Hanyoyin Nazarin Jumla A Nahawun Hausa - Amsoshi
Home / GININ JUMLA / Hanyoyin Nazarin Jumla A Nahawun Hausa
by Shehu Awwal on 03:06 in GININ JUMLA
08036384676
Nahawu harshen Hausa fage ne da manazarta suka gudanar da zuzzurfan bincike a kansa. Duk da cewa harshen Hausa ya na da wadatattun kalmomi da kowane harshen duniya yake da su. Nahawun harshen Hausa ya na da rassan nazari guda biyar manya Akwai fanni nazarin gundarin sauti da na nazarin tsarin sauti, har-ila-yau akwai fannoni ginin kalma da na ginin jumla da kuma na ilimin ma’ana. Masana da mazarta ba fannin da ba su gudanar da nazari a kansa ba, sai dai idan aka yi la’akari da karin maganar harshen Hausa da ake cewa “ilimi gulbi ne mai zurfi wanda ba a kure shi”. Kenan duk da irin gudummawar da aka bayar, har yanzu akwai sauran abin dubawa. Sanin haka shi ya sa nazarin ya fara da bitar ayyukan da suka gabata a babi na d’aya, sannan a ciki an bayyana dalilin da ya sa ake son gudanar da wannan nazarin .
Bayan bitar ayyukan da masana da manazarta, suka gudanar, da shi an k’ebe wa nazarin hujjar gudanuwa. Don haka aka k’ebe wa nazarin farfajiya a fannin ilimin ginin jumla. Aikin zai sanmi nasarar gudunuwa ne ta bin hanyoyin gudanar da bincike kamar yadda aka bayyana a nan gaba. Da irin muhimmancin da binciken yake da shi in an kammala, nad’ewa ita ce marfin babin.
A babi na biyu mai suna “Azuzzuwan kalmomi a taskar masana nahawu”. Sauran fannonin nazari na ilimi shi ne ake ganin ya dace a gudunar da bincike a fannin hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Da fatar Allah ya sa a sami nasarar gudanar da binciken bisa k’a’ida domin amfanin masu bincike da manazarta harshen Hausa.
Masana da dama sun gudanar da ayyuka a kan nahawun Hausa, tun daga Turawan mulkin mallaka da suka yi aikin rarraba ‘bangarorin nazarin nahawun Hausa, bisa tsarin harshe Ingilishi har zuwa ga masana ‘yan gida da suka gaji Turawan, duk abun guda ne. Ire-iren wad’annan ayyukan masanan zamani musamman wad’anda suka gudunar da aikinsu kan yankin suna da ajin sifa da kuma ajin kalmomi masu aikin irin na nahawun harshen Hausa. Inda wannan aikin zai baje hajarsa a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Da farko kafin a shiga ka’in-da-na’in cikin aikin za a yi waiwayen ayyukan da aka gudanar wad’anda suka shafi nazarin ginin jumla a nahawun Hausa.
Galadanci, 1976. Ya rubuta littafin mai suna “An introduction to Hausa Grammar”. A cikin wannan littafin an yi zancen kan nahawun ginin jumla, inda aka nazarci wasu mahimman abubuwa d’angane da ginin jumlar Hausa. Amma a cikin wannan nazarin za a fito da hanyoyin nazarin jumla ne a nahawun Hausa, ba tare da ke’be wasu ‘bangarori ba wannan nazarin za a fito da Hanyoyin nazarin jumla ne a nahawun Hausa.
Galadanci da Wasu, 1980. Sun wallafa wani littafi mai suna “Hausa a Textbook of Methodology.” Littafin ya yi bayanin jumloli masu k’unshe da fi’ili a cikin nahawun Hausa. Bayaninsu ya tak’aita ne kan jumla mai d’auke da fi’ili da lokaci a cikinsa, a nan bayaninsu ya tak’aita. Wannan binciken zai zayyano ire-iren Hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, kamar yadda suke a sauran harsunan duniya.
Skinner da Wasu, 1976. Sun wallafa littafi mai suna “Hausa a sauk’ak’e: jagoran nahawun Hausa”. A cikin wannan littafin an kawo bayani akan azuzuwan kalmomin Hausa da k’a’idojin rubutun Hausa. Wannan littafin yana da alaka da da wannan nazarin Sai dai wannan aikin zai bi sawun hanyoyin nazarin jumla ne a nahawaun Hausa, maimakon sanin azuzuwan kalmomi kawai.
Calvin, Y.G. 1985. Ya rubuta wanni littafinsa mai suna “Nazarin Hausa a k’ananan makarantun sakandare na d’aya’’. A nan ya yi bayani kan Sasauk’ar jumlar Hausa sai dai ya tsaya ne kan cike gurabe, ba tare da an gudanar da gamsashen bayani game da jumlar Hausa ba. Shi kuwa wannan aikin zai yi tsokaci ne a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Zaria, A.B. 1981. Ya rubuta littafi mai suna “Nahawun Hausa”. A cikin wannan littafin ya takaita bayanin wasu matakan nazarin jumla irin su; suna, aikatau, lokaci, amsa-kama, tare da misalan jumloli nahawun Hausa a nan aikin ya tsaya. Bai ci karo da wannan nazarin ba, domin shi wannan nazarin ya dubi hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Umar, 1985. Ya gudanar da aikinsa na kundinn digiri na farko a Sashen Harsunan Nijeriya, Jamia’ar Usmanu Danfodiyo Sakkwato, kan “Bishiyar li’irabi a cikin nahawunn Hausa”. Wannan aikin na Umar Cike yake da matsaloli dangane da rabo ko bayanan wasu daga cikin azuzuwan kalmomin harshen Hausa. Ya dubi k’wayoyin harshen Hausa ta fuskar ajin nasaba da mallaka, amma a daidailiyar Hausa. Don haka ba zai ci karo da wannan aikin ba, saboda shi wannan aikin ya yi tsokaci da bibiyar hanyoyin nazarin jumla ne a nahawun Hausa.
Lawal, 1985. ya gudanar da nasa bincike a kan ajin Sifa, mai taken “Gurbin Sifa a cikin jumlolin Hausa” a sashen harsunan Nijeriya na jami’ar Usmanu Danfodiyo sasakkwato. Inda ya dubi yanayin zuwan ajin sifa tare da suna. Sannan ya dubi yadda kwayoyin ma’anar –n da -r ta fuskar zaman takewar sifa da suna, tsarin daidaiciyyar Hausa. Sai dai wannan aikin zai yi bayani ne game da hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, tare da waiwayar azuzuwan kalmomin nahawun Hausa.
Umar, S. 2012. Ya gudanar da aikinsa na kundinn digiri na biyu a sashenn harsunan Nijeriya, jami’ar Usmanu Danfodiyo sakkwato, kan “Matsayin ’yan Rakiya a Yankin Suna: Tsokaci a kan k’irgau”. Inda aikinsa ya dubi wasu sassa na nahawu. Don haka ba zai ci karo da wannan aikin ba, saboda shi wannan aikin zai yi bayanin hanyoyin nazarin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Amfani, A.H. 1995. Ya yi zuzzufar nazari a kan “giredin aikatau na Hausa” domin ya sama masa matsuguni sosai a rabe-raben kalmomin Hausa, shi giredi kwayar ma’ana ce mai aiki irin na nahawu (functional categoriy) a cikin jumla. A nan ya yi bayani aikatau Hausa da aka nazarce su bisa tsarin nazarin na ci gaba zamani. Nazarin zai tsaya ne kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Amfani, A.H. 1996. Ya gudanar da nazari a kan ”Aspect of Agreement Relations in Hausa Clause Structure”. A nan ya yi bayanin Mafayyaciya wato (agreement element (AGR) ) da lokatak’ (tense aspect) da ajin sifa kuma ya bayyani gamsashe bisa tsarin nazari na zamani. Amma wannan aikin zai yi bayani daki-daki a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Amfani, 2004. Ya gabatar da mukala mai suna “waiwaye adon tafiya”. A nan ya yi bayanin wasu k’wayoyin ma’anar tare da kawo rabe-rabensu a fannin nahawun Hausa, bisa tsarin nazari. Wannan nazarin zai tsaya ne kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Rabi’u, da wasu, 1988. Sun gudanar da wani aiki a kan nahawun Hausa, cikin wanin littafi da suka buga mai sunan “sabuwar hanyar nazarin Hausa: ‘Don kananan makarantun sakadare”. A nan ma sun yi bayani kan azuzuwan kalmomin da tsarin jumlar Hausa, ba tare da an gudanar da bayani kan zamantakewan azuzuwan kalmomi a cikin jumlar ba. Amma wannan aikin zai yi tsokaci ne daki-daki a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Sani, 1981. ya rubuta littafi mai suna “Nahawun Hausa”. A ciki ya bayyana k’wayoyin ma’ana ta fuskar ajin sifa da adadi a jinsi. Shi ma ya yi aikin nasa ne ta la’akarin da matsayinsu a daidaitaciyyar Hausa. Wannan nazarin ya tsaya ne a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Safiyanu, B. K. 2013. Ya gudanar da aikinsa na kundinn digiri na biyu a sashenn harsunan Afirika da al’adu Jami’ar Ahmadu Bello Zariya, kan “Kwatancin Wasun Bayanau (Rukunan Nahawu Dangin
Suna) A Hausa Da Fulfulde” binciken a nan ya tsaya, kuma bai cikaro da wannan nazarin ba, na hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Bagari, D.M. 1987. A cikin littafin sa mai suna “Hausa Subordinate, Adverbial Clauses, Syntax and Semantics” ya kawo mahimman sassan nazarin jumlar Hausa, irinsu; aikatau (Adverb) lokaci (Tense Aspect) yankin Suna wato (Noun Phrase). Ya yi bayani gamsasshe game da wasu sassan jumlar Hausa. Wannan binciken ya tsaya ne a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Jinju, 1988. A cikin littafin sa mai suna “Rayayen Nahawun Hausa”. Ya yi Magana a kan azuzuwan kalmomi nahawun Hausa tare da nau’o’in jumlar harshen Hausa. Amma bai fito da hanyoyin nazarin jumla ba, wannan nazarin zai yi bayanin hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa ta yadda mai nazari zai fahimce su daki-daki, domin kwalliya ta bi ya kudin sabulu.
