Zauro, Zauro Development Association (ZADA) da karrama wasu fitattun mutanenta, ranar Jumu’a 27 ga watan Disamba, 2013 a makarantar Dikko Aliyu Model Primary School, Zauro da k’arfe goma na safe
Da sunan Allah mai rahama mai jink’ai. Tsira da aminci su tabbata ga manzonSa Muhammadu d’an Abdullahi (SAW) da iyalansa da sahabbansa da masu koyi da tafarkinsu.
Kowace al’umma da ci gaban magabatanta take bugun gaba. Magabata ba su da abin tak’ama face alherin da suka shuka na baya na cin moriyarsa. Idan gaba ta yi kyau, ta gyara wa baya hanya nagartacciya. Rashin samun gabaci na gari ke haddasa wa baya doguwar masassara idan ba ta samu kyakkyawar kulawa ba, bakin wuta ya mutu a hannunta. To! Gudun haka ke sa, a koyaushe magabata suka hango baya na k’wazo abin yabawa sukan shirya mata gagarumin buki na yi mata madalla irin wannan da muka hallara a yau. A mahangar addini da zamani, babu ci gaban da ya fi samun nagartaccen ilmi da zai ciyar da mai shi da al’ummarsa gaba. Nak’alin kafe ilmi a zuciya ya zauna daram! Shi ne ladabi da biyaya ga kogin da aka shawo shi, da masu tsaron kogin, da gabacin da kogin yake k’ark’ashinsa. Babu shakka, samun haka ya sa magabata cikin garin Zauro suka tara mu a yau mu shaidi taurarin garin Zauro a shekarar 2013.
Masana ilmin boko sun yi wa ilmi sanin damisar Bunu. A mafi rinjayen ra’ayoyinsu, sun fi fassara ilmi da fasahar “karatu da rubutu”. A ganin Shehu Usmanu ‘Danfodiyo, fahintar abu da nak’altarsa da fasahar tantance daidansa da kuskurensa da dabarun rege barkwancinsa da yi masa kwanton ‘bauna idan ya zo da burunsuwa, ilmi ne na hak’ik’a ko da yatsu sun kasa sarrafa alk’alami, zuciya ta kasa kiyaye rubutu. Na yi wannan tawili ne bisa ga fad’ar Malam Usmanu ‘Danfodiyo na kiran wani Baduku Malami lokacin da suke tare da Malam Abdullahi a garin Magami. Idan muka auna wad’annan ma’anoni biyu muna iya harrarar su kamar haka:
“Ilmi shi ne sanin abu farin sani ba sanin tsoro ba, ba garaye-garaye ba, a kuma iya sarrafa shi gwargwadon basirar yadda aka san shi. A kiyaye shi a zuci ko da a mafarki ana iya rarrabe shi da waninsa. Ya lugudu a baki, le’b’ba da harshe su k’ware wurin furta shi da rera shi. Ya sarrafu a ga’b’bai, a koyaushe ya kasance hannu ya iya jiki ya saba. Ya tasirantu a jiki, ya zamo da motsi da rashin motsin mai shi karatu ne ga marashinsa. Idan karatu da rubutu suka haskaka a ciki, an yi tangam mai zuwa hajji ya gamu da Annabi (SAW).”
Idan aka yi katari da wannan ma’ana, to kwalliya ta biya kud’in sabulu. A kowane gari aka samu mazaje masu wannan sifa garin ya tashi daga zama k’auye ko da ji’ba ke hakincin garin. Garin duk da ya rasa ma’abota ilmi k’auye ne. Sunan wayewar jama’ar da ke ciki ‘k’auyanci’. Sunan yawansu ‘taron buwa’. Suna hankalinsu ‘haukan yaro’. Duk arziki da dukiyar da suka tara na masu ilmi ne domin farauta suka je da kulake, ba su da kare, ga shi sun tayar da gada da zomo, ga mai ilmi da k’aton kare cikin bantsari, me zai wakana? Malam Ibrahim Tubali (Narambad’a) ya ba da amsa:
https://www.amsoshi.com/2017/11/05/kifi-na-ganin-ka-mai-jar-homa/
Mene ne Had’in Kai?
