura daya da digon baki daya
Allurar kyanda da digon-bakin sinadarin Vitamin A
A wata na goma sha biyar akwai digon-baki daya
Digon-bakin sinadarin Vitamin A
Duk bayan shekara goma
Allurar sarke hakora ta Tetanus
Duk shekara lokacin zafi
Allurar sankarau ga wadanda ke cikin hadarin kamuwa
Comment HANYOYIN KARIYA DAGA CIWON KWALARA
Filed under: Uncategorized — Leave a comment	11:42 pm
Comment HANYOYIN KARIYA DAGA YOYON FITSARI
Filed under: Uncategorized — 3 Comments	9:23 pm
Muna so mu san me ke kawo yoyon fitsari? Kuma ya za a kiyaye shi?
-Shu’aibu Ubale Freedom
Abubuwan da kan kawo yoyon fitsari guda uku ne, doguwar nakuda, da yiwa mata kaciya da kuma yiwa mata yanka ko kari yayin haihuwa. Doguwar nakuda takan faru sanadin abu biyu; imma dai kugun uwar matsattse ne, ko kuma kan jariri kato ne. Idan kugun uwa matsattse ne ko dan karami kuma kan jariri daidai yake, to kugun zai rike kan jariri ya kasa fitowa. Hakama idan kugun uwa daidai yake wato wadatacce ne amma kan jariri kato ne, to kan jariri zai makale ya kasa wucewa. Idan dayan biyun ya faru, maimakon mace tai nakuda cikin ‘yan awoyi, sai ta yini ta kwana, wato nakuda ta zama doguwa kenan. To wannan yakan sa kan jariri ya rika gogar fatar da ta raba mafitsara da wurin haihuwar ta koke, fitsari ya fara yoyo, kuma a mafi yawan lokuta akan rasa jaririn saboda wannan matsi.
Ana iya kare aukuwar haka tun daga fara zuwa awon ciki inda za a iya sanin girman jariri har zuwa haihuwa a asibiti. Idan mace bata son haihuwa a asibiti to yana da kyau ta kira kwararriyar ungozoma wadda aka ba horo na zamani. Ita wannan ungozoma ta san lokacin da yakamata nakuda ta kare, ta kuma san lokacin da dole sai an rankaya asibiti don yin tiyata a cire jariri kafin ya rasu ko kuma kafin yoyon fitsari ya auku. Har ila yau ita wannan mata ta san daidai inda akewa mata kari ta yadda ba zata yanks mafitsara ba.
Hanya ta uku ta samun yoyon fitsari itace ta yiwa mata kaciya ko yankan gishiri ko angurya da wasu wanzamai ke yi, inda cikin kuskure suke taba mafitsara da aska hart a huje fitsari ya fara yoyo. Ana iya kare aukuwar haka idan aka daina yankan gishiri kwata-kwata.
Duka dai a yanzu ana iya gyara ciwon yoyon fitsari kusan a kyauta, amma dai an ce riga-kafi yafi magani. Wane wata ne mai ciki ya kamata ta fara zuwa awo? Kuma me ke kawo ciwon ciki mai tsanani a watannin ciki na farko?
-H. Umar
Da zarar mace tayi batan wata ake fara zuwa awo. A nan ne za a tabbatar ko ciki ne ko ba ciki bane ta hanyar gwajin fitsari. Bayan kamar wata biyu kuma ana sake komawa don ayi hoton ciki, musamman ma idan akwai ciwon ciki mai tsanani domin a gani cikin a mahaifa yake ko a wajen mahaifa.
Ina da ciki wata bakwai amma ciwon kafa da rikewar jijiyoyin kafa da ciwon kugu da na mara sun dameni me kawo haka?
-Safiya A, Samaru da wata baiwar Allah
Wadannan alamu ne na cewa cikin da yayi nisa, kamar yadda kika fada wata bakwai zuwa haihuwa saboda girman jariri da motsinsa. Wadannan alamu sun fi tsanani a cikin fari, wato idan ciki na biyu ya zo zasu zo da sauki, haka ma sauki zai karu a na uku har ki saba. A cikin farko kusan ba makawa sai kin sha wannan ‘yar wahalar kuma wani zubin paracetamol da sauran magungunan ciwon baya basa magani. Abinda yafi magani shine tausa. Wato mai gidanki ya rika yi miki tausa a kafa da baya da kugun wani lokaci da ruwan dumi wani lokaci da hannu.
