An Irish Materia Medica
1. Aron barba, iarus, pes uituli .i. tri hanmanda an geadhair & Is follus da reir Raisis a leabar Coilleged co fuil an luibh so teasaide tirim sa treas ceim, et co fuil brigh lactach tseimh discailteach a preim na luibhi so. Et fognaidh co mor an luib so do minugad, maille re blonaig muice & ceirin de da chur arna neascoidibh fuara & discailidh & seimighidh & aipigh iat. Item, gabtar an luibh cetna & a hurdail dan coinnill muire & a cur a mailin nua lin & bearbtar ar uisce co maith & curtar te fon timtireacht & foiridh flux re n-abar emuroidhas. Item, dentar pudur min da premaib na luibhi so & curtar isna cneadaibh a mbia ainfeoil. Item, gabtar prema na luibi cetna & tirmaidtear & dentar pudur dib & cumusctar le h-uisce roisi & curtar ar In aigid & scrisaidh a fathadh & a brici & da beir dat solus glan uirri. Et adeir Platiarius iiii brigha annsa luibh so .i. brigh discailteach & brigh cnaiteac & brigh lagsaidithi & brigh tanaiteac, gurab uime sin ordaigtear an neascoid na cluas an luibh so da bruith ar fin & ar ola & ar blonaig muice & pudur cuimin da cur innte & a cur amail ceirin arna cluasaib & foirigh galar na cluas. Et as imcubaid an luibh so da tobairt an agaid cumga na h-anala noc re n-abur asma. An luibh so da brisead & a bruith ar blonaigh mathgamna no ar seanblonag tuirc & a fascadh & a coimilt dan ucht & dona maethanaibh & fairsingidh an anal & bogaig
an t-ucht. Item, sug na luibhe so da cur annsa maclog amail da berar pisairium & togairmidh an fuil mhista co neamhcunntabartach & co h-ailginach & da curtar benedicta maraen ria Is moidi togairmis an fuil mista mar adubrumar romhainn. Et adeir Plaitiairius gurab mor brigh na luibhe so a ngeimreadh & a s amradh & as mor a brigh da leith a dhuilleabair & as mo na sin da leith a premh & as ro-mo na sin da leith na meall bis urraid. A prema da tirmughad & beirig a brigh innte chum gach neich da ndubrumar re feadh bliadhna.
don geadhur
da sug na n-airned n-an-abaigh
dan uormant
dan tsurumant
don neanntoig
don tathaba
don adhaind
don tsamhadh
don finegra
don meacon righ
don chrimh
don agairg
don marbdroighin
dan meastorc
dan dubchosach
don uinneamuin spainnidh
d'uball na darach
don columbín
don eilistront
dan ael ur
don leamaigh
don aloeise
don fuinnseoig
don uinniman garrda
dan aillm
don ambra
don iubair sleibhe
da gerraneime
dan amillum
don scabios
don gairleoig
don ros neannta
don anetum
do blath na roisi
don ainis
don meirsi garrda
don argallaimh
don eilifreoig
don agairg recte airgead beo.
don gum craind
don stoinse
don buatfallan
do lus na frange
don poliol ruibel
dan macall
don cnai gaedilach
don coirci
don liatlus
don or.
2. Accacia7, sucus prunellarum .i. sugh na n-airneadh n-an-abaigh & ata an sug so fuar isin cet ceim & tirim sa treas ceim & Is imcubaid a tabuirt don lucht ara mbi sacrum ignem .i. an tine diadh & dan luct aga mbi teasaideacht maille re fliuchaideacht 'na suilibh & Is maith dan lucht aga mbi bruth no gerba ara mbel. Item, adeir Avicenna an tan teit an maclach no an timtireacht amach an sugh so da tobairt amail clisteri & co n-impaiginn asteach iat & co mbid slan da eisi. Item, adeir Ar. da tuctar an sug so amail digh co toirmiscinn flux na brond & co hairithe disinteria amail adeir Avicenna.
3. Absinthium, centonica, pointicum .i. tri hanmanda an uormoint & aderur co fuil an luib so teasaide annsa cet
ceim & tirim annsa ii ceim. Et adeir Avicenna an luib so da bearbugh ar uisci & a sitlodh co maith & deoch d'ol de arna marach & foiridh gontach na brond & tinneas an gaili & comfurtactaigid an brigh tothlaigteach & an brigh dileagtach annsa gaili. Item, brister an luibh so & coimiltear ar leamhnacht bó & sitloigtear co maith & eabar bog & marbaidh peisti fada an gaili .i. lumbrisi. Item, bristear an luibh cetna maille re finegra & faisctear co maith tri edach lin & coimiltear don agaid & ni urcoidiginn cuili na miltoga do an la .Item, curtar an luibh cetna ar fin no ar linn & tobair da ol & foirigh greim na con confaidh & gach uili ain mighe ele nimhe. Item bearbtar an luibh so ar uisce & dentur urbruith de & foiridh buigri na cluaisi. Item, bristear an luibh so maille re mil & faisctear tri breid lin & curtar bog isin cluais aenbraen de & foiridh silidh na cluaisi & salcur na cluaise. Et fos fognaidh an sug cetna da coimilt don agaidh ara mbi guirim o bualadh no o tuitim & dabeir dath maith uirri. Item, dentur ceirin don luibh cetna & da mhil & foiridh scinainnsia. Item, bearbtar an luib so ar uisce & innailtear as an ball ara mbi a bruth no gerba & foiridh é. Item, coimiltear an luibh so ar fin & eabar re ndul ar fairgi & ni sceithfi & ni dingna murgalar olc dho. Item, curtar an luibh so a cinn adhairt an easlain & togairmidh an codladh. Item, bristear an luib so & domblas ae daimh & faisctear tri breid lin & curtar aen bainni isin cluais de & foiridh
buigri & torman na cluaisi. Et da curtar an luibh so a leabraib no an edaighibh uaisli ni crutaidtear leomain inntu. Item, dentar ceirin dan luib so & do mhil & curtar ar druim na seilgi no ar druim an maclaig & foirigh an maclac & In tsealg ona cruas & ona tinneas. Item, da coimiltear sugh na luibi so da pulsaibh na lam no na cos & coiscidh rigor & aixis, fiabruis intribulata.
Item, gabh sugh na luibhi so & sug andiuia comtrom de gach ni & eabar an aigid cruais na n-ae & na buideochuire thic o linn ruadh. Item, gabtar sug na luibhi so & siucra & uisce bog & eabur ar cet longadh & foiridh gach uili tinneas cinn tic o adbar ghaethmur leanna ruaigh noch eirgheas on gaili cum In cinn. Item, gabtar sugh na luibhi so & finegra & uisce bog & eabar ar cet longad & foiridh suficacio matrisis. Item, bearbtar an luibh so ar fin & bristear co maith & curtar ceirin ar druim na seilgi de & foiridh cruas na seilgi & na n-ae. Item, gabtar sudh aipsinti & mil & pudur cuimin & cumusctar tri na celi & curtar mar ceirin ar In mball teit a nguirim no a ndroch-dath & foiridh a tinneas.
Et fós togairmigh an fuil mista. Et fos adeir Galienus a Leabar na Ceiminn co fuil folmugadh leanna ruaigh co hairedha innte & leanna finn co tanaiste & co hairithi o bel an gaili & ona haeibh. Et aderar annsan inadh cetna co fuilid da brigha contrardha annsa uormont .i. brigh lactach & brigh fastoiteach, brigh lactach an tan teagmas na leanna arna ndileagadh annsa gaili o catham na
luibhi so folmaidtear da leith a truime iat. Et an tan teagmas na leanna neimh-dileagta annsa gaili o catamh na luibhi so remraigh & metaidtear a neim-dileagad on brigh stipeacta ata innte. Et folmaidh fos linn ruagh ona cuisleannaibh miseracio uene & metaigidh an luibh so an totlugadh ata co heasbadhach o imurcaidh leanna ruaigh da beit isin gaili. Et as amlaidh daberar hi .i. sugh na luibhi so tri ℥ di & ℥ da siucra gheal arna cumasc co maith & lan leighi da tobairt da ol de ar cedlongadh.
4. Abrotanum, camphorata, .i. da ainm Laidianta an t-suramuint & ata an luib so da reir Platiarius teasaide sa dara & tirim annsa cet ceim. A bearbad ar uisce & foiridh cumgacht an cleibh & an cosachtach tic o adbar fuar.
Item, a brisid & a bruith ar fin & a tobuirt amail digh & togairmidh an fual & an fuil mista. Item, an luib so da bruith ar fin & foghnaidh co mor an agaid tinnis na n-arann & na n-innedh darub ainm lion & colon & an aigid fuardachta na feitheadh ana digh & ana ceirin. Item, as imcubaigh an luibh so an aigid gach uili neimhe leath amuit & leat astidh. Item, an luibh cetna da brisidh & a coimilt ar uisce & a tobairt roim aixis fiabhrasa coididiana & quartana & icaidh. Item, uinnemint da denam (am) dan luibh so & da blonaig muice & d'ola coitcinn & a
coimilt d'altaib an droma & toirmiscidh aixis na fiabhras adubrumar. Item, an luibh cetna da briseadh & a coimilt ar leamnacht bo & a ol ar cet longadh & marbaidh gach uili peist bhis an eachaib & a ndamaib. Item, bristear an luibh so & cumasctar le blonaig muice & curtar mar ceirin ar an dealg bis a laimh no a cois & tairrngidh an dealg quigi. Item, an luibh so da bruit ar fin & a briseadh co min & blonaig muice da cur trite & foirigh loiniga gan amarus. Et adeir Platiarius an luibh so da bruith ar fin & a tobairt da ol & innarbaigh an toirrceas marb & togairmidh an fuil mista. Item, foiridh neascoid an maclaig & na banntachta & furtachtaidh co mor sdranguria & gac uili tindeas bis isin maclac & na leanna morgaithi imdaigheas and, innarbtar iat o catamh na luibhi so mar as du. Item, dentar pudur don luibh so & curtar maille re sean-ola ar an maili & dabeir an finnfad gan fuireach. Item, bristear an luib so & bointear sugh aiste & tumtar edach nua lin annsa sugh sin & curtar arna pulsaib & foirigh rigor fiabrais antribulata. Item, ceirin don luibh so da chur arin mball a mbia fuil o bualadh idir fheoil & leatar & foirigh e.
5. Acalife, urtica: .i. da ainm na neanntoigi & ata an luib so tirim sa treas ceim & teasaide sa iiii, & adeir Avicenna gurab inmolta an luib so an aigid fuardachta an scamain & an aigid na sean-cosachtaidhi bis re fada ar
neach & Is imcubaid an aigid ait & tinnis na bronn ros neannta da bruith ar mil & a sitlodh tri etach & lan leighi da thobairt da ol de ar cet longadh. Et fognaid mar an cetna an luibh fein da brisid & a c oimilt ar fin & a tobairt da ol amhuil digh. Item, an luib cetna da brisidh & a sugh da buain aisdi & /an sug sin da cur annsna cneadaib salcha morgaithe no a ngreim na con confaidh no an aillsi & icaidh. Item, an luib so da brisidh maille re salann co min & a chur amuil ceirin arna heasbadaibh & foirigh & ata brigh tirmaidteac & glantach annsa luibh so & ata brigh fasta feola nua isna cneadaib innte & fognaidh an luib so an aigid cruas & ait na seilgi & a cur amail ceirin. Et adeir Gillibertinus an luibh so da briseadh co min & a cumasc maille re finegra & a cur amuil ceirin fona haltaib & foirigh an potagra & an t-artetica tig o fuaraideacht. Et sil na luibi so da brisidh & a bruith arin digh darub ainm mulsa & togairmigh an fuil mista & an fual co cumachtach. Et aseadh as mulsa ann da reir Avicenna .i. viii rainn d'fin finn & an ix-adh rann d'uisce fir-tibrad & In x-madh rann da mil glain & a cumasc & a mbearbadh trina ceili & a sitlodh & isi sin an deoch darub ainm mulsa da reir Avicenna.
Item, as maith an luibh so da bearbadh ar fin & an fin so da congbail co fada annsa bel & as maith an aigid tuitim & reamhadas an t-sine thseaain. Et adeir Platiarius an luib so da bearbadh ar fin & a tobairt an aigid an galair buighi & íce & fos as imcubaidh an aigid coilica passio & togairmidh an luibh so an druis da caitear amail as du.
Et adeir Platiarius co coiscinn an luibh so arna brisidh flux fola na cneadh & as imcubaidh i cum leighis na pleurisisi & da ghlanadh an cleib & an maclaig o gach uili tsalcur bis ionta.
6. Arasca, elleborus albus: .i. da ainm an tataba gil, & as teasaide tirim sa treas ceim he. Et adeir Avicenna gurab do na leigesaibh folmaideas co dasachtach suas & sis e, & as mor urcoidigheas munfa dileaghtar an t-adbar roimhe & ata ruidhleas aigi d'impogh na rann fliuch a ngaethamlacht gan fuireach & gnathaightear e a leigesaib comsuigighte & a siroipibh lactacha & daberur e mai lle re sugh cruithneachta no tsisain eorna cum bogaidh na leannann & as luga urcoidigheas arna bruith na arna caitim fuar. Et as lugha urcoidigheas a cumasc na leigis na arna tobairt co haenda & adeir Ipocras a Libro Ampoirismorum madh ailt an leiges so da tobairt gan comhnaighe da denam da eisi acht an corp da gluasacht co prap da eisi & ase as adbar do sin .i. on comnaighi a haitli an leigis so impaidtear an fliuchaideacht a ngaetamlacht & teagmaidh an gaethamlacht so cum an craighi innus co teit an anbainne & uair ele a mbas. Et folmaidh an leiges so linn finn righin co hoireada & linn ruagh co tanaiste guru b airi sin as imcubaidh an leiges so da gach uili easlainti tic o leannaib righne fuara amuil ata apoplexia & eipilepsia & sietica & potagra & artetica
& coilica & ilica & a cosmuili. Et tuic leat co fuil da gne ar eliborus .i. eleborus geal & eleborus dubh & Is inann brigh doib ach amain as mo lagas eliborus dubh dan leth sis & Is mo lagas eliborus geal don leith suas & folmaidh linn dubh mi-nadurda co hoireada gurab airi sin as imcubaidh e da lucht quartana & don luct ara mbi mania & melangcolia & uertigo & scotomia & da gac uili easlainte tic o linn dubh & ni dleagar an leiges so da tabairt a meit as mo na en ʒ. Et adeir Platiairius pudur an tataba gil da tobairt isin sroin & togairmidh an tsraedach noch as cuis comhfurtacta d'eipilepsia. Item, gabh pudur an tatabha gil & croith arin ceann a haitli a foilce & foiridh an carraighi.
Albagia, portulaca, pes pulli: .i. tri hanmanna na hadainne & ata si fuar fliuch sa treas ceim & Is mor a brigh úr & as bec a brigh feoighi & ata cumhachta alci .i. na baill da cur a fuardhacht & a fliuchaideacht co hailghineach gurab airi sin Is imcubaidh a mbiadh hi da lucht na fiabras coilerda & fognuidh se co mor dona dainibh ina mbia ainnteas co hinmedonach & fognuidh fos an aigid consipasion na bronn isna heaslaintib gera & a bearbadh maille re hairnedaibh & a catamh idir lus & airni a haitli a mbearbtha & Is imcubaidh an lus so an aigid brisidh an beoil & In luibh so da brisidh & fritbuailidh na neascoide ana tosach co himcubaidh. Et tuic leat da reir Platiairius an tan bis an lus so arna tirmugad co
fuil togairm an fuail innti & an tan bis úr ata toghairm an innruma innte.
8. Acedula, oxilapacium, rumei: .i. tri hanmanna an tsamaigh & aderaid na dochtuiredha an luib si da beith fuar isin cet ceim & tirim sa dara ceim & fognaidh co mor an aigid na tene diadh & a brisidh & agailteac triti & a cur amail ceirin. Item, den tar an luib cetna da brisidh & sugh na n-ubull trithe & a cur arin creacht a mbia aillsi & icaidh. Item, an luibh cetna da brisidh & gealan uighe trithi & foirigh att & teasbach na sul.
Item, an luibh cetna da brisid co min & a cur amail ceirin arin mball loisctear o teinigh no o uisce & icaidh. Item, dentar sugh na luibhe so da cumasc maille re plur mine eorna & icaidh an potagra & an t-artetica tic o teasaideacht. Item, sugh na luibhe cetna da cumusc maille re h-ola na roisi & a cur amail ceirin arin ceann & icaidh a tinneas an tan tic o teasaideacht. Item, an luibh cetna da bearbadh maille re fin dearg & caitear & icaidh flux na bronn. Item, an luibh cetna da cur isin maclac no a sugh d'ol & icaidh flux na fola mista. Item, adeir Maid an luib cetna da tobairt an aigid peisteadh na brond & marbaidh iat gan fuireach. Et adeir an fear cetna an luib so da caitimh an aigid urcoidi & neme & uilc na mban & gach uili neimhi. Et adeir fos co comfurtachtaidinn an radarc & co coimedaighinn & a gnathughadh an tslí & adeir fos co fognann an luibh so an
aigid urchoidi & neimhe na mbeach & na fuitead & na con confaidh & na neimhe fein. Item, adeir Maitcher en bainne da sugh na luibhe cetna da cur isin cluais & foiridh na huili buidri.
9. Accetum, oxiren, oxiriun: .i. tri hanmanna an finegra & adearaid na doctuiri a beith fuar isin cet ceim & tirim sa ii ceim & ata brigh seim tolltanach discailteach & coimceangail aici & adearaid na doctuire rós dearg & ubla dulilleabair na darach da bruith ar finegra & foiridh gac uili sceatrach & flux & Minntas da bruit ar finegra & a cur ar bel an gaili & coiscidh an sceatrach & gurmaill da bruit mar an cetna & a cur amail ceirin fona hairnib & coiscidh flux an fuail. Item, meacain na righ raitnighi & prema airgead luacra da bruith ar finegra & a cur amail ceirin fon imlican & coisgidh flux na brond & not leat da reir Avicenna sil losa da cur a fin tren re 4 huairib xx & bidh 'na finegra. Item, bruit coirt darach ar finegra noco ndeach a trian no a leath fai & tumtar olunn annsa sugh sin & curtar arin imlican & coiscidh flux na bronn. Item, adeir finegra da cumusc maille re siucra amail dithsiroip & a tobairt an aigid an terciana & In coididiana noch donitear o linn finn milis no o linn finn saillte & an aigid gach easlainte geri & a tobairt maille re huisce bog. Item, oiximul aenta da denamh don finegra .i. da rann d'finegra & en rann meala & a bearbad noco mbia a tighe meala & fognaidh da dileaghadh
gach uili adbair fuair. Oiximil comsuigighthi .i. gabh prema feineil & meirsi & persilli & bristear leag ar comnaigi la co n-aichi a finegra arna maireach bearbtar & sitoiltear & curtar trian meal a arna glanadh innti & fognaidh an t-oiximul sin da dileaghadh gac uill adbair fuair & not leat da reir Avicenna da dtuctar an finegra a haitli an proinnithi co lagann an bru & da caitear roimhe co tirmaiginn. Item, gabh finegra & doirt a mbuiling no an aran eli the & tobair da cathamh & fodhnuidh da comhfurtacht an dileaghadh a haitli galair & adeir Plaitiairius an finegra da coimilt dona cuisleannaibh no dona hairterib re n-abar puls & comfurtachtaidh an craidhi & foirig an tsincoipis. Item, finegra & salann da coimilt dona bonnaib & comfurtachtaighi lucht na litairgia & frenisisi & adeir Plaitiairius deascaidh an finegra da chur ar imleacan no arin fordronn na mna a ara mbia flux na fola mista, coiscidh a cetoir.
10. Accride, bancia, pastinaca: .i. tri hanmanna an meacain righ & adearur an luib so da beith teasaide a medon an ii ceim & fliuch a tosach an ii ceim & adeir Plaitiairius gurab mo imcubhuigheas an luibh da leith an bidh na da leith an leigis & tuismidtear fuil remur uaithi & medaigid co mor an toil & an sperma & fodnaigh prema na luibhi so da catatamh omh da lucht leanna duibh & cuiridh a fliuchaideacht iat & medaighi a coimpert & adeir Maidcer an luibh so da bearbad ar fin an aigid tinneasa an gaili & na n-ae & na seilgi & na n-arann & adeir fos prema na luibhi so da bruith ar leamnacht & fognaidh an aigid asma & disnia & ortomia & adeir fos premh na luibhi so da cur fo braighid an lucht aga mbia att na n-uirgibh & foiridh a n-att & a tinneas & adeir fos gibe ga mbia fo braighid nach urcoidigheann neimh dho. Et adeir fos prema na luibhi so da cur fona fiaclaibh & foiridh a tinneas & a tobairt dona mnaib aga mbia toirrcis marb & innarbaigh e. Et adeir Plaitiairius co medaighinn an luib so an dileaghadh & co n-oilind an corp co mor & adeir co foghnann co mor da lucht stranguria & disuiria.
11. Affodillus, centum capita, aillium agreiste: .i. tri hanmanna an creamha & adeir Platiairius as mo as imcuibe dhi a premha so cum an leigis na a duilleabar & as mo foghnus a hur na a crin & ata brigh togairmthi an fuail & glanta na n-arann innte & ata an luib so teasaide tirim sa ii ceim & sugh na luibhi so da cur ar loscadh teneadh no uisce & icaidh & an luibh so da chognamh & foiridh an galar beil.
Item, gabh prem rusc ualauairt & a urdail eli da prem rusc truim & a mbearbadh ar sugh na luibhi so & foirid an igroipis re n-abur leucafleadmainnsia & a sugh da cur isna foibertaibh & foiridh galar na sul. Item, adeir Plaitiairius nach imcubaidh ach a blath amhain cum an leigis & fetar so da taisgi go ceann da bliadain an a brigh & an a hoibriugad & ata brigh
discailteach ann co mor & adeir an fear cetna In fin no an t-uisce ara mbearbtar an luib so da tobairt da ol & glanaidh na baill spiradalta o linn finn reamur & adeir fos da mbia tinneas no gaethamhlacht annsa gaili no isna hinnibh o fuardacht no o duintibh na selgi & na n-ae & sin da tiacht o adbar fuar an luibh adubrumar da bearbadh ar fin & a tobairt da ol & icaidh. Item, an luibh cetna da bearbadh ar uisce saillti & a tobairt da ol an aigid stranguiria & disuria & an luibh cetna da brisid & ceirin da denamh de an aigid tinnis an gaili tic o fuaraideacht & o gaetamhlacht & fognaidh a cathamh an aigid coilica passio. Item, an luib cetna da bruith ar uisce & fotragadh da denamh de & a deatach da ligin fuithi & glanaidh an maclac & togairmid an fuil mista agna mnaib.
12. Agaricus, fungus: .i. da ainm na h-agairge & ata si teasaide tirim annsa cet ceim ase Is agairg ann .i. farcan crainn darub ainm abietis & a crich na h-Innia fasas & ataid da gne air .i. gne mascalta & gne ementa. Et isi In gne ementa as mo foghnas cum an leigis & Is mar so athaintear i .i. an tan bristear an gne ementa an a brataibh sleamhna & ni mar sin an tan bristear an gne mascalta ach beith an a bruscar mín & adeir Ebe Mesue gurab i an agairc as gili & Is usa da brisid as fearr ann & folmuigid si linn finn co hoireada & linn dubh co tanaiste & gurub airi sin as mor foghnus an aigid terciana an tan tic o coilera sitrina & uitiliana & fodnuidh an
aigid an coididiana & an quartana do-nitear o linn ruagh loisci & aderur fos co fognann an aigid coilica & ilica & an aigid gach uili tindis tic o leannaib righne isin corp leath astig. Et oslaigidh duinte na n-ae & na seilgi & na n-arann amail adeir Ebe Mesue. Et gnathaigtear an agairg da tobairt comsuigigte a ndeocaib & a tretaib & a clairetaib & a leigesaib lactacha & Uair ann bearbtar an agairg ar fin da gerugad na leiges lactacha & ni bec en dragma di cum geraithi na leiges eli. Et uair ann bearbmaid hi maille re croicinn pfrem na raidleoige & le sail cuaich & deoch d'ol de roimh aixis fiabrasa coididiana & foiridh an fiabhras isin gan fuireach. Et da-beir drong eli ℥ di maille re tri ℥ da sugh feinel & foirid an fiabras adubrumar & a pudur da cumusc maille re mil & le hola & a tobairt amuil clisteri & foiridh stranguirria & disuiria.
Item, gabh egrim Gaedilach & bruith ar fin & cuir pudur agairge ar an fin hisin & foiridh gach uili fual-galar & tinneas bis isin tslait ferrdha & adeir Ebe Mesue co tairrnginn a pudur so na cnama bristi asna cneadhaib & co n-innarbann an droch-feoil & co tobair feoil maith inntu & co leigesinn gach uili linnida & feadantacht teit a mi-cenel. Item, pudur min da denam de & a timperail le sugh clamain lin & le hola & a cur isin timtireacht ar cadas min & foiridh emeroidhis & gach uili gne don daergalar. Item, dentur pudur min de & curtar salann trit & fuilidtear arin ngne luibri re n-abur moirfia arin inadh a mbia & croithtear an
pudur air & icaidh. Item, gabh ℥ d'agairc & ℥ co leith da scinannti & dragma da ʒ da castorium & leath-℥ do do sene & bristear co min & dentar pillidi dib & le sugh aipsinnte & feineil & icaidh an tinneas cinn eirghis on gaili o cin leanna finn.
13. Agrimonia, argimonia: .i. da ainm an marbdroigin & Is luibh teasaide tirim sa treas ceim e & aderur co fodhnann co mor a foibertaib & a ceirinib cum na sul & co comfurtachtaidinn an radarc & co n-innarbann an salchar na sul & gach docamlacht eli da mbinn ortha & co ngearrann ainfbeoil an fabra & co n-innarbann & co togaidh gac teimil eli bis orta & coiscidh a tinneas & foirigh na cneadha fliucha & coiscidh flux fola na srona & a cur fa cinn an duine na codladh & ni musclann no co ma hail leat. Et a brisidh maille re finegra & foiridh na faithneadha.
14. Agnus castus: .i. In meas torc allaidh & Is luibh teasaide tirim he sa 4 ceim & aderuid na dochtuiri crand risin luibh so & Is inunn aghnus castus re radh & uan geanmnaighi & as uimi aderur sin ris .i. loighdiugadh na toili do-ni & blath na luibhi so as fearr cum an leigis & a tinol isin earrach & berídh a brigh re feadh bliadhna ann & da ndearntar leabaidh da duilleabhar & neac da laighi air gan edach aturu bid genmnaighi amail uan & dentur fothragad da duilleabhar na luibi so fon mbandacht & fon fearrdacht & mucaicear an toil & In druis uadha. Bristear an luibh so & coimiltear idir bosaib ar uisce & sitoiltear da eisi & bearbtar becan don castoirium arin sugh so & toirmiscidtear gac uili geneamain ona ol.
Et dentar ceirin da duilleabhar na luibhi so & toirmiscidh an easlainte re n-abar gomoiria. Et not leat co fuil leigis ann toirmisceas eirghi na slaiti fearrda & leigis noch reamaraigheas & techtas an an sperma & leigis eli noch discaileas & cnaiis an fliuchaideacht & as iat so na leigis remraighis an sperma .i. sil an lacdaca & pisillium & sitruilli & melones & cucuirbita & cucumeris & porculaca & scairiola & accetum .i. uinegra sumac & campora & as iat so na leigis tirmaidheas In sperma & laighdigeas na spiruda amail ata ruib & meas torc allaigh & coinnill muire & cailmint & cuimin & anetum gona cosmaili oir atait so cnaiteac discailteac ac toirmisc na gaethamlachta noc as adbar d'eirgi na slaite ferrda
Item, gabh sug feineil & sugh meas toirc allaigh & bearbtar tri ℥ dan easola orta & sitoiltear & tobair da ol da lucht na hidroipisi & foiridh gach uili idroibpis. Item, gabh meas toirc allaigh & cainci cailli & bearbtar ar uisce & dentar fothragadh fona huirgib & fon maclac di & tirmaidig imurcraid an maclaic & cumgaid bel an maclaic innus co tobair an fuil mista co foreigneach & co faiscinn amail adubrumar. Item, gabh meas torc allaigh & meirsi & saidsi & bearbtar ar uisce saillti & bearrtar an ceann & coimiltear da chul an cinn & icaidh an galar re n-abar litairgia.
15. Alacon, politricum, capillus ueniris: .i. tri hanmanna an dubcosaigh & as fuar tirim mi-measarda hi & ata brigh oslaicteac diureticach innte & as mor fognus an algid duinti na n-ae & na seilgi & ainnteasa na mball cetna & an luibh cetna da bearbadh ar uisce & a tobairt ana digh no ceirin da denamh dhi & a cur ar druim na n-ae & foiridh a n-ainnteas & a cruas. Et adeir Platiairius gurab mor brigh na luibi so ur & gurab bec a brigh crin; an luibh so da bearbadh ar uisce co maith & siucra da cumasc trite & a tobairt amail digh & foirigh duinti & ainnteas na n-ae & na seilgi & an luibh cetna da brisidh & ola da cur trite & a cur arin ceann & fasaidh an finfad & an luibh cetna do bruit ar fin & foirigh gach uili piseog & neimh eli air cena. Et not leat nac dleagar an dubcosach da tabairt an tan beas an t-adbar seimh dileaghtha acht an tan beas reamur neim-dileaghtha gurab uimi sin toirmisctear a tobairt a quabson & a teirciana cona cosmuilib.
16. Alapin, cepa mairina, scilla: .i. tri hanmanna an uinneamuin spainnidh & ata se teasaide tirim sa ii ceim & ata brigh discailteac diureticach glantach aigi & ata brigh marbhtac aigi an tan tic uadha fein co fiadhanta & ata brigh comfurtachta na slainti ann an tan curtar co haicideac a ngarrgaibh e. Et gairmid drong ele cepa marina de .i. uinniman muiridhi & an tan curtar a leigeasaib he dleagar a roinn .i. an leath imilleach dhe da chur amach oir ata brigh marbtach ann & an leath inmedonach da cur cum an leigis & cum an oiximel darub ainm scilletorum & fodnaigh an t-oiximel so co mor cum dileaghtha adbhuir coididiana & quartana & ilica passio & artetica & an fir-uinneaman da bruit ar fin & ar ola & a cur ar druim na n-ae & na seilgi & foirigh a cruas & a tinneas. Item, curtar scilla re v la dheag a fin & an ola & fiuchadh da tobairt air & as a haitli ceir da cur trit & uinnemint da denamh dhe & a coimilt do druim na n-ae & na seilgi & icaidh a cruas & a tinneas & a bearbadh ar finegra & do-ni mar In cetna. Et tuic leat na hinair
imilleacha de da beith ro-theasaide ain-measarda & na hinair inmedonacha measarda idir tesaideacht & fuaraideacht.
17. Alapsa14, galla, pomum quersuus: .i. ubull fasas ar duilleabar na darach ata fuar tirim sa ii ceim & tirim sa treas ceim & Is amlaid Is maith iat a mbeith trom reamur gan puill innta & ata gne eli dib noch da gabtar annsan Aisia & annsan Afraic & Is bec an gne hisin & ni bid puill innta & ata brigh fostoiteach coirtiteach innta araen & adeir Platiarius pudur da denum dib & a cumusc maille re finegra & le gealan ugh & a cur arin imlican & arna dubanaib & foirigh flux na bronn & flux fuail na n-arann. Et bearbtar ar uisce fertana & dentar urbruith fon timtireacht de & foirid flux disinteria & emoroighidas. Et a mbrisidh & a mbearbadh ar sisan eorna & clisteri da denam de & foirigh stranguria. Item, bearbtar an fer cetna ar finegra & ar uisce fairgi & curtar farcan ann an tan beas ac fiucadh & a cur ar bel an gaili & foirigh gac uili sceatrach tic o anmainni na brighi. Item, adeir an fear cetna e da brisidh & a bruith ar uisce fertana & a tobairt ar cadas amail pisairium isin maclocc & foirigh flux fola na mban & uair eli a bruith ar sug cruaichi Padraig & a tobairt
amail adubrumar & do-ni mar In cetna. Item, pudur da denam dib & a cumusc le sugh losa an sparain & a fascadh tri edach isin sroin & icaidh flux fola na srona. Item, dentar pudur de & curtar gealan uighe trit & a cur na ceirin arna hairgib & foirigh flux fola na srona. Item, dentar pudur de & a cur isna creachtaibh & cneasaigidh na creachta co maith. Item, madh all lit an folt da dubadh gab chugad an galla na beit puill ann & beas trom imlan & bearb ar ola iat no co n-ataid attaid & no gu remraigid annsan ola & a tirmugad asa haitli In edaigaib lin & pudur min da denamh dibh maille re croicinn no le duilleabar na cno franccach & cumuisc le huisce fertana an pudur so & a mbearbadh d'entaib & an folt no an fhesoc da nighi as asa haitli & bid dub da eisi & nigtear an folt da eisi a huisce bog ar eagla an croicinn do milleadh.
18. Albedarug, colubrina15, basilicon: .i. tri hanmanna an colambin & ata se teasaide tirim sa iii ceim & gach neach aga mbi ar imurchur no a coimilt de ni urcoidighinn naitreaca neime do nait coin confuigh & an luibh so da bruith & a cur arna neascoidibh amail ceirin & brisidh ortha. Item, sugh na luibhi cetna no an luibh fein da brisidh & a cur arin creacht a mbi aillsi & icaidh & Is maith an aigid dorcachta & teimhil an radairc sugh preimhi na luibhi so & blath na luibhi cetna da cur a sroin na mban torrac & do-ni toghluasacht. Item, an luibh cetna da bruith ar fin & co hairithi a prema & togairmid an fuil mista & a bearbadh ar im amail olaid & foiridh an cosachtach fuar & an easlainti re n-abur ematoica .i. seili fola. Item, Is maith hi da glanadh na creacht maille re pudur ailime & ceirin da denamh di. Item, as maith hi da glanadh na haighthi & ceirin da denamh de maille re finegra & a cur uirri. Item, prema na luibhi cetna da brisid & uisce na h-ailime da cur trit & foirid na focmadha.
19. Alagsandrum, masedonica, petrusidinum: .i. tri hanmanna an elistroint & ata an luib so teasaide tirim a ndeireadh an dara ceim & Aderur persilli alastroint risin luibh so & Is inann coimpleasc do & don persilli garrdha & ata brigh diureticac innti. Et as mor fognus sil na luibhe so cum an leighis & ata brigh discailteac chna iteac innti & fos ata brigh seimhidthi na leannann reamur innti & comfurtachtaidtear an gaili & medaidtear an totlugadh uaithi & brisidh na clocha fuail & togairmigh an fuil mista & furtachtaidhid co mor da lucht na higroipisi & fodnuidh co mor da duintib na n-ae & na seilgi an tan tic o adbar fuar & glanaig an t-uct & an scamhan o adbar reamur leanna find. Et an luib fein da bhrisidh & a chur ana ceirin arin cheand & foiridh an carraighi & In moirfeaa & a brisidh & a cur annsa mbanndacht & togairmidh an fuil mista & an slanugadh & an togluasacht. Et fodhnuigh co mor da luct coididiana antribulata & gnathaidhtear sil na luibhi so & seimhigid na leanna remra
& oslaigidh poiri an coirp innarbaigh mailis na leannann cintac & togairmidh an fual & an t-allus & innarbaidh gaetamlacht an coilica passio amail adeir Isac.
Albeston, calx uiua: .i. da ainm ata arin ael ur & aseadh as calx uiua he an tan nach boinind fliucad ris & folmuigig co hoireada linn finn rigin & marbaidh na huili dergnait & mil da croitear a leabaid e & ni dleagar a tobairt co haenda ana purgoit gan leiges eli 'na farradh & foiridh na huili d'finegra folio" n="53b2"> ainmfeoil bis isna cneadhaibh & marbaidh na peisti gebe inad a mbeid isin corp.
21. Altea, malbua, bismalua: .i. tri hanmanna an leamhaidh & aderur an luib so da beith teasaide sa ced ceim & fliuch sa ceim tanaisti & as imcubaidh an luib so d'oirithin na cneadh & d'fas a feola. Et fos Is imcubaidh i isna clisterib da lucht teneasmon & as cumachtach an luibh so an aigid leonta na mball & an aigid aitt a ngac inad a mbia. Item, prema na luibhi so do bruith & a mbrisid & blonag muice da cur tritu & foirigh gach uili att & teinneas neimh da curtar an gum darub ainm terbentina trit foiridh mar an cedha gac uili att & neimh. Item, an luibh so da bearbadh & a sugh da cur annsa maclac & glanaidh e ona salcar & furtachtaidh on tinnis. Et adeir Platiairus ceirin da denamh don luibh so an aigid thinnis & tirmaidh na feitheadh. Et an luibh so da bruith cona premhaibh & foiridh gac uili tinneas na mball ana urbruith
& ina ceirin. Et as maith e an aigid disinteria & a bearbadh ar fin no ar lind & furtachtaidh cuirrineacht na brond mar an cedna & as maith an aigid anntoili fearrdha e. Et adeir Avicenna gurab nor laighdigheas praiseach na luibhi so tinnis na cloichi fuail arna hol. Et leamhach da bruith ar fin no ar leamnucht & scailidh ceangal na fola bis a mbroinn na mban a haitli an toirrcisa. Item, bristear an luibh so & a bruith ar oluid & ar finegra & inarbaidh coin adairci na haitce & glanaidh hi ona salcur & ona fatudna. Et as maith an luibh so arna creachta tirma & a brisidh & a cumasc le mil. Item, an luibh so da brisidh & a bruith ar ola & foirigh greim na con confaidh & gac uili loscadh teneadh & uisci amail adeir Isac. Et ceirin da denamh don luibh seo & blonag muice do chur triti & foiridh cruas na seilgi & na n-ae amail adeir Platiairius & as imcubaidh ros na luibhi so da bruith ar leamnacht & furtachtaidhidh lucht na heitice amuil adeir Platiairius.
22. Aloe, epaticum, cicotrinum: .i. tri hanmanna na h-aloese & sugh luibe e & ata se teasaide tirim sa ii ceim & ni mor lagas & as iat so an da gne as fearr dhi .i. cicotrinum & epaticum & ar dath na n-ae as maith iat & a mbeith dorcha so-bristi & gan a mbeith drocblasta na do-balaidh & ata folmugadh leanna finn & na leannann remur innti on gaili & ona hinnib & ata brigh glanta na hinchinne & brigh comfurtachta na feitidh & coiscidhthi na
ndeataighe innte & ni dleaghar a tobairt an aimser ro-the na ro-fuair & ni dleaghar a tobairt don lucht ara mbi flux fola an daerghalair & da tuctar dleaghar ainis & maisdix & gum araibi da cumusc mar aen ris & as mor foghnus do cosc deor na sul & a pudar da chur isna cneadhaib & fasaidh a feoil.
23. Alphur, flos fraxini: .i. blath na fuinnseoigi & ata se teasaide tirim sa treas ceim & croicin & sil an crainn so do bruith ar uisce & an duine ara mbia flux a haitli purgoidi da cur ann conuig a imlican & farcan na fuinnseoigi da bearbadh ar uisce fertana & a ol & foirigh gach uili flux & a bearbadh ar finegra & croicinn an croin cetna & edach lin do tuma ann & & & a chur arin ngaili & icaid a tinneas & premr rusc an croinn so da bearbadh ar fin no co ndech a trian fai & furtachtaidh luct na seilgi & folmuigid linn dubh.
24. Allusal, cepa: .i. da ainm an uinneamhain gharrda & ata se teasaide fliuch sa treas ceim & comfurtachtaid & calmaigid an gaili & an dileagadh & medaigaid an tothlugadh & innarbaid brentus na fiacal & na hanala. A brisidh & a cumasc le mil no le finegra & a cur ar greim na con confaidh co ceann an treas la & a atarrach an 3 la ar eagla na neimhe d'impod aris. Item, gabh sug uinneamhain & imain & bainne cic & a cumasc trina celi & a chur i sin cluais & foirigh gach tinneas cluaise. Item,
fos bristear an t-uinneaman & coimiltear ar uisce fuar & tobair da ol don tia o teit a urlabra & foiridh e co luath. Item, sugh uinneamain da cur bog isin sroin & glanaidh an innchinn o imurcaid leanna finn reamuir. Item, gabh sugh uinnimain & blonaig circi & a mbearbadh le ceili & foiridh an giba & na gaga. Item, bristear uinneaman & bruithtear he ar finegra & coimiltear e don inad a mbeid na faitneadha & foirid iat co luath. Et tuig leat mad ailt a fis an eireocaidh an t-othur gabh uinneamhan, bruith fon luait & cuir fona sroin & da di as coimeolaidh a tsroin & muna ti ni mothoca teas na boltanugh an uinneamain. Item, na huinneamain da gearrad & asa fetita mar aen riu & foiridh galar na mban re n-abar suficacio matricis & presuficacio matricis & a cur ar smeroidib dearga & a ndeathac da ligin fon maclac. Item, togairmidh gnathughadh na n-uinneamun an fuil mista co ger agna mnaibh & foiridh arna cur tri mil cailicin na sul.
25. Alumen, stipteria, sucarium: .i. tri hanmanna na h-ailime & aderur a beit teasaide tirim sa iiii ceim & ata brigh cnalteac tirmaidteac alci & fotracad da denam d'ailim & da tsalann d'fer na higroipisi & foiridh an igroipis. Item, pudur do denam do cuide ogaib & d'ailim trina ceili & a cur an inad a mbia aillsi & foiridh hi. Item, pudur da denamh dhi & a cur arna creachtaib a mbia ainmfeoil & foiridh e & icaid sreama na sul & uisce na hailmi da cur arna sreamaib & seangaid & tirmaid iat. Item, bruit mil & finegra & beirb noco mbia a tigi meala & pudur na h-ailimi da cur trit aindsein & greim da congmail isin bel de & daingnigidh na fiacla & cruadaig feoil na fiacul & atait tri gneiti uirri .i. rotunndum & licidum & scissum & asi scissum gnathaidtear againne & a tirtaib ro-teasaide da gabur .i. Item, adeir Platiairius uisce na h-ailime da chur a feadanaib linnighan & foiridh iat. Item, gab raib & allim, comtrom do gach ni, & beirbtear ar finegra & foirigh gach uili carraige & aderaid na doctuiri gurub i Is maighistir da gach uili dath.
26. Ambra, spearma ceti: .i. coimpeirt an mil moir & as mor fodnus. As imcubaighi an aigid na heipilepsia i; gabh cnaimh craige an fiada & doen casnaidheach de & cuir ambra trit & a cur a soitheac gloine ar smearoidigib derga & leagar a balad fo bel & fo sroin fir na heipilepsia & foirig gan aimirus & ata brigh comfurtachta an craighe ann da reir Platiairius gurab uime sin as imcubaid i da lucht an cairdiaca & na sincoipise .i. gab ambra & lignum aloeis & cnaimh craigi an fhiada, urdail da gac ni, cumuisctear le sugh ruibi & dentar pillaide dib & caitear a haitli na codac & foghnuidh co mor an aigid eipilepsia & na n-easlainteadh adubrumar. 27. Ambrosiana, eupatorium, lilifagus: .i. tri hanmanna na hiubair sleibe & ata si teasaide sa cet ceim & tirim sa ii ceim & aderur saidsi coilleadh risin luib so & Is mor a brigh ur & as bec a brigh crin & as mor fodnus si an aigid quartana & coididiana & an aigid na pairilisi uilidighe no rannaighi & an aigid na higroipisi re n-abur alsiteis & an aigid na buideocairi tic o duintib n a n-ae & as amlaid da berur hi .i. an luib so da bruith ar sug meirsi & mil & finegra da cur trite & a tobairt amail siroip & foirig cruas na seilge. Et as do buadaib na luibi an fuil mista da togairm & glanaid slidti an fuail & fidhisi na n-arann on a ngaineam. Item, tobair sugh na luibhi so & eitneadha sirin da tobairt da n-ol & marbaid na huili peisti bis a corp duini.
28. Anabulla, titimaillus: .i. gerraneime & Is luib teasaide tirim sa treas ceim e da reir na ndochtuiredh & In luib so do tinol isna laeib re n-abur dieis cainicalareis & a cumusc a haitle a bristi re mil & a bearbadh no go mbia a tige meala & a taisci a mbucsa glan & geraidtear na leigis lactacha leis & folmuigid linn finn saillti & fiabrus morgaithi coididiana & ni dleagar an leiges so do tobairt acht dona dainibh aga mbia inne remurra & meadon feolmur oir da mbeitis na hinni tana daba egal flux disinteria da tiacht & as maith e bruith & as olc omh an luib so.
29. Amedum, amillum: .i. leiges do-nitear da sugh na cruithneachta & adeir Platiairius co fuil an leiges so tesaide fliuch co measurda & aderuid dochtuire ele an leiges so da beit fuar tirim co measurda & as mar so do-nitear é .i. gab cruithneacht glan no eorna remur glan & a chur an uisce fuar re lo co n-aitchi & na hatruidtear an t-uisce so no go mboga an gran & a brisedh & a fascad tri edach & a tirmugad le grein no le tene no co mbia na pudur & a denamh amail potaiste & as maith e da tirmugad na fliuchaideachta imurcach bis isna corpaibh co hinmedonach. Item, amedum da chumasc & sarcacolla .i. gum & a cumusc trina ceili co maith & a cur ar ing lín & a chur ar druim na sul & foiri dh a fliuchaideacht & a ndeirgi. Item, potaiste da denamh de & siucra geal da chur ann & glanaidh an t-ucht & na scamana & creachta an coirp co hinmedonac gurab uime sin as mor fognas an aigid na cosachtaidhi & na leannann seimh silteach tic on incinn & da nderntar d'eorna he & a cumasc le bainne le bainn almont & Is mor foghnus an aigid na tisisi & na heitice & creachta na scamhan. Et adermaid gan an leiges so da ro-gnathughadh dona dainib le rab eagail clocha arann no lesa da beit innta & as mor foghnus an leiges so an aigid na leannann toitis chum na sul & an aigid creachta na fabra.
30. Ancula alba, scabiosa: & ata se teasaide tirim sa ii ceim & an luib so da brisidh & a bruith ar blonaig muice no re hola & foirigh an carraighi & sugh na luibhi so do coimilt don bruitidain & foiridh. Item, eabar iiii dragma da sug na luibi so & foirigh an luibri re n-abar allapisia. Item, bearbtar an luib so & gairleog cailli ar fin & curtar te arin timtireacht & icaidh an easlainte re n-abar emoroigideis & a chur amail ceirin isin inad cetna & foirigh bolga na timtireachta & fos fodnuid an ceirin cetna an aigid neascoid na timtireachta & teneasmon & an aigid an rema fuair isna sean-dainibh & a berbad ar fin & a tobairt da ol. Et ceirin da denamh don luibh so & gealan uighe trit & foirigh an neascoid re n-abur antrax. Et adeir Plaitiairius sugh na luibi so da cur sa cluais an aigid na buigri & foiridh an buighri. Et adeir Maitcer ceirin da denam don luib so & d'im gan saland & foirid teinnis na taebh & na n-arann & In luibh cetna da bruith ar mil & foirigh an cosactach tirim. Et lan leighe da sug na luibhi si da tobairt da ol & foiridh olc na mban & gac uili neim da caitinn neach & a brisidh & blonaig muice trit brisidh na neascoidi amail adeir Averoeis.
31. Aillium: .i. an gairleog, teasaide tirim a medon an iiii ceim da reir Plaitiairius; gairleog omh & a cur ar cneadhaibh na con confaidh & foirid iat. Gairleog da brisidh & a bruit ar leamnacht & a ol 'na bolgumaib beca & foirid easlainti an scamain tic o fua raideacht & as imcubaidh i an aigaidh na higroipisi fuairi & galair na n-arann & teinnisa In cind tic o fuaraideacht. Gairleog do minugadh & blonag geidh triti & a sug da cur bog isin cluais a meid bic foirid tinneas na cluaisi tic o fuaraideacht. Gairleoc da bearbadh ar im ur & foirid In t-asma & easlainti an cleibh tic o fuaraideacht. Ceirin da gairleoig & da blonaic muici da chur arin timtireacht & foiridh teneasmon & tinnis na timtireachta & Is imcubaidh an ceirin cetna an aghaidh gac uile aitt tic o fuaraideacht. Gairleog da catamh ar cet longad an aimsir an aeir truaillnigthi & as mor fognas gairleog da chur fon fiacuil teinn & foirid a teinnis tic o fuaraideacht. Gnatocan na gairleoige tirmaigidh na hinne & an gaili & togairmid an lubra & mania & freinisis & anbaindigidh an radarc & as mor urcoidigidh da lucht leanna ruaigh & as imcubaidh i da lucht leanna find & do lucht na n-easlainteadh fuar oir ata bridh discailteach cnaiteach na leannann fliuch innte & innarbuidh gach gac uili neim & togairmidar na seandaine icslainte na mbatlach dhi.
Item, gab salunn & mil & eitneadha na cno nGaeidilach & gairleog, comtrom da gach ni, cumasctar & curtar 'na ceirin ar greim na con confaidh & foirid e & ni
aitheirgind an neimh asa haitli & an comsuigiughadh cetna da cur isna cneadhaib & foirid iat o gach uili urcoit & feadanacht & linnigha. Gairleog da brisid fuar & a coimilt dan carraige & dan bruitigain & da moirfea & glanaid iat. Pudur na gairleoige arna loscad da chur isna cneadaib salca do-cneasaigthi & cneasaigidh iat; gairleog da brisid & a catamh co gnath & foirig gairbi In gotha noc brisis a fuaraideacht. Item, gab gairleog & pibar & persilli & piletra & sugh mindtais & finegra & cumuisctear trit a ceili & caitear & foirig lumbrisi & oslaigidh duinti na n-ae & na seilgi f& fognaid an aigidh stranguria & disuria. Ingne gairleoige arna glanad da cur isin maclog & togairmidh an fuil mista amail adeir Constantin no an gairleog da bearbadh ar uisce & In bean da chur ann co nuigi a himleinn & togairmigidh an fuil mista. Gairleog da catamh ar cet longad & ni urcoidigind uisce duit an la sin. A catamh re ndul ar fairrgi & ni denand murgalar na fairrgi urcoid duit an la sin. A bearbadh ar fin & a ol & foiridh an buideochair amail adeir Macer. A catam mar In cetna & bogaid cruas na bronn. Et ni denann plaig na neim urcoid duit an la caiteas tu i ar cet longad.
32. Acantum, semen urtice: .i. ros na neannta & adeir Maitcer ros na neannta da brisidh & a bruith ar ola & a
coimilt dona pulsaib & togairmidh an t-allas. Item, da mbia an gruag a toitim sugh na luibi so da coimilt don ceann a haitle a bearrta & coiscid tuitim an fuilt. Item, adeir an fear cetna da coimiltear an luib so d'iartar na n-ainmhinnteadh co tigid so-dair.
33. Anetam: .i. luib; teasaide sa ii ceim & aderuid drong ele co fuil si tirim sa treas ceim & glanuigh clocha an lesa & na n-arunn & uair ann brisidh iat & beirid a brigh annso gu ceann tri mbliadhan gemadh ferr co nua hi & ata brigh discailteach diuireticac innte & ata brigh togairmiti na fola mista co hailginach innti & figeada da chur a sugh na luibhe so la co n-aithi & a mbearbadh ar fin arna maireac & a tobairt da ol don ti a mbia easlainte cleibh no cosachtach & foirigh & pudur da denamh da sil na luibi si & da ros neannta an pudur sin da crotad arin inad a mbia emaroighideis & foirigh e & as mor foghnus an luib so d'furtacht teinnis na brond & da togairm an codlata & chum na neascoideadh remur da n-aipiugadh & d'innarbud leanna finn asna ballibh co hinmedonach. Et co leighesinn an fail tic o linugh & a bruith ar blonaig no ar ola & foirigh an crupan tic o linad & a tirmugadh & pudar da denam di & a crotad isna cneadhaib no isna creachtaib.
34. Antera, flos rose: .i. blath an rosa & ata se fuar isin ced ceim & tirim sa dara ceim & ceirin do denamh de &
a chur arin tene diadh & foiridh hi & foirigh an ceirin cetna fiucadh & tesbach beil an gaili & ros da bruith ar uisce & a brisidh & gealan uighe da cur trit & a cur 'na ceirin arna suilib & foirigh teasbach & deirge na sul & a bruit ar fin & coisgidh flux na bronn & na fola mista. Et fodnuig uisce na roisi an aigid na n-uili ainnteas. Et adeir Raisis ceirin da denam don ros ur & foiridh gac uili att tic co nadurtha no co haicideac. Et tuig leat da reir Platiairius an tan caitear e arna tirmugadh co fuil brigh fastogtheach ann an tan caitear ur he co fuil brigh lacthach ann & folmaigti leanna ruaigh & co hairiti an tan cumaisctear e re reubarbrum he. Et adeir Platiairius gurab de so do-nitear meal rosasiam & aqua rosasium & siucra rosasiam & siropus rosasius. Et fognaid co mor na saethraigi so an aigid na n-easlainteadh teasaide & an aigid tinnis an chinn & na n-airged amuil ata olium rosasiam & fognuid an aigid na heitice & na sincoipise & an aigid flux na bronn & na sceatraige noch do-nitear o linn ruagh & comfurtachtadtear ona saetraigib so an incinn & an craidi & fognuid an agaid fliuchaideachta an t-sine tseaain & d'innarbud fiabruis quartana. Et adeir Maitcer pudur da denum don ros dearg & a cur isna cneadhaib & glanuidh iat ona salcur & da curtar an blath cetna ar loscud tenig no uisce maille re gealan uighi ni teit an urchoit.
35. Anisum, ciminum dulse: .i. an ainis & ata si teasaide tirim sa treas ceim & ata si co cnaiteach discailteac diureticach & as mor fognus si an aigaidh langanaighi & bructaid fuairi an gaili & an aghaid gac uili tinnis na n-inneadh tic o fuaraideacht & an aigidh na buigri .i. ainis da bruith ar sugh losa no uinneamain & aen bainne da chur sa chluais & icaidh a buigri & a tinnis & an ben gnataideas medaigi an bainne cich & an fear medaigid a sperma isna huirgib aige. Item, an aigid droch-datha tig o bualad no o tuitim arin croicinn ainis da cur tri ciaraig & foirig e & an ceir da cur bog air. Item, adeir Platiairius an luibh so da bruith maille re luigib eli diureticac & oslaigidh duinte na n-ae & na seilge.
36. Apum domisdicum: .i. an meirsi garrda & aderur an luib si do beit tesaide tirim sa iii ceim. Et adeir Platiairius gurub ferr a sil so chum an leigis nan luib fein & as mor fognus mar ceirin cum na sul maille re plur arain gil & sug na luibhe so trit & fodnuigh mar an cetna cum na cic. Item, gabh duillebar na luibi so & coimiltear da cul cinn an fir ar mbia litairgia & a sug da cur annsa sroin ag an fer cetna & furtachtaig e. Itim, an aigid aitt & tinnis beil an gaili prema meirsi da bruith ar fin finn & a ol & icaidh & meirsi ana aenur da chur ar cneadh & ni dingna urcoid da eisi. Item, sil na luibi so da bruit ar finegra & coiscid an sceatrac tic o adbur fuar
leanna finn. Item, adeir Raisis na daine ara mbia droc-gne a haitli easlainte meirsi omh da tobairt da ithe doib & tiadhuit ana crut fein aris. Item, an luibh cetna da brisid & a coimilt ar uisce & foirigh an fiabras coididana & adeir an fear cetna eugh meirsi & feineil oiread da gach sugh & a tobairt da ol d'fear na higroipisi & icaidh he. Item, gabh sug meirsi & amillam & gealan uighi & mil & a cumusc & a cur isna creachtaib & glanuigh & slanaighid iat. Et tuic leath co fuilit gneithe imda arin meirsi .i. aipium & ranarum .i. imas na lathfan & aipium risus .i. imas an gairi & comfurtachtaidh se an tsealg ag innarbadh leanna duibh uaithi gurub adbar dan gairi sin & aipium emaroidarum noch as imcubaig cum an daergalair. Et adeir Platiairius nach dleaghaid na mna torrcha an meirsi da gnathughadh oir sleamnaigid & bogaid na sreabainn bis a timcill an toirrcisa innas gurab cuis don toglua sact sin & da ngnataidhid bigh neascoide morgaithe arna leanbaibh. Et seacnad an banaltra a glacadh na a tadall ar eagla an leinimh do dul an eipilensia oir ata an ais leanmhaighe maille re moran fliuchaideachta re hanbainne brighe & re becan an teasa & le hanmainne brighe & re duintib na poireadh & as iat sin na cuisi ullmaigeas neac chum epilensia.
37. Auripimentum, arsenicum: .i. anmanna an argalluimh & ata se teasaide tirim sa iiii ceim & ata brigh discailteach atairrngteac glantach aigi & Is imcubaigh e
an aigid cosachtaidhi na leanam, scrubul da pudur aurupimentum da cur tri bainne no tri uig laigdhe & foirig e & as mait an aigid easma & na cosachtaidi cruaighi pudur an argallaimh da cur ar smeroidib & a deathac da ligin ina mbel & comfurtachtaid hi. Item, gabh dragma d'argallaim & a da oiread da gallainig & cumuisc trina celi & coimil don inad a mbia moirfeaa & an bruitigha & icaidh. Item, gabh pudur argallaimh & ola coitcend & cumuisctear trina celi & curtar arna bruisingib & icaidh hi. 20 38. Arracia, attriplex: .i. eilitreog & ata si teasaide sa cet ceim & fliuch sa ii & as mor fognas an aigid tirmaig na n-inneadh tic o linn ruagh loiscithi & potaiste da denamh di ar cet longadh .i. eanbruithi caerach & lagaid an bru co hailginach. Item, gabh elitreog & mercuirial & leamac maighe & borraiste & sail cuach & bruith ar im nua & curtar ainis innti & tobair ar fin no ar lind te & eabur re loighe & foirig an cosactach & lagaidh an bru. Item, gabh an luib cetna & prema gloiriam & dubcosach & crimh muc fiadh & bun milbocan & eigrim & gurmaill & bearbtar ar fin & sitoiltear & curtar mil glan trit & eabur mocrach & re loighi & foirigh salcar na n-arann & an lesa. Item, an luib cetna da timperail tri finegra & a chur 'na ceirin arna haltaib & foiridh galair na n-alt mar ata arteitica & potagra cona cosmailib.
39. Arigentum uium: .i. an t-airgid beo & ata se teasaide fliuch sa 4 ceim & ata brigh tollta & gerrta & discailti aigi & Is mor d'aimsir fetur a coimed ana brigh a beit fein a soiteac dunta & an inad fuar. Et aderur gurab mor fodnus an aigid na mil & na sneadh & gac uili salcur bis arin folt & min na ponairi da chur trit & a bearbadh ar finegra amail litin & an tan beas fuar an t-airgid beo da cur ann amail meid leath ℥ de & a cumasc go mait & a coimilt don folt no don finnfad & foirigh e o gach urcoid bhis ana dhiaigh. Et as follus gurab mor urcoidigeas deatac an airgid beo da gac neac re mbaineann oir bogaid se na feiti & ullmaigh lat cum pairilisi & an tan teit annsa cluais no sa mbel marbaid gan fuireac neach & da tegmad co racad annsa mbel tobair bainne gobair do a med moir & na hanad ag leimnid & a surdallaigh & bearbtar isoip & aipsint do ar lind no ar fin & eabar & muna dearntar da geib bas gan fuireach. Et da mbia truailleadh arin aigid o linn finn tsaillte no an easlainte re n-abar serpigho .i. deir gab prema corrcopoige & bris co min & cuir im gan salann & blonaig muice trit & becan d'airgead beo a cumasc & a coimilt dan deir no don tsalcar & icaidh. Fognaid premha na muinge miri no prema stafisagria an inadh na corrcopoigi & tarraingtear snaithi olla trit an leiges so adubrumar & a ceangal fon folt & marbaidh na mila & na sneadha amuil adubramar. Et tuic leat co bfuilid .u. brigha aigi brig discailteach & brigh tollus na ranna dluithi remra et brigh cnaidheas an
fliuchaideacht & brigh glanas an salcar & brigh innarbus na himurcaca. Et as amhlaidh marbtar dasact an airgid beo .i. le seili duine & le luaith. Item, agairead beo da cumusc le hola & le uinegra le serusa & a cumusc & a cur arin carraigi & foirigh an luibri & gach salcar & fognuigh commorain da neicib eli.
40. Asufetida: .i. gum crainn & ata se teasaide tirim sa iii ceim & gac med bus bren hi Is moidi a luach & Is uaislidi hi & ata brigh discailteach aipidtheach ann & Is mor fognus an aigid easlainte an cleibh tic o adbar fuar. Et adeir Platiairius gurub mor fodnus asafeitita maille re siroip na uiola an aigid asma & disnia & an aigid an quartana & an aigid cruais na seilge & an aigid arteitica & pairilisi & eipilensia & fuardachta na hinchinne a coitcinne & gach uili easlainte fuair air cheana.
41. Aroistoloia longa, aroistolola rotunda: .i. an stoinsi cruinn & an stoinsi fada; ata se teasaide sa ii ceim & tirim sa ced ceim & a brisidh & a tobairt ar uisce & foirigh gac uili neimh & a brisidh & a coimilt ar fin no ar lind & togairmidh an slant ugadh dona mnaibh & a bruit ar mil & a fascad tri edach lin & lan leige d'ol de gac lae & as maith ar gac uili eslainte fuair & a brisid & blonaig muice da cur trit & tairrngidh gach uili arm no dealg amach co cumachtac & a brisid & mil da chur trit & glanaig & slanaigidh na cneadha & a coimilt ar fin & a ol & foirig an spasmus & foirig fos cuirrineach na bronn & sireagra & potagra & artetica noch thic o adbur fuar. A brisidh & a coimilt ar uisce & a tobairt roimh aixis fiabrasa coididiana & quartana. Stoinsi da brisidh & pudur da denam de & an pudur sin da crotad ar teinigh & ruagaidh na demna as an tigh a croitear. Item, bristear premha na luibi so & a cur a pollaib na linnighan & foirigh hi & eabur an luib cetna ar uisce no ar dig eli & coiscidh an fail. Et tuic leat co fognunn an stoinsi fada an inad an stoinsi cruinn & adeir Plaitiairius gurub fearr an stoinsi cruinn cum an leigis na an stoinsi fada & mairigh a brigh leis co ceann tri mbliadan & a mi Octoibir dleagar a prema da buain cum an leigis & a taiscidh conuig an cetna & fognuigh co ceann tri mbliadan cum an leigis. Et adeir an fear cetna gach uili prem foghnus cum an leigis gurab ann Is fearr hi cum an leigis ar tuitim a
duillebair & gach uili duillebar fodnus & bointear cum an
leigis gurab ann as fearr a buain chuigi an tan fasas a blath uirri. et atait tri brigha annsa luibh so .i. brigh icslainti & brigh discailteach & brigh cnaiteach. Et mad ailt an leanamh marb d'innarbugh an luib so da bruith ar fin & ar ola & a cur amuil ceirin fa sliasaid deis na mna a ngaire da lochaib blene & furtachtuigh co luath hi. Et gearraid pudur na luibhe cetna an ainmfeoil asna cneadhaib no asna feadanaib linnighan. Et pudur na luibhe cetna & pibur da bruith ar eanbruithi foirig teinnis ana bronn. Et pudur na luibhe cetna da chur ar uisce te & coiscigh rigur fiabrus antribullata.
42. Artamesia, mater herbarum: .i. an buatfallan liath & ata se teasaide tirim sa treas ceim & a bruith ar bainne no ar fin no ar lind & togairmigh an fuil mista & glanaig an maclac & a coimilt fuar ar fin no ar lind & do-ni mar In cetna & a brisid & a chur amail ceirin arin imlican & togairmidh an fuil mista & a brisid & a coimilt ar uisce no ar fin & a tobairt da mnai con ighinaib & beirid a toirrceas co luat & an luibh cetna da ceangal fana sliasaid a ngairi don banndact & beirigh leanamh & beartar an leanamh uaithi co luath da eisi ar eagla an maclac da tarraing amach dhi & as mor fognus an luibh so an aigid greime na con confaigh & na ndeoc neime & an luibh cetna da brisidh & a cur ar lind ur & fognuigh chum na neitidh
adubrumar & an luibh cetna da briseadh & a chur tri blonuig muici & a cur fona cosaib a haitli siubuil & foirig a tinneas & an cortaidi & an luibh cetna da brisidh & a cur ar cloit dearg & a deatac da ligin fo fear teneasmon & foirig e & as maith an luib cetna da chur 'na ceirin arna gearbaib & foiridh iat & adeir Platiairius gurab e ur & duillebar na luibhe so as fearr chum an leigis & mairigh a brigh re bliadhain ann chum gac neich da ndubrumur & coiscid an aimrideacht tic o fliuchaidheacht an maclaig & medaigid an aimrideacht tic ona tirmaideacht. Item, an luib cetna & duillebar an laibriola da bruith ar uisce & a deatach do ligin fon mbanndacht & togairmidh an fuil mista. Item, an luib cetna & neanntog muiri da brisid & a cur 'na ceirin arna heasbaib & foirig. Item, an luib cetna da brisid & a bruith ar fin & foirid sefailia & emagrania & adeir Platiairius gurub imcubaigh an luibh so isna neascoidib cleib mar ata peripleumonia & pleurisis & fognaid an luibh cet na & sugh tenecail da fritbualad an adbair a ngach uili neascoid.
43. Athanasia, tanesetum: .i. lus na francc & as teasaide tirim hi & ni fadar a ceim ona hugdaraib & as inann atanasia & ni toirmisceas an bas & coimedus an beata oir ni leiginn bas a ngairi na ndaine gnathuigheas hi & fodnuigh co hairithi dona mnaib ara mbi flux fola co himurcac. Et gac uili flux ro-seimh coilerda tic o
seimigheacht na fola no o oslugad na poireadh & as mait an luibh so ana ceirin & 'na deochaib da toirmeasc. Et foghnuigh an aigid tsalcair na fola & an aigid na heaslainti re n-abur filun & co hairithi a mi Mai as brighmuire an luibh so & as cumachtach í ar moran da galraibh & as mor fognus an luib so an aigid flux na bronn amhail ata diarria & lienteria & disinteria. Item, bristear an luib so & curtar gealan uighe triti & a cur fona hairgibh & foirigh flux fola na srona. Item, an luibh so da tirmugadh & pudur da denamh di & pudur sinseir da cur trite & pudur ainise & gailingan & cainel & minntais & na puduir so da cur ar potaiste no ar eanbruithi & fodnuigh co mor da calmugadh an di dileaghadh.
