Annals of the Four Masters, Volume 3
Aois Chriosd mile ced seachtmoghat a
dó. Brighdéin Ua Cathain comarba
m'Aedóig do écc. Giollu Aedha Ua Muidhin (do muintir Airidh Locha Con)
epscop Corcaighe do écc
fear lan do rath Dé eissidhe, tuir óighe agus egna a aimsire.
Ticchernach Ua Maoil Eóin comhorba Ciaráin Cluana Mic
Nóis do écc. Ticchernan Ua Ruairc ticcherna Breifne agus Conmaicne agus fer
cumhachta móir fri re fhota do mharbhadh (.i. i
Tlachtgha) la Hugó De Laci i fiull agus la Domhnall
Mac Annadha Uí Ruairc dia chenél fesin boi imaille friu.
Ro díchennadh é leó. Ruccsat a cenn agus a
chorp go dochraidh co h-Ath Cliath. Ro toccbadh an cenn
uas dorus an dúine ina scath dhearccthruagh do Ghaoidhealaibh.
Ro crochadh bhéos an corp fria h-Ath Cliath
atuáith agus a chossa suas.
Domhnall O Feargail toiseach Conmaicne do mharbhadh la muinntir righ Saxan. Maol Maire Mac Murchadha toiseach Muinntire Birn do mharbhadh la h-Aedh Mac Aenghusa agus la Cloinn
Aeda do Uibh Eachdach Uladh. Diarmaid Ua Caedhlaighi do ecc. Maidhm for Chenél n-Eoghain ria f-Flaithbertac Ua Maol
Doraidh agus ria c-Cenel c-Conaill. Do-bertsad ár adhbhal forra
tria naemh miorbal De agus Naemh Patraicc agus Naemh Cholaim Cille
isa cealla ro oirccsed indsin. Lán chuairt coiccidh Connacht an cethramhadh feacht do
tabhairt la Giollu Mac Liacc comhorba
Patraicc agus Príomhaidh Erenn, co h-Ard
Macha. Mac Gill Epscoip taoiseach Cloinne
Aeilabra rechtaire Chatha Monaigh do marbhadh la Donn Slebhe Uá n-Eochadha rí Uladh i fiull. Na slána batar
etorra .i. maithe Uladh do mharbhadh Duind Slebhe
ind.
Creach fhill la mac Anduidh Uí Ruairc, agus la Saxanachaibh ar muinntir na h-Annghaile, agus ar Muinntir Megiollgan co rugsat bú, agus broid iomdha. Sloigheadh
leó doridhisi co h-Ard Achadh Epscoip Mél gur ro airgset an tír ar medhón, agus do-rochair leo Domhnall Ua Fearghail, taoiseach muinntire h-Anghaile don chur-sin. Seanadh cléireach n-Erenn la coigeadh Connacht
laechaibh cleirchibh occ Tuaim Da Ghuálann im
Ruaidhri Ua Conchobhair agus im Chadhla Uá n-Dubthaigh Airdepscop Tuáma agus tri
teampaill do choiseardhadh leo.
Annal AOIS CHRIOSD 1173. Aois Chriosd mile, cett, seachtmoghat, a
trí. Muiredhach Ua Cobhthaigh epscop
Doire, agus Ratha Both, mac oighe, leacc loghmhor, gem
gloinidhe, Redla sholusta, cisde taisccedha na h-egna, craoph chnuasaigh na canóine, iar t-tiodhnacal bidh agus edaigh do bochtaibh agus do aidhilgneachaibh, iar n-oirdneadh Saccart agus
deochon agus aesa gacha graidh, iar n-athnuadhughadh eacclus n-iomdha, iar c-coisreaccadh tempall agus relgeadh, iar n-denamh iolar mainisdreach agus recclés, agus gacha lubhra ecclustacda iar m-buaidh c-crabhaidh, oilithri agus aithricche, ro fhaoidh a spiorad docum nimhi i n-Duibhreccles Cholaim Chille i n-Doire an 10. lá do Febra.
Do-ronadh miorbail mór isin oidhche at-bath .i. an oidhche dhorcha do shoillsiughadh othá iarmeirge co muichdedoil agus an dar leo an bá forrél do na comfocraibhe don domhan baoi sidhe for comhlasadh agus ionnamhail chaoire moire tenedh do eirgi ós an m-baile agus a tocht soirdhes. Ro eirighsed cach uile, uáir andar leó ro ba lá boí ann agus ro boi amhlaidh sin le muir
anoir. Conaing Ua h-Aénghusa cenn canánachRosa Cré do écc. Ettrú Ua Miadhachán, Epscop
Cluana do écc i n-a, seandataidh iar
n-decch-beathaidh. Cionaedh Ua Ronáin Epscop Glinne Da Locha do écc. Maoil Iosu Mac an Baird Epscop
Chluana Fearta Brenainn do écc. Maol Mochta Ua Maoil Seachnaill, abb
Cluana Mic Nóis, do écc. Creach mór la h-Aedh Mac Aenghusa agus la Cloinn Aedha. Ro
airccsed
Trian Mór Arda Macha. Ro marbhadh dan an fear
íshin i c-cionn trí mís iarsan
orccain-sin Arda Macha. Domhnall Breghach Ua Maoilechlainn Rí Midhe do marbhadh la mac a
athar féin la h-Art Ua Maoilechlainn agus la Muintir
Laeghacháin i n-Durmaigh Cholaim Cille. Giollu Mac Liaccmac Ruaidhri comharba
Patraicc
Príomaidh Arda Macha agus Erenn uile mac oighe lán do ghloine croidhe fri Dia agus fri daoinibh do ecc go fechtnach iar sendataidh tocchaidhe, 27, Marta Dia Cedaoin iar c-Caiscc isin sechtmadh bliadhain ochtmoghat a aoisi. Agus baoi sidhe se bliadhna décc i n-abdhaine Coluim Chille i n-Doire ria c-comarbus
Patraicc.
Annal AOIS CRIOSD 1174. Aois Criosd mile, ced, seachtmoghatt, a
ceathair. Maoil Íosa Ua Connachtáin epscop Shil Muireadhaigh do
écc. Maol Pattraicc Ua Banáin, Epscop
Condere & Dhal Araidhe fer airmhidneach
lán do naimhe, do chennsa & do gloine chroidhe do
écc co feachtnach i nd-h-Í Cholaim Chille iar
Seandataidh thoghaidhe. Giollu Mo Chaidhbeo abb mainisdreach
Pettair & Póil i n-Ard Macha, Modh treabhor
tairissi don Coimdheadh do écc an 31.
do Mhárta Sechtmoghat bliadhain a
aeis. Flann (.i. Florent) Ua Gormáin airdfer lecchinn Arda Macha, & Erenn uile, Saoi, eargna eolach isin eaccna dhiadha & domhanda, iar m-beith bliadain
ar fhichit i f-Francaibh & i Saxaibh acc
focchlaim, & fiche bliadhan ele ag friochnamh & ag
follamhnacchadh Scol Erenn, at-bath co soinmheach isin
Cettaóin ria c-Caisg iarsan Seachtmoghad bliadhan a aoisi. Muirghes Ua Dubhthaigh abb mainistrech Átha Dá Laarc for
Búill do écc. Ruaidhri Ua Cearbhaill tighearna Ele do mharbhadh ar lár Innsi
Clothrann. Congalach Ua Coinfiacla tighearna Tethbha do ecc. Maol Ruanaidh Ua Ciardha tighearna Cairpri do mharbhadh i mebhail la Gallaibh Átha Cliath, .i. la Mac Turnin, & la mac Aodha Uí Fhearghail, & la
Ceallach Ua Fiondalláin tighearna Delbna Moire. Fairche Iarthair Midhe do chur le cathair Cluana Mic Nóis do réir cleireach Erenn. Sluaiccheadh lasin iarla d'indradh
Mumhan. Sluaiccheadh ele la Ruaidhri dia h-imdeghail
forro. O 't-cualattar na Goill Ruaidhri do thocht isin
Mumhain In aires catha friu, ro thochuirsiot Goill
Átha Cliath dia saighidh & ni
ro h-airiseadh leo go rangattar go Dúrlas. Tanaic
Domhnall Ua Briain, & Dál c-Cais, & cath Iarthair
Connacht, & morchath Síl Muireadhaigh cenmotha
dirim deghshluaigh ro faccbhadh lasan righ Ruaidhri. Ro figheadh cath crodha eter Gallaibh, & Gaoidelaibh a n-du-sin, go ro sraoineadh fo deoidh tre
nert iommbualta for na Gallaibh, & ro marbhadh secht c-céd décc do Gallaibh isin cath-sin, co nach tearna acht tioruairsi becc beo asin cath-sin do
Gallaibh imon iarla. Taed sidhe fo
méla dia tigh go Port Lairge. Soais Ua Briain dia tigh
iar c-cosccur. Mael Sechlainn Ó Donnagán tighearna Aradh do marbhadh la h-Ua c-Conaing.
Annal AOIS CRIOSD 1175 Aois Criosd mile, cett, seachtmoghatt, a
cúig. An t-espoc Ua Briain, espoc Chille Dara do écc. Maoil Iosa Mac an Chlerigh Chuirr
epscop Uladh, do écc. Giolla Domhnaill Mac Carmuic epscop
Uladh do écc. Flaithbertach Ua Brolchain comorba
Cholaim Chille tuir eccna & enigh, fear dia t-tuccator
cleirigh Eirenn cathaoir epscoip ar a fheabhus & ar a eaccna & dia t-tarccus comhorbus Iae,
do ecc co feachtnach iar t-treablaid toghaidhe i n-Duibhrecclés Cholaim Chille, & Giollu Mac Liacc Ua
Branáin do oirdneadh i n-a ionadh isin abbdaine. Maidhm for Cenel n-Enda ria n-Eachmarcach Ua c-Cathain, & ria
Niall Ua n-Gairmleadhaigh & ár mór do cor
forra. Maghnus Ua Maoil Seachluinn ticcherna Airthir Midhi do chrochadh la
Gallaib iar f-fealladh fair i n-Áth Truim.
Domhnall Caemhánach mac Diarmada Ri Laighen do marbhadh la h-Ua
Foirtchern & la h-Ua Nualláin i f-fioll. Mac Domhnaill mic Donnchadha ticcherna Ossraighi do mharbhadh i
meabhail la Domhnall Ua m-Briáin. Tadhg mac Ferghail Uí Rúairc do
mharbhadh. Diarmaid mac Taidhg Ui Briain & Mathghamhain mac Toirdhealbhaigh Ui
Bhriain do dhallad (.i. i n-a tigh budéin i c-caislén
Uí Conaing) la Domhnall Ua m-Briain & Diarmaid do écc
iar t-tain. Agus Mac an Leithdercc Ui Choncobhair .i. Mac Ui Concobhair Corc' Mo Dhruadh do mharbhadh bheos la Domhnall isin ló
cedna.
Sluaicchedh la Ruaidhri Ua c-Concobhair la Righ Ereann i Mumhain, ro
ionnarb Domhnall Ua m-Briain a Tuadhmumhain & ro mhill an
tír go mor don chur-sin. Conchobhor Mac Concoille abb Recclésa Poil, & Pedair, & comorba Patraicc iar t-tain do écc h-i Roimh iar n-dol do
accallaimh comhorba
Pettair. Giolla Coluim Ua Maol Muaidh, ticcerna Fer c-Ceall do marbhadh la Ruaidhri
mac Concobhair Még Cochláin tre meabhail.
Annal AOIS CRIOSD 1176 Aois Criosd, mile, céd, seachtmoghad, a
sé. Fabhar, & Ceanannus do fhasughadh do Ghallaibh & do Uibh
Briuin. Lughmhagh do fhasughadh do Saxaibh. Niall mac Mhéc Lochlainn do mharbhadh la Muinntir
Branáin (.i. Dál m-Buinne).
Ingen Ruaidhri Ui Concobhair (.i. ri
Ereann), ben Fhlaithbertaigh Ui Maoil Doraidh do
mharbhadh la macaibh Ui Chairelláin. Benmidhe inghen Donnchadha Uí Cherbhaill,
ben Chonmhaighe Ui Flainn, bainticcherna Ua t-Tuirtre & Fher Lí do écc. Cú Maighe Ua Flainn ticcherna Ua t-Tuirtre, Fher
Lí,& Dal Araidhe do mharbhadh la Coin Midhe la a bhrathair fén & la Feraibh Lí.(/PN Saxain do ionnarbhadh do Domhnall Ua Bhriain a Luimneach
tria forbhaisi do denamh dhó forra. Caisdiall Gall gá dhenamh i mainistir c-Cenannus. An t-iarla Saxanach (.i. Riocard) do
écc i n-Áth Cliath do bainne aillsi ro gabh ar
a chois do miorbailiph Bricchde Cholaim Chille & na naomh
archena isa ceallu ro millead laiss. At-connairc-siumh
féisin Brighit andarlais ag a mharbhadh.
Caislen Sláine i raibhe Riocard Flemeann co
n-a sluagh, as ro bás oc milleadh Oirgiall & Ua m-Briúin & fher Midhe do orccain la
Maoileachlainn mac Meclochlainn la ticchearna Cenel n-Eoghain & la Cenel n-Eoghain budhén & la h-Airgiallaibh. Ro marbhsat cúicc
cett no ní as uille do na Gallaibh la taebh ban, leanamh
& each, co ná terna duine i m-bethaidh asin c-caisdiall.
Ro fasaighte tri caistteoill im Midhe ar n-a bharach ar
uamhan Cenél n-Eoghain .i. caistiall Cenannsa,
caisslen Calatroma & caislen Doire Pattraic.
Riocard Flemenn fein do marbhadh don chur-sin. Baile biataigh do iodhbairt la Ruaidhri Ua Concobhair Ri Ereann don Coimdhedh & do Naoimh
Bearach go brath .i. Baile Tuama Achadh. Itiad Slana na h-ogh-dhilsi
go brath. Cadhla Ua Dubhthaigh airdepscop Tuama Aireachtach Ua
Roduibh, Flann Ua Fionnachta, Aodh Uá Floinn, Ruarc Ua Maoil
Breanainn, Ignaidhe Uá Mannachain, Giollu an Coimdhedh Mac an
Leastair, Ua h-Ainlighi, & Concobhar Mac Diarmada, a c-coraigheacht an
baile-sin do beith ag Dia & ag Bearach go brath ó Ua c-Conchobhair & o fhior a ionaid. Domhnall mac Toirdealbhaigh Uí Concobhair ticcherna thuaiscceirt Connacht,
ordan, Smacht & deghchomhairle na n-Gaoidheal do écc & a adhnacal i Maigh Eo na Saxan. Domhnall mac Toirdhealbhaigh Uí Bhriain rioghdamhna Mumhan do écc.
Domhnall Ua Máilli tighearna Umhaill do écc. Diarmait mac Corbmaic Még Carthaigh ri Desmumhan do ghabháil la
a mhac fein Corbmac Liathanach & Corbmac do mharbhadh hi f-fiull la a mhuintir budhein & Diarmait do ghabháil a
tighearnais iaram. Domhnall Mac Giolla Patraicc tighearna Osraighe do écc. Aodh mac Giolla Broidi Ui Ruairc do écc. Domhnall mac Giolla Patraic tighearna
Cairpre Ua c-Ciardha, do marbhadh i f-fiull d'Ua
Maoilechlainn (.i. Art), & Art do aithrioghadh la fearaibh
Midhe, & righe (no ticcearnus) do thabhairt do Dhonnchadh Ua Maoilechlainn agus Flann a mhac do mharbhadh la Cairpre Ua c-Ciardha.
Annal AOIS CRIOSD 1177 Aois Criosd mile, cétt seachtmoghat, a
seacht. Uiuianus cardinal do theacht i n-Erinn. Seanadh cleireach Erenn do beith ettir epscopaib & abbaibh
iman c-cardinal i n-Ath Cliath an ced Domhnach don
Corgus & ro chinnsed deithide iomdha ná
comhailtear. Aedh O Nell .i. An Macaomh Tóinleascc ticcherna Cenel n-Eoghain re h-eadh & Rioghdhamhna Ereann do mharbhadh
la Maoileachlainn Ua Lochlainn & la h-Ardghal Ua Lachlainn & Ardghal
feisin do chomhthuitim la h-Ua Nell ar an lathair-sin. Sluaicchedh la Iohn Do Cuirt & lasna ridirdhibh i n-Dal
Araidhe & co Dun
Da Lethghlass. Ro marbhsat Domhnall mac mic Cathasigh
ticcherna Dál Araidhe.
Ro h-oircceadh & ro milleadh Dun Da Lethghlass la Iohn & lasna
ridiribh tainic i n-a shochraide. Do-ronadh dona caislen leó
ann asa t-tugsad maidhm fo dhí ar Ultaibh & maidhm for
Cenél Eoghain & for Airgiallaibh airm In ro marbhadh Conchobhor O Cairealláin toiseach Cloinne
Diarmada & Giollu Mac Liacc Ua Donngaile toiseach Fher n-Droma. Ro gonadh ann
bheos Domhnall Ua Flaithhbertaigh do shoighdibh gur ba marb
é iaramh do na gonaibh-sin i recclés Póil i n-Árd Macha iar c-caithemh cuirp Criosd & a fhola,
iar n-ongadh & aithricche. Ro marbhadh dona maithe iomdha aile
leó cenmothait-sidhe. Táinic Iohn Do Cúirt co n-a
sochraidi an feacht cedna i n-Uibh Tuirtre & i f-Feraibh Lí. Ro loiscc Cúmidhe Ua Flainn
Airthear Mhaighe remhe. Ro loisccset dona Cul
Rathain, & ceallu iomdha oile. Niall Ua Gairmleadhaigh ticcherna
fher Maighe h-Ithe & Cenél Enda
do marbadh
la Donnchadh Ua c-Cairealláin & la Clionn Diarmada ar lár Dhoire Cholainn Chille ar ro loiscceadh teach fair
cetus & terna niall amach ass & ro marbhadh i n-dorus an
ticche iar t-tain. Da-roine doná Donnchadh Ua Cairelláin
ogh-síth fri Dia fri Colaim Chille & fri muinntir
Dhoire annsin tar a cenn fén & tar chenn a
shleachta .i. a mhainchine fen, a mhec, a ua, & a iarmua tria bithe do
Colaim Chille & do muinntri Dhoire. Ro iodhbair doná
baile biataigh i f-farradh Domhnaigh Mhóir
dhóibh. Do-rad dóibh bhéos Mac Riabhach .i. corn as ferr boi i n-Erinn isin aimsir-sin i n-gioll tri fichit bó. Do-ronadh imorra teach don
cleireach i n-ionad an tighe ro loiscceadh uadha for Ua n-Gairmleadhaigh. Ro h-iocadh uile friss gach ar loiscceadh imbe. Do-radsat Clann n-Diarmada uile lórgniomh tar a c-cenn fen
uatha. Murchadh mac Ruaidhri Ui Concobhair do breith Mile Coca co n-a
ridiribh lais go Ros Commain do milleadh Connacht ar
ulca fri Ruaidhri. Ro loisccsed doná Connachtaigh fo
cedoir Tuaim Do Gualann & ceallu an tire ar chena
ar n-a h-airisdís Goill inntibh. Ro chuirset iar t-tain
maidhm forsna Gallaibh & ró diochuirset ar éccin
as an tír iatt. Ro dhall Ruaidhri a mac Murchadh i c-cionadh an
turais-sin.
Maidhm for Ua Maoil Doraidh & for Cenel c-Conaill ria c-Concobhor
Ua c-Cairealláin áit In ro marbhadh ár
Cenél Enda im mac Ui Searraigh & im maitib iomhdha
archeana. Domhnall Ua h-Eaghra ticcerna
Luighne do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1178. Aois Criosd mile, céd, seachtmogat a h-ocht. Bachall Choluim Mic Luighdheach do bheith acc iomacallamh re
n-a chleireach fein co fiadhnach. Domhnall Ua Foccarta epscop
Osraighe do écc. Giollu Criosd Ua h-Eothaidh epscop
Conmaicne do écc. Concobhar mac Conallaigh Ui Luinigh do gabháil toisigheachta Cenéil Moen & Domhnall
mac Domhnaill Ui Gairmleadhaigh do ionnarbhadh a Maigh Ithe i
n-Inis Eoghain dochum Donnchadha Uí Dhuibhdhiorma.
Cenél Moién i c-cionn ráithe iaramh do chur
Concobhair mic Conallaigh a toisigheacht,
& a c-cennus do thabhairt do Dhomhnall mac Domhnaill Ui
Gairmleadhaigh. Muinnter Domhnaill .i. mac Giollu Caech Uí
Ederla & Uí Flannagáin do mharbhadh Concobhair mic
Conallaigh i t-toigh Domhnaill feisin i meabhail ar comairce
aircinnigh na h-Ernaidhe boi i n-a farradh an tan-sin. Ro
ionnarbsat iaramh Cenél Moáin Domhnall Ua Gairmleadhaigh
a toisigheacht & tugsat Ruaidhri Ua
Flaithbertaigh i c-cennus foraib. Meabhal do dhenamh
la tribh macaibh Ui Fhlaithbertaigh for
Cenél Moáin. Domhnall mac Domhnaill Ui Ghairmleadhaigh
do mharbhadh leo, & Ticchernan mac Raghnaill Mic Domhnaill & ochtar do mhaithibh Cenél Moáin immaille
friu. Raghnall mac Eachmarcaigh Uí Chatháin do mharbhadh
la Cenél Moáin a t-tosach an t-samhraidh-sin cona i n-a
dhioghail-sidhe do-rochair Galach Ua Luinigh & Muircheartach Ua
Peatain, & as na dioghail bheós do-ronadh In meabail remraite
for Cenél Moáin. Gaeth mor isin m-bliadhain-si. Ro lá fiodhá, ro
trasccair railghe. Ro trasccair doná sé
fichit crann i n-Doire Colaim Cille. Iohn Do Cuirt co n-a allmurchaibh do theacht co Machaire Chonaille,
do-ronsat oirccne ann. Badar oidhche longpuirt i n-Glionn
Righe iaramh. Do bert
Murchadh Ua Cerbaillticcherna
Oirgiall & Cu Uladh Mac Duinn Slebhe .i. Rí Uladh fuabairt biodhbhadh forra
gur ro marbadh & gur ro bádhadh ceithri
céd co leith díobh. Torchratar céd do na Gaoidhealaibh i friothghuin an chatha
im Uá n-Ainffeth tighearna Uá Méith Macha.
Tainic Iohn Do Cuirt iar t-trioll do orccain Dál Araide & Uibh Tuirtre. Tucc doná Cumidhe Ua
Flainnticcherna Ua t-Tuirtre
& Fher Lí deabhaidh do-somh
co n-a Ghallaibh isuidhe. Ro meabhaidh forra. Ro cuir a n-ár
tria mhiorbhailibh Patraic, Coluim Cille & Brenainn. Ocus tearna Iohn
fein ar eccin as co creachtnaighthe co rainic co h-Ath Cliath. Constapla righ Saxan i n-Ath Cliath (.i. Hugo), & i
n-Airther Midhe co n-a shochraide do thocht go
Cluain Mic Nóis. Ro airgsed an baile acht na
tempaill & ticche an eapscoip. Do-roine Dia
& Ciarán miorbaile foillsi forra, uair ni ro chumhaingsed
tathamh no tionabhradh do dhenamh gur ro élaidhsed
a Cuirr Cluana ara bhárach. Abann na Gaillme do tracchadh fri re laithe aicenta.
Na h-uile aidhme ro báidhid innte ó chen co n-a h-iascc
do thionól la lucht an dúin & an tiri i c-coitcinne.
Maidhm ria n-Art Ua Maoilechlainn, & ria n-Uibh Failghe, & ria n-Gallaibh, for Dhelbhna Eathra, & for Mhaoileachlainn m-Becc, & for dreim do feraibh Tethbha
dú In ro marbhadh Muireadhach mac an t-Sionnaigh. Aodh Ua Flaithbertaigh ticcherna Iarthair Connacht do
écc i n-Eanach Duin. Amhalgaidh Mág Amhalgaidh do marbhadh la Siol n-Anmchadha. Mael Sechlainn Becc Ua Maoilechlainn do gabháil tighe
for Art Ua Maoileachlainn, & Art do téarnudh as, & Flann mac
Még Amhalghaidh taoiseach Calraighe do marbhadh ann la Mael
Sechlainn.
Annal AOIS CRIOSD 1179. Aois Criosd mile, céd, seachtmoghat, a
naoi. Tuathal Ua Connachtaigh epscop
Tíre Briuin Colmán Ua Scannláin aircinneach Cluana, Giollu Domhnaigh Ua
Forannáin aircinneach Arda
Sratha, & Mael Maire Mac Giollu Colmain Secnap Arda Sratha do ecc.
Ard Macha do losccadh ettir templaibh & recclesaibh
acht reccles Bricchde & Teampall na f-Ferta)
Cealla Tire h-Eoghain o slébh buddes do
fholmughadh tre coccadh, & comhfhuachadh, terce, & dochmataid. Ua Ruadhachánticcherna Ua n-Eachdach do écc do ghalor tri
n-oidhchi iar n-a ionnarbadh tré shárucchadh
Canóine Patraicc dó gar roimhe. Sídh do dhenamh do Dhonnchadh Ua Cairealláin & do Cloinn n-Diarmada uile la Cenél Móen & la h-Ua n-Gairmleadhaigh, Amhlaibh mac Menman derbhrathair-sidhe
mná an Donnchaidh remraite. Ba h-ann ro naidhmsed a
sídh re aroile i teampall Arda Sratha fo mionnaibh na
h-eaccailse ísin, Domhnaigh Móir & na h-Ernaidhe. Tainic doná Ua Gairmleadhaigh .i.
Amhlaoibh ar n-a mharach do cuingeadh tuilleadh slána co teach
Donnchaidh Ui Chairealláin. Ro marbhadh-somh fo
cedóir ar lár an aireachta a n-dorus an tighe i f-fiadhnaisi a derbhsheathor .i. ben Donnchadha. Ro marbhadh
bheós triur dia muinnter imaille
friss .i. Cionaedh mac Airt Uí Bhracáin, & mac
Giollu Criosd mec Corbmaic Mec Reodáin .i. derbh-chomhalta
Donncaidh Ui Chairealláin. Ard Sratha Domhnach Mor an Earnaidhe
do fholmhughadh la feraibh Maighe h-Ithe.
Cóicc tighe ar céd do losccadh
h-i c-Cluain Mic Nois h-i f-foghail. Cluain Ferta Brenainn co n-a templaibh do losccadh. Lothra, Ardfearta Brenainn, Caisiol,
Tuaim Da Gualann, Dísert Ceallaigh,
Ceall Medhóin & Balla, iaid-sidhe do
losccadh uile. Mael Seachlainn Ua Maoil Miadhaigh taoiseach Muinntire h-Eolais do ecc. Iomhar Ua Cathasaigh tighearna na
Saithne do ecc. Maoileachlainn Riabhach O Seachnasaigh ticchearna Leithe Chenel Aodha do
marbhadh la mac Donnchaidh Í Chathail.
Annal AOIS CRIOSD 1180 Aois Criosd mile, céd,
ochdmoghatt. Lorcan Ua Tuathail .i. Labhras airdespoc Laighen & legaitt na h-Ereann do martradh
h-i Saxain.
Mac Raith Ua Daighre aircinneach
Doire do
ecc. Raghnall Ua Cairealláin do mharbhadh la Cenél
Moaín i n-eneach Cholaim Chille for lár Doire
Colaim fadhein.
Donncadh Ua Cairealláin do mharbhadh la Cenél c-Conaill i n-díoghal a mheabhla ar Ua n-Gairmleadhaigh tre
miorbailibh na naemh isa h-eneach ro sharaigh. Aindiles Ua Dochartaigh do écc i n-Doire Cholaim
Chille. Cath na c-Conchobhor .i. Concobhor Maenmhaighe mhac Ruaidhri
Ui Chonchobhair & Concobhar Ua Ceallaigh (.i. tighearna Ua Maine) dú i t-torchair Concobhor Ua Ceallaigh, Tadhg a mhac, a dherbhrathair
Diarmaid, & Maoil Seachlainn mac Diarmada Ui Cheallaigh, & mac Taidhg
Ui Concobhair (.i. Tadhg). Muirghes Ua h-Edhin tigherna Ua bh-Fiachrach Aidhne do mharbhadh la feraibh
Mumhan. Carrghamhain Ua Giolla Ultáintaoiseach Muinntire Maoil t-Sionna do mharbhadh la
h-Aedh Mac Carrgamhna i n-Inis Éndaimh for
Morloch. Domhnall mac Taidhg Uí Chinnéidigh tighearna Urmhumhan do
éc.
Maol Muire Mac Cuinn na m-Bocht primhshenóir Ereann do
écc. Aodh Ua Caithniadh, tigearna Iorrais do marbhadh la h-Ua c-Ceallachain h-i f-fiull h-i c-Cill Chomáin. Amhlaibh Ua Toghda taoiseach na
Brédcha, do marbhadh la h-Ua n-Gaibhthecháin taoiseach Mhaighe h-Eleg
.Murchadh Ua Lachtna taoiseach an
Dá Bhac do bhádhadh i l-Loch
Con.
Annal AOIS CRIOSD, 1181. Aois Criosd mile, ced, ochtmoghatt, a h-aen. Dungal Ua Caellaighi espoc
Leithhglinne do écc. Maol Muire Ua Dunain abb Cnuic na
Sengan h-i Lughmagh do écc. Maol Ciarain Ua Fiodhabhra comarba
Ciarain do écc. Cathraenedh ria f-Flaithbhertach Ua Mael Doraidh
ticcherna Cenel c-Conaill for macaibh
righ Connacht Satharn Cinctidhisi
dú In ro marbhadh se meic décc do
clannuibh ticchernadh & toiseach Connacht la Cenél c-Conaill co sochaidhip oile do shoerclannaibh & doerclannaibh
immaille friú cenmotháid-sídhe. Ro
chuirsett Connachtaigh fo daoire dhóibh fri ré
imcén iarsan cath-sin. Cath Criche Coirpre ainm in
catha-sin.
Iar n-araile liubar it iatt na meic
riogh torcratur la Flaithbhertach isin cath
remráite, Brian & Maghnus dá mhac Toirrdhealbhaigh
Moir, & Maol Ruanaigh, dá mac ele Aodha Í
Chonchobhair. Do-rochair beos Aodh mac Conchobhair Ui Cellaigh, & Giolla Críst mac Meg Oireachtaigh Uí Rodhuibh, Eachmarcach Ua Muiredhaigh, Donnchadh mac Briain Luignigh Ui Concobhair, Cu Cuallachta mac Muirchertaigh Uí Concobhair, tri h-Uí Maoil Brenainn,
dá Mac Giolla Buidhe, & Aodh mac mic Aodha mic Ruaidhri, & sochaidhe ele do shaerclannaibh. Sloicchedh la Domhnall mac Aedha Mhéc Lachlainn,
& la Cenel n-Eoghain Telcha Óg i n-Ultoiph.
Ro mheabhsatt for Ultoiph, for Uibh t-Tuirtre, & for Fheraibh
Lí im Ruaidri Mac Duinn Slebhe & im Choin Mhidhe Ua
Flainn. Sluacch la feraibh Maighe h-Ithe im Ua c-Cathain
Eachmarcach, & im Cenel m-Binigh Glinne co rangadar tar Tuaim.
Ro airccsed Fir Lí, & Ua t-Tuirtre uile.
Ruccsat ilmile do buaibh. Tomaltach Ua Conchobhair do oirdneadh i c-comhorbus Patraicc. Cuairt Chenél Eoghain do thabhairt
laiss, do bert a reir uaidhibh & ro fhaccaibh
bennachtain.
AOIS CRIOSD, 1182 Aois Criosd mile, ced, ochtmhoghatt, a
dó. Aodh Ua Caellaighi espoc Airghiall, & cend canánach Ereann do
écc. Domnall Ua h-Uallachain airdespoc
Mumhan do écc. Sluaicchedh la Domhnall mac Aedha Ui Lachlainn go
Dún Bó i n-Dáil Riada. Do-rad-som cath do Ghallaibh isin dú-sin. Ro meabhaidh for
Cenél n-Eoghain. Ro marbhadh ann dna Raghnall Ua
Breislén, Giolla Criosd Ó Catháin co
sochaidhiph oile imaille friu. Ruccsat Soiscela Martain leó don
chur-sin. Brian mac Toirrdhealbhaigh Ui Bhriain do mharbhadh la Raghnall Mac
Commara Bicc tre meabhail. Aodh Mac Carrgamhna taoiseach Muinntire
Maoil t-Sionna do marbhadh la Giolla Ultáin Mac
Carrgamhna. Murchadh mac Taichligh Uí Dubhda, do marbhadh la Maoil
Seachlainn Ua Maolruanaidh. Amhlaibh Ua Ferghail do ghabhail taisighechta na h-Angaile & Aodh do innarbadh.
Annal AOIS CRIOSD, 1183. Aois Criosd mile, ced, ochtmoghatt, a
trí. Ioseph Ua h-Aodha Epscop Ua c-Ceinnselaigh do
écc. Bec Ua h-Eghra ticcerna
Luighne Connacht do marbhadh la Conchobhar ua Diarmata mic Ruaidhri,
ar Loch Mic Feradhaigh i n-a thigh fein tre
meabhail.
Do-rala deabhaidh etter Ua Flaithbertaigh, an Giollu
Riabhach, & Mac Ui Ghairmleadhaigh. Ro marbhadh Ua
Flaithbertaigh isin iomaireacc-sin & drong mór do
Cenél Moain. Ferghal mac Amhlaibh Ui Ruairc, do marbhadh la Lochlainn mac
Domhnaill Ui Ruairc. Giolla Ultáin Mac Carrghamhna taoiseach Muintire Maoil t-Sionna do marbhadh la
macaibh Ui Bhraoin & la macaibh an t-Sionnaigh Ui Chatharnaigh go c-cuiccear ele amaille fris.
Annal AOIS CRIOSD, 1184. Aois Criosd mile, ced, ochtmogatt, a
cethair. Giolla Iosa Ua Maoilin Epscop ei-sidhe
do écc. Brian Breifnech mac Toirrdhelbhaigh Ui Conchobhair do
écc. Maoil Iosu Ua Cerbhaill do oirdnedh i c-comhorbus Patraic ier n-a fhaccbháil do
Thomaltach Ua Chonchobhair. Art Ua Maoileachlainn ticcherna
Iarthair Mhide do mharbhadh i meabhail la Diarmait Ua m-Briain .i. mac Toirrdhelbhaigh tria forcongra Ghall, & Maoil
Seachlainn Beacc do ghabháil a ionaidh, & maidhm do sraoineadh
lais a c-cionn trí lá forsan Diarmait
cédna du In ro marbait ile im mac Mathghamhna Í
Briain. Caislén do cumhdach la Gallaibh i c-Cill
Áir. Caislén oile do orccain la Maoil Seachlainn & la Conchobhor Maenmaighe Ua c-Conchobhair. Ro marbhadh drong mhór do
Gallaibh ann. Dech t-ticche fichet do roighnibh
cumhdaighthi Arda Macha do orgain la Gallaibh
Midhe. Mainistir Easa Ruaidh do edhbairt la Flaithbertach
Ua Maol Doraidh ticcerna Chinél
c-Conaill do Dhia & do Naoimh Bernard do raith a
anma.
Cend Faoladh Ua Gráda comorba Cronáin Tuama
Gréne do écc. Niall mac An t-Siondaigh Ui Chatharnaigh do écc. Amhlaibh mac Ferghail Ui Ruairc ticcerna Breifne do marbhadh a f-fiull la Mag Raghnaill. Domhnall Ua Flannaccáin taoiseach Cloinne Cathail do écc h-i c-Conga
Féichín. Ferghal Ua Raghallaigh do mharbhadh h-i f-fiull la
Maeilechlainn Ua Ruairc.
Annal AOIS CRIOSD, 1185. Aois Criosd mile ced ochtmoghadh a
cúig. Maoil Iosu Ua Muireadhaigh fer
lecchinn Doire Cholaim Chille do ecc iar
Sendataigh thoghaidhe. Pilib Unserra co n-Gallaibh uime do beith i n-Ard Macha co cenn sé laithe co
n-a n-oidhchibh i medhon Corghais do shonnradh. Giollu Criosd Mac Cathmaoil ard taoiseach
Cenél Fearadhaigh & na c-Clann
.i. Clantt Aengusa, Clann Duibhinnreacht Clann Fhógartaigh, Ui
Cennfoda, & Clann Collu do Fearaibh Manach cenn comhairle
tuaiscirt Ereann do mharbhadh la h-Ua n-Éccnigh & la
Muinntir Chaomháin, & a chenn do bhreith leó
go f-fríth uatha i c-cionn miosa iar t-tain. Maoil Sechlainn mac Muircheartaigh Uí Lachlainn do
mharbhadh lá Gallaibh. Maoil Iosa Ua Dálaigh ollamh
Ereann, & Alban ard
taoiseach Corca Raidhe & Corcadain, Saoi
oirdherc ar dhán, ar eneach, & ar uaisle do écc i c-Cluain Ioraird oca oilithre. Mac rígh Saxan, .i. Seon
mac an dara Henri do theacht i n-Erinn lucht trí fichit long do ghabháil a righe. Ro
gabh Ath Cliath, & Laigin. Do-roine caisdiall oc
Tioprait Fhachtna, & occ Ard Fíonáin.
Ro airg Mumha esdibh. Ro bhris tra
Domhnall Ua Briain Maidhm ar Ghallaibh mic Righ Saxan. Ro chuir a n-ár. Do-dheachaidh dna mac righ Saxan tairis
inunn iar t-tain do chosaoid Hugo De Latii re a athair uair as
é Hugo ba forlamhaigh a h-ucht rígh Saxan ara chionn i n-Erinn, & nír léicc cíos na braighde
chuige-siumh ó righraidh Ereann. Comhthoccbháil coccadh do fhás i c-Connachtaibh edir na rioghdhamhnaibh .i. ettir Ruaidhri Ua
Conchobhair & Conchobhar Maenmaighe, mac Ruaidhri, & Conchobhar Ua
Diarmada, Cathal Carrach mac Conchobhair Maonmaighe, & Cathal
Croibhdearg mac Toirrdhealbhaigh, ro marbhadh sochaidhe etorra.
Do-roine Ruaidhri & a mac sídh lasna h-uaislib ele iar t-tain. Iarthar Connacht do losccadh taighibh, templaibh la
Domhnall Ua m-Briain, & la Gallaibh. Cathal Carrach mac Conchobhair Maonmaighe mic Ruaidhri do losccadh
Chille Dá Lua taighibh, templaibh tar a n-eisi, tucc a
seótta & a maoine leis. Tuadhmhumha bheós do
mhilleadh, & d'orccain lá Conchobhar Maonmaighe mac Ruaidri, & la Gallaibh. Na Goill feisne do theacht leis co Ross Commain,
& mac Ruaidhri do thabhairt tri míle do
bhuaibh dóibh i t-tuarastal. Amhlaoibh Ua Muiredhaigh epscop
Arda Macha, & Chenél Feradhaigh
lochrann solusta nó soillsiccheadh tuath & ecclas d'écc, & Foghartach Ua Cearbhalláin do oirdnedh i n-a ionadh. Diarmaid Mag Carthaigh tighearna Desmumhan, do mharbhadh la Gallaibh Corcaighe. Domhnall Mac Giolla Pattraicc tighearna Osraighe do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1186. Aois Criosd, mile, céd, ochtmogad, a
sé. Maol Callann mac Adaim Mic Cleircein epscop Cluana Fearta Brenainn do
écc. Domhnall mac Aodha Uí Lachlainn do chor a flaithes, & Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh d'oirdneadh lá druing do
Chénel Eoghain Thealcha Ócc.
Conn Ua Breisléin (.i. taoiseach Fánat) caindeal einigh,
& ghaisccedh thuaiscirt Ereann do mharbhadh la mac Mic
Lachlainn, & lá dréim do Chenél Eoghain, & Inis Eogain d'orccain fó a bhithin gion go raibhe
cion doibh ann. Giolla Pattraicc Mac An Ghiolla Chuirr toiseach Ua m-Branáin do mharbhadh
lá Domhnall Ua Lachlainn tré erail Muintire
Branáin fódhéin. Ruaidhri Ua Conchobhair do ionnarbhadh i Mumhain la
Conchobhar Maonmaighe lá a mhac bhúdéin.
Connachtaigh do mhilleadh etorra dibhlinibh, & tuccadh é
dia thír doridhisi tre chomhairle Shil Muiredhaigh, & do-radatt triocha céd d'ferann dó. Hugo De Latii Malartach & díscaoilteach ceall n-iomdha
ticcherna Gall Mide,
Breifne, & Airghiall. As dó dna do-beirthi cíos Connacht. As se ro gabh
ermhor Eirenn do Gallaibh. Ró ba
lán Mídhe uile ó Shionainn go
fairrgi do chaislenaibh Gall less. Iar t-tairccsin iaramh
caislén Dermhaighe
amach go t-triar Gall i n-a choimhideacht do
dhéchsain an caislén. Tainic din aon ócclach
Giolla Gan Ionathar ó Miadhaigh do fheraibh Teathbha dia shoighidh & tuagh fo a choimm laiss. Do-bert buille do Hugo gur bhen a
cenn de gur tuit ettir chenn & cholainn i c-cladh an
caislén i n-eneach Cholaim Chille. Agus do-cuaidh Giolla Gan
Ionathar do thoradh a reatha ass, ó Ghallaibh & o Ghaoidhealaibh
fo Choill an Cláir. Ráinicc iaramh i c-cenn an t-Sionnaigh & Ui Braoin, uair as siad ro fhuráil
air an t-iarla do marbhadh. Murchadh mac Taidhg Ui Ceallaigh tigherna Ua Máine do
marbhadh la Conchobhar Maonmaighe. O Breislein taoiseach Fánat h-i c-Cenél c-Conaill do
marbhadh la mac Mic Lachlainn.
Annal AOIS CRIOSD, 1187. Aois Criosd mile, céd, ochtmoghat, a
seacht. Muirchertach Ua Maoil Uidhir espoc Cluana Fearta, & Cluana Mic
Nois d'ecc. Maoil Íosa Ua Cerbhaill espucc Airghiall d' écc. Ruaidhri Ua Flaithbhertaigh ticcherna Cenél Eoghain do
mharbhadh ar crech i t-Tir Conaill la h-Ua Maol Doraigh .i.
Flaithbhertach. Carracc Locha Cé do losccadh do thene doait. Ro
baidhedh & ro loisceadh inghen Ui Eidhin (.i. Duibheasa)
ben Choncobair Mic Diarmata (tigherna Maighe Luircc) go seacht c-cédaibh (no cethracha ar chéd), nó ní
as uille eittir fheraibh & mnaibh fri ré n-aon uaire
innte. Giolla Iosa mac Ailella Ui Bhraoin secnap Ua Maine senchaidhe, sccribhnighe, & fear dana d'ecc.
Caislen Chille Áir do losccadh & do mhúradh
for Ghallaibh la Conchobhar Maenmaighe & lá Mael
Sechlainn m-Becc co na terna sgeolanga uatha gan marbhadh, & mudhucchadh. Tuccsat a b-foidhb, a n-airm, a sceith, a l-lúireacha, & a n-eocha leó, & ro marbhaitt dís do
rideribh leó. Donnchadh Ua Ruairc do marbhadh la Muintir Eolais h-i f-fiull. Druim Cliabh do orccain do mhac Mael Sheachlainn Uí Ruairc
do tighearna Ua m-Briúin & Conmaicne, & do mhac Cathail h-Ui Ruairc, & Goill
Midhe amaille friú. Do-roine Dia, & Coluim Cille fiort
amhra innsin, uair ro marbhadh mac Maelechlainn Ui Ruairc ria c-cionn
coicdhisi iar sin h-i c-Conmaicnibh, & ro dalladh mac Cathail
h-Uí Ruairc la h-Ua Maol Doraidh .i. Flaithbertach i n-enech Cholaim Chille. Ro marbadh dna sé
fichit d'aes grádha mheic Maoil Shechlainn
ar fud Conmaicne, & Chairpre Dhroma Cliabh tré
miorbhail Dé, & Choluim Chille. Mac Diarmatta, Muirges mac Taidcc, tigerna Muighe Luircc d'écc
i n-a thigh fein ar Claonloch h-i c-Cloinn
Cuain. Raghnall Mág Cochlain ticcerna Dealbhna do
écc. Aodh mac Maoileachlainn Ui Ruairc tighearna Breifne do marbhadh la macaibh
Cuinn Még Raghnaill. Aireactach Mac Amhalgaidh taoiseach Calraighe do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1188. Aois Criosd mile, céd, ochtmoghat, a h-ocht. Martain Ua Brolaigh aird-eccnaidh
Gaoidheal & fer leighinn
Arda Macha do écc. Aedh Ua Bechan epscop Innsi
Cathaigh do écc. Amlaoibh Ua Daighre do tocht co h-Í dia oilithre, & a ecc ann iar n-aithrighe toccaidhe. Ruaidhri Ua Canannain tigherna Chinél c-Conaill fri h-edh, & rioghdamhna Ereann bheos do marbhadh la
Flaithbertach Ua Maol Doraidh tre mebhail acc droichet
Sliccighe iar n-a bréccadh do lar Dhroma
Cliabh amach, & brathair ele dó do marbhadh amaille fris,
& drem dia mhuinntir. Maghnas Ua Gairbh toiseach Fher n-Droma (ro imbis lámh
ar Ua c-Canannáin) do mharbhadh la muinntir Eachmarcaigh
Uí Dochartaigh i n-dioghail Uí
Chanannáin. Domhnall Ua Canannáin do ledradh a choisi dia thuaigh
fein i n-Doire acc bein ascclainge connaidh, & a
écc de tria easccaine samhtha Cholaim Cille. Goill chaisteoil Mhaighe Cobha, & drong do Uibh
Eachdhach Uladh do thocht ar creich i t-Tir Eoghain go
t-torachtatar go Leim Mic Neill, ro gabsat bú
annsin. Do-dheachaidh Domhnall Ua Lachlainn co n-a thecclach i n-a n-deadhaidh, rucc orra
h-i c-Cabhan na c-Crann Árd, do-rattsat iomairecc dia
'roile, ro maidh for Ghallaibh, ro cuiredh a n-ár. Do-radadh eimh-sadadh do ghall-gha for Domhnall a aenar, & torchair innsin h-i friothguin tigherna Ailigh, Domhnall mac Aodha h-Ui Lachlainn, rioghdhamhna Ereann ar cruth, ar chéill
& ar threbhaire. Ruccadh an lá-sin fein go h-Ard
Macha. Ro h-adnaicedh co n-onoir, & co n-airmhidhin moir
iaramh. Edaoin inghen Ui Chuinn baintigherna Mumhan bai aga h-oilithre i
n-Doire d'ecc iar m-breith buadha ó dhomhan & o demhan. Sluaicceadh la Iohn Do Cuirt & la Gallaibh Ereann h-i c-Connachtaibh amaille le Concobhar Ua n-Diarmatta. Tionoilidh
rí Connacht .i. Concobhar
Maonmaighe maithe Connacht uile. Tainic Domhnall Ua Briain co
n-druing do fheraibh Mumhan i sochraitte righ Connacht. Loiscit na Goill araill do
cheallaibh na tire rempa. Ni ro leiccit sccaoileadh doibh
co rangattar Eas Dara. Ba do theacht i t-Tir Conaill
ón, uair na ro leiccsiott Connachtaigh nias sia dia t-tír iad. Iar b-fios sccél do Ua Maol Doraidh do
Fhlaithbertach, teaglomaidh-sídhe Cenel Conaill 'na c-coinne
co Druim Chliabh. O 'd-cualadar na Goill sin ro
loisccsed Eas Dara co leir. Soaid tar a n-aiss.
Tiaghaid isin Coirrshliabh. Do-beartsad Connachtaigh & Fir
Mumhan ammus forra. Marbhaid sochaidhe mhóir dhibh.
Fáccbhaid na Goill an tir ar eccin, & ní ró
mhillsed a beacc don chur-sin.
Creach la Gallaibh Uladh for Chenél n-Eoghain co
rugustoir Domhnall mac Aodha Uí Lachloinn tighearne Cenel n-Eoghain forru, & ro
chuirset ár for Ghallaibh, & at-rochair Domhnall i
friothghuin an chatha-sin.
Annal AOIS CRIOSD, 1189. Aois Criosd, mile, céd, ochtmoghad, a
naoi. Maol Cainnigh Ua Fercomais fer
lechcinn Doire do bhathadh ettir Áird
& Inis Eoghain. Ard Macha do orccain la h-Iohn Do Cuirt & la Gallaibh
Ereann i n-a fhochair. Ard Macha do losccadh o Crossaibh Brighde co
Reccles Bricchdi ettir raith, & trian, & teampall. Murcha Ua Cerbhaill tigerna Oirghiall do écc isin Mainisdir Mhóir
iar n-aithrichci toghaidhi. Domhnall mac Muircheartaigh Méc Lochlainn do mharbhadh la
Gallaibh Dal Araidhe aca fein. Echmilidh mac Mec Cana, sonas & sobharthan Tíre h-Eocchain uile do ecc. Mac na h-Oidhce Ua Maol Ruanaidh tighearna Fer Manach do chor as a
thigearnas, & é do dhol dochum Ui Cherbhaill. Tainicc
sluagh Gall don tír iar t-tain, & do-rad Ua Cerbhaill & Ua Maol Ruanaidh tachar doibh. Maidhidh for Ua c-Cerbhaill, & marbhthar Ua Maol Ruanaidh. Concobhar Maonmaighe (.i. mac Ruaidri) airdri Connacht eittir Gallaibh & Ghaoidealaibh,
do mharbhadh la druing dia mhuintir fein & dia oirecht .i. la
Maghnus mac Floinn Ui Finachta (dia n-goirthi an Crosach Donn), & la
h-Aodh mac Briain Breifnigh mic Toirrdhelbhaigh Ui Conchobhair, & la
Muircertach mac Cathail mic Diarmata mic Taidhg, & la Giolla na Naomh
mac Giolla Comain, mic Muiredhaigh Báin Ui Maoil Micil
dona Tuathaibh. Mairg oireacht ro cogair adhbar airdrigh Ereann do
mharbhadh, uair tuccsat urmhor Leithe Mogha a c-cennus dó ria síu ro marbhadh. Dóigh
tainicc Domhnall Ua Briain dia tigh go Dun Leoda, & boi
sechtmain i n-a fharradh, & tuc trí
fichit bo gacha triocha céd h-i c-Connachtaibh
dhó, & .x. seóid go n-ór, & ni rucc Ua Briain
díbh-sin uile, acht corn Diarmata Ui Briain a shenathar
fein, & do baí Ruaidhri Mac Duinn Slebhe ri Uladh i n-a thigh, & do bai Domhnall
Mag Cárthaigh tighearna
Desmumhan i n-a thigh & do-rad-somh tuarustal
mór dó .i. cuicc eich gacha
triochait cet h-i c-Connachtaibh. Bai Mael Seachlainn
Beg ri Temra ina thigh, & rucc tuarustal mor leis, & bai Ua Ruairc i n-a tigh, & rucc tuarustal mor leis.
Iar marbhadh Conchobhair Maonmaighi tangus ó Shiol
Muireadhaigh ar cend Ruaidhri Ui Choncobhair ri Ereann do thabairt righe dó iar
n-écc a mhic, & ó ránaic
Ruaidhri go Magh Naoí ro gabh gialla Síl Muiredhaigh & Connacht, ar as ann ro bátar geill
Conchobhair Maonmuighe i n-Inis Clothrann for Loch
Ribh an tan-sin. Flaithbeartach Ua Maol Doraidh tighearna
Cenél c-Conaill co n-a toichestal do beith i l-longport isin c-Corann, & Connachtaigh uile eitir Gall & Gaoidheal i n-a n-aghaidh don leith aile. Concobhar Ua Diarmata do marbhadh la Cathal Carrach mac Concobhair Maonmhaighe a n-dioghail a athur. An ced Risderd do ríoghadh os Saxaibh .6. Iulíí. Sluaigheadh la h-Ua Maoil Doraidh (Flaithbertach) do ghabhail
fri Connachtaibh gur ro ghab longport isin Corann. Tangatar
Connachtaigh uile eitir Ghallaibh & Gaoidhealaibh i n-a aghaidh, ar a
aoi ni ró chumhaingset ní dhó, & ro
etarscarsat fri aroile don chur-sin.
Annal AOIS CRIOSD, 1190. Aois Criosd, mile, céd,
nochat. Diarmait Ua Rabhartaigh abb
Dermaighe do ecc. Mael Seachlainn Ua Neachtain & Giolla Bearaigh Ua Sluaghadaigh do
marbhadh la Toirrdhealbhach mac Ruaidhri Ui Conchobhair. Mor inghean Toirrdhealbhaigh Ui Concobhair, & Duibhessa
inghen Diarmata Mic Taidhg do écc. Coinne eitir Cathal Croibhdearcc & Cathal Carrach h-i c-Cluain Fearta Brenainn do dhenamh síodha etorra.
Teccait Siol Muireadhaigh uile isin c-coinne cedna im chomarba Pátraicc, & im Concobhar Mac
Diarmata, & im Aireachtach Ua Roduibh, & ní ro feadadh a sioducchadh re 'roile don chur-sin.
Tanaicc Ua Concobhair & Siol Muiredhaigh go Cluain Mic Nois In adhaigh-sin, & ro eirigh an coblach go moch ar a bharach,
& tangatar rompa ar fud na Sionna go rangatar go Loch
Ribh. Ro eirigh anfadh anbhail doibh ar an loch go ro sccaoilsiot a n-artraighe ó aroile & ro thuaircc an t-anfadh an t-etar i m-boí Ó Concobhair co nar lamhadh a luamhaireacht la méd an anfaidh, & ba isin arthrach i m-boí Ua Concobhair .i. Cathal Croibdercc, bai Aireachtach Ua Roduibh, & Concobhar mac Cathail. Do-cóidh an t-ethar fo uiscce go ro baidhedh i m-boi innte cenmotá seisear tearna im Chatal Croibhdearg. Ro baidheadh Aireachtach Ua Roduibh, & Concobhar mac Cathail, Concobhar & Amhlaibh da mhac Aodha Még
Oirechtaigh, Ua Maoil Brenainn, & mac Ui Mannachain co sochaidhe
ele.
Annal AOIS CRIOSD, 1191. Aois Criosd, mile, céd, nochat a h-aen. Ruaidhri Ua Concobhair do fhaccbháil Connacht & a
dhol co Tir Conaill do saighidh Fhlaithbhertaigh Ui
Maoil Doraidh, & i t-Tír n-Eoghain iar sin d'iarraidh
sochraitte ar thuaisceart n-Ereann do ghabháil
Ríghe Connacht doridhisi, & ni ro fhaemsat Ullta
fearonn d'faghail dó ó Chonnachtaibh, & do-choidh
roimhe do shaighidh Gall na Midhe, & ní ro
eirghettur-sidhe leis, & do-thaed as-sin isin
Mumhain, conid eisti-sin tuccsat Siol Muiredhaigh
ferann dó, .i. Tir Fiachrach, & Cenel Aodha
na h-Echtge. Aillenn inghen Riaccáin Ui Maíl Ruanaidh,
ben Aireachtaigh Ui Rodhuibh do écc.
AOIS CRIOSD, 1192. Aois Criosd, mile, céd, nochat, a
dó. Dorus proinnticche an Duibrecclesa Colaim Cille i n-Doire do dhenamh la h-Ua c-Cathain na Craibhe,
& la h-inghin Ui Inneirghe. Taichleach Ua Dubda ticcherna Ua n-Amhalgadha & Ua f-Fiachrach Muaidhi
do mharbhadh la da mhac a mhec fén. Aedh Ua Flainn toiseach Shil Maoile
Ruain do écc. Maidhm acc caraid Eacharadh ar Ghallaibh la Muinntir Maoil
t-Shionna. Caislén Atha an Urchair & caislen Chille
Bisgi do dhenamh isin m-bliadhain-si.
Creach mór do dhenamh la Gallaibh Laighen ar
Dhomhnall Ua m-Briain, go rangattar tré chlár Chille
Da Lua siar go Magh Ua t-Toirrdhealbhaigh, & ruccsatt
Dál c-Cais orra go ro marbhsat sochaidhe diobh. Do-ronsat Goill
caislen Chille Fiacal, & caislen Cnuic Raffonn don
chur-sin. Maidhm mor ria n-Domhnall Ua m-Briain for Ghallaibh
Ossraighe go ro cuireadh a n-ár.
Annal AOIS CRIOSD, 1193. Aois Criosd mile, ced, nochat, a
trí. Eochaidh Ua Baoighill do mharbhadh lá h-Uibh Fiachrach Arda Sratha. Maol Pattraicc Ua Cobhthaigh do écc. Cathal Mac Gaithéne do écc.
Derforghaill (.i. ben Tighernain Ui Ruairc) ingen
Murchadha Ui Maoileachlainn do ecc i mainisdir Droichit Atha
isin cuiccedh bliadhan ochtmhoghat a h-aoisi. Diarmaid mac Con Broghda Ui Dhiomusaigh taoiseach Cloinne Maoil Ughra, & ticcherna Ua Failge fri ré
fhoda do écc. Cathal Odhar mac Még Carthaigh do mharbhadh la Domhnall
Mág Cartaigh. Muircertach mac Murchadha Mec Murchadha ticcherna Ua c-Cennselaigh d'
ég. Aodh Ua Maoil Brenainn taoiseach
Cloinne Concobhair do marbhadh la Gallaibh Atha
Cliath.
Ua Cerbhaill ticcerna
Airghiall do ghabhail la Gallaibh, & a dalladh leo o
thús, & a chrochadh iar t-tain. Inis Clothrann do orgain la macaibh Oisdealb, & la macaibh
Conchobhair Maonmaighe.
Annal AOIS CRIOSD, 1194. Aois Criosd, mile, céd, nochat, a
cethair. Constantin Ua Briain espoc Chille Da Lua do
écc. Domhnall mac Toirrdhealbhaigh Ui Bhriain Ri Mumhan, lochrann solusda síodha
& coccadh Redla adhanta enigh & engnamha na Muimhneach, & Leithe Mogha archena do écc, & Muircertach a mhac do ghabhail a ionaidh. Goill do thiachtain ar Iniss Ua f-Fionntain, & a c-cor ar
eccin di. Cúmidhe Ua Flainn do mharbhadh la Gallaibh. Sloicchedh la Gillebert Mac Goisdealbhaigh co h-Eass
Ruaidh, & a iompudh as-sidhen gan nach tarbha dia Sloighedh
i t-tir.
Maol Seachlainn mac Domhnaill ui Ghiolla Patraicc ticcerna Osraighe do
ecc. Concobar mac Maghnasa mic Duinnsleibhe Ui Eochadha do marbhadh la
h-Ua n-Annluain i meabhail. Aedh Dall mac Toirrdhealbhaigh Ui Choncobhair do
écc. Sitriucc mac Floinn Ui Fhindachta taoiseach Chloinne Murchadha do
ég. Donnchadh mac Muircertaigh mic Toirrdhealbhaigh do marbhadh
la Muircertach mac Domhnaill Ui Bhriain. Murchadh mac Amlaoibh Uí Chindeidigh do mharbhadh la
Lochlainn mac Mic Raith Uí Chinneittigh i
fionghail.
Annal AOIS CRIOSD, 1195. Aois Criosd, mile, ced, nochatt, a
cúicc. Domhnall Ua Conaing epscop Chille
Da Lua do écc. Florent mac Ríaccáin Ui Maoil Ruanaidhepscop Oile Find do
écc. Domhnall Ua Find comharba Cluana
Ferta Brénaind d'ecc. Eachmharcach Uá Cathári do écc i
recclés Póil. Conchobhar Mag Fhachtna do écc i recclés Doire. Sitriucc Ua Gairmledhaigh do mharbhadh do Mac Duinn Slebhe. Slúaigheadh lá Iohn Do Cuirti, & la mac Hugo De Lati
do gabháil neirt ar Ghallaibh Laighen, & Mumhan. Sluaicchedh la Cathal c-Croibdercc Ua c-Concobhair, la Mac
Goisdelbhaigh go n-dreim do Ghallaibh, & do Ghaoidhealaibh na
Midhe imaille fris isin Mumhain go rangattar Imleach Iubhair, & Caisiol go ro loiscceadh cethre
mor-chaislein leo & araile do mhion-chaislenaibh. Cathal Mac Diarmada do tocht i c-Connachtaibh as in
Mumhain, & ba cosgrach In gach maighin triasa tudhchaidh go
rainig co Loch Mesg, & co h-Inis Rodhba, & ro
gabhait longa Cathail Croibdeirg uile lais, & rug lais iat co
Caislén na Caillige co n-dearna ulca iomdha as ar gach
leith de co t-tainig Cathal Croibhdearg co n-dreim do Ghallaibh & do
Cloinn Maoil Ruana, & do ronadh sídh fó dhéoidh re
Mac Diarmada ger uo mór na h-uilc do-roine go
sin.
Annal AOIS CRIOSD, 1196. Aois Criosd, mile, céd, nochat, a
sé. Recclés Póil & Petair i n-Ard Macha co n-a
templaibh, & go m-bloidh mhoír don Ráith
do losccadh. Muirchertach mac Muirchertaigh Uí Lachlainn
tighearna Chenél
Eóghain Rioghdhamhna
Ereann tuir ghaisccedh, & eangnamha Leithe Cuinn,
díosgaoiltidh cathrach, & caislén Gall, turgbalaidh ceall,
& caoimh-neimheadh, do marbhadh lá Donnchadh mac Blosgaidh
Uí Catháin tré comairle Chenel n-Eoghain iar t-tabhairt na t-teora scríne, & Chánóine Patraig dhóibh im dilsi dhó.
Rugadh a chorp iaromh go Doire Colaim Cille, & ro h-adhnacht
h-isuidhe go n-onóir, & cátaidh. Slóighead lá Ruáidhri Mac Duinn Slebhe co n-Gallaibh, & go macaibh toísech
Connacht do shoighidh Chenél n-Eoghain, & na n-Airther.
Tangattar dna Cenél Eóghain Telcha Ócc,
& fioru Airthir co machaire Árda Macha i n-a n-aghaidh, & do-radsat cath dhóibh go raoimheadh for Mhac Duinn
Slebhe & ro ládh derg-ár a mhuintire.
Torcratar ann dna a dó dhécc do
macaibh flatha, & toíseach Connacht go sochaidhibh
oile do dhoescurshluagh imaille friú. Ba dia maithibh
Brian Buide Ua Flaithbhertaigh, mac Maoil Iosa Ui Concobhair a
Connachtaibh, mac Ui Concobhair Failge, & mac Ui Faolain na
n-Deise. Mac Blosccaidh Uí Cuirin do argain Termainn Dá
Beócc, & ro marbhadh é fén go n-derg-ár a mhuintire ria c-cind mhiosa tria fhiortaib Dé, & Dá Beóg. Domhnall mac Diarmada Mhécc Carthaigh do bhriseadh catha ar
Ghallaibh Luimnigh & Mumhan, & ro chuir a n-dearg-ár, & ro diocuir a Luimneach, & ro bris dhá
mhaidhm oile forra cénmothá an maidhm-sin. Conchubhar Mac Diarmada tighearna
Maighe Luirg do dhol h-i n-urd i Mainistir na
Búille, & ro ghabh Tomaltach tighearnus dia ési. Aodh Uá Fearghail tighearna
Muintire h-Anghaile do marbhadh i meabhail lá macaibh Sitrioga
Uí Cuinn. Maithe Muintire h-Eólais do mharbhadh la mac Cathail Ui
Ruairc h-i meabhail.
