Regimen na Sláinte Volume II
An treas pairteagal: Do-gabur ó éxamlacht na neitheadh nádúrda
1
infra 139
Incipit tertia pars que est de regulis regiminis sanitatis & cetera, .i. Is ann so thinnsgnus an treas pairteagal atá do riaglachaib regimen na sláinti do-gabur ó éxamlacht na neitheadh nádúrda. Et biaid In chéd-chaibidil de do riaglachaib regimen na sláinti do-gabur ó éxamlacht na ceathra ndúl teagmus co fuirimeallach dár corpaibh, mur atá, éxamlacht an talaim sho-aitreaba & an uisgi & an aéir & na teineadh.
Et adéram neithe athchumaire coitchinna annsa ar chéd-chaibidil so d'inordugad an talman atá so-aitreabtha. Ar an adbur sin, an talam toghthur dá aitreabad, ní dliginn sé beith lathamuil ná gainmeach ná brén, ná a n-inad a furtamluiginn bríg mitall ná raibe ná ailime, ná a n-inad a mbíd cadauer daíneadh marb, náid droch-luibi náid droch-croinn neam-thorthacha, ach talam a mbíd crainnn maithi & luibe maithe torthacha, mur atá, infra 139-40 fíneamain & saileach, & a cusmaile do chrannuib cairdeamla dona corpaibh daena. Et atáit cuid do phlanndaib na crann agá fuil náimdeanus rénar corpuib, mur fhoillsigius easgairdius a ndearbtha, mur atá, sambucus & crann fígi. Óir Is mór gortaigthear na boill spiradálta, & tromaigthear In ceann ó chomnuide fhada do dénum fá sgáth na crann sin. Óir ní torthach & ní hinaitreabtha an talam a fásaid na crainn sin.
Agus tuicthear an cédna dona luibib. Et atáit cuid dona luibib neimneach, & ní dleagur an talam
ana fhásaid d'aitreabad, óir ní fhuilid siat imchubaid dona corpaibh daena, mur atá, eleborus & esola & midaighi & opium & a cusmaile, óir atáit sin uile marbthach. Agus a chontrárda sin don talam a fásaid luibi maithe, torthacha, deadh-balaid, atá imchubaid dár corpaibh-ne.
Más ead, ní hé cáilideacht na talman amáin dleagmaid do thabairt dár n-úid acht a shuigiugad, & do-gabur an suigiugad sin a ceathra modaibh: óir atá cuid don talam arna shuigiugad a mullach sléibtid, & cuid eile fá shléibtib, & cuid eile a ngleanntaib, & cuid eile coimréid; & as é an talam so as fearr & as imchubaidi réna áitiugad díb. Óir Is tarbach an talam so nach éidir leis na sléibtib a dorchugad, & ar an adbur sin atá do shochur aigi co séidinn gaeth faí & co ngnímaidinn grian air ó éirgi dí co dol faí. Mas ead, as maith
om. infra
mur thoga ar talam a coiméd na sláinti an suigiugad adubramar.
An talam shuigigthear a mullach shléibi, agá
chompráid chum an talaim atá co hísil, cruthaigid sé aér séim, & glanuid an t-aér óna deathaighib eachtrannacha, & bíth fuar co nádúrda.
Et bíth a chontrárda sin annsna gleanntaib, .i. aér reamur neam-glan a mbí bríg theasaidi ar son inntaigthi deallraim na gréine ann, & co mór annsa tsamrad .Et dá mbeid na sléibti ard dá gach taeb don fhonn cruthaigthear aér fuar annsna gleanntaib ó dorchugad na sléibtid fuar, & co hárithi annsa geimread.
Et inordaigid an talam atá a cabán an tshléibi an t-aér a substaint inmeadónaid, ach muna tairmiscthear co haiccídeach é, mur atá, comursanacht gaethraid; óir an úair éirgid deathaige uada a n-airdi filltear tar ais iat ón tsliab atá
as a cinn, innus co reamraidthear an t-aér ó choiméigniugad na ndeathaigeadh tar a n-ais. Et Is gnáthaige bís teas mór annsna cabánuib sin & fuacht mór ná a mullach an tsléibi; & Is minci fuacht & teas inmeadónanach inntu na annsna mullaigib. Et dá mbia an cabán & a aigid bu tuaid as fuar é, óir dorchaidthear mullach an tsléibi. Et dá mbia a aigid san aird teas as te é an uair bís an gaeth atuaig, óir filltear teas na infra 140
gréine annsa chabán ó shéideadh na gaíthi atuaid. Et dá mbia a aigid soir nó siar biaid sé co hinmeadónach te & fuar.
Tuillead: an talam Is fearr & as imchubaidi d'áitiugad dligid sé beith gan dín air ón aird tshoir & ón aird tuaid, óir Is mór glanuid na gaetha sin an t-aér. Ar an adbur sin Is maith fuinneóga na tigead do beith ar an aird shoir & ar an aird tuaid, & gan a mbeith annsan aird tshiar ná san aird teas.
Agus Is fír sin go riagalta; gid eadh, teagmaid
co haicídeach gurab measa an gaeth atuaid ná an gaeth aneas: óir fédaid an gaeth atuaid teacht tré rann éigin don aird atuaid atá lán do marannaib, nó d'inaduib mianamla nó salcha, nó do morgad éigin ar mod éigin dá ndubramar romainn; & dá leith sin fhédus an gaeth atuaig beith nísa neam-glaine & nísa dimolta ná an gaeth aneas. Agus ar an cor cédna tuicthear an gaeth anair. Ar an adbur sin Is maith na fuinneóga & inad an radairc do beith ar an aird teas & ar an aird tshiar co haicídeach, acht gé theagmus a chontrárda sin go minic inntu.
Et Is ní imchubaid d'inad aitreabtha na ndaíneadh beith a fogus d'uisgib millsi glana rithius gu mór, fuarthur annsa tshamrad & téigthear annsa geimread, & ineadaigi uaine gan beith dorcha & mórán do chrannaib inmolta.
1
infra 141-2
Et na daíne aitreabus a comursanacht na fairgi as cúis geineamna don reuma é. Et as imchubaid an t-inad áitigthi beith a ngaire na fairgi san aird tuaig; óir do-ní beith a fogus don aird sin an talam measurda annsna cáilideachtaib gnímacha, acht muna bia sí ro-gar don aird sin, & co claenfad sí chum fuaraideachta gu mór tré fhad spáis na gréine uaithi; & ní fhuil sí ro-fhliuch ar a shon sin, ar son gurab mó chlaenus sí chum tirmaideachta ná na tailim sho-aitreabtha eile. Ar an adbur sin Is luga atá an aird atá a ngaire d'fhairgi imchubaid chum áitigthi ná an aird tuaid, óir atá an talam so teasaidi fliuchaidi nísa mó ná mur as éigin a beith, & ullmaigid na cuirp chum easláinti do-níthear ó morgad.
Et ní headh amáin dligmid an talam so-aitreaba do thoga acht dligmid na huisgi mur an cédna; óir as imda mod ara ngnáthuigmid é a follamnugad na sláinti, mur atá, a ól, & fothragad as, & biada do bearbad ann; más ead, dligmid a thuicsin co ndliginn bunáit an uisgi beith a talam molta gan beith brén na mianamail. Et dligmid a thuicsin nach rithinn sé a n-inaduib láibeamla á criadamla, & ná bia ana uisgi locha; acht bít siat ana n-uisgidib shiublaigius ar talam clocach gainmeach, nó ar talam luthamail gan beith brén ná truailligthi, & rithid siat chum na hairdi tuaid infra 142-3
nó chum na hairdi soir, & gu háirithi chum na hairdi soir a n-aimsir an tshamraid. Et ní fhuilid na huisgi rithius chum na hairdi teas nó chum na hairdi siar commaith ris na huisgidib sin. Tuillead: Is amlaid Is mó moltur na huisgi so an uair théit siat a fad óna mbunáit.
Tuillead: dligid siat beith gan dín orra ó gréin & ó gaíth, & blas milis do beith air, & an uair curthar a fín glan é gan dath an fhína do chlaechlód. Agus dligid sé beith édrum, solus, séim, & beith so-théigthi, so-fhuartha, & beacán residens do ligin dó tair és a thaburta óna bunáit.
Et bíth a fhis agad gurab í truime nó étruime an uisgi sligi Is luga Is olc chum aithne maitheasa an uisgi; óir as é an t-uisgi as édruma acu uisgi as fearr díb. Et aithintear a beith trom nó édrom ó thomhus misúr d'uisgidib éxamla, & Is mur sin aitheóntur an chuid atá trom nó édrom dé. Tuillead: aithintear a beith trom nó édrom ó bréidinnaib do thuma, a misúr inann d'uisgidib éxamla & a tirmugad ainnséin & a meadhugad, & an bréid bus édruma acu as é a uisgi bus fearr.
Agus dá teagmad ná bud éidir linn uisgi édrom ná séim ná solus d'fhagbáil acht uisgi reamur buaideartha, dligmid sin do cheartugad maille réna bearbad; óir tuitid na rainn reamra talmaide a n-íchtur óna bearbad, & bít na rainn tshéime glana a n-uachtar, & Is mur sin bus éidir linn an infra 143
t-uisgi do thshéimiugad & do thearcugad & a fhuacht d'innarbad; & Is mur sin ullmaigthear na rainn talmaide atá ag an uisgi, leis nárb éidir dul a n-íchtar ar tús chum a sgaramna ris ar son reime an uisgi & ar son na rann talmaide arna cumusc ris.
Et ní fhuil inad ag an bearbad so annsan uisgi glan, óir dá mbeirbthear an t-uisgi glan aenda an comór sin do-gébad sé cáil ailime chugi ar son a rann talmaide do losgad, & ana diaid sin do cuimeósgaidi na rainn reamra sin do loisgid ris, & do saileóchaidi é, & do beith droch-blasta. Óir ní dleagur an bearbad dásachtach ceartaidius In t-uisgi reamur buaideartha do thabairt annsan uisgi shéim glan, acht bearbad mín, óir ní headh amáin chúisigius an fiuchad láidir na rainn reamra do thuitim acht cumuiscid na rainn reamra & innarbthur na rainn tshéime a ndeathaigib.
Et Is mur sin Is follus mur cheartaidius an bearbad an t-uisgi & treóraigius chum maitheasa é. Gidh eadh, Is fearr an t-uisgi bís glan uaid féin & tic trít an talam ná an t-uisgi beirbthi, óir is
luga do rannuib talmaide atá aigi trí mur shilius sé co séim trít an talam ná ag an uisgi beirbthear. Do réir chonsiquens as fearr é ná an t-uisgi beirbthi. Óir na huisgi Is luga bís maith as iat rig a leas rith trít an talam, & na huisgi as gaire do beith maith as iat rig a leas a mbearbad.
1
infra 145-6
Tuillead: bíth a fhis agad co ceartaigthear reime an uisgi ó aigéid do chumusc ris. Tuillead: bíth a fhis agad co ceartaiginn & co séimidinn gluasacht láidir an uisgi ó shoitheach gu soitheach, & clocha beaca do chaithim ann a hinad ard, reime an uisgi. Tuillead: bíth a fhis agad nach imchubaid dona coimplexaib measurda an t-uisgi atá fuar gu ro-dásachtach, mur atá, uisgi an reóid nó an tshneachta, gid eadh, as imchubaid é don droing agá fuil coimplex te gu dásachtach.
Et bíth a fhis agad gurab dásachtach an urchóid do-ní an t-uisgi don ghaili an uair ibthear ar céd-longad é, nó a ndiaid shaethuir nó fhothraigthi nó meisgi nó tharta mailísig, & gu háirithi an uair thinnsgnus an corp dá taburthar é dá díleagad. Et dá mbia éigintus mór fána ól measraigthear a n-aér é ar tús & nigthear an bél co minic leis; & muna lór so ibthir as soitheach gá mbia bél cumang é, & Is mur sin Is luga urchóidigius sé do lucht na meisgi & an chéd-longtha. Et dá teagmad neach ar céd-longad a ndiaid shaethuir móir, & ná bud éidir leis aipstinens do dénum ó uisgi, ibeadh sé fín maille ré huisgi a teas measurda. Tuillead: gibé ara mbía tart mailíseach ná sloigid sé uisgi, ach a shúghad co mín. Et bíth a fhis agad gibé ara mbí tart mailíseach gurab maith do codlad & an tart d'fhulang, óir ceartaigthear & díleagthur an linn as cúis don tart. Gid eadh, dá n-ibthear an t-uisgi & an díleagad do thoirmeasc & an tart infra 146-7
d'inntóg, as comartha sin nár díleagad & nár ceartaigead an linn do-ní an tart.
Tuillead: bíth a fhis agad nach imchubaid mórán d'uisgi fhuar d'ól a coiméd na sláinti. Et dá teagmad comad éigin uisgi d'ól ibthear é a ndiaid bíd. Et do-ní an t-uisgi bog sgeathrach do thogairm & anfhainnigid an gaile; gid eadh, an uair ibthear gu hannam é glanaid sé an gaile & lagaid an brú. Tuillead: bíth a fhis agad gu comfhurtachtaidinn an t-uisgi na bríga uile ana n-oibrigthib ach má beacán, .i. an bríg díleagthach & an bríg attarraingtheach, an bríg fhostaigtheach & an bríg innarbthach. Agus as imchubaid é dona daínib agá mbít cuirp thearca, & a n-aigid gach uile fhluxa bís ó gach uile ball. Gid eadh,
urchóidigid sé dona féithib & don droing agá mbíd dúinti & neascóidi. Tuillead: bíth a fhis agad gurab beac nach comfhurtachtaigid na huisgi na hinne uile & an choimriachtain; ar an adbur sin tarbuigid sé do lucht easláinti na seilgi & an gaile & na n-ae, & co coitchinn don droing agá mbíd inne anfanna.
Et téigid uisgi na raibe & an nitruim na féithe, & as imchubaid ana n-easláintib fuara iat. Agus as imchubaid don droing ara mbí sgaibies & goráin iat, & Is láidir théigid siat na hae & na hinne. Agus innarbuid na huisgi beirbthear gu láidir linn ruad, & brisid an gaethmuireacht reamur bís annsna infra 147-8
ballaib. Agus tarbaigid don droing ara mbí spasmus ó adbur fhliuch. Item, lagaid an t-uisgi saillti arna ól an brú, & cumgaigid fa deóid & calmaigid na hailt, & cnaíid flichideacht na mball, & innarbaid an morgad & an truaillead. Et as imchubaid uisgi ailime do lucht ematoica pasio & don lucht ara mbí flux na timthearachta & flux
emaroides.
Tuillead: togthur an t-aér thimchilluigius sinn mur togthur an t-uisgi & an talam so-aitreabtha. Et atá an t-aér éigintach a regimen na sláinti ar dá modaibh: an céd-mod díb, .i. d'innfhuarad
na spirad & an teasa ré n-abur innatus; an dara mod, ar son innarbtha na ndeathaigead imurcach dorchaidius an spirad & an teas adubramar. Do réir mur do-chíamaid an teine gá múchad ó easbaid an aéir, Is mur sin dligmid a thuicsin co rigid a leas ar cuirp & ar spiraid ré haér oilius & choimédus & measraidius iat, & glanus óna himurcachaib deathmura; óir Is ó attarrang an aéir measraidthear an teas ré n-abur innatus, & óna innarbad glantur. An céd-mod díib sin, .i. attarrang an aéir, as de gairthear diastoles, & don dara mod, .i. dá innarbad, gairthear sistoles.
Dá mbia an t-aér tarraingthear brén nó neamglan, truailltear na spiraid & an teas nádúrda. Más ead, dligid an liaig beith co deithideach a timcheall infra 148-9
an aéir a coiméd na sláinti. Ar an adbur sin dligid In t-aér substaint shéim do beith aigi, ris nach cumuiscthear ceó náid deathaige eachtrannacha. Et ní dliginn an t-aér beith neamglan, buaideartha, ceómur, óir buaidrid an t-aér sin na leanna & tuirsigid an t-anum; ach dligid beith gan cumdach air gu glan, & gan beith idir balladaib, ná fá dín, ná a n-inad chumang. Et seachaintear an t-aér atá fá iadadh ar ná siublaiginn gaeth. Gidh eadh, a n-aimsir na pláigi ana teagmann truaillead an aéir, as imchubaid an t-aér bís fá iadadh; & ar an adbur sin Is maith codlad annsna seallaib annsan aimsir sin. Agus as inntuicthi an t-aér atá cumuiscthi ré deathuidib lathraig & lochann & uisgid ndomain murgaigthi & talam
luthamail co ndleagur a sheachna. Et seachaintear aér an talaim ana fásaid na praiseacha & na luibi & na crainn adubrumar romainn. Agus as intsheachanta an t-aér ré cumuiscthear deathaigi a follamnugad na sláinti. Agus toghthur an t-aér fá
séidinn gaeth ó aird maith & a talmain aird chomshochuir.
Tuillead: taburthar d'áig ná tosgaidi an t-aér a n-aencháil dona ceathra cáilib; & dá teagma an tosgugad sin ann, measraigthear an méid bus éidir. Tuillead: éxamailtear an t-aér do leith a choimplexa, óir dá mbia sé teasaidi dísgaílid na bríga & tearcaigid an corp; & dá mbia a theas infra 149-50
measurda tairrngid fuil dearg a fuirimeall & dearguid dath an chroicinn; & dá mbia sé te gu mór buidigid an dath gu mór, & togairmid an t-allus, & laigdigid an fual, & anfainnigid an díleagad. Et do-ní an t-aér fuar a hontrárda so; óir cumgaigid sé an brú, & comfhurtachtaigid an díleagad, & médaigid an fual, & toirmiscid an t-allus & an t-innram.
An t-aér fliuch, immorra, sleamnaigid & fliuchaid an croicinn. Agus an t-aér tirim dubaid & tirmaigid an corp.
Tuillead: toghthur an teine, óir gnáthuigmid ar mórán do moduib a coiméd na sláinti í, mur atá, biad do bearbad & ar cuirp do théigead. Más ead, dligmid a thuicsin cad bus adbur don teinidh gnáthuigmid innus nach beith nádúir neimi ná mitaill innti, & nach beith a hadbur do thalmain
bréin ná morgaigthi ná luthamail; & ná bíth do chonnad morgaigthi ná truailligthi. Más ead, dligmid gach connad morgaigthi bís do chrannaib agá mbí droch-coimplex do sheachna, mur adubramar don taeb thuas dín, mur atáit, fígid
& trom.
Tuillead: moluim teine do chrannuib tirma gan beith glas. Agus moluim gu coitchinn an teine gá mbí lasair glan gan deathach. Agus dimoluim gach teine bís fá iadad ó nach innarbthar infra 151-2
a deathach. Et ní moluim duine do gorad gu mór d'éis bíd, óir anfuinnigthear an díleagad uada. Tuillead, dimoluim teine an stufa, óir atá a teas fá iadadh & ní hinnarbthar a uaithi.
An dara caibidil: don tsaethar
Testificatur a sapiente quod & cetera, .i. beirid an t-eagnuid d'fhiadnuise co coimédann an saethur measurda imchubaid roim an mbiad an tshláinti; óir calmuigid an saethur roim an mbiad an teas nádúrda & calmuigid an bríg thochluigtheach
annsa gaile, ar an adbur sin Is sanntach gabuid na baill an oileamain chucu, & oslaicthear na póire, ar an adbur sin innarbthur gu toltanach imurcacha an treas díleagad & sgaíltear an oileamain co foirbthi ar na ballaib.
Tuillead, .i. calmuigthear na horgáin ón tshaethur & cruadaigthear iat mur an cédna, ar an adbur sin Is deacair a ngallrugad & calmuigthear iat chum gach uile oibrigthi. Tuillead, calmuigthear gluasacht an chuirp & na spirad ón tshaethur, & ón chalmugad sin innarbthur na himurcacha co toileamuil trít na póirib. Et ní liginn an saethur measurda na leanna náid na himurcacha do chruinniugad annsna corpaibh; & an uair imdaigius infra 152-3
an t-adbar sin annsna corpaibh reagar a leas leigeas
lagthach nó cuisle. Agus gé fholmuigid siat na cuirp cuirid a n-arsaideacht iat, & co háirithi na leigis lagthacha, óir atá nádúir neimi innta gu mór. Agus ní hé an linn cinntach amáin fholmuigius an leigeas lagthach, ach rann mór don teas & dona spiradaibh Is fundamint don nádúir & don beathaid daena. Ar an adbur sin iarthur an saethur & an gluasacht toileamail luathaigius an anál do chomfhurtacht an leigis. Agus an uair inntaigthear na cuirp do réir an meadhaigthi éigintaig chum a staidi féin, ní reagar a leas aen-leigeas atá éigintach annsna heasláintib adburda do thabhairt an tan sin; & Is fír sin gá thuicsin co fuil an regimen eile díreach.
Et ní dleagur saethur do rád ach ris an ní
médaigius an anál & luathaigius í. Agus Is cúis do médugad an teasa ré n-abur innatus an saethur sin, ó teagmann mórán dona socamluib adubramar romainn. Et an drong lérab áil a sláinti do choiméd ní dligid siat an saethur do mainneachtnugad.
Et bíth a fhis agad co fuil cuid dona corpaibh ana n-imdaiginn mórán do leannaib oma neim-díleagtha co foluigtheach, nó línad na mbiad co himurcach, do nach imchubaid saethur. Óir dá mbeith na cuirp línta do droch-leannuib & ná bud éidir léis an nádúir a folmugad maille
infra 154-7
ré saethur as cúis phláidi sin, & Is cúis d'apoplexia nó do brisid cuisleann nó fiabrais nó neascóidi. Agus féduid an saethur beith 'na chúis ag sgabies
nó ag lubra nó goráin annsna ballaib fuirimeallacha ar son gu ngluaistear ón tsaethur na boill fhuirimeallacha & na leanna & na himurcacha. Tuillead, dá teagmad ball anmann ullam do gabáil imurcach ó ball eile, do beith an saethur urchóideach gu mór don ball sin.
5 Et mur an cédna, ní himchubaid an saethur dona corpaibh gortacha ná dona corpaibh folma. Et ní dliginn aen-neach gortach, dá chalmacht, saethur do dénum, gid eadh, dligid caithim sul do-níd an saethur gnáthach. Agus Is é so dob áil lé hIpocráid an uair adeir sé: Ube indigensia non oportet laborare, .i. an t-inad ana fuil an riachtanus a leas ní héigin an saethur do dénum ann.
Tuillead, ní headh amáin dligmid an saethur do thoirmeasc do lucht na corp línta, ná na corp truag, ach dligmid a thoirmeasc nó co mbia an díleagad coimlínta, & co háirithi an céid-díleagad & an dara díleagad; óir bít na díleagtha sin a cumsanad & a codlad an tan sin, & dá mbia gluasacht & neam-chodlad 'na n-inad sin infra 154-7
ní coimlíntur an díleagad. Agus ní headh amáin dligmid an saethur do thinnsgaint ar coimlínad an chéid-díleagtha nó an dara díleagtha, ach dligmid an treas díleagad do thinnsgaint, óir Is fearr do-níthear annsa chodlad & annsa chomnuide an díleagad; mur adeir Galen gurab annsa chodlad Is fearr do-níthear an díleagad, & ní hannsa gaile amáin ná annsna haeib ach annsa chorp co huilidi. Et dligid imurcacha an chéid-díleagtha & an dara díleagad beith dealuigthi ón chorp, & tuicthear as sin gurab lé saethur innarbthur imurcacha an treas díleagad.
Et teagmaid an aimsear a mbí an céid-díleagad
& an dara díleagad coimlínta, ó édrumacht an gaile & ó dathugad imchubaid an fhuail gan beith imurcach, & an uair bís an fual arna dathugad co himurcach & gontach annsa ghaili, & mothugad teann na gorta, & na maetháin arna rigid, d'imid aimsear an tshaethair an tan sin & ní dleagur a dénam ar aen-mod. Agus as í as aimsear don gorta an uair do-níthear inordugad & cusmailiugad & union na hoileamna ris na ballaib; óir tairrngid na boill ó na cuislinnaib beaca & na cuisleanna
beaca ó na cuisleannaib móra & na cuisleanna móra ó na haeib & na hae ón ghaili, & Is mur sin cúisigthear mothugad annsa ghaili ré n-abar gorta. Et Is mur sin Is follus gurab ann dleagur an saethur do thinnsgaint sul inntaigthear an oileamain atá arna caithim a substaint na mball, infra 157-8
& tair és imurcach an chéid-díleagtha & an dara díleagad d'innarbad ón chor Et ní héidir a chomurthugad do litreachaib críchnaidthi caindiacht ná cálideacht ná mod an tshaethuir a follamnugad na sláinti, mur nach éidir caindiacht na neitheadh eile do-bearar dár corpaibh; óir Is do réir éxamlachta an choimplexa & na haibíci, na haísi & an régióin & na mbríg as indénta an saethur.
Et atá drong rig a leas saethur láidir do dénam, mur atá, an drong gnáthuigius mórán bíd do chaithim, & agá mbí bríg ainmidhi gluaisteach láidir, & gá mbít laserti & féithe láidiri, & gá mbít ailt imchubaidi chum an gluasachta, & ag nach fuil teas nádúrda cnaíteach ná ro-láidir, óir Is dóib sin as imchubaid saethur mór láidir.
