Regimen na Sláinte Volume III
An naemad caibidil dég: d'imurcrachaib na n-ainmintid
19
infra 165-6
Dicamus de animalium superfluitatibus & cetera .i. Labram d'imurcrachaib na n-ainmintid, mur atá, bainne & cáisi, im & uigi. Agus bíth a fhis agad gurab maith an bainne & gurab urusa a díleagad dá caitear é mur reagar a leas; & Is maith oilius & Is mór a oileamain & Is beac a imurcracha, ar an adbur sin reamraigid sé na cuirp & imdaigid an sperma & togairmid In choimriachtain. Et bíth a choimplex & a oibriugad
éxamail do réir éxamlachta na n-ainmintid ana ndíleagthur é, & do rir éxamlacht aimsear na bliadna & na cluana, & do réir a fhad nó a girra ó aimsir an toirrcheasa. Et Is imda gné ar an mbainne, mur atá, bainne mná & camuill & easail & gabair & caerach & bó;
& ní dénmuid ní do bainne na n-ainmintid eile ar son ná gnáthuigmid iat. Et do réir mur atáit na hainminti óna mblithear an bainne éxamail, atá an bainne blithear uatha émail ana choimplex
infra l
& ana oibriugad, & do réir chonsiquens ana maithius. 19
Et Is é bainne na mná Is fearr díb ar son porsióin & cusmailis a mbainne rénar corpuib-ne, & ana diaid sin bainne In chamuill, & 'na diaid sin bainne an easail, & 'na diaid sin bainne na ngobar. Bainne na caerach & na bó, immorra, Is é Is measa díb. 19
Et Is é Is reime & Is mó ana mbí do shubstaint cháiseamail & d'im díb a n-aitfhégad In midg do dligfead beith co mór ann; ar an adbar sin gortaigid sé co mór an drong bís ullam chum coimriachtana, & dúnuid bél na cuisleann, & is
luath do-níthear cáisi de annsa gaile, & Is mall oilius; ar an adbur sin Is é Is measa díb. Gid eadh, Is reime bainne na mbó ná bainne na caerach, & Is luga a meadg, & Is mó a im. Ar an adbar sin Is dóich lim gurab mó thigearnuigius im a mbainne na mbó a n-aithfhégad In midg ná a mbainne na caerach. Gid eadh, ar ngabáil aen-chaindiachta do bainne na caerach & do bainne na mbó, Is lia do cháisi bís a mbainne na caerach ná a mbainne na mbó & Is mo d'im leis. Et
ó táit na trí neithe sin a mbainne na mná gu mór, .i. meadg & cáisi & im, as é Is mó Is inmolta díb. Et gach méid dá mbeid na trí neithe sin adubramar a mbainne na n-ainmintid eile, as í In méíde sin as inmolta é. 19
Tuillead, éxamailtear an bainne fá éxamlacht ceathra n-aimsear na bliadna; ar an adbur sin as infra 167
é bainne deirid an earruid bainne Is fearr díb, & ana diaid sin bainne meadóin an tsamraid; bainne In fhodmuir & bainne In geimrid as é as ro-measa díb. Tuillead, éxamailtear an bainne fá éxamlacht na cluana, óir gach séime & gach feabus dá mbia In chluain, as í In méide sin bus inmolta an bainne. Et gach cruaidi & gach tirma dá mbia In chluain, as í In méide sin beas an bainne reamur. Agus Is annsan earrach Is séime & Is flichi an chluain, ar an adbur sin, bainne na haimsiri sin, Is é Is séime & Is flichi díb & Is luga dá ndéntur cáisi annsa ghaile; & teagmuid a chontrárda sin annsan fhodmur & annsa geimread, & Is a mod inmeadónach eaturra sin bís annsa tsamrad. Agus na hainminti thsásaithear ó luibib maithe, as é a mbainne sin Is fearr; & annsa mod so Is mó atá bainne na ngobur molta. Et bainne na n-ainmintid ithius droch-luibi Is olc é, mur Is follus nach maith bainne na mban chaithius droch-biad, óir Is deacair fuil maith do geineamuin ón droch-oileamain; más ead, Is deacair bainne maith do geineamuin ón droch-fhuil .19
Tuillead, bíth a fhis agad gurab é an bainne Is gaire dá bleagan bainne Is fearr díb ar son gurab luath claechluigthear é, & gurab ro-luath
truailltear, óir claechluigid & gortaigid co luath & tromaigid an gaile; ar an adbur sin dámad
éidir an bainne do shúgad as na cígib Is amlaid Is mó bud imchubaid é. Do bríg an bainne, immorra: óir In uair ibthear an bainne annsa gaile the choilearda Is urusa a inntóg a ndeathaigib, & inntaigthear annsa gaili fhuar é a n-aigéideacht, ar an adbur sin ní himchubaid an bainne dóib, ná don droing gá mbít cinn teinne anfanna ná teimil ara súilib, óir Is deathmur é. Et urchóidigid don droing gá mbít féithe fuara anfhanna ar son gurab urusa a inntóg a n-aigéideacht, óir Is mór atá an bainne fuilingtheach & Is urusa a chlaechlód; ar an adbur sin ní himchubaid é don droing atá ullam chum tuitme a fiabras morguigthi, óir atá an bainne lastach & cúisigid cuirrineach fón sgairt chléib, ar an adbur sin ní himchubaid é don droing atá ullam chum coilica. Tuillead, sleamnaigid an bainne an brú & Is urusa a inntóg a linn ruad, ar an adbur sin ní himchubaid don droing ara mbí flux coilearda é. Et Is urusa a inntóg a n-aigéideacht mur adubramar romainn, ar an adbar sin ní himchubaid don droing ara mbí flux leanna finn é, más ead, seachaintear an bainne, óir féduid mórán d'urchóidib teacht ó chaithim an bainne. 19
Más ead, Is éigin a thuicsin na neithe Is éigin infra 167
do choiméd a caithim an bainne. An céid-ní díb, gan a chaithim maille ré biaduib eile; an dara ní, dá caitear é, gan a chaithim a ndiaid bíd acht a chaithim roime; an treas ní, an drong gá mbít gailidi neam-glana lán do droch-leannaib nach dligid a chaithim ar aen-mod, óir inntaigthear a ndeathuigib é inntu sin, & a n-aigéideacht & a ndroch-leannuib; an ceathramad ní .i. nach dleagur gluasacht do dénum 'na diaid acht cumasanad; an cúigead ní .i. nach dleagur codlad do dénam 'na diaid gu grod. An seisead ní .i. co ndleagur cainndiacht beac don bainne d'ól ar tús dá dearbad a' ndingnad urchóid, mur atá, gaethmuireacht & gáirfidach do dénum fón sgairt chléib; & dá ndearna seachaintear é, & muna dearna ibthear an dara lá a cainndiacht Is mó agá dearbad mur do-rinneadh ar tús; & muna dearna sé urchóid as imchubaid mur oileamain é. Tuillead, bíth a fhis agad gurab maith mil & siúcra do cheartugad mailísi an bainne, & beacán saluinn innus co toirmeósgad a thruailliugad annsa gaili & geineamuin a gaethmuireachta annsna taebuib & annsna haeib. Tuillead, bíth a fhis agad gurab mór Is imchubaid an bainne dá
mbeantur a im don droing agá mbít gailidi teasaidi coilearda, mar atá, bainne goirt, óir ní hinntaigthear a ndeathaigib é & claechluigid an coimplex teasaidi,
infra 170-1
& Is imchubaid é mur an cédna a flux choilearda na bronn. Agus Is lór lim na neithe athchumaire so don bainne. Agus adér neithe athchumaire eile don cháisi. An cáisi nuad, immorra, Is fuar fliuch é, & Is reamur a shubstaint, & Is deacair a díleagad, & geinid clocha & dúinti, más ead, ní mór as imchubaid
é mar biad a follamnugad na sláinti. An sean-cháisi, immorra, Is teasaidi tirim é ar son In tsaluinn, & ardaigid In losgad, & Is deacair a díleagad, & Is beac oilius, & Is olc & Is animchubaidi é ná an cáisi nuad; gid eadh, Is amlaid Is maith In cáisi idir beith arsaig & nuad, & rigne shobristi do beith ann, & a beith inmeadónach idir buga & cruas, & a' claenad chum millseachta, & gan a beith édrum acht a beith trom, & blas & balad toltanach do beith air, & gan comnuide fada do dénum annsa gaili dó, & a dénum do bainne maith; & Is maith In cáisi beas mur sin & Is intogtha idir na biaduib é. Agus an uair caitear i ndiaid an bíd é ní hanimchubaid a coiméd na sláinti é, óir dá caitear cainndiacht beac don cháisi tar éis bíd, cúisigid
tuitim an bíd ó bél an ghaili chum a íchtair, & toirmiscid éirgi na ndeathaigead, & iaduidh bél an ghaile, & calmuigid & toirrmiscid an neam-thochlugad & In millseacht & In olamlacht bís isna biadaibh. Agus caithid na daíne eagnuidi an cáisi maith
a cainndiacht bic do thoirmeasc na neithead
infra 171-2
so adubramar. Et ná caitear ar aen-mod a tosach na coda é acht mun bud áil linn flux na bronn do chosg, óir atá substaint stipicda aigi gan cuntabairt, ar an adbur sin ní himchubaid é a tosach na coda .De butiro .i. don im. Agus bíth a fhis agat nach mór as imchubaid é mur biad ar son a fhlichi & a olamlachta; & dá ngnáthuige neach im do chaithim a cainndiacht inchomurthaig cúisigid
aduathmuireacht & an biad do shnám a mbél an gaili, & laguid an brú nísa mó ná an chóir. Ar an adbur sin ní himchubaid im do chaithim a cainndiacht inchomurthaig mur biad, & co háirithi i ndiaid biad eile. Et Is imchubaid é mur shabsa nó mur annlann leis na biadaibh eile mar Is imchubaid ola na holiua, acht gé teó & cé flichi In t-im ná an ola. Et an uair gnáthuigmid In t-im mur annlann leis na biaduib eile ní dleagur a bearbad In comór risin olaid; óir Is fuilingthi é ná an ola, ar an adbur sin an uair beirbthear co mór é dísgaíltear a bríg i ndeathaig co huilidi. An ola, immorra, Is mó Is rigin í & Is luga Is sodísgaílti í ná an t-im, ar an adbur sin Is mó fhuilngius sí do géiri na teineadh ná an t-im, & Is mó cumuiscthear co fuirfi hí ris na biadaibh ar an adbur sin ná an t-im. Et Is imchubaid an t-im co mór don lucht ara mbí cosachtach
infra 172-3
fhuar thirim, & boguid sé uille an ghaili, & Is mó
is imchubaid an t-im nuad chum an oibrigthi sin ná an t-im arsaid. De sero .i. don meadg. Agus bíth a fhis agad gurab coimplex teasaidi atá aigi do réir inntinne na n-eacnuideadh, & Is fír sin ar son na géiri & na saillteachta do-gabur ann, & Is don résún sin adearuid na daíne eagnuidi go cruinniginn an bainne beóil na naídin óg, & ar an adbur cédna adearar co lagann an brú. An meadg, immorra, Is luga oilius sé ná oilius In cáisi & In t-im. Agus folmuigid sé linn ruad & linn dub & na leanna loisgthi, ar an adbar sin Is maith é a sgabies & a lubra & a ngoránuib an chuirp & a n-ycterisia & a salchuraib eile an chroicinn. De ouis .i. do na huigib. Agus bíth a fhis agad gurab iat uigi na cearc & uigi fasiana, & co háirithi an uair bít siat méith óg, Is fearr a follamnugad na sláinti. Et a chusmailius sin do na huidib eile, & co háirithi a mbeith nuad. Et idir uigib na cearc Is iat na huigi fada beaca nuada Is fearr díb. Tuillead, Is fearr na huigi treamula náid na huigi cruaidi & na huigi boga, óir Is mór & Is maith oileamain na n-uideadh so & Is urusa a ndíleagad & geinid mórán d'fhuil maith, & co háirithi a mbuidéin. 19