Muiredhach Mhácc Ragnaill .i. an Giolla Ruadh taoiseach Muintire h-Eólais do marbhadh la
mac Maghnusa Uí Conchobhair tré furáil mic
Cathail Ui Ruáirc lás ro marbhadh na maithe
rémráite. Mathgamhain mac Conchobair Maonmaighe rioghdamhna Connacht do marbadh
la h-Ua Mórdha Domhnall, & la Laighiss occ cosnamh na h-edala
do-bhert o Ghallaibh friss, & Cathal Carrach do mharbhadh
Uí Mórdha i n-a dioghail. Conghalach mac Ferghail Uí Ruairc do marbhadh la
Luighnib ar Sliabh Da Én. Iodnaidhe Uá Mannachain tigherna Uá m-Briúin na
Sionna do écc. Cathal mac Aedha Uí Flaithbertaigh do mharbhadh
la macaibh Muircertaigh Mhidhigh.
Annal AOIS CRIOSD, 1197. Aois Criosd, míle, céd, nochatt, a
seacht. Sluaigheadh lá Iohn Do Cuirt co n-Gallaib Uladh co
h-Ess c-Craibhe, & do-rónsatt caislén
Cille Sanctáin. Ró fásaigheadh & ro
folmhaigedh triocha céd Cianachta leó. Ro
fhágaibh Roitsel Phitún co sochraide moir immaille fris
isin c-caistiall h-ísin, & ro ghabsat ag indradh, & occ argain tuath & ceall as. Tainig iaromh Roitsel Phitun ar creich co port
Doire, & ro airg Cluain Í, Eanach, & Derg Bruach. Rug dna Flaithbeartach Ua Maoil Doraidh
tighearna Conaill & Eóghain co n-uathadh do Chlandaibh Néill an
tuaiscirt forra. Ro fighedh iomaireg eatarra for traigh na h-Uachongbhála, & ro cuireadh a n-ár im mac
Ardgail Mhéc Lochlainn tria mhíorbhail Colaim Chille,
Caindigh, & Breacain isa cealla ro airccseatt.
Mac Etigh do Chianachtaibh do shlat altóra teampaill
mhóir Doire Colaim Chille, & ceithre cuirn bad fearr ro bhaoi i n-Erind do breith eiste, .i. Mac Riabhach, Mac Solas, corn
Uí Maoíl Doraidh, & Camm Coraind corn Uí Dhochartaigh. Ro brisitt imorra & do-all a n-ionnmhassa, & a lossa
dhíbh. Frith imorra na
seóid isin tres ló iar n-á n-goid, & an t-í ro goid, & ro crochadh lá
Flaithbheartach ag Croiss na Riagh i n-eneach Choluim Cille
isa h-altóir ro sháraigh. Flaithbertach Ua Maoil Doraidh tighearna Cenél c-Conaill,
Eoghain, & Airghiall, cosnamhach
Temhra, & rioghdhamhna
Ereann uile, Conall ar láochdhacht e-sidhe, Cú
Chulainn ar ghaiscceadh, Guaire ar eneach, Mac Lughach ar
ócclachus d'écc (an dara la
Februari) iar t-treablaid toghaidhe, i n-Inis Saimher
isin triochatmadh bliadhain a fhlaithiusa, & isin
nomhadh bliadhain ar chaogatt a aoise. Agus ro h-adhnacht i n-Druim Thuama co n-ónoir amhail ro badh
díor. Gabhais Eachmarcach Ua Dochartaigh (.i. an Giolla Sronmhaol)
cennus Chenél c-Conaill fó
chédóir, & i c-cionn coicthidhisi iaromh tainig Iohn Do
Cuirt co sochraite mhóir imaille fris tar Tuaim h-i t-Tír Eógain, aissidhe co h-Ard Sratha
iar sin timcheall go Doire Colaim Chille. Airisit cóicc h-aidhche ann. Tiaghaid iaramh co Cnoc
Nascain dia n-iomarcar tairis. Teccait dna Cenél Conaill
im Echmarcach Ua n-Dochartaigh dia saighidh, ferthar cath etorra,
& torcrator sochaidhe mor adiú & anall. Gidh iad Cenél
Conaill ann ro díthighit iett-sidhe uair torcratar
dá céd diobh im Eachmarcach fessin,
im Dhonnchadh Ua Tairceirt toiseach Cloinne
Snedhgile cong einigh, & eangnamha, ceille, & comairle Cenél c-Conaill uile im Ghiolla m-Brighde Ua n-Dochartaigh, im Mhag n-Dubhain, im Mhág Fherghail, & im mhacaibh Ua m-Baoighill,
& im shaorchlandaibh oile, & ro
airccsed Inis Eoghain & do-bheartsatt bóraimhe
mhór leó este, & iompoidhitt iair sin. Conchobhar Ua Catháin do écc. Concobhar mac Taidhg tighearna Maighe
Luirg & Mhaighe Aoí, tuir ordain, airechais,
einigh, & comairce Connacht uile d'écc iar n-aithrighe thoghaidhe i Mainistir Atha Da Laarg. Mac Raith Ua Laithbhertaigh tanaisi
Tíre h-Eoghain & Maol Ruanaidh Ua Cairelláin
toísech Cloinne Diarmada do
mharbhadh. Domhnall mac Raghnaill Méc Raghnaill do mharbhadh do
mhacaibh Méc Duibhdara i fiull. Ruaidhri Ua Flaithbertaigh tighearna Iarthair Connacht do gabhail
lá Cathal Croibdearg lá righ
Connacht.
Annal AOIS CRIOSD, 1198. Aois Criosd, mile, céd, nochatt, a h-ocht. Giolla Mac Liacc Ua Branáin do athchur a chomharbais uadha, & Giolla Crist Ua
Cernaigh do oirdneadh i n-a ionadh In abbdhaine Colaim Cille do reir togha laoch & cléireach tuaiscirt Ereann i c-coitchinne. Ruaidhri Ua Conchobhair Rí Connacht & Ereann uile eittir Ghallaibh & Gaoidhelaibh
d'écc h-i c-canánchaibh i c-Cunga iar n-aithrighe toghaidhe, & iar m-breith buadha ó dhomhan, & o
dheamhan, & ruccadh a chorp co Cluain Mic Nóis, & ro
h-adhnaiceadh don taobh tuaidh d'altoir thempaill móir
Cluana Mic Nóis. Mac Briain Bréifnigh mic Toirrdhealbhaigh Uí
Concobhair do mharbhadh la Cathal Carrach mac Concobhair
Maonmhaighe. Cathalan Ua Maol Fhabhaill tighearna
Cairrge Brachaighe do mharbhadh d'Ua Déráin,
& Uá Déráin feisin do mharbhadh i n-a
dhíoghail fó cédóir. Sluáicceadh la Iohn De Cuirt h-i t-Tír Eóghain ar fud na c-ceall, & ro h-aircceadh, & ro milleadh
Ard Sratha, & Rath Both lais. Rainic iaromh Doire Colaim Chille, & baoi ainn-sidhe di oidhche for sheachtmain ag
milleadh Insi h-Eogain & an tíre archena, & ní raghadh ass itir i n-eallmha muna toirseadh Aodh Ó
Néll lucht cóicc long co Cill
i Latharnaibh, & ro loisc ní don
bhaile, & ró mharbh ocht f-fir dhécc
do Ghallaibh. Ro thionóilset Goill Maighi Line, & Dail Araidhe tri chéd do rochtain
Aodha, & ní ro rathaigh Aodh nach ní co ro
doirtset i n-a chenn ag
losccadh an bhaile. Ro feradh iomaireacc eatorra iaromh, & ro
mhuidh for Ghallaibh, & tuccadh cóicc
madhmanna forra óthá sin co n-deachsat i n-a longaibh, & ní ro marbhadh do muintir Aodha acht coigear
namá. Iar c-clos na sccél-sin do Iohn ro fhagaibh an
baile i raibhe .i. Doire Colaim Cille. Coccadh eitir Cenél Conaill & Eoghain, & Cenél Conaill do coimchengal la h-Ua n-Eccnigh i n-acchaidh Cenél Eoghain, & ro boi coinne etorra do naidhm a c-caradradh h-i t-Termann Dá Beócc. Tainic
trá Aodh Ua Néill go c-Cenél Eoghain
imme do thoirmeascc na coinne, & ro ionnsaigh Ua h-Éiccnigh, & ro mheabhaidh fair co b-farccaibh braicchde lá h-Ua Neill. Do-deachaidh Aodh go c-Cenél Eoghain isin ló chedna, co n-dernsat creich for Cenél Conaill h-i machaire
Maighe h-Íotha, & tucsat bóraimhe dírimhe iar marbhadh leó Uí Dhuibhdiorma for sceimhleadh marcsluaigh. Sluaigheadh lá h-Aodh Ua Néll & lá
Cenél n-Eoghain doridhisi go machaire Maighe h-Íotha do tabhairt chatha do Cenél c-Conaill, & ro
fhágaibset Cenél c-Conaill a longport leó, & do-rónadh blodhadh sithe & cadach etorra don chur sin. Cathal Croibdearg Ua Concobhair do denamh siódha fri Cathal
Carrach mac Concobhair Maonmaighe, & a thabhairt don tír, & fearann do thabhairt dó.
Annal AOIS CRIOSD, 1199. Aois Criosd, mile, ced, nochatt, a
naoi. Maol Íosa mac Giolla Eráin, airchindeach Chille Moire Ua Nialláin, & adhbhar comharba Patraic d'écc. Sanctus Mauritius Ua Baottáin d'
écc i n-h-Í Colaimm Chille. Do-rónsat Goill Uladh trí
slóigh mhóra h-i Tír n-Eoghain, & an
tres slóigh do-rónsat, ro ghabhsat longport ag
Domhnach Mór Maighe Iomchláir, & do
chuirset
drong mhór dia muintir do mhilleadh & do chreachadh an
tíre. Tainic dna Aodh Ó Néill i nd-oires an
t-slóigh comá comhrainic dhó, & dona Gallaibh, & ro la a n-ár, & an do-erna uadha ro
élaidhset 'san aidhche gan nach taireseamh co n-deachatar tar Tuaim. Sluaiccead la Ruaidhri Ua n-Duinn Slebhe co ní do Ghallaibh
Midhe, & ro airccset Mainistir Phóil, & Peattair co nár fháccaibhset innte acht aon
bhó. Domhnall Ua Dochartaigh tighearna
Cenél n-Énda & Árda Miodhair
d'écc. Donnchad Uaithneach mac Ruaidhri Ui Conchobhair do mharbhadh la
Saxaibh Luimnigh. Rodhubh Mac Roédig toisech
Cenél Aongusa do mharbhadh lá Gallaibh ar
crech i n-Ua n-Earca Chéin. Cathal Croibhdearg Ua Conchobhair do ionnarbadh a righe
Connacht, & Cathal Carrach do ghabháil a ionaidh. Sluaiccheadh lá h-Aodh Ua Néill i fóirithin
Cathail Croibhdeirg go b-feraibh Maighe h-Íotha,
& co n-Airghiallaibh gu rangattar Tegh Baoithin Airtigh. Soiset iaromh go
rangadar Eas Dara, & rucc orra Cathal Carrach co maithibh Connacht, & Uilliam Burc go n-Gallaibh Luimnigh
maille fris. Feachar iomaireacc eatorra, & ro sraoineadh for
thuaiscert Ereann, & ro fágbhadh ann Ua h-Eccnigh
tighearna Oirghiall, & sochaidhe
cenmothá-somh. Sluaigheadh lá Iohn Do Cuirt co n-Gallaibh Uladh, & lá mac Hugo De Lati co n-Gallaibh Midhe h-i foirithin Chathail Croibhdeirg go rangadar Cill Mic Duach. Tainicc iaromh Cathal Carrach co c-Connachtaibh imaille fris, & ro cathaighset fri aroile. Sraointear for Gallaibh Uladh & Midhe airm h-i rabattar cúicc
catha, ni thérna acht dá chath dhíbh, & ro leanadh iad alláthair an chatha go Rinn Dúin for Loch Ribh, & ro gabhadh iomchumhang for Iohn ainn-sidhe, & ro marbhadh drong mór do Ghallaibh, & ro báidhid araill díobh ar ní fuarattar conair theichidh acht a n-deachaidh i n-eathraibh tar loch soir uatha. Ruarc Ua Maoil Brénainn toisech
Cloinne Conchobhair do écc. Ri Saxan Iohn do rioghadh os
Saxain .6. April. Murchad Mac Cochláin tighearnaDealbhna Ethra do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1200. Aois Criosd, mile, dá
chéd. Cadhla Ua Dubhthaigh airdepscop
Tuama d'ecc iar sendataidh. Uairéirghe mac Maoil Mórdha mic Uairéirghe
Uí Neachtain uasal sruith do sruithibh Cluana Mic
Nóis, fer lán do dhesherc, & dá gach
sóalchidh archena, & ceann Cele n-Dé Cluana d'écc an deachmadh lá do Mhartha. Maol Eóin Ua Carmacáin comharba Commáin d'écc. Aodh Ua Néill do aithrighadh lá Cenél n-Eóghain, & Conchobhar Ua Lochlainn do righadh i n-a ionadh, & do-rónadh creach lais h-i t-Tir n-Enda. Ro mharbh
daoine, & rucc buar iomdha. Do-dheachaidh tra Eccneachán Ua Domhnaill tigherna Cenél Conaill co
loinges Cenél Conaill ar muir lais, & co n-a
slógh ar tír, & ro ghabhsat longport ag Gaoth an
Chairrgín. Tangattar Clann Diarmada don leith oile go
Port Rois do
gabhail frisan loinges. O 'd-chonncadar foirne na t-trí long n-décc baoi an cobhlach indsin,
ro léccset fothaibh iatt gor raoimheadh for Cloinn n-Diarmada. Ticc Macc Lachloinn (.i. Conchobhar Becc Mac
Muircertaigh), i n-a bh-fóirithin, & ro gonadh a each
foo, & ro trasccradh-somh di. Torcair iaromh lá Cenél c-Conaill i n-eneach Colaim Chille, a chomharba, & a scrini ro dimhigneadh fecht riamh.
As triasan dímiadh chédna ro marbhadh Murchadh Ua
Cricháin tighearna Ua f-Fiachrach. Leanait muintir Éccneachain an maidhm iar t-tain gur ro chuirseat ár ar Eoghanchaibh & ar Cloinn n-Diarmada. Sluaicceadh lá Meler & lá Gallaibh
Laighen go Cluain Mic Nóis i c-coinne
Cathail Charraigh. Ro bhatar dí oidhche i c-Cluain, & airccther leó an baile eitir crodh & biadh, & do-chóidhsead fo a themplaibh. Cathal Croibhdearg do dol isin Mumhain do shaighidh mic
Mec Carthaigh & Uilliam Burc. Gerrmaide Ua Baoigelláin do mharbhadh la h-Ua n-Domhnaill
.i. la h-Éccneachán. Iomaireacc eidir Ua n-Domhnaill & Ua Ruairc, Ualgarcc, & Conchobhar na Glaisféne Ua Ruairc. Ro mhaidh for Uibh
Briúin, & ro cuireadh derg-ár a muintire eidir
bhádhadh, & mharbhadh, & ro báitheadh Concobhar fesin don
chur-sin, occ Leic Uí Mhaoil Doraidh do shonnradh ro
fighedh an iomarghoil-sin.
Donnchadh Uaitneach mac Ruaidhri Uí Conchobhair do mharbhadh
la Gallaibh Luimnigh. Mathghamhain mac Giolla Phatraicc Uí Chiarrda do mharbhadh
la Gallaibh Cluana Ioraird.
Cluain Ioraird do losccadh d'Ua Ciardha do fhoghail for na Gallaibh batar innte. Creach la Cathal Croibhdearg i Mumhain gur ro loisg
caislén Uí Chonaing, & margadh Luimnigh,
& caislen Uilcín, & tuc Uilcín co n-a mhnaoi i l-laimh
lais iar marbhadh di ridere dhécc, & iolar
daoine cenmóthát. Fiachra Ua Flainn taoiseach Shil Mhaoil Ruain do écc. Cathal Carrach do ghabháil Rige
Connacht, & Cathal Croibdearg do ionnarbadh do i n-Ultaibh go rainig co teagh Ui Eignigh tighearna Fear Manach, & aisidhe do
shaighidh Iohn Do Cuirt gur ro naidhm a cura fris.
Annal AOIS CRIOSD, 1201. Aois Criosd, mile, da chéd, a h-aon. Tomaltach Ua Concobhair comhorba Pattraicc, & Príomhaidh na h-Ereann d'écc. Conn Ua Meallaigh epscop Eanaigh
Dúin, gem gloinidhe ecclastacdha d'
écc. Iohannes De Monte Celion cardinál comhorba Peatair do
thocht ó Roimh co h-Érind. Senadh mór do theaglamadh i n-a dháil co h-Áth
Cliath eidir epscopaibh,
& abbadhaibh, & gach gradh eccailsi, & sochaidhe do saorchlandaibh Ereann
imaille friú. Ro ordaighsed iaromh a c-caingne uile iar
n-a c-cóir eittir ecclais & tuaith. Senadh Condacht (immon cairdinal cédna) laochaibh, cléirchibh occ Ath Luain h-i
cind coicthidhisi iaromh, & ro cindset a c-caingne febh roba
techta. Niall Ua Floinn do mharbhadh lá Gallaibh Uladh i
meabhail. Maghnus mac Diarmada Uí Lachlainn do mharbhadh lá
Muircheartach Ua Néll, & Muircheartach do mharbhadh i n-a
chionaidh. Conchobhar mac Muirghesa Uí Edhin d'
écc. Tadhg Ua Braoin tighearna
Luighne Midhe d'écc. Muireadhach mac Neill mic an t-Sionnaigh Ui Catharnaigh d'
écc. Murchadh Ua Madadháin leth toisech Sil n-Anmchadha do ghuin i n-a chenn do shoighit & a écc
tremhit. Sluaigheadh lá Cathal Croibhdearg, & la h-Uilliam Búrc
co n-a sochraide Gall & Gaoidheal h-i c-Connachtaibh otha
Luimneach go Tuaim Dá Ualann, aissidhe go
h-Uarán, go h-Oil Finn go Locha Cé, go mainistir Atha Da Loarg, & as iad tighe na mainistre robtar botha longpuirt dóibh. Do-chóidh din Cathal Mac Diarmada for crech In Uibh Diarmada. Rucc Tadg mac Concobhair Maonmaighe fair. Ro figheadh
eargal eatorra, & torchair Cathal. Dala Cathail Carraigh righ
Connacht tionolaidh-sidhe a sochraide, & tainic do shoighidh
an t-slóigh go riacht Guirtin Cúil Luachra h-i
c-comfhocraibh don mhainistir. Batar samhlaidh ucht ré h-ucht
co cenn sechtmhaine, & deabhaidh gach laoi etorra. h-I
forchenn na ree h-isin do-dheachaidh Cathal Carrach do
dhéccsin na deabhtha. Sraintear sruth-mhaidhm dia mhuintir i n-a chenn, & tairtheas e-sein i n-a t-trecommarcc, & ro
marbhadh é, ba tria fiortaibh Dé & Ciaráin
indsin. Ro marbhadh bheós An Collaidh mac Diarmada Uí
Mhaoil Ruanaidh don deabhaidh-sin imaille re sochaidhibh ele. Luidh
Cathal Croibdearg & Uilliam Búrc co n-a sloghaibh as a h-aithle
i Muigh Luircc, i Muigh Naoi, aissidhe co h-Iarthar Connacht. Rangattar Conga Fheichin, & as
innte do-rónsat an Chaiscc. Cidh tra, acht ro cogradh lá
h-Uilliam Burc, & lá cloinn Ruaidhri Uí
Flaithbertaigh feall do dhénamh for Cathal Croibhdearg, & ro shaor Dia é don chur-sin tria shlánadh na
h-eaccailse baoi eatorra im dhílsi fri aroile. Tangadar muintir
Uilliam Búrc iar d-tain do thobach a t-tuarasdail for
Connachtaibh, lingit Connachtaigh forra-somh, & marbhait 700. dibh. Soais Uilliam co Luimneach iar
sin & gabhaith Cathal Croibhdearg righe
chóigidh Connacht. Slóigheadh la h-Ualgharcc Ua Ruairc do dhul i c-Cenél c-Conaill, & ar rochtain dóibh isin c-crích Rugsat bú & gabhála. Rug Ua Domhnaill Éccneachán forra occ Leic Uí Maoil
Doraidh. Feachar scaindear etorra go raeimhedh for Uibh Briúin co n-a sochraide, & ro laadh a n-dearg-ár eitir
mharbhadh & bhadhadh ba don chur-sin ro baidheadh Conchobhar na
Glaisfhene. Cenél n-Eoghain do thocht for creich n-aile i c-Cenél Conuill isin ló chetna. Do-rala
etarra & Ua Domhnaill gur ró sraoineadh for Cenél
n-Eóghain & ro marbhadh Gearrmhaidi Ua Baoighealláin co
sochaidhibh aile do Chenél n-Eóghain imaille
fris. Tighernán mac Domhnaill mic Cathail Ui Ruairc do
mharbhadh la Mag Fiachrach & lá Cloinn Chathail, & an t-Eoghanach Mag Fiachrach do mharbhadh ar an láthair-sin.
AOIS CRIOSD, 1202. Aois Criosd, mile, da céd, a
dó. Muircertach Ua Carmacain epscop
Cluana Fertu Brenainn do écc. Maol Colaimm Ua Bronain aircindeach
Toraighe d'écc. Domhnall Ua Brolcháin prióir
& uasal sheanóir, Saoí
dearscaighthe ar chéill, ar chruth, ar dhelbh, ar mhíne,
ar mhordhacht, ar chrabhadh & ar eagna, d'ég iar n-deighbhethaidh an seachtmadh lá
fichet April.
Maol Finnein Mac Colmáin seanóir toghaidhe & Conn
Craibhdech Ua Flannagáin d'ég. Domhnall Carrach Ua Dochartaigh (.i. riogh thaoiseach Árda Miodhair) do mharbadh lá muintir Baoighill iar n-argain ceall & tuath n-iomdha. Conchobhar Ruadh mac Domhnaill Uí Bhriain do mharbhadh
lá a dearbhrthair fein & lá Muirchertach mac
Domhnaill mic Toirrdhealbhaigh Uí Briain. Toirrdhealbhach mac Ruaidhri Uí Chonchobhair do éludh
a geimheal, & Cathal Croibhdearg dho dhenamh siodha fris, & ferann do
tabairt dó. Toirrdhealbhach iaromh do ionnarbadh lá
Cathal & sídh do denomh ris fo chédoir tria impidhe na
n-Gall. Domhnall mac Muirchertaigh Uí Maoileachlainn do
écc. Diarmaitt mac Airt Uí Maoileachloinn do mharbhadh la mac
Lochlainn Uí Concobhair.
Annal AOIS CRIOSD, 1203. Aois Criosd, mile, da ched, a
trí. An t-epscop mac Giolla Cheallaigh Í Ruaidhin epscop Cille
Mic Duach do ecc. Doire Colaim Chille do losccadh otha relecc Martain co tioprait
Adhamhnain. Mainistir do dhenamh lá Ceallach ar lár croi
Ia gan nach dlighedh tar sárucchadh muintiri
Ia fodhéin, & ro mhill an baile co mór.
Cleirigh an Tuaiscirt do thionol co h-aoín ionadh do dhul go h-Í .i. Florent Ua Cerbhallán epscop Thire h-Eoghain, Maoil Iosa Ua Dorigh epscop
Thíre Conaill, & abb
recclésa Póil & Peadair i n-Ard Macha, Amhalgaidh Ua
Ferghail abb recclesa Doire, & Ainmire Ua Cobthaigh, & drong
mhór do mhuintir Doire, & sochaidhe do cléircibh an tuaiscirt genmothait-sídhe. Tiagaid iaromh co h-Í, & scaoiltear leó an mhainistir
rem-epertmar do réir dhlighedh na h-eccailsi, & ro h-óirdnedh an t-Amhalgaidh remhráite i n-abdhaine la tria
thogha Gall & Gaoidheal. Diarmaitt mac Muircertaigh Uí Lochlainn co n-druing do
Ghallaibh do dhul ar crech h-i t-Tír n-Eoghain, & ro
airgset Scrin Colaim Cille, & rugsat dream do
Cenél Eoghain orra, & sraointer leó for Dhiarmaitt co n-a Ghallaibh, & ro marbhadh Diarmaid feisin tria mhiorbhailibh na
Scrine. Slóigheadh la mac Hugo De Lati co n-druing do Ghallaibh
Midhe i n-Ultaibh co ro díochuiredh Iohn Do
Cuirt a h-Ultoibh iar c-cor chatha eturra i n-Dun Da
Letglas, In ro marbhadh sochaidhe. Muircertach Tethbhach mac Conchobhair Mhaonmhaighe mic Ruaidhri
Uí Conchobhair do marbhadh la Diarmaid mac Ruaidhri & la h-Aodh
mac Ruaidhri, .i. dá dearbráthair a athar fén ar
faithce Chille Mic Duach. Maidhm ria n-Domhnall mac Meg Carthaigh & ria n-Desmhumhain
for Ghallaibh dú h-i t-torchrator seasccatt ar
céd nó ní as uille. Faolan Mac Faolain tigherna Ua f-Faolain do ecc i mainistir Congalaigh.
Cenandus Ath Truim & an Droichett Nua do losccadh. Sitricc Teabthach Ua Ceallaigh Maine do
écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1204. Aois Criosd, mile, dá chéd, a
ceathair. Sitriucc Ua Sruithén airchindeach na Congbhala, .i.
cenn Ua Murtele & toiseach
Cloinne Snédhgile ar thotacht d'écc iar n-déigh-pendainn, & a adhnacal isin tempall do-rónadh leis féin. Iohn De Cuirt indredhach ceall, & tuath do ionnarbadh
lá mac Hugo De Lati
h-i Tír Eoghain ar comairce Cenél n-Eoghain go rainicc
go Carraicc Ferghusa, & ro marbsat Goill Uladh sochaide dia
mhuintir.
M1204. 3>
Uilliam Búrc do indradh Connacht eitir chill & tuaith & ro
dhioghail Dia & na naoimh indsin fair uair ro ég do ghalur
iongnáth do badh adhnár d'aisnéis. Muircertach Ua Flaithbertaigh tighearna iarthair
Connacht do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1205. Aois Criosd, mile, dá chéd, a
cúicc. An t-Airdeaspoc Ua h-Einni do
dhol i mainchini, & a écc fo chedóir. Donait Ua Becdha epscop Ua n-Amhalgadha do
écc.
Saoirbhrethach Ua Doirédh oirchinneach Domhnaigh
Móir, & Patraicc Ua Moghróin, d'écc. Maghnus Ua Catháin mac tigherna Cianachta, & Fher na
Craoibhe, tuir gaisccedh, & beodhachta an Tuaiscirt do ghuin do
shoighit, & a ecc iaromh. Mac Guillbhealaigh Uí Cherbhaill tigherna Éle do
mharbhadh lá Gallaib. Conchobhar Ua Braoin Breaghmaine do écc i n-a ailithre i c-Cluain Mic Nois. Raghnall Mac Diarmata ticcerna Cloinne Diarmata do
écc. Domhnall Mac Concoiccriche taoisech Muintire Sercacháin do
écc. Domhnall Ua Faoláin tighearna na n-Deisi Mumhan do
écc. Tadhcc mac Cathail Croibhdercc do écc do ghalar en oidhche i
c-Cluain Mic Nois. Maelir mac Maelir do dul ar éccin ar Luimneach, & cogadh
mór d'eirgi
eitir Ghallaibh na Midhe & Goill
Maoilir trid-sin, & Cu Uladh mhac Con
Medha Uí Laeghachain taoiseach Síl Ronain do mharbhadh
ar an c-coccadh-sin la Cenél Fiachach mic
Néill.
Annal AOIS CRIOSD, 1206. Aois Criosd, míle, dá chétt, a
sé. Domhnall Ua Muiredhaigh aird-ferleighinn Doire do
écc. Maol Pettair Ua Calmáin comharba Caindigh tuir
crábhaidh & eccna tuaiscirt Ereann do écc. Flaithbertach Ua Flaithbertaigh prióir Dhuine
Geimhin, & Giolla Patraicc Ua Falachtaigh airchindeach Dhúin
Cruithne do écc. Eiccnechán Ua Domhnaill do dhénamh creach & marbtha i t-Tír Eoghain. Comarba Patraicc do dhol i c-cend Righ Saxan do chuinghidh
sochair cheall, & do chosaoid ar Ghallaibh Ereann.
Tomaltach, mac Concobhair, mic Diarmata mic Taidhg tighearna Mhaighe
Luircc & Airtigh, & na h-Aicidhechta en-branan Cloinne Maol Ruanaidh
do écc. Creach la h-Eccnechán Ua n-Domhnaill i n-Uibh Farannain, & h-i c-Cloinn Diarmata. Ro ghabhsat bú iomda, & ro marbhsatt daoine. Ruccsat Uí Diarmatta, Uí Fhorannáin & Uí Gairmledhaigh orra. Ro marbhadh, & ro
báidhedh sochaidhe etorra, & ruccsat Cenél
c-Conaill an c-creich fo dheóidh iar
mor-shaothar. Ruaidhri Ua Gadhra ticcerna Slebhe Lugha do ecc. Aodh mac Murchadha Uí Cheallaigh ticcerna Ua Maine, & Caithniadh Ua Caithniadh tighearna Iorrais do écc. Aodh Ua Goirmghiallaigh ticcerna Partraighe Cera do
marbhadh lá fearaibh Cera. Ruaidhri Ua Toghda taoiseach na Bredcha la h-Ua n-Amhalgaidh do
ecc. Gillibert Ua Flannaccáin, & Iomhar Mac Murchaidh cách
díobh dho marbhadh aroile i r-Ros Comáin.
Muircertach Mac Carrghamhna taoisech Muintire Maoil t-Sionna do écc. Sloiccheadh la mac Hugo De Lati co n-Gallaibh Midhe & Laighean i t-Telach n-Ócc. Ro loisccedh cealla, & arbhanna lais, & ni rucc
geill náid eidiredha Aodhae Uí Neill don
chur-sin.
Sloiccheadh lasan lucht c-cedna i c-Ciannachtaib. Ro
loisccsett cealla Ciannachta uile, & ruccsat buar
dirímhe.
Annal AOIS CRIOSD, 1207. Aois Criosd, mile, da céd, a
seacht. Creach la h-Eiccnechan Ua n-Domnaill a b-Feraibh Manach
go ro ghabhsat bú. Ruccsat Fir Manach foirlion forra, & ro
marbsat Ua Domhnaill tighearna Tíre Conaill, tuir engnamha, & einigh an Chuiccidh i n-a reimhes, & torcrattar drong do shaorclannaibh ele imailli friss. Itiat na h-uaisle do-rochrattar ann, an Giolla Riabhach mac Ceallaigh Uí Baoighill, Donnchadh Conallach mac Concobhair Maonmaighi, & Mathgamhain mac Domhnaill Midhigh Uí Concobhair & laochraidh iomdha cenmothát. Domhnall mac Ferghail Uí Ruairc ticcerna
urmhóir Breifne do écc. Muiredhach mac Ruaidri Uí Concobhair, & Amhlaibh Ua Ferghail taoisech muintire h-Anghaile do écc. Diarmait Ua Madagáin tighearna Síl n-Anmchadha do écc. Taissi Ruaidhri Ui Concobhair Rí Connacht do thabhairt a talmain, & a c-cur h-i sccrín chloiche.
Cathal Croibhdhercc Ó Concobhair Rí Connacht do ionnarbadh Aodha Uí Fhlaithbheartaigh & a crioch do thabhairt dia mac fein d'Aodh mac Cathail. Coccadh mor eittir Ghallaibh Laighean fein .i. eittir
Maoilir & Seffraigh Mares, & Uilliam Marusccal gur milleadh Laighin, & fir Mumhan etorra. Coccadh mór fós eittir Hugo De Lati & Maoilir, go ro
milleadh uile muintir Mhaoilir. Crech mor la Cathal Carrach mac Diarmata mic Taidhg, ar
Chorbmac mac Tomaltaigh Mic Diarmata, & ar Ua f-Floinn Eassa, co ruccsat drem do Connachtaibh fair, .i. Diarmait mac Maghnusa mic Muircertaigh Uí Choncobhair, & Corbmac mac Tomaltaigh, Concobhar God O h-Eghra tigherna Luighne, & Donnchadh Ua Dubhda tighearna Ua n-Amhalgadha, & Ua f-Fiachrach go ro chuirsiot cliathaidh go ro muidh for Cathal Charrach, & go ro gabhadh é fein, & go ro dalladh, & ro marbhadh Muirghes a mhac, & Mac Chonghránna Uí Fhlannaccáin co sochaidhibh
ele. Creach mhór la Maoilir Ócc, & la Muircertach Ua
m-Briain, & lá Toirrdhealbhach
mac Ruaidhri Uí Concobhair i t-Tír Fhiachrach Aidhne co
ro airccsiot cúicc baile dhécc. Cathal mac Ruaidhri mac an t-Siondaigh Uí Chatharnaigh
tighearna Tethba do écc. Sluaiccheadh la macaibh Hugo De Lati & la Gallaibh Midhe go
caislén Atha an Urchair go rabhattur sechtmain for mís
acc forbhaisi fair go ro fháccbadh an caislén
leó, & triocha chéd Fher c-Ceall, & go h-ionnarbadh Maoilir as In tír.
Annal AOIS CRIOSD, 1208. Aois Criosd, mile, da céd, a h-ocht. Dauid Bretnac epscop Puirt Lairge do mharbhadh la h-Uá b-Faoláin dona Deisibh.
Creachsloiccheadh la h-Aodh Ua Neill i n-Inis Eoghain. Rucc Ua Domhnaill .i. Domhnall Mór co n-a sochraitte fair, Ro
cuiredh caithiorgail etorra In ro marbadh ár
dírimhe ar gach leth. Torchair isin maidhm-sin Domhnall mac
Murchadha, & ár adhbal do Chenél Eoghain imaille friss. Torcrattar i f-friothguin an mhadhma Cathbharr O Domhnaill,
Ferghal Ua Baoigill, Corbmac Ua Domhnaill, Dauid Ua Dochartaigh, & drem do mhaithibh Chenel c-Conaill cenmothátt. Ro sraoineadh fo deoidh tre nert iommbualta for Cenél n-Eoghain. Sluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Mór) for Chenél n-Eoghain, & for Aodh Ua Neill go rucc for crechaibh & braighdibh an tire gur snadhmadh sídh eittir Ua n-Domhnaill & Ua Neill, & ro naidmsiot a c-carattradh fri aroile i n-acchaidh Gall & Gaoidheal no chuirfeadh i n-a n-aghaidh. Duibhinnsi Mág Aenghusa ticcerna Cloinne h-Aodha Ua n-Eachdhach do mharbhadh la mac Duinn Sleibhe Uí Eochadha. Finghin mac Diarmata mic Corbmaic Mhég Cárthaigh do
mharbhadh la a braithribh feisin. Ualgharcc Ua Ruairc do chor a tigernas Fher m-Breifne,
& Art mac Domhnaill mic Ferghail do ghabhail a ionaidh a h-ucht
Gall. Iohannes Episcopus Norbus do chor do Righ Saxan i n-Erinn dia bheith i n-a Iustis innte, & Saxoin d'
eschoitchionnucchadh la comharba Pettair fo daigh an epscoip do chor cum coccadh i n-Erinn, go m-báttar Saxain gan aiffrionn gan baisttedh gan ongadh, gan adhnacal inathéchta fri
ré trí m-bliadhan.
Muircertach mac Domhnaill Ui Bhriain ticcerna Tuadmhumhan do ghabháil lá Gallaibh Luimnigh tor
sarúchcadh trí n-epscop tre fhoráil Dhonnchaidh
Chairbhrigh a derbrathar fein. Diarmaitt Ua Caomháin,/PS taoisech o Tuaim Da Bhodhar go Gleóir do écc. Amhlaibh Ua Rothláin taoisech Calraighe Chúile Cernatan do marbhadh la h-Ua Móráin.
Annal AOIS CRIOSD, 1209. Aois Criosd, míle, da céd, a
naoi. Cele Ua Dubhthaigh epscop Maighe Eo na Saxan, Giolla Crist Ua
Cearnaigh comhorba Condere, & Flaithbertach Ua Flainn comharba
Da Chonna Easa Mic n-Eirc do écc.
Art mac Domhnaill mic Ferghail
Ui Ruairc tighearna Breifne do marbhadh la Corbmac mac Airt Uí Maoilechlainn, & la Corbmac
mac Airt Uí Ruairc, & Ualgarcc Ua Ruairc do ghabháil
ticcernais i n-a dhiaidh. Donnchadh Ua Ferghail ticcerna na h-Anghaile do
ecc. Ri Saxan do techt i n-Erinn seacht c-céd long. Is ann ro
ghabhsat i n-Ath Cliath. Baoi athaidh ainnsein acc legadh sccisi an
mara de iar t-torrachtain
do, & tanaic o Ath Cliath go Tiopraitt Ulltain i Midhe. Do-coidh
Cathal Croibhdercc Ó Concobhair i n-a tech. Ro h-ionnarbadh Ualtra De Lati as In Midhe h-i Saxain. Do-choid iaramh an
Ri & na maithe bai i n-a fharrad go Carraic Ferghusa co ro
dhiochuir Hugo De Lati a h-Ulltaibh h-i Saxain. Aodh Ó
Néill do dhol fo thoghairm an Righ & a theacht for c-cúlaidh ghan gialladh. An Righ do beith i bh-forbaisi for
an c-Carraicc co ro faccbadh dó í, & tucc a mhuintir
fein innte. Tanaicc Ó Concobhair iaromh dia thigh
budhdein.
Do-coidh iaromh Ri Saxan go Raith n-Guaire, & tanaicc Ua Concobhair
doridhisi dia soighidh, & ro bai an Ri acc iarraidh a mheic ar Ua c-Concobhair do ghiall fri comhall dó. Ni thárd Ua
Concobhair a mhac uadha, acht do-rad cethrar dia mhuintir dia
chionn, .i. Concobhar God Ó h-Eghra tighearna Luighne, & Diarmait mac Concobair Uí Maoil Ruanaidh tighearna Mhuighi Luircc, Fionn Ua Carmacáin, & Toirbheand mac righ Gall-Gaoidhel do aes gradha Uí Concobhair, & do-chóidh an Ri go Saxain, & rucc na braighde-sin lais.
Annal AOIS CRIOSD, 1210. Aois Criosd, mile, da céd, a
deich. Goill do teacht co Caol Uiscce. Aodh Ó Néill, & Domhnall Ua Domhnaill do thionol chuca go ro marbhait leo na Goill im
Henri m-Becc. Ro roinnsiot a n-ionnmhusa, & a n-édála for
na sloghaibh. Toirrdelbhach mac Ruaidhri Ui Concobhair do dhenamh creche i Muigh
Luircc, & rucc leis isin Seghais í do
shaighidh Diarmatha a bhrathar. Luidh Aodh mac Cathail i n-a deadhaidh
co n-deachaidh Toirrdelbhach isin Tuaisceart ar teichedh
roimhe. Braighde Connacht do thoidhecht i n-Erinn, Concobhar God O h-Eghra
tighearna Luighne, & Diarmait mac Concobhair Ui Maoil Ruanaidh, Fiond
Ua Carmacáin, & Aireachtach Mac Donnchaidh. Muircertach Muimhnech mac Toirrdealbhaigh Moir do
ecc. Coccadh mór do eirghe eitir Righ Saxan & Ri Bretan,
teachta do thocht o Righ Saxan ar cend an Gaill-easpuicc, & maithe Ghall n-Ereann imon n-Gaill-epscop do dhol fo thoghairm Righ Saxan, & Riocard Diúid do fhaccbail i n-a iustis i n-Erinn, & an Iustis do thocht co h-Áth Luain ar dháigh go c-cuirfeadh a
bhraithre co Luimnech, go Port Láirge, & co Loch Garman & co
m-biadh fein i n-Ath Cliath, & i n-Ath Luain. Do-rala dó
gur ro thuitset clocha caislén Atha Luain i n-a
chenn gur bho marbh gan anmain Riocard Diuid co n-a shacart, & co n-dreim dia mhuintir immaille friss tria mhiorbhailibh
Dé, Naoimh Pedair, & Naoimh Chiarain. Clann Ruaidhri Uí Concobhair, & Tadg mac Concobhair
Maonmhuighe do thocht tar Sionaind anair isna Tuathaibh, & drem
do muintir Anghaile imaille friu & ruccsat creich leo i n-ditreibh
Cheineoil Dobhta. Do-thaed Aodh mac Cathail,
Croibhdeircc i n-a n-diaidh, & do-beartsat deabhaidh dia 'roile & ro
mheabhaidh ar mhacaibh Ruaidhri gur ro cuireadh dar Sionainn sair
doridhisi iatt iar f-faccbhail daoine & each.
Annal AOIS CRIOSD, 1211. Aois Criosd, mile, dá ched, a h-aon n-décc. Sitriocc Ua Laighenáin comharbha Comhgaill do
ecc. Caislen Cluana h-Eoais do dhénamh lá Gallaibh & lásan n-Gaill-espoc, & crechshluaiccheadh do dhenamh leó i t-Tír Eoghain. Aodh Ó Néill do
bhreith orra, & ro sraoineadh remhe for Gallaibh, & ro chuir a n-ár im Maoilir mac Roberd. Tomas Mac Uchtraigh go macaibh Raghnaill Mic Somhairlich do techt
co Doire Choluim Chille foirenn sé long seachtmoghat, & an baile do orgain & do milleadh leo. Lodar assidhe co h-Inis
Eoghain, & ro mhillset In insi uile.
Sloiccheadh la Connactaibh tria thoghairm an Ghaill-Ghaill-easpuic & Gillibeirt Mic Goisdelbhaig co h-Ess Ruaidh, & do-ronsat caislen
occ Caol Uiscce. Ruaidhri, mac Ruaidhri, mic Toirrdealbhaigh Ui Concobhair, do marbhadh
la Luighnibh Connacht. Corbmac mac Airt Uí Maoileachloinn do buain Delbhna do na
Gallaibh, & Maoileachlainn mac Airt do thabhairt madhma ar na Gallaibh
do bhai ag coimhett Dealbhna, & a c-constabla Robeard
Dhúncomair do marbhadh. Cu Gaela Ua h-Eidhin do ecc. Raghnailt & Caillech Dé dí inghin Ruaidhri Ui
Concobhair do écc.
AOIS CRIOSD, 1212. Aois Criosd, mile, da céd, a do
decc. Druim Chaoin co n-a tempall do losccadh la Cenél n-Eoghain gan ced d'Ua Néill. Ferghal Ua Catháin tighearna Ciannachta & Fher
na Craoibhe do mharbhadh la Gallaibh. Gillibert mac Goisdelbhaigh do mharbhadh i c-caislen Chaoil Uiscce,
& an caislen feissin do losccadh la h-Ua n-Eiccnigh. Caislen Cluana h-Eoais do losccadh la h-Aodh Ua Neill, & la
Tuaisceart Erenn. Donnchadh Ua h-Eidhin do dhalladh la h-Aodh mac Cathail
Croibhdeirg gan ced d'Ua Concobhair. Maidhm Caille na c-Crann do thabairt la Corbmac mac Airt Ui
Maoilechlainn
& la h-Aodh mac Concobhair Maonmaighe ar Ghallaibh dú In ro
ládh a n-ár im Piarus Masan & im macaibh
Sleimhne. Donnchadh Mac Cana toisech Chenél Aonghusa do
ecc. Domhnall Ó Daimhín do mharbhadh la macaibh Még
Lachlainn i n-dorus recles a Doire. Crech lasin n-Giolla Fiaclach Ua m-Baoighill co n-druing do
Cenél c-Conaill amaille fris for araill do Chenel Eoghain baoi
for comairce Uí Thaircheirt, .i. an Giolla Riabhach toiseach Cloinne Sneidhghile & Cloinne Fíngin. Rucc imorro
Ó Tairceirt forra, & feraidh deabhaidh friú & marbhthar é budhdeisin ag cosnamh a einigh. Teach do ghabháil la Diarmait mac Ruaidhri Uí
Concobair for Aodh mac Maghnusa Uí Concobhair h-i c-Cill
Colmain Fhinn h-i c-Corann gur ro loisccit cuicc fir dhécc ar
fhichit ann. Maidm do thabairt do Dhomhnall mac Domhnaill Breghaigh
Í Maoilechlainn for Chorbmac Ua Maoileachlainn dú
in ro marbhadh Giolla Criosd Mac Colgan co sochaidhe ele amaille
fris. Domhnall mac Domhnaill Uí Maoileachlainn do mharbhadh ar
creich la muintir Maoilir. Sluaiccheadh la Gallaibh Mumhan go Ros Cré go n-dearnsat
caislén ann.
Assaidhe go Cill Achaidh go rucc Muircertach mac Briain orra co
n-a shloigh go t-tard deabhaid doibh. Ro loiteadh Maoileachlainn mac
Cathail Charraigh gur bó marbh dia ghonaibh.
Annal AOIS CRIOSD, 1213. Aois Criosd, mile, dá chétt, a
trí decc. Gilla na Naemh Ua Ruadhan epscop Luighne, & Muiriccen Ua
Muireccein epscop Cluana Mic Nois do écc. Ainmire Ua Cobhtaigh abb Reclesa Doire Coluim Cille uasail
clérech toghaidhe ar chrabhadh, ar chennsa, ar
dheirc, ar eccna, & ar gach maith archena do ecc. Tomás Mac Uchtraigh & Ruaidhri Mac Raghnaill do orccain
Dhoire Choluim Cilli & do bhreith sheód mhuintire Doire, & tuaiscirt Ereann archena a lár tempaill an
Recclesa, & a m-breith leo go Cúil Raithin.
Ua Cathain, & Fir na Craoibhe do theacht go Doire do gabhail tighe
ar mhacaibh Még Lachlainn. Ro marbhadh cellóir
mór Recclesa Doire etorra occa n-ettargoire. Do-roine Dia & Coluim Cille miorbhail innsin uair ro marbhadh an
fer tionoil & toichestail baí leo, .i. Mathghamhain
Mhág Aithne i n-eneach Choluim Chille i n-dorus in
duibhrecclésa. Caislen Cuile Rathain do dhenamh la Tomas Mac Uchtraigh & la
Gallaibh Uladh, & ro sccaoileadh relcce, & cumhdaighthe an bhaile uile
dochum an chaislein-sin cenmothá an thempall. Aodh Ua Neill do thabhairt madhma ar Ghallaibh & ro la a n-dercc-ár, & ro loiscceadh beós lais an Carrlongport isin ló cettna eittir dhaoinibh, & indilibh. Donn Ó Breisléin taoiseach Fánatt do
mharbhadh da mhuintir fein i meabhail. Fiond Ua Brolcháin maor Í Dhomhnaill (.i. Domhnall
Mor) do dhol i c-Connachtaibh do chuingidh chíosa Í
Dhomhnaill. Asseadh do-choidh cettus co Cairpre Droma Cliabh. Ro
tadhaill-sidhe co n-a chaoimhthectoibh do thigh an fhilidh Muiredhaigh
Lesa an Doill Uí
Dálaigh, & ro ghabh for miochostadh mór frissan bh-fhilidh ar ba h-aitheach-somh a h-ucht treóin (gion gur bo h-é a thiccerna ro chomhairleicc do). Ro lonnaigheadh an fer dána fris, & ro-n-gabh biail m-bithgéir i
n-a laimh co t-taratt beim n-dó go f-farccaibh marbh gan
anmain. Teitt feisin iar sin ar iomghabhail Uí
Dhomhnaill h-i c-Cloinn Riocaird. Iar na fhios-sin d'Ua Domhnaill
do-ronadh léirthionol slóigh lais i n-a deadhaidh, & ní ro airis co rainicc
Doire Í Domhnaill i c-Cloinn Riocaird, conadh uadh ro ghabh ainmniucchadh, ar a bheith adhaidh longpoirt ann. Ro ghabh for
creachlosccadh an tíre gur bho riarach Mac Uilliam dó
fó dheoidh, & co ro dhiochuir Muiredhhach dia chomairge i
t-Tuadhmhumhain. Do-thaed Ua Domhnaill i n-a dhiúidh, & geibhidh
for indradh, & orccain na criche íshin co ros-athcuir Donnchadh
Cairbrech Ua Briain Muiredhach uadha i n-ucht muintire Luimnigh.
Ro len Ua Domhnaill é co dorus Luimnigh, & baí i f-forbaissi & h-i bh-foslongport ag Móin Uí Dhomhnaill
conadh uadh ainmnigther. Ro dhiocuirsiot lucht Luimnigh
Muiredhach uadhaibh for forchongra Ui Dhomhnaill co nach f-fuair a
imdhiden acht a thairbhirt ó láimh do láimh
go riacht Ath Cliath Duibhlinne.
Soais Ó Domhnaill don chur-sin iar siredh, & iar c-cor
cuarta Connacht uile go h-iomlan. Do-ronadh Sloichceadh ele lais
doridhise gan iomfhuireach gan fhosucchadh isin m-bliadhain
céttna bheos co h-Ath Cliath gur ba h-eiccen
do lucht Atha Cliath Muiredhach do chor uadhaibh go h-Albain, & bai ann-saidhe co n-derna teóra drechta adhmolta do
chuinghidh siodha, & maithme n-anacail ar Ua n-Domhnaill, & ba h-é an treas dán dibh-sidhe, A Dhomhnaill deadhlamh fo
sith, & c. Do-radadh sith dó-somh ar a adhmoltaibh, & gabhaidh O Domhnaill i n-a mhuinteras é iaromh, & do-rad
forba, & ferann do feib ro ba data lais. Creach la Corbmac Ua Maoileachlainn for chaislen Chinn Clair go ro
loiscc an badhbdun, & go raoimhidh for na Gallaibh co t-tuccadh eich & eitte iomdha uatha. Morsluaigheadh la Gallaibh Ereann d'ionnsaicchidh Corbmaic mic
Airt gur comraicsiot acc droichet Tine. Feachar iomairecc
etorra, & ro mheabhaidh for mhac Airt, & do-rochair Ruaidhri Ua
Ciardha isin deabhaidh-sin, & ro díochuireadh mac Airt a
Dealbhna, & ro h-airccedh a mhuintir. Do-chóidhsiot na
Goill go h-Ath Luain, & do-ronadh caislen leó ann. Do-ronsat
beós caislen Chinneitigh, caislen Biorrae, & caislen
Durmaighe. Creach la Corbmac mac Airt i n-Dealbna co ro aircc Maoil Seachlainn
Becc & go ro ionnarb asan tír. Ro marbh dná
Uilliam Muilinn, & ro ghabh fein tigernas
Dealbhna.
Annal AOIS CRIOSD, 1214. Aois Criosd, mile, dá chéd, a ceathair
decc. An t-epscop Ó Ceallaigh .i. eapscop Ó f-Fiachrach
do ecc. Ardghar Ua Concobhair epscop Shíl Muiredhaigh do
ecc. Ben Midhe inghen Eccnigh ben Aodha Uí
Neill baintighearna Oiligh d'écc iar n-deighbhethaidh. Creach do dhenamh la h-Aodh mac Maoil Seachlainn Ui Lachlainn for
comorba Choluim Chille, & Aodh budheisin do mharbhadh la
Gallaibh ria c-cind bliadhna tria fhiortaibh Dé & Choluim
Cille. Cathal Mac Diarmatta mic Taidg ticcerna Muighe Luircc, tuir ordain Connacht do écc. Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithbertaigh mac
ticcerna iarthair Connacht do ecc. Creach criche Cairpre do dhenamh la h-Ualgarcc Ua Ruairc ar Philip Mac Goisdelbhaigh co rucc bú iomdha lais.
Annal AOIS CRIOSD, 1215. Aois Criosd, mile, dá céd, a cuicc
decc. Dionisius Ua Longargáin airdespoc Caisil d'ecc h-i
Roimh. Conchobhar Ua h-Enne epscop Chille Dá Lua do écc ar
slighidh occ tionntudh do iarsan c-cethramhadh Comhairle
Generailte bai In ecclais Lateranensis.
Annudh Ua Muiredhaigh epscop Conmaicne, & Maol Póil
Ua Muiredhaigh prioir Dhúine Geimhin do
ecc. Trad Ua Maoil Fábhaill toisech Chenél Fherghusa co n-a bhraithribh, & co n-druing móir ele
immaille friú do mharbhadh la Muireadhach mac Mormair
Lemhna. Donnchadh Ua Duibhdhiorma toiseach na m-Brédcha do
écc, i n-duibhreccles Doire. Aongus Ua Cairelláin toiseach Cloinne Diarmata do mharbhadh la a braithribh fen. Murchadh Mac Cathmaoil toisech Ceneoil Fheradhaigh do
écc. Mag Cana toisech Chenél Aenghusa do mharbhadh la a
braithribh. Ruaidhri Ua Floinn ticcerna Derlais do
ecc. Gilla Cuitrigh mac Carrgamhna taoisech muintire Maoil t-Sionna d'
ecc. Giolla Caoimhgin Ua Ceallaigh Bregh do ghabháil la
Gallaibh i Mainistir Pettair acc Ath Luain, & a crochadh leo i n-Ath Truim. Tadhg Mac Eitigein taoiseach Cloinne Diarmata do
ecc.
Annal AOIS CRIOSD, 1216. Aois Criosd, mile, da cett, a sé
decc. Mathghamain Ua Laithbertaigh tighearna Cloinne Domhnaill do
écc. Giolla Arnáin Ua Martain ollamh Erenn i m-breitemhnus do écc. Tomaltach mac Aodha mic Aireachtaigh Uí Rodhuibh do
mharbhadh la Domhnall mac Aedha Mic Diarmatta. Eachdhonn Mac Gilliuidhir comarba Patraicc, & priomhaidh na h-Ereann do écc h-i Roimh iar n-deighbethaidh. Maoil Seachlainn mac Diarmata do mharbhadh d'Fearaibh Ceall, & do
mhuintir Mhaoilir. Murchadh mac Ruaidhri Uí Concobhair do
écc.
Caislén Chille Da Lua do dhénamh la Seafraigh Mares, & an Gaill-easpoc fós do dhénamh tighe innte ar
eiccin. An tres Henry do rioghadh os Saxain 19. October.
Annal AOIS CRIOSD, 1217. Aois Criosd, mile, da chéd, a secht
décc. Giolla Tighearnaigh Mac Giolla Ronain epscop Airghiall, & cenn canánach Ereann do écc iar b-pennainn, & iar
n-aithricche. Diarmait mac Conchobhair Mic
Diarmata tighearna Muighi Luircc do
écc. Mor inghen Uí Bhriain, .i. Dhomhnaill ben
Cathail Croibhdheircc do écc. Domhnall Ua Gadhra do ecc. Niall mac mic Lochlainn Uí Concobhair do
écc. Donnchadh Ua Maoil Brenainn taoiseach Cloinne Concobhair do
écc. Tadhg Ua Ferghail do marbhadh la Murchadh Carrach Ua f-Ferghail. Giolla Patraicc Mac Acadhain taoiseach Cloinne Fermaighe do
écc.
Domhnall mac Murchadh Mhég Cochláin tighearna
urmhóir Dealbhna do mharbhadh do mhacaibh Maoileachlainn
Méag Cochlin i meabhail i Liathdruim. Cathal Fionn Ó Lachtna taoiseach an Dá Bhac do
marbhadh la h-Ua f-Floinn Mhaighe h-Eleocc i f-fiull i n-a tigh
fein. Corbmac mac Tomaltaigh d'oirdnedh.
Annal AOIS CRIOSD, 1218. Aois Criosd, mile, da chétt, a h-ocht
décc. Clemens epscop Luighne do écc. Giolla na Naomh Ua Gormghaile Saccart Rátha Lúraigh
do écc i n-a oilithre.
Maoil Iosa Ua Daighre airchinneach Doire Choluim Chille do
écc an t-ochtmhadh la do
Dhecember iar m-beith cethrachat bliadhain i n-a
airchindeach, & iar n-denamh gacha maithesa for caomhnaccair do
gniomh h-i c-cill & i t-tuaith. Tempall Mainistre na Buille do choisreaccadh. Muircertach Ua Floinn ticcerna Ua t-Tuirtre do
marbhadh la Gallaibh, & Conghalach Ua Cuinn taoiseach Maighe Lugad, & Shil c-Cathasaicch uile, tuir ghaisccedh, einigh, & oirdearcais
tuaiscirt Ereann do mharbhadh la Gallaibh bheós isin ló
cédna. Ruaidhri, & Maoil Seachlainn da mhac Mhég Cochláin
do écc i mainistir Chille Beccain. Lochlainn Ua Concobhair do écc i mainistir Cnuic Muaidhe.
Creach do dhénamh la Gallaibh Midhe, & la Muircertach
Carrach Ua f-Ferghail ar Uibh Briúin na Sionna, & Diarmait mac Toirrdhealbhaigh mic Maoileachlainn, & dream do
Chonnachtaibh do breith forra go raimhidh forsna Gallaibh go t-torcratar tuilleadh ar chéd eittir mharbhadh, & bhádhadh
díobh. Do-rochair mac Uí Concobhair i f-friothguin na
sgainnre go n-druing dia mhuintir amaille fris.
Annal AOIS CRIOSD, 1219. Aois Criosd, mile, dá chéd, a naoi
décc. Aodh Ua Maoil Eóin epscop Cluana Mic Nois do
bhathadh. Fonachtán Ua Bronáin comorba Coluim
Cille do ecc, & Flann Ua Brolcháin do oirdneadh i n-a ionadh isin
comhorbus. Maeleschlainn mac Concobair Maonmaighe do mharbhadh la
Maghnus mac Toirrdhealbhaigh í Concobhair iar n-gabháil
tighe fair i c-Cluain Tuaiscirt. Sluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill .i. Domhnall Mor i n-Gairbhthrian Connacht da
b-fuair braighde, & úmhla Uí Ruairc, & Ui Raighilligh, & catha Aodha Finn uile & gabhail dó iar sin tre Fheraibh Manach go ro milleadh lais gach conair tresa t-tudhcaidh etir chill, & tuaith do neoch bai i f-fresabhra friss. Ualtra De Laty, & mac Uilliam Burc do theacht a Saxoibh. Dubhdara mac Muiredhaigh Ui Maille do mharbhadh i n-geimheal la Cathal Croibhdhercc i n-a longphort fein
tré n-a mhighníomhaibh. Enda mac Danair Uí Mhaoil Chiaráin do
écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1220. Aois Criosd, mile, da chéd, a
fiche. Iacobus do tocht i n-Erinn i n-a légaidech on b-Papa do
reidhiuccad, & d'orducchadh dal ecclastacda na h-Ereann, & a dol
for c-culaibh doridhisi. Diarmait mac Ruaidri (.i. mac Toirrdhealbhaigh Mhoir) Uí Concobhair do marbhadh la
Tomás Mac Uchtraigh ag techt a h-Innsibh Gall, ar t-tionól coblaigh do Dhiarmait ag techt do ghabháil righe
Connacht. Maol Ruanaidh Ua Dubhda do bhathadh ar an c-cobhlach c-cedna. Maol Seachlainn, mac Maoil Sechlainn Bhicc do bathadh ar Loch
Ribh. Diarmait mac Briain Daill do marbhadh do mhac Mathghamhna Ui
Bhriain tre mheabhail. Sluaigheadh la Ualtra De Lacy, & laGallaibh Midhe go h-Ath Liacc go
n-dernsat
urmhór caisléin ann. Sluaigheadh ele la Cathal
Croibhdercc tar Sionainn soir isin c-Caladh, gur gabh eccla na
Goill go n-dearnsat sith le h-Ua c-Concobhair, & co ro sccaoilsiot
Connachtaigh an caislén. An Cairneach Riabhach Mhag Flannchadha, & Ferghal Mag Samhradhain do
marbhadh la h-Aodh Ua Ruairc .i. mac Domhnaill mic Fearghail, & la
Cloinn Fhermaighe.
Annal AOIS CRIOSD, 1221. Aois Criosd, míle, da chéd, fiche a h-áoin. Sanct Dominic do ecc. Corbmac ab Comair do mharbhadh. Mac Hugo De Laci do thecht i n-Erinn
do nemhthoil Rígh Saxan, & táinig i m-báidh
Aodha Uí Nell. Do-chóidhsiod ar aon i n-aghaidh Gall
Ereann, & do-dheachattar
cétus go Cúl Rathain, & ro scaoilsiot a
caislén. Lottur iaramh i Mídhe, & i
Laighnibh gur ro millsiot uile don cur-soin. Tionólaid
trá Goill Ereann cethre catha
fichet go Dealccain. Táinicc Aodh Ó
Neill & mac Hugo cethre catha comhmóra i n-a
n-aghaidh co t-tuccsat Goill annsinn a bhreth fein d'Ua
Nell.
AOIS CRIOSD, 1222. Aois Criosd, míle, dá chéd,
fiche a dó. An t-Epscop Mag Gelain epscop Chille Dara d'ecc. Ailbin Ua Maol Mhuaidhepscop
Ferna d'écc. Maoil Isa Ua Floinn prioir Easa Mic
n-Erc d'écc. Tadhg Ua Baoighill sonus & taccadh tuaiscirt Ereann,
tiodhnaictheach séd, & maoine d'aos gacha dána d'
écc. Niall Ó Néll do shárucchadh Doire im
inghin Uí Catháin. Ro dhíoghail Dia & Colum Cille
innsin uair nír bó cian a saoghal-som dia
és.
Giolla Mo Choinni Ua Cathail tighearna
Cheneoil Aodha thoir & thiar do marbhadh la Sechnasach
mac Giolla na Naomh Uí Sechnasaigh iar n-a bhrath da
mhuintir fén. Mor inghean Ui Bhaoighill ben Amhlaibh Uí
Beolláin d'écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1223. Aois Criosd, míle, da céd, fiche, a
trí. Mail Iosa mac Toirrdhealbhaigh Uí Chonchobhair prioir Innsi Medhoin d'
ecc. Dubhthach Ua Dubhthaigh abb Conga d'ecc. Sloiccheadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Mór) co
Cruachain Chonnacht,
assaidhe h-i t-Tuathaibh Connacht, & tar
Suca siar gur mhill & gur chrechloiscc gach tir gusa
rainicc co f-fuair a m-braighde & a n-umhla. Seachnusach mac Giolla na Naomh Uí Sheachnusaigh do
mharbhadh do Chloinn Chiuléin, & sárucchadh na Bachla
Mhoire Cholmáin Cille mic Duach uime. Murchadh Carrach Ua Ferghail do marbhadh d'aon urcor saighde,
ag dénamh greissi ar Aodh mac Amlaoibh Uí
Fherghuil.
Annal AOIS CRIOSD, 1224. Aois Criosd, míle, da céd, a
cethair. Mainistir S. Froinsiais i n-Ath Luain do thionnscnadh
lá Cathal Croibhdearg Ua c-Concobhair la righ Connacht In espuccóideacht
Cluana Mic Nóis ar brú na Sionna
allanoir.
Maol Muire Ó Connmaicespoc Ua b-Fiachrach & Cenél Aodha do
écc. Espoc Conmaicne, .i. an Gaill-espoc d'ecc. Muirghius Canánach mac Ruaidhri Uí Chonchobhair aon
bá dearscnaighthi do Ghaoidhelaibh i l-legionn, i c-canntaireacht, & a n-dénamh uérsa d'écc, & a
adhnacal i c-Cunga. Maol Caoimhgin Ua Scingin aircinneach Arda Carna d'écc. Maoil Isu mac an Espuic Uí Mhaoil
Fhaghmhair pearsún Ua b-Fiachrach & Ua n-Amhalgadha, & adhbhar espuic ar eccna,
do marbhadh do mac Donnchadha Uí Dhubhda mar nar dhú
dhó uair nochar mharbh neach d'Uíbh Dubhda riamh
cleireach gó sin. Cioth adhbhal adhuathmhar d'fearthain i c-cuid do
Connachtaibh, .i. i t-Tir Maine i Sodain, & i n-Uibh Diarmata & c. diar fhás tedhm, & galar
aidhbhsech do cethraibh
na c-críoch remraiti iar c-caitemh an fheóir do
fhliuch an cioth-sa dhóibh. Do-gniodh bheos lacht na n-inniledh-sin galraighthi inmheodhoncha go h-éxamhail do na
daoinibh dho thoimledh é. Ba dethbhir na dearbairdhi-si do
techt i c-Connachtaibh isin m-bliadhain-si uair ba
mór an t-olc, & an t-imnedh do-rala dhóibh innte, .i.
