Al’adar Kabilar Bakiga Ta Fi Son ‘Ya’yan Talaka Su Riga Na Masu Kudi Aure — Leadership Hausa Newspapers
Filin namu na yau zai sada ku ne da mutanen kabilar Bakiga mazauna Kabale da kuma wasu sassa na gundumar Rukungiri. Sa’annan su ke zaune a Ndorwa, Rubanda,Rukigain kabale da kuma sassan kinkizi da Rubando na cikin Rukungiri sakamakon yawan su da ya haddasa musu hijira zuwa sauran sassa na kasar Uganda musamman kabarole, Rukungiri, kasese, Hoima, Masindi da Mubende sai kuma Rwampara, Ruhuma da Ibanda na Mbarara. Har ila yau, sun zauna a masaka da Rakai. Mutane ne karfafa masu halittar karfi. Ma’abota yaren Rukiga na mutanen Bantu.
Babu wadda ya san takamaimai asalin Bakiga. Al’adu da dama sun kawo nasu ra’ayin wasu suka ce Mutanen na Bakiga asali suna rayuwa ne a Karagwe lokacin hijirar su daga Bunyoro chan zamanin Luo. Ana kuma hada su da Banyambo na Tanzania, sai wata labarin kuma da ya fi wannan na farkon ma’ana suka ce asalin Bakiga na Buganza a Rwanda,hijira suka yi daga Buganza dan neman kasar da za su yi noma mai albarka da kuma tsira daga fadace-fadace na cikin gida.
Daga Rwanda,an ce sun kara hijira zuwa Bwisa, zuwa Bugoyi daga nan kuma zuwa Rutchru,duk a Zaire,kafun daga bisani suka samu ma tsuguni a Kigezi, tunda su Bakiga na yaren Bantu ne wannan labarin zai iya zamowa gaskiya. Abun da ya zama gaskiyar shi ne su mutanen Bakiga suna cikin kabilar da ke yare da harshen bantu wadan da suka kaura daga Congo ta cikin Bunyoro, Karagwe, Rwanda da kuma zaire ta gabas kafun daga karshe suka zauna a kigezi.
Kabilar Bakiga sun kasu bisa zuri’zuria,mafi girmar zuri’a daga cikinsu shine, zuri’ar basiga,kabilar ta kunshi mutanen al’ummar da kuma shuwagabanninsu (omokuru w’omuryango). Basu yarda namiji ya auri mace wacce ta kasance ta fito daga cikin zuria’arsa ba.
Aure ya kasance al’ada mai matukar muhimmanci a tsakanin mutanen Bakiga. A gargajiyance babu wani aure da yake da daraja ba tare da an biya sadaki ba, ma’ana dukiyar aure. A wasu lokuta can baya iyaye ko kawunan miji kan iya hada aure a madadin yaronsu. Shiri na karshe yakan zo ne bayan an biya sadaki wanda yawanci yakan kasance uban ango shine zai bada. Wannan dukiya na aure yakan kunshi, Awaki da fartanya yawan kudin aure yakan danganta ne bisa matsayi matsayi, zuri’a da zuri’a, laifi ne mai girma kuma ya kasance babban abin kunya ne a ce an saida dabba bayan an bada ita a matsayin sadaki. Kabilar Bakiga kabila ne da suka kasance masu yawan aure-aure, yawan mataye yakan danganta ne daga matsayin yawan kasa (land) da kuma yawan dukiyar aure(sadaki) bayan an biya sadakin yarinya sai kuma a rarraba wannnan dukiya tsakanin ‘yan’uwanta wadanda tafi kusanci dasu ,wadanda suka hada da Nyinarimi (kawu na wajen uwa) da oshenkazi (goggo ta wajen uba). Idan kuwa har daya daga cikin wadannan mutane ya tafi cikin fushi ko rashin gamsuwa, toh a cewarsu zai iya yiwa ita wannan yarinya baki har ya kasance cewar ba za ta taba haihuwa ba ko kuma za ta fada laulayi mai matukar wahala da taimakon Allalolinsu abin bauta.