infra 173-4
Na huigi cruaduidthear a luaith nó priáiltear a n-oidin nó coma cruaid iat, Is olc an oileamain do-beirid siat don chorp a n-aithfhégad na n-ogh treamula; & Is deacair a ndíleagad & Is urusa a n-inntóg a ndeathaighib & a truailliugad. Na huigi boga, immorra, Is urusa a ndíleagad, & mínidit an t-ucht & an sgamán, & laguid an brú, & Is luga oilid ná oilid na huigi treamula. Na huigi cruaidi, immorra, Is deacair a ndíleagad & Is mall fháguid an gaili; uigi na lachan & na ngédh & na sdorc 1 & na n-én eile, Is luga Is imchubaid iat a follamnugad na sláinti náid na huigi adubramar romainn; & mar an cédna do na huidibh ré n-abur oua uenti, Is animchubaid an blas bís orra, óir ní fhuilid siat coimlínta ná
díleagtha mur atáit na huigi eile, & do réir chonsiquens Is animchubaidi iat náid na huigi eile. Tuillead, bíth a fhis agad gurab do na neithib Is usa do chlaechlód co luath na huigi & an bainne; & ní himchubaid na huigi do na corpaibh neam-glana bís línta do droch-leannaib, óir truailltear iat co ro-luath & inntaigthear a morgad & a ndeathuidib iat. Agus ní dleagur a caithim & an gaile lán do biad, óir Is urusa a ndíleagad, ar an adbur sin Is luaithi díleagthur iat náid na biada eile, & an uair bít nísa shia na an chóir annsa gaile truailltear iat, & ón truailliugad sin truailltear na biada eile; ar an adbur sin ní maith a caithim ar aen-shligi risna biadaibh eile. Agus dá teagmad co caithfidi, Is maith a caithim roim In cuid; & Is fírinneach so co speitsialta ag labairt do na huidib boga, gibé ní do-géntur ris na huigib eile. Tuillead, ní hindénta sibal ná codlad tair és na n-uigead mbog do chaithim mur nach indénta tar és an bainne. 19
Tuillead, adeirim an drong atá ullam chum tuitme a fiabras, nó agá mbí replexion leannann, nach imchubaid uigi dóib & nach imchubaid feóil, óir línuid & téigit na huigi In corp. Tuillead, ar smuaineadh aibíci an chuirp, .i. a beith méith nó feólmur, ní hintuca na huigi In tan sin. Gid ead, as imchubaid iat do na daínib truaga. Et ar tuicsin In choimplexa Is imchubaidi iat do lucht In choimplexa fuair ná do lucht In choimplexa teasaidi, & do lucht na coimplex tirim ná do lucht na coimplex fliuch; más ead, ó táit na sean-daíne fuar tirim Is dóib Is imchubaidi na huigi & co háirithi na huigi treamula. An ficheadmad caibidil: Do na sabsaib
infra 176-7
Dicendum est de condimentis et saporibus .i. ó
do luaideamur don taeb thuas dín do na biaduib
labram anois do na sabsaib & do na blasaib. Óir ní beac an tarba do-nít na neithe dá ndéntur na sabsaidi leis na biaduib a follamnugad na sláinti, óir do níthear na biada toltanach don blas leis na sabsaib & sodíleagtha do réir chonsiquens. Tuillead, ceartaidthear a mailís & médaigthear a maithius ó na sabsaib. Agus Is iat so na neithe dá ndéntur annlann nó sabus, mur atá, salann & ola & im. Et teaguiscid an dearbad na biada caitear gan salann co mbít siat gan blas annsa bél, & gurab beac thochluigius an gaile iat. An salann, immorra, do-beir sé blas maith ar na neithib caitear, & innarbaid sé In mailís bís isna biaduib ón fhlichideacht
neim-díleagtha uisgeamail bís inntu; & Is trít sin as fuirfi díleagad & bearbad na mbiad maille ré salann ná gan salann. Agus atá In dísleacht so ag an tsalann .i. na fliuchada imurcracha eachtrannacha do thirmugad, & an fhlichideacht mairius do cheangal. Et bud follus co lór cé hiat na biada rig a leas mórán saluinn mur shabsa & cé hiat na biada rig a leas beacán: óir na biada gá mbí imurcaid do fhlichideacht reamuir rigid a leas mórán saluinn, & na biada tirma séime Is beac do shalann rigid a leas; & Is mur sin Is follus co fuil In salann éigintach a follamnugad na sláinti. Tuillead, ní himchubaid salann & uisgi mar infra 177-8
shabsa ná mur annlann, an uair bís uireasbaid na feóla ar na potáitsib nó ar na praiseachaib, acht dligmid ola nó im do chur ann In tan sin; óir atá nádúir melangcolica thalmaidi ag na praiseachaib & ag na potáitsíb, más ead, Is maith a measrugad lé neithib olamla beanfus a ngéiri & a talmaideacht astu & chúiseóchus blas édrum inmolta orra, & do réir chonsiquens ullmóchus chum díleagtha & chum oileamna co maith iat. Ola na holiua, immorra, ní fhuil do na holaduib lé cóirithear an biad ola Is millsi ná as measurda ná as cairdeamla don nádúir ná hí. Ola nuca, immorra, atá sí teasaidi tirim co mór, & mar an cédna d'olaid an lín; & ní fhuil blas cairdeamail orra amail atá ar olaid na holiua. Ola In phoipin 2, immorra, Is maith, a blas & a balad; & claenuid beacán éigin chum fuaraideachta, ar an adbur sin ní himchubaid a follamnugad na ndaíneadh slán í. Ola na n-almont milis, Is lór a cairdeamlacht & a gaire do measurdacht. Et an uair bís easbaid
na feóla ar na praiseachuib gnáthuigmid na holada annsna biaduib mar shabsa ar son na cúisid adubramar romainn. De saporibus .i. do na sabsaduib .Agus bíth a
fhis agad do réir inntinne Galen sa dara leabar
don Oileamain gurab mó do-ní an blas toltanach co minic urchóid ná do-ní an blas saillti, óir caithid na daíne biada nísa mó ná mur dligid ar son a mbeith dead-blasta; & caithid droch-biad eile lé sabsaib nach caithfidis 'na n-égmuis; & caithid ó na sabsaib nísa mó ná mur reaguid a leas, óir Is mó Is leigeas iat ná Is biad. Gid eadh, ní lugaidi Is tarbach In sabsa sin do cheartugad mailísi na mbiad .Uerbi gratia .i. dá mbia In fheóil reamur rigin dligid In sabsa beith gearrthach dealuigtheach, & a chusmailius sin do na feólaib eile. An dara tarba atá ag an sabsa .i. Is imchubaid é do na daínib easlána gá mbí tochlugad anfhann arna trasgairt, óir fédaid siat biad do chaithim co maith In tan sin; & Is mur sin Is fuirfe díleagthur é, óir an ní Is toltanaigi caitear, as é Is fuirfe díleagthur. Tuillead .i. fédtur sabsa do chórugad chomfhurtachtaidius an bríg díleagthach, ar an adbur sin fácthur nach mí-tharbach tráchtad do na blasaib & do na sabsaib. Et atáit neithe as inchoiméda a timchill na sabsa An céid-ní díb .i. gurab beac In chainndiacht dleagur do chaithim díb ar son gurab nádúir leigis atá acu. Tuillead, ní dligid na daíne slána neithe leigeasamla do chaithim acht a cainndiacht big; & ní mór Is résúnta na neithe leigeasamla do chumusc risna biaduib acht a cainndiacht bic;
infra 179-80
& gach méid bus écosmail In blas risin mbiad as í In méide sin Is lugaidi dleagur do chaithim de. An dara ní dligmid do thuicsin .i. co ndleagur sabuis teasaidi do chaithim annsna haesaib & annsna coimplexaib & annsna haimsearaib fuara, & a chontrárda sin do na haesaib & do na coimplexaib & do na haimsearuib teasaidi. Et Is díb so do-níthear na sabuis fhuara, mur atá, agresta & fín na n-uball ngráineach & aigéid & súg an ubuill buidi & arán arna róstad & arna thuma a finégra & almoint millsi & uisgi róise maille ré beacán cainél & persille. Et Is iat so na neithi dá ndéntar na sabuis
teasaidi gnáthuigmid annsna haimsearaib fuara, mur atá, musdard & ruib & sinnsér & pibur, cainél & clobus, gairleóg & sáitsi & minntus & persille & fín & eanbruithi feóla & aigéd gan beith láidir acht beith a ngaire do nádúir fhína. Agus annsna haimsearaib inmeadónacha Is sabus inmeadónach 3 dleagur do chaithim innti. Agus an treas ní dligmid do thuicsin .i. gurab iat na biada inmeadónacha Is luga rig a leas ré sabsa & ré blasaib, & co háirithi annsna corpaibh slána, & mur an cédna, dligid blas na mbiad beith a ngaire do measurdacht In méid bus éidir; & dá mbia blas an bíd tuitmeach, dligid na sabuis
infra 180-1
beith a' claenad 'na aduid .Ar an adbur sin dá mbia an biad reamur, rigin, fuar, fliuch, dligid In sabsa beith teasaidi, tirim, séimigtheach, gearrthach. Et dá mbeith na biada teasaidi, tirim, gontach, gér, dligid In sabus beith fuar, fliuch, a' claenad chum millseachta nó chum insipita .Agus as iat sabuis imchubaidi na n-ainmintid coillti & na laeg & na fearbóg bearbthar a n-uisgi .i. na sabuis uaine do-níthear annsa tshamrad lé haigéd & lé hagresta & lé harán róstaigthi arna thuma inntu maille ré beacán spísraid, mur atá, beacán sinnséir & beacán clobuis .Annsa geimread, immorra, déntar In sabsa cédna maille ré mórán spísraid & maille ré beacán gairleóigi & ré fín ro-maith & ré beacán agresta. Sabus fheóla In daim beirbthear a n-uisgi .i. piperatum. Agus Is mur so do-níthear é .i. gab pipur & arán arna róstad & eanbruithi feóla & beacán agresta; & Is annsa geimread as imchubaidi é. Annsa tsamrad, immorra, caitear í maille ré beacán pibair & ré mórán agresta. Agus as imchubaid In sabus sin lé feóil muici a n-aimsir geimrid co háirithi; & an tan beas easbaid na neithead so adubramar orainn, gabthur musdard & ruib ana n-inad. Agus fétur In fheóil sin
infra 181