Cathal Croibdearg mac Toirrdhealbhaigh Mhóir Uí
Chonchobhair, Rí Connacht,
aon as
mó do mhudaigh do merlechaibh, & d'easccairdibh Erenn
ré h-aimsir imchein, aon as mó ro shás do
chlerchibh, bochtaibh, & aidhelgneachaibh, aon as uille inar
dhoirteasdair Dia gac maith, & gach mór suailche dá t-táinic d'uaislibh Ereann a c-comfhoccus dia
remhes, óir as é ro congaibh é fén
ar aon mnaoi phósda gan truailledh a ghenmnaidheachta tar
a h-éis có a bhás. As ré a linn beos as
mó ro gabhadh deachmadh go dlighteach cétus i n-Erinn. An Rí
fírén foircclidhi-si, & an caithmiledh condail craibtech
ceirtbhrethach d'écc an t-ochtmadh lá
ficet do shamhradh (Dia Luain do shainnriudh) i n-aibíd
Manaigh Léth i mainistir Cnuic
Muaidhe iar n-a h-edhbairt dó budhén do Dia, & do na
manchaibh roimhe-sin gu n-a fonn & fearonn, & a adhnacal innte co h-uasal onórach. A b-Purt Locha Mesca do geneadh Cathal
Croibhdearcc, & a oilemhain i n-Uibh Diarmata ag Tadhcc
Ua Choin Cheanainn. Aodh Ó Concobhair a mac do gabháil
righi Connacht tar a és gan cáirde uair
bádar braighde Connacht ar a láimh ré n-écc a athar. As ré h-ucht gabhala righe don Aodh-sa tucc fó deara mac Ui
Mannacháin do dhalladh tré éccen mná
do tabhairt, & a lámha & a chosa do bhén do neoch oile
iar n-dénamh mérle dó. Do choimhéd smachta
flatha innsin. Aodh mac Conchobhair Maonmhoighi d'écc ag toidhecht
ó Ierusalém, & ó Sruth
Iordanén dó. Dondchathaigh mac Airechtaigh Uí Radhuibh toísech Cloinne Tomaltaigh d'écc i
n-a oilithri acc Topur Pattraicc. Maoil Seachlainn mac Taidhg Uí Cheallaigh tighearna Ó Maine do
écc. Giolla na Naomh Crom Ó Seachnusaigh tighearna lethe iartharaighe Cenél Aodha
na h-Echtgi d'écc. Domhnall Ó Ceallaigh tighearna Ó Maine d'écc. Cú Cenann Ua Coin Cenainn d'écc. Mathghamhain mac Cethernaigh Uí Cérin tighearna Ciarraighe Locha na n-Airneadh
d'écc.
An t-arbhar gan bhuain go Feil
Brighde, & an treabhadh aga denamh do brigh an choccaidh, & na
doininde. Mainistir do thógbháil la Muiris Mac Gerailt
(ó t-tátt Geraltaigh Cille Dara, & Gearaltaigh Desmumhan) i n-Eóchaill i
n-eapscoboitteacht Cluana isin Mumhain do
bhraithribh S. Froinsiais.
Annal AOIS CRIOSD, 1225. Aois Criosd, míle, dá céd,
fiche a cúig. Amhlaoibh Ua Beólláin aircinneach Droma
Cliabh, Saoi eccna, & biattach coitchenn d'écc. Ua Maoil Bhrénainn ab Mainistre na Buille d'écc do bithin cuislinne do
leicceadh dhó. Maol Bríghde Ua Maiccin ab Topair Padraicc, mac oighe & eccnaidhe d'écc. As les
ro tionnscnadh teampal Tobair Patraic, & ro forbaidh go n-a Shanctair, & crosaibh iar mor shaothar a n-ónóir
Patraic, & Muire, Eóin, & na n-apstal. Giolla an Choimhdhedh Mac Giolla Charraigh uasal shaccart & pearsún Tighe Baoithin d'eg. Dionis Ó Maoil Chiarain airchinneach Arda Carna d'écc. Giolla Coirpthe Ua Mughroin d'ecc, & a adhnacal i c-Conga
Fhechín. Coimhérghe mhór shluaigh do dhénamh lá
h-Ua Néll i c-Connachtaibh do congnamh le cloinn
Ruaidhri Uí Concobhair, .i. Toirrdhealbhach & Aodh tré
forcongra Duinn Óig Mhécc Oireachtaigh
ríogh-taoíseach Sil Muiredhaigh a n-dioghail a fearainn
do bhén de d'Uu Concobhair (.i. Aodh). Acht chena
ó ro iompaidh Macc Oirechtaigh
i n-aghaidh Aodha do-rónsat Síol
Muiredhaigh & Iarthar Chonnacht im Aodh Ua
Flaithbhertaigh tighearna Iartair
Connacht, & Gaoidhil an
chuiccidh d'ormhór
coimhérgi i n-a aghaidh acht Mac Diarmata, .i. Corbmac mac
Tomaltaigh. Dála Uí Néll nír h-airisseadh
les go rainig lár Síl Muireadhaigh. Aisidhe go
Feadha Atha Luain, go m-baoí dá oídhche
ag Muilleann Guanach gur lomairccestur Loch
Nén go rucc seóid Uí Concobhair as. Teccaid
aisídhe go Carn Fraich. Rioghthar Toirrdhealbhach mac
Ruaidhri annsin, & téd Aodh Ua Nell co n-a muintir dia
t-tighibh. (o roba tairisi lá Cloinn Ruaidhri a n-airechta
budhén) acht madh aos gradha Aodha namá, .i. Mac
Diarmada, & Dáuith Ua Floinn, & c. Así comhairle ar ar cinneadh annsin le mac Cathail
Croibhdeirg, dul i c-ceann Gall co cúirt Atha Luain, óir do-rala go sodhánach dó-samh maithe Gall Ereann do bheith
comhchruinn ainn-sidhe an ionbaidh-sin, & báttar caraid a n-urmór dó-samh alos a athar, & ar a shon fesin uair bá tuarustlach tiodhlaicthech iad ar aon dóibh.
Fiadhaidhid Goill roimhe-simh go lúthgháirech & congbhaid etorra é go lán gradhach athaidh iar sin. Tucc-samh an Iustís & inar lór lais do mhaithibh Gall ar chena i n-a commbaidh annsin, Donnchadh Cairbrech Ua Briain, & Ua Maoil Seclainn go n-a sochraidibh. Iar c-clos an comcruinnighthi-sin do lucht Moigi h-Aí, & do Thuathaibh Connacht, ro techsiod rompa i
c-crich Luighne, & i t-Tír n-Amhalgaidh go n-a
m-buar & innileadha, & ro faccaibhsiod meic Ruaidhri i n-uathadh
socraidi. Teccaid clann Ruaidhri Uí Concobhair rompa iarom an
líon báttur co Cill Cheallaigh ar cúl a
m-bó & a m-buair. Imtusa Aodha go n-Gallaibh uime cuirid
siortha siubhlacha uatha d'arccain aosa gráidh cloinne Ruaidhri, & congbaid trom a slóigh i n-a t-timchel re h-ionnsaigidh do tabairt orra budhén. Téd Aodh mac
Ruaidhri mic Muirceartaigh, Domhnall Ua Flaithbertaigh,
Tighearnán mac Cathail Miccárain, & mac Toirrdhealbhaigh mic Ruaidhri d'anacul coda dá n-aos graidh. Teccaid Goill im Aodh mac Cathail Croibhdheirg iar sin i t-timcheal Toirrdhealbhaigh.
Iar na airiuchcadh-sin dó-samh cuiris a glasláith i
rémhthús roimhe, Donn Ócc Mág Oireachtaigh
go n-a anradhaibh, Flaithbheartach Ua Flannagáin, & uathadh d'
amhsaibh Eoganach baoi i n-a fhochair, ordaighis iad dia n-imdídhen i n-a n-deóidh go t-téarnadar
samhlaidh ona m-biodhbadhaibh gan aon do thuitim díobh. Do-rala
an lá-sin drong do siorthaibh Aodha Ui Chonchobhair i c-cenn Eachmarcaigh Mic Branáin go n-deachaidh do chosnamh
a bhóichreche orra go t-torchair Eachmarcach don anbforlann
galccad baoí 'na agaidh. Leanais Aodh Ó Conchobhair go
n-Gallaibh uime mac Ruaidhri an oidhche-sin go Mílecc
go m-baoí teóra h-oidhche iar sin ag
argain Luighne do gach leth. Bá h-iondochonaigh do-rala d'Ó Eaghra annsin. Sith do dhenamh iar ná argain
tar cenn an tioruairsi do fáccbhadh da h-innilibh i l-Luighniu. As ann báttar meic Ruaidhri mun am-sa a c-comhghar do
Loch Mic Fearadhaigh i n-Glend na Mochart.
Comairlighis Aodh ré na Gallaibh annsin na Tuatha d'ionnsaighidh dia n-argain, Síol Muireadhaigh, & Clann Tomaltaigh d'innradh mar an cedna ó do bháttar ar t-techedh roimhe. Iar c-cinneadh na comhairle-si lottar rompa i slighidh nach smuainfeadh Gall co bráth dul
trempe .i. h-i b-Fiodh n-Gatlaigh go riachtsat Áth Tíghe In Messaigh gur airccsiod Cúil Cernadha iar n-dilgenn a dhaoine dóibh. Gach ar gabh go Dubhchonga do lucht
an techmhe ro báidhit a n-ormhór. As amhlaidh do-gebthi
na cescanna uas a c-cairribh lomlán do leanbhaibh iar n-a m-báthadh. Gach a t-tearna don toisc-sin díobh ó
Ghallaibh, & on iombáthadh remráite lodar i t-Tír n-Amhalgaidh go n-deachaidh Ó
Dúbhda fútha go nár fháccaibh aon
bhó aca. Madh iad clann Ruaidhri tra así comairle do-rónsat ag
Loch Mic Fearadhaigh sgaoileadh ó aroile dóibh go sgerdís sochraide Gall ré h-Aodh. Donn Mag Oirechtaigh, & aroile dia maithibh do chor do saighidh Uí Flaitbaertaigh a f-fir comluighi & comhchodaigh. Meic Muirceartaigh Uí Concobhair, & Tighearnan mac Cathail do dul ar cúl a m-bó & a muintear, & Síth do dhénamh dóibh tar a c-cenn go b-fágbhaidís Goill mac Cathail Croibhdeirg. As ann baoi Aodh 'mun am-soin i Moigh n-Eó, & tiaghaid meic Muirceartaigh Muimnigh i n-a
chenn ar Shlanaibh & chomaircibh. Madh an taobh theas do Connachtaibh dana nír
bó ciúin dóibh don dul-soin, uair tangadar Goill
Laighen & Mumhan im Muirceartach Ua Briain, Goill Desmumhan bheós, & Sirriam Corcaighe i n-a t-tréchomusc gur marbhsat a n-daoine
do neoch ar a rucsat diobh, & gur ionnradar a m-bruigh & a m-bailte.
Bá h-olc tra lá h-Aodh mac Cathail Croibhdheirg a t-tocht-somh don turus-sin uair ní h-é ro thóchuir
iad, acht tnuth, & format dá n-gabháil fén
ré gach maithes dá c-cualadar d'fághail
don iusdís go n-a Ghallaibh i c-Connachtaibh an tan-soin. As don ruathar-so do marbhaid cetre meic Méc Murchaidh ar én
láthair. Bá truacch tra an nemhshén do-dheonaigh Día
don chuiccedh dob'ferr baoi i nErinn an ionbhaidh-si,
uair ní choiccleadh an mac occlaoich aroile acht gá
creachadh & arccain fo n-a cumhang. Do-cuirid bheós mná,
& lenimh, fainn, & fodhaoine, d'fuacht & ghorta don choccadh-sin.
Iar n-dul tra do macaibh Muircertaigh Muimhnigh do lathair
Aodha Ui Conchobhair do réir mar do ráidhemar, do-chuaidh ar n-á bhárach go Cill Medhóin. Comraicit trí
slóigh na n-Gall annsin re 'roile, & as beg nár
bó lán an triocha céd i n-a m-battar leth
ar leth edir Gallaibh & Gaoidhealaibh. Tainicc Aodh
Ó Flaithbeartaicch ar choraibh & ar slánaibh maithe Gall, & Dhonnchadha Cairbrigh Uí Briain a cairdesa Criosd h-i c-cenn Aodha Uí
Concobair, & an iusdís co n-dearna
síth tar cenn a bhuair, & a dhaoine ris, ar macaibh
Ruaidhri d'athchor uaidh. Imtighis Aodh iar sin, & a Ghoill imaille
ris co Tuaim Dá Ghualann, & leiccis Goill
Laighean, & Desmumhan uaidh annsin.
Iompaídhis fén ar c-cúla dochom Uí
Flaithbertaigh óir níor bhó tairise lais e-sidhe, uair battar meic Ruaidhri roimhe-sin allaniar do loch aicce, & Donn Ócc Mág Oireachtaigh ar aon riú. Annsin ro scar mac Magnusa ré cloinn Ruaidhri gur innsaigh
h-i t-Tír n-Amhalgaidh ar cenn a bhó, & a
mhuintire go b-fuair iatt go sodhánach gan chreachadh gan
arccain. Rucc leis iad iaramh fó dhídean Uí
Ruairc, & é iar c-creachadh Pilip Meic Goisdelbhaigh. Donnchadh Cairpreach Ua Briain daná do chuir sidhe drong dia
mhuintir roimhe go n-édalaibh aidhblibh. Iar ná fios-sin
d'Aodh mac Ruaidhri & d'Eoghan Ó Eidhin lodur rompa uathadh
deghdhaoine gur muidheadh for Muimhnechaibh, gor beanadh a n-edala
dhíobh, & gur congbhadh braighde dá maithibh uatha. Iar na clos-sin do Donnchadh
Cairbreach ticc do láthair Aodha mic Ruaidhri go n-dearna
síth báitte coindel ris, & gur ghabh do laimh gan
toidheacht na aghaidh doridhisi dia lécceadh
a aos graidh cuige. Gidheadh ní ro chomhaill-siomh a coinghioll
do mac Ruaidhri (iar b-faghail a mhuintire dhó uaidh) uair
tainicc ar an céd sluaigheadh i n-a aghaidh la h-Aodh mac
Cathail Croibhdheirg. Téd Aodh & an iusdís go
n-a Ghallaibh iar sin go caladh Innsi Cremha gur
béccin d'Ó Flaithbeartaicch Inis Cremha,
& Oilén na Circe go n-arthraighibh an locha do
tabhairt ar laimh Aodha. Triallais an iusdís iar sin dia thigh. Ted Aodh
Ó Concobhair dia iodhlacadh uidhe chian dá
slíghidh gur fhágaibh an iúsdís uathadh do mhaithibh a muintire aicce imaille re h-iomad
fénnedh, & fearóglaoch óir nior bhó tairisi
lais Connachtaigh acht madh becc. Tucc-somh annsin
maithe a oireachta i l-laimh Gall a n-gioll ré a t-tuarastlaibh, .i. Flaithbeartach Ó Flannaccain, Fergal Ua Taidhg, & aroile do maitibh
Connacht, & as dóibh fén do béccin a b-fuaslaccadh. As a h-aithle-sin iompaídhis Ua Flaithbeartaigh, meicc
Muirceartaigh, & na h-uaisle archena
ar Aodh mac Cathail Croibdeirg iar n-imtecht troim-thionóil na
n-Gall uaidh, & ro gabsat le macaibh Ruaidhri. Cuiris Aodh O Concobhair annsin techta & sgribhne do shaighidh an Iustís dia foillsiughadh sin dhó, & d'iarraidh fuilleadh sochraidi.
Nir bhó h-aithesc fó lár dó-samh sin, uair do-freccradar
Goill go soinnimh sairésccaidh é. Acht cena ba
tuillmheach dóibh-siomh an turus-sin óir fá
mór a n-édala, & bá becc a n-imseargna.
Cuirthear Goill Laighean cuigi-siomh annsin im Uilliam c-Cras,
& im macaibh Griffín. Iar m-breth na sochraidi-sin air-siomh
ionnsaighidh meic Ruaidhri tar Tóchar siar, & gabhais
roimhe i n-Uibh Diarmata mar a c-cuala meic Ruaidhri do
bheith gan líon sochraide, uair ní rangattar a
lucht combádha iad mun am-soin, & cuiris Fedhlimidh a
bhrathair, & aroile do mhaithibh a
mhuintire, & sochraide mór do glasláthaibh Gall d'
ionnradh Eoghain Uí Edhin i n-Uibh b-Fiachrach Aidhne
co m-bádar adhaigh longpuirt i n-Ard Rathain fa comair
na tíre d'arccain a mucha na maidne ar c-cionn. Foillsightear d'Ua Flaithbeartaigh, & do macaibh Muirceartaigh
(badar ag ionnsaighidh mac Ruaidhri) Goill do dhul do creachadh a b-fir
comluicche, Eoghan Ó h-Eidhin, & a m-beth a n-Ard
Rathain, nír failliccheadh sin riu-somh oir do-lensat iatt d'én-toil & d'én-aontaidh go
rangadar i c-comhfoccus dóibh. Do-ghníad comarle
ré 'roile annsin, .i. Tuathal mac Muirceartaigh, & Taiclech Ua
Dubhda go n-dirim amaille riú do chur do shoighidh an baile
cetus Ua Flaithbeartaigh & mac Muirceartaigh iman m-baile sechtair gu
n-a sochraidibh. Luidh Tuathal, & Taichleach go n-a b-fianlách
go menmnach meardhána i t-trecommusc Gall isin m-baile go t-tucsat tiugh fhuabairt bhiodhbaidh orro. Maidhtear for Ghallaibh soir
& siar as a h-aithle. Lenait-siomh aos na madhma soir. Loitis
Tuathal constapla na n-Gall dá
ced fhurgamh. Athghonais Taichleach é gur fagbhadh an consdapla gan anmain de sídhe.
Dála na n-Gall ar ar muidheadh as an m-baile don taoibh araill
ro eirigh Ua Flaithbeartaigh, & mac Muirceartaigh doibh. Gidheadh tarla
dainshén daibh-sidhe gur bhriseattar Goill orra fó
cedóir. As don toisc-sin do marbhadh Matghamhain mac Aodha mic
Conchobhair Maonmaighe, Giolla Criosd Mac Diarmada, Niall mac
Fearghail Ua Thaidhg, & c. Acht chena ro marbhadh an fear ro
mharbh Niall Ó Taidhg, .i. brathair Cholén Uí
Dhíomusaigh. Dala mac Ruaidhri conidrecaid ar a bharach re h-Ua f-Flaithbeartaigh, & risan c-cuid oile dá n-aos comtha go t-tangatar rompa a n-deas go Druim Cenannáin.
Luidh Aodh mac Cathail Croibhdeirg go n-a Ghallaibh i n-a n-diaidh.
Comairlightear ag aireachtaibh cloinne Ruaidhri annsin gach aon diobh
do saighidh a mennata fesin, & do-gníat samhlaidh acht Donn
Ócc Mag Oirechtaigh namá. Cidh tra acht iar f-fágbháil na ruireach, .i. cloinne Ruaidhri Uí
Concobhair annsin i n-uathadh sochraide lodar do shaighid Aodha
Uí Nell, & Donn Mág Oireachtaigh imaille riú. Ionnsaighis Aodh mac Cathail Croibhdeirg Ua Flaithbeartaigh annsin go t-tuc gell, & edireadha uaidh. Tainic roimhe iaramh go Cill
Meadhóin, & go Moigh n-Eó i n-diaidh mic
Muirceartaigh, & Tighernáin mic Cathail Miccarain go n-dearnsat síth tar cenn a m-buair & a muintire, & go n-deachsat do lathair
Aodha Uí Conchabhair ar slánaidheacht Donnchadha
Cairbrigh, & maithe na n-Gall. Ba cumhsanadh
na ionam-sin uair ní raibhe cill na tuaith i c-Connachtaibh an tan-soin gan lot & láinmhilledh. Tedhm diofhulaing do teccbháil i c-crích
Chonnacht an ionbhaidh-si, .i. treabhlaid trom
thesaighthi gur folmaigheadh mór m-bailte dhi gan
elaidhthech betha d'fágbháil ionnta. Flann mac Amhlaoibh Uí Fhallamain toisech Cloinne h-Uadach do mharbhadh d'Fedhlimidh mac Cathail Croibhdeirg don coccadh-sin. Tadhg Ua
Fínnachta fear gráidh d'Aodh mac Ruaidhri do
mharbhadh lá muintir Méc Aodhagáin isin coccadh
cedna. Amlaoibh mac Fearcair Uí Fhallamhain toisech a dúthchusa fén dob'fearr
don cenel da m-boi do ecc. Muireadhach Ua Fínnachta toísech Cloinni Murchadha d'écc i
n-arthrach ar Loch Oirbsion, & é slán ag dol
inn. Teach do ghabháil for Concobhar mac Taidhg Uí
Cheallaigh (tigherna Ua Maine) & for
Ardghal a bhrathair lá macaibh Taidhg Uí Cheallaigh, & a losccadh ann ar aon. Duarcán Ó h-Eghra, Tadhg Ó h-Eghra, & Edaoín inghean Diarmata mic Domhnaill
Uí Eghra d'écc.
Muimhnigh & Goill do dhul fo Tearmann Caolainne, ár
na n-Gall do cor don toisc-sin tre feartaibh Dé & Caolainne. An t-arbhar gá bhuain a h-aithle na
Féli Bríghde.
Annal AOIS CRIOSD, 1226. Aois Criosd, míle, da chéd fiche a
sé. Donum Deiepscop na Midhe do écc. Connmach Ua Tarppa espoc
Luighne do écc. Aodh mac Duinn Uí Sochlacháin aircinneach
Conga, Saoi channtaire, Sccribnigh, & cheard n-examhail e-sidhe do écc. Matha Ua Maoil Moicherghe do ecc. Tighearnán mac Cathail Miccarain mic Toirrdhealbhaigh
Mhóir Ríoghdamhna
bá mó eneach, & eangnamh, & as mó do-rinne do n-eithibh suaithenta sodáanacha tainic dá
cinidh ré h-aimsir e-sidhe, do mharbhadh do Dhonnchadh Ó
Dhubha & dá chloinn. Nuala inghen Ruaidhri Uí Conchobhair baintighearna
Uladh d'écc i c-Conga Fechin, & a h-adhnacal go h-onórach i t-teampall canánach
Conga. Domhnall mac Ruaidhri Uí Flaithbeartaigh do mharbhadh do
mhacaibh Muircertaigh Uí Fhlaithbeartaigh iar n-gabháil tighe fair dóibh fen, & d'Fedhlim mac
Cathail Croibhdheirg. Fearghal Ua Taidhg an Teaghlaigh, toisech
teaghlaigh Cathail Croibhdheirg, & Aodh mac Cathail do mharbhadh
lá Donn Slebhe Ó n-Gadhra. Aodh mac Domhnaill Uí Ruairc do marbhadh do Cathal Ó
Raghailligh & do Chonchobhar mac Corbmaic Uí Maoil Ruanaidh ar
Loch Aillinne. Muirghes Mac Diarmata do mharbhadh.
Caislén Cille Móire do leaccadh lá
Cathal Ó Raighilligh. Aodh mac Cathail Croibhdeirg do ghabháil Aodha Uí
Fhlaithbertaigh, & a tabairt i láimh
Ghall.
Annal AOIS CRIOSD, 1227. Aois Criost, mile, dá céd fiche, a
seacht. Concobar mac Neill Uí Chatharnaigh do mharbhadh la h-amhsaibh Laighneach ro baoi i fochair Righ Connacht. Enrí Ua Maoileachloinn & Muircertach Ua Maoileachloinn
do mharbhadh la Galloibh. Maol Seachlainn Ua Conchobhair Fhailghe do mharbhadh lá
Cuilén Ua n-Díomusaigh. Giolla Coluim Ua Maoil Muaidh do mharbhadh la h-Ua
Mórdha. Goill Ereann do comhcruinniucchadh go h-Áth
Cliath. Aodh mac Cathail Croibdeirg Ri
Connacht do thóchuireadh dóibh. Iar n-dul
dó dá saighidh ro thionnscainsiod fealladh fair. Uilliam
Marusccál a fhear caradraidh do thocht chuicce go n-a
sochraide, & é da breth d'aimhdheoin Gall as lár na
cúirte amach, & a iodhlacadh dhó go n-deachaidh i c-Connachtaibh.
Aodh mac Cathail Croibhdheirg do dhénamh coinne iar sin ag
Lathaigh Caíchtuthbil ré h-Uilliam Mares mac
Seafraidh .i. iustis Erenn, & ní dheachaidh-siomh tar
Lathaigh anonn acht mhadh uathadh deaghdhaoine, .i. Corbmac
mac Tomaltaigh, Diarmaid mac Maghnusa, Magnus mac Muircertaigh
Uí Chonchobhair, Tadhg mac Mathghamhna Uí Cherin, & Ruaidhri Ua
Maoil Bhrénainn. Uilliam Mares do theacht ochtar marcach i n-a comdhail. O do-chuimhnigh Ó
Conchobhair an fheall rémraite erghis i c-coinne na n-Gall,
gresis a muintir fótha ionnsaighidh fén Uilliam Mares
gur ghabhastair é fó chédóir. Ciodh iad a
mhuintir ann ro fhreaccairsiod greasacht Uí Concobhair ro
leiccsiod fo na Gallaibh iad gur moidhsiod orra, marbhaitt Constapla Atha Luain, gabhaid
Maighisdir Slemhne & Hugo Airddin. Cuiris Aodh na Goill-sin i m-braighdenus tar Lathaigh suas. Luidh roimhe go n-a
shocraide as a h-aithle gur airgesdair margadh Atha
Luain, & gur loiscceastair an baile go h-iomlán. Bá
gniomh sochair do Chonnachtaibh an gniomh-so, óir fuair-siomh a
mac, a inghean, & braighde Connacht ar cheana battar ar
lamhaibh Gall do comhfhuasgladh as na braighdhibh rémraite
genmótá Síth d'fagail d'fearaibh
Connacht. Donn Slébhe Ó Gadhra tighearna Slébhe Lugha do
mharbhadh don Ghiolla Ruadh mac a dearbrathar fén iar n-gabáil tighe i n-oidhche fair, & an Giolla Ruadh do mharbhadh
inn iar sin tré imdeall Aodha Uí Conchobhair. Aodh mac Ruaidhri Uí Concobhair, & mac Uilliam Búrc do
thoidhecht slógh lanmór i t-Tuaisceart Connacht
gur loiscsiot Inis Medhóin gur airccsiod an
críoch i t-tanigadar, & gur ghabhsat a braighde. Sluaigeadh lá Seafraidh Mares & la Toirrdhealbhach mac
Ruaidhri Uí Concobhair
i Magh Aoí go n-dearnsat caislén i r-Rinn
Dúin, & gur gabhsat braighdi Sil
Muiredhaigh. Aodh mac Cathail Croibhdeirg do dhul i t-Tir Conaill docum
Uí Dhomhnaill, & a iompódh bu dheas doridisi, & a
ben do thabhairt les. Meic Toirrdhealbhaigh do teccbháil
cuicce a c-comfoccus na Seghsa, a bhen & a
eachraidh do bhén de, & an ben do chor i l-laimh
Gall. Sluaiccheadh oile lá Toirrdhealbhach bheós, & lá Gallaibh Midhe i n-Iarthar Connacht co n-dearnsat creach mór ar Aodh mac Ruaidhri Ui
Flaithbhertaigh. A n-dul aisídhe i c-crich
Ceara, & braighde mac Muirceartaigh do gabháil doibh,
& nuimhir do buaibh feolmaigh as cech triocha céd do
Toirrdhealbhach uatha. Cúmara O Domhnalláin do marbhadh i n-gemil la
Ruaidhri Mac Duinn Shlebhe a n-diogail a athar. Brian mac Concobhair Uí Diarmata do marbhadh. Caislén Atha Liacc do dhénamh la Sefraidh
Marés.
Annal AOIS CRIOSD, 1228. Aois Criost, mile, da chéd, fiche a h-oct. Aodh mac Cathail Croibdeirg Uí Choncobhair rí Connacht do mharbhadh h-i c-cuirt Seffraidh Máres tre meabhail ar aslach Gall iar n-á dhíochur do Chonnachtaibh.
Coccadh mor do eirghe h-i c-Connachtaibh etir da mhac
Ruaidhri Ui Conchobhair, .i. etir Aodh & Toirrdhealbhach, iar marbhadh
an Aodha remraite, ar ní thucc an mac bá só umhla
don mac ba sine gur millseat Connachta eatorra & ro
fásaigheadh leó ó Eass Dara co h-abhainn
Ua f-Fhiachrach fo dhes acht madh beacc h-i Sleibh
Luccha, & Lucht Airtigh nama. Niall mac Congalaigh Uí Ruairc tighearna Dartraicche, & Cloinne
Fermaighe do mharbhadh lá dá mhac Airt mic
Domnaill Uí Ruairc, .i. Art & Amhlaoibh. Amhlaibh Gerr
mac Néill mic Conghalaigh do mharbhadh h-i fothraccadh
lá h-Amhlaibh mac Airt cédna. Fergal mac Sitriucca Uí Ruairc do mharbhadh la macaibh
Néll mic Conghalaigh Uí Ruairc. Muirchertach mac Flaithbeartaicch Uí
Fhlannaccáin do mharbhadh la macaibh Taidhg Uí
Gadhra. Aodh mac Donnchaidh Uí Fearghail do mharbhadh lá h-Aodh mac Amhlaoibh Uí Feargail. Dauid Ua Floinn taoiseach Shil Mhaoil
Ruain, & Ruaidhri Ua Maoíl Bhrenainn d'
écc. Riocard mac Uilliam Burc do thecht ó Righ Saccsan i n-a iustís i n-Erinn. Aodh mac Ruaidhri Uí Concobhair do gabhail righe Connacht do reir thoccha an
Iustís go maithibh Connacht ar bélaibh
Toirrdhealbhaigh a bráthar fá sine inas.
Maol Seachlainn mac Toirrdealbhaigh mic Ruaidhri Uí
Choncobhair do mharbhadh lá h-Aodh ri
Connacht. Gorta diofhulaincc i c-Connachtaibh tri coccadh cloinne
Ruaidhri. Ro h-airccitt cealla & tuatha. Ro dhiochuirit a clerigh & a
h-ollamain h-i c-críochaibh cianaibh
comhaightibh, & at-bath cidh araill dibh d'fuacht & do
ghorta. Dauid Ua Floind taoiseach Sil Mhaeil
Ruain
do ég. Aédh mac Donnchaidh Uí Ferghail do marbhadh la
h-Aedh mac Amhlaoibh Uí Fherghail.
Annal AOIS CRIOSD, 1229. Aois Criost, mile, da ched, fiche a
naoí. Maineistir S. Franseis h-i c-Corcaigh do thogbháil
la Mag Carthaigh Mór, Diarmaitt. Muiredhach Ua Garmghaile prióir Innsi Mic n-Érin
saoi Chonnacht h-i c-crabhadh & i n-eccna d'
ecc. Diarmait Ua Fiaich abb recclesa Gilla Mo Laisi Uí Giollarain Thuaim d'écc, & a adhnacal i n-Ard Charna.
Diarmait Mac Giolla Charraigh, airchinneach
Tighe Baoithin,
& uasal shacart d'écc. A adhlacadh i Mainistir na Trinoide iar n-á bhuain amach ó cheart do na cananchaibh, do
mhanchaibh Mainistre na Buille, & boí sidhe trí h-oidhche gan adlacadh ar badar na manaigh ag
á fhosdadh i n-a mainistir feisin. Girard Ua Catháin cananach dob' eccnaidhe ro bhaoi don ord
chananach d'écc. Duibheasa ingean Ruaidhri bean Cathail Mic Diarmata do écc
i n-a cailligh duibh. Diarmaid Mag Carthaigh tighearna
Desmumhan d'écc. Dionis Ua Mórdha epscop
Shíl Muiredhaigh do treccedh a espuccóide ar
Dhia. Lochlainn Ua Manncháin do mharbhadh lá dearbrathair a
athar.
Annal AOIS CRIOSD, 1230. Aois Criost, mile, dá chéd,
triocha. Florent Ua Cerbhalláin epscop
Tíre h-Eoghain, uasal shenoir toccaidhe d'ecc iar
se bliadhnoibh ochtmogat a aoisi. Giolla Iosa Ua Cléirigh epscop
Luighne, Ioseph Mac Techedainepscop Conmaicne, Mac Raith Mag
Serraigh epscop Conmaicne, Rool
Petit epscop na Midhe Riaglóir tocchaidhe, & milidh Criost, Giolla
Coimdeadh Ua Duilennáin comharba
Feichin, & ab reicclésa cananach
Eassa Dara, Muiredhach Ua Gormghaile prióir Innsi Mic n-Erin, Maol
Muire Ua Maol Eóin comarba
Ciaráin Cluana Mic Nóis, Giolla Cartaigh Ua h-Eilgiusáin canánach & angcoire, Donn Slebhe Ua h-Ionmainen manach naomhtha & ard-maighistir saoir Mainistre na
Buille d'écc.
Maol Sechlainn Mac Fir Edind uasalsaccart & maighistir leighinn d'écc i n-a nouist
mhanaigh i Mainistir na Buille. Sloicceadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Mor) h-i c-cuicceadh
Connacht i nd-aghaidh Aodha mic Ruaidhrí í
Choncobhair baoi h-i f-frithbhert fris co ro mhill Magh
Naoí, & morán don tír, acht ar a aoí
ní ro ghiallsat clann Ruaidhri don dul-sin. Sloiccheadh la mac Uilliam Búrc i c-Connachtaibh
gur milleadh morán do Connachtaibh lais, & ro marbhadh
Donn Óg Mag Oirechtaigh, & Eichtighearn mac an
Bhreithemain í Mhionachain & sochaidhe oile
nách áirimhther, & ro h-ionnarbadh (tria anfforlann)
Aodh mac Ruaidhri Rí
Connacht lá mac Uilliam, & lá Gallaibh don
chur-sin go h-Aodh Ua Néill tre iompúdh dhó ar
Ghallaibh, & ro ríoghadh Feidhlim mac Cathail Croibdeircc
lá mac Uilliam. Aodh Ó Néill tighearna
Tire h-Eogain ríogdamhna Ereann uile, cosnamhthach
Lethe Cuinn ré Gallaibh Ereann, & ré
Leth Mogha Nuadhat. Fer ná tucc geill,
eiteredha, ná cíos do Ghall na do Ghaoidheal,
fer do-rad madhmann, a & ára móra mence for
Ghallaibh. Airctheoir Gall & Gaoidheal. Fer ro triall
ionnsoighidh Ereann uile d'écc gen gur
saoíleadh bás n-aile d'faghbháil dó acht
a thuitim lá Gallaibh. Art mac Airt Uí Ruairc do marbhadh lá Raghnall Ua f-Find i meabhail. Maol Seachlainn Ua Mannacháin do mharbhadh la a
bhraithribh.
Annal AOIS CRIOSD, 1231. Aois Criost, mile, da chéd triocha, a h-áon. Dionis Ua Mordha epscop Ail
Finn do criochnuccadh a bethadh i n-Oilen na
Trinóide ar Loch Cé an .15. do December & Donnchadh Ua Conchobhair d'oirdneadh
'na ionadh. Flann Ua Connachtaigh epscop Ua m-Briuin Breifne d'écc. Stefán Ua Braoin aircinnech Maighe Eó d'ecc. Célechair Ua Dobhailénaircinnech Camcha fear dercach, craibdeach, eccnaidhe, ernaighthech d'
ecc. Fethfoilge inghen Chonchobhair Mic Diarmata ben
Muirceartaigh Muimhnigh mic Toirrdhealbhaigh Mhóir d'ecc. Mathair-sidhe Maghnusa mic Muircertaigh,
Chonchobhair Ruaidh, Thuathail, & Thoirrdhealbhaigh shaccairt, & prióir recclesa Peadair & Póil. Dubh Cobhlaigh inghen Conchobhair Mic Diarmata d'écc
i Mainistir na Búille. Flaithbertach Ua Flannaccáin taoiseach Cloinne Cathail Meic Muiredhaigh
Muillethain d'écc i n-a oilithre i Mainistir na
Búille. Dubh Themhrach inghean
Uí Chuinn ben
an Flaithbeartaigh hisin d'écc. Ualgarcc Ua Ruairc tighearna
Breifne d'écc i n-a ailithre ar slighidh an t-Srotha. Giolla Iosa Mac Samhradhain tighearna
Teallaigh Echdhach, & Duindín Ua Maol Conaire Ollamh
Síl Muiredhaigh
Muilletain d'écc.
Conchobhar Gott Ua h-Eghra tighearna Luighne d'
écc. Slóiccheadh lá Domhnall Ua n-Domhnaill tighearna Tíre Conaill, & lá
h-Aongus Mac Gille Fhinnéin co sochraide Fhear Manach do
shaighidh i Raighilligh Chathail. Ruccsat loincces leó
for Loch Uachtair, & ro airccset Eó
Inis. Tucsat ariar lá taobh seód maoíne & ionnmus an baile uile leó. Feidhlimidh mac Cathail Croibhdeirg do ghabhail la mac Uilliam
Búrc i Míliucc tar slánaibh maithe Gall
Éreann.
AOIS CRIOSD, 1232. Aois Criost, míle, dá chéd,
triocha, a dó. Fachtna Ua h-Allgaith comhorba Droma
Mucadha, & oificel Ua f-Fiacrach fer tighe
aoidhedh, leighinn, & lubhra, & lesaighthe truagh do
écc. Tempall Cille Móire i t-Tír
Briúin na Sionna do choisreccadh lá Donnchadh
Ua Conchobhair epscop Ailfinn, & canánaigh do dhénamh isin m-baile cedna lá Conn
Ua Flannaccain baoí 'na príoir
ann. Tiopraitte Ua Braoin comhorba
Commáin saoí cléircechta, sencusa, & breithemhnassa d'écc i n-Inis Clothrann
i n-a ailithre. Aodh mac Amhlaoibh mic Domhnaill Uí Fearghail toiseach muintire h-Angaile do losccadh
ar Inis Locha Cúile lá cloinn Aodha Ciabhaigh
mic Murchadha Uí Ferghail iar c-caithemh naoí m-bliadhan i t-toisighecht na h-Angaile d'
eis Murchaidh Carraigh í Fergail. Maghnus mac Amhlaibh mic Taidhg Mic Maol Ruanaidh caindel einigh,
eangnamha, & crabhaid d'écc. Donnchadh mac Tomaltaigh Meic Diarmada saoí ar eineach, & ar
engnam, lettroman Connacht do ecc isin
Aicidecht. Conchobhar mac Aodha mic Ruaidhri do éludh ó
Gallaibh, & clanna toíseach
Connacht do thionól i n-a thimcheall & a n-dol isna
Tuathaibh ar ionnsaighidh. Ro marbhadh tra ei-siomh lasna
Tuathaibh, & Giolla Ceallaigh Ua h-Eidhin, Giolla Criost mac
Donnchadha Mic Diarmada, & sochaidhe amaille friú. As é
an lá-sin ro ghealsat na Tuatha na samhthacha uile, an tan at-rubhradh fear samthaighe gile do mharbhadh meic Aodha. Righe do thabhairt d'Aodh mac Ruaidhri lá mac Uilliam
Búrc doridhise, & sith do dénamh dhó ris iar n-gabháil Feidhlim mic Cathail Croibhdeirg dó.
Caislén Bona Gaillme do dhenamh lá Riocard
De Burchc, & caislén Dúin Iomgáin do
thindscettal lá h-Adam Sdondún. Giolla na Naomh Ua Dálaigh saoí ré
dán, & lé tegh aidheadh coitcenn do
congbáil do thruachcaibh & do thrénaibh d'
écc. Mael Eóin Bodhar Ua Maol Conaire do gabhail Cluana
Bolcáin. Feidhlimidh mac Cathail Croibdeirg do léccadh amach
lá Gallaibh. Conchubhar mac Neill Uí Gairmledhaigh toiseach Cenel Moain d'
écc. Sloigheadh lá Domhnall Ua Lachlainn tighearna Tíre h-Eoghain co n-Gallaibh, & co n-Gaoidhealaibh i t-Tír Chonaill dia ro
mhill mór h-i f-Fánait, & tuc braighde Domhnaill
Uí Bhaoighill, & Uí Tairceirt leis. Slóiccheadh lá h-Ua n-Domhnaill i t-Tír
Eoghain co riacht Tulach n-ócc dia ro mharbh
bú iomdha dia ro loisc arbhanna, & dia ro milleadh moran, & tainic ar cúla co cosccrach. Midbech & Eaghinis do orccain lá Cinél Eoghain uair do-rochtattar a
loinges an dú-sin, & do-rala drem do Cenél
Conuill im mac Neill Uí Domhnaill chuca, ro ladh ár na
loingsi lais, & ro marbhadh-somh feisin h-i f-friothguin. Giolla na Naemh Ó Dálaigh saoi i n-dan d'
écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1233. Aois Criost, míle, dá chéd,
triocha, a trí. Goffraigh Ua Daighre airchinnech Doire Colaim Cille d'ecc. Maol Iosa Ua Maonaigh uasal shaccart nó ghabhadh a psaltair
gach laoi acht Dia Domhnaigh namá do
écc. Donncathaigh airchinnech Achaidh Fobhair fer reidhighthe gacha cúisi, & gacha caingne, fer co n-airmidin, & co n-onóir d'ecc an .15. do Dhecember. Slóighead lá Feidhlimidh mac Cathail Croibhdeirg i c-Connachtaibh, & do-dheachaidh Corbmac mac Tomaltaigh (tighearna Maighe
Luirg) i n-a dhail, & tuc les i Maigh Luircc é. Do-rónadh longport leó occ Druim Gregraighe. Baoi Corbmac,
Conchobhar a mhac, & na trí Tuatha, dá mhac
Muirchertaigh Meic Diarmada, .i. Donnchadh, & Muircertach i n-a fharraidh annsin. Así comairle do-rónsat dol i n-diaidh Aodha (righ Connacht), & cloinne Ruaidhri ar chena. Iar n-dol dóibh i n-a n-dóchum, ro sraoíneadh for Aodh
mac Ruaidhri ro marbhadh é féin, & Aodh Muimhnech
a dearbhrathair, & a mhac, & Donnchadh Mór mac Diarmada mic
Ruaidhri, & ile oile cenmhothát. Ro marbhadh ann dana
Raghallach Ua Flannagáin, & Tomás Biris constapla na h-Ereann, Eoan a
brathair, Eoan Guer, & Gaill iomdha ele bheós iar m-buain clog & bachall, iar n-denamh easccaoine & bathadh coindell do cleirchibh
Connacht orra uair ro sharaigh & ro slatt Aodh Muimhneach
Teagh Baoithin, & cealla iomda ar cena gur ro
thuitset féin i n-enech na naomh isa cealla ro
sháraighset. Ro benadh ríghe, & cendus
Condacht do cloinn Ruaidhri mic Toirrdhealbhaith isin
ló-sin. Gabaidh Fedhlimidh mac Cathail Croibdeirg righe
Connacht iar t-tain, & na caisleín do-rónadh
lá neart cloinne Ruaidhri Uí Conchobhair, & mic Uilliam
Búrc do sgaoileadh lais iad, .i. Caislén Bona
Gaillmhe, Caislen na Circe, Caislén na
Caillighe, & Caislén Dúin Iomgain. Slóiccheadh lá h-Uilliam mac Hugo De Lathi
(ingen Ruaidhri Uí Conchobhair a mathair-sidhe), & lá Gallaibh Midhe amaille fris isin m-Breifne
i n-dócum Cathail Uí Raghallaigh co n-dearnsat creacha
móra. Ruccsat imorro drong do muintir Ui Raghallaigh for
Uilliam De Laci, & for mhaithibh an t-slóigh i n-deóidh na c-creach tuccsat tachar dia
'roile, marbhthar ann Uilliam Brit, & drong do maithibh Gall ar aon ris. Ro gonadh Uilliam De
Laci co sochaidhibh oile. Soaitt as an tír gan giall gan
eittere. Do-cear Uilliam De Laci & Serlus mac Cathail Gaill Uí
Concobhair, Feórus Fionn mac na Gaill-rioghna, & Diarmaid
Bearnach Ua Maoil Seclainn do na gonaibh do-radadh forra In iomairecc Móna
Crann Chaoin. Niall Sionnach Ua Catharnaigh tighearna Fear Teathbha do ghuin isin
amus cedna, & a écc i n-a tigh iar n-dénamh a thiomna, & iar n-a ongadh.
Annal AOIS CRIOST, 1234. Aois Criost, mile, dá céd, triocha, a
cethair. Aongus Ua Maol Foghmhair epscop Ua f-Fiachrach, Giolla na Naomh mac Airt Uí Braoin aircinneach Rosa Commain, Maol Iosa mac Daniel Uí Gormgaile Prióir Innsi Mac n-Erin, Maol Peadair Ua Carmacáin maigistir Rosa Comáin, & Giolla Iosa Ua Gibellain manach & anchoire Oiléin na
Trinoide d'écc. Domhnall mac Aodha Í Néill tighearna Cenél Eoghain, adhbhar
rígh Ereann do mharbhadh la Mag Laclainn .i.
Domhnall & lá Cenél Eoghain fodhein, & Domhnall do
gabháil tighearnais. Aonghus Mac Gille Findein tighearna
Locha h-Eirne do iompudh ar Ua n-Domhnaill, & a dhol ar
creich i t-Tír Conuill, & Ó Domhnaill, .i.
Domhnall Mor, do breith air, & a mharbhadh a n-dioghail
Eiccneacháin. Aodh Ua h-Eghra tighearna
Luighne do mharbhadh lá Donnchadh mac Duarcáin
Í Eagra (iar losccadh tighe fair, & iar t-techt ass), a n-dioghail a dhearbhrathar, & cóicc mac
dearbhrathar a athar do-marbh-somh, & a dearbhrathair ele do dhalladh
lais. Diarmaid Ua Cuinn taoiseach Muintire
Giollgain do marbhadh. Riocard mac Uilliam Marascal do dol i nd-aghaidh Righ Saxan h-i Saxaibh,
& tocht dó tairis anoir co ro gabh l-Laighnibh.
Tionoilit Goill Ereann 'na aghaidh fo dáigh rígh Saxan, .i. Mac Muiris iustis na h-Ereann, Hugo De Laci
iarla Uladh, & Ualtra De Laci tighearna na Midhe. Tangattar go
Cuirrech Life h-i l-Laighnibh gur chuirsiot cath
frisan Marasgal, & marbthar an Marascal, & ro gabhadh Sefraigh Marascal,
& ní raibhe ag cur an chatha acht e-siomh a aonar iar n-a
thrégedh dia mhuintir budéin.
Annal AOIS CRIOST, 1235. Aois Criost, mile, da chéd triochat, a
cúicc. Isaac Ua Maoil Fhoghmhair aircindech Cille h-Alaidh d'
écc. Matheus prioir Oiléin na
Trinoide d'écc. Madadhán Ua Madadháin tighearna Síl n-Anmchadha d'
écc. Lochlainn mac Eichtighern Uí Cheallaigh do mharbhadh la
macaibh an Ghiolla Riabhaigh Uí Bhaoighill.
Taichleach mac Aodha Uí Dubhda tighearna Ua n-Amhalgadha & Ua f-Fiachrach do mharbhadh d'aon urchar soighde i n-edairghaire i longport Fedhlimidh mic Cathail
Croibhdeirg. Sluaiccheadh la Gallaibh Ereann ar n-a t-tionol lá
Riocard mac Uilliam Búrc. As iad robdar oirderca bádar
for an sluaigheadh-sin lais Mac Muiris iustís na h-Ereann, Hucco De
Lati iarla Uladh, Ualtra Rittabard
ard-bharún Laighen co n-Gallaibh
Laighen, & Eoan Gogan co n-Gallaibh Mumhan, & Rútadha Ereann ar aon riú. Tangattar tar
Ath Luain go Ros Comáin. Ro loisccset
an baile. Assén co h-Oil Finn. Ro loiscset
tempall mor Ail Finn. Assén co mainistir
Atha Da Laarcc for Buill oidhche Domhnaigh na
Trinóide do shonnradh. Do-chottar dronga dia f-fianlach fon
mainistir, brisit an scripta, tuccsat cailigh aifrinn, edighe, & ionnmusa ass. Bá grain mór la maithibh Gall In ní-sin, & do-chuirsiot
for c-cúla gach ní fríth diobh-sin, & ro
íocsat dar cenn an neith ná fríth. Ro
cuirset ar a bhárach sirthe uadhaibh co Creit,
co Cairthe Muilchen, co Tor Glinne
Fearna, & tugras creacha móra leó co h-Ard
Carna i c-coinde an Iustir. Do-ronsat Goill comairle inchleithe annsin tria aslach Eoghain Uí
Edhin do dhioghail a chneadh ar Muimhneachaibh, & ar Dhonnchadh
Cairprech Ua m-Briain, .i. sodh i n-a f-fritheing isin conair
chédna h-i t-Tír Mhaine, i m-Maonmaigh, & assidhe go Tuadhmumhain gan rabhadh
gan rathughadh do Muimhneachaibh. Do-rónadh creacha dírímhe leo.
O 'd-connairc Feidhlimidh mac Cathail Croibhdeirg na Goill do dhul uadha asi comairle ro chind dol co n-a sochraide i m-báidh
Muimhneach, & iar rochtain dó dia soighidh nó
cuirdís deabtha crodha gach laoi. An lá
déidheanach tra do-chodar Connachtaigh, & Muimhnigh isin
cathlathair, & ro cathaighset co ferdha. Acht chena
ro fortamhlaigh forlion na n-Gall n-edighthe, & an marcshluaigh forro
fó dheóidh, & ro mudhuíghit sochaidhe
etorra díbhlinibh acht as mó ro
dioláithrigheadh Muimhnigh tria toghaoís Dhonnchadha
Cairprigh. Tangadar Connachtaigh iaromh dia t-tighibh. Do-róine
Ua Briain ar a bhárach sith re Gallaibh, & do-beart braighde
dóibh. Tangadar tra na Goill tar anais go Connachtaibh. Aseadh
lodar cedus go h-Aodh Ua Flaithbhertaigh, & do-righne-sidhe
síth friú dar cenn a bhó, & a mhuinntire.
Fedlimidh imorro mac Cathail Croibdeirg, así comairle ro
sgrúd-somh a m-baoi do buaibh a c-Conmaicne Mara, & a c-Conmaicne Chúile do neoch ro gabh a chomhairle, & mac Magnusa,
& Conchobhar Ruadh mac Muirceartaigh Muimhnigh do breith lais
do shoighidh í Dhomhnaill, .i. Domhnall Mór, & an
tír uile d'fásucchadh for cind Gall. Iar sin tra
tangadar Goill go Dún Mughdord. Ro cuirsiod
techta go Magnus mac Muirceartaigh Muimhnigh d'iarraidh giall
fair, & ní tard Maghnus síth na eiteredha doibh.
Ro cuirset din Goill ó Dhun Mughdord
slógh diairmidhe fa macaibh Ruaidhri gur ro airccset
Eccuill, & do-beartsat creacha iomdha
leó go Druimmní i c-coinne Gall. Tanaic dana
Aodh Ua Flaithbeartaigh, & Eoghan Ua h-Edhin sluagh mór ele
timcheall, & arthraighe leó ar n-á t-tarraing co
Líonán Chind Mara. Rangattar na h-arthraighe-sin co n-a sochraide, & an Iustís
i n-a c-coinde co Druimní co Caladh Insi
Aonaigh.
Magnus, imorro, baí-sidhe & a longa ar sruth na h-innsi, & deabhtha meince uadha for Ghallaibh, & imaseach ó Ghallaibh
fair-siomh. Ro scithighit tra Gaill fris-sin, & as eadh do-rónsat a longport do breith leó, & a n-arthraighe do
tharraing chuca i c-cúil trágha mór boí
isin maighin-sin. O ro rathaigh Maghnus indsin do-chuaidh i n-Inis Raithni, & ro cuir drong dia mhuintir i nd-Inis
Aonaigh. O 'd-conncadar Gaill Maghnus co n-a mhuintir do dhol for
na h-oilénaibh h-isin, ro thógbhadar a n-arthraighe
leó ar fhud na tragha, & ro chuirset for muir iat, & ro
líonait co h-obann do sluagh, & do shirthibh armtha edighthe, & lotur forsna h-oilénaibh i m-badar muintir Maghnusa
(cenmothá Inis Raithin i m-baoi Maghnus fesin), & ro
mharbhsat a f-fuaradar do dhaoinibh inntibh. Do-dheochaidh Maghnus & i
m-baoí dia mhuintir i n-Inis Raithne i n-a longaibh, & ro fhagaibhset an insi, & dia m-badh tairisi lá Maghnus
muintir Mhaille ro chuirfeadh a longa h-i c-cenn loingis na n-Gall.
Ní baoí bó ar oilén i n-Insibh
Modh nár chuirset Goill ar caladh i n-aon ló,
& nó tiocfadaís muinteara na m-bó co n-a m-buar
do na h-oilénaibh h-isin lá h-aidhble a n-íotaidh
& a n-ocarais mena beith gabháil forra.
Ro marbhaid fodhaoine iomdha lá Gallaibh an oidhche-sin. An
Aoine imorro ar n-á mhárach do-cuas leó ar
oilénaibh thuaiscirt Umhaill. Ro forcongradh lá
toiseachaibh an t-slóigh gan daoine do
marbhadh i nd-onóir césta Criost.
O thairnic tra lá Gallaibh slad & creachadh h-Umhaill eitir mhuir & tír tangadar rempu, & a m-bú, & a c-creacha leó go Lughburdan. Do-chuadar
assidhe i n-a n-uidhedhaibh imtheachta co h-Ess Dara co n-dearnadar creich ar Ua n-Domhnaill ar daighin ionnarbhta Fedhlimidh
cuicce. Tangattar assidhe i c-Coirrsliabh na Seghsa, & go
Caladh Puirt na Cairrcce ar Loch Cé dá
ghabháil ar druing do mhuintir Fedlimidh Uí Chonchobhair
& Chorbmaic mic Tomaltaigh boaí occa choimhéd. Tuccsat
imorro Gaill Ereann, & an Iustis comairce & termann do Chlarus mac Mailin d'airchideochain Oile Find, & do chanánachaibh Oiléin na
Trinoide i n-onóir na naomh Trinóide, & do-chóidh an iústis fén, & maithe na n-Gall do dhéchain an ionaid-sin, & do dhénamh sléchtana & ernaighthe an dú-sin.
Do-rónsat Gaill iaromh aidhme iongnaithe d'amhainsi
ealadhan & inntlechta trias ro ghabhsat Carrag Locha
Cé for mhuintir Fedlimidh & Corbmaic, & iar n-á
gabháil ro fhágaibh an Iustis lucht coimheda fuirre, & an ro ba
lór leó do bhiúdh, & lionn, & ro fhagaibhset
Gaill Connachtaigh don chur-sin gan biadh gan édach
gan eallach, & ní ro fhágaibhsead síth ná
sáimhe innte, acht madh Gaoidhil fein ag slat & ag
marbhadh a chéle. Ar a aoi ní ruccsat Goill giall na
eitere don chur-sin.
Do-róine Fedhlimidh síth risin Iustis, & tuccait cúig triucha an righ dó-sumh gan crodh gan cíos
orra.
Carrac Locha Cé do ghabhail lá Corbmac Mac
Diarmata i c-cenn fhichet aidhche iaromh
iar n-dol don constapla imach co n-druing móir dá mhuintir imme, ro iadh fear díobh
fein, .i. Ó h-Ostin an baile tar a n-éis, & do-rad do Corbmac iar t-tain. Ro h-iodlaiceadh na Gaill ar comairce co h-Oilén na Trinóide, & ro cuireadh slán as
an tír iad. Trasgarthar & múrthar an charracc lá
Corbmac iaromh co nach gabhdaís Gaill doridhisi. Domhnall & Muirceartach dá mac Muireadaigh Uí
Mhaille do mharbhadh lá Domhnall mac Maghnusa mic
Muirceartaigh Uí Concobhair, & lá Niall Ruadh mac Cathail
mic Conchobhair i Cliara, & a n-adhnacal innte
bheós. Tuathal mac Muirceartaigh Uí Chonchobhair do mharbhadh
lá Concobhar m-Buidhe mac Toirrdhealbhaigh Ui Concobhair, & lá Concobhar mac Aodha Muimhnigh. Caislen Milic do bhriseadh la Fedhlimidh Ua
Conchobhair.
Annal AOIS CRIOST, 1236. Aois Criost, míle, dá chéd,
triocha, a sé. Mac Raith Mac Maoilín Sagart
Cille Mic Treana d'ecc. Aodh Ua Gibelláin Sagart
Cille Rodain Bá cananach é fo deóidh i
n-Oilén na Trinóide d'écc oidhche Nodlac. An Iustis, .i. Mac Muiris do thionol
Gall Ereann 'na choinne co h-Ath Feorainne. Tainic
Feidhlim mac Cathail Croibhdeirg Rí
Connacht isin coinne h-isin. Is eadh bá menmarc
leó uile feall for Feidhlim ge ro bhaoi na cairdeas
Críost ag an Iustis, & bá
h-e-sin fochann a t-tionoil co h-aon mhaighin. Iar b-fhios
sgéil & iar f-fagbháil rabhadh d'Feidhlimidh ro siacht
asin c-coinne uathadh marcsluaigh co
Ros Comáin. Ro leanadh assen co droicet
Sliccighe, & do-chuaidh i n-ucht Uí Dhomhnaill, & ó nach ruccsat fair do-rónsat creacha móra ar
Thadhg Ua c-Concobhair, & rucsat deagh-mhná imdha i m-broid & i
n-daoíre. Co rangattar gusna gabhalaibh-sin leó go
Druim n-Greccraige i Maigh Luircc, uair as ann baoi
an Iustis fein occa n-urnaidhe.
Bá iar n-dol mic Uilliam h-i Saxaibh do-rónadh
an coinne h-ísin. Sodhais an Iustis & na Goill iar sin dia t-tighibh, & ro fhagaibh forlamhus an tíre ag Brian mac
Toirrdhealbhaigh. Creacha mora do dhénamh lá Briain & la h-amhsaibh an
Iustís ar macaibh Aodha mic
Cathail Croibhdheirg, & ar socaidhibh oile do muintir Fheidhlimidh.
Creacha eile do dhénamh lá macaibh Aodha ar Ghallaibh & ar a n-esccairdibh Gaoidhealda co ro loitedh an tír eatorra
imáseach amne. Conchobhar mac Aodha Muimhnigh do mharbhadh lá Magnas mac
Muircheartaigh Uí Chonchobhair. Maol Muire Ua Lachtnáin do thogha i n-epscopóide Tuama, & a dhul i
Saxaib,
& grada do thabhairt fair tria scribennaibh comarba Petair,
& tria comhaonta rígh
Saxan. Mac Uilliam do thuidhecht a Saxaibh, & ní fes cecip
tucht i tudchaidh fa fo síth nó fo
eisíth. Fedhlimidh mac Cathail Croibhdheirg do thocht i c-Connachtaibh doridhisi iar n-á thóchuireadh do
druing do Connachtaibh .i. Ua Ceallaigh Ua Flaind mec
Aodha mic Cathail Croibdeirg, & mac Airt Uí Mhaoil Sheachlainn
go rabatar uile ceithre catha comhmóra
& ro ionnsaighset iaromh co Rind Dúin airm i m-bádar bú an tíre uile ag Brian mac
Toirrdhealbhaigh, & ag Eoghan Ua Eidhin, & ag Concobhar Buidhe mac
Toirrdhealbhaigh, & ag Mac Goisdelb. Rangadar tra muintir Fedlimidh tar
dúncladh & tar daingean chlasaigh an oilen, & ro chuir gach
cend slóigh, & gach taoísioch buidhne dib a f-folartnaibh do na
buaibh reampa amhail fó ghebhttís ar a c-conair iad ar a
c-cind. Ro sgaoílset muintir Fhedhlimidh ar n-a h-édalaibh co n-á ro airis i n-a fhochair dona ceithribh cathaibh acht madh aon cethrar marcach
namá. O 'd-connairc Brian mac Toirrdhealbhaigh & Eoghan Ua h-Eidhin co n-a sochraide muintir Fhedhlimidh go h-essraoíte lá
a n-édalaibh, do-eirghedar go h-athlamh ésgaidh
uathadh marcsluaigh & amsadh iomdha do
shaighidh Uí Concobhair co n-a uathadh muintire, ní ro
airigh Concobhar Buidhe mac Toirrdhealbhaigh ní conus tarla i
c-cenn mac n-Aodha mic Cathail Croibhdeirg i riocht a mhuintire
fein, & ro thuit-siomh lá Ruaidhri mac Aoda mic Cathail
Croibdeirg. Ro mheabhaidh for guth Fedhlimidh (an airdrigh) occ fostadh & occ
iomfhuireach a muintire ó a n-édalaibh frí h-iombualadh a n-aghaidh a m-biodhbhadh. Ro marbhadh sochaidhe iomdha don t-sluaigh lá Fedlimidh co n-a mhuintir isin maidhm-sin isin
oilen & alla muigh don oilén do macaibh mallacht, & do lucht
dénma uilc acht
madh Tadhg mac Corbmaic mic Tomaltaigh mic Diarmata namá. O 'd-chualaidh tra Mac Uilliam an maidhm-sin do thabhairt ar gach aon
dár iompoidh fair, ro eirigh lá h-Ua Conchobhair dia c-cennsucchadh. Do-chuaidh dana Diarmaid mac Magnusa iar ná cluinsin-sin d'ionnsoighidh Maghnusa mic Muirceartaigh Uí Concobhair. Tanig iaramh Mac Uilliam gan rabhadh gan rathuccadh go Tuaim
Dá Ghualann, assidhe go Maigh Eó na Saxan,
& ní ro fhágbhaidh cruach na cliabh arbha i relic
mhóir Maighe Eó ná h-i relic tempaill
Mhíchil árchaingil, & tucsat ceithri
fichit cliabh as na teamplaibh feisin. Tangadar 'na dheadhaidh
co Turlach, & tucsat an diach cedna fair. Do-chuirset
dana sluagh do chreachadh mhuintire Diarmada mic Maghnusa, & do-rala
muintir Concobhair Ruaidh, & Turlocha dóibh, & ro airgset
na sluaigh-sin iad uile h-i t-trécomusc a chele. Ro
béigen din do Mhaghnus muintir Diarmada do
dhíochur & d'ionnarbadh uadha. Do-chuaidh Conchobhar Ruadh ar
a bharach h-i tech Mic Uilliam, & do-róine síth fris, & fuair aiseac a chreche dona buaibh trias ro h-airgeadh, & an ro
athinset lucht na cille dia c-crudh do radadh doibh doridhise.
Do-dheachaidh bheos Diarmaid mac Maghnusa h-i t-teach Gall tar
cenn a bhó, & a mhuintire do neoch ro fágbadh occa.
Luidh Mac Uilliam co Balla, & ro boí oidhche ann, do-chuaidh aissídhe co Tuaim Dá Ghualann, & ro
fhagaibh coicceadh Connacht gan sith ná saimhe gan
biadh i c-cill ná h-i t-tuaith innte. Aedh Ua Flaithbeartaigh tighearna
Iarthair Connacht d'écc. Diarmaid mac Neill Uí Ruairc do dhalladh lá Coin
Chonnacht Ua Raghallaigh. Cathal Riabhach mac Giolla Brude Uí Ruairc tighearna Ua m-Briuin do ecc.