Maza sukan yi aure a kurarren lokaci ko a ce a lokacin da suka tara shekaru, wadannan tarin shekarun kuwa a cewarsu su ne tsakankanin shekara goma sha takwas da kuma ashirin, matayen kuma akan yi musu aure daga shekara goma sha hudu zuwa goma sha shida. Akwai wata dabi’a da suke da ita ta cewar abu mafi burgewa shi ne yaran da suka fito daga gidajen masu karamin karfi su ne ya kamata su rika aure da wuri kafin ‘ya’yan masu hannu da shuni, kafin aure kuwa yarinya za ta kasance ne a kebe a wani waje daban wanda a iya tsawon zamanta a keben zai kasancene ana bata abinci mai matukar kyau har ila yau kuma ana koya mata abubuwa da suka shafi zamanta kewar aure da kula da gida.
Saki ya kasance abu ne da yake faruwa a yawan lokuta a tsakanin mutanen kabilar Bakiga, dalilan da suke janyo mace-macen aure kuwa sun hada da, Rashin haihuwa, da kiwa, son jiki, sabani tsakanin ma’aurata, wacce a ka saka tana da damar ta sake yin wani auren amma sai dai sadakinta zai kasance mai karanci idan aka danganta da auranta na farko, akan iya yin sasanci tsakanin ma’aurata ta hanyar iyayensu ko kuna wasu daga cikin magabata bayan an zauna zaman sulhu kuwa, akan yanke wani tara (fine) na musamman ga duk wanda aka samu ya kasance shi ne mai laifi.
Al’ummar Bakiga sun yi imani da abin bauta Ruhanga, wanda yake mahalliccin komai da kowa, a wani bangare kuma sun yi imani da kungiyar asiri ta Nyabingi. Wannan kungiya an ce ta samo asali ne daga Karagwe. Inda yake da tushe a Kagarama, kusa da kogin Bunyonyi. Sukan yi bauta a karkashin Nyamingi ta wajen mutanen Abagirea wadanda suka kasance wakilai ne na Nyamingi ta hanyar yin hadaya ta giya, da kuma gasasshen nama
Mutanen bakigwa sun aksance manoma, masu noma hatsi, dawa da kuma wake. Sukan taba kiwon dabbobi kamar shanu, tumaki da kuma raquma, a cikinsu kuma akwai makera, masu kera fartanya, wukake da kuma mashi, sukan yi gini irin na tukwane sannan kuma sukan yi aiki irin na masaqa kamar saka kwanduna, tabarmai sai gidan kiwon kudan zuma.
Abincinsu ya hada da kabewa, doya, nama da kuma kaloli na korayen ganyayyaki, abin burgewa ne a ce kana wucewa ko kuma ka shiga gida ka sami mutane suna cin abinci kai ma ka sanya hannu a ci da kai. Ba wai sai ka jira har an yi maka tayi ba, dolene ya kasance cewa miji ya ci abinci daga wajen kowacce matarsa a kullum ko da kuwa matan nasa sun kasance fiye da daya. Giya ta kasance abar so ga wadannan mutane, inda ake yinta a manya manya tukwane sannan a sami wani gefe daya a ajiye shi inda mazan za su gewaye tukunyar zaune akan kananun kujeru irin na katako,suna diba suna sha yayin da suke tattauna maganganu masu muhimmanci.
Kayayyakin amfani
Kayayyakin amfaninsu sun hada da, kwanduna, tukwane, tiray, kujerun ‘yan tsugune, dutsen markade, turmi da tabarya, akwai kuma ganguna da sanduna domin nishadi, kwari da baka, takobi, da sauransu saboda tsaro.
A da matan kabilar Bakiga sukan sanya tufafi da aka yi shi da fatar shanu wanda suke wa lakabi da ebisahto ko enkanda. Sukan sanya awarwaro a hannayensu da kuma kafafu.
LABARAI58 seconds ago