44. Athasar, polem regale: .i. poiliol ruibel & ata si teasaide tirim sa iii ceim & Is mor fognus an luibh so an aigid na neime & co hairiti an tan caiteas neac luibi ana fuil brigh neime amail ata an tatabha no an corrcopog no an mong mer& na luibe marbtaca & fognuig fos dona dainib do-geib tuitim no combrugad no bis gan labra & a hol ar dig eigin. Et an luib so da brisidh & a tobairt ar finegra & innarbaidh linn dubh & a congmail annsa bel & fognuig an aigid aitt & teinnis an t-sine seaain & a bruit ar fin no ar lind & togairmidh an fual & an fuil mista & a bearbadh mar In cetna & comfurtachtaid an gaili & toirmiscidh cuirrineach & gaethamlact na n-innead. Item,
an luib so da congmail fada annsa bel & foirig teinneas na fiacul. Item, dentar ceirin don luib so maille re plur cruithneachta & foirid tinnis na feiteadh & fognuig an luibh so co mor da marbadh peistidh na n-inneadh re n-abuir lumbrisi.
45. Auansia, gairiofilata: .i. an macall & ata se teasaide tirim annsa ii ceim & as mo brigh a duillebair na a preimhe & ata brigh discailteach cnaiteach oscailteach inti & togairmigh fotragad na luibi so an fuil mista & foghnuidh an fotracad cetna an aigid coilica passio & foghnuigh fos an aigid teinnis an ghaili & gaethamlact na n-innead & an luib so da bruith ar fin no ar lind & comfurtachtaigh an dileaghadh & a tait da ghne arin luib so .i. gne coillighe & gne uisce & as i an gne uisce as ferr an aigid fluxa na bronn & foghnuigh prema an macaill caillighe an gac inad ana foghnann an clobus.
46. Auellana, nux parba: .i. an cnu Gaeidilach & ata si teasaide sa cet ceim & fliuch sa ii ceim & as mo oilis an corp naid na cno francacha & da caitear iat co himurcach maille risan craiceann bis fona n-eitnedhaib tuismidtear gaetamlacht isna hinnib uatadh & da nglantar iat on forcroicinn sin as mor foghnus an aigid na cosachtaigi & a mbruith ar mil & ceirin da denamh dib & blonuig muice da cur trita & fasaigh an finnfad & na heitneada cetna da
brisid & a cur ar greim na con confuig & ni urcoidig nis mo.
47. Auena: .i. an coirci et ata brigh lacthach co hailghinach ann & Is mor fognas an aigidh na n-att teasaidhi & bogaidh na hadbuir cruaighe & Is imcubaidh ana ceirin e arna cneadaib neimhneacha.
48. Auricula muris: .i. an liath lus beac & adeir Auicenna an luib so da brisidh & a cur arin dealg bus ailt da buain a ball & tairrngidh go cumachtach he. Et ceinnsceatrach da denam de & glanuigh an incinn ona salcur. Et a tobairt da lucht eipilencia & furtachtaigh iat co mor.
49. Aurum: .i. an t-or & Is ar med a measarachta nacar cuiread a ceim e seoch na mitalaib eli & as mor fognus a catamh & a faicsin don craig e & ata catimia mar an cetna .i. slaithteach an oir & fodnuigh an t-or co mor an aigid eilifainnsia & comfurtachtaigh an gaili & sincoipis & cardiaca & a tabairt fa dho sa tseachtmain & a coimilt fein no a slaidteac as maith a mbiag no a ndigh & foirigh an lubra & pudur da denumh da meanadaib an oir & a cur fona suilib & scailidh a finna & a salcuir. Et atait cumachta ecsamsamla ag an or .i. uair ann medaigid & comfurtachtaigidh na spiruid & calmaigid an dileaghadh & fostaigid gach flux ona cumachtaib fein & as mait an aigid na fuaraideachta & na teasaideachta e & innarbaidh
gac uili imurcraid anbainnigus an naduir & glanaidh na leanna salca.
50. Balanon, glans: .i. na measoga daracha; atait siat fuar tirim sa dara ceim & ata brigh tirmaidh teach fostoiteach acu & pudar da denamh dona measocaib & a cur isna cneadhaib tirmaidh iat & coiscidh an sileadh fola & glanaidh iat ona salcar & duillebar an croinn cetna da bruith ur & coiscidh teneasmon & lienteria, Et adeir Raisis co fuil togairm an fuail and & tirmugad na bronn & adeir an fer cetna gurab fearr cucain na measog cum na neitead adubrumar naid na measoga fein & ata deathmuireacht & tinneas cinn innta rena catam & tuismidtear gaethamlacht na n-innead uatha.
Da mesogaib na darach
don gum crainn
don cruaich Padraig
do lus na laegh
don glaisir caille
don teneagul
don meacan tua
dan gallfotannan
don biatus
don coinnill Muire d'uir sleibhe Armenia
don borrax
da lus an sparain
do betonica
don cartlainn
don lus creighi
don fotlac
dan n-im.
51. Balsamum: .i. gum crainn fasas annsa Babileoin e & ata se teasaide tirim sa dara ceim & fognuigh co mor da lucht na pairilisi & na n-easlainteadh fuar air cena & a congmail annsa bel & teigidh an incind & idir na huile ni deagbalaigh ase as ferr boltanugadh dib & as amluidh as mait an balsamum & a beit glan & dath fobuide uirri & a coimilt ar uisce & mad glan e niba saile an t-uisce & mad salac an t-uisce do-ni a contrara.
52. Barba filicana, plantago maigheor: .i. an cruach Padraic & ata si fuar fuar annsa cet ceim & tirim sa dara ceim & as mait da glanad & do slanugadh na cneadh an luib so da brisidh & mil da cur triti & potaiste da denam don luibh so ar eanbruiti meth caeireach no ar leamnacht & foirigh flux na bronn. Item, bristear & coimiltear ar leamnacht an luibh so & foirig an seili fola & an cosactach tic o teasaideacht. Item, ceirin don luibh
cetna da cur arin cneid & coiscidh a sileadh fola. Et an luibh cetna da brisid & a cur tri gealan uigi & foirigh
loscadh teineadh co cumhachtacht .An luibh so da brisid & olunn da chur trite & a cur ar greim na con confaigh & foirig. Item, cruach Padraic da brisidh & a sugh d'ol ar cedlongad & icaidh eipilensia. Sugh na luibhe cetna da congmail sa mbel & foirig an galar beil. Sugh na luibhe so da cur arin teinigh diadh & teitidh roimpe. Item, educh lin da cur a sugh na luibe so & a cur ar druim na n-ae & foiridh a n-att & a teinneas. Item, an aigid tinnis na fiacul & aitt a feola & a teasbaigh an luibh so da cognamh & icaidh. Item, da cosc na fola mista olund chirta da thuma a sugh na luibi & a cur sa mbanndacht. An aigid tinnis an lesa In luib so do coimilt ar uisce & foirigh. Item, an luibh so da cur fo braigid In leinimh & ni gabaid easbudha e. Item, coimiltear tri prema di ar uisce In aigid terciana & a ceathuir a fiabrus quartana roimh an aixis & icaidh gan fuireach. Item, an
aigid gac uili aitt tic o teasaideacht an luibh so da brisidh & blonaig muici da cur trid & icaidh e. An luibh so da brisid ar uisce & a tobairt da mnai bis gan slanugadh & slanuidtear co luath. Item, an luib cetna da coimilt ar finegra & a coimilt dona cosaib a haitli sibail no saetair & icaidh.
53. Barba sina: .i. lus na laedh, fuar sa cet ceim & tirim sa dara ceim & ata brigh stipecda ann; a duillebar da tirmugadh & pudur da denum dhe & a cur isna cneadhaibh arsaighe & foiridh iad & adeir gurab treisi a blath na'n
luibh fein & Is mor foghnus an luibh so an aigid creachta na scaman & ata brigh glanta 'na prem & brigh stipecda 'na barr & comfurtachtaigh an gaili & ni liginn leanna ele ana ceann da tuitim cuigi. Adeir Avicenna nach fuil leighis as ferr na so a creachtuib na n-inneadh & coiscidh flux imurcach na mban & a ol ar uisce no ar fin & a cur amuil ceirin arin imlican.
54. Barba siluana: .i. glaiser coille, teasaide sa cet ceim & fliuch sa ii; an luib so do brisid & a tobairt dona mnaib da ndenann linn ruagh urcoid & foirigh & innarbaidh imurcaigh leanna ruaigh. Item, an tan imduideas linn dubh annsa gaili & tuismidtear fail foireigneach uadha, an luib so do coimilt ar fin no ar uisce & coiscidh gan fuireac an fail. Item, an luib cetna da coimilt ar fin & a tobairt da hol d'fer na micuimhni & icaidh. Item, adeir Avicenna an luib so da coimilt ar fin no ar lind d'fir na linnighan co ceann en la dheag & icaidh & a tabairt don mnai ara mbi mola matrisis & scailigh e gan fuireac ina haitli.
55. Barba Iouis, semperuiua: .i. an teneagal, fuar sa iiii ceim & tirim sa dara & fodnuigh co mor an aigid na teineadh diag & na haillsi & an attcomhaill na sul an tan tic o teasaideacht & In aigid gach uili loscadh teineadh & uisce. Item, adeir Avicenna sugh na luibi so da chumasc
maille re min eorna no seagail & a cur arna haltaib & foirigh an t-artetica tic o teasaideacht. Item, sugh na luibhe so & sugh & sug cruaiche Padraig & leamnacht bo & plur mine cruithneachta & dentar potaiste dib & foirigh flux na mbronn gan fuireac & foiridh sugh na luibhe so imurcaid na fola mista & a cur sa mbanndacht & olunn.
56. Bardana no lapa: .i. In meacan tua & adeir Avicenna corub mor fodnus premh na luibi so an aigid na neime & co marbann natraca neime & adeir fos gibe neach choimeolas sugh na luibi so de nach cailginn beach é an la sin na nathair neime. Item, sugh na luibhe so da congmail sa bel & daingnig na fiacla. Item, premh na luibhe so da caiteamh & coiscidh In seili fola. A prema so da bearbadh ar fin & foiridh disinteria. Premha na luibhe so da bearbadh ar fin & foirigh na cloca fuail. An luib so idir bun & barr da brisid & blonaig muice trit & brisidh & aibighidh na neascoide amail adeir Avicenna.
57. Branca ursina: .i. an gallfotannan24, fuar tirim, & adeir Avicenna an luibh so da brisidh & blonuic muice trite & aipigh na neascoide. An luibh so da brisidh & a bearbadh ar blonuic no ar ola, a ligin mar sin co ceann en la dec & a fascad tri edach lin ana haitli & ceir da cur ann & uinnemint da denamh dhe & a coimilt dona feitib & dona haltaib & foirigh rigor & cruas na feiteadh. An
luibh cetna da brisidh & bainne gobair & min ruis & sugh fleata & a cur 'na ceirin arna cighib & foi righ iat. Item, sugh na luibe & bainne cic da cumasc trit a ceili & sug feineil deirg & plur mine eorna & a cur 'na scartaidh arin etan & ar druim na sul & coiscidh teasbac & tinneas na sul & togairmid an codladh.
58. Beta & pleta, cicula: .i. tri han .i. tri hanmanna an biatuis & ata teasaide fliuch sa cet ceim & Is luibh coitcinn e da reir Avicenna. Item, sugh na luibhe so do cur a pollaib na srona & glanaid an incinn ona salcur. Sugh na luibi da cur bog san cluais & foirig tinneas na cluaise. Item, sugh na luibhe so da cur arin folt & arin fesoig & glanaigh iat ona milaib & ona sneadhaibh & coimedaid an folt gan tuitim. Item, sug na luibhe so da cumusc maille re mil comtrom da gach ni & a cur arin loscadh da nitear o teinig no o uisce & icaidh co luat & crutaidtear droch-leanna o gnathughadh na luibhe so. Item, gabh biatas & borraiste & duillebar saitsi & isoip & Minntas & persilli & duillebar macail co mor da gach ni, bearbtar ar uisce & garbain coirci arna nighe da cur and & a mbearbadh & salann da cur air & Is cumachtach ar urcoid an cleibh & da medugadh an dileaghadh.
25
59. Bilonia, molena: In coinneall Mhuire & Is m or foghnus an aigid flux emaroigideis & ata si fuar tirim &
as mor a brigh ur & as bec crin & ata brigh fastaiteac cnaiteac innti. An luibh so fein da cur ar cloit dearg & a cur te sa timtireacht & foirig bolga an daergalair & a hatarrach co minic arna tedhad & an luib so da brisid & a cur a srut & ni ligin sileadh di gurab uime sin sin as imcubaigh an gac uile flux hi co dearb.
60. Bolus Armenicus: .i. uir sleibhe Armeinia & ata si fuar tirim sa ii ceim & ata brigh fastoiteac & ceangail innti innus co coiscinn gac uili flux. A pudur so & pudur cruaiti Padraig da cumasc & a cur arna cneadhaib & icaidh & as amlaidh as maith e & a beith dearg sobristi & adeir Avicenna ma ta an flux sa ceann a tabairt da caitim sa mbel & mad annsa gaili no isna hinnibh tabhair mar clisteri. 61. Borax: .i. gum croinn & ata se teasaide tirim sa ceatramad ceim & ata brigh discailteach attairngtec cnaiteac coimceangail comhdlutaiti ann & as leis daingnid na cerdada na mitaill ele re ceili & as amlaidh Is maith e geal cruaidh. Item, cuirtear borax & gealan uighe circe & mil & uisce roisi trit a ceili & glanuidh an aigid ona salcar & on brici. Item, scrupall d'uisce & tri scrupaill do borax da coimilt don aigid arna cumasc & bith geal.
62. Bursa pastoris: .i. lus an sbarain; fuar tirim sa dara ceim & as cumachtac hi In aigid flux na fola & gach uile flux & Is maith hi a n-uinneminntib bristi cuislinni & an bean aga mbi ina braigit ni urcoidiginn flux fola di. A cur a fotragadh & Is mait i an aigid na buigeacairi. A cur fo braigid na caerach & ni faicid na mic tire iat. Pudur da denum dan luibh cetna & a cur isna cneadhaib & ni fasann
ainmfeoil innta & tirmaig iat. Blat na luibhe so & blath uiole & blath sail cuach & siucra & a mbrisidh trit a ceili & a tobairt da caitim da luct an tseili fola mar ata emotoica pasio & a cosmuili. 63. Bitonica: .i. In bitoine; teasaide sa iii ceim ceim & tirim sa iiii ceim. A tabairt ar fin da lucht na cloch fuail & brisidh iat & togairmig In fual mar an cetna & Is maith an
aigid na higroipisi hi & a coimilt ar fin no ar lind. Item, pudur da denam dan luibh so & a cumusc ar mil arna spumail & Is maith an aigid na cosachtaighe fuaire. Item, pudur na luibhe so da tabairt ar fin & foirigh teinneas an gaili & madh o fiabras tic a tobairt ar uisce. Item, pudur na luibhe so da tobairt arin digh re n-abar mulsa & lagaidh an bru co hailginach ona tirmacht. Item, a brisidh & salann da cur trite & a cur isna cneadhaib nua & ni denaid urcoid Is mo. Item, duillebar na luibhe so da bearbadh ar uisce & im gan salann da cur trite & a cur mar ceirin arna suilibh & coiscidh a tinneas. Item, a coimilt ar uisce & a ol & foirigh an fliuchaideacht suilighi. Item, bitoine & ruib da coimilt ar uisce & foillsigid an radharc. Item, iiii ℥ da duillebar bitone & viii ngrainne xx da pibar dubh & a tabairt da lucht easlainte na n-arann & foirid iat & a cur fan ded. Item, ceirin da denam de mar In cetna & foirid duinti na n-ae & na seilge. Item, duillebar cruaiti Padraic & da ℥ da duillebar bitoine & a ol roimh aixiis coididiana & coiscid an
fiabras. Item, an aigid an galair re n-abur presuficasio matricis & an luibh so da brisid & a tabairt ar fin no ar uisce & foirigh emaroidas. Item, a hol ar uisce no ar fin & togairmigh an fuil mista & foirigh an galar buighi co cumachtact.
64. Balsamita: .i. In cartlann; teasaide sa ii & tirim sa
treas ceim. An luib so da brisidh & a bearbadh ar a sugh fein & foirigh tinneas an cinn & an ceirin cetna da cur arin ngaili & foirigh a gaetmuireacht & a tinneas. Item, an ceirin
cetna da cur arin imlican & foirig coilica & ilica. Item, an
ceirin cetna da cur arin timtireacht & icaidh bolga an daergalair & ata brigh diureticac annsa luibh so. Item, gach uili luibh ina fuil brigh diureticach ata brigh osluice na poireadh annsa luibh sin.
65. Burneta: .i. In lus creidhe; ata si fuar tirim & Is mor furtachtaidheas na cuisleanna ona teinneas & ona neim & o neim cuislinn an etain & gabh camamilla & duillebar bitone & duillebar na huluighi & modoman & feinel dearg & duillebar daireach & blat an rosa deirg & bris na neici so & beirb ar im nua & ar becan do laigh na roisi & faisctear tri edac & curtar a soiteac cumdaig & coimiltear don edan & dona hairgib & coiscidh tinneas an cinn & togairmidh an codladh. Item, lan duirn don luibh so & prema cruaiche Padraig & stoinse cruinn dearg & gabh lan duirn don dubhcosach & crim muice fiadha & bearbtar na luibhi so ar uisce fertana & a
sitlodh & In sugh so da cumasc tri baine & a bearbadh maille re haran & a tabairt da ol ag loidhi & ag eirghi & foirig flux disinteria. Item, an luibh cetna da gearrad re sciain & duillebar minntais & mormoint & cailmint & sil feneil da cur triti & a cur & a bearbadh ar fin no ar lind, a cur a mbocsa & a cur te ar bel an gaili & comfurtachtaigh co mor.
66. Bibolica vel biliria: .i. In fotlact & ata brigh diureticach ann & togairmig In fual & In fuil mista & fodnuigh an aigidh easlainte an cleibh. Item, fotlact & dubhcosach ur & mellisa & lus an galloglaig & blath saili cuach & raibi uisce & lus na sum talman & liatroidi & blath fotannain & easbuc beoain comor da gach ni & a mbearbadh ar im mhi Mai & a sitlodh tri edach lin & pudur siucra & licoirisi & ainisi da cur ann & a ol ar midh no ar lind no ar digh milis & fairsingidh an t-ucht & foirigh an cosachtach. Item, an luibh cetna da brisid & leamac muighe & easbog beoain & a mbearbadh arin digh darub ainm mulsa & a tobairt bog da ol & foirigh In cosachtach cruaigh. Item, sugh na luibhe so & sil eigrime & sil elistroint & sil culurain & ainisi & sil feinel & gaill eigrim & an luibh so & dentar pudur min dibh & caitear ar fin no ar lind & Is comachtach an aigid stranguria & disuria. Item, bristear an luibh so & prema moingi miri & prema leamhaigh muighe a mbrisidh & blonaig da cur trita & a cur umna haltaibh & foirid att & teinn eas na n-alt.
67. Butirum: .i. In t-im & ata se teasaide fliuch sa cet ceim & ata brigh aipithi discailteac bocta ann & ata brigh tinnis da cur ar cul ann & medaidtear & reamraidhtear an corp & Is mor a cumachta ar gearrad na feiteadh & glanaigh na cneadha. Item, a coimilt da carbad na leanamh & da beir ar a fiaclaibh fas & Is mor foghnus an aigid na cosachtaighi fuaire & as mor fognus an aigid. perplemonia & pleurisis oir aipigh iat & togairmid an seli co hurusa & toirmisctear an sele fola.
Don cailmint
don culuran
don ualuart
don finscoith
dona huili luaith
don sidabal
da sil an labriola
don popin geal
da chongna In fiadha
dan gurmaill don praisid garrdha
don selidonia
don dedgha
don comann gall
dan luaigh
don curnan caisil
don orofont
don cainel
don raib
don picc Greagach
don colacindida
don concoire
don easbuc beain
don noinin
do ros na minne miri
don litronta don eacsemar
don coiriandrum
don gluinigh bec
don croch
don cubibis
don gran oililla
don cucuirbita
don claman lin.
68. Calamentum (vel calamentum maighis): .i. an cailimint et ata se teasaide tirim sa iii ceim & atait da gne air .i. gne mhor & gne bec & isi an gne mhor an neft & In ghne bec .i. an cailmint coitceann. Bearbhtar an cailimint ar fin no ar mulsa & togairmid an t-allus. Item, cailimint da bearbadh ar ola & a coimilt dona pulsaibh & don corp roimh aixis codidiana & foirigh & coiscidh an fiabhras. Item, an luibh so da brisid & a cur ar bel na n-isgad & foiridh
teinneas an droma & an igha fuar bhis ann & togairmigh na leanna righni o altaib In droma. Item, an luibh so da brisidh & a bearbadh ar fin no ar lind & togairmigh an fuil mista. Item, a bearbadh ar uisce & an bandacht da nighi as & doni an cetna. Item, cailimint da bearbadh ar fin no ar lind & a ol dan ti gerras madra gaithi no cu confaigh no peist neimhe & icaidh. Item, an luibh so da brisid & a coimilt ar uisce & innarbaidh luimbrisi asan broinn. Item, an luibh cetna .i. a sugh da cur isna cluasaib & marbaid na cruime bis innta & ni dleagar dona mnaib torrcha buain risin luibh so oir togairmigh In togluasacht. Item, an luibh so da brisid no da bearbadh ar fin & foirigh asma & cumgacht In cleib & duinti na n-ae & na seilge & singultus & tinnis In gaile.
69. Ciclamin, malum terre: .i. In cularan; teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh attairrngteac cnaidteac discailteac aigi. Item, culuran da brisidh & blonaig muice da cur trit & a cur arna neascoidib cruaigi & aibigid iat. Item, premh na luibhe so da tirmugadh re grein & pudur da denamh de & a cur isna cneadhaib & glanuigh iat ona n-ainmfeoil. Is ann as mait an luibh so da buain an tseachtmuin deiginach do mi Auist & mairigh a brigh ann co ceann ii bliaghan.
70. Cameactis, ebulus: .i. In ualuart; teasaide tirim sa ii ceim & Is inann brigh & oibriugadh do & don t-sambucus acht amain Is treisi an brigh lactach isin sambucus & ata brigh
attairrngteac & innarbtha na leannann righin ann & ata brigh folmuighthi suas & sis annsa luibh so & ni dleaghar a tobairt acht In tan bus dileaghtha an t-adbar & an tan uillmightear an corp cum folmaighthi & cum flux da gabail cuigi & as amlaidh sin dleaghar gac uili sceatrac da tobairt an tan bus dileaghtha an tan bus dileaghtha In t-adbar. Is mor fognas an luibh so an aigidh terciana & uitilina & as mait an luib so an aigidh duinti na n-ae & na seilge & coilica & arteitica & leucafleadhmannsia & potagra & Is mar so dleaghar a tabairt .i. leath lan blaisci uighe da sug na luibhe so & a urdail d'fin finn & lagaigh & folmuighidh na hadbair adubhramar.
Item, prema na luibhe so da bearbadh ar uisce & a timperail maille re h-oiximil & re siroip lacthach. Bearbtar sug na luibhe so & a hurdail da mil trit a ceili & a tabairt amail purgoid & fodhnaidh co maith. Item, fotragadh da denam da barr na luibhe so & a deatach da ligin fo fer na higroipise fuairi & as maith do e. Item, urbruit da duillebar na luibhe an aigid gac uili aitt & tuitmi & bualadh & innarbaidh se tinneasa & scailidh aitt & neartaigid na feithi. Item, sug na luibhe so & pudur esola & siucra da chumasc & a tabairt amail purgoid & fognuigh co mor. Item, pudur da denamh da preimh na luibhe so & sugh feineil & sug meirsi & siucra & a tabairt amail purgoid. Item, Is mait an aigid atchomuill na cos & na lamh & da lucht na higroipise urbruith na luibhe so. Item, an luibh so da bruit ar a sug fein & ceirin da denam de ar potagra & ar siregra & ar arteitica.
71. Cinoglosa: .i. an finscoth & Is teasaide tirim hi & ata brigh comfurtachta In craighe innti & as mor fognus an aigidh galair na seilge & ata cosc sceatraighi 'na preim & Is mor fognus an aigid an galair re n-abar faisdidium & an anastropa & ata togairm na sceatraighi 'na barr. Item, gabh sil ragaim & barr finscoithi bristear & coimiltear ar meadg bog & togairmig an sceatrach. Item, dentar deoc da comfurtacht an craigi .i. gabh prema finscotha & premih neantoige & prema egrime & minntais & bun macaill & marbdroigin & saitsi & cailmint & bristear & curtar ar fin no ar lind & eabar amail digh & comhfurtachtaig an craighi. Item, gabh barr na luibhe so & fuarc fuinnseann & bearb ar fin & cuir amail ceirin arin seilg & comfurtachtaigid e.
72. Cinis omnis: .i. gac uile luaith; ata brigh tirmaithi & glanta innti da reir Auicenna & adeir fos luaith na crand stipecdha co fuil cosc na fola innti & co hairithi luaith na fuinnsinne & na darac & adeir fos co fuil fas an fuilt & an finnfaigh an gac uili luaithrig fuilt & a chumasc maille re holaigh & a cur arin ceann a haitli a bearrtha & da bheir teas arin ceann & coiscig a allus. Item, gabh scim darach & dena luaith di maille re crann feitleoigi an eighinn & an luaith so da cur ar folcadh fuinnseann & In ceann d'folcad as & coiscigh emagrainia & da bheir dath mait arin folt.
73. Citonalens: .i. an sidual; teasaide sa iii & tirim sa ii & atait da gne air .i. gne .i. gne garrdha & gne coillighi & asi an gne coillighi .i. an cartlann leg. caerthann curruig & ata blas stipec air & as mor fognus an aigid na haimrideachta & galar na mban. An sidubal garrdha, ata brigh comfurtachta In totluithi ann & comfurtachtaigh an incinn & coiscigh an gaetmuireacht & comfurtachtaigid lucht na sincoipise & as maith an luibh so a ceirinacaibh & a ndeocaib luchta an filuin. Da curtar premh na luibhe so fon fiacail tein coiscig an teinneas. Uisce da denamh don luibh so mar do-nitear uisce na roisi & a crotad arin aigid & ar ceann lucht na fiabras & coiscidh teinneas an cinn. Item, pudur da denam don luibh so .i. da premhaib & a cumasc maille re pudur caineil & gailingain & a tabairt a potaistib & neartaigid an brigh totluitheach & coiscig gaetmuireacht an gaili & na n-inneadh.
74. Conconidum: .i. sil In labriola; teasaide tirim sa iiii ceim & ata craeb & croicinn & sil na luibhe so imcubaidh cum In leigis & ata folmugadh leanna finn, & na leannann rigin ann ona ballaib foirimilleacha amail atait na hailt & co hairithe folmughadh leanna ruaigh mi-nadurtha amail ata coilera sitrina & uitilina & ata folmughadh leanna duibh co tanaiste innte gurub uime sin as imcubaidh an luibh so da tabairt da lucht sietica & potagra & apoplexia & pairilisi & eipilensia & a cosmuili d'easlaintibh fuara fleadmaiticaca eli & da berur an luibh so an oiximel oir ni dleaghar a tabuirt co haenda oir o ro-geri na luibhe so ata scris na n-innead innti & dleaghar a tobairt le gum araibium & le maisdix & le neitibh comfurtachtaighi an craighi amail ata croch & cainel & calamus armaticus oir gac uili ni ana fuil folmughadh foireigneac ata anmuinne craighi ana diaigh. Ni dleaghar so da tabairt da lucht nach urusa da cur cum innruma na dona dainib 'ca mbeth inde tana & a cosmuile & fognaidh dona dainibh ara mb i codidiana no terciana.
Item, an luibh so da bearbadh ar ola coitcinn & a coimilt don timtireacht & coiscidh teneasmon. Item, an luibh cetna da coimilt don druim & dona hairnib & dona huirgibh & coiscidh disuria & to stranguria. Item, an luibh cetna da cur isna cluasaib & coiscid an buigri. An luibh cetna da coimilt don timtireacht & fognaidh an aigid In daergalair. 75. Codion: .i. In popin geal; teasaide fliuch sa treas ceim & Is de do-nitear an leiges re n-abur opium & Is mar so do-nitear e: mill fasas ar barr na luibhe so & a mbuain a mi Iuil & a mbrisidh a moirtel & a fascad tri edach lin & a cur re grein & an tan bi tirim a taiscigh & a coimilt don dreich & don edan & togairmigh an codladh. Atait da gne arin luibh so .i. popin geal & popin dubh & bigh an popin dubh maille re blath dearg & Is de sin do-nitear an ola fodnus a moran d'easlaintib & co hairthi cum teinnis In cinn & Is risin popin so aderur pobol righ noc ata fuar tirim sa iiii ceim & do-nitear ola de mar adubrumur & a coimilt don ceann d'eis a bearrta & togairmigh an codladh. Ata gne don luibh cetna ara mbi blath crocha & Is maith a sil sin da coimilt ar uisce & togairmigh an codladh & gebe dibh so gne bruitear ar uisce togairmig an codladh muna bia In bas a fogus do. Popin da bearbadh ar fin no ar lind & coisgid flux fola mista & ni dleaghar sil na luibhe so da tobairt a meid as mo na comtrom leith pinginne. Duillebar na luibhe so da brisid & a cur mar ceirin arin tene diad & icaidh. Item, gabh duillebar na luibhe so & bearb ar uisce & cuir te fon mbraigid & foirigh gairbi an gota gebe cuis o mbia. Item, sug na luibhe so da coimilt dona haltaibh & foirigh an potagra tic o teasaideacht & adeir Plaitiairius popin geal
da brisidh & gealan uighe da cur trit no bainne cic & a cur amail ceirin arin edan & foirig teinneas an cinn & togairmigh an codlad. Item, sil na luibhe so no a duillebar da cumasc maille re hola na roise & a cur da fritbhualadh na neascoideadh teasaide & an aigid ainnteasa na n-ae. Item, adeir an fer cetna ola In poipin da cumasc maille re fin fionn & a coimilt d'altaib an droma & foirigh tirmach na mball & a caili amail as follus a lucht na heitice. Item, an lictabair darub ainm diapapauer .i. lictabair an popin gil & sugh licoirisi & gum araibi & draganti a cumusc trit a ceili & Is mor fognus an aigid na hetice & tirmachta na mball amail Is follus a perpleumonia & isna fiabrasa cnaigteaca.
76. Cornu serui: .i. congna an fiadha; fuar tirim e. A loscadh & pudur da denam de & a cur ar feoil na fiacal & daingnig iat & foiridh a teineas. A caitem a meanadaigh ana mbia pudur ainisi & licoirisi & toirmiscidh tuitim na leannann cum na sul & Is mait an aigidh an galair re n-abar ematoica .i. In sele fola & Is mait da lucht na buigri.
77. Cauda purcina: .i. In gurmaill; teasaide tirim sa iii ceim & mairigh a brigh an a sil co ceann x mbliadhan & ata brigh diureticach In a sil & annsa luibh fein & as mor fodnus an aigidh disuria & stranguria & da brisidh na cloch fuail. A bearbadh ar fin & foirigh ilica & coilica. Item, sil carauaidh & cularain & ainisi & eigrime & sil gurmaille & sil elestroint & cearrbocan co mor da gach ni & tri drachmae da granta parthais & cumasctar iat & caitear mar Is du. Item, gabh duillebar gurmaille & duillebar meas tuirc allaidh & sil eigrime & bristear & cumasctar maille re blonaig muice & curtar mar ceirin arna hairnibh & foirigh an teinnis bis innta.
78. Caulis ortentis: .i. an praiseac garrdha; fuar tirim sa cet ceim & atait da gne uirre .i. gne mor & gne bec & isi In gne as fearr ann 'ga mbi lurga dearg & duillebar bec. Adeir Auicenna gurab maith duillebar na praisige deirgi arna cneadhaib salcha. Item, ceirin don duillebar so da cur maille re blonaig muice & discailidh na neascoide cruaighi. Adeir Plaitiairius an tan bearbtar an luibh so co maith co fuil brigh fostoigteac ann & an tan caitear leath om co fuil brigh lactach innti. Item, adeir Auicenna an praiseach dearg da brisid co maith maille re mil & a cur isna cneadhaib a mbi aillsi & glanuid iad & a cur fa dho sa lo innta. Item, gabh ruib & praiseach dearg & min eorna & salann & bristear co mait & cumaisctear co maith & curtar arna haltaibh a mbi artetica & potagra & foirid iat. Item, adeir Isac fual na ndaineadh caiteas an praiseac dearg do cur te ar easlainte na feitheadh & comfurtachtaigid co mor. Item, aderar gurab mor fodhnus gnathughadh na pralsighe leat-omh da lucht
cailitin na sul & da dorcacht an radhairc amail adeir Isacc. Item, bristear paiseach co maith & cuir allim & finegra trite & coimil da lucht. na lubra & coisgidh an lubra & salcar an croicinn. Item, an leiges cetna da coimilt cetna da coimilt & don fholt & ni ligean tuitim do. Item, a cur mar an cetna & ponuire arna bearbadh & arna brisidh trit & foirigh & icaidh at na n-uirgead. Item, praiseach dearg & ros lin & finegra da cur mar ceirin arna haltaib & foirigh artetica. Item, prema praisighe deirgi da losgad & luaith da denam dib & a ol ar fin & foirigh tuitim an t-sine seain. Item, duillebar praisighe deirge & finegra da cur mar ceirin ar druim na seilgi & foirig att & cruas na seilge. A sil da tabairt da mnai aca mbi togluasacht & beruigh e. A tabairt do mnai gan beith torrac & togairmid an fuil mista. Item, praiseach dearg da bruith ar uisce & coiscidh flux na bronn. Item, dentar luaith dan praisigh & curtar blonaig muice trite & curtar arna hiscadaib & foirigh an teanga urcan.
79. Celedonia: et ata se teasaide tirim sa 4 ceim & gab an luibh so cona blath & boin a sugh aiste & cumaisc an sugh so & a urdail da mil trit & bearbtar a soiteac umha ar teinigh min & boin cubur co fricnamac de & faisctear tri edach lin & cuir a soiteac umha da taisce & cuir fona suilibh & geraigid an radarc co mait. Item, bristear an
luibh so & cuir fona fiaclaibh ana mbia teinneas & foirigh iat. 80. Centauria: .i. In dedga; teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh atairngteac diuireticach ann & aderur ii gne da beith air .i. gne mor & gne bec & asi In gne bec as fearr chum an leigis & a barr & a blath Is mo gnataidtear chum an leigis & as bec lagas & ata folmugad leanna ruaigh innte on gaili & ona hinnibh & oslaigid duinti na n-ae & na seilge & Is mor fognas an aigid terciana do-nitear o linn ruagh. Item, pudur da denam don luib so & a cur a lictabairibh & a clisterib & a leigeasaibh comsuighte & uair eli gnathaigtear an luibh so co haenda ar fin no ar lind. A tinol an tan beas a blat uirre & mairid a brigh innte chum gach neic da ndubrumar & Is mait urbruit na luibhe so an aigid teinnis na feited & a tobairt dona mnaib torrca & beraid togluasacht & a tobairt dona mnaib nach bi torrac & togairmigh an fuil mista. A bearbadh ar mil & calmaigid an dileagad arna caitim & Is mor fodnus an aigid tineasa an lesa & na n-arann & stranguria & a bearbadh ar fin. Item, an luibh cetna da bearbadh co mait & a cumasc maille re fin & re him & a cur amail ceirin ar druim na selgi & foirig a hatt & a tinneas. An tan teid peist beo sa cluais curtar sug na luibhe so innte & tic amach. Item, an aigid finna na sul pudur da genam da gran pibuir & sugh dedga da cur trit & scailid an
finna. Item, mad ailt linn finn reamur d'innarbadh ona hairnib & linn ruagh gab dedga & clamhan lin comor da gach ni & a tabairt maille re maille re meadg bainni gobair fo do sa seachtmuin & folmuigid amail adubrumar & coimedaigh an deoch so linn ruagh an aimsir samraigh gan dul a fiabras, Item, dentar an tsiroip so .i. prema feineil & persille & meirsi & centaurea & a mbearbadh ar uisce & a sitlodh co mait & siucra no mil da cur tritu & Is mor cumachta na siroipe so an aigid duinti na n-ae & na n-arann & na selgi.
81. Cerefolium: .i. In comann gall; teasaide tirim & ni fadar a ceim ona dochtuirib. In luibh so da brisid & a cumusc maille re mil & foirigh an aillsi. Item, an luibh cetna da bearbadh ar fin & a tabairt dona mnaib & togairmig an fuil mista. An luibh so da brisig & a bearbadh maille re blonaig muice & re ceir & a cur arna neascoidib cruaighi & bogaigh iat. An luibh so da bearbadh maille re finegra & as mor fognus an aigid flux na bronn. An luibh so da bearbadh ar uisce & an ceann d'folcadh as & foirigh scotomia & uertigo. An luibh cetna do brisig & a cur mar ceirin arin edan & foirig teinneas an chinn.
82. Cerusa: .i. blath In luaidhe; fuar tirim sa ii ceim & ata brigh glanta In croicinn ann & as amlaidh do-nitear serusa da reir Plaitiairius .i. plata luaighe da cur ar
bel soithig criadh ana mbi finegra tren & an sal eirgis arin finegra as de gairtear serusa & na daine gnathuigheas serusa da glacadh as minic tiagaid a pairilis & an apoplexia & an epilensia & an artetica tic o fuaraideacht tig o fuaraideacht oir In luaighi & an finegra marbaid na spiraid & na feithe & anmuinnigid an brigh ainmighe & as mor fodnus an serusa d'fas feola na cneadh & da scris an ainmfeola.
83. Cotilodion (vel cimbulairia, umbilicius ueniris): .i.
an curnan caisil & ata se fuar fliuch & ata brigh boctha frithbuailteac ann & Is mor fognus an aigid cuise an cleibh. Item, dentar an tsailbh so .i. sail cuach & croicinn feitlinne an eiginn & isoip garrda & barr cartlainne & cornan caisil duillebar leamhaig & biatus & borraiste & barr losa na fraechoc & bristear na luibhe so & bearbtar ar im ur & leagar tri edac lin amail tsailb mar Is du an aigid gac uili easlainte cleib.
84. Citragha: .i. In t-orufont; teasaide tirim sa ii ceim & Is mor brigh na luibhe so ur & Is bec crin & beiridh a brigh innte bliadhain & ata brigh cnaiteac discailteac innti & as maith an aigidh duinti na n-ae & na seilge & a bearbadh ar fin no ar lind & a boltanadh da cur fon sroin & comfurtachtaigid an incinn. Duillebar na luibhe so da chur a mailin & a bearbadh ar fin & a cur fon mbaitis & coiscigh siubal an rema & teinneas an cinn. Dentar fotracadh don luibh so on imlican sis da togairm na fola mista & isi cumachta na luibhe so oibriughadh an aigid gach uili easlainte fuaire & co hairithe In aigid easlainte an chinn.
85. Cinamomum: .i. an cainel; teasaide sa iii ceim & tirim sa ii ceim & mairigh a brigh ann co ceann x mbliadhan & as mor calmuigeas an dileaghadh & comfurtachtaigeas an craighi. Pudur caineil & caruaighe da cur a potaistibh & calmaigid an dileaghadh & do-ni anal maith & an tan bis an anal bren o cuis feola na fiacal, na fiacla da nighe a huisce bog & an pudur so da crotad orra & foirigh a mbrentas. Is mor foghnus an sinamomum an aigid an cardiaca passio & ata brigh cnaigteac glantach ann & ona boltanugadh ata brigh comhfurtach ann & an brigh cnaiteac ona biadhamlacht.
Et atait da gne air .i. gne tiugh & gne tanaighe & asi an gne tiugh as fearr cum an fluxa & an gne tanaighi as fearr cum na sceatraighi. Dentar an sabus so .i. gabh persilli & finegra & Minntas & peiletra co mor da gach ni & pudur caineil & cumaisctear mar adubrumar amail tsabus. Item, adeir Plaitiairius cainel da tabairt an aigid na cosachtaige tic o fliuchaideacht & o gaetmuireacht an scamain & fognuig an aigid na higroipisi dana ainm tempaniteis. Adeir Macer pudur caineil da tobairt an aigid cnead na con confaidh .i. a cur innta & foiridh a
neim. Pudur caineil & uisce roisica da cumusc & da cur fona suilib & foirig a teinneas & a teasbach amail adubrumur. Pudur caineil reamair d'ol ar uisce & foirigh flux emaroigidas & adeir Plaitiairius an tan da berur cainel a folmugad reamur co lagann an bru & an tan da berar a folmughadh seim co medaigeann an fual. Item, adeir Plaitiairius cainel & min eorna & sug minntais da cur 'na ceirin aran gaile & arna hinnibh & coiscig a teinnis. An pudur cetna da seideadh sa sroin & coisgid flux fola na srona. Item, figeada tirma & cainel & fin & a cumusc & a cur 'na ceirin arna heasbadhaibh & foirig iat & adeir Plaitiairius co n-innarbann & co toirmiscinn an cainel In morgadh. Adeir an fear cetna da tuctar an cainel do mnai co n-ighnaibh co mbeirinn an toirrceas & da tuctar do mnai gan slanugadh co slanaidtear gan fuireac & da tuctar da mnai 'ga mbi mola matrisis slanaigid hi.
86. Ciba pirum: .i. In raibh; teasaide tirim sa 4 ceim & Is mait hi an aigid an asma & an tan beas an t-adbur dileaghtha .i. tri scrubail di da tobairt an uigh buig & deathach an neith cetna da tobairt an aigid an asma tar In mbel & fodnaid & ni dleaghar so da tobairt dona dainibh coilerdha tirma aga mbi ucht cumang. Item, pudur na raibhe da cur a n-uinneminntib an aigid salcuir In croicinn. Item, pudur tataba & duillebar féithe & slanlus & cruach padraig & bun soibirgin & pudur ruis lin,
bristear & bearbtar ar ola coitcinn & cuir pudur raibhe trita & a coimilt dona haltaib & ni rige a leas leiges ele an aigid potagra na artetica ac sin. Item, gabh pudur raibhe & ola na no francac & den amail uinnemint & foirigh gach uili carraighe & mifuile.
87. Colafonium: .i. an picc Greagach: teasaide sa ii ceim & tirim sa iii ceim & asi gne Is fearr uirri a beith dubh leath amuit & solus leat astig amail adharc soluis & ata brigh tirmuiti & cneasaiti innti & Is mor fodnus an aigid disinteria In tan curtar ar smeroid dearg & In t-easlan da gabail a deathaigh tre stol pollta. Is mait In deathac cetna an aigid teneasmon & In deathac cetna da gabail tar In mbel & foirig easma & innarbaigh & discailidh na leanna reamra righin biamla bis ar sligtib an scamain. Item, gabh ʒ don picc adubrumur & ʒ da maisdix & leadhtar iat a soiteac criad & sitoiltear tri edach ar uisce fuar & togtar don uisce a haitle a teighti & bogtar idir meruib re tenigh & togaidh In finnfad don aigid ona cur uirre co hailghineach & fetur a congbail aran aigid co ceann uaire no do & berigh a brigh annsa leiges so co ceann da bliadhain chum gac neic.
88. Colocindida: .i. leigeas lactach ata teasaide tirim sa iii ceim & torad crainn e & bith amail ublaibh & bigh forcroiceann leat amuith air & bith ara lar amhail farcan & bith gran ann astidh & adeir Auicenna colacindida
da bearbadh ar fin & foirig eipilensia & ata folmughadh leanna finn co hoiredha ann & folmugadh leanna duibh co tanaiste & fognuig co mor an aigid cruais na n-ae noch da nitear o linn finn no o linn dubh. Sil feinel & colacindita da bearbadh & a tobairt da n-ol & comfurtachtuigid an dileaghadh co mor & ata brigh marbtach ann da reir Plaitiairius & co hairiti annsa colacindida fasas arna crannaib & In colacindida fasas an inadaib reigi ase as fearr ann. Et adeir Plaitiairius co fuil smir & sil colacindida imcubaidh chum an leighis & ata an croicinn am imcubaidh cum an leigis oir ata brigh marbtac ann & mairig a brigh ann co ceann iiii mbliadhan & ata brigh diuireticach serui ann amail adeir Plaitiairius & innarbuigh In carruighi & gac gne ele don luibri & a tobairt mar gairisma maille re finegra & foirigh teinneas na fiacal & a tobairt 'na purgoid ur & foirig tinneas & marbaidh na peiste. Mormont & pudur colacinndita da cur amail ceirin arin imlinn & marbaigh peiste na n-inneadh. Item, sugh pairetairia & pudur colacindida da cumasc & da cur sa cluais & marbaig peiste na cluas. Item, pudur colocindida & ola coitcinn & tumtar cadas ann & curtar arin timtireacht & foirig emaroideis.
89. Consolida madior: .i. lus na cnam mbristi & as risi aderur an conccoire & ata si fuar tirim sa ii ceim & ata tath & dlutugad na cnam ann .i. gab sug concoire & airgead luachra & sug cruach padraig & plur mine eorna & sug corta darach
a cumasc & a cur 'na ceirin arna cnamaib briste & foirigh iat. Item, dentar deoch na cnam mbristi .i. gabh prema ferdrisi & macaill coilleadh & prem madra & prema na maetan conairi & lus na sum talman & prema airgid luacra & marbdroigin & barr cailmint & prem stoinsi fada & bun selidonia comor da gac neith bristear & & bearb tar ar fin no ar uisce & glantar le mil no le siucra & dentar amail siroip & dentar uinnemint dona luibhib & cuir ar ola an popin & aran uinnemint re n-abar marsiatan & a coimilt don cnaim a haitle an cnamha da cneasuad & coiscid an teinneas. Item, dentar urbruith dona luibhib ar & do duillebar pairitairia & da duillebar crainn na m-bulas & da duillebar an rosa deirg & a cur amail urbruith
fon mball mbristi mar adubrumar.
90. Consolida media: .i. an t-easboc beoain & ata se
teasaide fliuch & ata brigh comfurtachta ann an aigid duinte na n-ae & na seilge. Gab s ugh easboc beoain & iubar sleibhe & prema feneil & persille & barr mercuirial & crim muice fiadha & dubhchosach & premha egrime & chuilinn dumac comor da gach neith. bearbtar ar braitlis mait & curtar mil & gabail innti & eabar mar gach ndigh. Adeir Diescoirdeis gurab mor foghnus an luibh so an aigid na tisisi & na heitice & an cardiaca .i. gabh easboc beoain & barr isoipi & meillisi & local & aitnim liag & poltulaca & sail cuach & samadh ferna comor da gach neith bearbtar iat ar sisan eorna & curtar mil & siucra innti & tobair da hol co minic sa lo co n-aithi. Item, dentar an tsailb ochta so ar im mhi Mai & curtar pudur licoirisi & ainisi & caineil inti & curtar blonaig circe no cabuin annsa sailb & eabar ar bainne gobair & coimiltear don ucht & dona maethanuibh.
91. Consolida minur: an noinin & ata se fuar sa ii ceim & fliuch sa iii ceim & Is mor fognus an aigid na n-easlainteadh teasaide nger mar ata terciana & causon & a cosmaile .i. gab noinin & sail cuach & dubcosach ur & portulaca & andiuia & scairiola & premha samaig & simsoca & samhadh ferna & adhann & cruac padraig & blath rosa deirg & raibe uisce comor da gach neith bristear iat & bearb tar ar uisce firtibrad & sitoiltear co maith & curtar becan finegra & sug na n-uball ngrainneac ann & siucra & licoiris & an vii cuit dona neithib so & coimetar a soiteac stain & curtar an soiteac an uisce fuar 'na comnaighi & tobuir da ol don easlan mar Is du. Item, gabh In luibh so & bearb ar folcadh da-nitear da duillebar na
darach & a coimilt don folt & don fesoig & claeclaid dath
na leiti. Item, adeir Auicenna an luibh so da briseadh & an t-uisce bhis 'na comnaigi a m-bualtrac bo da cur trit & a cur arna faitnib & icaid iat. Item, gabh sug na luibhe so & bainne cich mna beiris ingin & curtar en bainne de a poll na srona & glanaigh an incinn. Item, gabh sug na luibhe cetna & barr popin & duillebar midhaighi, na neithe so da brisig & a cumasc maille re gealan uighe & a cur 'na ceirin arna neascoidib neimhneaca ina tosac & fritbuailigh co cumachtach iat.
92. Conium: .i. ros na minne mire & as fuar marbtac In ros so & da tuctar co hinmedonac marbaigh gan fuireac muna tuctar deoc d'fin te do ana diaigh & da tuctar foirig gan fuireac gan amurus & da curtar an ross so 'na ceirin arna cicib coiscid an bainne cic & tirmuigid iat. Item, gabh sug na luibhe so & bearb a duillebar fein arna brisig arin sug so & dentar ceirin cum na teneadh diadh & chum na cneadh cnaidteac & foirigh. Item, gabh sug na luibhi so do coimilt da cicib na maigdin & ni tuitid & caelaid iat. A cuimilt mar an cetna dona huirgibh & coiscigh a ndruis.
Ceirin don luibh so da cur arna brisid maille re blonaig muice & re tuirinn an airgead arna haltaib & foirig galar na n-alt. Item, ceirin don luibh. so 'na haenur da cur arna haltaib teasaide & foirig iat. An aigid artetica & potagra an luibh so da brisig & a fuine a plur mine eorna & a cur an uamain & a brisig ana haitli sin & a cumasc maille re finegra & re sug na luibhe so & a cur 'na ceirin arna haltaib mar In cetna & foirig gac uili guta & artetica tic o teasaideacht. An luibh so da brisidh ar fin tren & ar uisce moinge mire & a cur 'na ceirin arin fordronn & arin imlinn & foirigh ilica & coilica. Item, gabh an luibh so da lan duirn & en lan duirn da scairiola & bristear co mait & bearb ar blonaig muice amail uinnemint & foirigh an carraige. Item, gabh prem na luibhe so & bearb fo luaith & bristear co maith & curtar blonaig muice triti & plur mine cruithneachta & a cur arna hesbadhaibh & foirigh. Et adeir Plaitiairius gurub mor brigh na luibhe so ana prem & ana sil & ana ros & as di gairtear ‘erba que interfecit Socratem’ .i. an luibh da marb Socrates.
93. Corallus rubius: .i. cruel dearg .i. cloch noc ata fuar tirim sa ii ceim & gach deirge bis Is uaislide & atait da gne uirre .i. gne geal & gne dearg & gac truimide & gac coinnlidhe beas as uaislide & ni ni bi brigh innte acht da xx bliadhan & ata brigh coisce na fola innte & ata brigh comhfurtachta innti & Is mor foghnus an aigid
eipilensia. Et adeir Diescordeis cebe ' ga mbia ca himcur ni urcoidighinn toirneac na tennteach do gibe long a mbia ni denann anfad olc di & Is maith an aigid na ndroc aislingthi e & ni denaid deamuin aerdha urcoid don ti 'ga mbi & cebe aca mbi ar imchur da sir ni baitear e. Et ase In litronta dleaghus an fear do beit fona braigid & an cruel geal dleaghus In bean do beith aici fona cicibh ga imcur & Is mait pudur crueil an aigid easlainte na mball spiradalta amail ata empima & a cosmaile d'easlaintibh ele ata maille re sileadh fola.
94. Corona regia: .i. an eachseamur; teasaide tirim sa cet ceim & ata brigh comfurtachta & diureticac innti. An luibh so da bearbadh maille re blonaig & coiscid gaetmuireacht na n-innead & an gaili & oslaigid duinti na n-ae & na n-arann & In lesa & gebe gnathaigeas an luibh so d'ithi do-ni anal maith aigi & Is maith hi a foibertaibh na sul & da caitear co ceann xiii la maille re huisce foirig an buigeacuir. Da n-eabur an luibh so go ceann xx la foiridh potagra & loiniga. Adeir Plaitiairius co mbinn a brigh co ceann 4 mbliadhan sa luibh so .i. ina
sil & In sil sin da brisidh & a cur ar eanbruiti & ar
biataibh & do-ni deagblasta dhe.
95. Coriandrum: .i. luib fasus annsa doman mhor & gairtear an t-ainm so da sil; teasaide tirim sa ii ceim an sil so & an tan curtar an sil so a finegra & a bearbadh & air in
feadh mairis an finegra ann & a tobairt a haitle na codach & dileaghaidh an biadh & comfurtachtaigid brigha an gaili & as e a hainm an tan sin coiriandrum infusum & mairig a brigh annsa tsil so da bhliadhain & as mor fodhnus an aigid na singcoipise & In cardiaca passio & medaigid an toil & an druis ona gnathughadh. Aderar fos gan a tobairt a med moir, Item, pudur do denamh de & a crotad ar feoil & da beir blas maith uirre.
96. Centinodia: .i. In gluinech bec & as teasaide tirim hi & as maith i an uinnimeinntib lucta na highan .i. abh gluinec bec & selidonia & rosa dearg & prema feineil no a duillebar & cainci acuidh & duillebar ruibe & lus creighe & comunn gall & bristear na luibhe so & dentar uisce dib a cosmaileas uisci roisi & glanaid an rosc.
Item, dentar amail so an uinnemint so .i. gabh ros na gluinighi bigi & prema ragmuinn & barr bilair & tene talman & aibill uisce & ros neannta & prema egrime Gaedilaighi bristear na luibhe so & bearbtar ar seanblonaig muice & sitailtear & curtar blonaig circe & cabun innte & coimiltear dona cosaibh ina mbi potagra & att na higroipisi & foirig iat. Item, dentar fotragadh mar so .i. gabh duillebar sidubail & gluineach bec & lubaitsi & buatfallan liath & duillebar truim bearbtar ar uisci sailti & dentar fotragadh fona haltaibh amail aderar & foirig easlainte na n-alt.
97. Crocus: .i. In croch & ata se teasaide tirim sa cet ceim & ata brigh comfurtachta an craige ann & na hincinne & da taiscidtear é an inadh glan .i. a leathar glan geal bigh brigh ann co ceann vi mbl. Adeir Isacc co comfurtachtaiginn & co n-anmannuiginn an gaili. Is amhlaigh comfurtachtaitear an gaili uadha .i. an tan caitear & an gaili folum & Is amlaigh anbuinnigtear e In tan bis lan roimh a caitheamh. Item, gabh croch arna brisid co min & cumusc maille re buighen uighe & curtar cadas ann & curtar ar druim na sul & foirigh a ndeirge & a teinneas. Adeir Plaitiairius co fuilid da gne arin croc .i. ortentis & orientalis. Orientis vero .i. croch do-nitear isna garrdaibh. Orientalis .i. croch da gabar gan garrdha & an croc foruagh Is olc e & co hairithi an tan bis a ndat sitrina & gac deirgi beas Is fearrdi e & Is moide as inmholta chum gac neith da ndubrumur e. Item, adeir Plaitiairius cebe gnataideas an croc co himurcach da-ni faisdidium do & ni dleaghar a tobairt da lucht leanna ruaigh oir togairmid In sceathrach annsa coimpleasc so & Is mor foghnus In aigid stranguria & coilica & ilica.
98. Cubebis: .i. spisrad; teasaide tirim sa cet ceim & ata se measurda & torad crainn noch fasas san Innia & bid a brigh ann co ceann x mbliadhan & as amluig as maith é maille re blas ger & re boltanugad mor & re millseact & Is mor fodhnus d'easlainte an craighe re n-abur sincoipis .i. gabh iiii ℈ da pudur cubibis & cumuisc maille re
borraiste & a tabairt da lucht na sincoipise & In cardiaca & foirig iat. Item, gabh cubibis & dena pudur dhe & cuir fo sroin luct apaplexia & eipilensia & foirigh iat & glanuigh an incinn ona salcur. Item, gabh an spisrad so & dein piement de maille re fin & re mil & comfurtachtaid an gaili & na baill inmedonaca.
99. Catapusia: .i. gran oilella & ata se teasaide tirim sa iii ceim & ata folmugad leanna finn rigin ann co hairithi on gaili & ona hinnib & Is mor fodhnus an aigid artetica & fiabrus coididiana & coilica & ilica & ni dleaghar a tabairt co haenda ar eagla na sceatraighi da thogairm co foireigneac & Is amlaidh Is maith e geal no uaine & gach dorcacht beas as misdi cum an leigis.
100. Cucurbita: .i. luib fuar fliuch co measarda & a cric teasaide fasas & fetar an t-ainm so da radh re sil na luibhe so & as re sil ele aderur sitruilli noc ata an aen aicned re cucuirbita & Is mor fhodhnuidh na silta so an aigid duinti na n-ae & na seilge & na n-arunn & an lesa & an aigid na neascoid cleibh & Is mor fognus da lucht leanna ruaigh a caitim a samradh & Is maith an aigid easlainte leanna ruaigh amail ata terciana & causon. Et adeir Plaitiairius co fuilit na tri silta mora fuara amail ata melones & cucuirbita & sitruilli a dul co hurusa an aigid leanna ruaigh o seime a folaidh. Tuic leat an tir
nac fadtar na sila so co fodnann sceallain na n-uball cumhra ana inadh.
101. Cuscuta: .i. claman lin; teasaide tirim sa cet ceim & Is bec lacus & In meid lagus ise linn finn no leanna righin lagus on galli & ona hinnibh & as mor foghnus da lucht na higroipisi & Is mor fodnus an aigid duinti na n-ae & na buideacuire & as mor fodnus an aigid an fiabrasa re n-abur emitritius & Is e cuscuta Is measa ann .i. In cuscuta fasas a faireadh an lin & ata seimiugudh na iiii leannann ann & linn finn co hairithi. A cnuasach an tan beas a blath air & mairigh a brigh co cenn da bliadhann amail adubramur.
Don dactuili
don milbocan
don dragantum
don diegridium
don tserban muc
dona luibhib diureticaca don litronta
don copurrus
102. Dactulus: .i. torud crainn noch ata teasaide fliuch sa ii ceim & Is mor fodnus an aigid na cosachtaighe tirma & na cnaimhe bhis isin toradh so da brisidh & a tobairt
dan luct ara mbinn innrum brond & foirigh. An cnaimh cetna da chur fon luaith a cur fona fiaclaibh tene & foirigh a teinneas co cumachtach an tan tic o fuaruigheacht & aderuid na tuatada nac baidhtear an ti 'ca mbi fona braigid.
103. Daucus asininus: .i. In milbocan; teasaide tirim sa iii ceim & Is mor a brigh a leith a sil & a duillebair & a preme & a blatha & as uime aderur an t-ainm sin ris .i. daucus asininus .i. asininus an t-asal & ise biadh dilis an asail e e. Ata gne ele don luibh so re n-abur daucus credicus & on oilean darub ainm Creidi ainmnidtear e .i. oilen Greagach eisein oir ni fasann acht san oilen sin. Ata brigh cnaidteach discailteach seimhithi annsa luibh so on foladh seimh ata aici & ona cailibh cudruma ata innti & as mor fodnus an luibh so arna bearbadh maille re figeadhaibh tirma ar fin an aigid an asma & na cosachtaighi fuaire fliuch & a cuis an cleibh tic o adbar fuar gan fiabras In luibh so da bearbadh ar fin maille re liccoiris & re pudur rueil & eabar mocrac & trat nona.
Item, gabh da trian fina & trian uisci & lan duirn da dubcosac & lan duirn da mercuirial & da milbocan oiread da gach luibh bristear & bearb ar fin no ar uisce mar adubramur & sitlaidhtear & eabur ar cur meala fai & oslaigidh duinti na n-ae & na seilge. Item, gabh sugh meirsi & bearbtar milbocan & faisctear & glantar amail siroip & foirigh an igroipis gan amurus & osluichis
duinti & slidhte na n-ae & na seilge na n-arunn. Item, gabh an luibh so & bris co maith hi & dena pudur dhi & curtar a maillin lin & bearbtar a mailin ar fin & curtar ar In mbatais & coiscigh teinneas an cinn & a cur ar druim an gaili & coiscigh a gaetmuireacht. Item, gabh an lictabaire darub ainm triafera & pudur na luibhe so & foirigh an igroipis. Tabair an pudur so ar fin finn & glanuigh an fuil mista. Item, gabh moran da barr na luibhe so & bearbar fin & ar ola & curtar arna hairnib an aigid stranguria & disuria & a cur arin imlican & foirig coilica & ilica. Gabh prem na luibhe so & premha eigrime & a bearbadh ar fin & foirig galair na n-arann & an lesa. Dentar siroip da sugh feineil & da premaib ba luibhe so an aigid na higroipisi tic o fuaraideacht. Item, gabh an luibh so & bearb ar fin & ar ola & a leigin amail sin co ceann x la & a bearbadh ina haitle no co ndeaca an fin fo bruit & a cur sis aris & ceir da cur trit & a mbearbadh d'aentaibh no co mbia amail uinnemint & a coimilt dona ballaibh fuara & teigidh lad gan amurus.
104. Dragantum: .i. gum crainn fasas annsa Talamh Naem; fuar sa ii ceim & fliuch sa cet ceim & atait tri gneiti uirre, an cet ghne dibh bit geal & issi Is ferr dib; an ii gne a ndath foruagh; an iii gne a ndath buighi no annsa dath re n-abar sitrina & asi an gne geal bertar isna leigesaibh fuara & na gneithi eli isna leigesaib teasaide. Mairigh a brigh da bliadhain ann & atait tri brigha sa gum
so .i. brigh fuartha ona fuaire & brigh glanta ona fliuchaidheacht & brigh ceangail ona gumamlacht. Item, bearbtar an gum so & gum araibi ar sisan eorna & as cumachtach an aigid ainnteasa an cleibh an sisan sin.
Item, gabh uisce ara mbearbtar licoiris & curtar an gum so air & foirigh an cosachtach. Item, an t-uisce cetna & cuirtear dragantum ann la co n-aithe & tabair lan leighi da ol de & foirigh tirmach an bel. Item, gabh uisce na roisi & cuir an gum so air no go leagha & curtar pudur ameide ann & sitoiltear ar eng rian & curtar cleite ann & a coimilt d'algaib an beoil & na teangadh & foirigh iat. Item, gabh dragantum & curtar an uisce na roisi la co n-aithe & curtar arna maireac borax maeth & campora ann & coimiltear dan aigid & glanuigh hi & scrisaidh a fatadh dhi. Item, gabh griban & boin sugh as & cuir dragantum ann re fead aitche & tumtar edach ann & cuirtear arna neascoidibh teasaide ina tosach & fritbuailidh iat. Item, gabh an gum cetna & cumusc an uisce fertana & en circe do bearbadh arin uisce so & a tabairt da caiteamh idir feoil & eanbruiti & bristear na cloca fuail uada & foirigh urcoid na n-arann. Item, adeir Plaitiairius da cumusctar dragantum maille re gealan uighe & a cur ar loscad teineadh no uisce & foirigh he.
105. Diegreidium: .i. sud luibe noch Is cosmuil re gerr na heigme & isna laeib re n-abur dies caineclaireis do-nitear & as amluigh do-nitear .i. gabh duillebar & sil na luibe re n-abar diegredium & bristear co maith faisctear tri edach lin & tirmuidtear & bigh 'na diegreidium & ase dath as fearr air a beith dub no a ngoire da duibhe no fo-geal & ni dleaghar a tobairt a meid Is mo na da ℥ no da scrupal co leith & ni dleaghar a tobairt gan maisdix no gum araibi no bidellium .i. srianta ele dona leigesaibh lactacha & ata folmugad leanna ruaigh co hoireda & leanna finn co tanaiste & leanna duibh co deiginach. Et adeir Plaitiairius nach dleaghar diegridium da tobairt maille re huisce fuar da berar e maille re leigesaibh lactacha amail ata oiximel lactacha lictubaire lactacha amail ata triafera sarasenica noch folmuigeas linn ruagh co hoireda no a cumusc le blanca o folmuidtear linn finn no a cumusc maille re diesene o folmuidtear linn dubh & as faidi beras a brigh ann & a cumasc maille re na lictabairib na a cumusc maille re na deocaib oir mairigh a brigh ann co ceann da bliadhain no tri mbliadhan & a cumusc maille re na lictabairib & ni dleaghar a tabairt an aimser tsamraigh acht maille re huisce bog annsa meid adubrumur romhainn.
106. Dens leonis: .i. an serban muc: teasaide sa ii ceim & tirim sa iii & as mor fodnus & as mor folmuigheas & glanus linn dubh & an tan peacaigus fuil dearg ana call maille re linn dubh gabh prema na luibhe so & liatlus bec & gorman & prema losa na franc & prema finscoithi & dairin & prema odraigh & becan fumiter bristear na luibhe so & curtar ar lind tren maille re mil & eabar an deoch so & glanaidh an fuil mista & innarbaidh linn dubh. Gabh an luib so & buigen uighe & sug slanlosa & min eorna & cuir arin neascoid re n-abur antrax & brisig & foirigh gan amurus. Item, gabh an luibh cetna & bun copog & bearb ar folcad fuinnseann & coimil don t-sail cnis & foirigh cudum an fuilt & da-beir dat maith air.
107. Diureticam: .i. gach luibh ana fuil brig togairmthi In fuail & briste na cloc mar ata sil melones & sitruilli & cucumeris & cucuirbita & sil feinel & ainisi & persille & elistroint & premha egrime & milbocan & bilar & sil raidleoigi & fuil bocain & caera In eighind na crann & gurmaill & Is iat so na neithi diureticaca fuara amail ata andiuia & scairiola & sicoreo & samadh & ae aba & teneagal & blath raibhi uisci & sil popin. Is iat so na neice diureticaca fliucha .i. licoiris & sil leamhaigh & sil popin gil & prema na raibi uisce & na iiii sila mora fuara mar ata cemen citruilli & melonium & cucuirbita & nenufar & a cosmuile. Is lat so na leigis brisis na clocha fuail .i. bun feir magrullaigh & crim muice fiad & spica nardi & licoiris & mine muire & bruscus .i. gilcac sleibe & lus cnis conculainn & caera an eighinn & a cosmuile.