Et ní himchubaid an saethur láidir don droing atá easbadach a cuid dona cuingillaib sin adubramar: verbi gratia, cóirigim co teastaiginn an cuingill déiginach díb sin & co fuil teas láidir
cnaíteach acu, gid eadh, atáit na cuingill eile adubramar romainn acu, & ní rigid a leas an drong sin saethur mór láidir do gnáthugad mur rigid a leas an drong adubramar romainn. Agus tuicthear mur sin dona cuingillaib eile. Et mur so dá fadthur aen-neach ó teastaigid na cuingill sin adubramar & agá fadthur cuingill chontrárda, .i. neach ithius beacán & agá mbí bríg ainmidhi mothuigtheach
infra 158-9
anfhann & gá mbíd orgáin anfanna mur an cédna & gá fuil teasaideacht chnaíteach gu lór, óir Is beac an saethur rig a leas an neach sin do dénum.
Et as éidir leat a breathnugad trít na neithibh fuirimeallacha so cad as indénta dona neithibh inmeadónacha.
Agus Is ro-deacair caindiacht an tshaethuir indénta do thuicsin, & mur an cédna a cháilideacht, lé résún amáin ar ligin an dearbtha thort. Más ead, bíth ar ndóchus as In dearbad amáin, agá smuaineadh cinnus atá fear an tshaethuir ann féin an céd-lá, & an dara lá, & mur sin ó shoin amach, óir measmaid an nádúir do beith maith an uair atá sí imchubaid chum gabála gach neith ingabála; óir Is í an méide so & ar an mod so thsanntaigius an nádúir an saethur, an méid & an mod atá sé imchubaid dí; & mur an cédna, tuicthear dona biaduib & don chodlad & dona neithibh eile theagmus dár corpaibh tré fhollamnugad na sláinti.
Agus atá sin fírinneach ar tuicsin maitheasa na mbés, óir fédaidh an nádúir measurda tochlugad, ar son mailísi an droch-gnáthuigthe, do leith shubstainti & cáilideachta & caindiachta nach fuil imchubaid dí. Óir atáit drong imchubaid co nádúrda chum tuitme ó beacán an tshaethuir, & drong eile thochluigius an saethur nísa mó ná mur reagar a leas, & drong eile nísa luga. Et atáit drong eile 'na lucht leanna finn co nádúrda
infra 159-60
& connaimthear mórán do leannaibh fuara innta, & bít siat ar téchtad & dímaín ó chonnmáil na fuaraideachta sin, & Is beac thochluigid siat gluasacht ná saethur do dénum, gid eadh, bíd siat codaltach & claenuid chum dímaínis co nádúrda; & ní dligid an drong sin a tochlugad nádúrda do leanmain fá cheann an tshaethuir. Gid eadh, an drong atá teasaidi co nádúrda nó co haícídeach, & agá fhuilid orgáin imchubaidi chum gluasachta ó édrumacht & ó ullmacht a mball, & tochluigid an drong sin an saethur nísa mó ná mur reagar a leas & furbaíltigthear ann iat, más ead, dligid an drong sin a tochlugad díleas do leanmain co measurda ag médugad an tshaethuir.
Caindiacht an tshaethuir, immorra, fhédmaid do sgríbad lé litreachaib cinnti Is mur so dligmid a tuicsin, .i. an saethur do dénam nó co tinnsgna an duine allus do chur de, & an anál médugad
& luathugad, & dath an chuirp do deargad, & na cuisleanna do reamrugad, & línad na mball do laigdiugad nó gu tinnsgnaid na boill lagad. Agus an uair bus follus so dleagur sgur don tshaethur & na boill do choimilt co coitchinn.
Agus dligid an choimilt sin beith co láidir & claenad chum gairbi ar dá chúisib: an chéd-chúis díb ar son co nglantar na himurcacha do cuirid ón tsaethur faí an croicinn; an dara cúis ar son co ndaingnigthear an corp & co n-indarbthar na deathaige atá co hinmeadónach innus nach
infra 160-1
claechluigthi an corp ó na neithibh theagmus co hinmeadónach inntu. Et dleagur an choimilt so do dénam a n-aenfheacht & co luath más éidir
é, óir Is cóir an corp uile do choimilt leis na neithibh adburda innus co n-innarbfaidi na himurcacha a ndeathaigib ón chorp ar aen-shligi.
Et Is mur so as imchubaid an choimilt d'éis an tshaethuir ó na cúisib adubramar romainn, Is mur sin as imchubaid an choimilt roim an saethur, óir ullmaigid an choimilt na cuirp chum an tsaethuir & osglaid na póire co mín áilginach. Agus Is mór fhurtachtaidius an choimilt roim an saethur don droing lérb áil gnáthugad saethuir móir.
Moda an tsaethuir, immorra, ní héigin a n-innisin ann so ar a n-imad; gidh eadh, adéram moda coitchinna an tshaethuir ann so. Más ead, adeirmid ag labairt do nuimir an tshaethuir co fuil cuid díb ana saethur amáin & cuid ana saethur & ana n-obair: sompla don chéid-ní díb so, mur atá, cluithi liathróidi bigi; sompla don dara ní, mur atá, romur nó treabad. Tuillead, atá cuid don tshaethur thachmuigius an corp co huilidi & cuid tachmuigius rann de: sompla don chéid-ní, mur atá, coisideacht
& a cusmaile; sompla don dara ní, mur atá, an guth ana shaethur don sgamán amáin & an sgríbneoireacht ana saethur don láim amáin & a cusmaile. Et dá ndearna duine an saethur infra 161-2
rannaidhi sin adubramar ní déin furtacht don chorp co huilidi acht do rann don chorp amáin. Et an saethur Is cúis tsláinti don chorp gu huilidi dligid sé an corp uile do thacmag.
Et dá teagmad co ndingnad duine saethur ar mod eile a n-égmuis chluithi liathróidi, mur atá, marcaideacht nó coisideacht nó rámuideacht, gluaisid a chorp co huilidi ar son co fuilid imurcacha an treas díleagad dleagur d'innarbad an gach aen-ball don chorp. Et mad coisigeacht bus saethur ann Is maith clocha do thógbáil co minic annsna lámuib & a caithim, & an ceann do thógbáil co minic & féchain tar t'ais, & na boill do shíneadh, & an anál do chonnmáil, & musguile na bronn do rigid méid éigin; óir comfhurtachtaigthear an teas nádúrda ó chonnmáil na hanála, & osgailtear na póire, & innarbthur na himurcacha trít na póirib an tan sin. Agus dleagur musguile an ochta do rigid & musguile na bronn nísa luga, óir innarbthur imurcacha an ochta & an sgamáin chum na mball oileamnach ón rigid sin, & innarbthur ó na ballaib oileamnacha ainnséin iat. Et an drong agá mbí sgairt chléib anfhann ní dligid an anál do chonnmáil air eagla co n-innarbfaidi imurcacha chuci ón inchinn, mur Is follus annsa droing do-ní saethur mór ag séideadh a n-anála
a poll an stuic ó líntur na cuisleanna & ó ndeargthur an aigid.
infra 162-3
Tuillead, atá cuid don tshaethur mór & cuid beac & cuid inmeadónach: sompla don chéid-ní, mur atá, siubal mór ré haimsir fada; sompla don dara ní, mur atá, sibal beac ré haimsir girr; sompla don treas ní .i. sibal measurda. Agus cúisigid an saethur mór In truaigi, & an saethur inmeadónach an reime measurda. An saethur beac, immorru, médaigid sé an teas ar mod éigin.
Tuillead, atá cuid don gluasacht luath & cuid mall & cuid inmeadónach: an chuid atá luath, mur atá, rith láidir; an chuid atá mall, mur atá, gluasacht mín; an chuid atá inmeadónach mur atá, gluasacht inmeadónach. An gluasacht luath, immorra, téigid sé na cuirp ar tús & téchtaid & cruadaigid ainnséin. An gluasacht mall, boguid na cuirp & osglaid na póire. An gluasacht inmeadónach, immorra, coimédaidh sé na cuirp ana nádúir féin.
Tuillead, atá cuid don tshaethur láidir & cuid anfhann & cuid inmeadónach. Et adearar an gluasacht láidir a dá modaibh: an céd-mod díb, an uair ceangailtear an gluasacht luath & an gluasacht láidir ré chéile, mur atá so, .i. rith
mór do dénam a spás fhada & Is ris sin Is cóir saethur láidir do rád .Agus tuicthear an saethur beac & an saethur measurda as sin. Et Is follus as na ráitib sin oibriugad an tsaethuir láidir & an tshaethuir inmeadónaid. An dara mod ara infra 163-5
n-abur saethur láidir, ó chathugad an neith fhuilingthig a n-aigid an tshaethuir. Agus ní fhuil an saethur sin luath ná mall, mur atá, tógbáil eirigh trom. Agus ní ceangailtear luas ná moille don tshaethur sin, acht an cathugad do-ní
an ní fuilingtheach a n-aigid an tshaethuir. Et Is follus as na ráitib sin cad as saethur anfann nó inmeadónach ann & oibrigthi na saethur sin adubramar.
An treas caibidil: Don choimilt
Fricacio iuuamentum habet In superfluitatem tersie digestionis expellendo, .i. atá tarba ag an coimilt d'innarbad imurcach an treas díleagad, & mur an cédna a calmugad teasa na mball & chum móráin do neithibh eile; ar an adbur sin as intinnsganta don choimelt annsa chaibidil so do láthair, & dob áil linn sin do choimlínad co hathchumair innti. Et ar tús laibeórmaid do tharba na coimilta; et laibeórmaid an dara huair d'aimsir & do mod na coimelta, & an treas uair dá modaibh & dá gnéithib generálta.
Ar an adbur sin bíth a fhis agad gurab í Is tarba choitchinn don choimelt & don tshaethur imurcacha an treas díleagtha d'innarbad. Ar an adbur sin ní
infra 165 hinmainneachtnaigthi an choimelt don droing leis nach éidir saethur do dénum, nó agá mbít cuirp anfanna nó easlána, nóid boill speitsialta éigin anfhanna, nó braigdinus; óir osgailtear na póire & séimigthear an t-adbur ón choimilt & calmuigthear teas an boill & innarbthur a imurcacha gan saethur mór; & do réir chonsiquens Is fuirfidi oiltear na boill sin & co háirithi boill an treas díleagtha, óir Is ó ballaib an treas díleagtha thinnsgnus an tochlugad nádúrda.
Tuillead: bíth a fhis agad co reamraigthear na boill tearca ón choimeilt, & co tanuidthear na boill reamra, & co mbogthar na boill chruaidi, & co cruaidigthear na boill boga, & co coimédtur na boill measurda ana suigiugad nádúrda féin uaithi. Et as imchubaid do na corpaibh tearca an choimeilt, & ní har son innarbtha na n-imurcach amáin ná
ar son na neitheadh adubramar romainn, acht dá reamrugad méid éigin, & dá mbeith neam-fhuilingtheach do na neithibh teagmuiseacha bud cusmail do dénam urchóidi nó dhíthi. Et tuicthear an mod so do na corpaibh reamra & cruaidi & boga.
Tuillead, tarba eile do-ní an choimeilt: óir innarbaid sí an chorthacht ó na ballaib, ar an adbur sin as ní do-ní cumsanad an choimeilt; et atá an choimelt so éigintach a ndiaid an tshaethuir ainmeasurda chúisigius an chorthacht.
infra 166
Tuillead: furtachtaigid an choimelt a n-aimsir an chodalta ar son co n-édromaiginn sí na cuirp; & toirmiscid sí rith na leannann chum na n-alt. Agus Is mór dligmid an choimelt láidir garb do sheachna do chorpaibh na macám, óir toirmiscid sí an fás. Et as í sin tarba choitchinn na coimelta.
Aimsear na coimelta, immorra, inann hí & aimsear an tshaethair. Agus as inann fad dligius aimsear na coimelta lé n-innarbthur na himurcacha & dligius aimsear an tshaethair lé n-innarbthur; na himurcacha. Et ní labruim don choimeilt do-níthear roim an saethar ná 'na diaid, acht don choimelt choimlínus bríg an tshaethuir. Et Is inchomurthaig co deithideach gurab do réir éxamlacht an choimplexa & na haibíce & na neitheadh nádúrda & nach nádúrda éxamailtear gnáthugad na coimelta & a fad & a mod, mur adubramar romainn don tshaethur.
Et bíth a fhis agad co fuilid sé gnéithe aenda ar an coimeilt & a naí comshuigigthi. Agus atáit; a trí aenda díb sin do réir chaindiachta, mur atá, coimelt mór & beac & inmeadónach, & a trí aenda do réir cháilideachta, mur atá, coimelt garb & mín & inmeadónach: nó as éidir coimelt láidir nó anfann nó meadónach do rád rú so. An choimelt imurcach, immorra, as cúis do thruaigi an chuirp hí; & médaigid an choimelt measurda an fheóil; et ní fhuil oibriugad ag an coimelt big chum an infra 166-7
médaigthi, acht téigid méid éigin. Et as é as oibriugad don choimelt láidir nó gairb na póire do dúnad & na boill do chruadugad; dá réir sin as é oibriugad na coimelta anfainne & míne, na póire d'oslugad & an corp do bogad; an choimelt inmeadónach, immorra, Is oibriugad inmeadónach
aturra so do-ní sí.
Et Is as na gnéithib aenda sin teaguid na gnéithe comshuigigthi adubramar. Óir Is éidir an choimelt imda do chomshuigiugad ris an coimelt láidir & égruaid & inmeadónaid; & mar an cédna comshuigigthear an choimelt tearc risin coimelt láidir & égruaid & inmeadónaid; & as mur an cédna comshuigigthear an choimelt measurda, idir beith imda & tearc, risin coimelt láidir & anfhainn & inmeadónaid idir an coimilt láidir & égruaid. Et fédtur oibrigthi na ngnéitheadh comshuigigthi sin do thuicsin ó na gnéithibh aenda adubramar romainn; innus gurab amlaid sin críchnuigthear gnéithe na coimelta & na cuirp darab imchubaid iat; Is mur an cédna don tsaethur.
An ceathramad caibidil: Don fhothragad
Post consideracionem exerccicii & fricacionis sequitur consideracio balnei & cetera .i. ar ndénum infra 167-8
consideracio don tshaethur & don choimelt do-níthear consideracio ann so don fhothragad, ar son co nglanann an fothragad na boill fhuirimeallacha ón tshalchur do fágad orra ón tshaethur. Tuillead: ní hé gach aen-ní do fágad faí an croicinn dísgaíltear nó cnaítear ón tshaethur & ón choimeilt co huilidi; más ead, reagar a leas an fothragad
d'innarbad na neitheadh atá a fhogus don chroicinn. Tuillead: an drong leis nach éidir saethur do dénam ar son égruais a mball nó ar son cúise éigin eile, coimlínaidh an fothragad oibrigthi an tsaethuir an tan sin. Tuillead: téigid an fothragad na boill imeallacha & fliuchaid co measurda na neithe do tirmuigid & do fuarad ón tshaethur & ón choimeilt láidir. Ar an adbur sin Is résúnta labairt don fhothragad tair és an tsaethuir & na coimelta.
Et atáit tarbachta eile ag an fothragad, mar atá, an codlad do thogairm, & dúinti na póiread d'oslugad, & dath maith do thabairt ar an croicinn, & na leanna & na hadbair atá faí an croicinn do dísgaílead, & an gaethmuireacht do chnaí, & an teinneas do míniugad, & an brú do chumgugad, & an chorthacht d'innarbad.
Tuillead: téigid an fothragad co gnáthach, & fuaraid co gnáthach, & fliuchaid & tirmuigid mur an cédna. Óir an uair theagmus ar tús do na ballaib téigid iat, mur do-ní teas gnímach an infra 168-9
aéir. Agus díleagaid na leanna fuara a' comfhurtacht an teasa. Et fuaraid ac dísgaílead an teasa nádúrda co hanimchubaid & na spirad tré fhuaraideacht esida an uisgi; acht gé atá an t-uisgi te co haicídeach nó co gnímach atá fuar co nádúrda; & an uair connaimthear co fada na cuirp ann fuaraid iat. Agus fliuchaid an fothragad na cuirp ar son a fhlichi; et tirmuigid mur an cédna ag tarrang na hoileamna chum na mball & agá dísgaílead uatha & ag osgailt na póiread, óir innarbthar an teas & an fhlichideacht a ndeathaigib ón oibriugad sin.
Tuillead: bíth a fhis agad an uair do-bearar an fothragad co hainimchubaid annsan inad nach
reagur a leas co ndéin mórán d'urchóidib; óir, an uair do-ní neach comnuidhi fada ann, anfhainnigid an craidi & togairmid urlagad & singcoipis, & gluaisid na leanna atá a cumsanad & ullmuigid iat chum morgaid, & gluaisid iat chum tuitme chum na mball anfhann chúisigius neascóid do geineamain a ndoimne nó a fuirimeall na mball. Agus sgrisaid sé áilgeas an chaithme, & anfhainnigid sé bríg na coimriachtana. Ar an adbur sin fédmaid a chonclúidiugad nach dligid an drong gá mbíd cuirp línta náid gaileada náid ailt égruaidi fothragad do dénam; & mur an cédna don droing agá mbít craidi & féithe égruaidi; & co háirithi ní dligid siat fuireach fada do dénam ann.
10 Tuillead: bíth a fhis agad nach gnáthuigmid
fothragad a coiméd na sláinti acht do glanad an chroicinn amáin. Agus dligid an fothragad beith measurda a teas an tan sin & comnuide gearr do dénam ann. Agus Is ar céd-longad as imchubaid an fothragad an tan sin, & tar és thsaethuir & coimelta.
Et as é as cúis don fhothragad co minic imurcacha na corp nach fédann an saethur do dénum d'innarbad. Agus dligid sé beith dísgaílteach nísa mó an tan sin d'oslugad na póiread & d'innarbad na n-imurcach & do shéimiugad an chroicinn. Agus dligid sé beith te nísa mó & fuireach fada do dénam ann nó co lagaid súile na méiread nó co tinnsgna an corp allus do chur de.
Tuillead: do-bearar an fothragad do reamrugad
na corp. Agus ní dleagur fuireach risin díleagad do beith coimlínta an tan sin; acht an tan bus follus an gaile do beith arna édromugad, dleagur dul annsa fothragad an tan sin & gan fuireach fada do dénam ann, óir Is gearr an aimsear reagar a leas beith annsa fothragad chum na corp do reamrugad a n-aithfhégad an chomnuidhi dleagur do dénam ann dá thruagugad. Et an drong lérb áil a reamrugad, an uair thinnsgnaid deargad do dénam, fágaid an fothragad, & crotar uisgi fuar
ar a corpaibh co huilidi, & ongthar a mboill lé holaid éigin dúnus na póire & chonnmus an fhlichideacht. Et ná togairmthear an t-allus a ndiaid an fhothraigthe; & caitear biad gu grod ana diaid, .i. biad as urusa do díleagad & oilius gu mór & leanus co maith.
Et an uair bus áil leat an corp do thruagugad, déntur fothragad co gnáthach dó; & as é an fothragad tirim maille ré beacán uisgi as imchubaidi dóib sin; & dligid an fothragad sin beith te & fuireach fada do dénam ann nó co faicthear súile ná mér ag lagad. Agus ar fhágbáil an fhothraigthe dóib ní dligid siat uisgi fuar ná ola do gnáthugad. Agus dligid allus do chur díb d'éis an fhothraigthe, & dligid aipstinens fada do dénam & biada tirma oilius co beac do chaithim.
Et ná hibeadh uisgi fuar ná aen-ní eile atá fuar co gnímach d'éis an fhothraigthe, óir Is cúis d'idroipis sin.
Et ní dligid na daíne slána co coitchinn fothragad
uisgi fhuair do dénam acht muna beid coimplexa ro-theasaidi acu & féithe láidiri & ailt maithi; gid eadh, ná dénuid an drong sin comnuide fada ann.
Et adeirim co fédann duine óg fothragad uisgi do dénam beas fuar co measurda, & co háirithi dá mbia coimplex teasaidi aigi & corp feólmur & regimen maith & aimsear theasaidi & uair the, & a dénam tair és meadóin laí. Agus Is ann dleagur an fothragad sin do gnáthugad, tair és fhothraigthe
infra 171-2
uisgi the innus co calmóchaide a mboill & co timairgid a teas co hinmeadónach; & ní hindénta comnuide fada In tan sin ann lé ngébad an corp aduathmuireacht.
Tuillead; bíth a fhis agad co ndliginn gach
aen-duine d'éis fhothraigthe a cheann do chlúdad & an corp uile, & co háirithi annsa geimread, innus nach ullmuigthi an corp do gabáil an fhuachta, óir atá ullam chugi ar son mur do hosglad na póire ón fhothragad.
Tuillead: bíth a fhis agad co fuil cunntabairt ar droing do na daínib fá dol a fothragad ar céd-longad ar son co méduidthear & co ngeintear linn ruad ana corpaibh; & dligid an drong sin greim aráin arna thuma a súg na n-uball ngráineach nó
a fín uisgeamail do chaithim roime. Et atáit drong eile ana ngeintear dúinti ó dul a fothragad & co háirithi an drong caithius biad co grod roime; & as imchubaid oximel nó siróip aigéidigthi dóib.
Et bíth a fhis agad gurab imchubaid na colpada d'innlad a coiméd na sláinti, & co háirithi a coiméd na súl & na cluas. Et dleagur a n-innlad nó a coimilt lé huisgi atá te co measurda. Et dligid an t-innlad sin beith annsan oidchi ré ndul annsa leabaid & a fad ón biad; & co háirithi as imchubaid an fothragad sin don droing nach déin suipér.
Tuillead: ná mainneachtnaidthear an ceann infra 172-4
d'fholcad & co háirithi leath-astig don cheathramad
lá dég; & ná déntur é & an gaile lán, ach déntur é roim an cuid nó a fad ana diaid.
Et Is lór linn don fhothragad an méid beanus sé ré coiméd na sláinti. Fothraicthi na mitall, immorra, ní himchubaid iat ar aen-mod a coiméd na sláinti; gid eadh, Is maith iat do leigeas móráin d'easláintib. Et ní thabramaid dár n-úid leigeas na heasláinti ann so, ar an adbur sin ní dénmaid mencion do na fothraicthib fhodnus dóib.
An cúigead caibidil: Don choimriachtain
Coitus secundum ueritatem iuuamentum habet In expulcione superfluitatum .i. atá furtacht ag an coimriachtain co fírinneach ag innarbad na n-imurcach, & co háirithi imurcacha an treas díleagtha. Et adearar nach cúisiginn éigintus an choimriachtain co fírinneach, mur do-ní an saethur & an choimilt & a cusmaile, óir atáit so éigintach an gach aen-aís. Agus Is éidir leis na macámuib beith beó gan coimriachtain do gnáthugad, mur as follus co mbíd drong slán beo gan coimriachtain do dénam fead a n-aimsiri; gid eadh, gan cunntabairt,
infra 174-5
as sláinidi iat coimriachtain do gnáthugad, ach gu mbí sí co measurda. Óir an imurcaid bís ag an oileamain, do réir chainndiachta & ní do réir cháilideachta, an uair thuitius sí a soithigib na geineamna, as ré adearar sperma.; & innarbthur sin leis In coimriachtain, óir ní fhuil sligi as imchubaidi ná sin aici; ar an adbur sin Is mór an guasacht gan an síl sin d'innarbad lé coimriachtain, óir morgthur & truailltear é, & inntaigthear a neim as cusmail ris féin é, & cúisigid
droch-easláinti.
Et innarbthur imurcacha an treas díleagtha lé saethur & lé fothragad & lé coimeilt, an uair pheacuigid siat a cáilideacht & a caindiacht. Óir as ead as sperma ann imurcaid an treas díleagad
nach peacaidinn a cáilideacht, atá arna hordugad do choiméd na gnee; & Is ón choimriachtain coimlíntur an coiméd sin annsna hainmintib fuirbthi, óir ní fhuil aen-shligi as mó atá imchubaid d'innarbad na himurcaidi sin ná an choimriachtain, et co háirithi an uair thuitius an sperma a soithigib an tshílne. Et Is mur sin Is follus do beith 'na furtacht mór a coiméd na sláinti.
Et atáit tarbachta eile do-ní an choimriachtain: óir édromaigid sí na cuirp línta, & do-ní an t-anam subach faílid, & mínigid an fhearg, & innarbaid na smuaintigthi, & médaigid an tochlugad, & togairmid In codlad.
infra 175-6
Tuillead: dá cúisigthear dobrón ó grád mná ar neach In méide sin gurab beac nach fadann bás, gnáthuigeadh sé mórán coimriachtana, ginco fadann sé an bean dá fhuil a grád, & míneóchaid cuthach a gráda.
Tuillead, édromaigid an choimriachtain measurda an ceann & an chial .Et ní headh amáin a coiméd na sláinti, acht as imchubaid í a leigeas móráin d'easláintib mur Is follus annsa phraitic. Et na daíne gnáthuigius coimriachtain & sheachnus ainnséin í, cúisigthear tromdacht & fuaraideacht ana corpaibh & docomlacht gluaisti. Et teagmaid
ó uireasbaid na coimriachtana & ó imdugad an sperma, & óna inntóg a ndásacht & a fuacht uair eile, co n-inntaigthear a neim é, innus co curthar droch-deathaige neimneacha chum an chraidi & chum na hinchinne, mur theagmus annsna mnáib ó chumgugad matrix.