Hassan, 1999. Ya yi magana ne kan suna a cikin littafinsa mai suna “Hausa Language”. Wanda aikin nasa ya danaganci tsarin yakin suna a cikin jumlolin Hausa. An buga aikin da ingantattun bayanai. Wannan aikin zai tsaya ne kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Sani, M.A..Z. 1999. Ya kawo a cikin littafinsa mai suna “Tsarin sauti da na nahawun Hausa”. Inda ya kawo kasha-kashen azuzuwan kalmomi tare da bayani kan suna. Binciken zai tsaya ne kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
‘Yar’aduwa, T.M da wasu. 2007. Sun wallafa littafi mai suna “harshe da adabin Hausa a kammale don Manyan makarantun sakandare”. A cikin littafin ya kawo suna da sifa da bayanau da nasaba da adadi da jinsi. Ya bayana yadda suke daki-daki tare da misalansu a cikin jumla. Wannan nazarin ya tsaya ne a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Ibrahim, da Wasu, 1989. Ya bayyana wasu kalmomin da jumloli da sassan jumloli da karin sauti da kuma irinsu, Suna da wakilin suna da aikatau da sifa da mahadi da kuma harafi a cikin littafin sa mai taken “Darussan Hausa na d’aya”. Wad’annan duk bayanan da suka gabata cikin wannan nazarin, mai d’auke da hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa zai tsaya.
1.2 HUJJAR CI GABA DA BINCIKE
Bisa la’akari da zuzzzurfan nazari da bincike da ka yi a kan bitar ayyukan da suka gabata a kaso na 1.1 ba a samin wanda ya yi nazari a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun harshen Hausa ba, sai dai wasu sun taba ne kan wasu rassa kuma zai ba da gud’unmmawa wajen nazarin jumlolin a harshen Hausa kuma ya zame masu hasken da zai haska masu hanyar samin yadda a ke nazarin jumla ne ko gefe wannan shi ne ya ba da damar ci gaba da yin aikin ko bincike da a ke yin a hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Binciken bai ci karo da wani aiki ba da ya gabata wannan shi ya sa a ka ci gaba da wannan binciken don a samin abin dubawa ga d’alibai ‘yan’uwan masu neman ilimi.
1.3 MUHIMMANCIN BINCIKE
Bincike kowane iri ne ya na da muhimmanci ga rayuwar al’umma, da yake zai iya ilmantarwa a kan wani abu da ba a sani ba, ko ya fito da muhimmancin wani abu don mutane su yi koyi da shi amfana, ko kuma ya fito da illar wani abu don mutane su gaju masa. Saboda haka shi ma wannan bincike ya na da nasa muhimmancin. Wannan binciken ya shafi hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Saboda haka zai zama a matsayin cike gurbi a kan abin da aka bari a baya wajen bayyana jerin hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Wannan nazarin yana da mahimmanci domin zai taimakawa d’alibai ta fuskar samun damar sanin irin yadda ake gudunarar da nazari jumlolin harshen Hausa ta yadda zai zamo abin sauk’in karatu kuma ya taimaka wa manazarta.
Kammala wannan bincike zai fito da tsarin hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, fili ta yadda mahimancinsa zai bayyana don samun saukin fahinta. Kundin zai taimaka wa sauran d’alibai su ma, su mayar da hankali wurin bincike fannin Nahawun Hausa domin su samar da abin karantawa musamman irin hanyoyin nazarin ilmin ma’ana a nahawun Hausa, da ya taimka wa wajen bayar da ingantacciyar ma’ana a cikin jumlolin harshen Hausa.
Wannan binciken ya shafi nahawun harshen Hausa ne. Nahawun Hausa ya karkasu zuwa gida biyar, kamar yadda masana fannin suka nuna. Watau akwai abin da ya shafi ilimin gundarin sauti (Phonetics) da ilimin tsarin furuci (Phonology) da ilimin ginin kalma (morphology) da ilimin ginin jumla (syntax) da kuma ilimin ma’ana (semantics). wannan bincinken an gudanar da shi a fannin ilimin ginin jumla, inda aka yi tsokaci kan d’aya daga cikin fannonin nahawun wato fannin ilimin gargajiya inda aka za’bI ‘bangaren nazarin jumla. A nan ne aka ke’be Hanyoyin da aka bi wajen nazarin jumla, don ya zauna wajen da za a gudanar da nazarin.
Wananan bincike za a yi akan da wasu mahimman hanyoyi wajen gudanar da shi Hanya ta farko ita ce duba ayyukan da masana suka yi ta fuskar rubutu da wallafa mujallu da littafai da kuma kundaye da mak’alu a fagen ilimi. Hanya ta biyu ita ce binciken cibiyoyin nazarin harsunan Nijeriya da dak’unan karatu da shi ga yanar gizo, (internet), domin fito da ayyukan da za su taimaka wajen kammalar wannan nazarin.
Wata hanya kuma ita ce neman shawarwarin daga manyan malaman nahawun harshen Hausa, musamman wad’anda suka k’ware a fagen ilimin ginin jumlar Hausa, da nahawun Hausa gaba d’aya. Hanya ta k’arshe ita ce, ziyartar d’ak’unan karatu na manyan makarantu da jami’o’i domin samun nasarar kammaluwar nazarin.
A k’arshe wannan babi, babi ne dake d’auke da shimfid’a a farkonsa, sai kuma aka yi bayani a kan abubuwan da suka shafi wannan nazarin, kamar littfi hujjar ci gaba da bincike da mahimmancin bincike tare da matakan da aka bi domin gudanar da binciken. Har-wa-yau an yi bitar ayyukkan da suka gabata, a fagen ilimin nahawun harshe Hausa, domin samun k’arin bayani game da aikin. Farfajiya bincike da hanyoyin gudanar da bincike tare da duba iyakar binciken su, suka biyo bayan k’unshiyar babin. Daga k’arshe sai aka rufe babin da jawabin kammalawa, watau nad’ewa a tak’aice.
AZUZUWAN KALMOMI A TASKAR MASANA NAHAWU
A k’alla akwai fannoni guda biyar manya da ake nazari game da nahawun harshe (grammar). Wad’anda suka k’unshi; Nazarin gundarin sauti (Phonetics) da nazari akan fannin tsarin ilimin furuci (Phonology) da nazarin ginin kalma (Morphology) da nazarin ginin jumla (Syntax), sai kuma nazarin fannin ilimin ma’ana (Semantics). A fahimta ta zamani (Radford, 1981), nazari a kan nahawun kowane harshe ba ya kammaluwa sai ya k’unshi nazarin tsararre a kan wad’annan fannoni.
An dad’e ana gudanar da bincike da nazarce-nazarce kan nahawun Hausa, amma duk da haka a kullum ba a rasa samun wad’ansu matsaloli na fahimta wad’anda kan tilasta yin sabon nazarin mai kyau bisa tsari na zamani. A wannan bincike an nazarci hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, wanda ya k’unshi, sanin azuzuwan kalmomi, da fasalin su. Sannan a nuna yadda suke kasancewa a cikin jumla, da guraben da ya kamata kowanne ajin kalma ya zauna a cikin jumla. Za a bayyana yadda dokokin ginin jumla suke tare da gabatar da fasalin nazarin jumla, sannan a kawo yadda tsarin bishiyar li’irabin nahawu take a harshen Hausa.
Ilimin ginin jumla fannin ne da ake bin dokokin nahawun harshe domin amfani da azuzuwan kalmomi (word classes ) a matsayin tubalan da za a yi amfani da su a jeranta su domin a gina zance bisa k’a’idar nahawu. A wannan fannin ne ake bayanin yadda ake sarrafa kalmomi a had’a su da juna don su samar da jumla gamsasshiya.
2.1 WAIWAYEN AZUZUWAN KALMOMIN NA HARSHEN HAUSA CIKIN TASKAR MASANA
Azuzuwan kalmomi su ne mahimman tubalan da ake harhad’awa Don gudanar da ginin jumla. Kusan kowanne ajin kalma ya na da nasa muhalli a fagen tsarin nazarin jumla. Wato abin nufi a nan shi ne, kowanne ajin kalma ya na cin gashin kansa ne a fannin nazarin ginin jumla.
Bisa la’ak’ari da lokaci mai yawa da ake yin nazarin kashi-kashi, azuzuwan kalmomi na harshen Hausa ana kuma ba kowa ne kashi nasa suna. Akwai ajin sunaye (Nouns) da ajin aikatau (verbs) da ajin sifa (adjectives) da ajin bayyanau (adverbs), da makamantan su.
Masana da dama sun ba da tasu gudunmawa wajen fito da yadda azuzuwan kalmomin suke, abin lura a nan shi ne masana suna da tsari na musamman da suke bi na ba da sunaye ga azuzuwan kalmomi. An yi wani zamani a farko inda aka rika tilastawa harsuna su bi tsarin rabe-raben kalmomi na wani harshe a da an yi lokacin da harshen latin, (greek), ya gawurta shi ne ma’aunin ga sauran harsunan turai wajen raba kalmomin su. Abin nufi shi ne duk ajin kalma da latin ke da shi, to tilas ne a ce harshen Ingilishi da Faransanci da Jamusanci suna da wannan aji. Ko ba shi, sai an k’irk’iro shi!
Rabe-raben kalmomin wani tsari ne da masana ilimin kimiyyar harshe na zamani (Moden Linguistics) suka samar da dama k’warai, dammar kuma ta karfafa gudanar da bincike mai cin gashinkai na kowane harshe. Masana sun lura cewa ta hanyar bincikar kowane harshe shi kad’ai, za a gano arzikin harshen dangane da ire-iren kalmominsa da kuma ke’ba’b’ben tsarinsa na nahawu. Masana irin su Chomsky, sun bayar da gud’unmawa sosai wajen sake fahimtar yanayin tsarin harshe da kuma kawo hanya mafi dacewa ta aiwatar da nazarin nahawun harshe. Alal misali; Chomsky ya na nuna cewa akwai wani tsari na bai-d’aya da yake ‘boye a halin yanzu na tsarin nahawun harshen duniya baki d’ayansu (Universal Grammar). Ya nuna cewa wata rana za a cimmma wannan tsari na bai d’aya. Ya ce, ta hanya mafi dacewa ta kaiwa ga wannan tsari, ita ce ta yin nazarin zuzzurfa a ke’bance na tsarin nahawun kowane harshe, sannan daga baya a tace abubuwan masu kama da juna, ya ce su ne gama-gari (Universal), wad’anda suka kasa shiga cikin wannan rukuni na ‘yan gama-gari, to sai a ajiye su a mala, har sai ilimi ya k’aru, wanda zai ba da dama a sa su a wannan ajin na ‘yan gama-gari.