108. Diptannus, pulegium martis: .i. da ainm an litontra & ata se teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh aitairrngteac innti & brigh seimidteac & brigh discailteach & Is mor fodhnus an easlainte na n-ae & greime na con confaidh. In luibh so do brisidh & ceirin do denamh de no a sugh so d'ol & foirigh gerradh na con confaigh & gach uili neimh & Is mor fodnus an luibh so da bearbadh ar fin an aigid stranguria & disuria & icaidh iat. A tabairt ar fin & foirigh asma. Prema na luibhe so da bearbadh ar sugh artamesia & a tobairt sa maclac amuil pisairium & togairmigh an fuil mista & innarbaidh an toirrceas marb bis ann. An luibh so da bearbadh ar sug ruibhe & pudur castoirium da cur ann & a ol & foirig eipilensia. An luibh cetna & soibirgin da brisid & a cur 'na ceirin um In mball a mbi crit & foiridh. Adeir Pilorietus gurab ferr an luibh so ur na crin & gurob mo tigernaidheas a brigh 'na preim na 'na barr & bigh a brigh 'na preim on a tirmugad co ceann da bliadhan. Pudur na luibhe so da cumusc maille re sugh minntais & foirigh gac neimh & gac olc ban. Item, gabh pudur na luibhe so & sug aipsinnti & becan da siucra geal cumusctar & tabair lan leighi dib gac lae & foirig teinneas an gaili & supocasio matrisis. Pudur na luibhe so & sugh minntais da congmail sa bel co fada & foirig pairilis na teangad. A sug so & sugh minntais da tabairt mar In cetna sa sroin & fodnaig co mor an aigid pairilisi na mball air ceana.
109. Dragantum: .i. In coporrus; teasaide tirim sa 4 ceim & atait iiii gneiti air .i. gne geal & araibicum a hainm .i. san Araip da-gabar e & gne buighi darub ainm siperinum & sain oilen darub ainm Sipra da-gabar e. In iii gne darub ainm frasina .i. sa Frainc da-gabur e & dath uaine bhis air. In iiii gne darub ainm andicum & dat glas bis air & san Innia da-gabur & mitaill talmuighe na gneu so & ase dath as ferr air .i. dath solus uaine & bigh a brigh x mbliadhna ann. Et ata brigh discailteac cnaigteac tirmaigteac ann gurab uime sin Is imcubaidh e da reir Plaitiairius an aigid na linnigan & na feadanachta fliucha ele da tirmugad. Item, gabh pudur dragantum & a da urdail da min ponairi arna parsail & an iiii cuid da gallunaigh & dentar ga copo de & a cur a mbel na cneidhi & fairsingid na cneadha & tairrngidh a cnaime bristi & atnuaigid a feoil. Is mor fodnus an aigid an galair darub ainm poilipus .i. galar da galraibh na srona & Is uime aderar poillipus ris .i. as inann poli & meall & Is inann pus & siligh .i. meall bis ar sileadh sa sroin. Item, gabh apostoilicon uinnemint imcubaidh na cneadh & curtar dragantum triti & suat co maith trit a celi & curtar a pollaibh na srona & foirigh an galar adubrumur. Item, ga copa da cadas da tuma an uisce
saillte & cuir pudur dragantum air & cuir sa sroin & foirig poilipus. Et adeir Plaitiairius In leiges cetna da cur sa maclac & foirigh flux na fola mista. A cur mar In cetna sa sroin & foirig flux fola na srona & foirigh mar In cetna flux fola na timtireachta. Dragantum da legadh ar uisce no ar bainne no ar gealan uighe & a cur amail foibert fona suilib & foirigh a ndeirge & a fliuchaidheacht. Nod leat nac dleaghar dragantum da cumusc maille re leiges eli acht muna loisctear ar dus e as amlaidh .i. a cur ar ndenam puduir de a mblaeisc uighe circe e ar teinigh gan en raed trit & an uair bus dearg e a cur isna cneadaib & isna leigesaib adubrumar.
Don baluart
d'eiginn na crann
don eigeann talman
don tatabaid
don endiuia
don ellinn
dona haeib abha
da blath na time
don eisbeorna
don euforbium
don uma loiscte
don ematites
don emblisi
don cearrbocan.
110. Ebulus, cameactis: .i. da ainm In ualuaird & Is teasaide tirim sa ii ceim & Is mor cosmailtear a brigh & a oibriugad risin sambucas acht amain gurab treisi an brigh lactach sa ualuard & ase sugh a premh Is imcubaidh chum an leigis & ata folmugadh leanna finn co hoireda innte maille re haitarraing & folmugad na n-uili leannann righin & ata folmugad suas & sis ann co foireigneac gurab uime sin nac dleaghar a tobairt act an tan bus dileaghtha In t-adbar. Dleagur an corp d'ullmugad chum an fluxa roimpi & adeir Plaitiairius nach dleaghar an leiges ana mbia toghairm na sceatraige da tobairt no co mbia In t-adbar dileaghtha. Fodnuigh purgoid na luibhe so co mor an aigid tersiana & do-nitear o coilera uitilina no citrina & fodnuigh co mor an aigid coididiana bis re haimser fada. Is mor fodnus an luibh cetna an aigid duinte na n-ae & na buidheocuire & coilica & ilica & potagra & artetica & leucafleadhmainnsia. Item, gabh lan blaisce uighe da sugh a preime & cumusc maille re fin finn & tabar & as mait an aigid na neitead adubrumar. Gab prema na luibhe cetna & cuir a siroip no an oiximel lactach no bearbtar a sugh a sugh so maille re mil & bigh brigh lactach sa mil so co mor.
Item, dentar fotragad da duillebar na luibhe so da lucht na higroipisi & comfurtachtaigid co mor iat & Is mor fodhnus an uinnemint do-nitear don luibh so don luct ara mbi bruth no gerba no salcar idir feoil & leatar. Urbruith da denamh don luibh so don ball arna bruthadh. Adeir Raisis prema na luibhe so da buain san errach & a
tirmughadh re grein & bigh a mbrigh innta co ceann mbliadhan, Et adeir an fer cetna pudur da denam da premaib na luibhe cetna & a teimperail maille re sugh felneil & minntais & siucra & cumaisc & leagar feadh oidchi 'na comnaighi & eabur arna mhaireach & foirigh an easlainte adubrumur. Item, gabh duillebar ualuairt & truim bearbtar ar uisce sallite & dentar fotragad don ball a mbia att na higroipisi no potagra no artetica & foirigh iat. Item, gabh duillebar baluairt & duillebar truim bristear co min & bearbtar ar sug na luibhe so fein & curtar ceirin de arna haltaib mar Is teo fuilingeas & foirigh artetica & att na higroipisi. Item, sug na luibhe cetna & pudur assola maille re siucra & folmhaigidh gac uili easlainte tic o linn finn & na heaslainti adubrumar romainn.
111. Edera arborea: .i. eiginn na crann & ata se teasaide co measurdha & as mor a tirmaigeacht & funis paperum ainm eli do. Sugh eiginn da coimilt dan inadh darb ail leat a finnfad da buain & boinigh a finnfadh de. An ni cetna da coimilt don folt & marbaigh na mila & na sneadha. An sug cetna d'ol & oslaigidh duinti na n-ae & na seilge & a tobairt co mor da lucht an asma. In sugh cetna da cur sa cluais & foirigh teinneas & neascoide na cluas & coiscigh sileadh na n-adbar ele cucu & foirigh
creachta na cluas. An sugh cetna d'ol & innarbaidh linn ruagh loisce & da tuctar co himurcach togairmig disinteria & as uime aderar edera risin luibh so .i. edus an meannan or biad dilis na meannan e oir da-beir se bainne doib gin go berid meannain ele. In sug so d'ol da duine & marbaidh gac uili peist bi san gaile. Adeir Plaitiairius co fuil brigh sdipecda sa luibh so & fognuig co mor an aigid disinteria & urbruith da denam de fon timtireacht no ceirin umna dubhanaib & do-nit caera an eiginn an .c. n. darub ainm Laidne carapotisi.
112. Edera terrestris: .i. an t-eigheann talman & Is teasaide tirim an luibh so & ata togairm na fola mista ann & tarbaigid co mor an aigid mola matricis. Gabh an luibh so & clamhan lin oiread da gach ni & bearbt ar ar fin finn & tobairt mar dig do mnai & scailid mola matrisis. Item, dentar ceirin don luibh cetna maille re type="pharm">deascaib fina da cur mon imlinn ar druim an maclaig & togairmig an fuil mista & scailid mola matrisis. Item, ceirin dan luibh cetna maille re blonaig muice da cur arna haltaibh & foirigh potagra & artetica. An luibh cetna maille re crotfull cuill & fotragadh da denamh as & foirigh an buigheacair.
113. Eleborus nider: .i. In tathaba dub; teasaide tirim sa iii ceim Is cosmuil a oibriugadh risin tataba ngeal act
amain Is mo lagas an tataba dubh sis & an tataba geal suas & asi prem na luibhe so Is fearr cum an leigis oir gnathuightear a cur an oiximel & a comsuigigtib & a lictabairib lactacha & folmuigid In luibh so linn dubh nadura & linn dubh mi-nadura co hoireda. Is mor foghnus an aigid mainia & melangcoilia & don luct ara mbi uuertigo & scotomia do-nitear o linn dubh & curtar isna purgaidib lactacha hi mar so .i. ʒ da pudur premh na luibe so & madh e a bearbadh na luibhe so da gentar ar fin no ar lind no ar midh fitear da ʒ no a tri da tobairt di mar
sin. Et adeir Plaitiairius nac dleaghar an luib so da tobairt dan lucht aga mbi easlainte cleibh na don lucht aga mbidh corp cael anmann. Item, pudur na luibhe cetna da cur a pollaibh na srona & fodnaidh co mor da lucht litairgia. Item, duillebar na luibhe so da bearbadh ar im no ar ola & a ligin tri edac lin & foiridh an carraighi co deimin.
114. Endiuia: et ata In luibh so fuar sa cet ceim & tirim sa ii ceim & ata a brigh uili ana duillebar & ina sil & ata brigh diureticach ann & comhfurtachtaigid na hae & an tsealg an tan tic o adbur teasaide & Is mor tarbaidheas an luibh so an aigid na neascoide teasaide inmedonaighi & Is mor fodnus an aigid na fiabras seacranach noc tic o adbar teasaide a siroipib & a ndeocaib & ceirinacaib. Gab indiuia & prema sitabail & dubcosach ur & sail cuach & samadh ferrna & easboc beain & rudus & prema samaig
bearbaigh na luibhe so ar braitlis & glantar le mil & le licoiris & eabur mar gac siroip. Sugh na luibhe so do chumusc maille re huisce & osluigidh duinti na n~ae & na seilge & adeir Plaitiairius gurub bec bearbadh na luibhe so gurab uime sin ordaigtear a cur sa fiucadh ndeiginach dona saetraigridibh so anuas.
115. Elena campana: .i. In eillin; teasaide tirim sa iii ceim & fliuch sa cet ceim. In luibh so da bearbadh ar fin no ar lind & togairmigh an fuil mista & In togluasacht & In fual. Ceirin da preimh na luibhe so da chur arin imlinn & coiscid ilica & coilica. An luib cetna da bearbadh ar fin & ar mil an aenfeacht & a cur 'na ceirin arna dubanaib & foirigh teinneas na n-arunn. Item, gabh prema na luibhe cetna & dena pudar de & beirb ar mil noco ma tiugh & eabar lan leighe ar cetlongad & re loighe & foirigh an cosactac & ata brigh comfurtachta & cnaidteac & glantach na feitheadh sa luibh so. In luibh so da bearbadh ar fin an aigid teinnis & gaetmuireachta In gaili. Premha na luibhi cetna da tirmugadh a tosach an tsamraigh & beirig a brigh bliadhain innte. Item, pudur na luibhi so da bearbadh ar uisce maille re huisce eorna & re licoiris & pudur caineil & siucra da cur air & tarbaigh co mor an aigid easlainte na mball spiradalta. In luibh cetna da bearbadh ar fin & ar ola & a cur 'na ceirin ar In imlican & foirigh ilica & coilica & stranguria.
116. Epatica: .i. ae aba & atait siat fuar tirim, sa iii ceim & isi uair as fearr hi an uair Is mo a duillebar & ata brigh fuarta diureticach innti & as mor fognus an aigid duinti na n-ae & na seilge noc do-nitear o adbar teasaide. Siroip na luibe so 'na haenur & pudur reubarbram da chur innti & foirigh duinte na n-ae & an buigheocur. Gac uili deoch & siroip & ceirin do-gentar cum na n-ae dleaghar ae aba da cur ann. Item, bristear an luibh & curtar gealan uighe triti & fritbuailidh na neascoide teasaide. An luibh cetna da brisidh & im gan salann da cur trite & foirigh In ceirin duinti na n-ae & na seilge.
117. Epetimen: .i. blath na time; teasaide tirim sa iii ceim & ata folmugadh leanna duibh nadurta & mi-nadurtha ann co hoireda & folmugadh leanna finn co tanaiste gurab uime sin as tarbach hi da lucht mainia & melancoilia & quartana & coididiana & galar na seilge & gach easlainte do-nitear o linn dubh. Et gnathuightear a cur isna comsuigtibh oir geraidh se an leiges lactach & da tuctar 'na haenur togairmig sincoipis & glanuigh fidhisi na scamhan o linn finn reamur & o linn dubh co dilis. Not leat da reir Plaitiairius co ndileaghann an luibh so linn dubh co dilis. An luibh so do bearbadh ar fin an aigid na
sincoipisi do-nitear o gaetmuireacht & furtachtaigid co mor e. An luibh cetna & claman lin da brisidh & blonaig muice da cur trita & foirigh cruas na seilge. An luibh cetna da bearbadh ar uisce & a ol roimh aixis quartana & foirig.
118. Esula: eisbeorna & ata si teasaide tirim sa iii ceim & isi a premh Is fearr chum an leigis lactaigh a ngach en gne dibh & ata folmugadh leanna finn & na leannann righin innte co hoireda & folmugadh leanna ruaigh co tanaiste gurab uime sin as mor tarbaigheas si da lucht potagra & sireagra & artetica & coilica & ilica & leucafleadhmainnsia & codidiana & a cosmuili. Da-berur an luibh so ar fin te no ar lind te no an uigh buic & oibrighidh co mor & geraigid gach leiges folmuigheas linn finn & na leanna air ceana. A buain san errach & bigh a brigh da bliadhain innte.
119. Euforbium: .i. gum crainn & Is teasaide tirim sa iii ceim e & ata brigh lactach co foirtill ann & Is amluigh Is ferr e a ndath buidhi & folmuigid linn finn & na leanna rigni co hoireda on gaili & ona hinnibh & folmuigid na leanna cetna ona haltaib & Is tarbach e an aigid stranguria coididiana do-nitear o coilera sitrina no uitilina. Is mor fodhnus an aigid na higroipisi tig o
fuaraideacht & an aigid artetica & coilica & ilica oir cnaigid In fliuchaideacht imurcach o ndentar na heaslainte
adubrumur & calmuigid cumscugadh & rathughadh na feitead. Adeir Plaitiairius gurab amlaigh dleagur an purgoid so da tobairt .i. gum araibium & bidellium & maisdix da cumusc mallle ris & a tobairt amlaigh sin oir da scrisfadh se na hinne da tuctaigid e co haenda. Adeir In fear cetna gurab tarbach he an aigid eipilensia & apaplexia & sefailia & ise an gum so geraideas benedicta & iaralogodion & dleaghar a tobairt maille re huisce ara mbearbtar ainis no sil feinel cum leigis asma no disnia. In gum cetna da cur ar smeroidib derga & a deathac da ligin sa mbel an aigid an cumgaid anala & oslaigid na fidhisi innas co ritaid na leanna righne bis ansa scaman cum a n-innarbtha & bigh a brigh ann x mbliadhna & lictabaire ana curtar e fodnuigh co mor da lucht na mi-cuimhni & litairgia. An ceann da bearradh & a nighe a fin te & ainnsein eufoirbium da coimilt de & foirigh litairgia. Item, eufoirbium da tobairt an uigh buig & foirigh an buidheacuir & duinte na n-ae & na seilge. Item, eufoirbium & maisdix & gallunach uiread da gach ni a cur isna cneadhaib & foirig gac uile linniga & salcur & feadanacht.
120. Es ustum: .i. umha loisce; teasaide triim sa sa iiii ceim & ata folmughadh leanna duibh co hoireda ann & ata brigh seimhithi cnaidteac discailteach ann gurab uime sin curtar e isna tretaib discailteacha amail ata apostolicon & a cosmuile. Pudur da denam dhe chum
na cneadh salach & cnaigidh an ainmfeoil & comfurtachtaidh iat. An pudur cetna da cumasc maille re mil & re gallunaigh & a cur isna cneadhaib & foirigh gach uili linnidha & feadanacht na cneadh. Pudur umha loisce da tobairt maille re h-oiximel no maille re huisce bog & as cumachtach fholmuigheas linn dubh sis & suas.
121. Ematites: .i. cloch noch ata fuar tirim sa ii ceim & dat banglas bis uirre & san Innia oirteraigh da gabur hi & ata brigh coisci fola innte & Is uime aderar ematiteis ria oir Is inann ‘ema’ asin Greigis & fuil isin Gaeidilg & as inann ‘titis’ & fostogh oir ata fostogh na fola innti. Sug losa In sparain da choimilt don cloith so & a cur sa sroin & coiscid flux fola na srona & cadas da tuma sa sugh cetna & a cur san cneigh & coiscidh fuil na cneadh. Tabuir uisce na cloithi so da ol da lucht ematoica .i. an tseli fola & foirigh iat. An cloch so do nighe a sugh cruaiche Padraig & a tabairt dona mnaib ara mbi flux fola mista & foirig iat.
122. Emblici: .i. torta crainn fasus sa domun mhor & ata folmughadh leanna duib & leanna finn inntu & as tarbach iat an aigid na n-easlainteadh adoghmur mar ata quartana & a cosmuile. Pudur do denamh d'emblici & d'aloes & ola da chur trita & a coimilt don folt & ni licinn a tuitim & da-beir fas air. Pudur emblici da chumasc maille re sugh
coinnle muire & a cur isin timtireacht & coiscidh flux fola emaroighideis & a chur sa maclac & coiscigh flux fola na mban.
123. Eruca: .i. In cearrmacan; teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh diureticach and & glanuigh co mor slidhthi In lesa. Prema cerrmacain da bearbadh ar mil & foirig an cosachtac. Sugh na luibhe so & mil da bearbadh ara ceili & a caitimh & osluigidh duinte na n-ae & na seilge. An luibh cetna da bearbadh ar fin & a cur 'na ceirin arin ceann ara mbi cneadh & tairrngid na cnaimhe bristi & a salcur as. Et adeir Macer gibe neac gnataigeas na prema so co medaigid an silne & an geineamhain & In tan caitear maille re lactuca & re sil feineil & Is mor fodnus mar In cetna.
Don iarrunn
don ladh bis san omur
don aibill uisce
don pis Greagach don lus na sum talman
don fuinnseoic
don eorna
don fenel
don feinel muc
don laibin
don domblas ae
don filipindula
don fumiter
don caertann curraigh
don bitnua
do caerib In ibuir craige
dona figeadaib
dona deascaib.
124. Ferrum, ferrugo & sgama ferri: .i. In t-iarunn & In t-slaighe & In tuirinn; Is teasaide tirim sa iii ceim & ata deitfir idir na gneitib so .i. ferrum In t-iarunn & ferrugo In tslaighi & scama ferra an tuireann.
An t-iarann vero ata brigh comfurtachta & tairngteac & fostoiteac ann. An bainne bearbtar leisin iarunn coisgidh flux na bronn. In cned loisctear leis coiscid a fuil. In slaighi vero ata brigh seimhighti tirmaidteac ann. An fin ina mbaitear an slaighe coiscid remadus & duinti na seilge. Item, dentar pudur min don tslaighe & cumaisctear maille re sugh na coinnle muire & tumtar cadas ann & curtar sa timtireacht & coiscid flux emaroides. Item, gabh slaigteach dearg & doirt finegra air & lic a deatach fon timtireacht & foirig tenesmon & ni dleaghar an tuireann da tobairt ana haenur gan neithi stipeaca maille ris mar ata duillebar rosa oir da ghenfadh creachta arna hinnibh & folmaigid da reir a truime na leanna truaillnidhe da geib san gaili & isna hinnib & ata
folmughadh leanna duibh co haireda innti. Ata brigh fostoiteac ann amail Is follus a lucht emoroideis oir coiscid a flux & flux fola na mban & Is cumachtach foiris drochdat na haithce noch do-nitear o linn dubh. Da chur neith ar dermaid o duine d'fuat no da grad no gibe ni bis ar a aire an fin no an deoch bearbtar leisin slaighe da tobairt da ol & ni cuimhneocha da cumachta na neithi so. Adeir Plaitiairius an slaidteac do minugad a meid grainne pibair & pudur caineil & sinnseir & ainisi & licoirisi da cur ann & a caitimh ar cetlongadh & re loighe & foirig duinti na n-ae & na seilge & curtar pudur na tuirinne a lictabairibh & a leigeasaibh comsuigigte mar ata triafera sarasenica & a cosmaile.
125. Ferrarium: .i. In ladh bis an ictar an omair a mbaitear an t-iarunn & Is fuar tirim e & ata brigh fostoidteac ann & Is tarbach e an aigid potagra & artetica. An t-uisce bearbtar leisin iarunn da chur a fotragad & coiscid an t-allus imurcach. Urbruit da denam d'uisce a mbaitear an t-iarann & d'uisce fertana & a deatach da ligin fo fer disinteria.
126. Flamula: .i. In aibill uisce; teasaide tirim sa iii ceim & as mor fodhnus cum na cnaitidh oir tairrngid fliucada imurcach cum a hinaigh. D' aipiugad na neascoidead fuar ceirin don luibh cetna & do blonaig muice da cur orra. Da-beraid drong eigin an luibh cetna ar digh
an aigid potagra & quartana & a cosmuile. Uinnemint don luibh cetna do coimilt dona taebaibh & foirigh stranguria & disuria. Sugh na luibhe cetna da coimilt don baiteas & foiridh an teinneas cinn re n-abar emagrania.
127. Fenugrecum: .i. pis no feinel Greagach: teasaide sa ii ceim & tirim sa cet ceim & ata brigh coimhceangail & aipithi innti. Min fenegrecum & buigen uighe circe da cur mar ceirin arna neascoidibh & foirid iat & madh ailt an neascoid da brisidh gabh fenigrecum & ola coitceann & terpentina cumusctar & curtar arin neascoid & brisid gac uile neascoid re lo con aithi. Et mad ailt cruas na seilge da cur ar cul gabh fenegrecum & beirb maille re hola & re fin & a cur mar ceirin arin seilg & foirigh teinneas & cruas na seilge. Item, min finegrecum maille re huisce mbog da cur 'na ceirin arin gaili & foirigh teinneas In gaili & na n-innead.
128. Fragaria: .i. lus na sum talman; fuar tirim ata In luibh so & Is mor fodnus da crectaib na scaman & na heaslainte re n-abur tisis .i. gabh prem madra & prem niamnaiti & lus na sum talman & prema cruaiche padraig co mor da gach ni bristear na luibhe so & dentar praiseac dib & tobuir ar fin bog da ol & cneasaigid creachta na scaman & foirid flux bronn. Item, gabh an luibh so & lus na fraecog & prema na tri ndrisighi & cailimint & madra .i. a prem & prema cartlainn
31
curraig & puliol montana & prema murdroigin & an cuigidach comtrom da gach ni bearbtar ar braitlis & glantar le mil & le gealan uighe & coiscid gach uili flux bronn no daergalair na mban mar adubrumar.
129. Fraximus: .i. In fuinnseoc; teasaide tirim sa ii ceim & Is mor coiscis an flux tic a haitli purgaidi. Croicinn an croinn cetna da bearbadh ar uisce fertana & fer na heaslainte da cur ann co nuic a imlinn & foirid disinteria & lienteria. An croicinn cetna da bearbadh ar leamnacht & foirigh na heaslainte cetna. A brisid & a bearbadh ar finegra & a cur ar bel an gaili & coiscid an sceatruc. Premhrusc an crainn cetna da bearbadh ar fin & coiscid duinti na n-ae & na seilge noc tic o fuaraideacht. An premrusc cetna & clamhan lin & mil goibrin & folmuigid sin linn dub on tseilg.
130. Farina ordi: .i. eorna no min & Is fuar sa cet ceim & tirim sa ii ceim & ata brigh fritbuailteac innti & as tarbach chum na neascoid teasaide re n-abur carbuncalus & eirisipialas .i. gab min eorna & duillebar sidubail & crasola .i. toirpin & sugh noinin bristear na luibhe so & curtar gealan uighe circe tritu & curtar 'na ceirin arna neascoidibh ana tosac & fritbuailid an t-adbar ger. Adeir Plaitiairius gurab mor fodnus an eorna cum an leigis .i. a caith & a haran & a min oir ata brigh glantac oslaigteac innti gurab uime sin Is imcubaidh hi an aigid gac uili
easlainte na n-ae & an tan cumusctar i maille re leigesaibh teasaide no fuar oibrighidh innta araen oir ata brigh socaidhti innti cebe ni le cumusctar hi. Do-nitear deoch dhi don lucht ara mbi easlainte na mball spiradalta & na fiabras nger Is imcubaidh i mar biadh an easlainte na mball spirudalta .i. liti mhine eorna maille re him mi Mhai oir aibigid In neascoid & slanaigid an t-adbur & Is mor oilis na baill anmanna. Da fritbualadh na neascoid teasaide min eorna finegra da chur orra.
D' aipiugadh na neascoid teasaide min eorna & mil da cur orra no min eorna & picc boc no min eorna & terpentina & a cur orra amhuil ceirin.
131. Feniculus: .i. In feinel; teasaide sa ii ceim. An luibh so da brisidh & a bearbadh ar fin & foirigh gac uile neimh & foirigh mar In cetna galur na n-arunn. An aigid easlainte In radairc an luibh so da cur a ndeoch a barr no a sil no a prema & Is tarbach an leiges sin. In luibh cetna da brisid & a cur ar greim na con confaigh & icaidh a neimh & ni athgabann aris. Prema no sil na luibhe cetna da bearbadh ar fin no ar lind & togairmigh an fuil mista & an fual & foirig teinneas an gaili & coiscidh In sceathrac. Item, an aigid gac uili aitt tic o fuaraideacht o tuitim no o bualadh ceirin don luibh so maille re blonaig muice da cur air & icaidh he. Sil na luibhe so da buain a tosac fodmuir & bigh a brigh ann da bliadhain. Prema na luibhe so da buain a tosac an erraigh
& bidh brigh isna premuib sin leath-bliadhain. Croicinn na prem cetna da bearbadh ar uisce & a tobairt da ol osluigidh duinti na n-ae & na seilge. An t-uisce cetna da tobairt an aigid tinnis an gaili do-nitear o gaetmuireacht & furtachtaigid Item, tri ℈ do pudur asola da tobairt maille re sugh feineil & foirigh Leucafleadhmansia. Item, sugh feineil da cur a soiteac uma re v laeib dheag & cuir mar foibert fona suilibh & scailidh finn ceo.
132. Feniculus porsinas: .i. feinel na muc .i. an maelan muilithi; teasaide sa ii ceim & tirim sa iii ceim. A ol ar uisce & foiridh antracx & Is bren an luibh so amail adeir an proeirb so: ‘Petit amurisga redolet similiter camomilla’ .i. mar beiris an camamilla tigernas ar deaghbaladh Is mar sin beiris an luibh so tigernus ar drochbalad.
133. Fenementum: .i. laibin & da plur cruithneachta do-nitear e & d'uisce & da tsalann ata brigh cnaidhteac attairngteac na leannann ann. A chumasc maille re him no maille re hola & foirigh na neascoide & brisidh iat co deimin.
134. Fel: .i. In domblas ae gach uili ainmighe; teasaide tirim sa iiii ceim. Domblas ae bo no tairbh da cur 'na ceirin arin tenig diadh & foirigh. Domblas ae bocaidi da cur isna cneadhaibh & scrisaig an ainmfeoil gan fuireach & coimhedaig iat ar spasmus an aimsir fuair. Domblas ae bocaidi da coimilt don gne don luibri re n-abar elifansia & foiigh hi & Is tarbac domblas ae na n-en do comfurtacht an radairc & co hairiti domblas ae na na n-en beris a cuid ar eigin mar atait seabaic & a cosmuili. Domblas ae tairb da coimilt dona huirgib & foirig errnia amuil adeir Auicenna.
135. Filipindula: teasaide tirim sa treas ceim & a premha Is mo fodnus cum an leigis & an inadhaib cruaighe sleibtighi fasus & bidh a brigh as ana preimh x mbliadhna re taiscidh & a tinol a ndeireadh fodmuir & ata brigh diureticach ann. An luibh so da bearbadh ar fin & brisid na cloca fuail & Is tarbach an aigid stranguria & disuria
& Is tarbac a clistiribh an aigid ilica & coilica. Pudur na luibhe so maille re pudur sil feinel & a ol ar fin & foirid tinnis an gaili. Pudur premh na luibhe so d'ol ar digh & foirig eipilensia amail adeir Diascordeis. Et as mor fodnas an pudur cetna an aigid duinti na n-ae & na seilge. An luibh so da cur a mailin & a bearbadh ar fin finn & a cur ar druim na n-ae & na seilge & osluigidh a nduinte & foirid iat. Pudur na luibhe so da tabairt a ndeocaibh no a mbiadhaibh & as mor fodnus an aigid cumhgaidh na hanala. An pudur cetna do cur ar smeroidibh dearga & a deathac da gabhail tri feadan sa mbel & Is mor fodnus an aigid cumgaid na hanala.
136. Fumus terra: .i. fumiter; teasaide tirim sa ii ceim & folmaigid na leanna loisce & linn finn saillte & gac gne da linn dubh & Is mor fodnus an aigid na luibri & gac uili brotha bhis arin croicinn. Is amhlaidh so da berar e .i. gab lan tri liagh da sug an fumiter & lan legi da mil no do siucra a cumusc & a tobairt ar cetlongadh & coimedaigh neach on luibri & foirigh gach uili brut.
Item, leath cart da sug fumiter & an oired da meadg bainne gobair & a ol & Is mirbuileach foiris gach uili luibri & bruth & carruighi, Item, gabh da ʒ da pudur asola & a tabairt ar sugh fumiter & foirigh gac uili idroipis.
Item, gabh prema feinel & persille & meirsi & sugh fumiter dentar siroip dibh mar Is du & Is tarbach da lucht na hidroipisi & artetica & potagra. Et ni dleaghar an luibh
so da tobairt gan luibhe eli maille ris ana fuil togairm an fuail oir Is mor a gaetmuireacht & ni dleaghar a tobairt gach n-en la gan la da beit aturra. Et ni dleaghar a tobairt beirbfi acht omh & adeir Plaitiairius gurab e ur na luibhe so Is ferr ann & Is uime aderur fumus terra ris .i. fumus an deatac & deathac na talman an luibh so oir as eddrom gabus an talam.
137. Fu ualerian: .i. caertann curraig; teasaide tirim sa ii ceim. A buain a mi Mai & berig a brigh ann tri bliadhna. A bearbadh ar fin finn & foirigh an galar fuail. A bearbadh ar fin & foirid teinneas an gaili & calmuigid an dileaghadh & foiridh tinneas na bronn. Item, gabh. prema na luibhe so & prema feinel & maisdix beirb ar fin & coiscidh duinti na n-ae & na seilge. Item, gabh prema na luibhe cetna & bran cruithneachta & a mbearbadh ar fin & a tobairt an aigid easlainte an maclaig. An luibh cetna da bearbadh ar fin & ar mil & ar im maille re sil egrime no cularain & foirig an buideacair & cruas na n-ae re n-abar ascites.
138. Fugo demonum: .i. an bitnua; teasaide tirim sa iii ceim. A bearbadh ar fin no ar uisce & glanuidh an fuil leath astigh dona soigidibh & osluigidh duinte na n-ae & na seilge & togairmig an fual & an fuil mista & as tarbach
hi an aigid na neime. Pudur na luibhe cetna da cur isna cneadhaibh fliucha & tirmuigid iat gan fuireac. An luibh so d'ol ar uisce co ceann da xx la & foirig loinigha & Is uime aderur fugo demonum ris .i. ruagaidh si na deamhuin on ti imurcas hi & bigh buaigh uirgill air an ti 'ga mbia ina laim mar adubrumur.
139. Fructus iuniperi: .i. caera In iubair craigi; teasaide tirim sa iii ceim; a tinol san errach & bidh brigh co ceann da bliadhain ann. An toradh so da bearbadh ar uisce fertana & coiscidh an flux tic a haitli purgoidi. Is mor fodnas an aigid stranguria & disuria & ilica & coilica pasio & do-nitear ola na sul don tsil so .i. olium iuniperi a hainm. Comtrom ℥ da tobairt di a mbiadh no a ndig & foirig quartana. Pudur na caer so & gallunach da cumusc trit a ceili & a cur risna creachtaibh & foirigh gac uili aillsi & linnigha. Pudur na caer cetna & pudur uma loisce trit da cur sa sroin & foiridh polipus. In torad cetna da cur isna gedaib & isna cabunaib ga rostad & calmaigidh an dileaghadh.
140. Ficus: .i. figeada; teasaide fliuch sa ii ceim & na seanndaoine gnathuigheas iat cuirig casad a n-aigthi ar cul & bidh min. Item, na hainminti eciallaighi ceangailtear don crann ara fasaid bid ro-muinnterdha. Sugh croicinn an crainn cetna teachtaig an bainne cum caisi da denamh de amuil binid. Item, sugh duillebair an
crainn sin da coimilt dona huirgibh & medaigid an druis & adeir Isaac nach fuil dona huili toradh toradh Is mo oilis an corp naid na figeadha & adeir an fer cetna cebe gnathuigheas na figeadha co mbid imlach & taismidtear leanna nadurtha innta. Da mbia an gaili lan da leannaib truaillnide medaigid na figeada an droch-coimpleasc sin & da raib glan comfurtachtaidh & geinigh fuil glan & glanaigh an t-ucht & na scamhain & glanaid na hairni & an les ona leannaibh reamra imdaigheas innta. Is ann dleaghar a caitimh .i. a caitim maille re pudur seinnseir no pibur no almoint no cno frainccac. Figeada & isoip da bearbadh ar fin & as cumachtach an aigid easlainte an cleib & na scaman. Item, figeada & ros lin da bearbadh ar ola & aipig na neascoide gan fuireach. Item, musdard & figeada da bearbadh ar fin & foirigh torman na cluas & glanaigh an incinn.
141. Fex: .i. na deasgaid & adeir Avicenna idir na huili deascaib gurab iat deascaid an finegra Is treisi dibh & ainnsein deascaidh an fina. Deascaidh an finecra da cur arin imlinn & coiscidh flux imurcac na fola misda gan fuireach.
Don galbanum
don gailingan
don caince coilli
don soilisdur
don clobus
don oirci lacha
don gumi
don gilcach sleibhi
142. Galbanum: .i. sug luibhi & adeir Platiairus gurub gum crainn e & ata brigh aitairrngteach discailteach cnaidhteach aipidteac ann. iii dragmae de da tobairt an uigh buig no a sisan eorna & foirig asma. An gum cetna da cur ar smeroidibh dearga & a deatach da gabail sa sroin & foirigh litairgia. A deathac da ligin sa maclac & foirid suficasio matricis. A cur fon fiacail teinn & foirigh an teinneas. Pillule da denam do galbanum & da mil & a caitim & foirigh gac uili peist gaili & inne mar adubramur.
143. Galanga: .i. gailingan; teasaide tirim sa iii ceim & ni bi brigh ann acht v bliadhna & as amlaidh Is fearr e
.i. a beit trom doinn-dearg cnapanach co mblas nger & ata brigh cnaidteac comhfurtachtach discailteac ann. A cur fon sroin & comfurtacht aigid an brigh ainmighi. Item, pudur gailingain da tobairt maille re sugh borraiste & foirig cardiaca & sincoipis. An gailingan da gnathughadh & do-ni anal maith ag neach. Atait na neice so innann ana n-oibrighibh .i. clobus & gailingan & lighnum aloeis oir
gabtar gac ni dib so ar son a cele. Gab pudur
gailingain & beirb ar fin maille re pudur quarubughe & ainisi & a ol foirigh neimhdileaghadh teinneas an gaili noch tic o gaetmuireacht.
144. Galitricum: .i. In caince coilli; teasaide tirim & ni fadur a ceim a leabhraibh & togairmigh co mor an fuil mista & an fual & fotragadh da denamh de on imlican sis. Sug na luibhe so & domblas ae cailigh da cur fona suilib mar foibert foirigh gach uili teimheal. Item, an luibh cetna da bearbadh ar uisce sisain eorna & crim muice fiadh & dubcosach ur & sail cuach & teanga enain maille ris da bearbadh co maith & a nglanadh le mil & le gealan uighe & foirigh ainnteas na n-ae & na scaman.
145. Gladiolus: .i. In tsoilisdur; teasaide tirim sa dara ceim. Pinginneda beca da denam da premaibh & a mbearbadh a sugh licoirisi & foirig easlainte na scamhan & an cosactac tic o fuaraideacht. Pudur na luibhe cetna da cur a potaistib & innarbaidh linn dubh. An pudur cetna da tobairt an aigid na piseog & na ndeoch neime & foirig iat & as mait an aigid duinti na n-ae & na seilge. Pudur na luibhe cetna da cur maille re mil isna cnadhaibh fliucha & a feadanuib na linnidhan & foirigh. Pudur na luibhe cetna da cumusc maille re mil & a cur isna cneadhaib & coiscid a n-ainmfeoil & glanaidh iat. Item, prema na luibhe cetna da bearbadh ar fin & a ol & foirig gach uili
brugadh da geib neach o bualadh no o tuitim. Item, premha na luibhe cetna da brisidh & a sugh maille re mil do cur fona suilibh & scailigh a finna. An aigid salcuir & fathfaigh na haidhce ceirin da premaibh na luibhe so & da premaib an tataba ghil & do mil da cur orra re feadh oidhce & glanaidh an aiged. Sil na luibhe cetna do bearbadh ar fin & togairmigh an fuil mista & an toirrceas marb & an fual. Item, prema na luibhe cetna da cur an oiximelaib maille re pudur gloiriam & ualuairt & luibeadh lactacha ndiureticac eli & fodnaigh co mor da lucht na higroipisi.
146. Gariofilus: .i. In clobus; teasaide tirim sa iii ceim & toradh crainn e fhasas san Innia & a tinol sa samrad & big brigh vi bliadhna ann & blas ger as fearr air & ata brigh comfurtachta discailti ann & calmuigid an dileaghadh co mor & a bearbadh maille re fin & re maisdix. A mbearbadh maille re sil feineil & Is mor
comfurtachtaigheas an dileaghadh & an gaili ona
gaethmuireacht. A gnathughadh & comfurtachtaidh an
dileaghadh & an incinn & an gaili & na hinni & Is tarbach an aigid na singcoipisi & coiscid an sceatrach &
comfurtacht aigid a gnathughadh & a boltanughadh an incinn.
A bearbadh ar fin & a cur fo sroin na mna ara mbi
presuficasio matricis & foirigh iat. Item, gabh clobus, da tairngi dheag & ʒ da maisdix & beirb ar uisce na roisi
a soitheach gloine & tobair bog da ol & icaidh flux na mbronn.
147. Genciana: .i. In coirce lo; teasaide ttirm sa iii ceim & prema na luibhe so Is mo fodnus chum an leigis & ata brigh atairrngteac discailteac chnaidteac osluicteac ann & Is tarbach e an aigid asma do-nitear o fuaraideacht & a prema da bearbadh ar fin no ar lind an aigid an asma & foirigh e. An luibh cetna da bearbadh ar uinnemint darab ainm dialtia & a coimilt don ucht & foirigh an cumgach cleibh & a tabairt a potaistib no a mbiadhaibh & foirigh easlainte na scamhan & an cleibh. A tobairt maille re sug minntais & foirigh eipilensia & a tobairt mar an cetna foirigh greim na con confuigh & gac neimh. A tobairt maille re sugh artameisia & togairmigh an fual & an fuil mista & an toirrcis marb & an slanugad.
148. Gumi: .i. gum & In tan aderur gum a focal coitceann Is don gum araibhi Is coir a thuicsin & ata gumi araibi teasaide fliuch sa cet ceim & atait tri gneithi air .i. alba .i. gum geal & sitrina .i. gum buighi & rufa .i. gum ruadh & ise an gum geal as fearr ann & ata brigh lactach co min ailginach innti & Is inann gum araibi & gum sarasenica .i. gum na Sarrisdinach. Item, an gum so & pudur caineil & minntais & ceir ur do chumasc trit a ceili & a cur ar bel an ghaili & coiscid gach sceatrach. A tobairt maille re h-uisce na roisi & coiscidh disinteria.
Gum araibi & fuil dregain & uisce na roisi da tobairt & coiscidh an fuil mista. An luibh cetna da cur a pollaibh na srona np a ceirinaibh umna hairgibh & coiscidh flux fola na srona.
149. Gitt: .i. an cogul; teasaide tirim sa dara ceim & luibh noc fasas idir an cruitneacht & a sil & as mor fodhnus cum an leigis & ata brigh diureticac cnaidteac discailteac ann & as mor fodnus an aigid duinti na n-ae & na seilge & stranguria & disuria & ilica & coilica & teinneas beil an gaili & a bearbadh ar fin & a ol & a cur a potaistibh no a mbiadhaibh eli. Item, an luibh cetna & coinneall muire da bearbadh ar fin & tumtar cadas ann & curtar sa timtireacht & coiscidh flux emaroigideis.
Item, gabh pudur na luibhe cetna & cumusctar maille re mil & marbaid gac uili peist bis a ngaili & a n-innib. Ceirin don pudur cetna & do sugh uormoint & a cur arin imlican & marbaid gach uili peist bis a n-innib. Item, pudur cogail & sug cornain caisil da cur bog isna cluasaibh & furtachtaigid iat.
150. Genestula: .i. In gilcach slebhe; fuar tirim & ata brigh stipeca ann & as mor fodnus an aigidh flux na fola mista fotragad da denamh don luibh so ar uisce & a deatach da ligin fon maclac. Pudur da denam do sil an gilcaidh & a cumasc maille re sug cruaiche padraig & a tobairt amail pisairium & coiscidh flux na fola mista. Urbruit da denamh da sil na luibhe cetna& a deatac do ligin fon corp & coiscid disinteria.
Don tene talman
don tsoibirgin
don flig
don rinnruisc.
151. Hermodactuli: .i. an tene talmun; teasaide tirim sa iii ceim. A prema da thinol sa samradh & a tirmugadh & big brigh bliadhain innti & ata brigh cnaighteac discailteac aittairngteac innti & Is purgoid dilis da linn finn hi & as tarbac an aigid artetica & potagra sireagra & coilica & ilica & an aigid gac uili easlainte tic o linn finn & Is leis geraidtear na purgaidi so amail ata iaralagadion & teotoricon anacardinum & a cosmuile. Item, gabh sug feineil & mil & beirb co maith & cuir pudur hermodactuili ann & tabair ʒ de gach lae & foirigh
artetica & potagra & sireagra gan amurus. Item, pudur hermodactuili & gallunach & tumtar ga copa ann & curtar a feadanuib na linnigan. Pudur hermodactuili & urna loisce a cumusc maille re sug feineil no ruibhi & a cur sa sroin & foirigh polipus.
152. Herba Sangti Petri: .i. an soibirgin; teasaide tirim & as mor fodhnus an aigid na pairilisi .i. gabh prema soibirgin & tene talman & barr sabrae & cailimint & premha eigrime & ragaim & eillinne & aibill uisce co mor da gach ni & a mbearbadh ar blonaig cabuin & ar usca cait no sinnaigh & faisctear tri etac lin & curtar an ola an camamilla ann & ola do-nitear da blath an truim ann & curtar ℥ d'oilium lauirinam innti & curtar a soiteac & coimiltear don cul an cinn & do bunait na feitheadh & foirigh an pairilis. Gab an luibh cetna & bris co mait & cuir bainne cic mna oileas ingean trita & faisctear tri edach lin & curtar en bainne de a ngach leat sroin & folmuighidh linn finn on incinn. Gab duillebar na luibhe so & mongach measc & lubhaiste & finel dearg & camamilla & comann gall urdail da gach ni bearbtar ar uisce & dentar urbruit fon ceann de & foirigh fuaraideacht an cinn & emagrania.
153. Hipia mador: In flidh; teasaide fliuch & ata brigh boctha osluicteach choisce tinneasa ann. Gab an luibh so & beirb ar uisce & faisc co maith da eis & bris maille re
blonaig muice & re him & curtar 'na ceirin fon mball ina mbia teinneas & coiscidh gac uili teinneas. Item, beirb an luibh cetna ara sugh fein & curtar te arin imlinn & coiscidh gontach na bronn. Item, sugh na luibhe cetna maille re sug nonin & bainne cich & plur mine eorna & cumusctar trit a ceili & curtar umna hairgibh & coiscidh a teasbach & a teinnis & togairmigh an codladh. Item, tirmuigh moran don luibh so & dena luait de & dein folcadh don luaith sin & coiscidh an leithi. Item, gabh sugh fleadha & pudur cumin & min coirce & beirb na neichi so co maith & curtar blonaig muice no im gan salann trit & cuir mar ceirin arna cneadhaibh & arna ballaibh eli & foirigh an teinnis.
154. Hipia minor: .i. an rinn ruissc; teasaide fliuch mar an cetna & Is mor fodhnus uisce na luibhe so do gerugadh an radairc .i. gabh barr na luibhe so & caince achaig & ros dearg & feinel dearg & duillebar ruibhi & duillebar selidonia bristear & bearbtar no beantar a sugh asta & curtar bainne cich no fin tritu & a cur fona suilibh & geraigh an radharc & glanaigh an fabra. Item, gabh sugh na luibhe cetna & cuir pudur copurruis air & cuir fona suilibh & foirigh cailitin & teimeal na sul & a ndeargadus & a teinneas & a tochas. Item, gabh an luibh cetna & maetain ferdrisi & bristear co min & cuir buighean uighe & becan croich trit & foirigh deargadas & teinneas na sul & a cur mar ceirin umpa. Item, blath na luibhe
cetna & blath an rosa deirg bristear & cumusctar maille re gealan uighe & curtar 'na ceirin umna fabraighibh & foirigh mar an cetna.
Don isoip
do lus na meacon
don teinagal
don gloiriam
don bilur muiri.
155. Isopus: .i. isoip; teasaide tirim sa iii ceim & as mor fodhnus an aigid na cosachtaighi thic o fuaraideacht & gairbhi an gotha & na tisisi. Item, isoip & figeada tirma & mil da bearbadh trit a ceili & a ol & foiridh gac uili easlainte cleib. Item, pudur isoipi da bearbadh ar mil no go mbia tiugh & lan leighi d'ol de gac lae & foirigh gac uili easlainte cleibh. Item, isoip & gaill bilur da bearbadh ar oiximul & innarbaig linn finn rigin & foiridh gaethmuireacht na n-inneadh. Isoip da bearbadh ar finegra & bolgam do congmhail sa bel de & foirigh teinnis na fiacal. Isoip da loscadh & a deathac da licin sa cluais & foirigh easlainte na cluas. Isoip da brisidh & a bearbadh ar uisce maille re h-ainis & a cur 'na ceirin um an mball bis gorm o bualadh & da-beir dath maith air. An luibh cetna da brisidh & a coimilt ar uisce mboog & a tobairt te don mnai re n-ignaib & beraigh leanamh gan fuireach & ata brigh glantac aittairngteach cnaidhteac discailteach innti da reir Avicenna & adeir Avicenna gurab 'na blath & 'na duillebar Is mo ata brigh na luibhe so & nach 'na preimh na 'na luirgnibh amuil adubrumur.
156. Ipoquisdidos: .i. lus na meacan; fuar tirim annsa ii ceim. A premha da tinol san earrach & a tirmugadh & bigh brigh co ceann da bliadain ann & ata brigh sdipecta coirtithi ann & as mor fodhnus an aigid flux coilerdha na bronn do-nitear o anmainne na brigh fostoiti & a cumusc maille re h-uisce na roisi. Pudur na luibhe cetna da cumasc maille re sugh cruaiche padraig & a cur 'na ceirin umna hairnibh & um an imlican & coiscidh flux na bronn. An ceirin cetna da cur ar bel an gaili & coiscigh an sceatrach. Pisairium da denamh don luibh so & a thuma a sugh cruaiche padraig & a cur mar as du & coiscigh flux na fola mista.
157. Iouis barba: .i. In teineagul; fuar sa iii ceim & tirim, sa ii ceim & adeir Plaitiairius gac ni chum a fodhnann an bo-samadh co fodnunn an luibh so cuige. Sug na luibhe so da cur bog sa cluais & foirigh an buidhri.
Gab leath chart da sugh an teineagail & a urdail da sugh samaidh & leath cart finegra a cumusc trit a ceili & gab pudur gloiriam & fineil & persilli & crim muice fiadh & dubhcosach & prem ragmainn bearbtar co maith no go ndeacha an iiii cuit fai & glantar le mil & le gealan uighe &
taisctear a soiteach sdain & eabar mar gac n-oiximal & osluigidh duinti na n-ae & na seilge & na n-arunn.
158. Iris: .i. In gloiriam & atait tri hanmhanna air .i. iris .i. blath mar corcair bhis air; irios .i. blath geal bis air; gladiolas .i. blath croca bis air; & ata an luibh so teasaide tirim sa ii ceim. A premha do tinol a ndeiread an earraigh & bid brigh ii bliadhain ann & ata brigh lactach diureticach ann & oslaigidh duinti na n-ae & na seilge & na n-arann & an lesa. Is mor fodhnus an aigid urcoidi na mball spiradalta & teinis an gaili an tan tic o gaethmuireacht. A pudur da cur isna cneadhaibh & coiscigh a n-ainmfeoil & glanaidh iat. Foibert do denamh d'uisce na roisi & do pudur gloiriam & glanaig bratt & finn sul. An luibh cetna da bearbadh ar fin & as tarbach an deoc so an aigid gomorria & ata folmugad leanna ruaigh innti & pudur na luibhe so da chur isna cneadhaib fliucha & foirigh an linnigha & Is tarbach an aigid sietica & potagra.
159. Ipofilia: .i. In bilur muire & Is luib teasaide tirim hi & Is mor fodnus ceirin na luibe so an aigid tinnis & do cosc neimhe. An luibh cetna da bearbadh ar eanbruithi caerach & a tobairt amail digh dona hechaibh & foirigh an sileadh srona. Et fodnuigh an uinnemintibh & a ceirinaibh boctha da chose neimhe.
Don bainne
do lactuca
don laudanum
don corrcopoig
do lapis lasuili
don maidnes
don t-slanlus don lauriola
don ros lacan
don lubhaitsi
don mil muidhe
don lapis agapidis
don lisum
don lilum
don tenga enain
don slaidhteach airgid
don licoiris
don chopoic
don ogradh.
160. Lacc: .i. don bainne & ar tus da baine na ngobar noch ata measurdha ina cail. Bainne na caerach noch ata reamur meth. Bainne na mbo ata nis seimhe & nis meithe. Et ni fuil dona bainnibh bainne Is fearr na bainne na ngobhur & Is amlaidh Is fearr e & gach uili bainne mar ticfas asin uth & as mor fodhnus an bainne do
lucht an coimpleasca tirime acht muna bia linn sa gaili an tan sin. Is mor urcoidigeas an bainne don luct aga mbid neascoidi co foirimilleach no co hinmedonac & Is mor urcoidigheas da lucht na ceann teinn & da gach uili easlainte tic o linn finn & as olc don luct ara mbid cneadha & do lucht na hincinne teinne an bainne oir dorcaigid an radarc. Et as mait an easlainte na sul bainne cich do bleagan fuiti oir coiscidh se a teasbac & furtachtaigid iat. Bainne mar bligtear e da bearbadh le cloith no le hiarand & furtachtaigid flux na bronn. An bainne da mbeantar a im as mor fognus an aigid flux leanna ruaigh & da lucht na tisisi amail adeir Avicenna.
161. Lactuca: .i. leigeas 33; fuar fliuch sa ii ceim & a brisidh & a cur 'na ceirin arna ballaibh a mbia imurcraig teasbaidh & furtactachtaigid e. A cur maille re gealan uighe 'na ceirin uman edan & togairmigh an codladh isna fiabhrasaibh gera & as inann brigh & oibriugadh di & don portulaca. Et adeir Plaitiairius an luibh so da beith measardha & adeir gurab fuaire a sil na si fein & as mor fodhnus an luibh so mar biadh da lucht na fiabhras & a sil mar leiges & adeir Plaitiairius a hughdaras na n-uili ughdar go roib i an luibh so as measurdha dona huili luibhibh oir geinigh fuil mait & medaigid an bainne cich & In silne & Is biadh imcubaidh da lucht leanna ruaigh. Et as imcubaidh i da gach uili coimpleasc teasaide om no beirbfi. A bearbadh
ar finegra & siucra da cur trit & osluigidh duinti na n-ae & na seilge. Sil na luibhe so do brisidh & gealan uighe trit & a cur 'na ceirin arna hairgibh & togairmig an codladh. An luibh so da coimilt da ballain na cich & a tabairt a mbel an leinim & togairmigh an codlad. Item, adeir Macer ceir & an luibh so da chaitim maille re finegra & comfurtachtaigid an gaili & lagaidh an bru & da caitear i co gnatac dorcaigid an radarc. A bearbadh ar uisci & an t-uisci do tobairt da ol da lucht na fiabras & togairmigh an codladh. A cur maille re hola 'na ceirin risna neascoidib & fritbuailig iat & Is uime aderar lactuca 34 ris .i. lac an bainne oir bainne geal bis innti mar adubrumuir.
162. Laudanum: teasaide fliuch e sa cet ceim & as amlaidh Is fearr e .i. a beith glan deaghbalaidh brisc solus & ata brigh fastoiteac comfuertachtach discailteac ann. Aderaid na heolaidh gurab gum crainn e & aderaid drong eli gurob ni fasas a coimedacht luibi sa doman mor e. Pudur da denamh de & a cur a pollaibh na srona & foirigh In creatan & folmuigid an rema. A cumusc maille re maisdix & a cur fona fiaclaibh & daingnidh iat. A cur ar smeroidib dearga & a deatach da ligin fon maclac & glanaidh e & do-beir an fuil mista. Pisairium da denam de & a cur sa maclac & glanaidh & foirigh presuficacio matrisis. V pillaili da denamh do laudanum & a tobairt a haitili na codach & furtachtaigidh an dileadhadh.
163. Lapasium acutum: .i. an corrcopog; teasaide tirim sa iii ceim. A cur 'na ceirin arin ngaili & coiscidh a teinneas & a gaetmuireacht. A bearbadh ar leamnacht & ar feoil muice amail potaitse & foirigh an flux bronn tic o fuaraideacht. Urbruith do denamh don luibh cetna ar uisce & foirig an carraighe & gach uili bruth bis ar In croicinn. A bearbadh ar fin & bolgam do congmail sa bel & foirigh teinneas na teinneas na fiacal & ramadus an tsine heaain. An luibh cetna da bearbadh ar fin arsaigh no ar leamhnacht bo & a ol & foirig tinnis an ghaile & na seilge & na n-inneadh & flux disinteria. A premha da bearbadh ar blonaig muice & foirigh gach uili att tic o fuaraideacht. A bearbadh ar fin & a ol & brisidh na cloca fuail & da-beir an fuil mhista. Sudh na luibhe so maille re h-ola na cno francach & pic & ceir nua da cur trite & foirig gach uili carraighe. An luibh cetna da bearbadh ar ola & gallunach da cur triti & foirigh gac uili carraighe. An luibh so da bearbadh ar blonaig muice & aibigh & brisidh na neascoideadh & beirbtear an luibh cetna ar ola & curtar ceir innti & coimiltear amail uinneminntibh don tseilg & foirigh duinti na sseilge. Pudur na luibhe so & pudur asola da bearbadh ar mil & foirigh idroipis t re n-abur leucafleadhmansia. Sug na luibhe cetna da caitim maille re mil & marbaidh peiste na n-inneadh. An sug cetna maille re sug ruibi da cur sa sroin & glanaidh an
incinn o imurcaigh leanna finn. Pinginne beca da denamh da premhaibh & a mbearbadh ar leamnacht & foirigh asma.
164. Lapis lasuili: .i. cloch noch ata fuar tirim sa cet ceim & folmuigid linn dubh co hoireda ono truime & Is mor fodnus an aigid na sincoipisi do-nitear o linn dubh & Is amlaidh dleaghar a tobairt arna cumasc maille re teotoiricon & rena h-anacairdi & not leat gurab don cloit so do-nitear an asuir gorm. Sil feinel da bearbadh ar fin & pudur na cloithi so da cur trit & foirig gach uili galar seilgi amail adubrumar.
165. Lapis magnetis: .i. cloch; teasaide tirim, sa iii ceim & as uime aderar maighneis ria oir Is inann madhneiti isin Greigis & fuil asin Gaedilg oir coiscid gach uile fuil. An cloc so do coimilt ar cloit lia & sug losa an sbarain aturra & eang lin da tuma ann & a cur re tilgin na fola & coiscid gach uili fuil. Ise ruidleas dilis na cloice so gach uili fuil da cosc & ata brigh atairrngteac innti da reir Alaxanndair & a traig Mara Toirrian da gabur e & gac uili long no eatur siblaidus an muir so ana mbid tairrngeada iaraind tairngid so cuca iat & baidtear iat. Pudur na cloithi so maille re sug fineil da tobairt & foirig an igroipis.
166. Lansiolata: .i. In slanlus; fuar tirim & as inann brigh & oibriughadh do & don cruait padraig. A cur a
creachtaibh na linnidhan & foirigh. An sug cetna da cur
ar tene diadh & foirigh. Ceirin don luibh cetna & da blonaig muice da cur arna haltaibh teasaide & foirig iat. Sudh na luibhe so d'ol roimh aixis fiabrasa quartana & foirigh. An sug cetna d'ol ar uisce do mnai gan slanugad & slanaidtear gan fuireach. Sugh na luibhe cetna maille re finegra do coimilt dona cuisleannaib tar eis sibuil & coisgid an tuirsi. Sugh na luibhe cetna da tobairt ar fin no ar lind & foirigh cneadha an lesa. An luibh cetna da bearbadh ar uisce & an t-uisce da cur ar loscadh teineadh no uisce & foirig gan fuireach. Gab sug slanlosa & cainci acaid & sugh cruaiche padraig & buras maeth & becan ailimi & gealan uighe, cumuisc & cuir sa creacht & foirig linniga & aillsi.
167. Lauriola: .i. crand; teasaide tirim sa iiii ceim & folmaigid co foireigneach & as risan toradh bis arin crann cetna aderar conidium & ata se teasaide tirim mar an cetna & atait craeba & duillebar & sil an croinn so umhal chum an leigis & folmuigid linn finn co hoireda & leanna righin ona ballaibh foirimilleacha amail atait na hailt & na cosa & an ceann cona cosmailibh. Et folmaigid linn dubh co tanaiste gurab uime sin Is imcubaidh e da luct sietica & apoplesia & eipilensia & pairilis & arteitica & potagra & sireagra & dona huili easlainte fleadhmhica & folmaigid linn ruagh minadurtha amail ata coilera citrina & uitilina & curtar an lauriola a leigeasaibh comsuigigte amail atait oiximail & a cosmaile oir ni dleaghar a
tabairt ana haenur oir ata scris na n-inneadh innti & dleaghar a cumasc maille re gum araibi & le bolus armenicus & ni dleaghar a tabairt acht don lucht aga mbid inne reamur & & Is docur da cur chum innruma & Is da sugh duillebair an crainn so do-nitear oilium laurinum.
168. Lenticula acatica: .i. ros lachan: Is fuar e & ni fadar a ceim & ata brigh coisce neimhe & fritbuailti sa luibh so & Is mor fodnus an aigid na neascoid teasaide amail ata quarbunculus & eirisipiala .i. gabh ros lacan & barr sidubail & teneagal & gealan uighe circi & cumuisctear & curtar umna neascoidibh & fritbuailidh an t-ainnteas & bocaig an t-adbar cruagh. Gab ros lachan & duillebar caince achaigh & barr uiola & duillebar eacseamrach & maetan drisi co mor da gach ni bristear & curtar bainne cic trit & curthar mar foibert fona suilibh & glanaigh an dearc & tirmuigid In ro-fabra.
169. Leuisticus: .i. In lubhaitse teasaide tirim sa ii ceim & ata brigh diureticach osluigteac ann & seimhidteac. A preim & a sil Is mo fodhnus chum an leigis. Ceirin don luibh so da cur ar bel an gaili & coisgidh a teinneas & a fuaraideacht. Pudur na luibhe so da bearbadh ar fin & togairmigh an fuil mista & an fual & foirigh an luibh so greim na con confaigh & a cur 'na ceirin risin creacht. A brisidh maille re heitneadhaibh na cno nGaeidhilach & a cur sa cneadh & foirigh gach uili
neimh & gabh barr lubaitse & elisdroint & meirsi & feineil deirg & liat-neanntog & camamilla beirb ar uisce milis amail fotragadh & tobair co mor da lucht na pairilise & do lucht 'ga mbid imurcaca idir feoil & leathar & bigh a brigh iiii bliadhna innti. A bearbadh ar fin & osluigidh duinti na n-ae & na seilge. Sil na luibhe so da caitim maille re pudur caineil & comfortachtaidh an dileaghadh & a tabairt a mbiadaib & a sabsaib & a n-eanbruithib da caitheamh.
170. Lepus: .i. In mil muidhe; fuar tirim, da reir nadura. A fuil da cur fona suilibh & glanaidh finn & brat na sul. A cenn da loscad pudur da denam dhe & a cur maille re holaidh uman cenn & fasaidh a finnfadh. Cenn an mil da loscadh & a caitim & foirig crit na mball & furtachtaigid an pairilis. Incinn mil muidhe da rostad & da coimilt dan carbad na leanam & fasaid a fiacla gan teinneas. A fuil da chaitim da lucht disinteria & foirig iat & foirigh neascoide na n-innead. Binid mil muidhe da caitim an iii la a ndiaigh na fola mista & ticemaigh an toirrceas gan fuireach. Pudur da denamh d'fuil an mil muidhe a crocan criad & pudur a croicinn arna loscadh da chumusc ar fin finn & brisidh na cloca fuail gemudh arrsaigh iat.
171. Lapis agapidis: .i. cloch; fuar tirim. Et tairrngidh gach uili iarann asna cneadhaibh &
a cumasc maille re
hapostolicon. Pudur na cloithi so da cumasc maille re sug copoigi & a cur isna cneadhaibh & cneasaigh & glanaidh iat. Comtrom da ℥ da pudur na cloithi so da tobairt maille re sugh feinel & foirig an igroipis & an pairilis & adeir Raisis pudur na cloithi so da tobairt maille re diatuirbid & re hagairc & pudur lapis lasuili & a cumasc maille re sugh feinel & ruibhe & folmuigid linn finn co hoireda & linn dubh co tanaiste & Is mor scribthar buada na cloithi so an antitair Avicenna.
172. Lisium: .i. gum craind; teasaide sa cet ceim & tirim sa ii ceim amail adeir Plaitiairius & aderaid na doctuiri eli gurab sugh luibhe fasas sa talamh oirrcerach. A tirmugad a tosac an tsamraigh & bid brigh da bliadhain ann & aderar oculus lucrisi ria .i. glanaidh si na suili ona temeal & da-beir soillsi innta & ata brigh glantac innarbtac ann. Pudur an licium maille re h-uisce roisicdha da cur fona suilib & glanaidh iat & athnuaigid an radarc. Pudur an licium maille re h-uisce na roisi da coimilt da creachtaibh an beil & foirigh iat gan fuireach. An pudur cetna maille re blonaig muice da cur sa timtireacht amail p pisairium & lagaid gan guasact. Pisairium da denamh da saill muice & pudur licium da crothadh air & a cur sa maclac, & glanaidh e & da-beir an fuil mista Pudur licium & pudur serusa da cumasc maille re gealan uighe & a cur fon aigid & glanuig ona salcar hi.
173. Lilium: .i. In lilidh; teasaide fliuch sa cet ceim. An luibh so da bearbadh maille re blonaig muice & a cur ar loscadh teneadh no uisce & foirigh gan fuireach. An ceirin cetna an aigid spasmus na feiteadh. Item, gabh lilidh & beirb ar ola coitcinn no ar blonaig muice gan salann & faisc tri edach & coimil don maili & fasaigh an finnfadh gan fuireach. Premha na luibhe cetna da bearbadh ar midh & lagaidh an bru co hailginach. Item, sug
lili & an 4 cuit d'finegra & an iiii cuit do mil beirb noco mbia tiugh & faisctear tri edac & curtar isna cneadhaib & foirigh. Sugh lili da coimilt don corp re teinigh & cuirigh allus co lor dhe, Gabh prema lili & beirb aran uinnemint darub ainm dialtea & leagur tri edach & coimiltear da druim na n-ae & na seilge & osluicidh a nduinti & a cruas.
174. Linga auis, pigla: .i. In tenga enain; teasaide fliuch sa cet ceim & Is mor a brig ur & as bec crin. An luibh so da bearbadh ar fin & medaigid an sperma & togairmigh an toil. Item, gabh sug na luibhe so & cuir a comsuigiugad na lictabaireadh da comfurtacht na n-arann & an lesa amail ata benedicta & a cosmaile. An luibh cetna da bearbadh ar sisan eorna & as mor comfurtachtaidheas luct na tisisi. Sud na luibhe cetna maille re siucra & a caitim & fodnaigh mar an cetna da lucht na tisisi & an ainnteasa. Sug na luibhe cetna maille re dragantum fodnaidh co mor ainnteasa na mball.