Et mur do-ní an choimriachtain measurda mórán tarba don droing darab imchubaid í, Is mur sin do-ní an choimriachtain ainmeasurda urchóid don droing darab animchubaid í; óir Is mó anfainnigius sí ná do-ní én-fholmugad eile, & truaillid an tochlugad, & cabánaigid na súile, & anfhainnigid an inchinn & na cédfada ana suigiugad. Et dligid an drong gá mbíd cuirp anfanna coimriachtain do sheachna, mur do infra 176-7
sheachóndais easgara marbthach, óir an drong gnáthuigius í cúisigid eitic inntu.
Tuillead: dligid na daíne anfanna truaga, & an drong gá mbíd féithe anfanna & cuisleanna cumga, coimriachtain do sheachna gu mór; óir gortaigid an choimriachtain mór minic na féithe, & urchóidigid dona súilib, & truaillid bríga an chuirp co huilidi, & treóraigid a n-arsaideacht ar an adbur sin Is beac as imchubaid í dona sean-daínibh.
Et atáit na daíne agá fuilid cuirp reamra láidiri lán d'fhuil, & gá fuilid cuisleanna fairsingi, & ar a fuil dath dearg & mórán finnfaid, ullam chum na coimriachtana, & co háirithi a ndeireadh na haísi macánta, & an drong gnáthuigius oileamna méduigius an sperma, & ibius fín milis, & chodlus mórán.
Et as intuicthi co deithideach an choimriachtain as imchubaid a coiméd na sláinti co ndliginn beith ó thoil nádúrda shláin nach dúisgthear ó radurc ná ó glacad ná ó ímáigiugad láidir, acht dligid sí beith ó imdugad an sperma & ó línad maille ré gaethmuireacht.
Et dligid neach coimriachtain do gnáthugad an feadh beas tochlugad láidir aigi, & aireóchus sé13 é féin édrom lúthgáireach .Agus ní dliginn neach gá mbia corp lán do biad a gnáthugad.
infra 177-8
Et nídleagur a dénamh tair és bíd gan inmeadón, mur nach dleagur saethur do dénam. Agus ní himchubaid do na corpaibh ara mbí gorta mór í, óir sgrisaid an choimriachtain sin an teas nádúrda, & togairmid an eitic.
Et as í uair imchubaid na coimriachtana ar coimlínad an chéid-díleagtha, & an dara díleagtha, & ar tinnsgaint an treas díleagad. Agus dleagur an choimriachtain do dénum roim an saethur & roim an coimeilt. Et dá mbeith aen-neach ar an suigiugad so a tosach na hoidchi do bud í uair imchubaid na coimriachtana í; óir bíth an codlad fada ana diaid an tan sin, & fásaid an bríg, & inorduigthear an sperma a matrix, & gabthur an toirrcheas co hurusa an tan sin, & Is beac anfainnigthear na cuirp ón choimriachtain sin.
Tuillead: an drong darab imchubaid an choimriachtain ní dligid siat beith arna tégad ná arna fuarad co dásachtach, acht gé luga urchóidigius sí d'éis an teasa ná tar éis an fhuachta.
Tuillead: dleagur an choimriachtain do sheachna tar és na folmuigthid láidir, mur atá, sgeathrach & flux bronn & cuisle & saethur láidir corparda. Et mur an cédna dleagur a seachna déis fheirgi móire & dobróin & gairdeachuis móir & co háirithi a n-aimsir na n-imurcach d'innarbad.
Tuillead: dligid na mná torrcha bís amuirseach ar toirrcheas marb an choimriachtain do sheachna. Tuillead: ní dleagur ar aen-mod an sperma do infra 178-9
chonnmáil a n-aimsir na coimriachtana, óir treóraigid sin cumgach a n-uirgi .Et an drong gá mbí gairdeachus mór ag dénam na coimriachtana Is mór anfhainnigthear iat; ar an adbur sin an drong Is mó gairdeachus Is iat Is mó anfainnigthear innti.
An seisead caibaidil: Dona neithibh itear & ibthear co generálta Ordo naturalis est ut post predicta & cetera .i. Is ord nádúrda labairt dona neithibh itear & ibthear a ndiaid na neithead adubramar romainn; óir atá an biad & an deoch éigintach d'éis an tshaethuir & an fhothraicthi & na coimriachtana. Labrum ar tús don biad & don dig co generálta. Et laibeórmaid an dara huair co speitsialta d'adburaib na mbiad innus co mbeith ar foirceadal co tarbach & co lór.
Tair éis an fhothraicthi & an tsaethuir do do dénam dleagur an biad do thabhairt, óir atáit na cuirp folam an tan sin. Agus Is don fholmaideacht sin gairius Ipocráid an gorta; & a mbél an gaile críchnuigthear í, gid eadh, Is ó na ballaib eile
thinnsgnus. Et as í an gorta so as fear garma infra 179-80
deimin d'fhoillsiugad éigintuis In chaithme d'éis In tochluigthi sin; más ead, ní dleagur an biad do mainneachtnugad ar son co líntur an gaile do droch-leannaib ón gorta d'fhulang; óir tairrngid an gaile ó na ballaib Is foicsi dó an ní as fearr & Is tarbaige acu, ar an adbur sin do-chíam co follus, an drong ara mbí gorta, mórán uisgeamlachta gá innarbad tar a mbélaib acu, & téit a tochlugad co luath díb ar son an repletioin do cúisigead ana ngailidib. Ar an adbur sin dá ndeacha a thochlugad do neach ní hinchaiti biad In tan sin ach iulep nó siróip aigéidigthi nó uisgi te, & as indénta tréigeanus an tan sin nó co cnaítear ar tairrngid chum an gaile & nó co ndúisgthear an tochlugad, & bud follus gurab tar a és sin as inchaithme an biad.
Et as intseachanta gu mór gan an gaili do línad don biad, agá rigid & agá chur a truime móir, & ac cur na hanála a cumga & an puls a luas. Agus
as intseachanta mur an cédna línad urlaictheach do-ní fasdidium mór, & co háirithi do droch-biadaibh; óir cúisigthear teinneas alt ó na droch-biadaibh reamra, ó ndéntur fastidium & teinneas dubán & disuria & reime annsna haeib & annsa tsheilg & easláinti fleumaticacha co huilidi. Et dá tí fastidium ó droch-oileamain tshéim, teacaid droch-easláinti géra an tan sin & neascóidi géra; ar an adbur sin as intseachanta gu mór an repletion.
Ná hitear biad an méide so innus nach bia cuid infra 180-1
fholam don gaile, óir ní dleagur an tochlugad uile do chlaí; et as inchoiméda so co háirithi annsna daínibh agá mbí tochlugad láidir. Et atáit drong agá mbí tochlugad sochlaíti co nádúrda; & dligid so nísa mó do chaithim ná mur thochluigid. Agus
is mór as inlicthi a leith an dearbtha an tan sin ac tuicsin caindiachta an bíd bus éidir lé neach do díleagad ré mórán do laeithib; óir In chaindiacht as intuctha do na biadaibh ní héidir a comurthugad lé litreachaib. Et dá mbia línad urlaigtheach
ar neach sgeithid a cedóir. Agus muna tualaing é sgeathrach do dénum, dligid saethur & codlad do dénam, & neithe lagus an brú do chaithim, & beacán do chaithim an lá 'na diaid.
Tuillead: dligmid a thuicsin nach bia In tochlugad
mailíseach, óir ní dearbad díleas ar an mbiad do chaithim an tochlugad mailíseach; más ead, rithim chum comurthad eile, mur atá, folmaideacht do mothugad annsa ghaili, & imurcacha an bíd do caithead roime sin d'innarbad, & an fual do beith díleagtha; & an uair bus follus sin as aimsear do chaithim an bíd, ginco bia In tochlugad ar marthain, & co speitsialta, má táinic an uair anar gnáthuig sé biad do chaithim, & gan seachrán do beith annsa chéid-biad ná a n-aen-ní do thoirmeósgad díleagad
an chéid-bíd.
Et dleagur a thabairt d'áig co deithideach co fuil drong do na daínibh rig a leas mórán bíd infra 181-2
do chaithim, & drong eile beacán & drong eile co hinmeadónach. Óir an drong agá fuil teas láidir & cuirp móra & do-ní saethur mór Is mór do biad rigid a leas; & a chontrárda sin don droing agá mbí bríg anfann & do-ní saethur beac. Et an drong atá inmeadónach aturra so rigid a leas biad inmeadónach do chaithim. Agus as é so thuicmid
do réir résúin do chaindiacht an bíd; gid eadh, ní dligmid an dearbad do mainneachtnugad.
Et mur thuicmid do chaindiacht big nó móir an bíd ana mod féin tuicthear an cédna don biad reamur & don bhiad shéim; óir an drong gá fhuil teas láidir & boill chruaidi & bríga oileamnacha láidiri & thshaethraigius co mór, reagaid a leas diet reamur do chaithim, mur atá, feóil daim & muici & lachon & a cusmaili. Et a chontrárda so don droing agá mbít cuirp boga fhliucha thearca & gá
mbí teas anfhann, óir Is diet séim rigid a leas, mur atáit, uigi boga & eanbruithi feóla.
Tuillead: adeirim co fuil drong rig a leas biad gá fuil oileamain mór do chaithim, & drong rig a leas biad gá fuil oileamain beac, & drong rig a leas biad gá fuil oileamain meadónach. Óir na daíne truaga agá fuil teas dísgaílteach gu mór, & thsaethraigius gu mór, rigid a leas biada oilius gu mór, mur atáit, uigi boga, & feóil mairt & muice, & eanbruithi feóla & fín milis. Agus a chontrárda
sin do na daínibh atá lán do méthrad & do linn fhinn, & gá fuilid cuirp fhliucha boga, & nach
infra 182-4
saethraiginn mórán, & gá fuil teas mael, as biad gá fuil oileamain beac rigid a leas.
Ar an adbur sin dá ngnáthuige neach do biadaibh oilius co holc, ginco déin sé díth ar tús ar son an gnáthuigthe nó ar son láidireacht na bríge díleagthaigi, gid eadh, cúisigid mórán d'easláintib fá deóid. Gid eadh, fédaidh drong droch-biad do chaithim a méid éigin ar son a gnáthuigthe & ar son shuigigthi éigin nádúrda agá fuil cusmailius ris. Ar an adbur sin gibé neach gnáthuigius droch-biad do chaithim ní dliginn a gnáthugad do chlaechlód gu hobann acht tar éis a chéile; & dá teagmad ná bud éidir leis an gnáthugad do chlaechlód ar son cúise éigin speitsialta, Is maith beith deithideach an tan sin d'fholmugad an leanna geintear ón droch-biad, óir do remchoimédfaidi an tshláinti uada sin. Et dá teagmad méid éigin mailísi annsa biad gnáthuigtheach, ná claechluigthear é, óir ceartaigid an nádúir & an díleagad láidir an mailís beac. Gid eadh, dá mbia In mailís inchomurthaig Is maille ré docomal ceartaigthear ón nádúir hí.
Tuillead: as intuicthi cáilideacht gnímach & brígach na mbiad. An cháilideacht gnímach, immorra, .i. co ndleagur na biada caitear do beith te co gnímach annsa geimread & fuar annsa tshamrad, & biada inmeadónacha annsna haimsearaib inmeadónacha; & mur an cédna don cháilideacht brígaid, óir dleagur neithe teasaidi do réir bríge infra 184-5
do chaithim annsa geimrid, & neithe fuara annsa tshamrad, & neithe inmeadónacha annsna haimsearaib inmeadónacha, & neithe measurda annsna haimsearaib measurda.
Tuillead: an drong thuitius a teasaideacht rigid a leas biada fuara d'fhagbáil; & Is mur sin tuicthear do na cáilib eile.
Tuillead: adeirim gurab intseachanta na neithe as cúis do thruailliugad an díleagtha, mur atá, slugad na codach & a droch-cogaint, & imad na cúrsad, mur atá, mórán do biaduib & do deochaib éxamla do chaithim ar aen-bord, & mórán ribóideachta & droch-ord na mbiad, mur atáit, biada reamra do chaithim roim an mbiad séim; óir truailltear an díleagad uaid so; óir díleagthur an biad séim roim an mbiad reamur, & anaid nísa shia ná an chóir annsa ghaili tré gan sligi aigi as, & truailltear mur sin é, & truaillid sin an biad nár díleagad annsa ghaili. Ar an adbur sin as résúnda na biada séime do chaithim ar tús & na biada reamra ainnséin; óir dá ndíleagthur iad roim na biadaibh reamra fágbuid an gaili, & anuid na biada reamra annsa ghaile nó gu ndíleagthur iat co fuirbthi; óir an tshligi atá follus don ní shéim ní fhuil sí follus don ní reamur.
Et as intuicthi dá sanntaidi neach beacán do biad reamur do chaithim & línad mór do biad shéim, as í mu dóich an tan sin gurab résúnta an infra 185-6
biad reamur do chaithim roim an mbiad séim; óir an uair caitear na biada reamra a caindiacht bic, Is com-luath fétur a ndíleagad & an diet séim a caindiacht móir. Ar an adbur sin, annsa chás so, ní hainimchubaid na biada reamra do chaithim roim an mbiad séim.
Tuillead: tabair dot úigh nach bia an biad caitear ar tús sleamain, óir tar éis díleagtha an bíd so tairrngid leis an biad eile gan díleagad ana choimideacht.
Tuillead: Is mór Is tuctha d'aire gan tortha stipeacda do chaithim a tosach na coda, mur atáit, oráitsi & péireadha & mespila, óir toirmisgid so an biad d'fhágbáil an ghaili. Gid eadh, as imchubaid iat a tosach na coda don droing ara mbí flux bronn co gnáthach. Gid eadh, Is do choiméd na sláinti labramaid annso.
Item, Is coiméd coitchinn gan gnáthugad dona praiseachaib ná dona torthaib acht a méid bic; óir geinid siat fuil uisgeamail deathmur atá ullam chum morgaid. Et dá teagmad tortha do gnáthugad a coiméd na sláinti caitear na tortha stipeacda a ndiaid na mbiad eile, mur atáit, oráitsi & péireadha & castania, & na tortha laccthacha roim an cuid, mur atáit, áirneada & fígeadha & seiríne & a cusmaile. Agus ní hinchaiti na biada eile dá n-éis so gan inmeadón, acht spás beac do beith aturra, & deoch lagus an brú d'ól, mur infra 186-7
atá, mellicratum nó fín milis nó eanbruithi méith. Et as imchubaid gu mór na tortha sin don droing mothuigius ainnteas ana ngailidib ar son droch-coimplexa, nó ar son thshaethuir, nó fothraigthi, nó ar son easláinti éigin. Agus ligfimid torainn labairt dona torthaib, óir laibérmaid díb don taeb thís dín.
Tuillead: bíth a fhis agad nach imchubaid gu mór blasa éxamla, toltanacha a coiméd na sláinti ar eagla co caithfid nísa mó ná mur do ricfead a leas díb.
Ar an adbur sin as imchubaidi na blasa mianamla dona daínibh easlána ná dona daínibh slána.
Tuillead: bíth a fhis agad nach imchubaid leigeas a coiméd na sláinti acht chum rémchoiméda na sláinti; óir mur as é as díleas don biad an tshláinti do choiméd, as é as díleas don leigeas
an corp do chlaechlód. Más ead, ná gnáthuigeadh fear coiméda na sláinti aen-ní a mbía nádúir leigis acht chum rémchoiméda amáin.
Tuillead: bíth uair an chaithme fuar, & munab éidir a beith fuar bíth an t-inad fuar. Agus bíd uaire an chaithme mur so innus comad éidir lé neach cumsanad do dénam; óir ní co hobann dleagur an saethur do dénam a ndiaid In chaithme acht d'éis chomnuide, & siubal mín ainnséin infra 187-8
innus co tuitid an biad ó bél an ghaili chum a íchtair mur a ndéntar an díleagad fuirfe.
Tuillead: as dona neithib fhurtachtaidius an díleagad ar tús beacán codalta do dénam ar an taeb ndeas, innus comad feirrdi do thuitfid an biad a n-íchtar an ghaili, & codlad aimsear fhada ana diaid sin ar an taeb clé do chríchnugad an díleagtha; óir ní fhuil laigi as imchubaidi do chalmugad an díleagtha ná laigi ar an taeb clé, óir leatar na hae ar an gaile a' timargad an bíd annsa laigi sin, mur do-ní an chearc réna huidib, & díleagthur an biad co fuirfe annsa gaili trít sin. Et Is inntaigthi a ndeireadh an chodalta ar an taeb ndeas, innus comad usaidi leisin mbiad an gaile d'fhágbáil chum na n-ae & imurcacha an chéid-díleagtha chum na n-inneadh.
Et comurthaig co deithideach dá teagmad biad gá mbeith droch-cáil ó chúis éigin, mur atá, biad aigéidigthi, nó saillti, nó poinnticda, nó a cusmaile, gurab résúnta ní éigin do chaithim gá fuil cáil chontrárda don biad sin do cheartugad mailísi an chéid-bíd: verbi gratia, .i. dá caithead neach biad atá saillti co gnímach dobad imchubaid ana diaid, sul do díleagfaidi é, neithe millsi fliucha, nó neithe insipita do chaithim, & as imchubaid sin mur regimen; & tuicthear a chusmailius sin do na neithibh eile.
Tuillead: seachaintear gan fín ná uisgi d'ól infra 188-9
a caindiacht móir d'és an bíd do chaithim ar tinnsgaint an díleagtha. Et as dona neithib thoirmiscius an díleagad sin, mur Is follus annsa chorcán bís ag fiuchad, & uisgi fuar do dortad ann, co coisginn an fiuchad. Ar an adbur sin ná hibthear an fin ná an t-uisgi nó co fága an biad an gaile. Agus dá coiméignigi an tart é, ibthear beacán uisgi agá shúghud. Tuillead: bíth a fhis agad an uair ibthear fín tair és bíd, & an díleagad arna thinnsgaint, co cúisiginn sin an biad neim-díleagtha d'fhágbáil an gaile, & geintear dúinti uada sin ó cúisigthear mórán d'easláintib & co háirithi morgad.
Tuillead: bíth a fhis agad an neach ara mbí gorta mór nach dliginn sé biad séim do chaithim ar tús; & dá teagmad co caithfidi an biad séim ar tús do-gébad aduathmuireacht an gaile roim an mbiad reamur ana diaid innus nach éidir leis an biad reamur do gabáil ná do díleagad, más ead, do réir chonsiquens, truailltear é. Ar an adbur sin caitear an biad reamur ar tús. Et as é as cúis dó sin, óir bíth teas ard a ngailib folma lucht na gorta nach imchubaid don biad shéim. Ar an adbur sin an uair caitear an biad séim sgaíltear é ar fud an ghaile co huilidi, ar son áilgis láidir an gaile & sochumsgaidthi an bíd shéim. Et cúisigthear línad taidbrigtheach uada sin, & iatur bél an gaile, & Is trít sin aduathmuirius infra 189-90
an nádúir roim an mbiad reamur, ach muna tí spás ana cnaífidear an linad adubramar, & lé n-éireócha an tochlugad nádúrda. Et ní cúiseóchur an línad taidbritheach sin más é an biad reamur gabthur ar tús annsa ghaile fholam; óir ní dísgaíltear an biad reamur ar fhud an ghaile co huilidi, mur do-níthear an biad séim.
Tuillead: Is mór dligmid beith deithideach a nuimir an chaithme; & coimédaidh an gnáthugad gu mór an nuimir sin, & mad olc é dligmid a sheachna d'éis a chéile. Gibé do gnáthuig biad do chaithim aen-uair sa ló ní dliginn sé claechlód obann do dénam chum caithme fá dó, nó14 econtra15; óir Is mór urchóidigius an claechlód obann; más ead, dligid an liaig beith co deithideach a coiméd an dearbtha.
Et bíth drong ann darab lór biad do chaithim aen-uair sa ló nádúrda do réir résúin, mur atá, an drong gá fuili bríga & baill láidiri, & gan a mbeith sodísgaílti, & beacán saethuir do dénam, & biad do chaithim gu lór aen-fheacht. Óir Is lór do lucht leanna finn biad do chaithim aen-fheacht sa ló, & gu háirithi an drong gá mbít cuirp fhliucha & a mbeith mur so, .i. gur gnáthuigidur biada reamra rigne méid éigin; & Is lór dóib sin caithim mur adubramar acht muna beith gnáthugad ana n-aigid.
Et an drong gá fuilid cuingill chontrárda do na infra 190-1
cuingillaib sin adubramar ní lór dóib caithim aen-uair sa ló nádúrda, más ead, caithid fá dó sa ló
nádúrda.
Et Is lór dona daínibh measurda & do na daínib atá inmeadónach aturra sin caithim fá thrí risin dá lá, innus co mbia spás sé huairi dég idir an dá chaithim.
Et atá drong eile dligius biad do chaithim fá thrí nó fá cheathair sa ló nádúrda, mur atáit, na seanóire, & an drong atá ag éirgi a heasláinti dá n-inntóg chum a staidi féin. Óir Is amlaid atáit na seanóiri mur atá an lóchrann ullam chum a báiti, ar an adbur sin muna tucthur biad dóib co minic múchthur an teas, & dá tucthar mórán ar aen-shligi dóib cnaítear & múchthur a teas; ar an adbur sin dligid siat beacán do chaithim & a chaithim co minic.
Agus as mur an cédna dleagur an drong bís ag éirgi a heasláinti d'oileamain; óir atá teas anfhann acu nach fuil cumachtach ar díleagad do dénam, ar an adbur sin Is maith dóib beith coigilteach ar biad nó co calmuigthear a cuirp & a teas nádúrda chum an díleagtha; & as é a chusmailius sin tuicthear dona leanbuib.
Et ar tuicsin coimplex na ndaíneadh adérmaid gurab maith fhuilngid lucht leanna finn an tréiginus, & gurab ro-beac fhuilngit lucht leanna ruaidh. Lucht fola deirge & leanna duib, immorra, infra 191-2
fuilngid tréiginus a mod inmeadónach, acht amáin co claenuid lucht leanna duib a cusmailius lucht leanna finn, & lucht fola deirge a cusmailius lucht leanna ruaid, & na daíne atá inmeadónach aturra sin fuilngid tréigeanus a mod inmeadónach.
Do na haesaib, immorra: óir Is follus dúin nach éidir leis na ndaídinaib, & co háirithi an drong atá anmamuil acu, tréiginus d'fhulang. Et na sean-daíne & co háirithi an uair bít siat a mod inmeadónach, ní maith ní holc fhuilngid tréiginus.
Agus as iat sin na neithe as éidir linn do rád do réir résúin do nuimir an chaithme.
Et as inchomurthaig co deithideach co fuil cuid dona biaduib nach inchaithme ar aen-shligi, mur atá, bainne & uinégra & gach uile ní aigéidigthi, & bainne & iasg, & bainne goirt & raidis, ná feóil én do-ní eitillach a ndiaig rais; & ní dligmid ola ná méthrad coimédtur a soitheach sdáin do chaithim ar aen-shligid risna biadaibh.
Tuillead: dligi a fhis do bheith agad In moch-thráth nó am hráthnóna dligid na biada reamra do chaithim; & as í mu dóich do beith mu breithimnus maith co ndleagur an biad reamur do thabairt im easpartain acht muna toirmisci
an réma é, & Is mó an chaindiacht dleagur do thabairt de ar mbeith na hoidchi fada & ar son an chodalta, óir Is annsa chumsanad & annsa chodlad do-níthear an díleagad; óir cumsanaigid
infra 192-3
an bríg ainmidi ann & calmaigid an bríg nádúrda, más ead, Is annsa chodlad Is mó do-níthear an díleagad annsa gaile & annsna haeib & annsa chorp co huilidi. Et an drong atá amuirseach ar reuma nó atá ullam chugi, seachnuid suipér, nó dénuid é co beac & a fad ó chodlad.
Tuillead: as inchomurthaig, gibé lérb áil a shláinti do choiméd, gan mórán d'ól a tús ná a meadón a choda, acht a sheachna co deireadh a choda, & ibthear an tan sin an méid choisgius In tart fíre. Óir as ead as tart fíre ann mur adeir so: Sitis est quedam estuacio In stomacho causata ex cibo recepto qui habet stomachum quodammodo califacere & desicare, .i. Is ead Is tart ann, teasbach éigin cúisigthear annsa ghaile ó chaithim na mbiad téigius & tirmaigius an gaile ar mod éigin. Agus teagmaid an teasbach sin gu mór a ndeireadh In chaithme, más ead, as inibthi In deoch an tan sin & gan ach beacán d'ól a tosach na coda.
Bíth a fhis agad co n-abur deoch a trí modaibh, .i. deoch cumuscda & deoch threóraigtheach
& deoch coisgius an tart.
An deoch cumuscda, immorra, ibthear í ar aen-shligi risin mbiad; ar an adbar sin tuigim, & an breithimnus imshlán, nach dleagur a seachna feadh an chaithme; más ead, ibthear hí a tosach
& a meadón & a ndeireadh na coda; & Is mór as imchubaid an deoch so an uair caitear na biada
infra 193-4
atá tirim do réir gníma & brígi, mur Is follus a lucht an tshaethuir chaithius arán tirim.
Deoch coisgi an tarta, immorra, ní dleagur a hól co deiread an chaithme; óir ní tart fírinneach acht an tart bís ó theasaideacht an ghaile ar son an bíd, & ní faicthear gu resúnta gurab ar aen-shligi thinnsgnus an tart & an t-ocras, óir Is dá thochlugad chontrárda iat.