Me yasa wasu mutane ke yin tika bayan sun ci abinci kamar yadda dabbobi suke yi?
-Bashir Ibrahim Fatakwal da Abdurrashid Yakubu da Abdullahi Tenten Amaco Foam
Idan dabba taci abinci takan koma gefe ta kwanta ta rika fito dashi kadan-kadan tana taunawa a hankali har yawu ya narkar dashi kafin ya bi uwar hanji, saboda cikinsu bashi da karfin sinadarai na asid masu narkar da abinci.
Tabbas akwai wasu daidaikun mutane da suke yin tika kamar dabbobi, wato bayan sun ci abinci sai kadan daga ciki ya rika dawowa wuya zuwa baki kafin daga baya su kara taunawa sannan su hadiye ko su tofar (rumination syndrome). Ana ganin kamar irin tunbudi (ba amai ba) wanda jarirai keyi shi ke bin mutum idan ya manyanta. A wannan yanayi babu yunkurin amai ko ciwon ciki, sai dai ‘yar rama idan mutum ya fiya yi. Don haka ba a cika bad a wasu magunguna don magance wannan matsala ba, domin magungunan nasara basa iya hana wannan yanati aukuwa. Shawarar da aka fi ba masu yi itace ta yin numfashi da ciki maimakon da kirji duk bayan cin abinci don abincin yayi saurin wucewa kada ya dawo wuya.
Tunanina ya kasa fahimtar abinda taba sigari ke karawa jiki. Ko za ka yi min bayani akan amfaninta da illarta da kuma maganinta?
Ashir, Richifa
Duk da cewa masu shanta suna jin dadinta sosai ita taba sigari bata karawa jiki lafiya. Amma tabbas tana karawa jiki lahani. Abinda yasa ba’a rabuwa da ita duk da rashin karawa jiki wani abu da take yi shine saboda sinadarinta a kwakwalwa yafi aiki. Wannan sinadari shine nicotin, wanda banda kwakwalwa yakan iya yiwa zuciya illa da magudanan jini da fatar jiki lahani. Akan iya ganin taruwar wannan sinadari a fatar mai shan sigari ta yadda za a ga fatar tayi baki. To hakama duk sauran sassan jiki da ba a iya gani ke kasancewa, wanda zai sa a hankali su mutu.
Daya illar kuma ta taba sigari itace ta hayakin. An yi amanna cewa wannan hayakin ne kawo ciwon daji na huhu. Illar hayakin bata tsaya kan mai sha kawai ba a’a har wanda yake wurin idan ana sha. Misali idan mai gida na shan taba a cikin gida to duk mutanen gidan wadanda suka ji warin tabar kamar sun sha ne. Wasu likitoci suna ganin kamar hayakin bayawa mai sha illa kamar yadda yakewa na kusa dashi tunda hayaki yawo yake. Hakan yafi illa kuma ga kwakwalwar kananan yara dake wurin ko yaron dake ciki idan mace mai juna biyu na wurin da ake busa hayakin.
Da yake tana zama kamar alakakai kadangaren bakin tulu (ka daina ta sa ka ciwo, ka ci gaba shima ciwo) saboda wancan sinadari mai aiki a kwakwalwa, barin shan taba na da wuyar gaske. Mai son ya daina zai iya zuwa ya nemi wani cingam mai dandanon nicotin don ya rika taunawa. Wannan zai sa yaji a ransa kamar nicotin din yake zuka har idan akai sa’a ya manta da sigarin.
Ni an cire min tsakuwa a koda har sau biyu kuma na karanta a hanyoyin kariya daga ciwon koda a wannan mujalla inda naga kace a rage cin jan nama da alaiyahu da kofi. To naman har da na kaza? Ina son karin bayani
-Muhd Baba, Gombe
E yawan cin nama musamman a irinku wadanda aka cirewa tsakuwa ko a koda ko a matsarmama kan sa tsakuwar ta sake taruwa saboda sinadarin uric acid wanda kan dunkule ya zama tsakuwa. Kuma naman har na kaza da kifi. Abinda nace shine a rage yawan ba daina ci dungurungum ba. A irin kasashenmu irin cin nama da muke yi yanka daya ko biyu a cikin abinci ba zai zama hadari ba. Hadarin shine idan kai da aka cirewa tsakuwa kana ci da yawa kamar irin na lokacin laiya da babbar sallah, to zai iya sa tsakuwa sake taruwa, amma ba cin yanka daya ko biyu a rana ba. Idan kaci naman to ka tabbata duk inda ka shiga a wannan ranar sai ka sha ruwa don yayi saurin wanke wancan uric acid a fitsarinka. Alaiyahu da kofi suma suna sa tsakuwa mai sinadarin oxalate taruwa a irinku.