175. Litairgirum: .i. slaidteac an airgid; fuar fliuch co measarda & fedtar an t-ainm so da rad re slaidtec an oir & ata brigh coirtiteac cneasaidteac ann & fedtur an t-ainm si da rad re slaidteac an stain & ase as mo gnathaidtear cum an leigis oir glanaidh se na cnaime ona salcur & ona mbrentas & glanaidh fos an carraighi do-nitear o linn ruagh no o linn finn saillte. Pudur na slaidteac so da cur arna carraghaibh & foirigh gac uili cairraighi. An pudur cetna maille re h-ola na roisi da cur uman slait ferrda & foiridh a hatt & deirgi. Item, litairgirum da brisidh co min & cumaisctear maille re finegra no re huisce na heorna & coiscidh flux disinteria. An slaidteac cetna da deargadh & a baghadh le finegra re ix cuartaibh & In finegra da cur mar fhoibert fona suilibh & foirigh finn & teimil na sul.
176. Licrisi: .i. licoiris; teasaide fliuch sa cet ceim & aderuid na doctuire gurab prem crainn e & as amlaidh as fearr e & a beith cael rigin a ndath crochda & Is amlaidh as measa e a beith geal edrom so-brisdi & adeir
Plaitiairius gurab maith e an aigid gach uili easlainte cleibh & pleuirisisi & perpleumonia & co hairithe uisce ara mbearbtar licoiris da tabairt da ol doib & gurab mor comhfurtachtaideas iat. Item, gabh licoiris & beirb ar fin & foirigh gac uili cosachtach. Item, lictabairi da denamh da sugh licoirise & do mil & comhfurtachtaig a n-easlainte an cleibh. Item, licoiris da cognam & a
connbail fo bun na t eangad & coiscid an ita & furtachtaigid gairbten na tenga & na braigead amuil adubramar.
177. Lapasium: .i. In copog; teasaide tirim sa iii ceim & atait tri gneiti uirre .i. lapasium rotunndam .i. copoc cruinn & lapasium aqutum .i. copoc corr & lapasium & l domisdicum .i. copoc coitceann. Et adeir Plaitiairius co fuil brigh discailteach seimhidteac osluicteac innta. Sug na copoige & ola na cna francach & pic urdail da gach ni a mbearbadh ar fin tren & pudur deascadh an fina da cur tritu & a mbearbadh aris amail uinnemint & foirigh gac uili gne don cairrighe. Sug copoige maille re mil & a cumasc trit a ceili & lan leighi d'ol ar cet longadh de & marbaidh lumbrisi .i. peiste fada. Item, sug copoige & sug ruibi & a cur a meid big a pollaibh na srona an aimsir te & glanaidh an incinn o imurcaid leanna finn.
178. Linga bouina: .i. an t-odhrad; teasaide sa cet ceim & fliuch sa ii ceim da reir Auicenna. An luibh so d'ol ar fin co gnatac & innarbaidh linn ruagh loisce. An luibh cetna d'ol ar fin & coiscidh an mi-cuimne. An luibh cetna do bearbadh ar fin & foiridh an fail do-nitear o linn dubh. An luibh cetna d'ol ar fin no ar lind co ceann xx la & foirigh an linniga.
Do mas
do eachsemar
don manna
dona hublaibh graineacha
don orufunt
do smir
don masdix
don mil
do nemainn
don pimentairia
don mellicratum
don minntus don mercurial
don athair talman
don raidleoig
do mirr
don mighaidhi
don caiserban bec
don muscus
do mumia
don mandragora
don mirbolanum
dona hublaib fiadhain
dons smeraib don melli
dona sceachoiribh.
179. Mas: teasaide tirim sa dara ceim & croicind crainn e no mogall na cno re n-abar muscata & ase sin denamh Is firinnighe air ata brigh cnaidteach comfurtachtach discailteach ann & ase dath as fearr air .i. dat fo-ruagh & blas ger as fearr air & beirig a brigh ix mbliadhna ann. A bearbadh ar fin tren & a ol & comfurtachtaigh an gaili & a congbail co fad a sa bel & glanaig an incinn. Item, mas da bearbadh ar sug fineil noco nderna fiucadh no do & a urdail d'fin tren da cur trit & a sitlod co mait & foirid an igroipis fuar & fuaraideacht an gaili & an t-asma tic o fuaraideacht & innarbaidh linn finn rigin on cliabh & on incinn. Item, mas da brisidh co min & a urdail da masdix da cur trit & a cumasc maille re h-ola na roisi & ceir ur da cur ann & a cur ar bel an gaili amail treta & foirig a tinis & a neimh-dileaghadh. Item, pudur da denamh da mas & a cur ar biadh no ar digh & foirid cardiaca.
180. Maccula trifolium: .i. an eachsemuir; teasaide tirim sa cet ceim & ata brigh diureticac comfurtachtach innti. A bearbadh ar fin maille rena blath &
comfurtachtaigid an gaili & coiscidh a gaetmuireacht.
Item, an luibh cetna maille re egrim da bearbadh ar fin & osluigid duinti na n-arann & an lesa. Blath na luibhe cetna da caitim & foirig an bren-analaighe & beirig a brigh ann co ceann iiii mbliadhain .i. ana blath & ana sil. Sil na luibhe cetna da cur an eanbruitibh & a
mbiadaibh & do-ni deagbalaidh dibh & comfurtachtaigid an gaili co cumachtach.
181. Manna: teasaide fliuch co measurda & aderaid drong ann gurab sugh luibhi e & aderaid drong eli gurab drucht neamhda e toiteas ar luibhib diureticaca isin talam naem at abrigh glanta na fola ann. Manna & casia fistula da cumasc trina ceili & a tobairt isna fiabrasib gera & lagaidh co hailginac & coiscidh an tinneas. Et adeir Plaitiairius manna do congmail co fada isin bel & coiscidh ita & gairbi na teangadh. Item, manna & siucra caindi & licoiris da cumasc trit a ceili & Is leiges imcubaigh e isna fiabrasaib gera & ni fuil dona huili ni milis ni Is millsi na'n manna firi. Et aderaid na dochtuire gurab inann brigh & oibriughadh don manna & don casia fistula & folmaig linn ruagh co hoireda & linn dubh co tanaiste & Is mor fodnus da luct an terciana & da luct na buideacuiri do-nitear o linn ruagh. Coimlinaigh easbadha na brighi totlaigeach noch tic o imdugad leanna ruaigh & o ainmeasurdacht na n-ae & confurtachtaigid gac uili easlainte do-nitear o linn ruagh. A tabairt ar uisce mbog & lagaid an bru & coiscid ainnteas leanna ruaigh.
182. Mala granata: .i. na hubla graineacha; fuar tirim isin ii ceim & annsa Sbainn da gabur iat & at abrigh comfurtachtach sdipecdha tirmteac innta & coiscidh gach flux fola fola & gac sceathrac coilerdha. Et adeir Isac sugh na n-uball ngraineach da cur fona suilibh ara mbi an buideacuir & foiridh iat. Item, croicinn na n-uball ngraineach da brisidh co min mil da cur trit & a cur amail foibert fona suilibh & glanaidh iat. Item, sug na n-uball ngraineach & siucra & finegra fina finnn cumaisctear amail tsiroip aigeidi & a tobairt da luct na fiabrus nger & comfurtachtaigid iat. Item, croicinn na n-uball ngraineach & a cumasc maille re sugh na cruaiti padraig & a tobairt amail pisairium & foiridh flux na fola mista. Item, sugh na n-uball ngraineach da gabail & tumtar edach lin and & curtar imon edan & umna hairgibh & coiscidh flux fola na srona & ainnteas na fiabrus nger.
183. Marubium: .i. In t-orofont; teasaide sa ii ceim & tirim sa iii ceim. An luibh so da bearbadh ar fin no ar midh maille re prem soilistair & foirigh tisis & taisis noc do-nitear o adbar fuar. An luibh cetna da coimilt ar uisce & deoch dhe da tobairt don mnai bis re n-ignaibh & beiridh leanamh gan fuireach. An luibh cetna maille re mil oimh da cur isna cneadhaib & glanaidh iat & icaidh linnigdha. An luibh cetna da coimilt ar fin & a
ol & icaidh an tineas cinn do-nitear o fuaraideacht.
Item, foibert da denamh da sug na luibi cetna maille re fin & re mil & glanaidh finna na sul. Item, sugh na luibhe cetna da cur bog san cluais & innarbaidh peisti na cluaise & ni maith da lucht galair na n-arann na'n lesa an luibh so do gnathughadh. An luibh so do bearbadh ar fin & a tobairt an aigid ilica & coilica & foirigh iat. An luib cedna d'ol ar fin & togarmaig an slanugad gan fuireac.
184. Medulla: .i. In smir & ni fuil dona huili smiraib smir as fearr na smir fiadha & smir laigh & ainnsein smir tairb & ainnsein smir gabair 'na diaig-sin smir caerach & ata gac smir dib so maille re brigh bocta & muna dileaghur iat laidhighid an totlugh & combuaigrid an gaili & ni dleaghar a caitim acht maille re pibar da reir Auicenna oir da caiti da dendais fasdidium isin gultus da reir Isac.
185. Masdix: .i. gum crainn fasus annsa Greig. Teasaide tirim isin ii ceim. Masdix da brisidh & gealan uighe da cur trit & a cur 'na ceirin uman edan & umna hairgibh & coiscidh teasbac & deargadas na sul & a ndera & coiscidh rith an adbair cucu. Item, pudur masdix da cumasc maille re ceir bhuig & a cur 'na ceirin arin ngaili & coiscidh an sceatrac. Item, gabh sil fineil & bris co maith e & bearbtar ar fin maille re maisdix & eabar & comfurtachtaig
an gaili ona gaetmuireacht & ona teinneas & ni dleaghar a bearbadh co mor & ni dleaghar a tobairt te.
186. Mel: .i. In mil; teasaide sa ced ceim & tirim sa ii ceim & atait da ghne uire .i. mil geal & mil ruagh. An mil geal uero bis isna cuirrceogaibh & an mil ruagh bis annsna crannaibh. An mil geal uero curtar isna leigesaib fuara & an mil ruagh isna leigesaib teasaide. Et ata brigh glantac sleamnaidhteac coimedtac innti oir coimedaigh gach uili ni ana curtar hi ina brigh & ina naduir fein. A taisce om & mairig a brigh ii. xx bliadhain indte & ata si teasaide diureticach & atait tri cuisi 'ma curtar cum an leigis hi. An cet cuis dib ara beit tolltanach ag breith brighe & cumachta an leigis cum na mball. An dara hadbur a beit milis ac ceannsugad seirbi gac uili leigis. An iii cuis brigh coimeda gac uili neith ina foladh fein innti idir teasaideacht & fuaraideacht &
is mo fodnus an mil da luct an coimpleasca fuair
na do lucht an coimpleasca teasaide oir imdaigid si linn
ruagh co mor & as mor fodnus an aigid na leannann fuar bis
san gaili & Is amlaigh fodnus .i. dentar an deoc darub
ainm mulsa .i. ocht rainn d'uisce & aen rann meala oir discailid & innarbaigh na leanna fuara ona ballaibh
inmedonaca. Item, mil & domblas ae tairbh do coimilt
don aigid & glanaid hi ona salcur & innarbaidh coin adairce na haidhce & fodhnaig fos uisce bog & mil do coimilt don aigid & glanaidh hi mar In cetna. Item, adeir
Plaitiairius mil & fin da cumasc trit a ceili & foirig sincoipis & Is mor fodnaid na gaeti do-nitear do mil & da salann da lucht na fiabras teasaide ara mbi constipasion.
187. Margarite: .i. In nemunn; fuar tirim an cloch so & a sligenaibh da gabar hi & Is amluidh fasas an uair a sluigeas an sligen sin gabaidh a lan don druct neamhdha cuigi & dunaigh ana timcill & do-ni cloch de re n-abur an nemann. Et an nemann ana mbi poll do reir a nadura fein asi as fearr ann & a beith a ndat geal & ata brigh comfurtachta In craighi innti & curtar iat a lictabairib comhfurtachta darub ainm diamargaireton. Et not leat mad ailt an nemann da beit geal tobair hi do peta coluim da hite & leagar dhi ana gaili tri huair no a iiii & scoiltear an t-en asa haithli & bointear an cloch as & big glan solus deallraitheach da eis.
188. Mellago: .i. pimentaria; teasaide tirim sa ii ceim & Is mor a brigh ur & crin & dleaghar a tirmugad re grein ar dus & a taisce an inad innfuar & beirigh brigh bliadhna ann & ata brigh discailteac cnaidteac innti. A bearbadh ar fin no ar linn & a ol & foirig at & tinneas na bronn & osluigidh duinti na n-ae & na seilge. A boltanugad da cur fon sroin co minic & comfurtachtaig an incinn. A
duillebar da bearbadh ar fin & a cur te arin mbaitis & coiscig silead an rema & teinnis an cinn. An luibh cetna do cur a fotracadh & an bean da cur ann conuic a himlinn & togairmigh an fuil mista co mait.
189. Mellicratum: .i. deoch do-nitear do mil & d'fin .i. da rann fina & en rann meala & as mor comfurtachtaigeas an deoc so an naduir. Isoip & saidsi da bearbadh arin digh so & Is tarbach sin an aigid gac uili easlainte an cleibh. Aran geal arna rosdad da tuma annsan digh so & icaidh an cairdiaca & sincoipis gan fuireach.
190. Menta: .i. minntus; teasaide tirim sa ii ceim & Is mor confurtachtaigeas In gaili & In dileaghadh. A tabairt ar cet longadh & marbaidh peiste noch bis leat astidh isin corp. A bearbadh ar uisce & urbruith da denum dona huirgibh dhe & foirid a n-att & fodnaidh fos an aigid cruais & aitt na cich. Minntas & salann da brisidh trit a ceili & a cur ar greim na con confaid & foirig e gan fuireach & ni teit a neimh ina haitli. Da thoirmeasc na geineamhna sugh minntais da cur sa mbandacht & ni teagmann clann don mnai. Sugh minntais da coimilt don caisi & ni brenann gemad fada beas astigh. Minntus da tirmugadh & beirid a brigh ann bliadhain. Minntas da bearbadh ar finegra & na fiacla do nighe as & furtachtaigid a tinneas & daingnidh iat & foirigh an brenanalaighi. Pudur pibair
& caineil da caitim maille re sugh minntais amail sabus
& comfurtachtaigid an dileaghadh. Item, minntus do bearbadh ar finegra & a ol & coiscidh an sceatrach. Barr minntais da bearbadh ar finegra & a cur 'na ceirin umna hairnibh & glanaidh an maclac agna mnaib. Lan duirn da barr minntais da bearbadh ar fin & a cur te arin imlican & foirigh coilica & ilica.
191. Mercurialis: .i. mercurial; fuar fliuch sa cet ceim & ata foludh rigin aici & at abrigh bochta innti & folmuighidh linn ruagh co hoireda ona haeib & ona hinnibh & linn dubh co tanaiste. Sugh na luibhe so da tobairt omh maille re siucra & folmuighidh co hailginach na leanna reamraiti. Et teit an brigh lactach asdi rena bearbadh.
An luibh cetna da bearbadh ar im no ar blonaig muice & a fascad tri edach & a tobairt amail sailb & foirid an cosachtach & easlainte an cleibh. Mercurial do bearbadh ar feoil mhuice & an feoil & an t-eanbruithi da caitim roimh an purgoid & bogaid & sleamhnaigh na hinne & na sligthi co hinmedonac. A bearbadh ar finegra & a ol & reamraigid an tsealg noch do cael o imurcraig leanna ruaigh. Item, beirb an luibh cetna ar uisce & curtar blonaig muici & mil & salann ann & a tabairt amail clistire & lagaidh na hinne co socamlac ailghineach.
192. Mellifolium: .i. In athair talmun; teasaide tirim ata si as mor fodhnus an aigid na cloc fuail & coididiana. Item, gabh tri craeba beca don atair talman & tabair re tri laeib don othar & da sceidhi ni ticfa as & muna sceidhi budh slan. Et as mor fodhnus an luibh cetna an aigid artetica & potagra. An luibh cetna da cur adrut & da brog a dul a coinne no an oireachtasaibh & biaidh buaigh n-uiruigill ort an feadh bis ann.
193. Mirtuis: .i. In raidleag; fuar sa cet ceim & tirim sa dara ceim & Is fearr a hur na a crin. A ros da tirmugad re grein & beirig a brigh ii bliadhain ann & beirid a brigh ana duillebar iii bliadhna & ata brigh fastoidhteac innte ona poinnticeacht & brigh comfurtachta ona deaghbaladh gurab uime sin fodnus an aigid na sceatraighe coilerda & flux na bronn & fluxa na fola mista noch tic o anbainne na brighe fostoidhthi & o geire na leannann. Ros na luibhe so do brisidh maille re gealan uighe & a cur 'na ceirin arin ngaili & coiscidh In sceatrach. An ceirin cetna da cur umna hairnibh & coiscidh flux na fola mista. An luibh cetna da bearbadh ar uisce & fotragadh da denamh dhi & an t-easlan da cur 'na suighi ann & coiscidh flux disinteria & na fola mista. Item, gabh ros na luibhe so & premh madra & marbdroigin & airged luacra & premha macaill & bearbtar ar uisce & cuirtear mil no siucra innti & a hol mocrach & re laighi & foiridh na cneadha.
194. Mirra: .i. mirr; teasaide tirim sa dara ceim & gum croinn e fasas annsan Innia & dat dearg no solus or-buighi Is fearr air & beirigh a brigh ann cet bliadhan & Is amlaidh da gabur e an aimsir samraig & builli da tuaigh da tabairt arin crand & silidh an ghum so as. Mirr da cur ar smeroidib dearga & a deatac da ligin sa mbel & foirigh do-baladh na hanala, Pudur mirri da congmail fona fiaclaibh & do coimilt dibh & daingnigid iat & do-ni anal co mait. Item, dentar pillula da sdoracx & do mirr & connaimtear san bel & toirmiscigh sibal an rema & foirig catarrus. An pillula cetna da cur ar smeroidibh & a deathac da gababail isin bel & comhfurtachtaidh an dileaghadh. Mirr & ubla figi da bearbadh ar fin & a ol & Is comachtach comfurtachtaigeas an dileaghadh. A cur ar smeroidibh dearga & a deatac da ligin a mbel an maclaic & glanaidh e & comfurtachtaidh an brigh geneamhnach. An deatac cetna da ligin fon timtireacht & foirig an tineasmon amail adubrumar.
195. Morella: .i. midhaidi; fuar tirim sa dara ceim. Da bainne da sugh na luibhe so do cur sa cluais & foirig an teinneas tic o teasaideacht innti. Ceirin don luib so da cur fon edan & foirig tinneas an cinn tic o teasaideacht. Sudh na luibhe cetna da coimilt don brut & dona goranaib do-nitear o teasaideacht & foirig iat. Sugh na luibhe & cetna min cruithneachta da cur arin teinigh diadh & ar in
aillsi & foirigh iat. An luibh cetna da bearbadh ar sisan eorna & a tobairt an aigid na neascoid teasaide bis isna ballaibh inmedonacha. Item, breid dearg da tuma a sug na luibhe so & a cur ar druim na n-ae & coiscidh a n-ainnteas & a cur umna haltaibh & foirig an potagra thic o teasaideacht mar adubramur.
196. Morsus demonis: .i. greim an deamhain .i. an caisearban bec; fuar tirim sa cet ceim. A coimilt ar fin & a ol & comfurtachtaigid an gaili & osluigidh duinti na n-ae & na seilge & tirmaigid uisgimlacht ainmeasardha na fola. A coimilt ar uisce & a ol & glanaidh salcur an maclaic. Item, gabh caisearban bec & fumiter & gorman bec
& ogradh & prema losa na franc & premha macaill & finscoithi & atur talman; bristear na luibhe so & curtar ar lind tren & curtar mil arna spumail innti In med Is ailt & a ol mocrac & re loighi & osluigidh duinti na n-ae & na seilge & an maclaic & glanaidh an fuil co himcubaig.
197. Muscus: .i. spisrad; teasaide tirim sa ii ceim & adeir Plaitiairius gurab edh as muscus ann .i. bracadh bis a neascoidib ainmidedh san Innia & as cosmuil iat re gobraibh & a ngoiri da ngluinibh bis an neascoid so. Et atait tri datha .i. dat dubh co huili & dat dubh co rannaige & dath fo-ruagh & ase dath as fearr dib an dath fo-ruag. A boltanughadh da cur fon sroin & foirigh an
sincoipis & gac uili anbuinne craighi & ata brigh comfurtachta innti ona deaghballadh & brigh discailteac ona cailib fein. Muscus da cur fon sroin co gnatac & foirigh presuficacio matricis & gac uili anmainne na brighi ainmighi. Muscus da cur isin maclac & togairmigh an geneamhain. Item, muscus da cur an ola no co leaga & olunn no cadas da tuma innti & a cur sa maclac & do-ni mar In cetna & a congmail isin bel & colscidh do-baladh na hanala. Muscus da coimilt idir da basaib a srut no a loch & tiucfaid an t-iasc chugad & an liusach co hairithi.
Pudur an muscus da coimilt dona hascallaibh & foirigh a mbrentas re n-abuir ircus amail adubrumar romhainn.
198. Mumia: .i. gne spisruidh noch ata teasaide tirim sa iii ceim & as amlaidh da gabur e annsa Babileoin & a crich na paghanac & na Serristinech .i. an tan adnaictear tigerna dib so curtar moran da mirr & da balsamum & da spisartaibh uaisli deagbalaidh ana timceall isin comraigh & an tan leaghas an corp daenna & na neithi sin do-ni pudur min dibh & ni fuil dona huili neithibh ni as fearr baladh na e & an tan toctar an comra da gabur e ameasc na cnamh 'na pudur min & ata brigh fastaiteac ann & cosc fola & Is mor fodnus da luct ematoica .i. don luct chuiris fuil tara mbel & an aigid flux na fola mista. Et as mor fodnus boltanughadh an guma so an aimsiri an droc-aeir truaillnigthi.
199. Mandragora: .i. prem luibhi noch ata fuar tirim & ni fadur a ceim ona hugdaraibh & atait da gne uirre .i. gne bannda & gne fearrdha & aderaid drong dona doctuiribh gurab faisna crocairibh da gabur e .i. an silni tuitis uata san talam innas co crutaidtear e & co mbinn a premh a ndeilbh duine. Croicinn na preimhe so da taisceadh & mairidh a brigh iii bliadhna innti. Et ata brigh fritbuailteac coimhceangail marbtac innti. A cur fo cinn an duine & togairmigh an codladh. Pudur na premhi so maille re gealan uighe da cur fon edan & foirigh tinneas an cinn & togairmigh an codlad mar an cetna. An
pudur so do tobairt ar fin da ol & fritbuailigh na neascoide teasaide co hinmedonac. Is imda buadha eli ar manndragora isna leabraibh noc licfeamaid torainn annso.
200. Mirbulani: torudh crainn fasas annsan Innia & atait u gneithi air & atait uili fuar sa cet ceim & tirim sa ii ceim & ata brigh lactach a ngach gne dibh. An cet gne dib mirbolani citrini & bit trom a ndat buighe & folmuighidh linn ruagh co hoireda & linn dubh co tanaiste & Is imcubaidh da luct na buideacuire & terciana an gne so & an aigid ainmeasurdachta na n-ae & na seilge & an aigidh easbada na brighi totluighthe noch do laidigh o imarcaidh leanna ruaigh & glanaidh an gaili & na hinne & innarbaidh uisce na hidroipisi re n-abar alcites & tempanites & as amlaidh dleaghar a tabairt maille re meadg bainne gobair no le sugh fumiter & ni dleaghar aen gne acu so da bearbadh acht a tobairt fuar oir beanaidh a mbearbadh a mbrigh asta. An ii gne re n-abur mirbolani cebuli & as mo as fearr hi na'n gne adubrumar & as luga as searb & as mo tigernaidheas brigh sdipicda innti & as bec lagas & folmuighidheas linn dubh & na leanna loiscte as mo da-ni gurab uime sin as imcubaidh e da lucht quartana nota & cardiaca & sincoipisi do-nitear o linn dubh & an aigid duinti na n-ae & na seilge & fluxa an daergalair & an aigid dorcachta an radairc do-nitear o deathaigib leanna duibh & cuirtear an gne so da mirbolani a leigesaib comsuigigte maille re reubarbram & re siltaib
diureticaca an aigid dorcacht an radairc mar adubramur.
An iii gne .i. mirbolani inndi & ata a oibriughadh co hinmedonac idir sitrina & cebuli oir ni folmuightear linn ruagh co mor le sitrini & folmuightear linn dubh co mor le cebuli. An iiii gne .i. mirbolani emblici & folmuighidh linn dubh co hoireda & linn finn co tanaiste. An v gne .i. mirbolani bellirisi & folmuighidh mar In cetna linn dubh co hoireda & linn ruagh co tanaiste. Et aderait na dochtuire co folmuighinn gac uili mirbolani ona haeibh & on gaili & ona cuisleannaib re n-abar miseracio uena & na baill imilleacha amail adubrumar romhainn.
201. Mala masiana: .i. na hubla fiadain; fuar tirim & ni fadur a ceim a leabraibh Plaitiairius & ata brigh fostoidteach innta. Gabh ubla coillighi & maetain drisi arna mbrisidh & beirb iat a finegra & curtar umna hairnib no arin fordronn & foiridh disinteria. Na hubla millsi atait maille re gaetmuireacht moir. Na hubla stipica coillighi da tobairt a haitli an big omh no beirbfi & as mor fodnuid don luct eirgeas a heaslainte 'ga mbi neimh-dileaghadh 'na ngaili & as amlaidh dleaghar a tobairt .i. na hubla da gearradh ara lar & a sceallain da buain asta leath astid & a linadh dona puduraib so .i. pudur clobuis & nutmicc & lignum aloeis & muna fadtar so curtar pudur cuimin amhain innta no pibair & a rostadh & a caitim a haitli na codach & comfurtachtaig an dileaghadh co mor. Item, garr an ubaill cetna arna rostadh do cumasc
maille re h-ailim & re borax & a cur arin aillsi & foirig hi gan aimiris mar adubrumar.
202. Mora selsi: .i. na smera; fuar tirim atait siat & ata gne eli dib noch ata teasaide tirim & ar crannaib fasaid & ata brigh discailteac isna smeraibh fasas arna drisibh & Is mor fodnaid an aigid scinannsia & tuitme an t-sine tseaain & na cat mbraigid. A cur isna lictabairibh danadh ainm diamoron. Sugh na smer & mil da bearbadh trit a ceili & fodhnaidh an inad diamoron & mairidh a brigh ann x mbliadhna. Sudh na smer da tabairt co diuid no maille re biadhaibh & marbaid peiste an gaili & na n-inneadh & lagaidh an bru.
203. Melli: .i. luib; teasaide tirim sa dara ceim & as da preim gairtear an t-ainm so .i. ara millsi aderar an t-ainm ria & ata brigh diureticac innte ona seimhe & brigh aitairngteac on a cailib fein. A bearbadh ar fin no ar uisce & a ol & osluigid duinti na n-ae & na seilge. A bearbadh ar uisce an airasir samraig dona dainibh oga a aca mbeith na duinti sin. A bearbadh ar fin an aimsir fuair dona dainib arrsaige aca mbeit na duinti remraiti. Pudur da denamh da premhaib na luibhe cetna & pudur sil feinel da cur trit & a tobairt ar biadh no ar dig & calmaigid an dileaghadh & comfurtachtaigid na baill inmedonaca. Item, beirbtear an luibh cetna ar fin & curtar te arin timtireacht & foirigh teneasmon.
Item, lictabair da denamh da pudur melli & do mil & as mor comhfurtachtaideas an dileadhadh.
204. Mesbili: .i. na sceachoire; fuar tirim sa cet ceim & comhfurtactaidit an gaili & coiscidh an t-innrum coilerda & togairmigh an fual & Is mo fodnaid da leith an leigis na da leit an bigh oir as bec oilid an corp & an meid oilid as fuil reamur tuismidh & as roim an cuit dleaghar a caitimh & as mar sin comfurtachtaidid an gaili & gac ball feitheach air ceana.
Don bilur uisce
don musdard
da blath na raibhi uisce
don neift
don cnu francach
don nus muscata don almont.
205. Nastursium: .i. In bilur usci; teasaide tirim sa dara ceim; a bearbadh ar uisce no ar feoil & a caitimh & glanaidh an gaile & na baill spirudalta ona leannaibh fuara. A bearbadh ar fin & ar ola & a caitim & foiridh sdranguria & disuria. Bilur uisce do bearbadh ar im no ar ola & a cur arin imlican & icaidh coilica & ilica. Urbruith fon timtireacht da denam da bilur & a deathac do
licin fon timtireacht & foirid teneasmon a cur te arin imlican foirigh coilica amail adubramur.
206. Napeum, sinapium: .i. da ainm an mosdaird & ata se teasaide tirim sa iiii ceim & as mo brigh ana sil na san luibh fein & seimigid na leanna remra isin cliabh & isin n-incinn & togairmigh an fual & an fuil mista & dicuirigh bron & dubacas o neach. Ceirin don tsil so & d'figeadaibh tirma & do plur arain gil & do mil & d'finegra & a cumasc trit a celi & a cur umna haltaibh & foirigh gach uili easlainte na n-alt. An ola da-nitear don mosdard Is cumachtac hi an aigid gac uili easlainte na feithid & pairilis. Sil na luibhe so do congmail isan bel & foirigh teinnis na fiacal do-nitear o fuaraideacht. Ceirin do min mosdaird & do blonaig muice & foirigh salcur & brut an craicinn. Ceirin do min mosdaird & d'figeadaib tirma & do mil da cur fon ceann d'eis a bearrta & foirig litairgia. Item, ceirin do min mosdaird & do mil & do blonaig muice da cur arin ceann & fasaig an finnfad & foirig gach uili maili. Mosdard da caitim roimh aixis coididiana & foirig e amail adubrumar.
207. Nenufar: .i. blath na raibhe uisce; fuar fliuch sa dara ceim & Is da premaib na luibhe cet na gairtear ungula cabalina. Blath na luibhe cetna do tinol a mi Iuil & a tirmughadh an inadh innfuar & beirigh a brigh da bliadhain ann. Blath na luibhe so da bearbadh ar uisce na
licoirisi & Is mor fodhnus an aigid ainnteasa na mball spirudalta & Is dileas an t-uisce cetna an aigid na fiabras nger mar ata terciana intribulata & quason & a cosmaile. Et fos dleaghar an aigid & na hairgi & na pulsada a coitcinne d'innladh asin uisci sin isna fiabrasaib gera. Ceirin da duillebar na luibhe cetna da cur ar druim na n-ae & coiscidh an buideocuir & ainntes na n-ae. Do tiugugad na gruaigi noch tuitis o adhbar teasaide .i. premha na luibhe so da brisidh & a cur ar folcadh & an ceann do nighi as & Is fearr an luibh so isna tirtaibh teasaide na isna tirtaibh fuara & as mor fodnus siroip an blatha so isna heaslaintib gera. Et as amlaidh do-nitear hi .i. moran da blath na luibhe so da bearbadh ar uisci & a sitlodh & siucra da cur ann & bidh ana siroip. Blath na luibhe so da cur re feadh oidhche an uisci fuar & a cur arna maireach gan brisidh arin edan & togairmigh an codladh isna fiabrasaibh gera & coiscidh teinneas an cinn & a cur umna pulsaibh & coiscid luas an craighi.
208. Nepta: .i. neift; teasaide tirim sa iii ceim; a bearbadh ar fin & a ol & togairmigh an t-allus co huilidhi. An luibh cetna da bearbadh & a ol & a coimilt dona pulsaibh & foirig aixis. quartana. An luibh cetna da brisid 'na haenur & a cur 'na ceirin ar bel an da iscad & foirig teinneas an droma & na n-arann & tairrngidh cuigi na leanna righne bis annsna ballaibh sin. An
luibh cetna da bearbadh ar fin & togairmidh an fuil mista. An luibh cetna da bearbadh ar fin & a tobairt an aigid na luibri tic o fuaraideacht & ni mhedaigeann nis mo. An luibh cetna da thabairt ar fin no ar lind & foirigh greim na con confaidh. Sugh na luibhe cetna d'ol & marbaidh na peiste. An sugh cetna da cur isna cluasaibh & marbaidh na peiste isna cluasaib. Et na gnataidhid na mna torrcha an luibh so. An luibh cetna da bearbadh ar fin no ar lind & foirigh an t-asma tic o fuaraideacht & cumgacht an cleibh & duinti na seilge & teinneas an gaili & an fail. An luibh cetna da brisidh co min & a cur arna neascoidibh & foirigh a ndroc-dath & glanaidh iad.
209. Nux magna: .i. In cnu franccach; fuar fliuch sa ii ceim & ata brigh stipeca co foirtill ana duillebar & an a croicinn an crainn so ara mbit na cno so gurab u uime sin coisceas gach flux fola. Duillebar an crainn so maille re ruibh da brisidh & mil da cur trita & foirigh teinneas na feitheadh. An ola cetna do-nitear d'eitnib na cno so foirigh an aillsi bhis a ngoire dona suilib & isna cicibh amail adeir Auicenna. Cebe codlus fo scaili an crainn so as cuis geneamhna do mhoran d'easlaintibh e. Sugh croicinn na cno so da tobairt maille re siucra & foirigh stranguria. Sugh an croinn cetna da tobairt maille re finegra isna fiabrasaibh tic maille re rigur & re fuacht & foirigh iat gan fuireach. Eitneadha na cno so da caitim maille re sugh ruibhi & foirigh gach uile neim & da caitear iat co gnathach tuismidh leanna coilerda teasaide & isna coimpleascaibh teasaide co hairithi. Eitneadh na cno francach da brisidh mil tritha & foirigh na neascoide chruaidhi do-nitear o lind dub mar adubramur.
210. Nux muscata: .i. nutamicc; teasaide tirim sa ii ceim & torudh crainn e noch fasas san Innia & bid a mbrigh vii mbliadhna innta & Is amhluidh as fearr an cnu so .i. a beit trom daingin gan puill innti & ata brigh comhfurtachta aici ona deagbaladh & brigh cnaidteac discailteac ona cailibh fein. Leath na cno so do tobairt ar cet longadh an aigid fuaraideachta an gaili & an neimhdhileaghadh & da-beir dath maith arin aigid leis. Nus muscata & mas da bearbadh ar fin & a tobairt ar cet longadh & da dearb Plaitiairius a cumachta so an aigid fuaraideachta na mball spirudalta no inmedonac. Item, cuimin & nus muscata da bearbadh ar fin & do-ni an t-oibriugad cetna. An cnu cetna do congmail co fada sa bel & comhfurtachtaigh an inchinn. Et adeir Raisis da caitear nus muscata & cubebis & mass roimh an cuid co foiridh an brenanalaidhi & da caitear a ndiaigh na codach co ndein an meisce. Et curtar nus muscata isna lictabairib comhsuigigte chomhfurtachtaidheas an incinn & an craighe mar ata diapinidi & diaradon & diasiminum & diagalanga & a cosmaile amail adubrumur.
211. Nux longa: .i. almont milis; teasaide fliuch a medon an cet ceime & atait na halmonta searba teasaide tirim a ndeireadh an ii ceime & adeir Galienus co fuil gne seirbe a ngach aen almont & olid amail oil id na cno Gaedealta & as reamur a foladh & as an-umal don dileaghadh iat do reir roime a folaidh & urcoidigid don galli da reir Isac. Et as mor fodnuidh don luct aca mbid cumgach cleib & tirmacht scaman & arann & togairmigh an fual & ullmuighigh duinti na n-ae gurab uime sin aderar na halmonta searba da tobairt mar leiges & na halmonta millsi mar biad. Et an ola do-nitear dona halmontaibh millsi as mor fodnas da galraibh an cleibh & a tobairt maille re mil & re siucra da caiteamh. Et adeir Isac gurab amlaidh as fearr na halmonta .i. a mbeit ur a ngoire da fliuchaideacht nadurtha fein & as olc iat arrsaig. A caitim an uair as oc iat & coiscidh ainnteas an gaili & an cleibh. Na halmoint searbha da caitear iat cuirig an corp a calle & discailid na leanna ramra on cliabh & ona scamhanaib & osluicidh duinti na n-ae & na seilge & discailidh an gaetmuireacht ramur bis annsan inne re n-abar colon & glanaidh salcar na n-arann & an maclaig & furtachtaig constipasion na bronn. An croiceann bhis orra leath amuith do buain dibh & a cur san maclac & togairmidh an fuil mista co cumactach & innarbaidh gach ulli 1inn morgaithi bis annsa corp & coisgidh teinneas na bronn & togairmigh In codladh. A tabairt maille re sugh minntus & coiscidh an flux fola. A tobairt maille re sugh
egrime Gaedilaighi & brisidh na clocha fuail. A cumasc maille re finegra & an aigid d'innladh as & glanuidh hi o gach uili salcur. Bainne na n-almont searb da tobairt maille re fin & furt acht aigid co mor an aigid na fiabras righin.
Don olibanum
don opoponax
dona huighib
do cnaim craighi In fiadha
don eorna.
212. Olibanum: teasaide tirim sa ii ceim & gum croinn e noch da gabhar annsa catraig darub ainm Alaxanndria & da gabur e fos annsa chatraig darub ainm Gamascum & a ndath solus as fearr e. Et ata brigh comfurtachtach cneasaidhteac and & Is fada d'aimsir beiris brigh ann re coimed. Olibanum & masdix da chumasc maille re fin & re gealan uighe & a cur fona hairgibh & iman edan & coiscid silidh na leannann cum na sul & cum na fiacal. A congmail fona fiaclaibh & foirig tuitim an t-sine seaain & toirmiscidh sileadh na leannann cum an cleibh & cum na scamhan. Pilluili do denamh dan gum cetna & a v no a iiii dib da tobairt re loighi & foirigh an bructach goirt & comf urtachtaigid an dileaghadh. An gum cetna da cur ar smeroidibh dearga & a deathach da ligean fon maclac & togairmigh an toirrceas gan fuireach. Pudur oilibanum da cur ar finegra no co leadha ann & edach lin da tuma and ina haitli & a cur arna cighib ro-mhora bis ac mnaibh & laidhlgid iat co hingantach. Olibanum amh do bearbadh ar fin finn & a fascadh tri edach lin & a cur mar foibert fona suilib & glanaidh an radharc.
213. Opoponax: & Is inunn ‘opo’ asin Is inann Greigis & sugh asin Gaedhilc & as inann ‘ponax’ isin teangaidh cetna & luibh isin Gaedhilc oir sugh luibhe e noch da gabur isan
doman toir. Et ata se teasaide tirim san iii ceim & ordaigid Plaitiairius pilluili beaca da denamh dhe & a tabairt an uigh buig & foiridh docamail na hanala re n-abar asma. Item, a cur a sug uormoint re la con aitche & a sitlodh arna maireach siucra & mil da cur ann & a ol arna maireac ar cet longadh & foirid an idhroipis tic o fuaraideacht & gac tercair fuar ele tic ona fiabhrasaibh. A cur ar smeroidib dearga & a deatach da licin fon sroin & foirid litairgia. Anni cetna da cur a sudh premh ruisc trum re feadh oidhce & a fascadh arna maireach & a tobairt bog maille re siucra & foiridh an idroipis & na heaslainteadha fuara air cheana. Opoponax da cur ar smeroidibh dearga & a deathach do licean fon maclac & togairmid an slanugad & an toirrceas marb bis ann. Pisairium da denam don ni cetna maille re hartamesia & cadas da tuma ann & a cur i sin maclac & do-beir an fuil mista. Opoponax da tobairt maille re sugh uormoint & re mil & marbaid gac uili peist bis a ndainib & an eachaibh.
214. Ouua: .i. na huidhi & ata gach uili ugh teasaide fliuch & aderar co fuil fliuchaideacht ana mbuigean & ana ngealan. Et an tan rostar In buighean ata brigh fostoidhteac ann. Et idir na huili uigib as iat uighi na cerc Is fearr & Is mo Is inmholta iat an tan Is ur na an tan as arrsaidh iat. Et as di-molta uighi na n-en ghnathuigheas uisce da reir Auicenna oir tuismidtear droc-leanna uata. Et adeir fos co fuil cosc neimhe a ngealan
gach uili uighe & co hairithi a ngealan na n-uigeadh cerc. Et adeir Auicenna gurab amlaidh Is fearr a caitim .i. a mbearbadh ar uisce & a caitimh bog & as mo moltar an buigean cum na hoileamhna da reir da reir Auicenna na an gealan. Buiden na n-uighead da caithimh bog & foriid gairbhi an gotha & na braidhid & cumgach an cleibh & fodnaid da luct pleurisisi & da luct na heitici & da lucht ematoica. Et ordaigid Auicenna ugh da bearbadh ar finegra no co mbad cruaidh & a caitimh & foiridh disinteria.
215. Os de corde serui: .i. an cnaimh bis a craighi an fhiadha & ata se fuar tirim & ni fadhar a ceim a leabar Plaitiairius & a leat cle an craighi bis se & d'fuil an craighi fein tuismidtear e & bidh ar dus ana maetan no co cruadaidhinn a ngne cnaimh e & bidh fos cosmailis an cnama so a craighi an gobair & racaidtear a richt an cnaimhe so e. Et ata deichfir atura .i. cnaimh craighi an fiadha bid se for-ruagh & cnaim craighi an gobair bidh se geal bog & beirid a brigh a cnaimh craighi an fiadha x mbliadhna xx & a tirmugad re grein ar dus & ata brigh comhfurtachta an craighi ann & brigh glanta na fola. Casnaideac an cnama so da bearbadh ar sug borraiste & a tobairt da neach ar a mbi a sincoipis no cardiaca passio & foiridh e gan fuireac. Pudur an cnaimhe cetna da tobairt ar fin & foirig flux fola an daer-galair & Is imdha buadha an cnama so ag Auicenna.
216. Ordium: .i. In eorna; fuar tirim sa ii ceim & Is mor moltar a leabar Plaitiairius hi cum an leigis oir as di da-nitear tisanum ordi .i. sisan na heorna & as mor fodnus da luct an fiabrasa amail adeir Ipocras a leabar Rementa acutorum & fos i sin cet leabar d' Amprismorum. Et fodnaid an aigid na neascoid teasaide & fuar co coitcinn .i. min eorna & finegra cum fritbuailti na neascoid teasaide ana tosac & min eorna & buiden chum a n-aipiti ana tormach. Et min eorna & picc & mil cum aipithi na neascoid fuar. Et adeir Galienus idir na huili gran gurab i In eorna Is mo oileas co haicideach & Is mo ollis an cruithneacht co nadura. Et adeir Isac eorna arna bearbadh da brisidh a moirtel & potaiste da denumh dhi ar bainne gabuir & as biadh imchubaigeas da lucht na tisisi & na heitice an potaiste sin oir athnuaigid an fliuchaideacht nadura & imdaigid an sperma & an fual & na spiruid amuil adeir Isac In Dietis Uneuersalibus.
Da duillebar na fineamhna
don persille
don puiliol muntanum
don pibur dubh
do mhillsen monadh
don pairitair
don scim
don eigrim
don ruib cloithe
don lus
don meathradh dona peirib
don luaighi.
217. Pampinus: .i. duillebar na fineamhna; teasaide tirim ata se. A briseadh & blonuic muice da chur trit & a bearbadh an aighean & a cur 'na ceirin ar druim na seilge & foirig a cruas & a nduinti. Pisairium da denamh dhe & togairmidh an fuil mista & an slanugad & an toirrceas marb. Pudur da duillebar na fineamhna & blonaig circe da cur trit & a cur 'na ceirin arna neascoidibh fuara & foirigh iat.
218. Petrosilium: .i. In peirsille; teasaide tirim sa iii ceim & atait da gne air .i. gne muinnterdha & gne
coillidhe & ase a sil & a prem Is mo fodnas chum an leigis & beiridh a brig ana sil v bliadhna & ata brigh diureticach comhfurtachtach ann & Is tarbac an luibh so an aigid na gaethmuireachta & a caitim omh no beirbfe & comhfurtachtaidh an gaile co mor & lagaidh an bru co hailginach. An luibh so da bearbadh maille re borraiste ar feoil caeireach & fodnuidh co cumachtachtach an aigid stranguria & disuria & duinti na n-ae & na seilge. Ceirin don luibh cetna da cur umna huirghibh & coiscidh a n-att & a teinneas.
219. Pulegium muntanum: .i. an puliol muntanum; teasaide sa ii ceim & tirim sa iii ceim & ata brigh diureticach ann. A buain an tan bis a blath uirre & beiridh a brigh bliadhain innte & a taiscid an inad dorcha. Et fodnuigh si an aigid easlainte teasaide & fuar an cleibh & fos foiridh tinneas & gaethmuireacht an gaili & na n-inneadh & osluigidh duinti na n-ae & na n-arann & na seilge. A bearbadh ar fin & glanaidh slidte an fuail & icaidh stranguria & disuria. Fodnaid an luibh cetna co mor an aigid easlainte na n-alt a ceirinaibh & a n-uinneminntib. A bearbadh ar fin & furtachtaigid galar na mban.
Piper nigrum: .i. an pibur dubh; teasaide tirim sa iiii ceim & mairig a brigh ann co ceann ii bliadhain. Et ata brigh diureticach ann. A pudur da cur isna cneadhaibh & coiscidh a n-ainmfeoil & Is leor da loscadh orra & ata brigh atairrngteac cnaidteac ann da reir Auicenna. Pudur pibair da cur fon sroin & togairmigh an sraedach noch Is cuis da glanugh na hincinne ona leannaib reamra. Pudur pibair & figeadha da bearbadh ar fin & a caitim & glanaidh an cliabh ona leannaibh fuara. Pudur pibair & ainisi da caitim maille re figeadaib a haitli na codach & comfurtachtaigid an dileaghadh. Item, pudur laedhain an pibair duib da cur an uisce na roisi & a cur fon suil & scailig finna na sul. Item, dentar an sabus so da calmugad an totluighthe .i. gabh saitsi & minntus &
persilli & bris iat & boin sudh asdu & cuir plur arain gil arna rosdadh ann & pudur pibair & cumusctar maille re finegra no re fin & caittear maille ris an cuit. Et na ro-gnathaigheadh lucht leanna ruaigh na fola deirge an pibar oir ullmaigid iat cum na luibhri. Et ata gne ele de .i. pibar fada & as mo ata brigh comfurtachta ann na sa pibar dhubh. Adeir Auicenna gurab eadh as pibar fada ann .i. caitine fasas arin luibh ara fasann an pibar dubh. Et adeir Plaitiairius gurab ar sleibtib annsan Innia da gabar e & as amlaidh da gabur e oir ata d'imad natrach neime & beathadhach neimneac an tsleibhe sin gurab eigin a loscadh innas co fagaid na hainmighi neimhneach sin e gurab amlaidh sin da gabar e gurab e sin da beir dub e.
221. Pulicaria: .i. In millsean monadh & atait da gne air .i. gne mor & gne bec & ata an gne mor fuar fliuch sa iii ceim & ata an gne bec teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh discailteac cnaidhteac innti. A bearbadh ar fin maille re figeadaib tirma & innarbaidh na leanna fuara bis isna ballaibh spiradalta & foirigh cumgac na hanala & gac gne don asma. Fotracad don luibh so an aigid salcuir an maclaic. Pudur na luibhe cetna da cur amail pisairium sa maclac & medaigid an geneamhain. Item, gabh lan duirn da barr na luibhe so & bearbtar ar fin & cuir te fon timtireachta & foirig builc an daergalair. Item, an luibh cetna do cur ar licc the & a chur ar In mbaitis &
coiscidh In rema fuar amail adeir Auicenna.
222. Paritaria: .i. In pairitair; teasaide tirim sa iiii ceim & aderur uitriora risin luibh so .i. uitrum an gloine oir glanuidh si gach gloine & a choimilt dhe & Is fearr a hur na a crin & ata brigh seimhithi discailteac cnaidhteac innte & Is mor fodhnus an aigid teinnis & gaethmuireachta an ghaili & na n-inneadh & an aigid stranguria & disuria. A bearbadh ar uisce saillti & a cur arin imlican & fortachtaigid co mor na heaslainteadha adubhramur. Item, bristear an luibh so & bearbtar ar bran & ar deascaibh & curtar 'na ceirin uman imlican & coiscidh flux na bronn. Fotragad da denamh don luibh so & do duillebar eidinn na sceithi & da dearglaech & da premaibh madra & an lucht ara mbi disinteria da chur ann & furtachtaigid co mor iat amail adubramur romhainn.
223. Polipodium: .i. In scim; teasaide tirim isin ii ceim & atait da gne uirre .i. gne fasas arna clochaibh & gne fasas arna crannaib & asi In gne fasas arna dairgibh Is mo iartar cum an leigis dibh & folmuigid linn finn co hoireda & linn dubh co tanaiste & co mor on gaili & ona hinnibh & Is mor fodnus da lucht fiabruis coididiana & tersiana noch do-nitear o coilera sitrina & uitilina & osluigidh duinti na n-ae & na seilge noch do-nitear o leannaibh righne & as mor fodhnus do lucht quartana & coilica & don lucht aga mbidh leanna reamhra biamla isin gaili & isna hinnib. An luibh so da bearbadh ar
eanbruithi & as amlaidh sin dleaghar a tobairt da lucht leanna finn & leanna duibh & dleaghar fos a tobairt mar sin do coimed na slainte. Dleaghar na neiche an aigid na gaetmuireachta da bearbadh le, mar ata sil ainisi & cuimin & feineil & Is tarbach hi an aigid artetica & potagra & gach uili easlainte na n-alt. Item, dentar siroip di .i. gabh da ℥ no a tri da premuibh na luibhe so arna mbrisidh co maith & bearbtar ar uisce maille re h-airnidibh & re sail cuach & re sil feineil & ainisi & cumin bearbtar co maith & sitoiltear & curtar siucra ann an meid as ailt & as mor fodnas an tsiroip so da coimed na slainte & an aigid galair na n-alt.
224. Pibinella: .i. an eigrim; teasaide tirim sa iii ceim & ata brigh diureticach ann & as mor fodnus an aigid, stranguria & disuria. A bearbadh cona premhaibh & cona sil ar fin & coiscid loscad an fuail. Item, prema na luibhe so da brisidh co min & barr bainne da cur tritu & a chur & a cur 'na ceirin umna heasbaib & foirig iatt.
225. Pulitricum: .i. gne don dubhchosach .i. an ruibh cloithi; fuar tirim co measurdha & ata brigh diureticach oslaicteac innte & furtachtaigid an aigid duinte na n-ae & na seilge & ni dleaghar a tobairt gan luibhe diureiticacha ele faria mar ata premha fineil & persille & a mbearbadh ar fin & a tobairt an aigid na n-easlainteadh adubramur.
226. Porrum: .i. In lus; teasaide tirim .i. a teasaideacht sa iii ceim & a tirmuidheacht sa ii ceim. Sugh bonna gil an losa da tobairt maille ris fein da lucht cuiris fuil tar a mbel & bid slan. Barr lossa da brisidh & mil da cur trit a cur isna cneadhaib brena ina mbi moran silidh & foiridh iat. Sugh na luibhe so ar sisan mbog & coiscidh an cosachtach. Lus da brisidh & mil da cur trit & a cur ar greim na con confaid & foirig e & gach uile neimh. Sug lossa d'ol maille re bainni cich mna & foirigh an cosachtach. Sug losa & an iiii cuit do mhil trit da cur sa sroin & foirigh teinneas an chinn. Da mbia teinneas isin cluais cuir aen bainne da sugh an losa isin leat sroin Is faidi on cluais & icaidh an teinneas. Lus da caitim a tosac na codach & toirmiscidh an meisce. A caitim a tosach na codach ata brigh lactach ann. A caitimh a caitim dona mnaib a tosach na codac & bigh clann mor uada. Premha an losa da chur ar smeroidibh dearga & a detach da ligin fonmaclac & togairmig an fuil mista. Sudh an losa .i. a premh da cur fon sroin & coisgidh flux fola na srona. Premha losa da bearbadh ar fin & a ol & foirigh an neimh. Murlain losa da bearbadh ar bainne almoint & a caitimh & togairmigh an druis. Et ata gne coillidhe don lus re n-abur sibhus & ata si teasaide isin iiii ceim & tirim isin iii ceim & ata brigh discailte na leannann fuar ann & togairmid an fual & an fuil mista & a caitim omh. Sugh na gnee so don lus da cur sa maclac & toghairmigh an fuil mhista amail adeir
Isac & an uair caitear luibh In luibh so ar cet longadh tuismid gaetmuireacht isin gaili & gortaigh na feithi & tuismidh detuigi reamra tirma uaithi noch urcoidigheas don radarc & Is cuis d'aislingtibh troma a cosmaileas tromlaighi.
227. Pingedo: .i. In methrudh & ata gne de teasaide tirim & gne eli teasaide fliuch & as fearr methradh na n-ainminteadh coillti chum an leigis na an ainmighe asna beantar & gach arrsaideacht beas an t-ainmighe as fearrdi an metrad & Is e metrad na cerc & na caileach Is fearr. Metrad geidh & matgamna da coimilt don ceann bis lom &
fasaidh finnfadh air. An metrad cetna da coimilt da creachtib In beoil & foirigh iat. Metrad an eisc da coimilt maille re mil dona suilib & foirid an fliuchaideacht shuilighe. Geir fiadha da cur an uinnemintib lochta an spasmuis & furtachtaigid iat. Metrad gobair da cur a clistiribh coirtithi an aigid disinteria & fodnaidh co lan mor. Aderar co fuil metragh an leomhain & an tairbh teasaide tirim & metradh na na n-ainminnteadh eli teasaide fliuch & adeir Isacc co fuil gach uili methradh an-umal don dileaghadh oir tuismidh duinti isna ballaibh amail adubhramur.
228. Pira: .i. na peirida; fuar tirim atait siat. A caitim a ndiaig na codach & furtachtaidh an dileaghadh. A caitim roimh an cuit & furtachtaidh flux na bronn. Peiridha da brisidh & a mbearbadh ar uisce fertana & a cur 'na ceirin ar bel an gaili & coiscidh an sceat rach coilerdha. An ceirin cetna da cur arin imlican & coiscidh flux na bronn.
229. Plumbum: .i. an luaidhe; fuar fliuch ata se & ata brigh fritbuailteac fuartach ann. Plata tanuighi da denam dhe & a cur arna ballaibh a mbia ainnteas & foirid iat. Da laidhdiugad siligh & teasbuidh na cneadh & da tirmugad ga copa luaighe da cur san cneadh no plata tanuigi ina mbia moran da pollaibh da cur ara bel leath amuith & as nor furtachtaidheas iat. Da cosc neime do-nitear o teinidh no o uisce plata luaighe da cur air leath amuit.
230. Quercus: .i. In darach; fuar tirim isin ii ceim & ata brigh fostuidhteach tirmuighteac ana crann & ana duillebar & ina toradh. Duillebar an crainn so da brisidh co min & a cur isna cneadhuibh & coiscid flux fola na cneadh & cneasaigid iat. Duillebar ur an crainn so da bearbadh ar uisce & a ol & coiscidh disinteria & gac flux fola & a cur fon timtireacht & foirid teneasmon. Coirt darac do bearbadh ar uisce & an t-uisce d'ol & an t-easlan da suigi
arin coirt & coiscid na heaslainteadha adubramur. Measoca na darach ata togairm an fuail innta & coiscidh an fluxa & Is mo an brigh stipecda a mblaeisc na measoc na ina toradh & as mo ata si a copan na measoice ina 'na plaisc oir aderar idir na huili ni stipecda gurab e copan measoice na darac Is mo Is sdipecda dibh.
Don racam
don ros marina
don reubarbrum
don ros dearg
don madra
don ruibh dona neithib fritbuailteacha.
231. Rafanos: .i. racam; teasaide tirim sa ii ceim. A prema da brisidh & a cur a finegra co ceann tri la & a bearbadh ana haitle & siucra da cur ann & a ol maille re trian uisce re loidhi & ag eirghi & fodnaigid an aigid fiabrais coididiana & terciana nota & as risan comhsuighadh so aderar oixisacra. An tsiroip cetna sin d'ol an aigid duinti na n-ae & na seilge. Duillebar na luibhe cetna da bearbadh ar fin no ar blonaig muice & a cur 'na ceirin ar druim na n-ae & scailigh a nduinti & a cruas. An ceirin cetna da cur arin imlican & icaidh sdranguria & disuria. Sug na luibhe cetna da cur bog san
cluais & foirig teinneas & buigri na cluaise & gac uili luibh diureticac asa teit a mbrigh cuirig an luibh so a mbrigh innta & a cumasc maille re premh na luibhe so. Premha na luibhe so da brisidh & a cur a finegra re fead oidce & a sitlodh arna maireach & uisce boc da cur 'na ceann & a tobairt amail sceatraigh & folmuigid na leanna reamra rigne bis annsa ghaili & da nitear oiximul diureticach da premhaibh na luibhe so maille re premhaibh feineil & persille & meirsi & egrime & dubhcosach & crimh muice fhiadha & bearbtar ar finegra & cuirtear mil ann & eabur mar gach ndigh simplidhe mar adubrumur. Gloss; d'antus dentar olibanum.
232. Rosmarinus: .i. an ros marina; teasaide tirim & na fadhar a ceim ona hugdaraibh. A blath & a duillebar imcubaigheas cum an leigis & ise as ainm don blath so dauntos & as uadha ainmnidhtear an lictabaire ana teit se .i. diantos & beirig a mbrigh bliadhain ana duillebar & a mblath, na luibhe so. Et ata brigh comfurtachta isin luibh so a leit a deagbalaidh & brigh discailteac osluicteac ona teasaideacht & brigh tirmuighteac cnaidhteach glantac ona tirmuidheacht. Blath na luibhe so da bearbadh ar fin & a tobhairt an aigid na sincoipisi & cardiaca & foirigh iat. An blath cetna da bearbadh ar fin & a ol & comhfurtachtaidh an incinn & foiridh teinneas an cinn. Item, bearbtar blath na luibhe so ar fin & leagar a deatac fon sroin & comfurtachtaigid an inchinn co mor.
Diantos & maisdix da bearbadh ar fin & bolgam do congmail isan bel co fada & foirig tuitim an t-sine seaain. Item, an luibh cetna maille re cuimin da bearbadh ar fin & a ol & foirigh tinneas an gaili & na n-inneadh. An luib cetna da bearbadh ar fin a cur te ar In imlican & foirigh stranguria & disuria & togairmidh an fuil mista & glanaidh an maclac & comhfurtachtaidh an brigh geneamhnach. Et da gnataidhis mna catrac Salernetain blath na luibhe so da bearbadh ar ola choitcinn & a cur amail pisarium sa mbanndacht da bhidis clannmar uadha & da beirid an fuil mista. Tuic leatt co comfurtachtaidtear na baill feiteacha on ros marina gurab uime sin as imcubaidh da lucht na pairilisi hi.
233. Reubarbrum: teasaide tirim isin ii ceim & premh croinn noch fasas annsan Innia & atait da ghne air .i. barbrum re raitear reubarbrum on tir darub ainm Barbara & poinnticum re raitear reuponticum & on oilen darub ainm Pontos ainmnidtear e no on blas poinnticdha bis air & as amlaidh as fearr e .i. a beith trom gan puill ann & an tan bristear e snaithidha ruagha dearga da beith ann & an tan fliuctar e & a cur ar th' ingin bidh dath crocda air ni beirinn a brigh ann act tri bliadhna & ni binn brigh lactach ann on aimsir sin suas & folmuigid linn ruagh co hoireda & linn dubh co tanaiste. Gab da ʒ da premaibh reubarbrum & a urdail ele da caisia fistula & curtar iat air an uisce ara mbearbtar melones & sitruilli
& cucumeris & leagar ann iat re feadh oidchi & sitoiltear arna maireac & tabartar da ol arna maireach & comfurtachtaigid ainnteas na n-ae & na seilge & foiridh an fiabrus re n-abur ematrisius & foirigh terciana diuid & comhsuigigti. Item, pudur reubarbrum da tabairt ar lan leighi da sugh indiuia & foirigh an buidheacair & as mor fodhnus da calmughadh In totluithe noch da hanmainnigead o imurcaidh leanna ruaigh. Et ase a dileas an inchinn & an craighi da comfurtacht & calmuigid an radarc & marbaigh peisti na n-inneadh.
234. Rosa rubia: .i. an ros dearg; fuar sa cet ceim & tirim sa dara ceim. Ceirin dan luibh so da cur ar loscadh tineadh no uisce & foirigh e. An ceirin cetna da cur ar bel an gaili & coiscidh a loscadh o imdugad leanna ruaigh ann. Ros dearg da bearbadh ar fin & a ol & coiscigh flux & flux na fola mista. Ros ur da bearbadh ar uisce & a brisid & a cur ana ceirin aran att & foirigh gach uili at. Ros dearg da bearbadh ar uisce & a brisigh & gealan uighe da cur trit & a cur 'na ceirin arna suilib & foiridh a ndeargadus. Et as imcubaidh a crina & a ur chum an leigis. Blath rosa no an ros fein do tirmugad & bigh a mbrigh tri bliadhna innta & as don ros do-nitear mil rosasium & as amlaidh do-nitear hi .i. an tan curtar an blath so a mil feadh aimsiri & a fascadh ina haitle & bidh ana mhil rosasium & as mar an cetna do-nitear ola na rose .i. an blath cetna da cur an olaigh re headh d'aimsir & a
fascad ana diaidh & bigh ana oluig rosasium & adubramur caibidil da blath an rosa leat as tuas dinn.
235. Rubia maior, uarencia: .i. In madra; teasaide tirim isan cet ceim & ata brigh diureticach comfurtachtach ann. Premha madra & maisdix da bearbadh ar fin & togairmigh an fuil mhista & an fual & tarbaigid co mor an aigid duinnti na n-ae & na n-arunn & na seilge. An luibh cetna da bearbadh ar blonaig mhuice no ar im & a cur 'na ceirin ar druim na n-ae & osluigidh duinti na n-ae. An ceirin cetna da cur arin imlican & togairmigh an fual & an fuil mhista. Premha madra da bearbadh ar uisce & an folt d'fholcadh as & da-beir dath min ruadh air. Ceirin da denamh da pudur maisdix & da pudur madra & da ceir nua & a cur ar bel an ghaile & foirig a tinneas. Premh madra da bearbadh ar fin a ol do mnai & togairmigh an slanugadh. Item, deoc annso da slanugadh na n-uili cneadh .i. gab barr praisce deirge & macaill & lus na franc & sil cnaibi & urdail ru uili da premhaibh madra a mbearbadh ar fin no ar lind & a sitlodh & mil arna spumail da cur innti da reir meidideachta na dighi & tabair fiuchadh ar Is d'aentaibh orra & an tan bus fuar curtar gabail innti & tabartar da hol & cneasaigid gach cneadh.
236. Ruta, bisa no molea: .i. In ruibh; teasaide tirim isin iii ceim; a hol co minic & comhfurtachtaigi an gaili. A tobairt do mnai re n-ignignaibh & beraidh leanamh gan fuireach. An luibh so da gnathughadh & togairmigh an fuil mista & tirmigid In sileadh. An luibh cetna da bearbadh ar mil & foirigh an cosachtach tic o fuaraideacht. An luibh so d'ol ar fin no ar lind & atait na buadha so uirri .i. osluicidh duinti na n-ae & na seilge & furtachtaigidh an aigid artetica & sietica & an aigid aitt an maclaic & na n-inneadh & fos an aigid na peisteadh bis an ingoire sa gaile & isna hinnibh. Ruibh & figeadha da bearbadh ar fin & a ol da lucht na higroipisi & foirig iat. Da gerugad an radairc .i. sugh ruibhe & fineil & domblas ae coiligh no iluir & a cumasc trit a ceili & a fascadh tri edach lin & a cur fona suilib & do-ni sug ruibi 'na aenar an ni cetna. Sugh ruibe da cur a pollaibh na srona & coiscidh flux fola na srona. An luibh so da cur a ndigh no a ceirin an aigid greim na con confaidh & an aigid gach uili neimh & foirigh hi.
237. Repercusiua: .i. gach ni ana fuil brigh frithbuailteac, atait siat a coimpleasc fuar da reir Auicenna & comhfurtachtaigidh an brigh innarbtach mar ata galla .i. mill duillebair na darach & a measoca & gatfann
& popin & portulaca & ros & uisce & duillebar na fineamhna & ros lachan & min eorna & toirpin & a cosmaile.
Don trom
don tsalann
don sarcacolla
don scamonia
don sabraedhi
do shene don piletra
don tsailigh
don spicanardi
don praisidh buigein don raib
don rudus
do cnaim na heilifinti
don sdicatos
don tulchan
don tsanndaili
don stafis agria
don crim muice fiadha
dona neichib sdipeca
don modoman
don storac
don codladh
don ita
don t-saitsi
don liathan locadh.
238. Sambucus: .i. In trom; teasaide sa iii ceim: & tirim sa ii ceim. A prema & a duillebar & a blath & a toradh, atait imcubaidh cum an leigis. Et as do laedan an truim do-nitear an ola darub ainm sambusium. Et ata brigh atairrngteach leanna finn & na leannann righin annsa trom & osluigidh duinti na n-ae & na seilge & furtachtaigid an aigid coilica & ilica & coididiana & tersiana noc do-nitear o coilera sitrina & uitillina. Et folmuigid co hoireda uisce na hidroipisi; leath lan plaeisce uighe circe da sugh preime an croinn so do tobairt maille re fin & folmuigid na heaslainteadha adubramur. Et curtar premh rusc an crainn so an oiximelaib & a siroipibh lactacha co gnatac & curtar fos duillebar an crainn so a ceirinaibh & an urbruitib an aigid aitt & tinnisa na mball noc tic o fuaraideacht. Duillebar an croinn so da cur sa fotracadh re n-abur sduthfa & fortachtaigid lucht na higroipisi co mirbuileach. Blath an croinn cetna da cur an eanbruitibh no a potaistibh & lagaidh gan guasacht. In blath cetna da bearbadh ar fin & lagaid an fin sin. Sugh caer an crainn so & da trian fina trit & lagaidh co neamh-ghuasachtach.