An deoch threoraigtheach, immorra, as imchubaid co mór í ar coimlínad an chéid-díleagtha, óir ní holc deoch d'ól an tan sin do threórugad an bíd ón ghaile chum na n-ae & d'ullmugad an ghaile do gabáil na mbiad eile. Et dá teagmad tart ar neach, & gan biad do chaithim do roime, & gan gorta air, as tart mi-nádúrda an tart so & as imchubaid deoch roim an mbiad annsa chás so. Agus ligmid do sin, óir téit sé tar tórannaib regimen na sláinti.
An deoch atá imchubaid co riagalta a coiméd na sláinti ní huisgi í acht fín, nó deoch eile atá cusmail ris, mur atá, linn nó deoch do-níthear do na luibib & a cusmaile; gid eadh, as é an fín as fearr díb. Et as trít atáim athchumair annso, óir laibeórad leathatís dím co speitsialta dona deochaib.
An fín gnáthuigmid a regimen na sláinti ní dliginn sé beith gér ná teinnteamail ná reamur ná milis ná aigéidigthi; & bíth 'na fhín fhinn, nó a cusmailius rósa annsa tshamrad; & bíth infra 6
dearg, nó fo-dearg, annsa geimrid; & bíth solus séim & blas cairdeamail air & balad toltanach. Et bíth a fhis agad nach imchubaid neactur ná clairéd a regimen na sláinti mur dig. Et co háirithi ní himchubaid aen-fhín agá mbia nádúir leigis lagthaig ón tshoitheach ná ón chumusc a regimen choiméda na sláinti. Et tuicthear as so gurab mó as imchubaid an fín nua glan a coiméd na sláinti ná an sean-fhín.
Et bíth a fhis agud co deithideach gurab tart brégach bís ar neach an uair nach bí teasbach a mbél an ghaile, óir bíth sé co minic ón sgamán nó ón bráigid nó ón bél nó ó luaithrid nó ó aér theasaidi. Et ní reagur a leas deoch d'ól an tan sin ach gargraisim fhína uisgeamail nó uisgi fhliuchus na boill adubramar. Nó féda, mád fearr lat, tortha a mbí mórán súig do chogaint & a cur amach, nó beacán dá súg do shlugad ar son tirmachta na sgórnaighi, & toirmeósgaid sin an tart. Et as imchubaid tarrang an aéir fhuair annsa bél & annsa sróin isin tart sin.
Et as inchomurthaig co deithideach gurab do réir égsamlacht an choimplexa, & na haísi, & an regimen, & an gnáthuigthe, tuicthear égsamlacht taburta na ndeoch; óir ata cuid dona coimplexaib darab imchubaid fín láidir, & cuid eile fín égruaid, & cuid darab imchubaid mórán fína, & cuid darab imchubaid beacán, & cuid darab imchubaid fín infra 196-7
reamur, & cuid eile fín séim; & tuicthear mur sin dona haesaib & dá cusmailib.
Na daíne agá mbíd coimplexa teasaidi dligid deocha séime anfhanna d'ól a caindiacht móir; & an drong agá mbíd coimplexa fuara dligid fínta láidiri d'ól a caindiacht bic. Tuillead: na daíne agá mbít féithe anfhanna as fínta anfhanna dligid d'ól; et an drong agá mbí inchinn láidir & féithe & ailt láidiri féduid siat fínta láidiri d'ól co hinnil, & a chontrárda so don droing agá mbíd inchinni égruaidi & féithe & ailt égruaidi. Tuillead:
.i. atáit drong rig a leas fín maith ara mbeith tirim, óir fliuchaid an fín ag oileamain; & do-nií na daíne brónacha furbaílid, & an drong agá mbí beacán spiraid geinid mórán spiraid inntu, más ead, as imchubaid an fín dóib so co mór.
Tuillead: bíth a fhis agad, mur nach éidir caindiacht móráin dona neithibh eile do deimniugad lé litreachaib, & co fuil an deoch mur sin, nach éidir a caindiacht do rád annso, ach tuicthear do réir résúin an ní atá a ngar don fhírinne.
Et atáit drong darab imchubaid mórán digi & drong eile beacán; & Is mór dligmid caindiacht & cáilideacht an bíd do thabairt dár n-úig an tan sin, óir Is do réir cháilideachta & caindiachta an bíd éxamailtear cáilideacht & caindiacht na digi, & mur an cédna éxamailtear an tart co nádúrda. Ar an adbar sin an drong caithis biada do-ní teas mór a mbél an gaile as iat Is mó tart & Is infra 197
mó rig a leas mórán digi; óir gach méid ardaigthear an tart tar neithibh comthroma, as í an méide sin dligius an deoch beith égruaid; & an méid ísligthear an tart, Is í an méide sin dligius an deoch beith láidir.
Tuillead: as mór dligmid cáilideacht & caindiacht na ngailead do thabairt dár n-úig ag tabairt na digi; óir an drong agá mbíd gailidi tirma bíth tart mór orra & ní fhéduid mórán digi d'fhulang, & a chontrárda sin don droing agá mbít gaileada fliucha.
Agus Is lór linn na neithe generálta so adubramar
do na biadaibh & do na deochaib; óir laibérmaid 16 co speitsialta díb don taíb thís dín.
An seachtmad caibidil: Don chodlad & don neam-chodlad
De sompno et uigilia, est tractandum: .i. ó do labrumur don taeb thuas dín don biad & don dig labrum annso don chodlad & don neam-chodlad; óir do-gabur riaglacha uatha so atá éigintach a regimen na sláinti. Más ead, taburthar d'áig co deithideach tarba an chodalta a coiméd na sláinti, dá ndearntur a mod imchubaid é. Dá réir sin as infra 197-8
intuicthi an méid comfhurtachtaigthear an nádúir
ón chodlad, óir calmuigid an codlad an teas nádúrda oibrigius adbur na hoileamna isna ballaib inmeadónacha & annsna ballaib a mbeóaigthear díleagad na hoileamna. Tuillead: cumsanaid na boill uile óna n-oibrigthib annsa chodlad, & do-níthear an díleagad annsa chumsanad sin, ar an adbur sin calmuigthear an díleagad annsa chodlad. Tuillead: comfhurtachtaigthear & athnuaigigthear an bríg ainmidhi atá arna cor trít an codlad; & mur an cédna na neithe do coiread ré saethur athnuaigigthear iat lé cumsanad an chodalta. An gach uile gluasacht chorparda, an uair thinnsgnus teinneas neach, & cumsanad do dénam a cédóir, coisgid an teinneas. Agus ní fhuil comnuidhi as fearr an tan sin ná comnuidhi maille ré codlad, óir bít orgáin na cédfad ag dénam a ngníma féin annsa neam-chodlad, & Is mur so nach éidir leó cumsanad fírinneach do dénam.
Más ead, ní héidir leisin duine beith ann gan codlad. Et dá mbia an codlad measurda díleagthur an biad, & reamraidthear an corp, & dísgaíltear an teinneas, & comfhurtachtaigthear an meanma, & méduigthear an teas nádúrda, & measraigthear na leanna, & glantur an meanma.
Tuillead: téigid & fliuchaid an codlad & beóaigid
an díleagad tré theasaideacht & tré fhlichideacht; más ead, Is follus gurab maith fhurtachtaigius infra 198-9
an codlad an díleagad. Óir atáit na sean-daíne fuar tirim & Is olc díleagaid, ar an adbur sin as imchubaid codlad dóib. Et as trít sin adubairt Galen an codlad do thogairm annsan aís arsaid maille ré lactuca do chaithim, óir atá an lactuca fuar & togairmid an codlad óna dead-balad.
Agus mur atá mórán tarbachta ag an codlad measurda dá dénum, as mur sin do-ní an neam-chodlad
measurda a mod dleistinach mórán tarba. An neam-chodlad measurda, immorra, méduighid In tochlugad, & cúisigid an gorta, & calmuigid na boill fhuirimeallacha, & gluaisid an spirad a fuirimeall, lé saethraigid na boill an gluasacht atá éigintach dóib.
Et mur choimédus an codlad & an neam-chodlad an tshláinti co measurda, as mur sin, dá tucthur an codlad & an neam-chodlad a mod animchubaid, truaillid an tsláinti. Ar an adbur sin ullmuigid
an codlad ainmeasurda na cuirp chum apoplexia & chum epilepsia & chum pairilisi & chum sdupair & chum easláintid fliuch & chum réma, & cúisigid an leisgi, & sgrisaid an tochlugad, & geinid neascóidi & fiabras. An neam-chodlad ainmeasurda tirmaigid
sé na cuirp, & anfhainnigid an bríg ainimidhi, & laigdigid an bríg díleagthach, & ullmuigid an corp chum easláintid cnaíteach.
Ar an adbur sin tuigim cinnus dleagur an codlad measurda do gnáthugad. Más ead, adeirim infra 199-200
nach imchubaid an codlad tair és bíd gan inmeadón; & dleagur an méide so do chomnuidhi do dénam, gan codlad tair és bíd an feadh bís an biad ag tuitim ó bél an ghaile chum a íchtair.
Tuillead: ní dleagur saethur do dénum tair és bíd gan inmeadón, óir toirmiscid na neithe sin díleagad an bíd. Más ead, as indénta cumsanad & as inéistigthi innstruiminti ciúil leis ná tarróngthur an teas nádúrda a fad ó inad an díleagtha, nó éistig sé sdair éigin. Agus dá
teagmad nach tuitfid an biad ó bél an ghaile ana íchtar, déntur beacán do shiubhal mín an tan sin, nó co mothuigthear an biad ag tuitim. Et dá sanntaigi neach codlad do dénam sul tuitis an biad ó íchtar an gaile, geintear an tan sin deathaige & teinneas annsa broinn & truailltear an díleagad; & tair és an bíd do thuitim éirgid deathaige míne chum na hinchinne chúisighius an codlad, & sásaidthear an nádúir annsa chodlad so.
Tuillead: déntur an codlad a n-aimsir shamraid a n-inad fhuar gan beith rémamail, gan asáin, óir cúisigid an codlad a n-asánaib anfhainne radairc & ainnteas annsa chorp co huilidi.
Codlad tair és bíd reamraigid sin an corp & calmuigid an díleagad. An codlad do-níthear roim an mbiad cuirid sé an corp a truaigi.
Tuillead: dligid boill an chuirp co huilidi beith fá édach a n-aimsir an chodalta, óir Is mó dligid
infra 200-1
siat beith fá édach an tan sin ná sa neam-chodlad, & co háirithi an ceann. Agus dligid an cuisín beith ard innus ná hinntaigead an biad chum béil an ghaile. Et an uair thinnsgónus neach codlad do dénum dénad beacán codalta ar a'18 taeb ndeas, óir furtachtaigid sin tuitim an bíd a n-íchtar an gaile ó calmuigthear an díleagad. Et adubradar drong dona maidistreachaib a chontrárda so, .i. co ndéin athloidi ar a' taeb ndeas an díleagad do chomfhurtacht, óir curthar na hae ar an gaile an tan sin. Et Is brégach an t-ímáidiugad sin, óir ní díleagaid na hae an biad annsa ghaile ag tégad ar mod teineadh, ach a' cruinniugad an bíd annsa gaile mur do-ní an chearc an t-ogh. Óir an uair codaltur ar an taeb clí as fuirbthi leatar na hae ar an gaile, más ead, as fuirbthi do-níthear an díleagad. Ar an adbur sin ní hinchodalta ar an taeb ndeas ach beacán ar son an tuitme sís do-ní an biad, ainnséin ar a' taeb clí ar son an díleagtha. Et ar coimlínad an chéid-díleagtha as inchodalta méid éigin ar a'
taeb ndeas innus comad usaidi do fhúicfid an biad an gaile chum na n-ae, & comad usaidi do hinnarbfaidi imurcacha an chéid-díleagtha chum na n-inneadh.
Et dligid caindiacht an chodalta beith an méide so, .i. an céid-díleagad do choimlínad ann infra 201-2
(& as annsa ghaile do-níthear é), & an feadh beas an biad ac dol ón ghaile chum na n-ae, mur a ndéntur an dara díleagad, óir teagmaid nach olc an codlad d'fhaidiugad co coimlinad an díleagtha sin. Agus éxamailtear an aimsear sin fá éxamlacht na coimplex & na n-aes & a cusmaile. Óir an drong gá fuilid coimplexa teasaidi & bríg díleagthach láidir, & chaithius biada as urusa do díleagad gan beith a caindiacht móir, as luath díleagaid an drong sin; & Is cusmail gurab gearr an codlad reagaid a leas an drong sin, mar atáit, sé huaire nó ocht n-uaire an méid Is mó. Gid eadh, an drong atá contrárda dóib so, .i. an drong gá fuil coimplex fuar & bríg díleagthach anfhann, & chaithius mórán bíd atá anumal don díleagad, rigid a leas an drong so codlad fada, mur atáit, sé huaire dég; & ní tualaing an drong so caithim acht aen-uair sa ló nádúrda. Agus an drong atá inmeadónach idir an droing so adubramar rigid a leas codlad
inmeadónach, mur atáit, dá uair dég.
Tuillead: dligmid a thuicsin co corthur an bríg ainmidhi gu mór, óir Is do réir chorthacht nó laige na bríge ainmidhi faidigthear nó gearraidthear an codlad. Agus dá mbia an chorthacht inmeadónach, bíth In codlad inmeadónach. Et as ead Is comurtha ar an codlad do dénam gu lór, édromacht an chuirp co huilidi, & co háirithi na hinchinne & fhabraigead na súl, & toil fuail & fearaid. Saebad na fabrad & na hinchinne & an chuirp co huilidi, & infra 202-3
sgeathrach a cusmailius nádúire an bíd do caithead, signigid sin an codlad do beith easbadach.
Item, bíth a fhis agad nach sanntaigid na daíne measurda agá mbí regimen maith an codlad acht an méid as éigin dóib, óir ní thochluiginn an nádúir maith acht In méid Is éigin dí; & as fír so acht muna toirmisgi gnáthugad é. Gid eadh, ní hinbeiti muinigin a tochlugad na corp tuitmeach, óir tochluigid drong acu codlad nísa mo ná mur as éigin, & drong eile nísa luga, mur adubramar romainn don tshaethur; ar an adbur sin na cuirp measurda gnáthuigius follamnugad measurda sláinti, fédmaid a rád co mbí caindiacht an chodalta comthrom do chaindiacht an neam-chodalta nó a ngar dí.
Tuillead: bíth a fhis agad an méid as domuin an codlad gurab í an méide sin Is fearr, & Is don chodlad nádúrda labramaid ann so. Item, as intuicthi nach imchubaid dona corpaibh measurda codlad & a meadón fútha, ar son co mbrúidthear a muiníl & a ngaili, acht gé calmuiginn an bríg díleagthach anfhann & an díleagad. Tuillead: bíth a fhis agad nach dleagur codlad ar aen-mod ar an druim, óir ullmuigid sé droch-easláinti, mur atá, ingopus & apoplexia & sdupur. Agus
is mór thshanntaigid na daíne égruaidi codlad ar an cor so, & co háirithi na daíne atá a ngaire do bás. Agus do-ní an codlad so na himurcacha infra 203-4
do gluasacht do leith an droma, & connaimthear annsin iat, & ní imthigid trít na feadánuib.
Tuillead: bíth a fhis agad gurab é as codlad nádúrda ann an codlad nach toirmiscinn éirgi sa ló, óir ullmuigid codlad an lae an corp chum na droch-easláinti adubrumar romainn; óir atá an lá solus fógramuil, & atá imchubaid chum saethuir & chum neam-chodalta. An oidchi, immorra, atá sí imchubaid chum an chodalta ar son gurab fuaire hí ná an lá do leith an chuirp & do leith an anma; más ead, as í an oidchi as imchubaid
chum an chodalta & an lá chum an tshaethuir. Ar an adbur sin conclúidigthear gurab a n-aici na hoidchi as fearr mórán an bíd do chaithim, & co háirithi muna bia an oidchi ro-gearr, óir as fearr do-níthear an díleagad annsan oidchi ar son an chodalta & ar son fhuaire an aéir ná sa ló .Gidh eadh, an drong atá amuirseach ar an réma & ar easláintib na súl & na cédfad eile seachnuid supér. Et as intuicthi co deithideach ar coimlínad an chodalta an corp do glanad ó na himurcachaib imdaidius ann, & ní headh amáin lé fearad & lé fual acht lé neithibh eile, mur atá, cosachtach & seileagar & an ceann do chírad & an aigid & na lámha d'innlad lé huisgi mbog.
An t-ochtmad caibidil: D'aicídib na hanma
infra 204-5
Sicut accidencium anime correccio ad philosophum moralem pertinet ut anime bonis habitibus informentur & cetera: .i. mur beanus ceartugad aicídi na hanma risin feallsamnacht morálta innus co cruthóchaidi é a n-aibícib maithe, as mur sin beanus risin liaig an tshláinti do choiméd co himchubaid. Et an méid do modaibh ana claechluigthear an corp co héigintach, as í an méide sin atá do chinéluib ar a leigeas. Óir claechluigid aicídi na hanma ar cuirp-ne, ar an adbur sin do-gabur aen-chinél leigis & aen-regimen
uatha, & Is risin liaig beanus sin d'aithne. Agus as iat so na haicídi sin, .i. fearg & gairdeachus, eagla & dobrón, cumgach & náire.
Óir gluaistear an fhuil choilearda chum an chraidi a n-aimsir na feirgi ar son tochluigthi dásachtuigh an dígaltuis, & gabaid sé lasad chugi chum gluasachta dána, & leatar é nísa mó ná an chóir & do-níthear an corp co huilidi, & co háirithi na boill fhuirimeallacha, lé dásacht an teasa. Óir an uair gluaistear an teas & na spiraid chum na mball sin & chum an chraidi, do réir chonsiquens, ó mincacht an gluasta & ón tégad mór, tirmuigthear infra 206-7
an corp uile. Et Is follus co téiginn an fhearg ar son co lasann sí an craidi & an spirad, & co sgaíltear chum na mball co huilidi an teas, & co háirithi isin droing agá mbí teas láidir & mórán spirad. Gid eadh, an drong agá mbí teas anfhann, an uair feargaidthear iat & tochluigid dígaltus do dénam, ní héidir a teas do dísgaílead chum a mball fuirimeallach, acht bít na boill fhuirimeallacha fuar crithánach, acht cé do beith an teas láidir annsa chraidi. Ar an adbur sin do-chíamaid mórán do daínib feargacha ara mbí toil inneachtha & iat ar crith, & ní fearg fhoirbthi as cóir do rád ria so acht fearg maille ré heagla.
Ar an adbur sin an claechlód do-ní an fhearg annsa chorp daena, ní himchubaid a regimen na sláinti é, óir buaidrid an fhearg gnímartha an résúin uile. Más ead, seachaintear adbur na feirgi acht an méid fhuráilius an résún é a cúisib toileamla; óir as imchubaid fearg do dénum co minic a cúisib sochraidi & ceadaigtheacha, gincob imchubaid a regimen na sláinti hí.
Et bíth a fhis agad gurab imchubaid fearg co gnáthach dona daínib bís fuar neam-chumachtach chum na coimriachtana. Et atá cuid eile dona heasláintib darab leigeas imchubaid fearg mur innisis Hali, ac dénam gluasa ar Tegni, co roib diúic gá leigeas ag liaig éigin ara roib sdupur, & infra 208
gur fhuráil an liaig fearg do thogairm air; & ar ngeineamain na feirgi do leigeasadh é ón sdupur.
An gairdeachus, immorra, leathnuidthear an craidi & an teas nádúrda & na spiraid uada, innus gurab beac nach curthar an teas & na spiraid chum na mball fuirimeallach; óir as é an craidi as acfainnigi dona ballaib a' tidnacad neith, & co háirithi d'orgánuib an mothuigthi & an gluaisti, dá n-ullmugad & dá síneadh chum fuirme an neith toltanuig theagmus dóib, innus co mbí sé féin folam ó theas acht má beacán. Agus adearar co mbíd na boill inmeadónacha gan teas, & na boill fhuirimeallacha maille ré teas measurda, a n-aimsir an gairdeachuis; & as fírinneach co ndísgaíltear mórán spirad ón chorp co huilidi a n-aimsir an gairdeachuis; óir an méid bís an gairdeachus ainmeasurda, as í an méide sin bís an dísgaílead ainmeasurda; óir gach treisi dá mbia an gairdeachus as treisidi leathnuigthear na horgáin & na boill, & ar leathnugad & ar n-osgailt na mball innarbthur an spirad co hurusa.
Et as cúis d'anfhainniugad na mbríg an gairdeachus fada, óir dá mbia sé ainmeasurda fétur an craidi d'fhuarad ó oslugad an gairdeachuis, & singcoipis nó bás do thogairm an tan sin; óir an uair fholmuigthear an craidi ó na spiradaibh & ón teas nádúrda, cúisigthear singcoipis ó thruailliugad coimplexa & comshuigigthi nádúrda an chraidi, & as éigintach galur do geineamain infra 208, 205-6
ann an tan sin. Et Is mór theagmus sin don droing agá mbíd craidi tearca & beacán fola & spirad, mur atáit, na sean-daíne críchthacha & an drong éirgius a heasláinti, .i. an uair gabaid siat gairdeachus dásachtach obonn chucu lé n-oslaicthear an craidi an méide so, innus co ndísgaíltear beacán innmuis do theas nádúrda & do spiradaibh atá acu co luath. Et dá mbia an gairdeachus measurda, adearar co reamraiginn sé na cuirp & co calmuiginn an bríg díleagthach, do réir mar adubrumar romainn, co leathnuigthear & co síntear na boill; óir ullmuigid sin na boill do gabáil na spirad & an teasa nádúrda & flichideachta na fola glaine chucu dá súgad; & tuicthear co calmuigthear an díleagad annsna ballaib an tan sin.
Et as imchubaid an gairdeachus gu mór a coiméd na sláinti an méid Is measurda é, óir an drong tarraingthear a n-imshním & a smuaintigthib, as í an méide sin tarraingthir a ndobrón & a cumgach iat. Et an drong atá a ngairdeachus ainmeasurda do gnáth as imchubaid dobrón co gnáthach dóib.
Annsan eagla, immorra, gluaistear an teas & na spiraid ó na ballaib fuirimeallacha chum na mball inmeadónach, & Is beac gluaistear é annsa dobrón; gid eadh, gluaistear an spirad & an teas ón chumgach & ón náire ar dá modaibh, .i. uair co fuirimillach
infra 205-8
& uair co hinmeadónach, mur as follus annsa chumgach; óir as iat na neithe nach táinig cúisigius dobrón ann, & gluaistear an teas chum na mball inmeadónach ar son an dobróin & gluaistear chum na mball fuirimeallach é ar son co fuil aimsear an dobróin gan teacht. Agus cúisigid an dobrón sin neam-chodlad, & cúisigid an dobrón, do-chuaid toruinn an codlad; & mar an cédna gluaistear an spirad ón náire ar tús chum na mball inmeadónach & ainnséin chum na mball fuirimeallach ag oslugad na mball atá cumang & ag innarbad na spirad & an teasa a fuirimeall, ó ndeargthar an dath. Et Is mur sin Is follus co claechuigid aicídi na hanma an corp daena, mur atá, fearg & gairdeachus dár luaidimur romainn.
Et as mur an cédna do-ní an dobrón. Óir fuaraid & tirmuigid nádúir na corp, ar an adbur sin cúisigid sé truaigi & tearcacht na corp, & fáisgid an craidi, & teimligid an spirad, & anfhainnigid
an t-inntleacht, & toirmiscid an résún, & dorchaigid an breithimnus, & dearmadaigid an chuimne; ar an adbur sin as intseachanta uibiacht an dobróin, acht an méid fhuráilius an résún é, do sheachna na locht & d' athnuaigigid deadh-maise na meanman. Et atá drong dona daínib agá fuilid spirada teasaidi so-gluaisti; ar an adbur sin atáit siat méith feólmur & as maith dóib dobrón do gnáthugad, d'anfhainniugad an teasa & na spirad, & do thruagugad an chuirp méid éigin.
Tuillead, adeirim co fuarann an eagla atá ar láthair nó atá chuguinn an corp, & co háirithi na boill fhuirimeallacha, óir tarraingthear an teas ó na ballaib fuirimeallacha chum na mball inmeadónach, & ní chum an chraidi gluaistear an teas acht chum na mball eile; óir gluaistear teas an chraidi chum na n-inneadh ar son easbaid ímáidi na spirad annsa chraidi & ar son tochluigthi an teithti, óir ní háil leó teagmáil d'adbur an uilc ar aen-mod; ar an adbur sin doimnigid an teas & na spiraid
iat féin annsna ballaib, innus nach éidir leó iat féin d'ullmugad ná d'innordugad chum gluasachta, céimnigthi ná oslaigthi do theagmáil do ní aduathmur.
Ar an adbur sin beirid an feallsam fiadnuise a Leabur na Résún co lacthur an brú nó co togairmthear flux leannann chum na n-inneadh ar son cumgaid coiméignigthi an teasa & na spirad ón eagla annsna hinaduib sin; & cúisigid rith na spirad chum na mball sin reime & tromdacht inntu, óir cúisigthear fuaraideacht an chraidi & an chuirp co huilidi ón chumgach cúisigius an eagla, & ar son a laigid geintear teas & spirad ann ar son na fuaraideachta óir cúisigid an fhuaraideacht tromdacht annsa spirad agá téchtad.
Tuillead: an méid fhuarthur an craidi do résún na heagla, nó dona daínib atá arna
infra 206-8
n-inordugad co mór ó fhuacht nádúrda an chraidi nó na haimsiri, as urusa eagla do geineamain innta ó cúisigthear singcoipis nó bás; & ar truailliugad coimplexa an chraidi mur so, ní himchubaid an eagla ar aen-mod a regimen choiméda na sláinti.