adubramar do chaithim maille ré halle atá geal, comshuigigthear lé gairleóig & lé cnoib & lé seinsér arna bearbad maille ré feóil, & fédtur beacán uinégir do chumusc ria annsa tsamrad. Et dá ndearntur pastae do na feóluib adubramar, & co háirithi don fheóil daim & muici, Is maith uinneaman geal arna gearrad co min & púdur spísrad láidir do chur inntu & agresta. Annsa tsamrad, immorra, curthar púdur spísrad milis a cainndiacht bic gan uinneamain inntu. Et fédtur cáisi a mbia im do chur ann nó uinneaman beac a caindigheacht bic. 4 Et dá ndearntur pastae do na feólaib séime mur atáit na héin, ná curthar uinneamain inntu. Gid eadh, curthar bainne almont maille ré púdur spísrad milis annsa tsamrad inntu, & fédtur a ndeireadh In tsamraid ogh brúithi maille ré hagresta do chur ann. Et curthar annsa geimread fín & nísa mó do spísrad a n-inad an agresta. Agus as iad so sabuis imchubaidi na coiníne & na ngearrcach róstaigthe .i. camelina do-níthear d'arán & do chostus & d'agresta arna tuma a n-aigéid & a cainél, & annsa geimread a tuma a fín & a mbeacán aigéidi. infra 182-5
De piscibus & .i. don iasg. Agus bíth a fhis agad co generálta, gach reime & gach dodíleagtha & gach méid d'imurcrachaib beas aigi & gach
flichi dá mbia ann, as í In méide sin dligid a shabus beith gér, teasaidi. Más ead, tuicthear na héisg rigne ar nach bít lanna, mur atáit esgainn, co ndligid a sabuis beith d'fhín & do spísraib láidiri annsa geimread, & beith do spísraib anfhanna & d'agresta & d'aigéid annsa tshamrad. Sabsa na partán, immorra, dligid siat beith d'aigéid aenda annsa tsamrad & beith d'fhín nó d'aigéid maille ré púdur spísraid annsa geimrid. Dona deochaib An t-aenmad caibidil fhichead: Postquam determinauimus de cibis .i. ó do luaidimur don taeb thuas dín co speitsialta do na biaduib labrum anois do na deochaib. Ar an adbur sin bíth a fhis agad co fuil cuid do na deochaib Is leigeas amáin, & cuid eile Is deoch & Is leigeas ar aen-shligi, & cuid eile Is deoch amáin. Deoch Is leigeas amáin, mur atá, siróip díleagthach
infra 185-6
nó laccthach, nó nectár, nó cláiréd, nó deoch do-níthear do spísrad do-beirit drong a ndeiread na coda do chomfhurtacht na bríge díleagthaigi. Deoch Is deoch & Is leigeas, mur atá, siróip na uiola nó In rósa, do-bearar annsa tshamrad do míniugad In tarta & do cheartugad an droch-coimplexa teasaidi. Deoch Is deoch amáin, mar atá, In deoch do-bearar do chumusc an bíd nó d'ísliugad an ainteasa treóruigthear ón biad annsa ghaile; & Is cumain lim co ndubart sin don taeb thuas dím. Agus atáit dá mod ar an dig sin .i. deoch nádúrda & deoch ealadnach. An deoch nádúrda, immorra, atáit dá mod uirre .i. fín nó uisgi, & gnáthuigthear na deocha so againne. Et Is do na deochaib so do-rinneadar eagnaidi na n-Araipeach & na Gréigi mensión, an uair do luaididur do na deochaib, acht cé gnáthuigid cinead éigin bainne a n-inad digi, & cinead eile ola, & cinead eile
siróipi. Gid ead, ní gnáthach againne na deocha sin, ar an adbur sin ní dénum cuimniugad díb ann so. Deoch ealadnach, immorra, gnáthuigid drong againne, mur atá, linn & pomerium & cerasarium & mellicratum. Agus adubramar co lór don uisgi don taeb thuas dín annsa chéd-chaibidil don dara pairteagal & ní hinráid aen-réd de anois ach beacán. Gid eadh, laibeórmaid don fhín gé
infra 186-7
do-rinneamur mensión co generálta de don taeb thuas dín. Bíth a fhis agad gurab imchubaidi In t-uisgi mur dig do báthad In tarta ná an fín, gid eadh, ar tuicsin gach aen-neith eile, as imchubaidi In fín mur dig ná an t-uisgi a follamnugad na sláinti, ach gé theacmus co nádúrda gurab fearr mínighius In t-uisgi In tart (ar son gurab eadh Is tart ann álgus na neithead fuar fliuch & co fuil In t-uisgi fuar fliuch co nádúrda) ná do-ní an fín; gid eadh, do chumusc an bíd & dá leathnugad ar na ballaib Is fearr In fín ná an t-uisgi, tré mar atá sé séim ana shubstaint & ana gním, cumuiscthear co hurusa é risin mbiad, & co háirithi furbaíltigid an nádúir reime; ar an adbur sin tairrngid & cumuiscid ris na biaduib é. Agus as amlaid do-níthear an cumusc sin tré fhiuchad, & furtachtaigid
an fín co mór chugi sin ar son a beith te do réir bríge; & toirmiscid In t-uisgi é tréna beith fuar. Et Is mar sin Is follus gurab fearr an fín do chumusc an bíd ná In t-uisgi; & mar an cédna
is fearr é do leathnugad na hoileamna ar na ballaib ná an t-uisgi; óir Is é In fín tolltóir na n-uile ball, óir do-ní sé sin do leith shéime a shubstainti & teasa a bríge (óir atáit na neithe sin tolltanach co mór) & do réir chonsiquens Is mó dísgaílius an fín ná do-ní an t-uisgi, óir ní fhuil bríg theasaidi infra 187-8
ann ó aér ná ó theinid, ar an adbur sin toirmiscid In t-uisgi gach uile gluasacht. Tuillead .i. atá gluasacht na hoileamna chum na mball ó bríg atairraingthig na mball. Ar an adbur sin Is mó grádaidit na boill In fín ná an t-uisgi, más ead, Is mó fhurtachtaidius an fín chum sgaílti na hoileamna ar na ballaib ná do-ní an t-uisgi. Tuillead .i. ní fhuil In t-uisgi imchubaid mur dig mar atá an fín, óir toirmiscid an t-uisgi an biad do dol a n-oileamain ar son nach oilinn sé leis féin, & ar an adbur sin gach uisgeamlacht dá mbia an biad Is lugaidi oilius; más ead, Is maith an fín do chumusc an bíd, óir ní thoirmiscinn sé an oileamain acht furtachtaigid & atairrngid & athnuaigid co mór & oilid co ro-luath. Tuillead: comfhurtachtaigid an fín an teas & na spiraid & téigid In corp uile; óir Is mór méduighius sin an oileamain; & cúisigid In t-uisgi pairilis do leith a fhuaire & marbaid & sgrisaid oibrigthi na nádúire co huilidi, ar an adbur sin ní dliginn an t-uisgi a chos do chur a n-oibrigthib na nádúire maille ris féin; ar an adbur sin, gid bé gnáthuigius uisgi leis féin as dimolta hé, acht muna tucthar é annsna fiabrasaib géra. Tuillead: atá tarba eile ag an fín nach fuil ag an uisgi, óir tollaid co maith an corp co huilidi, & gearraid & dísgaílid linn finn rigin, & folmuigid
infra 188
linn ruad lé fual & lé hallus, & bogaid linn dub & innarbaid é & toirmiscid a urchóid, & dísgaílid na hadbuir théchtaigthi. Tuillead: soillsigid an fín an t-inntleacht, & ceartaigid an fhearg, & innarbaid an dubrón, & togairmid an gairdeachus, & dúisgid an drúis, & sgrisaid In meirtnigi, & cúisigid an beódacht, & sgrisaid an tshaint, & treóruigid an tshubáltaigi. Agus adeirim so co hathchumair co ndéin an fín duine fearrda do leith chuirp & anma, & do-ní an t-uisgi an corp bannda; ar an adbar sin gid bé
nach ibinn fín bíth sé bannda a n-aithfhégad na droingi ibius é; & do dearbad so ar neach nár ib fín ar tús & do gnáthuig a ól ainnséin & do bí inmolta do leith a chuirp & a anma .Ar an adbur sin as imchubaide fín mur dig a follamnugad
na sláinti ná uisgi, óir ní moluim deoch uisgi aenda a follamnugad na sláinti. Et atáit na dísleachta sin ag an fín dá n-ibthear co measurda é. Et dá n-ibthear co hainmeasurda é, innus co cúisiginn sé meisgi, múchaid solus an anma résúnta & comfhurtachtaigid an bríg mírésúnta & iarasibile & concupisibile .i. an bríg tsanntach & an bríg fheargach, & do-ní sé an résún anumal an tan sin, & bíth an corp an tan sin mur luing ar muir gan fear follamnuigthi uirre; ar an adbur sin gabaid sé ag an neach nach ingabála, & infra 189
moluid an ní nach inmolta, & labraid droch-ní co gnáthach maille ré feirg & ré huabur, & do-ní droch-oibrigthi mur an cédna, mur atá, adalltrannus dochraid. Tuillead: an uair ibthear an fín co hainimchubaid Is mírbuileach gortaigius an inchinn & na féithe, & treóruigid pairilis & sdupur & easláinti eile na féithead. Agus co hathchumair marbthur & arsaidthear an drong gnáthuigius sin co luath, & do bud fearr dóib an tan sin uisgi d'ól ná fín; ar an adbur sin as inchuir riaglacha bus inchoiméda a ngnáthugad an fhína innus nach cúiseóchaide seachrán ó thabairt animchubaid an fhína. An chéid-riagail díb .i. nach inibthi fín & an gaile folam & an corp gortach, óir cúisigid neach
do thuitim a spasmus & a seachrán meanman. Et dá teagmad tart do beith ar neach & an gaile folam, féchad an neach ara mbia an tart sin an tart fírinneach nó nádúrda é. Óir as ead as tart nádúrda ann ainnteas do-níthear annsa ghaile ó
chaithim na mbiad, & ní bí sin annsa ghaile fholum ara mbí tart, más ead, ní hinibthi fín annsa tart sin acht muna caitear ní éigin leis. Gid eadh, do míniugad In tarta sin fétur iulep d'ól nó siróip eile atá díleas ana aigid. Gid eadh, ná
hibthear an fín ar aen-mod & an gaile folam. An dara riagail .i. nach dleagur fín d'ól idir dá chaithim & an biad do caithead ar tús díb gan
infra 190-1
beith díleagtha, óir cúisigid an fín an tan sin an biad neim-díleagtha d'fhágbáil an gaile. An treas riagail .i. nach inibthi an fín gan inmeadón d'és tsaethair móir nó fothraigthi, óir gortaigid an fín na féithe & an inchinn co mór an tan sin. An ceathramad riagail .i. nach dleagur In fín d'ól maille ré droch-biaduib ná lé torthaib, ná gu gar tar és a caithme; & co háirithi gan fín séim d'ól, óir cúisigid an fín mailís na mbiad do thollugad co luath chum na mball. Agus Is fír sin dá caitear a caindiacht móir é, gid eadh, dá
n-ibthear a caindiacht bic é fá résún an bíd, ceartaigid mailís an bíd uile. An cúigead riagail .i. dá ngnáthuige neach fín anfhann & fín láidir d'ól ar aen-bord, ibthear an fín anfann ar tús & an fín láidir fá deóig, óir Is fuirfe iatur bél an gaile ón ord sin & cruinnidthear an biad annsa gaile. Gid eadh, dá n-ibthear an fín láidir ar tús & an fín anfhann fá deóig dobu cunntaburtach an fín láidir do leith treisi a gníma d'fhágbáil an ghaile roim an díleagad do beith fuirfe & an biad neim-díleagtha do tharrang leis. Óir Is mó gráduigid na boill co huilidi an fín láidir ná an fín anfann, ar an adbur sin tairrngid co luath é mar amantúr. An sémad riagail .i. an fín ibthear do chumusc an bíd co ndleagur a chaithim ar aen-shligi risin mbiad & nach dleagur fuireach risin tart. Agus
infra 191-2
an fín ibthear do báthad an tarta, ní dleagur a ól co deireadh In chaithme & beacán nó mórán d'ól dé an tan sin fá méid nó fá laigead In tarta.