Bisa la’ak’ari da ajin kalmomi (Lexical Categories). Chomsky (1986:p2) ya bayyana cewa ana iya raba dukkan kalmomin harshe gida hud’u bisa wata daraja mai baki biyu, wato kasancewa (+) ko rashin kasancewa (-). Ga yadda ya yi rabon.
suna (S) = +S, - A
Aikatau (A) = +A, - S
iii. Sifa (SF) = +S, + A
Harafi (H) = S, - A
abin nufi a nan shi ne suna, suna ne (+S) ba shi da alak’a da aikatau (-A). Aikatau, aikatau ne (+A) kuma ba da alak’a da suna (-S), sifa ta shafi suna (+S) ta kuma shafi aikatau (+A), harafi bai shafi suna ba (-S), haka kuma bai shafi aikatau ba (-A).
Bayan haka Amfani, 1996. A cikin mak’arlar da ya gabata a Sashen Harsunan Nijeriya Jami’ar Usmanu ‘Danfodiyo Sakkwato, ya bayyana rabe-raben kalmomin Hausa, bayan haka ya bayyana ra’ayoyin rukunin mutanen farko da suka yi aikin raba kalmomin. Abney (1987:P62) ya k’alubalanci rabon da Chomsky, inda ya ce lalle akwai wasu kalmomin harshe wad’anda ba su samu shiga ba, wad’anda kuma tilas ne a sa su cikin rabon. Shawarar ta abney (1983) ita ce abu mafi k’yau shi ne a ce kalmomin harshe sun kasu kasha biyu: masu yin aikin irin na nahawu a cikin jumla da wad’anda kalmomi ne kawai wad’anda an san gurabun da suke cikewa a cikin jumla. Don haka kalmomi irin su k’wayar ma’ana mai nuna mallak’a (possessive) ko nasaba (genetive) ko lokaci (tense) ko tak’i (aspect) da makamantansu, kalmomi ne masu yin aiki na nahawu (functional categories) a cikin jumla. Kalmomin irin su suna (noun) da aikatau (verb) da sifa (adjective) kalmomi masu gurabe na d’indindin (non functional categories) a cikin jumla. A nan wannan nazarin zai d’auki kowane aji na kalmomin Nahawun harshen Hausa ya yi cikakken bayani a kansa kamar haka:
Suna da Rabe - rabensa
Suna kalma ce ta nahawu wadda ke bayanin lafazin da ake amfani da shi wajen ambatawa kowane abu na rayuwa, mai rai ne, ko maras rai, yana motsi ko ba ya motsi, mutum ne ko dabba ko wani abu wanda ke kasantuwa a tsarin rayuwar yau da kullum. Duk a na ambata masa wannan kalma ta suna. Kusan ba wani abu da d’an’Adam ya bar shi ba tare da ya ambata masa kalmar suna ba. Misali:
Mutane Wurare Dabbobi K’wari Sauran abubuwa
Shehu Makaranta Doki Gwano Itace
Musa Zariya Akuya Gara Kogi
Citumu Katsina Rak’umi Cinnaka Ciyawa
‘Danladi Masallaci Giwa Tururuwa K’arya
Rabi Kasuwa Zomo Kiyashi Yashi
2.1.1.1 RABE – RABEN SUNA
Suna ya kasu zuwa rukunoni daban – daban na nazari, gwargwado yadda tsarin da suna ya k’unsa.
1- Sunan yanka. 2- Suna gama – gari 3- Suna gagara - k’irga.
4- Suna tattarau. 5- Suna hard’ad’d’e 6- Suna d’an’aikatau.
Wad’annan su ne rabe - raben ajin suna, bisa la’akari da rukunin da kowanne suna ya fito. Yanzu za a d’auke su d’aya bayan d’aya a yi bayanin su domin samun haske a game da su.
2.1.1.1.1 Sunan Yanka
Sunan yanka suna ne da al’umma suka amince da shi don su rik’a ambaton sunayen abubuwa da shi ciki har da sunayen mutane da sauran halittu. Ana amfani da sunan yanka ne wajen bambance d’aid’aikun halittu da abubuwa da shi ta fuskar jinsi da adadi. Sunan yanka yana iya kasancewa sunan mutane ko dabbobi ko tsuntsaye ko tsirrai ko duwatsu ko muhalli da makamantan su. Misali: Musa, Tururuwa, Zaki, Akuya, Makaranta, Nijeriya d.s.
2.1.1.1.2 Suna Gama - Gari
Wannan nau’in na suna ana amfani da shi, wajen ambaton abubuwa na tarayya. Wato ana kiran wasu sunaye da suka cancanci a had’e su wuri guda don su samar da sunayen rukuni na tarayya wajen ambato, ba tare da an bambanta sunayen abubuwan ba zuwa d’aid’aikun suna. A tak’aice suna ne da al’umma suka za’ba wajen ambata wa wasu rukunonin halittu da suka cancanci ambato a cikin adadi na tilo. Misali: Mutum, Dabba, Tsuntsu, K’waro, Littafi d.s.
A nan ba sai an ware wani daga cikin rukunin ba, an ambaci wani lak’abi da ya shafe shi, shi kad’ai ba. Wato dai ana iya kiran sa da cewa suna ne na bai-d’aya.
2.1.1.1..3 Suna Gagara – K’irga
Wannan nau’in na suna, suna ne na abin da ba a iya k’irga shi da d’ai- d’ai da d’ai-d’ai. Ire-iren wad’annan abubuwan sun had’a da: Madara, Nono, Yashi, K’asa, Gishiri, Gari. d.s.
Abin lura a nan shi ne, kowane d’aya daga cikin misalan da aka bayar, ba wanda zai iya d’aukar kowane kaso ya ce zai iya k’irga shi d’aya bayan d’aya don gane yawan adadinsa. Don haka ake kiran kason da suna gagara - k’irga.
2.1.1.1.4 Suna Tattarau
Shi kuma wannan kashin na sunatattarau, yana k’unshe da sunayen abubuwa ne wad’anda galibi ana samun su ne a cikin rukuni d’aya. Kuma sunan kan zo a adadi mai alak’a da jam’i. Abin nufi sunan yakan tattaro sunayen abubuwa da dama wad’anda suka had’a da jinsin tamata da na namiji a matsayin suna guda. Kuma ya had’a da sunayen abubuwa da na halittu, kamar irin su: Garke , Ayari, Runduna, Bataliya, Gungu d.s.
Wad’annan sunayen ana iya samun kowane jinsi a cikin kowane suna na tattarau.
2.1.1.1.5 Hard’ad’d’en Suna
Shi kuma wannan nau’in na hard’ad’d’en suna ana had’a kalmomi biyu ko fiye ne, masu zaman kansu ta hanyar lik’a su da karan-d’ori ko k’wayoyin ma’ana ta –n ko –r don su ba da sunan wuri ko wani abun amfanin yau da kullum.Misali: Bayangida, Gidanwaya, Gidanrediyo, Bakinkogi, Tuma-k’asa, Malam-bud’e-littafi, Cika-ciki, K’ato-da-lage, Ciki-da-alako, Rub-da-ciki, Kau-da-bara
Da makamantarsu.
2.1.1.1.6 Suna ‘Dan’aikatau
Shi kuma wannan nau’in na suna d’an’aikatau ya sha bamban da sauran nau’o’in sunayen da aka ambata a baya. Domin suna d’an’aikatau ya fito ne daga kalmomin aikatau. Wato suna ne mai d’auke da kalmar aikatau wadda aka yi wa d’afi ta koma suna. Misali:
Kalmar Aikatau Cikakka ‘Dafi da Kalmar Aikatau Kalmar Suna ‘Dan’aikatau
Tafiya ma- + tafiya Matafiya
Noma ma- + noma Manoma
Su ma- + su + -nta Masunta
Wannan shi ne yanayin ajin suna da rabe-rabensa a nahawun harshen Hausa.
2.1.2 Wakilin Suna
Wakilin Suna yana d’aya daga cikin ginshik’an rukunnan nahawun Hausa. Wakilin suna wata kalma ce da ake amfani da ita wajen tsarin ginin jumla a nahawun harshe don ta wakilci kalmar suna a muhallin da kalmar suna ya kamata ta fito, amma saboda wani sharad’in nahawu ya zama kalmar sunan ba ta fito a wannan muhallin ba. Ma’ana, amfani ake yi da ajin kalmomin wakilin suna a madadin kalmar suna a fagen nazarin jumla. Misali:
1-shi maimakon Audu
2-Ita maimakon Binta
3-Su maimakon ‘Dalibai
Misalin wakilin suna a cikin jumla shi ne;
4-Musa ya a mare ta
5-Shi ne ya kama akuya.
Wakilin suna shi ma ya rarrabu zuwa rukunonin nazari kamar haka:
i- Wakilin suna katsattse.
ii- Wakilin suna nunau.
iii- Wakilin suna tambayau.
iv- Wakilin suna madubi.
2.1.2.1 Wakilin Suna Katsattse
Wannan nau’in na wakilin suna katsattse, ya na iya cin gashin kansa a k’a’idar rubutun nahawun harshen Hausa. Abin nufi a nan shi ne ya na iya zama shi kad’ai a matsayin kalma mai cikakken aiki, ba tare da ya had’u da wata kalma ta nahawu ba wajen wakiltar suna a cikin jumla. Kuma ana amfani da shi wajen fayyace sunan mutum na d’aya da na biyu da na uku. Haka kuma ana iya nuna adadin sunan da yake wakilta, wato a san sunan tilo ne ko jam’i. A na iya sanin jinsin da sunan ya fito, wato sunan namiji ne ko tamata. Misali:
Mutum na d’aya (Mai Magana) Tilo Jam’i
Namiji: Ni
Tamata: Ni
--------------- ----- Mu
Mutum na biyu (Abokin Magana) Tilo Jam’i
Namiji Kai
Tamata Ke
------ -------- Ku
Mutum na uku (wanda ake magana a kansa/Sha Magana) Tilo Jam’i
Namiji Shi
Tamata Ita
--------- ----- Su
2.1.2.2 Wakilin Suna Nunau
Shi wannan nau’in na wakilin suna, yana wakiltar suna ne ta hanyar nuni zuwa ga sunan da yake wakilta. Ana amfani da shi ne wajen nuna wani abu da shi, abin na kusa ne ko na nesa. Kalmomin wakilin suna nunau iri biyu ne; akwai dogo sannan akwai gajere.