239. Sal: .i. In salunn; .t. teasaide isin ii ceim & tirim san iii ceim & Is mor fodnus an aighid replexion an
gaili noc tic o leannaib fuara, A bearbadh ar finegra & a ol amail sceatraigh glanaidh co hoireda. Salann da cur a mailin & a tegadh re tinigh & a cur arin seilg no arin gaili no aran inadh ele bhis tind ann & coiscidh a teinneas gan fuireach. Salann da brisidh co min & a bearbadh ar mil noco mbia tiugh & gaeithe da denamh de a roime coinnle & a tabairt isin timtireacht & lagaidh gan guasacht & Is mor fodnus gnathughadh an tsalainn isna coimpleascaib fuara & an aigid neimh-dileaghadh an gaili.
240. Sarcacolla: .i. gum crainn; teasaide tirim sa ii ceim. A cumasc maille re gealan uighe & a cur uman edan & umna hairgibh & coiscidh sileadh na nder & flux fola na srona. Pudur In guma so da cur an uisce na roisi re feadh oidche & a fascadh arna maireac & a cur mar foibert fona suilibh & foiridh a teimil & scailidh a finna. A cur ar smeroidibh & a deathach da ligin fon timtireacht & foirig teneasmon & bolga an daerghalair. Pudur an guma so da cur isna cneadhaibh & tirmaigid iat.
241. Scamonia: teasaide tirim sa iii sa iii ceim & folmuigid linn ruagh co hoireda & linn dubh co tanaiste & ni dleaghar a tobairt d'folmugad leanna ruaigh nias lugha na scrupal & fetur da scrupal no a tri da tobairt de isna coimpleascaibh ele & Is imcubaidh e an aigid fiabruis tersiana acht muna bia imurcraigh ainnteasa ann &
is mor foddhnus an aigid ainmeasardachta na n-ae & na buigeacaire & easbaidh an totluithe noch do-nitear o imurcaigh leanna ruaigh. Et as tarbac e an aigid na ngutadh thic o teasaideacht & ni dleaghar a tobairt 'na aenur gan cumasc maille re leigesaib eli. Et not leat nac scamonia e acht an uair bis se gan bearbadh & an uair bearbtar e diagreidium a ainm. Et as guasachtach an leiges so da tobairt oir u uair ann leanaidh se da taebaib an gaili & togairmidh fail & sceatrach & as olc e don lucht aga mbid ae teasaide da reir naduire no aicidi mar adubrumar.
242. Saturateia, utimbra: .i. In sabraidh; teasaide tirim sa iii ceim. An luibh so da bearbadh ar fin no ar linn & togairmidh an fuil mista & an fual & foiridh tinneas na n-inneadh. Premha na luibhe cetna da tobairt maille re mil & glanuigh an cliabh & an gaili ona leannaibh reamra righin. Pudur na luibhe cetna da tobairt maille re mil & togairmigh an druis. An luibh so da bearbadh ar finegra & a coimilt don ceann d'eis a bearrtha & foirig litairgia. Et aderaid na dochtuire co fodhnann na neiche so ara ceili .i. taim & sabraedhe.
243. Sene: teasaide tirim sa iii ceim & duillebar crainn e & as bec folmuigeas & linn dubh & na leanna righne air cheana as mo folmuigeas & fos tairrngidh ona ballaibh
foirimilleacha gurab uime sin fodnus an aigid mania & melangcolia & quartana & splenetica passio .i. galar na seilge & tsingcoipis & cardiaca & teinnis na feitheudh & t-sietica & artetica & potagra & sireagra & a cosmaile. Et gnathaighmid an luibh so da cur a n-oiximelaibh & a siroipib & a ndeocaibh & a ceirinaib an aigid na n-easlainteadh adubramur & as amlaidh geraidtear an leiges lactach le so .i. (da ʒ) da unsa da seinne da cur inta & folmaigid na leanna cinntaca mar sin co himcubaidh.
244. Serbliadhnaum: .i. piletra; teasaide tirim; a bearbadh ar finegra & urbruith da denamh dhe don ceann & foiridh an tinnis cinn tic o fuaraideacht. A bearbadh ar fin no ar lind & a ol & icaidh teinneas na bronn tic o fuaraideacht & togairmigh an fual & an fuil mista. An luibh so da bearbadh ar finegra & lan leighi da tobairt dhe gac lae & osluigid duinti na n-ae & na seilge. An luibh cetna da bearbadh ar mil arna spumail & a ol & foirigh an sele fola. A bearbadh ar finegra & a coimilt don edan & dona hairgibh & foirigh an tinneas cinn. An luibh so da bearbadh ar sugh licoirisi & foiridh an cosachtach. An luibh so da bearbadh ar fin maille re h-ainis & a ol & foirig gaetmuireacht an gaili. An luibh so da brisidh maille re Minntas & re uormont & ceirin dibh da cur ar bel an gaili & foirig tinneas an ghaili & comfurtachtaigh an dileaghadh.
245. Salisit: .i. In t-saileach; fuar tirim sa ii ceim idir duillebar & blath & crand. Blath an croinn so da bearbadh ar finegra & a coimilt do lucht ainnteasa an fiabrasa & furtachtaigid iat. Craeba an crainn so da cur as cinn leapa lucht a an fiabrasa & uisce fir-tibrad da crotadh aran easlan & & furtachtaigid e. Et as mor
comhfurtachtaigheas uisce blatha an crainn so lucht terciana & causoin & fodnuigh duillebar an crainn so a ceirinaibh fuartha da cosc neime & tineasa na mball amuil adubrumur romhuinn.
246. Spicanardi: teasaide isin dara ceim & tirim isin iii ceim & blath crainn e noch da gabur san Innia. Et atait da gne air .i. spica nardi & spica celtica & a cosmaileas deisi eorna bis maille re deaghbaladh air. Pudur spica nardi da cur ar fin & a ol & foiridh singcoipis & cardiaca. A bearbadh ar uisce tibraidi & siucra da cur ann & furtachtaid lucht an fiabruis. Pudur da denamh dhe & a boltanughadh do ligin fon sroin & comfurtachtuigid an incinn. Spica nardi da bearbadh ar ola coitcinn & a cur a pollaibh na srona & folmaigid an rema on incinn co hoireda. An ni cetna da cur annsa cluais & foiridh an buigri. Spica nardi do coimilt dona fiaclaibh & foiridh an brenanlalaighi. Spica nardi da cur a sparan cael lin & a cur sa mbandacht & da-beir an fuil mista & comfurtachtaigid an geneamhain. An pisairium cetna da cur san timtireacht & foirigh teneasmon & do-nit na Sarristine ola don crand so ara mbi spica nardi & olium nardinum a hainm & as mor furtachtaigeas an craighi amail adubramur.
247. Sdrusium: .i. an praiseac buidhean; teasaide tirim sa ii ceim & ata brigh seimhithi diureticach innti & Is imcubaidh hi an aigid duinti na n-ae & seilge & na buidheacuire & togairmigh an fual & an fuil mista. Et as imcubaidh i an aigid na cosachtaigi do-nitear o
fuaraideacht & a bearbadh ar fin & ar mil & a ol. Sugh
duillebair na luibhe so & bainne cic & siucra geal trit & ceirin de da cur aran aigid & glanaig hi o gach uili salcur & droch-dath bis uirre. Sugh na luibhe so da bearbadh maille re ruib ar fin no ar lind no ar mil & ceirin de da cur uman ceann d'eis a bearrtha & foirig litairgia. An luibh so da bearbadh ar eanbhruiti gobair & a ol & foiridh litairgia co deimhin.
248. Sulfur: .i. raibh; teasaide tirim isin iiii ceim & mitaill talmuidhe hi & a tirtaibh ro-teasaide tuismidtear hi. Tri scrupaill da raib da tobairt an uig buigh & foirigh an t-asma tic o fliuchaideacht. Sulfur da cur ar smeroidibh dearga & a deathach da gabail sa mbel & foirigh easlainte fuar an cleibh. Item, gab ceir & ola choitceann & an tathabha geal & bearbtar iat trit a celi & faisctear tri edac lin & curtar pudur raibhi innte & coimiltear don ceann & foirig gach uili carruigi & foirig bruth na mball ele & ni dleaghar a tabairt dona dainib tirma coilerda na dona dainibh 'ga mbi ucht cumhang. Fetar a tobairt co hinill da lucht leanna finn.
249. Sol secium, sbonsa solis, ?eliotropia, sicorea, ingcuba, uerucaria: .i. In rudus; fuar tirim ata se& ni fadur a ceim a leabar Plaitiairius & ase a ur fodhnas cum an leigis & ata cotugh an aigid gac neimh ann & an garrdha ana curtar e ni at aighid ainmighe neimhe ann.
Ceirin don luibh so ana haenur da cur ar greim na con confaidh & ni aith-eirghinn an neim ana haitle. An luibh so d'ol ar fin no ar lind & osluigidh duinti na n-ae & na seilge. Ceirin don luibh so da cur arna faithnibh & foirigh iat. Blath na luibhe so d'ol ar uisce co ceann ix la & foirigh an buidheacair. Ceirin don luibh cetna da cur arin neascoid re n-abur antrax & foirigh hi.
250. Spodium: .i. cnaim na heilifinte: fuar tirim sa iii ceim & ata brigh fritbuailteach cneasaidteach ann. An cnaim so da beith a nduine & coiscigh an ita. Casnaideac an cnaimhe so da tobairt ar sudh cruaiche padraig & coiscigh flux na bronn & a cur 'na ceirin arna pulsaibh & infuaraigh ainnteas na mball spiradalta. Pudur an cnaimi cetna da cur ar fin dearg & coiscidh flux disinteria & ematoica & flux na fola mista & flux fola na srona.
251. Sticatos: .i. sian sleibe; teasaide tirim sa cet ceim & atait da ghne air .i. sticatos citrinum & sticatos araibicum & ase sticatos citrinum Is fearr ann. A tirmugadh & beirigh a brigh bliadhain ann idir blath & duillebar & ata brigh diureticach ann ona seimhe & brigh comfurtachta ona duillebar no ona deagbaladh. Blath na luibhe so da bearbadh ar fin an aigid cumgaid an cleibh &
fuaraideachta an ghaili & na n-innead & an aigid duinti na
n-ae & na seilge & an aigid sdranguria & disuria cona cosmaile.
252. Satuirion, priamiscus, leporina: .i. an tulcan & aderur magarlin ris & ata seteasaide fliuch sa iii ceim. Prema na luibe sin as imcubaidh cum an leigis & bidh prema na luibhe a cosmaileas uirgidh ainmighi & gairtear trit sin magarlin de & as cumachtach mhedaigheas In sperma agna mnaibh & agna fearaibh & da-beir dat breigi ar aigid na mban rena coimilt dib. Prema na luibhe so da bearbadh ar finegra & ar mil no ar oiximel & a ol gaca trata & foirig galar na n-alt.
253. Sandaili: fuar isin iii ceim & tirim sa ii ceim & gne do maidibh beca iat & atait tri gneithi orra .i. sandaili ailbi & dat geal bis air & sandalus ruibi & dat ruagh bis air & sandaili citrini & dat buighi bis air & ase sin dat as fearr air & beirig a mbrigh da xx bliadhan i ngac gne dib so. Et ata brigh comfurtachtaithe innta ona deagbaladh fein & brigh claeclaithe ona fuaraideacht gurab uime sin Is mor fodhnus an aigid droch-coimpleasca teasaide an fiabrasa & do cosc itan & ainnteasa na n-ae. Pudur sanndaili da bearbadh ar uisce & siucra da cur ann & bidh amail siroip & furtactaigid In tsiroip so na heaslainteadha adubramur. Pudur sandaili da cur an oiluigh mandragora & a coimilt don edan & togairmigh an
codlad isna fiabrasa gera & furtachtaigid teinneas an
cinn. Item, pudur sandaili da cumasc maille re sug lactuca & edac dearg da thuma ann & a cur ar druim na n-ae & coiscidh flux fola na srona ti ona haeib. Pudur sannduili & ola na roisi & finegra da cumasc trit a ceili & etach dearg da tuma ann & a cur ar druim na n-ae & coiscidh a n-ainnteas. Item, cumaisctear an pudur cetna maille re huisce fertana & re finegra & etach da tuma ann & a cur ar bel an gaili & coiscidh an sceatrach. Item, pudur sandali da cumasc maille re sugh na cruaiche padraig & a cur arna neascoidib ana tosach & fritbuailig iat.
254. Sdafisagria: .i. sil luibe noc ata teasaide tirim sa iii ceim & tairngid linn finn on incinn & a cur fona
fiaclaibh & fodnuigh an aigid litairgia. Pudur stafisagria da cur a pollaibh na srona & togairmid an tsraedach noc Is cuis comfurtachtaig don incinn. Sdafisagria da bearbadh ar finegra & bolgam dhe do congmail sa bel & foirigh tuitim an t-sine seaain. Pudur stafisagria da caitim maille re mil & marbaidh peiste na brond.
255. Scolapendria, linga ceruina: .i. crimh muice fiadha: teasaide tirim co measurdha & as mor fodnus an aigid duinti na n-ae & na seilge oir ata brigh semithi discailteach ann. A bearbadh ar fin & brisidh na clocha fuail. Oiximel da denumh don luibh so & d'finegra & a ol
co ceann da xx la & osluigidh duinti na n-ae & na seilge & brisidh na cloca fuail & Is mor fodhnus an t-oiximel so an aigid na buidheacuire.
256. Stipica: .i. gach luib ina fuil brigh stipica bidh fuar tirim co gnatach. Et asiat so na spisraidh & na guma ata sdipicdha .i. gum araibi & spodium & sandaili ailbi & ruibi & mumia & bolus armenecus & maisdix & croicinn na n-uball ngrainneach & saingis dragoinis .i. fuil dreagain & a cosmaile. Et asiat so na luibhe stipeca .i. ueruena & plantagho & mentastrom .i. cartlann & sud g aipsinti & sugh na gluinighi bigi & sug an rosa deirg & sugh
na n-airneadh n-anabaigh & sugh losa na franc & ipocistidos .i. lus na meacon & rubia maidor .i. madra.
257. Sbaragius: .i. In modomhun; teasaide tirim ata si & ata brigh diureticach innte & Is imcubaidh an luibh so an aigid duinti na n-ae & na seilge. A cur a ceirinachaibh & an uinnemintibh an aigid teinnis an cinn & togairmigh an codladh co demhin.
258. Storax: .i. gum crainn noch ata teasaide isa cet ceim & tirim sa ii ceim & as annsan Innia da gabar & ata brigh atairrngteac ann & ata foladh reamar aigi & atait tri gneiti air .i. storax licita & In Calabria do gabur e & storax calamita & on focul Greigise darab ainm ‘calo’ aderur e & Is inann ‘calo’ isin Greigis & maith isan Gaeidilg oir
asi so gne as fearr don storax & storax & storax micor & as annsan Innia da gabur e & beirig a brigh x mbliadhna an gach gne dibh so. Storax & ros dearg da bearbadh ar uisce & a fascadh tri edach lin & glanuig an incinn. Ceirin da ceir nua & do storax & d'ola coitcinn da cur ar bel an gaili & coiscidh an tinneas. Pillule da denamh do storax & do mil & a congmail fo bun na teangadh & foiridh catarrus. Storax da cur ar smeroidib dearga & a deatach da ligin fon maclac & togairmig an fuil mista & foiridh suficasio matrisis. Storax da bearbadh ar fin & an fin da congmail isin bel co fada & foiridh tuitim an t-sine seain. Pillule da denamh don storax maille re mil & foiridh easlainte na mball spiradalta. Et as imcubaidh storax da cur an uinnemintibh & a tretaib an aigid na fuaraideachta oir coinnmigh a mbrigh innta da gnath. Storax da congmail fo bun na fiacal & daingnigh iat co ro-maith.
259. Sompnus: .i. an codladh et as iat so na neithi togairmis an codladh .i. papauer nigrum .i. popin dubh & opium & sugh gatfainne & mandragora & ros lacan & uisce fuar & teneagal & pisillium & portulaca & a cosmaile.
260. Sitis: .i. an ita et asiat so na neice coisceas an ita .i. siucra cainndi & trian finegra & da trian uisce & a congmail isan bel & sisan eorna ara mbearbtar sail cuach
& nonin & toirpin & teineagal & sil an tsamaigh ferna & a cosmaile & fodnaig fos an aigid na hitan gum araibi & oiximul diureticach & uisce fuar da mheascadh isin bhel co minic & uisce te d'ol & gan en red d'uisce fuar d'ol oir medaigid an t-uisce fuar an tart & laidigh an t-uisce te he amuil ader Auidseanna.
261. Saluia: .i. saidsi; teasaide tirim sa iii ceim & a duillebar imcubaidheas cum an leigis & ase a hur as fearr & beirig a brigh bliadhain innti & ata gne coillidhe don luib so re n-abar eufatoirium .i. an ibair sleibe. Et as mo an brigh diureticach san ibair sleibe na sa saidsi. Ata annsa saidsi brigh comfurtachtach cnaidteac discailteach & Is mor comfurtachtaideas an luibh so na feithe amail do-ni an castoirium. Saitsi da bearbadh ar fin & a tobairt do lucht na pairilisi & eipilensia & comfurtachtaigid co mor iat. An luibh cetna da bearbadh ar fin & ceirin da cur dhe uman mball ara mbia crith & foirigh e. Sug saitsi da cur a sabus no a mbiadaibh ele & a caitim du lucht na pairilisi. & eipilensia & Is mor tarbaideas doibh. Duillebar saitsi da cur a fotracad an aigid stranguria & disuria & furtachtaigidh iat & glanuidh an maclac. Sug saitsi no a pudur da cur a sabhsaibh & meduigid an brigh totluighthe. Item, gabh piletra & saitsi & finegra & becan pibuir & caitear & glanuidh an galli ona leannaibh reamra. Urbruith da denam da duillebar an t-saitsi innarbaidh an togluasacht. An
luibh so da cur ar greim na con confuigh & foirigh e. A cur arna cneadhaib & coiscidh a tilgin fola. An luibh so da bearbadh ar fin & foirig an tsean-cosachtach. Saitsi d'ol ar fin & glanuig an maclac & foirigh tinneas na slaiti fearrda.
262. Sauina, bracteos: .i. liathan locadh; teasaide tirim sa treas ceim & a duillebar as imcubaidhe cum an leigis & beirig a brigh bliadhain ann & ata brigh seimhiti ann. A bearbadh ar fin & furtachtaidh teinneas an gaili & na n-inneadh noch thic o fuaraideacht & an cleibh mar an cetna. A bearbadh ar fin & a ol & fodnuidh an aigidh stranguria. An luibh so da bearbadh ar fin & togairmigh an fuil mista & an togluasacht. An luibh cetna da bearbadh ar finegra & a deatach da licin fon timtireacht & foirig teneasmon & bolga an daergalair. A boltanughadh da gabail fon sroin co minic & comfurtachtaigid an incinn. Item, gabh barr minntais & liathan loca & saitse & caitear iat maille re salunn & comedaidh thu ona heaslaintibh fuara & on pairilis co hairithee.
Do deascaib an fina
don terra sigilata
don tuirbit
don cruitneacht
dona brisclain
don ferban
do lin In damain allaidh
don terpintina
da tamuiriscus
don tamuirendi
da maetanaib na fineamna.
263. Tartarum: .i. deascaidh an fina; teasaide tirim sa iii ceim & folmaigid linn finn & na leanna righne air ceana & Is tarbhach e an aigid na n-easlainteadh fuar do-nitear ona leannaibh reamra. Et ata brigh creachtnaithe na n-inneadh innte gurab uime sin nac dleaghar a tobairt 'na aenur gan neiche ele maille ris. A tirmughadh & a cur isna cneadhaibh fliucha & tirmaigid iat. Pudur da denamh dib & a tabairt dona dainib ro-reamra & traetaigh a reimhe imurcach. Unsa co leith dib da tabairt maille re mil arna spumail & lagaidh deich n-uaire amuil adubrumar.
264. Terra sigilata, terra Sarasenica, argentaria: .i. an talamh selaithi & aderaid drong eli an talamh Sarristineach ris & ata se fuar tirim & bigh amuil cloic & sela ann amail crois. Et ata an brigh fastuiteac co mor and. Becan do pudur an talaimh so da cumasc maille re gealan uighe & a cur fon edan & coiscidh flux fola na srona. An pudur cetna maille re sugh sraidium leg. sráidín da cur isin sroin & coiscid an flux cetna. Ceirin don pudur cetna maille re h-olaig na roisi & re
gealan uighe & re finegra da cur arin imlican & coiscidh gac uile flux bronn. An ceirin cetna da cur ar bel an gaile & coiscidh an sceatrach. An ceirin cetna da cur umna haltaib & coiscidh silead an rema cucu. An aigid aitt na cos artamesia da bearbadh ar fin & In pudur cetna do cur air & foirid iat .Et an pudur cetna da cur ar uisce mbog & a coimilt don ceann a haitle a foilce & do-ni folt min deagh-datha air neach.
265. Tuirbit: teasaide tirim sa iii ceim & prema crainn e noc fasas san Inniadh & folmaigid linn finn & ata brigh aitairngteach ann & as tarbach e an aigid coilica & gac uili galair na n-alt & geraidh se gach uili purgoid folmuigeas linn finn. Pudur da denamh dhe & a cur isna cneadhaibh & cneasaigh iat & foirig linnidha & ainmfeoil na cneadh & as de so do-nitear an lictabaire darub ainm darub ainm diatuirbiti & ni dleaghar ni Is mo na dragmae ii da dragmae da tobairt de so.
266. Triticum: .i. an cruitneact; teasaide isin cet ceim & fliuch co measurdha a medon an ii ceim. Et examlaidtear an cruitneacht da reir egsamlacht na n-aimsir ana curtar hi oir adeir Isac an cruitneacht curtar san earrach & isin fodhmur da beit co measardha an aithfegad na n-aimsir ele. Et examailtear an cruitneacht da reir a hoigi no a harrsaideachta oir adeir Isac an tsean-cruitneacht as bec oileas as do-dileaghtha hi oir
cnaigtear a fliuchaideacht nadurtha on arrsaideacht & medaidtear a tirmuideacht aicideac & an tan bis idir a hoigi 'sa harrsaideacht as ann as fearr hi da reir Isac oir an tan bhis ur big imarcaidh fliuchaideachta innti & rann talmaigeachta innus co tulsmidtear gaetmuireaccht isin gaili ona dileaghadh. Et an t-aran do-nitear don cruitneacht gloin ata se teasaide tirim isan ii ceim oir gabuidh se teasaideacht on tene cuice & an sugh do-nitear don cruitneacht ata brigh glanta an cleibh & na scaman ann & minigid gairbhi an gotha. Et fedtar sisan do denamh dhi amail do-nitear don eorna & Is mor fodnus sisan na cruitneachta da chosc an fluxa & sisan na heorna da chosc na cosachtaighi. Cruithneacht da brisidh & a bearbadh maille re hola & foiridh na neascoid cruaighi. Cruithneacht da bearbadh ar uisce maille re ruib & a brisidh ana haitle & ceirin di da cur arna cicibh & foiridh a cruas & a tinnes. Cruitneacht arna brisidh da bearbadh ar sug gafainne & ceirin de umna haltaibh & coiscidh sileadh an adbuir cucu. Gran cruitneachta arna cognamh da cur ar greim na con confuigh & ni denann urcoid ina haitli & Is mo oilis an cruitneacht fasas isan fearann meth na an cruitneacht fasas isin fearann truag. Et ata bran na cruitneachta teasaide tirim co measardha & ata brigh glanta ann. Sisan da denamh don bran so & glanuigh an cliabh ona leannaib reamra righin.
267. Tanasetum agreste: .i. na brisclain: fuar tirim & ni fadur a ceim a leabar Plaitiairius & Is mor fodhnus an aigid fluxa na bronn. A mbrisid & gealan uighe no barr bainne da cur trit & foiridh ainnteas na mball. Prema na luibhe so da bearbadh ar fin dearg & a ol & foirigh galur na mban. Ceirin don luibh cetna maille re gealan uighe da cur fona hairgibh & foiridh an teinneas cinn tic o teasaideacht.
268. Tapsia: .i. an fearban:
teasaide tirim san iii ceim & beirigh a brigh ann co ceann tri mbliadhain & togairmigh an scetrach co hoireda & flux na bronn co tanaiste. Item, bristear an luibh so co maith & bearbtar hi & foirig an potagra. Et ata brigh ataitairrngteac na leannann a hinmedon an cuirp cum na mball foirimilleach innti. Item, gabh finegra & an uinnemint darub ainm pupulion & sugh midhaighi & sugh na luibhe so & plur mine eorna & bainne cic cumasctar co cudruma & curtar 'na ceirin umna haltaibh foirig artetica & potagra & sireagra & gac uili easlainte na feiteadh tic o fuaraideacht.
269. Tela rania: .i. lin an damain allaidh: fuar tirim & ata brigh fostoigteach ann & coiscidh sileadh fola na cneadh cneasaigid amuil adubrumar.
270. Terpintina: .i. gum crainn noc ata teasaide tirim & beirig a brigh cet bliadhan ann & ata brigh discailteach aipidteac boctach ann. Terpintina maille re min eorna da cur a ceirinaibh & aipigid na neascoide fuara & discailidh an t-adbhar. Terpintina da cur ar smeroidibh dearga & a deatach da licin fon timtireacht & foirig builg an daer-galair. An deathac cetna da licin fon mnai & foirig suficasio matricis & presuficasio matricis.
271. Tamariscus: .i. croiceann crainn fasas annsan Innia & ata teasaide tirim da reir Avicenna & ata brigh diureticach glantach ann & Is tarbac e an aigid galair na selgi & stranguria & disuria & coilica & ilica. Pudur an croinn reamhraiti da cur ar biadaib no ar deocaibh & do-ni furtacht an aigid na n-easlainteadh adubramur.
272. Tamuirindi, oxifencia, dactilus asetosus, dactilus indicus: toradh crainn; fuar tirim. leat astigh don ii ceim & folmaigid linn ruagh co hoireda & na leanna loisce eli co tanaiste oir folmaigid linn ruagh on gaili & ona hinnibh & ona haeibh & as imcubaidh e an aigid na buidheacuire & duinti na n-ae & na seilge & an aigid tersiana. Sug fumiter & tamuirendi da tobairt da ol & foirigh an brut bis arin croicinn & an carraighe amuil adubrumuir.
273. Turio uitis: .i. maetain na fineamhna & maethain gach uili crainn & gac uili luibhe & fetar an t-ainm so do rad riu. Maetain na fineamhna da cur a sabsaib & calmuig an brigh totlaightheach. Maetain na ndrisi na ndrisidh maille re gealan uighe circe da cur trit & a cur arna
suilib & coiscidh a teasbach & a tinneas & a ndera. Maetain na darach ata brig stipicdha coirtiteac indta.
Don uernix
don ueruena
don tsail cuach
da lus na leadan
don gloini
do caera na fineamhna don fin don neim
don broinn
dona peistib
don radarc
don scetraig
dona neithib loisceas.
274. Uernix, bernix, elasia: .i. gum croinn noc ata fuar tirim sa ii ceim & atait tri gneiti air .i. gne buighe & gne ruagh & gne geal & asi an gne geal solus Is fearr dibh & ata brigh ceangailteac dlutaidteac na n-uili datann ann
oir ase cuirid na peinntiuraig tar eis gach datha arna dealbaibh oir da-beir a dat fein da gac dat dibh & bid solus loinnearda uadha. Uernix & duis leg. tuis & gealan uighe circe da cur ar bel an gaile & coiscidh gac uile sceatrac. Et coiscidh pudur an guma so gac uili flux. An gum cetna do coimelt don ceir & beirigh a brigh innti cet bliadhan gan truaillead.
275. Ueruena, herba Ueneris, peristeron: teasaide tirim ata si & Is treisi a tirmaideacht na a teasaideacht. An luibh so da bearbadh ar fin & a ol & foirigh neimh leadartha no con confuigh & an luibh fein 'na ceirin. Sugh na luibhe cetna do congmail isin bel & foirigh an galar beil. Duillebar na luibhe so da cur isna cneadhaib dearga & foiridh iat. An luibh cetna d'ol ar fin no ar linn an aigid gach uili neimhe. Tri premha & tri duilleadha don luibh so da buain & paidir re gac nduille & re gach premh & a ol ar uisce srotho & foiridh ter tersiana. Ceitri duilleadha & iiii prema da buain mar an cetna & a ol roimh aixis quartana & icaidh e. Ueruena da beit ad laimh a dul d'fis t'otair & fiarfaig dhe cinnus ata & da n-abra co mbia co maith tiucfaid as & da n-abra co mbi co holc racaidh d'eag. An luibh so do bearbadh ar fin no ar midh an aigid gach uili easlainte thic o fuaraideacht an gaili no an cleib & Is tarbach fodhnus doibh. Ueruena & bitoine & atair talman & a
coimilt ar uisce & a ol ar cet longadh gac lae & brisigh an cloc fuail gan amurus.
276. Uiola: .i. In sail cuach; fuar a tosac an cet ceim e & fliuch a ndeireadh an ii ceim. A tirmugad & beirig a brigh da bliadhain innte & as fearr a buain gacha bliadhain. Et as do blath uiola & do siucra do-nitear siucra uiolasium & as don blath cetna & do mhil do-nitear mil uiolasium & don blath cetna & d'olaigh do-nitear ola uiolasium .Et cebe acu bus ailt da denamh cuir an blath an blath annsa mhil no san ola no sa siucra & lic ann eadh d'aimsir & faisc ina haitli & bidh mar adubrumur. Et as amlaidh do-nitear siroip na uiola .i. blath na uiola da bearbadh ar uisce & an uair bus fuar e siucra da cur ann & Is imcubaidh an tsiroip sin an aigid na n-easlaintead teasaide. Deanamh ele uirre .i. blat uiole da cur an uisce re feadh oidche & a sitlodh arna maireach & siucra da cur innte & bidh 'na siroip. Denum eli uirre .i. blath na uiole da brisidh & a cur maille re holaigh a soiteach gloine re grein an aimsir samraigh re v laeib deag & bidh 'na holaigh togaidhi & furtachtaigid an ola so gac uili droch-coimpleasc teasaide an cuirp. Ola na uiole do coimilt don edan & dona hairgibh & icaidh teinneas an cinn noc thic o teasaideacht. Et at ait iiii brigha isan olaid so .i. miniugad na neitid ngarb & innfuaradh na neiteadh teasaide & bogad na neiteadh cruaigh & In stupail & an ceangal bis arna hinnib da ladh. Uiola
maille re gealan uighe da cur umna neascoidib teasaide & fritbuailigh iat ana tosach. An luibh so da bearbadh ar uisce & na cosa & an aigid d'innlad as & togairmig an codlad. Tuic leat gurab cora In uiola da bearbadh cum siroip da denamh dhi na an ros oir ata fliuchaideacht righin do-discailti innti & fliuchaideacht so-scailte silteac ata san ros. Uiola da bearbadh ar uisce & a ol & coiscidh an laitirt no a boltanughadh do cur fon sroin & do-ni mar an cetna. Et adeir Macer an uiola ara mbi blath doinn-dearg gurab imcubaidh hi an aigid epilensia.
Item, blath uiole & croch & mirr do cumasc trit a ceili & a cur arna suilibh & foirigh att & deirgi na sul. Item, sail cuach da brisidh & a cumusc maille re mil & re finegra & a coimilt don ceann deis a bearrtha & icaidh a bruth & a salcur. An luibh so da cur ar licc the & a cur mar sin arin at & coiscidh a neimh & a teinneas. An luibh so da bearbadh ar uisce & a deatach da licin fon maclac & foirid creachta In macluig. Sil na luibhe so da tabairt ar fin & glanaidh an fuil mista. Ceirin don luibh so da cur arin potagra tic o teasaideacht & foirigh. An luibh so d'ol ar uisce & innarbaig linn ruagh bis annsa gaili. An luibh cetna da bearbadh ar meadg an aigid pleurisisi & perpleumonia & gac uili easlainte an cleibh. Ola na uiola da coimilt da cliabh na leanam mbec & icaidh an cosachtach. Sugh na luibhe cetna da cur bog sa cluais & foirigh torman na cluas noc tic o teasaideacht. Sug na luibhe so d'ol ar cet longad & marbaig na peisti. An
luibh so do tobairt ar cet longad ar fin da duine o teit a urlabra & foirig e mar adubrumuir.
277. Uirga pastoris, osaragi: .i. lus na leadan min: fuar tirim & ni fadur a ceim & ata brigh fostoiteac innti & Is imcubaid hi an aigidh flux na bronn. Ceirin don luibh so maille re gealan uighe & re min eorna arin imlican & coiscidh flux bronn. Pudur na luibhecetna da tabairt a n-uig bhuig & coiscidh flux na bronn. Ceirin don luibh so maille re gealan uighe circe da cur arin teinigh dhiadh & foirig hi. Ceirin don luibh cetna da cur arin ceann & furtachtaigid an aigid frenisise.
278. Uitrum: .i. an gloine; fuar sa cet ceim & tirim sa ii ceim. Pudur na gloine maille re h-ola na cno francach da cur fon ceann & foirig gac uili carraighe. Pudur gloine maille re serpentina 40 da cumasc trit a ceili & foirig bruth an croicinn & a coimilt de. Item, blath na smer & pudur gloine & ola na roisi & a cumusc trit a ceili & a cur ar morfia & fuiliugad air roime & foirigh e gan amurus da reir Plaitiairius. Pudur ro-min gloine da cumusc maille re sugh feinel & a cur fon suil & scrisaig finn na sul.
279. Uua: .i. caera na fineamna; teasaide fliuch iat acht muna claechlaighi fonn no tir a n-aicned & adeir Isag co tuismidhit fuil glan & co tiagaid tar na huili toradh acht
amain na hubla figi & adeir Isac co n-examhailtear iat a 4 foladhaib .i. a cnaime, fuar tirim & a sugh, teasaide fliuch & a n-eithneadha, teasaide tirim & a croicinn, fuar tirim fos & adeir Galienus gurab inann oibriughadh croicinn na risine & oibriugad croicinn na caer so oir atait do-dileaghtha gaetmur & adeir Isac co coiscinn caera na fineamna meisce an fina & gach meisce tic co hobann Is gairid bis ar neach & gach meisce tic co rigin Is fada bis ar neach mar adubrumar.
280. Uinum: .i. In fin; teasaide tirim ata se & as mor oilis an corp & coimedus an tslainte & a ol co measurdha da reir Isac In Dietis Uineuersalibus & calmuigid se brigh dileaghtha an gaili & na n-ae & na mball co huilighe oir adeir Galienus na briatra so a Leabar Choimeda na Slainte: ‘Imposibile est accionem uirtutis digestiue confurtairi absce uino’ .i. ni fedtar oibriughadh na brighe dileaghtha da calmughadh co foirfi an uair anbainnidhtear hi gan fin oir ni fetar biadh no deoch as mo calmuigeas an brigh nadura & an brigh dileaghtha na an fin oir comhaentaighidh a teas risin teas nadura & a fliuchaideacht risna fliuchaideachtaibh nadura. Et intaigid co hurusa a fuil ro-glain & meduigid na spiraid & glanuig se an fual leg. fuil & osluigidh duinte na n-ae & na seilge glanuig na suili & indarbaidh bron & toirrsi
on craige & calmuigid na baill co huilidhe. Ni headh
amain acht calmuigid an t-anam oir claechlaidh bron cumha & toirrsi & meduigid an forbailteacus & comfurtachtaig an t-anum chum aitrigi & chum diadachta & da-beir beodacht & arrachtus do neoc & Is follus da reir Isacc co n dleaghar an fin da tobairt an gac ais & an gac aimsir & an gac coimpleasc & fhonn da reir mar fuilngeas an naduir e da reir meide no loidhed. Et adeir Isac gurub mo dleaghaid na macaim & na daine oga an fin d'ol naid na seann-daini oir gemad imcubaid doib e da reir a coimpleasca ni fuilngteac a n-incinn air da reir anmaindi na brighi ainmigi acu & buigi a feiteadh. Et as ecsamuil oibrighis an fin isna haesaibh da reir Isac oir mar leiges amain dleaghar a tobairt dona seann-dainibh & mar biadh dona dainibh oga & mar biadh & mar leiges dona macamhaibh. A beith mar leiges dona seann-dainibh ise as adbar do .i. teasaideacht an fina ag fritcathugadh an aigid fuaraideachta na haisi. A beit mar biadh dona dainibh oga ise as adbar do .i. gurab inann coimpleasc & naduir doib da reir teasaideachta ceachtair dibh & gurab ona cosmuilis do-nitear a n-aileamhaint. A beit mar biadh & mar leiges dona leanmaibh ise as adbar dho oir nir coimlinadh a teas nait a mbrigha nait a mbaill co foirfe & ata a fliuchaideacht co himurcach mar adubrumar & certaig an fin na neithi sin & as ullamh e da dul a n-oileamhaint na mball. An aimsir geimrigh & a fonn fuar dleaghar an fin da tobairt a meid mhoir. An aimsir samraigh & a fonn teasaide dleaghar a cumasc maille re
huisgi oir beirigh seimhideacht an fhina an t-uisce an inmedon na mball da n-innfuaradh & da fliuchadh. Et examuiltear an fin da reir aisi .i. fin nua en bliadhain amain & fin arrsaig o iiii bliadhna co vii mbliadhna & fin medonac o da mbliadhain co iiii bliadhna. An fin nua vero ata se teasaide fliuch sa cet ceim gurab uime sin as mor fodnus an aigid na fuaraideachta & idir na huili deoch asi so Is mo teit an oileamhaint na mball da reir Isacc & gedeadh tuismidhtear droc-leanna truaillidhe uadha & gaetmuireacht isan gaili & isna hinnibh oir adeir Galienus nach fedann an fin ur an biadh da breit leis cum na mball. An fin arrsaigh vero ata se teasaide tirim sa iii ceim & ata serbi ann & as bec oilis & Is luat teit sa ceann & comhbualgris na cetfadha da n-eabur co mi-nadura he acht muna bia arna cumusc maille re huisce nglan & sechnadh an luct aga mbid na cetfadha ro-gera & na feithe anmunna an fin so acht muna beadh an fin maille re moran fliuchaideachta noc fedus fritcatugad an aigid geraideachta & ro-teasaideacht an fina. An fin medonac vero ata se teasaide tirim sa ii ceim & ase imcubaidheas da gac uili ais & aimsir & coimpleasc da tuctar co measardha he.
281. Uenenum: .i. In nemh & as iat so na neichi frithcataidhius an aigid na neimhe mar ata feol natrach In neimhe & cailmint & sugh praisce coblain & orobus .i. pis enain & ipericon .i. bithnua & ceclamen
.i. cularan & euforbium & salund & ruibh & gaill bilur & stoinsi fada & eitneadha na cno francac & a caitimh maille re ruibh & sparagus cona sil & balsumum & finegra & fuil mil muige & bainne asail no lara & uirghi fiadha & gairleog & litronta & a cosmaile.
282. Uenter: .i. an bru & Is iad so na neice coisceas flux na brond & dlighidh na neice sin beit teasaide tirim maille re foladh reamur .i. cruel dearg & terra sigilata
.i. talamh selaithi & bolus armenicus .i. uir slebe armenea & sraidin & prema niamhnaite & eidhinn na crann & crann na spinan & croiceann fuinnseoigi & prema na tri ndrisidh & cruach padraig & sugh na n-airneadh n-an-abaigh & galla & sugh sailigi & dragantum & gum araibi & meanadach & ailim & uirgo pastoiris & pentafilon & fuil coluim & luait adhuirce bo & findfadh mil ar ndenamh puduir dhe & luaith congna fiadha & a cosmaili.
283. Uermis: .i. na peiste & as iat so na neice marbus na peiste mar ata ambra aibsint & surramant & stoinsi & garleog & ruibh & Minntas & gaill bilur & cartland & mirr & dedga dearg & tim & puliol ruibel & carauaigh & cogal & co hairiti na neici marbus na mila.
284. Uisus: .i. an radurc & as iat so na neithi ghlanus an radarc mar ata aloeis & ruibh & berberis & popin geal & ailim & tuisia & selidonia & sugh centauria & sug
fenegrecum & gaill bilar & luaith fialtoige & domblas ae gach uili ainmighi & co hainmidteac domblas ae an ilair & blath umha & umha loisce & a cosmuili.
285. Uomitibus: .i. In sceatrach & Is iat so na neichi togairmis an sceatrach mar ata bun fearbain & gran oililla & an tatabha geal & sil elefreoigi & sil ragaim. Et as iat so na neithi comsuigigthi togairmis an sceatrach mar ata oiximel & siroip aigeidithi & sugh prem rusc an truim. Et as iat so na neici tairmiscus an sceatrach amail atait ceirinaca sdipecdha da cur ar bel an gaili dona neicib so .i. maisdix & olibanum & gum araibhi & mas & spoidium & nus muscata & gailingan & na neichi so da bearbadh ar finegra & edach lin arna dublad re iii cuartaibh da cur ann & a chur ar bel an gaili. Item, gabh ros & mirr & sugh campora & sug slanlosa & sugh ueruena & sugh minntais & cumaiscthear na sugha so maille re haran geal arna rostadh & curtar ar bel an gaile & coiscidh an sceatrach amuil adubrumar.
286. Uritiua: .i. na neiche aga fuil brigh loisceach amuil ata peletra & sdafis aigria & pibar dubh & musdard & gairleog & ael ur & glaiser lena & bainne gearr na heigmhe & aibill uisce & premha teneadh talman & barr neannta gan brisidh & a cosmuile.
Don cuilinn tragha
d'uisceamhlacht na fola
don uisce
don iarapigra Galieni.
287. Yringi, socacul: .i. an cuilinn traga; teasaide fliuch ata se & as mor comhfurtachtaideas a prema an dileaghadh & osluigidh duinti na n-ae & na seilge. Premh na luibhe so da bearbadh ar uisce & pinginneda beca da denamh dibh & a mbrisidh co min a moirtel & a mbearbadh ar mil arna spumail no co mbia tiugh a ngne lictabaire & curtar na puduir so ann .i. pudur gailingain & seinnser & nutamuic & cainel & calamus aromaticus & mas & cubebis & sil ainede & ainisi ar ndenam puduir dibh & curtar iat isin lictabaire cetna & ise as ainm dhi diaeringe. Item, dentar an deoch so an aigid galair na n-arunn & duinti na n-ae & na seilge .i. gabh lan duirn da premaib na luibhe so & prema feinel & persille & egrime & meirsi & prema milbocain & crimh muice fiadha & dubhcosach ur & easbog beoain & premh buathfaillain liath & airgead luacra & barr cailmint & saitsi & ros dearg co mor da gach ni & bearbtar iat ar braitlis maith no ar an digh re n-abur mulsa .i. ocht rainn d'uisce & an ix rann do mil & curtar pudur na siltadh so san fiuchadh ndeirinnach .i. pudur sil feineil & persilli & egrime & elistroint & sil cularain & gaill eigrimhe & beirb no go ndeaca an iiii cuit fai & sitailtear co maith & glantar le
mil & le siucra & curtar pudur licoirisi & curtar gabhail innti & eabur mocrac & re laighe & glanuig an deoch so an maclac & na hairni & ullmaigid chum na geneamhna & glanuigh an breith & osluigid duinti na n-ae & na seilge & na n-arann & medaigid an toil & an sperma & comfurtachtaigid an dileaghadh. Item, an luibh cetna maille re min eorna no maille re minen muiri da bearbadh ar fin & foirig stranguria & disuria & Is imcubaidh hi an aigid na heaslainte re n-abar diabeitis amail adubrumar.
288. Ycor: .i. uisceamlacht na fola & adeir Galienus braen don fuil da chur ar t'ingin a haitle na cuislinne & da scaili ar th' ingin ata an fuil sin maille re huisceamlacht & muna scaili Is deagh-comurtha da leit na fola & Is di-mola sin a follamnugadh na slainti oir signidh imdugadh na leannann neimh-dileaghtha sa corp.
289. Ydor: .i. an t-uisce & adeir Ipocras & Galienus co fuil se arna comhsuigiughadh o dha chail aenda .i. o fuaraideacht & o fliuchaideacht & nac tabair medugadh na oileamhaint don corp acht muna bia arna chomsuigiughadh maille re neitibh eli. Ata fritcathughadh aigi re gach uili ni ata maille re teasaideacht & re tirmaideacht & gac ni aga fuil an frithchathughadh so re teasaideacht & re tirmaideacht ni fedann se oileamhaint da tobairt don corp oir mar mucas an t-uisce an tene no mar mucas an t-soillsi an dorcact as mar sin mucas an t-uisce an teas nadura. Et as amlaidh ata an t-uisce co haenda & an corp comsuigighthe: ni hoiltear ni acht ona cosmaileas fein. Maseadh o nach fuil cosmhuileas ag an uisce risin corp ni hoiltear an corp uada amail adeir Galienus. Et gach ni comsuigighthe as aigi ata fas & foirbtiugadh & a contrara so ata isna neithib aenda, maseadh o ta an t-uisce aenndha ni hoiltear uadha. Da dearbad gurab ni aenda an t-uisce da reir Isac oir gac ni comsuigighthe adeir co fuil blas & baladh air & as follus nach fuil bias na baladh aran uisce, maseadh as ni aenda he.
290. Yarapigra Galieni41: .i. comhsuigiughadh uasal da ordaigh Gailiden & as inann ‘iara’ isin Greig & ‘sacra’ co Laidianta & Is inann ‘sacra’ asin Laidin & ni coisreactha asin Gaeidilc oir as beannaithi coisreaca an leiges so chum easlainti an chinn oir folmaigh linn finn & linn dubh gurab airi sin as imcubaidh e an aigid eipilensia & apoplexia & melangcoilia & mainia & emagrainia & scotomia & uertigho & cefaili & coiscid torman na cluas & confurtachtaigid an radarc & osluigidh duinte na n-ae & na seilge & na n-arann & comfurtachtaigid an macloc & as imcubaidh e an aigid sietica & artetica & potagra & coilica & ilica & atait comsuigighthe eli ann re n-abur iara rufini & iara lagadion iara Constantini.
Don tsinnser
don tsiucra
291. Zinciber: .i. an sinnser; teasaide sa iii ceim & fliuch sa ii ceim & comhfurtachtaigid an gaili & lacaid na hinne & as imcubaidh e an aigid urcoidi an cleib & na scaman. A bearbadh ar fin no ar lind & comfurtachtaigid teinneas an gaile & na n-inneadh. Pudur sinseir do crothadh aran timtireacht & foiridh teneasmon do-nitear o fuaraideacht & bolga an daer-galair. Pudur sinnseir da cur arn ar biaghaib egin & furtacthaigid lucht na sinccopisi.
292. Ziucra: teasaide fliuch isan cet ceim co measardha & ata brigh lactach boctach innfuartach ann & geraigid se linn ruagh ona millse oir adeir Isacc gac ni aigeidithi coiscidh se geraideacht leanna ruaigh & gac ni milis meduigid se geraideacht leanna ruaigh. Gaeite beca do mil & do siucra & da salann da tobairt isna fiabrusaibh gera & coiscid a n-ainnteas. Et at ait tri gneithe arin siucra .i. siucra geal & siucra buighe & siucra cainndi. An siucra geal ase as imcubaidh chum na siroipeadh & chum na comsuigiughadh do-nitear an aigid na fiabrus nger. An siucra cainndi coiscig ita & an ainnteas an gaili & as imcubaidh e da lucht an tsaethair isna haimseraib teasaide & da lucht na tisisi & na heitice & na cosachtaige & a tobairt a lictabairib & a
mbiadaib & a ndeocaib & gach ni da cnaidead & da loigdighead don fliuchaideacht coimlinaigh an siucra e. Dentar lictabairi dhe .i. gab siucra geal punt no do & maethaidtear he le huisce fuar no co leaga co huilighi & curtar e a crocan prais da bearbadh & curtar na spisraid comhfurtachta so and mar ata sinnser & cainel & galingan & nutamic & bearbtur iat mar as du & ata brigh comfurtachta an craigi & na mball co huilighe annsa lictabaire so.
ColophonsGurab amlaidh fagmait crich chumair tarbach arin leabur so noch do tairrngead a h-ainntetairib & a herbulairibh catrach Salernetane & da reir sduideir comaentaigthe doctuireadh Sleibe Pisalani & adubradar na maigistreacha sin gach ni tinnscaintear a n-ainm Dia gurab dingmala a crichnugadh a n-ainm Dia. Gurab amhlaigh sin da cricnaigead an leabar o Tadg O Chuinn .i. baistillerach a fisiceacht a mi Octimpir a sollain Lucais suibisceil & iseadh da bud sian an Tigerna an tan sin .m. c c c c. & .x. u. In summo.
Finit, amen. 42Aed buidhe ó Leighin da scribh an leabur so & as doith lium muna beith attuirrse orum g cetera desunt.
NLIre MS G11:Gurob amlaid sin fagmaid crich inmolta In leabair so co cumair tarbach noch do tairngead a hainntitairibh & a herbalairib cathrach Salernitani & do reir comaontaigthi sduideir dochtuiridhi Sleibe Pisalain & adubradar na dochtuirigi sin uili cach ni tindscainntear a n-ainm Dia curob dingmala a crichnugad a n-ainm Dia curob amlaid sin crichnaigthear In leabar so o Tadg hua Cuinn .i. baisiler a fisigeacht. Finitt. – NLIre Cat..
NLScot, Mackinnon MS III:Gurab amlaid sin fágbhamaid crich ínmholta cumair tarbhach ar an leabarsa noch do tairrngedh a h-ainntitairibh & a h-eisimlairibh catrach Salernitani & do reir stuider comaontaigh do dhocturibh Shleibhi Pisalain & adubradar na maighistrecha sin gach ni tinnscainter an ainm Dé gurab dingmala a crichnugud an ainm Dé gurab amlaid sin do crichnuighedh an leabar so o Tadhg hua Cuinn .i. baisiler a bhfisigecht a mi Octimbir a sollamain Lucáis suibhisceoil & Is iad do b'uimir bliadan ó ghein Crista co n-uige sin .i. mile bliadan & iiii .c. bliadan & v bliadna dheg ni Is mo & gach neach léghfas an leabarsa tabraid bennacht ar anmain Taidhg i Chuinn & Ghilla Padraic hi Challanain
neach do ghabh h-é an Gaidheilcc. Finit. Amen. Misi Gilla Coluim. – Mackinnon, Cat., –2.
NLScot, Mackinnon MS LX:Gurab amlaidh sin fagmaid crioch inmolta cuimir tarbhach air an leabhar so neoch do tarraingeadh a h-ainntitairibh a herbulairibh cathrach Salernitani & do reir sduider comhaontaighi dochtuiribh (dative for genitive??) t-Sleibhi Pisulain & adubhradar na maighisdrecha sin gach ni tinnsgainter an ainm Dia gurab dingbhalla a chriochnudhadh an ainm Dia. – Mackinnon, Cat.,.
TCD MS 1323,, line 16ff‘gurub amlaid sin do cricnaigedh Matcer do tarrngedh a haindterib 7 a albula Catrach Salernitania 7 doreir sduider doctuir tSleibi Pisilain na fisiceacht 7 Tadg O Cuind baisiler a fisigecht a mi Octimper a sollamain Lucais iscel 7 Is e dobo slan dar tigerna an tan sin .i. mile .4. ced deg nis mo. Et gach aen legfis an leabur so tobrudh beannacht ar anmain Tha hi Cuind 7 Aenguis hi Callannan do fuair a nGaedilg e 7 ar anmain an te do sgrib an leobur. Maghnus mc Gilla na Naem micc a Leagha o ter 7 ata fi’ Cf. ISOS Cat, Aoibheann Nic Donnchadha, TCD MS 1323 (H. 3. 4). Pages 277 to 282 contain an extract on Aqua Vitae from TCD 1434 (H 3 22), p –110, transcribed by Mícheál Ó Conchubhair, printed In Studia Hibernica 25, 49–75:55–60, omitted here. An Irish Materia Medica
As to the Latin, the material that Is given Is confined to that represented In the Irish text, In the order In which it occurs In the Irish, and not In the oder of the original Latin. The references are: CI: Circa Instans.
Rufinus: The Herbal of Rufinus.
Avicenna: Book 2 of the Canon.
MF: Macer Floridus .i. e. De viribus herbarum.
Ysaac: Liber dietarum particularium of Ysaac Israeli.
Er: The Erlangen version of Circa Instans (Wölfel).
Modena MS: Modena copy of Tractatus de herbis, 1458. See also Tractatus de herbis dello pseudo Bartolomeo Mini, ed. Iolanda Ventura (Florence/Firenze 2009). 1. Aron barba, iarus, pes uituli: iarus calidus est et siccus In tertio gradu, alio nomine barba aaron appellatur et etiam pes vituli appellatur. Virtutem habet dissolvendi laxandi et attenuandi. Contra frigidum apostema tota herba cum tuberositate et cum assungia veteri teratur. Postmodum In testa calefacta superponatur. Contra emoroidas vel ficus iarus tapsus barbassus decoquantur In vino vel fiat aqua et encatisma idest sessio. Carnem superfluam corrodit solus pulvis eius. Ad depurandam faciem et cutem subtiliandam ex tuberositatibus desiccatis fiat pulvis subtilis et conficiatur cum aqua rosacea et ponatur ad solem donec tota aqua consumatur. Ita fiat ter vel quater vel amplius et illo pulvere solo confecto cum aqua rosacea illiniatur facies. Plus depurat quam ipsa cerusa. Virtutem habet dissolvendi laxandi et attenuandi.
Contra tumores aurium ipsa herba coquatur cum rubeo vino et oleo: addito cimino. Fiat inde emplastrum et auribus superponatur. Contra scrophulas novellas herba ipsa et squilla cum assungia veteri vel ursina teratur et superponatur et liberantur sic si recentes sunt. Ad menstrua provocanda succus iari per pessarium iniiciatur, sive cum benedicta.
Reperitur In hieme et estate.
Magnam habet efficaciam secundum folia maiorem secundum radicem maximam secundum quasdam tuberositates que circa radicem inveniuntur. Ille tuberositates finduntur et dessiccantur. Per annum servantur.’ CI
2. Accacia, sucus prunellarum: Acacia frigida est et sicca In 3 gradu. Est autem acacia succus prunellorum immaturorum.’ CI
Stiptica est contra erisipillam, excoriationem que est In labiis et gingivis, dissenteriam stringit ... Et si anus infantis foris processerit, reprimit ... Item, idem accatia fit ex fructu arboris spinose et sunt prunelli.’ Rufinus from Dioscorides. Egritudines capitis. Confert ulceribus oris membrorum. Egritudines membrorum oculi. Confortat visum et subtiliat ipsum: et non est conveniens oculo ex ea nisi albassari: et sedat ophthalmiam et rubedinem que accidunt In eis: et ingreditur In medicinis ungule. Egritudines membrorum expulsionis. Constringit naturam bibita et clisterizata et pro emplastro posita. Et confert dysenteria et solutioni sanguinee et abscindit fluxum matricis et removet eminentiam ani et eminentiam matricis et confert mollificationibus amborum.’ Avicenna 3. Absinthium, centonica, pointicum: Absinthium calidum est In primo gradu et siccum In secundo. Absinthii duo sunt genera, unum quod dicitur ponticum.’ CI
Reducit appetitum et est medicina mirabilis ad illud cum bibitur decoctionis eius aut sicci ipsius decem diebus scilicet quacumque die tres analasat et sirupus eius confortat stomachum.’ Avicenna Contra lumbricos In inferioribus intestinis existentes detur succus absinthii cum pulvere betonice vel ...’ CI
‘‘Acri cum vino trita se quilibet ungens
Non metuat culices, ustaeque fugantur odore.’
MF Confert morsui draconis marini et scorpionis et morsus mugali, et hyusquiamo
cum vino et suffocationi fungorum. Et vapor decoctionis eius confert dolori auris ... et confert dolori auris et fluxui humiditatum.’ Avicenna Succus eius instillatus auribus humiditatem ab eis manantem desiccat.’ CI
In decoratione. Facit bonum colorem.’ Avicenna ‘‘Nausea non poterit quemquam vexare marina,
Antea commixtum vino qui sumpserit illam.
Olfactu somnum capiti vel subdita praestat, Hanc sibi supponi si non praesenserit aeger.’
MF Cum felle taurino tritum et auribus iniectum confortat eas et sonitum ab eis expellit.’ CI
Et ex proprietatibus eius est ut prohibeat pannos a tineis et corruptione vermium et prohibet enclaustrum ab alteratione et chartas a corrosione ... et cum infunditur proprie In aqua enclaustri non corrodunt mures librum.’ Avicenna ‘‘Duritiam splenis eius cataplasma resolvit.
Coniuncto sibi melle sterae si subditur herba
Desiccabit eam, manareque menstrua coget;’
MF Febres. Confert antique et proprie eius succus sicut succus eupatorii. De eupatorio Confert febribus chronicis et antiquis proprie succus eius et proprie cum succo absinthii.’ Avicenna Contra opilationem epatis et ycteritiam detur succus eius et scariola vel ex his fiat sirupus et detur cum calida. Contra dolorem capitis ex anatumasi stomaci .i. ex fumositate stomaci detur succus eius cum zuccaro et calida. Contra suffocationem ex fungis detur cum aceto et calida. Contra dolorem et livorem membrorum ex percussione ex succo absinthii et pulvere cimini et melle fiat emplastrum. Ad provocandum menstrua ...’ CI
Solvit choleram et necque per ipsum fit iuvamen In phlegmate nec etiam in
illo quod fit In stomacho In intestinis.’ Avicenna Absinthium dicitur habere ii contrarias proprietates, scilicet laxativam et constrictivam. Quare non est dandum nisi materia existente digesta ut digestam dissolvet. Dissolutam ponticitate constringente exprimat. Amara
enim pontica, quare, si interius recipitur, materia existente compacta, eam grossicie sua compactiorem redderet. 43’ CI
Mundificat venas ab humore cholerico et aquoso provocat ipsum.’ Avicenna 4. Abrotanum, camphorata: Abrotanum calidum est In secundo gradu siccum In primo.’ CI
‘‘Unde iuvat nervos et causas pectoris omnes,
Illius elixi si sit decoctio sumpta.
Sic quoque dysnoicis prodest tussimque repellit
Et prodest lumbis, sic vulvarumque querelis.
Omnibus his crudum cum vino proderit haustum,
Urinam purgat, sic et praecordia mundat,
Sic curat sciasim, sic sumptum menstrua purgat.
Serpentes nidore fugat, bibitumque venena
Illorum extinguit, sedat quoque frigora febris
Antea quam veniant si mixto sumitur amne,
Aut oleo quo decoquitur si membra perungas.
Lumbricos ventris hanc saepe bibendo necabis.
Stirpes infixas et spinas abstrahet ipsum
Appositum per se vel adeps si iungitur illi.’
MF In cuius apozimate mulieribus sedentibus menstrua provocat, secundinam et mortuum fetum elicit. Clausas vulvas aperit, apostemata si habuerint sanantur ... stranguriam soluit ... succus eius ... menstrua provocat, putridos
humores vulve desiccat, dolores eius et flegmatica apostemata In ea nascentia sanat. Succus eius vel cinis eius cum vetusto oleo mixtus alopiciam sanat lotus non habentibus pilos occurrit. Abrotane leo epithimatum rigorem febris aufert. Succus eius bibitus et cataplasmatus sanguinem membris allisum ex vulnere vel contusione mundificat vel educit.’ CI
5. Acalife, urtica: Urtica semen eius sunt calida In principio tertii et sicca In secundo.’ Avicenna ‘‘Dicimus Urticam, quam Graecus Acalyphe dicit.
Et tussim veterem curat, si saepe bibatur.
Frigus pulmonis pellit ventrisque tumorem.
Omnibus his prodest pulvis cum melle iugatus,
Aut succus viridis cum vino saepius haustus.
Cum sale de foliis eius factum cataplasma
Ulceribus prodest et sordida vulnera purgat,
Et contra morsus valet hoc cataplasma caninos,
Et cancros et parotidas luxataque curat,
Hocque reformatur caro, quae discessit ab osse,
Et solet humores hoc desiccare nocentes.
Acri cum vino radix contrita tumorem
Compescit splenis, podagrae sic subvenit illa
Omnibus et morbis sic subvenit articulorum,
Omnibus his prodest superaddita, vel sibi iuncto
Si coquis hanc oleo foveasque hoc unguine membra.
Semen, si sumptum fuerit cum melle iugatum,
Cum mulsa bibitum lotium producit abundans.
Ore diu clausus succus si volvitur eius
Uvae non modicum poterit sedare tumorem.
Haec solet ictericos cum vino sumpta iuvare,
Illius semen colicis cum melle medetur,
Cum vino bibitum venerem semen movet eius,
Quod si manantem cupias retinere cruorem,
Urticae succo frontem line, reprimit illum.
Si supponatur cum myrrha menstrua pellit,
Si claudit vulvam matrix humore gravata
Urticae follis revocabitur illa fricata.
Pleureticos, pectus, pulmones adiuvat eius semen.’
MF 6. Arasca, elleborus albus: Elleborus calidus est et siccus In iii gradu.’ CI
‘‘Elleborum geminas species testantur habere,
Album, quod sursum purgat, nigrumque deorsum;
Vim siccam calidamque tenent et tertius illis
Est In utroque gradus,’
MF Non debet dari nisi materia digesta.’ CI
‘‘Hordea, quam dederint, contrito iunge farinam;
In succo ptisanae vel mulsa paneve coctum
Sumere praecipiunt alii, sic utile dicunt.
Elleborumque iubet In pultibus antea coctum
Aut In lente dari, sic dicit non nociturum;
Educit choleras varias et flegma per alvum;’
MF Contra arteticam podagram et ciragram ...’ CI
‘‘Elleborum geminas species testantur habere,
Album, quod sursum purgat, nigrumque deorsum;
febribus super omnia prodest
Quartanis, Purgatur tali vomitu vertigo vetusta,
Insanis, melancholicis valet atque caducis,
Saepeque curatur sumpto lymphaticus isto.
Ellebori nigri praecepit Plinius unam
Donari dragmam,
Naribus attractus sternutamenta movebit
Illius pulvis capitis pellentia morbos;’
MF Contra litargiam et epilepsiam provocetur sternutatio: ex pulvere naribus immisso vel In panno posito ad nares percusso ... Contra scabiem fiat pulvis ellebori albi bene triti uncia 1, litargiro bene trito unciae 2, oleum nucis In patella coquatur ... inungatur patiens oleo et valet multum. 44’ CI
Albagia, portulaca, pes pulli: Portulaca frigida est et humida. Viridis multe est efficacie, sicca vero non tante. Virtutem habet leniendi et humectandi et infrigidandi. Optimus cibus est febricitantibus comesta cruda vel cocta. Contra constipationem ventris coquatur cum prunis In aqua, comedat patiens pruna et portulacam et bibat aquam. Contra ragadias .i. fixuras labiorum etiam profundissimas fiat pulvis de radice portulace In terreo vase combusto et confice cum melle et inunge. Palliat etiam ragadias leprosorum. Notandum quod competenter ponitur cum diureticis sicca et viridis; quando cum diureticis, exterius apponitur.’ CI
8. Acedula, oxilapacium, rumei: Acidula,
‘‘Virtus est illi siccans et frigida valde
Tertius a medicis datus est gradus huic In utroque.
Hac fugit apposita sacer ignis et herpeta mordax.
Ulcera, quae serpunt, cohibet;
Et tumor ex oculis tritae cataplasmate cedit.
combustaque curat.
Et multum calidae dicunt prodesse podagrae,
Si fuerit foliis illius operta virentis
Aut cataplasmetur mixta contrita polenta.
Eius cum roseo succus permixtus Dicitur antiquo capitis prodesse dolori,
Qui dolor est lingua dictus cephalargia graeca.
Omne genus fluxus ventris restringere mire
Cum vino potata solet vel mansa frequenter,
Hocque modo nimium manantia menstrua sistit,
Vel si matrici tritam viridem superaddas;
Sic quoque lumbricos pellit potata rotundos,
Taliter et cunctis prodest potata venenis.
Exhilarat visus succus illius inunctos
Cum vino variis obstat potata venenis.
Affirmant istam qui secum gesserit herbam
Quod non appetat hunc letali scorpius ictu.
Auribus expressus si succus funditur eius
Adiuvat auditum mire pellitque dolorem.’
MF 9. Accetum, oxiren, oxiriun: Acetum frigidum est et siccum In secundo gradu. Penetrativam habet virtutem et divisivam ex substantia et constrictivam ex qualitatibus suis. Contra vomitum et fluxum ventris, bulliant In aceto racenum rose, tamarindi, galle et aristologie rotunde, vel aliquod eorum, et In tali aceto calido ponatur lana vel spongia, et ponatur supra stomacum si sit vomitus. Si autem sit fluxus ponatur supra renes et supra umbilicum. Valet omnino sirupus acetosus contra simplicem tertianam, et contra duplicem tertianam et ad quotidianam de flegmate salso et ad omnes acutas febres, si mane detur cum calida aqua. Quia ex aceto et melle fit oximel; quandoque simplex, quandoque compositum. Simplex autem fit ex duabus partibus aceti et tertia mellis si simul coquantur ad spissitudinem mellis. Compositum autem fit hoc modo. Accipe radices feniculi, apii, petrosilini, et contere aliquantulum, per diem et noctem iaceant In aceto; secundo die coque simul ut supra et postea cola et In aceto illo sic colato pone mel ad tertiam partem; et coque ut supra ... Sicut sirupus acetosus datur contra calidam materiam, ita oximel simplex contra frigidam materiam, quia digerit eam. Nota si acetum invenerit stomacum vacuum stringit ipsum, si plenum relaxat eum. Valet etiam contra debilitatos ex egritudine; accipe acetum et pone intus panem assum et ex tali pane bene sic madefacto unge os et labia et nares patientis et venas pulsatiles In brachio et ibi etiam supra venas liga talem panem assum In aceto madefactum. Multum confortat patientem. Valet etiam acetum contra litargiam et frenesim si fiat fricatio circa volas manuum et pedum cum sale et aceto.’ CI
10. Accride, bancia, pastinaca: Baucia calida est In secundo gradu et humida In medio primi; herba etiam que
alio nomine dicitur pastinaca. Plus competit cibo quam medicine. Virtutem habet generandi multum sanguinem et spissum; unde augmentat libidinem. Convalescentibus et melancolicis valet cruda vel cocta comesta, viridis et non sicca. Fit autem inde zinziber conditum ad coitum excitandum.’ CI
‘‘mulsa si decoquis eius
Radices, multum decoctio proderit eius,
Si potanda datur, splenis iecorisque querelis,
Lumborumque levat eadem potata dolorem.
