Illolin wayo - BBC Hausa
Illolin wayo
http://www.bbc.com/hausa/vert_fut/2015/09/150929_vert_fut_the_surprising_downsides_of_being_clever
Shin basira za ta iya kasancewa matsala mai ban takaici maimakon alheri mai tarin alfanu? Watakila ka ja da wannan magana ko kuma ka yarda ko?
To David Robson ya bincika.
Kamar yadda Ernest Hemingway ya rubuta: ''Farin ciki a wurin masu basira abu ne da ba kasafai ba da na sani.''
Za a iya ganin wannan magana kamar wani karamin abu ne da ya shafi wasu mutane 'yan kadan, amma hasken da take bayarwa abu ne da zai iya shafar mutane da yawa.
Duk da cewa an san yana da iyaka amma har yanzu ana amfani da ma'aunin kaifin basira (IQ) a matsayin hanyar auna basirar mutum, kuma muna kashe makudan kudade wajen horad da kwakwalwa da bunkasa ta domin cimma wannan mataki na yawan maki na ma'aunin kaifin basira.
Hakkin mallakar hoto t
Image caption Damuwa na daya daga cikin abubuwan da masu basira ke fama da su
A wannan lokacin sabon tsarin jarrabar kaifin basira na tashe, bayan da aka ga tasiri da muhimmancinsa a cibiyoyin daukar soji na yakin duniya na biyu, da kuma yadda Lewis Terman ya yi amfani da tsarin wajen ganowa da kuma nazari a kan wasu yara 'yan baiwa.
A lokacin ya bincike makarantun California na yaran da suka fi kokari, inda ya zabo 1,500 wadanda ma'aunin basirarsu ya kai lamba 140 ko sama da haka.
Da aka hada gaba dayansu ne sai aka kira su da Ingilishi ''Termites'' (gara), kuma har zuwa yau ana nazarin rayuwarsu.
Fitacce a cikinsu shi ne Jess Oppenheimer, wanda ya rubuta wasan kwaikwayon nan na shekarun 1950 mai suna ''I Love Lucy''.
To amma ba duka daga cikin wadannan dalibai 'yan baiwa ba ne suka cimma abin da Terman ya yi tsammani ba.
A bisa wannan dalilin ne Terman ya ayyana cewa ''basira da cimma nasara a rayuwa ba lalle ne a ce suna da dangantaka''.
Ma'ana ba dole ba ne a ce mutumin da yake da basira ya samu nasarar zama wani abu a rayuwa.
Kuma ba wajibi ba ne basirarsu ta jawo musu farin ciki ba.
Image caption Masu wayo da basira kan samu kansu cikin kadaici
To amma ba wannan ba yana nufin a ce duk wanda yake da kaifin basira (IQ) ya gamu da matsala ko damuwa ba kamar yawancin mutane za su dauka ba, abu ne dai da zai iya kasancewa mai rikitarwa.
Maimakon su ga irin nasarorin da suka cimma a rayuwa, da dama daga cikinsu sun nuna nadama da damuwa cewa ba su cimma abin da ya kamata su cimma ba, idan suka yi la'akari da baiwar da suke da ita a lokacin suna da kuruciya.
Image caption Ba ko da yaushe wadanda suka samu cigaba tun suna matasa suke yin nasara a rayuwa ba
Tunanin irin nauyin da ke kan mutum musamman idan aka hada da irin tsammanin da wasu ke yi a kanka, abu ne da ke addabar yara da yawa masu kaifin basira ko wata baiwa.
Babbar misali ta wannan ita ce Sufiah Yusof wadda ke da baiwar lissafi, wadda aka dauke ta a Jami'ar Oxford tun tana da shekara 12, amma kuma ta yi watsi da karatun kafin ta yi jarrabawarta ta fita, kuma ta kama aiki a otal.
Wata matsala da ake yawan ji a wurin haduwar dalibai da tarukan intanet ita ce, mutane masu basira suna ganin irin matsaloli da gazawar duniya fiye da sauran jama'a.
Da ya gudanar da bincike tare da tambayar dalibai a makaranta a kan abubuwa da dama na rayuwa, Alexander Penny na Jami'ar MacEwan da ke Canada ya gano cewa wadanda suke da kaifin basira suna cikin damuwa duk tsawon rana.