Fleochadh mór, doineann, & coccadh dearmhair isin m-bliadhain-si. Maidm Cluana Catha do thabhairt lá Fedhlimidh Ua c-Concobhair ar cloinn Ruaidhri, & ar Choncobhar mac Corbmaic Meic
Diarmada. Giolla Patraic Mac Giolla Roid tighearna
Chenél Aongusa d'écc. Termann Caelainne do losccadh lasan Iustis. Sloiccheadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Mor) i n-Ulltoibh co h-Iubhar Chinn Choiche dar mhill gach
tír gusa rainicc, & dá f-fuair geill & umhla o urmhor
Uladh.
Annal AOIS CRIOSD, 1237. Aois Criost, mile, dá chéd, triochat, a
seacht. Tomas Ua Ruadhain epscop
Luighne d'ecc. Giolla Ísu Mac an
Scélaighi Uí Tormaigh epscop Conmaicne d'ecc. Giolla na n-écc Ua Mannacháin d'écc i
Mainistir na Búille. Sluaighead lá Fedhlimidh mac Cathail Croibdeirg co n-a
bhraithribh h-i c-Connachtaibh. Cú Connacht Ua
Raghallaigh co n-Uíbh Briúin uile, & Cathal Mag
Raghnaill go c-Conmhaicnibh immaille fris d'ionnsoighidh shleachta
Ruaidhri .i. Brian mac Toirrdhealbhaigh, Muirceartach & Domhnall meic Diarmada mic Ruaidhri, & Conchobhar mac Corbmaic meic Diarmada.
Do-deachadar tar Coirrshliabh na Seghsa budh thuaith i
nd-deadhaidh sleachta Ruaidhri co rangadar Druim Raitte, & do-chuirsiot sliocht Ruaidhri amhsa an Iustis (battar i n-a b-farradh) do thabairt
deabhtha d'Fedhlimidh co n-a shochraide. Ro forcongair Fedhlimidh for
a shlóghaibh gan a n-diubhracadh itir acht tocht dia n-iombualadh gan fuireach. Do-rónadh fair-siomh sin, ni ro fhuilngettar na h-amsa go cian an iomtuargain an tan ro
sraoíneadh forra i c-cenn a muintire. Ro marbhadh drong
mor diobh im Mac Mibricc don cur-sin. O 'd-chonncattar slicht Ruaidhri an scaoíleadh & an
scaindreadh tugadh for a sochraide, ro iomghabsat an t-ionadh a m-battar gan aoín-neach do mharbhadh díbh. Do
scaoílset a h-aithle an mhadhma-sin co na baoí
aittreabh h-i Síol Muireadhaigh leo. Ro h-aircceadh a
muintir uile lá Fedhlimidh, & do-rónadh creacha iomdha
ar Conchobhar mac Corbmaic h-i t-Tir n-Ailealla. Ruccusdar
iaromh a loinges for Loch Cé, & ro dhiochuir de
Corbmac Mac Diarmada tighearna Maighe
Luirg, & ro aircc Magh Luircc uile. Faccbaid dana,
tighearnus an tíre & ar locha ag Donnchadh mac Muirchertaigh Luathshuíligh. Sith do dhénamh don Iustis
ré Fedhlimidh, & tuccadh cúig triucha
an rígh dhó-somh gan crodh gan
chios orra. (Vide supra 1230). Maghnus mac Diarmada mic Maghnusa do mharbhadh lá Domhnall
mac Diarmada mic Ruaidhri Uí Concobhair. Muirceartach mac Diarmada mic Ruaidhri Uí Concobhair do
mharbhadh lá mac Magnusa mic Muirceartaigh
Muimhnigh. Creach do denamh lá Concobair mac Corbmaic for Ruaidhri Ua
n-Gadhra, & brathair Ruaidhri do mharbhadh. Braighde Concobhair mic Corbmaic do mharbhadh lá Fedhlimidh
mac Cathail Croibdeirg. Mainistir canánach do tionnscnadh lá Clarus Mac
Mailín i n-Oilen na Trinóide ar Loch
Uachtair iar na chomhairleacchadh dhó ó Cathal Ua
Raghallaigh.
Barúin na h-Ereann do thocht i c-Connachtaibh, & caisléin do thinnscetal
dóibh do dhénamh innte.
Annal AOIS CRIOST, 1238. Aois Criost, mile, da ched, triochat, a h-ocht. Felix Ua Ruanadha airdepscop Tuama iar c-cor a
epscoboide de ar Dhia riasan tan-sin, & iar n-gabháil habite
manchessa ime h-i c-Cill Muire i n-Ath Cliath
d'ég. Donnchadh Uaithneach mac Aodha mic Ruaidhri Uí Concobhair do
mharbhadh lá Tadhg mac Aodha mic Cathail
Croibhdheirg. Donnchadh mac Duarcáin Uí Eghra tighearna Luighne do gabháil
lá Tadhg mac Aodha mic Cathail Croibhdheirg, & an tan rugadh
dia choimhéd é ro marbhsat a braithre budhdhéin,
.i. meic Aodha Uí Eghra ar an slighidh a t-Tír Briúin na Sionna. Flaithbeartach Mac Cathmhaoíl ard-taoíseach
Cenél Feradhaigh, & toiseach Cloinne Congail, & Ó c-Cennfhoda i t-Tír Manach, feighe gaisccidh & einigh Tíre h-Eoghain do mharbhadh lá
Donnchadh Mac Cathmhaoil lá a brathair fein tria
thangnacht. Donnchadh mac Muirceartaigh do dhol isin m-Breifne go h-Ua
Raghallaigh, & rug sluagh mór lais i c-Connachtaibh, & ro airccset muintir Cluana Coirpthi, & ro marbhadh
sochaidhe do mhaithibh Muintire h-Eolais h-i t-tóraigheacht na creche-sin, & drong mhór do na
Tuathaibh. Maol Ruanaidh mac Donnchadha Ui Dhubhda do mharbhadh lá Maol
Seachlainn
mac Concobhair Ruaidh mic Muirceartaigh Muimhnigh, & la mac
Tighearnáin mic Cathail Miccarain Uí
Concobhair. Caisléna do dhénamh h-i Muintir Murchadha h-i c-Conmaicne Cuile, & a c-Cera lásna
barúnaibh rémhráite. Sluaigheadh lá Mac Muiris iustís na h-Ereann, & lá Hugo De Laci iarla Uladh
h-i c-Cenél Eoghain & h-i c-Cenél
Conaill. Ro aithrighset Mag Lachlainn (.i. Domhnall) & tucsat tighearnus Cenél Eoghain do mac Uí
Neill, & ro gabhsat fein braighde an Tuaiscirt. Cloictheach Eanaigh Dúin do denamh. Cathal Mag Riabhaigh taoiseach Fear
Scedne d'écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1239. Aois Criost, mile, da chéd, triocat, a
naoí. Muircertach mac Domhnaill Uí Bhriain do écc. Cath Cairn t-Siadhail do thabairt lá Domhnall Mag
Lachlainn dú In ro marbhadh Domhnall Tamhnaighe Ua
Néill, Mag Mathghamhna, Somairle Ua Gairmleadhaigh, Caoch
Bernais Ua Gairmleadhaigh, & maithe
Cenel Moain go sochaidhibh iomdha
immaille friú, & ro gabh arís an tighearnus, & ro
benadh dhe gan fhuireach d'éis an mhadhma-sin. Toirrdhealbhach mac Ruaidhri Uí Conchobhair (Ri Connacht) d'écc. Ferghal mac Con Condacht Uí Raghallaigh tighearna Dartraighe & Cloinne
Fermaighe, & tighearna
Bréifne ó Shliabh sair, madh iar leabhar oile,
do mharbhadh lá Maol Ruanaidh mac Feargail & lá
Conchobhar mac Corbmaic ar n-dula dhó ar crech go mac Neill mic
Conghalaigh dia ro aircc iad, & diar gabh teagh orra, & tainic
Muircertach mac Néill ar breithir as an tigh amach.
Ro gabhadh é, & ro marbhadh fó cetoir d'éis mic
Uí Raghallaigh do mharbhadh. Creach do dhénamh lá Gallaibh Ereann ar Ua n-Domhnaill gur ró airgset Cairpri, & ro
baoí an Iustís fein
occ Es Dara occa n-urnaidhe, & do-dheachadar a sirthi go
Druim Cliabh. Lasairfhina inghen Cathail Chroibhdherg ben h-Uí Domnaill do thabhairt leth-bhaile da fearond phosta .i.
Ros Birn, do Clarus Mac Mhaoílín, & do
coimhthionól canánach Oilén na
Trinóide ar Loch Cé i n-onoir na
Trinóide & Muire. Corbmac mac Airt h-Uí Mhaoíleachlainn d'
ég.
Annal AOIS CRIOST, 1240. Aois Criost, míle, da chéd,
cethrachat. Maineisteir do thógbhail i b-Purt Lairge lá
Sir Hugo Pursel do Bhraithribh .S. Frainseis. Giolla na Naomh Ua Dreáin aircinneach Arda Carna
do écc.
Sluaigheadh mór lá Coin Chonnacht Ua Raghallaigh for
Chorbmac Mac n-Diarmata co ro aircc an tír uile co h-Ard
Carna, & ro marbh daoíne iomdha i n-dioghail a meic, & Corbmac mac Tomaltaigh do aithríghadh, & Donnchadh mac Muircertaigh do gabháil tighearnusa Muighe
Luirg. Fedhlimidh Ua Concobhair do dol do lathair righ Saxan do chosaoid Gall & Gaoidheal
fris, & fuair onóir mhór on righ don chur-sin, & tainig slan dia
thigh. Aodh mac Giolla na Naomh Cruimm Uí Seachnusaigh do mharbhadh
lá Concobhar mac Aodha mic Cathail Croibhdeirg, & lá
Fiachra Ua Floinn. Sadhbh ingean Uí Cheinneidigh ben Donnchaidh
Chairbrigh Uí Bhriain d'écc. Mainestir Tighe Mo Laga h-i c-Cairpre isin
Mumhain i n-epscopoidecht Ruis do shonnradh do
thógbhail do braithribh .S. Franseis lá Mag Carthaigh
Riabhach tighearna Cairpreach & a
tumba fein do denomh h-i c-coraidh na m-Brathar. As innte fos
adnaicther an Barrach Mor, & Ó Mathghamna Cairpreach, & barún Cúrsach.
Annal AOIS CRIOST, 1241. Aois Criost, míle, da chéd,
cethrachatt a h-aon. An t-Epscop Ua Flaithbeartaigh (.i.
Muirchertach), .i. epscop Eanaigh
Dúin do ecc. Coisearccadh tempaill na m-Brathar Minúr i n-Áth Luain lá comarba
Patraic. Domhnall Mór mac Éccneacháin h-Uí
Dhomhnaill tigherna Tíre
Conaill, Fhear Manach, & Íochtair Condacht
Coirrsliabh, & Oirghiall ó Clar anuas d'
écc i n-aibít manaigh iar m-breith bhuadha ó
dhomhan, & o dhemhan, & a adhnacal co n-onóir & go n-airmidin i mainisdir Eassa Ruaid isin fhoghmhar do
shonnradh. Maol Seachlainn Ua Domhnaill do oirdnedh i t-tighernus
Tíre Conaill i nd-ionadh a athar. Ua Neill, .i. Brian
do theacht chuige iar n-á iondarbhadh la Domhnall Mhag
Lachlainn, & Ua Domhnaill do dhula co n-a shochraide lá Brian Ua Néill h-i
Cenél Eoghain, & tuccsat cath do Mag Lachlainn, .i. cath Caimeirge, & ro mharbhsat Domhnall Ua Lachlaind tigherna Cenel Eoghain, & decneabhar da derbhfhine, & taoisicch Cenél Eoghain uile immaille fris,
& ro h-oirdneadh Brian don chur-sin i t-tigernus Cenel
Eoghain. Diarmaid mac Magnusa mic Toirrdhealbhaigh Mhóir Uí
Chonchobhair saoí einigh & eangnamha do ecc. Sitriucc Mhág Oireachtaigh taoíseach Cloinne Tomaltaigh d'
ecc. Ualtra De Lati tigherna Midhe
ó Gallaibh, & cenn comhairle GallEreann d'
ég h-i Saxaibh. Tadhg mac Ruaidhri Uí Gadhra d'écc. Tadhg Ua Conchobhair do arguin Dartraighe & Cloinne
Fermaighe.
Sluagh mór do dhénamh lásan Iustis, .i. Muiris Mac Gearailt i Maig
Naé go ro airccset Fiachra Ua Flainn, & Donnchadh Mac
Diarmada, & ruccsat uathadh do mhuintir Ui Conchobhair forra, & ro
marbhadh leó Nár Mac Giolla Cheallaigh & sochaidhe
ele. Domhnall Mag Fhlannchadha taoiseach
Dartraighe do écc.
AOIS CRIOST, 1242. Aois Criost, míle, da chéd, cethrachad,
a dó. Domhnall Mac Airten do écc i n-a chanánach h-i c-Cill Mhóir. Caibitil mhór lá Prímhaidh Arda Macha,
& la h-abbadhaibh Cananach Ereann i
Lughmhadh dia ro togbhadh moran do thaisibh do thionoil Mochta on Róimh. Donnchadh Cairpreach Ua Briain (tigherna Dail c-Cais) tuir ordain & oireachais deiscirt Ereann, & a mac Toirrdhealbhach mac
Donnchadha Cairbrigh d'écc. Conchobhar Ua Briain do ghabhail righe
Tuadhmhumhan. Aedh Ua Concobhair (.i. an t-Aithcleireach) mac Aodha mic Ruaidhri
Uí Chonchobhair do mharbhadh la Toirrdhealbhach mac Aodha mic
Cathail Croibhdheirg. Brian mac Donnchaidh Uí Dubda tighearna Ua f-Fiachrach, & Ua n-Amhalgadha & Iorrais do mharbhadh ar slicchidh acc dol
dá oilithre co Mainistir na Búille. Sluaigheadh mór lasan Iustis & lá Gallaibh Ereann archena, & lá Fedlimidh
mac Cathail Croibdeirg h-i Cenel c-Conaill i n-diaidh Taidhg
Uí Chonchobhair do-chóidh d'ionnsoighidh
Cenél c-Conaill. Ro gabhsad na slóigh-sin
longport i n-Druim Thuama, & ro mhillset a lán
don chuairt-sin gén gur tregeadh Tadhg dhóibh. Tadhg Ua
Conchobhair do ghabhail iar t-táin lá Coin Connacht Ua
Raghallaigh tria forchongra Fheidhlimidh mic Cathail
Chroibhdheirg.
Annal AOIS CRIOST, 1243. Aois Criost, míle, da chéd,
ceathrachat a trí. Petrus Mac Raith iar c-cinnedh a bhethadh i c-canánchaibh Oilén na Trinóide ar
Loch Cé d'écc, & a adhnacal lá Féle Martain. Findachta Ua Lughadha comarba Beneoin
do ecc. Maol Eóin Ua Crecháin airchideochain Tuama
ar t-techt thairis (.i. tar muir) i n-a mhaigistir d'ecc i n-Áth Cliath. Cathasach Ua Snedhiusa deaganach Muintire Maol Ruanaidh d'
écc i n-Ard Charna an 10.
August. Tadhg mac Aodha mic Cathail Chroibhdheirg do léccadh d'Ua
Raghallaigh, & a theacht co Mainistir na Buille co n-a
shochraide, dul dó iaromh co teach Mic Diarmada, Corbmac mac
Tomaltaigh, & é féin, & a ben ingen Mhég
Carthaigh (. i .Etaoín inghen Fhinghin, & bá h-i-sidhe mathair Taidhg budhdhein) do ghabháil, & a tabhairt do
Choin Chonnacht Ua Ragallaigh mar mhnaoí as a fhuasgladh
féin. Tadhg do dhul doridhisi fá Fhéil Martain i n-uathadh sochaidhe h-i coinde go h-Ua Raghallaigh, & Tadhg do ghabhail dó h-i fill, & a mhuintir
do mharbadh, & a beith fein i láimh co Féil Bearaigh ar c-cind. Sluaigheadh mor do thionol lá Righ
Saxan do saighidh righ
Franc, & techta do thocht
ón rígh d'iarraidh Gall
Ereann cuige. Riocard mac Uilliam Búrc do dhul ann i c-cuma cháich, & a écc thoir ar an sluaiccheadh-sin. Cathal mac Aodha Uí Concobhair dalta muintire Raghallaigh
do iompudh orra, & creach do dhenamh dhó ar Muircertach
Mac Giolla Shúiligh i Muigh Nisse, & Muirceartach fein do gabhail dó, & a mharbhadh h-i
Cill Sessin. Creach oile dhénomh dhó fó
chedóir ar Cloinn Fearmaige & ar
Dartraighibh. Creach Maighe Rein lá Cathal, & ro éirigh
cogadh eittir Ua c-Concobhair & Ua Raghallaigh.
Annal AOIS CRIOST, 1244. Aois Criost, míle, da chéd,
cethrachat a ceathair. Donnchadh mac Finghin mic Maoil Seachlainn mic Aodha mic
Toirrdhealbaigh Uí Conchobhair epscop Oile Finn d'écc an 23. April i n-Inis Clothrand, & a
adhncacal i Mainistir na Buille. Archideochain Tuama do bhadhadh ar Glaislind
Cluana. Donnchadh Mór Ua Dálaigh saoí nár sáraigheadh, & nách sáireochar lé dán do écc, & adhnacal h-i Mainistir na Búille. Tadhg mac Aodha mic Cathail Croibhdheirg do dhalladh & do chrochadh
la Coin Chonnacht Ua Raghallaigh i Fél
Bearaigh occ Inis na Conaire for Loch
Aillinde iar n-a bheith i l-láimh aige ó
Fhéil Martain gus an ionbhaidh-sin. Ruaidhri
mac Aodha a derbhrathair do bhadhadh ar an Cuirrín
Connachtach ag Áth Liacc na Sionna an 9. lá do Mharta, & a adhnacal i mainistir Cluana Tuaiscirt co h-airmhidneach onórach. Conchobhar mac Aodha mic Cathail Croibdeirg do écc h-i c-cind mhíosa d'earrach. Sluaigheadh lá Fedhlimidh mac Cathail Croibdeirg isin m-Bréifne sair go h-Ua Raghallaigh do dhioghail a dhalta & a bhrathar fair, .i. Tadhg Ua Conchobhair. Ro bhádar adhaigh longpuirt h-i Fiodhnach Maighe Rein, ní raibhe an comharba isin baile an aidhche-sin, & ní raibhe cind for theampall Fiodhnacha, & o nach raibhe ro loiscetar drong don t-slóigh botha & bélscálána batar isin tempall h-i stigh gan cet dá n-daghdhaoínibh. Ro múchadh dalta de an comarba ant. Tainic an comarba feisin ar a bharach co b-feircc & lonnus mór fo bhás a dhalta. Ro iarr a eraic ar Ua c-Conchobhair. Ad-bert Ua Concobhair co t-tiobhradh a bhreth fein dó. ‘Así mo breth-sa’ ar an comharba ‘an t-aon duine as fearr agaibh i n-eraic mo dhalta dé do losccadh libh.’ ‘Maghnus mac Muirceartaigh Mhuimhnigh sin’ ar Ua Concobhair. ‘Ní me itir’ ar Maghnus ‘acht an t-í as cenn ar an sluagh.’ ‘Ní scérabh-sa ribh’ ar an comharba ‘co f-fagar éraic mo dhalta.’ Lotar an sluagh iar sin as an baile amach, & do-lean an
comharba iad. Do-chóidhset co h-Ath na Cuirre forsin n-Geircthigh, & ro bhaoí an tuile tar bruachaibh di, & ní chaomhnacatar
tocht tairse gur ro scaoilset teach SepelEóin Baiste do
bhaoí ind imeal ind átha dia chur tarsan abhainn do dhol
táirsi don t-sluagh. Do-dheachaidh Maghnus mac Muirceartaigh
Muimhnigh isin tigh, & Concobhar mac Corbmaic Mic Diarmada. Ro raidh
Maghnus risin b-fer baoí ar mullach an tighe occa
sccaoíleadh ag síneadh a cloideamh uadha suas, ‘Ag
sin’ ar sé ‘an tairrnge congbhus an maide gan
tuitim.’ Agá rádh sin dó ro thuit fécce
an tíghe h-i c-cenn Magnusa co n-derna bruirigh dia chind
gur bho marbh fó cédóir ar an lathair-sin, & no
h-adhnaiceadh é h-i n-doras teampaill Fiodhnacha alla
amuigh, & tuccadh trí lán Cluig na
Rígh d'ofrail ar a anmain, & dech n-ech
fhichet. Gonadh amhlaidh sin fuair comharba Caillín eraic a dalta.
Do-rónadh lecht do clochaibh snaitte, & cros
caoindénmhach uas a cind, & ro briseadh lá muintir
Ruairc iatt ciodh iar t-triol. Corbmac mac Tomaltaigh mic Conchobhair Mic Diarmada tighearna Cloinne Maoil Ruanaidh uile d'ecc i n-aibit Manaigh Léith h-i Mainistir na Búille
isin f-foghmhar iar m-breith bhuadha ó dhomhan & ó
dheamhan, iar c-caithemh sé m-bliadhan
ficheat a t-tighernus. Fearghal mac Taccadain do mharbhadh lá Conchobhar Mac
Tighearnáin i fill i n-Inis Fraoich for Loch
Gile.
Annal AOIS CRIOST, 1245. Aois Criost, míle, da chéd,
ceathrachatt a cúicc. Domhnall Ua Flandagáin abb Cunga d'écc. Conchobhar Ruadh mac Muirceartaigh Mhuimhnigh mic Toirrdealbhaigh
Uí Chonchobhair do lot d'Ua Thimmaith dá mhaor
budhdhéin lá scín tria iomaccaillaimh feircci do
thecht etorra h-i Purt na Leicci, & Giolla Criost mac
Iomhar Uí Birn do
mharbhadh an mhaoír-sin, & Concobhar Ruadh do breith co
Mainistir na Búille, & a écc don lot-sin, & a
adhlacadh isin mainistir h-ísin iar m-buaidh ongtha & aithrighe. Caislén Sliccigh do dhénomh lámac
Muiris Mic Gearailt, iustís na h-Ereann, & re Siol Muiredhaigh uair ro forcongradh for
Fedhlim a dhenamh ar a phinging fein, & clocha, & aél, & tighe Spitel na Trinóide do tharraing chuicce iar t-tabhairt an ionaidh chédna lasan Iustis do
Chlarus Mac Mailin i n-onóir na naomh
Trinóide. Slóigheadh mór la righ
Saxan i m-Bretnaibh, & ro gabh longport oc Caislén Gannoc, & ro thochuir i n-a dhochum an Iustís co n-Gallaibh Ereann, & Fedhlimidh mac Cathail Croibdeirg co n-a shocraide. O do-chuatar tra
ro milleadh Bretain leó, & ar a aoí
ní ro gabhsat géill na eiteredha don chur-sin.
Bá h-onorach Fedhlimidh Ó Conchobhair ag an rígh ar an slóiccheadh-sin. Caislén Átha an Chip ar brú
Maighe Nisse do dhénamh lá Milidh Mac
Goisdelbh. Fiachra mac Dauid Uí Flaind taoíseach Sil Maoile Ruain, d'
écc. Cearbhall Buidhe mac Taidhg mic Aongusa Findabrach Uí
Dhálaigh d'écc. Caislén Suicín do dhénomh.
Raghnall Ua Maoíl Miadhaigh do mharbhadh lá
Connachtaibh. Muirchertach mac Muirghiusa mic Cathail Mic Diarmada do
marbhadh lá fearaibh Breifne. Sluaiccheadh lá h-Ua n-Domhnaill (Maoilechlainn) for
Gallaibh, & Gaoidhelaibh Iochtair Chonnacht co t-tuccsat bú & edala iomdha leo don turus-sin.
Annal AOIS CRIOSD, 1246. Aois Criosd, míle, dá chéd,
cethracha, a se. Eóin Ua h-Ugróin mac comhorba Mo Chua, epscop Oile Finn an t-Eóin
í-shin do écc i Raith Aedha Mec
Bric. Ioain Mac Iagfri do thocht i n-a iustís i n-Erinn & Muiris Mac Gerailt do aithrighadh. Druim Lethain do losccadh an bliadhain-si. Maoil Seachlainn mac Concobhair Ruaidh mic Muircertaigh
Muimhnigh Uí Concobhair do mharbhadh la h-Ua n-Dubhda, .i.
Muircertach. Muirchertach do ionnarbadh tar muir d'eis an
marbhtha-sin. Sluaighedh do dhenamh do Muiris Mac Gerailt i t-Tir Conaill & é do thabhairt
leithe Thire Conaill do Corbmac mac Diarmada mic Ruaidhri
Uí Concobhair, & braighde Uí Dhomhnaill do ghabhail ar
an leith oile. Na braighde do fhaccbhail i c-caislén
Sliccighe.
Ua Domhnaill, .i. Maoil Seachlainn & maithe Cenél c-Conaill
do theacht la Samhna go Slicceach.
Badhún an baile do losccadh dhoibh. Ni ro fhedsat dol for
an c-caislén, & ro chrochsat lucht an chaislén a m-braighdi i n-a f-fiadhnaisi iar n-a leccadh síos do mhullach an
chaislén, .i. ó Mianáin oide Uí
Domhnaill & a chomalta. Murchadh Ua h-Anluain ticcherna na n-Airthe do
marbhadh ar forcongra Briain Uí Nell. Aedh mac Aedha Uí Concobhair do gabhail & a
argain. Toirrdealbhach mac Aedha Uí Concobhair do éludh
a Cranóig Locha Leisi isin fhoghmhar. An lucht
coimheda boí air do bhádhadh do, .i. Corbmac Ua
Muireadhaigh & dá Ua Ainmireach. Toirrdhealbhach do gabhail
doridhisi ar comairce epscoip Chluana & iar n-á thabhairt i l-laimh Ghall a chur i c-caislén Atha Luain. Albert Almaineach airdespuc Arda Macha d'athrucchadh dochum na
Hungari.
Annal AOIS CRIOSD, 1247. Aois Criosd, mile, da chéd, cethracha a
seacht. Concobhor Ua Muireadhaigh epscop Ua f-Fiacrach Aidhne do
écc i m-Bristuma. Aedh Mac Con Chailledh abb Chluana h-Eoaiss do écc. Maoil Seachlainn ó Domhnaill ticcherna Thire Conaill,
Cenél Moáin, Insi h-Eoghain & Fher Manach do
mharbhadh la Muiriss Mac Gerailt. Ba h-amhlaidh-so
for-caomhnaccair-sidhe. Sluaighedh mor do tionól la Muiriss
Mac Gerailt & la Gallaibh archena go riachtadar Sligeach ar tus, aissidhe co
h-ess Aedha Ruaidh mic Badhairn. Do-dheachaidh Corbmac mac
Diarmada mic Ruaidhri Uí Conchobhair i n-a thionól. Ba
isin Cetaoine iar f-Fél Pettair
& Poil indsin. Ro thionoil Ua Domhnaill Cenel Conaill & Eoghain
ar a c-cind conar leccset Gall na Gaoidheal tar Ath
Senaigh anunn re h-edh seachtmaine ón trath go
aroile. Conidh e aireacc arrainicc leo Corbmac Ua Conchobhair go
sochraide moir marcsluaigh d'faoidhedh triasan magh siar & iompudh ar fud an mhaighe suas fri bord an mointigh soir gan
airiughadh do neach co rainic Bel Atha Chuluain for Eirne.
Ní ro airgset Cenél c-Conaill ní conus
facatar an marcsluaigh do leith a c-cúil chuca don taobh
dia rabhatar don abhainn. Soait iaramh friú. O 'd-conncatar
Goill aire Cenél Conaill for an marcsluaigh tangadar do
leith a n-drumann chuca, uair do badh derbh leó
ná caomhsataois i f-fresdal dibhlinibh, Ro lingsett
an t-ath furro go m-badar Cenél c-Conaill i n-edirmedón a m-biodhbhadh iar madhadh dhoibh iompo da gach
leith. Acht chena ro marbhadh Ua Domhnaill ar an lathair-sin, an Cammuinélach Ua Baoighill priomh-taoiseach na t-Trí t-Tuath, Mac Somhairle ticcherna Airer Ghaoidheal & maithi Cenél Conaill archena. Ro baidhit & ro marbhaid drong mhór do shloghaibh Mic Gerailt annsin.
Ro baidhid dana araill dibh ar an f-Finn budh thuaith & sochaidhi
oile don t-sloigh cettna i t-Termonn Da Beócc i t-toraigheacht na c-creach ro techset rempu im Uilliam Brit
Sirriam Connacht & im Ridire ócc oile ba dearbhrathair do-sidhe. Ro h-indreadh & ro h-airccedh an tír leó
iar sin. Ro fhaccaibhsed cennus Cenél c-Conaill ag Ruaidhri Ua Canannáin don cur-sin. Eachmarcach Ó Cathain ticcherna Cianachta & Fher na Craoibhe do mharbhadh la Maghnus Ua c-Cathain ar n-dol
dó ar crech i n-a thír go h-Airther Mhaighe i n-Dáil Riada. Toirrdhealbhach mac Aodha Uí Conchobhair do éludh a
h-áth Luain. Milidh Mac Goisdelbh do gabhail Fhedha Conmaicne & Cathal
Mág Raghnaill do diochur esdibh & Crannócc
Claenlocha do gabhail dó, & lucht a gabhála do
fhágbhail do innte uadha fen. Cathal & Toirrdhealbhach da mhac
Aedha Uí Conchobhair do choimheirghe la Mag
Raghnaill do diochur Meic Goisdelbh a Fidh Conmaicne. Ro gabhsad an
chrannócc & an loch, ro Scaoilsett caislén Lecce
Deirge i Satharn Domhnaigh Chincidhisi,
uair do-chuaidh Toirrdhealbhach co h-Oilén na Trinóide
ar cenn Chlarusa Mic Moilín an aircinnigh ar ní
ro fhaemhsat na Goill tocht as an caisslen amach muna t-tíosdaoís ar comairce an aircinnigh dia n-iodhlacadh tar
Sionainn anair co Tuam Mná. Tangadar le Clarus iaromh, & ro
diochuireadh Clann Goisdelbh as In tír amach uile.
Coccadh mor la Toirrdhealbhac mac Aedha Uí
Conchobhair & lá Donnchadh mac Anmchadha mic Donnchadha
Uí Giolla Patraicc do Ossraigibh for Ghallaibh Connacht. Ro thionoil Toirrdhealbhach clanna ticchernadh Connacht go
riachtadar Fidh Ua n-Diarmada & Muintir Fathaidh. Ro marbhsat
daoíne iomdha. Rangadar assidhe go caislén Bhona
Gaillmhe. Ro loisccsett an baile & an caislén. Ro
mudhaighit daoine leó im Mac Elget Senescal Connacht ro
marbhadh la Donnchadh mac Anmchadha. Leanaid Goill iad iar t-tain.
Tuccsatt deabhaidh dhoibh, du In ro marbhadh drong do Ghallaibh. Lodar
uatha d'aimhdheóin co rangador Cera. Ro thionóil
trá Siurtán d'Exetra, Clann ádaim, & Goill
Cera go Toirrdhealbhach. Fos-ráccaibh Toirrdhealbhach an
tír dhoibh ó ná boí coimhlíon
friú. Buirgés Chinn Trachta do losccadh la Tadhg mac Concobhair
Ruaidh, & la Tadhg mac Tuathail mic Muirchertaigh Muimhnigh, acht chena ní fuaradar Goill Connacht fri ré imchén roimhe-sin samhail coccadh na rioghdhamhnadh forra don chur-sin. Co na boí tuath no triocha chett do chrich
Ghall i Connachtaibh gan crech gan arccain uadhaibh. Ross Commáin & Ard Carna do loscadh la Gallaibh. Fionnghuala ingen Ruaidhri Ui Conchobhair do écc i c-Cunga Fhechín. Loingess do theacht do Ua Dhubhda & d'Ua Bhaoighill do
arccain Cairpri, & lucht luinge dib do bhadhadh occ Insi Thuath Rass
fa Mhaghnus Ua m-Baoighill.
Tadhg mac Concobhair Ruaidh do losccadh Insi Moire Claenlocha & ochtar ar fhichit do Ghallaibh do losccadh innte. Mainestir do denomh i n-Gaillimh i n-airdepspocoitecht Tuama
lá h-Uilliam Burc tighearna Cloinne Riocaird do braithribh
.S. Frainseis. Do-rónadh tuambadha iomdha la druing moir do
maithibh an bhaile isin mainestir-sin. Mainistir Inse i t-Tuadhmhumhain i n-epspocoitecht Cille Da Lua do
denamh la h-Ua m-Briain conadh innte bhíos adhnacal shil m-Briain. Sloigheadh mór la Mac Muiris Mec Gearailt & la Gallaib ar
tarraing Gofradha Uí Domhnaill go h-Ess Ruaidh. Do-thaot
Ruaidhri ó Canannain go c-Cenel c-Conaill i n-a n-aghaidh, & ni
ró chumaingset ní dho i n-á dul seacha-sin
don chur-sin.
Annal AOIS CRIOSD, 1248. Aois Criosd, mile, da chéd, cethracha, a
h-ocht. Diarmaid Ua Cuana saccart mor Oile Finn do écc & a adhnacal i c-Cill Mhóir. Maighisdir Gillbert Ua Cerbhaill do écc. Opichin Guer do mharbhadh do Giolla Mo Choinne Ua
Cathail. Coimheirghe do dhenamh do mhac Maghnusa & do mac
Concobhair Ruaidh & iompudh dhoibh for Ghallaibh. Caislén Meic Enry, .i. Piarus Puer do losccadh dhoibh & a chonstapla do ghabhail. Creacha thuaiscirt Umhaill do breith leó ar Insibh Modh. Ro thionóil Siurtan d'Exetra, Seón Buitilér, Robben Laiglés & daoine imda immaille friú tangadar go Baile Thopair Pattraicc aissidhe go h-Achadh Fabhair. Ro airccsiod Umhall ar n-a bharach thuaith & teas. Tainicc
Enrí dana mor sluaigheadh i n-Umhall (dia thír
budhen) uair as innte boi a aittreabhadh. Do-roighne din Piarus
Puer mac Enrí sith re Domhnall Mac Mhaghnusa. Ro geall dana
Domhnall go t-tiobhradh sochraide & arthraighi dó dochum dula
ar a bhraithribh. Dala mac Uí Concobhair imorro do bador ar Insibh Modh, do foillsicchedh dhoibh sochraide do dhul o mac Enri a c-coinne
arthraighedh dochum Domhnaill. Iar n-a fhios-sin da cloinn
Uí Concobhair lodar Rompo gur marbhadh leó O h-Uain
mac na Gaillsicche & Seón mac an Gallshacairt. Ro marbhadh bheos la Diarmaid mac Maghnusa ar an c-coimherghi-sin Senóitt Guer & drong dia muintir amaille ris. Rob e-sin
an t-aithes gan aithes uair ro marbhadh an cuingidh calma
& an t-airsidh iorgaile .i. Diarmaid mac Maghnusa isin maighin-sin. Tadhcc macc Concobair Ruaidh do marbhadh la Gallaibh. Ba mór
tra adhuath & imeacclu an Taidhg-sin for Gallaibh & Gaoidhealaibh do
neoch do biodh 'na aghaidh dhíobh go f-fuair a
aidheadh. Sluaigheadh la Muiris Mac Geroilt i t-Tir Conaill. Creacha
aidhble, urtha, & airccne do denamh lais. Ruaidhri Ua
Canannáin do ionnarbadh dho i c-Cenél Eoghain & ticchernus Cenél c-Conaill do fhaccbhail ag Gofraidh mac
Domhnaill Uí Domhnaill. Sluaiccheadh do dhenamh la Cenél n-Eoghain & la h-Ua c-Canannáin i t-Tir Conaill doridhisi go t-tugsad cath do
Gofraidh & do Cenel c-Conuill gur marbhadh Ua Canannáin .i. Ruaidhri & iomad i n-a fhochair don toisc-sin. Sluaicchedh oile la Iustís na h-Ereann i c-Cenél n-Eoghain go h-Ua Nell. As si comhairli do-rónsad
Cenél Eoghain annsin braighde do thabhairt uatha o do
buí nert Gall for Gaoidhealaibh Erenn, & sith do denamh riú tar cenn a t-tíre. As don cur-sin do-ronsat Goill droichet na Banna & caislen Droma
Tairsicch.
Arthraighi do thabhairt la Brian Ua Nell ticchearna Thire h-Eoghain ó Loch Feabhail i Magh n-íthe tar Termann
da Bheócc go rainicc Loch n-Eirne go n-derna creacha dioairmhe
& gur briss caislén ann. Conmaicne Mara uile d'arccain do Ghallaibh. Gaill do dhul for
sluaigheadh docom Ui Flaithbertaigh. Maidhm do thabhairt dó
forra & sochaidhe do marbhadh dhiobh. Muirceartach Ua Dubhda .i. an t-Aithcleireach (.i. tighearna ó Chill Darbile co Traigh) do marbhadh la mac Fedhlimidh Uí Concobhair. Uilliam Burc do écc i Saxaibh. A chorp do thabhairt co h-Eirinn & a adhnacal i n-Ath Iseal. Ri Franc do dhul co h-Ierusalem do chosnamh na
Criosdaidheachda. Ioan Triial do marbhadh la Giollu na Naemh Ua b-Fergail. Fedhlimidh mac Cathail Croibhdheirg do thabhairt Ratha na Romhanach
do chanánchaibh Cille Moire tre fhorcongra Taidhg Ui
Mannacháin a n-onóir Naemh Muire & .S.
Augustín. Amhlaoibh mac Cathail Riabhaigh Uí Ruairc do mharbhadh la
Concobhor Carrach Mac Donnchaidh tre thangnacht. Facchartach Ua Dobhailén ticchearna an Corainn do
écc. Raighned airdepscop Arda Macha do techt on Roimh iar t-tabhairt
pallium lais, & aiffrionn do radha dó leis a b-Feil Pedair, & Poil i n-Ard
Macha.
Annal AOIS CRIOSD, 1249. Aois Criosd, mile, dá chéd,
ceathrachat a naoí. Maol Muire Ua Lachtnáin airdepscop Tuama, & maighisdir a c-canóin do écc isin n-geimhreadh gar beacc ria Nodlaicc. Andrias Mac Gilla Gér comorba Fechin d'écc. Maol Ciarain Ua Lenacháin uasal shaccart Tuama Mna, fear
tighe aoidheadh choitchinn idir eacclais & tuaith do écc ar
slicchidh ag dul go h-Ard Carna d'eisdeacht senmora isin Aoine re Lucchnasadh & a adhnacal go h-uasal
onorach i n-Oilén na Trinoide for Loch Ce. Conn Ua Flannacain prióir Cille Móire na Sionna do
écc. Mór ingen Donncaidh Uí Dubhda ben an
Giollu Muinelaigh Ui Baoighill do écc. Tadhg Ua Mannachain ticchearna Ua m-Briuin na Sionna do écc an seseadh la do mí
Iúin & a adhnacal i c-Cill Moir na Sionna. Coccadh mór & uilc iomdha do denamh do Fhinghin Mag Cartaigh
ar Gallaibh Deasmumhan. Piarus Puér mac Enri, Dabith Triú, & socaidhe do
gillibh ócca amaille riú do toidheacht le Mac Fheorais i
c-Connachtaibh co caislén Sliccigh. Ad-cuas do mac Fedlimidh Ui
Concobhair innsin go t-tucc airrchis orra. Feachair deabhaidh aithger
etorra go t-torcair Piarus Puér & Dabith Triu amaille le
druing do na gillibh occa remraite & ruccadh a c-cuirp co h-Ess
Dara da n-adhnacal.
Imtusa mac Fedlimidh iar sin tainic roimhe go Tir Fiachrach & ar
fud chriche Mic Fheorais gur lomaircc í ó Mhuaidh co
Traicch n-Eothuile an t-Saoir.
Leanaiss Geroitin Mac Fheorais iad co rug ar Donnchadh mac Maghnusa
gur crechtnaigheadh é lais. Gabhthar bheos iar n-á
ghuin & berthear e go Dún Contreathain. Leanaiss mac Fedlimidh
iad iaromh go t-tucc mac Maghnusa leis iar marbhadh Geroittin. Mac
Maghnusa do écc iaromh do bithin an luit-sin & ba moireasbaidh
e-sidhe.
Mac Muiris do tionol sochraide go t-tainicc i c-Connachtaibh gur
ben an méd ar a rucc do na creachaibh do mac Fedhlimidh. O 'd-cuala Fedhlimidh mac Cathail Croibhdeirg tionól na n-Gall do
beith i n-a comhfhoccus tar és na mor olc do-roighne a mac orra
as si comhairle do-rinne a imirceacha do chor tar Sionainn soir isin
m-Breifni, & i t-tuaisceart Eireann. Tionoilis din an Iustís
Goill Midhe & Laighen go t-tainicc sluagh mor roimhe tar Ath
Luain, aissidhe i Siol Muireadhaigh & Mac Muiris don leith araill,
Goill Connacht & Mumhan maraon ris. Tangadar na sluaigh-si do gach
taoibh go h-Oil Finn iar milleadh Sil Muireadhaigh rompo go sin, & tuccsat chuca Toirrdhealbhach mac Aodha mic
Cathail Croibhdeirg gur rioghsad é a n-ionadh Fedlimidh mic
Cathail. Ro airccsett crioch Brefni iaramh. Do-ronsat uilc
iomdha innte da gach aird. Tuccsad creacha dirimhi eisdi. Badar fiche
oidhche go n-a laibh i Siol Muireadhaigh ga milleadh gur airccsiod
Loch Ce go n-a oilénaibh & an Charrac immaille riú. Do-cuaidh tra an Iustis isin Midhi iar sin & mac Muiris go Slicceach.
Faccbaid Toirrdhealbhach ag coimhéd Sil Muireadhaigh. Sluaiccheadh la rioghdhamhnaibh Connacht, .i. Toirrdhealbhach & Aedh da mhac Aedha mic Cathail Croibhdeirg go h-Ath na Riog da
losccadh & da lomarccain im Fel
Muire i
medhón foghmhair. Baoi sirriam Connacht isin bhaile ar a c-cionn, & Goill iomdha i n-a fhochair. Iarraid na Goill cairdi an laoi-sin ar cloinn righ Connacht an onóir naemh Muire sa fel
boí ann. Nochan fuairset sin uatha. Gidheadh boí
Toirrdhealbhach ga t-toirmeasc im an m-baile d'ionnsaighidh, & nochar damhsat uaisle an t-sluaigh gan a shaighidh da aimdheóin. O
'd-connairc Siurtán go n-Gallaibh sin tangadar as In m-baile amach i c-coinne an t-sloigh, & iad armtha édighte. Gabhais tra eacclu & uirmheatacht occbaidh
an t-sluaigh araill ga b-faicsin samhlaidh i n-a c-coirightibh catha
ionnus gur meabhsad rompo tre miorbhailibh mor Muire 'sa fél
inar diultsad an chairde do h-iarradh orra. Ro marbhadh da maithibh isuidhe Aedh mac Aedha Uí Concobhair, Diarmaid Ruadh mac
Corbmaic Uí Maoil Sheachlainn, da mac Uí Cheallaigh,
Brian an Doire mac Maghnusa, Carrach In Shiubhail mac Nell Uí
Conchobhair, Baothghalach Mac Aedhaccain, da mac Lochlainn Uí
Concobhair, Domhnall mac Corbmaic Meic Diarmada, an Fionnánach
Mac Branáin, Cu Mumhan Mac Cassarlaigh, & araill immaille
riu. Donnchadh Ua Giolla Pattraicc .i. mac Anmchadha mic Donncaidh d'
Ossraighibh do mharbhadh lá Gallaibh. Ro dhlighsiod Goill
innsin, uair ba mór ro marbh, ro
loiscc & ro lérionnair dhiobh go sin. Ba h-é an
Donnchadh-sa an treass Gaoidheal budh mó d'foghladh orra, .i.
Concobhar Ua Maoil Seachlainn, Conchobhar na c-Caislén Mac
Cochláin & Mac Anmchadha .i. an Donncadh-sa. Oir as e tegheadh
do brath na m-bailteadh marccadh i c-cruth duine boicht, nó
shaoír no tornóra, no ealadhna, no do dhenamh cerde
cennaighi, amhail ro raidhedh.
Bidh na Shaer, bidh na tornóir,
Bidh mo laogh na leabhróir
Bidh ag rec fhíona Is chroicionn,
mar a b-faicenn se
sermóin.
Dún Mór do losccadh do cloinn righ
Connacht. Sluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill, .i. Gofraidh i n-Iochtar Connacht
gur milleadh & gur lomaircceadh lais ó Choirrsliabh co Muaidh
co t-tainicc slan iar mor cosccar don cur-sin co n-édalaib & co
m-braighdibh iomdhaibh.
Annal AOIS CRIOSD, 1250. Aois Criosd, míle, dá chéd,
caocca. Tomás Ua Meallaigh espucc Eanaigh Dúin do
écc. epscop Imligh Iubhair do écc. Congalach Mac Cidneoil epscop na Breifne do
écc. Toirrdhealbhach mac Muircertaigh Muimhnigh Uí
Concobhair prioir récclesa Pettair & Poil do
écc. Fedhlimidh Ua Concobhair do thoidheacht as an Tuaiscceart go
sochraide móir lais a Cenél n-Eoghain do shaighidh na
Breifne. Aissidhe isna Tuathaibh & Concobhar mac
Ticcernáin maraon riss. Aissidhe i t-Tír Maine gur
diochuirsed Toirrdealbhach a Connachtaibh amach go n-deachaidh i
n-ucht Ghall doridhisi. Tionoilidh Fedhlim imirceacha Connacht lais
tar Sliabh Segsa síos gur cuirsiod
Goill teachta 'na dheoidh go n-dernadh sith etorra, & a
righi d'aiseacc dhó fén doridhisi. Braighde Connacht do dhalladh i n-Áth Luain do
Ghallaibh. Creach mór do dhenamh la Fedhlimidh for Cathal Ua
Concobhair & a athchor a Connachtaibh. Cairbre Ua Maoil Seachlainn do mharbhadh i f-fell la Dauit
Roitsi. Diarmaid Ua h-Eghra ticcherna Luighne do écc i
b-priosún ag Mag Gearailt. Sluaicchedh mor la Muiris Mac Gearailt, Cathal Ua
Raghallaigh, Cu Connacht Ua Raghallaihg, & maithe Ua m-Briúin
uile immaille friú i c-Cenel Eoghain go rabhadar teora
h-oidhche i t-Tulaigh Ócc. Fuairsiod mor d'ulc & d'imneadh
ainnsidhe. Nochar gabsat gell na edireadha ó Uibh Nell don cur-sin. Iar t-teacht doibh tar a n-aiss i c-Cenél Conaill Muiris
Mac Gerailt do gabhail Uí Chanannain ticcherna Cenel c-Conaill ar comairce an easpuicc Uí Cerbhalláin. A
marbhadh dhoibh iar sin & é ag triall ar eccin
uatha. Finghein Mhág Carthaigh do marbhadh la Gallaibh
Desmhumhan.
Annal AOIS CRIOSD, 1251. Aois Criosd, mile, da chéd, caoccae a h-aen. Raighnéd airdepscop Arda Macha do dul do Róimh dia
oilithre. Florint Mac Floinn d'oirdneadh la Nodlac i n-airdepscopoideacht Tuama ar méd a eccna & a eolaiss. Mainestir h-i c-Cill na Mullach i n-epscopóittecht Corcaighe
do chumdach lásan m-Barrach & togha adhnaicthe na m-Barrach-sin innte. Giollu Mo Coinne mac Giolla Mo Coinne Uí Cathail do
mharbhadh la Concobhor mac Aedha mic Cathail
Croibhdheirg.
Tadhg mac Tuathail mic Muircertaigh Muimhnigh Uí
Conchobhair do marbhadh do Gallaibh. Da mac Ruaidhri Uí Nell dho marbhadh i c-Cill Moir Ua
Nialláin. Ardgal Ua Laithbertaigh coindeal ghaisccidh & enigh
Tuaisccirt Ereann do écc. Giollu Criosd Ua Breislén toiseach Fanad & a brathair do
marbhadh la Ceallach m-Balbh Ua m-Buigill. Donnchadh Mac Cathmaoil toiseach Cenel f-Feradhaigh do
marbhadh d'Airgiallaibh. Iomhar Mac Madadháin toiseach Cloinne Ruadhrach do
mharbhadh. Concobhor mac Corbmaic mic Tomaltaigh Meic Diarmada, Saí
enigh & engnamha do écc. Flaithbertach Ua Cerbaill toiseach Calraighe do
marbhadh la h-Art mac Airt Uí Ruairc. Muireadhach Ua Taidhg do ecc. Cioth mor d'fearthain la Feli Poil & Pedair i n-Uibh Briúin go snamhadh eathor adhbhal
timcheal baile Cille Moire na Sionna, & go melfeadh muilenn ar
an sruth boí on sduaigh go h-Ath na Faithche i b-Fiodhnach fri
ré ceileabhartha easparta. Flann Ó Lachtnáin taeíseach an Dá
Bhac do écc.
AOIS CRIOSD, 1252. Aois Criosd, mile, dá chéd, caocca, a
dó. Maol Maedhócc Ua Beolláin comhorba Cholaim Cille i
n-Druim Cliabh, fer ba mór cadhus & conach, ba h-oirdherca oineach, ba h-uille onóir & airmidin ó
Ghallaibh & ó Ghaoidhealaibh re a linn do
écc. Caislain Chaoil Uiscce do dhenamh la mac Muiris Meic
Gerailt & caislén Mhuighi Cobha. Concobhor Ua Dochartaigh toiseach Arda Miodhair, tuir oinigh & engnamha an Tuaiscceirt d'eg. Concobhor Mac Cathmaoil toiseach Cenel f-Feradhaigh & ioltuath archena, síodhaighe Conaille Eoghain, & Oirghiall do marbhadh la muintir Briain Uí Nell ag cosnamh a
comairci friú, iar m-beith dho for slanaibh Uí
Gairmleadhaigh & Uí Chatháin. Cu Connacht Mac Con Snamha toiseach Muintire Cinaith do
écc. Giollu Isu Ua Cerbaill toiseach Calroighi Droma Cliabh do
écc. Maghnus Mac Giollu Duibh toiseach Teallaigh Gairbheth do
écc. Iusdís na h-Erenn do
theacht co h-Ard Macha immaille re sluaigh lánmhór, eisdisidhe co h-Uibh
Eachdach, aissidhe tar a n-aiss co Cluain Fiachna. Brian Ó Nell
dá n-oighréir annsin, & a derbhrathair, Ruaidhri
Ó Nell do thabhairt do
bhraghaid doibh. As ar an sluaigheadh-so tarlu imreasain longpuirt
edir fheraibh Midhe & Mhuimhneachaibh i n-Dun Delgan co t-torcrdar sochaidhe do fheraibh Mumhan. Teasbach mór & tiormach isin samradh go t-teghthí
cosaibh tiormaibh tar priomh-aibhnibh Ereann. Arbhanna Ereann
bheós gá m-buain fiche laithe ria
Lughnasadh. Na croinn gá c-comhlosccadh le tess n-gréne. Monadh nua d'ordughadh do righ Saxan do dhenamh i n-Eirinn & an t-aircceat boí innte ria sin do trecceadh. Murchadh Ua Fallamhain ardchonstapla Connacht do marbhadh d'
fearaibh Breifne i Maigh Rén. Creachsluaigheadh la Gofraidh Ua n-Domhnaill h-i Tir n-Eoghain dia
t-tarraidh bú & braighde ile. Rucc Brian Ua Néill fair
ag fágbáil an tíre. Ro ficcheadh iomaireag amhnus
etorra adiú & anall go raímhidh for Cenél
n-Eoghain co f-fargaibhset ar cenn im druing mhoir dia n-daghdaoinibh.
Annal AOIS CRIOSD, 1253. Aois Criosd, mile, da chéd, caocca, a
trí. Alinn Ua Suilleabháin espucc Leasa Móir do
écc. Dauit mac Ceallaigh Uí Giollu Pattraicc epscop Cluana Mic
Nois do écc, & Tomas Ua Cuinn brathair mionúr d'oirdneadh isin Roimh 'na ionadh. Giolla Ceallaigh Ua Ruaidhín espuc Ua f-Fiachrach do
écc. Seón Ua Laidig brathair d'ord .S. Dominic d'
oirdneadh i n-a ionadh i c-Cill Alad Ua f-Fiachrach, & gradha espuic
do thabairt fair i t-Tuaim an dara Domhnach don Geamhcorgus. Mainisdir do dhenamh do Bhraithribh .S. Dominic i Slicceach.
Mainisdir do thorainn do na Braithribh cena ag Ath Lethan i l-Luighnibh. Cuirt do dhenamh la Tomaltach Ua c-Concobhair epscop Oili Finn i
c-Cill Tésin. Eoghan Ua h-Edhin ticcherna Ua f-Fiachrach do
écc. Ingen an iarla Ultoigh ben Milidh Mic Goisdealbhaigh
do écc & a h-adhnacal i Mainisdir na Búille. Sluaiccheadh mor la Gallaibh Eireann im Mac Muiris go n-deachaidh i
t-Tír n-Eoghain do shaighidh Uí Nell & nochar gabhsat
gell na edireadha innte, uair tuccadh ár adhbhal mór don
dul-sin orra. Coccadh mór do denamh la Brian Ua Nell flaith Cenel n-Eoghain for Gallaibh, & dul dó go Moigh Cobha gur trasccradh a chaislén leiss immaille le mor do caislénaibh oile.
Loisccter an Sradbaile leiss & folmaighis Machaire Uladh. Sluaicchead do dhenamh do Domhnall Ua Ragallaigh & don Caech Ua
Raghallaigh do Chathal Ua
Concobhair & do Giollu na Naemh Ó
Fheargail i Muintir Eolaiss d'ionnsaighidh Chathail Mecc Raghnaill
gur airccsett an tir uile. Badar da oidhche longpuirt ag Tulaigh
Álainn, & an tress oidhche ag Eanach Dhuibh. Deilghis
Giollu na Naemh Ua Fergail friu annsin. Teaccaid muintir
Raghallaigh & Cathol Ó Concobhair go Cluain Conmaicne co m-badar adhaigh longpuirt innte. O 'd-cuala
Aedh mac Fedhlimidh sin tionoilis co tinneasnach a muinter. Lenaiss
iad-somh go Cluain. Tuccsat tress aggarbh dia roile gur
moidhidh for Muintir Raghallaigh, marbhthar ann Donnchadh mac Giollu
Iosu mic Donncaidh Uí Raghallaigh, mac Giollu Toedócc Ua
Biobhsaigh, & sochaidhe oile imaille riu. Mainestir .S. Franseis i n-Ard Fearta do dénomh la Mac
Muiris Ciarraighe.
Annal AOIS CRIOSD, 1254. Aois Criosd, míle, da chéd, caocca, a
ceathair. Maol Finnén Ua Beolláin comhorba Droma Cliabh do écc. Murchadh Ua Maoil Seachlainn do mharbhadh la mac an t-Sionnaigh
Uí Catharnaigh. Aindiless Ua h-Innerghi tuir engnamha Thuaisccirt
Ereann do écc. Piarus Pramister ticcherna Conmaicne Duin Móir do
écc. Mainisdir brathar .S. Dominic i n-Ath Leathan do losccadh
uile. Piarus Ristubartt ticcherna Sil Maoil Ruain, barún e-ssidhe, a marbhadh ar Loch Ribh la Murchadh Ua Maoil
Seachlainn. Sitreacc Mág Sheanlaoigh do gabhail d'Fhedhlimidh mac
Cathail Chroibhdeirg, & an Seanshuileach Mac Seanlaoich do dalladh
laiss a loss aimhlesa, óir do raidheadh ris co m-badar ag
fealladh fair. Donnchadh mac Donnchaidh mic Tomaltaigh, & Amhlaoibh Ua Biobhsaigh
do mharbhadh lá Connachtaibh i c-Cluain Conmaicne. Maghnus Ua Gadhra do marbhadh tre anfhochain do muintir mic
Fedhlimidh Uí Concobhair.
Ri Franc do toidheacht o Ierusalem iar n-denamh siodha teora m-bliadhan edir
na Criosdaighibh & na Siorraisdinibh. Mainestir Glas Cille Dara do dénamh la h-iarla Cille Dara, & atá tumba onorach aca i sépél Muire isin mhainestir chéttna.
Annal AOIS CRIOSD, 1255. Aois Criosd, míle, da chéd, caocca, a
cúig. Donn Slébhe Ó Floinn abb recclésa Pedair & Poil i n-Ard Macha do ecc, & Pattraicc Ua Muireadhaigh prioir an
tighe cédna do thogha dochum na h-abdhaine. Tomas Mac Diarmada aircinneach Oile Finn do écc.
Pearsún Maighi Luirg, Airtigh, & Cloinne Cuain ei-sidhe. Ua Laidig aircinneach Eanaigh Dúin do écc. Aedh mac Fedhlimidh Ui Concobhair do dul i t-Tír Eoghain & sith do dhenamh dhó edir a athair fén & tuaisccert Ereann & a raibhe do Connachtaibh ar essith isin Tuaisccert do
tabairt less atuaith tre lár a dhergnamhad co n-a n-imergibh, .i. mec Ruaidhri Ui Concobhair & Goill, & nocha lamhdaois
urchoid do dhenamh doibh an namhaid-sin, .i. mec Ruaidhri & na Goill
remraite. Mac Cerbaill do gabhail airdespucoideachta CaisilMumhan. Florens Mac Floinn airdespucc Tuama do dul tar muir d'agallaimh
righ
Saxan & gach ní dar sireasdair thoir d'fhacchail dó o
onóir an riogh & a thoidheacht anoir do-ridhisi. Mathghamhain Ó Mannacháin do mharbhadh ag
Buimlinn. Diarmaid Ó Cuinn Amhlaoibh a mhac & maithi Muintire
Giollccain immaille riú do mharbhadh ag Faradhán Moighe
Treagha la Giollu na Naemh Ua f-Fergail & a n-arccain
iaramh. Coinne mor edir Ó c-Conchobhair, .i. Fedhlimidh, & mac
Uilliam Burc ag Tochor Mona Coinneadha. Sith do dhenamh doibh
annsin & gach dál ina raibhe Fedhlimidh do leccadh
less. Iuliana ingen comhorba Caillin & Giollu na Naemh a
derbrathair do ecc. Ragnailt ingen Uí Fhergail do écc i n-dabhaigh fhothraicthe.
Annal AOIS CRIOST, 1256. Aois Criost míle, da chéd, caocca a
sé. Flann mac Floinn airdepscop Tuama do écc i m-Bristuma. Airdespoc Atha Cliath do écc. Giollu an Coimdeadh Ua Cinn Faelaidh abb Eanaigh Duin do écc. Ua Giollaráin abb Eaccailsi na Trinoide i t-Tuaim do
écc. Drong do Muintir Raghallaigh do mharbhadh la h-Aedh mac
Fedhlimidh, .i. Cathal Ua Raghallaigh ticcherna Muintire Maoil
Mhordha & chatha Aedha Finn, a da mac imaille ris .i. Domhnall
Ruadh & Niall, a derbhrathair Cu Connacht, tri meic Cathail
Duibh Uí Raghallaigh .i. Gofraidh, Fergal, & Domhnall, & Annadh mac Domhnaill Uí Raghallaigh do marbhadh la Concobhar
mac Ticchernáin. Niall .i. an
Caech Ua Raghallaigh Tighearnan Mág Brattaigh, Giollu Michil
Mac Taichlich, Donnchadh Ua Biobhsaigh, Maghnus mac Giollu Dhuibh & tuilleadh ar tri fichit do maithibh a muintire immaille riú.
Cath Mhoighe Slecht ar bru Atha Deirg ag Alt na h-Ellte uas
Bealach na Bethighe ainm an catha-sa. Ciodh iad Muinter
Raghallaigh tra torcrador drong do mhaithibh an t-sluaigh boí
'na n-aghaidh leó, .i. Diarmaid Ó Flannagáin,
Flann Macc Oireachtaigh, Murchadh Fionn Ó Fergail & sochaidhe genmóthaitt-sidhe, & ro briseador fo thrí an
glasslaith for thosach an t-sluaigh araill no go rucc anfforlann orra
fo dheoidh. Ag Sailten na n-Gasán rug tossach an t-sluaigh-si for Muintir Raghallaigh cedus & ro lensad iad
co h-Áit Ticche Mec Cuirrín aissidhe co lathair an mor
catha. Iustis do thocht i n-Eirinn o righ Saxan. Coinne do
dhenamh do fén & d'Aedh Ua Concobhair ag Rinn
Duin. Sith do cengal doibh re 'roile annsin ar chonnradh gan
laghdughadh criche na ferainn Connacht ar Ua c-Conchobhair an c-cén budh iustís e-siomh. Ruaidhri Ó Gadhra tigherna Slebe Lugha do mharbhadh
la Dabid mac Riocaird Cúisin. Aedh mac Fedhlimidh Uí
Concobhair do arccain fherainn mic Ricaird Cúisin a n-dioghail Ui Gadhra do mharbhadh do-somh. Leaccais a caislen, Marbhaidh
a m-boí do dhaoinibh ann & gabhais oiléin Locha
Techett uile.
Raghnall mac Branáin ticcherna Corcachlann do
écc. Creachshluaigheadh la mac Uilliam Burc for Ruaidhri Ua
Flaithbertaigh goro airccestair Gnó Mór & Gnó Beacc & ro gabhasdair Loch Oirbsion uile. Donn Cathadh mac Senlaich do écc i Mainisdir na
Buille. Coccadh mor d'eirge edir Aodh Ó c-Concobhair & Conn O
Ruairc (.i. mac Tigearnain) ger bhadh gradhach im aroile go sin. Ua
Ruairc do dul i c-cenn Gall iaramh. Sith do snadhmadh riú
do fen co n-a muintir gan ched d'Fhedhlimidh ná da mac.
Aedh Ua Conchobhair do creachadh Uí Ruairc iar sin an Cedaoín ria Nodlaic. Do-gniad
síth re 'roile as a h-aithle. Ath Luain & Dún Doighre do losccadh i n-en-ló. Sloiccheadh la h-Ua n-Domhnaill, .i. Goffraidh h-i f-Feraibh
Manach da f-fuair comtha, & braighde. Teit assidhe i m-Breifne Ui
Ruairc. Do-radsat sidhe a oighreir dhó.
Annal AOIS CRIOSD, 1257. Aois Criosd, míle, da chéd, caocca a seacht. Mac Robias abb Cluana h-Eoaiss do écc. Muireadhach mac Maoil Brighde Ui Faircheallaigh comhorba
Maedhocc do écc. Maol Pattraicc mac Cele airchinneach Cille h-Aladh do
mharbhadh.
Tomás Ua Maoil Ciaráin Saoí Erenn i n-eaccna do écc. Mainisdir Muire i Ross Commain do coisreacadh lasan Espucc
Tomaltach Ua Conchobhair do braithribh .S. Dominic. Conn mac Ticchernain Ui Ruairc (.i. tighearna Brefne) do dul
i t-teagh Uí Concobhair & a mec do daingniucchadha
shíodha riú & a m-breith fein d'
feronn na Breifne do tabhairt doibh immaille le cloich
Insi na t-Torc ar Loch Fionnmoighe. Lucht coimheda do chor innte
d'Oedh mac Fedhlimidh. Cathal Cairceach mac Aedha mic Cathail Croibhdeirg & Aedh mac Concobhair mic Aedha mec Cathail Croibhdeirg do
dhalladh d'Aedh mac Fedhlimidh mic Cathail Croibhdeirg
tré thnúth & fhormad tar sarughadh laoch, chleireach, & mionn c-Connacht. Cond mac Cathail Uí Raighilligh taoiseach Muintire Maoil
Mordha d'ecc. Cloch Innsi na t-Torc for Loch Fionnmaighe do losccadh d'Ua Ruairc, & lucht a coimhetta do léccadh este. Sitreacc mac Ualghaircc Ui Ruairc do chor i t-ticcernus d' Aodh Ua Choncobhair h-i c-cend Chonchobhair meic Ticcernain Uí Ruairc, & Domhnall mac Concobhair do marbadh Sitrecca as a los. Coinne do dhénamh d'Feidhlimidh Ua Choncobhair i n-Áth Luain re Iustis na h-Ereann & re Mac Uilliam Burc, & re
maithibh Gall archena go n-dearnsat sith re 'roile. Creach mór do dhenamh d'Aodh Ua Conchobhair im
Cháiscc ar Ua Ruairc. Cath cródha do tabairt la Gofraidh Ua n-Domhnaill
tigherna Tíre Conaill for Iustis na h-Ereann Muiris mac
Gerailt, & for Ghallaibh Connacht archena ag Credrán Cille h-i Ros Cede h-i c-Crich Coirpre fri
Slicceach atuaidh ag cosnamh a tire friú. Ro fighedh
iorghal ainiardha aindrennda ettorra. Ro ciorrbait cuirp,
Ro leónait laoich, Ro buaidhrit cedfadha
cechtarnae dibh.
