Sultan Abdulhamid'e Muhalif Devlet Memurlarindan Suleyman Kadizade Rifat'in "Padisah Aldatti mi Aldandi mi" Adli Eserinde Mesrutiyet Elestirisi
Sultan Abdulhamid, iktidari boyunca ic ve dis pek cok olayla mucadele etmis ve devleti ayakta tutmaya calismistir. Ancak uyguladigi yontemler, cogu kisi tarafindan anlasilamamistir. Basta Avrupali devletler olmak uzere, Ermenilerin basini cektigi gayr i Muslim azinliklar ve Ittihat ve Terakki gibi muhalif hareketler, padisahi tahttan indirmek icin uzun ugraslar vermislerdir. Darbe girisiminden suikast girisimine kadar pek cok badire atlatan Sultan Abdulhamid, Ermeni olaylarinin ustesinden gelse de, mesrutiyetci muhalefete karsi nihai anlamda direnememistir. Kendisine yoneltilen suclamalari hicbir zaman kabul etmeyen Sultan, donemindeki icraat ve uygulamalarla ilgili olarak, zamanin sartlarinin oyle hareket etmesini gerektirdigi seklinde kisa bir aciklama yapmakla yetinmistir. Suleyman Kadizade Rifat ise, Mekteb i Sultani'den mezun olup mesrutiyet devrinde yasamis ve memurluk yapmis bir devlet gorevlisidir. II. Mesrutiyet doneminde elestirel bir uslupta yazilmis ve ittihatci bakis acisina sahip "Padisah Aldatti mi Aldandi mi" adli eserinde, Sultana olan mesrutiyet elestirisini sert bir sekilde dile getirmistir. Sultan Murad'in zat i sahaneye yazilmis bir tezkiresi olarak bilinen eser, Sultan Abdulhamid devrine iliskin olaylari, tasra memurlari ve devlet adamlarinin icraatlari ve halkla olan iliskileri icermektedir. Genel itibariyla Sultan Abdulhamid'in idaresini istibdad olarak niteleyerek, mesrutiyeti gerekli goren ve her iki idare tarzinin kiyaslamasini tasra memurlari ve devlet adamlarinin icraatlariyla aciklamaya calisan yazar, ozellikle tasradaki devlet memurlarinin koylu halkla olan munasebetlerini konu edinerek, dusuncelerini temellendirmeye calisir. Ornek verdigi bazi devlet adamlarinin, Padisah'a olan tutumlarini da ayri ayri degerlendirerek, yapilan uygulama ve icraatlari, vatan ve millet dusmanligi olarak yorumlar. Halkin icinde bulundugu sartlarin zorlugunu, kendilerine yapilan baski ve siddette arayarak, mesrutiyet rejimine olan gerekliligi, yer yer asiriya kacan ifadelerle, bu rejimi yerlestirmeye calisan devlet adamlari ve orduyu ovguyle yad ederek savunur. Vaktiyle Sultan Murad'in Sultan Abdulhamid'e yazdigi bir tezkireyle Sultan Abdulhamid yonetiminin eksik ve hatalarini ortaya koymak ister. Son asamada Padisah'i da aldattiklarini iddia ederek, mesruti yonetimin halk icin neden gerekli oldugu sorusuna cevap vermeye calisir. Olaylari oznel bir bakis acisiyla degerlendiren ancak bizzat tanik oldugu vakalara yer vermesi bakimindan ilk derece kaynaklik degeri olan Kadizade Rifat, elestirel tarih yaziminda onemli bir eser kaleme almis; mesrutiyet elestirisini henuz gorev basindayken carpici bir sekilde dile getirerek doneme ait okunmasi ve incelenmesi gereken bir eser olusturmustur.