2.1.2.2.1 Wakilin Suna Nunau Dogo
Wakilin suna nunau dogo ya na iya zama da kansa wajen wakilci. Sannan kuma yana zuwa a cikin jumla don ya wakilci suna. Kuma yana fayyace jinsi da adadi na sunan da ya wakilta. Sannan yana nuni kan wani abu da yake a kusa ko na nesa. Misali:
Kusa Nesa Jinsi
wannan wancan Namiji
wancan waccan Tamacce
wad’annan wad’ancan Jam’i
2.1.2.2.2 Wakilin Suna Nunau Gajere
Wannan nau’in na gajeren wakilin suna nunau, gajeren zubi gare shi in aka kwatanta shi da dogon wakilin suna nunau. Haka kuma ba ya iya zaman kansa har sai an jingina shi da wata kalma. Dole sai ya sami abin da zai jingina da shi kafin wakilcin nasa ya inganta. Ana amfani da k’wayoyin ma’ana na –n da –r tare da kalmomin wakilin suna nunau. Misali:
Kusa Nesa
-n nan (gidan nan) -n can (gidan can)
-r nan (rigar nan -r can (rigar can)
-n nan (yaran nan) -n can (yaran can)
2.1.2.3 Wakilin Suna Tambayau
Wannan nau’in kuma kamar yadda sunan ke nuni, ya ji’banci yanayin tambaya ce. Duk lokacin da aka yi amfani da shi, to tabbata tambaya ce ake yi. Haka kuma shi wannan wakilin suna tambayau iri biyu ne: Akwai na gaba d’aya (wanda ya had’a da mutum da abubuwa) da kuma na fayyatacce abu (wanda yake rarrabe mace da namiji). Misali:
Gaba ‘Daya
Wa? Mutum Su wa?
Me? Abu Su me da me?
Fayyatacce
TILO JAM’I
Wanene? Su wanene?
WAKILIN SUNA MADUBI
Wakilin suna ‘madubi’, shi kuma inuwa ce ta ‘suna’ ko wakilin suna katsattse. Shi ba ya zaman kansa. Duk inda aka faxe shi, to tabbata an riga an ambaci sunan nan ko wakilin suna katsattse da ya zo a farkon jumla. Misali:
Mai Magana Tilo Jam’i
Namiji kaina
Tamata kaina
------- ------ kanmu
Abokin Magana Tilo Jam’i
Namiji kanka
Tamata kanki
--------- -------- kanku
Sha Magana Tilo Jam’i
Namiji kansa
Tamata kanta
--------- --------- kansu
Kowane misali aka d’auka a nan, ba zai iya zaman kansa ba. Misali:
Ni kaina
Audu kansa
Shi kansa
Binta kanta
Ita kanta
2.1.3 Ajin Sifa.
Sifa kalma ce ta nahawu wadda takan zo gabanin suna ko bayansa a harshen Hausa, don ta fayyace suna ta fuskar launi ko tsarin jiki da ya shafi girma ko k’ank’anta da makamantan su. Tana bayyana jinsi da adadin suna a tsarin Nahawun Hausa Misali:
Binta ta sayi farar
Jaka faraa Binta taa sayaa.
Farin gida ya k’one.
Gida farii ya k’one.
A wannan misalin na (a) da yake a sama an nuna cewa, sifa takan zauna kafin kalmar suna (Sn.), tare da harafin –n ko –r a lik’e da ita don ta nuna cewa ta zo kafin suna. Haka abin yake a misalin na (c). A gurbin misali na biyu (b) da yake a sama kuwa, sifar tana bayan suna ne, kuma babu harafi a tare da ita, watau a k’arshenta. Maimakon haka sai wasalinta na k’arshe ya zama dogo don ya nuna cewa ajin sifar ya biyo bayan ajin suna ne. Haka kuma abin yake a misali na (d) k’wayoyin ma’ana na –n da –r suke nuna jinsin da ajin sifar ya kasanta. Dole ne idan k’wayar ma’ana ta –n ta zo tare da sifa ya kasance sunan namiji ne sifar ke fayyace wa, idan kuwa k’wayar ma’ana ta –r ta zo tare da sifa to dole ne kalmar sunan da sifar ke fayyace wa ta zamana tamata. Misali:
k’aramin gidaa gidaa k’aramii
b) k’aramar goonaa goonaa k’arama
c) kooren ganyee ganyee kooree
d) kooriyar ciyawaa ciyaawaa kooriyaa
e) doogon riimii riimii doogoo
f) dooguwar giginyaa giginyaa dooguwaa
Ajin sifa shi ma yana da nasa nau’o’in kamar haka:
Sifa Sassauk’a
Sifa Nanatau
Sifa ‘Yar aikatau
2.1.3.1 Sifa Sassauk’a
Wannan nau’i na sifa an san shi da tsari ne a sauk’ak’e. Sifar ta k’unshi saiwar kalma da d’afa-k’eya. Misali:
bak’i bak’a bak’ak’e
shud’i shud’iya shud’aye
dogo doguwa dogaye d.s
Idan an lura za a fahimci saiwar kowace kalma da d’afa-k’eyarta. A kalmar bak’i , tushen kalmar shi ne ‘bak’’ da d’afin wasalin ‘i’ ko na ‘a’ sunan namiji ko ‘a’, a sunan tamata ko ‘ak’e’ a jam’i. kalmar shud’i, tushen kalmar shi ne ‘shud’’ da d’afin wasalin ‘-i’, ko ‘a’ sunan namiji ko wasalin ‘-iya’, a sunan tamace ko wasalin ‘–aye’ a suna jam’i. Kalmar dogo mai tushen kalma ‘dog’ da d’afin wasalin ‘-o’, a sunan namiji ko d’afin wasalin ‘-uwa’, a sunan tamace ko d’afin wasalin ‘–aye’, a suna jam’i.
2.1.3.2 Sifa Nanatau
Nau’in wannan sifa shi ne wanda ke da tsari irin na maimaicin kalmomi. Wad’anda ba su la’akari da jinsi, ko adadi balle jam’i. Misali:
k’ungiya-k’ungiya tsibi-tsibi
kashi-kashi buhu – buhu
launi-launi ganga- ganga d.s
2.1.3.3 Sifa ‘Yar Aikatau
Ita kuma wannan sifar kalmar aikatau ke samar da ita. Wato kowace sifa ‘yar aikatau ta samo asali ne daga kalmar aikatau. Misali:
Kalmar Aikatau Ajin sifa (namiji) Ajin sifa (tamacce) Ajin sifa (Jam’i)
Wanke -wankakke -wankakkiya -wankakku
Gina – ginanne –ginanniya -ginannu
Rubuta -rubatacce - rubutacciya- rubutattu d.s
2.1.4 Aikatau
Aikatau shi ma ya na d’aya daga cikin rukunan nahuwun harshen Hausa. Aikatau kalma ce da ke k’unshe da aikin da ke aukuwa a cikin jumla. Misali:
Wanke, dafa, ji, ci, d.s
Aikatan harshen Hausa ya kasu kashi biyu kamar haka:-
Aikatau so-kar’bau
Aikatau k’i-kar’bau
2.1.4.1 Aikatau So-Kar’bau
Aikatau so-kar’bau shi ne kalmar aikatau da suna kar’bau ke biyo bayanta a cikin jumla. Aikatau so-kar’bau kalmar aikatau ce da take buk’atar wani abu ya biyo bayanta a cikin jumla. Abin da take son ya biyo bayan nata shi ne kalmar suna ko kalmar wakilin suna da kan zo a k’arshen jumla don kar’bar aikin da suna aikau ya aikata a cikin jumla. Misalan kalmomin aikatau so-kar’bau su ne: kaama, maari, yanka, d’eeboo, da duk wata kalmar aikatau da suna ko wakilin suna zai iya biyo bayanta. Misalin su a cikin jumla:
Bala yaa kaamakaaza.
Kande taa maari Audu.
Rabi taa yanka naama.
Yara sun d’eeboo ruwa
2.1.4.2 Aikatau K’i-Kar’bau
Shi kuma wannan nau’in akasin aikatau so-kar’bau ne. Aikatau k’i-kar’bau, shi ba ya buk’atar zuwan suna kar’bau a bayansa. Misalan kalmomin aikatau k’i-kar’bau su ne kamar haka: gudu, dahu, bugu da makamantan kalmomin aikatau wad’anda in aka fad’e su a cikin jumla basa buk’atar wata kalma ta biyo bayansu. Ga Misalin kalmomin a cikin jumla.
Audu yaa gudu.
Abincin yaa dahu.
Shinkafa taa bugu.
2.1.5 Bayanau
Bayanau kalma ce da ake amfani da ita cikin jumla don ta k’ara bayani kan kalmar aikatau. Saboda a san lokaci ko wuri ko yanayin da suna aikau ya aikata aikin a cikin jumla. Misali:
Bak’ii sun iso d’aazu
Matasaa Bak’ii sun iso d’aazu.
sunaa zaune a kan dakali.
Malam ya a shigo aji d gaggawaa.
Akuu yana magana a
Hakimii ya a ziyarci d’alibai da safe.
Dangane da haka kuma a iya raba bayanau zuwa gida uku ta ‘bangaren nazarinsa.
Bayanau na yanayi
Bayanau na wuri
Bayanau na lokaci
2.1.5.1 Bayanau Lokaci:-
Shi wannan kashi yana da nasa rassa guda uku (3) kamar haka:-
Had’ad’d’en Bayanau
Nanatau/ru’bayyen Bayanau
k’osasshen/tsanantau Bayanau
2.1.5.1.1Had’ad’d’en Bayanau:-
Shi ne mai nuna lokaci na ranakun da aka gudanar da aiki a cikin jumla. Misalan kalmomin wannan nau’in na bayanau su ne: Shekaranjiya, Bana, Jibi, Bara, Yau, Ban da gobe, Bad’i, Gobe: da dai makamantan wad’annan kalmomi masu nuna lokacin ranaku da yake k’arin bayani kan kalmomin aikatau. Misalin su a cikin jumla:
(a) Musa yaa kaama kifi jiya.
(b) Rabi taa dafa naama shekaranjiya.
2.1.5.1.2 Nanatau/ru’banyayyen bayanau
Irin wannan nau’in na ri’banyayye ko bayanau na nanatau yana d’auke ne da wasu kalmomi na bayanau da ake iya maimaita su don a samar da shi. Ire-iren wad’annan kalmomin su ne; Jiya-jiya, Yanzu-yanzu, d’azu-d’azu, Gobe-gobe, k’asa-k’asa. Misalin su a cikin jumla:
Lawal yaa tafi kasuwa d’azu-d’azu.
Shehu yaa maari Hauwa yanzu-yanzu.
2.1.5.1.3 Tsanantau / k’osasshen bayanau
Shi kuma wannan kashi yana tabbatar da aukuwar aikin da aka aikata a cikin jumla. Misalin kalmominsa su ne: ainun, sarai, k’warai, sosai, garau da sauran kalmomi masu aikin k’arin bayani kan kalmar aikatau masu nuna tabbatuwar aiki a cikin jumla.
Misalin su a cikin jumla.
Hafsa taa sari k’afarta sosai.
Abdulmalik yaa sami kud’i k’warai.