Et an fín Is deoch threóruigtheach Is ann dleagur a hól, ar coimlínad an chéid-díleagtha & beacán roim an dara biad do chaithim. Et Is imchubaid an deoch so co háirithi an uair beid na biada caitear roimpe reamur a substaint & a ngním; & ní dleagur fuireach risin tart gan an deoch so d' ól, óir ullmuigid an deoch sin an gaile do gabáil an bíd eile & furtachtaigid do thollugad an bíd do caithid chum na n-ae; & ní dliginn an deoch sin beith a caindiacht móir innus comad usaidi a díleagad annsa ghaile sul do thosgaigead sí chum na n-ae. An seachtmad riagail .i. gach reime & gach treisi dá mbia an biad as í In méide sin dleagur an deoch threoruigtheach nó an deoch cumuiscthi do beith mór, & econtra .i. gach séime & gach teó & gach flichi dá mbia an biad, gurab í an méide sin dligius an deoch beith beac, mur atá, an deoch threóruigtheach & an deoch cumuiscthi. Ar an adbur sin Is córa In fín láidir d'ól lé feóil daim ná
lé feóil gearrcach, & Is córa a ól lé hiasg ná lé feóil. An t-ochtmad riagail .i. an uair bís neach lán do thart dligid a fhín beith séim anfhann a
infra 192-3
ndath ísil. Agus an uair nach bí tart mór ar neach dligid a fhín beith láidir dearg, óir ní himchubaid na fínta láidiri do báthad In tarta. An naemad riagail .i. nach dligid na macáim náid na banaltranna fín d'ól, acht beacán d'fhín anfhann uisgeamail. Na sean-daíne, immorra, as imchubaid fín láidir, deadh-balaid, deadh-blasta dóib. Óir dá tucthar fín do na macámuib, & co háirithi fín láidir, Is teine a ceann teineadh é, óir atáit féithe anfanna ag na macámuib & inchinn fhomámuidtheach anfann; ar an adbur sin gortaigthear co hurusa ón fhín iat, óir ní fhuil In fín cudruma do choimplex na macám do leith a thirmachta, óir atáit na macáim fliuch co mór & caithid biada Is urusa do díleagad & atá díleagad láidir acu & spirada imda. Na macáim, immorra, & co háirithi ara céd-oileamain, ní hincheaduigthi ar aen-mod fín dóib acht ro-beacán. Et gach méid tosgaidit ana n-aimsir, as í In méide sin as innile fhéduid fín d'ól, & co háirithi an uair chaithid biada reamra Is deacair do díleagad & Is deacair do threórugad chum na mball. An deachmad riagail .i. gibé gá mbí inchinn anfhann co nádúrda nó co haicídeach, ná hibead fín láidir acht a caindiacht bic, gid ead, féduid fín anfhann uisgeamail d'ól. Agus mur an cédna don droing gá mbít ae & gailidi teasaidi, dligid fín láidir teasaidi do sheachna. Agus mar an
infra 193-5
cédna don droing aitreabus isna régiónuib teasaidi & gá mbí coimplex teasaidi, as beac dligid d'ól d'fhín láidir theasaidi thshéim. Agus a chontrárda
so don droing aitreabus a régión fhuar & gá mbí coimplex fuar. An t-aenmad riagail dég .i. co ndleagur na sein-fhínta do sheachna, co mór a sligid digi, óir Is mó Is leigeas iat ná as deoch. Agus mur an cédna as insheachanta na fínta nuada, óir atáit siat neim-díleagtha, neam-glan, gaethmur, & geinid dúinti & cúisigid disinteria. Na fínta a n-aís inmeadónaid, immorra, & arna nglanad co maith, as iat as intogtha a coitchinne díb. An dara riagail dég .i. dá n-ibthear an fín ní
mur dig amáin dleagur a ól acht d'oileamain an chuirp & dá reamrugad & dá athnuaigead mur rigid a leas na daíne bís truag co nádúrda nó co haicídeach. Agus Is fínta millsi, reamra, deadh-datha dleagur d'ól an tan sin, óir oilid na fínta sin co lór, & athnuaigid an ní do millead, & reamraigid na cuirp. A chontrárda so dá teagmad nach iat na neithe so do-bérmais dár n-úid, acht an corp do chnaí nó do thruagugad nó do thirmugad,
mur Is cóir do dénum risna daínib reamra méithi; óir Is fínta séime a substaint & a ngním dleagur do thabairt dóib, & gan a mbeith milis acht a
infra 195-7
mbeith poinnticda nó stipicda a' claenad méid éigin chum gile. An treas riagail dég: dá tucthar an fín do chomfhurtacht na spirad & do cheartugad na mbríg, dleagur fín séim deadh-balaid do thabairt an tan sin, ara mbí blas toltanach & ara mbí dath inmeadónach & ana mbí neart imchubaid. Agus dleagur an fín sin d'ól maille ré beacán bíd & dligid beith glan co maith óna imurcachaib & dleagur a ól a caindiacht bic. An ceathramad riagail dég .i. dá tucthar fín do chomfhurtacht bríge fostaigthi an gaili & na n-inneadh as iat fínta dleagur do thoga an tan sin .i. fínta dearga reamra poinntica mur iarthur don droing ara mbí flux bronn ó anfainne bríge fostaigthi an ghaili. Et dá togram an bríg díleagthach do chomfhurtacht, dligmid fínta séime a substaint & a ngním do thoga In tan sin, & a mbeith deadh-balaid, & méid éigin géiri maille ré beacán millsi do beith inntu. An cúigead riagail dég .i. gurab fearr an fín do-níthear anfann ó chumusc uisgi ris ná an fín bís anfhann co nádúrda & a chur anfann a céim inann, & co háirithi an tan bís an fín anfann co nádúrda; óir na fínta bís anfhann co nádúrda Is usa a truailliugad & Is luga oilid an corp ná
infra 194, 197-8
oilius an fín láidir anfainnigthear ó chumusc uisgi ris: & teaguisgid an dearbad sin co lór. Tuillead: bíth a fhis agad ag tabairt na fíntad gurab iat na fínta duba agá mbí substaint reamur ré cumuiscthear méid éigin uisgi Is luaithi chuirius neach ar meisgi, óir Is luath téid sé chum na féithead & Is luath téid a deathaige chum na hinchinne; ar an adbur sin gach séime & gach toltanaighi dá mbia an fín Is luaithidi chuirius neach ar meisgi, gid eadh, as urusa In meisgi sin do dísgaílead. An meisgi do-níthear ón fhín reamur, immorra, Is mall tic & Is deacair a hinnarbad. Na fínta reamra anfanna, Is cian uatha meisgi do dénum. Na fínta séime láidiri, atáit siat ro-ullum chum na meisgi. Et adubradar drong éigin dár n-eacnuidib-ne gurab imchubaid a coiméd na sláinti beith uair nó dá uair annsa mí ar meisgi, innus co cúiseóchaide codlad fada ón meisgi sin & co mbedais na bríga ainmidi a cumsanad annsa chodlad sin & co n-innarbthaigi na himurcracha tré allus, nó tré
sgeathraig, nó lé fual, nó lé fearad, & folmuigthear an corp mar sin. Et ní dliginn In meisgi sin beith mór ná anorduigthi ó n-anfainneóchaidi an inchinn co mór, óir ullmuigid In meisgi sin neach chum pairilisi nó chum apoplexia. Et ní dliginn beith ana meisgi leómanda ná mucamail, acht beith ana meisgi threóruigius lúthgháir & infra 198-200, 203
gairdeachus & ana diaig sin treóróchus codlad, nó sgeathrach, nó allus, nó fearad. Agus ní moluim-si an tsligi sin acht annsa droing gnáthuigius droch-regimen. Tuillead: bíth a fhis agad dá tugam dár n-úid In t-ucht nó an sgamán do glanad & an brú do lagad, as iat na fínta gá mbí substaint inmeadónach & blas milis Is mó Is intogtha díb In tan sin. Et dá tucam dár n-úid regimen na sláinti, dligid In fín beith inmeadónach nó cudruma idir beith nua & arsaid, & beith solus a' claenad chum deirgi, ara mbí balad maith & blas cudruma, gan beith aigéidigthi ná gér ná ro-milis, & gan beith deathmur ná reamur, & gan a fhás a n-inaduib clochamla ná sléibtigi, ná a talam ro-shocair shoaradachta, acht a fhás a talam thirim shléibtigi beas a fiadnuise gréine, & a adaid ar an aird bu deas, & gan a fhás a régión ro-theasaidi ná ro-fhuar. Et Is éidir a chonclúidiugad as sin nach imchubaíd na fínta ro-láidiri, mur atá, fín an tíre ré n-abur Cipria, & na Gréigi, a fhollamnugad na sláinti. Agus as inchomurthaid ana diaid sin na fínta ealadnacha gnáthuigid drong éigin, mur atá, an fín ré n-abur saluiatum nó enulatum nó rósatum. Óir Is nádúir leigis atá ag na fíntaib sin, más ead, ní himchubaid iad a follamnugad na sláinti acht a caindiacht bic. An fín ara mbeirbthear
infra 203-4
sáitsi, ré n-abur saluiatum, fétur a gnáthugad a caindiacht bic gan urchóid annsa geimread. Óir an fín ara mbeirbthear sáitsi gabaid teasaideacht & stipicacht & deadh-balad éigin chugi, innus gurab éidir a chaithim annsa geimrid do théigead an ghaile. Agus comfhurtachtaigid an gaili & an inchinn & na baill eile do leith a stipicdachta & a deadh-balaid. Et ní himchubaid mórán d'ól de do báthad an tarta, óir atá an sáitsi teasaidi tirim. Agus ní himchubaid do threórugad ná do chumusc an bíd é, óir do chlaenfad sé an biad uile chum teasaideachta & chum tirmaideachta. Et an uair beas an fín teasaidi tirim & an sáitsi teasaidi tirim co mór, Is mór thosgaidius a cumusc ré chéile chum teasaideachta & chum tirmaideachta, ar an adbur sin ní himchubaid é a follamnugad
na sláinti. Tuillead: dá n-ibthear fín ara mbeirbthear sáitsi a caindiacht móir cúisigid an biad d'fhágbáil an ghaili & na n-ae sul díleagthur é co fuirfe, óir atá bríg diuereticach thshéimigtheach ann & an uair beirbthear ar dig é togairmid an fual & an fhuil místa; ar an adbur sin ní hinibthi saluiatum ar aen-mod a caindiacht móir. Agus gid bé ara mbia easláinti féithead ná easláinti fhuar na hinchinne, mur atá, pairilis, féduid siat fín ara mbeirbthear sáitsi do chaithim a caindiacht móir & a sligi leigis; Is fearr dóib an
infra 204-6
fín ara mbeirbthear sáitsi d'ól a tosach an mís ná 'na deireadh. An fín ara mbeirbthear eillinn ré n-abur enlatum Is mór chomfhurtachtaigius sé an craidi & na boill adras de; ar an adbur sin gibé gá mbí craidi anfann nó gaili anfann ó fhuaraideacht & ó fhlichideacht gnáthuigead sé an fín ré n-abur enalatum a caindiacht big mur adubramar do shaluiatum. Et ní fhuil cunntabairt gurab imchubaide enalatum a mórán do chúisib ná saluiatum. De ceruisia .i. don linn
Agus as inlaburtha de & do na deochaib ele, mur atá, pumerium (.i. deoch do-níthear do na luibib) & cerasarium (.i. deoch do-níthear do na seirínib) & a cusmaile. Agus atá drong do na daínib gnáthuigius na deocha so d'uireasbaid an fhína; gid eadh, ní com-imchubaid iat risin fín mur dig. Et bíth a fhis agat gurab éidir linn do dénum do choirci & d'eórna & do chruithneacht; & do réir mur bís sé d'éxamlacht na ngrán Is dá réir sin bís coimplex éxamail aigi & do réir chonsiquens oibriugad éxamail. Et dá mbia an linn arna dénum dá gach aen-grán bud gairbi é ná an fín &
infra 206-7
bu deacra a díleagad. Agus geinid dúinti & gaethmuireacht annsna hinnib, & togairmid teinneas an chinn & flux bronn co gnáthach. Gid eadh, Is fírinneach dá ndíleagthur co maith é gurab maith oilius. Et an linn do-níthear do na gránuib chúisigius In meisgi, mur atá, an linn do-níthear don grán ré n-abur cogal, as ro-olc é, óir geinid teinneas cinn & gortaigid na féithe. Agus éxamailtear an linn fá éxamlacht na ngrán. Óir an linn do-níthear d'eórna & do choirci as beac geinius sé