Ro cothaigheadh an cathlathair co comhnart la Cenél c-Conaill,
& do-bertsat breisim dúr danardha for Ghallaibh isin n-gleo go ro sraoíneadh forra fo dheóidh go ro ladh a n-ár. Ar a aoi tra do tromghonadh Goffraidh feissin isin
caithgleó-sin, ar tarla sidhe enech i n-ionchaibh fris Muiris
mac Gearailt isin n-gliaidh íshin go ro gonsatar aroile gan
dichell. Ba tria ágh an chatha-sin do díochuireadh Goill
& Geraltaigh a h-Iochtar Connacht.
Gabhtar beos Mac Grifin .i. Ridere erderc la muintir
Í Domhnaill isin ló cédna. Loiscctear & lomairccther Slicceach leó as a h-aithle. Ro marbadh dana
mac Corbmaic h-Uí Domhnaill h-i f-frithghuin isin cath-sin
Creadráin. Soaid iaromh dia t-tighibh ar aba gona Uí
Domhnaill, ar muna gabhdaois a ghona greim dhe, do biadh maidhm forra
go Muaidh. Ag filleadh i n-a fhrithing do Ghofraidh ro traichceadh & ro diosccaoileadh lais caislén Chaoil Uiscce do-rónadh
lá Gallaibh fecht riamh d'forbaisi for Chenél c-Conaill. Muiris mac Gerailt Iustis Ereann re h-edh
díosccaoilteach Gaoidheal d'écc. Cairt do thabhairt ó Righ Saxan d'Felim Ua Conchobhair ar
chuicc triucha an righ. Coccadh mor etir Concobhar Ó m-Briain & Goill Mumhan go t-tuccadh ár na n-Gall lais. Creacha aidble do denamh do Tadhg Ua
Briain orra bheós. Concobhar mac Ticchernáin Uí Ruairc do
mharbhadh ag Ath na Failme do Giolla Bheraigh Ua Lamhduibh dia
mhiuintir fein & do mhuintir Matha Uí Raighilligh tre
thangnacht. Cathal Ua Mannacháin d'écc an sesedh do December.
Annal AOIS CRIOST, 1258. Aois Criost, míle, da chéd, caoccat a
h-oct. Abraham Ó Conalláin, airdepscop Arda Macha d'faghail phallium o cuirt na Romha, & aifriond do-radha dó leis
i n-Ard Macha an dara la do mhí
Iún. Uater de Salerna airdepscop Tuama & deccanach mor Lonndan do ecc
h-i Saxaibh iar n-a togha isna ceimionnaibh remraite la righ
Saxan an bliadhain roimhe-sin. Tomaltach Ó Concobhair epscop
Oile Finn do thogha docum airdepscopoidechta Tuama. Giolla Crist O Carmacain deccanach Oili Finn d'écc. An Manach Ua Cuirnin saoi crabhaidh d'écc. Matha mac Giolla Ruaidh Uí Roduibh, .i. an maighistir d'
ecc. Cuirt an epscoip i n-Oil Finn, & cuirt Cille Sesin do sgaoileadh d'
Aodh Ó Concobhair. O Domhnaill Gofraidh do beith i n-othairlighe a ecca re h-ed m-bliadhna ar Loch Beathach iar c-cor chatha Credrain.
Iar na fios-sin d'Ua Neill (.i. Brian) tionoilidh a shlogha i n-en
ionad do tocht h-i t-Tir Conuill, & faoidhis techta uadha h-i c-cend Uí Domhnaill do chuingidh giall, eidiredh & umhla for Chonallcoibh, o ro batar gan tighearna infedhma aca d' eis Gofradha. Iar t-tabairt aithiscc d'Ua Domhnaill do na techtaibh, lottur for c-cúla & amhail as deini luidhsiot. Ro fhorcongair Ó Domhnaill for Chonallchoibh tionol as gach aird chuicce, & iar t-tarcclamadh doibh fo thoghairm a t-ticcerna ro fhorail forra o na baí ionaisttir leó an t-árach i n-a m-bertaoi a chorp fo dheoidh do dhenamh dho, & a chor ann, & a iomchar i n-eidirmedhon a mhuintire. Ro raidh riú calma do denamh o ro baí fein etorra, & gan tren a n-esccaratt do leicen forra.
Rangattur rompa an tucht-sin i n-a reimim la forcongra a t-tigherna h-i c-coinne sloigh Í Neill co t-tarla an
dá shluaigh aghaidh i n-aghaidh imon abhainn dianidh ainm
Suileach. Ro ionnsaighsiot a chele gan coiccill do cairdes no do
coimhfhiallus gur meabhaidh for an sluagh n-Eoghanach tar anais,
gur fhaccbattar daoine iomdha, eich, & edála aidhble. Acc
tiontudh don t-sluagh Conallach on maidhm ro leicceadh an t-árach i m-boí Ó Domhnaill ar sraidslighe na
Congbála gonadh ann do-dheachaidh a ainim as do ghaíbh
cró na n-gon, & na c-crecht do-radadh fair h-i c-cath
Credrain, & nír bó bás ar miodhlachus an
bás h-ishin acht iar m-breith buadha gach tan for a
bhiodhbhadhaibh. O ro clos tra la h-Ua Néill écc Í Domhnaill,
ro chuir techta doridhisi h-i c-cend Chonallach do chuingidh
giall & umhla forra. Báttar Cenél c-Conuill a c-comhairle aga sccrúdadh cidh do-ghendais fris-sin, no cia toíseach dibh fein da t-tiubrattais umhla, no aidide uair
na bai tigherna erdhalta oca o ro écc Gofraidh. Dia m-battar for na h-iomraitibh-sin, at-conncattar Domhnall Occ mac
Domhnaill Móir Í Domhnaill cuca a h-Albain i n-a
macaemh ócc aidedhach i n-aeis a ocht m-bliadhan n-décc, & do-radsat Cenel c-Conaill a c-cendus dó fo
cedóir. Deithbir ón ar dob'ei-sidhe a f-flaith
díles diongmala budhdein, & o ro aisneidhsiot
Cenél c-Conaill an t-aithescc-sin do-bertsat techta
Í Neill chuca (do-somh) ba forail lais-siumh, & ba fairbrigh
innsin. Conadh ann do raidh an t-seinbriathar airdhirc triasan
n-Gaoidhilcc n-Albanaigh boí occa acc agallaimh na t-techthadh
.i. go m-biadh a domhan fein ag gach fer. Ba samhail do
thurus Tuathail Techtmair tar muir anall a h-Albain iar n-dilgenn t-saorclann Ereann la h-aithechthuathaibh an turus-sin
Dhomhnaill Oicc a h-Albain a leith
le h-iomuaim n-airdrighe, le táthucchadh tuath, & le cosnamh a criche fein ar choiccriochaibh on ló In ro h-oirdneadh é i t-ticcernus gusan laithe fo dheoidh a f-fuair a oidheadh. Mainestir Chlaena i Laighnibh i n-epscobóidecht Cille Dara do tógbháil do braithribh .S. Franseis. Sloiccheadh mór la h-Aodh mac Feidhlimidh & la Tadhg Ua m-Briain h-i c-coinne Bhriain Uí Neill go Caol Uiscce go t-tuccsat na maithe-sin leth ar leth cennus do Bhrian
Ua Neill for Gaoidhelaibh iar n-dénamh siodha dóibh re
'roile. Braighde Aodha Uí Choncobhair dó somh re
comhall, & braighhde Muintire Raighilligh & Ua m-Briúin ó Cenandus go Druim Cliabh d'Aodh mac Feidhlimidh
mar an c-cedna. Mac Somhairle do thecht h-i loinges timcell Connacht a h-Insibh Gall go
rainicc Conmaicne Mara gur ghabustair long chendaighe annsin go
n-derna a h-edail eidir fhíon, édach, umha, & iarn. Siurtán d'Exter Sirriam Connacht do lenmhain Mic
Somhairle gusan ailén In ro airis, & a longa for a n-angcairibh
i n-a c-comhfoccus. Feachar iomairecc ettorra, marbhthar Siurtan
fo chédoir, & Piarus Accabard Ridere dia mhuinntir, & sochaidhe
cenmothát-somh. Mac Somhairle go n-a muintir do tilleadh
doridhisi go h-aitheasach edalach go rainicc a thir
búdéin. Domhnall mac Concobhair mic Tighearnain Uí Ruairc
baoí i m-braighdenus tar cenn a athar ag
Feidhlimidh Ó Choncobhair, & ga mhac (.i. Aodh) do
léccean amach doibh, & tigernus na Breifne do tabairt
dó a n-ionadh a athar. Mac Raith macc Tigearnain toiseach Tellaigh Dunchadha dho
mharbhadh la Domhnall mac Concobhair Ui Ruairc. Benaid
Connachtaigh, & fir Breifne go coitchionn a thigernus do
Dhomhnall annsin, & marbhaitt Teallach Dunchadha a
dherbhrathair, Cathal mac Concobhair. Tuccadh thigearnus Ua m-Briuin iar sin do Art mac Cathail Riabhaigh Uí Ruairc, .i. o
Sliabh soir. Brian Macc Samhradháin tighearna Theallaigh Eachdach do
mharbhadh la Connachtoibh. Amhlaoibh mac Airt Uí Ruairc tighearna Breifne o Sliabh
siar d'écc. Tomas Ó Birn d'écc. Ardghal Ó Concobhair mac Comharba Comain d'ecc. Coccadh mor etir Ghallaibh & Concobhar Ua Briain dár
loiscceadh Ard Rathain, Cill Colgan, Arbhanna, & sradbhailte iomdha
oile. Coinne etir Gallaibh, & Gaoidhealaibh Ereann i n-eccmais Fedhlimidh
Uí Concobhair, & sith do denamh eattorra.
Annal AOIS CRIOST, 1259. Aois Criost, mile, dá céd, caocca a
naoí. Corbmac Ua Luimluinn espoc Chluana Ferta Brenainn & aird-eaccnaidhe na h-Erenn d'ég i n-a
naoimhshenoir cianaosda. Tomaltach mac Toirrdhealbhaigh mic Maoileachlainn Uí
Concobhair do toidheacht on Roimh iar n-a oirdneadh 'na airdespoc
Tuama i c-cuirt an Papa. Pallium do thabhairt laiss & Sochair mhora
don Eacclais archena. An Giollu Cam Mac Giollu Chiaráin Saoí i lecchionn & i n-dán d'écc. Aedh Ua Concobhair do thabhairt ionaidh Amhlaoibh mic Airt, do Art
Beacc mac Airt Uí Ruairc & Art mac Cathail Riabhaigh Uí
Ruairc do gabhail lais iar c-cur Amhlaoibh isin ionat saidhe-sin
dó. Aodh Ua Concobhair do dul go Doire Cholaim Chille do thabhairt
ingene Dhubhgoill Mic Somhairle. Cathal mac Con Snamha toiseach Muintire Cionaith do dhalladh la h-Aodh Ua Concobhair. Braighde Domhnaill Uí Ruairc do dhalladh dó bheos, .i. Niall mac Donnchaidh & Brian mac Nell, & braighde Ua m-Briúin archena. Coinne edir Aodh Ua c-Concobhair & Brian Ó Nell ag Daiminis Locha h-Erni. Sith do dhenamh d'Aodh Ua c-Concobhair le Domhnall Ua
Ruairc & é do thabhairt ticchernais na Breifne do
Domhnall as a h-aithle. Taichleach Mac Diarmada do écc. Milidh Mac Goisdelbhaigh do écc. Gillbert Mac Goisdealbhaigh do gabhail la h-Aodh Ua c-Concobhair & Sliabh Lugha do lomarcain dó uile. Gillbert do thabairt a triar
mac i m-braighdenus tar a cenn budhén, & Aodh Ua
Concobhair dá léccen fén amach as a h-aithle. Tadhg Ua Briain Rioghdhamhna Mumhan do écc. Sidhraidh Ua Baoighill do mharbhadh da deirbhfine
fesin.
O Domhnaill (Domhnall Occ) do tionol sloicch lanmhoir i n-aoin
ionad, & a dhol i t-Tír Eoghain. Aodh Buidhe Ó Neill do
thecht slocch ele i n-a choinne. An tir uile do milleadh leo, & a n-dol assidhe i n-Oirghiallaibh go ro gialladh doibh gach ionadh inar
ghabhsatt go soadh doibh i n-a f-frithing. Fedhlimidh Ua Tuathail tighearna Sil Muireadhaigh dó
écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1260. Aois Criosd, míle, da chéd,
Seasccaitt. Cionaoth Ua Birn prióir Cille Moire do
écc. Maol Finnén Ua Mithighen do écc. Gradha espuicc do thabhairt do comharba Pattraicc ar Maoil
Seaclainn Ua Concobhair ag Dun Dealgan. Cath Droma Deircc ag Dún Da Lethglass do
thabhairt la Brian Ua Nell & la h-Aedh Ua c-Conchobhair do Ghallaibh tuaisccirt Ereann, du i t-torcradar sochaidhe
do maithibh Gaoidhel, .i. Brian Ó Nell uachtorán
Erenn, Domhnall Ó Cairre, Diarmaid Mácc Lachloinn,
Maghnus Ua Cathain, Cian Ua h-Innerghe, Donn Slebhe Mág Cana,
Concobhor Ó Duibh Diorma & a mhac, .i. Aodh, Aodh Ua
Catháin, Muircertach Ua Catháin, Amhlaoibh Ua
Gairmleadhaigh, Cu Uladh Ó h-Anluain & Niall Ó h-Anluain. Acht chena do marbhadh cuicc fir décc do
maithibh muinntire Catháin ar an lathhair-sin. Torcrador drong
do maithibh Connacht ann bheós, .i. Giollu Criosd mac
Concobhair mic Corbmaic mic Tomaltaigh ticcherna Maighe Luirg, Cathal mac Ticchernáin Ui Concobhair, Maol Ruanaidh Mac Donnchaidh, Cathal mac Donnchaidh mic Muircertaigh, Aodh mac Muircertaigh Finn, Tadhg mac Cathail mic Briain Ui Maoil Ruanaidh, Diarmaid mac Taidhgh mic Muireadhaigh mic Tomaltaigh Ui
Maoil Ruanaidh, Concobhor Mac Giollu Arraith, Tadhg mac Cén
Uí Gadhra, Giollu Beraigh Ua Cuinn, Carrolus mac an
Espuicc Uí Muireadhaigh & sochaidhe mhor d'uaislibh & d'
anuaislibh Gaoidheal immaille riú. Sloicchedh la Mac Uilliam Búrc docom Fedhlimidh Ui
Concobhair do saighidh goro inder an tír roimhe go riacht Ros
Commáin. Nochar lamhastair dulseacha sin síos uair
boí Fedhlimidh & a mhac, .i. Aodh na n-Gall re a n-ucht isna
tuathaibh, & ba Connacht ar a c-cul isin dithreibh conadh í
comhairle do-ronsat da gach taoibh síth do dhenamh
re 'roile. Do-gníad samhlaidh. Iompaidhis Mac Uilliam i
n-a fritheng as a h-aithle.
Sluaicchedh la Mac Muiris i t-Tuadhmumhain do saighidh
Concobhair Uí Bhriain, go t-tarla Ua Briain i c-Coill
Berráin & tionol i n-a timceal do maithibh a muintire ara
cionn-somh. Maidhter for Gallaibh riú fo
cedóir & marbhthar Dauit Prindercas Ridire
roinertmar e-ssidhe, an Failgeach, Pearsún Aird Rathain,
Tomas Baroit, & Sochaidhe nach airimhter dhiobh. Maghnus mac Aodha Mecc Oireachtaigh do mharbhadh la Domhnall Ua f-Flaithimh. Lochlainn mac Amhlaoibh mic Airt Ui Ruairc & Ticchernán a derbhrathair do marbhadh d'Aodh Ua
Concobhair iar n-a t-toirbert dó la Domhnall mac Nell mic
Congalaigh Ui Ruairc. Domhnall mac Conchobhair mic Ticchernáin Uí
Ruairc do marbhadh la Teallach n-Dúnchadha i meabhail & Muirceartach a dearbrathair do mharbhadh d'Aodh Ua Conchobhair iar
sin. Art Beacc mac Airt Ui Ruairc do marbhadh d'Aodh Ua Concobhair
beos. Tadhg Dubh mac Nell mic Congalaigh do marbhadh la Maoil Seachlainn
mac Amhlaoibh mic Airt. Creach mór la h-Aodh Ua c-Concobhair for Tuaith Ratha
dár marbhadh Concobhar Mac Branáin toiseach
Corcachlann, Muircertach Ó Maonaigh, mac Briain Uí
Allamhain & sochaidhe archena. Creach do dhenamh do Mac Muiris ar Ua n-Domhnaill. Drong do
muintir Uí Domhnaill do breith orra i m-Beannan
Brechmoighe. Drem do losccadh & do marbhadh leó
dhiobh. Creach adhbhal do denamh d'Ua Domhnaill ar Mac Muiris gur
airccestar Cairpre uile. Longport Concobhair Uí Ceallaigh do losccadh la muintir
Aodha Uí Concobhair.
Sitreacc mac Senlaich do marbhadh i n-Áth Luain do
Donn Cathaigh Mag Oireachtaigh & do Tomaltach Mag
Oireachtaigh. Crechsluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill for Chenél n-Eocchain tar eis catha Dúin gur h-aircceadh, & gur loiscceadh
urmor Chenel n-Eocchain leis don cur-sin. Abraham Ua Conallaincomorba Patraicc d'
écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1261. Aois Criosd, mile, da chéd, Searcca, a h-aon. Maol Pattraicc Ó Sccandail espoc Ratha Both do togha i n-a
airdespoc i n-Ard Macha. Se cleirigh décc do maithibh cleireach Cenél c-Conaill do marbhadh la Concobhar Ua Nell & la Cenél n-Eoghain i n-Doire Cholaim Chille im Concobhar Ua f-Firghil. Concobhor Ua Nell do marbhadh fo cedoir tre miorbailibh De & Cholaim Chille le Donn Ua m-Breslén toiseach Fanad. Aedh mac Maoil Seachlainn Ui Concobhair do mharbhadh do Maol
Fhabhaill Ua Edhin. Cathal Ó h-Eaghra do marbhadh do Gallaibh ar tarraing Mic Fheorais & coiccer oile do Luighnibh do marbhadh imaille ris i t-Tempall Mor Fechin i n-Eass Dara. Coccadh mor & uilc iomdha do dhenamh d'Fhingin mac Domhnaill
Mecc Carthaigh & dá braithribh ar Ghallaibh. Sluaicchedh mor la Cloinn Gerailt i
n-Desmumain do saighidh Mecc Carthaigh .i. Fhinghin. Macc Carthaigh da n-ionnsaighidh-siomh go t-tucc maidhm forra dar marbhadh ocht m-barúin & cuiccer ridiredh im dreim ele d'uaislibh Gall isin
c-cliathaigh-sin imaille re Seon Mac Tomáis & risan m-Barrach
Mór. Dioairmhidhi a t-torchair do daosccorsluagh Gall isin c-cathiorgail remraite. Fingin Mag Carthaigh do marbhadh la Gallaibh iar sin, & ticchernus Desmumhan do gabhail da derbhrathair don Aithchleireach Mág Carthaigh. Art mac Cathail Riabhaigh Ui Ruairc d'elúdh o Aodh Ua Conchobhair, & toisigh na Breifne, & Chonmaicne do thabhairt chennais na Breifne dhó. Domhnall Ua h-Eaghra do dhenamh creche for Cloinn Fheórais i n-dioghail marbhtha Cathail ui Eaghra doibh & sharaighthi theampaill Fechin gur marbh Sefín Mac Fheorais, & an t-atcluicc tuccustair a teampall Easa Dara as e baoí ima cenn ag a marbhadh. Brian Ruadh Ua Briain do losccadh & do scaoileadh Caislen Uí Chonaing & ro marbh a m-boí do dhaoinibh ann. Longport Aodha Uí Concobhair (ag Snamh Inredaigh) do
losccadh d'fearaibh Breifni.
Losccadh Cluana Suilionn, .i. longport Fedlim Ui Concobhair. Toirrdhealbhach Ócc mac Aodha Ui Concobhair do tabhairt for
altram d'Art Ó Ruairc. Creach mór la h-Aodh Ua Concobhair isin m-Breifne co
rainic Druim Lethain. Brisedh do thabhairt annsin for
blaidh da sluagh gur marbhadh sochaidhe nar bhoirrdeirc
dhiobh. Aodh Buidhe Ua Nell d'ionnarbadh, & Niall Culánach Ó
Nell d'oirdneadh i n-a ionadh. Niall Ua Gairmleadhaigh toiseach Cenél Moáin do
écc. Maidhm mór la h-Ua n-Domhnaill for Niall Chulánach
Ó Néill dú In ro marbhadh & In ro gabhadh
sochaidhe do mhaithibh Chenel Eoghain fa mhac Cathmaoil toiseach Chenel Feradhaigh co n-druing do mhaithibh ele nach
airimhther sond.
AOIS CRIOST, 1262. Aois Criost, mile, dá céd, seasccat, a
dó. Maol Pattraicc Ó Sccannail Airdespoc Arda Macha do-radha
oiffrind le pallium (in octau Eoin Baiste) i n-Ard Macha. Maoil Seacloinn mac Taidcc Ui Concobhair espuc Oile Finn do
écc. Sluaigheadh adbal mór la Gallaibh Ereann do soighidh
Fedhlimidh mic Cathail Croibhdeirg & a mic Aodh na n-Gall, gur cuir Ua
Concobhair urmhór bó Connacht i t-Tir Conaill ar
techeadh na n-Gall, & buí fén i n-Inis Saimera ar cúl a bhó & a muinter. Tainic Mac Uilliam Burc tar
Tochar Móna Coinneadha iniar, & slógh mor immailli ris
go ráinic Oil Finn. Iusdís na h-Ereann & Eoan de Uerdun
do thocht tar Ath Luain anoir go Ros Commáin. Leccid siortha
uatha i c-Cenél Dobhtha Mic Aongusa gur airccsiod an méd ro an tar és Uí Concobhair i c-Connachtaibh don toisc-sin, & do tórainnsiod áit caisléin i Ros Commáin. Dala Aodha Uí Concobhair tra ro tionoil-sidhe a shochraide, & luidh i n-Iarthar Connacht gur airgiostair ó Moigh Eó na Saxan, & o Bhalla iniar. Loisccis a m-bailte & a n-arbhanna go Sliabh Lugha, & ro marbhustair daoine iomda etorra sin. Cuiris a toisigh & a ógflatha uaidh i n-uachtor Connacht gur loisccsiod, & gur airccsiod ó Tuaim Da Gualann go h-Ath Luain, & ro marbhsat a t-tarla do daoinibh infeadhma
etorra. Cuirid Goill iaramh techta uatha dochum Ui Concobhair & a mic do taircsin síodha dóibh. Ticc Aodh iar sin i n-a
c-coinne go h-ath Doire Chuirc. Do-gníadh sith ann re roile
gan bhraighde gan edireadha ó cechtar na dá
chéle. Baoi Aodh Ua Concobhair & Mac Uilliam Burc i n-én leabaidh an oidhche d'és na síodha go subhach
soimheanmnach, & imtighid Goill ar a bharadh iar c-celiobhradh d'Ua
Concobhair. Aodh Buidhe Ua Néll d'oirdneadh doridhise, & Niall
Culánach d'aithrioghadh. Crech mór do dénamh la Gallaibh na Midhe ar Giolla na
Naomh Ua Fearghail tighearna na h-Angaile, & a oireachta fein do dhul uaidh i c-cleith Gall. A aithrioghadh doibh, & a
tighearnus do tabhairt do mac Murchaidh Carraigh Uí
Fherghail. Uilc iomdha, creacha, greassa, urtha, & airccne, & marbhtha do dhénamh do Ghiolla na Naomh for Gallaibh iar sin.
Tighearnus na h-Angoile do cosnamh dó ar éccin, & mac
Murchaidh Carraigh d'ionnarbhadh dó as an tír
amach. Donn Slebe mac Cathmaoil taoiseach Cenél Fearadhaigh do marbhadh d'Aodh Buidhe Ua Néll. Sluaigheadh la Mac Uilliam Búrc & lá Gallaibh Ereann
i n-Deasmumhain
d'ionnsaighidh Még Carthaigh go rangadar Mangartach Locha
Lén. Marbthar Gearalt Roitsi annsin lá Mag Carthaigh, & a deirthi gurb ésidhe an treas barún dob'fearr i
n-Erinn i n-a aimsir fein. Ba h-áithes go n-anáithes do Desmumhain sin uair do marbhadh
Corbmac mac Domhnaill Guid Mégh Carthaigh don tachar-so. Acht
chena ba h-esbadhach Goill & Gaoidhil mun Mangartaigh an
la remráitte. Domhnall Ua Mannacháin do marbhadh do cloinn Ruaidhri & Taidhcc Uí Conchobhair. Sluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Ócc) h-i f-Feraibh Manach cetus, & assidhe i n-Gairbtrian Connacht & go
Granard Tethba go ro riarsat, & go ro ghiallsatt gach tir gusa
rainicc dó, & tainicc dia tigh iar m-buaidh c-cosccair.
Annal AOIS CRIOSD, 1263. Aois Criosd, míle, dá chéd,
sescat, a trí. Tomás Ua Ceallaigh espuc Cluana Fearta, & Maol Ciarain Ua
Maoil Eoin (.i. ab Cluana Mic Nois) d'ég. Dauith Ua Find ab Mainistre na Buille, & Giolla Patraicc mac
Giolla na n-Guisén prioir Doirein, Saoí crabaidh
& enigh d'ég. Donn Ua Breslén do marbhadh la Domhnall Ua n-Domhnaill i c-cuirt an Espuicc i Ráith Both. Sluaigheadh la Mac Uilliam d'ionnsaighidh Fedhlimidh Ui Concobhair
& a meic go rangadar Ros Comáin, & ro teichsiod Siol
Muireadhaigh rompa i t-tuaisceart Connacht, & nochan fuairsiod Goill
creacha re a n-dénamh don
dul-sin. Ro innsaigh Donnchadh Ua Flointt & Tadg a mhac an sluagh, & do marbhsat céd diobh edir maith & saith, im Aitin
Ruitsél & imma mac, & im cúic mhacaibh Con Connacht Uí Concobhair imaille re sochaidhe oile. Soait an sluagh fo
mela dia t-tighibh iar sin. Maol Fabhaill Ua h-Edhin do marbhadh lá Gallaibh. Diarmait Clereach mac Corbmaic Meic Diarmata do
écc. Aindiles Mág Fhionnbharr taoiseach Muintire Gearadháin do écc. Caislén do denamh la Mac Uilliam Búrc ag Ath Angail
isin c-Corann. Machair Ua Ruadháin do marbhadh la Gallaibh i n-dorus
tempaill Cilli Sesccnén. Etaoin inghean Uí Fhlannaccáin do
écc. Sluaiccheadh la h-Ua n-Domhnaill (Domhnall Occ) h-i c-Connactoibh
go c-comhranaicc fri h-Aodh Ua c-Concobhair acc Coirrsliabh. Lottar assidhe go Cruachani assidhe tar Suca, assidhe h-i c-Cloinn Riocaird
gur milleadh & gur ler lomairccedh leo go h-Echtge & go
Gaillimh, & iar n-iompudh d'Aodh Ua Choncobhair ó Ua n-Domhnaill, ro asccna Ó Domhnaill tar Sruthair, tar Rodhba, ar fud Tire h-Amhalghaidh, & iaromh tar Muaidh, & do-bert a óghriar uadhaibh uile. Creach mór do dhenamh la h-Aedh mac Fedhlimidh ar Gallaibh Slebhe Lugha, & i
c-Ciarraighe, & ro marbhadh sochaidhe mhor do Ghallaibh lais, & do-rat buar iomdha uaidhibh.
Annal AOIS CRIOST, 1264. Aois Criost, mile, da chéd, sescat, a
cethair. Aongus Ua Clumain espuc Luigne do écc i Mainistir na
Búille iar c-cur a espaccóide de ré chian roime-sin. Coccadh edir Art Ua Maoil Seachluinn, & Goill na Midhe. Ar do
tabairt lais orra iman m-Brosnaigh edir marbhadh & bhadhadh. Muirceartach mac Domhnaill Uí Airt do marbhadh, & a muintir
do loscadh lá Donn Mág Uidhir. Creach mór di dénamh do Dealbhnaibh ar Shiol n-Anmchadha, & cuic meic Uí Madadhain do marbhadh don toisc-sin. Coinni edir Iusdis na h-Ereann (go na Gallaibh im iarla Uladh, & im
Muiris Mac Gearailt go n-a c-coimthionól leth ar
leth) & Fedhlimidh Ua Concobhair go n-a
mac i n-Ath Luain. Eaccla, & anbháthadh intinne do gabail na n-Gall o'd conncadar Rí Connacht & a mhac go lionmar
leirthionoilte ag tocht i n-a c-comhdháil. Gonadh
í comairli ar ar cinnsead síth d'iarraidh orra.
Aontaighis Fedlimidh & maithe a muintire an t-síth do
dénamh, & ro scarsat re 'roile go siothchanta
iaromh. Coccadh d'ergi edir Mac Uilliam Burc (.i. iarla Uladh), & Muiris
Mac Gearailt, gur milleadh urmór Ereann etorra, gur gabh
an t-iarla a raibi do caislénaibh i c-Connachtaib ag Mac
Gearailt, gur loiscc a mainer, & gur airgestair a
muintir. Art Ua Maoil Seachloinn do losccadh a raibhe do chaislenaibh & do
sráttbhailtibh i n-Dealbhna, a c-Calroighi, & a m-Breghmaine gur díochuirestair a n-Goill estibh
uili. Gabhais braighde a t-toiseach as a h-aithle. Iusdis na h-Ereann, Seoan Gogan, & Teboid Buitelér do
gabáil do Muiris Mac Gerailt i t-tempal
coisrecctha. Caislen Locha Meascca & caislén Aird Rathain do gabail do
Mac Uilliam. airdepscop Arda Macha Maol Pattraicc Ó Sccannaill do
thabairt na m-Brathar Minur go h-Ard Macha, & as é Mac
Domhnaill Gallócclach (dho reir gnatcuimne) do thionnsgain in
mainestir-sin do thógbhail ó thosach.
Annal AOIS CRIOST, 1265. Aois Criost, míle, da chéd, sescat, a
cúicc. Tomas mac Feargail meic Diarmada espuc Oili Finn, Tomas Ua Maicin
espuc Luigne, & Maol Brighde Uá Gruccáin airchinneach
Oile Finn do écc. Muiris mac Nell Uí Concobhair do togha docum
espucóide Oile Finn. Caislén Sliccigh do sgaoileadh la h-Aodh Ua c-Concobhair, & la h-Ua n-Domhnaill. caislen an Bennatta, & caislen Rátha
Aird Craoibhe do loscadh & do scaoileadh leó beós. Mainistir Topair Patraicc do losccadh. Tadg Mag Fionnbharr do marbhadh do Concobhar Mag Ragnaill & do mac Domhnaill Uí Fearghail. Fedhlimidh mac Cathail Croibhdeirg Uí Concobhair Ri Connacht, fear cosanta & cothaigthi a cuiccidh fein, & a charad for gach taoibh, fear ionnarbtha & airgthe a eascarat, fear lan d'
enech, d'eangnamh, & d'oirdercus, fear méadaighthe ord
eccailseach, & ealadhan, deghadbhar rígh Ereann ar uaisli, ar cruth, ar cródhacht, ar chéill, ar iocht, ar
fhírinne do écc iar m-buaidh n-ongtha & n-aithrighi i mainistir brathar .S. Domenic i Ros Comáin tucc fhein roimhe-sin do Dia & don urd. Aodh Ua Concobhair a mac féin do ríogadh uas Connachtaibh dá és, & a creach ríghi do dénamh do ar Uibh Failghe, & iar n-iompúdh
do go h-Áth Luain Cathal mac Taidhcc Uí Concobhair do
dalladh lais, & a écc da bhíthin. Muirceartach mac Cathail mic Diarmata mic Taidg Uí Maoil
Ruanaidh tighearna Muighe Luirg d'ég. Giolla na Naomh Ua Cuinn taoiseach Muintire Giollccáin, Cathal Mag Raghnaill taoiseach Muintire h-Eolais, & Muireadhach Ua Cearbaill taoiseach Calroighi do ecc bhéos. Coinne do denamh do Tomaltach Ua Concobhair (.i. airdespuc Tuama)
re Dauith Prindergás & re Macaibh Murchadha.
Mórán do muintir an airdespuic do marbhadh an lá-sin dóibh a c-Cill Meadhoin. Dearbforgaill ingen Ui Dubda (mathair an Airdespuic
Thomaltaigh Uí Concobhair) d'écc iar m-buaidh, & c.
Annal AOIS CRIOST, 1266. Aois Criosd, mile, dá chéd, sescat, a
sé. Gradha espuicc do tabairt ar brathair d'ord .S. Domenic (.i. Ua
Scopa) i n-Ard Macha docum beith i Raith Both dó. Tomas Ua Maol Conaire aircideochain Tuama, & Maoil Isu Ua h-Anainn prioir Rosa Commain, & Atha Liacc, do écc. Tomas Ua Miadachain do gabail espocóide Luigne. Togha espuicc do tocht on Róimh go Cluain Ferta Brenainn, & gradha espuicc do tabairt do fein & do Tomas Ó Miadacháin i n-Ath na Ríogh an Domnach ria Nodlaic. Domhnall Ua h-Eghra tighearna Luigne do marbadh do Gallaibh, & é ag loscadh Aird na Riagh.
Mathgamain mac Ceithernaigh Uí Ceirín
tighearna Ciarraighe do marbadh la Gallaibh. Mathgamain Ua Cuilein tighearna Claonglaisi do marbadh
dá mnaoi féin d'en-bhuilli do Sccin tré
éd. Caislén Tighi Da Coinne do briseadh, & Conmaicne uile d'fásughadh. Toirrdhealbhach mac Aodha mic Cathail Croibhdeirg d'écc i
mainisdir Chnuic Muaide. Diarmait Ruadh mac Concobhair mic Corbmaic Meic Diarmata, & Donn
Cathaigh mac Duinn Óicc Még Oirechtaigh do dalladh d'
Aodh Ua Concobhair. Buirgés Beoil an Tachair do loscadh do Flann Ruadh Ua
Floinn, & morán do Gallaibh an baile do marbadh
dó. Aodh Ua Concobhair Rí Connacht do dul isin m-Brefne d'
aitríoghadh Airt mic Cathail Riabhaigh, & tighearnus Brefne do
tabairt dó do Concobhar Buidhe mac Amhlaoibh mic Airt Uí
Ruairc, & braighde taoiseach na Brefni uili do
gabháil. Sluaigheadh la h-Uilliam Búrc do soighidh Uí Maoil
Seachloinn. Morán do báthadh díbh i n-Ath
Crochda, & a n-iompudh gan nert gan braighde do
gabháil. Ar mór do thabairt do droing do muintir Ui Concobair, .i. do
Lochluinn mac Diarmata mic Muircertaigh, do Mac
Ceithernaigh, & do mac Domhnaill Duibh Ui Eaghra, ar
Brethnachaibh & ar Luighnibh i n-Iarthar Connacht, & én
ceann dég ar fichit do tiodhlacadh go h-Ua c-Concobair
dóibh. Corbmac mac Giolla Criost meic Diarmada do lot, & a ecc
treimhid. Sadb inghean Cathail Croibdeirg, & Maoil Eoin Bodhar Ua Maoil Conaire ollamh Síl Muireadhaigh i seanchus do
écc. Maol Patraic Ó Scandail Priomhaid Aird Macha do tabhairt Brathar Mionur go h-Ard Macha, & lethaindíog lándomhain do dénamh lais im an eacclais iaramh.
Annal AOIS CRIOST, 1267. Aois Criosd, mile, da chéd, sescat, a
seacht. Espucc Cluana Ferta, .i. Rómhanach do dul do soigidh an Phapa. Murchadh Mac Suibhne do gabail i n-Umall do Domnall mac Maghnusa
Uí Concobhair, a tabairt ar laimh an iarla, & a écc i b-priosún aicce. Brian mac Toirrdhealbhaigh mic Ruaidhri Ui Concobhair do écc
i mainistir Chnuic Muaidhe. Creach do denamh do Mac Uilliam ar Ua c-Concobhair gur
airgesdair Tir Maine & Clann Uadach. Creach do denamh do Gallaibh Iarthair Connacht i c-Cairpre Droma
Cliabh, & Eas Dara d'arccain dóibh. Donnchadh mac Ruaidhri mic Aodha Ui Concobhair do marbhadh la
Gallaibh. Galar treablaideach do gabhail Rígh Connacht go n-deachaidh a tháscc fo Erinn. Alis inghean Meic Carrgamna do écc. Aodh Ua Muiredhaigh taoiseach an Lagáin do mharbhadh
i c-Cill Alaidh la h-Ua Maoil Fhoghmair comarba na cille Dia Domhnaigh iar n-eisteacht oifrind.
Annal AOIS CRIOST, 1268. Aois Criost, míle, dá chéd,
sescat, a h-ocht. Aodh mac Concobhair Uí Flaithbertaigh oifficel
Eanaigh Dúin do écc. Tempall Mór Arda Macha do tionnscnadh lasan b-Priomhaidh, Giolla Patraicc Ó Scandail. Concobar Ruadh Ua Briain tighearna Tuadmumhan, Seoinin a mac, a
inghen,
mac a inghine, .i. mac Ruaidhri Uí Grada, Dub Lochlainn Ua
Lochlainn, Tomas Ua Beollain, & Sochaidhe oile do marbhadh la
Diarmait mac Muircertaigh Ui Briain & é fein do
marbhadh inn iaramh. Brian mac Concobhair Uí Briain do gabhail
tigearnais Tuadhmuman as a h-aithle. Toirrdhealbhach Óg mac Aodha mic Fedhlimidh mic Cathail
Croibhdeirg, dalta Ua m-Briúin e-sidhe, do
écc. Amhlaoibh Ua Feargail tuir cosanta Conmaicneach do marbhadh la
Gallaibh i bh-fell. Concobhar Ua Ceallaigh tighearna Ua Maine, Aongus Ua Dalaigh Saoi
fhir dána & tighe aoidheadh, Maghnus Mag Oirechtaigh taoiseach
Cloinne Tomaltaigh, Domhnall Ua Gradda taoiseach Cenel Dunghaile, & Dubhghall mac Ruaidhri, tighearna Innsi Gall & Airir Gaoidheal do
écc. Muiris Ruadh Mac Gearailt do bháthadh for muir go lucht
luingi imaille ris ag toidhecht ó Shaxaibh. Ionnsaighidh do tabhairt d'Aodh Ua Concobhair for Gallaibh go h-Ath Luain. Na Goill do tocht i n-a coinne gusna Feadhaibh, tachor do cur eatorra, briseadh for Gallaib, & sochaidhe díbh do marbhadh. Donn mac Taidhg Uí Mannacháin, & deichneabhar
dá muintir do marbadh do Tadhg Ua Fhlannaccáin & do
Giolla Criost Ua Birn. Feargal Ua Maoil Muaidh taoiseach Fear c-Ceall, & Maoil Seachlainn
Mag Cochlain do marbhadh la Gallaibh. Aenghus Ua Maoil Fhoghmair do mharbhadh la h-Uibh Muireadhaigh i n-dioghail a c-cind fhine.
Annal AOIS CRIOST, 1269. Aois Criost, míle, da chéd, Sescat, a
naoí. Dauith Ua Bragain espucc Clochair do écc, & a adhnacul i
mainistir Melifoint uair ba manach da manchaibh é. Tadhg mac Nell mic Muireadhaigh Ui Concobhair do marbhadh i n-Oil Finn d'ócclách do muintir a bhrathar fén, & an
t-í do-rinne an gniomh-sin do tuitim inn. Iomur Ua Birn ócclach & lainfhear grada Aodha Uí
Concobhair do chor an t-saoghail de as lár a cloinne & a
chonáich, & dul go mainisdir Rosa Comáin dó, gur caith an seal baoí roime da saoghal edir braithribh .S. Domenic Brian mac Domhnaill Duibh Ui Eaghra do marbhadh do Gallaibh i
Slicceach. Ben Midhe inghean Toirrdhealbhaigh meic Ruaidhri, ben Maol
Muire Meic Suibhne, Seaffraigh mac Domhnaill Clannaigh Meic Giolla
Patraicc tighearna Slebhe Bladhma, &
Aodh Ua Fionnachta Saoí
tiompánoigh do écc. Echmilidh Mac Airtén do marbhadh d'Ua Anluain. Domnall Ua Fearghoil, & Aodh a mac, cáraid degheinigh
derlaigtheacht do mharbhadh do Giolla na Naomh Ua
Ferghail & do Ghallaibh. Cristina inghean Uí Neachtain ben Diarmada Midhigh
Meic Diarmata, ben dob'ferr eneach & ionnracus don
cineadh dá m-baoí, & as mó do chuir dá
comaoin ar an Ord Liath do écc iar m-buaidh n-aithrighe. Caislén Sliccigh do denamh la mac Muiris Meic Gearailt iar
n-a bhriseadh d'Aodh Ua Concobhair & d'Ua Domhnaill roime-sin.
Caislén Rosa Comáin do denamh la Roibert Defort
iusdís na h-Erionn, & as eadh fo dera a denam, Aodh Ua Concobhair Ri Connacht do beth easslan, ionnus nar tualaing tachar no teaccbhail do tabairt do Gallaibh, na toirmescc do chor ar an c-caislén do denamh. Connachtaigh do beith i n-a c-cedibh creach (go h-erghi dosamh doridhise) fo cosaibh Gall. Flaithbertach Ua Maoil Fhíona taoiseach leithe
Calraighe Mhaighe h-Éleóg do marbhadh dó
Ghaibhtheacháin dó lethtaoiseach
oile.
Annal AOIS CRIOST, 1270. Aois Criost, míle, da chéd,
seachtmogat. Maol Pattraicc Ua Scandail airdespucc Aird Macha do dul do
láthair Righ Saxan. An Rí; da glacadh go h-onórach, & toidhecht tar a ais dó imaille re mor
chumachtaibh. Coccadh mor edir Ua c-Concobhair & iarla Uladh Uater a
Búrc, gur thionóil an t-iarla maithe Gall Ereann im an
n-giusdis, & a rann Gaoideal
archena go Connachtaib go riachtadar Ros Comáin an ced
adhaig, Oil Finn an dara h-adhaigh, aissidh go Port Lecce. Gabhaid
sosadh & saorlongport ann an oidhche-sin. Tiaghaid d'aon chomairle ar a bharach i n-Áth Caradh Conaill tar Sionainn soir. Baoí Ri Connacht 'mun am-sin uathadh do maithibh a muintire i Moigh Nise ar cionn na n-Gall, & do an an giusdis & beccán don t-sluagh Ghall allaniar do Sionainn ga n-urnaidhe. Iar n-dul don iarla tar Ath Caradh Conaill ro erghiodar uathadh do muintir Uí Concobhair do na Gallaibh i c-Coilltibh Conmaicne go n-dearnsad marbhadh orra. Lodar iaram go Mag Nise gur gabsad foslongport ann i n-oidhchi-sin. Do-gniad do comairle re 'roile ainn-sídhe, síth do denamh lé Rígh Connacht, & dearbhrathoir an iarla (Uilliam Óg mac Riocaird mic Uilliam Concuir) do chor ar láimh muintire Uí Concobhair an c-cein do beth sé fén i t-tigh an iarla ag snadhmadh na siodha. Do-gnither samhlaidh. Acht cena do
gabsad muintir Ui Concobhair dearbrathoir an iarla fo cedóir, & ro mharbhsad Seaan Dolifín go n-a mac. Feargaigthear an t-iarla
iar na clos-sin dó. Rucc as an adhaigh-sin go h-imshníomhach athtuirseach. Erccis i muichdeadhoil na maidne ar
a bhárach go n-a Gallaibh & Gaoidhealaibh ceangailte coirighthe i n-a timcheal, & gluaisid do saighidh Ui Concobhair go rangadar Ath an Chip. Do gebhid Toirrdhealbhach Ua Briain chuca aghaidh i n-aghaidh
annsin, & é ag tocht i c-commbáidh Uí Concobhair.
Do-beir an t-iarla fén a aghaidh ar Toirrdhealbhach, & ro
cuimhnigh a eccraides dó go t-torchair Toirrdhealbhach
lais fo cedoir. Dala Connacht tra rucsad orra dochom an atha don dul-sin ionnus gur bhrúchtdhoirtsiod i n-a c-ceann do chois & d'each gur bhriseador for a t-tosach, & gur chuirsiod a n-deireadh as a n-ionat dá n-aimhdeóin. Marbhtar naonbhar do maithibh a Ridireadh don iarraidh-si a t-timceal an Átha imaille re
Riocard
na Coilleadh, & re Seaan Buitelér, gan áiremh ar a
t-torcradar díobh edir maith & saith uatha so amach.
Dírimh bheós na h-édála do benadh
dibh d'arm, d'édeadh, & d'eachaibh, & c. Marbtar dearbrathair
an Iarla (.i. Uilliam Ócc) iar sin lá h-Ua c-Concobair a n-eraic mic Uí Briain do marbhadh don Iarla. Caislén Atha Anguili, caislén Slebi Lugha & caislen
Cille Calman do leaccadh d'Ua Concobhair. Ros Comain, Rinn
Dúin & Uillinn Uanach do loscadh lais beós. Brian Ruadh Ua Briain d'iompúdh for Gallaibh. Airgthi
aidble do dénamh dó orra, & caislén Cláir
Átha Dá Caradh do gabháil dó. Creacha móra do dénamh don iarla & do Gallaibh Connacht i t-Tír n-Oilealla ar muintir Aodha Uí
Concobhair, & Dauith Cuisin do marbhadh don dul-sin. Mac Murchaidh Carraigh Ui Fhergail, beithir ar
bheodhacht, onchú ar engnamh do marbhadh la
Gallaibh. Tanaidhe Mór mac Duinnín mic Nédhe mic Conaing
Bhuidhe Uí Maoil Conaire d'oirdneadh i n-ardollamhnacht
Connacht, & foircionn do dhul for ollamhnacht an Dubh Shúiligh
Ui Maoil Conaire & Dunlaing Uí Maoil Conaire. Slicceach do losccadh la h-Ua n-Domhnaill, & lá Cenel
Conaill & mac Breallaigh an Chairn Uí Maoil Bhrénainn
do mharbhadh don turus-sin. Cristina inghen Uí Neachtain ben Diarmada
Midhigh Meic Diarmada do
écc, Ben ro budh maith deirc & oineach, & do-rad almsana
iomda don ord Liath.
Annal AOIS CRIOST, 1271. Aois Criost míle, da chéd, seachtmogat
a h-aon. Siomon Macc Raith deccanach Arda Carna do écc. Uater a Búrc iarla Uladh, & tighearna Gall Connacht do
écc i c-caislén na Gaillmhe iar m-buaidh n-aithrighe do galar aithgearr. Tomas Mac Muiris do écc i m-Baile Locha Meascca. Iomar Ua Birn lainfhear gradha Aodha Ui Concobair do écc i
Ros Comáin iar m-buaidh n-aithrighe, & a adhnacul
innte. Aodh Ua Concobhair mac Comorba Comáin do marbadh do Tomás Buitelér ag Muine Inghine Crechain. Domhnall Ua Floinn do marbhadh do mac Robín Laigles isin ló cedna i c-cionn uachtarach Sruthra. Mathgamhain Ua Concobhair do marbhadh do Gallaibh Dúin
Móir. Niocol mac Seaain Uerdún tighearna Óirghiall do marbhadh lá Seaffraidh Ua bh-Fearghail. Concobhar mac Tighearnáin Ui Concobhair do marbhadh la Maoil
Seachluinn mac Airt Uí Ruairc & la Cloinn
Fearmuighe. Caislén Tighe Templa, caislén Sliccigh, & caislen Atha
Liacc do briseadh d'Aodh Ua Concobair. Aodh mac Néill Uí Dhubhda do
écc.
AOIS CRIOST, 1272. Aois Criost, míle, da chéd, sechtmogat
a dó. Henri Buitelér tighearna Umhaill, & Hoitse Medbric do marbhadh do Cathal mac Concobhair Ruaidh, & do Cloinn Muircertaigh Ui Concobhair. Caislén Rosa Comáin do briseadh do righ Connacht, Aodh Ua Concobhair. Tadhg Dall mac Aodha mic Cathail Croibdeirg do écc, & ba h-é-sidhe adbhar righ dob'ferr da cineadh no gur dallsad
Muintir Raighilligh é. Iamas Dodalaigh iusdis na h-Ereann do marbhadh d'Ua Broin, & do
Connachtaibh. Muirgios mac Donnchaidh mic Tomaltaigh Uí Maoil Ruanaidh,
Saoi enigh, & engnamha a chineadh, do écc i l-longport Uí Domhnaill i Murbach, & a tabairt go Mainistir na Buille dá adhnacul. Donnchadh mac Giolla na Naomh Még Samhradháin do
mharbhadh dá derbrathair Tomas. Riocard Diuid an barún do buaisle do Gallaibh d'
écc. An Midhe do losccadh go Granaird d'Aodh Ua Concobair. Ath Luain do
losccadh lais bheós, & a droichead do bhriseadh. O Domhnaill (Domhnall Ócc) do tionol ethar & bhád for Loch Eirne, & aissidhe for Loch Uachtair.
Maithesa & edala na tíre i n-a thimchell (battar for
innsib an locha-sin) do bein eisdibh, & a n-orccain lais co m-battar ar a
chumus. Tren & treisi do ghabháil dó In gach
maighin i n-a c-comhfochroibh don chur-sin. An céd Éduard do rioghadh os Saxaibh .16. Nouember.
Annal AOIS CRIOST, 1273. Aois Criost, mile, da chéd seachtmogat, a
trí. Flann Ó Tighernaigh tigherna Cera do
marbhadh d'Ó Muiréadhaigh im thighernus
Cera tria neart Aodha mic Fedhlimidh Uí
Choncobhair. Concobhar Buide mac Amhlaoibh mic Airt Uí Ruairc tighearna Brefne do marbadh do cloinn Concobhair mic Tighearnáin Uí Concobhair, & do marbh-somh an mac dob'fearr dib-siom Tighearnán. Eochaidh Mag Mathgamhna tighearna Oirghiall, & Sochaidhe imaille
ris do marbadh d'Ua Anluain, & do Cenél n-Eoghain. Creach do denamh do Siurtán d' Exetra isin c-Corann. Uathadh
do rioghdamhnaibh Connacht do breith orra, aimhgliocus comhairle do
dénamh dóibh ar fhuráileamh coda da n-daosccorshluagh, gur marbadh Domhnall mac Donnchaidh mic Maghnusa,
Magnus mac Airt, Aireachtach Mac Aodhaccáin, Aodh Ua Birn, & sochaidhe oile. Morshluagh la Mac Muiris Meic Gerailt i t-Tuadhmhumhain gur
gabh braighdi & neart ar Ua m-Briain. Corbmac mac Diarmada mic Ruaidhri d'écc.
Domhnall Iorrais mac Maghnusa mic Muircertaigh Muimhnigh d'
ionnarbhadh a h-Umhall & a h-Iorrus. Ruaidhri Ua Flaithbertaigh d'ionnarbhadh a h-iarthar
Connacht. O Domhnaill (Domhnall Ócc) do chor slóigh lanmoir i
n-aoin ionad do maithibh Conallach, & do mhaithibh Connacht, & dol
dó i t-Tír n-Eocchain, & an tír do milleadh
lais. Domhnall Ó Cuinn leth toiseach na h-Aicidechta do mharbhadh la h-Ua n-Dubhthaigh.
Annal AOIS CRIOST, 1274. Aois Criost, mile, dá céd, seachtmogat,
a ceathoir. Aodh mac Fedhlimidh mic Catail Croibdeirg Ri Connacht, Rí
ro fholmhaigh, & ro fhasaigh Connachta ar Gallaibh & Gaoidhealaibh
bidís 'na aghaidh, Rí do-rad madhmanna mionca for h-Saxanchaibh, ro trasccair a c-cúirti & a c-caislén, ro
mudhaigh a c-curadha & a c-caithmilidh, Rí ro gabh braighdi Ua m-Briúin & catha Aedha Find, Ri bá mó gráin & cosccar, eneach & oirdercus, fear millte & leasoighthi Ereann e-sidhe, a écc iar m-buaidh n-aithrighi Dia Dardaoin ar aoí laithe, & an tres la do Samhradh e-sidhe. Eoghan mac Ruaidhri mic Aodha mic Cathail Croibhdeirg do rioghadh i n-a ionat, & nocha raibe acht én ráithi isin ríghe an tan ro marbsat a derbhfine fesin e, .i. Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh mic Aodha Ui Concobhair i t-tempall Bráthar Rosa Comáin, & Aodh mac Cathail Doill
mic Aodha mic Cathail Croibhdheirg do rioghadh do Connachtaibh, & nochar f-faide a righi-sidhé uair ní raibe acht
én coicdhís inte an tan do marbhadh é la Mag
Oirechtaigh, Tomaltach, & la h-Ua m-Birn, & Tadgh mac Toirrdhealbhaigh
mic Aodha mic Cathail Croibhdeirg do rioghadh uas Connachtaibh
iaramh. Tighearnan mac Aodha Uí Ruairc, tighearna Brefne, & Domhnall
mac Maghnusa mic Muircertaigh Muimhnigh, Saoi enigh, & engnamha Ereann uili d'ég. Giolla na Naomh mac Aodha mic Amlaoibh Uí Ferghail
tighearna na h-Anghaile, comhrur choimhéda enigh, & engnamha Cloinne Rudhraidhe, fear lan d'uaisli, & d'inntlecht go n-guaisbhertaibh for naimhdibh go c-caoines lé
cairdibh, do écc iar m-buaidh n-aithrighe. Maoileachlainn mac Amhlaoibh mic Airt Uí Ruairc tighearna
Dartraighi Cloinne Fearmuighe do marbadh la Concobhar mac Domhnaill
mic Neill Uí Ruairc. Tadhg mac Cearbhaill Buidhe Uí Dalaigh
ollamh Aodha Uí Concobhair lé dán d'ég. Domhnall Ócc mac Domhnaill mic Airt Uí Ruairc, & Cathal Mag Fhlannchaidh taoiseach Dartraighi do
écc. Ferghal Ó Caithniadh tighearna Iorrais do écc
i n-Ua Mic Caecháin.
Annal AOIS CRIOST, 1275. Aois Criost, míle, da chéd, sechtmogat,
a cúicc. Ua Laidigh espucc Cille h-Alaidh, & Cairpre Ua Scuapa espucc
Rátha Both i t-Tír Conaill do écc. Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh Uí Concobhair do
gabháil d'Ua Concobhair (Tadhg mac Toirrdhealbhaigh a
brathair). Ruaidhri d'elúdh iaramh, & Concobhar Ua h-Áinlighi da breith leis, Toraighecht do breith
forra, Concobhar Ua h-Áinlighi do marbhadh
dóibh. Tadhg mac Cathail Meic Diarmata d'arccain d'Ua
Conchobhair. Concobhar mac Feargail mic Donnchaidh mic Muircertaigh do
marbhadh da braithribh fein.
Art mac Cathail Riabhaigh Uí Ruairc tighearna Brefne do marbadh la Mag Fhionnbharr, la Gallaibh i n-Granard, ár a
muintire do cur. Maidhm mor for Gallaibh i n-Ultaibh go ráinicc da céd
each, dá céd ceann i n-áiremh díbh
a n-éccmais ar mudhaigheadh da n-daosccorshluagh. Tomas Mag Samhradhain do marbhadh la Cenél
Luacháin. Cenél Eocchain do thecht h-i t-Tír Conaill co ro
mhillsiot blodh mór don tír, Ó Domhnáill
(Domhnall Ócc) do thionol a mhuintire i n-a dhochom, a
lenmain go h-ucht Slebhe Truim go raeimhidh forra go f-farccaibhsiot ár daoine, eich iomdha, faidb, airm edeadha ag
Cenél c-Conaill don chur-sin.
Annal AOIS CRIOST, 1276 Aois Criost, míle, da céd, seachtmogat
a sé. Giolla an Coimdhe Ua Cerbhalláin epscop Tíre h-Eoccain d'ecc. Aodh Muimhneach mac Fedhlimidh mic Cathail Croibdeirg do toidhecht as In Mumhain i c-Connachtaibh. A dul iar sin i c-cenn Ui
Domhnaill. O Domhnaill do tocht lais go líon a tionóil
go h-Echenach, Ua Domhnaill d'iompúdh uaidh annsin, & Aodh d'fhuireach i c-Connachtaibh. Creach do denamh do cloinn Toirrdhealbhaigh ar mac Fedhlimidh, ar
cloinn Meic Diarmata, Giolla Criost Ua Maoil Brenainn do
marbhadh dóibh.
Creach do denamh do mac Fedhlimidh ar Cloinn Muirceartaigh,
Giolla na n-Aingeal Ua Con Roí do marbhadh do Cloinn
Muirceartaigh a t-tóraighecht a c-creichi. Creach do denamh do Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh ar Muintir
Nechtain, & iad-samh do tabhairt madhma fair, & do bhuain na creiche
dhe. Domhnall mac Nell mic Congalaigh Ui Ruairc (.i. Giolla an Ime), & sochaidhe oile do muintir Ruairc do marbhadh doibh. Giolla Criost Ua
Neachtain, do marbhadh do Ruaidhri mac Toirrdhelbhaigh iar
sin. Diarmaitt Mag Giolla Muire tighearna Leithe Cathail do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1277. Aois Criost, mile, dá céd, sechtmogat
a seacht. Braon Ua Maoil Moichéirghi ab Cenannois do
écc. Brian Ruadh Ua Briain tighearna Tuadhmuman do gabhail i meabhail
do mac iarla Claire. A tharraing edir eachaibh as a h-aithli iar n-denamh cairdis Criost re 'roile doibh roimhe-sin, & do tabairt clocc & mionn da cele imma c-caradradh do comall. Giolla Criost Ua Birn fear gradha Aodha Ui Concobhair do marbhadh
don Giolla Ruadh mac Lochlainn Ui Concobhair. Giolla na Naomh Ua Birn
do écc iar n-aithrighe. Caislen Rosa Comain do leaccadh d'Aodh mac Fedhlimidh (.i. Aodh
Muimhneach) go c-Connachtaibh imme, & do Domhnall Ua
Domhnaill.
Creach mór do denamh do Teallach Echdhach for Cenel Luacháin a n-Glionn Da Duile dar marbhsat Concobhar Mag
Dorchaidhe & sochaidh immaille ris.
Annal AOIS CRIOSD, 1278. Aois Criosd, mile, dá chéd,
seachtmhoghad, a h-ochtt. Tomás Ua Cuinn espucc Chluana Mic Nóis do écc. Flaithbhertach Ua Daimhin ticcerna Fer Manach
d'écc. Tadcc mac Toirrdhealbhaigh mic Aodha mic Cathail Croibhdeirg Rí Connacht do mharbhadh la cloinn Cathail Meic Diarmada. Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh Ui Concobhair do marbhadh la Giollu
Criosd Mág Fhlannchaidh, & la Dartraicchibh ar bord Droma
Cliabh, & an Pearsún Riabhach mac Ticchernáin
Uí Concobhair, & sochaidhe oile nách airimhther
sonn. Donnchadh, Fergal, & Giollu Criosd tri meic Muirgesa meic Donnchaid mic Tomaltaigh do marbhadh la Tadhcc mac Domhnaill Iorrais. Maidhm Cuince do thabhairt do Donnchadh mac Briain Ruaidh & do cloinn oile Uí Briain ar mac iarla Claire gur loisccsed teampal Cuince for a muintir & go t-tuccsat ar diairmhe forra edir losccadh & marbhadh. Tomaltach Macc Oireachtaigh Riogh-thaoiseach Shil Muireadhaigh do marbhadh lasna Tuathaibh.
Aodh Muimhneach mac Fedhlimidh do gabhail Righe
Connacht. Iomaireag do thabhairt do Bhrian Ua n-Dubhda, & do Art na c-Capall Ua n-Eghra tigerna Luighne, do Cloinn Fheórais, gur ro sraoineadh for Cloinn Fheorais, & ro marbhadh dias mac Mhaoilir Mhóir, & Conchobhar Ruadh Mac Feórais, & aroile cénmóthát.
Annal AOIS CRIOSD, 1279. Aois Criost, mile, dá céd,
seachdmhoghad, a naoí. Tomaltach mac Toirrdhelbhaigh mic Maoil Seachloinn Ui Conchobair
airdespucc Tuama Saoi Eirenn uile, i n-eaccna, i n-eólus & i n-deserc do écc iar m-buaidh n-aithricche. Giolla an Choimdedh Ó Cerbhalláin epspoc
Thíre h-Eoghain do écc. Concobhor mac Diarmada mic Maghnusa Uí Concobhair do
marbhadh. Murchadh Ó Neachtain do mharbhadh do Domhnall Ó
Neachtain & comrac d'fhoccra do Roiberd Ua Neachtain
derbhrathair Murchaidh ar Domhnall & Roiberd do marbhadh
leiss iar sin. Domhnall mac Giollu Criost Uí Neachtain do marbhadh la h-Aodh Ó c-Coin Cenainn. Maol Seachloinn mac Toirrdhelbhaigh do mharbhadh. Giolla Íosa Mór Mac Fhirbisigh
ollamh Ua f-Fiachrach
i senchus do écc.
Annal AOIS CRIOSD, 1280. Aois Criosd, mile, dá chéd,
ochtmhoghat. Seaan Ua Laidhigh easpocc Cille h-Aladh, & Matha mac Maghnusa Uí Conchobhair abb na Buille do écc. Imressain do eirge edir Aodh Mhuimhneach mac Fedhlimidh
mic Cathail Croibhdeirg Ri Connacht & clann Muircertaigh Muimhnigh Ui Concobhair. Aodh Muimhneach do mharbhadh dhoibh i c-coill
i n-Daingin & Maoil Seachlainn mac Maghnusa do gabhail an la
cedna riu. Ua Domhnaill da fhuaslacadh uatha. Ceithri
ced bó & fiche each as edh fuairsiod ass. Cathal mac Conchobhair Ruaidh mic Muircertaigh Muimhnigh mic
Toirrdhealbhaigh Móir Uí Concobhair do rioghadh do
Connachtaibh iar sin. Maoil Seachlainn Ó Gairmleadhaigh toiseach Cenél Moáin, & Concobhor Ua Gairmleadhaigh do thuitim le Teallach Modharáin.