Et ní hiad amáin na haicídi adubrumar romainn connaimthear do leith na bríge tochluigthi, mur atá, irasibilis & concupisibilis, óir claechluigid sin ar cuirp. Gid eadh, na hímáidi so connuimthear do leith na bríge inntshamluigthi inmeadónaide claechluigthear ar cuirp uaithi, mur do-chíamaid gu follus co ngluaistear an fhuil ó fhaicsin nó ó
ímáigiugad na réd ndearg; & mur an cédna geintear teinneas a neach éigin ó smuainead an teinnis atá ar a chompánach.
Agus mur adubrumar gurab intseachanta imurcaid d'aicídib na hanma, as ar an mod sin tuigmid gurab intseachanta an mian nó an t-ímáigiugad do-gabur uatha; óir ní himchubaid aen-uibiacht égcudruma do ímáigiugad a regimen na sláinti, óir gluaistear an spirad do gluasacht anorduigtheach óna leithéd sin d'ímáigiugad, & fácthur mod an díleagtha & toirmiscthear an codlad ón ímáigiugad sin. Agus Is lór linn na neithe athchumaire so do rád d'aicídib na hanma.
An naemad caibidil: Do regimen aimsear na bliadna
infra 209-10
Ad sanitatis regimen perfectum oportet considerare diuersitatem temporum anni & cetera: .i. as éigin a thuicsin co fuilid aimseara na bliadna égsamail chum regimen fuirfe na sláinti; ar an adbur sin as intuctha ní éigin don aimsir mar do-bearar don aís & don choimplex. Óir ní haen-regimen co huilidi dleagur do thabairt a n-aimsearaib éxamla teasaidi & fuara na bliadna; et ní mí-résúnta gurab do réir éxamlachta aimsear na bliadna tuicthear éxamlacht an regimen.
Ar an adbur sin as intuicthi co fuilid ceathra haimseara annsa bliadain, mur atá, earrach & samrad, fodmur & geimread. Agus dealuigthear na ceathra haimseara so na bliadna do réir an asdrolaici, do réir gluasachta na gréine an gach aen-rann do spér na comarthad, ag tinnsgaint ó phongc spéire an earraig as céid-chéim d'Airies. Agus mairid gach aen-aimsear do réir na n-asdrolaici feadh trí mís & trí comartha, innus co mbít trí comartha annsna trí mí. Et Is mur sin bít aimseara na bliadna comthrom, nó a ngar do chomthrom.
An liaig, immorra, ní thabair sé dá úig ag dénum disdingi idir na haimsearaib gluasacht na gréine infra 210-1
a cearcaill na comarthad ré n-abur Sdodiacus, acht do-beir sé dá úig an égsamlacht teagmus isna haimsearaib ó claechluigthear ar gcuirp-ne. Et do-chíamaid do leith dearbtha rann éigin don bliadain do beith teasaidi & rann eile fuar; ar an adbur sin atá an liaig arna choiméigniugad chum disdingi do dénam idir aimsearaib na bliadna, innus co mbeith an aimsear Is mó atá measurda annsna cáilideachtaib gnímacha, & foámuigtheacha ana hearrach. Agus ní mairinn an measurdacht sin feadh trí mís acht nísa luga; ar an adbur sin as girre spás an earraig do réir na leagad ná do réir na n-asdroluici. Et égsamailtear fad nó girri na haimsiri sin do réir égsamlachta an régióin; óir tinnsgnuid an t-earrach uair ann sul téit grian annsa chéd-phongc d'Airies, & tinnsgnaid uair eile d'éis gréine do dol annsa chéd-phongc d'Airies. Agus as é as tosach don earrach, an uair thinnsgnaid na héin ceileabrad
do dénam & tinnsgnaid na crainn bláth do thabairt, & co hathchumair an uair thinnsgnus gach uile ní bláth.
Et a ndiaig aimsiri an earraig tic an samrad, & Is aimsear theasaidi thirim í. Agus Is mór chomaentaidius an aimsear sin risin earrach; & bíth spás fada aici a régión, & a régión ele spás gearr.
Et tic an fodmur ana diaid sin, atá contrárda infra 211, 213
co díreach don earrach do réir chaindiachta, nó
a ngar di. Agus as aimsear atá measurda gu lór annsna cáilideachtaib gnímacha é gid eadh, claenuid sé chum tirmaideachta mar do-ní an samrad tic reime. Agus atáit laeithi an fhodmuir teasaidi gu mór & a oidchinna fuar, óir Is ro-urusa gabus an t-aer claechlód teasaidi annsa ló chugi, nó fuaraideachta annsan oidchi, ar son a shéime & a thirmaideachta. Ar an adbur sin Is mór deichfrigid a oidchinna óna laeithib a teasaideacht & a fuaraideacht. Agus ní theagmann sin annsan earrach, óir ní fhuil an t-aer a chom-shéim sin ná a choim-thirim ann; ar an adbur sin ní fhuil sé foámuidtheach mur atá an fodmar ná so-chlaechluigthi. Agus Is annsan aimsir so thinnsgnus dath an duilleabuir claechlód & tinnsgnus tuitim leis.
Ana diaid sin tinnsgnus an geimread. Agus Is fuar fliuch é, & as é as tosach do deireadh an fhodmuir, an uair thuitid duilleabur na crann; & as é as deireadh dó tosach an earruig, an uair thinnsgnaid na crainn bláth do thabairt.
Et ar tuicsin na neithead so as intuicthi cad as regimen díleas don tshláinti an gach aimsir acu fá leith. Et tinnsgnum ar tús ón earrach. Agus adearmaid co cusmailtear an t-earrach risan easláinti do-níthear ó línad, óir atáit na cuirp línta annsan aimsir sin. Et conclúidigthtear as sin gurab imchubaide an aimsear sin chum infra 213-4
na cuisleann & chum na purgóidi ná aen-aimsear eile; & atá sin ana díleas speitsialta aigi, óir as aimsear measurda é, & Is a n-aimsir measurda dleagur na folmuigthi sin do dénam; adbur eile, ar son gurab annsan aimsir sin Is mó gluaistear na leanna, más ead, na daíne atá amuirseach ar easláintib línta leagur cuisleanna dóib & folmuigthear iat annsan earrach; & togairmthear an sgeathrach ar son gurab teó & gurab flichi na cuirp annsan aimsir sin ná isna haimsearaib eile.
Agus teagmaid co minic a mbeith nísa teó & nísa flichi ná mur as emacr;igin a mbeith, óir claenuid sí chum teasaideachta & chum flichideachta; ar an adbur sin ní hingnáthuigthe neithe théigius & fhliuchus gu mór do thabairt innti, mur atá, biad & deoch, a n-aithfhégad na n-aimsear eile; ar an adbur sin as indénta an regimen do shéimiugad. Et ní rigid a leas na cuirp línta mórán bíd ná digi do chaithim. Et do réir mur atá an aimsear so measurda as saethur measurda dleagur do dénum innti; & dligid sé beith nísa mó ná saethur an tshamraid & nísa luga ná saethur an geimrid. Tuillead, óir tinnsgnuid an teas calmugad annsan aimsir so, & co mbuaidearthar an fhuil & na spiraid & an corp, más ead, as maith aibstinens do dénum ó na neithibh teasaidi & saillti & géra. Agus Is maith siróipi múcus an infra 214-5
t-ainnteas d'ól mur dig, mur atá siróip nenufair & oxisacra & a cusmaile.
Et as inchomurthaid co fuil an corp slán & gan mórán línta do beith ann ón aimsir roime, an uair adeirim gurab éidir annsan aimsir so nísa mó do biad reamur do thabairt ná a taburthar annsa tshamrad, & nísa luga ná a taburthar annsa geimread; óir atá an bríg & an teas láidir annsan aimsir so, óir Is mór an dísgaílead bís ó na corpaibh annsan aimsir sin ó láidireacht an teasa nádúrda & ó umlacht na corp do leith na flichideachta. Óir atáit na cuirp líntach annsan aimsir sin & atáit bríga láidiri acu, más ead, Is maith beacán do chaithim ann. Ar an adbur sin dom thuicsin, as maith d'orduig an Eagluis tréigeanus do dénum annsan aimsir sin, acht muna lína duine é féin aenfheacht gach lae, mur do-níd lucht an tréigeanuis; óir do bud fearr an biad do roinn an tan sin ná mórán do chaithim aenfheacht.
Annsa tsamrad, immorra, innarbthur an fuacht & tinnsgnuid an teas & téigthear na gaetha & tirmuigthear na cuirp; ar an adbur sin déntur aipstinens ó na neithibh teasaidi millsi olamla saillti, & mur on cédna ó na neithibh líntacha thshásaigeas co luath, óir atá an teas nádúrda anfann a n-inaduib an díleagtha an tan sin. Et bíth a n-arán do chruithneacht glain & bíth a ndeoch anfhann do réir bríge mínidius an tart infra 215
amáin. Et dligid regimen an tsamraid uile claenad chum fuaraideachta & chum flichideachta. Agus dleagur caithim co minic ann & beacán ar aen-sligi. Agus bíd na biada so-díleagtha; & ní headh amáin dligid siat beith fuar do réir bríge acht beith fuar do réir gníma.
Et fliuchthar cumdaigi na teag a huisgidib glana aenda, nó lé haigéid nó lé duilleabur crann fuar arna córugud ar fhud an tigi, mur atá, duilleabur saileach & a cusmaile, & curthar soitheach lán d'uisgi a cúluib na seómrad annsan aimsir
sin. Seachnuid siat séideadh na ngaeth fuar & seachnuid cuisle & coimriachtain & leigeas laccthach & saethur & tréigeanus mór, & gach uile ní théigius & tirmuigius.
Annsan fhodmur, immorra, as mór dligmid beith deithideach ag tabairt regimen maith; óir ní fhuilngid na cuirp, ar son mailísi coimplexa na haimsiri so & ar son anfainne na mbríg, seachrán do dénam annsa regimen; & ní liginn gnáthugud dona biaduib oilius co maith, gid eadh, ní liginn an diet inmolta do tharcaisniugad. Et atá an aimsear so tirim co mór & bít na cuirp teasaidi; ar an adbur sin dligmid ar n-indtinn uile do beith a fliuchad na corp & a calmugad na mbríg. Más ead, as intseachanta annsan aimsir so gach
uile ní thirmuigius an corp & anfhainnidius an bríg; más ead, seachaintear an choimriachtain, infra 216-7
óir tirmuigid & anfhainnigid sí na cuirp. Agus mur an cédna do-níd na smuaintigthi & an t-imshním mór & an dobrón & deoch uisgi fhuair
& fothragad uisgi fhuair, óir dúnaid sin na póire & do réir chonsiquens cúisigid fiabras.
Tuillead: dleagur tart & gorta do sheachna an aimsear sin, & ná líntur an brú a n-aenfheacht innti. Et bíth an fín uisgimail co hinmeadónach. Agus Is cusmail regimen an fhodmuir ré regimen an tsamraid a mórán d'inaduib, nó co tí fearthain annsa fodmur; & an uair tic, as mór an t-innillius do-ní sí ó mórán d'easláintib. Gid eadh, Is mó dligmid beith deithideach a ceartugad & a comfhurtacht na leannann annsan aimsir so ná a folmugad. Et seachaintear na tortha annsan fhodmur, óir geinid siat leanna atá ullam chum morgaid; ar an adbur sin cusmailtear an aimsear so ré galar do-níthear ó thruailliugad.
Tuillead: as mór as intseachanta fuacht na hoidchi & teas an lae annsan aimsir so. Óir Is ro-urchóideach easláinti na haimsiri so, et dá teagmad easláinti do neach annsan aimsir so, freagurthur ana tosach í, sul daingnidius sí. Et dá faicim na leanna ar peacugad, folmuigthear iat sul tí an geimread, innus nach daingnigthi iat ó fhuacht an geimrid & co mbeith sí ó hoin amach 'na cúis do mórán d'easláintib eile.
Annsa geimrid, immorra, fédmaid mórán do infra 217
biaduib teasaidi reamra do chaithim & spás fada do beith eaturra, óir atá an teas láidir a climaduib an chuirp. Ar an adbur sin dá mbia coimplex fuar ag neach as eídir leis gnáthugad do gairleóig & d'uinneamnaib an tan so, & do biad eile cóirigthear ó spísrad teasaidi; & as imchubaid lictabáire teasaidi dóib annsan aimsir so. Gid eadh, na daíne óga gá mbí coimplex teasaidi, as gu measurda dligid siat na neithe so do chaithim; óir ginco dearnaid olc do raidlean 23, as baedal ar teacht an earruigh nó an tshamraid droch-easláinti do geineamain uatha, acht muna furtachtaidthear iat ó chuislinn nó ó phurgóid. Et atá drong eile ithius mórán annsa geimrid & ibius mórán fína & do-ní beacán saethuir, & as imchubaid cuisleanna dóib sin a tosach an earruig. Et dá mbia droch-oileamain reamur acu annsan aimsir sin, as inlactha an brú ana diaid sin.
Tuillead: Is mó dleagur saethur do dénam annsan aimsir so ná a n-aimsearaib eile na bliadna, & Is mór atá coiméd na sláinti annsan aimsir so, ar an adbur sin ní bí neach easlán ann acht ó chúis móir láidir & ó sheachrán mór annsa regimen.
Óir imdaidthear linn finn annsna corpaibh isin aimsir so, ar an adbur sin Is maith gan na praiseacha náid na tortha lé n-oiltear na daíne do beith fuar fliuch; ar an adbur sin as intseachanta an phraiseach do-níthear do lactuca & d'atriplex & dá
infra 217-8
cusmailib annsan aimsir sin. Gid eadh dligmid persille & borráitsi & sáitsi & minntus do gnáthugad; et as mar an cédna tuicthear dona torthaib. Agus dligid an fín gnáthuigthear annsan aimsir so beith dearg. Et seachaintear cuisle do ligin annsan aimsir sin; & dligmid an phurgóid do gnáthugad muna toirmisgi fuacht ro-ard í.
Tuillead: ní dleagur sgeathrach do dénam ar aen-mod annsa geimrid. Tuillead: as mór dligmid beith deithideach do dín an ochta & na mball atá 'na chomursanacht ón fhuacht, & mur an cédna don inchinn & do ballaib fuirimeallacha an chuirp & co speitsialta dona cosaib.
An deachmad caibidil: Dona gránaib & don arán
Quia sermones uniuersales In operacionibus sunt inutiles nisi applicentur ad particularia: .i. Is mí-tharbach comráiti uilidi acht muna ceangailtear iat dona neithib rannaidhi ana n-oibrigthib. Ó do luaideamur don taeb thuas dín dona hoileamnaib a coitchinne laibeórmaid ann so co speitsialta díb. Et ar tús dona biaduib, & an dara huair dona deochaib nádúrda & ealadnacha. An infra 219
méid beanus sé risin mbiad beid naí caibidleacha speitsialta ag labairt de: an chéd-chaibidil dona gránaib & dona haránuib; an dara caibidil dona potáitsib; an treas caibidil do na torthaib; an ceathramad caibidil dona luibib & do na praiseachaib; an cúigead caibidil do na prémuib; an seisead caibidil do na hainmintib; an seachtmad caibidil d'imurcachaib na n-ainmintid; an t-ochtmad caibidil dona hiasguib; an naemad caibidil dona sabsaib & do na blasaib.
Bíth a fhis agad co ndéntur an t-arán don chruithneacht & don choirci & don eórna & don tsheagal & don milium & do rais. Agus ní díb so amáin do-níthear an t-arán acht dá gach ní dá ndéntur panisium. Et as ead as panicium ann, .i. grán beirbthear a n-uisgi nó co mbí sé
daingin a cusmailius aráin; & an uair beirbthear an grán sin ar uisgi co fuirbthi, nó co mbí sé tiug, & cumuiscthear co maith ré huisgi é & curthar ainnséin ar miasaib nó ar saltaraib nó gu fuara, & as cusmail ré harán é an tan sin & fédtur a gearrad mur do-níthear arán. Et as imchubaidi & as fearr do-níthear so dona gránuib beaca ná dona gránuib móra, mur atá millium & ris, óir Is foirbthi cumuiscthear iat ré huisgi arna mbearbad. Et ní mór gnáthuigthear panicium, & co háirithi a coiméd na sláinti, ar son easbaid an tshalainn & an laibén; más ead, ligim torum é.
infra 219-20
An chruithneacht, immorra, beirbthear a n-uisgi, ní mór as imchubaid í a coiméd na sláinti, óir imdaigid dúinti & béisti. Et tuicthear a chusmailius sin dá gach uile phastae shlim dá ndéntur biad; óir Is mall díleagthur an t-arán slim, & Is oileamain reamur rigin do-beir sé uaid, & togairmid sé cuirineach na bronn, & imdaigid sé gaethmuireacht isna hinnib. Et más imchubaid
d'aen-droing é as don droing do-ní saethur láidir & agá mbít cuirp láidiri as imchubaidi é.
Et as é an t-amidum as fearr & as édruma díb, ar son tirmacht na cruithneachta & ar son fuirbtheachta díleagtha a fhlichideachta. Agus Is mór oilius sé, & Is deacair a dísgaílead, & Is don droing shaethruigius co mór Is luga urchóididius, óir ní himchubaid don droing agá mbít cuirp measurda ar aen-mod é. Et dá teagmad co gnáthóchaidi cruithneacht do chaithim, beirbthear
an chruithneacht a n-uisgi ar tús, & 'na diaid sin caitear lé heanbruithi feóla inmolta nó lé bainne almont, & Is biad imchubaid sin ar mod éigin do lucht an tréiginuis, óir Is mall claechluigthear é, & arna díleagad as mór oilius.
Et fédtur mur an cédna na biada do dénum don eórna & don choirci, & Is mó as imchubaid mur biad iat ná an biad do-níthear don chruithneacht. Et ní molaim an biad do-níthear do phanicium ná do milium, óit Is beac oilid & Is deacair a ndíleagad, & geinid linn dub, óir atáit infra 220-1
siat fuar tirm annsa dara céim, & ceanglaid an brú, & fuaraid & casaid an gaile.
Et an uair do-níthear biad eile dona gránaib sin as éigin a croicinn do buain díb; & Is fearr oilid siat an tan sin ná mur adubrumar romainn. Agus dá caitear maille ré feóil méith nó maille ré heanbruithi méith iat, as mór ceartaigthear a fuaraideacht & a tirmaideacht.
Et as é an t-arán do-níthear don chruithneacht
as mó atá inmolta díb, & 'na diaid sin an t-arán eórna, & na diaid sin an coirci. Et ní moluim an t-arán do-níthear dona gránuib eile a coiméd na sláinti.
Agus seachaintear na gráin adubrumar do thruailliugad ó arsaideacht. Et ní dliginn an chruithneacht beith arsaid, ná beith anabaid, ná ro-nuad, ná arna timurgad ó droch-buain; acht dligid grán na cruithneachta beith reamur trom a' claenad chum deirgi. Agus dleagur cainndiacht measurda thshalainn & uisgi do chur air innus nach beith sé ro-bog ná ro-thirim ná ro-chruaid; & dleagur lauén do chur ann, innus comad usaidi a díleagad & comad lugaidi do geinfidi dúinti & péiste & clocha annsna dubánuib & annsa lamannán. Et ní dliginn sé beith te ná cruaid ó arsaideacht, & beirbthear an céd-lá é. Et tabair dot aire gu mór ná bía an teine lé mbeirbthear an t-arán ro-láidir ná ro-égruaid, & co mbía sí do chonnad imchubaid gan beith morguigthi. Agus mad infra 221-2
áil linn a beith oileamnach co mór glantur óna bran uile hí. Agus mad áil linn an brú do lagad, leigim méid éigin don bran ann; óir as beac oilius an bran & lagaid an brú, & do-ní an min a chontrárda so.
Tuillead, bíth a fhis agat gurab fearr & gurab luaithi oilius an taes ná mur do-ní an crúsda fuirimillach, óir geinid an crúsda linn dub; & ní mór as imchubaid dona daínib slána é, acht don droing agá mbít gailidi fliucha & lérb áil dol a truaigi; & as a ndeireadh na coda as mó as imchubaid é, & do-beir sé furtacht chum an bíd do thuitim a n-íchtar an gaili, & comfhurtachtaigid bél an ghaili. Agus Is lór linn a ndubramar dona gránaib & don arán & do phanisium.
An t-aenmad caibidil dég: Do na potáitsib
Consequenter de leguminibus sunt alica breuia disenda .i. ó dubrumar ní don taeb thuas dín do na gránuib, adéram neithe éigin athchumaire do na potáitsib ana ndiaid. Agus na potáitsi gnáthuigthear atáit cúig gnéithe orra .i. gné do-níthear do shisera & gné do phónuire & gné do-níthear do robus & gné do-níthear do lentes & gné do-níthear infra 222-3
do phis. Agus má táit gnéithe eile orro fédtur a treórugud chuca so.
Et atá substaint gach uili photáitse gaethmur dodíleagtha, & as linn dub geinius; ar an adbur sin ní himchubaid iat do na corpaibh measurda, an feadh mairid siat a leithid na sláinti. Et as intseachanta na potáitsi, gid eadh, an t-uisgi ana mbeirbthear iat lagaid an brú & togairmid an fual & oslaigid dúinti na cuisleann; ar an adbur sin as imchubaid gu lór an ní ana mbeirbthear iat annsna haimsearaib a ngnáthuigthear biada reamra ó ndéntur dúinti, mur atá, aimsear an tréigeanuis. Et an uair do-níthear an t-eanbruithi sin co himchubaid, mur theigeósgmaid a cédóir, as luga d'urchóid atá ann ná annsa substaint; óir ní fhuil gaethmuireacht ná docomlacht díleagtha, ná mailís oileamna innta.
Et Is mur so do-níthear an t-eanbruithi sin .i. curthar sisera nó pis a n-uisgi fhiuchach feadh oidchi & coimeltear lé lámuib iat aimsear fhada ainnséin; tempearáiltear iat annsan uisgi chédna feadh oidchi, et arna bárach leagar fiuchad fá dó nó fá thrí dóib; & sgagthar ainnséin & coimédtur. Et ullmuigthear é a fogus don chuid maille ré cainél & ré spica nardi & ré seinsér & ré cróch & beacán fína do chur ana cheann; & leagur fiuchad láidir dó ainnséin & taburthar a tosach na coda. Et oslaigid an t-eanbruithi sin na cuisleanna ré
infra 223-4
n-abur uene capillares na n-ae & na seilgi, & togairmid an fual, & laguid an brú óna dúintib, & coimédaidh na dubáin & an lés óna cruatan.
Et as é eanbruithi siser & na pisi cruinne gile as fearr & as imchubaidi & as cairdeamla don nádúir díb, & as fearr a substaint ná substaint na potáitsi eile nó a n-eanbruithi. Et as í potáitsi an phónuire Is measa díb, & co háirithi an uair beas maille réna chroicinn; óir as í Is mó geinius gaethmuireacht & Is deacra do díleagad & Is mó
méduigius linn dub.
Et as inchomurthuig co deithideach gurab measa oilius an croicinn fuirimeallach & gurab deacra a díleagad ná an t-eitne. Item cumgaigid croicinn an phónuire an brú & lagaid an t-eitne, & atá so gu fírinneach an gach aen-photáitsi: gid eadh, ní hinchaithme iat ar aen-shligi ar son an chumuisc ealadnaig atá orra, óir lagaid cuid acu & fostaigid an chuid eile; & Is mur sin cúisigthear gluasacht suinneánach sa chorp uatha. Et atá so fírinneach ag labairt co speitsialta do na potáitsib ara fuil mórán dá croicinn fhuirimeallach, mur atá, pónaire & cicera móra. Et as cúis do na cúisib fá n-abur an phis chruinn geal do chaithim, ro-shéime a croicinn; ar an adbur sin fédaidh neach a caithim co hinnil maille réna croicinn, acht gé fearr í arna glanad óna croicinn.
Et na potáitsi do-níthear do na gránuib nuada infra 224-5
as luga bís don chroicinn orra & Is luga an deichfir bís idir an croicinn & an t-eitne & as usa a ndíleagad ná an tan bíd arsaid; ar an adbur sin as dóig lé droing éigin gurab mó atáit siat imchubaid don chorp daena an tan sin ná an tan bít arsaid. Gid eadh, as fírinneach gurab lia imurcacha na potáitsi nua & gurab sothruailligthi a substaint náid na potáitsi arsaidi, más ead, as luga as imchubaid iat do na corpaibh slána ar mbeith an respectum sin acu náid ná potáitsí arsaidi.