gaethmuireacht & Is beac oilius. Agus an linn do-níthear do chruithneacht claenuid chum teasaideachta, & oilid nísa mó. Agus gach reime dá mbia an linn as í In méide sin Is dimolta é, & gach séime & gach glaine dá mbia Is feirrdi. Agus atáit deocha eile ealadnacha ann do-níthear do mil, noch atá teasaidi tirim. Agus geinid dúinti annsna haeib & annsna cuisleannaib & annsa tsheilg & geinid mórán gaethmuireachta & co háirithi an uair bís caindiacht mór meala inntu. Agus an tan ná beirbthear an mil co fuirfi lagaid an brú, ar an adbur sin ní himchubaid na deocha sin a follamnugad na sláinti, acht Is mó Is imchubaid iat don droing gá mbí coimplex fuar, & co háirithi dá mbia linn finn ana ngailidib & ana n-innib, óir atá bríg gearrthach thirmuigtheach
infra 207-8
annsa mil, ar an adbur sin glanuid & tirmuigid an brú. Cerasarium .i. an deoch do-níthear do na seirínib & do phumerium, as gaire do nádúir fína iat ná
an linn. Et as í mu dóich gurab imchubaidi iat a coiméd na sláinti ná an linn, mur Is follus don droing dearbus a mblas & a mbalad & a substaint; óir atáit siat cusmail co mór risin fín annsna cuingillaib sin, acht cé luga a teas & a n-oileamain
& a comfhurtacht & a ndeadh-balad, ná teas & oileamain & comfhurtacht & deadh-balad an fhína; ar an adbur sin Is luga as imchubaid iat a follamnugad na sláinti ná an fín. Ar an adbur sin na deocha so & a cusmaile fédmaid a molad
do bél amáin, gid eadh, as toltanach linn & lénar lucht ingráduidthi an fín do réir oibrigthi & craidi. An dara caibidil fhichead: Do chumduigib In chuirp
Indumentorum usus est nisisarius In regimine sanitatis .i. atá gnáthugad an édaigh éigintach a follamnugad na sláinti; ar an adbur sin laibeórmaid
díb, et cuirfimid riadlacha bus inchoiméda do na hédaighib & do na cumduigib eile ann so. An chéd-riagail díb .i. gurab é Is cúis do na
infra 208-9
hédaighib & do na cumduigib eile .i. na baill fhuirimeallacha do dín ó na hurchóidib fuirimeallacha, mur atá, teas & fuacht. Óir dubthur na baill ó shibal na n-aimsear teasaidi gan édach, & loisgthear an croicinn & téigthear na baill nísa mó ná In chóir. Agus dá siblaigi neach a n-aimsir fhuair maille ré beacán éduig, tromaigid sin In corp co huilidi, mur fhoillsigius an dearbad. Et as inchomurthaig co ndítninn In t-édach In corp ón fhuacht ar trí moduib: an céd-mod díb, .i. co toirmisginn sé In t-aer fuar ón chorrp innus nach teagmann an fuacht teacmuiseach gan inmeadón dár corpuib; an dara mod .i. inntaigid & connmuid na hédaighi na deathaige & na leanna teasaidi a fuirimeall In chuirp, & arna n-imdugad mur so a fuirimeall an chuirp téigid siat an corp. Tertio calefaciunt corpus nostrum
ó theasaideacht do réir spiraidi & do réir bríge; & treóruigthear an teas sin ó theasaideacht & ó spirad an chuirp daena ó chumachtain chum gníma, mur do-ní púdur pibair arna chonnmáil annsa láim an lám do théigead ó theasaideacht do réir bríge, & treóruigthear an teasaideacht sin ó chumachtain chum gníma ó theasaideacht na láime. Agus as mur sin fhéduid na hédaighi co minic an corp do théigead do theas gnímach &
infra 209-10
fuirmeamuil, mur atá so: an uair téigthear na hédaighi ré teinidh & gabus neach uime iat annsa teas gnímach sin, óir Is luath tosguigius an teas gnímach sin do théigead an chuirp & mairid do réir bríge & esi annsa chorp arna threórugad mur sin ó chumachtain chum gníma. An dara riagail .i. gach fuaire & gach gaethmuire beas an aimsear & gach séime beas In t-aer, as í In méide sin dligmid mórán éduigh do beith againn, & co háirithi an uair beas an corp tearc foámuigtheach & an coimplex fuar. Annsa geimread, immorra, atá mórán do na héduigib & do na cumdaigib éigintach ann, & nísa mó annsan oidchi ná sa ló, & nísa mó an uair thshéidius In gaeth ná an uair nach sédinn, & nísa mó annsa doininn ná sa soininn, óir Is cumachtaigi théidius an salann annsa soininn ná sa doininn. Tuillead: na daíne gá mbít coimplexa tearca, mur atáit, na daíne gá mbít musgailí édlúithi, mur atá, a mbeith póireamail, & ag nach fuil feóil chruaid acht a beith bog, Is dóib sin Is baedlaigi In fuacht, & Is iat Is mó rig a leas ré hédach. Agus mur an cédna do na seandaínib & do lucht leanna finn, Is mó reaguid siat a leas ré hédaighib, óir Is mór gortaigthear an drong so óna cusmailius & furtachtaigthear óna contrárda; ar an adbur
infra 210-2
sin as iat lucht leanna ruaid & fola deirgi Is luga rig a leas ré hédaighib. An treas riagail .i. gurab luga rig a leas lucht In tshaethuir édach ná lucht In chomnuide; óir téigthear na boill fhuirimeallacha ón tsaethur & cnaítear imurcracha fliucha na mball & cruaduidthear na boill méid éigin & do-níthear neam-fhoámuigtheach iat. A lucht In chomnuide, immorra, bít a mboill fhuirimeallacha & a teas a' cumsanad, & Is éigin co comfhurtachtaigthear iat óna clúdad, & treóiruigthear an teas méid éigin ón chlúdad sin ó chumachtain chum gníma. An ceathramad riagail .i. na daíne gnáthuigius stufaidi, In uair theagmus aer fuar dóib, ana diaid sin Is mór rigid a leas ré clúdad ar son co
ngortaigthear iat co hurusa ón fhuacht, óir do gnáthuigeadur co mór teas roime sin; óir mur nach bí fulang ón gnáthugad, as trít sin an uair theagmus ní contrárda neam-gnáthuigtheach dár corpuib bít foámuigtheach air gu mór. Agus
teagmaid sin don droing gnáthuigius fothragad tirim, óir atáit póire osgailti tearca acu, & do réir chonsiquens an fuacht teacmuiseach beanus rú, téid co luath & co fuirfi ana mballaib & gortaigthear iat. Ar an adbur sin reagur a leas mórán éduigh annsa chéd-fhuacht teagmus tar és an fhothraigthi, ar son co mbí claechlód obann chum an fhuachta acu. infra 212 An cúigead riagail .i. gurab mó reagur a leas clúdad annsa chodlad ná annsa neam-chodlad. Óir tarraingthear an teas chum na mball inmeadónach a n-inad an díleagtha, & mairit na boill fhuirimeallacha lomnacht ó theas & ó spiraduib a n-aithfhégad mur bít ana ndúsacht, & mur sin atáit siat ullum chum a ngortaigthi ó fhuacht an aéir theagmus dóib. Agus an ball atá ro-fhuar as ro-mór rig sé a leas a chlúdad, & as í sin an inchinn. Ar an adbur sin Is mór rig a leas an ceann a chlúdad, & co háirithi a n-aimsir In chodalta, óir éirgit deathaige chum na hinchinne a n-aimsir In chodalta fhuarus In ceann; óir inntaigthear na deathaighi sin a nádúir uisgi; ar an adbur sin as í mo thuicsin gurab mó dleagur an ceann do chlúdad a n-aimsir In chodalta náid na baill eile. Gid eadh, Is córa na baill eile do chlúdad a n-aimsir In neam-chodalta, óir curthar mórán do theas & do spiraduib chum na hinchinne ar son na mbríg ainmidhi inmeadónach, óir Is annsan inchinn beóaigthear na bríga sin, & Is trít sin Is lór a teas a n-aimsir an neam-chodalta; & a chontrárda sin a n-aimsir In chodalta, mur adubramar romainn. Rainn an ochta, immorra, Is mór dleagur a chlúdad & ní hannsa chodlad amáin sin acht annsa neam-chodlad; óir Is deacair rainn an ochta do 8dín ón fhuacht, óir atairrngid aér fuar do gnáth & tuitid reuma do gnáth ón inchinn chum rann
infra 213
an ochta & chum an sgamáin. Agus Is mór In chaindiacht chnám atá annsna rannaibh sin, & Is fuar iat; más ead, dleagur baill an ochta do chlúdad co mór ar son na cúisid adubramar, acht gé atá In craidi te. Na boill fhuirimeallacha, immorra, Is beac rigit a leas a clúdad, mur atáit, na láma & co háirithi a n-aimsir an neam-chodalta; óir Is beac nach fuilid siat a cumsgugad do shír, óir Is orgáin atá
arna n-ullmugad chum gluasachta iat. Agus Is luga rigid a leas na lámha clúdad náid na cosa ar son co toirmiscthear a n-oibriugad (nó cuid de) ón édach, & ar son a mbeith a ngar do thobar an teasa. Tuillead: atáit mórán d'airtirib a fogus do na lámuib ana fhadur puls láidir & mórán do theas an chraidi. Ar an adbur sin na hoibrigthi chum ar horduideadh na láma ón nádúir, mur atá, saethur mór, cúisigthear teas & spirad inntu ón tsaethur sin & ó bríg fhollamnuigthi an chuirp; ar an adbur sin ní rigid a leas clúdad mur rigid a leas na boill eile. Na cosa, immorra, atáit siat arna n-ordugad chum gluasachta & chum oibrigthi, & an uair bít arna cumdach co ro-mór ó édach ní fhéduid na hoibrigthi sin d'fhoirfiugad co maith; ar an adbur sin ní rigid a leas mórán clúdaid acht cé mó rigid a leas ré cludad náid na láma. infra 213-4
An bél & an aduid, immorra, ní rigid a leas cumdach acht muna tí éigintus mór, óir cuirid an nádúir mórán teasa chum na haigthi ar son oibrigthi na cédfad, atá a rannuib na haithi co mór; óir ní héidir na hoibrigthi sin d'fhoirfiugad co himchubaid & cumdach im an aduid. An sémad riagail do-gabur í ón aibíc .Óir an drong gá mbít boill fhuirmeallacha fheólmura Is beac do chlúdad rigid a leas a n-aithfhégad na droingi gá mbít a mbaill lomnacht ó fheóil; óir Is luga gortaigthear an drong sin ó fuacht ná gortaigthear an drong ara mbí beacán feóla. An seachtmad riagail do-gabur í ó éxamlacht imda In chlúdaid & an édaigh. Óir atá cuid do na héduigib te co mór, & cuid te co beac, & cuid eile co hinmeadónach. Na hédaighi do-níthear do na croicnib Is mó théigid siat co coitchinn ná do-níd na hédaighi eile; & ana diaig sin na cumdaigi do-níthear do na héduidib olla bís cael bog dlúith; ana diaid sin na hédaighi do-níthear do bombax; & ana diaid sin na hédaighi do-níthear do shída; & fá deóig na hédaighi do-níthear do lín, & Is iad so Is luga Is te co nádúrda díb. Et éxamailtear méid nó loigid teasa an éduid do leith an ealadhnóra: óir do-níthear In t-édach d'fhinnfad chael nó reamur, nó fidthear é co dlúith nó co tana, nó bíth In t-édach dúbluigthi nó aenda,
infra 214-5
nó nua nó arsaid. Et égsamluigid so cumachta claechluigthi an éduig; óir an cumdach do-níthear don fhinnfad chael & fhidthear co tana & beas nua, Is luga théigius ná an tan bís a mod chontrárda dó so. Agus mur an cédna, tidluicid na croicinn teas beac nó mór dár corpuib-ne do réir mur ullmuigthear iat, óir dá n-ullmuigthear maille ré bran & lé methrad nua Is luga théigid ná an uair ullmuigthear iat maille ré hael & lé méthrad arsaid saillti. Tuillead: na croicinn bís arna folach d'fhinnfad tidluicius teas do na corpuib, éxamailtear iat co mór, óir gach dlúithi & gach caíle dá mbia an finna as í an méide sin Is teó iat. Et éxamailtear co mór na croicinn fá éxamlacht na n-ainmintid dá mbeantur iat. Et ar tuicsin na cuingill adubramar romainn & náduire na n-ainmintid, tuicmid gurab iat croicinn na ngabur Is luga Is te díb. Croicinn na sinnach, Is teasaide tirim iat co mór, & Is mór chomfhurtachtaigid na féithe; ar an adbur sin Is mór as imchubaid iat do lucht na pairilisi & arteitica, & as imchubaid iat do lucht easláinti na féithead co huilidi. Agus co háirithi as imchubaid iat co mór don droing atá méith, lérb áil a cuirp do thruagugad & do thirmugad. Croicinn na coiníneadh & na míltad, as cusmail iat ré croicnib na sinnach ach nach com-mór thirmuigid. Ar an adbur sin as í mu thuicsin gurab iat Is mó as imchubaid a coiméd na sláinti croicinn na caerach; as teasaidi fliuchaidi
infra 216