Annal AOIS CRIOSD, 1281. Aois Criosd, mile, da chéd, ochtmoghat a h-oén. Tadhg mac Cathail Meic Diarmada ticcherna Moighe Luircc, Saoí i n-eneach i n-engnamh & i n-uaisle do
écc. Cath Disirt Da Chrioch edir Cenel c-Conaill & Cenel Eoghain. Aodh
Buidhi mac Domhnaill Óicc mic Aodha Méth mic Aoda risa
raitti an Macaomh Toinleascc & Goill Uladh imaille ris don dara leth. Domhnall Óg Ua Domhnaill ticcherna Cenel c-Conaill, Fher Manach, Airgiall, urmoir Gaoidheal Uladh uile & Connacht
achd madh beacc & na Brefne uile don leth araill. Ro mheabhaidh
tra an cath-so for Cenel c-Conaill. Ro marbhadh Domhnall Ua Domhnaill
ann .i. an t-aen-Gaoidheal dob'ferr eneach, engnamh,
aireachus & uaisle do Ghaoidhealaibh Ereann isin aimsir-sin.
Fechemh coitcionn iarthair Eorpo uile e-sidhe & a adhnacul
mainisdir na m-Brathor i n-Doire Colaim Cille iar m-breith
buadha gacha maithessa dhó gó sin. At iatt ann-so
an luchd rob ferr dar marbhadh i n-a fhochair Maol Ruanaidh Ua
Baoighill taoiseach na t-Tri t-Tuath, Eoghan mac Maoil Seachlainn mic
Domhnaill Móir Ui Dhomhnaill, Ceallach mac Giollu Brighde
Uí Baoighill an t-aen-taoiseach dob'ferr engnamh
& eneach d'exibh & d'ollamhnaibh boí i n-en aimsir
riss, Aindiless Ó Baoighill, Dubhgall a mhac-somh, Giollu
Criosd Mag Fhlannchaidh taoiseach Dartraicche, Domhnall Mac Gille
Fhinnén taoiseach Muinntiri Feodacháin, Enna Ó Gairmleadhaigh ardtaoiseach Cenel Moáin, Corbmac mac an Fhir
Leghinn Uí Domhnaill taoiseach Fanad, Giollu an Comdheadh Ua
Maol Duin taoiseach Luircc, Carmac mac Carmaic Ui Domhnaill, Giollu
na n-Ócc Mac Dail Le Docair, Maoil Seachloinn mac Nell Ui
Bhaoighill, Aindiles mac Muircertaigh Ui Domhnaill,
Maghnus Mac Cuinn, Giollu na Naemh Ua h-Eochaccáin,
Muirchertach Ua Flaithbertaigh, Muircertach Mac an
Ultoigh, Flaithbertach Macc Buidheachain & Sochaidhe oile do
macaibh ticchernadh & taoiseach nach airimhter
sonn. Aodh mac Domhnaill Oicc Ui Domhnaill d'oirdneadh i n-ionadh a
athar. Cath edir na Bairédchaibh & an Ciomsóccach gur
meabhaidh for Bairédchaibh. Ro marbhadh ann Uilliam
Bairéd, Adam Plemend, & Sochaidhe imaille riú. Badar tra
dias do Gaoidhealaibh ag congnamh lasan c-Ciomhsoccach isin c-cath-sa
ro dersccnaidh ar goil & ghaiscceadh luth & lamhach da m-baoi ann, Taichleach Ó Baoighill, & Taichleach Ó Dúbhda
iaid-sidhe. Aodh Muimhneach mac Toirrdhealbhaigh Uí Briain do
écc.
AOIS CRIOSD, 1282. Aois Criosd, míle, dá chéd,
ochtmoghat, a dó. Muirchertach Mac Murchadha Rí Laighen, & Art
Mac Murchadha a dherbhrathair do mharbhadh la
Gallaibh. Taichleach mac Maol Ruanaidh Uí Dhúbhda
ticcherna Ua f-Fiachrach, aon dob'ferr eneach & ionnsaicchidh da chineadh i n-a aimsir do mharbhadh la h-Adam
Ciomhsócc ar Traicch Eothaile. Lassairfhiona inghen Cathail Croibhdeirg Uí
Concobhair ben Domhnaill Móir Uí Domhnaill & mathair Domhnaill Óicc, baincenn ban
Leithe Cuinn i-sidhe do écc. Matha Ua Raghallaigh ticcherna Muinntiri Maoil Mordha, & Giollu Iosu Macc Ticchernáin do n-goirthi Giollu Iosu Mór taoiseach Tellaigh Dunchadha d'ég. Cathal mac Giollu na Naemh Ui Fhergail ticcherna
na h-Angaile do écc, i
n-Innis Cuan for abhainn Cluain Lis Béce Mic Connla. Seafraidh
mac Giollu na Naemh Ui Fhergail do ghabhail
ticchernaiss na h-Angaile da és.
Annal AOIS CRIOSD, 1283. Aois Criosd, míle, da chéd, ochdmhogad,
a trí. Aodh Buidhe O Nell ticcherna Cenel Eoghain, fecce enigh & ghaisccidh Gaoidheal, aon-rogha an Tuaisccirt ar thiodhnacal
sett & maoine, fer ba moa gráin & cosccar da
cenél i n-a aimsir. Ba rioghdhamhna diongbhala d'Eirinn
e-ssidhe, do mharbhadh la Mag Mathghamhna, Brian, & la h-Airghiallabibh
& la Giollu Iosu Ruadh mac Domhnaill Ui Raghallaigh. Tadhg mac Domhnaill Iorrais Uí Chonchobhair do lot la
Luighnibh & a thairbirt do Chathal Ó Choncobhair & a
écc iar sin do bithin a luit. Ath Cliáth & Teampall Criosd do losccadh.
Annal AOIS CRIOST, 1284. Aois Criosd, mile, dá chéd,
ochtmocchatt, a ceathair. Muiris Ua Concobhair epscop Oile Finn d'écc, & Amhlaoibh
Ua Tomaltaigh do oirdneadh i n-a ionadh & a écc iar t-tain.
Giolla Iosa mac an Liathanaigh Ui Choncobhair Abb Oilen na
Trinóide ar Loch Cé (d'ord Permonstra) do togha i n-epspocóidecht Oile Finn iar sin.
Donnchadh Ua Briain tighearna Thuadhmhumhan do mharbhadh la
Toirrdhealbhach ua m-Briain. Dubhgall mac Maghnusa Ui Bhaoighill taoiseach Cloiche Chinn
Fhaoladh do mharbhadh do mhuintir Ui Mhaoil Ghaoithe. Mac na h-Oidhche Mag Dorchaidhe taoíseach Cheinel Luachain
(no Duachain) do écc. Siomand d' Exetra do mharbhadh la Brian Ua f-Floinn, & la da mac Ui
Fhlannagáin, Diarmaitt, & Maoileachloinn. Coccadh & esaonta d'
éirghe h-i c-Connachttaibh tresan marbhadh-sin. Creacha
móra do denomh do Ghallaibh as a h-aithle & a n-aiseg co h-iomlán do mhuintir Oilén na
Trinóide, & do mhanchaibh Mainistre na Buille. Caislén Cille Colmáin do leaccadh la Cathal mac
Concobhair Ruaidh (Ri Connacht). Dún Mór do losccadh la Fiachra Ua f-Floinn.
Annal AOIS CRIOST, 1285. Aois Criost, mile, da chéd, ochtmhocchat, a
cúicc. Siomón Ó Ruairc epscop na Breifne d'écc. Ruaidhri Ua Gadhra tighearna Slebe Lugha do mharbhadh la Mac
Feorais for Loch Uí Ghadhra. Muiris Maol Mac Gerailt do écc.
Enri Mac Giolla Fhindéin do écc. Maidhm do thabhairt do Maghnus Ua c-Concobhair ar Adam
Ciomhsócc & ar Ghallaibh iarthair Connacht ag Eass Dara
dú inar marbhaitt daoíne iomdha & inar gabhadh Coilin
Ciomhsócc derbrathair Adaim. Maidhm do thabairt do Pilib Mac Goisdelbhaigh ar mhuintir Maghnusa
Uí Choncobhair ar Sliabh Gamh dú In ro marbhadh
sochaidhe do muintir Maghnusa.
Annal AOIS CRIOST, 1286. Aois Criost, mile, da ched, ochttmhocchatt, a
sé. Sloigheadh mór la h-Iarla Uladh i c-Connachtaibh gur ro
milleadh moran do mhainistribh & do cheallaibh seachnón
Connacht lais. Ro ghabh neart In gach
conair dar ghabh, & ro ghabh braighde Connacht uile. Rug iaram
Connachtaigh lais gur ro ghabh braighde Conaill & Eoghain. Ro
aithrígh Domhnall mac Briain Uí Néill, & tug
tighearnus do Niall Chúlánach. Pilib Mac Goisdealbhaigh do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1287. Aois Criost, mile, da chéd, ochttmhoccat, a
seacht. Floirent Ó Gibelláin airchideochain Oile Finn feallsamh toghaidhe do écc. Giolla na n-Ócc Ó Mannachain tigherna na t-Trí t-Tuath do écc. Diarmaitt Midheach mac Diarmada mic Muirgiusa mic Cathail Meic
Diarmada, tighearna Shil Mhaoíl Ruain, fer ba ferr,
ba sine, & ba h-uaisle da chineadh do écc. Maol Seachnaill mac Tomaltaigh Meg Oirechtaigh do mharbhadh la
Toirrdhealbhach mac Eoghain Ui Choncobhair i n-diogal a athar do
tregeadh don Tomoltach remráite. Adam Ciomhsócc, Bean Mhumhan ingen Uí
Chatáin, & Domhnall Ó h-Áinlighe
taoíseach Cenel Dobtha do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1288. Aois Criost, mile, da chéd, ochttmhoccat a h-ochtt. Stephan airdeapscob
Tuama
do gualann d'écc. Michael Mac an t-Saoir epscop Clochair do écc. Maghnus mac Concobhair Ruaidh Uí Concobhair (imaille re n-a
b-fuair do Chonnachtaibh, do Uibh Briuin, & do Conmhaicnibh) do thocht co h-Áth Slisean du
i raibhe a dearbhathair (Ri Connacht) co n-a sochraide. Tachur do cur etorra leth ar leth. Cathal do ghabhail lais iar maidhm for a mhuintir, & righe Connacht do ghabail an eiccin do Mhaghnus annsin & a derbhbhrathair do aithrioghadh. Teach do ghabhail ar an Maghnus remraitte do Toirrdhealbhach mac Eoghain Ui
Choncobhair isin Ross Mhór, & Magnus do lot ann, & Niall Gealbuidhe Ó Concobhair do lot bheos. Raghnall Mag Raghnaill taoiseach Mhuintire h-Eolais do marbhadh an tan-sin d'oen urchur soighde. Slóigheadh
la Maghnus Ó c-Concobhair as a h-aithle iar n-a leighius i
Siol Muiredaigh gur ghabh a neart, & a m-braighde. Sloigeadh lasan Iarla Ruadh, Risderd mac Uater Iarla Uladh mic
Riocaird mic Uilliam Conquerer d'ionnsaighidh Connacht go riacht go
Ross Commáin mar i m-baoi Maghnus mac Concobhair Ruaidh Ri Connacht, Mac Gerailt & muinter an righ gur tionoilsed uile ara chenn, & grennaighid
an t-iarla fa theacht seacha-sin. Gonadh í comhairle do-ronadh lasan iarla an tír d'faccbháil, & a sluacch do scaoileadh
iaramh.
Annal AOIS CRIOSD, 1289. Aois Criosd, mile, da chéd, ochdmhoghad, a
naoí. Miles, espocc Conmaicne, .i. an Gaill-easpucc & Siomon Ua Finnachta aircinneach Oile Finn do écc.
Matha Ó Sccingín aird-Shenchaidh Erenn
do écc. Tadhcc Ó Flannagáin taoiseach Cloinne Cathail do
écc. Sloicchedh la Riocard Diuid, la Gallaibh na Midhe & la Maghnus Ua c-Concobhair Ri Connacht do shaighidh Uí Maoil Seachloinn. O Maoil Seachlainn do thionol i n-a n-aghaidh co rainicc Crois Shliabh co n-a muinntir i c-comhfhochraibh doibh-siomh. Ferthar iomaireacc etorra. Ro marbhadh Riocard Diuid ann
.i. an barún mor co n-a braithribh & Siecus Ó
Ceallaigh. Fiachra Ó Floinn taoiseach Shil Maoil Ruain, fer ba
ferr eneach & engnamh do thoiseachaibh Connacht do dul do dhenamh clemhnusa le Gallaibh & a marbhadh i meabhail la
mac Riocaid Finn Búrc, la Mac Uilliam & la Mac
Feoraiss. Sloiccheadh mor la Mac Feorais & la Gallaibh i l-Laighnibh docum an Chalbhaigh Uí Concobhair. Ro feachadh cath etorra. Maittear for Gallaié. Maoilir d' Exetra do marbhadh don dul-sin
& Sochaidhe oile do Ghallaibh imaille le h-iomat each & édala
do bhuain diobh.
Annal AOIS CRIOSD, 1290. Aois Criosd, mile, da chétt,
nóchatt. O Sédacháin espucc Cille Mic Duaich do
écc. Cairpri Ó Maoileachloinn Ri Midhe an macaomh bo
moirghniomhaighe i n-Erinn i n-a aimsir do mharbhadh la Mag
Cochláin. Sloiccedh la Domhnall mac Briain Uí Nell i c-Cenel n-Eoghain gur chuir Niall Culánach Ó Nell ar eccin esde & ticchernus Chenél n-Eoghain do gabháil dó
fen a los a lamh. Aodh mac Domhnaill Óicc Uí Dhomhnaill d'aithrioghadh
da derbhrathair fén Toirrdhealbhach Ua Domhnaill tre
chumhachtaibh chinidh a mathor, .i. Cloinni Domhnaill & Ghallócclach iomdha ele & ticchernus do gabáil do fén ar éccin.
Annal AOIS CRIOSD, 1291. Aois Criosd, mile, dá chéd, nochatt, a
h-aon. Edru Maccrath abb mainisdreach na Trinoide for Loch Cé do écc. Toirrdhealbhach mac Eoghain Ui Concobhair aoinfher ba
mó eneach, engnamh & cosccar re a linn i n-Erinn do
marbhadh la Niall n-Gealbuidhe Ó c-Concobhair.
Conchobhor Ó Dubhda (.i. Concobhar Con Allach)
ticcherna Ua f-Fiachrach do bathadh ar an Sionainn. Conghalach Macc Eochaccain taoisech Chenél f-Fiachach do
écc. Sloicchedh la Riocard Burc iarla Uladh da n-goirthi an t-Iarla Ruadh i t-Tír n-Eoghain dár aithrígh-sé Domhnall mac Briain Uí Nell, & Niall Culánach
Ó Nell d'oirdneadh dó iar f-faccbháil na
tíre iar sin don iarla. Marbthor Niall Culanách la
Domhnall Ua Nell. Gidheadh nir shoinmheach do Dhomhnall an gniomh-sin,
uair do h-oirdneadh Brian mac Aodha Buide Ui Nell a h-ucht an iarla
chedna le Mac Mairtin & le Mac Eóin, & ro diochuireadh e-siomh
a Tír Eoghain. Sluaicchedh lasan Iarla i t-Tir Conaill dochum
Thoirrdhealbhaigh mic Domhnaill Óig, gur aircc an tír
edir cill & tuaith. Rainicc iar sin go h-Oil Finn i c-Connachdaibh & tuccsat Connachdaigh i m-braighde do. Comhthoccbhail do dhenamh do Cathal Ó Concobhair, do
Niall Gelbhuidhe & do lucht a c-commbadha edir Ghallaibh & Gaoidhealaibh d'aithrioghadh Maghnusa. Iomaireacc do thabhairt doibh
dia 'roile i c-Cúil Maíle. Cathal do lot, Murchadh mac
Taidhg do mharbhadh & Sochaidhi nach airimhther. Maidhm for
Maghnus dana & é fén do dul as fo
laimh iar m-bén moráin dia eachaibh dhe. Creacha
móra do dhenamh i c-Cairpri do muinntir Cathail Uí
Chonchobhair & Nell Ghealbhuidhe iar n-guin Cathail. Dala Maghnusa Ui
Chonchobhair tra iar t-tocht do Shiol Muireadhaigh dia aos gradha
budhén & do Ghallaibh Rosa Commáin i n-a fhoirithin ar a
bharach iarsan maidhm do-cuaidh inairchis na c-creach go t-tarla na
c-cenn é ar Sraith an Fheráin & ar an Aonach. Na creacha do bhuain díobh annsin & Niall do dul ass a n-iort a
ghaisccidh & a esiomail. Tomás Mac Goisdealbhaigh do mharbhadh,
a bhrathair Dauit Mac Goisdealbhaigh do gabhail & a marbhadh i n-a
braighdenus. Moran oile don t-sluacch bhéos edir Gallaibh
& Ghaoidhealaibh do marbhadh & do mudhughadh. Tocht do Niall isin tir
iar sin ar sith & a fherann fén do thabhairt dó.
Do-ronadh edarchosaoid mor & ionnlach adbhal etorra doridhisi go
ro fhóbair Niall an tir d'faccbháil. Brian Ó Floinn ticcherna Ua t-Tuirtre do écc.
Creach mhór do dhenamh do Maghnus Ó Choncobair ar
Niall Gealbuidhe. Aodh Ó Follamhain do marbhadh no do ecc.
AOIS CRIOSD, 1292. Aois Criosd, mile, da chéd, nochatt, a
dó. Aindiless Ó Dochartaigh taoiseach Arda Modair, fear enigh choitcinn & Donnchadh mac Eoghain Ui Chonchobhair do
écc. Somhairle Ua Gairmleadhaigh do mharbhadh la h-Ua Nell. Niall Gealbuidhe Ó Concobhair do marbhadh do Tadhg mac
Aindriasa Ui Concobhair & do Tuathal mac
Muircertaigh. Mag Cochláin ticcherna Dealbhna Moire do mharbhadh do Shifin Mac Fheorais tre fhurailem an Iarla. Congalach Ó Ceallaigh ticcerna Bregh do écc.
Sloiccheadh lasan Iarla Ruadh for Maghnus Ua c-Concobhair go rainicc go Ross Comáin, & ro imthigh gan braighde gan neart don turus-sin, go ro len Maghnus an t-Iarla Ruadh go Míliuc
go t-tard a oighreir
n-dó.
Annal AOIS CRIOST, 1293 Aois Criost, mile, da ced, nochat, a
trí. Florint O Cerbhalláin espocc Doire d' écc. Taisi Patraig, Coluim Cille, & Brigde do fhoillsiuccadh do Niocol
Mac
Maoil Isu (comarba Patraicc) do beith i Sabhall, a t-tóccbháil lais, Ferta móra & miorbaile do
denamh dóibh iaramh & a c-cur i Sccrín iar n-a cumdach
go h-onorach as a h-aithle. Murchadh O Maoilechlainn Ri Midhe d'ecc. Magnas Ó Conchobhair Rí Connacht, fer cogthach
conghalach bá moa gráin gaiscceadh, & rún oinigh
do Ghaoidhelaibh Ereann i n-a aimsir d'écc, iar m-beith
ráithe i n-galar do, & Aodh mac Eoghain do righadh i n-a ionadh tria neart an Iustis, & an deachmadh lá iar n-a oirdneadh, ro
gabhadh ei-sidhe la Mac Gearailt, & ro marbhadh .l. dia mhuintir, & ro
creachadh aroile dhíobh. Cathal Ó Conchobhair do marbhadh do Ruaidhri mac Donnchaidh
Riabhaigh. Cathal Ruadh Ó Concobhair do ghabhail righe Connacht iar n-gabhail Aodha mic Eoghain. A marbhadh a c-cionn raithe iar sin la
Ruaidhri mac Donnchaidh Riabhaigh Uí Concobhair. Aodh mac
Eoghain do lécceadh as a braigdenas iaramh, & ríghi Connacht do gabhail dó tre nert an Iustis & muintire an righ. A ghabhail do Mhac Gerailt i meabhail an
dechmadh lá iar n-a rioghadh. Creacha móra do dhénamh air, & caocca da muintir do mharbhadh. Fergal Ua Raighilligh ticcerna Muintire Maoil Mórdha d'ecc. Mor ingen Feidlimidh Ui Concobhair d'
écc.
Muircertach O Flannaccain tigerna, no taoiseach
Cloinne Cathail d'écc. Tuathal mac Muircertaigh Ui Concobhair do marbhadh la muintir
Eghra. Caislen Sliccigh do thabhairt do Seon Fitz Thomas, & Seon budhdein do dhol go Saxoibh.
Annal AOIS CRIOST, 1294. Aois Criost, mile, dha céd, nochat a
cethair. Creacha móra do dhenomh la h-Aedh mhac Eoghain ar Cloinn Muirchertaigh. Muircertach mac Maghnasa Uí Choncobhair adbhar
coiccedhaigh dob'fearr da chinedh do marbhadh do Tadhg
(.i. Tadhg Ua Concobhair) & do Domhnall mac Taidg. Maoileachlainn Ó Flannaccain taoiseach Cloinne Cathail do
marbhadh la Cathal mac Taidhcc Meic Diarmada ar sráid Sliccigh.
Cathal mac Taidg Meic Diarmada tighearna Moighe Luircc d'ecc iar sin, & Maol Ruanaidh mac Giolla Crist Meic Diarmada do ghabhail a
ionaid. Donnchadh Mac Con Snamha taoiseach Muintire Cionaoith,
Duarcán Mac Tighearnáin tigherna, no taoiseach
Theallaigh Dúnchadha, & Dearbhfail inghen Taidg mic
Cathail Meic Diarmata d'écc. Caislén Sliccigh do leccadh la h-Aodh mac Eoghain Uí
Concobhair. Riocard A Burc .i. an t-Iarla Ruadh do gabhail do Mhac
Gerailt. Buaidhreadh Ereann do theacht tremhit-sidhe.
Moircrech meabhla do denamh do Mac Gearailt & do Mhac
Feorais ar Chonnachtaibh. Aodh mac Eoghain do shamhlucchadh d'
aithrioghadh doibh. An tír do mhilledh, & gidhedh
nochar chuirset do nert uirre acht a comhbuaidhreadh
amhlaidh. Dauit Mac Giolla Arraith do mharbhadh do mhacaibh Domhnaill Duibh
Uí Eaghra. Domhnall Ua h-Eghra ticcherna Luighne do
écc. An t-Iarla do ghabháil la Mac Gearailt, & buaidhreadh Ereann uile do techt tresan n-gabháil-sin. Diarmaitt Ó Caemháin do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1295. Aois Criost, mile, da céd, nochat, a
cúig. An t-Iarla Ruadh do leiccen as a bhraighdenus do
Mhac Gearailt tre nert Righ Saxan, & braighde maithe da
chinedh fein do gabhail ass. Brian mac Aodha Buidhe Uí Neill ticcerna Chinel
Eoghain do mharbhadh do Domhnall mac Briain Uí Neill, & ár mór do chor ar Ghallaibh & ar Ghaoidhealaibh amaille
ris. Coimheirghe choccaidh i t-Tír Chonaill eidir Aodh mac
Domhnaill Óicc, & Toirrdhealbhach a dherbhrathair imon
tigernus gur milleadh móran don tír etorra
etir ecclais & thuaith. Toirrdhealbhach d'aithrioghadh iar sin, & a
athcor a Tír Chonaill i c-cenn Cenél Eoghain & Cloinne Domhnaill. Domhnall Ua Ceallaigh tigerna Ua Maine, aon ba glioca comairle i n-a aimsir d'écc i n-aibíd manaigh, & a
adhnacal i mainistir Chnuic Muaidhe. Mac Branáin (.i. Conn) taoisech Corcachlann d'écc.
Tomaltach Mac Branáin an taoíseach do-ronadh i n-a
ionad do marbhadh la Muintir Conalláin a n-díoghail a
n-athar do marbhadh lais-sium feacht riamh.
Caislén an Bhaile Nuí, & Caislén Moighe Brecroighe do leccadh la Seaffraidh O b-Ferghail, & caislen Mhuighe Dumha do legadh lais mar an c-cetna.
Annal AOIS CRIOST, 1296. Aois Criost, míle, da chéd, nochat, a
sé. Giolla Iosa Mac an Liathánaigh easpucc Oili Finn & Maol
Pedair Ó Duibhgennain aird-deochain na Breifne o
Dhruim Cliabh go Cenannus d'ecc. Aodh mac Eoghain Uí Concobhair d'aithrioghadh lá a
oirecht fein. Clann Mhuircertaigh do thabhairt i n-a
ionadh. A c-ceannus do tabhairt doibh do Choncobar Ruadh mac
Cathail, & a m-braighde. An tír uile eitir cill & tuaith do
milleadh tresan aithrioghadh-sin. Morsluaiccheadh do thionol im Aodh
Ó c-Concobhair do Ghallaibh & Gaoidhelaibh im Uilliam
Búrc, & im Tepóid A Búrc go t-tucc don tír
iatt go m-bátar ceithre laithe co n-a n-oidhchibh ga
milleadh & ga mór arccain etir crodh & arbhar. Teccait taoisigh
na tíre i n-a chenn iar sin, & rucc leis iad do
lathair an Iarla do denamh síthe riú. Dala Cloinne Muircertaigh tra ro loisccsiott & ro millsiott críoch
Cairpre uile, & do-chuaidhsiott fó a templaibh.
Gidhedh ro dhioghail Dia, Muire, & Colum Cille sa tempail
ro sháraighsiott-sin orra go h-athghoiritt as a h-aithle. Imthúsa na t-taoiseach remráite, iar n-gealladh doibh
oighreir Aodha do dhenamh ro thillsiott dia t-tighibh, & nír
ansat a m-bun a siothchána d'Aodh uair do
gabhsat le Cloin Muirchertaigh doridhisi. Aodh mac Eoghain do
thecht isna Tuathaibh annsin, Ó Ferghail & Macc Raghnaill
co n-a n-imircibh do thabhairt leis dó, techta do chor uaidh do
shaighidh Meic Diarmata & Uí Fhlannagáin, iad-somh d'iompódh ar Cloin Muircertaigh tar na h-oirechtoibh oile
annsin, & gabáil doibh le h-Aodh. Iar na clos-sin do Choncobhar
Ruadh tucc ionnsaighidh ar Mhac n-Diarmata go n-derna
fein & a combraithre crech fair. Mac Diarmata do dhol do
thóraigecht a creiche. Fechair iomairecc ettorra, go
t-torcair Concobar Ruadh, & gur gabhadh Lochlainn mac Conchobair, & Maghnus mac Tomaltaigh iar marbhadh Socraitte uatha leth for
leth, & a t-tabhairt do Mac Diarmata lais go h-Aodh. Aodh (.i.
Ó Concobhair) Ó Ferghail, Mac Diarmata, Mag
Raghnaill & na h-oirechta remhraite do denamh creiche dioghla ar
muintir Cloinn Muircertaigh an la cedna. Loclainn mac
Concobhair do dalladh iar sin & a écc i n-a othar. Sluaiccheadh la Righ Saxan i n-Albain go ro gabh nert
mór ar an c-crich-sin. Do battar maithe Gall Ereann ar an
sluaigeadh-sin, .i. Riocard A Burc, iarla Uladh, & Gerailt Mac
Gearailt, & Seon Fiz Thomas, & ro gabsat for milleadh Alban eitir
thuaith & eacclais. Ro milleadh leo dana Mainestir brathar baoí
isin c-crich, & ro trasgairset go talmhain conar
fagaibhset cloch for cloich for a h-áit iar marbhadh
druinge dia h-aos graidh, do mhnaibh, & do dhaoinibh nar bho h-inechta
itir.
Annal AOIS CRIOST, 1297. Aois Criost, míle, da céd, nochat, a
seachtt. Maoil Sechlainn Mac Briain abb na Buille do thogha dochum espuccoide Aile Finn, & Marian Ó Donnabhair d'ord .S. Dominic
do thogha ria Maoileachlainn & a n-dol araon don Roimh, & Maoilechlainn d'écc.
Enri Macc Oirechtaigh easpucc Condere d'écc, & a adhnacal
i mainistir Droichit Átha. Manach e-sidhe. Uilliam Ó Dubhtoigh espucc Cluana Fearta do thuitim dia each, & a ecc dia bithin. Concobhar mac Taichligh Meic Diarmata tigerna Moighe Luircc & Airtigh, fer roba ferr troid, & tachar, goil, & gaiscceadh, ionnsaighidh, & anadh, díon, & tearmonn, firinne & flaithemhnus i n-a comhaimsir d'écc, & a adhnacal i
Mainistir na Búille. Maghnus Ó h-Ainlighi toiseach Chenel Dobhta d'écc. Cu Uladh Ó h-Anluain ticcerna Oirthir, Aongus
Mág Mathgamhna, & morán oile do maithibh a muintire do
marbhadh la Gallaibh Dúin Dealccan acc iompudh dia t-tighibh
doibh (.i. do na Gallaibh) on Iarla.
Annal AOIS CRIOST, 1298. Aois Criost, míle, dá chéd,
nochat, a h-ochtt. Tomás Ó h-Airectaigh abb Eassa Ruaidh d'
écc. Sadb inghen Aodha Buidhe Uí Neill ben Taidg mic
Aindriasa Uí Choncobhair d'écc. Brian Breaghach Mac Samhradháin taoiseach Teallaigh
Echdach do mharbhadh la h-Aodh m-Breifneach Ó c-Concobair, & lá Cloinn Muircertaigh archena. Donnchadh mac Domhnaill Uí Eaghra an t-aon-mac taoisigh ba
fearr oinech, & lamh acc cosnamh a thíre do mharbhadh
dá brathair, Brian Carrach Ó h-Eghra. Tomas Fiz Muiris barun do Gheraltachaibh fris a n-abartai
on t-Oidhre Cam do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1299. Aois Criosd, mile, da céd, nochat, a
naoí. Niocol Mac Maoíl Iosa airdepscop Arda Macha an t-aen clerech ro ba diadha craibdighe bai i n-Erinn i n-a aimsir d'écc. Feargal Ua Firghil espucc Ratha Both do écc. Ba h-e-sidhe
pearsa ecclaisi ro ba mo ainm deirce, & daonnachta, crabhadh, & caoínghniomh baoí i n-a aimsir. Alxandair Macc Domhnaill, aoin-fhear ba ferr enech, & engnamh
da raibhe dia chinedh i n-Erinn & i n-Albain do marbhadh la h-Alexandair Mac Dubhgaill, & ár dírímhe dia
muintir amaille ris.
Annal AOIS CRIOST, 1300. Aois Criost, míle, trí
chétt. Conghalach Ua Lochlainn espucc Corcmodruadh, saoí enigh & crabhaidh d'écc. Feidhlimidh Mág Cárthaighadhbar
tigherna Desmuman d'écc. Caislén Átha Cliath an Chorainn, .i. Baile an
Móta do thionnsgnadh lásan Iarla. Seon Prinndrecas do marbhadh la mac Fiachra Uí
Floinn. Tepoitt Buiteler ro badh barún oirdeirc d'
écc. Adam Stondun barun mór ele e-sidhe do
écc. Seoinin Ócc Mac Muiris do marbhadh la Concobhar Ua f-Floinn
go n-daoinibh ele amaille fris.
Annal AOIS CRIOST, 1301. Aois Criost, míle, trí chéd, a h-aon. Fionnghuala inghen Fheidhlimidh Ui Concobhair banab
Cille Craobhnatt d'écc. Cairbre mac Corbmaic Uí Mhaoílechlainn do mharbhadh
tre aslach mic Airt Ui Maoileachlainn a bhrathar.
Uilliam Mácc Flannchaidh toiseach Dartraighe do marbhadh
la h-Ualgharcc mac Domhnaill mic Airt Uí Ruairc. Creach mór do dénamh d'Aodh mac Cathail Uí
Concobhair, & do Cloinn Muircertaigh ar Thadhg mac Aindriasa i
Moigh c-Cedne. Sliuaiccheadh la Righ Saxan i n-Albain, & Mac Gerailt, & Mac
Feorais, & maithe barún Ereann uile cenmotá iarla
Uladh do dhol leis ar an sluaigheadh-sin, & a beith doibh o
chaicthidis ria Lughnasadh go Samhain i n-Albain, & gan a lainnert
do ghabáil doibh i n-airett-sin.
AOIS CRIOST, 1302. Aois Criost, mile, trí chéd, a
dó. Stiamhna Ó Braccáin airdeaspucc Caisil d'ecc. Milis espucc Luimnigh, mac meic ei-siomh don Iarla Laighnech, & espucc Corcaighe d'écc. Ba manach e-siumh ré n-a oirdneadh i n-a espuccóide.
Domhnall Ruadh Mag Cartaigh tigerna Desmhumhan, Donn
Carrach Mág Uidhir céd tigerna Shil Uidhir i f-Feraibh Manach, & Ruaidhri mac Domnaill Uí Eaghra adbar tighearna Luighne d'écc. Creach mór do dhénamh d'Aodh mac Cathail ar Thadg
mac Briain, & ar Shitriucc mac an Chairnigh Még Flannchaidh i
Moigh c-Ceidne.
Annal AOIS CRIOST, 1303. Aois Criost, míle, trí chéd, a
trí. Maoilechloinn Mac Briain espucc Oile Finn d'écc, & Donnchadh Ó Flannaccain abb na Buille do gabáil na h-easpuccóide dia eis. Toirrdhealbhach mac Domhnaill Oicc Uí Domhnaill da n-goirthi Toirrdhealbhach Cnuic an Madhma, tigearna Tire Conaill, tuir cocctach cathach cosnamhach, Cú Culainn Cloinne Dálaigh
ar gaiscceadh, do marbhadh la a derbrathair Aodh mac Domhnaill
Óicc iar c-coccadh imchian, & iar milleadh moráin dia t-tír ettorra da gach taoibh, go nár adbal h-imaille
ris do Cenél Eoghain, domhaithibh Gall an Tuaisceirt, & do
Conallchaibh búdhén. Ba dibh-sidhe Muircertach
Mág Flannchaidh taoiseach Dartraighe. Donn Ó Cathain
tigearna Fear na Craoibhe, & Cianachta, Donnchadh Mac Menman,
Aodh Mac Meanman, da mhac mic an Fhir Leiginn Ui
Dhomhnaill, Niall mac Neill Uí Baoighill
adhbhar taoisigh na
t-Trí t-Tuath, Mac Hugossa, a mhac & a dherbrathair, Adam
Sandál, Goill, & Gaoidhil iomda ar chena. Aodh mac
Domhnaill Oicc do beith i t-tigernus Tire Conaill iar sin
go sodhanach sóinmech an c-céin do mhair.
Domhnall Ócc Mag Cártaigh ticcerna
Desmumhan d'écc. Diarmait Ó Flannaccáin taoiseach Tuaithe Ratha a dhá mac, & sochaidhe imaille riú do marbhadh lá
druing do lucht tighe Domhnaill mic Taidg Uí Concobhair i m-Bun
Duibhe i t-tóraighecht creiche boí do breith lais
a Moigh c-Céidne. Maghnas Macc Samhradhain taoiseach Teallaigh Echdhach, & Niall Mac Gille Fhinnéin, d'écc. Geroid Mac Gerailt d'écc. Creach mór do dhenamh la Cloinn Muircertaigh ar
Mhuintir Chionaith, & Muirceartach Mac Con Snamha adbar taoisigh
Muintire Cionaith do marbhadh don chur-sin. Sluaigheadh mor la Righ Saxan i n-Albain, & an t-Iarla, Goill & Gaoidhil iomdha do dhol coblach mór a h-Erinn do congnamh lais.
Caithrecha iomdha do bein amach doibh, & nert Alban do
ghabhail leó don chur-sin. Tepoitt A Burc dearbrathair an
Iarla d'ecc (.i. adhaigh Nodlac)
h-i c-Carraic Ferghusa iar t-toidhecht dó don t-sluaigheadh-sin.
Annal AOIS CRIOST, 1304. Aois Criost, mile, trí chéd, a
cethair. Concobhar mac Aodha Uí Concobhair do marbhadh la
Hoiberd Ua f-Flaithbeartaigh iar n-denamh mebhla dó-somh
ar Dhonnchadh Ua f-Flaithbertaigh, & Hoiberd do tuitim inn
fo chedóir. An Contaois, ben Riocaird A Burc iarla Uladh, .i. an t-Iarla Ruadh, & Uater A Burc oighre an iarla chedna do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1305. Aois Criost, mile, trí céd, a
cúig. O Concobhair Failge, .i. Muircertach, Maol Mordha, a
bhrathair, & an Calbach Ó Concobhair amaille fri naonbhar ar
fichit do mhaithib a muintire do mharbhadh do Shir Piarus Mac Feorais
tre fheill & meabhail i c-caislen Meic Fheorais. Caislen nua Insi h-Eocchain do dhénamh lasan Iarla Ruadh. Maidhm la h-Aodh mac Cathail Uí Concobhair, & la Cloinn Mhuircertaigh archenae ar mhuinntir Raighilligh da t-torchair Pilip Ó Raighilligh, & oighre Chloinne Suibhne, & Mácc Buirrche cenn na n-Gall-ócclach imaille fri
cethrachat ar chéd i n-a f-farradh.
Matha Ócc Ó Raighilligh do marbhadh do Theallach n-Dunchadha. Toirrdhealbhach mac Néill Ruaidh Uí Briain d'
écc. Aédh Óg Ó Ferghail do
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1306. Aois Criost, mile, tri chéd, a
sé. Donnchadh Ó Flaithbertaich espucc Cille h-Alaidh
saoí crábhaidh na n-Gaoídheal d'écc i n-Dún Búinne ag dol go h-Ath Cliath dó, & a
adhnacal go h-onórach isin Muilionn Cherr i t-Tigh
Muire. Petrus Ó Tuathalain biocaire Chille Espuicc Broin, & Maighistir Tomás Ó Náan aircideochain
Rátha Both, & togha easpuicc na h-ecclaisi cettna d'écc. Toirrdhealbhach Ua Briain tigerna Tuadhmuman fer ba
h-oireghda, & ba ferr crabhaidh, & caoimhdeirc,
ágh, & engnamh boí i n-Erinn i n-a aimsir ddh'
éc, & Donnchadh a mhac d'oirdneadh i n-a ionad. Domhnall Tuirtrech Ó Néill do marbhadh i n-iomraithne
la lucht tighe Uí Neill. Ferghal Mag Raghnaill taoiseach Muintire h-Eolais do
mharbhadh la a dherbhraithribh & la druing dia oireacht
féin. Coccadh mór etir Aodh mac Eoghain Uí Choncobhair Ri Connacht go maithibh Shil Muiredhaigh, taoiseach Connacht, & go t-taoisechaibh & oirechtaibh na Breifne i n-a fharradh. Bádor da gach leth im an Sionainn fri ré ceitheora mís. Do-ghniad drem do muintir Aodha meic Cathail forbais isna Tuathaibh go n-dernsat creacha,
& airccne isuidhe. Flann mac Fiachrach Uí Floinn adhbar
taoísigh Shil Maoil Ruain, & Brian mac Donnchaidh Riabhaigh
Uí Choncobhair go sochaidhibh h-imaille friu do marbhadh do
muintir Ainlighi báttar ag tóraigheacht a c-creiche. As
iad tra ba ferr battar ar an f-forbais-sin Ruaidhri mac Cathail
Uí Concobhair, Donnchadh mac Concobhair an Chopáin mic
Fherghail adhbar tigherna Moighe Luircc ar agh & einech
gusan lá-sin. Cidh tra acht ranccattar rompa na maithe-sin
gusan meid do mhair da muintir co n-a c-creich leó go
riachtsat longport Uí Concobair. Loisccitt pailis righ Connacht
annsin. Rucc Aodh mac Eoghain orra iar losccadh an rioghbaile doibh.
Bentar a c-creach díobh fo chedóir, & marbthar
Donnchadh mac Concobhair an Chopáin go n-druing dia muintir i
n-a timchel. Creach mór do dhénamh do Chloinn Muircertaigh i
c-crích Cairpre. Dauit Ó Chaomháin (.i. taoiseach o Tuaim Da Bodhar go Gleoir) brucchaidh toicthehc
tromconáich, Donnchaidh Mac Buidheachain, & sochaidhe oile do
marbhadh a t-timchel na creiche isin. O Flannaccáin do marbhadh la Brian c-Carrach Ó n-Eaghra.
Annal AOIS CRIOST, 1307. Aois Criost, mile, trí céd, a
seachtt. Luirint Ó Lachtnáin (.i. Manach Liath) epscop Chille Meic Dhuaich, & Donnchadh Ó Flannaccáin epscop Oile
Finn d'écc.
Domhnall mac Taidg mic Briain mic Aindriasa mic Briain Luighnigh
mic Toirrdhealbhaig Moir tanaisi Connacht, fer lán d'
engnamh & d'enech, & Saoí coitchenn comhroghnach
do marbhadh la h-Aodh m-Breifnech mac Cathail Ruaidh Uí
Concobair. Tadcc mac Maoilechlainn mic Donnchaidh mic Domhnaill mic Maghnasa
mic Toirrdhealbhaigh, saoí n-einigh do marbhadh la
Cathal mac Domhnaill mic Taidcc. Urmhór Gall Rossa Commain do marbhadh la Donnchadh
Muimhneach Ó c-Ceallaigh tigherna Ó Maine acc
Ath Easccrach Cuan, dú i t-torchair Pilip Muinder, Seaan
Muinder, & Maiú Driu
imaille re sochaidhibh nach
ainmnighter. Ro gabhadh ann Diarmaitt Gall Mac Diarmata, Corbmac
Mac Ceithernaigh, & Sirriam Rossa Comáin, acht do leigedh iad iar
t-trioll, & do-ronsat sith ar son an bhaile do losccadh le h-Emann
Buitiler. An Donnchadh-so Ó Ceallaigh d'écc iarsna
gniomhaibh si, & nir bó bas iar miodhlachas sin acht ba h-ecc
iar n-gniomhaibh gaile, & gaisccidh, iar t-tiodhnacal séd & maíne. Ailbhe inghen Taidhcc Uí Concobhair d'
écc. Maoileachlainn Ó Gairmledhaigh taoiseach Cenél Moáin, & Maghnus Macc Oireachtaigh d'écc.
Conchobhar mac Fiachrach Uí Floinn duine óg ba fearr
oineach & gaiscceadh baoí dia chenél do
écc. An dara h-Eduard do rioghadh os Saxaibh, 7 Iulij.
Annal AOIS CRIOST, 1308. Aois Criost, mile, tri céd, a h-ocht. Saighnen teindhtighe do thuitim i mainistir na m-Brathor i Ros
Comain go ros-bris an mhainisttir. Creach mór do denamh la Maol Ruanaidh Mac Diarmata ar cloinn
Domhnaill Ui Concobhair i c-crichCoirpre, & crech oile
beós do Cloinn Muircertaigh orra iar n-denamh siodha riu
roimhe, & iar t-tabhairt braighde doibh. Acht ro fhellsatt orra iar t-tain. Gluaisit clainn Domhnaill Uí Concobair iar sin go Sliab Da Én, & nocha ruccsat leó acht a n-eich, a n-eidedh & a n-groighe. Iar n-a clos do Gallaibh Ua f-Fiachrach & Luighne, tionoilitt chuca, & lenaitt iad go mullach
Slebhe Da Én. Iompaidhid meic Domhnaill riú.
Feachair sccainer etorra, maidhtear for Gallaibh, & baoí maidhm orra go rangattar Lec Easa Dara. Torchair
Tomas Mac Ualtair constapla Bhuin Fhinne, a dherbhrathair, & sochaidhe imaille riú.
Creach dioghalta do dénomh d'Aodh mac Cathail ar a
dearbrathair ar Ruaidhri mac Cathail, dia ro marbhadh Maghnus Mac
Maghnusa n-druing ele imaille fris.
Annal AOIS CRIOST, 1309. Aois Criost, mile, trí céd, a
naoí. Aodh mac Eoghain mic Ruaidhri mic Aodha mic Cathail Croibhdeircc, Rí Connacht, & deghadhbar
airdrígh Erenn, aon-Gaoidhel ba ferr einech & engnamh thainic i n-a reimhes do marbhadh la h-Aodh
m-Breifneach mac Cathail Uí Choncobhair i c-Coill In Clochain,
& moran do maithibh a muintire imme. Ba dibh-sidhe Concobhar Mac
Diarmata, Diarmait Ruadh mac Taidhg Ui Chonchobhair, Diarmait mac
Cathail Carraigh Meic Diarmata, Aodh mac Muirchertaigh meic
Taidcc mic Maol Ruanaidh,
& Diarmait Ó h-Elighi flaithbrucchaidh dob'ferr i n-a
aimsir. Torchair don leth araill, Giolla na Naomh Mac Aodhaccain
ollamh Connacht i m-breitheamhnas, & aoin-fher do
derscnaidh do breithemhnaibh na h-aimsire i m-baoí.
Faghartach Ua Dobailén, & daoíne oile nach
airimhter. Siol Muiredhaigh do tabhairt tighernais
do Ruaidhri mac Cathail Uí Concobhair. Ruaidhri Ó
Concobhair iar sin, & Ó Floinn go m-buidhin marcsluaigh do
thocht ar an Machaire, & mac Meic Feorais do marbhadh
doibh. Coinne do denamh d'Uilliam Burc & do Connachtaibh (.i. don meid boi i n-a rann diobh) re Ruaidhri mac Cathail im Ath
Slisen. Brisedh coinne doibh for aroile. Iomairecc
do chur ettorra. Maidhedh for Ruaidhri, & drem da
muintir do marbhadh. Uilliam Búrc do dol go Mainistir na
Buille, & Clann Muircertaigh do dol go Tir n-Oilella. Arbhanna iomdha do milleadh doibh, & loisccthe do dhenamh. Mac Uilliam do
thecht tar Coirrsliabh anuas iar sin. Ruaidhri mac Cathail do chor as a longport dó, & Donnchadh Ua Fíonnachta do marbhadh do thosach sloigh Meic Uilliam, & daoine iomdha oile. Creach do dhénomh do Mac Uilliam i Cloinn Fermaighe, & creach oile go Beinn Ghulban. Concobhar mac Briain Ruaidh Uí Bhriain do
mharbhadh.
Annal AOIS CRIOST, 1310. Aois Criost, mile, trí céd, a
deich. Concobhar Ua Briain rioghdhamhna dob'ferr i n-a aimsir do
marbhadh do na Gallaibh Dubha i meabhail. Moirchrecha dioghla do dhenamh la h-Aodh m-Breifneach & le
Cloinn Muircertaigh archena ar Maol Ruanaidh Mac
Diarmatta. Donnchadh Mac Donnchaidh d'argain dóibh. E
fein & drong do maithibh a mhuintire do ghabhail. Drem
oile do mharbhadh, & do losccadh doibh, a bhen inghen
Uí Flannaccain do marbhadh. Ferghal Mácc Dorchaidh d'écc. Fionnguala inghen Maghnais Uí Concobhair, & Una inghean
Aodha mic Feidhlimidh d'écc. Sloiccheadh la Sefraidh Ó b-Ferghail go Dún
Uabhair, dú inar marbhadh Domhnall mac Aodha Óicc
Uí Ferghail, Aodh mac Maoíl Iosu, & Goffraidh mac
Muircertaigh. Caislen Bhona Finne do losccadh & d'arccain do Ruaidhri mac
Cathail, d'Aodh mac Maghnusa, & do muintir Aodha Breifnigh eitir
cruachaibh & tighibh. Aodh Breifneach Ó Concobhair deghadhbar Rígh
Connacht do mharbhadh la Mac
Uidhilin .i. Seonacc, baoí ar buannacht aicce fein tre
fheill, & mebhail, & ba tré loighidheacht do-rinne
innsin. Fiche tonna fíona do chor i t-tír i Moigh c-Cédne. Caislén Sliccigh do denamh don Iarla Ruadh. Feidhlimidh mac Aodha mic Eoghain Uí Choncobhair do
ghabhail ionaid a athar. Corbmac Ua Flannaccáin taoiseach Tuaithe Rátha do
marbhadh la Henri Mac Gille Fhinnéin taoíseach Muintire
Feódacháin. Mac Raith Macc Uidhir tanaisi Fher Manach, & Donn Mac Giolla Michil taoiseach Cloinne Conghaile do losccadh la Roolbh Mag
Mathgamhna.
Annal AOIS CRIOST, 1311. Aois Criost, mile, trí céd a deich, a
h-áon. Domhnall Ó Ruairc ticcherna Breifne d'
écc. Creach adhbal do dhénamh la Cloinn Muircertaigh i c-Connachtaibh, & Giolla Criost mac Muirghesa meic Donnchaidh Mic
Diarmata, Aodh mac Corbmaic, Donnchadh mac Tomaltaig, Uilliam Mac
Giolla Arráith, & sochaidhe cénmothád do marbhadh
leo. Sloiccheadh mór la h-Uilliam Búrc isin Mumhain i n-aghaidh an Claraigh, Cath do tabhairt doibh, maidhtear for an c-Clarach. Baoi Uilliam Búrc for dásacht ag leanmain an
madhma. Iadhaid muintir an Claraigh uime & gabhthar leó
é, ara aoí as é ba cosccrach isin c-cath. Tadhcc Ó h-Áinlighi do
marbhadh do Shiurtán d'Exetra. Coccadh mór i t-Tuadhmumain. Cath do thabhairt do Donnchadh
Mac Con Mara & da oireacht (.i. triochat céd Ó c-Caisin)
d'Ua Briain & d'feraibh Mumhan. Maidhtear for Mac Con Mara,
marbthar é féin, & Domhnall Ó Gráda
ticcherna Cinel Dungaile ar an lathoir-sin, & ár
dírimhe don t-sluagh cechtardha. Donnchadh Ua Bhriain Ri Mumhan, & adbhar righ Ereann ar einech & gniomharthoibh do marbhadh la Murchadh mac Mathgamhna Uí
Briain i meabhail iar sin, & Muircertach Ua Briain do oirdneadh
i n-ionadh. Lochlainn Riabhach Ó Deaghadh do marbhadh la Mathgamhain mac
Domhnaill Chonnachtaigh Uí Bhriain.
Seonacc Mac Uidhilín do marbhadh an Gruidelaigh i m-Baile Topair Brighde, & é fein do marbhadh inn fo
cédóir, & ba don gherrsamhtaigh ler marbh-som Aodh
Breifnech roimhe-sin do marbhadh é budhdein. Creach do dhénamh la Félim Ó c-Concobhair
Rí Connacht ar Cloinn Muircertaig ar bord Moighe c-Cédne, & Maoilechlainn mac Concobhair risa raittí
Cend an Medhil do mharbhadh ann, & sochaidhe oile. Diarmait Cleirech Ó Briain d'écc. Domhnall Ó Birn taoiseach Tire Briuin, & Giolla Íosu
Ó Dálaigh ollamh le dán d'écc.
AOIS CRIOST, 1312. Aois Criost, míle tri chéd, a dech a
dó. Uilliam Mac Feorais airdeaspucc Tuama, & Benidicht Ó Braccáin espucc Luighne d'écc. Maoileachloinn
Mácc Aodha espucc Oile Finn do togha i n-airdespuccóideacht Tuama iaramh.
Annal AOIS CRIOST, 1313. Aois Criost, mile, trí chéd, a tri
décc. Tadcc mac Aindriasa mic Briain Luighnigh, & Cathal mac Murchaidh
Charraigh Uí Fherghail d'ecc. Giolla Iosa Mag Dorchaidh do marbhadh la Concobhar c-Carrach Mac
Diarmata.
Annal AOIS CRIOST, 1314. Aois Criost, mile, trí chéd, a dech, a
cethair. Matha Macc Uibne espucc na Breifne d'écc. Niall (.i. Niall Becc) mac Maoileachlainn mic Toirrdhelbhaigh
Cnuic an Madhma Uí Domhnaill do marbhadh d'Aodh mac Aodha
Uí Domhnaill. Matha Mág Ticchernáin do marbhadh do Cathal
Ó Ruairc. Roolbh Mág Mathgamhna do marbhadh dá
bhráithribh fein. Maidhm for muintir Raighilligh ag Druim Lethan la Ruaidhri
mac Cathail Uí Choncobhair. Niall mac Briain Uí Néill, rioghdhamhna Cenél
n-Eoghain fer rathmar ro conaigh ei-sidhe do
écc. Maghnas mac Domhnaill í Eaghra do marbhadh la Maghnas mac
Uilliam Uí Eaghra.
Annal AOIS CRIOST, 1315. Aois Criosd, mile, tri ched, a dech, a
cúicc. Loinges mór do thecht a h-Albain go h-Erinn la
derbrathair Righ Alban la h-Eduard go ro ghabsat i c-críochaibh Uladh. Crecha mora do dénamh doibh ar mhuintir an Iarla & ar Ghallaibh na Midhe. Sluagh mór do thionól don Iarla i n-acchaidh na n-Albanach. Feidhlimidh
mac Aodha Uí Concobhair co n-druing móir
do Chonnachtaibh do dhul lasan Iarla. Sluagh mór ele do
thionól la Ruaidhri mac Cathail h-i c-Connachtaibh co ro
loiscceadh & go ro briseadh caislein iomdha lais iar f-faccbhail na
tíre d'Feidhlimidh. Aodh (.i. Aedh Ballach) mac Maghnasa Uí Concobhair do marbhadh la Cathal
mac Domhnaill Uí Concobhair.
Maghnas mac Maghnasa Uí Concobhair an t-aoin-fher ba
mó alladh & oirdearcus do rioghdamhnaibh Connacht 'mun am-sin,
& a derbhrathair Domhnall do marbhadh beós lasan c-Cathal
c-cédna ar n-a bhárach. Cath do thabhairt don Iarla Ruadh & d'Eduard A Briús co n-a
sloghaibh dia 'roile gor raimhidh for an Iarla. Gabhtar ann Uilliam
Búrc, & dá mac Meic an Milidh. Mathgamhain Mag Raghnaill taoiseach Muintire h-Eolais, Ó
Maol Miadhaigh taoiseach Muintire Cerballain, & sochaidhe
dá muintir imaille riú do marbhadh la Maol Ruanaidh Mac
n-Diarmata ticcherna Moighe Luircc. Concobar Ruadh mac Aodha
Breifnigh do marbhadh ro bhaoí do leith Meic
Diarmata an la-sin. O Domhnaill, .i. Aodh mac Domhnaill Óicc do thocht im
chaislén Sliccigh go morshluagh imaille ris, an baile do
gabháil dó, & mórán do milledh 'na
thimceal. Ruaidhri mac Domhnaill Uí Chonchobhair do marbhadh la
ceithirn Gall-ócclach ar furailemh Derbhforgailli
inghine Maghnasa Uí Concobhair tucc turfhochraic doibh
aire. Amhlaoibh Ó Ferghail do écc. Tadhg Ó h-Uiginn saoi i n-dán do
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1316. Aois Criost, mile, trí ched, a dech, a
sé. Morshloiccheadh do thionol la Feilim Ó c-Concobhair, le Mac
Feorais, & le Gallaibh Iarthair Chonnacht. Tocht doibh go Tóchar Mona Coinneadha. Ruaidhri
Ua Concobhair Ri Connacht do dhul i n-a n-aghaidh líon a sochraitte, Iomairecc do chor ettorra, briseadh for Ruaidhri, E
fein do mharbhadh, & na maithe-si ele
don dul-sin, .i. Diarmait Gall Mac Diarmata tigherna Moighe Luircc, Corbmac Mac Cethearnaigh taoiseach Ciarraighe, & sochaidhe oile d'uaislibh a Ghall-occlach, & a muintire
sainredaighi. Righe Connacht do ghabháil d'Felim arís. Slógh mór do thecclamadh dó d'ionnsaighidh
Átha Lethain, & an baile do losccadh les. Slemne d' Exetra, ticcherna an bhaile do marbhadh leó, & an Goccánach beós, .i. an barún ba saoíre i
n-Erinn i n-a aimsir, & iomat Gall ele archeana & édala mora do denam doibh. Sloiccheadh lánmhór do thionól la Felimidh
Ó c-Concobhair imaille re maithibh an chúiccidh. Ba dia
maitibh-sidhe Donnchadh Ua Briain go maithibh Mumhan, O Maoileachlainn Rí Midhe, Ualgarcc Ua Ruairc tigherna Brefne, O Fergail ticcerna Muintire h-Anghaile, Tadg Ua
Ceallaigh tigherna Ó Maine, Maghnas mac Domhnaill
Uí Concobhair tanaisi Connacht, Art Ó h-Eghra
tighearna Luighne, & Brian Ó Dubhda ticcerna Ua f-Fiachrach. Tiaghait-sidhe uile go h-Ath na Riogh. Ro
tionoilsiot tra Goill Iarthair Connacht i n-a n-aghaidh, .i. Uilliam Búrc, an Barún Mac Feórais tigherna Átha na Riogh, & urmhór Gall Leithe Cuinn uile. Cidh tra acht ro cuireadh cath crodha curata ettorra leth
for leth. Sraointear for Gaoidhelaibh fo dheóidh.
Marbhthar Fedhlimidh Ó Concobhair Ri Connacht isin c-caithiorghail-sin, & ba h-e-sidhe en-Ghaoidhel as móa re a raibhe suil ag fearoibh Ereann. Ro marbhadh beos Tadhcc Ó Ceallaigh ticcherna Ó Maine & ochtar ar fichit d'
uaislibh Shil c-Ceallaigh imaille ris, Maghnus mac Domhnaill Uí Concobhair tánaisi Connacht, Art Ua h-Eaghra tighearna
Luighne, Maoileachlainn Carrach Ó Dubhda, Concobhar Ócc
Ó Dubhda, Muircertach mac Concobhair Uí Dubhda,
Diarmait Mac Diarmata adbar ticcerna Moighe Luircc, Muirceartach mac Taichligh Meic Diarmata, Muirceartach mac Diarmata Mic Fergail, Maoil Sechlainn Ócc Mac Maghnusa, Seaan mac Murchaidh Uí Madadháin, Domhnall mac Aodha Uí Conchenainn ticcerna Ua n-Diarmata, & Muircertach a dherbhrathair, Murchadh Ó Madadáin, Domhnall Ó Baoighill, & Donnchadh Ua Maol Muaidh co n-a muintir imaille ris, Murchadh mac Murchaidh Még Mathgamhna go c-céd da
muintir ime, Niall Sionnach tigherna fer t-Tethba co n-a muintir, Ferghal mac Seaain Gallda Uí Fherghail, Uilliam mac Aodha Óicc Uí
Fherghail, Tomas mac Amhlaoibh Uí Ferghail,
coiccer beós do Cloinn n-Donnchaidh, .i. Tomaltach mac Giolla Crist, Murchadh mac Donnchaidh, Concobhar mac Taidcc, Muircertach mac Donnchaidh, & Maelechlainn mac Donnchaidh. Ro marbhadh tra isin cath cédna Eoin Mac Aodhaccáin breithemh Uí Concobhair, Giolla na Naomh mac Dáil Ré Docair Uí Dobhailén fer iomchartha & iomchoimhéda brataighe Uí Concobhair,
& Tomás Ó Conallaín. Acht cena ni h-eidir a fhaisneis, nó a innisin gacha t-torcrattar
do maithibh Connacht, Mumhan, & Midhe isin c-cath c-cédna.
Lá Féle .S. Labhrás
do shonnradh tuccadh an tromcath-so. Teora bliadhna ar fhichitt
ba h-aoís d'Feidhlimidh an tan-sin. Ruaidhri na b-Fedh mac Donnchaidh mic Eoghain mic Ruaidhri Uí
Concobhair d'oirdneadh i t-tighearnus Connacht iaramh. Sloiccheadh adbal re Mac Uilliam Búrc i Síol Muiredhaigh. O Concobhair & Síol Muiredhaigh, & moran d'oireacht Connacht, & dá n-uaislibh do dénamh
sithe ris. Acht chena nochar faomh Mac Diarmata an t-síth
do dénomh, Mac Uilliam do shaighidh Moighe Luircc iar sin,
Creacha aidhble do dénamh dó im Áth an Chip & i
n-uachtar thíre. An tír uile do losccadh & do milleadh
dó. Acht cena ro imthighsiot gan cath gan comhadh as a h-aithle. Ruaidhri mac Donnchaidh d'aithrioghadh do Mhac Diarmata iar
sin. Dearbhforgaill inghean Maghnusa Uí Concobhair, ben
Aodha Uí Domhnaill d'écc.
Annal AOIS CRIOST, 1317. Aois Criost, mile, trí chéd, a dech, a
Seachtt. Donnchadh Ua Briain, Rí Mumhan do mharbhadh. Toirrdelbach mac Aodha mic Eoccain .i. mac Ruaidhri mic Aedha
mic Cathail Croibhdheirg do rioghadh do Chonnachtoibh. Roiberd A Briús do thecht i n-Erinn a h-Albain imaille
re morsluáigheadh d'fortacht a bhrathar Edbhard A Brius, & do
diochur Gall a h-Eirinn. Maoil Ir d' Exetra ticcerna Átha Lethain do
marbhadh la Cathal mac Domhnaill Ui Choncobhair, & Domhnall mac Taidhg
mic Domhnaill Iorrais Uí Choncobhair
do mharbhadh beós amaille ris, & ceithre fir décc
dia muintir im ar aon riú. Ar bord Methénaighi (.i.
abhann) Droma Cliabh do-rónadh na gniomha-sin. Caislen Atha Cliath an Chorainn (.i. Baile an Móta) do
briseadh. Maoilechlainn Carrach Mac Diarmata adbar tigerna Moighe
Luircc, Concobhar Ó Concobhair, .i. mac comhorbha
Comáin, & Maghnus Ó Flannaccáin adbar taoisigh
Cloinne Cathail do mharbhadh la Gillbert Mac Goisdealbhaigh co
sochaidhibh oile. Maidhm Cille Móire for mac Ruaidhri, & for feraibh
Breifne. Mac Aodha Breifnigh Uí Choncobhair do ghabhail ann. Da
mac Neíll Uí Ruairc, Conchobhar Buidhe Mag Tighearnain
taoíseach Theallaigh Dúnchadha, Mathgamhain Macc
Tighearnain, an Giolla Ruadh mac an Airchindigh Mic
Tighernáin, Niocól Mac
an Maighistir, & secht b-fichit Gall-ócclach do mhuintir mheic Ruaidhri do
mharbhadh ann, & sochaidhe nach aisneidhter. Mael Iosa Ruadh Mac Aodhaccáin saoí Ereann i bf-feneachus & i m-breithemhnus d'écc. Raghnall Mag Raghnaill taoíseach Muintire h-Eolais do
ghabhail i b-fioll, & taoisech do dhénamh do Sheffraidh Mag
Raghnaill i n-a ionad.
Annal AOIS CRIOST, 1318. Aois Criost, mile, trí chéd, a dech, a
h-ocht. Maidhm mór do thabhairt i n-Élibh ar Ghalloibh la h-Ua c-Cerbhaill dú i t-torchair Adam Mares & Sochaidhe do Ghalloibh.
Slógh mór do thionól do Mhaol Ruanaidh Mac
Diarmata ticcerna Moighi Luircc do shaighid Cathail mic
Domhnaill Uí Concobair go Fassa Coilleadh. Tainicc ar in
sloighedh-sin Toirrdhelbhach mac Aodha mic Eoghain Ui Concobair,
Ualgarcc Ua Ruairc ticcerna Brefne, Concobhar Ó
Ceallaigh ticcerna Ua Maine, & Tomaltach Mac Donnchaidh
tigerna Tire h-Oilella. Iar n-dul go Fassa Coilleadh do na
maithibh-sin ro tarccaidh Cathal comhtha móra doibh, & gidhedh nochar gabadh uaidh acht a ionnsaighidh go lairmedhón a longpuirt. Cidh ei-sidhe ni ar thime ná ar tlás do-chúaidh sin dó uair do freccair iad-somh go fraochdha foirniata, gur feradh iomairecc áith amhnus ettorra, go t-torchair Brian mac Toirrdhealbhaigh Uí Concobhair rioghdamhna Connacht, Concobhar
Ó Ceallaigh, Brain Mac Maghnusa, Cathal mac Giolla Criost Meic
Diarmata, & sochaidhe oile d'uaislibh & d'anradhaibh an t-sluaigh
archena la Cathal co n-a muintir. Cathal mac Domhnaill d'ionnsaiccidh Uí Choncobair & Mheic Diarmata iar sin, go n-dearna creacha aidble i Moigh
Luircc, & gur h-aithrioghadh Toirrdhealbhach mac Aodha lais. Gabais
fein cennus Connacht iaramh, & teid Toirrdealbhach do shaighidh Uilliam Burc & Gall as a h-aithle. Seaan mac Domhnaill Uí Neill do mharbhadh la h-Ua n-Domhnaill, .i. Aodh mac Domhnaill Óicc i n-Doire Choluim Cille, & Mac Domhnaill, & sochaidhe ele do mharbhadh & do bháthadh.