Daga cikin mak’asudin taruwarmu a yau shi ne lalubo gudunmuwar ilmi ga d’inke al’umma ta zamo tsintsiya mad’aurinki d’aya. Had’in kai ba yana nufin taruwanmu a nan, wuni d’aya, zuciyarmu da manufofin na zaman ‘yan marina ba. Idan mun yi haka, mun yi had’in kan kullummai cikin shalla, d’an lalabe d’aya ya zo da tankoliya, ba ya ganinsu, su ke ganinsa, amma ya ribace su. Had’in kai kalma ce ta basira da falsafa ga tunanin Bahaushe.
A tunanin Bahaushe, ilmi a k’irji yake amma rumbun adana shi a k’wak’walwa yake. Za ka ji Bahaushe na cewa, na yi zucci-zuccin in yi abu kaza, amma ba zai ce, na yi k’wak’walwa-k’wak’walwar yin abu kaza ba. Ashe gaskiyar magabata da ke cewa, sai akwai kai wuya ke ciwo. Sun tabbatar muna jinin kai bai k’etare wuya. Tabbas, ba don d’aukar kaya kawai aka yi kai ba. Me ya sa ba ma cewa, had’in baki ko had’in zuciya ko had’in ido ko had’in hanci ba sai dai a ce: “Had’in kai”? Dalili shi ne, fasahar da ke kimshe cikin k’wak’walwa wadda k’ashin kai da fatar kai suke lullu’be, ita ake son ta kusanci juna sai ra’ayi ya zama abu d’aya a yi abubuwa da manufa d’aya. Idan kowa ya ce, dahuwarsa ta ishe shi, ya sa gaba inda yake so. To fa! Akwai ranar k’in dillanci, ranar da wayon mai wayo na son agaji. K’arfin majiyi k’arfi ana buk’atar mataimaka. Tsoron irin wannan ranar da ba a san ranar da za ta zo ba ake neman had’in kai domin a dace da hasashen Baba Wazirin Gwandu Alhaji Malam Umaru Nasarawa da yake cewa:
Kwad’ d’auki kaya sun fi k’arfinai ga kai,
Tafiya kad’anna shi kai shi d’ora tak’aitak’ai,
Ko dai shi yas in ko shi fad’i su hau shi.
(Gargad’i ga abokai)
Ai makad’a Gambo ya yi irin wannan hasashe da:
(Wak’ar Bawa Makau a garin Gumi).
Muradin Had’in Kai A Fagen Ilmi
A kowane fage na rayuwa ana buk’atar had’in kai amma a fagen ilmi an fi. A fagen ilmi, had’in kai shi ne daidaituwa ga abin da yake tabbas na lalura a yi masa tarnak’i, da yin talala ga abin da yak’e k’ila-wa-k’ala. Dubi yadda mak’era suka daidaitu a kan amfani da masaba wajen dukan k’arfe, da zugazugi wajen turara wuta, da awartaki wajen tsamo gasasshen farshi. Me ya sa masunta suka yi ittifak’i ga k’ak’e ga iyon tsaye, gora a iyon kwance, makarmana a bakin gora, hilahili a tuk’in zaune, kala a tuk’in tsaye? Abin da duk ya ba manoma fasahar tausa na ramin shuka, sungumi a shuka, kwasa a noma, gatari a sara, barandami a sassabe, kwando da mangala ga jidar taki, shi ne muke ce wa “had’in kan ilmi”. Babu wanda zai ce ya san ranar da aka yi wannan “had’in kan” amma kowa ya tashi haka ya tarar, ya yi d’a’a, ya bi, haka na baya za su yi. Idan haka ne, k’alubalen da ke gare mu ga wad’anda za mu karrama a Zauro yau shi ne:
i) Su yi amfani da karrama su da aka yi musu, su taimaka wa wasu na k’asa su taso, kowa arzik’insa zai ci, bai cinye na wani. Ka da ku manta, rabon kwad’o ba ya hawa sama.