Ibrahim yaa warke garau.
2.1.5.2 Bayanau Na Yanayi.
Bayanau na yanayi ana amfani da kalmominsa ne a cikin jumla don nuna yanayin da aiki ya gudana a cikin jumla. Ire-iren kalmomin da ake amfani da su wad’anda suke k’arin bayani kan kalmomin aikatau don nuna yanayin da aiki ya gudana a cikin jumla sun had’a da: da Sauri, a firgice, a fusace, da gaugawa. Misalin su a cikin jumla:
Musa yaa shigo aji da sauri.
Ayuba yaa tafi makaranta a firgice.
Jafar yaa zo a fusace.
2.1.5.3 Bayanau Na Wuri
Bayanau na wuri yana nuni ne da wurin da aikin cikin jumla ya faru. Ire-iren kalmomin da ake amfani da su, a irin wannan bayanau d’in su ne; waje, ko’ina k’asa, sama, a kan, ciki, kusa da sauran kalmomin da suke nuni da muhallin aukuwar aiki. Misalin su a cikin jumla:
Audu yaa fad’i k’asa.
Adamu ya shiga cikin aji
2.2 TAK’AITACCEN TARIHIN SAMUWAR HANYAR NAZARIN NAHAWUN HARSHE
Nazarin ilimin harsuna abu ne Wanda tun farkon bayyanarsa yake tafe da ra’ayoyin malamai da masana, Wanda kuma a cikin ra’ayoyin nan, kowane na ganin ga yadda ya kamata a bi a yi nazarin harshe. Da farko tun wajen k’arni na biyar kafin bayyanar Annabi Isa (A.S), Wato (5th C.B.C.) ‘Bayan nan an sami ra’ayoyi da dama daga malamai manazarta harsuna. Daga cikin su akwai ra’ayoyi daga malamai masu nazarin harsunan Girkanci da Latinanci da makamantarsu. Malamai na wannan lokaci duk sun nazarci harshe ne a tafarkin nahawun gargajiya Wanda shi nahawun gargajiya ya ta’alaka ne kan wasu dokoki ko k’a’idoji inda suke da mabiya wannan ra’ayin na nahawun gargajiya, kuma suna umurta jama’a a kan yadda za su raba ajin kalma, kuma a harsunansu, kada ka fadi wani abu (prescriptive grammar). A bisa wannan hujjar mabiya wannan hanya kuma sun fi bai wa harshen rubutu (written language) duk wani mahimmanci maimakon harshen baka (spoken language).
Ganin wannan hanya ta nazarin harshe sai aka sake bin sawun wasu manazarta wad’anda suka fito suna sha’awa ga nazarin wasu harsuna wad’anda ba nasu ba. Hanyar da suka bi don wannan nazarin ita ce hanyar da ake kira ilimin nazarin kwatanci da bin salsalar harsuna (comparative and historical linguistics). Wannan hanya ta kara fito da Wata sabuwar hanyar nazarí harsuna fili don samun daukaka. A cikin wannan hanya an sami malamai da dama irinsu, Sir Willian Jone, da Rusmus Rask, da Franz Bopp, da Jacob Grimm, da makammantarsu. Wad’annan malaman sun taimaka sosai ga wannan fanni. Nazarin harshe ta kan wannan hanya ya faro tun wajen shekarar 1787 zuwa 1833. A wannan tsakanin, malamai sun wallafa littattafai da mak’aloli da dama dangane da wasu harsuna. Ganin yadda mabiya ra’ayoyin nahawun gargajiya suka yi nazarin harshe, ta kai ma an sake samun bayyanuwar wata hanya ko wani ra’ayi Wanda ake kira “Nahawun k’wank’wancewa”, (structural grammar). Wannan ra’ayi, ‘structuralistic’ wato ‘yan k’wank’wancewa, a ganinsu ya kamata a nazarci harshe kansa d’ungurugum, a maimakon nazarin wasu ‘yan tsirarun harsuna (Jibril, 1985:p62). Ya kara da cewa sun karfafa tunaninsu ne a cikin k’asidu da littattafai masu yawa da suka wallafa. Bayan haka sun danganta nazarin harshe da kimiyya, ma’ana nazarin harshe ya shafi daidai da irin ci gaban da aka samu a halin yanzu. Wad’anda suka taimaka wa wannan fanni akwai malamai irin su; De-saussue da Leonard Bloomfield da Franz Boaa da Edwan Sapir da Fries. O.G da Zelling S. Harris da dai makammantarsu bayan haka (Jibril, 1985:p62), ya bayyana cewa k’wazo da bincike na wad’annan mutane ya kai ga samun nasarar komawa kan abin da ake furtawa a maimakon tsohuwar hanyar nan da aka fi rinjaya na a maida hankali a kan duk wani abu da aka rubuta mahimmanci. Wannan gagarumin canjin ya auku ne a farkon k’arni na ashirin (k’n 20th C).
Hr-ila-yau a na cikn wannan halin sai wasu malamai suka fito da wani ra’ayinsu akan nazarin harshe can kwatsam! Sai wani Ba’amerike (Bature), mai suna Noam Chomsky. Chomsky ya fito da sabon ra’ayi game da nazarin harshe, inda ya nuna bai kamata ba a rik’a nazarin harshe ta hanyar nahawun gargajiya ko nahawun k’wank’wancewa ba. Wanna bayani da Chomsky ya yi cikin fagen nazarin harsuna ya samu d’aukaka fiye da sauran malamai manazarta harsuna na wannan lokacin. Hasali ma ta kai kowa ya fito k’okri ya ke ya kwatanta kansa da Chomsky, ko kuma ya samo wani abin kushewa daga gares hi (Chomsky). Chomsky ya bayyana ne a shekarar 1950, kuma a 1957, ya wallafa wani littafi mai suna “styntactic structure”. Wannan littafin ya kara fitowa da Chomsky fili a idon duniya musamman a wajen d’alibai da malamai manazarta harsuna. A cikin wannan littafin ne aka samu wani sabon ra’ayi da ya kira, “Nahawun bai-daya” (Universal Grammar). Bayan haka bisa la’akari da irin halin k’ak’a-ni-ka-yi da nazarin harshe ya shiga a shekara 1950. A wannan tsakanin sai da ta kai an sami kusan shekaru ashirin babu wani canji na ku-zo-a-gani da aka samu dangane da nazarin harshe. Malaman da suka cancanci su kawo wani sabon abu cikin nazarin ilimin harsuna, sai kuma kowanne daga cikinsu ya kasance ya na da ra’ayinsa game da hanyar nazarin harshen, wanda kan haifar da jayayya a tsakanin jama’a. ‘Bullowar Chomsky ya sa an samu gagarumin canji wanda ake kira “juyin-juya-hali” a cikin hanyar nazarin ilimin harsuna. Bayan haka nahawun taciya ba wani ra’ayi ba ne da Chomsky ya k’irk’iro don ya kushe hanyoyin da ake bi wajen nazarin nahawun k’wank’wancewa. Nahawun taciya hanya ce da Chomsky ya zo da ita don daidaita hanyar nazarin harshe da ya zai zama na bai d’aya kuma daidai da zamani. Chomsky ya bayyana wasu hanyoyi da yake ganin za a samu gyara ga wasu ra’ayoyi na malamai wad’anda suka gabaci nasa, kuma wad’anda a ganinsa wad’annan hanyoyin masu rauni ne wasu daga cikinsu marasa makama ne.
Dalilan da suka k’ara k’arfafa wa Chomsky k’warin guiwa har ya fito da wanna ra’ayi, Wanda ya kira “Generative Grammar” wato Nahawun taciya ana iya ganinsu a cikin nazarce-nazarcen malamai na wannan k’arnin da na wasu malaman da suka shud’e. Daga cikin rubuce-rubucen da Zelling, S. Harris ya yi, sun k’arfafa wa Chomsky tunaninsa. Haka kuma ayyukan Jacobson a koda yaushe yakan yi tunanin tsarin sauti na bai d’aya, ko kuma na gama duniya (phonological universal). Ya yarda cewa bambanci da ke akwai na tsarin furuci a cikin harsuna na duniya bambanci ne wanda malamai suka karkata a kan ra’ayinsu. Shi ma, De-saussue ya na cikin wad’anda suka k’arfafa tunanin Chomsky. De–saussure kuma shi ma ya nuna cewa gina jumla ba ya cikin wani yanki na tsarin harshe kamar yadda ya bayyana inda yake cewa harhad’a kalmomi zuwa jumloli abu ne wanda kowanne d’an asali mai magana da harshe kan yi a lokaci na musamman, ba abu wanda harshe kan yi gaban d’aya ba.” Saboda haka irin wannan rashin yarda da wasu abubuwa game da harshe da wasu malamai suka nuna, shi ya k’ara k’arfafa tunanin Chomsky wanda ya kai shi ga fitowa da wannan ra’ayi nasa wanda ya yi wa suna da “Nahawun taciya”.
2.3 MATSAYIN AZUZUWAN KALMOMI A CIKIN JUMLAR HAUSA
A nan an dubi jumlar Hausa ne, da nufin fito da ire – irenta, don sanin yadda fasalolinta suke a fagen nazari. A nahawun harshen Hausa a na da ire-iren jumla guda hud’u ta fuskar zamantakewar azuzuwan kalmomin cikinta, wad’anda masanan zamani suka tantance su a fagen nazari. Wad’annan jumlolin sun bambanta da rabon farko da a ka sani, wato wad’anda masana suka samar da su ta fuskar yanayin zubinsu. Wato kaso uku da masanan farko suka aiwatar, kason na masanan farko da suka gudanar ya na da ire-iren jumla guda uku wad’anda suka had’a da: sassauk’ar jumla da sark’ak’k’iya da hard’ad’d’iya. Su kuma, masanan na ilimin ginin jumlar harshen Hausa na zamani sai suka sake duba wannan rabon suka fito da ire-iren jumloli har guda hud’u kamar haka:
(i) Sassauk’ar Jumla.
(ii) Jumlar Tambaya.
(iii) Jumlar Umarni.
(iv) Jumlar Korewa.
Wad’annan jumlolin su masanan zamani suka tantance don sama wa d’alibai da manazarta ilimin ginin jumla sauk’in nazarin jumla da sassanta.Yanzu za a d’auki kowace jumla domin a nuna yadda tsarinta yake a fagen nazari.