Sauran mutane wadanda ba a taba cire musu tsakuwa ba ko kuma ba wasu a danginsu na kusa da aka taba cirewa za su iya ci ba matsala.
Ni kuma gidana da motata da ofis duk akwai na’urar sanyaya wuri ta AC. Anya babu illa kuwa ga lafiyata, idan akwai kuma ya zan kare kaina?
-Nasir Ibrahim Jagoran Falasdinawa Idan dai ana yiwa nau’rar sabis akai-akai to ba wani hadari a irin yanayinmu na zafi. Domin bayan sanyaya wuri na’urar AC takan tace kwayoyin cuta dake cikin iska wadanda idan aka shaka kan iya zama lahani. Yin sabis akai-akai don wanke wadannan kwayoyin cuta da nau’rar ta tara daga ciki zai rage yawan mura da takan jawo.
Comment HANYOYIN KARIYA DAGA CUTAR KANJAMAU
Filed under: Uncategorized — 10 Comments	3:57 am
Ina son cikakken bayani a game da cutar kanjamau (HIV/AIDS). Shin za a iya daukar ciwon bayan an sadu da mai dauke dashi sau daya kawai? Za a iya dauka idan wani ruwan jikin mai cutar ya taba mutum? Mene ne alamun ciwon? Kwanaki nawa kwayar cutar ke dauka kafin ta bayyana a awon jinin mutum don idan mutum yayi gwajin akan ce ya sake dawowa bayan watanni a sake.
-Sani Musa da Basira Azare
Cutar kanjamau ciwo ne da kwayoyin cuta na virus ke kawowa. Wadannan kwayoyin cuta ba kamar na bacteria ba, suna da wuyar sha’ani, domin suna hayayyafa fiye da yadda wani magani zai yi musu tasiri. Wato ana hayayyafarsu suma ‘ya’yan suke kara hayayyafa kamar kiftawar ido. Wannan itace kwayar cutar HIV. Kwayoyin kan mamaye kwayoyin garkuwar jiki ko sojojin jiki. Ciwon da suke sawa kuma shine AIDS wato mutuwar wadannan sojoji na jiki.
Yadda ake daukar kwayar cutar:
Hanyoyi hudu da aka tabbatar ana daukar ciwon sune;
Saduwa da mai ciwon,
Karin jini mai dauke da kwayar cutar
Daga uwa zuwa jaririnta.
Daga kayan kaifi
Saduwa da mai ciwon ko da sau daya ne da mu’amala ruwan jikin mai ciwon kamar miyau zai iya sa wanda bai da ciwon ya kamu, musamman idan akwai ciwo ko miki a daidai wurin saduwar ko kuma a inda ruwan jikin mai ciwon ya taba. Za a iya kamuwa bayan saduwa ko da kuwa an sa kariya domin kwayoyin cutar sukan iya bi ta kananan kofofin robar, don sun fi kofofin duk wata kariya kankanta. Idan da kariya, to akan iya rage hadarin kamuwa daga kashi 100 zuwa kashi 90. Shi yasa ake so ayi gwajin jini kafin auratayya. Mai dauke da cutar ba zai auri maras cutar ba, sai dai dan uwansa mai cutar.
Sai kuma karin jini da ake wa wasu ba tare da an gwada jinin ba. Akwai masu dauke da wannan ciwo da dama da suka kamu da wannan ciwo saboda irin wannan kuskure. To wani ya ce sauro da ke zukar jinin mutane ya dura wa wasu me ya sa baya sawa mutane? To bincike ya nuna kwayar cutar mutuwa take a cikin sauro ba kamar ta maleriya ba.
Ita kuma hanya ta uku, wato daga uwa zuwa jaririnta, na iya faruwa tun jariri na ciki, ko kuma yayin haihuwa ko kuma ya dauka yayin shayarwa.