Hanc si lacte coquas, decoctio sumpta iuvabit
Asthmaticos quamvis veteres ventresque fluentes.
Radix illius collo suspensa tumores,
Ut quidam dicunt, compescit testiculorum;
Qui pastinacam fert aut qui mandidit illam,
Dicitur a nullo serpentum posse noceri.
Si circumscalpis dentes radicibus eius,
Dicunt ingenti persaepe dolore levari.
Sic quoque feminei ventris curare tumorem
Dicunt, quo mulier quasi praegnans esse videtur.’
MF Ad digestionem confortandum.’ CI
11. Affodillus, centum capita, aillium agreiste:45
Affodili centum capita albutium. Radix magis competit medicine quam folia. Viridis melior est quam sicca. Diureticam habet virtutem. Est calidus et siccus In secundo gradu. Contra ydropisim, medium corticem ebuli et sambuci et filipendule ana ʒ iii bulliant In iiii ℥ succi affodilorum et detur contra leucoflegmantiam precipue. Contra maculam et omnem vitium oculorum accipe .... succi affodilorum .... miro modo prodest si oculi tali collirio illiniantur. Allii silvestris floribus utimur et debent colligi .... per biennium possunt servari In multa efficacia. Virtutem habet dissolvendi. Ad aperiendum vias epatis et urinales meatus fiat salsamentum similiter et distemperetur cum vino et herbarum diureticarum succo et detur. Flores allii silvestris diuretici sunt et In sirupo vel vino vel aliquo alio potu sumpti valent contra stranguriam et dissuriam. Ad provocandum menstrua .... sic coquantur allia In aqua et In tali aqua sedeat mulier usque ad umbilicum.’ CI
12. Agaricus, fungus: Agaricus calidus est In secundo gradu, siccus In tertio. Agaricus est quasi fungus et crescit circa radicem abietis et maxime In Lombardia. Sunt autem due species, aliud est femininum, aliud masculinum; femininum melius est. Femininum .... frangibile et habet quasdam tuberositates intus et quedam frustula quasi divisa. Masculinus non habet, sed est continuum .... facile pulverizatur.’ CI
Inquit filius Mesaugue .... Illud quod est melius est album velo cum
frangibile ....’ Avicenna Principaliter purgat flegma, secundario melancoliam.’ CI
Solutione educit humores grossos diversos melancolie et phlegmatis cholere rubee ....’ Avicenna Contra cotidianam ex flegmate naturali ponatur agaricus In decoccione aliqua que datur febricitanti cum aliis speciebus, ut est cum squinanti. Contra yliacam passionem ... 46’ CI
Est .... aperitivum omnium opilationum ....’ Avicenna Aliter facta purgatione si febris adhuc infestat accipe ℥ sem. agarici et ℥ 2 succi feniculi et ℥ 1 succi fumi terre et commisceantur, et hoc detur patienti ante horam accessionis. Contra dissuriam accipe saxifragam et coque In vino bono et cola et In colaturam pone agarici ℥ med. confice cum melle et oleo et patienti da. 48’ CI
Ossa fracta extrahit, malam carnem corrodit et fistulam sanat. Contra emorroydas accipe subtilissimum pulverem agarici et confice cum succo ciclaminis et oleo et calefac ad ignem et cum bombace intincto superponatur. Contra morpheam accipe pulverem predictum scilicet salis tosti, agarici, tartari, et scarificatione facta superpone pulverem. Decoctio agarici, castorei, squinanti, sene, dolorem sedat capitis factum ex abundantia flegmatis; stomacum etiam confortat; vel fiant pillule de predictis et temperentur cum succo feniculi vel absinthii et idem operantur.’ CI
13. Agrimonia, argimonia: Agrimonia.
Prima cura eius ad dolorem et vitia occulorum, herbam agrimoniam
viridem bene tere et superpone occulis — omnem livorem et inflacionem mirabiliter expellit. Contra illuxacionem agrimoniam cum axungia bene contere et fac emplastrum et superpone — omnem inflaccionem et dolorem expellit. Succus radicum pellit nebulas oculorum. Ad fetidum cancerumata agrimoniam viridem bene contrictam et superpositam ministrat sanare.’ Tractatus de herbis., Modena MS. Lat. 993 Verrucasque simul si coniungantur aceto.’ Spuria Macri. 14. Agnus castus: Agnus castus calidus est et siccus In 4 gradu. Frutex est. Cuius folia usui medicine competunt et non radices; flores etiam magis; eius flores In vere colligantur et per annum non amplius In multa efficacia conservantur. Lectus ex eo factus libidinem reprimit; quia libidinem comprimendo reddit castum hominem ut agnum. Fomententur genitalia ex aqua decoctionis eius. In succo ipsius decoquatur modicum castorei et dentur In potu. Contra gomoream flores et folia decoquantur In aceto et addito castoreo si vis; cataplasmentur genitalia. Nota quod quedam extinguunt libidinem inspissando sperma, ut semen lactuce, psillium, citruli, melo, cucumeris et cucurbite, portulaca, scariola, acetum, agresta, sumac, camphora et similia. Alia inaniendo spiritus et consumendo sperma ut ruta, maiorana, agnus castus, ciminum, calamentum, anetum. Sunt ii ista calida aperitiva, et ventositatem solvunt et extenuant. In succo agni casti, semen feniculi ʒ iii et esule ℈ iii decoquantur, mane detur cum vino calido, leucoflegmatico colatura. Fomentum ex aqua decoctionis agni casti matricis exiccat superfluitates et ipsius angustat orificium. Ad menstrua provocandum fiat fomentum ex aqua decoctionis ipsius et
centrum galli. Contra litargiam, accipe agnum castum et apium et salviam, et fiat decoctio In aqua salsa et fricetur fortitur posterior pars capitis.’ CI
15. Alacon, politricum, capillus ueniris;
Capillus veneris frigidus est et siccus tamen temperate ex substantia subtili. Virtutem habet diureticam. Contra calefactionem epatis detur aqua decoctionis eius. Plagelle etiam intincte In succo ipsius superponantur, vel etiam ipsa herba trita. Recens multe est efficacie, parum tamen servari potest. De aqua decoctionis eius et zuccaro fiat sirupus si sit etiam vitio splenis50. Cataplasmatus valet alopicie et scrofulis. Coctus cum aqua ex eo capite loto pustulas et putrefactionem mundificat. Cum vino bibi tus et veneno et humoribus ad stomacum fluentibus resistit.’ CI
16. Alapin, cepa mairina, scilla: Squilla calida est et sicca In iii gradu et alio nomine cepa marina dicitur. Virtutem habet incidendi dissolvendi et purgandi per urinam. Illa que sola reperitur nisi sit sola plantata mortifera est. Cum ponitur In medicinis de exteriori cortice et interiori proportionaliter abiici debet quia venenosa est et pars intermedia decoquatur In pasta et postea ponatur In medicinis et In oximelle. Contra quotidianam quartanam yliacam et artheticam valet oximel ex ea factum. Contra duriciem splenis et epatis decoquatur In vino et oleo et superponatur. Contra easdem causas et yliacam passionem et artheticam ponatur squilla per xv dies In vino et oleo postea decoctio fiat et coletur et addita cera fiat unguentum. Exteriores pro nimia
caliditate sunt mortifere et pro nimia frigiditate medie temperate sunt.’ CI
17. Alapsa, galla, pomum quersuus: Galla frigida est et sicca In secundo gradu. Est autem fructus quercus. Quedam reperitur grossa et levis perforata que parum valet. Alie reperiuntur In Africa et Asia et dicuntur Asiane que parve sunt et non perforate, inter quas que grossiores sunt meliores sunt. Virtutem habent constringendi. Contra fluxum ventris fiat emplastrum ex pulvere galle subtili et albumine ovi et aceto et super pectinem et renes ponatur. ... ex aqua pluviali decoctionis gallarum .... Hoc etiam fiat contra dissinteriam ... contra dissuriam. Si vitio inferiorum fiat pulvis eius cum aqua ordei iniiciatur per clistere. Contra vomitum ex vitio virtutis contentive et debilitatione, fiat decoctio pulveris gallarum addito aceto et addita aqua marina et spongia infusa ori stomaci superponatur. Contra fluxum menstruorum fiat decoctio ex aqua pluviali decoctionis gallarum et pulvis etiam ipsarum iniiciatur per pessarium cum succo solo plantaginis, vel fiat inde aliquid solidum et supponatur ei. Contra fluxum sanguinis de naribus pulvis eius cum succo sanguinarie conficiatur stuellus inde factus naribus intromittatur. Emplastrum inde factum ex pulvere gallarum et albumine ovi timporibus superponatur. Gallarum etiam pulvis superpositus vulneribus ea consolidat. Ad capillos albos denigrandos vel canos talis fit usus. Accipe gallas non ponderosas nec perforatas et decoque In oleo quousque tumescant; postea cola et exprime inter duos pannos lineos quousque desiccentur; postea dimitte desiccari, deinde
bene exiccatas tere et fac pulverem subtilem et accipe corticem nucum et tere peroptime et confice cum aqua pluviale et decoque addito pulvere illo gallarum et ex tali confectione unge capillos et barbam cum aqua calida; cave tamen ne cutis remaneat infecta et sic abluantur sepe et desiccentur.’ CI
18. Albedarug, colubrina, basilicon: ‘‘Herba, Dragonteam Graecorum quam vocat usus,
Haec eadem vulgi lingua Colubrina vocatur,
Ex quibus antiquis expertum credimus esse,
Quod queat a simili colubrina venena fugare.
Quisquis se trita radice perunxerit eius,
Tutus ab incursu serpentum dicitur esse;
Morsibus illarum cum vino sumpta medetur.
Sic etiam cancris magnum solet esse iuvamen.
fagedaenica vulnera purgat,
Si sit ei tritae cum melle bryonia iuncta;
Vulneris haec mundat sordes, syringia curat;
Succo radicis eius caligo fugatur
Et varii morbi, quos lumina perpetiuntur.
Si marcescentis illius floris odorem
Nare trahat praegnans, deponere fertur abortum.
Vel si sit radix matrici subdita trita.
Pulvis radicis eius cum melle iugatus
Tussim compescit sumptus, sedatque catarrhum
Et confert haemoptoicis;
Vulneris haec mundat sordes.
Sola sibi iuncto maculas depellit aceto.
Esse pedum vitium dicunt, cui pernio nomen
Est a pernicie membri patientis ad ipsum,
Plebs dicit mulam, solet hoc de frigore nasci,
Amne Dragonteae radices decoque tali,
Pernio deletur, si saepius amne fovetur.’
MF 19. Alagsandrum, masedonica, petrusidinum: Petrosilinum.
Calidum et siccum In fine tertii gradus.’ Ysaac Est autem duplex, domesticum – et agreste quod sinonum dicitur. Competens etiam fit salsamentum ex petrosilino domestico. Virtutem habet diureticam, Semina precipue competunt usui medicine.’ CI
Apostemata eorum curat, maxime que sunt In renibus. Menstrua provocat. Fit hydropicis iuvativum. Epar et vulvam mundificat, eorum oppilationem aperit. Cataplasmatum super pustulas scabiem et morpheam mire mundificat. Pistatum et In vulvam missum secundinam et fetum mortuum expellit. Iuvativum et periodicam febrem patientibus.
Corporis poros aperit et vias rarificat et humores extenuando cum urina et sudore proiicit. Ventositatem colice passionis dissolvit.’ Ysaac Albeston, calx uiua: Calx.’ CI
Calx viva est illa que recens est et non aqua infusa. Mundat sicca vulnera.’ Rufinus from Dioscorides. Mixta cum sevo et oleo pustulas et putrida apostemata habentes iuvat.
Vulnera et omnem incisionem bene solidat.’ CI
21. Altea, malbua, bismalua: Malva ... secundum quosdam frigida est In primo gradu humida In secundo. Apostemata maturat, duritiem relaxat et mollificat. 54’ CI
Mollificat apostemata ... maturat vulnera.’ Avicenna Althaea: ‘‘Elixata prius radix adipique terendo
Addita porcino terebinthinaeque tumores
Matricis curat, reliquosque iuvare dolores
Dicitur illius; nervos sic ipsa relaxat.
A dysentericis radicum coctio sumpta
Cum vino fluxum stringens compescit eorum;’
MF Decoctio radicis eius quum datur In potu cum vino confert difficultati urine et lapidi.’ Avicenna ‘‘Et pellit tardas haec coctio sumpta secundas.
Acri cum vino contritum semen olivo
Iungito, deformes maculas hoc unguine pelles.’
MF Quando linitur cum aceto et oleo prohibet nocumentum venenosorum vermium.’ Avicenna Terantur cum assungia porci recenti; et super tegulam calidam ponantur. Hoc autem valet contra duritiem splenis et epatis. Aqua decoctionis seminis ipsius herbe ... confert ethicis.’ CI
22. Aloe, epaticum, cicotrinum: Aloes calide et sicce complexionis est In ii gradu. Aloes ex succo herbe fit que herba suo nomine aloen appellatur. Aloes tria sunt genera, cicotrinum, epaticum, caballinum. Epaticum colori epatis assimilatur. Habet autem colorem epatis sed subnigrum. Optimum autem aloes est cicotrinum ... quod leviter frangitur ... non est fetidum, nec valde amarum ... quandoque frangibile. Aloen vero habet purgare coleram et flegma et mundificat melancoliam. Valet contra superfluitatem frigidorum humorum In stomacho contentorum. Caput a dolore relevat qui ex anathamiasi fit .i. ex fumositate stomachi. Habet etiam virtutem confortandi membra nervosa. Aloe si sepe sumatur excoriat intestina, unde opus ut cum eo misceatur mastix aut dragagantum aut bdellium. In oculis iniectus pruriginem oculorum omnino aufert. Pulvis aloe vulnera prepucii que fiunt de lavaro sanat.’ CI
23. Alphur, flos fraxini: Fraxinus calida est et sicca In ii gradu. Contra fluxum ventris ex lienteria dissuria lenitum precedents purgatione fiat fomentum ex aqua pluviali decoctionis corticis vel fungi quemadmodum fungi supra eam nascens. Pulvis etiam ipsius datus cum aqua pluviali valet:. Contra vomitum ex debilitate virtutis retentive vel humorum acumine cortex vel fungi In aceto bulliat et spongia intincta super stomacum ponatur. Valet etiam decoctio eius contra vitium splenis potata.’ CI
24. Allusal, cepa: ‘‘Non modicum sanas Asclepius asserit illas
Praesertim stomacho,
Et dicunt illas mollire salubriter alvum;
Oris foetori prosunt, fastidia tollunt;
Appositas perhibent morsus curare caninos,
Si tritae cum melle prius fuerint vel aceto;
Apponunt alii cum vino melleque coctas,
Transactisque tribus solvunt cataplasma diebus.
Femineo lacti commixtus succus earum
Pellit saepe graves infusus ab aure dolores;
His succus commixtus aquae bibitusque iuvabit
Illos, quos subitus facit obmutescere morbus.
Naribus attractus harum tantummodo succus
Humores nocuos capitis deponere cogit;
Triturasque pedum, soleae quas vel caligarum
Durlciae faciunt, succo sanabis eodem,
Cum gallinarum pingui si saepe perungas.
maculas quoque iunctus aceto
Emundare solet, si sint hoc saepe fricatae.
Mansae vel potae tardantia menstrua purgant.
Illarum succus caligine lumina purgat,
Admixtus melli;’
MF 25. Alumen, stipteria, sucarium: Alumen calidum est et siccum In 4 gradu. Virtutem habet desiccandi et
vehementer consumendi. Balneum aque aluminose confert ydropicis ...
Sal et alumen bulliant In aqua ... patiens In medio cuffe sedens. Contra cancrum: pulvis aluminis ... confectus cum vermibus inventis In pingui terra, et impositus valet. Superfluam carnem palpebrarum vel alicuius membri rodit. Pessima vulnera sicut farcinum inhibet ne corpus perambulent. Cum aceto et melle mixtum dentes infirmos confortat. Inflationes gingivarum sanat, collutum os ex aceto prius.’ CI
Species aluminis sunt plurime, sed ille que ex eis In curam medicine ingrediuntur sunt tres: scissum, humidum et rotundum.’ Avicenna Licinium etiam ex tali confectione inunctum orificio fistule immissum confert. Contra scabiem, sulfur vivum et ... alumen bulliant In aceto ...’ CI
26. Ambra, spearma ceti: Ambra dicitur esse sperma ceti. Multum valet. Contra epilepsiam, ambram pone et os de corde cervi et cornu cervinum In vase vitreo super carbones:56 et patiens recipiat fumum per nares et os. Virtutem habet confortandi. Contra sincopim fiant pillule ex ℈ i ambre et i ℈ ligni aloes et ii ℈ de osse de corde cervi; que trita resolvantur In aqua rosacea et fiant inde pillule.’ CI
27. Ambrosiana, eupatorium, 57 lilifagus: Eupatorium calidum est In primo gradu, siccum In ii; idem est quod saluia agrestis. Viride maioris est efficacie quam siccum. Valet contra universalem paralisim contra particularem. Contra ydropisim et icteritiam si fiat ex opilatione splenis et epatis, talis fit usus, ʒ ii saluie agrestis In dimidia ℥ succi apii coquatur et
detur talis decoctio. Contra lumbricos, nuclei persiccorum triti cum succo saluie agrestis valet.’ CI
28. Anabulla, titimaillus: Titimallus calidus est et siccus In iii gradu. ... modo dicendum est de illa specie que anabulla vocatur. s. v. Euforbium quod In diebus canicularibus colligitur usui reservatur.’ CI
29. Amedum, amillum: Amidum vel amilum temperate calidum est et humidum.’ CI
Amidum siccum est et frigidum.’ Ysaac Quod fit hoc modo: frumentum In aqua frigida ponatur et ibi per diem et noctem moretur et de die In diem renovetur aqua quousque videatur frumentum omnino esse putrefactum. Postmodum remota aqua optime conteritur et sic addita aqua ipsa conficitur et exprimitur per pannum. Soli exponitur usque ad aque consumptionem. Ex ordeo mundato similiter potest fieri.’ CI
Asperitatem lenit pectoris et pulmonis et solidativum est vulneris eorum. Et si cum aqua coquatur et zuccara et amigdaleo, multum valet ad tussim siccam et ad humores qui tenues sunt et a capite In pulmonem pectusque descendunt.’ Ysaac Valet contra apostemata spiritualium et tussim coctum cum aqua ordei, conditum cum lacte amlgdalarum additis penidiis.’ CI
Sepe tamen acceptum, lapidem In renibus et vesica creat. Valet autem ad reprimendos humores In oculos descendentes et ad vulnera In eis nascentia.’ Ysaac 30. Ancula alba, scabiosa: Scabiosa calida est et sicca In ii gradu. Contra scabiem valet.
Contra scabiem succus ipsius cum aceto conficiatur et oleo nucis et aliquantulum decoquatur et fiat unguentum. Contra lepram que dicitur allopicia propina succi eius ʒ iiii vel v et balneetur In aqua decoctionis eius. Contra emorroidas scabiosa et flos mustardi decoquatur In aqua et vino et fiat encatisma. Contra condilomata que fiunt quasi glandule idem fiat. Et nota quod ficus sunt interius In ano cum inflatione venarum et raro sine cirurgia curari possunt. Condilomata sunt quedam superflue interius carnes apparentes In ano quasi parve glandule.’ CI
Nam purgat pectus quod comprimit egra senectus. Emplastrata foris necat anthracem tribus horis.’ Rufinus from Urbanus. Ad auris surditatem ex sanie facta immitatur succus cum oleo In modica quantitate.’ CI
Servat pulmonem, servat lateris regionem. Intus potatur et sic virus evacuatur. Rumpit apostemata, lenit virtute probata.’ Rufinus from Urbanus. 31. Aillium: Allium est calidum et siccum In medio quarti gradus.’ CI
‘‘Sanat et appositum morsus cum melle caninos;
Pulmonis varias coctum cum lacte querelas
Potatumque iuvat vel crudum saepe comestum;
Cum centaurea Diocies dare praecipit illud
Hydropicis; Idem nefreticis elixum sumere iussit.
Cumque faba coctum capitis sedare dolorem
Dicitur, attrito si tempora perlinis illo.
Anseris huic adipem iungas tepidumque dolenti
Infundas auri, praeclare subvenit illi.
Elixum tussim iuvat et suspiria sedat;
Adiuvat incoctum pulti sumptumque tenesmon
Porcino iungens adipi si conteris ipsum
Non modicos reprimes superaddens saepe tumores.’
MF In dentibus allium contritum et superpositum dolorem minuit.’ Rufinus from Magister Salernus. Visui obest oculorum, quia desiccat ... toti etiam nocet corpori si ultra modum sumatur quia generat lepram et multa alia ut apoplexiam, maniam, etc. Allium colericis nihil nocet, et coleram rubeam cito generat, flegmaticis prodest et paraliticis. Virtutem habet dissolvendi, consumendi et expellendi venenum. Unde tyriaca rusticorum dicitur. Contra morsum venenatorum animalium accipe allia et tere et cataplasmetur. Succus etiam receptus intus discutit venenum. Locus ubi fuerit morphea scarificetur et post cum allio trito fricetur et cataplasmetur.’ CI
‘‘Clarificat raucam crudum coctum quoque vocem,
Sed magis elixum iuvat illam saepe comestum.’
MF Contra lumbricos, accipe allia, piper, piretrum, petrosilinum et succum mente et acetum et facto inde salsamento intingat paciens cibum et comedat. Ad aperiendum vias epatis et urinales meatus fiat salsamentum similiter. Contra stranguriam, dissuriam et dolorem yliorum ... Ad
provocandum menstrua, depiletur dens allii et bene mundatus ponatur In orificio matricis. Menstrua provocat, sicut dicit Constantinus. Uel Coquantur allia In aqua et In tali aqua sedeat mulier usque ad umbilicum.’ CI
‘‘Hunc ignotarum potus non laedit aquarum
Nec diversorum mutatio facta locorum,
Allia qui mane ieiuno sumpserit ore.
Praxagoras illo fuit usus cum coriandro
Et vino, causas sic curans ictericorum.
Et sic potatum dicit quod molliat alvum.’
MF 32. Acantum, semen urtice: Urtica.
‘‘Sudorem movet ex oleo decocta perunctis;
Defluvium capitis, si succo seminis huius
Ungas saepe caput, reprimi dicit Galienus.
Si quadrupes quaecunque marem perferre recusat,
Urticae foliis illius vulva fricetur,
Sic naturalem calor excitat ille calorem.’
MF 33. Anetam: Anetum calidum est et siccum In secundo gradu.’ CI
Quod si uratur fir calidum et siccum In tertio gradu.’ Ysaac
‘‘Provocat urinas, obstantia quaeque repellens.’
MF Servari autem potest per triennium In multa efficacia, melius tamen si
singulis annis renovetur. Herba vero diuretica est. Menstrua educit. Contra vitium pectoris ex frigiditate ponantur v ficus sicce vel
quatuor per noctem In succo aneti adiiciatur mane modicum vini et bulliat bene et detur colatura. Contra emorroydas ... anetum et acantum .i. semen urtice, sicca et pulveriza et facto emplastro impone. Ventris dolore prodest. Somnum provocat et mollia maturat apostemata. Singultum ex plenitudine amputat coctum In oleo et epithimatum. Anetum tortionem et inflationem mitigat.’ CI
‘‘Rodit crescentes cinis hic In vulnere carnes,
Ulcera quae serpunt et sordida vulnera curat.’
MF 34. Antera, flos rose: Rosa frigida est In primo gradu sicca In secundo. Antera dicitur scilicet flos rosarum scilicet quiddam quod interius reperitur.’ CI
‘‘Compescit sacrum, si trita apponitur, ignem,
Sic quoque, si stomachus calet aut praecordia, sedat;
Illius succum collyria plurima quaerunt.’
MF Contra ruborem oculorum si fiat punctura aliqua, valent rose cataplasmate, sed prius In aqua cocte.’ CI
‘‘Fluxum matricis cum vino stringit et alvi,
Omnes fervores superaddita trita coercet.’
MF Nota quod sirupus factus de rosis recentibus prius aliquantulum laxat, postea constringit. Sirupus factus de rosis siccis In principio et In fine constringit. Mel rosaceum, aqua rosata, zuccarum rosatum, sirupus rosatus, oleum rosaceum. Oleum rosaceum: Contra calefactionem epatis inungatur epar; contra etiam dolorem capitis ex caliditate et frigiditate frons et timpora inungantur. Contra sincopim detur cum aqua frigida. Valet contra fluxum ventris et vomitum. Pulvis eius superpositus uve humiditatem eius consumit.’ CI
‘‘Expurgat sordens vulnus repletque profundum
Et combusturis praeclare convenit ignis.’
MF 35. Anisum, ciminum dulse: Anisum, calidum et siccum In quarto gradu, alio nomine dicitur ciminum dulce. Virtutem habet dissolvendi et consumendi. Contra ventosam indigestionem et acidam eructuationem ... Valet contra indigestionem et dolorem intestinorum ex frigiditate. Contra dolorem aurium et maxime si ex humiditate fiat decoctio eius In succo pori et oleo In cortice cepulle, auribus instilletur. Ad augmentationem lactis et spermatis valet pulvis anisi sumptus In cibis vel potu. Contra livorem ex percussione et precipue si sit In facie et circa oculum, conteratur
anisum cum cimino et superponatur cura cera liquefacta. Decoctio anisi cum aliis herbis diureticis solvit opilationem splenis et epatis.’ CI
36. Apum domisdicum: Apium commune calidum est In principio 3 gradus et siccum in
medio eiusdem gradus. Cuius semen est maioris efficacie.’ CI
‘‘Illius succo si candida mica terendo
Panis iungatur, oculi sedare tumorem
Dicitur emplastri noctu superaddita more,
Sicque ferunt mammis prodesse tumentibus illam.’
MF Contra frenesim et litargiam succus apii ... inungatur caput pacientis rasum tamen prius. 62’ CI
‘‘Ventrem constringit, vomitum potata coercet,
Lymphae commixtum sibi si lungatur acetum;
Aegris amissum fertur reparare colorem,
Cruda a ieiunis fuerit si saepe comesta.
Unaquaque die vexantem corpora febrem
Cum lympha potata iuvat febris ante tremorem.
Hydropicos et splen tumidum iuvat ilia, iecurque
Si cum feniculi succo contrita bibatur.
Illius succus farris cum polline mixtus
Atque ovi lacrymo vulnus bene purgat et ulcus,
Si superaddatur emplastri more frequenter.’
MF Sunt et alie maneries apii, scilicet apium ranarum vel reninum et apium risus et apium emorroydarum. Spleneticis valde confert unde apium risus dicitur; quia melancolicum purgat humorem abundantem ex cuius abundantia fit tristitia. Ex ipsius .. sequitur scilicet letitia et inde risus. Apium emorroydarum ... emorroydas exiccat. Nota quod apium nocet pregnantibus quia virtute sua dissolvit retinacula fetus ... pregnantibus assuetantibus apio: necessario In corpore infantis putrida apostemata et putrida vulnera nascuntur.
Item, lactantes abstineant ab apio ne puer fiat vel insipiens vel epilenticus ... Nocet vero pueris; illa enim etas propter humiditatis multitudinem et virtutum debilitationem et artuum constrictionem parata est ad epilepsiam.’ CI
37. Auripimentum, arsenicum: Auripigmentum calidum et siccum est In quarto gradu. Dissolvit, attrahit et mundificat. Pueris autem detur ℈ i auripigmenti cum ovo sorbili vel cum vino vel cum lacte mulieris. Contra antiquum asma et tussim ... ponatur auripigmentum super prunas et ... recipiat patiens fumum per embotum. Contra impetiginem et serpiginem morpheam
albam, accipe libras iii saponis spatarensis et tertiam auripigmenti et distempera et fac unguentum et inunge. Ad ungues reparandos, accipe serapinum, et misce cum eo auripigmenti pulverem et oleum et ceram et inde fac emplastrum et pone super unguem. Editor does not supply source of Latin text. 38. Arracia, attriplex: Atriplex frigida est In primo gradu, humida In secundo.’ Ysaac ‘‘Attriplicem tritam cum nitro, melle et aceto,
Dicunt appositam calidam sedare podagram.’
MF 39. Arigentum uium: Argentum vivum calidum et humidum est In 4 gradu. Dissolvit et incidit et penetrat. Diutissime servatur, In vase autem solido conservatur In loco frigido. Farina lupinorum amarorum decoquatur In aceto fortissimo usque ad spissitudinem et addita ℥ semis argenti vivi extincti fiat immixtio et caput patientis ex abundantia pediculorum inungatur per discriminalia. Fumus autem argenti vivi astantibus obest quia remolliendo nervos paralisim operatur. Ore autem receptum vel auribus immissum occidit dissipando membra. Si autem fuerit ore receptum detur lac caprinum In multa quantitate et patiens fit In motu vel detur vinum decoctionis ysopi et absinthii, haec autem sunt ad salutem remedia. Ad pannos faciei post partum cum assungia gallinacea argentum vivum et cerusa conficiatur, ex hoc facies inuncta clarificatur et dealbatur. Virtutem habet dissolvendi penetrandi et consumendi et mundificandi. Extinguitur autem cum saliva et fricatur cum cinere et saliva. Contra scabiem et pruritum oleo nucis parum calefacto admisce acetum, deinde vero litargirium et cerusam pulverizatam si habeas In eadem quantitate bullias ad spissitudinem mellis et illis refrigeratis impone argentum vivum et commisce et usui reserva.’ CI
40. Asufetida: Assa fetida calida est et sicca In 4 gradu. Gummi arboris est. Quanto fetidior tanto melior. Virtutem habet dissolvendi attrahendi consumendi. Asmaticis ex humida causa laborantibus maxime prosunt,
vel cum sirupo violaceo. Patientibus In pectore ... Contra ... quartanam febrem ... Splenem mollificat. Contra paralisim et podagram artheticam et epilepsiam et contra omne vitium ex frigida causa ...
epilepsia vitio capitis ...’ CI
41. Aroistoloia longa, aroistolola rotunda: Aristolochia MF, Aristologia CI, diverse sunt species, longa et rotunda.’ CI
‘‘Omnes vim calidam siccamque leguntur habere,
In primo vis sicca gradu fervensque secundo.
Pestiferos morsus cum vino sumpta rotunda
Curat et assumptis prodest sic hausta venenis;
Hocque modo tardas educit sumpta secundas;
frigora sumpta repellit;
Quodlibet infixum superaddita trita repellit,
Vulnera cum mellis purgatque repletque liquore;
Sic etiam spasmis super omnia subvenit hausta;
Et ventris nimium sic mitigat illa dolorem;
Et sedat diram sic saepius hausta podagram;
Si mixta potatur aqua; febresque malignas
Hoc potata modo fertur compescere mire.
Daemonium fumus depellere dicitur eius;
Fistula curatur huius radicibus herbae,
Si bene purgatis eius loca concava farcis;
Singultus sumpta sedari dicitur illa.
Omnia longa potest quae dixi posse rotundam.’
MF Rotunda magis competit medicine. Radix In autumno collecta et exiccata
per biennium servatur In multa efficacia. Et nota quod omnes herbe quarum radices competunt medicine tunc debent colligi quando adsunt flores ... folia vero In tempore productionis florum ... Virtutem habent consumendi et expellendi venenum. Ad expellendum fetum mortuum et pecus mortuum coquatur radix In vino et oleo et fiat fomentum iuxta femur. Pulvis eius mortuam carnem leviter corrodit seu In vulnere seu In fistula. Potata cum pipere et mira, sordiciem parturientium mundificat. Rigorem febrium ... amputat si cum aqua bibatur.’ CI
42. Artamesia, mater herbarum: Arthemisia que mater herbarum dicitur calida est et sicca In quarto gradu.’ CI
‘‘Praecipue morbis muliebribus ista medetur:
Menstrua deducit eius decoctio sumpta,
Hocque facit, matrix si saepe fovetur eadem,
Vel si cruda mero sociata terendo bibatur,
Aut si trita virens super alvum nocte ligetur.
Affirmant quidam, quisquis gustaverit illam,
Quod nullo valeat nocuo medicamine laedi,
Et quod eum morsu non appetat ulla ferarum.
Succus ad hoc eius cum vino proderit haustus.’
MF Contra tenasmon ex frigiditate recipiat patiens fumum colofonie per anum, posite super carbones, deinde calefaciat arthemisiam supra testam et calefacta ponatur super lapidem molarem et desuper sedeat infirmus. Folia eius magis competunt usui medicine quam radices, viridia magis quam exiccata. Per annum possunt servari. Valet
contra sterilitatem factam ex humiditate, nam si ex siccitate esset, obesset. Prodest tamen magis si balneetur In aqua ubi cocta sit arthemisia et folia lauri. Contra glandulas que nascuntur iuxta anum ... ponatur pulvis arthemisie et marubii. Contra emigraneam et cephaleam detur ... cum vino decoctionis arthemisie.’ CI
43. Athanasia, tanesetum: Fluxum constringit ventris, muliebria sistit,
Sanguinei sputi causas abstergit et undas,
Fortiter exsiccat athanasia sanguine nares.’ Otho Cremonensis 44. Athasar, polem regale: Pulegium calidum est et siccum In tertio gradu.’ CI
‘‘Sicque venenatis serpentum morsibus obstat;
Obstat serpentum cum vino sumpta venenis.
Aut aliquo casu subito defecerit aeger,
Quod solet a doctis medicis malefactio dici,
Pulegium valido tritum iungatur aceto,
Naribus aegroti sic apponatur, odore
Solo confestim dicunt relevare iacentem.
Cum vino nigram choleram potata repellit.’
MF Gargarismus factus ex aceto decoctionis pulegii et ficuum siccarum humiditatem uve et gingivarum desiccat.’ CI
‘‘cum vino sumpta tepenti,
Et sic urinam compellit reddere largam;
Menstrua deducit cum vino sumpta tepenti.’
MF Vinum decoctionis eius contra dolorem stomachi et intestinorum ex
frigiditate vel ventositate.’ CI
Gingivas sicci pulvis confirmat et usti.’ MF Crispelle etiam facte ex pulvere eius et subtili farina et aqua ad eadem valent. 69’ CI
45. Auansia, gairiofilata: Gariofilata herba est que multa habet nomina. Dicitur enim pes leporis, sana munda, avancia et herba benedicta.’ Rufinus himself. Gariofilata vel gariofilatum calida est et sicca In secundo gradu. Efficaciam habet maiorem secundum folia quam secundum radices. Virtutem habet dissolvendi, consumendi, et aperiendi. Ad menstrua provocanda fiat fomentum ex vino decoctionis eius. Contra colicam passionem ... Ad confortandum digestionem et dolorem stomaci et intestinorum ex frigiditate et ventositate detur vinum decoctionis eius. Dicitur autem gariofilata quia habet odorem simile gariofilis ... vel effectum.’ CI
46. Auellana, nux parba: Avellane ... plus nucibus sunt nutritive. Inflationem In ventre generant, maxime si cum interiori cortice comedantur. Que interiori cortice ablato fiunt ... utiles antiquam habenti bus tussim, precipue si pistate vescantur cum melle. Cum veteri adipe ursi vel suis allopitiosis sunt iuvative, locisque denudatis capillos revocant. Quod si ex eo cataplasma feceris cum cepe et sale et melle morsui rabidi canis proficiet.’ Ysaac 47. Auena: Auena vires habet leniter relaxantes. Et ad omnem tumorem facientes, mollit duricies. Ideo ad egilapas farina eius cataplasmatis coniuncta congrue facit.’ CI
48. Auricula muris: Auricula muris, illa quam nominavit Diascorides extrahit spinos et furculos. Eius sternutatio mundificat cerebrum. Confert epilepsie bibita.’ Avicenna 49. Aurum: Aurum temperatius est quolibet metallo. Aurum de vena terre fit per excoctionem et In decoctione quod superfluum ab auro separatur cathimia dicitur seu spuma auri. Valet etiam contra elefantiam et cardiacam passionem et sincopim splenem et infrigidatorem stomachi. Potest etiam dari ... semel vel bis In septimana, In cibo vel potu. Valet ad preservationem timentium lepram. Pulvis vero cathimie more collirii vel simpliciter oculis impositus maculas oculorum corrodit. Eorum que confortant, alia confortant membra reparando tantum spiritus ut aromatica, alia restaurando membra, ut cibus et potus, alia relaxando, ut medicine laxative, ... alia confortant depurgando superfluitatem que opprimendo membra debilitabat. Depurando valet superfluitatem humorum et abstergendo.’ CI
50. Balanon, glans: Glandes frigide sunt In primo gradu, sicce In secundo.’ Ysaac Glans frigida stiptica est et sicca et siccitas ipsius est In secundo
gradu. Folio preterea glandis coherere faciunt plagas cum teruntur et pulverizantur desuper.’ Avicenna Valet ad fluxum sanguinis.’ Ysaac Constringit et confert dysenterie et ulceribus intestinorum et fluxui sanguinis et multiplicat urinam. Prohibet ... quum aduritur et administratur.’ Avicenna Capitis dolorem faciunt propter earum fumum In stomacho atque diafragmate clausum.’ Ysaac 51. Balsamum: Balsamus arbor est ... Circa Babiloniam reperitur. Opobalsamum succus balsami est ... est calidus et siccus In secundo gradu. Sed si parum opobalsamum ponatur In palato, cerebrum ita calefacit. Est ergo eligendum sic, purum opobalsamum est citrinum et multum clarum. Est autem alia probatio: pone aquam In aliquo vase et pone opobalsamum In illa aqua, postea move cum aliquo ligno, si sit sophisticatum, vel terbintine additum, turbatur. Si sit purum opobalsamum, non turbatur.’ CI
52. Barba filicana, plantago maigheor: Plantago MF, Arnoglosa CI.
Frigida est et sicca In secundo gradu. Utilis est ad desiccandum vulnera et mundificandum putredinem eorum.’ CI
‘‘nimis humida vulnera siccat,
Si superaddatur cum melle, et sordida purgat,
Cum sale sicut olus si iuncta coquatur aceto,
Ventrem restringit nimium sic mansa fluentem.
ert haemoptoicis hic opem, si saepe bibatur
Per se, fortior est si sit coniunctus aceto;
Sicque iuvat phthisicos. Stringit manantem superaddita trita cruorem.
Ovi cum lacrymo mire medicatur adustos.
Sola canis morsum curat. ferturque iuvare caducos.
Sordida purgabit bene vulnera quaelibet oris,
Ore diu tentus si succus volvitur eius,
... succus
Et ... sedabitur et sacer ignis.
Saepius hanc ipsam si dentibus atteris herbam,
Gingivas reprimet tumidas et sanguine plenas,
Sicque solet dentis compescere saepe dolorem.
Succus cum lana matrici subditus eius
Stringit manantem nimium siccando cruorem.
Vesicae renumque iuvat potata dolorem.
Dicunt non nasci scrophas gestantibus eius
Radicem collo suspensam, vis sibi tanta est.
Radices eius tres contere, iungito tritis
Vini tres cyathos et aquae fac sit modus idem,
Haec nondum tremulo potanda dabis febrienti,
Sic pelles febrem, cui dat lux tertia nomen,
Bis binae quoque quartanis prodesse putantur
Cum totidem vini cyathis si dentur et amnis.
Si porcina vetus axungia iungitur illi,
Sedabit duros istud cataplasma tumores.
Eius potatum depellit sperma secundas.
Si via longa pedum movet, ut fit saepe, dolorem,
Acri cum vino superaddita trita iuvabit.’
MF 53. Barba sina: Barba hyrcina.
Immo frigiditas eius est In fine primi et siccitas eius est vehemens perveniens ad tertium. Est stiptica usque ad terminum. Folia eius cum exsiccantur consolidant et conferunt ulceribus antiquis. Eius flos In omnibus illis est fortior. Flos et folia et radix eius quodcumque fuerit cum bibitur cum aqua ordei ulceribus pulmonis confert. Confortat stomachum et prohibet effusiones materierum ad ipsum. Est fortior medicina ad ulcera intestinorum quum bibitur; flos eius proprie aut succus eius cum vino ad fluxum sanguinis ex matrice In modum emplastri superpositus aut bibitus.’ Avicenna 54. Barba siluana: Buglossa.
‘‘Lingua bovis graeco sermone Buglossa vocatur,
Haec choleram rubeam nimio fervore perustam
MenstruPurgat, cum vino fuerit si sumpta frequenter.
Cardiacum, cholerae quem fecit copia nigrae,
Consimili potata modo curare valebit.
Vim memorem cerebri dicunt servare periti
Vinum potatum, quo sit macerata Buglossa.’
72MF 55. Barba Iouis, semperuiua: Semperviva dicitur barba Iovis ... frigida est In iii gradu, sicca in
primo.’ CI
(s. v. Acidula):
‘‘Dicimus Acidulam, quam Graecus dicit Aizon;
Sic dici credunt, sapor illi quod sit aceti.
Crescit arenosis In pratis et secus amnes,
Hanc avide quidam comedunt In tempore veris
Expertumque ferunt, sibi quod fastidia tollat,
Altera vero minor species est istius herbae,
Quam Sempervivam dicunt, quoniam viret omni
Tempore, Barba Iovis vulgari more vocatur;
Esse refert similem praedictae Plinius istam,
Nec minus hanc cunctis praedictis posse iuvare,
Virtus est illi siccans et frigida valde
Tertius a medicis datus est gradus huic In utroque.
Hac fugit apposita sacer ignis et herpeta mordax,
Et tumor ex oculis tritae cataplasmate cedit.
Ulcera, quae serpunt, cohibet combustaque curat.’
MF Contra usturam ignis vel aque ...’ CI
‘‘Et multum calidae dicunt prodesse podagrae,
Si fuerit foliis illius operta virentis
Aut cataplasmetur mixta contrita polenta.
Omne genus fluxus ventris restringere mire
Cum vino potata solet vel mansa frequenter,
Hocque modo nimium manantia menstrua sistit,
Vel si matrici tritam viridem superaddas.’
MF 56. Bardana no lapa: Bardana ... alio nomine dicitur lapa inversa alii lappa maior. Prima cura eius est contra morsum chanis rabidi. Radicis ipsius et modico salis bene contere et superpone, mirabiliter sanat. Contra omnes fetidas aqua decoctionis foliorum eius sepe adiunge fetidis. Item, hec herba decocta addito modico salis nigri et axungiaet piculaet aceto omnia simul fac unguentum et superpone et sanabitur cito.’ CI (Modena) 57. Branca ursina: Calida est et humida In primo gradu. Contra frigida apostemata utilis est usus eius hoc modo: folia conterantur cum assungia porcina veteri et superponantur. Contra ... ariditatem nervorum fiat unguentum ex branca ursina contrita et macerata diu In oleo, colature addatur cera et fiat unguentum contra predicta.’ CI
58. Beta & pleta, cicula: Sicla, quam vulgus blitam appellat. Calida et sicca In primo gradu.’ Ysaac Sicla. Ex aqua eius cum felle gruis fit caputpurgium et delet torturam et valet ad ulcera narium; et eius aqua tepida distillatur In aurem et sedat dolorem. Succus eius et decoctio foliorum eius ... confert alopitie ... et interficit pediculos. Folia eius bona sunt decocta adustioni ignis et conferunt impetigini lenita cum melle.’ Avicenna Que tamen si In aqua coquatur et condiatur cum aceto et obsomagaro
carui vel oleo omphacino vel amygdaleo fit digestioni facilis ... maxime si fit de grossis humoribus et viscosis.’ Ysaac 59. Bilonia, molena: Tapsus barbassus. Etiam emorroidas sanat. Frigida est et sicca. Viridis valet, sicca minime. Virtutem habet constringendi et consolidandi. Contra emorroidas ... ex vino decoctionis eius et vinum etiam ano infundatur et herba cataplasmetur ... multotiens.’ CI
60. Bolus Armenicus: Bolus frigidus est et siccus In secundo gradu ... dicitur bolus Armenicus. Virtutem habet constringendi. Confice pulverem boli cum succo plantaginis ... Est autem eligendus qui rubeus est ... aliquantulum frangibilis. Per os detur vel iniice per clistere ... si fuerit ex inferiori intestino per anum, si ex superiori per os.’ CI
61. Borax: Borax calida est et sicca In quarto gradu. Est autem gumi cuiusdam arboris. Virtutem habet mundificandi, abstergendi et attrahendi. Borax est eligenda que alba est et lucida et dura. Ad faciem clarificandam et pannum removendum ... pulvis eius conficiatur cum aqua rosacea et facies illiniatur ... conficiunt mulieres cum melle ... conficiunt ... unguentum ex gallinacea assungia cum pulvere boracis ... In ii ℥ aque rosacee possunt poni iii ℈ boracis, In i libra mellis ponatur ℥ i boracis.’ CI
62. Bursa pastoris: Bursa pastoris. Quia fluxum sanguinis e naribus sistit. Valet contra fluxum sanguinis e naribus.’ CI (Modena) 73
63. Bitonica: Betonica calida est et sicca In tertio gradu.’ CI
‘‘Urinas potata ciet, lapidesque repellit;
Hydropicos siccat cum vino melleque sumpta.
Betonicae pulvis cocto cum melle iugatus
Empicos, tussimque iuvat, suspiria sedat,
Et stomachi varios sumptus iuvat ille dolores,
Si febrit ex calida, cum vino si febris absit.
Cum mulsa bibitus idem pulvis movet alvum.
Cum sale contritis foliis cataplasmate facto
Vulnera curabis, fuerint quae facta recenter;
De foliis eius elixis fit cataplasma
Utile non modicum variis vitiis oculorum;
Restringit lacrymas oculorum mansa vel hausta,
Hac etiam caligo solet metuenda repelli,
Aequo cum ruta fuerit si pondere iuncta
Et sic cum lympha sumatur trita tepenti,
Sic oculis nocuus sanguis per subtiliora
Dicitur expelli, sic lumina libera reddi.
Uncia Betonicae socianda quaterna vetusti
Cum vini cyathis tribus, his sint addita grana
Viginti septem piperis, simul haec bene trita
Haustaque purgabunt renes, pellentque dolores.
Splen iuvat illius decoctio sumpta iecurque.
Unaquaque die febre si vexabitur aeger
Uncia iungatur plantaginis una duabus
Betonicae, sic cum tepida contrita bibantur,
Antea quam febris praenuncia frigora fiant.
Cum mulsa bibltus prodest pulvis foliorum
Ruptis atque steras potus levat iste cadentes,
Uncia Betonicae cum vino sumpta tepenti
Ictericos curat, cum mulsa menstrua solvit.’
MF 64. Balsamita: Sisimbrium calidum est et siccum In iii gradu. Contra reuma capitis ex frigiditate fiat sacellatio super caput ex ipsa herba calefacta In olla rudi sine aliquo liquore. Idem valet semen contra dolorem ex ventositate In superficie alicuius partis corporis. Contra ... yliacam passionem ... Virtutem habet diureticam.’ CI
65. Burneta: Sorbastrella calida est et sicca.’ CI (Modena) 66. Bibolica vel biliria: No Latin.
67. Butirum: Butyrum. Calidum est et humidum In primo. Est maturativum resolutivum mollificativum. Est sedativum dolorum interiorum. Linitur ex eo
corpus ... et nutrit et impinguat. Confert vulneribus nervorum et implet ulcera et purgat ea. Linitur ex eo caro gingivarum infantium et fit facilis ortus dentium. Confert tussi sicce et frigide. Et similiter In pleuresi et peripneumonia et sputum facit facile et maturat. Prohibet sputum sanguinis.’ Avicenna 68. Calamentum (vel calamentum maighis): Nepeta.
‘‘Herbam, quam Nepetam vulgari more vocamus,
Hanc medici graeco Calamenti nomine dicunt,
Sicca calensque sibi vis est et tertius illi
Est In utroque gradus. Cum mulsa sicca tepenti
Sumpta solet totum sudore resolvere corpus;
Ex oleo, quo sit decocta, perunge fricando
Illum, venturae metuit qui frigora febris,
Non frigus tantum sed febrem saepe repellit;
Illi, qui sciasim patitur, coxae superadde
Contritam viridem, fertur comburere pellem
Et sic humores siccando fugare dolores;
Appositu potuque suo cito menstrua purgat.
Serpentum morsus superaddita trita nocere
Non sinit, et pellit cum vino sumpta venena.
Potus et iniectus lumbricos enecat eius
Succus et In membris vermes necat omnibus ipse,
Si mel iungatur huic cum sale plus operatur.’
MF Sucus eius auribus distilatus vermes occidit.’ Rufinus from Copho. ‘‘Si bibit hanc praegnans aut tritam subdit, abortit.
cum vino curat anhelos,
Asthmaticos medici quos graeco nomine dicunt,
Et iecoris morbos cum vino mitigat hausta;
Compescit stomachi cum vino sumpta dolorem.
Tollere singultum cum vino dicitur hausta.’
MF 69. Ciclamin, malum terre: Ciclamen calidum est et siccum In tertio gradu, quod et cassamus et panis porcinus dicitur et malum terre alio nomine appellatur, Habet virtutem dissolvendi consumendi et attrahendi. Contra apostema ex frigida causa, quod non possit rumpi spissitudine cutis, pomum ipsum conteratur et In oleo bulliat et calidum superponatur aut per exteriora aut interiora purgabitur. Contra fistulam, tenta de radice facta imponatur ... Pulvis eius carnem superfluam corrodit. Debet autem circa finem autumni colligi ... potest per triennium In magna efficacia servari.’ CI
70. Cameactis, ebulus: Ebulus calida est et sicca. Alio nomine dicitur cameactus. Habet virtutem consumendi dissolvendi et purgandi principaliter fiegma. Balneum factum ex aqua salsa decoctionis ipsius herbe valet arthetice et leucoflegmantie. Succus turionum. Contra ... arteticam, podagram et ciragram, detur succus radicis eius cum pulvere esule addito zuccaro. Vel pulvis radicum eius cum suco feniculi. Contra tumorem extremitatum fiat fomentum ex aqua salsa sed In decoctione radicum eius et turionum et totius herbe.’ CI
71. Cinoglosa: Lingua canis herba est que alio nomine dicitur cynoglossa.’ Modena 72. Cinis omnis: Cinis. Omnis est abstersivus exsiccativus. Cinis lignorum stipticorum ... retinet sanguinem.’ Avicenna 73. Citonalens: No Latin.
74. Conconidum: Laureola calida est et sicca In tertio gradu. Frutex est cuius semen vel fructus usui competit medicine, cuius semen coconidium dicitur. Virtutem habet principaliter purgandi flegma et coleram.’ CI
Virtutem habet dissolvendi et purgandi crossos humores, precipue flegmaticos. Principaliter purgat flegma et coleram innaturalem, citrinam et vitellinam ... unde cottidianarie et tertianarie nothe valet.’ Rufinus from Alexander & Maurus. Acuatur inde benedicta vel ieralogodion ad flegma purgandum, oximel vel trifera saracenica; ad purgandum coleram ad plus In quantitate ℈ 5 addito mastice vel gumi arabico vel bdellio ad repressionem acuminis medicine. Movet per superiora et inferiora. Pulvis coconidii diu buliat In oleo et ex tali oleo inunge pectinem et renes contra stranguriam dissuriam et propter tenasmon ex frigido et glutinoso humore adherente intestinis. Auribus immittatur propter surditatem. Fiat suppositum ex bombace In eodem intincto. 77’ CI
75. Codion: Papaver.
‘‘Ex huius teneris opium faciunt capitellis;
Sunt, qui contundunt cum lacte suo capitella,
De quibus expressum siccant In sole liquorem.’
MF Cuius duplex est maneries, album scilicet et nigrum.’ CI
‘‘Tres illi tribuunt species: flos unius albus,
Alterius roseus, rubeus pallensque minoris
Flos est, hanc vulgo dicunt agreste Papaver.
De specie vero, roseos quam gignere flores
Dixi, conficiunt oleum de semine tunso
Non modicum gustu iocundum somniferumque.
Tertia, cui flos est rubeus semenque nigellum,
Praestat, si bibitur, reliquarum more soporem.
Elixatura tepida cuiusque harum
Aeger si foveat faciem, vel si bibat illam,
Optatum capiet, nisi sit mors proxima, somnum.
Sperma nigri bibitum cum vino stringere ventrem
Dicitur, hocque modo fluxus inhibet muliebres.
Pondere denarii debent haec semina sumi,
Nam plus letargum vel mortem saepius infert.
De foliis eius tritis factum cataplasma
Eximie fauces dicunt curare tumentes,
Quosque vocant sacros extinguere dicitur ignes.
Frigore vel cantu, potuve, clbove, vel aestu
Aspera si fuerit vocalis reddita vena,
Apposito tali fiet medicamine lenis.
Hoc quoque femineo cum lacte crocoque subacto
Ungendo calidam poteris sedare podagram.’
MF Ad somnum provocandum fit emplastrum de semine utriusque papaveris, vel alterius cum lacte mulieris, vel albumine ovi circa timpora. Contra calefactionem epatis et calida apostemata In principio semen papaveris vel ipsa herba trita conficiatur cum oleo rosaceo et superponatur. Contra siccitatem membrorum ut est In ethica febre et In aliis, oleum violarum calefiat aliquantulum et pulvis seminis papaveris albi conficiatur cum eo et fiat inunctio spine per totum. Contra siccitatem pectoris et consumptionem membrorum diapapaver quod ex eo fit principaliter valet vel fiat electuarium de succo liquiritie gumi arabico dragaganto ana et de semine papaveris albi In quantitate aliorum predictorum et conficiatur cum sirupo.’ CI
76. Cornu serui: ‘‘Sed prius exuri sic ignibus illud oportet:
Partes ad minimas Cornu frangendo redactum.
Si dentifriciis mixtum sit, plus operantur.
Quisquis habet dentes morbo graviore dolentes.
Collyriis etiam miscetur pulvere facto,
Rheumata quae sistunt, ulcusque iuvant oculorum.
Quod simul est ustum, veluti quoque cadmia lotum,
Utile subscriptis potu et medicamine notum est:
... haemoptoicisque ...’
Spuria Macri 77. Cauda purcina: Paucedanum calidum est et siccum. Herba est que alio nomine feniculus porcinus dicitur. Per annum servatur. Habet virtutem diureticam. Contra opilationem epatis et splenis stranguriam dissuriam. Cataplasmata renibus et pectini.’ CI
78. Caulis ortentis: Caulis frigidus et siccus In primo gradu. Qui duplex est, est quidam similis blitis, et est qui vocatur canabit.’ Ysaac ‘‘Caulis romana, Graecorum Brassica lingua
Dicitur; hic quamvis passim nascatur In hortis,
Est tamen illius ad multa salutifer usus.
Vulnera non tantum curare recentia Caulem
Ipsemet affirmat, sed quamvis inveterata,
Et cancros etiam; loca sed prius amne lavari
Praecipit, aut vino tepido, sic denique crudum
Unaquaque die bis tritum apponere Caulem.
Hordea quam dederint Cauli miscere farinam
Idem praecipit, rutam quoque cura coriandro
Et sale permodico, sic omnia mixta terendo
Apponi dirae docuit cataplasma podagrae.
Illius urinam, fuerit qui Caulibus usus,
Causis nervorum calefactam censuit aptam;
Omnes confirmant caligine lumina tergi,
Eius, qui viridi vescetur Caule frequenter.
Acri non scissum si iungis alumen aceto
Et Caules, sic ut corpus redigantur In unum.
Cuncta terendo diu potes his compescere lepras,
Et plures alias maculas his saepe perungens.
His etiam crines poteris retinere fluentes.
Dicitur et testes istud curare tumentes
Et varios morbos, genitalia quos patiuntur,
Et melius si praedictis faba cocta iugatur.
Cum fenugraeco si tundas hunc et aceto,
Et super artet icos apponas ista dolores,
Multum subvenies illis, vitiisque podagrae
Non modicum poterit istud cataplasma mederi.
Fit cinis ex siccis Caulis radicibus ustis,
Subditus hic uvam relevat siccando iacentem.
Assumptus crudus, sic ut tingatur aceto,
Splen reprimit tumidum; semen depellit abortum,
menstrua purgat; Si multum coquitur, restringere dicitur alvum.
Uncto cum veteri Caulis cineres bene triti
Prosunt ad veteres lateris coxaeque dolores.’
MF 79. Celedonia: Celidonia calida est et sicca In quarto gradu.’ CI
‘‘Florentis succus cum melle coquatur In aere
Igne levi, spumam donec proiecerit omnem ...
Utilius nullum dicunt oculis medicamen,
Quos caligo nocet, si sint hoc saepe peruncti.
Dentis, ut affirmant, prohibet contrita dolorem.’
MF Contra dolorem dentium ex frigida causa radix aliquantulum trita inter dentem dolentem et alium dentem supposita vel superposita teneatur.’ CI
Centaurea calida est et sicca In 4 gradu. Habet autem virtutem
diureticam attractivam et consumptivam. Est autem centaurea maior que maioris est efficiacie et est minor que minoris est efficacie. Centaurea maiorem habet efficaciam secundum folia et flores. Cum incipit flores producere debet colligi ... per annum In magna efficacia servatur.’ CI
‘‘Fomento nervis eadem medicabitur aegris,
Illius succus deducit menstrua sumptus,
Pellit abortivum.’
MF Contra splenis et epatis opilationem renum et vesice stranguriam et dissuriam valet vinum decoctionis eius. Unguentum etiam confectum ex pulvere eius vel ex succo vel oleo addita cera contra splenem valet. Contra vermes aurium iniiciatur succus eius cum succo pororum mixtus In aurium concavitate. Ad maculam fiat colirium de pulvere eius et aqua rosacea, hoc multum valet. Succus eius cum melle mixtus oculorum clarificat obscuritatem. Ad splenis et epatis duriciem fiat sirupus hoc modo, In succo centauree coque radices feniculi apii et petrosilini et cola et addito zuccaro fiat sirupus.’ CI
81. Cerefolium: ‘‘Est cerefolio vis acris et ignea valde.
Appositum cancris tritum cum melle medetur.
Cum vino ciet urinas et menstrua purgat.
Virgine cum cera vetus huic axungia mixta
Non modo parotidas verum quoscunque tumores
Curat vel reprimit, si saepius hoc superaddas.
Intinctum valido si manducetur aceto
Saepe solet vomitum ventremque tenere solutum;
Illius elixatura vertigo fugatur,
Si caput hac tepida patientis saepe lavetur,
Herbaque temporibus et fronti cocta ligetur.’
MF 82. Cerusa: Cerusa frigida est et sicca In secundo gradu. Cerusa flos plumbi ... appellatur. Habet autem cerusa virtutem mundificandi et abstergendi superfluitates. Fit autem sic: accipe laminas plumbeas ... et imple vasa terrea ... vasis tamen prius impletis aceto fortissimo ... super orificium vasis ... suspende laminas plumbeas ... et invenies quasdam tuberositates et mucillagines circa plumbum ... illas vero cum cultello abrade ... Notandum quod illi qui faciunt cerusam sepius incurrunt paralisim apoplexiam et epilepsiam et artheticam propter frigiditatem aceti dissolventem et mortificantem.’ CI
Valet ad sananda vulnera et bonam carnem creandam et superfluam carnem rodendam.’ Rufinus from Copho. 83. Cotilodion (vel cimbulairia, umbilicius ueniris): Contilidon herba est que alio nomine dicitur fasem alii cimbalaria alii umbelici veneris.’ Modena 84. Citragha: Mellissa que herba citraria dicitur alio nomine dicitur herba cytria et urtica citrina sive cedraria calida est et sicca In secundo gradu. Viridis et sicca est multa efficacie ... per annum servatur. Habet autem virtutem dissolvendi confortandi et consumendi et extenuandi. Similem habet efficaciam maiorane et contra easdem causas
similis fit usus. Mellissa In vino et oleo decocta et cataplasmata duriciem splenis et epatis relaxat et solvit. From chapter re maiorana Naribus appositus cerebrum confortat. Folia et flores In testa calefacta et In sacello posita loco dolenti stomachi ex ventositate solvit quia eventationem operatur. Superposita capiti valet contra reuma factum ex frigida causa. Re Mellissa Decoctio ipsius magis provocat menstrua. 81’ CI
85. Cinamomum: Cinamomum id est canella calidum est In tertio gradu, siccum In secundo. Bonum per x annos potest servari. Contra debilitatem stomaci et digestionem debilitatam ex frigiditate detur pulvis subtilis cinamomi cum pulvere carui In cibis. Ad oris aromaticitatem commasticetur. Contra corruptionem gingivarum fiat lotura earum ex aqua salsa et fricentur bene et scarificentur bene ut sanguis exeat et humiditates putride inde fluant. Postea pulvis valet. Contra cardiacam passionem detur pulvis eius. Ex aromaticitate habet virtutem confortandi cerebrum ex glutinositate consolidandi. Est autem conglutinativum et consumptivum. Duo sunt genera cinamomi, grossum et spissum, et subtile et non spissum. Quod grossum est In medicinis ponendum est vomicis. Quod subtile est In aliis medicinis. Competenter etiam In salsamentis ponitur ad appetitum provocandum ex superfluitatibus impeditum hoc modo: cum petrosilino salvia et modico aceto et pulveribus predictis fiat salsamentum. Cinamomum tussim ex grossa humiditate et catarrum curat. Ydropysim
timpanitem ac morsum reptilium curat. Coliriis mixtum superfluitatem oculorum siccat.’ CI
Stringit, aqua gelida bene si contrita bibatur.’ MF 86. Ciba pirum: Sulphur calidum est et siccum In ii gradu. Contra asma ... et aquis mollificativis et digestivis ... detur pulveris eius ℈ iii cum ovo sorbili. Aliter accipiat patiens fumum eius ... Si fiat asma ex siccitate nullo modo fiat. Contra paralisim podagram arteticam epilepsiam fiat unguentum ex ... et pulvere sulphuris et ellebori albi In fine et de eo ungatur ... Contra scabiem ... mane addito sulphure trito et oleo nucis fiat unguentum.’ CI
87. Colafonium: Colofonia calida est In ii gradu sicca In primo. Est autem gummi cuiusdam arboris quae In multa quantitate In Grecia reperitur, unde pix greca dicitur. Eligenda est nigra et que interius est lucida. Virtutem habet calefaciendi et a gummositate conglutinandi. Contra dissinteriam fiat subfumigium ex pulvere eius super carbones posito. Contra tenasmon ... ex colofonia etiam fiat suffumigium inferius. Contra asma ... accipiat patiens fumum per os et inclinet caput; facit proiicere flegma In magna quantitate. Ad pilos de facie removendos ... accipe obolos iiii colofonie, obolum i masticis ... et resolve In vase terreo ... et cola super aquam frigidam. Collige deinde et malaxa manibus ... cum autem volueris pilos tollere resolve ad ignem parum et cum aliquantulum infrigidabitur pone super faciem per
i horam vel ii, postea remove pilos ipsos ... et cum ponis super locum parum cum digito madefacto preme ut melius adhereat et pilos extrahat. Tale emplastrum durat per duos annos.’ CI
88. Colocindida: Coloquintida calida est In tertio gradu sicca In secundo. Coloquintida pomum est cuiusdam arboris vel fruticis nascentis In transmarinis partibus circa regionem Jerusalem que et cucurbita alexandrina alio nomine nuncupatur. Habet medullam semen et corticem. Purgat autem principaliter flegma, secundario melancoliam. Contra splenis et epatis duriciem detur succus feniculi decoctionis interiorum coloquintide. Que autem sola reperitur mortifera est. Medulla vero potissima est usui medicine, semen secundario, cortex autem nullam habet efficaciam, vel modicam. Potest autem servari per vi annos. Virtutem habet dissolvendi et consumendi ex amaritudine, virtutem etiam diureticam. Valet eodem modo ad scabiem vetustissimam. Contra dolorem dentium fiat gargarisma ex aceto decoctionis interiorum coloquintide. Contra lumbricos pulvis eius cum melle confectus patienti offeratur. Pueris emplastrum ex pulvere eius et succo absinthii circa umbilicum fiat. Ad vermes aurium iniiciatur pulvis eius cum succo persicarie. Ad emorroydas coquatur oleum nucis In pomo coloquintide et inungatur bombix et supponat sibi patiens frequenter.’ CI
89. Consolida madior: Consolida maior ... alio nomine simphitum maius ... virtutem habet conglutinandi et consolidandi vulnera.’ Modena 90. Consolida media: Consolida media.’ Modena 91. Consolida minur: Consolida minor.’ Modena 92. Conium: Cicuta.
‘‘Frigida letiferae vis est natura Cicutae.
Hac sumpta si quis morti sit proximus herba
Forte merum tepidum bibat evadetque periclum.
Lac contrita virens mammis superaddita siccat.
Hac quoque pellentur sacer ignis et herpeta cura.
Tradit Anaxilaus, si succo saepius eius
Virgo linat mammas, sibi cum turgescere primum
Incipient, modicas semper stantesque manere.
Extinguit venerem, fluxum quoque seminis omnem
Si pecten trita cataplasmes saepius illa.
Argenti spumae commiscens hanc adipique
Apponas calidae cataplasma salubre podagrae
Et per se tali multum prodesse probavi.’