Sassauk’ar Jumlar Hausa
Sassauk’ar jumla ta k’unshi yankuna biyu manya. Bisa ra’ayin masanan farko, sassauk’ar jumlar Hausa tana da yankin suna (YSn) da yankin aiki (YA). Amma a ra’ayoyin masanan zamani an sami bambancin ra’ayi dangane da yankin aiki. Bisa fahimtar masanan zamani suna ganin cewa yankin da masanan farko suka kira yankin aiki, sunan bai dace da shi ba, saboda yankin ya na iya kasancewa ya d’auki wasu zmahimman azuzuwan kalmomi na daban bayan ajin kalmar aikatau. Sanin haka sai suka kira shi da yankin abin da aka fad’i a game da suna (YAfgSn) maimakon yankin aiki (YA). Wannan batu a na iya tak’aita shi kamar haka:
J Suna aikau + Abin da aka fad’i a game da suna
Wannan yanki na abin da aka fad’i a game da suna (YAfgSn) ya k’unshi kalmar aikatau da kalmar kar’bau (Aikatau + Kar’bau) sannan ana iya samun wasu azuzuwan kalmomin su fito a yankin. Ana iya samun kalmar bayanau da sifa da harafi.
Babban abin da ake son sassauk’ar jumla ta k’unsa a matsayin ginshik’an tubalan gina ta su ne, kalmar suna aikau ta zo a farkon jumlar, sai kalmar aikatau ta fito a tsakiyar jumlar sannan kalmar suna kar’bau ta zo a k’arshen jumlar. Wannan tsarin shi zai ba da fasalin nan na S.A.K a matsayin tsarin gudanar da sassan sassauk’ar jumla. Irin wannan gundarin tsarin na S.A.K shi ne ake samu a harshen Ingilishi da wasu harsunan masu d’imbin yawa. Wannan tsarin na S.A.K. shi ake kira da S.V.O a harshen Ingilishi.
Hausa Ingilishi
(a) Bala ci abinci. (b) John eat food.
SnAikau Aik Snka’b Subject noun Verb Object noun
A. K. S. V. O.
Jumlar Hausa tana buk’atar mafayyaciya (Maf) bayyananne, wanda zai fayyace suna aikau ta fuskar jinsi da adadi. Wannan k’wayar ma’anar ita ce, “ya” a wannan misalin na (a).
Aikatau na jumlar “ci” ya na buk’atar a fayyace shi ta fuskar lokaci da tak’i (Lokt). K’wayar ma’ana da ke gudanar da wannan aikin ita ce, “a”. K’wayar ma’ana “a” ana kiranta da lokatak’ (Lokt) domin tana fayyace aikatau ne dangane da lokacin da aka aikata aiki a cikin jumla da kuma kammaluwar aiki ko rashin kammaluwar aikin.Shi ya sa jumlar ta koma kamar haka:
Sassauk’ar Jumlar Hausa:
Bala ya a ci
SnAikau Maf. Lokt Aik SnKar’ba
Ga hanyar nazarin li’irabi a zamanance. Jumlar Hausa tana k’unshe da wad’annan azuzuwan kalmomin kamar haka:
J YSn + YAfgSn
YAfgSn KN + YA
Lokat -a
Aikatau ci
Sn KN YA
Maf Lokat Aik Sn
Bala ya -a ci abinci
Sassauk’ar jumlar Hausa tana d’auke da ginshik’ai guda uku ne k’warara. Ginshik’an su ne: Suna aikau (Snaik), da aikatau (Aik), sai suna kar’bau (Kk’b).
Jumlar Korewa
Jumlar Hausa ta korewa tana d’auke da wasu kalmomi na musamman da harshen ya tanada domin yin sharad’i da su, kafin a gina ita wannan jumla ta amsu. Sannan da wad’annan kalmomin ne za a iya nuna irin korewar zance da aka samu a cikin jumlar. Kalmomin ana amfani da su ne wajen nuna korewar zance a cikin jumla ta hanyar bin wasu k’a’idoji da aka gindiya na amfani da su don nuna yadda korewar ta auku. Shin korewar ta jumlar ce gaba d’aya, ko korewar wani ‘bangare ne na zance a cikin jumlar. Misalin sassan jumlar korewa shi ne:
Rabi baa ta tafi kasuwa ba.
Masana sun fito da tsarin kalmomin korewa da fasalin da ake amfani da su a cikin jumla, domin nuna irin korewar da aka samu. Ra’ayi ya bambanta a wajen bayani dangane da korewa. Masana irin su Kraft C. H. da Kirk – Greene (1973:37-40 da 61- 64) da Galadanci (1976:77- 83) da Skinner (1977:77 – 78), da Zaria (1981:82 - 84) da Bagari (1986), duk sun bayyana korewa kad’ai ba tare da sun nuna korewar yanki ce ko ta jumla baki-d’aya ba. Yalwa (1995) da Newman (2000) da Amfani (2006) da Muhammad (2010) da kuma Sani (2010) da Umar (2012) duk sun yi bayani kan cewa ana samun korewa iri biyu, da ta yankin jumla da ta jumla gaba d’aya. Masana sun yi tarayya dangane da tsarin kalmomin korewar. Ga yadda suke tare da misalan su :-
(i) Ba (bàà-----bá) = Bàà Ali ya sayaa bá.
(ii) Ba (bà-----bá) = Rabi bà ta tafi makaranta bá.
(iii) Ba (báá----) = Báá kud’i a banki.
(iv) Ba (bâ….) = agwagwa bâ ta tashi sama sosai.
(v) Ba (báábù----) = Báábù ruwa a randa.
(vi) Ba-i (bà-i… bà) = bài dace a hana bara bá.
(vii) Káádà/Kâr------ = Káádà ka a tafi. Ko kâr ka a tafi.
Abin lura a nan shi ne, fasalin ginin jumlar korewa yana k’unshe da wasu mahimman kalmomi da aka tanada don amfani da su wajen nuna korewa a jumlar Hausa.
Jumlar Tambaya
Jumlar tambaya ita ce jumlar da ake ginawa don a yi tambaya. A Hausa ana da jumlar tambaya kamar haka:
(a) Yàushéé Rabi za ta tafi?
(b) Wàà Isaa ya a mààráá?
(c) Mèè Musa ya káamaà?
Hausa tana da tsarin da take bi wajen ginin jumlar tambaya. Hanyar da Hausa take bi wajen ginin jumlar tambaya ita ce, dole ne “kalmar tambaya,” ta zo a farkon jumla. Haka kuma dole ne alamar tambaya ta zo a k’arshen jumla. Amma ana iya samun wani tsarin da Hausa take amfani da shi a maganganun yau da kullum. Wasu daga cikin kalmomin tambaya da Hausa take amfani da su wajen ginin jumlar tambaya su ne;
(i) Iná? = Ina Maryam ta a tafi?
(ii) Wàà? = Wàà za a aika?
(iii) Yàushéé? = Yàushéé za a dawo aiki?
(iv) K’àk’áá? = K’àk’áá za a yi?
(v) Yáyáá? = Yáyáá Audu ya a fad’i jarabawa?
(vi) Mèè? = Mèè Ali ya a saya?
Masanan da suka aminta da wannan tsarin sun had’a da; Kraft C. H. da Kirk – Greene (1973) da Skinner (1977) da Zaria (1981) da Jinju (1986) da Bagari (1986) da Yalwa (1995) da Amfani (2005) Muhammad (2010) Umar (2012). Duk sun yi bayani game da wannan tsarin na jumlar tambaya.
Jumlar Umarni
Jumlar umarni tana d’auke da wani tsari da ya bambanta ta da sauran jumloli da ake da su a Hausa. Jumlar umarni takan zo da kalma d’aya rak, a matsayin jumla cikakkiya, mai ma’ana. Kuma kalmar da take zuwa da ita, ita ce kalmar aikatau (Aik). Ga misalin jumlar umurni;
(a) Tashi!
(b) Rubuta!
Abin lura a nan shi ne jumlar umarni koyaushe takan k’are da alamar motsin rai. Kamar yadda aka nuna, jumlar umarni cikakkiyar jumla ce, sai dai kuma ta k’unshi kalma d’aya rak.
Masana irin su, Kraft da Kirk – Greene (1973) da Skinner (1977) da Zaria (1981) da Bagari (1986) da Jinju (1986) da Yalwa (1995) da Newman (2000) da Jaggar (2001) da Amfani (2006) da kuma Umar (2012) duk sun yarda da cewa wannan bayanin da aka gabatar shi ne tsarin samar da jumlar umarni a Hausa
2.4 NA’DEWA
A babi na biyu shimfid’a ce ta zo a matsayin gabatarwa, bayan nan sai bincike ya yi waiwayen azuzuwan kalmomi na harshen Hausa. Inda ya bayyanansu tare da kawo su daki-daki, wanda daga bisani nahawun taciya ya biyo baya tare da ra’ayin masana ilimin taciya da nahawun harshen Hausa. Matsayin azuzuwan kalmomi a cikin jumla ta zo a gaba wanda a nan ne a ka yi bayanan gamsassahe game dajumlar Hausa. Wanda da ma nazarin shi ne hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
BABI NAUKU
HANYOYIN NAZARIN JUMLA A TAKAICE
Babi na uku ya na dauke da muhimman abubuwa wad’anda suka shafi jumla ta hanyar azuzuwan kalmomin Hausa. Wanda da ma taken binciken shi ne hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa, nazarin zai kawo kasha-kashen azuzuwan kalmomi da ra’ayin masana game da nahawun taciya har wa yau nazarin zai yi bayanin jumla ta hanyar yanki, Bayan nan sai nazarin jumla ta hanyar li’irabi inda za a kawo misalan bishiyoyin bisa ra’ayin masana sai nadewa ta biyo baya.
3.1 NAZARIN JUMLA TA HANYARAZUZUWAN KALMOMI
Bisa ga abin da Masana suka nuna cikin nazarin jumla ta hanyar azuzuwan kalmomi, wannan al’amari ya na da matukar mahimmanci ga mai nazarin harshe musamman harshen Hausa wajen gano azuzuwan kalmomi da kuma matsayi kowannensu a cikin jumla, domin masu nazari ko d’alibai ma’abota neman ilimin nahawun harshen Hausa domin ya zamo musu ido wajen neman k’arin haske game da karatunsu, bayan haka a kawai wasu hanyoyi guda uku da Lamidi, (2000). A cikin wani littafi mai suna “Aspects of Chomskyan grammer”. Ya fito da wasu dokoki guda uku da ake amfani da su wajen nazarin jumla kamar haka:
i- Dokar Tsarin Yankin Suna (Phrase Structure Rules).
ii- Dokar Tsarin bar d’ai (Lebelled Brackets).
iii- Dokar Tsarin bishiyar li’irabi (Phrase Markers).
Duk wad’annan hanyoyin da masanin ya ambata a na amfani da su ne wajen nazarin jumla bisa k’a’ida.