ii) Su yi amfani da ilminsu su k’irk’iro abubuwan cigaba da za su hana wa jama’ar garin Zauro maraici da muzanta a farfajiyar jahar Kabi da tarayyar Nijeriya. Ku tuna samunku a garin Zauro tsintuwar guru cikin sud’i ne.
iii) Hak’ik’a tink’aho da ilmi ko muk’ami a yi hasadar juna, da doro, da gwalo, ga wanda aka ba tazara tsohon yayi ne. Ku bari biyayyarku, da k’ask’antar da kanku, ya ba wasu sha’awar zama irin ku. Haba! Kwana nawa loma ke yi a baki? Ai duk mai hankali ya san, ba a san tabkin da ke makara da ruwa ba.
iv) Ku yi tsayin daka, ku yi wa jahilci k’ofar raggo. Ku yi wa k’abilance rub-da-ciki. Ku yi wa hasada taron dangi. Ku sa mai tsegumi zamowa bebe. Ku tabbata wa zaman banza da shashanci da lalaci ba su da gidan gado a Zauro. Mun san Zauro a jiya, ga mu cikin Zauro ta yau, ta gobe Allah masani. Don haka, ku sani ba don kifin da ya wuce akan yi saba ba, don mai shirin komowa. Ku tambayi kabawa k’arin bayani.
v) A tsarin had’in kan ilmi, dole shugaba ne jagora, ko an fi shi ilmi, ko muk’ami, ko k’arfin jiki, ko na aljihu, ko na siyasa. Biyayya gare shi ita kad’ai ce tafarkin ci gaba. Kada d’an karatunmu, da ‘yar kujerar da muke a kai ko d’an jallin da muka rik’a, su nuna mana rena gabaci da tozarta shi. Masu barkataccen tunanin cewa, girma ya kawo gabaci banza ne, Malam Ibrahim Tubali ya yi muk’abala da su kamar haka:
Jagora: Ga abu nan a fad’i
Yara : Babu mai fad’i sai k’us-k’us-k’us akai da shi.
Jagora: Wa ka fad’i?
Yara : Kai d’an baka fad’i.
Jagora: Wai baya ka k’wazon tunkud’e gaba
: Mai sharri shi d’ai yake biya.
Jagora: Kai tashi biri tsohon ma’bannaci
Yara : Karen ‘buki bai d’an shawararka ba
Idan ilmi ya nuna maka wulak’anta mutane da cin zarafinsu ya mai da ka biri ma’bannaci. Idan kujerarka ta rud’e ka ga raina mutane da yin banza da su, ka zama karen ‘buki, abokin shawarar biri. Hak’ik’a, al’umma kamar zubin dabbobi suke a dawa, jagoransu “giwa” in sun rasa ta sai ragaita. Mu taka sannu, mu yi biyayya ga gabaci, wanda duk bai bi ba, ba mai bin sa.
Da mutanen Zauro ba su yi tunanin had’a kansu ba su kira wnanan taro, nasarar da wad’annan taurari suka ci za ta kasance, sussuka d’aka shik’a d’aka, ruwa shu guga shu. Tunanin a had’a kai, a yi wannan taro, ba na mutum d’aya ba ne. Don haka, tunanin a samu had’in kai na dukkanin jama’ar Zauro na kowane mutumin Zauro ne a ko’ina yake. Ko ba a fad’a ba, kuna cike da farin cikin samun matasan Zauro da digirin Ph.D da babbar d’amarar gidan soja da kowa ke son ya gani a garinsu. Yaya za mu yi likkafa ta ci gaba? Yaya za mu agaza wa masu hazak’ar da muke da su a garinmu? Wane mataki za mu ba mak’wabta mamaki su yi d’okin koyi da garin Zauro? A d’an nawa Babunjen tunani:
Masu hannu da shuni su bud’e asusu na musamman na tallafa wa hazik’an yara haifen Zauro zuwa karatun digiri da babban digirin MA da PhD. Wannan wani adashi ne da ranar kwasarsa ba za a yi adashin kurma ba.