Kuma abin mamakin shi ne damuwar ta al'amrun duniya ne na yau da kullum.
'' Ba wai cewa damuwarsu ta fi ta kowa ba ne, a'a, abin shi ne sun fi damuwa ne sosai akan karin wasu abubuwan,'' in ji Penney.
''Idan wani abu maras kyau ya faru sun fi tunani a kansa.''
Penny ya gano cewa zurfafa bincike na da alaka da basirar magana, wato irin abin da ake jarrabawa a wasannin jarrabawa na sanin kaifin basira (IQ) idan aka kwatanta da wasan harhada kalmomi (puzzles) ( wanda ya kan rage damuwa).
Masanin yana ganin iya magana ka iya sanya ka ka rike furta damuwarka (zancen zuci) kana ta tunanin a kai.
Ba lalle a ce hakan wata matsala ba ce, in ji shi, ''watakila sun fi sauran mutane gano hanyar magance matsala ne kawai,'' wanda hakan zai taimaka musu koyon darasi daga kura-kuransu.
Abubuwan da hankali ba ya gani
Gaskiyar lamari ita ce kaifin basira ba daya yake da yin hukunci ko yanke shawarar da ta fi dacewa ba, a wani lokaci ma shawararka sai ta iya kasancewa kamar ta sakarai.
Keith Stanovich na Jami'ar Toronto ya shafe shekaru goma da suka wuce yana tsara wata jarrabawa ta hankali, inda ta nan ya gano cewa hukuncin gaskiya wanda ba san kai a cikinsa ba danganci yawan kaifin basirar mutum ba.
Misali a nan shi ne abin nan da za ka ji mutum ya ce 'a ra'ayina', wanda hakan ke nuna cewa za mu yanke hukunci ne a bisa fahimta ko ra'ayinmu wanda hakan ke kara tabbatar da dabi'armu ko kuma ra'ayin namu a hukuncin da za mu yi.
Abin da ya fi dacewa a nan kawai shi ne, ka ajiye ra'ayinka gefe daya yayin da kake muhawara (wato idan ka ji wanda ya fi naka ka amince da shi ).
To amma matsalar ita ce kamar yadda Farfesa Stanovich ya gano, mutanen da suke da wayo ko kuma kaifin basira ba kasafai suke yadda su yi hakan ba idan aka kwatanta da wadanda basu da basira kamarsu ko kuma masu kaifin basira kamar na yawancin mutane gama-gari ne.
Wannan ba shikenan ba, domin mutanen da suka yi nasara a jarrabawar auna kaifin basira sun fi yin hukunci ko rike ra'ayi na son-kai.
Wato ba kasafai suke iya ganin gazawarsu ba duk kuwa da cewa sun isa sukan ra'ayin wasu ko kuma ganin kuskuren wasu.
Sannan kuma sun fi fadawa tarkon gurguwar fahimtar nan ta cewa idan abu ya cika faruwa fiye da yadda aka saba gani, a gaba ba zai faru ba sosai.
Ko kuma idan abu bai cika faruwa ba sosai akwai yuwuwar zai faru sosai a nan gaba.
Harwayau a bisa wannan fahimta, idan abu ya faru sau goma akwai yuwuwar ba zai faru ba a karo na 11.
Wannan mummunar fahimta ita kan sa masu hannun jari su sayar da hannun jarinsu kafin su kai kololuwar darajarsu, bisa fahimtar cewa nan da dan lokaci darajarsu za ta fadi tun da sun yi ta tashi.
To duka wannan dabi'a ce ta mutane masu kaifin basira, wadda kuma ba kasafai take kai su ga nasara ba.
Stanovich yana ganin akwai irin wannan matsala a tsakanin dukkanin rukunin al'umma.
''A yau akwai mutane da dama da suke yin abubuwa na rashin hankali duk da cewa suna da basira fiye da ta yawancin mutane,'' in ji masanin.
Ya kara da cewa, ''mutanen da suke yadawa iyaye ra'ayin watsi da allurar riga-kafi da wadanda suke yada karerayi a shafukan intanet yawanci suna da ilimi da basira sosai fiye da sauran mutane''
Wannan na nunawa karara cewa za a iya ruda da yaudarar mutanen da suke da wayo da basira, a kai su a baro.