Hanya ta hudu, wato ta kayan kaifi, na faruwa ne yayin da aka yi amfani da reza, aska, kaho ko allura wadda mai kwayar cutar yayi amfani dasu.
Ba a iya dauka don kawai an zauna da mai ciwon ko an taba jikinsa ta mu’amala ta yau da kullum kamar gaisuwa ta musabiha da sauransu.
Alamun Ciwon:
Shigar kwayar cutar jikin mutum ba lallai ne yazo da wata alama ba, don sai mutum yakai shekaru goma ma yana dauke da kwayar cutar amma bata kawo masa ciwon kanajamau ba. Wadannan sune masu yawan sojojin jiki. A wasu mutane kuma marasa karfin garkuwar jiki da kananan yara, watanni ne kawai kwayar zata yi a jikinsu su fara nuna alamu.
Alamun sune a ga mutum yana rama wata da watanni kuma yana cin abinci kamar kowa, ko gudawa wato zawo wanda yaki jin magani tsawon satuttuka, ko a ga yana tarin da yaki jin magani shima na tsawon satuttuka sakamakon cutar TB wadda tafi kamasu. Hakanan duk da cewa tarin TB shine babbar alamar ciwon kanjamau a irin kasashenmu, ba lallai bane kuma mai tarin TB ya kasance yana da ciwon. Wadannan sune manyan alamu amma akwai kuma sauran alamu da dama. Wato duk wani ciwo da yaki ci yaki cinyewa, zai iya kasancewa sanadiyarsa shine ciwon kanjamau.
Gwajin jini: Akwai cibiyoyi na gwajin jini kyauta a wurare da dama don sanin ko mutum na dauke da wannan ciwon ko a’a. Yana da kyau kowa ya san ko yana dauke da wannan ciwo ko kuma akasin haka. Amma wadannan rukunin mutane da zan lissafo dole ne suje a yi musu; idan mutum na shirin sabon aure, ko kuma mai auri-saki ne, ko wanda aka taba yi masa karin jini ko lafiyayyen mutum wanda yaje kai gudunmowar jini asibiti aka ki daukar nasa, ko wanda ake yawan yi masa amfani da kayan kaifin da ba a tsabtace su ba, ko kuma yaron da iyayensa ke da ciwon. Amfanin gwajin kafin cutar ta bayyana yafi yawa nesa ba kusa ba fiye da idan cutar ta bayyana.
Idan alamun cutar basu bayyana ba aka yi gwajin jini aka ga kwayar cutar, to sai an yi masa wani gwajin a mataki na biyu a ga ko yana bukatar magungunan da zasu rage yawan kwayar cutar a jikinsa ko kuma shawarwari kawai yake bukata na yadda zai yi rayuwa kamar kowa. Idan kuma akayi gwajin jini ba a ga cutar ba, a wasu lokuta akan ce mutum ya dawo bayan wata shida a sake gwadawa don dai a tabbatar. To duk wanda akayi masa wannan gwajin sau biyu aka babu, to kusan a iya cewa baya dauke da kwayar cutar. Gwajin cutar na ELISA wani gwaji ne da ba a yinsa kyauta saboda tsadarsa kuma ana yina sau daya kawai zai nuna mutum na da ciwon ko babu. A wasu lokuta a asibiti idan mutum yaje ba da gudunmowar jini aka dau nasa bayan anyi wani gwaji to kusan bai da ciwon kenan don gwajin kwayar cutar kanjamau (HIV) da na hanta (hepatitis) akeyi dama.
Kamewa har sai anyi aure
Tabbatar an yi gwajin cutar ga wanda za ka/ki aura kuma a nuna takardar shaida kafin a daura auren
Tabbatarwa cewa jinin da za a karawa mutum an gwada shi a asibiti
Awon mata masu juna biyu
Ka tabbata an tafasa kayan kaifi kamar na wanzamai ko na mai yankan farce ko an kona su da wutar lighter ko an wanke su da sinadarin bleach kafin ayi maka amfani dasu
Zuwa cibiyoyin gwaji don sanin matsayin mutum na taimakawa rage yada ciwon
Hanyoyin Kariya Daga Saran Maciji
HANYOYIN KARIYA DAGA ZAZZABIN LASSA
GWAJIN KWAYOYIN HALITTU NA DNA
HANYOYIN KARIYA DAGA CUTAR KANJAMAU
Follow “Kiwon Lafiya”