3.1.1 Dokar Tsarin Yankin Suna (Phrase structure). Wata hanya ce ta lura da yadda tsarin yankin jumlar ko sasan jumla ke zuwa bisa k’a’ida, da kuma lura da wasu abubuwa da suka ketowa cikin jumlar irinsu, S----NP, VP (verb phrase), wanda ya yi daidai da YSn, YAikt, BYnau, YHrf, YSf.
3.1.2 Dokar Tsarin bai d’aya (Leblled Brackets), wannan wata hanya ce ta bin tsari na musamman domin fito da jumla a cikin tsari da ya da ce, a duk lokocin da aka bud’e ta tom dole sai an rufeta. Masali: “‘Dysn Ado/yaa na noma da karamar fartanya hrfd’,” bayan haka yawancin jumlolim da ke zuwa da yankin suna da yankin bayanau (ybyn) da ko kuma yankin abin da aka yi Magana game da suna (YAkgsn).
3.1.3 Dokar Tsarin bishiyar li’irabi (Phrase markers) hanya ta uku da masanin ya bayyana da za a yi amfani da su wajen nazarin jumla watau bishiyar li’irabi. Li’irabi wata hanya ce ta yin amfani da zane bishiya li’irabi (diagram), wajen fito ma’anar jumla domin gane abubuwan da jumlar ta kunsa. Bayan haka wannan fannin yana bayyana yadda bishiyar li’irabin ya kamata ta zo bisa kan k’a’ida.
3.2 NAZARIN JUMLA TA HANYAR YANKI
Bisa la’akari da yankunan jumla da kuma aikinnsu a cikin jumla, ba karamin al’’amari ba ne domin kuwa, da taimakonsu ne jumla ke ginuwa saboda yankunan ne ke kara fitowa da ma’anar abinda jumla ta kunsa. Bayan haka Akwai yankuna da Masana suka bayyana a wajen nazarin yankuna Kaman haka;
Masana da dama sun bayar da gud’ammuwa wajen fito da yanayin tsarin yankin jumlar Hausa. A nan za a kawo gud’ummawar masana don nuna irin yadda suka fito da tsarin yankin suna na jumlar Hausa. Ga yadda suka yi bayani game da yankin suna:
Amfani (1996:p80) ya bayyana mafayyaciya a matsayin d’aya daga cikin abubuwan da ke kawo sauyi a yankin suna na jumlar Hausa. Kuma ya yi bayanin cewa manyan azuzuwan kalmomin mafayyaciya a bayyane suke. Amfani ya yi bayani kan d’anyatau koma baya (PRM), wanda yake nuna jinsi (gender) da kuma adadi (number) a lokacin rakiyarsa.
A lura cewa ita wannan Kalmar ta d’anyatau koma baya, (PRM), wadda kuma mafayyaciya ce tana zuwa ne kawai bayan suna. Ga yadda ya yi bayanin zuwan nasu:
wannan nazarin zai bayyana yadda tsarin yankin suna da sauran yakuna yake kasancewa a jumlar Hausa. Yankin suna yana k’unshe da wasu muhimman kalmomi da ake kira ‘yan rakiya. ‘yan rakiyar da kan zo tare da suna da dama, kad’an daga cikinsu sun had’a da: mafayyaciya da ajin sifa da k’irgau da manuni da wasu da dama.
‘Yan rakiyar da kan zo tare da suna, a yankin suna na jumlar Hausa, don nuna yadda fasalin tsarin suna yake kasancewa a jumlar Hausa.
A ciki an nuna yanayin rakiyar kowane d’an rakiya a lokacin da suke raka suna. Daya daga cikin abubuwan da aka maida hankali a kansu shi ne fasalin rakiyar mafayyaci da ajin sifa kan fito a bagire biyu a lokacin rakiyar da take yi wa suna. Abin da yake nuna fasalin rakiyar shi ne, manunin bagire. Nazarin ya fito da bayanin yadda manunin bagire kan kasance a lokutan rakiyar, idan ajin sifa ya zo kafin suna shi manunin bagire ya kasance na k’wayoyin ma’anar su -n da -r. idan kuma ta zo ne bayan suna sai k’wayoyin ma’anar su d’auki sigar wasalin k’arshe na ajin sifar da suka zo tare.
Yaaro n
N PRM
Haka kuma mafayyaciya da adadi suna zuwa bayan suna kamar yadda misali na (ii) da (iii) za su nuna:
Yaro n nan
N Agr Jinsi
iii. Mutane kad’an
Suna Adadi
Wasu ayukkan da masana suka yi kan yankin suna na jumlar Hausa su ne na Tuller (1986) da Yusuf (1991). Nazarin Tuller ya bada muhimmiyar gudummawa wajen warware matsalar fahimta game da matsayin k’wayar ma’anar manunin bagire da Galadanci (1976) ya kira tada mahad’i (linker element).
Yankin Suna
A wannan ‘bangare za a yi nazarin yankin suna (YSn). Yankin suna (YSn) shi ma wani mahimmin yanki ne a cikin jumla. Kowace jumla tilas ne ta k’unshi suna aikau wanda yake a ko da yaushe yakan zo ne a matsayin yankin suna a cikin jumla. Wani abin lura kuma shi ne, yankin suna yakan zo a matsayin kar’bau (K’b). Ga misali:
(i) ‘DYSnAikauAudud’ ya a sayi ‘DYSnk’bgidad’.
(ii) ‘DYSnAikauAudu fariid’ ya a sayi ‘DYSnk’bk’aramin gidad’.
Ga yadda abin yake a bisa bishiyar li’irabi:
Sn maf Lokt Aik YSn
Audu ya -a sayi gida
A wannan misalin yankin suna yana d’auke da wasu kalmomi, wato ‘Audu’ da ‘gida’. Ana kiran inda suna ‘Audu’ ya fito da yankin suna aikau. sannan kuma yankin da sunan ‘gida’ ya fito shi ne yankin suna kar’bau. Kalmar aikatau a cikin jumlar ita ce ‘sayi’. Zuwan kalmar aikatau da kalmar suna kar’bau a yanki d’aya shi ya hana a kira yankin da yankin aiki ko yankin aikatau. Saboda kowanne d’aya daga cikin su yana cin gashin kansa ne.
Masana irinsu, Kraft da Kirk–Greene (1973) da Galadanci (1976), da Skinner (1977) da Bagari (1986) da Jinju (1986) da Yusuf (1991) da Yalwa (1995) da Amfani (1996) da Sani (1999) da Newman (2000) da Jaggar (2001), duk sun yarda da wannan bayani da a ka yi game da tsarin yankin suna (YSn) da abin da ya kunsa.
Yankin Harafi
Yankin harafi (YHrf), yana tafiya tare da yankin suna (YSn) kafad’a – da - kafad’a (wani lokaci ma har ‘yan rakiya kan shigo cikin yankin). Wato yankin ya k’unshi harafi (Hrf) da kuma yankin suna (YSn). Haka kuma ana samun zuwan yankin harafi (YHrf) ya zo tare da bayanau (YByn). Ga Misali:
YHrf Hrf + YSn + YByn
Hrf YSn
a k’asa
Ga misali: Yankin harafi a cikin jumla, domin fito da bayanin fili.
Adamu / ya na noma ‘D da babbar fartanyad’YHrfd’.
Hrf Sf Sn
Yankin harafi a cikin wannan jumla shi ne:
da / babbar fartanya.
Yankin Sifa
Yankin sifa (YSf) ya k’unshi sifa ita kad’ai, ko tare da d’anrakiya. Ga yadda abin yake kasancewa.
(a) YSf (b) YSf
Sf YSf YSn
Ga misalin yankin sifa a cikin jumla:-
(a) Yakubu / ya a sayoo sabuwar mootaa.
Yankin sifa a cikin wannan jumla shi ne;
sabuwa r mootaa.
Sf Mb Sn
Ga yadda yankin sifa yake a bishiyar li’irabi:
Sf YSn
Mb Sn
Sàbùwá r Mótà
Yankin Bayanau
Yankin bayanau (YByn), yanki ne da yake fitowa a cikin yankin aikatau na jumla. Yana yin k’arin bayani ne ga aikatau, domin a fahimce shi da kyau. Kamar sauran sassan jumla, shi ma yankin bayanau (YByn), kalmar bayanau ke jagorantar yankin. Misali:
Musa ya a wuce d’azu
‘Bangaren bayanau a cikin wannan jumlar shi ne, ‘Dd’azud’.
Yankin Aikatau
Yankin aikatau (YA) wani mahimmin yanki ne a jumlar Hausa. Aikatau (Aik) shi ne ginshik’i a yankin aikatau (YA). A k’alla akwai aikatau iri biyu a Hausa. Akwai aikatau so – kar’bau (Aik. SK), da kuma aikatau k’i – kar’bau (Aik. K’k). Idan yankin aikatau ya k’unshi aikatau so – kar’bau (Aik. SK), to yankin kan d’auki yankin suna (YSn), a matsayin kar’bau (Sn K’b). Misali:
Ali / ya a ‘DYA’DAik.SKsayid’’D YSn ‘D gidad’Snk’bd’.
A wannan jumlar yankin aikatau (YA), shi ne “sayi gida”. Yankin aikatau ya k’unshi aikatau so - kar’bau “sayi” da yankin suna “gida”. Idan kuma jumla ta k’unshi aikatau k’i - kar’bau ne, yankin aikatau zai kasance da aikatau ne kawai, ba tare da wani d’anrakiya ba. Misali:
Ali / ya a ‘DYA’D tafid’AikK’Kd’.
A wannan jumlar yankin aikatau shi ne, “tafi”. A nan yankin aikatau ya k’unshi kalmar aikatau “tafi” kad’ai. Tafi aikatau ne k’i - kar’bau. Don haka a jumlar ba suna kar’bau.
AikSk YSn
AikK’k Sn
tafi Sayi gida
3.3 NAZARIN JUMLA TA HANYAR BISHIYAR LI’IRABI
Nazarin jumla ta hanyar bishiyar li’irabi ta la’akari da abin da ke faruwa a li’irabin da kuma yadda ake fasalta bishiyar li’irabi tare da nuna kowane kalma da ke tattare a cikin jumla da irin yankunan da suka keto a cikin li’irabi, bayan haka anan kawo su daga kowane bangare na azuzuwan kalmomin hausa da ake dasu da kuma misali daga kowane bangare xa ya zo a cikin azuzuwan kalmomin domin a ga yadda suke a cikin jumla da li’irabi.