iat, óir leanuid coimplex an ainmidhi, ar an adbur sin Is mór chomfhurtachtaigid siat an corp & an teas nádúrda, & méithighid In corp; ar an adbur sin as imchubaid iat co mór do lucht leanna duib & do na daínib truaga tirma, gid eadh, geinit míla co mór. Ar an adbur sin adearar so amáin, co leanann gach uile croicinn nádúir an ainmidhi darub croicinn é. Óir an uair bít siat ana croicnib tiuga dlúithi & mórán finnfaid orra as mór théigid, & dá mbia finnfad garb cruaid orra tirmuigid, & dá mbia finnfad mín orra méithigid & fliuchaid; & Is fírinneach so uile ag labairt dá gach uile édach. Et fédtur a chonclúidiugad as na ráitib sin gurab éduigi nóid furraidi séime ara mbí beacán d'fhinnfad tearc rigid a leas na daíne gá mbí
coimplex teasaidi, & a mbeith a n-aís óig & a réigión teasaidi. Et a chontrárda sin do na daínib gá mbí coimplex fuar, & bís a n-aís arsaid, & a n-aimsir fhuair, & a régión fhuar, & gá mbít cuirp thruaga thearca, as furraidi tiuga ara mbí mórán d' fhinnfad dlúith rigid a leas. Agus mad áil linn an corp do thirmugad & imurcacha na mball do chnaí Is maith cumdaigi cruaidi garba bís tearc co mór & a mbeith a ngaire don fheóil co háirithi. Ar an adbur sin gibé lérab áil a chorp do
infra 217
thruagugad & imurcacha na mball do thirmugad dligid siat éduigi garba dlúithi reamra lín do gabáil impu & a claechlód go minic. Et a chontrárda sin don droing gá mbít baill truaga ana mbí beacán imurcach. Et gibé lérab áil a chorp do reamrugad dligid siat édaighi boga tiuga lín do gnáthugad. Agus Is lór linn sin do na héduidib. An treas caibidil fhichead: Don droing lérb áil a mbeatha do choiméd
Quoniam quidam sunt comendabiles seu uenerabiles .i. atá drong do na daínib lérb áil a mbeatha do breith as co hanórach inmolta, innus gurb áil leó beith slán, ar an adbur sin do-bér dom aire aen-chaibidil athchumair do génum don regimen Is fearr do-chíbh dóib. Ar an adbur sin as intuicthi, acht gé atá gním na coimriachtana tarbach a coiméd na sláinti, gid eadh, ní fhuil sé éigintach; ar an adbur sin drong éigin do na sean-daínib do luaid d'fhollamnugad na sláinti, ní dearnadur siat mensión don choimriachtain. Óir bít mórán do na daínib mairius slán gan choimriachtain mur mairid drong eile slán maille
infra 218
ré coimriachtain, ar an adbur sin ní fhuil In choimriachtain éigintach do choiméd indiuiduum, gé atá sí éigintach do choiméd na gnéé. Ar an adbur sin fédaidh duine beith slán gan choimriachtain mur fhéduid daíne eile beith slán maille ré coimriachtain, mur Is follus a mórán d'ógaib annsan aimsir so & annsan aimsir do-chuaid torainn. Más ead, as inchuir riadlacha ann so lé fédfuidi duine do choiméd slán co himchubaid
gan choimriachtain. An chéid-riagail díb do-gabur í do leith In gnáthuigthi. Más ead, as intuicthi gurab do na neithib choimédus duine slán neam-gnáthugad gníma na coimriachtana, mur Is follus annsna mnáib an uair nach gnáthuigid bainne do thabairt dá leanbaib nach geintear bainne 'na cígib, & Is trít sin nach éidir leó na leinm d'oileamain. Et mur an cédna, an uair nach gnáthuigid boill na geineamna gním na coimriachtana, ní
himduidthear sperma inntu & ní geintear uatha, & do réir chonsiquens ní dúisgthear chum na coimriachtana iat. Agus as inchomurthaig co deithideach, dá ngnáthuigead neach coimriachtain ré haimsir fada, nach innil an gnáthugad sin do chlaechlód co hobann acht tar és a chéile, óir Is réd guasachtach a follamnugad na sláinti an gnáthugad do chlaechlód co hobann. Agus mad
infra 218-9
áil lé neach In gnáthugad sin do chlaechlód fédtur a dénam mur so: .i. In choimriachtain do dénam nísa annma ná mur do gnáthuig, & co háirithi risin droing atá dochraid réna féchain, & ymáigithear co dochraid; & muna fédtur a chlaechlód mur sin, cusmailtear iat risna hainmintib bruideamla & risna piastaib, oir ní geintear gním ná aibíc thshubálta innainn ó gnáthugad mór na coimriachtana .Et co speitsialta tarraingthear In duine ó mórán d'oibreachaib na subáltaigi ón gním sin 9, óir gaidig an bean craidi In eagnuid. Et ar tuicsin na neithead sin uile & arna ngnáthugad, fédaidh neach é féin do choiméd co maith. Tuillead: bíth a fhis agad, In drong gnáthuigius fiadach & gnéithi na cluithid & cuisleanna & díniti, co coimédann sin na daíne & co comfhurtachtaiginn co mór iat, & do-ní In fheallsamnacht & stuidér na leitreach In cédna; & co háirithi do-níd na deidh-bésa & In t-allus In cédna, & do-níd na cathanna & a gnímurtha In cédna, óir furtachtaigid na neithe sin co mór & coiméduid duine geanmnuid. Tuillead: Is mór choiméduid so duine geanmnuid, mur atá, cuisle & fothragad tirim & saethur láidir & fothragad. Agus na daíne nach gnáthuiginn
infra 219-20
fothragad, Is mó dligid siat In chuisle do gnáthugad, & Is minca dligid fothragad tirim do dénam & mórán saethair ná dligid In drong gnáthuigius í, óir cnaítear & tirmuigthear & toirmiscthear imdugad an sperma annsna corpuib ó na neithib sin uile. Tuillead: gibé lérb áil beith geanmnuid seachnad sé biada dúisgius neach chum coimriachtana, & teas mur In cédna, nó spiruid, nó gaethmuireacht arna timurgad a mballaib na geineamna. Agus na biada do-ní sin do sgríbamur iat don taeb thuas dín annsa dara pairteagal don leabur so annsa chaibidil do-rinneamur do riadlachaib follamnuigthi na sláinti do-gabur ó éxamlacht na mball, & atá sin a ndeireadh na caibidleach. Agus In drong lérb áil beith geanmnuid, seachnuid siat na neithe sin uile; & Is maith na neithe gnáthuigius In sperma do thirmugad annsa chúis sin. Et Is maith na neithe fhuarus & tirmuigius baill na geineamna, do gnáthugad annsa chás so. Agus dá teagmad co ndúiseóchad gaethmuireacht neach chum coimriachtana ar son éirgi na slaiti, más ead, Is maith na neithe gaethmura do sheachna & na neithe brisis In gaethmuireacht do gnáthugad & tirmuigius an sperma. Agus atá cuid díb sin fuar & cuid eile tirim. Na neithe fuara, immorra, mur atá, lentes & a n-eanbruithi arna bearbad
maille ré sene & ré síl cnáibi, & coriandrum, & síl lactuca, & meadg bainne gan im & é goirt co mór,
infra 220-1
& aigéid, & síl portulaca, óir tirmuigid so arna caithim an sperma. Agus déntur púdur díb so nó lictabáire nó deoch, & gibé lérab áil a geanmnuideacht do choiméd gnáthuigeadh na neithe sin. Tuillead: bíth a fhis agad co tirmuigid na neithe so an sperma dá n-ongthur baill na geineamna & na dubáin leó, mur atá, ola poipín & ola gaifne; & do-ní lile & síl ruibi In cédna, & duilleabur & síl angnus castus, & calamint, & eufurbium, mirr, & cuimín; ar an adbur sin tirmuigid an lictabáire ré n-abur diasiminum adbur an sperma, & co háirithi an drong gá mbí coimplex teasaidi; & caitear é a n-aimsir theasaidi maille ré haigéid. Tuillead: bíd a fhis agud gurab do na neithibh thoirmiscius toil na coimriachtana boill na geineamna do chur a n-uisgi fhuar, & co háirithi dá mbia sin ann annsan aimsir a ndúisgthear í chum na coimriachtana. Tuillead: an drong gá mbít dubáin té & boill na geineamna, pláta luaidi do chur ara ndubánuib & a phollad co min, & a n-ongad lé holaid éigin fhuair thirim, & dá ngnáthuigthear sin Is mór muchus sé toil na coimriachtana. Tuillead: ní dligid biada na droingi lérb áil beith geanmnuid mórán oileamna do beith inntu ná beith teasaidi fliuchaidi, acht dligid siat beacán
infra 221-2
oileamna do beith inntu & beith a' claenad chum fuaraideachta & chum tirmaideachta. Tuillead: an drong lérb áil beith geanmnaid, bít siat neam-chodaltach, & caithid nísa luga ná a ngnáthugad, & ná bíth siat dímaíneach, óir ullmuigid In dímaínius an oileamain chum locht, & ní chum na drúisi amáin acht chum móráin do lochtaib eile. Agus moluim an drong lérb áil beith geanmnaid gnáthugad d'angnus castus a fothragad & a ndeathaigib & chum a chaithme. Et deisigthear a seómra 10 & a leapthacha d'angnus castus, óir atá dísleacht chumachtach aigi do médugad na geanmnuideachta, mur bearuid na heagnuidi fiadnuise .Agus as mór do na daínib nach gnáthuiginn coimriachtain agá mbid gailidi & craidi égruaidi anfanna; más ead, Is maith dúin ar n-aire do thabairt do chomfhurtacht an gaili leis na leigeasuib itear & ibthear, & mur an cédna do na ceirínibh teasaidi nó fuara nó measurda mur do-cífithear don liaig do réir éxamlacht an choimplexa & na haimsiri & na haísi & a cusmaile; & adubramar na neithe so co lór don taeb thuas dín sa dara pairteagal don leabur so sa chaibidil labras do choiméd na mball, mur a laburthar do choiméd an gaili, & tuicthear an cédna don chraidi.
infra 222-3
Tuillead: moluim don droing sin mórán saethuir do dénam léna mballaib uachtaracha, mur atá, tógbáil chloch & co coitchinn gach uile shaethur lé ngluaistear baill an ochta & na láma nísa mó náid na boill íchtaracha, óir cnaítear na fliuchada ón tsaethur sin annsna ballaib uachtaracha & ní himduidthear na himurcacha ó sheachna na coimriachtana In tan sin. Agus dleagur na boill íchtaracha d'ongad & ceirína do chur rú do neithib fuara tirma thirmuigius an sperma, & Is iat so Is mó caithfear do dénam fhurtachta annsa chúis so, & Is riagalta na ceirína & na huinneminti so do beith a' claenad chum fuaraideachta & chum tirmaideachta do shír. Agus an uair do-chíthfeam gur cnaídeadh adbur na gaethmuireachta ó na ceirínaib sin Is éidir linn an tan sin neithe teasaidi séimigtheacha do chur ré ballaib na geineamna, mur atá, camamilla & angnus castus & a cusmaile. Agus bíth a fhis agat gurab imchubaidi an sgeathrach don droing lérb áil a ngeanmnuideacht do choiméd náid na leigis laccthacha eile, óir dobu baedal tosgugad an adbuir sís ón leigeas lagthach. Tuillead: .i. Is maith cuisli do ligean do shofena don taeb astig do na haltaib don droing ara mbí anfainne craidi & gaili. Tuillead: bíth a fhis agat co ndéin smargadus & safir duine geanmnaid innraic. An ceathramad caibidil fichead: Do regimen lucht an tshiubuil
infra 223-4
Consequenter dicendum est de regimine 11 iter agencium .i. labrum anois do regimen lucht an tsiubail, & cuirfimid riaglacha air ann so. An chéid-riagail díb .i. In té thshanntaigius siubal do dénam do réir éigintuis dligid sé a gnáthugad do chlaechlód a mod a bheathad. Riagail eile .i. Is mod ar leith dligius lucht an tsiubail do beith acu ó lucht an chomnuidhi, óir do budh, baedal droch-easláinti do geineamain ó theinnius & ón tsaethur theagmus do lucht an tsiubail acht muna claechluigthear an gnáthugad. Agus ní dleagur an gnáthugad sin do chlaechlód
co hobann acht do réir uird; ar an adbur sin Is éigin gibé shanntuigius siubal do dénam ord do gnáthugad. Et a tosach an tshiubail déntur beacán saethuir, & gnáthuigthear mur sin d'és a chéile nó co tinnsgaintear an siubal; & tuicthear a chusmailius sin don tart & don ocras. Et Is ní ard annsa chúis so an gnáthugad do chlaechlód. Et dligid sé an biad thshanntaigius sé do gnáthugad a n-aimsir an tsiubail. Et Is mó an guasacht atá do lucht an tshiubail annsna neithib nár gnáthuigidur