Babu laifi a samu makaranta d’aya ta firamare d’aya ta sakandare a garin Zauro da Zaurawa za su zuba jarinsu na wuri da basira a raya su gadan-gadan. A sama musu kayan aiki na a zo a gani. Malamai son kowa k’in wanda ya rasa. A ba su kulawar shekarar biyar soma-ta’bi, ku gani in Kabawa da Sakkwatawa ba su fara kamun gidajen haya na sa ‘ya’yansu makarantun Zauro ba. Ai mai mad’i ke talla! Mai zuma ido yake sa wa.
Dukkanin ‘yan Zauro masu koyarwa a manyan makarantu, da fitattun ‘yan boko, a ba su darusan da su za koya wa ‘ya’yanku a k’alla sau d’aya a wata. Da yin haka, mak’wabtanmu suka tsere mu ga ilmin boko da suke yi muna kallon hadarin kaji cikin k’asarmu ta gado. Don me ba a fi mu tsawo ba, ake yi muna kuri da tak’ama?
In ‘Bera da Sata ko Daddawa da Wari
Matsalolin da k’ananan hukumominmu da jaharmu da k’asarmu ke fama da su a yau ta fuskar ilmi shi ne haihuwan guzuma d’a kwance uwa kwance. An tura matasa sun je karatu tun a firamare da makarantun da ke gaba da su. Sun je manyan makarantu, sun kar’bo takardun shaidar kammala karatu da yabo mai kyau, sun dawo gida jiran gawon shanu babu aikin yi, babu jarin sana’a. An kashe wa yara da iyayensu rahowar d’aka ba a gina musu ta waje ba. An hana wa yaro koyon noma da aikin k’arfi, an shagwa’ba shi, an hana masa more karatun da ya yi. Wannan shi ne musabbabin samun fand’ararrun yara kangararru, ‘yan shaye-shaye, ‘yan bangar siyasa ga su nan dai. Hausawa sun ce, kowa ya fad’i kansa yake yi wa nishi. Me zai hana mu yi tunanin:
K’irk’iro wasu hanyoyin da yaranmu za su samu abin sa wa bakin salati maimakon tsayi jiran aikin da ba ya da ranar samuwa?
Mu taimaka ga sama wa yara uku (a k’alla) kowace shekara da kyauta ta musamman a kan hazak’ar da suka yi a karatunsu da jari babban wanda zai ba saura sha’awar zama zakara a shekarunsu.
A yi tsaye ganin matasa masu ilmi sun more wa duk wata kafa da hukuma ta bud’a domin wanda ke kusa ga wuta shi ya kamata ya fi kowa jin zafinta.
A za’be manyan ‘yan boko na Zauro kowanensu a yi masa kalangu da matasan da suka kammala karatunsu lafiya lau a k’alla guda uku, ya tabbata ya sama musu aikin yi a hukuma. Idan kowa ya ce daga d’ansa sai k’anen matarsa, marayu da marasa galihu fa?
Zaluncin da muke yi na saka ‘ya’yanmu da matanmu cikin bococin albashin gwamnati ana biyansu kud’in iska shi ya haifar da matsalolin rashin tsaro da muke ciki a yau. Wanda ba ya da, ba ya da dabara, kuma a wurinsa komai lauje ya kama haki ne.