To idan basira ba ta kai mutum ga yanke shawar ko yin hukuncin da ya dace ba, meye zai yi hakan?
Igor Grossmann na Jami'ar Waterloo da ke Canada na ganin ya kamata mu koma wa dabarar tun tale-tale wato ''hikima''
Da farko za a ga wannan dabara ta shi ta fi kama da kimiyya.
To amma shi da kansa ya amince cewa, ''hikima ba abu ne da za a iya gani a zahiri ba.''
''Amma idan ka duba ma'anar kalmar hikima ta gama-gari, za ka ga cewa mutane da yawa za su yarda cewa magana ce ta mutumin da zai yi hukunci mai kyau da ba san-rai a cikinsa.''
A wani bincike ko gwaji Grossmann ya gabatarwa mutanen da ya yi binciken a kansu wasu matsaloli daban-daban na rayuwa kama daga abin da suke gani za su iya yi a kan yakin Crimea.
Yayin da mutanen suke bayani kan yadda za su bullo wa matsalolin wasu masana tunanin dan-adam na auna dalilai ko hikimarsu da rauninta idan aka danganta ga san-rai;
Wato abubuwan dubawa a maganganun nasu, su ne, a ga ko za su iya yarda da iyakar iliminsu (rashin girman kai) da kuma ko suna kauce wa muhimman bayanai da ba su zo daidai da ra'ayinsu ba.
Image caption Wadanda suka ci nasara sosai a rayuwa sukan yi nadamar wasa da wata dama a baya
Wadanda suka samu maki mai yawa suna da alama ta wadatar zuci a rayuwa da kyakkyawar mu'amulla da rashin damuwa kan wata matsala wanda dukkanin wadannan abubuwa ne da kusan a ce ba a ganinsu a wurin mutanen da suke da dabara ko wayo ko kuma basira sosai.
Haka kuma yin hukunci na basira ya nuna alamun samun tsawon rayuwa, wato wadanda suka samu maki mai yawa za su iya samun tsawon rayuwa.
A takaice Grossmann ya gano cewa kaifin basira ba shi da alaka da dukkanin wadannan abubuwa da aka yi amfani da su a matsayin ma'auni.
''Mutanen da suke da kaifin basira za su iya saurin gabatar da ra'ayi ko matsayinsu kan abin da ya sa suke ganin ra'ayinsu shi ne na daidai, kuma za su yi hakan ne ta hanyar nuna fifiko ko san ransu.''
Wannan zai sa nan gaba masu daukar ma'aikata su rika la'akari da wadannan abubuwa maimakon matsayin kaifin basirar mutum (IQ).
Tuni kamfanin Google ya ce zai rika tantance mutanen da zai dauka aiki ta binciken abubuwa kamar rashin girman kai maimakon tsabar basira
Ita dai hikima ba za a ce a binne take cikin dutse ba duk irin matakin basirarka, wato komai rashin basirarka, kamar yadda Grossmann ya bayyana yana ganin za a iya horar da kai yadda za ka zama mai hikima.
Ya nuna cewa muna samun saukin ajiye ra'ayinmu idan muka yi la'akari da halin da wasu suke ciki maimakon mu kanmu.
Ta wannan hanya ya gano cewa idan ka gabatar da matsalarka a matsayin ''wani'' ko ''wata'' maimakon ''ni'' wannan na taimakawa wajen nesanta kanka da ra'ayin wanda hakan zai sa ka rage son ranka abin da zai kai ka ga muhawara da ta fi dacewa.
Ana sa ran karin bincike a wannan fanni zai sa a gano wasu dabaru.
Kalubalen shi ne yadda za ka sa mutum ya yarda da rauninsa.
Idan ba ka iya kawar da ji da kai da basirarka ba wato a kullum kana tunkaho da basirarka kenan, to zai yi wuya ka yarda cewa basirar taka tana hana ka ganin gaskiya ko daukar matsayin da ya fi dacewa.
Kamar yadda Socrates ya ce, mutumin da ya fi kowa shi ne wanda ya yarda cewa bai san komai ba.
Idan kana son karanta wannan a harshen Ingilishi latsa nan The surprising downsides of being clever