siat & do na daínib égruaidi & do na daínib infra 224-5
arsaidi ná do lucht a ngnáthuigthi & do na daínib láidiri & do na daínib óga; & an drong Is mó dá ndénuid so guasacht as iat Is mó dligius a seachna, & co háirithi a claechlód a ngnáthuigthe & chum na neitheadh atá éigintach do lucht an tshiubail. An dara riagail do-gabur í do leith an bíd, óir dligid sé beith so-díleagtha & substaint maith do beith aigi & beith a caindiacht fhoguis gan beith mór. Agus atá aen-ní agum dá rád fá cheann oileamna na droingi so .i. co ndliginn sí beith mur so .i. co .i. díleagthur é co luath & co maith & ná timaircthear imurcacha isna cuisleannaib; & na biada atá mur sin adubramar iat don taeb thuas dín sa chaibidil labras do na biaduib & do na deochaib co generálta Tuillead: ní dligid siat marcaideacht do dénam & an gaili lán do biad innus nach truaillfidi an biad annsa gaili, & nach bud éigin dóib uisgi d'ól innus nach dearnad sé fodar ná gaethmuireacht ana meadón. Agus fuirigthear gan biad do chaithim an tan sin co huair In chaithme; & mad éigin an biad do chaithim caitear beacán de innus nach bud éigin deoch d'ól; ar an adbur sin dligid siat In deoch do sheachna & co háirithi an t-uisgi. Tuillead: dligid lucht an tsiubail na praiseacha & na tortha do sheachna & gach ní geinius leanna oma, acht muna tucthur iat do leith leigis. infra 225-6
Tuillead: ní dligid lucht neam-álguis an bíd siubal do thinnsgaint; más ead, codluid siat ar tús innus co leigistigi an fastidium. Agus mur an cédna ní dligid lucht na gorta saethur do dénum, óir an lucht ara mbí gorta & éigintus mór ní dligid saethur ná siubal do dénum, óir as í an bríg dleagur do chomfhurtacht ar tús. Gid eadh, fédtur an t-éigintus do laigdiugad ar tús a' laigdiugad na gorta innus co sgristur co léir álgus an chaithme nó laigdigthear é co mór, más ead, Is maith biad do chaithim lé fédann duine breith as co fada gan biad; más ead, as intuicthi na biada do-níthir do na haeib róstaigthe & pillidi do-níthear d'almont & d'olaid almont & do geir mairt, dá caitear pille díb sin as fada fhuilingthear gorta dá éis. Tuillead: ola uiola ana curthar geir mairt coisgid an gorta, & dobud éidir lé neach do chaithfead .2. de sin breith as gan álgus inchomurthaid ré feadh deich lá acht beacán. Et mur adearar don gorta tuicthear a chusmailius sin don tart. Et ós éigin an tart d'fhulang as intuctha leigeas choisgius In tart, mur atá, In t-aen-leigeas urusa édrum so .i. gabthur síl portolaca trí .3., & bris maille ré haigéid & ré huisgi an méid infra 226-7
bus lór, & eabur & coisgid an tart. Et seachaintear na neithe chúisigius In tart, mur atá, iasg & gach
uile ní saillti & mórán comráid & siubal láidir & a cusmaile. Agus dá mbia tart mór ar neach ibeadh sé uisgi maille ré haigéid, óir Is mór choisgius In deoch sin an tart. An treas riagail do-gabur í do leith na cuislinni & do leith an leigis lagthaig, óir dá rigi a leas neach ré neachtur díb so do leith an línta ullmuigthear iat sul tinnsgaintear an siubal; & muna hullmuigthear Is baedal dóib fiabras & neascóid & gortaigthi na mball fuirimeallach. Et dá mbia an aimsear fuar, fliuch, truailligthi, & gan beith te co mór, & na baill fhuirimeallacha láidir, & na leanna reamra & iat loisgthi méid éigin, as baedal lubra an tan sin. Más ead, Is maith, sul tinnsgaintear an siubal, an leigeas lagthach nó an chuisle do thabairt do réir mur do-chífi an liaig, & cúisigthear an corp umal uatha sin & innil ó na heasláintib. Agus gibé lenab áil siubal do dénam ná dénad é ar mod ar doman gan comuirle leaga maith. An ceathramad riagail do regimen lucht an tsiubail: & do-gabur é do leith teasa bís isna corpuib ó easbaid na coimriachtana. Et atá drong do na daínibh darab éigintach siubal do dénam a n-aimsir thé, & dligid siat co mór a n-inchinn do choiméd ó theas innus nach gortuigthear hí. Omacr;ir Is meinic theagmus teinnius mór cinn do lucht an tsiubail ón teas sin, & fiabras efemera, nó fiabras
infra 227-8
morguigthi, & mórán d' easláintib eile; más ead, clúdtur a cinn & díntur In ceann an méid bus éidir. Tuillead .i. dá mbia an aimsear te bíthear
co deithideach fá cheann an ochta, ar eagla co tirmóchaide an t-ucht nó co téigfidi ón tshaethur mór é ar son an aéir theasaidi do tharrang. Más ead, dligid siat epitima do chur ara n-ochtannaib & a n-ongad, & co háirithi a craidi & an régión atá
faí an cígh clé; & as epitime fuara fliucha dleagur do thabairt an tan sin, mur atá, biamlacht psillium, & súg portulaca, & a cusmaili. Tuillead: annsan aimsir theasaidi ná caithead sé aen-diet gan beacán d'ithi ar tús. Agus dá teagmad gan gorta do beith ar neach, Is maith méid éigin d'ithi, do réir riachtanuis a leas na haimsire, do choiméd an teasa, mur atá, súg eórna & siróip do-níthear do thorthuib, & a cusmaile; óir an uair do-nít siat murcaideacht, & ná bí biad ana ngailib, Is mór anfainnigthear iat ón dísgaílead & gan aen-ní acu do-dénad athnuaigiugad .Más ead, caitear ní éigin dá ndubramur, nó a cusmaile, & ná tinnsgnaid aen-biad do chaithim nó co fáguid sin bél an gaili. Tuillead: Is maith do lucht an tshiubail uinneminti nóid olada do beith ar imchur acu do gnáth, mur atá, ola róis & uiola & nenufar & uinnemint populion, asa n-ongthur an t-ucht uair a ndiaid
infra 228-9
uaire. Et atáit drong furtachtaigthear co mór ó
fhothragad uisgi fhuair an uair theagmus gortugad éigin dóib ó theas; & Is maith gan sin do dénum co hobann ach méid éigin comnuidhi do dénum; ainnséin eirgid co horduigthi annsan uisgi. Tuillead: dá mbia eagla droch-balaid ar neach ó
aér nó ó gaíth truailligthi, iatur an tsrón. Et sul caitear biad In tan sin, eabur bainne dá mbeantur a im, ana mbia uinneaman gearrthur co min, & Is mur sin Is luga do-ní an droch-balad urchóid. Et Is maith balad ola róis14, & a hól annsa chás so, & innarbaid an urchóid do-ní In gaeth truailligthi. Et dá teagmad urchóid ón droch-balad sin, crotar uisgi fuar ar na ballaib fuirimeallacha, & innailtear an aigid as. Et ongthur an ceann leis na holaduib fuara adubramar romainn. Agus an uair do-déna sé comnuidhi tar éis an tshiubail, as imchubaid dó fín measurda do chomfhurtacht na bríge & do cheannsugad an tarta. Et as imchubaid iasg saillti do thogairm thochluigthi an gaili. Agus dá mbia tart mór ar neach tar éis deathaig
an aéir thruailligthi, déntur gargraisim nó innlad don bél do shiúcra, & sloigthear beacán tair éis a chéile de. Agus as maith don droing atá arna ngortugad ó theas, comnuidhi do dénam a n-inad fhuar & na cosa do nigi a huisgi fhuar; & dá mbia
infra 229-30
tart orra, ibid uisgi fuar & oiltear iat lé hoileamain díleagthur co luath. An cúigead riagail do-gabur í do leith na haimsiri fuairi; óir an drong shiubluigius a n-aimsir fhuair Is mór an t-adbur eagla é, acht cé mór choimédus an aimsear fhuar lucht an tshiubail. Óir stupáiltear an corp co huilidi ón fhuacht & cúisigthear spasmus nó apoplexia & bás fá deoig ón fhuacht sin. Na baill fhuirimeallacha, immorra, mur atáit, na cosa & na láma & na súile, gallruigthear iat co gnáthach ón fhuacht an méide so innus co morgaid & co tuitid a tochlugad madramail; más ead, Is maith don droing lérb áil siubal do dénam édaighi teasaidi do beith acu, dár labramur don taeb thuas dín a caibidil chumdaig na corp. Óir gnáthuigid an fuacht dul a n-inmeadón an chuirp trít an sróin & trít an mbél & trít na cluasaib & trí phóirib an chuirp; más ead, Is maith na póire do dúnad mur Is fearr fhédfair innus nach deacha an fuacht a n-inmeadón; óir atáit mórán sligthid annsa cheann & annsan aduid tré ngnáthuiginn an fuacht siubal co hinmeadón; más ead, dligid an liaig beith deithideach a' cumdach an chinn & na haigthi air eagla an fhuachta, óir idir na ballaib fuirimeallacha as iat na súile & an aduid baill Is uaisle díb. Agus gnáthuigid siat gortugad do gabáil chucu ón fhuacht, mur atá, deargus &
infra 231-2
teasbach & neascóidi co minic & teinneas mór; más ead, dleagur beith deithideach agá coiméd. Ar an adbur sin cumdaigthear na súile lé bréid lín cael mur so innus nach bia aen-réd ris díb, acht an méid bus éigin; & seachaintear an adaigh ar gním na gaíthi. Tuillead: dligid an liaig beith deithideach co mór a coiméd na mball fuirimeallach, & co háirithi na cos; más ead, cumdaigthear na cosa lé héduidib teasaidi, mur adubramar an corp uile do chumdach leó. Et sul tinnsgnus neach siubal do dénam, coimiltear na cosa co mór lé holaid na holiua, innus comad feirrdi do coimédfuidi an teas arna threórugad ó chumachtain chum gníma an choimilt sin. Agus ana diaid sin gabthur olann círtha & curthar ar na bonnuib í, & gabad asáin teasaidi uime ana diaid sin & buatuisi fairsingi, innus comad éidir leis a chosa & meóir a chos do gluasacht; & Is do na neithib choimédus na cosa ón fhuacht sin. Et an uair fuarthar na cosa & meóir na cos In méide so innus ná gluaistear iat co fuirfe, gan comnuidhe coimiltear & ongthur iat mur adubramar romainn. Agus adearuid drong eile gurab maith
na baill fhuirimeallacha do chur a n-uisgi fuar, & co n-inntaiginn sé iat chum a nádúire féin; & dá curthar chum tinead iat Is beac do tharba do-ní dóib. Ar an adbur sin Is fearr a cur a n-uisgi fuar ná a cur a ngaire na teineadh, óir téigthear
infra 232-4
an ball fuar arna chur a n-uisgi fuar a mod chontrárda, óir comfhurtachtaigid fuacht an uisgi ar mod éigin do leith a fhlichideachta an ball atá arna stupáil & ar téchtad acht beacán, a' cur an boill a mbuigi, mur do-chíamaid co leagann an t-oigread curthar annsan uisgi. Agus Is mur sin calmuigthear & comfhurtachtaigthear teas an baill óna chur a n-uisgi fuar, mur Is follus as In rád so: Unum quoque contrarium In presencia sui contrari fortificatur .i. an uair curthur ní contrárda
a fiadnuise a chontrárda calmuigthear a oibriugad; ar an adbur sin an uair calmuigthear an teas co fuirimeallach Is mó théigius sé ann sin ná do-ní ar tús, óir Is mó atá sé ullam chum an teasa do gabáil ar son co mbogthur é ón uisgi an tan sin ní as mó ná ar tús. Tuillead .i. gibé thshanntaigius siubal do dénam a n-aimsir fhuair ná siubluigid sé nó co caithi sé biad, & nó co n-ibe sé fín deadh-balaid séim. Agus ní hinchaiti dó biad tair éis repletióin. Gid eadh, tar éis na nádúire do gnímugad ar an mbiad téigthear In corp In tan sin innus gurab éidir an siubal do thinnsgaint. Agus mad éigin an siubal do dénam gan inmeadón tair éis In chaithme, caitear beacán In tan sin. Agus ní hingluaisti & ní hintshiubluigthi co láidir an tan sin air eagla co truaillfidi an díleagad, acht siubal mín do dénam nó co ndíleagthur an biad ar mod éigin.