Eduard A Brius fer millte Erenn go coitcenn etir Gallaibh, & Gaoidhealaibh do marbhadh do Ghallaibh tré nert
cathaighte, & crodhachta i n-Dún Dealgan. Mac Ruaidhri
tigerna Innsi Gall, Mac Domhnaill tigearna Airir Gaoidel, & iolar do maithibh Alban imaille riú do mharbhadh i n-a
fharradh, & nocha dearnadh re h-aimsir imchein i n-Erinn gniomh
as mó as a t-táinic a les inás, uair
táinic gorta coitchenn re linn an Eduaird-si innte co m-bidís daoine ag tomailt aroile fri ré na t-teóra m-bliadhan go leith baoí-siomh
ettorra. Seaan Ó Ferghail do mharbhadh d'aon orchor soighde
dia mhac fén. Seaffraidh mac Giolla na Naomh Uí Fherghail
tigherna na h-Anghaile d'écc. Cathal mac Giolla Crist Meg Raghnaill do marbhadh. Giolla an Choimhdheadh mac Cionaedha Uí Ghormghaile & Gormlaith inghean Meic Branáin a bean do
ég.
Annal AOIS CRIOST, 1319. Aois Criost, mile, tri chéd, a dech a
Naoí. Enri Mac an Crosain espucc Ratha Both do écc, & Tomás mac Corbmaic Uí Domhnaill abb Eassa Ruaidh do thogha i n-espuccoide Rátha Both iaramh.
Espucc Doire, O Bánáin easpucc Clochair, & Espucc
Cluana Ferta Brenainn d'écc. Aine inghean Meic Diarmata ben Mheic Con Snámha d'
écc. Eachmarcach Mac Branáin taoiseach Corcachlann do mharbhadh Thomaltaigh Uí Maoil Brénainn, gidhedh nochar marbhadh i n-asccaidh-sin uair fuair-siumh feisin bás a c-cionn an tres laoí iar sin do bithin na n-gon tucc Tomaltach fair. Domhnall Ó Néill ticcerna Tíre h-Eoccain d'athcor as a flaithes tre nert Gall & Cloinne Aodha Buidhe, & a dhul co Feraibh Manach ar comairci
Fhlaithbertaigh Mhég Uidhir, & Fir Manach do creachadh a muinntire. O Neill, .i. Domhnall do gabhail a thigernais fein
doridhisi. Brian mac Domhnaill Ui Neill tánaisi Chenel Eoghain do
marbhadh la Cloinn Aodha Buidhe & la Hannraoi Mac Dauill ag Ráith Lúraigh.
Annal AOIS CRIOST, 1320. Aois Criost, mile, trí chéd, a
fiche. Mainestir Bendtraighe i n-duthaigh Uí
Suilleabháin i n-epscopóittecht Ruis, do
tógbháil la h-Ua Suilleábhan do Braithribh .S. Franseis, & as isan mainestir-sin baoi togha adhnaicthe Ui Shuilleabháin & moráin d'uaislibh oile. Coinne, & comdháil eidir Cathal Ó Choncobhair & Maol
Ruanaidh Mac Diarmata, go n-dernsat síth chonnail
cairdemhail re 'roile, & Mac Diarmata do thoidhecht
dia tír fein iar sin. Michoinghell do denamh don Chathal
rémraitte ar Mac n-Diarmata as a h-aithle ar Mullach
Doramhnach, .i. a ghabhail lais, & Grainne inghean Meic Magnusa
ben Meic Diarmata do ghabháil bheós i b-Purt na
Cairrge. Maoil Iosu Donn Mac Aodhaccáin & a mhac, & Tomaltach
Mac Donnchaidh tigerna Tire h-Oilella do ghabhail
bheós, & an tír do lomarccain iaramh. Aodh mac Taidg Uí Concobhair deghadbar righ Connacht
ar deilb ar uaisle, & ar einech do marbhadh do Mhac Mairtín, & é fein do marbhadh i n-a dioghail. Mathghamhain mac Domhnaill Chonnachtaigh Uí Briain tanaisi Mumhan do marbhadh do Cloinn Cuiléin. Mor inghean Uí Baoighill ben Uí
Ferghail d'écc. Mac Mairtín do mharbhadh i n-a thigh fein la h-Aedh mac Taidhg Uí Choncobhair, Clann Mairtín, & Clann Aedha Buidhe do leanmhain Aodha go Clochar, & a mharbhadh
ann.
Annal AOIS CRIOST, 1321. Aois Criost, mile, trí chéd, fiche a
h-aon. Grainne inghen Meic Maghnasa ben Mhaol Ruanaidh Meic
Diarmata d'écc. Ruaidhri na b-Fedh mac Donnchaidh mic Eoghain Uí
Choncobhair do marbhadh do Chathal mac Aodha mic Eoghain tre
thangnocht. Carracc Locha Cé do briseadh la Cathal mac Domhnaill
Uí Choncobhair. Maghnus Ó h-Anluain tigerna Oirthir do dhalladh
dá brathair féin Niall mac Con Uladh Uí Anluain
Cedaoín an Bhraith. Niall Ó h-Anluain tigerna Airthir do mharbhadh do
Ghallaibh Dúin Dealgan i meabhail.
Maidm adbal do thabhairt do Aintriu Mac Feorais & do
Ghallaibh na Midhe ar mhacaibh riogh Ua b-Failghe. Uilliam Mac Gille Findén, & Matha do mharbhadh la Henri Mac
Giolla Findéin i n-a oirecht féin.
AOIS CRIOST, 1322. Aois Criost, mile, trí chéd, fiche, a
dó. Matha Ua h-Eothaigh, espucc Conmaicne (no Ard Achaidh), & Aindrias
Macc Maoilin ardmhaighistir dlighidh nuifhiadhnaisi & Shenreachta i
léx, & i c-canóin d'écc. Lucás Ua Muiredhaigh airchideochain Cluana do
écc. Murchadh mac Giolla na Naomh Uí Fherghail
ticcherna na h-Anghaile do marbhadh do mhac a
dherbhrathar Seoinin Ó Fergail i c-Cluain Lis
Beicc tré mebhail. Muircertach mac Amlaoibh
Uí Fherghail do marbhadh an lá cédna dia
braithribh feissin (Lochluinn, & Roiberd) tre mebhail.
Lochlainn mac Amhlaoibh Uí Fhergail do marbhadh la
Seoinin iar sin. Donnchadh mac Donnchaidh Meic Diarmata d'écc. Hannraoi Mac Gille Fhinnéin taoiseach Muintire Feodacháin do mharbhadh la cloinn Amhlaoibh Még
Uídhir. Gillibert Ó Ceallaigh ticcerna Ó Maine d'
écc. Maol Ruanaidh Mac Diarmatta do ghabhail lé Concobhar mac
Taidhg Uí Concobhair, & do lucht tighe Cathail Uí
Concobhair i c-Cluain Cummuiscc, & an baile d'arccain
doibh. Riocard Mac Feorais ticcerna Átha na Rhiogh d' écc. Maidm mor do thabhairt do Bhrian Ó Bhriain for
Ghallaibh. Giolla na Naomh mac Sefraidh mic Giolla na Naomh Uí
Fherghail do ghabhail tighearnais na h-Anghaile. Uilliam Liath Búrc mac Uilliam Moir d'
écc. Maol Ruanaidh mac Giolla Criost mic Concobhair mic Corbmaic mic
Tomaltaigh na Cairrge ticcerna Moighe Luircc d'
écc.
Muiris mhac an Chomarba do ég. Osgar mac Lochlainn Mhég Uidhir do mharbhadh la Cathal
Ó Ruairc. Petrus Ó Breslén ollamh
breithemhan Fer Manach do écc. Finghin Ó Caiside ollamh Fer Manach i leighius do
écc. Fearghal Ruadh Mac Samhradhain & Giolla Iosa Mac Samhradháin
do mharbhadh la cloinn Amlaoibh Mhég Uidhir.
Annal AOIS CRIOST, 1323. Aois Criost, míle, trí chétt,
fiche, a trí. Giolla Airnín Ó Cathusaigh airchindeach Cluana Da
Rath do écc. Cairpre an Sccreccain (.i. Ri Midhe) mac Corbmaic Uí Maoilechlainn ri Midhe do marbhadh la Domhnall Ua Maoil Muaidh tria thangnacht. Maol Mordha Mag Eochaccáin d'écc. Seoinin Ua Fergail do marbhadh do cloinn t-Seaain Ui Fherghail. O h-Eaghra (.i. Ferghal) do mharbhadh d'Ua Chonnmacháin dá oirecht féin. Ruaidhri Mhag Mathghamna mac tighearna Oirgiall, & Maol Seaclainn
O Segannáin, & Mac Maeile Dúin do mharbhadh la
Cathal Ó Ruairc i m-Beol Atha Conaill. Niall mac Néill Chaim do mharbhadh la Lochlainn Ó
Raghallaigh & la Mael Seachlainn. Sloigheadh mór tainic Mac Fheorais & Goill do forbhaisi ar
Dhomhnall mac Seaain Uí Ferghail go Coill na n-Amus dia
ro marbhadh an Cepach & an Calbach, & Goill iomdha imaille
friú. Maol Medha inghen Mhég Tighearnain bean Briain
Mhég Samhradháin d'écc. Giolla Patraicc Ó Duibhgennain ollamh Conmaicni i
senchus, & Lucas a mac do marbhadh la Concobhar mac Gairbith
Még Uidhir. Lochlainn mac Eoghain Uí Dalaigh do mharbhadh la cloinn Aedha Buidhe Uí Néill.
Gofraidh mac Giolla Íosa Uí Dhálaigh do
mharbhadh la Brian mac Ruaidhri Uí
Concobhair.
Annal AOIS CRIOST, 1324. Aois Criost, mile, trí chéd, fiche a
cethair. Cathal (.i. Rí Connacht) mac Domhnaill mic Taidcc mic Briain
mic Aindriasa mic Briain Luighnigh mic Toirrdhealbhaigh Móir,
aon-duine ba beodha, ba mó maithes, & mór
aithes dá m-baoí i n-aon aimsir ris do marbhadh
la Toirrdhealbhach Ó c-Concobhair i t-Tír Briúin
na Sionna, & Mac Uí Domhnaill, .i. Maoileachlainn mac
Toirrdhealbhaigh Chnuic an Madhma, mic Domhnaill Oícc,
tánaisi Tíre Conaill iar n-a ionnarbadh d'Ua Domhnaill,
.i. Aodh mac Domhnaill Óicc & Giolla Criost Ócc Mac
Donnchaidh, & sochaidhe oile do marbhadh annsin bheós im
Chathal Ó c-Concobair, & Toirrdhealbach do gabhail
chennais Connacht as a h-aithle. Raghnall Ócc Mág Raghnaill taoiseach Muintire h-Eolais do mharbhadh. Uilliam Búrc mac Uilliam Mhoir do écc. Tadhg Ua Ruairc & Tigearnán Mag Ruairc do ghabhail la cloinn
Matha Uí Raghallaigh, & iad-somh dia t-tairbert do Mhag
Mhathghamhna, & a marbhadh lais a n-dioghail a mheic Ruaidhri ro
marbhadh riasan tan-sin. Donnchadh Mac Giolla Phatraicc tighearna Osraighe do
écc. Brian Ó Raghallaigh & Giolla Criost do mharbhadh lá
muintir Ruairc.
Annal AOIS CRIOST, 1325. Aois Criost, mile, trí chéd, fiche a
cúig. Domhnall mac Briain Uí Néill tigearna Chenél
n-Eoghain do écc occ Loch Laoghoire. Cu Uladh mac Domhnaill mic Briain Uí Neill deghadhbar ticcerna Tire h-Eoghain do mharbhadh la cloinn Néill mic
Briain, clann derbrathar a athor.
Giolla Criost Clerech Mac Diarmatta & Brian Ó Gadhra d'
écc. Diarmait Ó Maoil Brenainn ardthaoiseach Cloinne Concobhair
do écc. Maol Seachlainn Ó Flannagáin taoiseach Tuaithe Rátha do marbadh la macaibh Diarmada Uí
Fhlannagáin. Diarmait Ua Maoíl Bhrenainn (an taoisech dioghain),
Manannán taoiseach Connacht i n-a aimsir do
écc. Tomás Ó Coinderi deganach na Breifne d'
eg. Maidhm do thabhairt la cloinn Toirrdhealbhaigh Uí Briain ar
chloinn Briain Ruaidh & Brian mac Mathghamhna do mharbhadh co n-druing oile imaille fris. Raghnall Ó h-Uiginn & Niocol mac comharba Maodhóg
do écc. Raghnailt ingen Andaidh Uí Raghallaigh ben
Donnchadha Meg Bradaigh do écc. Donnchadh Mac Cionaith do mharbhadh i n-eacclais Mhég
Mathghamhna.
Annal AOIS CRIOST, 1326. Aois Criost, míle, trí chéd,
fiche, a Sé. Luirint Ó Lactnain espucc Oile Finn d'écc, & Seón Ó Fíonnachta do thogha dochum na h-espuccóide cedna iar sin. Risderd A Burc, .i. an t-Iarla Ruadh ticcerna Uladh & Connacht d'urmor, aon rogha Gall Ereann uile do écc a n-deiredh Samhraidh.
Iomhar Mág Raghnaill taoiseach Muintire h-Eólais do
marbhadh la a braithribh. Niocol Ó h-Edhin d'ecc. Toirrdhealbhach Mac an Chaoich do éc. Toirrdhealbhach Mhag Mathghamhna do écc. An tres Eduard do rioghadh os Saxaibh .25. Ianuarii. Creach Maighe h-Ionais do denamh la h-Ua Ruairc, Ualgarg, airm in
ro marbadh Gofraidh Mhág Gafraidh la Cathal Ua
Ruairc. Maidhm do thabhairt la Domhnall Cairbreach Mág Carthaigh ar
Mac Tomais & ar Ghallaibh Mumhan du In ro marbait Ridereadha
iomdha. Amhlaoibh Mhag Uidhir do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1327. Aois Criost, míle, trí chéd,
fiche, a Seacht. Flaithbertach Mag Uidhir ticcherna Fer Manach, & Gormlaith inghean Meic Diarmata ben Mhaghnasa mic Domhnaill
Uí Concobhair tánaisi Connacht re hedh, ben
Choncobhair Uí Cheallaigh ticcherna Ó Maine as a
h-aithle, & ben Fherghail Uí Eaghra tigerna Luigne iar sin, d'écc iar m-buaidh n-aithrighe enigh, & oirdercais. Maoilechloinn Riabhach mac Domhnaill mic Taidg Uí Choncobair
d'ecc do galar brec. Ferghal mac Ualghairc Uí Ruairc, Cuilén Ua
Diomasaigh & Sadb inghen Meic Aodhaccáin d'
écc. Cogadh mór eitir Righ Saxan & a ben, .i. inghen
Righ Franc, & Rí Saxan do aithrioghadh lasan mnaoí
chetna, & a mac do ghabhail righe isin m-bliadhain
seachmata i n-aghaidh a athar tria forcongra a mathar, & a oirdneadh
la comairle Shaxan. Rí Alban do tocht i n-Erinn. Cogadh eitir mhuintir Ruairc & muintir Raghallaigh, & Cloch Locha
h-Uachtair do loscadh la Cathal Ua Ruairc. Caislén Locha h-Uachtair do ghabhail la h-Ua Ruairc, tregais ar fhichit bó. Giolla Criost Dall Mhag Raghnaill do mharbhadh la Mac Uí
Mhaoil Mhiadhaigh i n-a leabaidh féin. Teidhm galair bric ar fhud Ereann dia ro éccsat
ile.
Annal AOIS CRIOST, 1328. Aois Criost, míle, trí chéd,
fiche, a h-ocht. epscop na Bréifne Ó Cridagan do
éc. Tomas Ó Mellaigh espucc Eanaigh Dúin d'écc
isin Roimh. Muiris Ó Gibelláin ardmaighistir Ereann i n-dligheadh nua & i seindliccheadh, i c-canóin & i
léx, fellsomh fíreolach, saoí fhirdána,
cananach coradh i t-Tuaim Dá Gualann, i n-Oil Finn, i n-Achadh Conaire, i c-Cill Alaidh, i n-Eanach Dúin, & i c-Cluain
Ferta, oifficél & breithemh coitchionn na h-airdeaspuccoide, d'écc.
Giolla na n-Aingel Ó Taichligh airddeochain Innsi d'
écc. Maoil Sechloinn Ó Raighilligh ticcerna Muintire Maoil
Mordha do lot do Ghallaibh na Midhe, a ghabhail doibh iar sin go b-fuairsiot braighde as, a écc dia gonaibh i n-a tigh fein
as a h-aithle. Giolla Adamhnain Ó Firghil comarba Adamhnain d'écc. Toirneach & teinteach adhbal isin samhradh go ro milleadh mes,
& tortha Ereann go díomhór, & gur fhásattar
arbanna fionna fása. Teidhm galair go coitcenn sechnóin Ereann (da n-goirthi Slaottán), & a beith tri laithe, no a
cethair ar gach aon da n-gabhadh gur bo tanaisi báis
doibh é. Uilliam Burc, .i. an t-Iarla Donn mac Sir Seon (.i. Iarla) mac an
Iarla Ruaidh do thocht i n-Erinn. Donnchadh Ruadh Ó Gadhra & cúiccer da chineadh
imaille ris do marbadh. Concobhar Mac Branáin adbar taoisigh Corcachlainn do
marbhadh la muintir na h-Anghaile. Sluaicceadh la Uater A Búrc i c-Connachtaibh gur h-aircceadh
lais morán d'aos grádha Toirrdhealbhaigh Uí
Concobhair righ Connacht. Sir Seon Mac Feorais iarla Lugmaigh, aon bharún ba beodha, bhrioghmaire, & ba ferr oinech do Ghallaibh
Ereann, do marbhadh i f-fell da muintir fein .i. do Gallaibh
Oirgiall, & sochaidhe imaille ris do Ghallaibh & do Gaoidhelaibh. Ba
dibh-sidhe
an Caoch Ó Cerbaill, .i. Maol Ruanaidh, aon-rogha
tiompanach Ereann, & Alban e-sidhe i n-a aimsir. Brian mac Tomaltaigh Meic Donnchaidh do marbhadh do Bhrian mac
Taidhg Meic Donnchaidh. Morsluaigheadh la h-iarla Uladh, & la Toirrdhealbhach Ua c-Conchobhair (Ri Connacht), & la Muircertach Ua m-Briain Ri
Mumhan, i n-aghaid Briain Báin Uí Briain. Maidhm do
thabhairt la Brian m-Ban Ó m-Briain forra-somh annsin. Concobar
Ua Briain deghadbar rígh Ereann ar cruth, ar
céill, ar einech, & oirdearcus, do mharbhadh don dul-sin amaille
re ceithre fichit do deghdaoinibh & do daosccarsluagh do
thuitim i n-a fhochair. Tadcc mac Toirrdhelbhaigh Uí Concobhair do mharbhadh la
Diarmait Ua n-Gadhra. Comdhal choinne im Áth Chinn Locha Techet, etir Uáter
Mac Uilliam Burc. Gillbert Mac Goisdealbhaigh don dara leith, & Maol Ruanaidh Mac Diarmata, & Tomaltach a mhac, & Tomaltach Mac
Donnchaidh go maithibh Cloinne Maoil Ruanaidh. Maidhm do bhriseadh re
Mac n-Diarmata for Uáter & for Gillbert co n-a
muintir. Donnchadh Gallda mac Domhnaill Uí Choncobhair do marbhadh la
h-Aodh mac Taidg mic Maoilechlainn mic Maghnasa. Matha Riabhach Mac Gafraidh do mharbhadh do Mhuintir
Gearadáin. Iomhar Mhág Raghnaill toíseach Muintire h-Eolais do
marbhadh la cloind Giolla Criost Mheg Raghnaill. Duibhesa inghen Uí Fherghail ben
Meic Murchadha an t-Slebhe do écc. An Caoch Mac Cerbhaill diarbh ainm Maol Ruanaidh, aon-rogha
thiompanach Ereann i n-a aimsir do marbhadh. Edaoin inghen Még Mathgamna ben Még
Uidhir do écc. Duibheasa inghen Uí Elighe ben Domhnaill mic
Taidhg Uí Choncobhair do écc.
Sluaigheadh oile la Muircertach Ó m-Briain, & la Cloinn Cuiléin d'ionnsaighidh Bhriain Uí Bhriáin
doridhisi dia ro sraoineadh for Muircertach, & día ro
marbhadh Concobhar Ó Briain, & Domhnall na n-Domhnall, & Mac Con Mac Con Mara go sochaidhibh oile. Maidhm mór do tabairt lá Mág Eochagáin
ar Ghallaibh dú In ro marbhadh cúig céd
décc ar fichit céd Gall im Dhalatúnachaibh, & im
mhac an Ridere Uallaigh. Amhlaoibh Mag Findbairr do marbhadh la Cathal Ua
Ruairc.
Annal AOIS CRIOST, 1329. Aois Criost, mile, trí chéd, fiche, a
Naoí. Augustin abb Lesa Gabhail for Loch Eirne d'
écc. Cathal mac Domhnaill Uí Ruairc deghadhbar
ticcerna na Breifne do marbhadh la cloinn t-Seoin Uí
Fhergail, & do Ghallaibh Midhe tre feill, & daoine oile imaille
ris i tigh Riocaird Diúid i Mainistir Fhobhair. Muircertach mac Domhnaill Uí Concobhair
ticcerna Cairpre, & deghadhbhar righ Connacht d'
écc. Cathal mac Aodha mic Eoghain Uí Choncobhair do
dhíochur ar eiccin as na Fedhaibh & a Tir Maine tre forcongra
Uater A Búrc ar Shíol c-Ceallaigh, & ar Uibh Maine ar
chena. Coccadh mór etir Toirrdhealbhach Ó c-Concobhair & Clann Maol Ruanaidh gur milleadh morán eattorra
dibhlionaibh.
Creach do denamh la Tomaltach Mac Diarmata ar Diarmait Ó b-Flannaccáin taoiseach Cloinne Cathail. Aine inghean Ferghail Uí Raighilligh ben
Tomaltaigh Meic Diarmata d'écc. Tadhg mac Toirrdhealbhaigh mic Mathgamhna Uí Choncobhair do
mharbhadh la h-Ua n-Gádhra & la lucht Airtigh. Sith do denomh do Mhac Uilliam Búrc & d'iarla Uladh re Mac
Tomáis. Dabac Dond Mac Uilliam Ridire uasal morconaigh do
écc. Donnchadh Mac Giolla Patraicc do marbadh la h-iarla
Uladh. Maoil Íosa Donn Mac Aodhagain ardollamh Connacht do
écc. Guirt gan buain go h-iar f-Féil Michil ar fhud Ereann lasan
f-fleachadh.
Annal AOIS CRIOST, 1330. Aois Criost, míle trí chéd
tríochatt. Maoíl Íosa Ó Coinel comarba Droma Cliabh do
écc. Benidicht O Flannaccáin Prióir Cille Moire na
Sionna d'écc. Maghnas mac Aodha Breifnigh Uí Concobhair do marbhadh la
Cathal mac Aodha mic Eoghain Ui Concobhair i b-Feronn na Darach,
& Siomann Mac In Fhailgigh do mharbhadh i n-a fharraidh. Giolla Ísu Ruadh Ó Raighilligh ticcerna
Muintire Maoil Mordha & na Breifne uile re h-aimsir n-imchéin d'écc i n-a Shendattaidh iar m-breith buadha
ó dhomhan & ó dhemhan & a adhnacal i mainistir in
Cabhain i n-aibíd na m-Bráthar Mionúr, & ba h-e-sidhe céd fundúir na mainistre
remhraite. Maoilechlainn Mac Carmaic brughaidh cédach conaich do
écc. Sluaigheadh la h-Ualgharcc Ua Ruairc go Fiodh an Atha. Goill an
bhaile d'érghe dó iar sin. Maidhm do thabhairt for
muintir Uí Ruairc, & Art Ó Ruairc adbar
airdticcerna Breifne do marbhadh do Ghallaibh, & sochaidhe
imaille ris im Ruaidhri Mac Samhradhain. Amas longpuirt do thabhairt do Toirrdealbhach Ó c-Concobhair Rí Connacht
for Uáter Mac Uilliam Búrc i Leccmoigh i Moigh
Luircc, & a ruaccadh dó aissidhe go Cairthe Liacc Fatta.
Gillbert Mac Goisdelbhaigh (tigerna Slebhe Lugha 'mun am-sin) do
thecht go líon a mhuintire do chuidiucchadh le Mac Uilliam.
Tomaltach Mac Donnchaidh co n-a muintir do tocht do chommoradh Meic
Uilliam beós iar n-iompódh for Ua c-Concobhair
doibh. Na sluaigh-sin dibhlionaibh d'ionnsaighidh Uí
Choncobhair. Ro cuiredh iomairecc ettorra leth
for leith go rangatar Áth Disirt Nuadan. Donnchadh mac
Domhnaill Mic Mathgamhna, Mac Giolla Comdháin, & uathadh do
muintir Uí Concobhair do mharbhadh im an áth. Ua
Concobhair go maithibh a muintire do dol da n-aimhdeóin
uatha go ráinicc gusna Tuathaibh. Longport do ghabhail do Mac Uilliam i c-Cill Lomatt i c-comhfochraibh d'Ua c-Concobhair.
Sloigheadh Connacht eitir Ghallaibh & Ghaoidhelaibh (don mhéd ro gabh a pairt diobh) do tecclamadh la Mac Uilliam do gabhail righe Connacht dó bhudhéin iar sin, & a m-beith ullamh
aicce dochum Uí Choncobhair d'aithrioghadh. Iar na fhios-sin
do Mhac Diarmata iompódh for Mhac Uilliam dó, & páirt Uí Concobhair do ghabhail ionnus gur
cenglattar síth connail chairdemhail ettorra
díbhlionaibh. Maidhm mór do thabhairt do Choncobhar mac Taidg mic Briain
mic Aindriasa mic Briain Luighnigh for Dhartraighibh, & Sochaidhe díobh do marbhadh lais. Toirrdhealbhach Ua Concobair do dul uathadh deghdhaoine do
lathair Uilliam Burc, .i. an t-Iarla Donn d'iarraidh a chonganta i
n-aghaidh Mheic Uilliam. Brian mac Giolla Criost Meg Raghnaill do mharbhadh la Tadhg Mag
Raghnaill.
Aedh & Diarmait dá mhac Murchaidh Uí Ferghail
do mharbhadh la h-Aedh Ó f-Ferghail. Pétrus mac comarba Maedhóige do mharbhadh la Gallaibh Cenannsa.
Annal AOIS CRIOST, 1331 .Aois Criost, mile, trí chéd, triochat,
a h-aon. Comharba Caillín, .i. Giolla na Naomh Mac Cele do
écc i mainistir Maothla. Maol Ruanaidh Mac Diarmata ticcerna Maighe Luircc d'
faccbail a tighernais, & aibíd mhanaigh do gabhail
dó i Mainistir na Búille, & Tomaltach Mac Diarmata (a
mac) do ghabháil ticchernais Maighe Luircc an .7. la Mai. Ferghal mac Maoileachlainn Carraigh Meic Diarmata do mharbadh
la Tadhg mac Cathail mic Domhnaill Uí Concobhair. Sloiccheadh la Uater Mac Uilliam Burc i Maigh Luircc. An tír
uile d'ionnradh dó acht cealla namá, uair tucc comairce
& cadhas doibh-sidhe. Tomaltach Mac Diarmata co n-a mhuintir dia n-ionnsaighidh. Goill do thabairt amais fair as a h-aithle gur marbhsat
foirenn dia mhuintir. Ossadh do dhenamh doibh re 'roile & Uáter d'fagbail na tire. Maoil Ir Mhág Eochagáin d'écc. Murchadh Mag Mathghamhna do mharbhadh la Seaan Mag Mathghamhna, & la
Gallaibh Machaire Airghiall. Tómás mac Con Chairrge Uí Fhloinn do
écc.
AOIS CRIOST, 1332. Aois Criost, mile, trí céd, triocha a
dó. Uater mac Sir Uilliam Búrc do gabhail lasan Iarla n-Donn, & a breith lais iaramh co caislén nua Innsi h-Eoghain, a
écc do ghorta as a h-aithle h-i b-priosún an
chaisléin remhraite. Maidhm Bheirne an Mhíl for Thomaltach Mac n-Diarmata, & for Mhac Uilliam re mac an Iarla, & re Tomaltach Mac Donnchaidh, & sochaidhe dá mhuintir do marbhadh.
M1332. 3>
Uilliam Gallda mac Muircertaigh Moir Még Eochagain,
ticcerna Ceneoil Fhiachach do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1333. Aois Criost, mile, trí céd, triocha, a
trí. Florent Mac an Oglaich airchideochain Chille h-Oiridh do
écc. Uilliam Búrc iarla Uladh do mharbhadh la Gallaibh Uladh.
Na Goill do-roighne an gniomh-sin do bhasucchadh go h-eccsamhail la
muintir righ Saxan. Drong do crochadh, drong do mharbhadh, & drong do tharraing o
chéle dibh i n-a dioghail.
Tomaltach Mac Donnchaidh Meic Diarmata tigerna Tire h-Oilella, fer ba ferr firinne, cadhus, & comairce da m-baí i n-en-aimsir ris d'ecc. Feidhlimidh Ua Domhnaill an tanaisi tigerna fa h-uaisle, fa h-aireghdha & as mó ris a raibhe súil
d'Eirionnchaibh d'écc. Gillibert Mac Goisdelbhaigh do mharbhadh ar lar a tighe fein
le Cathal Mac Diarmata Gall tre mebhail. Aodh Mac Con Snamha taoiseach Muintire Cionaith d'
écc. Mac na h-Oidhce Ócc Mág Flannchadha do marbhadh la
Connachtaibh .i. la Toirrdhealbhach Ua c-Concobhair Ri Connacht & lá Tighernán Mag Ruairc, & tighernus na
Breifne do tabhairt d'Ua Raghallaigh. Donnchadh mac Aodha Uí Cheallaigh do ghabhail do
Thoirrdhealbhach Ó c-Concobhair Rí Connacht. Sith d'foccra do Chloinn Uilliam Burc o righ Saxan. Concobhar Mac Branáin taoíseach Corcachlann d'
écc. Aodh mac Domhnaill Oicc Í Domhnaill tigerna Chenel c-Conaill, Chenel Moáin, Innsi h-Eoghain, Fher Manach,
Iochtair Chonnacht, & na Breifne, & adhbar righ Uladh uile beos,
aon roba mó grain & adhuath a eccratt roimhe baoí do
Ghaoidhelaibh a aimsire, aon as mó ler thuit do Ghallaibh & do
Gaoidelaibh battar i n-a aghaidh, aon rob ferr smacht, reacht & riaghail bai i n-a comhfochraibh, feichemh coitcenn iarthair Eorpa ar eineach & derlaccadh d'écc iar m-breith
buadha o dhomhan & demhan i n-aibítt manaigh i n-Inis
Saimher, & a adhnacal co n-onoir, & co n-airmidin móir i
mainistir Easa Ruaidh. Concobar Ua Domhnaill (a mhac) do ghabhail a
ionaid. Ro fhás iaramh iomchosnamh etir Choncobhar & Art (a
dherbhrathair) imon f-flaitheass go ro marbhadh Art a t-traitte
la Concobhar.
Annal AOIS CRIOST, 1334. Aois Criost, mile trí chéd, triochatt,
a cethair. Mórshloigheadh la Connachtaibh uile etir Ghallaibh & Gaoidhealaibh isin Mumhain do shaighidh Mheic Con Mara go ro
gabhsat a braighde & gur cuirset a nert air. Teampall do
losccadh do druing don t-sluaigh-soin i n-a m-battar ochtmoghat ar
chéd do dhaoínibh, & dias saccart imaille riú, & gan aon diobh do thernadh as gan oghlosgadh. Dechneabhar do mhuintir Donnchaidh mic Maoileachloinn Carraigh Meic
Diarmata do bathadh ar Loch Techet. Tadcc mac Cathail mic Domhnaill Uí Concobair d'
écc. Donnchadh Mac Con Snamha taoiseach Muintire Cionaith, & Seonacc
mac Muircertoigh Móir Meg Eochaccáin
tigerna Chenel Fiachach d'écc. Uilliam Mhág Eochagán do écc. Concobar Mac Branáin do écc. Eóin Mac Giolla Ultain do mharbhadh la Domhnall Mac
Aedha.
Annal AOIS CRIOST, 1335. Aois Criost, mile trí chéd, triochatt,
a cúicc. Fionnghuala inghen Uí Bhriain ben
Toirrdhealbhaigh Uí Concobhair d'ecc. Seaan mac Airt Uí Eaghra do ghabhail le mac an Iarla, & forgla a muintire do arccain. Creach le cloinn Domhnaill Uí Choncobhair ar cloinn Muiris
Shuccaigh Meic Gearailt dan marbhadh mac Meic Muiris. Creach
oile la Cloinn Mhuiris i n-a dioghail sin for cloinn
Domhnaill. Iarthar Chonnacht uile do milleadh la h-Emonn A Búrc. Uilc
dhirímhe eidir losccadh & marbadh do denamh dó
beós ar mhac In iarla, & ar cloinn Riocaird A Búrc,
& Síth do denamh doibh re 'roile iar t-tain. Giolla na n-Aingeal Ó Caiside ollamh leighis Fear Manach
do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1336. Aois Criost, mil
e, trí chéd, triochatt,
a sé. Trinoit Ó Naan ardmhaigistir i n-ealadhnaibh iomda, i
léx & i c-canóin d'écc. Tomaltach Gerr (na c-Crech t-Timcil) Mac Diarmata, tighearna Muige Luircc. Aon bá mó cosccur ar easccairdibh, ba
ferr cádhus, & comairce, engnamh, & eineach da m-baoí don chineadh dia raibhe d'écc oidhche Dhomhnaigh na Trionóide i n-a tigh
fein i c-Caladh na Cairrce, & a adhnacul i Mainistir na Buille
go h-onorach. Concobhar a mhac
do ghabail tighernais tar a
éis. Teaboid A Burc Mac Uilliam & Maoil Ir Mac Siurtan d' Exetra d'écc. Maidhm do thabairt d'Eoghan Ó Madadháin for Cloinn
Riocaird A Búrc, & sochaidhe da muintir do marbhadh uatha .i.
seiser & tri fichit. Creach mor la cloinn Diarmata Gall, & la mac Feidhlimidh
Uí Concobhair for Cloinn Ghoisdelbhaigh, & Maidiuc Mac
Uailldrín do marbhadh i n-a tóraigheacht. Creach la h-Émann Mac Uilliam Burc ar Cloinn Chathail dar h-aircceadh Concobhar Ua Flanngain & daoine iomdha oile. Maoileachlainn
Ua Flannagain do mharbhadh i toraigheacht na c-creach don dul-sin, & brathair do Mac an Mileadh do ghabhail don toraigh iaromh, & braighe do denam de. Concobhar Mac Diarmata tighearna Maighe Luircc, Aodh mac
Feidlimidh mic Aedha Uí Concobhair go lucht tighi
Uí Concobhair imaille ris, & Clann n-Donnchaidh, & Corbmac mac
Ruaidhri go n-glaslaithibh criche Coirpre do dul ar
creich h-i Tír Fiachrach go rangattar Mullach Ratha. Ba na
tíre do theicheadh rompo. Mairbhedala mora, iomad capall,
beaccan d'eachaibh, & fochrodh ilardha do thabhairt leo, & daoine
diairmhe do mharbhadh doibh, & iad fein d'iompudh slán
dia t-tighibh. Diarmaitt Ó Flannagain tighearna Cloinne Cathail d'
écc. Toirrdhealbach Ua Conchobhair Rí Connacht do
thionól imirceadh na t-Thuath, Cloinne Cathail, Cloinne Conchobhair, & Moigh Luirg co h-Airteach. Caislén Mor Meic
Goisdealbhaigh do gabail d'Ua Concobhair don toiscc-sin, & a briseadh, & ceithern congmhala an bhaile do tocht amach ar comairce Meic Diarmata. Domhnall mac Seaain mic Domhnaill Uí Concobhair d'
écc. Niall mac Concobhair Mic Taidhg do mharbhadh. Mainestir .S. Franseis h-i c-Carraic na Siúire i n-epspocoittecht Leasa Móir do thógbhail la h-iarla Urmhumhan Semas Buitilér. Mathghamhain Ó Raighilligh do mharbhadh la
Gallaibh. O Mithidhéin comarba Mo Laisi do
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1337. Aois Criost, mile, trí chéd, triochatt,
a Seachtt. Lughaidh Ó Dálaigh epscop Cluana Mic Nois d'écc iar n-deighbeathaidh. Tómás mac Cormaic Uí Dhomhnaill epscop Ratha
Both saoi i n-eccna, & i c-crabhadh d'écc. An Maigistir Ó Rothlain d'écc. Sith do dhénamh d'Uilliam mac iarla "Uladh, & do Brian
Ó Briain (.i. Brian Bán) re aroile, & na fearoinn do
fholmaigh re ó mac an Iarla do leigen dó ara a c-cíos fein do tabairt asda. foslongport do dénomh do rígh Connacht ag Áth
Liag i n-aghaidh Emainn A Búrc. Seaan Ua Follamhain tigherna Cloinne h-Uadach d'
écc. Tadhcc Mac Flannchadha tigearna Dartraige do marbhadh la Corbmac
mac Ruaidhri mic Domhnaill Uí Concobhair re socraide oile, & i
n-dioghail Seaain mic Domhnaill. Creacha móra do dhenomh
ar Dartraigi dho as a h-aithle & mac Muiris Mecc Flannchaidh do
marbhadh i n-a t-toraigheacht. Tadhg, & Maoileachloinn, da mhac Iomair Meg Rághnaill do
gabail la Cathal Mhág Raghnaill. Cathal do marbhadh iar sin i
t-toraigheacht cloinne h-Iomhair da combraithribh iar t-tionol
lán sochraide, dóibh im Uilliam Mag Mathghamhna, & im da
mac oile Iomhair Még Ragnaill, Concobhar & Tomaltach. Magnus
Ó Fearghail do mharbhadh dóibh an lá cedna.
Taoiseach do dhénomh do Tadhg mac Iomhair Meg Raghnaill iar
sin. Domhnall Ruadh Ó Maille & Corbmac a mac do marbhadh la
Cloinn Mebric, & do Ghallaibh oile immaille friu oidhche Fhele Stephain. Matha Ua h-Uigind saoi re dan, & re daonnacht d'
écc. Enrí Mac Mairtin do mharbhadh.
Donnchadh mac Muircertaigh Moir Mhég Eochagáin
tigherna Chenél Fhiachach do mharbhadh la h-Uibh Failghe. Síth do dénumh d'Aodh Reamhar Ó Néill
re h-Oirghiallaibh, & re Feraibh Manach. Donnchadh Mór Ó Dubda tanaisi Ua b-Fiachrach do
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1338. Aois Criost, mile, trí chéd, triochatt
a h-ochtt. Ruaidhri an Einigh Mag Uidhir tigerna Fer
Manach aoin-fher as mó do thoirbhir d'airgett & d'édach d'eachaibh, & d'innilibh uaidh d'éigsibh, & d'ollamhnaibh Erionn i n-a aimsir fein do Shiol Uidhir d'écc. Donnchadh mac Ruaidhri Uí Concobhair do
mharbhadh. Mac iarla Uladh, .i. Emand do ghabhail d'Emann A Búrc, cloch
do cor fo a braghaitt, & a badhadh i Loch Mescca lais. Milleadh
Gall Connacht, & a chineadh féin do thecht triasan n-gniomh-sin.
Toirdealbhach Ó Concobhair Ri Connacht d'ionnarbhadh
Émainn Mec Uilliam Burc iar sin a Connachtaibh amach iar
milleadh na t-tuath & na c-ceall go h-adhbal eatorra i n-Iarthar Connacht, & nert na tíre co coitchenn do ghabhail
d'Ua Chonchobhair as a h-aithle. Coblach mor do longaibh & barcaibh do thionol la h-Emann A Burc iar
sin & a beith for oilénaib mara athadh imchian da
éis. Luigni & an Corann d'folmhughadh & d'fasughadh imma n-Gallaibh, & a t-tighearnus do ghabail da n-Ghaoidhelaibh duthcassa
bhudhdhéin ar n-díochur a n-Gall esdibh. Tadhg mac Ruaidhri mic Cathail Uí Chonchobhair (ris a
ráiti Bratach Righin) do ghabhail do Thómás Mac
Samradhain, & moran da muintir do mharbhadh. Mac Shamradhain (.i.
Tómas) do dul go tegh Uí Concobair iar sin, & ag
teacht tara ais dó, Clann Muircertaigh & Muintir Eolais
do chomchruinniughadh ara chionn, & a ghabhail iar marbhadh morain dia
mhuintir.
Aedh an Chletigh mac Ruaidhri Uí Chonchobhair do lot ar
deireadh a sluaigh fesin, & a écc da bithin. Derbhail inghen Cathail Meic Murchadha ben
Donnchaid meic Aedha Óig d'écc.
Annal AOIS CRIOST, 1339. Aois Criost, mile, trí ched, triochatt, a
naé. Ruaidhri Ua Ceallaigh tigherna Ó Maine do mharbhadh la Cathal mac Aodha mic Eoghain Uí Conchobair
ag dol, o thig
Uí Conchobair dochum a thighe fein. Tomás Mag Shamhradhain do legean amach do Cloind
Muircertaigh. Sloigheadh mór la h-Aedh Remor Ó Néill go
Tír Conaill. Mac Seaain Uí Néill do mharbhadh & Goffraidh Ua Domhnaill don t-sluaigheadh-sin la muintir Uí
Dochartaigh. Emann Mac Uilliam Burc go n-a loinges d'ionnarbadh d'
oilénaibh na fairrge for a m-boí do shoighidh Uladh la
Toirrdealbach Ua c-Concobhair ri Connacht. Inghen Toirrdhealbhaigh Uí Briain ben meic
iarla Uladh do tabairt do Toirrdealbach Ua c-Concobhair, & Derbhail
inghean Aodha Uí Domhnaill do leiccen
dó. Coccadh mór ar fhud na Midhe eittir Gallaibh & Ghaoidhealaibh. Tempall Cille Ronain do dhenam la Ferghal
Muimhneach Ua n-Duibhgennáin.
Annal AOIS CRIOST, 1340. Aois Criost, mile, trí chéd
cethrachatt. Mainestir Oirbhealaigh h-i c-Carraic an Chiúil ag an c-cend thoir do Loch Léin i n-epspoccoittecht Arda
Ferta isin Mumhain do thógbhail d'urd .S. Franseis la
Mág Cártaigh Mór prionnsa Deasmhumhan, Domhnall
mac Taidhg, & do thoghsat iomatt do mhaithibh an tire a n-adhnacal
isin mainestir-sin. As dibh-sidhe Ó Suilleabhan Mór & an
dá Ua Donnchadha. Comhthógbail cogaidh eitir Maineachaibh, .i. eittir Tadhg
mac Taidhg Uí Cheallaigh da t-tucc Toirrdhealbhach Ua
Concobair (Ri Connacht) urlámhus Ua Maine, & Uilliam mac
Donnchadha Muimhnig Uí Cheallaigh go ro cuireadh Uilliam a
Tír Maine amach & gé do fhagaibh an tír, tug
Tadhg Ua Ceallaigh go n-a braithribh & co n-a muintir toraigheacht
dó co n-deachsat i n-áit iombuailte chuige. Iompaidhis
Uilliam & a muintir friú fo chetóir go ro
feradh caithgleó etorra. Acht chena ro
marbadh Donnchad mac Aodha Uí Cheallaigh, & ro ghabhadh Tadhg
Ó Ceallaigh iar n-a lot co n-deachaidh d'écc de
iaromh. Maoil Seachlainn Ua Gairmleadhaigh taoiseach Cenél Moain
d'écc.
Clann Ualgairg Uí Ruairc, Domhnall, Aedh, Giolla Criost & Ruaidhri do dol for creich d'ionnsoighidh Cathail mic Aedha
Breifnigh co n-dernsat creach air. Conchobhar mac Donnchadha
Riabhaigh meic Maghnusa mic Muircertaigh Mhuimhnigh do
marbadh leo an la cedna & sochaidhe immaille friss. Conadh
í sin céd-fola mhuintire Ruairc & cloinne
Muircertaigh Muimhnigh fria aroile. Cathal mac Aedha
Brefnigh do thoraigheacht a chreche iar sin go rug ar cloinn
Ualghaircc Uí Ruairc. Ro feradh iorghal amhnus
etorra. Domhnall Ua Ruairc (aon-rogha na Breifne d'adhbhar
tighearna) do mharbhadh don chur-soin go sochaidhi moir immaille ris.
Giolla Criost Ua Ruairc & Mac Con Shnamha do ghabhail iar maidhm for a muintir. Tadhg mac Ruaidhri mic Cathail Ui Concobhair do baoí
i l-laimh ag Ua Ruaircc do leigen amach ar comfhuaslaccadh
Giolla Criost Uí Ruairc. Aodh mac Fedhlimidh Uí Choncobhair do ghabhail do righ
Connacht, & a cor i c-caislén Rossa Commain da choimhéd.
Coccodh mór & combhuaidhreadh d'eirghe eittir Ua c-Concobhair
& Mac Diarmada trésan n-gabháil-sin gur ro milleadh
morán eatorra da gach taobh. Guasacht & gergabhadh d'faghail
d'Ua Concobhair iar sin d'ionnsoighidh tucc Mac Diarmatta chuicce
don Corann gor cuireadh go h-aimhdeonach é i m-Baile an Motaigh
isteach, & síth do cengal dóibh re aroile as a h-aithle. Siúrtan Ruadh Mac Goisdealbhaigh do mharbhadh do Cathal Mac
Diarmata Gall. Cathal Mac Diarmata Gall, aon-rogha a chinidh i n-a aoís
fein ar ghoil ar ghaiscceadh ar treisi ar talchaire do mharbhadh
la Donnchadh Riabhach mac Maoileachloinn Charraigh Mec Diarmada tre
cheilg i lios Sealbaigh i Cloinn Conchobair.
Magnas mac Cathail mic Domhnaill Uí Choncobhair do mharbhadh
la Cathal mac Aedha Breifnigh Uí Concobair. Brian Occ Macc Shamradháin do mharbhadh le Teallach n-Dúnchadha. Eoghan Ua h-Edhin tighearna Ua f-Fiachrach Aidhne do mharbhadh la a braithrib féin. Eoghan mac Seffraidh Mecc Raghnaill, & Aedh Ua Maoíl Miadhaigh do mharbhadh aroile. Pilib Ó Duibhgendáin ollamh Conmhaicne d'écc. Uilliam mac Gillibert Mic Goisdealbaigh do mharbhadh ar
ghreiss isin m-Breifne do Tellach Eachdach. Ruaidhri mac Maghnusa Uí Egra d'
écc. Mathghamhain mac Andaidh Uí Raghallaigh do marbadh la h-Aindreas mac Briain Uí Raighilligh & creacha móra do
dhénomh dhó isin m-Bolgán as a h-aithle. Teampall Chille Rónain do losccadh. Niall Ua h-Uigind saoi fir dhána do
bháthadh. Conchobhar Ua Domhnaill tighearna Tire Conaill co n-a thionol do
dhul i Connachtaibh.
Annal AOIS CRIOST, 1341. Aois Criost, mile, tri chéd, cethrachatt, a h-oén. Muirchertach Mac an Gobhann abb Clochair d'
écc. Maidhm mór do thabhairt do Mhac Uilliam Burc ar Cloinn
Muiris dú inar marbhadh Tomás Mac Muiris, Muiris Mac Seonaic Ruaidh & seachtmoghat fer maraon riú. Domhnall Mac Dorchaidh taoiseach Cenel Luacháin d'
écc. Donnchadh mac Meic na h-Oidhchi Mhég Fhlannchadha do
marbhadh lá h-Aedh mac Tadhg Még Flannchadha. O Gairmledaigh taoiseach Cenél Moáin d'
ég. Cathal Mac Ceithernaigh do marbhadh do
esccor.
Caislén Rossa Commain do ghabhail la Toirrdealbhach Ua c-Concobhair, & Aedh mac Felim boí i m-braighdenus ann do
legen amach, & fuasgladh do thabhairt ass. Seaan Mhág Mhathghamhna do chur a h-Airghiallaibh. Brian Ua Floinn tigearna Tellaigh Curnain d'écc. Cu Connacht Ua Cuinn taoisech Muintire Giollgain d'écc. Diarmait Ruadh mac Corbmaic Óig Meic Diarmata d'ég i
n-aibitt manaigh i Mainistir na Buille.
AOIS CRIOST, 1342. Aois Criost, míle, trí chéd,
cethrachatt, a dó. Coimheirghe coccaidh eidir Toirrdealbhach Ua c-Concobhair & Concobhar Mac Diarmada tighearna Moighe Luirg. Emann A Burc d'
eirghe a c-commbaidh Meic Diarmata i n-aghaidh Uí
Choncobhair. Aodh mac Fedlimidh Uí Choncobhair & Donnchadh Ua Birn
taoiseach Tíre Briúin na Sionna do chor
Toirrdhealbhaigh Uí Choncobhair i t-Teampall Oile Finn iar n-dol dó do ghabhail gill creche do-ronsat muintir Birn ar
Hoiberd A Burc, & cuid do Gall-oglachaibh Uí Choncobhair
do mharbhadh doibh immaille re na consabal, .i. Mac Ruaidhri. Coccadh coittchenn d'eirghe h-i c-Connachtaibh iar
sin. Clann Mhuircertaigh do dhol i rann Uí Conchobhair ar
tús i n-aghaidh Meic Diarmata, iompúdh doibh iaromh la
Mac Diarmada & le Mac Uilliam. Feall graineamhail do dénomh do
Cloinn Muiris iar sin i n-a n-oirechtas fein ar Cloinn Uilliam Burc, & Tomas
Burc do mharbhadh doibh, & Seoinin A Burc do mharbhadh la Cloinn Riocaird ar an c-cor c-cedna tria fhoraileamh Cloinne Muiris & Ui Choncobhair. Cathal mac Giolla Criost Meic Diarmada do mharbhadh d'
Ferghal Ua Thaidhg ar an c-cogadh cedna, & Fearghal mac Giolla
Criost Finn Mic Corbmaic do mharbhadh air bhéos. Commascc crodha do thabairt do Mac Diarmatta gusna h-uaislibh batar
i n-a fharradh d'Ua c-Concobhair i m-Bél Atha Slisen dar
lingead an t-áth fair & Diarmaitt mac Briain Uí
Fergail, fer a aoisi dob'fherr do Conmaicnibh, mac
Hoiberd A Burc, & Concobar mac Donnchadha Duibh Uí Éilighe do mharbhadh don chur-sin. Seaan Mhag Mathghamhna tigherna Oirghiall do dul ar creich
go h-Aedh mac Rooilbh Mhég Mhathghamhna, & a mharbhadh ar
deredh na creche, & a Ghall-occlachaibh immaille ris do
mharbhadh & do badhadh. Corbmac mac Ruaidhri mic Domhnaill Uí Choncobhair do
ghabhail la Conchobhar mac Taidhg, & le Ruaidhri mac Cathail Uí
Concobhair. Concobar mac Taidhg do ghabhail le Brian mac Ruaidhri iar
sin, & a tabairt dhó i laimh Concobair Meic Diarmada, & a cor da
coimhéd i c-Carraic Locha Cé. Domhnall Ua Dochartaigh toiseach Arda Miodhair & triocha ched
Tíre h-Énda, fear lán d'eineach, & d'engnamh d'écc, & Seaan Ó Dochartaigh do gabail a
ionaid. Siol Muireadhaigh uile do iompudh ar Toirrdealbach mac Aedha
mic Eoghain immaille risnamaithibh oile batar ga toirneadh. As iad as
oireghdha do eirigh dhó an ionbaidh-sin, Emann Mac
Uilliam Burc, Concobhar Mac Diarmada tigherna Maigi Luirg co n-a braithribh, & co n-a oirecht uile, Aodh mac Aedha Breifnigh
mic Cathal Ruaidh Uí Concobhair, Tadhg mac Ruaidhrí
Uí Choncobhair, Cathal mac Aedha Breifnigh mic Cathail
Ruaidh go sochraidi na Breifne & Chonmaicne archena, & Aedh mac Felim mic Aodha mic Eoghain Uí Chonchobhair. Tionól dóibh-siomh uile i nd-agaidh Ui Choncobhair, & a
athchor go h-aimhdheonach as a thír & as a thalomh feisin conadh í comhairle tuccsat a charaid dó iar sin dol do shaighidh Meic Diarmada co h-incleithe gan rathughadh do mhorán
d'fios a n-diongnadh sith ris. Gidhedh fuarattar Clann Muircertaigh sgéla na
comhairle-sin, & fios na h-aidche d'áiridhe i n-a t-tiocfadh
Ua Concobhair do shoighid Meic Diarmada, ionnus gur inleadar iatt
féin roimhe ar bernadhaibh baoghail na conaire i n-gebadh
co longport Meic Diarmata. Acht chena do-chuaidh Toirrdealbhach
en triar marcach tarsa no gur h-eirgedh dhó ar
tóchar an longpuirt. Loitter Cathal mac Aedha Breifnigh
lais fo cettóir, & ger bhuathadh i n-aghaidh iolair ei-siomh go n-a thriar oile i mesg na sochaidhe batar i n-a
aghaidh, do-chuaidh uatha da n-aimhdheóin gan fuiliughadh gan
fordhergadh air fein ina ar aon dia mhuintir. Ciodh tra
acht nochar b-feas do Mac Diarmada Toirrdhealbhach do beith isin
móiréccen-sin no go c-cuala an teighim, an
mairgneach & an mallachadh mór ga dhénamh seachnon an
longpuirt, & iar f-fahgbháil sgél dó cuiris
daoine tairisi ós iseal i coinne Uí Choncobhair dia
breith gusan c-Carraic da caomhna go f-fesadh fein an f-fédfadh a shíd do dénamh. Baoí Ó
Concobhair iar sin sechtmain, & maithe na tíre ag tocht ar
cuairt chuige, & uadha ar furaileamh Mec Diarmada. Gidheadh ó
nach b-fuair Mac Diarmada ced na síthe do dhénamh
téid fein buidhen marcsloigh les gur ro fagbhatar
é i Ros Commain. Conchobhar (.i. Concobhar Ruadh) Mag Eochagáin tigerna
Cenél Fhiachach do mharbhadh la Gallaibh. Tomás Ua Cinga, Muiris Mag Eochagain, Siommon mac Concobair mic Siommoin Meic Giolla Arraith taoiseach do thaoiseachaibh Luighne
d'écc. Murchadh mac Tomoltaigh Uí Flannagain an tres
fer dob'ferr da chinedh do mharbhadh do Gall-ócclachaibh meic Cathail. Aodh mhac Aedha Breifnigh mic Cathail Ruaidh Uí
Choncobhair do righadh do Connachtaibh & do Mhac Uilliam Burc an céd Luan do geimreadh iar n-aithrigheadh
Toirrdhealbhaigh dóibh, & tanaisecht Connacht do thabairt d' Aedh mac Fedlimidh Ui Concobair. Tir n-Oilella do thabhairt d'
Fergal Mac Diarmatta. Tadhg mac Tomoltaigh mic Muirghiusa Meic Donnchaidh d'ionnarbadh
as a dhuthaigh fein lá Concobhar Mac Diarmata & la a
braithribh, & é do beith i f-farradh Toirrdealbhaigh Uí
Concobhair, & Ferghal mac Tomaltaigh do ghabhail Thire h-Oilella
dia és. An Giolla Dubh Mhag Uidhir do bathadh for Loch
Éirne. Matha Mac Magnusa brughaidh coitcind conaigh na ro diúlt
fri dreich n-duine do truagh nó do trén d'
ég. Conchobhar mac Aodha mic Domhnaill Oíg Uí Dhomhnaill
tigherna Chenel c-Conuill, Íochtair Chonnacht, Fher
Manach Cenel Moáin & Insi h-Eóghain, Soidheach diongmhala d'airdrighe Erenn ar chruth, ar chéill, ar oineach,
ar oirrdhercus, ar ghaois, ar ghliocus, ar menmnaighe, ar móirchetfaidh, ar crodhacht, ar calmatas, ar crabaidh, & choindercle, do mharbhadh la a dearbhrathair Niall Ó Domhnaill
iar t-tabhairt ammaiss oidhche fair i n-a longport fein i
Murbhach, & Niall feisin do ghabháil a ionaidh. Flann Óg Ó Domhnalláin ollamh Connacht i n-dán do écc. Domhnall Ó Coinleisg saoí shenchaidh do mharbhadh la h-Uibh Diarmada gar ria c-Caisg. Tomas Mac Giolla Coisgligh saoi ar eineach & ar engnamh do
écc. Piarus Albanach do mharbhadh la cloinn Maoil Ir Meic
Feórais.
Annal AOIS CRIOST, 1343. Aois Criost, mile, trí chéd,
ceathrachatt, a trí. Seaan Mac Eoaigh epscop Conmaicne d'écc. Iohannes Ó Laithimh epscop Cille h-Alaidh, & Cathal Mac an
Liathanaigh abb na Trinoitte d'écc. Donnchadh Clerech Ó Maoil Brénaind canánach coraidh Oile Finn do mharbhadh d'urchur soighde le muintir Hoiberd
mic Dabid Duinn Meic Uilliam. Slaine ingen Uí Bhriain ben Toirrdhealbhaigh
Uí Choncobhair righ Connacht d'écc. Cathal Ó Madadháin saoí einigh & oirrdearcais
a chenél féin do mharbhadh la Cloinn Ricairtt. Derbháil inghen Aedha Uí Domhnaill do
thoidheacht ar cuairt co h-Inis Doighre d'fechain Meic Diarmada, & galar a h-écca do gabháil annsin co b-fuair bás
& ro h-adhnaiceadh go h-uasal onórach i Mainistir na Buille, & nocha t-tainicc roimpe dia cineadh aoin-bhen rug barr a
maithessa. Dubhchabhlaigh inghen Meic Diarmada bean Uí Birn d'
écc. Muirchertach Ua Briain tighearna Tuadhmhumhan d'ecc, & Diarmaitt Ua Briain do gabáil an tighearnais, & a athchor as a flaithes la Brian Ua m-Briain, & maithe Tuadhmhumhan do umhlughadh do Brian iar sin. Tomas Macc Shamhradhain taoiseach Teallaigh Eachdhach d'écc. Uilleac mac Riocaird mic Ulliam Léith, macaomh Gall Ereann i
n-eneach & i n-engnomh d'écc. Maidhm mór ria c-Cloinn Feórais & ria c-Cloinn
Riocaird for Uíbh Maine dú In ro marbhadh
aoín-fher décc d'uaislibh Maineach im Concobhar
Cerrbhach Ó Cheallaigh.
Niall Ó Domhnaill do cor as a flaithes la h-Aenghus Ua
n-Domhnaill & le Domhnall (.i. Domhnall Dubh) Ua m-Baoighill, le h-Ua
n-Dochartaigh le nert Aodha Reamhair Uí Néill, & le cloinn t-Suibhne, & Aengus mac Concobair mic Aedha mic
Domhnaill Óig do chor h-i t-tighernus Tíre
Conaill. Clann Muirchertaigh do diochur as an m-Brefne la h-Ualgarg Ua
Ruairc le Toirrdhealbhach Ua Concobhair, & la Tadhg Mhág
Raghnaill co n-deachsat go Tír Aedha d'ionnsoighidh
Uí Domhnaill, & tug Aenghus (.i. Ó Domhnaill) Tír
Aodha doibh. Tachar do theccmhail iar sin eidir Aonghus & Niall (.i. i
n-Achadh Mona) & Clann Muircertaigh d'eirghe la h-Aonghus i n-aghaidh Néill, maidhm do thabhairt leo for Niall go n-a mhuintir. Aindiles Ua Baoighill taoíseach Thíre
Ainmireach co n-a mac, Eoghan mac Airt Uí Dhomhnaill & sochaidhe oile do mharbhadh an tan-sin, & Aenghus do bhreith
bhuadha. Dauit Mág Oirechtoighcomhorba Patraicc d'écc. Eóin Mhag Dhuibhne airchideochain Droma Leathain do
écc. Conchobhar Mhac Diarmata tigherna Mhuighe Luirg tuile
ordain, & oireachais cloinne Maol Ruanaidh Moir mic Taidg mic Cathail
mic Concobhair do ecc ria tigh féin sechtmhain ria Samhain Dia Sathairn ar aoi laithe
seachtmuine iar m-breith buadha o domhan & o dhemhan, & a adhnacal i
Mainistir na Búille, & Ferghal Mac Diarmata a
dherbhrathair fein do oirdneadh i n-a ionad. Ruaidhri Magcraith ollamh Leithe Mogha le dan do
ecc.
Annal AOIS CRIOST, 1344. Aois Criost, mile, tri chéd, ceathrachatt, a
ceathair. Epscob Luigne d'écc. Murchadh mac Mhaoil Mhuáidh Uí Eghra abb na Buille & adhbhar epscoip Luighne do écc. Niocól Macc Raith comhorba Termainn Da Beoucc d'ecc. Art Mór mac Corbmaic Uí Mhaoileaclainn ri Midhe do mharbhadh la Corbmac m-Ballach Ua Maoíleachlainn, & é fein do ghabail a ionaid. Aodh mac Rooilbh Meg Mathghamna tighearna Oirghiall d'
écc, & Murchadh Óg Mhág Mathgamhna do
ghabháil an tighearnais 'na dheoidh, & a écc h-i cinn
seachtmhaine. Maghnus mac Eocha mic Rooilbh Még Mhathgamhna do
ghabháil an tighearnais iar sin. Uilliam mac Mathgamna Mhég Raghnaill do mharbhadh la macaibh
Cathail Mheg Raghnaill. Mathghamain mac Giolla Criost Clerigh Meic Diarmata do mharbhadh la
Muintir n-Elighe ar an c-Coirrshliabh. Brian mac Ruaidhri Mhég Uidhir d'
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1345. Aois Criost, mile, trí chéd,
ceathrachatt, a cúig. Giolla na Naomh Ó Cianáin abb Leasa Gabhail do
écc. Toirrdhealbach mac Aodha mic Eoghain Uí Choncobhair
Rí Connacht do marbhadh d'urchar do shoighitt (.i. isin
foghmar) i f-Fiodh Doradha h-i Muintiri Eolais iar n-dol do chongnamh
dhó lá Tadhg Mag Raghnaill i n-aghaidh chloinne Muircertaigh Muimhnigh Uí Choncobhair co Loch Airind. Clann Muircertaig,
& an chuid oile do Muintir Eolais dia leanmain go Fiodh Doradha, & a
marbhadh ar Guirtín
na Spideóige, & nocha t-torchair do Ghaoidhealaibh re h-athaidh
roimhe imchein sgel budh mó inas, & Aodh mac
Toirrdhealbhaigh do rioghadh i n-a ionatt. Brian Ua Ferghail deghadhbar tighearna na h-Anghaile
d'ecc. Fear na ro thuill imdeargadh im ní da b-fuair isin m-bith, co rug buaidh o dhomhan, & o deman. Aodh Ó Néill do dul
coblach ar Loch Eachach, & Clann
Aedha Buidhe co n-a t-tionól do breith fair, & daoine iomdha do
lot & do mharbhadh etarra. Acht chena tearna Aedh i n-a
longaibh uaidhibh dia n-aimdheoin. Magnus Ó Floinn Line do marbhadh la Domhnall Donn, & la Brian
O Néill. Corbmac mac Ruaidhri Uí Chonchobhair do
écc. Corpmac mac Muircertaigh Meic Lochlainn do mharbhadh la
macaibh Ualghairg meic Ferghail.