Et adeirim co fírinneach ar an adbur sin gurab imchubaidi na potáitsi tirma an uair glantur óna croicnib fuirimeallacha iat náid na potáitsi nuada nach glantur. Agus as fearr na potáitsi nuada nach glantur óna croicinn náid na potáitsi arsaidi nach glantur. Más ead, as maith na potáitsi
glasa, an uair beirbthear iat air eanbruithi feólann inmolta nó maille ré bainne almont, ar cur sheinnséir gil & cróich orra. Et dá teagma na potáitsi tirma do chaithim, & gan a mbearbad air eanbruithi feóla, as maith uinneaman geal do gearrad co min & an potáitse do phriamacr;il maille ris & ré holaid na holiua & a caithim. Et Is inchomurthaig co deithideach dá teagmad co caithfidi na potáitsi maille ris na biaduib eile, & cicera co háirithi, gan a caithim a tosach na coda; óir do thógfaidis siat léna ngaethmuireacht na biada eile chum béil an ghaili lé toirmeósgaidi an díleagad.
infra 225-6
Tuillead, ní hinchumuiscthi na potáitsi maille réna croicinn fuirimeallach risna biaduib eile, óir dá caitear roim na biaduib nó tair és na mbiad iat, mairid annsa ghaili maille ré mailís; & dá caitear a meadón na coda iat Is amlaid as usa a cumusc risna biaduib eile, óir ceartaigthear a mailís ón chumusc sin: más ead, nárab í an photáitsi bus céid-meas ná bus meas déiginach ar an mbord, acht dá caitear í a caithim a meadón na coda, óir Is ann bus fearr a cumusc. Tuillead, bíth a fhis agad dá caitear na potáitsi a ndiaid na mbiad ele co treóruigid siat droch-aislingthi melancolica; ar an adbur sin ná caitear fá deóid iat. Et ó tá an díleagad gá dénam annsa gaile tré shligi fiuchtha, dá caitear na potáitsi a meadón na coda as urusa a cumusc ris na biaduib, & ceartaigthear a mailís.
Agus Is lór linn na neithe athchumaire sin do na potáitsib.
An dara caibidil dég: Do na torthuib
Sciendum quod quamuis fructuus In uia nutrimenti non competunt In sanitatis regimine .i. as intuicthi gingub imchubaid na tortha a sligid oileamna a coiméd na sláinti ar son gan a mbeith infra 226-7
inmolta co coitchinn (óir an oileamain do-gabur ó na torthaib geinid sí fuil shomorguigthi, & Is beac oilid, & Is mór a n-imurcacha), gid eadh, gnáthuigid mórán do daínib na tortha ar son na tarbachta speitsialta tic óna ngnáthugad.
Et atáit cúig tharbachta fánab imchubaid na tortha a rém-choiméd regimen na sláinti: an chéd-tarbacht díb, mínigid siat linn ruad; an dara tarbacht, múcuid siat ainteas fola deirgi; an treas tarbacht, fliuchaid siat na cuirp & fuaraid.
Agus Is iat so na tortha ordaigthear chugi sin .i. na tortha fuara fliucha, & co háirigthi an uair bít siat nua, mar atáit na tortha so .i. áirnida & persica & fígida & caera & melones, cucumeris & sitruilli. Agus mad áil linn ainnteas fola deirgi do míniugad a rannaibh an ochta & na mball spiradálta gnáthuigim do na neithib so adubramar romainn, mur atá, cucumer & melones do chaithim a ndiaid bíd; & mur an cédna gnáthuigim na neithe sin an uair beas ainnteas annsan ucht & annsan inchinn ó biad éigin do chaitheam, mur atáit, biada rósdaigthi nó priáilti ó cúisigthear an t-ainnteas adubramar co minic.
Et mad áil linn ruad atá annsna cuisleannaib do chlaechlód, & ainnteas fola deirgi atá annsna haeib & annsa sheilg & annsna ballaib ele do míniugad, caitear na tortha adubramar an tan sin roim biad; & ibthear uisgi fuar innus comad luaithidi infra 227-8
do reachdais chum na cuisleann & coma móidi In t-innfhuarad; nó ibthear fín ana mbia uisgi co maith, óir Is sé as mó moluim.
Et Is mó atáit na tortha sin imchubaid a n-aimsir samraid & fodmuir ná isna haimsearaib eile: óir Is mó bít na cuirp annsan aimsir sin tirim & Is mó gabuid lasad chucu & Is mó imdaigid leanna coilearda innta ná isna haimsearaib ele. Agus mur an cédna Is imchubaidi na tortha sin adubramar do lucht leanna ruaid & fola deirgi & do na daínib óga ná do na haesaib ele & do na coimplexaib ele.
Et as inchomurthaig co deithideach gurab deacair melones & sitruilli & cucumeres do díleagad; & an linn geintear uatha bíth sé ullam chum murgaid & geintear fiabrais rigne uatha. Et gid eadh, báigid siat an tart, & mínigid an t-ainnteas, & comfhurtachtaigid an gaile, & lagaid an brú, & togairmid an fual, & brisid na clocha arna caithim maille ré síltaib; & as fearr cucumer ná melones & sitruilli.
Gid eadh, as intuctha d'aire nach beid na tortha adubramar anabaid ná arsaid; & as inchoiméda an cuingill so an gach aen-torad. Agus an uair ticid siat chum beith abuid co fuirfe, dubaid ar na crannaib & ithid na damáin allaid iat. Et ní himchubaid a ngnáthugad so ar aen-mod, óir ullmuigid siat na leanna chum morgaid, & imdaigid infra 228-9
bubones & carbongculus & antrax annsna corpaibh gnáthuigius iat; & do-nít sméra na drisi an cédna, dá licthear dóib ar na crannaib nísa shia ná an chóir. Et as mur an cédna atáid na caera & adbur na seiríneadh reamur dá ngairthear calmones anar teangaid-ne. Et an uair gabmaid na tortha sin adubramar, & iat ar teacht chum beith abuid In méide so co n-oiltear na damáin allaid uatha, ní dligmid a caithim ná a ngnáthugad ar aen-mod In tan sin, ná aen-torad ana fadthur péist ara lár; óir foillsigid sin truaillead.
An dara tarba fá ngnáthuigid na daíne na tortha do chaithim, ar son na bronn do lagad. Agus atáit drong co nádúrda do na daínib bís stupáilti do gnáth nísa mó ná mur reagur a leas; & rigid a leas In drong sin tortha lagus an brú do chaithim. Et Is iat so na tortha sin .i. caera & áirneadha & sméra drisi & seiríne aipchi & persica boga. Ar an adbur sin as ingnáthuigthe na tortha adubramar roim biad; & ní hinchaiti biad ele 'na ndiaid, ach as inanta spás ana ndiaid, ag ól eanbruithe nó fína uisgeamail nó uisgi fhuair, óir adearait drong gurab imchubaid na neithi sin adubramar do lucht leanna ruaid & don droing aitreabus a régión ro-theasaidi & do na daínib óga & a n-aimsir theasaidi; & Is fearr eanbruithi feóla inmolta d'ól In tan sin nó fín milis uisgeamail ná In t-uisgi.
infra 229-30
Et as intuicthi co maith co fuilid trí moda ar na caeraib .i. caera ainaipchi, & Is díb do-níthear agresta; & caera aipchi glasa nuada, & Is eistib beantur an fín; & caera tirma ré n-abur uua passa.
Na céd-chaera adubrumar, ní lagaid an brú
acht Is mó fhostaigid, & togairmid an tochlugad cúisigthear ó linn ruad neam-glan, & innfhuaraid ainnteas In gaile, & Is mór fhodnaid siat annsa flux bronn do-níthear ó linn ruad.
Gid eadh, na caera aipchi, & co háirigthi na caera geala nuada gan sgealla nó gan eitnida & gan croicinn, lagaid an brú; & Is iat Is mó & Is fearr oilius, óir oilid mur do-níd na fígid .Gid eadh, geinid siat gaethmuireacht & teinneas bronn; & dá curthar lá nó dá lá a fiadnuise gréine iat Is feirrdi oilid siat & Is lugaidi lagaid ná geinid gaethmuireacht. Gid eadh, an drong gá mbit gailidi lána do biad, & iat neam-glan lán do droch-leannuib, ní dligid siat ar aen-mod caera do chaithim & co háirigthi an uair bít nua gan sgealla; óir Is luath truailltear iat annsa gaili neam-glan, & díleagthur iat a cédóir annsa gaile lán do biad; & an uair nach éidir leó an gaili d'fhágbáil tar éis a ndíleagtha, & an biad ele gan beith díleagtha, truailligthear iat an tan sin & truaillid sin an biad ele; & tuicthear a chusmailius sin do na torthaib laccthacha ele. Agus mad áil lé neach na caera glasa nuada do infra 230-1
chaithim Is maith a cur a n-uisgi fhiuchach fead uaire, & a cur a n-uisgi fuar annséin sul caitear.
Et Is mó claenuid uua passa chum teasaideachta ná chum fuaraideachta, & comfhurtaigid an gaili & méithigid na hae, & co háirigthi an uair glantur iat óna sgeallaib.
Et as inchomurthaig co deithideach co fhuilid gnéithe imda ar na fígeaduib; gid eadh, atáit siat uile teasaidi fliuchaidi annsa chéid-chéim. Agus Is iat na fígid geala Is fearr díb ar son shéime a substainti & measurdacht a teasaideachta; gid eadh, Is urusa a truailliugad & atáit uili gaethmur & geinit míla. Et Is tarbach don ucht iat & do chruatan na n-árann. Agus gach méid dá mbeid siat as í In méide sin Is inmolta iat, óir foillsigid sin gur ligidar mórán dá ngaethmuireacht uatha & geinid fuil maith. Agus dá caitear iat a tosach In mís do lagad na bronn, & dá mbeid
siat nua nó dá mbeid tirim, ibthear eanbruithi nó fín leó, & co háirigthi ibit In drong agá mbíd ae fuara sin leó; gid eadh, In drong agá mbíd teasaidi as innile dóib uisgi fuar d'ól leó, & ní do thogairm an fhluxa sin.
Do na sméraib
Agus bíth a fhis agad nach laguid na sméra anaipchi an brú ach Is mó fhostaigid í, óir atá
infra 231-2
nádúir & bríg fhrithbuailti & stipeacda inntu. Gid eadh, lagaid na sméra aibchi an brú, óir claenuid siat chum fuaraideachta & chum flichideachta; & ní
dleagur a caithim ar aen-mod tar éis bídh ar son foámuithi a substainti. Agus na daíne bís amuirseach ar morgad na leannann ná gnáthuigid siat sméra, óir Is torad somorguigthi co mór iat; ar an adbur sin ní moluim co mór iat don droing atá ullam chum fiabrais.
Do na háirneadaib, immorra, bíth a fhis agad co ngnáthuigthear iat abuid & anabaid. Na háirnidi aipchi, immorra, Is iat Is mó Is imchubaid díb, & a mbeith a fuirm fhada & iat féin mór & beacán feóla orra & iat cruaid a' claenad chum stipeacdachta & croicinn tana orra. Agus ní dligid blas milis co fírinneach do beith orra acht blas milis a' claenad chum géiri; & Is mur sin atáit áirnidi Damasena. Et fliuchaid & fuaraid
na háirnidhi; ar an adbur sin Is imchubaid iat do lucht na fiabras, & lagaid an brú mur adubramar.
Et atáit mórán do gnéithib ele ar na háirnidhib & ní moluim a ngnáthugad: óir atá gné beac fhiadánta díb ré n-abur prunella, & atáit siat beac cruinn & fásaid ar na claidib & ní lagaid siat an brú acht Is mó fhostaigid, & Is díb do-níthear acasia fhostaidius an brú.
Et dligid na háirneadha caitear do lagad na bronn a chur a n-uisgi fuar ar tús fead uaire: & infra 232-3
is mur sin Is fearr fhuaraid siat & fhliuchaid, & an uair theagmaid do linn ruad folmuigid é ag sleamnugad, & Is mur sin Is fearr ullmuigid siat an gaili chum gabála an bíd.
Et bíth a fhis agad co deithideach gurab iat na háirneada fliucha nuada Is mó fholmuigius linn ruad, acht gid iat Is measa oilius & Is mó imurcacha. Gid ead, Is mó chomfhurtachtuigid na háirneadha tirma & Is fearr oilid an corp.
Agus mur tuicthear do na háirneaduib tuicthear a chusmailius sin do na seirínib. Agus bíth a fhis agat gurab luga do fhlichideacht atá annsna seirínib ná annsna áirnidhib & gurab séime & gurab luga Is rigin iat; ar an adbur sin Is luga oilid siat ná oilid na háirnidhi.
De Perciccis
Óir geinit siat leanna so-morguigthi & comfhurtachtaigid In tochlugad & ní dleagur a caithim tair és bíd, óir do thruaillfidis siat an biad, acht caitear iat roim In mbiad mur do-níthear na háirnidi; óir díleagaid siat 25 co maith In tan sin, & comfhurtachtaigid an gaili te coilearda gá fhuarad & gá fhliuchad. Agus Is maith a mboltanugad a n-aigid cardiaca pasio, et comfhurtachtaigid siat an craidi co mór. Agus atá dísleacht chumachtach
infra 233-4
acu a n-aigid an bréntuis nó an dobalaid
tic ón gaili & ón ucht.
Agus dá mbia gaile fuar nó anfann nó lán do droch-leannuib ag neach, & persica do chaithim ar céd-longad, furtachtaigid co mór iat; & Is maith sein-fhín deadh-balaid d'ól mailli riú
innus comad usaidi na leanna do díleagad é, & do cheartugad mailísi In phersica, & co háirigthi dá mbeid siat cruaid.
Agus bíth a fhis agad co laguid na persica aipchi an brú; & an uair bít anabaid co fostaigid.
Et Is intuicthi an gach uile thorad nach dleagur tortha éxamla do chaithim a n-aenfheacht: ar an adbur sin an drong caithius fígid ní dligid siat caera na fineamna do chaithim, & mur sin do na torthaib ele. Et mur dleagur na biada & na deocha éxamla do sheachna a regimen na sláinti Is mur sin & nísa mó dleagur na tortha éxamla do sheachna.
Agus Is mur sin Is follus an dara tarba ar son a ngnáthuigthear na tortha do chaithim a regimen na sláinti, & mod a ngnáthuigthe.
An treas tarba ar son a ngnáthuigid na daíne na tortha do chaithim a coiméd na sláinti: & Is tarba díb an brú d'fhostóg. Agus atá cuid do na daínib agá mbí brú laccthach co nádúrda nó co haicídeach nísa mó ná mur reagur a leas; & dligid so tortha fhostuigius an brú do gnáthugad, mur atáit, oráitsi & péirida & ubla & mespila & infra 234-5
sorbe. Agus an uair caitear na tortha so roim In mbiad stupáilid an brú. Et ní dleagur na tortha adubramar do chaithim a caindiacht móir, óir Is olc oilid & Is deacair a ndíleagad; ar an adbur sin In biad caitear ana ndiaig Is luaithi díleagthur é náid na tortha adubramar, & mairid nísa shia ná an chóir annsa ghaili & truaillid In díleagad, mur Is follus annsa feóil beirbthear nísa mó ná an chóir co truailltear í. Et caitear na tortha sin adubrumur a tosach na coda & a méid bic mad áil linn an brú d'fhostóg. Agus mad áil linn an brú do lagad caitear a ndeireadh na coda iat.
Et Is iat na horáitsi Is mó Is inmolta díb, óir atáit siat deadh-balaid do leith a stipeacdachta & a poinnticdachta, ar an adbur sin comfhurtachtaigid siat an gaili & an craidi co mór; ar an adbur sin Is mór Is imchubaid iat do thogairm In tochluigthi truailltear ó linn ruad neam-glan. Et Is maith a folach a stufaib & a mbearbad a luaith té; & an uair glantar iat óna n-imurcachaib curthar a fín maith deadh-balaid iat, & Is ar an mod so Is mó oilid siat & Is luga thromuigid an gaili & Is luaithi díleagthur; & Is ar an mod sin dleagur a tabairt do na daínib agá mbít gailidi anfhanna.
Et Is mór atáit na horáitsi oma stipeacda & Is infra 235-6
deacair a ndíleagad, & ní dligid an drong gá mbít gailidi anfanna fuara a caithim ar aen-mod.
Do na péiridaib
Agus gach foicsi do deadh-balad & do shubstaint & do blas & do dath na n-oráitsi beid, as í In méide sin bus imchubaíd don gaili iat, 26 & do cheangal na bronn an uair caitear iat roim In mbiad & do lagad na bronn an uair caitear iat & i ndiaid In bíd. Et a chontrárda so atá ag na péiridaibh millsi agá fuil substaint bog; & beirbthear iat mur do-níthear na horaítsi.
Et bíth a fhis agad co deithideach an uair caitear péireadha nó oráitsi ar céd-longad gurab cúis láidir do cholica iat. Et dá teagmad co caithfide iat ar céd-longad a n-aen-chúis, ibthear fín arsaid deadh-balaid a caindiacht big ana ndiaid, mur adubrumar romainn do na péireadhaib.
Do na hubluib
Bíth a fhis agat co fétar na hubla do chaithim roim biad & 'na diaid; & Is mo atáit siat imchubaid
infra 236-7
chum na hoileamna ná atáit na tortha poinnticda nó aigéidigthi nó stipeacda, óir atá résún inann dá
poinnteacacht & dá stipeacdacht, mur atá, do na horáitsib & do na péireadhuib, do leith a mbríge & do leith muid a taburta.
Na hubla deadh-balaid, immorra, comfhurtachtaigit siat an craidi & an inchinn & atá dísleacht acu do chomfhurtacht na mball spiradálta dá mbeid siat ainmeasurda a teasaideacht; & as do na hubluib poinnteaca aigéidigthi tuicthir sin. Gid eadh, ní himchubaid na hubla millsi do na corpaibh coilearda, óir inntaigthear iat a linn ruad
co hurusa.
Et bíth a fhis agat co fuil droch-dísleacht ag na hublaib a' geineamain gaethmuireachta annsa dara díleagad & annsa treas díleagad; ar an adbur sin adearuid na heagnuidi co ngeinit na hubla eitic, óir In gaethmuireacht tic uatha atá droch-dísleacht aici do thirmugad airteireadh In sgamáin.
De mespilis aut sorbis
Agus bíth a fhis agad gurab iat Is animchubaidi do na torthaib adubramar romainn, & foillsigid poinnteacacht a mblasa & cruas a substainti sin. Et Is luga dleagur do chaithim díb so ná do na torthuib adubramar romainn; & Is mó dleagur a infra 237-8
caithim mur leigeas ná mur biad, ar an adbur sin Is imchubaid iat a flux na bronn. Et Is tolltanaige sorbe náid mesbuli. Óir ní boguid na mespuli gu lór ar na crannaibh, ar an adbur sin leagur dóib bogad sul caitear iat, & Is mur sin Is fearr a mblas.
Et Is mur sin Is follus an treas tarba fá ngnáthuigid na daíne cuid do na torthuib a leithid coiméda na sláinti.
An ceathramad tarba fá ngnáthuigid na daíne na tortha a leithid coiméda na sláinti, do-gabur í ó dlúthugad an bíd ó bél an gaili chum a íchtair. Et atáit cuid do na torthuib do-ní an fásgad sin óna poinnticacht & óna stipeacdacht, & do labramar díb sin co lór. Agus atáit cuid eile do na torthuib ó ndéntur In dlúthugad sin do leith truime & reime a substainti, mur atáit, cnó & castanea & a cusmaile. Óir ní fhuil stipeacdacht ná poinnticacht ag In dá thorad so lé ndingeandais an dlúthugad sin, & ní fhuilid deadh-balaid chum comfhurtachta béil an gaili; gid eadh, dlúthuigid siat an biad do leith a substainti & do leith a truma. Et ní mór Is imchubaid na tortha so do na daínib slána, óir anfuinnigid siat an gaili tré deacracht a ndíleagtha, & ní fhuil millseacht acu ré furbaíltiginn an gaili ná stipeacdacht ó calmuigthear é; ar an adbur sin Is mór Is intseachanta na cnó glasa fliucha, ach gé dlúthuigid siat an biad ó uachtur co híchtar an gaili.
Castanea, immorra, as deacair a ndíleagad & infra 238-9
geinid linn reamur melancolica & dúnuid na cuisleanna. Et ní fhuil do na torthaib coillidi torad Is fearr oilius ná castanea. Agus atá méid éigin stipeacdachta acu, & co háirigthi an uair róstaigthear iat, ar an adbur sin Is imchubaid i ndiaid bíd iat.
Et Is iat na cnó tirma Is luga urchóidigius do na cnoib. Et dá mbeantur a croicinn díb gabaid chucu méid éigin stipeacachta & millseachta ó calmuigthear & ó comfhurtachtaidthear an gaili, mur do-ní In castanea arna róstad; más ead, Is arna n-ullmugad mur sin Is imchubaid iat, & tar éis bíd.
Item, Is intuicthi gurab measa na cnó móra tirma náid na cnó Gaídilacha, óir Is mó atáit siat olamuil náid na cnó Gaídilacha; ar an adbur sin inntaigthear a linn ruad co luath iat; & cúisigid teinneas cinn & buaidrid na súile & geinit uertigo, & co háirigthi an uair caitear iat tar éis bíd; et treóruigid siat parilis na teangad & togairmid an sgeathrach; & an drong gá mbít gailidi coilearda dligid siat na cnó tirma do sheachna. Agus gach arsuideacht dá mbeid Is misti iat; & gach nuaidi dá mbeid Is feirrdi iat, óir ní fhuil In méide so d'olamlacht inntu innus co ngeinfidis siat teinneas cinn ná uertigo & a cusmaile, mur do-nít na cnó tirma. Et do réir na flichideachta sleimne atá innta, lagaid an brú; & dá mbeantur a croicinn díb & a caithim d'éis bíd dlúthuigid an biad a n-íchtar an ghaili. Et dá caitear tirim
infra 239-40
roim biad iat maille ré fígeaduib & ré ruib, Is maith a n-aigid na neimi geintear ón iasg iat.
Agus as mur sin Is follus gurab imchubaidi na cnó úra do na corpaibh slána náid na cnó tirma; & a chontrárda sin do na cnoib Gaídilacha, óir Is fearr iat an uair bít tirim na úr.
Dona halmontaibh
Na halmoint millsi, immorra, atáit siat inmeadónach idir na cnoib beaca & na cnó móra; gid eadh, Is fearr oilid siat & Is imchubaidi don gaili iat náid na cnó ele; & Is í mo dóich gurab fearr úr iat mur biad ná tirim arsaid, óir atá olamlacht innta tirim lé ndénuit siat urchóid mur do-níd na cnó móra tirma. Gid eadh, ní fhuilid na halmoint tirma a com-olc risna cnoib tirma, óir ní fhuil In méide sin d'olamlacht innta.
Et Is inchomurthaid co deithideach nach mór as imchubaid bainne na sean-almont tirim do lucht na fiabrus ar son na holamlachta atá innta, óir cúisigid siat teinneas cinn & inntaigthear a linn ruad co hurusa iat. Gid eadh, Is imchubaid bainne na n-almont nua do lucht na fiabras. Agus mad áil linn bainne gan beith olamuil do dénum do na sean-almontuib .i. beantur a croicinn díb ar tús infra 240-2
& curthar ainnséin a n-uisgi fhiuchach iat & nigthear a n-uisgi fhuar iat & suaitear an bainne co láidir & beantur a chubur de & beanaidh sin a olamlacht as.
Item, bíth a fhis agad nach imchubaid na halmoint tirma ar aen-mod roim biad ná tar éis bíd, acht do thoirmeasc éirgi na ndeathaigead amáin; ar an adbur sin toirmisgid In meisgi.
Na halmoint úra, immorra, reamraigid In corp & measraigid ainnteas In gaili méid éigin. Et cnaídit & glanuid flichideacht an gaili an uair caitear iat maille réna croicinn fuirimeallach & toirmiscid In meisgi. Agus an uair caitear iat tair éis na coda toirmiscid éirgi na ndeathaigead chum an chinn; & comfhurtachtaigid In radurc & glanuid In t-ucht & osluigid dúinti na taeb; & do-nít na halmoint shearba sin co háirithi. Et co speitsialta tirmuigid siat imurcacha na taeb, & méduighid substaint na hinchinne, & oilid co maith, & togairmid In codlad co háilginach, & osluigid sligthi In fhuail, & furtachtaigit & cumgaidit feóil na fiacal dá cogantur maille réna croicinn fuirimeallach
iat.
An cúigead tarba tic ó gnáthugad na torthad a regimen na sláinti .i. In corp d'oileamain: & Is i n-aimsir an éigintuis tuicthear so & annsa chás a n-uireasbuigid na biada eile. Agus idir na torthaib uile In tan sin, Is iat na fígida fliucha, & caera na fíneamna Is mó & Is fearr oilius díb. Na tortha infra 241, 243-4
fliucha eile, mur atáit, áirnida & a cusmaile, Is beac oilid siat (& Is iat áirnidhe tuicthear ann sin .i. na buláisi duba & geala), & mur an cédna na tortha a mbí súg mór, mur atáit, ubla & péireadha & a cusmaile; & Is beac oilid siat, & co háirithi annsa geimrid.
Na halmoint, immorra, & na cnó Gaedilacha & na cnó móra & pini & a cusmaile, fédtur a caithim mur biad a n-aimsir In éigintuis
& co háirithi annsa geimrid.
Et bíth a fhis agad gurab deacair grán pini do díleagad, & gurab é Is mó oilius do na torthaib olamla, & Is láidir In oileamain do-beir uaid; & Is mór glanus na dubáin & na baill spiradalta co háirithi; gid eadh, Is iat Is easgairdeamla do na torthaib.
Dactuli, immorra, Is dodíleagtha iat, & tromuigid In ceann, & geinit leanna reamra rigne, & dúnuid na cuisleanna, & sleamnaigit In t-ucht, & cúisigid In seile d'innarbad, & mínigid In chosachtach, & toirmiscid morgad na fiacal & a fheóla, & Is maith don gaili iat ón méid stipicachta atá innta, & cumguigit an brú. Agus dá caitear na tortha sin adubramar maille ré mil nó ré siúcra Is luguidi urchóidigid don ghaili. Gid eadh, ní himchubaid dona corpaibh measurda a ngnáthugad, & co háirithi an uair Is mó caitear iat do leith na toile ná do leith na tarba.