MF Contra arteticam et podagram coquantur radices cicute In pasta, postea radices ipse fisse per medium ponantur super artheticam citissimum remedium est. Contra yliacam passionem ... facta decoctione In vino forti et oleo loca dolentia cataplasmentur. Contra scrofulas siccas facto usu diureticarum herbarum fiat cataplasma ex duabus partibus cicute et tertia scabiosa. Virtutem habet potentissimam
secundum radices, secundario secundum folia, minorem secundum semen.’ CI
Hac sumpta magnus Socrates fuit exanimatus.’ MF 93. Corallus rubius: Corallus frigidus est et siccus In secundo gradu. Est autem quedam substantia terrea ... In substantiam lapideam transmutatur. Rubeus ... albus ... Est ergo eligendus rubeus qui grossus est et planus et clarus et quanto plus accedit ad ruborem tanto melior. Potest autem servari utrumque per 40 annos per infinitos annos. Virtutem habet confortandi constringendi et depurandi. Occultam etiam habet virtutem contra epilepsiam. Dicunt autem quidam quod rubeus servat domum a fulmine. Contra emoptoycas passiones .i. vomitum sputum sanguineum si fiat vitio spiritualium, ex duabus partibus coralli subtilissime pulverizati conficiatur ... Galienus: corallus ... sanguinis fluxum arcet.’ CI
94. Corona regia: Mellilotus calidus est et siccus In primo gradu ... corona regia etiam dicitur, Virtutem habet confortandi ... et est diureticum. Unum vinum decoctionis eius digestionem confortat, ventositatem excludit. Opillationem renum et vesice aperit. Per duos annos servatur. Semen eius In brodio In cibis positum eos boni saporis et optime redolentes reddit.’ CI86
95. Coriandrum: Coriandrum calidum est et siccum In ii gradu. Cuius semen In receptionibus poni debet, quando invenitur eius receptio In aliqua medicina.’ CI
Succus cum solo prodest commixtus aceto.’ MF Ad digestionem confortandam et dolorem stomaci ex ventositate datur semen eius In cibis et vinum decoctionis eius. Semen per ii annos potest servari In magna efficacia.’ CI
Et quod ex eo humidum est et quod siccum frangit virtutem coitus et erectionem virge desiccando sperma ... Cum ex succo bibitur circiter ℥ iiii interficit quum facit hominem possidere tristiciam et sincopim et non est utiliter ut de eo multum sumatur.’ Avicenna Pulvis seminis eius super carnes aspersus eas saporatas reddit.’ CI, Er 96. Centinodia: Polligonia.’ Modena 97. Crocus: calidus est et siccus In primo gradu.’ CI
Confortat cor.’ Avicenna In sacculo stricto de corio serventur; per v annos possunt servari.’ CI
Ipse facit nauseam et deiicit appetitum propterea quod oppositus est acetositati que est In stomacho ex qua est appetitus; sed ipse confortat stomachum propter illud quod In ipso est ex caliditate et preparatione et stipticitate.’ Avicenna Ad ruborem oculorum ex sanguine et maculas fiat pulvis de croco orientali siccato ut diximus et conficiatur cum vitellis ovorum et bombix intinctus oculis superponatur. Croci due sunt species, ortensis ab orto dictus In quo nascitur et orientalis quia In oriente nascitur sic appellatur. Eligendi sunt qui omnino ruffi vel subrufi sunt, qui habent aliquid subcitrinitatis abiciendi sunt. Et nota quod si fiat multus eius usus abominationem facit. Colerico etiam non debet dari quia vomitum provocat. Contra yliacam passionem stranguriam dissuriam facta decoctione eius mediocriter In oleo locis dolentibus cataplasmetur.’ CI
98. Cubebis: Cubebe calida est et sicca tamen temperate. Est autem fructus cuiusdam arboris In transmarinis partibus nascentis, per x annos potest servari. Eligenda est que mediocriter habet acutum saporem cum multa aromaticitate. Unde contra sincopim valet hoc modo: pulvis eius In quantitate ℈ iiii detur cum succo boraginis ... multum
confert. Contra frigidum reuma capitis et ad cerebrum confortandum odoretur et frequenter naribus apponatur. Contra frigiditatem stomaci et discolorationem pigmentum fiat ex vino et melle et aliis speciebus posita cubebe In maiori quantitate.’ CI
99. Catapusia: Cataputia calida est In iii gradu, humida In primo. Habet virtutem principaliter purgandi flegma ... per inferiora. Contra quotidianam; contra yliacam passionem; Contra artheticam. Eligenda est cataputia que ... nec livida sed alba et viridis.’ CI
100. Cucurbita: Cucurbita et citroli frigide et humide complexionis sunt, et In qualitatibus suis temperati. In calidis regionibus precipue reperiuntur. Contra opilationem epatis et renum et vesice et contra apostemata pectoris valent. Cucurbita cocta cum carnibus maxime In estate valet colericis sanis. Nota si In aliis terris ista semina haberi non possunt, accipiamus semina malorum dulcium ... et secundario operantur.’ CI
101. Cuscuta: Cuscute calida est In primo gradu et sicca In secundo. Habet autem virtutem purgandi melancoliam secundario flegma.’ CI
Aperit opilationes epatis et stomachi et confortat ea et eius aqua est mirabilis ad ictericiam. Confert valde febribus antiquis semen eius aqua ipsius.’ Avicenna Est autem cuscute podagra lini quod adheret circa linum. Cum floribus debet colligi, per ii annos potest servari.’ CI
102. Dactulus: Dactilis.’ Modena 103. Daucus asininus: Daucus creticus calidus est et siccus In iii gradu. Habet autem maiorem efficaciam secundum semen, 89 herbam, et flores, nullam autem vel modicam secundum radices. Cuius duplex est maneries scilicet daucus creticus qui maioris est efficacie et dicitur creticus quia precipue In Creta reperitur et daucus asininus quia asinorum precipue est cibus. Virtutem habet dissolvendi et consumendi attenuandi ex qualitatibus suis et ex subtili substantia. Contra frigidum asma et frigidam et humidam tussim detur vinum decoctionis eius et ficuum siccarum. Contra opilationem splenis et epatis ex frigida causa et ydropicis fiat sirupus ex succo feniculi et decoctione eius. Contra frigidum reuma sacelletur caput ex pulvere facto ex ipsa herba et calefacto bene. Contra dolorem stomaci ex ventositate ... Contra stranguriam et dissuriam et colicam et yliacam pasionem detur vinum decoctionis eius. Herba etiam ipsa In magna quantitate In vino et oleo cocta super locum ponatur. ... ex frigida causa et ydropicis fiat sirupus ex succo feniculi et decoctione eius. Contra opilationem splenis et epatis ponatur herba In magna quantitate In vino et oleo et maceretur ibi per x dies, In decimo die decoquatur usque dum reducatur ad oleum. Deinde exprimatur herba et colatura ponatur ad ignem et
imponatur cera et fiat cerotum contra duriciem et talia; satis competens est et ad calida apostemata.’ CI
104. Dragantum: Dragagantum frigidum est In ii gradu et humidum In primo. Est autem gumi cuiusdam arboris In ultramarinis partibus nascentis. Eius est triplex maneries scilicet dragagantum album quod melius est .. Est etiam et subruffum et citrinum. Et nota quod album In frigidis medicinis, subruffum et citrinum In calidis debet poni. Per sexaginta annos servatur. Virtutem habet ex frigiditate infrigidandi et mundificandi ex humore hemectandi ex gumositate conglutinandi. Contra siccitatem pectoris talis sit usus: aqua ordei decoctionis dragaganti et gumi arabi detur patienti. Contra calidam et siccam tussim aqua decoctionis ordei succi liquiricie In qua sit dissolutum dragagantum per i noctem. Contra sitim detur aqua ordei In qua dissolutum fuerit dragagantum per noctem. Contra fixuras oris et labiorum et palati ulcerationem vel excoriationem In aqua rosata dissolvatur dragagantum per pannum exprimatur et cum glutinositate conficiatur pulvis amidi, intingatur penna et illiniatur lingua vel labia sepius cito curat. Ad faciem dealbandum et pannum superfluum removendum ponunt mulieres per noctem dragagantum In aqua rosata et mane addunt boracem vel camphoram In parva quantitate et faciem frequenter illiniunt. Contra calida apostemata In principio exprimatur succus vermicularis et In eo dissolvatur dragagantum per unam noctem In quo pannus intinctus super calida apostemata In principio ponatur. Contra dissenteriam In aqua pluviali dissolvatur dragagantum et In illa aqua coquatur pullus qui
detur patienti. Dragagantum mixtum cum albumine ovi optimum est contra ignis ustionem.’ CI
105. Diegreidium: Diagridium est autem succus cuiusdam herbe ... que est species titimalli. In canicularibus diebus rumpuntur summitates illius herbe. Quod soli exponitur et desiccatur et In substantiam diagridii transmutatur. Est autem illud diagridium eligendum quod subnigrum est vel subalbidum. Nota quod In dosi sufficiunt ℈ ii vel ad plus iii In libra i et semis. Et nota quod diagridio principaliter admiscetur mastix secundario bdellium, tertio gumi arabicum. Et nota quod cum diagridium principaliter purget coleram, secundario flegma et melancoliam, cum diversis medicinis positum diversos humores purgat principaliter. Nota quod nunquam debet medicina scamoneata dari cum aqua frigida. Si enim ponatur cum oxi laxativo vel electuario frigida vel trifera saracenica principaliter purgat coleram. Sicut cum blanca vel benedicta flegma, cum theodoricon anacardinum vel diasene melancoliam. Et nota quod diutius conservatur quando ponitur cum electuario confecto cum melle quia per ii annos vel iii ad plus quam si ponatur cum electuario confecto cum sirupo. Licet quoddam electuarium frigidum detur In estate cum aqua frigida.’ CI
106. Dens leonis: No Latin.
107. Diureticam: No Latin.
108. Diptannus, pulegium martis: Diptamus calidus est et siccus complexionis In iii gradu. Virtutem habet dissolvendi consumendi et attrahendi venenum. Contra morsum venenatorum animalium et propter venenum ipsa herba trita superponatur et succus In vino detur. Contra stranguriam et dissuriam detur vinum decoctionis eius pulveris. Contra frigidum asma decoctio ... fiat In vino ... Ad menstrua provocanda et fetum mortuum et secundinam educendam fiat iniectio pulveris eius cum succo ipsius herbe vel de arthemisia vel fiat suppositorium ex pulvere eius confecto cum succo arthemisie. Contra epilepsiam pulvis eius cum pulvere castorei cum succo rute per os detur. Radix In medicinis ponitur cum In receptionibus invenitur, radix collecta per ii annos In magna efficacia servatur. Pulvis eius conficiatur cum succo mente et superponatur et In potu detur. Contra dolorem stomachi et suffocationem ex fungis factam pulvis eius cum succo absinthii sumptus valet. Colatura per nares iniiciatur. Paralitici ex eadem confectione calefacta ungantur et fricentur.’ CI
109. Dragantum: Dragantum .i. vitreolum, calidum est et siccum In iiii gradu. Sunt autem quatuor maneries, indicum quod In India reperitur et est album; et arabicum quod In Arabia invenitur et est citrinum; et ciprinum quod In Cipro insula reperitur et est viridis coloris; et est terra francigena, sive atramentum, quod In Gallia reperitur. Illud est eligendum quod est viridis coloris et clarum est ... et nota quod vena terre est, per 10 annos servatur. Habet virtutem dissolvendi, consumendi, et corrodendi. Contra fistulas sit usus. Fiat
pulvis ipsius cum duabus partibus farine fabe fracte cum capitello vel sapone Gallico conficiatur ex quo licinium intinctum fistule imponatur, os fistule elargat quod etiam ossa si fracta sint possint extrahi competenter, carnem superfluam bene corrodit et vulnera emendat. Contra polipum stuellum ex apostolicon vel bombace In aqua salsa madefactum et pulvere eius aspersum naribus immittatur. Contra fluxum sanguinis sive per emorroidas sive per nares sive per menstrua valet.’ CI
Occulos et extremitates palpebrarum mundificant.’ Rufinus from Copho. Ad hoc dicimus quod artificio constringit scilicet ustum debet autem tam diu aduri donec In nigrum vertatur colorem ... Sic uritur dragantum In sicca testa sine liquore super carbones ponatur et sic fit donec In nigrum vertatur colorem. 94’ CI
110. Ebulus, cameactis: Ebulus calidus est et siccus. Cuius radices, cortices et turiones precipue competunt usui medicine. Habet autem virtutem dissolvendi consumendi purgandi principaliter flegma. Contra quotidianam de flegmate naturali, arteticam, podagram, ciragram detur succus radicis eius cum pulvere esule addito zuccaro. Valet contra leucoflegmatiam. Cortices et radices In vere colliguntur, soli exiccantur, et per annum servantur. Balneum factum ex aqua salsa decoctionis ipsius herbe valet arthetice et leucoflegmantie. 96’ CI
111. Edera arborea: Edera nigra. Contra dolorem splenis ... succus eius vel vinum decoccionis radicis edere potui dato mirabiliter prodest. Contra dolorem aurium et contra surditatem succus edere cum modico vino per hirtheum expresso tepidus auribus stillatus mirabiliter proficit.’ Modena
112. Edera terrestris: No Latin.
113. Eleborus nider: Elleborus calidus est et siccus In iii gradu, cuius duplex est maneries, scilicet albus et niger.’ CI
Album quod sursum purgat, nigrumque deorsum.’ MF Etiam cum In medicina ponitur eius receptio radix debet poni. Valet oximel factum de radice ellebori. Oximel factum de radicibus preparatis predicto modo ... valet ad melancoliam purgandam ...’ CI
‘‘Dicunt per vomitum varios educere sumptum
Humores, veteresque ferunt sic pellere morbos,
Purgatur tali vomitu vertigo vetusta,
Insanis, melancholicis valet atque caducis.’
MF Nota quod debile habenti pectus et strictum et macilento non debet dari. Contra litargiam ... provocetur sternutatio ex pulvere naribus immisso ... Contra scabiem fiat pulvis ex elleboro albo bene trito ... oleum commune vel nucis, In patella coquatur ... inungatur patiens In balneo.’ CI
114. Endiuia: Endivia frigida est et sicca In primo gradu, que alio nomine scariola dicitur. Semina et folia competunt usui medicine. Unde diuretica sunt. Unde valet contra opilationem splenis et epatis ex calida causa. Item, contra apostema stomaci et intestinorum si fit ex calida materia. Contra febres factas ex colera. Succus eius ... cum calida detur contra opilationes predictas.’ CI
115. Elena campana: Enula campana calida est In fine tertii gradus, humida In primo.’ CI
‘‘Illius decoctio menstrua purgat
Si bibitur, movet urinam, depellit abortum.
Ex eius foliis cum vini nectare coctis
Mire nefreticis renes involvere prodest.
Eius radicum pulvis cum melle voratus
Tussim compescit, orthopnoicisque medetur.’
MF Contra frigidam tussim, idem vinum valet. Habet autem virtutem leniendi et mundificandi unde valet contra nervos ex frigiditate indignatos. Contra dolorem stomaci ex frigida causa vel ventositate detur vinum decoctionis eius. Colligitur autem radix In principio estatis ... per biennium vel etiam per triennium potest servari. Contra dolorem spiritualium ... detur vinum ipsum. Contra frigidum asma coquatur optime ordeum ut fiat aqua spissa sicut ptisana et cum aqua ipsa coquatur optime pulvis radicis eius et detur patienti. Pulvis eius cum pulvere cinamomi delicatis confert. Herba quoque
ipsa cum foliis, si haberi potest, decocta In vino et oleo et
cataplasmata yliacam et colicam dolorem et stranguriam solvit. 97’ CI
116. Epatica: Epatica frigida est et sicca In tertio gradu. Quanto autem habet maiora folia tanto melior est. Virtutem habet infrigidandi et diureticam; unde valet contra opilationem epatis et splenis ex calida materia. Contra epatis calorem et ictericiam, sirupus factus ex decoctione eius addito reubarbaro In fine decoctionis optimus est contra predictam icteritiam. Nota quod In omnibus aquis In quibus fit sirupus contra opilationem epatis et calefactionem debet epatica poni. Contra calida apostemata trita superponatur In principio, operatur enim repercussione materie influentis.’ CI
117. Epetimen: Epithimum calidum est et siccum In tertio gradu. Virtutem habet principaliter purgandi coleram secundario melancoliam ... contra quartanam ... Sed non per se ponitur sed precipue ponitur In medicinis purgantibus melancoliam. Contra melancolicam passionem detur vinum decoctionis eius. Contra sincopim ex fumositate melancolica fiat sirupus ex aqua decoctionis sene et epithimi. Folia eius ut dicit Constantinus spleni cataplasmata splenem extenuant. Contra quartanam fiat decoctio .i. ℥ et semis epithimi In aqua ... et digesta materia detur patienti, multi taliter liberantur.’ CI
118. Esula: Esula calida est et sicca In iii gradu. Cuius radix tantum usui competit medicine. Virtutem habet purgandi flegmaticos humores principaliter. Contra quotidianam de flegmate naturali, arteticam, podagram, ciragram, paralisim, yliacam passionem et leucoflegmantiam ... contra passionem colicam ... Contra predictas passiones valet cum vino calido vel calida vel cum ovo sorbili. Theodoricum anacardinum vel ieralogodion competenter acuuntur exesula predicta. Cortex scilicet radicis eius In vere colligitur per biennium In magna efficacia servatur.’ CI
119. Euforbium: Euforbium calidum est et siccum In quarto gradu. Gumi est cuiusdam arboris. Virtutem habet ... laxandi. Eligendum est quod ... est ...
in colore citrinum vel ruffum. Principaliter purgat flegma ... et a
remotis partibus.’ CI
Solvendo educit phlegma viscosum retentum In utrisque anchis et dorso et intestinis secundum quod dixerunt.’ Avicenna Contra ... artheticam ... ex frigida causa et yliacam passionem acuatur benedicta ex tribus scrupulis euforbii et tribus scrupulis bdellii vel masticis, Contra cefaleam epilepsiam appoplexiam ... eodem modo acuatur ieralogodion vel benedicta ... detur, .. cum aqua decoctionis feniculi seminis vel radicum eius ... Per quatuor annos servatur communiter. Contra litargiam ... fiat unguentum de pulvere euforbii. Ad memoriam recuperandam fiat electuarium ... Contra litargiam epilepsiam ... epilenticus a posteriori parte capitis radatur occipitium et inungatur bene v fricetur fortiter manibus.
Contra inveteratam icteritiam ex opilatione epatis splenis factam ℥ et semis detur In ovo sorbili de euforbio, probatum est.
Contra fistulam euforbium et mastix pulverizentur et conficiantur cum sapone Gallico et stuellum inde formatum ori fistule imponatur consumit humositatem. 99’ CI
120. Es ustum: Es ustum calidum est et siccum In tertio gradu. Virtutem habet dissolvendi consumendi et purgandi melancolicos humores et extenuandi. Unde communiter ponitur In emplastris attenuativis ut In apostolicon. Carnem superfluam corrodit. Contra fistulam conficiatur pulvis eius cum melle et sapone spatarensi et gallico, intincta tenta ponatur ori fistule, elargat etiam et curat. Pulvis eris usti ... detur ...
cum oximelle cum aqua calida, melancoliam purgat per superiora et inferiora.’ CI
121. Ematites: Ematites frigidus est et siccus. Lapis est quod In occidentali plaga et orientali reperitur. Virtutem habet constringendi sanguinem unde dicitur ematites ab ‘ema’ quod est sanguis et ‘ites’ quod est sistens. Contra fluxum sanguinis de naribus fricetur ematites cum succo sanguinarie ... et bombix intinctus naribus imponatur. Contra emoptoicam passionem ... fricetur cum aqua rosacea ... detur ... Contra fluxum menstruorum fricetur cum succo plantaginis et ... superponatur.’ CI
122. Emblici: Emblici fructus sunt crescentes ultra mare. Purgant flegma et melancoliam. Unde valent contra egritudines ex talibus humoribus pervenientes ut In quartanis. Item, contra casum capillorum pulvis emblici cum pulvere aloe distemperetur In oleo et inungatur caput. Valent etiam contra emoroidas. Si pulvis distemperetur cum succo tapsi barbassi supponantur.’ CI
123. Eruca: Eruca calida est et sicca In iii gradu.’ CI
‘‘Et valet urinas haec mansa vel hausta movere.
Manditur utiliter pueris, tussimque repellit,
... cum melle iugatam.
Elixata prius radix valideque subacta
Ossibus et fractis superaddita detrahit illa.
Non modice mansam venerem stimulare vel haustam
Confirmant pariter medici pluresque poetae.
Est cum lactucis haec herba comesta salubris,’
MF 124. Ferrum, ferrugo & sgama ferri: Ferrum et ferrugo et squama ferri. Ferrugo ... habet virtutem desiccandi et attenuandi. Ad extenuationem splenis valet vinum In quo candens ferrum extinctum fuerit. Contra emorroidas pulvis factus vel squama ferri subtilis conficiatur cum succo tapsi barbassi et bombicem intinctam supponat sibi patiens quia optimum est. Contra tenasmon ex calida causa et dissenteriam ferrugo optime calefiat ut candens sit, postea aspergatur aceto et recipiat patiens fumum per inferiora. Contra opilationem splenis et epatis ex longo tempore detur pulvis ferruginis subtilissimus ℈ v cum vino calido.’ CI
125. Ferrarium: No Latin.
126. Flamula: Flammula calida est et sicca In iiii gradu. Ad cauterium sine igne vel sine ferro faciendum. Ad apostema rumpendum ... conteratur cum oleo et superponatur. Contra quartanam et arteticam quidam operantur. ... datur ... In cibis ... Scio vero quod hoc oleum valet exterius inunctum contra ... stranguriam et dissuriam.’ CI
127. Fenugrecum: Fenugrecum calidum est et siccum. Virtutem habet maturandi et relaxandi. Substantiam habet glutinosam. Ad apostemata exterius maturanda farina fenugreci cum vitello ovi conficiatur et superponatur. Ad maturandum et rumpendum conficiatur cum terebentina et superponatur; herba etiam ipsa In vino et oleo decocta superposita maturat. Ad splenis duriciem herba ipsa In vino et oleo macerata per xv dies ... et fiat unguentum optimum ... Ad apostema stomaci et intestinorum ex farina fenugreci et aqua predicta fiant pultes superponatur.’ CI
128. Fragaria: Fragia sive fragula.’ Modena 129. Fraximus: Fraxinus calida est et sicca In ii gradu. Contra fluxum ventris ex lienteria dissenteria lenitum precedente purgatione fiat fomentum ex aqua pluviali decoctionis corticis. Valet contra vomitum ... cortex ... In aceto bulliat et spongia intincta super stomacum ponatur. Valet etiam decoctio eius contra vitium splenis potata. 102’ CI
130. Farina ordi: Ordeum frigidum est et siccum. Contra calida apostemata In principio ad repercussionem materiei fiat emplastrum eius ex farina et aceto et est repercussivum et diaforeticum. Ex ordeo multa fiunt que competunt usui medicine scilicet ptisana, farina et polenta et far.
Farina diu decocta In aqua optimus cibus est infirmis sive febricitantibus et precipue laborantibus apostemate spiritualium ... Farina ordei polenta eius dicitur et fit competens cibus laborantibus apostemata spiritualium ... In aqua decoquatur farina et fiant inde pultes. Precipue predicts apostemata maturant, maturata relaxant, et optimum nutrimentum est. Contra calida apostemata ... ad repercussionem fiat emplastrum ex farina ordei et aceto ... Ad maturitatem conficiatur cum melle vel vitello ovi. Ad frigida apostemata maturanda fiat emplastrum ex farina eius et pice liquida vel farina et terebintina vel melle, optimum est. 104’ CI, Er 131. Feniculus: calidus est et siccus In ii gradu.’ CI
‘‘Cum vino cunctis obstat haec herba venenis.
Renibus In ptisana radix decocta medetur.’
MF Cum In receptione invenitur receptio maratri, debet poni semen eius In colliriis succus radicis vel foliorum.’ CI
‘‘Indeque compertum est humanis posse mederi
Illam luminibus, atque experiendo probatum,
Sicque venenatis obstabit morsibus illa.
Cum vino vel aqua radicum coctio sumpta
Urinas purgat et menstrua sumpta resolvit.
Nausea cum vino sumpta sedabitur illa,
Fervorem stomachi cum lympha mitigat hausta.
Ictu vel factos subito quoscumque tumores
Appositum tantum iuncto sedabit aceto.’
MF Semen In principio autumni colligitur et In magna efficacia per iii annos servatur. Cortices, radices colliguntur In principio veris, servantur per medium annum. Contra opilationem splenis et epatis ... detur aqua decoctionis corticis radicis feniculi. Eadem aqua vel vinum datum solum dolori stomaci ... ex ventositate, digestionem etiam confortat. Contra leucoflegmatiam fiat decoctio In succo radicis feniculi esule hermodactili ana ℈ iii. Contra pannum oculorum et pruritum succus radicis feniculi In vase eneo per 15 dies ad solem ponatur et more collirii In oculis ponatur.’ CI
132. Feniculus porsinas: Cotula fetida habet similitudinem cum amarissa et camomilla et sunt tres herbe que habent similitudunem In stipitibus floribus et foliis. Sed In hoc differunt, quia cotula fetida habet stipitem maiorem et folia maiora et flores multo maiores albos circumcirca In medio vero croceos et fetet multum. Amarissa vero et camomilla habent folia subtiliora et florem satis parvum, folia vero subtilia sunt sicut abrotani vel feniculi. Differentia inter amarissam et camomillam, unde versus:
‘‘Fetet amarissa; redolens olet camomilla,
Amarissa et cotula sunt eiusdem fetoris.
Camomilla vero habet maximum odorem.’
Rufinus 133. Fenementum: Fermentum ... subtilem habet virtutem humores corporis ex interioribus
extrahendi et si cum sale et oleo temperatum carbunculis id est apostematibus omnibus apponatur, maturat et aperit.’ Ysaac 134. Fel: Omnia calida sunt et sicca In quarto. Fel vaccinum; fel taurinum.
Fel vaccinum ponitur In emplastris conferentibus vulneribus que sunt ad herisipilam. Fel hyrcinum eradicat carnem malam et necessitas quidem ulcerum ut eis adhibeatur ... et In tempore frigoris prohibet spasmum. Fel hyrcinum super elephantiam et varices confert. Omne fel confert obscuritati visus. Et fel quidem rapatium proprie siccum confert initio aque et dilatatione pupille ... Et fel magis conferens oculo ex quadrupedibus ... et avium quidem fel alcubugi. Fit ex eo linimentum ad dolorem matricis et testiculorum.’ Avicenna 135. Filipindula: Filipendula calida est et sicca In iii gradu. Radix eius precipue usui medicine competit. In montuosis locis reperitur. In fine autumni colligitur, per x annos In magna efficacia servatur, virtutem habet diureticam. Contra lapidis vitium stranguriam dissuriam et yliacam passionem precipue valet ... ad idem valet vinum decoctionis eius pulveris ... Contra yliacam passionem fiat clistere ex pulvere eius ... Contra dolorem stomaci ... detur pulvis eius cum pulvere feniculi. Contra epilepsiam valet pulvis eius In cibis teste Diascoride. Contra dolorem stomaci ... ponatur pulvis eius In magna quantitate In sacello et fiat decoctio In vino et oleo et ponatur supra locum dolorosum. Contra frigidum asma detur pulvis eius ... In cibis et
potibus. Ad idem valet pulvis eius ... positus super carbones ut patiens fumum recipiat per embotum, optimum est remedium.’ CI
136. Fumus terra: Fumus terre calidus est In primo gradu, siccus In ii. Principaliter purgat melancoliam secundario flegma scilicet salsum, tertio purgat coleram adustam. Contra scabiem ℥ ii succi eius addito zuccaro ... detur.’ CI
Sucus eius crudus potui datus corpus a scabie prudore pustulis mundificat.’ Rufinus from Copho. Contra idropisim ... succus eius addito pulvere esule dragmae ii ... vel fiat sirupus ex succo fumi terre apii feniculi decoctione pulveris esule addito zuccaro optimum est etiam contra artheticam. Semper detur cum alio reprimente ventositatem. Succus eius ... ter detur In septimana. Quanto autem viridior est tanto melior; exsiccata nullius est efficacia. Dicitur autem fumus terre quia generatur a quadam fumositate ... circa superficiem terre adherente.’ CI
137. Fu ualerian: Fu calida est et sicca In ii gradu, que alio nomine valeriana dicitur. In estate colligitur ... per triennium In magna efficacia servatur. Contra stranguriam et dissuriam detur vinum decoctionis eius. Ad digestionem confortandam et dolorem stomaci vel ventris detur vinum decoctionis eius ... cum semine feniculi vel masticis ... Contra opilationem splenis et epatis ex frigida causa detur aqua decoctionis eius. Ad superfluitatem matricis desiccandam fiat fomentum ex aqua
decoctionis eius vel fiat suppositorium ex bombace intincta In confectione facta ex pulvere et oleo muscelino vel communi.’ CI
138. Fugo demonum: Ypericon calida et sicca In tertio gradu. Epar et venas mundificat. Est contra venenum, urinam et menstrua provocat. Cathaplasmatus vulneribus ea celeriter curat. Femorum dolorem auffert.’ Rufinus from Copho. 139. Fructus iuniperi: Iuniperus calida est et sicca In tertio gradu ... fructus poni debet. In vere colligitur fructus, per duos annos servatur. Contra fluxum ventris ex scamonea ... fiat decoctio fructus In aqua pluviali et intret patiens usque ad umbilicum ... Contra stranguriam dissuriam et yliacam passionem detur vinum decoctionis fructus eius. Ex iunipero fit oleum hoc modo ... Contra quartanam detur oleum illud In quantitate ℈ In cibis vel alio modo.’ CI
140. Ficus: Ficus. Natura eius calida et sicca est. Ficus ceteris fructibus laudabilior est ac nutribilior. Si superfluos humores In stomacho inveniat ... ad corruptionem mutatur. Si autem homores mundificatos inveniat, bene digeritur ac sanguinem laudabilem facit ... pectusque purificat et pulmonem, renes atque vesicam humoribus grossis. Post illam calamentum manducet aut ameos sive isopum vel piper sive zinziber et similia ... nuces simul aut amygdalas manducet. Si cum isopo coquatur, pectus pulmonemque mundifiat. Rursus cocta cum ordeo et fenugreco cataplasmate facto apostema dissolvit. Pistata ac synapi commixta apozima ad tinnitum aurium valet.’ Ysaac 141. Fex: Fex aceti fortior est aliis fecibus. Melior fex et sanior est fex vini veteris, deinde quod similis est ei, et fex quidem aceti est vehementis virtutis. Cum exterius apponitur matrici emplastrum ex fece non adusto confert fluxui sanguinis menstrui.’ Avicenna 142. Galbanum: Galbanum, dicunt quidam quod sit gumi cuiusdam arboris, Dioscorides dicit quod est lacrima cuiusdam fruticis similis ferule. Virtutem habet dissolvendi attrahendi consumendi leniendi maturandi et relaxandi. Contra frigidum asma dentur ℈ iiii galbani cum ovo sorbili, vel cum aqua ordei. Contra litargiam ponatur super carbones et patiens recipiat fumum. Contra suffocationem matricis idem fiat per
embotum per inferiora109. Ad dolorem dentium fiat casula ex eo et denti superponatur. et lumbricos occidendos dentur pillule ex galbano inuncte ex melle.’ CI
143. Galanga: Galanga calida est et sicca In tertio gradu. Potest autem servari In magna efficacia per v annos ... Est ergo eligenda que subrufa est et In sui manerie ponderosa et nodosa et que acutum habet saporem. Virtutem habet confortandi ... dissolvendi consumendi. Contra cardiacam passionem et sincopim detur pulvis eius cum succo boraginis. Nota quod gariofili et folia gariofilorum et ligna gariofilorum et galanga ligna postremo, pro gariofilis possunt poni folia et pro galanga gariofili. Ad digestionem confortandam et dolorem stomachi ex ventositate vel ex frigida causa detur vinum decoctionis eius.’ CI
144. Galitricum: Gallitricum calidum est et siccum. Alio nomine centrum galli dicitur. Fomentum factum ex aqua decoctionis eius matricem optime mundificat, menstrua provocat. Semen eius tritum et confectum cum succo feniculi oculis valet.’ CI (Erlangen) 145. Gladiolus: Acorus radix est gladioli.’ CI
146. Gariofilus: Gariofili calidi sunt et sicci In iii gradu. Sunt autem fructus cuiusdam arboris In India nascentis. In estive tempore colliguntur
... per v annos servantur In magna efficacia ... et qui acuti sunt saporis meliores sunt. Habent autem virtutem confortandi ...
dissolvendi, consumendi. Ad digestionem confortandam detur vinum decoctionis gariofilorum masticis et mirre quia mirum est. Ad dolorem stomachi ex ... ventositate detur vinum decoctionis eorum et seminis feniculi. Contra ... sincopim detur pulvis gariofilorum cum succo boraginis, Contra vomitum colericum ... Ad cerebrum confortandum applicentur naribus. Contra precipitationem matricis odoretur decoctionis eorum vinum et detur patienti mulieri. Contra fluxum ventris ... In ampulla vitrea aqua rosacea plena buliant vii vel ix gariofili cum mastice et mediocriter tepidum detur patienti.’ CI
147. Genciana: Gentiana calida est et sicca In tertio gradu. Radix autem eius precipue competit usui medicine. Virtutem habet dissolvendi, consumendi, attrahendi et aperiendi. Contra antiquum asma detur pulvis eius cum vino addita aqua ordei. Ad idem fiat precedentibus inunctionibus circa spiritualia digesta materia detur pulvis confectus cum dialtea In vino ... si poterit liberari aliquo modo sic liberabitur, vel detur In cibis. Epilenticis detur pulvis eius cum succo rute. Contra morsum reptilium animalium ... et pulvis eius detur cum succo mente In potu. Ad fetum mortuum et ad secundinam educendam confice pulverem eius cum succo arthemisie.’ CI
148. Gumi: Gumi arabicum calidum est et humidum In primo gradu. Cum invenitur
simpliciter In medicinis, gummi Arabicum debet poni. Gummi arboris est, cuius triplex est differentia, album quod melius est ... Est autem citrinum et subrufum. Habet autem virtutem relaxandi humectandi et leniendi. Gummi Arabicum idem est quod gummi Sarracenicum. Contra vomitum ... detur pulvis eius cum pulvere cinamomi. Contra dissenteriam decoctio pulveris eius detur cum aqua rosacea, Contra fluxum menstruorum detur pulvis eius cum sanguine draconis In aqua rosacea. Eodem modo naribus iniectus sistit fluxum sanguinis, vel fiat inde sinapisma circa timpora.’ CI
149. Gitt: Git calidus est et siccus In secundo gradu. Herba est quae inter frumenta oritur et semen habet nigrum. Cum In medicinis recipitur semen nan herba ponendum est. Diuretica ... virtutem habet dissolvendi et consumendi. Contra opilationem splenis et epatis et renum stranguriam dissuriam yliacam passionem dolorem stomaci et ventositatem detur vinum decoctionis git et pulveris eius In cibo. Contra emorroydas inflatas fiat decoctio pulveris eius et succo tapsi barbassi, et bombix intinctus supponatur. Contra lumbricos detur pulvis eius cum melle, fiat etiam emplastrum ex pulvere eius et succo absinthii circa umbilicum. Contra vermes aurium conficiatur cum succo persicarie.’ CI
150. Genestula: Genestula frigida est et sicca. Virtutem habet constringendi. Ad menstruorum profluvium valet fomentum ex aqua decoctionis eius
suppositum; vel pessarium ex pulvere eius cum succo plantaginis factum ad idem valet. Contra dissuriam predictum fomentum fiat.’ CI
151. Hermodactuli: Hermodactili calidi et sicci sunt In quarto gradu. Radices ... In estate colliguntur et desiccantur, In magna efficacia per annum servari possunt. Virtutem habent dissolvendi consumendi et attrahendi, purgant flegma principaliter. Contra artheticam podagram stranguriam ciragram et yliacam passionem et contra morbos ex flegmate ... valet benedicta acuta ex hermodactilis yera theodoricon anacardinum. Contra artheticam podagram ciragram succus feniculi cum melle coquatur et cum tali melle ʒ ii hermodactilorum dentur. Pulverem hermodactilorum confice cum sapone gallico et licinium intinctum ori fistule superponatur.’ CI
152. Herba Sangti Petri: Herba paralisis. Valet precipue paraliticis.’ Modena 153. Hipia mador
No Latin.
154. Hipia minor: No Latin.
155. Isopus: ‘‘Est ysopum siccum calidum quoque, tertius illi
Est In utroque gradus.
Subvenit et voci raucae versata palato.
In pectus capitis si destillatio fiat,
Quod persaepe solet tussim phthisimque creare,
Prodest haec eadem decoctio sumpta frequenter.
Eius decoctio facta
Sic ut cocta simul sint mel, ficus quoque sicca,
Et prodest cunctis pulmonum sumpta querelis.
Contrito viridi si iungitur oxymel illi,
Sicque datur bibitum, stipatum molliet alvum,
Cum vento nocuo viscosum flegma repellens,
Cardama si iungas his, solves fortius alvum.
In quo decoquitur si dens foveatur aceto,
Fertur ab immodico cito saepe dolore levari.
Accensi fumo sonitus compescitur auris.
Elixum appositum livores limpidat omnes.’
MF Virtutem habet diureticam dissolvendi attrahendi et consumendi. Virtutem habet secundum folia et flores, et non secundum radicem ... abiectis stipitibus.’ CI
156. Ipoquisdidos: Ipoquistidos frigidus est et siccus In secundo gradu. In vere colligitur ... ad solem siccatur ... per duos annos servatur In magna efficacia. Virtutem habet constringendi. Contra fluxum ventris ex colera vel debilitate virtutis contentive conficiatur cum aqua rosacea. Fiat etiam emplastrum ex eo et succo plantaginis et albumine ovi et super renes et pectinem ponatur. Contra vomitum fiat idem super
furculam pectoris. Contra profluvium matricis fiat suppositorium ex ypoquistidos et succo plantaginis et per pessarium iniiciatur.’ CI
157. Iouis barba: Semperviva dicitur barba Iovis. Frigida est In iii gradu, sicca In primo.’ CI
Re Acidula: ‘‘Altera vero minor species est istius herbae,
Quam Sempervivam dicunt, quoniam viret omni
Tempore, Barba Iovis vulgari more vocatur;
Esse refert similem praedictae Plinius istam,
Nec minus hanc cunctis praedictis posse iuvare.
Auribus expressus si succus funditur eius
Adiuvat auditum mire pellitque dolorem.’
117MF 158. Iris: Iris calide et sicce complexionis est In secundo gradu, similiter yreos, similes sunt In foliis et In effectibus, sed yris purpureum florem gerit, yreos album. Herba est quam alii vocant gladiolus. Radice utimur, In fine veris colligitur ... per duos annos servatur. Virtutem habet diureticam unde dissolvit et aperit. Contra vitium spiritualium et opilationem splenis et epatis, renum et vesice et dolorem stomaci ex ventositate valet vinum decoctionis yreos. Pulvis etiam eius leniter carnem superfluam corrodit. Ad pannum oculorum fiat colirium ut ex pulvere eius et aqua rosacea.’ CI
Rigorem febrium et dolorem vulve mittigat et auffert.’ Rufinus from Copho, de ireos. ‘‘Cum mulsa bibitus choleram depellit iniquam.
Commixtus melli desiccat vulnera pulvis.
Non modicum sciasis dicunt prodesse dolori.’
MF 159. Ipofilia: No Latin.
160. Lacc: Caprarum vero lac est temperatum et lac ovium est grossum valde. Et lac vaccinum est pinguius et grossius. Lac melius est quod ex ubere suggendo bibitur, aut sicut mulgetur. Confert habentibus complexionem calidam et siccam cum In ipsorum stomachis non est cholera. Lac preterea non est bonum ulceribus. Et lac quidem nocivum est habentibus apostemata intrinseca. Non est conveniens habentibus sodam. Aliquod nocet phlegmaticis. Lac facit evenire tenebrositatem visus ... Verumtamen cum mulgetur In oculo confert opthalmie. Decoctum vero et In quo extincti sunt carbones et calefactum cum lapidibus ignitis et laminis ferri procul dubio ventrem constringit.
Et illud de quo extractum est butirum est bonum solutioni cholerice.’ Avicenna 161. Lactuca: Lactuca temperate frigida et humida est.’ CI
‘‘Unde potest nimius haec mansa levare calores,
Et praestabit idem superaddas si bene tritum.’
MF Ad somnum provocandum semen eius conficiatur cum lacte mulieris et albumine ovi et fiat emplastrum circa timpora. Semen eius frigidius est ipsa herba; herba usui ciborum competit, semen vero medicine. Iudicatur tamen ab auctoribus omnium herbarum esse temperatissima quia bonum sanguinem generat et copiam lactis. Cibis colericis competens cocta vel cruda comesta. In febribus multum valet elixa vel cruda. Cocta In æceto addito croco solum valet contra opilationem splenis et epatis. Ad somnum provocandum semen eius conficiatur cum lacte mulieris et albumine ovi et fiat emplastrum circa timpora. Pulvis etiam seminis cum lacte datus somnum provocat.’ CI
‘‘Utilis est stomacho, somnum dat, mollit et alvum.
Cum vino bibi tum fluxum quoque reprimit alvi,
Ut quidam dicunt oculis caligo creatur
His, quibus assiduo fuerit cibus eius In usu.’
MF Somnum provocat. Idem facit febricitantibus datum cum aqua. Contra calida apostemata In principio conficiatur pulvis eius cum oleo rosaceo et superponatur.’ CI
162. Laudanum: Laudanum calidum est et humidum In primo gradu. Unde manifestum est quod purum est valde, est aromaticum. Virtutem habet constringendi et calefaciendi et confortandi120. Dicunt quidam quod sit gumi arboris, quod falsum est, sed In quadam parte Grecie ros In quibusdam herbis descendit. Contra catarrum ex frigida causa stuellum ex eo informatum naribus imponatur. Contra relaxationem dentium laudanum et mastix conficiantur et inter dentes et gingivas intus et extra ponatur, quia confirmant eos. Ad matricem infrigidatam et suffocationem
recipiat mulier fumum per inferiora. Suppositorium ad eadem factum valet, matricem mundificat et confortat. Contra precipitationem matricis recipiat mulier fumum per inferiora. Contra dolorem stomaci ex frigida causa et ad digestionem confortandum dentur v pillule ex laudano In sero.’ CI
163. Lapasium acutum: Lapacium calidum est et siccum In tertio gradu. Est autem triplex scilicet, lapacium acutum ... et herba efficax est.’ CI
‘‘Unde quidem stomachum confortat sumpta, soletque In stomacho clausum per ructus pellere ventum,
Sumptaque sicut olus fertur restringere ventrem.
Pruritus mordax scabiesque cutis laceratrix
Illius tepido cedunt apozimate fota.
Eius saepe tepens si coctio gargarizetur
Uvas sedabit tumidas dentisque dolorem.
Haec dysentericos potu iuvat et ciliacos.
Cum vino vel aqua radicum coctio facta,
Menstrua restringit potu, lapidesque repellit.’
MF Contra scrophulas novellas fiat emplastrum ex lapacio acuto et assungia simul tritis. Contra scabiem succus lapatii acuti oleum nucis et pix liquida ... competens scabiei. Ad apostemata maturanda lapacium rotundum tritum et In oleo decoctum vel assungia superponatur. Ad rumpendum superponitur lapacium acutum predicto modo. Contra splenis duriciem succus lapacii acuti ... et addita cera et oleo fiat unguentum. Contra leucoflegmantiam fiat confectio ex succo lapacii acuti ℥ ii et ʒ ii esule addito melle fiat aliquanta decoctio et detur patienti. Contra lumbricos valet succus eius datus cum melle. Contra flegma abundans In cerebro succus eius cum succo rute In modica quantitate naribus iniiciatur. Crispelle lacte ex lapacio valent asmaticis.’ CI
164. Lapis lasuili: Lapis lazuli, frigidus est et siccus. Purgat principaliter melancoliam. Contra cardiacam passionem. Vena terre est de qua fit lazulum. Contra splenis vitium et emorroydarum detur cum decoctione sene vel seminis feniculi.’ CI
165. Lapis magnetis: Lapis magnetes calidus est et siccus In tertio gradu. Conficiatur cum apostolicon et fiat stuellum et vulneri imponatur. Habet virtutem attrahendi ... ut dicit auctor. Dicit Aristotiles quod invenitur In littore Indie et Oceani. Naves infixas clavis ferreis attrahunt et dissolvunt. Pulvis etiam eius subtilissimus ... cum succo feniculi valet contra ydropisim.’ CI
166. Lansiolata: Arnoglosa frigida est et sicca In secundo gradu. Utilis est ad desiccandum vulnera et mundificandam putredinem eorum. Repugnat etiam sacro igni. Abstergit calida. Succus eius datus quartanariis ante duas horas accessionis valet.’ CI
‘‘Herbam, quae nostra lingua Plantago vocatur,
Hanc Arnoglossam Graecus vocat, est quia linguae
Aguinae similis foliis. Plantaginis huius
Sunt geminae species, et maior prima vocatur,
Altera vero minor, quam vulgo lanceolatam
Dicunt, quod foliis (ut lancea) surgit acutis.
Eius potatum depellit sperma secundas.
Si via longa pedum movet, ut fit saepe, dolorem,
Acri cum vino superaddita trita iuvabit.
Cum passo succus bibitur si saepius eius
Vesicae variis fertur succurrere morbis.’
MF Omnem calorem qui est ex ignis ustione refrigerat.’ CI
167. Lauriola: Laureola calida est et sicca In tertio gradu. Frutex est.’ CI
Alipiados, id est, laureola.’ Rufinus Est satis laxativum.’ Rufinus from Magister Maurus. Cuius semen coconidium dicitur. Cuius semen vel fructus usui competit medicine. Virtutem habet principaliter purgandi flegma et coleram.’ CI
Principaliter purgat flegma et coleram innaturalem, citrinam et vitellinam.’ Rufinus from Magister Maurus. Acuatur inde benedicta vel ieralogodion ad flegma purgandum, oximel vel trifera saracenica ad purgandum coleram ad plus In quantitate ℈ 5 addito mastice vel gumi arabico vel bdellio ad repressionem acuminis medicine.’ CI
Habet autem naturam excoriandi stomacum et intestina.’ Rufinus from Magister Maurus. Movet per superiora et inferiora. 122’ CI
168. Lenticula acatica: Lenticula aquatica. Virtutem habet contra cancrum. Succus eius con tota herba bene pistata et cum axungia porci bene admixta et super cancrum posita eum occidit.’ Modena 169. Leuisticus: Levisticus ... calidus est et siccus In secundo gradu. Virtutem habet diureticam aperiendi et extenuandi.’ CI
Ligusticum.
‘‘Maior radicis vis est et seminis eius
Et par est illis vis In medicamine quovis.
Inflato stomacho cum vino sumpta medetur
Et tali potu vis digestiva iuvatur.
Omnibus et morbis sic prodest interiorum,
Urinas sic sumpta movet et menstrua purgat
Tota venenatis medicatur morsi bus herba,
Si bibitur bene trita prius vinoque soluta,
Et pars contritae ponatur desuper herbae.’
MF Per quattuor annos potest servari. Unde decoctio eius valet contra opilationem splenis et epatis. Valet etiam aqua decoctionis eius contra dolorem stomaci et intestinorum factum ex ventositate; pulvis etiam eius cum pulvere cinamomi datus In cibis valet ad predicta.’ CI
170. Lepus: No Latin. ---But see BM Cat. 229.
171. Lapis agapidis: Lapis agapis, id est, Iudaicus lapis.’ Rufinus from Synonima. Lapis agapis vel lapis Iudacus.’ Modena Lapis iudaicus.’ Avicenna 172. Lisium: Licium calidum est In primo gradu siccum In secundo. Quidam dicunt esse gumi quod falsum est sed est succus herbe. In principio estat Is colligitur ... et desiccatur ... per v annos potest servari.
Appellatur licium alio nomine oculus lucens lucidus quia reddit oculos lucidos. Contra maculam oculi licium pulverizetur subtiliter et conficiatur cum aqua rosacea et ... pulvis solus vel confectus cum aqua rosacea oculis imponatur. Contra fixuras lingue et labiorum et oris ulcera pulvis licii ... cum aqua rosacea conficiatur et ulcera illiniantur. Probatum est satis a multis Salernitanis. Ex licio valet suppositorium In acuta febre quia multum desiccata stercora dissolvit. Contra vitium matricis informetur suppositorium ex trifera magna et superaspergatur pulvis licii et quando superflui humores abundant In matrice valet quia purgat et desiccat et manat. Contra lentigines fiat inunctio ex licio et cerusa In eadem quantitate simul pulverizatis.’ CI
173. Lilium: Lilium calidum est et humidum In primo gradu.’ CI
‘‘Eius radicis bulbus, quae lilia profert,
Sub prunis tectus iuncto quoque tritus olivo
Prodest usturis mire superadditus ignis,
Et melius roseum sibi si iungatur olivum;
combustaque membra iuvantur.
Pingui porcino decoctus idem vel olivo
Reddere posse pilos membris narratur adustis.
Cum vino potum nocuum purgare cruorem
Per ventrem dicunt et sic prodesse lieni.
Praecisis nervis tritus cum melle medetur
Expressus succus foliorum, mixtus aceto
Et melli coquitur sic, mellis sint et aceti
Ut geminae partes, praedicti quinque liquoris;
Ad desiccandas nihil est magis utile plagas,
Inque cicatricem ducit licet inveteratas
Elixus bulbus et cerotis bene mixtus.
Illitus asseritur sudorem posse movere,’
MF Contra splenis duritiem radix lilii In multa quantitate cum branca ursina et radice enule vel evisci ponatur In vino et oleo per 15 dies postea decoct. coletur, et In colatura addita cera et oleo fiat unguentum.’ CI (Er.) 174. Linga auis, pigla: Lingua avis calida est et sicca In primo gradu. Viridis multe est efficacie, sicca nullius. Virtutem habet incitandi libidinem et humectandi. Herba ipsa ... libidinem incitat. Ad idem valet electuarium confectum ex ... et succo lingue avis. Herba ipsa cocta In aqua ordei prodest ethicis et consumptis. Valet decoctio lingue avis succi addito zuccaro contra siccitatem pectoris; detur aqua decoctionis ipsius et addito dragaganto magis valet.’ CI
175. Litairgirum: Litargirum temperatum est In frigiditate et siccitate. Litargiri multiplex est differentia; est quoddam quod est spuma argenti quod fit per excoctionem cum In igne separatur non purum a puro ... Est autem aliud quod spuma auri dicitur ... et cathimia proprie dicitur. Est autem aliud quo comuniter nos utimur scilicet fex stanni quod similiter fit ex decoctione cum sit stannum de vena terre. Virtutem habet constringendi consolidandi depurandi ex diverso modo conficiendi. Pulvis litargiri vulneribus impositus consumit saniem et ulcera consolidat. Contra scabiem et precipue contra scabiem factam de flegmate salso vel colera fiat decoctio aliquantulum olei nucis et pulveris litargiri ... Contra ulcerationem virge distemperatum cum oleo rosaceo si inungatur virga putredinem consumit et ulcera consolidat. Contra dissinteriam ... litargirum integrum ... aspergatur sepe cum aceto, postea fiat subtilissimus pulvis ... cum aqua ordei, multum valet. Litargirum ... pulverizetur subtiliter et abluatur cum aqua rosacea quinquies vel decies ... ille pulvis In modum collirii vel solus cum aqua rosacea oculis imponatur.’ CI
176. Licrisi: .i.
Liquiricia temperate calida est et humida. Dicunt quidam quod sit radix, quidam quod frutex. Eligenda est que non multum grossa est nec multum gracilis que tota interius crocea est ... et cum frangitur que levis est et interius subalbida ... abiicienda est. Valet contra vitium pectoris decoctio eius In aqua et maxime pleureticis et peripleumonicis. Vinum decoctionis eius valet contra tussim. Ad idem valet electuarium confectum ex succo liquiricie et melle. Liquiricia
commasticata et sub lingua retenta sitim et asperitatem stomaci et gutturis mitigat.’ CI
177. Lapasium: Lapacium calidum est et siccum In tertio gradu. Est autem triplex, scilicet lapacium acutum ... lapacium rotundum ... lapacium domesticum. Virtutem habet disolvendi relaxandi aperiendi et extenuandi. Contra scabiem succus lapatii acuti, oleum nucis et pix liquida simul buliant et postea coletur et In colatura ponatur pulvis tartari et fuliginis et fiat unguentum satis competens scabiei impetigini et serpigini. Contra lumbricos valet succus eius datus cum melle. Contra flegma abundans In cerebro, succus eius cum succo rute In modica quantitate naribus iniiciatur In aere calido ut In balneo.’ CI
178. Linga bouina: Buglossa.
Lingua bovis Graeco sermone Buglossa vocatur.’ MF Proxima est equalitati In calore ad caliditatem enim declinat parvam et est In fine primi In humiditate.’ Avicenna ‘‘Haec choleram rubeam nimio fervore perustam
Purgat, cum vino fuerit si sumpta frequenter.
Vim memorem cerebri dicunt servare periti
Vinum potatum, quo sit macerata Buglossa.
Cardiacum, cholerae quem fecit copia nigrae,
Consimili potata modo curare valebit.
Mixtus aquae tepidae si succus sumitur eius,
Illi, qui patitur sciasim, mire medicatur.’
124MF 179. Mas: Macis calidus est et siccus In secundo gradu. Dicunt autem quidam quod macis est cortex qui reperitur circa nucem muscatam In quo continetur nux ut In sua capsula. Habet autem virtutem confortandi ... dissolvendi, consumendi. Est autem eligendus macis qui est subrufus ... et habens acutum saporem .... per x annos servatur. Contra indigestionem ex frigiditate stomachi multum valet vinum decoctionis eius. Ad cerebrum depurgandum a superfluis humoribus macis masticetur et In ore teneatur. Contra debilitatem stomachi et epatis ex frigiditate et leucoflegmantiam et iliacam passionem et contra vitium spiritualium et asma ex viscoso flegmate fit optimum remedium: fiat decoctio macis In succo feniculi et In fine decoctionis addatur modicum vini, coletur et colatura patienti detur. Fiat etiam hoc emplastrum quod optimum est contra debilitatem stomachi ex frigiditate ... ex pulvere macis et masticis, ana, et oleo rosaceo, cera. Contra cardiacam passionem pulvis macis In cibis et potibus valet.’ CI
180. Maccula trifolium: Melilotus spp. calidum est et siccum In primo gradu ... corona regia etiam dicitur. Virtutem habet confortandi ... et est diureticum. Unde vinum decoctionis eius digestionem confortat, ventositatem excludit. Opillationem renum et vesice aperit. Per duos annos servatur. Semen
eius In brodio In cibis positum eos boni saporis et optime redolentes reddit.’ CI
181. Manna: Manna calida est et humida temperate. Dicunt quod sit succus herbe quod falsum est. Est autem ros qui super herbas diureticas cadit In quadam parte Grecie et Indie. Habet virtutem depurandi et mundificandi sanguinem. Unde valet contra acutas febres ex colera. Alii sophisticant sine melle ex zuccaro et liquiricie pulverizate et melle et quoddam durum efficiunt quod assimilatur. Si ex succo liquiricie sophisticate fuerit ... valet contra acutas febres factas ex colera. Nihil autem dulcius manna pura. Debet eodem modo parari quo cassia fistula.’ CI
182. Mala granata: Malorum granatorum ... alia acetosa et illa sunt frigida et sicca. Virtutem habent constringendi. Contra vomitum colericum et dissinteriam.’ CI
Ex quattuor partibus composita sunt, que tamen omnes sunt stiptice. Habet etiam proprium quod In oculis ictericorum stillatus citrinum abiicit ab eis colorem, propterea ablato cortice maligranati omnia acetosa pistentur; et succus extractus cum melle coquatur, et quandam unguenti similitudinem habeat; valet ad unguium oculorum expulsionem, purificatque aciem a grossis viscosisque humoribus.’ Ysaac Succus eorum ... potest dari ... febricitantibus ex colera ... fit enim ex succo et zuccaro sirupus ad modum sirupi acetosi ... quidam
dicunt talem sirupum oxizacaram ... oxizacara fit ex aceto et succo. Contra fluxum menstruorum supponatur pulvis confectionis cum succo sanguinarie vel plantaginis. Contra fluxum sanguinis de naribus imponatur pulvis solus cum succo sanguinarie.’ CI
183. Marubium: Marrubium calidum est et siccum In tertio gradu.’ CI (Er.) ‘‘decoctio totius herbae
Seminis aut eius phthisicos mire iuvat hausta,
Pectoris haec varios compescit potio morbos,
Et melius prodest, illi si iungitur iris;
Asthmaticos sic sumpta iuvat tussimque repellit.
Accelerat partus eadem pellitque secundas;
Si mel Marrubio iungatur, vulnera purgat,
Hocque modo curat, quae rodunt ulcera carnem.
Dicitur hoc bibitum lateris sedare dolorem.
Illius succus cum vino melleve mixtus
Prodest luminibus caligine debilitatis.’
MF Contra vermes aurium iniiciatur succus auribus.’ CI
‘‘Usum Marrubii dicunt non esse salubrem
His, qui vesicae morbo renumque laborant.’
MF Detur vinum decoctionis eius ... Idem fiat contra colicam passionem ex frigida causa.’ CI
Accelerat partus eadem pellitque secundas.’ MF 184. Medulla: Convenientior est medulla vitulorum et cerui, deinde tauri et post esta
caprarum, deinde ovium. Est calefactiva, lenitiva, abstersiva multi nutrimenti si digeratur. Conturbat stomachum et delet appetitum et oportet ut comedatur cum piperibus et seminibus.’ Avicenna 185. Masdix: Mastix, gumi est cuiusdam fruticis similis lentisco. Calide est et sicce complexionis In secundo gradu. In partibus Grecie invenitur. Contra humiditates fluentes a capite ad oculos et dentes et dolorem timporum factum ex ventositate ascendente a stomacho ad caput, pulvis masticis cum vino albo odorifero et albumine ovi conficiatur addito pulvere olibani si bene vobis placet et timporibus superponatur. Emplastrum facturo ex mastice ... super furculam pectoris ponatur vomitum colericum constringit. Aqua decoctionis masticis tepida data digestionem confortat stomachum relaxatum corroborat et addito semine feniculi ventositatem excludit. Nota mastix parum debet decoqui ... et dari tepida, unde cum aqua cocta parum fervida plus valet quam aqua ferventissima. Aqua dico plus valet tepida quam multum calida.’ CI
186. Mel: Mel calidum est In primo gradu, siccum In secundo. Mel aliud domesticum, aliud silvestre. Est autem mel domesticum quod fit a rusticis qui quedam ligna componunt In quibus apes colligunt, et tale mel album et subrufum est .... Est autem et aliud mel silvestre quod aticum dicitur; illud In silvis reperitur. Album In frigidis, rubeum ponendum est In calidis medicinis. Mel conservat et mundificat. Per c annos servatur. Unde In medicinis ponitur ut semper amaritudo reprimatur mellis dulcedine et ut vis ipsius medicine ad profundum
membrorum attrahatur cum pulveribus etiam miscetur ut In sua efficacia conserventur. Contra frigidos humores In stomaco detur mulsa, scilicet confectio ex melle et aqua, et cum aqua abstergit et dissolvit. Contra pannum faciei et etiam post partum, ʒ ii camphore et iiii ʒ nitri cum melle conficiantur et sint ita per iii dies; post vero inungetur facies; valet etiam ad idem et ad faciem clarificandam lotura facta ex aqua et melle. Suppositorium factum In febribus mel supra testam uratur, ut aliquantulum denigretur et tunc appone pulverem salis et commisca et pone super lapidem et informa ad modum digiti et suppone.’ CI
187. Margarite: Margarita frigida est et sicca.’ CI
In ultramarinis partibus reperiuntur inferiori parte Indie In ventre cuiusdam piscis, qui similis est marine coclee.’ Rufinus from Alexander. Margarite alie sunt perforate artificio, alie natura, et ille quia meliores sunt ponuntur In medicinis. Sunt itaque eligende albe et clare. Virtutem habent confortandi. Contra debilitatem et sincopim ex medicina ... et contra cardiacam passionem In febribus detur pulvis margaritarum cum zuccaro rosaceo.’ CI
Quando abstrahuntur obscure sunt et tunc dantur columbis devorandum In quorum gutture depurantur. Post tertias horas scinduntur columbe et magis depurate extrahuntur.’ Rufinus from Alexander. 188. Mellago: Mellissa ... calida est et sicca In secundo gradu. Viridis et sicca est multe efficacie; exsiccata ad solem post In umbra suspensa, per annum servatur. Habet autem virtutem dissolvendi confortandi et consumendi et extenuandi. Similem habet efficaciam maiorane. Mellissa In vino et oleo decocta et cataplasmata duriciem splenis et epatis relaxat et solvit. Naribus appositus cerebrum confortat de maiorana. Folia et flores In testa calefacta ... quia eventationem operatur, superposita capiti valet contra reuma factum ex frigida causa de maiorana. Fomentum ex aqua decoctionis maiorane circa vulvam matricem mundificat et superflua consumit.’ CI126
189. Mellicratum:
No Latin.
190. Menta: ‘‘Vim calidam siccamque gradu fert Mentha secundo.
Illius potu vis digestiva iuvatur,
Confortat stomachum.
Lumbricosque modo depellere fertur eodem.
Diversis morbis occurrit testiculorum,
Si foveantur aqua, qua Menthae cocta sit herba;
Concretum solvit lac mammis addita trita.
Trita canis morsum superaddita cum sale curat.
Matrici succus si subditur illius, ante
Quam fiat coitus, mulier non concipit inde.
Caseolos succus putrescere non sinit eius
Admixtus vel si viridis superadditur herba.’
MF Exsiccata ... per annum servatur. Contra fetorem oris et putredinem gingivarum abluatur os et gingive ex aceto decoctionis mente ortulane, postea fricentur ex pulvere mente sicce vel cum menta sicca. Ad appetitum provocandum ... fiat salsamentum ex menta aceto et modico et cinamomo vel pipere. Contra vomitum ... fiat decoctio mente In aqua salmacina et aceto. Ad matricem mundificandam ... Contra colicam passionem fasciculi mente coquatur In vino et renibus et pectini cataplasmentur.’ CI
191. Mercurialis: Linochites .i. mercurialis. Calida est et humida. Competenter cum carnibus pinguibus cocta detur ad solutionem faciendam. Competenter etiam ex succo vel ex aqua decoctionis eius et oleo sale et melle fit clistere educens humores et solvens.’ Modena 192. Mellifolium: Millefolium.’ Rufinus 193. Mirtuis: Mirtus vel mirta frigidus est In primo gradu, siccus In secundo.
Quanto recentiores flores et folia tanto meliores. Post maturitatem fructus collecti In magna efficacia per biennium servantur ad solem desiccati, folia autem diutius. Virtutem habet constringendi ex ponticitate, confortandi ex aromaticitate. Contra vomitum et fluxum ventris et profluvium mulieris ex debilitate virtutis contentive vel ex humorum acumine. Ex fructibus vero contritis vel ex pulvere eorumet albiumine ovi fiat emplastrum circa os stomaci contra vomitum; propter profluvium circa pectinem et renes. Fiat fomentum circa inferiora ex aqua pluviali decoctionis foliorum eius propter fluxum et ad dissinteriam et profluvium. Dentur fructus ipsi ad comedendum, vel succus expressus detur, vel fiat succus ex succo eorum addito zuccaro optimus est contra predicta. Sed si non habes zuccarum appone mel.’ CI
194. Mirra: Mirra calida est etsicca In secundo gradu. Gumi est cuiusdam arboris
in India nascentis, que In estivo tempore quandam gumositatem a se producit que circa arborem inviscata actione caloris In substantia mirre transmutatur, Est autem eligenda que citrina est, vel subrufa, interius aliquantulum lucida. Servatur autem per c annos. Contra fetorem oris. Contra vitium gingivarum tricentur gingive ex pulvere mirre, putredinem autem consumit et eas consolidat. Contra catarrum et fluxum humorum a capite pillule ex mirra et storace calamita dentur patienti. Eedem valent ad digestionem confortandam. Fumigium mirre ... receptum per embotum In vulvam matricem mundificat calefacit et confortat et consumit et ita conceptum adiuvat; per anum valet contra tenasmon.’ CI
195. Morella: Solatrum, morella, idem est et est frigida et sicca In secundo gradu.’ CI
‘‘Herbam, quam Graeci Strignum dixere,
Latini Maurellam dicunt, vis eius frigida valde est.
Dicitur auriculae mire sedare dolorem
Illius succus, si sensim funditur intus,
Egilopis Strigni dicunt cataplasma mederi,
Istud idem dicunt capitis prodesse dolori,
Parotidas reprimit cataplasmatis addita more;
Strigni prurigo depellitur illita succo.
Contritis eius foliis coni unge polentam,
His superappositis sacer ignis et herpeta mordax
Dicitur expelli.’
MF Contra apostema In epate et intestinis et In stomaco, cum aqua ordei
detur succus eius. Contra caliditatem epatis pecia intincta In succo eius sepe superponatur. Idem contra calidam podagram, herba ipsa trita superponatur.’ CI
196. Morsus demonis: No Latin.
197. Muscus: Muscus calidus est et siccus In ii gradu. Muscus est quedam humiditas que In apostematibus quorundam animalium reperitur. Sunt autem In India ... et capriolis sunt similia, In quorum inguinibus sunt quedam concavitates In quibus colliguntur humiditates ad ipsa apostemata. Triplex est eius maneries, est autem muscus qui omnino niger est ... et est niger ad subnigrum colorem accedens ... et est subruffum ... qui laudabilissimus est. Contra sincopim et totius corporis debilitatem ... detur simpliciter cum vino. Virtutem habet confortandi ex aromaticitate, dissolvendi consumendi ex qualitatibus suis. Contra debititatem cerebri et matricis precipitationem naribus applicetur. Ad conceptum impeditum ex frigiditate adiuvandum supponatur cum trifera magna. Ad idem muscus resolvatur In oleo muscelino et bombix intincta supponatur. Contra fetorem oris masticetur parum et predictum fetorem palliat. Contra fetorem subassellarum qui hircus dicitur illiniantur subasselle et bene fricentur et bene palliat.’ CI
198. Mumia: Mumia calida est et sicca In quarto gradu. Adhuc fit apud paganos
circa Babilonlam. Est autem mumia quedam species que In sepulcris mortuorum reperitur. Solebant antiquitus corpora mortuorum balsamo vel mirra condiri. Sanguis ad cerebrum calore balsami trahitur et excoquitur, aduritur et desiccatur et In mumiam transmutatur. Virtutem habet constrictivam. Fluxum sanguinis ex naribus sistit ... vomentes sanguinem ... Contra fluxum menstruorum.’ CI
199. Mandragora: Mandragora frigida est et sicca. Excessus eius non determinatur ab auctoribus; cuius due sunt species, masculus scilicet et femina. Quidam dicunt feminam formatam esse ad formam mulieris, masculum ad formam viri, quod falsum est. Cortex radicum colligitur, per quattuor annos servatur In multa efficacia. Virtutem habet constringendi infrigidandi aliquantulum mortificandi; virtutem ymotoicam habet .i. soporiferam. Ad somnum provocandum ... pulvis eius conficiatur cum lacte mulieris et albumine ovi, cataplasmetur fronti et timporibus. Contra dolorem capitis folia eius trita supra timpora patientis ponantur. Contra calida apostemata fiat inunctio In principio, repercutit materiam ... vel saltem eius pulvis cum succo alicuius herbe frigide.’ CI
200. Mirbulani: Mirobolani fructus sunt arboris In India nascentis. Mirabolanorum species sunt v bonorum. Omnes frigidi sunt et sicci generaliter.