YANKIN HARAFI: YHrf Hrf + YSA + YByn
YHrf Hrf + Ysn
Sn Sama
Da k’aramar fartanya
Ysn Sf + Sn
Sf k’arama
Sn fartanya
Hrf da
Sf Dik Sn
da k’arama (r) fartanya
YANKIN SIFA: Ysf Sf +Ysn sabuwar huulaa
Sn hula
Sf sabuwa
Sf Ysn Sf Ysn
Sabuwa mb sn sn
r huulaa Sabuwar Huulaa
YANKIN BAYANAU: YByN BYN
Kande ta a wuce xazu.
YByn Byn
Byn d’azu
Ladidi ta na daka a hankali
Byn a hankali
A hankali
Aisha ta a je makaranta jiya
Byn jiya
YANKIN AIKATAU YA AK + Ysn
Ya a sayi gida
Ya aik + Ysn
Sn gida
Aik sayi
Aik sk’ Ysn
Sayi gida
Buba ya a tafi
YA AIK
AIK tafi
AIK kq
Yasir ya a wanke kaya
YA Aik+Ysn
Sn kaya
Aik wanke
Aik Ysn
Wanke Kaya
Tanko ya a sayi gida J
Ysn YAfgsn Ysn Yafgsn
YAfgsn KN+YA Sn KN YA
KN mal+Lokt maf Lokt Aik Ysn2
Maf ya Audu ya -a Sayi gida
Lokt a
YA Aik +Ysn
Ysn2 Sn
Sn Audu
Audu ya a sayi babban gida
YSN TAfgsn
YAfgsn KN+YA
KN maf + Lokt
Aik Aik + Ysn2
Ysn2 Sf + Sn
Sf babbba
maf Lokt Aik Ysn2
Audu ya -a sayi Babba gida
Audu ya a nome wata ‘yar gona
YAfgsn-KN+YA
AIK Nome
YSn KN +Sn
Kn maf +isgl
Maf wata
Tsgl ’yar J
Sn gona
Ysn sn Ysn YAfgs
maf Lokt Aik YSn
KN sn
maf Tsgl
Audu ya -a nome wata ‘yar gona
Audu ya na wanke kaayaa
Ysf Dkb sn
Audu ya -a sayi babba (n) gida
Wannan katangan ta a rushe
KN maf+Lokt
Maf ta
Aik rushe
Ysn mafmn +Sn
Maf wannan J
Sn Katanga
Maf mn Sn Dkb Kn Ya
maf Lokt Aik
Wannan Katanga -n ta -a rushe
Wannan babin na uku, ya fara ne da shimfad’a a mtsayin gabatarwa daga baya sai kuma nazarin jumla ta hanyar azuzuwan kalmomi ya biyu baya. Sai kuma nazarin jumla ta hanyar yanki da kuma nazarin jumla ta hanyar bishiyar li’irabi suka zo a jere wanda daga nan nad’ewa ta zo a matsayin marufin babin.
TAK’AITAWA DA KAMMALAWA
4.1 Tak’aitawa
Wannan kudin ya k’unshi babi hud’u, kuma kowane babi ya na da abubuwan da ya k’unsa game da nazarin. A babin na farko an nuna yadda tsarin binciken ya gudana. A farkon babin an fara da shimfid’a, sannan aka kawo bitar ayyuka, a ciki an yi bayyanin ayyukan da aka gudanar na wani sashen aikin nan, haka kuma sai aka kawo dalilin bincike, a ciki an bayyana dalilan da suka sa aka gudanar da binciken sai kuma hujjar ci gaba da bincike ya biyo baya, wannan binciken bai cin karo da wani aika ba, wanda dama shi wannan aikin ya shafi hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Bayan haka sai muhimmancin bincike, inda a nan ne a kawo amfanin wannan bincike ga masu nazari da matakan da aka bi wajen gudanar da bincike. Haka kuma an bayyana farfajiyar wannan bincike, wato fad’i inda binciken ya tsaya ta la’ak’ari da yadda tsarin yak’e inda binciken ya gudana a cikin nahawu a fanin ilimi ginin jumla. Nazarin ya tsaya a kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa. Daga nan sai kuma hanyoyin gudanar da bincike da aka bi don samun haske wajen gudanar da wannan bincike. Inda aka bi hanyoyin gudanar da binciken da kuma makamantansu, hanya ta farko shine kundaye da kuma hanya ta biyu shine littafai sai kuma hanyar k’arshe shine shawarwari masana ilimin nahawun Hausa musamman wad’anda suka san ilimin kimmiyar sashen d’ausa. Babi na biyu yana d’auke ne da shimfid’a wannan take amatsayin gabatarwa. A nan ne aka fito da azuzuwan kalmomi nahawun harshen Hausa. Inda a nan ne aka fito da nahawun taciya tare da nuna muhimmancinsa a harshe, an kuma bayyana matsayin azuzuwan kalmomi a cikin jumla daga nan kuma sai nad’ewa ya biyo baya.
A babi na uku an gudanar da aiki ne akan hanyoyin nazarin jumla a tak’aice kuma aka kawo dabarun nazarin jumla ta hanyar azuzuwan kalmomi daga nan sai nazarin jumla ta hanyar azuzuwan kalmomi daga nan sai nazarin jumla ta hanyar yanki a nan ne inda aka bayyana su daki-daki, daga nan kuma sai aka kuma nazarin jumla ta hnayar bishiyar li’irabi, inda kuma daga baya nad’ewa ta zama murfin babin. Babi na hudu ya zo da tak’aitawa da kammalawa.
4.2 Kammalawa
A babi na d’aya an nuna yadda tsarin binciken, ya gudana. Babin ya fara ne da shimfid’a sannan aka kawo bitar ayyukan da suka gabaci wannan aikin wad’anda suke da nasaba da shi ko wasu sassa daga cikin aikin musamman ma na masana ilimin nahawun Hausa. Daga nan sai aka zo da dalilin bincike. An bayyana cewa a lokacin da ake kok’arin karance-karancen don samar wa binciken gurbin zama, ba a ci karo da wani aiki ba da aka yi irin wannan binciken ba. Bayan haka hujjar ci gaba da bincike ya biyo bayan dalili daga nan an kuma bayyana mahimmancin wannan binciken da cewa an aiwatar da shi ne domin a magance ire-iren matsalolin da ake cin karo dasu a wajen fahimtar nahawun Hausa. Aikin ya gudana ne ta hanyoyin tattaro bayyanai daga ayyukan da aka gabatar wad’anda suka shafi nahawun harshen Hausa, daga kundaye da littafai da aka wallafa; babi na biyu yana dauk’e ne da waiwayen azuzuwan kalmomin na harshen Hausa. Sannan kuma an gudanar da aikin akan nahawun taciya bisa ra’ayin masana. An kuma gudanar da aikin a kan matsayin azuzuwan kalmomin a cikin jumla.
Babi na uku, bayan shimfid’a aikin ya yi bayyani da ire-iren jumla ta hanyar yanki da kuma ta hanyar bishiyar li’irabi da kuma har wa yau ya yi bayyaninsu daki-daki ta yarda mai nazari zai fahimci abin cikin sauki tare da fito da tsarin da matakan gina jumlar Hausa kuma yadda suke zuwa a cikin tsari na musamman “suna” da “aikatau” da “k’arbau” ( S. A. K). Aikin ya gabatar da sassan jumlar inda aka kawo wasu manyan sassa guda shid’a da aka nazarce su. Sun had’a da; yankin suna (Ysn) da yankin harafi. (YHrf) da yankin bayyanau (Byn) da kuma yankin yadda fasalin wadannan sassan suke, an bayyana cewa dukkan sassan suna amsa sunan kalmomin da suke jagorantar kowane yanki. A babin an gabatar da yankin suna (Ysn) wanda idan jumla ta zo ba suna tom wakilin suna zai wakilce ta. Wanda da ma nashi aikin wakilta suna yake yi a cikin jumla wanda dama shi wannan binciken ya fada ne kan hanyoyin nazarin jumla a nahawun Hausa.
Babi na hud’u, bayan shimfid’a aikin ya tak’aitawa ne inda ya yi bayyanin abubuwan da suka gudana a cikin nazarin tare da yin sharhinsu a tak’aice, amma bayan tak’aitawa sai kuma kammalawa ita ta biyo baya, inda aka yi bayani tare da yin sharhin abubuwan da binciken ya kunsa kuma ya samo a tak’aice, daga nan sai shawarwari.
4.3 Shawarwari
Dangane da binciken da aka gudanar a lokcin da ake k’ok’arin kamala wannan aikin, an fahimci cewa akwai wasu mahimman abubuwa daya kamata masana su mai da hankali game dasu. Kamar haka: ya kamata masana nahawun harshen Hausa, su k’ara k’ok’ari don a samar da k’arin k’amusun ingilishi zuwa k’ausa. Saboda ba wani k’amus mai irin wannan tsarin baya ga na Rozana da Newman, wanda ta wallafa a shekarar 1997. Samar da k’amus irin wannan zai taimaka wa masu nazari don samun sauk’in fassara wasu kalmomi na ilimin kimiyyar harshe a lokacin da suke gudanar da nazarin wani fanni na nahawu daga littafan ingilishi.
A fannin nazarin gini jumla, ya kamata masana ilimin ginin jumla su samar da wasu k’arin littafatn da aka gina su bisa sabuwar fahimta ta zamani. Yin haka zai taimaka wajen bunk’usa harshen Hausa ta bangaren littafan nahawu. Waiwayar ayyukan da suka dad’e da gudana zai taimaka wirin warware matsalar da wasu gurabe ke dasu don sauk’ak’a fahimtar ga masu nazarin nahawun Hausa. Misali sake waiwayar bngarorin nahawu, irin ilimin tsarin furuci da sauran sassan shi, kamar tsarin gaba. zai haska wa masu nazarta wannan fannin wajen fahimta.
Masana ilimin kimiyyar harshe da suke gudanar da ayukkansu a kan harshen Hausa ya kamata su lura da ire-iren sababbin kalomomi da suke shigowa na zamani zuwa cikin harshen Hausa. Ko dai an aro daga wani harshe ko kuma an k’irk’ire su ne. rashin lura da ire-iren sabbabin kalmomi da suke shigowa na zamani zuwa cikin harshen Hausa. Ko dai an aro daga wani harshe ko kuma an k’irk’ire su ne. rashin lura da ire-iren wad’anna kalmomi na iya haifar da matsala na samun bacewar kalmomi na asali. Gudanar da nazarin wad’annan kalmomi zai taimaka wajen adana kalmomin Hausa na asali ba tare sun bace ba. Sannan kuma za a sami k’arin wasu kalomimin da za su dace da zamanin da ake ciki.
Tags # GININ JUMLA
GININ JUMLA
By Shehu Awwal at 03:06
Labels: GININ JUMLA