An treas caibidil dég: Do na luibib & do na praiseachuib
infra 244-5
De herbis & oleribus que sunt In usu ponende sunt primo regule herbarum generales .i. do na luibib & do na praiseachaib atá a ngnáthugad; & Is inchuir ar tús riaglacha generálta na luibead ann so: an chéid-riagail díb .i. gurab olc gach aen-luib co haenda, dá ngabur mur biad iat, chum oileamna In chuirp; óir claenuid gach aen-luib do réir a nádúire do geineamain leannann melangcolica nó flegmatica. Et do-nít siat sin óna substaint co huilidi a n-égmuis bugulusa & borráitsi; & Is iat In dá luib sin Is fearr mur biad do na luibib & Is luga urchóidigius.
Et geinit na luibi fuara, mur atá, atriplex & spinargia & bleta, fuil uisgeamail neim-díleagtha fhlegmatica atá ullam chum morgaid & chum fiuchtha ar son a flichideachta, & ar son foámuigthi a substainti & tearcacht a teasa nádúrda; óir Is luath gabuid so teas eachtrannach chucu.
Na luibe teasaidi, immorra, mur atá sáitsi & minntus & persille & a cusmaile, geinit siat fuil gér lasamain gontach theasaidi thirim, & ní himchubaid mur biad iat do na corpaibh measurda. Gid eadh, fédtur a caithim mur leigeas chum rém-choiméda & chum claechluigthi, mur atáit, infra 245-6
an drong agá fuilid coimplexa teasaidi ó linn ruad nó ó fhuil deirg, agá claechlód ó gnáthugad luibead fuar annsa tsamrad. Et gnáthuigid In drong agá fuilid complexa fuara luibi teasaidi dá séimiugad & dá claechlód, & co háirigthi annsa geimrid.
An dara riagail .i. nach dleagur na luibi do chaithim om, ach lactuca & portulaca maille ré haicéid, do cheartugad teasa fola deirgi & ainnteasa In gaili & na n-ae, & a caithim a tosach na coda a cainndiacht bic.
An treas riagail .i. na luibi teasaidi do gnáthugad annsna haimsearaib fuara & na luibi fuara annsna haimsearaibh teasaidi; & na luibi measurda, mur atá, borráitsi & bugulosa, an gach aen-aimsir; & curthar annsa tsamrad spinargia & lactuca & bleta farú, & annsa géimread beacán do duilleabar minntuis & persille.
An ceathramad riagail: nach dleagur na luibi do chaithim In uair bís a síl abuid, & mur an cédna ní dleagur a caithim nó co ticid chum méide fuirfe.
An cúigead riagail .i. co ndleagur a n-ullmugad maille ré bainne almont, nó ré huisgi feóla inmolta, nó lé holaid na holiua.
An sémad riagail .i. gurab a tosach na coda dleagur an phraiseach d'ól, óir laguid sí an brú co coitchinn. Et teagmaid a chontrárda so do shubstaint In chobláin: acht gé tá eanbruithi In chobláin laccthach, & co háirigthi In uair beirbthear
infra 246-7
co beac é, gid eadh, an uair caitear substaint In chobláin fostaigid In brú; ar an adbur sin fédtur substaint In chobláin do chaithim a ndeireadh In mís & a eanbruithi ana thosach. Agus ní healadnach an coblán & a eanbruithi do chaithim ar aen-shligid, óir do chúiseóchdais gluasacht suinneánach annsa gaili ar son co lagann cuid díb & co fostaiginn cuid eile; gid eadh, an uair beantur In t-uisgi ana céid-beirbthear é de, ní fhuil guasacht ana shubstaint do chaithim leisin dara heanbruithi nó leisin treas eanbruithi. Agus ní hanimchubaid an céd-uisgi ana mbeirbthear na luibi fliucha lagus an brú do buain díb, & a mbearbad ainnséin & a caithim, óir Is mur sin Is mó oilid & Is luga lagaid.
An tseachtmad riagail .i. dá caitear na luibi fuara fliucha mur biad dleagur a n-ullmugad mar so .i. a flichideacht do measrugad; ar an adbur sin Is maith a mbearbad a n-uisgi & a priáil ainnséin a n-oluid milis, nó a mbearbad lé chéile arna cumusc a ní éigin gá fuil bríg contrárda dóib; verbi gratia .i. atá In cucurbita fuar fliuch, ar an adbur sin as maith a bearbad ar tús a n-uisgi, & a phriáil lé holaid ainnséin, nó a chumusc lé neithib éigin teasaidi, mar atáit, uinneamain & finél & persille.
An t-ochtmad riagail .i. gurab imchubaid na praiseacha chum oileamna, & co háirigthi an uair infra 247-9
nach rannchuidigid na luibi dá ndéntur iat ré cáilib aduathmura; & Is iat so na luibe sin .i. na luibe ar nach bí blas aduathmur & Is mó bís a ngaire do millseacht. Et bíth a fhis agad gurab iat so na luibi Is gnáthaige dá ndéntur praiseacha .i. lactuca & bleta, atriplex, portulaca, coblán, cucurbita, borráitsi, bugulosa & persille, meirsi, uinneamain, lus & gáirleóg. Et adéram neithe athchumaire díb so.
Agus ar tús don lactuca. Agus Is beac oilius sé, gid eadh, ní fhuil idir na huile luib, luib Is mó ó ngeintear fuil maith ná é, acht co claenann sé chum fuaraideachta & chum flichideachta; ar an adbur sin Is maith é do na complexaib teasaidi & a n-aimsearaib teasaidi & roim biad. Et fédaidh neach a chaithim om nó beirbthi; gid eadh, Is mo chlaechluigius sé om & Is luga oilius, & a chontrárda sin an uair beirbthear é. Et ní dleagur a nigi, óir an uair nigthear é geintear gaethmuireacht & deathaige ann, & ardaigthear a fhuaraideacht & a fhlichideacht & do réir chonsiquens Is deacair a díleagad.
An lactuca, immorra, Is luath díleagthur é dá
nádúir féin; & múchaid an tart, & mínigid ainnteas leanna ruaid & fola deirgi, & measraigid fiuchad na leannann, & imdaigid bainne a cígib na mbanaltrann, & dúisgid tochlugad an bíd, & ní lagann & ní fhostaiginn an brú, & ní thogairminn In fual. Et infra 349-50
an uair caitear ar céd-longad é roim fhín, toirmisgid In meisgi; & togairmid In codlad; gid eadh, dorchaigid In radarc. Et Is mór Is imchubaid é do thogairm In chodalta do na sean-daínib, gid ead, Is maith a fhuaraideacht & a fhlichideacht do measrugad lé neithib teasaidi tirma deadh-balaid. Agus ceannsaigid an drúis & In choimriachtain. Agus fédtur a chaithim a ndiaid biad ele, & co háirigthi i ndiaid biad teasaidi ngér, óir Is annsin Is mó fhédtur do chaithim de do chosg a mailísi.
Bleta, immorra, atá sé fuar fliuch. Agus ní dleagur a chaithim om ar aen-mod acht beirbthi. Agus Is luga oilius sé ná an lactuca & Is measa In fhuil geinius. Et anfhainnigid an gaili & na hinne. Agus cúisigid a gnáthugad teinneas gontach annsa broinn, & cúisigid cuirrineach & gaethmuireacht, acht muna caitear neithe thoirmiscius a mailís ar aen-shligid ris; & dá caitear mur sin é leigisid teinneas na bronn agá lagad & ag osgailt na cuisleann. Et bíth a fhis agad gurab flichi bleta ná lactuca innus gurab beac nach fuil In lactuca inmeadónach idir In coblán & bleta.
Atriplex: Is beac deichfrigius sí ó bleta ana hoibriugad & ana coimplex, acht gurab flichi atriplex; & ar an adbur sin lagaid sí an bru & Is beac oilius & mínigid loisgnigi leanna ruaid & togairmid an sgeathrach, & a síl co háirigthi, & Is infra 250-2
mór fhurtachtaigius do lucht icterisia .Agus ná caitear ar aen-mod om hí. Agus dleagur atriplex
do chaithim maille ré holaid & ré salann & ré haigéid, óir an uair caitear co haenda leó féin iat gortaigid an gaili.
Spinairgia, immorra, Is cusmail ré hatriplex í, acht gurab fearr don gaili hí náatriplex. Agus
fliuchaid sí an brú, & geinid leanna fuara fliucha uisgeamla, & ceartaigthear a mailís mur do-níthear mailís atriplex. Agus Is maith don sgórnaig & don sgamán í.
Portulaca, immorra, Is beac oilius sé an corp, & Is dimolta óir Is fuar fliuch é, & cúisigid tart & sdupáilid an brú & cúisigid sdupur na fiacal. Et Is maith don tsheilg é, & co háirithi a shíl. Agus teimligid sé In radarc & toirmiscid In tochlugad & an drúis.
Cucurbita: geinid sé leanna uisgeamla & Is beac oilius. Agus atá ullam do gabáil truailligthe ar son tsochlaechluigthi a shubstainti; ar an adbur sin, In uair truailltear é arna díleagad, geinid sé droch-leanna; ar an adbur sin an drong gá mbít gailidi neam-glana, ní dligid a caithim acht muna hullmuigthear co maith iat, óir Is luath gabaid siat morgad chucu annsa gaili ar an dá mod sin, & inntaigthear chum droch-leannann iat. Más ead, Is maith a cumusc ré huineaman geal & ré finél & ré
infra 252-3
horiganum & ré cailimint. Agus Is maith a mbearbad ar tús & a priáil ainnséin.
An coblán, immorra, Is fuar tirim é do réir droingi, & Is teasaidi tirim é do réir droingi ele. Et adearmaidne, ar tuicsin a shubstainti & arna thuicsin mur biad, gurab fuar tirim é & co ngeineann linn dub; gid eadh, an uair caitear mur leigeas é maille risna neithib atá 'na thimcheall, Is teasaidi tirim é. Agus do-ní urchóid don ghaili & Is beac oilius sé & Is olc na leanna geinius & dorchaigid In radarc & togairmid In codlad; & fostaigid a shubstaint an brú d'éis a beirbthi fá dó, óir laguid In brú óna chéid-bearbad; & togairmid In fual.
Agus dleagur a bearbad & a ullmugad maille ré feólannaibh inmolta, & do-níthear oileamain maith toltanach de, mur sin, Is éidir do chaithim. Et Is mór chomfhurtachtaidius In coblán na hailt co fuirimeallach & co hinmeadónach; ar an adbur sin do oildis na sean-mná a meic lé coblán innus comad luaithidi do-déndais siubal.
An borráitse, immorra, atáit dá gné air .i. gné muinntearda & gné choillidi. Agus ní fhuil do na praiseachaib praiseach Is imchubaidi don choimplex daena ná hé. Agus atá sé teasaidi fliuchaidi co measurda; & ní fhuil do na praiseachaib teasaidi praiseach Is mó geinius fuil maith ná é. Et atá gné gairbthin ann, & Is lugaidi Is toltanach é réna chaithim sin, & Is maith ní éigin do chumusc ris infra 253-4
do thoirmeasc na mailísi adubrumar, mur atá, spinairgia & bleta. An borráitse, immorra, comfhurtaigid
in craidi & na baill spiradálta co huilidi, & mínigid sé In t-ucht & In sgamán, & togairmid In furbaílteachus. Agus moluim a chaithim arna bearbad ar feóil cabún, & beacán persille do chur 'na cheann do cheartugad a fhlichideachta, & spinairgia & bleta do míniugad a gairbthin.
Agus na luibi eile teasaidi gnáthuigid na daíne as iat so iat .i. finél & persille & cerfolium28, meirsi & pibur cas, sáitsi & minntus. Agus ní déntur praiseacha díb so amáin, óir Is beac oilid siat & geinit fuil gér & loisgid In fhuil atá arna geineamain; ar an adbur sin ní himchubaid a caithim leó féin ar aen-mod mur biad, acht mur leigeas amáin. Agus ar an adbur sin gnáthuigid na daíne slána na luibi so do cheartugad mailísi na mbiad fuar
& na praiseach fuar. Agus curthar a sabsaib iat co minic ar son na tarba speitsialta óna cusmail duine do choiméd ó easláinti dóib.
Ar 29 an adbur sin Is luib theasaidi an sabrae. Agus atá seirbe & stipeacdacht ann co follus, ar an adbur sin ní mór Is imchubaid mur biad é. Agus Is maith don gaile é dá caitir om nó beirbthi é. Et Is beac an bearbad rig sé a leas. Agus fédtur a thabairt maille ré holaid & ré haigéid & ré
infra 254-5
salann do chomfhurtacht an gaili & do leigeas
fhasdidium & do thogairm In tochluigthi. Agus dá n-innaltur In t-inad goinius an nathair neimi ré n-abur sgorpio nó uiper a huisgi ar a mbeirbthear sabrae mínigid In teinneas.
Et bíth a fhis agad gurab mór fhurtachtaidius In feinél an radarc arna chaithim co hinmeadónach nó arna chur risna súilib co fuirimeallach; & ar an adbur sin caithid na hainminti neimneacha é & coimlid siat féin dá súilib é innus comad feirrde a radarc, mur adearar don lochaid ré
n-abur talpa bís a fuathachaib talman a comursanacht In fenéil.
Agus Is mall díleagthur é & Is olc & Is beac oilius & ní himchubaid mur biad é. Agus Is maith a n-aigid gaethmuireachta an gaili é. Et dá n-ibthear maille ré huisgi fhuar é, coisgid an sgeathreach. Agus dá mbristear maille ré salann é & a chur ar greim na con confuid, leigisid é. Agus Is mó as imchubaid é mar leigeas ná mur biad; ar an adbur sin ní himchubaid é a regimen na sláinti acht do cheartugad mailísi na mbiad ele mur adubramar romainn.
Don phersille
Agus adeirim co ngeineann sé fuil gér, & co ndúisginn neach chum feirgi, óir atá sé osgailteach
infra 255-6
co mór, & ní himchubaid mur biad é acht do cheartugad na mbiad ele. Et comfhurtaigid an luib so arna cur a mbiaduib In díleagad, & innarbaid an gaethmuireacht & Is imchubaid a sabsaib í. Et as imchubaid a gnáthugad a n-aimsir fhuair & a n-aís arsaid & a réigión fhuar. Et do-níthear ceirín de & do shalann a n-aigid greama na con confaid.
An meirsi, immorra, Is cusmail risin persilli é do réir choimplexa & dísleachta; gid eadh, Is neam-tholtanaighi an blas bís air ná ar an persilli; ar an adbur sin Is beac gnáthuigid na daíne é mur biad. Agus ní com-thirim é risin persille & ní com-mór In dísleacht atá aigi ag oslugad póiread na n-ae & na seilgi. Gid eadh, do-ní sé urchóid do na haeib & dúisgid gluasacht lucht na hepilepsia, & an uair cogantur é do-ní an bél deadh-balaid.
Don phibur chas
Bíth a fhis agad co téiginn sé an gaile & na hae & co loisginn an fhuil & gurab beac oilius; glanuid an sgamán & dúisgid an choimriachtain; ar an adbur sin Is beac dleagur do chaithim de a tosach In mís30; & caitear é maille ré salann & re holaid
do thogairm In tochluigthi; & Is olc ar aen-mod infra 256-7
ele don gaile é, óir do-ní gontach ann; agus fostaigid In finnfad arna ól nó arna choimilt faí.
Sáitsi, immorra, atá sé teasaidi tirim; ar an adbur sin ní himchubaid maille ris féin é mur biad. Agus Is mór chomfhurtachtaidius na féithe. Agus gnáthuigid na daíne In sáitsi ar dá modaibh: an céd-mod díb, agá chumusc ré fín, óir comfhurtachtaigid In fín sin arna ól na daíne & co háirithi i tosach na mís. Agus as imchubaid an fín sin do lucht na pairilisi & na hepilepsia arna ól co measurda, ar folmugad an adbuir rém-thosgaithi. Tuillead, gnáthuigmid an sáitsi mur shabsa óir dúisgid sé In tochlugad an uair bís an gaili línta do droch-leannuib oma neim-díleagtha. Et bíth a fhis agad nach innil In sáitsi do chaithim, óir trialluid na hainminti neimneacha chugi & sailigid é; ar an adbur sin Is maith a phlanndugad a n-aici na ruibi, óir ní thrialluid na hainminti neimneacha chugi an tan sin.
An minntus, immorra, atá sé teasaidi tirim & Is beac Is imchubaid é mur biad. Agus Is fírinneach a rád co comfhurtachtaidinn sé an gaile & co coisginn singultus. Et toirmiscid sé an sgeathrach fhlegmaticach & an sgeathrach fhola, & dúisgid In choimriachtain, & toirmiscid an seile fola. Agus Is imchubaid é a n-aigid greama na con confuid, óir atá dísleacht aigi chucu.
An ceathramad caibidil dég: do na prémaibh
Radices quibus communiter homines sani utuntur hiis temporibus .i. do na prémuib gnáthuigid na daíne slána. annsna haimsearaib so, mur atá, lus & gairleóg & uinneamain & meacain rí & raphanus & napiones & rapa. Agus laibeórmaid don lus & don gairleóig & do na huinneamnaib co hathchumair, óir ní mór as imchubaid iat do na corpaibh measurda ná teasaidi mur biad, & co háirithi an uair bít siat omh. Et Is beac oilid siat & geinit droch-fhuil gér gontach; gid eadh, séimigit siat na leanna reamra & gearruid na leanna rigni. Agus an uair beirbthear iat, ligid uatha In cháil gontach bís inntu & mairidh an bríg gearrthach shéimigtheach inntu; ar an adbur sin as imchubaidi iat beirbthi ná om.
An lus, immorra, atá sé teasaidi tirim, & Is dimolta an oileamain do-beir sé don chorp & urchóidigid do na súilib & geinidh fuil dub melangcolica .Et geinidh aislingthi aduathmura & gortaigid na féithe ar son na gontaigi chúisigius inntu; & urchóidigid do na fiaclaib & dá feóil. Et ní dliginn fear leanna ruaid ná leanna duib a gnáthugad & co háirithi an uair bís sé om.
infra 258-9
Na huinneamain, immorra, atáit siat teasaidi & atá flichideacht talmaide acu maille ré flichideacht tshéim uisgeamail neim-díleagtha. Agus geinid siat droch-aislingthi & teinneas cinn; ar an adbur sin ullmuigid a ngnáthugad gu mór neach chum míchéile. Agus dá caitear omh iat geinid leanna morguigthi annsa gaile, & buaidrid siat an résún & In chuimne. Gid eadh, dá caitear iat beirbthi maille ré heanbruithi feóla inmolta, comfhurtachtaigid In díleagad & laigdigit na hurchóidi do-níthear uatha & measraigid na biada fuara ara mbeirbthear iat; gid eadh, Is fearr gan a ngnáthugad.
An gairleóg, immorra, atá sí teasaidi & claenuid sí chum flichideachta éigin. Agus Is luga fhodnus sí a n-aigid na gaethmuireachta ná fhodnus In t-uinneaman, & Is maith a n-aigid na cosachtaigi hí, & innarbaid an seile co maith. Gid eadh, urchóidigid don radarc & cúisigid teinneas cinn. Agus Is ria adearar triacla na mbodach. Et Is don droing agá mbeid leanna fleumaticacha reamra rigne Is imchubaid an gairleóg; & Is mór dligid lucht leanna ruaid a seachna.
Raphanus (.i. ragam)31, immorra, ní mór Is imchubaid mur biad é, & co háirithi do lucht leanna ruaid; óir geinid fuil gér gontach. Et Is olc don infra 259-60
gaili iat & cúisigid brúchtach aigéidigthi & geinid leanna reamra; & dá mbia an bríg díleagtha anfhann geinidh leanna oma. Et atá bríg sheímidtheach gearrthach innta. Et ithid drong préma rafanuis a ndiaid na mbiad eile do chomfhurtacht In díleagtha; & adearuid dá caitear i ndiaid biad ele rafanus co comfhurtachtaiginn an bríg innarbthach & co lagann an brú; gid eadh, dá caitear roim biad ele é innarbaid chum na mball uachtarach & togairmid an sgeathrach. Más ead, Is maith rafanus maille ré salann & ré haigéid a ndiaid biad eile & a chaithim a méid bic. Et Is fír co n-urchóidighinn do na súilib & do na haeib & do na fiaclaib. Et Is maith é a n-aigid greama na con confaid arna chaithim co hinmeadónach, nó arna chur rú co fuirimeallach & do thogairm na coimriachtana.
De napionibus & rapis .i. bíth a fhis agad gurab iat préma Is imchubaidi d'oileamain an chuirp iat; & foillsigthear sin co lór ó chairdeamlacht a mblasa, óir Is coitchinn an gach uile oileamain gurab iat na neithe searba & gontacha Is luga oilius & gurab iat na neithe millsi Is mó oilius. Agus as iat na rapai & napiones Is millsi do na prémaibh; ar an adbur sin Is iat Is imchubaidi mur biad díb, gid eadh, geinid leanna reamra, & Is deacair a ndíleagad, & geinit siat gaethmuireacht & leanna oma dá mbia an bríg díleagthach anfhann. Agus
infra 260-1
atá dísleacht chumachtach acu do chomfhurtacht an radairc. Et Is maith a nglanadh ón chéd-uisgi ara mbeirbthear iat & gan a n-ithi om. Et Is imchubaid napiones & Is mó Is molta ná rapa. Agus dúisgid In choimriachtain & boguid an brú & glanuid sligthi In fhuail. Et bíth a fhis agat co ndleagur rapa do leith-bearbad a n-uisgi aenda & ainnséin a mbearbad maille ré feóil méith, & arna n-ullmugad mur sin Is maith an biad iat.
Don meacan rí
Bíth a fhis agad an uair bít siat geal co fédtur a caithim beirbthi maille ré feóil nó gan feóil, óir furtachtaigid na háirne & an brú mur do-ní rapa & Is luga oilid siat ná do-ní rapa. Et Is do-díleagtha iat mur as ead na préma eile; & na leanna geintear uada atáit inmeadónach idir maith & olc, & co háirithi dá mbia an bríg díleagthach anfann. Agus as mór thogairmius sé In choimriachtain.
An cúigead caibidil dég: don fhungus
Volo post tractatum de radicibus aliquantulum loqui de fungibus .i. dob áil lim tar és tráchtuid do dénam do na prémuib labairt méid éigin do na fungib, óir Is mó In cusmailius atá acu ris na infra 261-2
prémaibh ná ris na luibib & ris na torthuib. Et bíth a fhis agat co ngnáthuigid na hEadáilig na fungi mur biad tar éis a mbeirbthi a huisgi nó
d'éis a priáilti, arna caithim maille ré spísraib deadh-balaid toltanacha. Et geintear iat annsna meadaigib & annsa talum neam-thruailligthi, mur nach dénuid ainminte neimneacha comnuide; & an gné fhásus de a comursanacht fuathach na n-ainmintid neimneach & annsna hinaduib morguigthi & a n-aici na prém marbthach, atá In chuid sin marbthach díb. Agus Is fearr tirim iat ná úr; ar an adbur sin Is maith fiuchad do ligin dóib a n-uisgi maille ré lus & ré puliol ruigiol; & priáiltear ainnséin é maille ré holaid na holiua millsi, & ó crotar púdur spísraid orra, mur atá, púdur sinnséir gil & púdur cainél; & Is mur sin ceartaigthear a mailís, óir Is mór atáit siat fuar fliuch & geinid a cusmailius sin do leannuib. Et Is somorgtha a substaint & an linn geintear uatha, & Is deacair a ndíleagad & innarbthur iat sa mod a caitear iat, & geinid colica. Agus tic múchad & cumgach & singcoipis & allus fuar co gnáthach uada, & leigistear sin lé hoximel diureticach maille ré ní
ara mbeirbthear ísóip & puliol ruigiol. Agus do-ní urchóid don ghaili, & Is maith fín maith d'ól ana ndiaid. Ar an adbur sin dimoluim gnáthugad na fungi.
An sémad caibidil dég: do sdruphula & do shubera
infra 264-4
Non solum homines utuntur fungis sed eciam sdrufulis .i. ní headh amáin gnáthuigid na daíne fungi acht gnáthuigid sdrufuli. Agus as ead Is sdrufuli ann préma fhásus annsa talam gan lurga, agá mbí duilleabur cruinn dearg & ara mbí blas insipita a' claenad méid éigin chum millseachta. Agus Is dóich leam co tabraid siat oileamain fhuar fhliuch uatha & co ngeinid leanna reamra; & caitear om & beirbthi iat. Et atá nádúir thalmaide co mór aca; ar an adbur sin dá caitear a ndiaid bíd eile iat furtachtaigid siat an biad chum tuitme ó bél an ghaile chum a íchtair. Agus geinid leanna melangcolica. Et Is maith a mbearbad ar tús a n-uisgi maille ré buidén uigi tair és a croicinn do buain díb ar tús, & ainnséin caitear iat lé holaid milis & lé púdur spísraid; & dleagur fín maith d'ól tar a n-éis. Agus as guasachtach gnáthugad continóideach na prém so don chorp ar son co treóruigid siat pairilis & apoplexia & colica & stranguria. Agus Is deacair a ndíleagad & tromuigid an gaile; & Is fogus do nádúir na fungi iat: más ead, comuirlim a seachna. Agus as í mó dóich gurab mó gnáthuigthear iat tré chraes ná tré éigintus.