Zama Lafiya Ya fi Zama ‘Dan Sarki
Amfanin ilminmu na addini da boko shi ne, ya ba mu had’in kai na fahimtar juna, da ciyar da garinmu gaba. Bambance-bambancenmu na Mazhabobi da ‘Darik’ok’i da K’ungiyoyi da Fahimtoci ka da mu mayar da su wani asusu da muke la’bewa gare shi na tsutsar jinin muridanmu da sunan addini. Ka da mu yi amfani da su wajen nisantar da masu imani da junansu domin biyan buk’atocinmu. Mu daina amfani da su a fagen siyasa cikin rigar addini domin cika muk’amuk’k’anmu da gyaran cefanenmu. Mu nisanci bud’e wa mak’iyanmu kafa ta yi muna kan mai uwa da wabi da sunan ta’addancin da aka k’irk’iro muna. Ya zama dole, mu sa wa masu wa’azinmu takunkumi na cin zarafin juna, da gina k’iyayye a zukatan mabiya, da jefan juna da k’azaffan da kan iya bai wa mak’iyanmu damar shigowa cikinmu su yi muna fitsari a kaburan kakanninmu da masalatanmu.
A halin da k’asarmu take ciki yau (2013/2014) idan ba mu yi amfani da ilminmu muka k’wato ‘yancinmu ba, ilminmu bai amfane mu ba. Don me abokanmu na k’asa a kowane salo na siyasa addininsu ne fatinsu, mu ko fatinmu na addininmu? Me ya sa sai ana cikin fafitikar siyasa kumallon bambance-bambancen ak’idojinmu ke zaburowa? Wace musibar yunwar abin duniya ke damunmu mu sayar da ‘yancinmu da addininmu da ‘yankinmu don tsarin da ba a ta’ba samun yardar Allah ta hanyarsa ba? Me ya sa addininmu bai ta’ba samun gata a k’ark’ashin kujerinmu? Me ya sa muka fi kowa tsoron hasarar kujera da bushewar aljihu da fad’uwa za’be? Me ya sa rayuwarmu ta fi ta kowa arha? Jininmu ya fi na kowa sauk’in zubarwa? Sunanmu ya fi na kowa ‘baci ga abin da aka yi taron dangi a kansa? Na tabbata kun fi ni hankalin gano abin da nake nufi don haka ba a san maci tuwo ba sai miya ta k’are. Idan muka yi zaune, muka sake baki da sunan wata jam’iyya, aka ci wa addininmu mutunci, mu saurari gyaran mak’eri daga mai addinin. Ai sakamakon ne aka d’an sunsuna muna aka mayar da mu bak’in haure cikin k’asarmu ta gado.
Bisa ga albarkar ilmi da Allah Ya albarkaci magabatanmu da shi, suka d’ebe wa kansu takaici da wulak’anci ga mulkin Nasara. Mu muka fara kafa tsarin da ya gagari rusawa har ya zuwa yau. Dubarun yak’in kakaninmu ya rinjayi na Nasara, karo uku suna kwasan kashinsu ga hannun zuwa barikokinsu. Mai musun haka, ya waiwayi kundin tarihin Satiru da Ningi da Had’eja da Bussa da Yawuri da Kuryar Dabo, magabatanmu ba su sa ido aka yi musu yadda ake yi muna a yanzu ba. Tilas, kowane d’an boko ya yi amfnai da kujerarsa wajen kare muna addininmu da al’adunmu da ‘yancinmu. ‘yan kasuwanmu su k’wato muna hak’k’inmu a fagen kasuwanci. Malamanmu da matasanmu da ma’aikatan tsaronmu ga sak’on malaman Satiru ga Turawan mulkin mallaka, 1906:
Marafa ya dad’e bai zaka ba,
Waziri ya dad’e bai zaka ba,
Balle Nasara mai d’an wando,
Ku sa kid’i mazaizai mu gani
Ko can gida fad’a mun ka sani,