Annal AOIS CRIOST, 1346. Aois Criost, míle, trí chéd,
cethhrachat, a sé. Coccadh do fhás eitir Ua Ruairc, .i. Ualgarg, & Ruaidhri mac
Cathail Uí Chonchobhair. Tachar do thegmhail etorra
i c-Calraighe Locha Gile, & Sraineadh
for Ua Ruairc & a Ghall-occlacha uile do mharbhadh, .i. Mág
Buirrce & Mac Neill Caimm co n-a muintir. O
Ruairc do leanmhain do Ruaidhri Ua c-Concobhair & do Cloinn n-Donnchaidh as a h-aithle, & a mharbhadh la Maol Ruanaidh Mac
Donnchaidh, & ro budh móirécht e-sidhe. Ceithre meic Cathail mic an Chaoich Még Raghnaill do gabail ar Loch an Sguir do Chonchobhar Mag Raghnaill. Tomaltach Mág
Raghnaill da m-breith lais co Caisiol Cosccraigh, & a marbhadh
dó annsin. Cu Uladh Mac Cathmaoil toíseach Cenél
Feradhaigh do marbhadh la Domhnall Mac Cathmaoil. Maidhm la Brian Mág Mathgamna for Ghallaibh go
ráinicc trí chétt cenn i n-airemh
dhibh. Niall Ó Domhnaill, Clann Muirchertaigh, mac Fedhlimidh
Uí Concobhair, & Muirghes Mac Diarmata do lenmhain
Ruaidhri mic Cathail go Cúil Maoile go t-tugsat maidhm fair, & for Cloinn n-Donnchaidh annsin gur cuireadh ár orra, & a c-creachadh
as a h-aithle dhóibh go m-baoí a lor dhaothain creach
lais. Mac Diarmada Gall do mharbhadh tre feill i n-a tigh féin la
cloinn Uaildrin Meic Goisdealbhaigh & Corpmac Caoch Mac
Fínghin do mharbhadh dhóibh imaille fris. Concobar Ua Birn do mharbhadh. Iomhar mac Murchadha Uí Fherghail do mharbhadh la
Brian Mac Tighearnain, & la Cloinn Meic Muircertaigh. Art Mac Tomáis Uí Ruairc do mharbhadh la Domhnall Mag
Tighearnain.
Annal AOIS CRIOST, 1347. Aois Criost, mile, trí chéd,
ceathrachatt, a Seacht. Maol Maedhóg Ó Táichligh
oifficél Locha h-Erne do écc. Giolla na Naomh mac Seaffraidh mic Ghiolla na Naomh Uí
Fherghail tighearna na h-Angaile cenn cosanta
Conmhaicneach ar ghoil ar gaisccidh, ar eneach, & ar oirrdearcus do
écc i c-Cluain Lis Béic iar m-beith athaidh imchian i n-airdchennus na h-Anghoile dhó & é do breith buadha
ó dhoman & ó dheman. Cathal mac Murchadha mic
Giolla na Naomh Uí Fherghail do ghabhail tighearnais na
h-Angaile iaromh. Muirghius Mac Diarmata do mharbhadh la Seaan Ruadh Mac Dauid A Burc. Tadhg Mhág Raghnaill taoíseach Mhuintire h-Eólais do ghabail do Cloinn Muircertaigh. Uilliam Mac Dauid do mharbhadh do Thadhg Ruadh Mac Diarmata Gall i m-Baile an Topair. Tomas Mac Artain tighearna Ua n-Eachdhach Uladh do chrochadh la
Gallaibh. Eoghan Ua Madadhain taoíseach Sil n-Anmchadha d'
écc & Murchadh a mhac do ghabhail cennais Sil n-Anmchadha. Aenghus mac Gadhra Uí Madadhain do
écc. Teampall Chille Rónáin do chor suas d'Fearghal Ua
Dubhgionnáin. Finnguala inghen Meic Fingin ben Ferghail
Uí Duibhgionnain d'écc. Enrí mac Aedha Buidhe Uí Neill, Fionnghuala
inghean Maoil Seachlainn Uí Raighilligh, & an Giolla Dubh Mac
Gille Mo Chua d'ecc. Donnchad mac Aedha Óig Uí Ferghail d'
écc. Sídhradh Ó Cuirnín saoí fhileadh & ollamh na Bréifne e-sidhe do ecc.
Annal AOIS CRIOST, 1348. Aois Criost, mile, tri chéd,
cethrachatt a h-ocht. Giolla na Naomh Ua Cianain abb Lesa Gabail do écc. Niall Garbh Ua Domhnaill tigherna Thire Conaill iar b-faghbhail mór n-imresna dhó h-i t-tighernus
& ria t-tighernus, do marbhadh la Maghnuss Meabhlach Ua n-Domhnaill tria cheilg & fhionghail (.i. i port Insi Saimher). Ba cur
crodha comnart cosnamhach an t-i Niall go sin, & ba liach a aoideadh
amhlaidh sin. Aonghus mac Conchobhair Uí Dhomhnaill baoi i n-imreasain fri Niall do ghabhail an tighearnais. Cathal Ó Fergail tighearna na h-Anghaile d'écc. Maoileachlainn Mhág Oireachtaigh taoiseach Muintire Rodhuibh, & Donnchadh Mag Bradaigh taoiseach Cuile Brigde d' écc. Coimheirghe choccadh eidir Ferghal Mac Diarmada & Ruaidhri
mac Cathail mic Domhnaill Uí Choncobair. Longport Meic Diarmada
do losccadh la Ruaidhri. Mac Diarmata do thionol a charad as a h-aithle co n-deachsatt i n-diaidh Ruaidhri go a longport go Baile an Mhotaigh gur ro loiscceadh an baile leó eittir cloich & crand,
& ni ro cuireadh 'na n-aghaidh gur tillsett dia t-tighibh
doridhisi. Tugsat mac Uí Ruairc baoí i m-braigdeanus
isin m-baile ass immaille re gach braghaid oile da f-fuairsett
ann. Clann Feorais do ionnarbhadh la h-Émann A Búrc gur bo
h-eigen do Mac Feorais tocht dia chothughadh go teagh Uí
Concobhair.
Annal AOIS CRIOST, 1349 Aois Criost, mile, trí chéd,
cethrachatt, a naoí. Maidhm do thabhairt la h-Aodh Ua Ruairc ar Flaithbertach Ua
Ruairc ar Donnchadh Ua n-Domhnaill, & ar Dartraighibh. Aodh Macc Flannchaidh taoiseach Dartraighe Giolla Criost Mag Fhlannchadha,
Lochlainn mac Aindilis Uí Bhaoíghill & sochaidhe
immaille friú do mharbhadh don commasc h-isin. Eoin Dubh Mac Domhnaill do mharbhadh la Maghnus mac Eochadha
Mhég Mathghamhna. Giolla na Naomh Ó h-Uigind Saoí le dán d'
écc. Coimeirghe do denomh eidir Mac n-Diarmada doridhisi & Ruaidhri Ua
Concobhair gur ro thionóil Mac Diarmada an méd fuair do
Ghallaibh, & Gaoidhealaibh im Cloinn Muircertaigh & im
Cenél c-Conaill dho shoighidh mic Cathail. Ruaidhri do
ghluasacht rompa, & a chur go Cloinn Fermaighe dhóibh.
Gidheadh nochar fhédsatt uile eittir Ghallaibh & Gaoidhealaibh
greim do gabail air. Iompaíd as a h-aithle gan nert gan
eidiredha. Ruaidhri do thionol sochraide iar sin gur loisg, gur
mill, & gur airccesttair urmhór Maighe Luirg
uile. Plaigh mór i n-Erind, & go h-airidhe i Muigh Luirg co t-tugadh ár diarmhidhe ar dhaoínibh da bíthin.
Matha mac Cathail Uí Ruairc d'écc don plaigh h-isin. Donnchadh Riabhach mac Maoileachloinn Carraigh Meic Diarmada do
ghabhail la Corbmac Bodhar Mac Diarmata, & é da breith lais i
n-Airteach, & a marbhadh i n-duinetháidhe do mhuintir Airtigh,
do mac Giolla Criost Mic Taichligh, & d'Ua Cearnaigh. Risderd Ua Raghallaigh tighearna na Breifne Thoir, & mac an Iarla
do écc. Gillebert Ua Flandagáin taoiseach Tuaithe Ratha do
marbhadh do mhacaibh Briain Uí Fhlannagáin.
Muirchertach Riaccánach Mhág Aonghusa do
mharbhadh lá a bhráithribh budhdhéin. Ruaidhri Ua Cathain tigherna na Craoibhe, & Airdi Cianachta
do écc. Aodh Ua Raghallaigh do écc. An Giolla Caéch Mhág Dorchaidh do
écc. Muirghes Mac Donnchaidh taoíseach an Chorainn fear
lán d'aithne, & d'eneach, do écc. Maidhm mór do thabhairt lasan Iustis & la Gallaibh na Midhe
ar Ua Maoileachloinn & ar Ghaoidhealaibh na Midhe dú i n-dorcratar sochaidhe diamaithibh.
Annal AOIS CRIOST, 1350. Aois Criost, mile, trí chéd,
caoccatt. Uilliam Ó Dubhda epscop Chille h-Aladh, fer
tógbhala ceall & neimhedh, Saoí dhiadha, dhercach,
dhaonnachtach do écc. Aodh (.i. rí Connacht) mac Aedha Bréifnicch
Uí Choncobhair ris a ráití Ua Concobhair do
mharbhadh la h-Aedh Ua Ruairc i Moigh Angaidhe. Ferghal Ua Ruairc mac Ualghaircc do mharbhadh do mac Cathail
Cleirigh Meic Donnchadha. Brian Mac Diarmada adhbar tighearna Mhaighe Luircc do mharbhadh i
Ros Commain la muintir an Epscoip Uí Fhinachta d'aon urchar
soighde co tegmhaiseach, & an fear ar ar cuireadh an t-soighead
do chaithemh (Ruaidhri an t-Seomra Ó Donnchadha) do
chiorrbhadh fo chettóir i n-a éraic.
Brian mac Domhnaill mic Briain Ruaidh Uí Briain do mharbhadh
tre fheill la macaibh Lorcáin Meic Ceoach. As dó ro
raidheadh:
Truagh aon mhac Domhnaill dala,
Truagh oighir Briain Boramha,
Truagh a dhul mar na saoileadh
Truagh Clann Cheoch da chomhmaoidhemh.
Toirdhealbhach Ócc Ó Briain do mharbhadh sé b-fear n-décc do Chloinn Ceoach i n-dioghail a migniomha, a b-feronn & a c-crodh do bhein díobh bheós. Ruaidhri mac Cathail mic Domhnaill Uí Chonchobhair do
mharbhadh i fell i n-Garrdha na Fiongaile ar Brecshliabh la cloinn
Ferghail Meic Donnchaidh ar forcongra Aedha mic
Toirrdealbhaigh. Aodh mac Toirrdealbhaigh d'aithrioghadh do Mac Uilliam Burc & do
Thuathaibh Connacht, & Aédh mac Feidhlimid do ríoghadh
dóibh i n-a aghaidh. Cú Choiccriche Mór Mhág Eochagáin
tigherna Cenél Fhiachach, Aodh mac Amhlaoibh Meguidhir, & Muirghes Mac Donnchadha d'écc. Aonghus Ruadh Ua Dalaigh saoí Ereann i n-dán, & Aonghoss Ua h-Eodhosa deighfhear dana d'
écc.
Annal AOIS CRIOST, 1351. Aois Criost, míle, trí chéd,
caoccatt, a h-aon. Mainestir Ruis Oirbealaigh i n-epscoiboidecht Tuama do
dhenomh do braithribh .S. Franseis. Eoghan na Lathaighi Mac Suibhne do marbhadh lá Maghnus Ua n-Domhnaill. Pilib Mhág Uidhir taoiseach Muintire Pheodacháin, & Enna
Ó Flannagáin taoiseach Tuaithe Ratha d'écc.
Aodh mac Toirrdealbhaigh do ghabhail neirt doridhisi, braighdi
Connacht do thabhairt dó, & Aedh Fedlimidh d'ionnarbhadh
as an tír. Aodh Ua Ruairc do ghabhail do Mac Pilbín Mic Uilliam Burc ag
techt Ó Cruaich Patraicc dó, & Mac Diarmata d'eirghe i n-aghaidh Cloinne Pilbin tríd-sin. Creacha & comhairccne móra do dhenomh
etorra de-sidhe. Mathghamhain Mac Con Snámha do mharbhadh la cloinn
Donnchaidh Meic Con Snamha. Gairm chomhchoitcenn enigh do thabhairt d'Uilliam mac
Donnchadha Muimhnigh Uí Ceallaigh im Notlaicc do damhscolaibh Ereann da lucht siubhail da
bochtaibh, & da h-aidhilgneadhaibh, & fuairset uile a n-oigreir
eidir maith & saith, iseal & uasal gursat buidhigh uile de-siumh & dia mhac, .i. do Maeleachloinn.
AOIS CRIOST, 1352. Aois Criost, mile, trí chéd, caoccatt,
a dó. Aodh mac Toirrdhealbhaigh Uí Chonchobhair do ghabhail na
righe doridisi d'aimhdheóin a m-baoi i n-a aghaidh do
Ghallaibh & do Ghaoidhealaibh. Aodh Ó Ruairc tigherna Breifne do mharbhadh la
Cathal mac Aedha Bréifnigh Uí Concobhair, & la Cloinn Muircertaigh, & ár do chur ar Ghall-ócclachaibh cloinne Suibni an tan-sin. Aodh Ua Maoil Brénaind, & a dhá mac do mharbhadh la h-Aedh mac Fedhlimidh Uí Choncobhair.
Aonghus mac Concobhair mic Aedha mic Domhnaill Óig
Uí Dhomhnaill tighearna Tíre Conaill fer beódha borrfadhach, & aon ba ferr engnomh & uaisle
i n-Ultaib immón amm-soin do mharbhadh la Maghnus Ua n-Domhnaill. Felim Ua Domhnaill do ghabháil a ionaid & Seaan mac
Concobhair Uí Domhnaill do beith acc cogadh fris im an t-tighearnas. Combach Baile an Dúin la h-Aedh mac Toirrdealbhaigh
Uí Choncobair. Conchobhar mac Muirgesa Meic Donnchaidh feichem
coitcind d'aos gacha ceirde, Dabhucc Diolmain mac Uillic
Umhaill cenn ceithrne & Diolmhainech Connacht,
Tomás Mhag Raghnaill, & Tadhg mac Siacasa Uí Cheallaigh
d'écc.
Annal AOIS CRIOST, 1353. Aois Criost, mile, trí chéd, caoccatt,
a trí. Eóin Ua Cairbre comarba Tighernaigh Cluana h-Eóais d'écc. Gormlaith inghen Uí Domhnaill ben Uí
Neill d'écc, & nocha raibhe i n-én-aimsir fria
ben ro budh mó clú, & oirrdearcus iná
isi. Aodh mac Ruaidhri Uí Neill d'écc. Mathghamhain mac Giolla na Naomh Uí Fherghail
tigherna na h-Anghaile d'écc. Tadhg Mhág Raghnaill taoiseach Mhuintire h-Eólais do mharbhadh la cloinn t-Seffraidh Mheg Raghnaill. Aodh mac Toirrdhealbhaigh do aithrioghadh & Mac Branáin
dá chongmhail isin
tír. Mainestir Chille Conaill i n-epscopóittecht Chluana
Ferta h-i Connachtaibh do thógbháil do braithribh
.S. Franseis la h-Uilliam Ua c-Ceallaigh tighearna Ua Maine.
Annal AOIS CRIOST, 1354. Aoís Criost, mile, trí chéd,
cáoccat, a ceathair. An t-Epscob Ó Lachtnáin, .i. eapscop Connacht, & Seaan
Ua Fínachta eapscop Oile Find d'écc. Mac Murchadha do bhásughadh la Gallaibh, & coccadh
mór do fhás desidhe eitir Gallaibh & Ghaoidhelaibh. Rudhraidhe Ó Mórdha tigherna Laoighisi do
mharbhadh la a bhraithribh fein & la a lucht ticche. Brian Ó Dubda flaithcenn Thíre Fiachrach d'écc, & a mac Domhnall do ghabháil a ionaidh. Brian mac Aedh Móir Uí Neill, Cathal mac
Néill Uí Ruairc Seffraidh Mhág Raghnaill,
Seffraidh Ua Raghallaigh, Sitriucc Macc Samradain, & Ferghall Mhacc Eochagain
taoiseach Ceneóil Fhiachach do écc. Ruaidhri mac Seaan Mhecc Mathghamhna do mharbhadh i longport
Mhég Mhathgamhna. Maidhm mór do thabhairt la cloinn Aedha Buidhe
Uí Néill, & la Gallaibh Dúine Dealgan ar Aodh Ua
Néill i drong mor do mharbhadh isin maidhm h-isin. Derforgaill inghen Uí Concobhair, Fedlimidh mac
Cathail Uí Concobhair & Hoiberd A Burc do
écc. Flaithbertach Mac Giolla Fhinnein & a brathair do mharbhadh
la a muintir féin. Murchadh mac Cathail Uí Fhearghail & Tadhg Mac Seanlaich do
écc. Saerbrethach mac Maoil Íosa Dhuinn Meic
Aedhagáin ollamh Conmhaicne do écc i n-Inis Clothrann. Maol Seachlainn Mac Rithbeartaigh ollamh Fear Manach i n-dán d'écc.
Annal AOIS CRIOST, 1355. Aois Criost, míle, trí chéd,
caoccatt, a cúicc. Concobar Mac Con Snámha epscop na Bréifne ó Druim Chlíabh go Cenannus, Mac Gallghaoidhil prioir na
Trinoide, & Mac Cathail abb Sruthra d'écc. Donnchadh mac Felim mic Aedha mic Domhnaill Óig
Uí Domhnaill do mharbhadh ag tabhairt Ghormlatha inghine
Aedha Ruaidh Mhég Uidhir (.i. Mág Uidhir) ar
éccin lais, & Donn Mac Murchadha as é ro mharbh ei-siomh
i longport Mhég Uidhir. Domhnall mac Seaain Uí Fherghail tighearna na h-Angaile d'écc. Diarmait Ua Maoíl Mhiadhaigh taoíseach Mhuintire Cerbhallain do mharbhadh la Muintir Birn & sochaidhe do Muintir Eolais imaille fris. Cathal Ó Cuinn taoiseach Muintire Giollgáin do mharbhadh do Cloinn t-Seaain, & do Chloind Aedha & coigear
da braithribh immaille fris. Corbmac Mhág Raghnaill taoiseach Muintire h-Eólais do mharbhadh la cloinn Iomhair Mhég Raghnaill. Ferghal mac Fearghail mic Muircertaigh Mhóir mic
Conghalaigh Mhég Eochagáin toiseach Cenel Fiachach d'ég. Murchadh mac Cathail Uí Fherghail, Derbforgaill
inghen Uí Fherghail, & Tadhg Mac Aedhagain
saoí i feineachas d'écc. Maidhm do thabhairt do Ghallaibh Iarthair Connacht for Mac Uilliam, & mórán do mharbhadh dia mhuintir.
Emann mac Uilliam mic Riocaird do mharbhadh la Siol n-Anmchadha. Maidhm mór do thabhairt la Riocard Ócc ar lucht tighe
Mheic Uilliam, .i. Emann & ar Shiol n-Anmchadha dar marbhadh Stiamhna
Mac Siurtáin Enrí Mac Pilbin & sé fir
dhécc d'uaislibh Sil n-Anmchadha. Niall Mhág Mathghamhna do mharbhadh la cloinn t-Seaain
Mhég Mathgamna. Aduc Mac Uidilín do mharbhadh la h-Oirtheraibh. Deich n-uain do breith i n-aoínfhecht d'aon
chaoiridh.
Annal AOIS CRIOST, 1356. Aois Criost, míle, trí chéd,
caoccatt, a Sé. Ferghal mac Seffraidh Még Raghnaill Priomhaidh Arda Macha, & fer ionaid Patraicc d'écc. Nicol Mac Cathasaigh epscop Oirghiall d'écc. Solamh Ó Meallán maor Cluig an Edhachta d'ég. Fechemh coitchenn do cliaraibh Ereann e-shidhe. Aodh mac Toirrdealbhaigh Uí Concobhair, Ri Connacht do
mharbhadh i m-Baile Locha Deacair la Donnchadh Carrach Ua Ceallaigh, & la cloinn Meic an Baird ar forailemh Maineach i c-cionaidh
ingheine Seóinin A Burc ben Uí Cheallaigh
do breith leis ar aitheadh, & ar elódh roimhe-sin.
Aodh mac Fedhlimidh Uí Choncobhair do ghabhail lain-righe
Connacht iaromh. Conchobhar mac Taidhg Uí Cheallaigh do mharbhadh la Tadhg
mac Diarmada Uí Cheallaigh. Toirrdhealbhach mac Aedha Bréifnigh Uí
Concobhair do mharbhadh la Cloinn n-Donnchaidh. Diarmaid mac Diarmada Mhécc Carthaigh & Donnchadh a mhac do
mharbhadh la mac Uí Suilleabháin. Mór inghen Uí Concobhair d'écc,
ben Uí Fherghail i-sidhe. Muirchertach mac Seaain Uí Neill do mharbhadh la Pilib
Mhág Uidir. Dubhghall Mac Suibhne do mharbhadh do Dhomhnall Ua
Concobhair. Ruaidhri mac Aedha Uí Choncobair, & Domhnall mac
Aedha Breifnigh Uí Chonchobhair d'écc. Donnchadh Mac Con Mara mac toisigh dob'ferr i l-Leth Modha
i n-a aimsir fén do mharbhadh la Siol m-Briain. Donnchadh Próisteach do mharbhadh la dis dia mhuintir
fein tria cheilg. Gearoittin Triel do bhásughadh la muintir Righ Saxan ar
faitche Átha Cliath. Murchadh mac Briain Uí Néill do
écc. Felim mac Aedha mic Domhnaill Óicc tigherna Thíre Conaill do mharbhadh la mac a dearbhbrathar fein
Seaan mac Concobair Uí Dhomhnaill, & Seaan do gabhail
tighearnais Tire Conaill gan imreasain.
Annal AOIS CRIOST, 1357. Aois Criost, míle, trí chétt,
caoccatt, a Seacht. Clement Ó Duibhgennáin biocaire Cille Ronáin d'écc. Saccart na Sionnach at-berthí
fris.
M1357. 2>
Maghnus Mhág Mathghamhna tigherna Oirghiall,
Lochlainn mac Muirchertaigh
Uí Choncobhair, & Ferghal Muimhneach Ua
Duibhgennán ollamh Conmhaicne & Cloinne Maoil Ruanaidh
Thíss & Tuas d'ég. Seaan mac Briain Uí Raghallaigh do mharbhadh la
Gallaibh. Brian mac Giolla Criost Uí Ruairc & Maghnus Buidhe Mag
Shamradhain do mharbhadh i Rúta Meic Uidhilin la h-Aodh
Ó Néill. Donn Slébhe Mac Cerbhaill saormaighistir senma
& airpheteach do budh ferr i n-a aimsir fén d'
écc. Síth coitchenn eitir an dá Chathal, Cathal mac
Aodha Bréifnigh & Cathal Ócc mac Cathail mic
Domhnaill.
Annal AOIS CRIOST, 1358. Aois Criost, míle, trí ched, caoccatt,
a h-ocht. Brian Mac Cathmaoil epscop Uirghiall d'ecc. Maghnus Mhácc Uidhir do mharbhadh la Cloinn
Cathmhaoil. Domhnall Ua h-Eghra tigherna Luighne d'écc lá Cásg. Concobhar Ó h-Ainlighe taoiseach Chenél Dobtha Mic Aenghusa d'écc, iar m-breith bhuadha ó domhan & ó dheamhan dó. Maidhm do thabhairt d'Aodh Ua Néill for Airgiallaibh, & for
Feraibh Manach dú In ro marbhadh Aédh Mac Caba, & mac an Epscoip Uí Dhubhda (.i. Maoileachloinn) co sochaidhibh
imaille friú. Maidhm mór do thabairt d'Ua Mordha for Ghallaibh
Átha Cliath, & dá fhichitt décc do mharbhadh ar
én lathair lais dhíobh.
Toirrdhealbhach mac Aedha na Fiodhbhaidhe Uí Neill & mac Aintriu Meic Feoruis d'écc. Cioth mór d'ferthain i Crich Coirpre isin Samhradh co
nar mó fiadhubhall ina gach cloch de. Senicin Mac Uidhilin ardconsabla cuigid Uladh do
écc. Mac Giolla Íosa Uí Fhlannagáin do mharbhadh la
Magnus mac Cathail mic Aedha Bréifnigh.
Annal AOIS CRIOST, 1359. Aois Criost, míle, trí ched, caoccatt,
a naoí. Corbmac Mac Cárthaigh tigherna Deasmhumhan, & Domhnall mac Taidhg Uí Mathghamhna d'écc. Maidhm mór do thabairt do Chathal Óg mac Cathail
Uí Concobhair occ Áth Senigh ar Sheaan mac
Conchobhair Uí Dhomhnaill, & ar Chonallchaibh. Seaan Ó
Dochartaigh taoiseach Arda Miodhair, Eoghan Connachtach,
Toirrdhealbhach Mac Suibhne do ghabháil do mhac Uí
Concobhair don chur-soin, & daoíne iomdha do marbadh lais.
Matha Macc Shamradhain adbar toisigh Theallaigh Eachdhach, do lot
an lá-so & a écc da bithin iar rochtain a thighe
fein dó. Cathal Bodhar mac Cathail Uí Ruairc, & Maol Seachlainn Ó Gairmleadhaigh do comhthuitim re aroile ar an
c-coccadh c-cedna-so iar m-breith sloigh doridhisi do Chathal
Ó
Concobhair go Tír Chonaill go rangatar drong da mhuintir
duteaidh Uí Gairmledaigh im Chathal Bodhar Ua
Ruairc. Muircertach mac Tomais Uí Fhloinn Line adhbhar tighearna Ua Tuirtre do mharbhadh d'Aodh mac Briain mic Aodha Buidhe
Uí Néill. Brian Mac Donnchaidh adbar tigherna Ua n-Ailella do marbadh
do Mac Sencha d'oireacht Uí Ghadhra. Enrí mac Ullicc mic Riocaird A Búrc d'
écc. Murchadh Ócc Mac Mathghamhna adbar tighearna Corco Baiscind do marbhadh la Síol m-Briain. Maghnas Ua Dubhda mac tighearna Ua Fiachrach & Aodh mac
Conchobhair Meic Aedhaccáin d'écc
aen-rogha bretheaman Ereann. Domhnall mac Taidhg Uí Mhathghamhna do mharbhadh. Art mac Amlaoibh Uí Ruairc do mharbhadh la Mág
Aenghusa.
Annal AOIS CRIOST, 1360. Aois Criost, mile, trí chéd, a
seasccatt. Maol Ruanaidh mac an Chammuinélaigh Uí Baoighill
toiseach na Tri Tuath, saoi oirrderc ar eineach, ar uaisle, ar chéill ar cosccur, & ar comairge d'écc. Amhlaoibh mac Seaffraidh Mhég Raghnaill do
mharbhadh. Sir Roiberd Sabhaoís & Diarmaitt Ó h-Ainlighe
d'écc. Ros Commain, Daimhinis, Sliccech, Mainistir Lesa Gabhail,
Fiodhnach & Druim Lias do losccadh. Seaan mac Giolla Criost Uí Ruairc do marbhadh d'Aedh
Mág Dhorchaidh. Diarmait Ua Briain d'aithrioghadh do mhac a brathar
budhdhein.
Diarmait mac Donnchadha Riabhaigh Meic Diarmata do mharbhadh la
Cathal Óg mac Cathail Uí Choncobhair. Ingen Toirrdhealbhaigh Uí Concobhair ben
Ferghail Uí Raighilligh do mharbhadh d'
easgar. Droichett clochaelta do dhenamh la Cathal Óg Ó
c-Concobair ar abainn Essa Dara. Ferghal mac Seaffraidh Mheg Raghnaill & Tuathal Ua Fionachta
d'écc. Naomhacc Ó Duibgennan d'écc. Cathal mac an Caoich Meg Raghnaill do marbhadh. Giolla na Naomh Ó Connmaigh ollamh Túadhmumhan le
seinm d'écc. Mac righ Saxan do tocht i n-Erind. Art mac Giolla Riabhaigh Mhég Aengusa do marbhadh la
cloinn an t-Sábhaoisigh & la mac Muircertaigh
Riagánaigh Mhég Aonghusa i meabhail. Sluaighedh la Cathal i Tír n-Amhalgadha gur ro mill
tighe & templa iomdha.
Annal AOIS CRIOST, 1361. Aois Criost, mile, trí chéd, Seasccat
a h-áon. Benidhecht Ua Mocháin airchindeach Cille h-Atracht d'
écc. Art Mac Murchadha Rí Laighen & Domhnall Riabhach
rioghdhamhna Laighean
do gabhail la Mac righ Saxan i n-a tigh fein tre cheilg, & a n-écc as a h-aithle i n-a m-braighdeanas. Corbmac Ballach Ó Maoileachlainn Ri Midhe, Donnchadh Ua
Lochlainn tighearna Corcomdruadh, Cathal & Muirchertach da
mhac Aedha mic Eoghain, Dubhócc ingen Aedha
Még Uidhir ben Chon Chonnacht mic Pilip Mhég
Mathgamna, Tomas Mag Tighernain taoiseach Teallaigh Dunchadha,
Niocol Ó Fionachta Tuathal Ó Máille, iad-sidhe
d'ég uile. Sir Émann A Búrc, Remann mac Burcaigh an Muine, Uater
Stondún & Gillebert Mac Maoil Ir d'écc. Cluithe an righ i n-Érinn uile co comcoitchionn & Risderd
Sauaois d'écc da bithin. Mac Raith Ua Find ollamh Sil Muiredhaigh i seinm & i
tiompánacht d'écc. Creacha mora do denamh la Mac Uilliam Burc, & la Mac Feorais, & la Gallaibh Connacht uile ar Chathal Óg mac Cathail Uí
Concobhair go ro creachsat, & go ro airgset Luighne & Tír
Fiachrach. Sluaigheadh la Cathal ier t-tain do dhioghail i n-dearnsat go ro aircc oirecht Meic Feorais, & crioch Emainn Meic
Hoiberd gur ro mill & gur ro loit an tír go
léir.
AOIS CRIOST, 1362. Aoís Criost, mile, tri chéd, Seasccat,
a dó. O Beollam comharba Droma Cliabh, Giolla an Coimdheadh Mac
Mughroin oircindech Cille an Iomaire
Oireachtach Mac Branain oircindeach Oile Find
Aongus mac an Ócclaoich airchindeach Chille h-Airidh, O
Ferghasa biocaire Iomtha, & Murchadh Manach Mac Taidhg d'
écc. Eoghan Fionn Ua Concobhair mac righ Connacht Maol Ruanaidh
Ó Dubhda, & a ben inghean Meic Donnchaidh, Niall Macc
Shamradhain taoiseach Teallaigh Eachdhach Diarmaitt mac Seaain
Uí Ferghail tighearna na h-Anghaile, Cairpre Ó
Cuinn taoíseach Muintire Giollgain, Domnall mac Ruaidri
Uí Ceallaigh, Tomaltach Ua Birn, Muircheartach Donn Macc
Oireachtaigh, Eóghan Ua Máille, Diarmaitt a mhac
tighearnadha Umaill iad-somh do écc. Cú Coigcriche Mag Eochagain, mac Diarmada Meg Eochagain, & Muiris mac Muircertaigh Meg Eochagain d'écc. Cathal Óg & mac Fedlimidh Uí Choncobair do gabail
caislen Baile Tobair Brighde"Baile an Topair. Sluaigheadh adbal mor la righ Connacht Aodh mac Fedhlimidh, & la
Cathal Óg Ua c-Concobhair isin Midhe gur ro loisgset co
h-athais Midhe. Cill Caindigh do losccadh leo go c-ceithribh
templaibh décc i n-a m-batar foslongport ag Gallaibh, & uilc iomdha do denomh forra don chur-sin, a n-iompodh
slán dia t-tighibh iaramh. Tadhg mac Conchobhair mic Toirrdhealbhaigh Uí Briain do
mharbhadh la Cloinn Choiléin. Cathal Óg Ó Concobhair an t-én-rioghdhamhna ba
mó alladh, & oirrdearcus neart, & niadhachus, eneach, & engnomh i n-aon aimsir ris do écc, i Sligeach do
phláigh.
Muircertach mac Tómáis mic Cathail Riabhaigh
Uí Ruairc do écc. Domhnall mac Uí Cheallaigh do écc. Cú Connacht Ó Duibgennain bicaire Cille Rónain d'ég. Amhlaoibh Mac Fhirbisigh adhbar ollamhan Ó f-Fiachrach,
Fearghal mac Taidhg Meic Aedhagáin saoi
breithemhan Seaan mac Donnchaidh Meic Firbhisigh
adhbhar
ollamhan Ó f-Fiachrach, Diarmaid mac Meg Carthaigh, Concobhar mac Maoileachlainn Carraigh Uí Dubda, & Muirceartach a mhac iaid-side uile do ég.
Annal AOIS CRIOST, 1363. Aois Criost, míle, tri chéd, Seasccatt,
a trí. Maghnas Eóghanach mac Concobhair mic Aedha mic
Domnaill Óig Uí Domnaill, & Aodh Ruadh Mhág
Uidhir tighearna Fer Manach d'écc. Maghnus (Mebhlach) mac Aedha Uí Dhomnaill
adbar tigerna Tíre Conaill fer as mó do-righne d' uaisle & do ghuaisbertaibh i n-a aimsir do mharbhadh la Maghnus
mac Cathail Sramaigh Uí Choncobhair. Tadg Mac Con Snamha taoiseach Muintire Cionaeith do lot do
Chathal mac Aedha Breifnigh, & a ghabhail do iar sin go b-fuair
bás i n-a braighdeanus. Lasairfhiona inghen Uí Ferghail ben
Uí Raghailligh d'écc. Muirceartach Ruadh mac Domhnaill Iorrais Uí Choncobhair do
mharbhadh do Mac Maghnusa (.i. Tadhg). Bebinn ingen Mhég Eochagain ben an t-Sionnigh
d'écc. Cathal Mac Donnchaidh do marbhadh do mhuintir Muighe
Luirg. Gaoth adhbal mhór do briseadh iomad tempall & cumhtaighthi isin m-bliadain-si, & iolor long, & laoidheang do bathadh
di beós. Concobhar Ua Dubhda do mharbhadh la Donnchadh Ua n-Dubhda & la
Muirceartach mac Donnchaidh Uí Dhubhda.
Annal AOIS CRIOST, 1364. Aois Criost, míle, tri chéd, Seasccat,
a ceathair. Aodh Ua Néill Rí Chinél n-Eoghain an t-aon-Ghaoidheal dob'ferr i n-a aimsir d'écc iar m-buaidh n-iochta, & n-enigh áigh & oirrdearcais. Diarmaid Ua Briain tighearna Tuadhmumhan, Maoileachloinn mac
Murchaidh mic Giolla na Naomh mic Aodha mic Amhlaoibh tigherna na h-Anghaile, Derbail ingean Uí Dhomhnaill ben
Mhég Uidhir, Mairgreg inghen Uatér A Burc
ben Aodha mic Feidhlimidh Uí Concobhair, Domhnall
Mhág Uidhir taoíseach Cloinne Ferghaile, Giolla
na Naomh Ua Duibh Da Bhoireann ollamh Corco M' Druadh le
bhrethemhnas, Aiffric inghean Briain Uí
Raghallaigh ben Briain Meic Tighearnáin d'
ég. Domhnall mac Ruaidhri Uí Cheallaigh adhbar tighearna Ó Maine do ég. Giolla na Naomh Mac Gobann na Scél saoí
shenchadha, Diarmaid Ó Sgingin ollam Chenel Conaill re
senchas, & Mairghreg inghen Uátéir A
Búrc bean Aedha mic Feidlimidh Uí
Concobair ri Connacht d'ég.
Annal AOIS CRIOST, 1365. Aois Criost, mile, tri chéd, Seasccat, a
cúig. Paidín Ó Congaile persún & airchinneach
Rossa Airthir d'écc. Ruaidhri mac Domhnaill Ui Néill do mharbhadh d'aon urchar
soighde la Maoileachlainn Mac an Ghirr Meic
Cathmaoíl.
Fedhlimidh an Einigh mac Domhnaill Uí Concobhair tighearna Corco Mo Druadh saoí gan aithbe n-einigh, & n-engnomha d'écc. Tomas mac Murchadha Uí Ferghail d'
ég. Iondsoighidh do thabairt do Cloinn Goisdealbhaigh ar Luighnibh dia
ro marbhadh Corbmac Ua h-Eghra & seisear domaithibh a chineadh
imaille fris. Aodh Mac Diarmada do dul i Muintir Eolais. Creacha móra do
dhénomh orra, & nochar creacha gan dioghail iaid-sidhe, uair do
marbhadh Corbmac Mac Diarmada Ruaidh biatach coitchionn Connacht,
dá mac Tomaltaigh Uí Birn, .i. Maoileachlainn Dall & Giolla Criost (imaille re sochaidhibh oile) la h-eolasachaibh i
t-toraigheacht a c-creach. Ro gabsat beós Diarmait Mac
Diarmatta, & Maol Ruanidh mac Donnchaidh Riabhaigh iar maidhm a
muintire. Brian mac Matha Meic Tighearnáin taoiseach Teallaigh
Dunchadha, aon ba mó ágh oirrdhearcus clu & cennas do taoiseachaibh Breifne do écc. As do ro
raidheadh
Brian Mac Tighearnáin na t-tres,
Re a eineach nir chóir coimmeas,
Ro lean gan fhíoch an fhele
Budh nemh crioch a caithreime.
Brian mac Aedha Meg Mathghamhna do gabail tighearnais
Oirgiall. Cleamhnas d'forailemh do ar Somairle mac Eoin Duibh
Meic Domhnaill (tighearna Insi Gall, & ardconsubal Cuigidh Uladh)
go t-tuc air ingean Uí Raghallaigh do leigen, & a
ingen fein do thabhairt. Nir bo cian iar sin go t-tuc Mag
Mathghamhna
e-siomh ar cuireadh chuige, & iar m-beith dhóibh athaidh ag ól tarla imresain etorra. Iadhais Brian a lamha i n-a thimcioll-somh, & tucc fodeara a cengal go daingen do sgaoilte, & a chur isin loch baoi In comfhogus gur ro baitheadh
é fo chetóir. Domhnall mac Aodha Uí
Néill co n-a braithribh, Brian mac Enrí Uí
Néill gomaithibh Cloinne Aodha Buidhe, & Toirrdhealbhach Mor
Mac Domhnaill co n-a raibhe da chineadh i n-Ultaibh do thionól
h-i cenn aroile iar sin. Dul dóibh d'én láimh & d'én aonta go h-Airghiallaibh co rangattar h-i comfhocraibh Rátha Tulach longport Meg Mathghamhna. Rabhadh do rochtain rompa co Brian gur teichestair, & go ro fágbadh an baile fás folamh ara c-cionn. Iad-somh do leanmhain Még
Mathgamhna, & é-fein & maithe an tíre do beith h-i t-timcheall a c-cruidh, & a c-cethra da c-cur fo daingean an tíre. Maidhm do thabhairt for Airghiallaibh annsin, a n-éde, & a n-innile do bhuain díobh. Mag Mathghamhna d'athchur as a dhuthaidh feisin i n-ucht Muintire Maoil Mhórdha
iar sin, & a bhean & a inghen do ghabhail. Cú Chonnacht Ó Raighilligh tigherna Breifne
do dul isna braithribh, & a thighearnas do fhagbhail aga
derbhrathair Pilib. Aodh mac Neill Uí Domhnaill (.i. adbar tighearna Thire
Conuill) do mharbhadh la Domhnall mac Muircertaigh Uí
Concobhair. Tadhg mac Maghnusa Uí Concobhair do breith ar
Dhomhnall an la cedna, & briseadh do thabhairt air, & drong da
mhuintir do mharbhadh im Aodh mac Concobhair mic Taidhg. Roiberd Mac Uatin Baired do écc. Mac rígh Saxan do fhágbáil
Erenn.
Annal AOIS CRIOST, 1366. Aoís Críost, míle, trí
chéd, Seasccat a sé. epscop Rátha Both, .i. Mac Maengail do
écc. Cathal mac Aedha Breifnigh mic Cathail Ruaidh, Maghnus
Ócc a mac, & Muircertach Mac Dáil Re Docair, Muirghius Ó Maol Tuile, Diarmaid Mac Siomóin, & Diarmaid
Mac Giolla Beraigh do mharbhadh i fell la Fearaibh Manach ar
Srath Fear Luirg, & creacha aidhble do denamh dhoibh ar Cloinn Muircertaigh, & iad do denomh siodha re muintir Ruairc, & do
maithemh a f-foltanais dhóibh ar ulc re Cloinn
Muircertaigh, & muintir Ruairc do denamh an cedna friu-somh. Mac Ruaidhri Uí Choncobhair do gabhail ionaid Cathail iaromh.
Muintir Ruairc do dhul for imirce a c-comhdhail Fer Manach.
Greiss timchill do denomh d'ógbaibh Cloinne Muircheartaigh gur
ro marbhsat Cathal Mhág Flannchaidh taoiseach
Dartraighe. Muircertach Mac Raghnaill mic Raghnall Móir Mheg
Raghnaill adhbhár toísigh gan freasabra do marbhadh i
fell lá Maoileacloinn Mhág Raghnaill taoiseach Muintire
h-Eolais, & Maoileachloinn fein d'écc i c-cionn dá
mhís da éis-sin. Corbmac Donn Mag Carthaigh tighearna Ó c-Cairbre, & Ó
n-Eachdhach Mumhan do marbhadh i fell da brathair mac Domnaill na n-Domhnall. Conchobhar Ua Concobair tighearna Ciarraighe Luachra do mharbhadh do Branachaibh. Ruaidhri mac Muirceartaigh Uí Choncobhair do bhathadh for
Sionainn. Maidhm do thabhairt la Tadhg mac Maghnusa Uí Concobhair ar
Seaan Ua
n-Domhnaill go n-a Ghall-ócclachaibh du In ro marbhadh
sochaidhe. Mac Suibhne & drong domhaithibh Thíre Conaill do
ghabhail & braighde do denomh dhíobh. Tionol do denamh do Dhomhnall Ua Neill & do Cloinn n-Domhnaill, .i. do Thoirrdhealbhach mac Domhnaill & do Alaxanduir a
mhac, d'ionnsoighidh Neill Uí Néill. Mac Cathmhaoil do
chor as an tír doibh co n-deachaidh i rann Neill Uí
Néill go n-a édhibh & indilibh. Iatt-somh do breith ar
deireadh muintire Meic Cathmhaoil co n-a c-cethraibh, & lamh do thabhairt tarsa gur bensatt a c-crodh dhíobh. Raghnall mac Alaxandair oighre Cloinne Alaxandair do thecht a h-Insib Gall 'mun amm-soin i c-commbáidh Néill Uí
Néill. An cethern do gach taoibh do tegmhail
i c-comghar dia 'roile, .i. airechta Cloinne Domhnaill. Raghnall do chor teachtadh mar a raibhe Toirrdhealbhach & a mac Alaxandair co n-a muintir d'iarraidh an t-slighe do leigen dó i n-onóir a shinnsirechta & do thaobh a m-brathairsi re aroile. Do-ronadh dimbrigh leó-somh don aithesg h-isin uair do ionnsaighset gusan áth a b-facadar ei-siomh ag triall
tairis. Tucsat tachar trén tinnesnach da chéile h-isuidhe gur marbhadh & gur loitedh drong dirímh diobh da gach leith. Marbhthar mac do Raghnall i c-commascc caich la
Toirrdhealbhach, & gabthar mac Toirrdhealbhaigh (Alaxandair) la muintir Raghnaill gur bhreathnaighset a mharbhadh fo
chettóir. Acht cena nir comairlécc Raghnall
dóibh uair ro ráidh nach biadh a mac & a brathair i n-aoinfheacht an la-sin da easbaidh. Coccadh mór eitir Ghallaib Connacht. Mac Muiris d'ionnarbadh as an tír do Mhac Uilliam co n-deachaidh do soighidh
Cloinne Riocaird. Sloigheadh do dhenomh do Mac Uilliam, d'Aodh Ua c-Concobair, rí Connacht, & d'Uilliam Ó Ceallaigh tigearna Ó Maine i n-uachtar Connacht go Cloinn Riocaird, & a m-beith forgla raithe i b-forbhaisi for aroile. Nert do ghabháil do Mac Uilliam fa dheoidh, & braighde
Cloinne Riocaird do thabhairt ar a laimh, & a thoidhecht fo buaidh c-cosgair dia thir iaromh. Seaan Mac Goisdealbhaigh tigearna Slebhe Lugha d'
écc. h-Uigin Triaal tighearna Fer t-Tulach do marbhadh la Cloinn Feorais.
Annal AOIS CRIOST, 1367. Aois Criost, mile, tri ched, Seasccat a
seacht. An t-Epscop (.i. Maol Seachlainn) Ó Ferghail, .i.
epscop Ard Achaidh, Saoí gan easbaidh i c-crabhadh, i n-deirc, i n-doennacht, & i n-eagna, & Malachias Mhag Uidhir
airchideochain Oirgiall do ég. Cú Connacht Ua Raghallaigh tigherna Breifne no gur treicc í ar Dhia do dul i clerchecht, & Pilib do gabhail a
ionaidh. Clann Muirchertaigh do techt ar imerce go Mag Nisse.
Ionnsoighidh do thabhairt dhoibh i Muigh Luirg. Ba h-iad ba h-oireghdha ar an siobhal-sin, Tadhg mac Ruaidhri Uí
Concobair, Fearghal Mac Tighernain tighearna Theallaig Dúnchadha, & Diarmait Mag Raghnaill tighearna Mhuintire h-Eólais, & Gall-occlacha iomdha i n-a b-farradh. Longport Aodha
Meic Diarmada do losgadh leó. Ferghal Mac Diarmata
tighearna Maighe Luirg do breith orra, & Aodh Mac Diarmada immaille
fris. Tachar do tabairt doibh, & daoine iomdha do marbhadh eatturra
leath ar leth. Iompódh do Thadhg Ó Concobhair & do
Mhág Raghnaill iar sin gan creich gan chomhaidh. Maidhm do thabhairt la Domhnall mac Muircertaigh Uí
Concobhair, la muintir Ruairc & la Cloinn n-Donnchaidh co n-a c-ceitheirn congbhala ar Thadhg mac Maghnusa Uí
Conchobhair for Traigh n-Eóthuile an t-Saoír. Gall-oglaigh mic Maghnusa
do marbhadh ann dechneabar & seacht f-fichit ro rímheadh dib-sidhe do mudhughadh im Dhomhnall mac Somhairle im Dhomhnall Óg
a mac im an dá Mac Suibhne im mhac an Epscoip Uí
Dhubhda & fa Uilliam Mac Síthigh. Dearbháil inghean Maol Ruanaidh Móir Meic Diarmada
ben Ualgaircc Uí Ruairc do mharbhadh la Cloinn
Muircertaigh. Maoil Seachlainn mac Seaffraidh Meic Giolla Patraicc, & drong dia mhuintir
do mharbhadh i fell la Gallaibh. Tadhg Mhág Shamhradhain, & Aenghuss mac an
Degánigh Mhég Samhradháin d'
écc. Tadhg & Lochlainn da mhac Aongusa Ruaidh Uí Dhalaigh & Maol Maire Óg Magcraith d'ég. Mag Muiris na m-Brigh, Eoghan mac Ruaidhrí Uí
Cheallaigh, Muircertach mac Muircertaigh Uí
Concobhair, & Bebinn inghen Ualgairg Uí Ruairc ben
Tomaltaigh Meic Donnchadha d'écc. Iondsoighidh do thabairt la Cloinn Muircertaigh for
Fheraibh Manach dar airccset Inis Móir, Loch m-Berraid, & Seanadh Mac Maghnusa, & édála iomdha do
thabairt leo, & tilleadh slán dóibh do
Ridhisi.
Annal AOIS CRIOST, 1368. Aois Criost, míle, trí chéd,
Seasccat, a h-ocht. Comarba Maodhócc & airchideocain na Breifne fear lan do
rath an Spioratu Naoimh d'écc iar m-breith bhuadha ó
dhomhan & ó dheamhon.
Aodh mac Fedhlimidh Uí Concobhair Rí Connacht
cenn gaile & gaisccidh Gaoidheal, Lugh Lamhfhada Leithe Cuinn i n-aghaidh Gall & easccarad do écc iar m-buaidh n-aithrighe i
Ros Chommain. Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh do ghabháil cennais Connachtt. Crioch Coirpre do roinn ar dhó eittir mac Maghnusa & Domhnall mac Muircertaigh. Ferghal Mac Diarmada tighearna Mhaighe Luirg leomhan uaisle & engnamha a chinidh, Tomaltach mac Fearghail Meic Diarmada tanaisi Maighi Luirg, & Corbmac Mac Diarmada do
écc. Aodh mac Conchobhair Meic Diarmada do ghabhail tighearnais Maighe
Luirg. Ruaidhri mac Seonuicc Mhég Eochagáin Seabhac uaisle & engnamha a chinidh, aon ba fele ó Áth Cliath go h-Áth Luain, & Tighearnán mac Cathail Uí Ruairc d'
écc. Diarmaid mac Corbmaic Duinn Még Cárthaigh do ghabhail
do Mhág Carthaigh Cairpreach. A tiodhnacal do Ghallaibh & a
básughadh doibh iar sin. Dauith Ua Tuathail do mharbhadh la Gallaibh Átha
Cliath. Uilliam Saxanach mac Sir Emainn A Burc oighre na n-Uilliamach do
écc don ghalar breac i n-Inis Cua. Fiachra Ó Floinn adhbar taoisigh Sil Maoil Ruain, aon dob'ferr da chineadh fein i n-a aimsir d'écc co n-a
mhnaoi.
Sloigheadh mór la Niall Ua Néill Rí Chiniuil n-Eoghain i n-Oirghiallaibh, & maithe an Coigidh uile d'eirghe
lais d'forbhaisi ar Briain Mhag Mathghamna. Longport do ghabhail
doibh i medhón an tíre. Comhtha móra do thaircsin
do Mhág Mathghamhna dhó, .i. leath Airghiall do
thabhairt do Niall mac Murchaidh mic Briain na c-Coileach n-Oiffrenn,
.i. an tighearna baoi roimhe ar an tír, & comtha aidhble oile
d'Ua Néill budhdhéin i n-íoc Meic Domhnaill. Ua
Néill do aontughadh síothchána dhó ar na comhthaibh-sin. Mac Murchaidh Még Mathghamhna & Alaxandair Óg Mac Domhnaill tighearna na n-Gall-occlach do gluassacht d'
én comairle, trí coirighthe ceitheirne d' ionnsoighidh Még Mathghamhna gan ceadughadh d'Ua Néill,
& ammus longpuirt do thabhairt dóibh air. Mag Mhathghamhna go
líon a theghlaigh do beith ar a c-coimhéd, & iad
armtha innilte im a longport ionnus gur eirghedar doibh-siomh gan
chairde. Fearthar gliaidh n-amhnais n-aithgeir eatorra. Bristear ria
Mág Mathghamhna orra-somh. Ro marbhadh mac Murchaidh Még
Matgamhna tanaisi Oirghiall, Alaxandair mac Toirrdhealbhaigh Méc Domhnaill consabal na n-Gall-oglach, & Eoghan mac
Toirrdhealbhaigh mic Maoileachloinn Uí Domhnaill don chur-sin
immailli re sochaidhibh ele. Tomas Ua Floinn tighearna t-Tuirtre fer lan d'eineach & d' oirrdearcus d'eg. Tadhg mac Maghnusa mic Cathail mic Domhnaill Uí Choncobair
do ghabháil tre cheilg do Ruaidhri mac Toirrdhealbhaigh (d'Ua
Chonchobair) i n-a longport fein i n-Ard an Choillín iar
n-a breth leis do Chorbmac Mac Donnchaidh go tegh Uí
Choncobhair, & a thairbert do Dhomhnall mac Muircheartaigh Uí
Choncobhair as a h-aithle, & a marbhadh fa dheoidh la Domhnall i c-caislén Sligicch. Acht chena as frisna gniomhaibh-si do-roigneadh ar mac Maghnusa Uí Concobhair do samailtí gach
olc, gur bo seanfhocal suaithnidh lá cach nár
mesa gabáil no marbhadh
mec Magnusa, ina gibe feilgniomh do cluintí do dhénomh.
Cogadh mór do fhás h-i c-Connachtaibh eittir Ua c-Concobair, Mac Uilliam, & Mac Diarmata trésan n-gabháil-sin & tresan marbhadh. Cú Uladh Mac an Ghirr Mic Cathmhaíl cenn a
chinidh féin, & an mac baoi aige i n-a maighistir foirccthe
derrscaighthe i n-ealadhnaibh d'écc i
Saxaibh. Uilliam mac Donnchaidh Muimhnigh Uí Cheallaigh tighearna Ua
Maine do ghabháil la h-Ua Madadhain & la Cloinn Mic n-Eoghain.
Domhnall mac Concobair Uí Cheallaigh, & Ardghal Óg
Ó Concenainn do mharbhadh la Ua Madadhain an lá-sin. Domhnall Mac Con Mara do écc. Slemhni Mac Uidhlin consabal Coigidh Uladh do
écc. Muireadhach Ó Faircheallaigh comharba Maedhóg, & airchideochain na Breifne do écc. Diarmait Laimhdearg Mac
Murchadha rí Laighen do
ghabháil la Gallaibh. Ba h-ei-sidhe cóigedach ro
ba cródha baoi i n-a aimsir.
Annal AOIS CRIOST, 1369. Aois Criost, mile trí chéd, Seasccat,
a naoi. Aodh Ua Néill epscop Clochair, saoi craibdeach
coindercleach, & Riocard Ó Raighilligh epscop Cille Móir d'écc. An Deaccanach Ó Bardain d'écc.
Cú Connacht Ó Raghallaigh tighearna Bréifne
do écc. Pilib Ua Raighilligh do ghabháil la a braithribh fein, & a
cur doibh i Cloich Locha h-Uachtair go n-dochar cengail & cuibrighthe fair. Maghnus Ua Raghallaigh do ghabháil
tighearnais annsin. Coccadh & comhbuaidhreadh d'eirghe isin m-Breifne triasan ghabhail-sin. Sluagh mór do thionol d'Annadh
mac Risderd Uí Raghallaigh. Mág Mhathghamhna & maithe Oirgiall do thocht i n-a comhbáidh do thabach Pilib Uí
Raighilligh ar Mhaghnus. Maghnus co n-a braithribh & go lion a t-tionoil do dul d'en-taoibh do chosnamh na tire doibh budhdhén.
Caithgleo do chur etorra. Maidhm do thabhairt for Mhaghnus i m-Blén Chupa. Tri meic Corbmaic Uí Fherghail,
Seoinín, Maoileachloinn, & Ferghus, Fedlimidh mac Aodha an
Cleitigh Uí Concobair, da mac Flaithim Móir Mec Con
Rubha, .i. Donn, & Brian, Sitreacc na Sróna Mac an Mhaighistir
& sochaidhi oile do marbhadh don tachur-sin. Gearalt Caomhanach rioghdhamhna Laighen do marbhadh don Ridire Dubh. Tighernán Ua Ruairc do dul for creich i Lurg. Creach
mór do thabairt lais dó, & Aodh Óg mac Aodha
Uí Ruairc do mharbhadh la h-Ua Maol Dúin Luirg i n-iarmóracht na creche. Diarmaitt Laimhdearg Mac Murchadha Rí Laighen do
bhasúghadh la Gallaibh Atha Cliath iar n-a beith aimsir imchian
i m-braigdenus aca. Mathgamhain Maonmhaighe Ua Briain, tighearna Tuadhmumhan, Gaoidheal
dob' fearr & dob'aireagdha i Leth Modha d'écc i
n-a longport fein iar m-buaidh n-aithrighe. Brian Ó
Briain do ghabáil tighearnais Tuadhmumhan tar es
Mathghamhna. O Maol Dúin (.i. Domhnall) taoíseach Tuaithe Luirg do mharbhadh la cloinn
Nell Uí Domhnaill, & a chreach do breith leo fór
oilén d'oilenaibh Locha h-Erne dianad ainm Badhba & Pilib Mhag Uidhir tighearna Seacht Tuath do dul loinges lanmhór do dhioghail a óglaoich ar cloinn Uí
Dhomnaill & Niall Óg mac Neill Gairbh mic Aedha mec Domhnaill Óig do mharbhadh lais i t-troid loingsi ar Fionnloch la taobh an oiléin. Brian mac Aedha Buidhe Uí Néill
deghadhbhar righ Ereann d'uaisle, d'eineach, & d'
engnamh do ég. Maidhm mór adhbhal do thabhairt la Brian Ua Briain
tighearna Tuadhmhumhan for Ghallaibh Mumhan. Geroid iarla Deasmhumhan, & morán do maithib Gall do ghabail lais & ar
diaisnési do chur for an c-cuid oile dhíobh. Luimneach
do losccadh don turus-sin la Tuadhmhuimhneachaib, & la Cloinn
Cuilén. Lucht an baile do gialladh d'Ua Briain & Síoda Cam mac inghine Uí Dhuibhidhir do ghabhail bhardachta an
baile cuige, & fealladh do n-a Gallaibh batar isin m-baile fair gur ro
mharbhsat é. Ba mór an techt h-isin i leth re mac
taoísigh. Pilib Mhag Uidhir tighearna Fear Manach do bhreith loingis go Loch Uachtair, & caislén Cloiche Uachtair do gabail dó.
Pilib Ua Raighilligh (.i. tighearna Breifne) do léccen amach do
Mhág Uidhir, & a thighearnus fein do ghabhail dó
doridhisi. Maol Seachlainn Mag Mathgamna adbar tigherna Oirghiall,
Brian mac Muircertaigh Uí Choncobair, Seaan mac Emainn
Mic Hoiberd, Donnchadh Ó Birn taoiseach Tíre
Briúin, Raghnall Ó h-Áinlighe, Corbmac Ó
h-Ainlige, Eoin Mac Aedhagain, & Gillebert Ó Bardain da
saor macaomh cruitealadnach Conmaicne d'ég. Uilliam Ó Faircheallaigh comharba Maedhóg, & airchideochain na Breifne do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1370. Aois Criost, mile, trí chéd,
seachtmhoghatt. Síth daingen deaghthairisi do dhénomh do
Chenél Eoghain etorra féin. Braighde do thabhairt
ó Dhomhnall do Niall ré gan cur a n-aghaidh imón
tighearnus. Roinn forba & feroinn ó Niall do Domhnall iar
sin. Giolla Patraicc Mac Cathmhaíl taoiseach Chenél Feradhaigh, Cú Uladh a mhac & inghean Maghnusa
Mhég Mhathghamhna a bhen, do mharbhadh la cloinn
Aedha Meic Cathmhaoíl tre fheill. Murchadh a
derbrathair do ghabháil a ionaid isin taoisighecht iar
sin. Cathaoir Ua Concobair adhbhor tighearna Ó b-Failge, & Muirceartach Ua Mordha do thuitim ar creich la Gallaibh Laighen. Dubcoblaigh inghen Uí Raghallaigh ben Pilip Meg
Uidhir do écc. Maghnus Ó Raghallaigh do ghabhail la cloinn Tomais mic
Mathgamna Uí Raighillig, & a chur i Cloich Locha h-Uachtair. Cathal mac Dabug Uí Choncenainn tighearna Ua n-Diarmada, Siobhan Cham inghen Meg Cartaigh ben Mec Con
Mara, Síoda Chille Cainnigh mac Seaain Meic Con Mara, Seaan
Ó h-Eghra adbhar tighearna Luigne, & Diarmaitt mac
Cathail Óig Uí Concobhair do écc. Breisim madhma do thabhairt la Niall Ua Néill
tighearna Cheneil Eóghain ar Brian Mag Mathgamhna tighearna Oirghiall, & dronga dearmhara do muintir Még Mhathgamhna do mharbhadh & do bhathadh. Domhnall mac Maeileachloinn, & Tadhg mac Lochlainn Uí
Cheallaigh co n-a dhias mac do écc.
Mael Seachloinn Connachtach Ó Ferghail, & Cathal
Óg Ó Ferghail do écc. Tadhg Ó Ruairc do ghabhail tighearnais na Breifne. Clann Muircheartaigh & Mág Tighernain da indarbadh, & Concobar
Ruadh mac Cathail mic Aedha Breifnigh, & a chur i crich Mic
Uilliam. Uilliam Dond mac Uillec do écc.
Annal AOIS CRIOST, 1371. Aois Criost, míle, trí chéd,
seachtmoghat, a h-aon. Airdespucc Tuama .i. Seaan Ó Grada cenn eaccna & enigh a aimsire do écc. Fearghal Mag Cochlain do écc i láimh ag Ua c-Cinnédigh. Fearghal Mag Eochaccáin do écc. Murchadh Ó Madadháin (.i. mac Eoghain) feicheamh
coitchionn cliar, aidhelgneach, & fhíorbhocht Erenn do
marbhadh d'aon orcor soighde ar dereadh creiche i n-Urmumhain. Brian Ua Cinnedigh tigherna Urmumhan do marbhadh i b-fell
lá Gallaibh. Emann Ó Cinnedigh adbhar tighearna Urmhumhan do
écc. Tadhg Óg mac Maghnusa Uí Concobair do marbhadh i b-fell do Domhnall mac Muircertoigh Uí Concobhair i c-caislén Sliccigh iar n-a cur do Righ Connacht (Ruaidhri mac
Toirrdealbhaigh) cuicce, do rér mar do raidheadh
romhainn. Eachmarcach mac Maghnusa mic Ruaidhri mic Maghnusa mic Duinn
Móir Meg Uidhir, brughaidh coitcionn do baoi ar Loch
Éirne do écc.
Maoil Ir Mac Hoiberd do mharbhadh la h-Ua c-Concobhair. Creacha móra do dhenamh la h-Ua n-Dubhda (Domhnall) h-i
Tír Fhiachrach Mhuaidhe go ro h-airgeadh co leir an tír
lais, & go ro ghabh a caisléin .i. caislén Aacute;ird na Riagh, & Caislen Mic Conchobhair, & i m-baoi inntibh do Ghallaibh do
dhíochur eistibh, & an tír do roinn ar a braithribh, & ar
a mhuintir féin as a h-aithle.
AOIS CRIOST, 1372. Aois Criost, mile, trí chéd,
Seachtmhoghat, a dó. Brian Mór Mág Mhathgamna tigherna Oirghiall
do triall i c-coinne Gall do tabhoirt tachoir doibh, & Gall-occlach da
muintir fén dá mharbhadh go h-inchleithe i b-fell, & é budhen d'élúdh as an sluagh iar
sin. Seaan Mór Ó Dubhaccáin Saoi sheancadha & ollamh Ó Maine do écc iar m-buaidh n-ongtha & n-aithrighe, i Rinn Dúin ag muintir Eoin Baisde. Muircertach Muimneach mac Muirceartoigh Moir Mécc
Eochaccáin, taoiseach Cenéil Fhiachach do écc iar m-buaidh n-aithrighe. Mac Feórais do ghabhail d'Ua Ceallaigh & da chloinn, & Risderd Mac Feórais a oidhre do marbhadh.
Uilliam mac Uillicc, ceann suarcusa & saoirbhés
Búrcach, & Uilliam Occ Ó Ceallaigh adbhor tighearna
Ó Maine do écc.