34An seachtmad caibidil dég: do na feólannuib
infra 264
Quia quidem bone carnes inter alia cibaria .i. an uair díleagthur an fheóil co maith, ní fhuil do na biadaibh biad Is mó geinius fuil maith ná hí; & méduighid bríg na curp; ar an adbur sin as inlaburtha di co speitsialta. & don oileamain do-gabur uaithi. Agus ar tús don oileamain do-gabur ó na hénuib fiadánda & muinntearda do-ní
eitillach, & ainnséin don oileamain do-gabur ó na hainmintib shiubluigius ar a cosaibh.
Gid eadh, bíth a fhis agat co generálta co n-éxamailtear coimplex & dísleacht & oibriugad na feóla fá éxamlacht gnéthead na n-ainmintead, dá
rabuid siat ana n-énuib muinntearda nó fiadánda do-ní eitillach, nó shiubluigius ar talam; & éxamailtear iat fá éxamlacht a n-aes, óir bíth feóil ainmintid aen-gnée éxamail go mór do réir oibrigthi & coimplexa. Et éxamailtear mur an cédna do réir éxamlachta na cluana ana mbeathuigthear iat, & In régióin & na haimsiri & muid a n-ullmuigthi.
Ar an adbur sin gibé lénab áil lorguireacht coimplexa & oibrigthi na feóla do dénum co deithideach, as éigin dó an lorgaireacht sin do dénam innta so, & a smuaintigthib rannaidhi eile éxamluidius coimplex & oibriugad & comshuigiugad na infra 265
feóla. Tuillead, bíth a fhis agad co fuil cuid don fheóil maith do-beir oileamain molta uaithi & cuid eile do-beir oileamain dimolta. Tuillead, atá cuid di Is urusa do díleagad & cuid eile Is deacair do díleagad & díleagthur co mall. Tuillead, atá cuid di geinius leanna reamra rigne & cuid eile geinius leanna séime. Tuillead, atá cuid díb oilius co mór & cuid oilus co beac.
Et as í Is cúis bunáiteach don éxamlacht sin comshuigiugad éxamail na ndúl, & teagmuid éxamlacht na hoileamna uada sin do réir mur éxamailtear coimplexa na n-ainmintid co mór nó co beac ón choimplex daena. Ar an adbur sin an fheóil geinius leanna maithe & oileamain inmolta, as feóil í thosgaidius chum measurdachta ana fuil cudrumacht na ndúl & díleagad cudruma ar ná tosguidinn aen-blas nó ar ná gabann aen-blas tigearnus, mur atá, blas saillti nó searb nó gér nó a cusmaile, acht iad a' claenad chum millsi .Agus In fheóil oilius co holc as cuingill chontrárda dóib sin atá aici. Et mur an cédna an fheóil Is urusa do díleagad, atá substaint édlúith aici, & as urusa a díleagad ar son gan a beith rigin & ná hadruid a rainn dá chéile co mór & ná fuil sí daingean; & In fheóil Is deacair do díleagad Is cuingill chontrárda dóib sin atá aici.
Tinnsgnum do réir an uird adubrumar romainn
infra 274
don fheóil innus co fuidmis fuirceadal rannaidhi d'fheóil na n-ainmintid. Agus ar tús do na hénuib. Na cearca, immorra, adearar gurab measurda iat, óir Is imchubaid don inchinn iat & calmuigid an drong bís ag éirgi a heasláinti & comfhurtachtaigid na bríga uile. Feóil na cearc óg & na cabún a meadón a n-aísi & agá mbí aibíc maith, moltur tar feóil na n-én uile iat, óir atáit siat a ngar dá n-inntóg a fuil & as beac a n-imurcacha & Is inmolta a n-oileamain, mad beirbthi a n-uisgi beid siat, nó mad róstaigthi. Et Is fearr na cearca duba náid na cearca geala. Tuillead, Is iat na cearca ná beirinn uigi Is fearr díb & na cailig óga ó nach geintear. Na sean-chearca & na sean-choilig bíth blas saillti orra; ar an adbur sin ní mur biad Is fearr iat acht mur leigeas, óir laguid an brú a colica, Et bíth a fhis agat co claenuid gearrcuid na coileach chum flichideachta & chum fuaraideachta éigin; & Is luath díleagthur iat, & an uair beirbthear maille ré duilleabur persille & ré hagresta méduigid fuil inmolta; & Is tarbach a caithim annsa tshamrad arna róstad maille ré huisgi róise & ré hagresta.
Perdix Is fuar tirim í annsa chéid-chéim, gid eadh, atáit a ngearrcaig measurda teasaidi fliuchaidi do réir na haísi; feóil na petraisi, cnaíid & tirmuigid flichideacht an gaile & na n-inneadh & calmuigid an bríg fhostaigtheach, ar an adbur sin ceaduigthear iat a flux na bronn, & Is mírbuileach oilid. Et fétur lá nó dá lá a coiméd marb annsa geimread ar mbuain a n-innead eistib; & ullmuigthear a ngearrcaid annsan fhodmur maille ré huisgi róise & ré hagresta, óir geinid siat fuil maith chairdeamail dá gach uile chorp.
Caro anseris .i. feóil géigh, atá sí teasaidi fliuchaidi a tosach an dara céim; & bíth blas
aduathmur uirre & Is oileamain reamur do-beir uaithi & Is deacair a díleagad & línaidh na cuirp d'imurcrachaib. Na géigh óga Is iat Is fearr díb; & an uair dleagur a caithim líntur iat lé poliol montanum & lé huua passa & lé beacán gairleóigi. Agus an uair róstaigthear iat co himchubaid caitear iat maille ré sabsaib dleistinacha .i. maille ré bainne almont & ré beacán gairleóigi & ré huisgi róise & ré hagresta, & déntur sabsa dleistinach díb sin.
Caro anatina .i. feóil na lachan, Is olc oilius sí & imdaigid linn dub & cúisigid dubrón & togairmid quartana, ar an adbur sin ní himchubaid do na corpaibh measurda hí.
Carnes pauonum .i. feóil na pécóg, atá sí teasaidi fliuchaidi & Is reamur In oileamain do-beir sí uaithi. Et fédtur a coiméd marb ré fead dá lá nó trí lá nó ceithri lá, & co háirithi a n-aimsir geimrid. Et caitear í maille ré sabsaib maithi adéram anar ndiaid.
Carnes turturum .i. feóil na cuirliún35. Agus claenuid sí chum teasuideachta méid éigin; & Is leanna maithi geinius, & médaigid sí bríg na ndaínead égruaid & na sean-daíneadh, & calmuigid an bríg fhostaigtheach, & fédtur a coiméd marb lá nó nísa mó a n-aimsir In geimrid. Gearrcuid na turtur as iat as fearr díb, & co háirithi an uair bít siat a n-aís cúig mís nó sé mís; & co háithi an uair róstur iat maille ré hagresta & maille ré sabsaib maithi eile.
Caro columbina .i. feóil na colum, an uair bít siat arsaid geinid fuil reamur & toirmiscid In díleagad, & Is fuar tirim í. Gearrcuid na colum, immorra, Is teasaidi fliuchaidi iat annsa chéid-chéim & Is mírbuileach an biad iat do na daínibh bís ag éirgi a heasláinti & ara mbí uireasbaid bríg; & Is maith do na dubánuib iat do réir dísleachta, & glanuid siat an fhuil truailligthi, & Is maith do lucht na pairilisi & an fhiabruis iat, & geinid siat easláinti rigin sa cheann; & an uair marbthur iat beantur a cinn díb & ceartaigid sin a mailís, & toirmiscid aigéid & pibur & coriandrum urchóid na colum. Et as í feóil na colum fiadánta aitreabus annsa chairgeach as usa do díleagad, óir Is usa a díleagad ná feóil na colum aitreabus annsna tigib.
Cucurnises .i. Is teasaidi tirim iat, & Is imchubaid a n-aigid na hartetica fuairi iat, & do-nít urchóid do lucht na n-ae coilearda, & Is ro-maith an biad iat annsa geimrid.
Alauda .i. In fhuiseóg, Is teasaidi fliuchaidi í, & Is sodíleagtha a feóil óna dísleacht, & Is maith a n-easláinti fhuair na féithead iat; & leigisid disinteria & flux na fola.
Philomena: Is teasaidi fliuchaidi í & furbaíltigid
an craidi & measraigid na bríga; ar an adbur sin furbaíltigid & comfhurtachtaigid na boill Is bunáit do na bríguib óna ceileabrad.
Pasceres .i. na gealmuin. Agus Is teasaidi tirim iat; lagaid a n-eanbruithe an brú, & méduigid In choimriachtain, & cúisigid epilepsia. Et dá mbeantur a cinn díb an uair marbthur iat ceartaigthear a mailís.
Et as inchomurthaigthi mur riagail generálta gurab édruma & gurab tirma feóil na n-én ná
feóil na n-ainmintid ceathur-chosach, óir tigearnaigid In t-aer annsna hénuib & an talam annsna hainmintib. Na héin shnaídius annsna gaethraduib & annsna lochuib Is reamur a feóil & Is ro-olc oilid. Na héin beiris a cuid ar éigin, mur atáit, na hilair & falco, Is reamur féitheach a feóil & Is mítharbach a n-oileamain.
Carnes mutonum .i. feóil na molt, Is teasaidi fliuchaidi iat. Agus comfhurtachtaigid an gaile measurda an gach aen-aimsir. Et Is iat Is fearr díb na huain asa mbeantur, a cinn a n-ocht mís nó a naí mís, & bís méith co measurda; & In fheóil bís mur sin Is maith oilius sí & geinidh fuil maith & Is urusa a díleagad. Na huain bís ag ól bainne & a ngaire dá mbreith, ní hinmolta a n-oileamain, óir atáit siat fliuch maille ré beacán teasaideachta & ré biamlacht, acht gé moluid drong éigin iat; & teagmaid gurab fear sin annsna régiónuib atá te gu mór. Et dimoluim a n-oileamain annsna régiónuib fuara; & Is do na daínibh teasaidi Is lugha urchóidighius & do na daínibh óga do-ní saethar.
Carnes porcorum .i. feóil na muc, Is fuar fliuch í annsa dara céim & Is rigin dodíleagtha & Is mall curthar a cusmailius na mball í. Agus dá ndíleagthur hí Is mór oilius & Is maith séimidthear a ridneacht ón fhín, ut est: est caro porcina sine uino peior ouina .i. Is measa feóil muc gan fín ná feóil chaerach. Si tribuas uina tunc cuilibet est medicina .i. dá tucair fín lé Is leigeas dá gach
aen-duine í. Tuillead, bíth a fhis agat gurab teó & gurab tirma coimplex na muc fiadánta ná na muc muinntearda. Ar an adbur sin Is séime feóil na muc fiadánda & Is usa a ndíleagad ná feóil na muc muinntearda, óir Is mó a saethur & Is glaine a n-oileamain & Is mó a teas & Is fearr a ndíleagad.
Carnes edine & caprine .i. feóil na ngabur & na meannán, Is fuar tirim iat & Is milis, & geinit fuil melangcolica, & Is deacair a ndíleagad; & Is imchubaidi iat annsan earrach & annsa tshamrad
ná annsa geimrid & annsan fhodmur, & Is do lucht leanna ruaid as imchubaidi iat; & an uair bít ag ól bainne & tinnsgnaid a n-adurca fás Is ann Is fearr iat, & Is ro-maith feóil na ngobur óg a n-aimsir In fhodmuir.
Caro bovina .i. feóil daim, & as fuar tirim í & geinid linn dub, & Is imchubaid do lucht na haradachta & an tshaethair móir í; & Is maith do lucht na coimplex teasaidi í & co háirithi annsa tsamrad & annsa geimread; & fétar a caithim arna hullmugad lé spísraib, & fín maith d'ól lé; & geinidh dúinti ae & seilgi.
Caro uitulina .i. feóil na laeg, Is tarbach & Is cairdeamail iat dá gach uile chorp measurda annsa geimread & annsan earrach, & do lucht leanna ruaid, & co háirithi maille ré hagresta co n-a cusmaile.
Caro ceruina .i. feóil fhiada, & Is beac claenus chum teasaideachta & adearuid drong éigin gurab fuar tirim í; et dá n-ullmuigthear maille ré
spísraib í claenuid nísa mó chum teasaideachta; & imdaigid linn dub & inordaigid lucht a gnathuigthe chum easláinti melangcolica, & ní himchubaid do lucht na lubra ná quartana iat. Gid eadh, atá dísleacht acu do chomfhurtacht an chraidi & co háirithi a cnáim chraidi an fhiada. Et Is imchubaid a ngeir a teinneas ubaill na leisi & alt an droma & an smira.
infra 267
Caro leporina .i. feóil an girrfhiada, as fuar tirim í, & geinidh fuil reamur, & togairmid dobrón, & coisgid flux na bronn, & Is imchubaid a crécht na n-inneadh í; & Is imchubaid feóil & inchinn an girrfhiada do lucht na pairilisi & easláinti ele na féithead.
Tuillead, bíth a fhis agat co fuil mórán do na hainmintib ceathur-chosacha nach imchubaid réna n-ithi & nach gnáthuigthear againne iat; gid eadh, a n-aimsir an éigintuis ithid na daíne iat, mur atáit sinnuig & mic tíri & easail & capuill & madraigi .Et ní gnáthuigid na daíne againne a caithim acht a n-aimsir an éigintuis.
Carnes uulpinas .i. feóil na sinnach. Agus ithid lucht In fhiaduig a n-aimsir In fhodmuir í, óir bíth sí méith In tan sin. Et gnáthuigthear feóil na madrad óg méith asa mbeantur a n-aimsir lb n="6115"> an éigintuis, óir Is toltanach iat In tan sin; & tuicthear a chusmailius so do na macuib tíri. Et Is iat so na feólanna Is measa díb .i. feóil easail & eich & camuill & leóguin, óir Is mór deichfrigid na feólanna sin ón choimplex nádúrda; ar an adbur sin ní moluim iat acht a n-éigintus.
Tuillead, bíth a fhis agat co fuil an fheóil tshaillti teasidi tirim, & Is imchubaid annsa geimread do lucht leanna finn í do leith a saillteachta; & togairmid sí In tochlugad annsna régiónuib fliucha, & cnaíid sí flichideacht béil In gaile; & Is beac In chaindiacht dleagur do chaithim di óir Is beac oilius. Et bíth a fhis agut gurab imchubaidi an fheóil tshaillti ná In fheóil méith reamur rigin atá fliuch co mór, ;óir atá sí ullam chum morgaid do leith a flichideachta, & a méthraig. Et a chontrárda sin do na feólannuib truaga ara mbí beacán méthraig, ní himchubaid iat chum a saillti, mur atáit, éin beaca thshléibtigi. Et gach cusmailius ré feóil na muc beid na feólanna, as í an méide sin as imchubaid iat chum a saillti.
Tuillead, bíth a fhis agat co n-éxamailtear boill na n-ainmintid a follamnugad na sláinti: óir gach foicsi don chraidi dá mbeid na boill, as í In méide sin Is inmolta iat, óir glanuid teas an chraidi iat óna n-imurcachaib. An craidi, immorra, as cruaid a shubstaint & Is deacair a díleagad & geinidh fuil buaideartha & Is coimplex teasaidi atá aigi; & dá ndíleagthur co maith é Is maith oilius; & ná caitear a ndiaid biad eile é; & Is maith
neithe measraigius a ridneacht a mbí bríg gearrthach theasaidi do chaithim maille ris; ar an adbar sin Is maith a róstad ar sméróidibh do measrugad a ridneachta & a flichideachta.
Epar .i. na hae. Agus Is teasaidi fliuchaidi iat, & cathuigid a n-aigid In díleagtha, & geinid fuil inmolta, & Is mó oilid ná oilius In craidi do leith na flichideachta nádúrda atá inntu. Et as iat ae na n-ainmintid bís ag ól bainne Is fearr acu, mur atáit, ae laeg & meannán.
Splen .i. In tshealg. Agus Is coimplex leanna duib atá aici, & Is olc díleagthur í, & Is olc oilius & Is fuil melangcolica geinius. Et Is ball fuar tirim í mur as ead linn dub darab soitheach í; & an uair róstar í comfhurtachtagid feóil na fiacal & dúisgid In tochlugad.
Stomacus .i. In gaile. Agus Is deacair é féin & na hinne do díleagad & Is beac oilid.
Renes .i. na dubáin. Agus Is reamur cruaid a substaint a' claenad chum tirmaideachta; & Is deacair a ndíleagad, & Is ó olamlacht In fhuail oiltear iat, & Is animchubaid oilid; & Is iat dubáin na laeg & na meannán ibius bainne Is mó Is inmolta díb.
Ale .i. na sgiatháin. As iat Is túsca & Is gloine théit a n-oileamain ar son a saethuir & a ngluasachta. Et bít na sgiatháin a ngluasacht chontinóideach, & ar an adbur sin bíth substaint tearc shéim acu; & Is cusmail muiníl na n-én réna sgiathánuib do réir nádúra.
Uirgi na coileach nach déin coimriachtain, Is maith oilid & Is urusa a ndíleagad & Is mór thogairmid In choimriachtain. Uirgi na n-ainmintid ceathur-cosach óg do-ní coimriachtain, ní hinmolta a n-oileamain & Is deacair a ndíleagad.
An t-ochtmad caibidil dég: Do na hiasgaib
infra 280-1
De piscibus .i. do na hiasgaib. Agus bíth a fhis agut gurab beac oilid na héisg a n-aithfhégad na feóla, & gurab deacair a ndíleagad, & Is mór geinius a n-oileamain imurcacha. Et atáit siat fuar fliuch do réir choimplexa, & atáit rigin ana substaint, & Is urusa a truailliugad annsa ghaile, & gabaid siat teas éigin morguigtheach chucu. Agus Is measa oilid na héisg ná oilius In fheoil inmolta.
Et bíth a fhis agat gurab fearr éisg In mara ná éisg an uisgi milis, ach gé cruaidi feóil éisg In mara ná feóil éisc an uisgi; ar an adbur sin as deacair a ndíleagad; más ead, do réir mu breithimnuis Is fearr éisg In mara a follamnugad na sláinti ná feóil éisg an uisgi milis.
Et as inchomurthaid co deithideach gurab é In t-iasg ag nach bí feóil rigin nó biamail Is molta d'iasguib an uisgi & na fairgi. Gid eadh, na héisg agá mbí substaint shéim, & arná bí balad trom acht balad édrom, & nach morgann co luath & mairius aimsir gan morgad, & ar nach bí droch-dath acht beith geal, & ná haitreabuid a lathachaib ná a lochaib ná a n-inaduib a faduid siat salchur ná a n-uisgib a faduid droch-luibinna, gurab iat Is inmolta díb; et na h-éisg nach bí
infra 281-2
ro-thruag ná ro-mór ná ro-óg & gá mbí gluasacht luath, Is iat Is fearr díb. Et dá mbeith éisg In mara arna ngabáil a srothaib beas spás rnaith ón muir, & gan na cuingill adubramar do beith acu, as iat Is mó Is molta díb.
Tuillead: ar tuicsin na cuingill adubramar, gach
lannaighi dá mbeid, as í In méide sin Is inmolta iat; & tuicthear a chusmailius sin dá ndeilgnib, óir foillsigid na deilgne séime na substainti.
Tuillead: ní fhuil idir na hiasguib muiridhi éisg Is fearr náid na héisg gabthur i ndoimne na mara mur a mbí In t-anfad mór & coimrith na srothann. Et conclúididthear as so, na héisg gabthur & oiltear annsa muir mairb, nach fuilid siat molta chum na hoileamna, mur atáit na héisg gabthur annsna maruib eile. Et ní comshlán na héisg gabthur annsa muir theas & na héisg gabthur sa muir thuaid, óir ní mór anfad na mara tuaid; & ní mar sin don muir theas, Is mór a hanfad & Is luath línus & tráigius. Et tuicthear a chusmailius sin d'iasg an uisgi milis, óir gach doimne & gach
siblaige dá mbia an t-uisgi, as í In méide sin as inmolta In t-iasg.
Más ead, Is éidir a thuicsin as so co fuil cuid do na hiasguib inmolta & cuid dimolta.
Agus as follus as na ráitib so adubramar nach
mór Is imchubaid na héisg phiastamla a coiméd infra 282-3
na sláinti, mur atáit, muca mara & madraigi In mara & delphin & thoninus; óir Is deacair a ndíleagad & imdaigit leanna reamra gá mbít mórán imurcrach; óir ní follus cuingill maithi na n-iasg d'áirmimair don taeb thuas dín a feólannuib na n-iasg so, mur atá, gile & séime & caindiacht meadónach & gluasacht luath & balad édrom. Et dá teagmad co n-ístaigi na héisg so nó a cusmaile, ní hinchaiti & ní hinbeirbthi iat a ngar tar és a ngabála, acht as inchoiméda iat méid éigin do laethaib d'és a ngabála nó co mboga & co tearcuidi a feóil gan morgad a substainti. Agus Is fearr na héisg sin adubramar leath-shaillti ná úr. Et ní himchubaid an t-iasg saillti co fuirfe a coiméd na sláinti, & mur an cédna don fheóil tshaillti, óir Is mall díleagthur iat & Is olc oilid.
Éisg ele na fairgi gá mbít na cuingill adubramar romainn, mur atá, rogetus & gornatus, as iat Is imchubaide díb, óir atá a feóil gu mór séim, geal, sobristi, deadh-balaid, deadh-blasta, & Is follus co fuil a substaint ro-glan. Et as iat éisg Is fearr ana ndiaid sin .i. placta & sona37. Gid eadh, Is mó Is biamail a feóil, & Is deacra a mbrisid, & Is luga Is geal, & Is reime gu mór iat náid na héisg adubramar romainn; & ní fhuil a mblas ná a mbalad comtholtanach ris na hiasguib sin. Et co hathchumair gach iasg coimédus na cuingill adubramar Is móidi Is inmolta iat a coiméd na sláinti.
infra 285
Do na hiasguib gnáthuigmid do gabáil annsan uisgi milis. Agus adearmaid gurab cóir na cuingill d'áirmimair don taeb thuas dín do beith inntu, mur atá, dath geal, & a mbeith sobristi, & substaint shéim do beith acu, & a mbeith inmolta do blas & do balad, & a mbeith a caindiacht inmeadónaid, & a mbeith lannach, & gluasacht luath do beith acu, & an t-uisgi ana fadtur iat do beith maith. Et adeirim gurab iat na héisg gabthur annsna huisgib clochacha rithius a n-aigid na hairdi tuaig Is fearr díb; & Is amlaid Is maith na huisgi sin, a mbeith domain maille ré hanfad, chum nach silinn salchur cathrach, & ar nach fásuid droch-luibi. Et Is follus gurab iat na picréil & na liúis 38 Is mó thacmuicius an chéid-chéim d'iasguib an uisgi milis, acht gé atáit siat méith. Et gé
lannaighi carpa náid na héisg so, ní comshéim & ní comgeal & ní comsho-bristi ré liús na ré picrél é, & Is minic do-gabur annsa lochaib é.
Do na heasgannuib. Agus bíth a fhis agad gé toltanach iat do leith a mblasa, ar smuaineadh na cuingill adubramar romainn, Is cian ó maith iat, óir ní bít lanna orra, & ní gabthar co coitchinn a n-uisgib maithe iat, & ní luath a ngluasacht, & Is iasg atá rigin gu mór iat.
Lampredo .i. an lamprae. Agus an uair gabthur infra 286-7
a n-uisgib maithi é Is fearr é ná an easgann. Gid eadh, Is guasachtach é acht gé toileamail a blas. Agus as cusmail geineamuin na lamprae & na n-easgann annsan uisgi ré geineamuin na nathrach neimi ar talam, ar an adbur sin Is mór In chunntabairt nach fuilid siat neimneach; más ead, Is maith a cinn & a n-earbuill do buain díb, & a ndeilgne inmeadónacha mur a ngnáthuiginn an neim beith, óir ní cóir In chuid sin do chaithim ar aen-mod díb. Et Is cóir a mbáthad a fín & ligin dóib ann nó co faduid bás ar son na biamlachta atá inntu; ana diaid sin ullmuigthear lé spísraib maithe iat do réir mur Is aithnid do chócuirib na tigearnad 39 mór; et moluim fiuchad nó a dó do ligin dóib ar tús a n-uisgi nó a fín, & sin do dortad, & a mbearbad a n-uisgi & a fín ainnsén, & a chaithim maille réna sabsaib dísle féin. Gid eadh, as inill ligin dá leithéidibh sin d'iasguib, óir do bádur mórán do daínibh a nguasacht óna ngnáthugad.
De cancris .i. do na partánuib. Agus bíth a fhis agat gurab deacair a ndíleagad & gurab mór oilid; & ní hurusa a truailliugad annsa ghaile mur do-níthear mórán do na hiasguib eile. Et atá gné shaillteachta orro, ar an adbur sin laguid In t-uisgi ana mbeirbthear iat an brú & fostuigid a substaint féin. Et as inmolta oileamain na partán, infra 287
& ní fhuil do na hiasguib iasg Is mó athnuaidius ná iat.
Et bíth a fhis agad nach inchaithme na héisg tar és shaethair láidir ná tair és aen-gluasachta eile láidir, óir Is urusa a truailliugad an tan sin. Et an drong gá mbít gaileada égruaidi lán do droch-leannuib, ná gnáthuigid iasg do chaithim. Agus seachain gan iasg & feóil do chaithim ar aenshligi, ná iasg & gnéithi an bainne, ná iasg do chaithim tar és na mbiad eile. Agus as imchubaidi iasg do lucht leanna ruaid ná do lucht na coimplex eile, óir fliuchaid a cuirp & imdaigid bainne & sperma.