Alii mirobolani ... secundum hoc In laxativis ponuntur. Citrinus eligendus est qui ponderosus est. Mirobolani citrini principaliter purgant coleram, secundario flegma. Datur In acutis febribus.
Habentibus frigidum stomachum debet dari. Debet dari In potu sirupus actualiter frigidus. Ille qui bonus est cum frangitur ... et cum gustatur parvam habet ponticitatem ... sophisticatus autem cum frangitur ... multum habet ponticitatem. Kebuli principaliter flegma, secundario coleram .Compositis medicinis. Valent etiam sincopizantibus et patientibus emorroidas. Ad pannum oculorum removendum: isti mirobolani conditi multum clarificat visum debilitatum ex fumositate melancolica vel flegmatica. Indi principaliter melancoliam, secundario coleram .Emblici et bellirici flegma et coleram purgant.’ CI134
201. Mala masiana: Mala matiana .i. mala silvestria frigida sunt et sicca. Virtutem habent constringendi. Unde valent contra vomitum et fluxum ventris. Idem est usus qui dictus est de citoniis et contra eadem. Mala citonia, decoquantur optime In aqua pluviali postea bene trita ponantur supra renes et pectinem. Poma dulcia, que pure dulcia sunt, ventosa sunt. Debent autem dari post cibum febricitantibus et cruda et cocta sed magis competunt cocta. Competunt autem convalescentibus ab egritudine et laborantibus ex indigestione ex frigiditate stomaci. Hoc modo preparentur. Findantur et interioribus nucleis abiectis fiat quedam concavitas In medio. Et imponatur pulvis nucis muscata, macis, manne, foliorum gariofilorum, aliquando ponitur pulvis solus cinamomi vel piperis et assantur et dantur post prandium.’ CI
202. Mora selsi: Mora domestica frigida et sicca sunt que dicuntur fructus siccomori.
Silvestria frigida sunt et sicca, fructus sunt rubi ... virtutem habent dissolvendi. Contra squinantiam et uvam relaxatam et brancos et vitium faucis. Valet electuarium quod diamoron dicitur ... In diamoron potest poni. Valet etiam electuarium quod fit ex succo eius tantum et melle ... similiter decoctis ... per x annos servatur. Succus eius ... ventrem si fuerit constipatus ... solvit. Succus ... cum melle datus lumbricos necat ... intestina mundificat.’ CI
203. Melli: Meu calidum est et siccum In secundo gradu. Herba est cuius radix simili nomine appellatur. Virtutem habet diureticam ex subtili substancia, attrahendi et consumendi ex qualitatibus suis Vinum vel aqua decoctionis eius valet contra opilationem splenis et epatis. Aqua vero competentius datur In estate et iuveni, vinum vero In hieme et seni. Pulvis meu cum semine feniculi In cibo vel potu datus ventositatem stomaci et intestinorum excludit et digestionem confortat. Contra tenasmon ex frigida causa herba ipsa In vino coquatur et fiat encatisma, postea pulvis eius cum melle confectus superpositus est satis competens.’ CI
204. Mesbili: Mespila frigida et sicca In primo gradu. Proprietatem habent stomachum confortandi; cholericam egestionem ac vomitum auferunt; urinam provocant. Magis pertinent ad medicinam quam ad cibum. Parum enim nutriunt et grossos faciunt chimos. Meliora sunt ante cibum quam post cibum sumpta stomacho, quia sunt confortativa eiusque nervis non nocentia.’ Ysaac 205. Nastursium: Nasturcium calidum estet siccum In quarto gradu. Ipsa herba cruda et cum carnibus cocta valet contra humiditatem cerebri superfluam. Contra stranguriam herba ipsa decocta In vino et oleo superponatur. Contra iliacam passionem et colicam ... semen eius In sacello et In vino decoctum superponatur. Contra tenasmon ... cum anus exterius est pulvis ano superponatur, renes etiam inungantur melleet superponatur pulvis seminis eius.’ CI
206. Napeum, sinapium: Sinapi
‘‘Quartus ei gradus est In vi sicca calidaque. Maior vis eius In semine dicitur esse.
Extrahit humores viscosos extenuatque.
urinam et menstrua purgat.
Illo nam capitis strictura resolvitur omnis.
Utile tot causis quoniam cataplasma Sinapis
Saepius a medicis variatur conficiendo,
Dicam qualiter hoc fieri iubeat Menemachus:
In mortariolo tritum bene pone Sinapis Semen, iungatur huic panis candida mica,
Sic ut tertia sit panis pars iuncta Sinapi,
His ficus siccas et mel iungas et acetum,
Aetatis quantum vel morbi causa requirit,
Nam quo plus ficus siccae vel mellis habebit,
Ille sinapismus tanto solet acrior esse,
Debilior, quo plus panis mittes et aceti.
Infuso faciunt oleum de semine quidam,
Utile lumborum vitiis, stupidis quoque nervis.
Exprimitur succus tenero de caule Sinapis,
Quem siccum mandens dentis tormenta fugabis,
adips tundendo vetusto
Commixtum scrophas disperget, si superaddas.
Cum ficu tritum capiti superaddere raso
His qui letargum patiuntur, magna medela est.
Semen contritum melli coniunge vel uncto
Istud alopeciis iuvat unguen saepe fricando.
Hoc quoque curatur manso periodica febris,
Antea quam diri veniat commotio morbi.’
MF 207. Nenufar: Nenufar frigidus est et humidus In secundo gradu.’ CI
Nenufar, id est, flos ungule cabaline.’ Rufinus from Rogerius. In septembri collectus per duos annos In multa efficacia servatur. Contra calefactionem epatis et calidas distemperantias. Et nota quod melior flos est ille qui In calidis regionibus reperitur quam ille qui In frigidis. Cum floribus precipue conficitur sirupus contra acutas febres. Flores decoquantur In aqua et ex tali aqua addito zuccaro fiat sirupus. Contra dolorem capitis ex calore imponunt Sarraceni flores In aqua per noctem et mane bibunt talem aquam et flores et naribus applicant contra idem.’ CI
Facit somnum et sedat sodam calidam cholericam, sed tamen debilitat.’ Avicenna 208. Nepta: ‘‘Herbam, quam Nepetam vulgari more vocamus,
Hanc medici Graeco Calamenti nomine dicunt,
Sicca calensque sibi vis est et tertius illi
Est In utroque gradus. Cum mulsa sicca tepenti
Sumpta solet tantum sudore resolvere corpus;
Ex oleo, quo sit decocta, perunge fricando
Illum, venturae metuit qui frigora febris,
Non frigus tantum sed febrem saepe repellit;
Illi, qui sciasim patitur, coxae superadde
Contritam viridem, fertur comburere pellem
Et sic humores siccando fugare dolores;
Appositu potuque suo cito menstrua purgat.
Est leprae species elephantiasisque vocatur,
Hunc In principio morbum potus Calamenti
Cum vino curat humores extenuando;
Serpentum morsus superaddita trita nocere
Non sinit, et pellit cum vino sumpta venena.
Potus et iniectus lumbricos enecat eius
Succus et In membris vermes necat omnibus ipse.
Si bibit hanc praegnans aut tritam subdit, abortit,
cum vino curat anhelos,
Asthmaticos medici quos Graeco nomine dicunt,
Et iecoris morbos cum vino mitigat hausta,
Hocque modo veterem lateris iuvat illa dolorem.
Compescit stomachi cum vino sumpta dolorem.
Tollere singultum cum vino dicitur hausta;
Atque cicatrices nigras superaddita trita
Haec naturali reddit purgando colori.’
MF 209. Nux magna: Calida est In tertio sicca In principio secundi. In ipsa est stipticitas plurima et folia et cortex ipsius omnia sunt stringentia fluxum sanguinis, Cum melle et ruta confert torsioni nervorum. Eius oleum confert herpeti estiomeno et herisipile et fistulis In partibus oculi. Ex omnibus quidem speciebus nucis dixit Alcanzi fieri emplastrum mammille apostemose et proprie ex regali magna.’ Avicenna Corticum vero sive frondium sive arboris unum exagium cum vino esui datum strangurie optime subvenit. Si cum aceto potetur repugnat febribus rigorem habentibus.’ Ysaac Est cum ficubus et ruta medicina omnibus venenis.’ Avicenna Que tunc manducate cito In humorem convertuntur cholericum. Calidum vero habentibus stomachum prestant ustionem, In cholericumque mutantur humorem.’ Ysaac Masticata medulla eius ponitur super apostema melancholicum ulcerosum et confert.’ Avicenna 210. Nux muscata: Nux muscata calida est et sicca In secundo gradu. Fructus arboris est In India nascentis. Per vii annos servatur. Eligenda est illa que In suo genere plana est et gravis et cum frangitur interius non pulverizatur. Virtutem habet confortandi ex aromaticitate sua et ex qualitatibus suis. Contra stomachi frigiditatem et indigestionem et discolorationem ex frigiditate In mane detur nux dimidia.
Convalescentibus ab egritudinibus quibus debilis est calor naturalis ad confortationem spiritualium detur vinum decoctionis eius et masticis. Contra indigestionem stomachi epatis et intestinorum detur vinum decoctionis eius et anisi vel cimini et masticis. Nux muscata naribus applicata cerebrum confortat et spiritualia.’ CI
Odorem oris bonum efficit.’ Avicenna 211. Nux longa: Amygdale dulces sunt calide et humide In medio primi gradus. Amygdale amare calide sunt et sicce In fine secundi gradus. Unde Galienus, habent, inquit, amygdale amaritudinem sensui occultam propter sui saporitatem. Earum actio velut nuces corporum nutritiva; sunt dure tamen ac grosse substantie; digestioni inobedientes propter sue unctuositatis egestate; neque stomacho ecu nuces sunt nocive. Pectoris renumque sordes mundificant; urinam provocant; epatis oppilationem reserant. Ideoque amare dantur per medicinam, dulces vero pro cibo dantur. Quarum quippe oleum melius est quod ab eis extrahitur, quia earum corpus durum est. Sed si superficietenus excorticentur esuique dentur digestibiliores fiunt, maxime si cum melle aut zuccara accipiantur. Amygdale autem virides sunt tenuiores et laudabiliores propter earum aquositatem. Porro si virides priusquam cortices habeant elixentur et edantur, gingivas confortabunt, stomachique calorem refrigerabunt. Amygdale amare ... extenuant perforant et sunt diuretice, grossorum et viscosorum humorum dissolutive, unde pectus mundificant et pulmonem ex humore phlegmatico, oppilationem splenis et epatis aperiunt, grossam ventositatem habitam In colon intestino dissolvunt, urinam provocant, renum ac matricum
sordes mundificant, et etiam constipationem aperiunt. Que quidem interiore cortice ablato si pistate In vulvam mittantur, menstrua potenter educunt. Rursus a corporibus putridos expellunt humores, ventris dolorem mitigant, somnum inducunt. Quibus etiam cum amido et menta potui datis omni cum celeritate sanguinis fluxum coarctant. Si cum sapa potentur urine difficultatem dissolvunt, lapidem omnino frangunt, et si cum aceto temperentur faciei lentigines abstergunt, potate etiam cum vino diuturne febri mitigationem prestant.’ Ysaac 212. Olibanum: Olibanum calidum est et siccum In secundo gradu. Est autem olibanum idem quod thus, scilicet gumi cuiusdam arboris iuxta Alexandriam nascentis ... nascitur etiam iuxta Damascum. Eligendum est illud quod album est et clarum. Virtutem habet confortandi ... et etiam consolidandi et constringendi. Diu servatur. Contra fluxum lacrimarum et dolorem dentium ex fluxu humorum a capite ... fiat emplastrum circa timpora ex pulvere eius et vino albo et albumine ovi. Contra relaxationem uve masticetur olibanum, talis masticatio prohibet fluxum humorum a capite ad spiritualia. Inveniuntur etiam quasi pillule inter olibanum et ex his dentur iii vel v ad digestionem et contra acidam eructuationem valent eedem pillule. Ad confortandum matricem et mundificandum ipsam et conceptum adiuvandum fiat fumigium ex eo. Pulvis olibani confectus cum vino aliquantulum calefiat et panni intincti ... Vel superius ad mamillas gracilandas cum aceto conficiatur pulvis olibani et panni intincti sepe mamillis superponantur.’ CI
S. v. Thus Lumina clarificat.’ MF 213. Opoponax: Oppoponacum: Opos enim Grece succus Latine. Ponac herba est. Succus ponac: In tempore estivo finditur radix et terra remota. Calidum est et siccum In tertio gradu. Pillule facte ex gutta eius valent contra asma frigidum simpliciter date vel cum ovo sorbili. Ad idem aliud optimum In succo marubii ponatur per noctem, In mane resolvatur in
eodem succo, post coletur et addatur mel et fiat quasi emplastrum.
Contra ydropisim ex flegmati et frigora periodicarum febrium In succo sambuci corticum iaceat per noctem, addito zuccaro detur patienti. Fumigium factum ex eo valet contra litargiam. Ad menstrua et ad fetum mortuum educendum et secundinam fiat suppositum ex eo pessarium etiam inde factum dissolutum tamen In oleo muscelino addito succo arthemisie plus valet. Oppoponacum cum melle et absinthio datum lumbricos occidit.’ CI
214. Ouua: Ova sunt ad equalitatem tendentia sed eorum albumen ad frigiditatem et vitellus ad caliditatem et ambo sunt humida precipue albumen. In ipsis est stipticitas et proprie In vitello eorum assato. Meliora ex eis (ova) sunt ova galline recentia. Ova vero anatis et similium sunt mali humoris. Eorum autem albumen sedat dolores mordicativos. Meliora eorum sunt sorbilia cocta In aqua. Sunt tardioris digestionis et plurimi nutrimenti. Conferunt asperitati pectoris et gutturis sorbilia ex eis et tussi et pleuresi et ethice et raucedi vocis ex caliditate et stricture anhelitus et sputo sanguinis proprie cura sorbetur vitellus eorum tepidus. Cocta sicut sunt In aceto prohibent fluxum ventris et dysenteriam.’ Avicenna 215. Os de corde serui: Os de corde cervi frigidum et siccum est. In corde autem cervi reperitur quodam os In sinistra parte cordis. Que sua siccitatis et cordis substantia convertitur In osseam substantiam. Discernitur a cartillagine quadam que reperitur In pectore caprarum. Est subrufum
de sanguine cordis. Caprarum est albior et mollior. Os de corde cervi per xx annos servatur. Debet autem primo aliquantulum desiccari. Virtutem habet purgandi fumum melancolicum et purgandi melancolicum sanguinem. Contra cardiacam passionem et sincopim detur pulvis eius cum succo boraginis. Contra ... fluxum sanguinis melancolici humoris per emoroidas detur pulvis eius cum vino.’ CI
216. Ordium: Ordeum frigidum est et siccum. Ordeum mundatum decoquatur In aqua donec accedat ad aliquantulum spissitudinem et talis aqua optima est. Ex ordeo multa fiunt que competunt usui medicine scilicet ptisana, farina et polenta et far. Farina optimus cibus est febricitantibus. Contra calida apostemata In principio ad repercussionem materiei fiat emplastrum eius ex farina et aceto et est repercussivum. Ad maturationem eorum conficiatur cum vitello ovi. Ad frigida apostemata maturanda fiat emplastrum ex farina eius et pice liquida et farina et terbentina vel melle, optimum est.’ CI
Galienus ordeum ceteris granis nutribilius est. Rufus vero triticum inquit et ordeum sunt nutribiliora ceteris et laudabiliora; nutribilius tamen est triticum. Nec arbitreris horum disputationes sibi esse contrarias, Galienus dixit accidentaliter, Rufus vero intellexit substantialiter ac naturaliter.’ Ysaac Pultes que ex farina ordei et aqua fiunt fiant Ordeum bene mundatum In mola ponitur et teritur. Mola aliquantulum sublevata ut quasi grossam operetur substantiam. Farina diu cocta In aqua optimus cibus est ... laborantibus spiritualium apostemate.’ CI139
Hoc valet ad ... corpusque humectandum; sperma auget.’ Ysaac 217. Pampinus: No Latin.
218. Petrosilium: Petrosilinum calidum et siccum est In secundo gradu. Est autem duplex, domesticum et agreste, quod sinonum dicitur. Semina precipue competunt usui medicine. Semina collecta In magna efficacia per v annos servantur. Virtutem habet diureticam. Herba etiam ipsa In cibis posita digestionem confortat. Ventositatem excludit, quia eam consumit et attenuat. Contra easdem causas ... valet contra quas paucedanum .i. e. Contra opilationem epatis et splenis stranguriam dissuriam detur vinum vel aqua decoctionis eius. 140’ CI
219. Pulegium muntanum: Pulegium calidum est et siccum In iii gradu. In tempore florum colligitur et In umbra siccatur. Per annum servatur.’ Modena ‘‘Pectoris humores viscosos extenuare
Et per sputa potest illos educere mire.’
MF Valet contra dolorem stomachi et intestinorum ex frigiditate vel ventositate.’ Modena ‘‘Sic quoque pulmonis prodest iecorisque querelis.
Tussim compescit cum vino sumpta tepenti,
Et sic urinam compellit reddere largam,
Et magis ex vino si sit decoctio facta.
Appositam viridem dicunt sedare podagram’
MF Fomentum factum ex aqua decoctionis eius humiditatem matricis desiccat, vulvam coartat.’ Modena 141
Piper nigrum: Piper aliud album aliud longum, aliud nigrum et rotundum. Nigrum et rotundum calidum est In medio quarti gradus, siccum In fine eius. Piper nigrum per xl annos servatur. Piper nigrum virtutem habet dissolvendi consumendi. Pulvis eius carnem mortuam et superfluam corrodit.’ CI
In ipso est attractio et resolutio et abstersio.’ Avicenna Pulvis eius naribus impositus sternutationem provocat et cerebrum a flegmatica superfluitate mundificat. Vinum etiam decoctionis eius et ficuum siccarum spiritualia mundat a glutinoso humore. In cibis datus digestionem confortat. Pulvis subtilis factus ex interiori substantia abiecto cortice et sepius aspersus aqua rosacea et desiccatus, aut simpliciter aut aqua rosacea more collirii oculis impositus maculam et pannum tollit. Salsamentum ex eo appetitum incitat si commisceatur cum salvia et menta et petroselino et mica panis usti et cum vino et aceto distemperetur. Sanguineis et colericis non est utilis usus piperis, dissolvit etiam quenquam ad lepram inducit. Piper longum amplius aliis confortat. Quidam dicunt quod omne piper fructus est eiusdem fruticis qui similis est iunipero. Alii non eiusdem sed diversi. Dioscorides et Constantinus dicunt quod sint fructus eiusdem arboris In India nascentis. Dicunt etiam quidam quod piper fiat nigrum per adustionem quia cum debet colligi propter copiam serpentum ibi
existentium ignis inter arbores ponitur ut serpentes conburantur vel fugiant, sed eadem ratione destruerentur arbores ipse.’ CI
221. Pulicaria: Policaria calida est In tercio gradu sicca In secundo. Cuius duplex est maneries scilicet maior et minor. Virtutem habet dissolvendi et consumendi. Vinum decoctionis policarie et ficuum siccarum valet asmaticis et contra frigidos humores In spiritualibus. Fomentum factum ex aqua decoctionis eius valet ad mundificationem matricis, vulvam cohartat, pulvis etiam eius subtilis suppositus valet contra thenasmon ex frigida causa. Fasciculi facti ex foliis eius et In vino decocti et loco dolenti superpositi dolorem ex ventositate tollunt. Calefacti In testa sine liquore et capiti superpositi valent contra reuma frigidum.’ CI (Er.) 222. Paritaria: Paritaria calida est et sicca In tertio gradu. Herba est que alio nomine dicitur vitreola, quia optime vasa vitrea purgat. Viridis magne est efficacie, sicca modice vel nullius. Viridis virtutem habet dissolvendi diaforeticam extenuandi. Contra frigiditatem stomaci et intestinorum et dolorem eorum stranguriam dissuriam decoque In aqua salsa et In oleo et pectini cataplasmetur. Paritaria cocta et comesta valet contra dolorem stomaci et intestinorum factum ex frigiditate vel ventositate. Vel eciam decocta cum furfure In vino albo accido aliquantulum facta et superposita melius erit.’ CI142
223. Polipodium: Polipodium calidum est In tertio gradu, siccum In secundo. Herba est similis filici que supra quercus crescit, et super muros et lapides. Melior vero est que crescit super quercus. Virtutem habet ... purgandi flegma principaliter, secundario melancoliam. Contra quotidianam et iliacam passionem. Illius pulvis conteratur et fiat decoctio eius ... et In tali aqua fiat iuscellum. Competenter ponitur In medicinis et decoctionibus flegmaticis et melancolicis. Sanis vero datur ad preservationem. Et nota quod In decoctione polipodii debet poni aliquod exclusivum ventositatum, ut est anisum et semen feniculi cimini, quia polipodium solum humidum est cum multa ventositate. Contra ... dolorem artheticum et ad conservationem sanitatis talis sit usus eius: conteratur ℥ semis vel i ad plus ut sit multum laxativum et fiat decoctio eius aque cum prunis et violis ... addito semine feniculi vel anisi In multa quantitate et addito zuccaro et tunc colatura ipsa mane vel sero detur patienti.’ CI
224. Pibinella: Pimpinella.’ Modena Sorbastrella.’ Modena 225. Pulitricum: Pollitricum.’ Modena 226. Porrum: Porrus est calidus In medio tertii gradus, siccus In fine eiusdem.’ Ysaac Ippocras
‘‘Istius succum solum dedit ille bibendum
Aegrotis, qui reiiciunt sputantve cruorem,
Quos haemoptoicos soliti sunt dicere Graeci.
Ulcera cum melle tritum iuvat appositumque.
Pulmones pectusque nocens vocemque canoram,
Indeque consurgat tussis praecordia laedens,
Cum ptisana succum Porri sorbere iuvabit.
Cum vino Porrum datur his quos laeserit anguis
Quodlibet aut animal fundens letale venenum.
Commixtus Porri succus lacti muliebri
Et bibitus tussim fertur sanare vetustam.
Eius iungatur succo pars tertia mellis,
Et sic per nares tepidum fundendo vel aures
Immensum poteris capitis sedare dolorem.
Si crudum fuerit sumptum levat ebrietatem
sic duram mollit et alvum.
Reddit fecundas mansum persaepe puellas.
Manantemque potes naris retinere cruorem,
Intus si nares ungas medicamine tali.’
MF Caput eius coctum et cum sisameleo vel amygdaleo conditum venerem suscitat. Silvestris porrus vero calidus est In iiii gradu et siccus In iii proinde grossos dissolvit humores ... urinam et menstrua provocat. Succus eius In modum pessarii vulve impositus menstrua educit. Secundum cibum inutilis est: nocet enim stomacho faciens inflationem ac ventositatem et cum sui acumine nervos eius mordet; habet etiam proprietatem faciendi fumum nigrum
melancholie pertinentem qui ad caput saliens, visui tenebrositatem facit atque somnia terribilia ac timorosa inducit.’ Ysaac 227. Pingedo: Adeps anatis est calidior et siccior. Deinde adeps castrati et adeps castrati decrepiti est levior; ... adeps decrepiti est melior. Adeps galli et adeps cervi sunt vehementis calefactionis. Adeps ursi et adeps anseris conferunt alopitie. Adeps anseris valet ad fissuras faciei et labii. Adeps piscis confert aque oculi et acuit visum cum melle. Adeps cervi confert spasmo. Adeps capria confert mordicationi intestinorum quando administratur et confert ulceribus eorum. Calefactionis ... et adeps vacce est media inter adipem leoninam et caprinam ... et adeps masculi In omnibus eis est fortior.’ Avicenna Adeps ... pinguedine ... ambo ... habent proprietatem ... cibum viscosum grossum digestionique inobedientem faciendi et falsam saturitatem generandi ... oppilationem generat.’ Ysaac 228. Pira: Pira frigida sunt et sicca. Pira ... post alium cibum sumpta virtutem digestivam iuvant. Ante cibum comesta sistunt et constringunt ventrem. Pira cocta emplastrum de ipsis In aqua pluviali et posita super os stomachi vomitum ex colera cohercent. Posita super ventrem fluxum ventris constringunt.’ CI (Erlangen) 229. Plumbum: Plumbum frigidum et humidum In secundo gradu. Contra calida apostemata et contra excoriationem ex calore et contra herpetem estiomenum ... miro
modo valet. Hoc unguentum miro modo valet contra usturam ignis et aque.’ CI
230. Quercus: Quercus que Grece appellatur hedris. Omnes partes huius arboris virtutem stipticam habent. Folia vero faciunt ad vulnera recentia, si tonsa cathaplasma imposueris. Faciunt etiam ad profluvium mulierum et ad eos qui sanguinem reiciunt et ad dissentericos vel ad ventris fluxum. Omnes partes huius arboris virtutem stipticam habent; plus vero membrana que sub cortice sunt vel infra grandes nimium stiptice creduntur esse.’ Rufinus 231. Rafanos: Raffanus calidus est et siccus In secundo gradu. Cortices radicum aliquantulum terantur et dimittantur In aceto biduo vel triduo, postmodum addatur tertia pars mellis, tale oximel valet quartane febribus et quotidiane, supradicte colature addatur zuccarum, optimus inde fit sirupus. Contra quotidianam ... et contra tertianas nothas ... In mane. Contra duriciem splenis herba ipsa cocta In vino et oleo spleni cataplasmetur. Pectini vero ipsa herba cataplasmata solvit stranguriam et dissuriam.’ CI
Succus eius et oleum ipsius conferunt ventositatibus In aure valde.’ Avicenna Si frigidi humores fuerint In stomacho et indigesti, cortices vero radicis raffani infusas In melle et aceto comedat patiens usque ad saturitatem, postea bibat aquam calidam et digitis ore immissis vel penna oleo intincta provocet vomitum.’ CI
232. Rosmarinus: Rosmarinus calidus est et siccus, excessus eius non determinatur ab auctoribus In gradibus. Folia et flores usui competunt medicine, flos autem dicitur antos, unde fit electuarium quod dicitur diantos. Flores per annum servantur, similiter et folia. Habet autem virtutem confortandi ex aromaticitate sua, dissolvendi ex caliditate, abstergendi, mundificandi et consumendi ex siccitate. Contra sincopim et cardiacam passionem detur diantos cum vino decoctionis eius. Contra debilitatem et frigiditatem cerebri fiat decoctio eius In vino, patiens cooperto capite fumum recipiat. Contra humiditatem uve, vinum vel acetum cum decoctione eius gargarizetur. Contra dolorem stomaci et intestinorum ex ventositate detur vinum decoctionis eius et cimini. Contra stranguriam et dissuriam flores vel saltem folia In vino decocta pectini cataplasmata prosunt. Ad menstrua provocanda et matricem mundificandam et ad conceptum adiuvandum, fiat fomentum circa pudenda ex aqua decoctionis eius. Mulieres Salernitane etiam flores In oleo muscelino decoquunt et decoctos sibi supponunt.’ CI
233. Reubarbrum: Reubarbarum calidum est et siccum In secundo gradu. Reu aliud barbarum quod In Barbarie regione invenitur ut In India ... aliud est ponticum et dicitur ponticum quia In Ponto insula reperitur, vel quia habet ponticum saporem. Reubarbarum ut quidam dicunt radix est cuiusdam arboris et reperitur quasi quedam tuberositas. Est autem eligendum quod In suo genere grave est et non perforatum et cum frangitur interius habet quasi quasdam venulas distinctas, hinc rufas, hinc subalbidas, hinc croceas. Servatur per iii annos, non ultra; virtutem habet
purgandi coleram principaliter, et diureticam. Contra medium et minorem emitriteum et simplicem et duplicem tertianam In aqua decoctionis seminis citrulli melonis cucumeris et cucurbite resolvantur tamarindi et cassie fistule In colatura, postea ʒ ii reubarbari pulverizati per noctem mane coletur et detur pueris, senibus et pregnantibus. Contra calefactionem epatis et splenis ex calida causa. Contra yctericiam detur cum trifera Saracenica et cum succo scariole. Reuponticum: cerotum factum ex pulvere eius et oleo rosaceo vel communi et cera valet contra debilitatem stomachi. Pulvis eius datus cum melle lumbricos occidit.’ CI
234. Rosa rubia: Rosa frigida est In primo gradu sicca In secundo.’ CI
Et combusturis praeclare convenit ignis.’ MF Contra fluxum ventris ex colera ... valet etiam emplastrum factum de rosis ... et positum super renes et pectine.’ CI
Fluxum matricis cum vino stringit et alvi.’ MF Contra ruborem oculorum si fiat punctura aliqua valent rose cataplasmate sed prius In aqua cocte. Rosa et sicca et viridis usui competit medicine. Mel autem rosaceum sic fit. Mel dispumatum bene coletur, postea addantur folia rosarum viridium. Oleum rosaceum sic fit. Quidam decoquunt rosas In oleo communi et colant et servant.’ CI
235. Rubia maior, uarencia
Rubea calida est et sicca In secundo gradu. Alia maior que maiora habet folia et maioris est efficacie. Habet autem virtutem confortandi ... et diureticam. Contra stomachi debilitatem et epatis relaxationem detur vinum decoctionis eius et masticis. Valet etiam emplastrum factum ex pulvere eius exsiccato et mastice et cera et oleo. Ad menstrua provocanda et fetum mortuum et secundinam educendam radix quantumcumque grossa potest haberi radatur exterius et superponatur, si vero inungatur melle superaspergatur pulvis scamonee predictos effectus melius consequitur. Aqua decoctionis eius si caput abluatur inde capillos reddit rubeos.’ CI (Erlangen) 236. Ruta, bisa no molea: ‘‘A medicis Rutae vis fervida dicitur esse
Siccaque, fertur In his gradus illi tertius esse.
Utilis est valde stomacho, si saepe bibatur.
Expellit partum potu veneremque coërcet,
Tussim si bibitur compescit, menstrua purgat.
Arteticos sciaslmque iuvat, febrique medetur
Hausta vel In oleo viridem si coxeris illam
Et foveas tepido patientes ante tremorem.
Matrici prodest intestinique tumori
Hoc unguen vel clysterio si funditur intus,
Haustaque cum vino prodesse valebit utrique,
Lumbricos oleo decocta et pota repellit.
Cum caricis decocta diu vinique liquore
Proderit hydropicis, si sint superaddita nocte.
Cruda comesta recens oculos caligine curat,
Et melius marathri cum succo felleque galli
Melleque si succus ex aequo i ungitur eius,
Indeque sint oculi patientis saepe peruncti.
Indeque sint oculi patientis saepe peruncti.
Sistit manantem bene desiccando cruorem.
Obstat pota mero vel cruda comesta venenis.’
MF 237. Repercusiua: No Latin.
238. Sambucus: Sambucus calidus et siccus est In secundo gradu. Cortex principaliter competit medicine, secundario folia et flores. Oleum sambucinum Principaliter purgat flegma. Opilationem splenis et epatis solvit. Contra cotidianam. Contra leucoflegmatiam. Fiat sirupus. Fomentum factum ex aqua salsa et dulci decoctionis foliorum eius pedis et manus tumorem sedat. Sambucus grana laxando sunt bene sana, laxat non peius succus de fructibus eius.’ CI (Erlangen) 239. Sal: Sal; omne tamen sal calidum est et siccum. Contra repletionem stomaci ex frigidis et glutinosis humoribus fiat confectio ex pulvere subtili salis In aceto et oleo et detur cum tepida, deinde penna intincta ori immittatur et provocetur vomitus. Optime purgat stomacum a malis humoribus. Contra dolorem ... sal calefiat In testa et In sacello positum supra locum dolentem cataplasmetur sepe. Ad constipationem ventris ... fiat suppositum ex melle et sale sic: decoquatur mel In sartagine vel testa ut denigretur, deinde apposito sale bulliat ... et informetur magdaleon ad modum digiti et suppone.’ CI
240. Sarcacolla: Sarcacolla calida est et sicca In primo gradu. Gumi est cuiusdam arboris. Contra fluxum lachrymarum et sanguinis e naribus fiat sinapisma ex pulvere sarcocolle et albumine ovi super frontem et timpora. Contra maculas oculorum pulvis eius conficiatur cum aqua rosacea et ... postea cum aqua rosacea oculo Imponatur vel etiam per
se. Contra tenasmon recipiat patiens per embotum per inferiora fumum ex pulvere eius posito super carbones. Valet pulvis eius superpositus ... vulneribus quia consolidat.’ CI
241. Scamonia: Scamonea calida est et sicca In tertio.’ Avicenna Diagridium est species titimalli. Scamonea autem principaliter coleram, secundario flegma et melancoliam purgat. Nota quod In dosi sufficiunt ℈ ii vel ad plus iii In lb. i et semis. Potest dari delicatis sine molestia et timore, quibusdam etiam acute febricitantibus.’ CI
Destruit appetitum cibi.’ Avicenna Quia etiam violenter ducit et quia multam facit abominationem, nunquam per se datur. Lac effluens colligitur In vasis parvis, quod soli exponitur et desiccatur et In substantiam diagridii transmutatur. Ex subtilitate sua et etiam viscositate villis stomaci adheret.’ CI
Est inimica stomacho et epati. Facit nauseam.’ Avicenna 242. Saturateia, utimbra: ‘‘Thymbra solet Graece dici, Satureia Latine,
Illi sicca minus vis est, sed fervida valde.
Provocat urinam cum vino et menstrua sumpta,
Pellit abortivum, muliebris viscera purgat.
Illius pulvis cum cocto melle subactus
Et mansus (vel cum vino si sumitur idem)
Pectoris humorem pellit per sputa tenacem.
Quod si cum vino mel iungitur et piper illi,
Non modicum veneris succendere dicitur ignem.
Est quidam morbus letargus nomine dictus,
Oppositum medici quem dicunt esse frenesi,
Quod vetat haec somnum, somno gravat hic nimis aegrum,
Hoc tam letali somno depressus aceto
Thymbram commiscens foveat caput inde frequenter,
Sic vitium pigri poterit depellere morbi.
Si desit thymus pro thymo ponere Thymbram
Praecipiunt medici, quia vis est aequa duabus.’
MF 243. Sene: Sene calida est et sicca. Arbor est ... cuius folia medicine usui competunt. Valet contra melancolicas passiones, contra epilepsiam, contra sincopin, vicium splenis, emorroidas et contra quartanam. Diascorides iubet inde fieri oximel perutile ad omnia predicta. Sirupus ... Cum aliis laxativis In quantitate ℥ semis vel minus debet dari.’ CI
244. Serpillum
Serpillum calidum est et siccum.’ CI
‘‘Acri cum vino coctum contundis olivo,
Cui rosa dat nomen, hoc unguine perline frontem
Aegroti, capitis solet hoc sedare dolorem.
Haustum cum vino iecoris sedare dolorem.
Dicitur, hicque solet producere menstrua potus.
Provocat urinas, compescit tormina ventris,
Splen iuvat, admixto si saepe bibatur aceto.’
MF Vinum decoctionis eius sumptum valet contra opilationem splenis et epatis.’ CI
‘‘Si mel praedictis iungatur, sputa cruenta
lactantes mire potus solet ille iuvare.’
MF Vinum decoctionis eius et succi liquiricie valet contra tussim. Vinum decoctionis eius et anisi valet contra dolores stomachi ex ventositate. Vinum decoctionis eius stomachum infrigidatum ... confortat.’ CI (Erlangen) 245. Salisit: No Latin.
246. Spicanardi: Spica calida est et sicca In primo gradu. Spica duplex est, scilicet spica nardi et spica celtica. Dicunt quidam quod spica nardi sit flos cuiusdam arboris qui plane mentiuntur. Invenitur spica circa radices cuiusdam arboris. Eligenda est que In odore est suavis. Contra sincopim et cardiacam passionem limphetur vinum ex aqua decoctionis ipsius. Contra debilitatem cerebri, applicetur naribus. Contra frigidum reuma spice pulvis decoquatur In oleo muscelino vel saltem communi et cum digito naribus apponatur. Tale oleum multum confert contra surditatem ex frigida causa et putredinem aurium post apostemata. Contra putredinem gingivarum superponatur pulvis eius. Ad menstrua provocanda ... et conceptum adiuvandum, pulvis eius subtilis In panno lineo vel saculo formato ad modum digiti ponatur ... postea sibi mulier supponat. Contra tenasmon ex frigida causa pulvis
eius cum bombano exterius existente supponatur. Aiii dicunt quod Saraceni faciunt tale oleum ex spica nardi viridi.’ CI
247. Sdrusium: Strucium calidum est et siccum In ii gradu. Idem est quod cauliculus agrestis.’ CI
‘‘Struthion, Ostrutium, quod vulgi more vocatur,
Vim calidam siccamque tenet.’
MF Virtutem habet dissolvendi, extenuandi, diureticam.’ CI
‘‘Radix fugat eius cum vino morbos iecoris,
si trita bibatur, Ictericos sic sumpta iuvat, splenisque tumorem
Durum, quem Graeci sclirosim dixere, repellit.’
MF Fomentum ex aqua decoctionis eius menstrua educit. Emplastrum pectini et virge suppositum urinam provocat.’ CI
‘‘Menstrua sic lotiumque movet tussique medetur.
Acri cum vino si iungitur atque polenta
Illius succus, lepras emundat inunctas.
Hoc etiam succo, iuncto cum polline quod dant
Hordea, curatur (ut dicunt) pustula quaevis,
Si superaddideris emplastri more dolori.
Ictericis succus mire medicabitur eius,
Hunc si nare trahant lacti mixtum muliebri.’
MF Contra litargiam ... succus vel semen eius In succo rute et forti aceto bulliant In sacello parumper et idem posterior capitis pars, scilicet occipitium, prius abraso bene, et inde fricentur bene nares.’ CI
248. Sulfur: Sulphur calidum est et siccum In ii gradu. Terra est actione caloris excocta In naturam sulphuream transmutatur, aquosis et terrestribus partibus In igneas transeuntibus. Contra asma antiquum ex frigido et glutinoso humore ... detur pulveris eius ℈ iii cum ovo sorbili. Aliter, accipiat patiens fumum eius positi super carbones ... huiusmodi fumigium purgat caput et spiritualia a flegmatica superfluitate competenter. Contra paralisim ... oleum sicionium id est cucumeris agrestis et cera simul liquefiat et addito pulvere sulphuris et ellebori albi fiat unguentum ... Utile est contra predicta et etiam contra scabiem. Si fiat asma ex siccitate nullo modo fiat.’ CI
249. Sol secium, sbonsa solis, ?eliotropia, sicorea, ingcuba, uerucaria: Sponsa solis, eliotropia, intuba, cicorea, solsequium, dionisia idem est. Calida est et sicca. Est autem viridis multe efficacie. Exsiccata parve vel nullius virtutem habet resistendi veneno. Contra morsum venenatorum animalium ponatur super morsum succus eius et etiam bibitus valet. Herba etiam cocta et comesta solvit opilationem splenis et epatis.’ CI
Ipsa eliotropium est quam Latini intubam vel verrucariam vocant, eo quod verrucas extinguat ex aqua potata, vel cathaplasmate vice imposita verrucas abstergere adfirmant.’ Rufinus from Dioscorides. Si pistatur et sucus eius extrahatur et detur In potu, statim liberat de antrace vel carbunculo et potest addi de zucaro delicatis.’ Rufinus 250. Spodium: Spodium frigidum est In iii gradu et siccum. Optimum spodium fit ex ossibus elefantis combustis. Virtutem habet infrigidandi et constringendi. Infrigidando sitim compescit. Contra fluxum sanguinis e naribus pulvis eius immittatur, et syrupis ad infrigidandum ponitur; pulvis eius cum succo plantaginis datus valet. Pulvis eius cum succo plantaginis datus valet contra dissenteriam et emoptoicam passionem. Contra profluvium pulvis eius naribus impositus sanguinem sistit. 150’ CI
251. Sticatos: Sticados calidum est et siccum In primo gradu. Per annum servatur. Virtutem habet diureticam ex qualitatis subtili substantia. Contra constrictionem pectoris ex frigida causa valet vinum decoctionis eius et dragaganti. Vinum decoctionis eius stomachum et intestina calefacit et ad yliacam passionem valet et ad opilationem splenis et epatis; et contra stranguriam et dissuriam. 151’ CI
252. Satuirion, priamiscus, leporina: Satirion calidum est et humidum In iii gradu.’ CI
Satyrion, id est, priapiscus vel testiculi leporis.’ Rufinus from Synonima. Sola radix usui medicine competit. Si idem .i. e. radix recens et maxime tuberosum et viride et quod reperitur ad modum testiculi circa radicem; virtutem potentissimam habet augmentandi sperma. Contra arteticam detur radix cum oximelle vel cum aceto et melle.’ CI
253. Sandaili: Sandali frigidi sunt In iii gradu. Genus quiddam est sandalorum. Alii sunt albi, alii rubei, alii citrini, et isti aliis magis sunt aromatici et meliores sed raro isti apponuntur aut inveniuntur. Omnes per iii annos servantur. Virtutem habent constringendi ex qualitatibus, alterandi ex frigiditate. Contra febrilem discrasiam et sitim et epatis calefactionem fiat decoctio pulveris eorum In aqua addito zuccaro et fiat sirupus. Ad dolorem frontis et sompnium provocandum ex pulvere rubei et oleo mandragorato. De pulvere eius et semine lactuce, contra fluxum per nares ... si fluxus sit ab epate fiat cataplasma. Contra calorem epatis pulvis eorum conficiatur cum oleo rosaceo et aceto et plagella intincta epithimentur. Contra vomitum colericum fiat decoctio In aceto et aqua pluviali et spongia intincta ori stomaci cataplasmetur. Contra calida apostemata In principio, pulvis eius In succo alicuius herbe frigide conficiatur et plagelle intincte loco dolenti cataplasmetur.’ CI
254. Sdafisagria: Stafisagria calida est et sicca In iii gradu. Semen usui medicine competit. Ad flegma educendum et contra litargiam, pulvis eius naribus immittatur; sternutationem provocat et caput a gravedine relevat. Gargarismum factum ex aceto decoctionis eius et rosarum humiditatem uve et faucium exiccat. Pulvis eius cum melle lumbricos necat. 153’ CI
255. Scolapendria, linga ceruina: Scolopendria: Calida est In primo, sicca In secundo. Est subtilis resolutiva. Frangit lapidem In renibus et vesica. Confert spleni
magnifice quum enim sumitur cum oximele facto ex aceto In quo decocta sunt folia eius xl diebus delet splenem. Confert ... icteritie.’ Avicenna 256. Stipica: No Latin.
257. Sbaragius: Sparagus calidus est et siccus. Virtutem habet diureticam. Contra opilationem splenis et epatis ... confert.’ CI
258. Storax: Storax calida est In primo gradu, sicca In ii. Gumi est arboris In India nascentis. Substantiam habet glutinosam et vim habet attrahendi. Storax alia calamita, alia rubea, alia liquida. Storax liquida In Calabria reperitur. Storax calamita non a calamo dicitur sed a calo quod est bonum et myrrha quod est gutta. Storax calamita efficacior est. Per x annos durat. Contra debilitatem et frigiditatem cerebri ex ea Informa stuellum ... vel fiat decoctio eius et rosarum In aqua cooperto capite. Item, emplastrum de ipsa cera et oleo valet contra frigiditatem stomaci. Contra ... frigidum reuma capitis deglutiantur pillule ex storace facte. Fumigium eius menstrua provocat, et valet contra suffocationem matricis et causas eius. Vinum decoctionis eius gargarizatum humiditatem uve desiccat. Contra fluxum ad spiritualia pillule inde formate teneantur diu In ore. Storax liquida multum valet In emplastris contra tineam et pustulas. Capsula ex ea dentes laxos confirmat et gingivas confortat.’ CI
259. Sompnus: No Latin.
260. Sitis: No Latin.
261. Saluia: Salvia calida est In primo gradu sicca In ii. Sola folia eius medicine competunt et viridia et sicca, sed viridia magis, per annum servari possunt. Cuius duplex est maneries scilicet silvestris que eupatorium dicitur et est magis diuretica et domesticum que sic appellatur. Domestica magis consumit et confortat. Virtutem habet dissolvendi et attrahendi. Et inter herbas maxime confortat nervos sicut inter species castoreum. Contra paralisim et epilepsiam valet vinum decoctionis salvie. In vino decocta et cataplasmata super partem paraliticam multum valet. Similiter et pulvis eius In cibis positus. Fomentum ex aqua decoctionis eius factum stranguriam dissuriam solvit et matricem mundificat. Ad excitandum appetitum cum stomacus malis humoribus crudis et indigestis repletur fiat salsamentum ex salvia petrosellino et aceto et modico pipere multum confert.’ CI
‘‘Pellit abortivum, lotiumque et menstrua purgat,
Trita venenatos curat superaddita morsus,
Crudas vulneribus (quae multo sanguine manant)
Apponas tritam, dicunt retinere cruorem.
Cum vino succus tepidus si sumitur eius,
Compescit veterem tussim laterisque dolorem,
Pruritus vulvae curat virgaeque virilis,
Si foveas vino fuerit quo Salvia cocta.’
MF 262. Sauina, bracteos: Savina calida est et sicca In ii gradu.’ CI
‘‘Bratheos est Graece Sabina vocata Latine.’
MF Sola folia competunt medicine. Per ii annos durat. Virtutem habet diureticam et diaforeticam et extenuativam. Contra vitium pectoris ex frigida causa et contra dolorem stomaci et intestinorum ex ventositate detur vinum decoctionis eius. Contra menstrua stranguriam et dissuriam conterantur folia et decoquantur In vino et oleo et ita super pectinem cataplasmentur. Decocta etiam In oleo menstrua provocat et fetum mortuum educit, melius operatur idem si sit supposita. Contra tenasmon ex frigida causa savina contrita In aceto forti vel vino decoquatur et per inferiora suscipiat patiens fumum et In ipsa sedeat, vel fiat encatisma super nates et cataplasmentur.’ CI
‘‘Illius In vino vel aqua decoctio curat,
Quos vertigo nocet.
Omnibus et morbis prodest de frigore factis.’
MF 263. Tartarum: Tartarum calidum est et siccum In iii gradu. Propter eius violentiam cum aliquo electuario delicato ut cum diapenidion et similibus detur. Pulvis eius In cibo exibitus pinguedinem attenuat, consumendo ipsam. Pulvis eius In quantitate unciae et serms ... datus cum clareto et cum melle rosaceo ... ducit ad plus 6 vel 7 sellas ... 157’ CI
264. Terra sigilata, terra Sarasenica, argentaria: Terra sigillata, terra saracenica vel creta et terra argentea idem est. Frigida est et sicca, maneries terre est et dicitur sigillata quia quasi
effigies sigilli imprimitur. Virtutem habet potissimam constringendi. Contra fluxum sanguinis e naribus fiat sinapismus super timpora et frontem ex pulvere eius et albumine ovi. Ad idem pulvis eius cum succo sanguinarie naribus iniiciatur. Contra fluxum ventris fiat emplastrum supra ventrem ex pulvere eius et oleo rosaceo et aceto et albumine ovi. Contra vomitum fiat emplastrum In furcula pectoris ex pulvere eius et aceto et decoctione rosarum. Emplastrum de pulvere eius et aceto valet ad pedum inflationem et ad artheticam. Contra asperitatem capillorum commisceatur pulvis eius cum aqua calida et post lotionem capitis haec aqua infundatur ... Sic operantur mulieres Salernitane sophisticatur ex creta communi nostra sed tunc non est aromatica nec secundum colorem colorata satis durat.’ CI
265. Tuirbit: Turbit calidum et siccum est In iii gradu. Radix est cuiusdam arboris In India et Arabia nascentis. Virtutem habet ... attrahendi humores ab extremis et maxime flegma. Valet contra yliacam passionem arteticam podagram ciragram. Competenter acuuntur medicine ... absque alio laxativo. Mortuam carnem corrodit et consumit.’ CI
266. Triticum: Secundum sui naturam substantialem triticum In primo gradu calidum est et humidum et siccum mediocre. Diversitatum tritici secundum tempus nascentie .. aliquando quippe moderatum est tempus atque vernale, equale etiam In calore et humiditate ... Si moderato triticum nascatur In tempore, In quantitate et qualitate perfectum erit. Diversitatum tritici pro vetustate ac novitate sui modi sunt triplices. Vetustum
siquidem ac longi temporis triticum siccum est et parum nutrit, ad digerendum etiam durum, quum cum accidentalem eius humiditatem aeris penitus calor exhauriat, naturalem quoque plurimum subtrahit. Si autem sit medium ut videlicet neque vetus sit neque novum, humiditas pro tempore inter multam et paucam media est. Novum e contra brevisque temporis propter humiditatem simul ac viscositatem terre humidum est atque viscosum, densum, digeri durum et inflativum, ventositatem et rugitum faciens ventris. Panis ex eo factus calidior est, calor eius In secundo gradu adipiscitur id ex calore ignis et coctione. Ius enim de eius farina confectum purgativum est pectoris et pulmonis eorumque lenit asperitatem. Idem facit si ptisanum faciamus sicut de ordeo fieri solet, et plus ordeaceo ad tussim et sputum et fluxum sanguinis valet. Et si coquatur cum oleo et duro superponitur apostemati dissolvetur. Cum aqua et ruta si coquatur et mamille superliniatur dure propter lactis coagulationem interius, In molliciem duricies commutabitur. Temperata cum succo iusquiami et cataplasmate ex ea super nervos facto humores nocivos descendere prohibet. Granum masticatum cum saliva hominis apostemati quod ex rabidi canis morsu contingit superpositum morbum fugat. Diversitas grani secundum terram ubi nascitur ... Quod In crassa igitur et pingui nascitur granum crassum est et pingue ... nutribileque existit. Quod In macra et sicca ... est macrum et siccum ... minusque nutrit. Fermentum ... calorem habet parvum et frigiditatem unde subtilem habet virtutem humores corporis ex interioribus extrahendi.’ Ysaac
267. Tanasetum agreste: No Latin.
268. Tapsia: Tapsia calida est et sicca In iii gradu. Per iii annos durat. Principaliter ducit per vomitum, secundario per secessum. Virtutem habet dissolvendi et attrahendi humorem ad superficiem corporis. Commisceatur acetum cum populeon et inungatur.’ CI
269. Tela rania: Tela aranea frigida est et sicca. Virtutem habet constringendi et consolidandi, unde vulneribus recentibus apposita ea consolidat et competenter inde In vulneribus mortificata superponitur.’ CI
270. Terpintina: Terebentina calida est et sicca. Gumi arboris est abietis ut quidam dicunt. Per c annos durat. Virtutem habet dissolvendi laxandi et maturandi. Ad frigida apostemata maturanda conficiatur terebentina cum farina ordei et cataplasmetur. Contra tenasmon super carbones ponatur et emboto imposito accipiat patiens fumum inferius. Contra suffocationem matricis accipiat fumum per os; ad precipitationem matricis suppositorium etiam factum ex bombice intincta matricem mundificat.’ CI
271. Tamariscus: Tamariscus calide et sicce complexionis est. Secundum quosdam est frutex, secundum alios arbor. Secundum folia usui competit medicine et maxime secundum corticem. Virtutem habet diureticam et mundificativam splenis; et maxime contra opilationem splenis et epatis, stranguriam et
dissuriam et yliacam. Detur vinum decoctionis pulveris corticis tamarisci; quae etiam pulvis valet In cibis et potibus.’ CI
272. Tamuirindi, oxifencia, dactilus asetosus, dactilus indicus: Oxifenicia, alio nomine finicon radi et dactilus indicus et tamarindus. Dicitur phenicon. Fructus sunt cuiusdam arboris In India nascentis et est similis dactilis. Frigidi sunt et sicci In secundo gradu. Virtutem habet purgandi coleram et mundificat sanguinem et fervorem eius reprimendo.’ CI
273. Turio uitis: (s. v. Rubum) Contra rubedinem oculorum turiones eius conterantur cum vitello ovi et addito croco oculis superponantur confert.’ CI
274. Uernix, bernix, elasia: Bernix calida est et sicca In tertio gradu. Est autem gumi cuiusdam arboris. Cuius tres sunt species, quedam autem est subcitrini coloris, quedam subrufi, quedam subalbidi. Quecunque species sit dummodo est clara et lucida est eligenda. Virtutem habet conglutinandi ... clarificandi et conservandi, quod satis patet, quoniam pictores super alios colores ponunt ipsam ut melius luceant et alios colores conservet. Contra vomitum colericum fiat emplastrum ex pulvere eius et olibano et albumine ovi et furcule pectoris superponatur. Contra fluxum sanguinis e naribus, pulvis confectus.’ CI
275. Ueruena, herba Ueneris, peristeron: ‘‘Verbenam Ierobotanum Peristereonque
Appellant Graeci; Pestiferos morsus curat superaddita trita
Cum vino (renovanda quidem per quatuor ista
Est medicina dies); oris bene vulnera purgat
Illius succus tepidus si volvitur ore.
Glutinat herba recens vulnus superaddita trita,
Occurrit cunctis cum vino sumpta venenis.
Quae furit alternis febris accedendo diebus
Pellitur hac, tribus assumptis radicibus eius
Cum totidem foliis potetur aqua resoluta
Ista prius, patiens quam frigus sentgiat ullum;
Hocque modo febribus quartanis illa medetur,
Bis binis foliis cum tot radicibus haustis.
Hanc herbam gestando manu si quaeris ab aegro:
Dic, frater, quid agis? bene si responderit aeger,
Vivet, si vero male, spes est nulla salutis.
Plinius affirmat, hanc omnibus esse salubrem
Visceribus, lateris morbis, iecorisque querelis,
Pectoris et vitiis. Herbam cui nomen foliis de mille dedere
Betonicamque pari Verbenae pondere iunge,
Haec mixta potentur aqua, nullum medicamen
Utilius credunt illis, quos calculus angit.’
MF
276. Uiola: Viola frigida est In primo gradu, humida In fine secundi. Per
biennium servatur. Melius est tamen si de anno In annum renovetur.
De ipsis viridibus fit zucharum violaceum et oleum violaceum. Oleum violaceum fiat hoc modo: viole decoquantur In oleo et colentur. Sed sirupus violaceus sic fit: viole In aqua coquantur et ex colatura et zuccaro fiat sirupus. Vel sic et melius est, viole dimittantur In aqua per noctem et fiat sirupus. Vel, de oleo violaceo etiam sic quod melius est: decoquantur et colentur et colature recentes addantur et sic dimittantur per xv dies ad solem et coletur. Valet contra discrasiam totius corporis. Inunctum super timpora et frontem et dolorem ex calore removet. Nota etiam quod viola virtutem habet leniendi et humectandi refrigerandi et relaxandi. Herba ipsa contrita super calidum apostema posita In principio valet. Fomentatio ex aqua decoctionis ipsius circa pedes et frontem In acutis febribus somnum provocat. Et nota quod sirupus violaceus magis debet decoqui quam rosaceus; aliter enim corrumperetur.’ CI
‘‘Crapula discutitur bibitis, capitisque gravedo
Olfactu solo vel si caput inde coronas.
Purpuream violam dicunt curare caducos.
Radices violae cum mirrha tunde crocoque,
Hoc inflammatis oculis apponito nocte;
Contritis foliis violae cum melle perungens
Ulcera sanabis capitis; si iungis acetum
Et cataplasma facis cedet collectio quaevis.
Illius curat elixatura tumorem
Matricis, tepida si saepe fovebitur illa.
Illius semen cum vino menstrua purgat.
... superaddas;
Hocque modo calidam dicunt sedare podagram.
A stomacho choleram rubeam potata repellit
Herba virens violae vel flos siccusve recensve,
Morbos de cholera rubea vel sanguine factos,
Mollibus In costis aut In pulmonibus ipsis,
Sedat si mixto potabitur amne recenti;
Infantum tussim sic et suspiria sedat,
Auribus infusum sonitum fugat atque dolorem.
Lumbricos necat infusum bibitumve vel unctum.
Os capitis ictu fuerit si forte plicatum
In tantum, ut linguae patiens amiserit usum,
Fac prius hanc violam cum vino sumere tritam.’
MF
277. Uirga pastoris, osaragi: Virga pastoris frigida est et sicca. Virtutem habet constringendi. Ex pulvere eius et aceto et albumine ovi supra pectinem et renes positum valet contra fluxum ventris. Valet etiam pulvis eius datus cum ovo sorbili. Valet ad calida apostemata In principio ut erisipilam et huiusmodi. Caput cataplasmetur pilis abrasis freneticis valet.’ CI
278. Uitrum: Vitrum frigidum est In primo gradu, siccum In ii. Ad scabiem sic valet: picula ad ignem resolvatur et coletur et addatur oleum nucis, tartarum et vitri pulvis et immitatur. Ad serpiginem et impetiginem, gumi prunorum In aqua ad ignem resolvatur et fortiter exprimatur et addito vitri pulvere fiat unguentum. Ad morpheam cum flore muri et oleo rosaceo et capitello conficiatur pulvis eius et locus inde fricetur precedente scarificatione ut sanguis exeat Pulvis eius
subtilissimus cum succo feniculi et In oculo positus corrodit pannum.’ CI
279. Uua: Uva maturata sanguinem laudabilem facit; ceteris fructibus quemadmodum ficus melior cibus est. Substantias In se tres habet diversas, granorum unam, corticum alteram, humoris tertiam. Item, haec quattuor composita substantiis existit: ossa sunt frigida et stiptica ... Item, cortex est frigidus et siccus ... Galienus cortices inquit uve et ficus similes sunt ad digestionem duri ... ventositatem generat ... Alba uva subtilis, minus nutrit et cito digeritur, quamobrem vini eius ebrietas cito venit et cito transit. Nigra grossa nutrimenti pluris, sed digestionis tarde; idcirco vini eius ebrietas sero discedit. Rufa vel citrina harum medie sunt, cuiuscumque vini ebrietas cito venit, cito transit. Rursus cuiuscumque tarde, diu permanet et tarde transit.’ Ysaac
280. Uinum: Vinum bonum dat nutrimentum corpori, sanitatem reddit et custodit si sic accipiatur secundum quod oportet. Digestabilem confortat virtutem, non solum In stomacho, verum etiam secundam que est In epate. Physici concordati sunt quod impossibile sit actionem virtutis digestive confortari absque caloris naturalis fortitudine. Neque ullus cibus invenitur aut potus qui adeo fit naturalis caloris confortativus et augmentativus prout vinum propter familiaritatis consortium ... eius calor similis est calori naturali. Cito convertitur In naturalem et mundissimum sanguinem. Turbidum clarificat sanguinem et aditus totius corporis maxime venarum aperit, tenebrosam fumositatem tristiciae generativam a corde expellit, totiusque corporis membra corroborat. Non solum sua bonitas In corpore ostenditur, sed etiam In anima operatur, facit enim illam oblivisci tristiciam et angustiam, datque sibi leticiam, confortat eam ad investigandam subtilem ac difficilem rem, eique tribuit solicitudinem et audaciam. Necesse est ut sit conveniens omnibus etatibus temporibus et regionibus, tamen cum sumptum fuerit secundum vim et consuetudinem bibentis et quod natura ferre poterit. Quia videmus adulescentulos et pueros quandam vini quantitatem sustinere, iuvenes vero et viros maiorem. Decrepitis autem licet eis optimum esse videatur ad confortanda corpora eorum ... multominus tamen quam iuvenes tolerant vini quantitatem propter defectionem eorum capitis et suorum nervorum molliciem. Actio ergo vini non eodem modo operatur In senibus sicut In iuvenibus pueris et adolescentibus. In senibus vero est secundum
medicinam quia calor vini repugnat eorum frigiditati; In iuvenibus vero est secundum cibum quia vini natura iuvenum naturis similis est; adolescentibus et pueris est secundum cibum et medicinam quia calor eorum naturalis licet substantialiter fit fortis nondum tamen est In perfectione propter abundantiam eorum humiditatis proinde vinum naturali calori dat augmentum et nutrimentum. Si multum et purum fuerit, convenit In hyemali tempore et frigida regione. In estate vero calidaque regione vini paucitas multumque commixti necessario congruit, corpora enim refrigerat et humectat propter aquam que cum eo mixta est. Diversitas enim vini generaliter est triplex: aut enim recens unius anni vel parum post; aut vetus a quattuor usque ad septem transiens annos; aut mediocre .i. a duobus usque ad quattuor. Recenti vero est calor In primo gradu unde pertinet frigiditati et humiditati, idcirco ceteris est nutribilius. Malos generat humores ... et ventositatem stomachi et intestinorum. Unde Galienus: Vinum quodcunque recens fuerit, non habet vim ducendi cibum per corpus. Vetus autem vinum quod transit usque ad septem annos vel plus calidum est et siccum In iii gradu et habet quiddam amaritudinis. Huiusmodi vinum parum nutrit, citoque caput ascendit et mentem percutit propter sue punctionis acumen, maxime si multum ex eo bibatur et parum aque ibi misceatur propter hoc igitur caveant illud nervos debiles habentes et qui sensus acutos habuerint; magnum enim eis prestat nocumentum nisi tantam In suis corporibus habeant humiditatem que bene resistat vini acumini. Vinum vero inter novum etvetus mediocre est bonum. In hac mediocritate vinum consistens dicitur calidum et siccum In secundo
gradu proinde huiusmodi vinum eligatur.’ Ysaac
281. Uenenum: No Latin.
282. Uenter: No Latin.
283. Uermis: No Latin.
284. Uisus: No Latin.
285. Uomitibus: No Latin.
286. Uritiua: No Latin.
287. Yringi, socacul: No Latin.
288. Ycor: No Latin.
289. Ydor: De aqua. Physici videntur esse concordati, maxime Hippocrates et Galienus, quod aqua sit composita In prima compositione de duabus
qualitatibus simplicibus, id est frigiditate et humiditate; proinde nullum dat nutrimentum corporibus humanis nec augmentum, nisi composita cum variis cibariis fuerit. Aqua enim quia frigida est et humida naturaliter et essentialiter et non ad aliarum rerum comparationem necessario nullum dat nutrimentum calide et sicce complexioni, quia contraria est et repugnat omnibus calidis et siccis naturaliter. Quod cum ita sit, necesse est In eis operetur nihil nisi secundum quod operatur contrarium contrario et actio cuiuslibet contrarii non est rei sibi contrarie augmentativa vel nutritiva, sed repugnativa et destructiva; sicut videmus aquam igni resistere, albedinem nigredini. Aqua enim ignem extinguit, ignis vero aquam calefacit; cum frigiditate et sui humectatione refrigerat et extinguit caloris extranei naturalis acumen. Similiter albedo vult albam reddere nigredinem et nigredo nigrescere albedinem ... Palam est ergo aquam nullum dare nutrimentum corporibus. Preterea dicimus aquam esse simplicem et corpora nostra composita et simplex non operatur In composito sicut compositum In compositum. Simplex enim composito dissimile, compositum composito simile; compositum suum simile crescere facit, simplex autem e converso facit illud decrescere. Nutrimentum nihil aliud est quam cibi assimilatio In corporibus edentium, quia simile est potestate. Sed aqua non est nutribilis, quia neque potestative neque accidentaliter est similis calori et siccitati nostri corporis. Nullum habens colorem nec saporem nec odorem nec fetorem, quia color, sapor et odor significant quattuor compositiones qualitatum ab actione nature compositas In corporibus. Non ergo debet habere saporem, colorem neque odorem, quia si hec habeat significat aliam rem In ea esse adunatam.’ Ysaac
290. Yarapigra Galieni: Yera pigra Galieni, id est sacra; pigra, id est amara. Facit ad diversas capitis passiones aurium et oculorum distemperantiam, stomachum quam optime purgat, causas epatis emendat, splenis duricias et densitatem mollit et extenuat, renibus et vesice proficit et matricis distemperantiam emendat.’ Antidotarium Nicolai
291. Zinciber: Zinziber calidum est In iii gradu, humidum In .i. Vinum decoctionis eius et cimini valet ad dolorem stomaci et intestinorum ex ventositate et indigestionem. Valet ad tussim siccam et ad spiritualium frigiditatem. Pulvis etiam eius cum bombice suppositus contra frigidum tenasmon valet. Pulvis etiam In cibis exhibitus sincopizantibus confert.’ CI
292. Ziucra: Zuccara calida est et humida temperate In i gradu. Habet virtutem humectandi et relaxandi.’ CI
Sicut acetositas cholere acumen extinguit, sic dulcedo qui rei acetose est contraria, regit et auget choleram rubeam.’ Ysaac
Durum et album zuccarum ... cuius usus In multis est necessarius, ut pote In confeccionibus medicinarum acute febricitantibus et In sirupis. Et nota quod zuccarum multum valet sicientibus viantibus oblatum cum non habeant liquorem In calida regione, et prodest ptisicis et consumptis asmaticis positura In cibo et potibus eorum, resumit enim eorum extenuationem et lubricat siccitatem.’ CI (Erlangen)
Electuarium dulce quod valet podagricis arteticis paraliticis
sciaticis nefreticis calculosis colicis yliacis: Recipe
spice
zinciber
piperis longi
ana dragmas iii,
cinamomi
gariofili
piretri
ana dragmas v,
masticis
rose
sal gemme
maratri
carpobalsami
petrosilini
spice celtice
ana dragmam i,
saxifrage
xilobalsami
granorum solis
carui
macedonici semen
brusci
cardamomi
macis
galange
sparagi
hermodactilis
ana dragmas ii,
diagridii dragmas iii,
turbit
polipodii
ana dragmas iiii,
zuccare libram et semis,
mel quod sufficit.
Conficiatur more electuarii suave. Est gustu suavius. Laxat et satis. Humores innaturales purgat. Potest addi nucis muscati dragmas v, ambre dragmas iiii.’ Antidotarium Nicolai