infra 234-5
An siubal láidir, immorra, Is cúis é d'innarbad an bíd asin gaili sul díleagthur co fuirfi é, óir truailltear an díleagad uada sin. Agus an uair choimlínus neach caithim a choda faréna chompánachuib annsan ósda, ní hindula dó chum teineadh acht comnuidhi do dénum a n-inad te a fad ó theinidh. Agus dá mbia corp fir an tshiubail stupáilti ar téchtad, as inchoimilta an corp co huilidi an tan sin a n-inad te, & ongthur iat lé holaduib teasaidi deadh-balaid, mur atá, ola ainédi & ola an chamamilla & ola sticados & ola lile & ola ainéide & ola cuimin. Et ana diaid sin curthar a leabuid buig é, & curthar cumduidi uime beas te do réir brígi & gníma, & leagur dó mur sin cumsanad & codlad do dénam. Et dá faicim co mbia éigintus mór ag fear an tshiubhail réna chlúdad, curthar daíne gá mbeid cuirp theasaidi lomnachta gacha taeba de nó co téigthear é, & coimiltear a meadón & a shliasta & a ucht; & Is maith ana diaid sin asa fetida 15 & mirr & pibur maille ré fín maith dóib. Et tair éis chodalta dó & athnuaigigthi a shláinti, eirgid a fothragad & dénad comnuidhi fada ann. Agus coimiltear ainnséin é & ongthar é lé holaid éigin dá ndubramar romainn & cumuiscthear na neithe so ris na holadaib sin, mar atá, castorium & costus & muscus & eufurbium. Et dá teagmad nach beith fear an tsiubail arna stupáil, acht infra 235-6
fuacht mór do beith air, Is lór dó an tan sin fothragad & coimilt; & dá mbia fuacht Is luga ná sin air, Is lór do comnuidhi do dénum ré feadh uaire a n-inad te nó co mbia sé a ngar don ord imchubaid. Et Is iat so na biada dligius fear an tsiubail do chaithim a n-aimsir fhuair .i. na biada beas te do réir gníma & do réir brígi, & gnáthuigthear cnó & gáirleóg & uinneamain & lus do chur ana mbiaduib. Agus atá dísleacht chumachtach ag na cnoib do lucht an tsiubail, ar an adbur sin imchraid cnó annsan aimsir fhuair chum a caithme. Et Is ar an adbur cédna dá mbristear cnó & gáirleóg co maith, & a cumusc ré heanbruithi feóla inmolta, & a caithim mur biad nó mur dig, téigid In corp co mór & dídnid ó fhuacht é. Agus fodnuid na comshuigigthi teasaidi eile do lucht an tshiubail annsan aimsir fhuair, óir ní dligid ar aen-mod beith 'na n-égmuis. Agus do-ní fín maith arna ól a méid móir an cédna maille ré biaduib olamla, & Is mór In furtacht do-nít sin annsa chúis so. Tuillead .i. ongthur nuca & cnáma In muiníl ó uair co huair lé huinnemintib teasaidi, mar adubramar don taeb thuas dín, óir ní dligid lucht an tshiubail beith ana n-écmuis ar aen-mod annsan aimsir fhuair. Ar an adbur sin curthar éduigi teasaidi do réir gníma & do réir bríge im an corp
infra 233, 236-7
uile, & co háirithi im an muinél, & tuicthear a chusmailius sin do rannaibh na hinchinne uile. Tuillead, bíth a fhis agad co ndligid lucht an tsiubail neithe deadh-balaid d'imchur annsan aimsir fhuair, mur atá, muscus & ambra & lignum aloeis & a cusmaile. Tuillead, bíth a fhis agad gurab dona neithib thoirmiscius gortugad lucht an tsiubail ón fhuacht innlad na mball fuirmeallach moch-thráth & ré laigi a huisgi the thshaillti, óir téigthear na boill fhuirimeallacha uada sin, & cruaduidthear & cnaítear na himurcacha innta, & bít siat foámuigtheach trít sin. Tuillead, an drong gnáthuigius siubal an tsneachta teagmaid saebad dá súilib & neam-gluasacht & uireasbaid raduirc ó gile ainmeasarda In tshneachta & óna fhuacht imurcaid, ar son an dísgaílti do-bearar ar an súil ó gile imurcaid an tsneachta; ar an adbur sin Is maith do lucht an tsiubail a n-aimsir an tsneachta éduigi duba do beith impu, & a cinn do chumdach lé héduigib duba, & éduigi duba do beith ana lámuib beas acu dá féchain. An seisead riagail do regimen lucht an tsiubail, & do-gabur í on égruas & ón tsaethur theagmus dóib co gnáthach. Et an uair theagmus saethur mór & corthacht d'fir an tsiubail, an uair thecémus ósda dó, dénad comnuidhi uair nó dá uair ann;
infra 237-8
& eirgid a fothragad ainnséin & dénad comnuidhi ann nó co ndearga & co mínigi a fheóil. Agus ana diaig sin coimiltear a chorp uile co mín & ongthar é lé holaid teasaidi, & co háirithi na hailt annsa geimrid, mur atá, ola ainéide & ola camamilla & ola sdicados, & ola róis & camamilla annsa tsamrad, & codlad & cumsanad ainnséin a leabaid buig, & cumdaigead é féin co maith d'éduigib. Et an uair éireóchus sé asa chodlad coimiltear arís é, & eirgid a fhothragad, & Is mur sin inntóchar chum a gnáthuigthi é. An tseachtmad riagail do-gabur í do leith an uisgi as éigin do lucht In tshiubail do gnáthugad. Gid ead, do luaideamur don taeb thuas dín do na huisgib maithe & do na droch-uisgib, & mur beantur a n-urchóid astu a riadlachaib regimen na sláinti do-gabur ó éxamlacht na ceathra ndúl; ar an adbur sin rithim chum na caibidleach sin. Gid eadh, bíth a fhis agad co ndénuid uinneamain & gáirleóg & lactuca, arna caithim maille ré haigéid, duine innil ó mailís an uisgi, & Is maith chum an neith chédna uisgida éxamla do chumusc maille ré haigéid. Et dá mbia an t-uisgi saillti & comad éigin a ól, curthar na tortha so ann, .i. sorbe & sitonea, & eabur maille ré haigéid iat. Et dá mbia 'na uisgi locha & truailliugad do beith ann, cumuiscthear súg ubuill gráinig ris, & súg uball ngoirt, & eabur mar sin é; & seachaintear
infra 239
biada teasaidi do chaithim ar aen-shligi risin uisgi sin, & ná hibthear fín ar aen-shligi ris acht muna bia sé anfann, óir Is mór chúisigid na huisgi fiabrasa. Et dá mbeam a cunntabairt In mbeith sangis sugi nó péisti beaca do-thachmuici annsan uisgi, eabur an t-uisgi tré édach tana lín ar eagla na piast do thshlugad. Et dá mbia fasdidium ar neach eabar an t-uisgi maille ré súg na n-uball ngráineach. An cúigead caibidil fichead: D'fhollamnugad lucht tsiubail In mara
Oportet qui per mare uult transire & cetera .i. gibé thshanntuigius dul ar muir Is éigin dó laeithi roim dul ar muir cuisle do ligin, & nísa luga ná ar gnáthuig sé roime sin do chaithim; & gnáthuigead biada chomfhurtachtaidius an gaili adubramar romainn a caibidil choiméda an gaili don taeb thuas dín. Tuillead, gibé lérb áil dul ar fairgi oilead sé é féin lé hublaib gráineacha & lé horáitsib & lé hublaib fiadáin, & ré fín maith deadh-balaid, & ré hiasguib beaca saillti, & leisin comshuigiugad do-níthear do phéireaduib & d'oráitsib & d'aigéid & do spísraib, & mur an cédna imurchad sé
infra 239-40
neithe thogairmius In tochlugad do shír, & na neithe Is maith a n-aigid na sgeathraigi. Ar an adbur sin beirid leó oliua saillti, & caithid préma choisgius an sgeathrach tar éis na coda, & caitear iat co háirithi maille ré haigéid & ré salann a caindiacht bic. Agus an céd-lá reachus neach ar muir ná féchad sé an t-uisgi & ná tógad a cheann co hard, & ná hithid & ná hibead acht beacán; & Is do na neithib chomfhurtachtaidius an gaili so & shrianuidius an sgeathrach. Agus dá teagmad co mbeith buaideart annsa gaili chum sgeathraigi, leagur dó méid éigin sgeathraigi do dénam & ní déna urchóid. Et Is dóich co coisgfid na neithe so an sgeathrach imurcach, mur atáit, ubla gráineacha & ubla buidi, & arán róstaigthi arna thuma a finégra maith. Et bíth a fhis agad co coisginn síl meirsi an sgeathrach, & co háirithi dá mbia sé arna gearrad & arna thuma a n-aigéid. Et Is do na neithib choisgius an sgeathrach aipsint d'ól, nó ceirín do dénum di, nó a balad do gabáil. Tuillead, Is maith neach d'oileamain lé neithib aigéidigthi chomfhurtachtaidius bél an gaili & toirmiscius na deathaige d'éirgi chum na hinchinne, mur atáit so, .i. lenntes arna mbearbad nó arna róstad maille ré haigéid & a caithim, nó maille ré hagresta & beacán do phúdur cailimint do chumusc ris .infra 241
Tuillead, Is maith arán róstaigthi do thuma a fín maith deadh-balaid & a chaithim chum an neith chédna An seisead caibidil fichead: Do na comshuigigthib & dá ngnáthugad
Sciendum quod homines sani comuniter utuntur confexionibus ante cibum & post .i. bíth a fhis agad co ngnáthuigid na daíne slána, na comshuigigthi roim an mbiad & 'na diaid, & an gaili línta nó folam, & a n-aimsir fhuair nó the; más ead, Is maith aen-chaibidil speitsialta do dénam do na comshuigigthib. Más ead, bíth a fhis agad co ngnáthuigid na daíne co coitchinn na comshuigigthi ana sláinti do leith a toile, ar an adbur sin do réir mu thuicsina Is mó d'urchóid do-nít a follamnugad na sláinti ná do tharba; & dámad imchubaid iat do na corpaibh slána ar aen-mod Is do choiméd na sláinti & do theagmáil d'urchóidib éigin teagmus co cumachtach do na corpaibh. Gid eadh, ní har an adbur sin gnáthuigid na daíne iat acht do choimlínad na toile, óir gnáthuigid siat na comhshuigigthi innus comad móidi do ibdais do dig iat; & Is é In t-arán bud fearr dóib In tan sin. Agus as ar an adbur
infra 241-2
sin gnáthuigid na daíne na comshuigigthi; más ead, ní hurusa an gnáthugad sin do chlaechlód; ar an adbur sin dob áil lim a sásugad lé gnáthugad bus fearr ná sin. Más ead, bíth a fhis agad gurab iat so na comshuigigthi Is fearr gnáthuigthear & Is toltanaighi, mur atá, sinsér & siúcra maille ré mil & cnó. Et Is maith ainís mur shabsa leis na biaduib, nó carabuaid, nó coriandrum, nó siúcra rosarum, nóid cnó arna cumusc maille ré mil & ré siúcra, & dactuli. Agus atá cuid do na comshuigigthib nó do na sabsaib imchubaid annsa geimread & do lucht na coimplex fuar & annsan aís arsaid. Agus Is iat na comshuigigthi teasaidi fhodnus In tan sin, mur atá, sensibratum, & sinnsér arna chumusc maille ré mil, & cnó, & siúcra, & clóbus, & mil, & comshuigigthi eile teasaidi. Et atáit cuid eile Is luga Is te ná sin díb, mur atá, siúcra rosarum & dia sitrum fhodnus co mór annsa tshamrad & do lucht an choimplexa teasaidi & na haísi óigi. Et Is maith péirida mur shabsa chum an neith chédna, & cucurbita & coriandrum; & Is luga Is te na comshuigigthi so ná na comshuigigthi adubramar romainn. Tuillead, atá cuid do na comshuigigthib as
infra 242-3
imchubaid co mór a n-aimsir an tréigeanuis an uair bís an gaili folum ó biad & ó dig, & cuid eile Is mó as imchubaid tair éis bíd gan inmeadón, & cuid eile co gar roime. Et as iat so na comshuigigthi as imchubaidi do lucht an tréigeanuis .i. na comshuigigthi as luga thirmuigius iat, & Is luga atá gér, & Is mó ana fágthur nádúir oileamna, mur atáit so .i. pineatum, & siúcra rosarum, & cnó arna cumusc maille ré mil maith arna spumáil & beacán spísraid do chur trít; & do-níd dactuli
an cédna. Agus Is maith na comshuigigthi sin a n-aimsir an tréigeanuis, & co háirithi maille ris na comshuigigthib eile do-níthear don arán; óir dá n-ibthear mórán digi, gan biad do chaithim lé, gortaigthear an gaili & an inchinn & an corp
co huilidi, & dá caitear na spísraid adubramar innarbaid an urchóid do-ní an fín & coisgid gorta an gaili méid éigin, & ní tirmuigthear an corp ón chómshuigiugad sin. Gid eadh, dá caitear na comshuigigthi so atá gér teasaidi & tirmuigius an corp nísa mó ná do-nít na comshuigigthi eile, & Is luga ana fuil nádúir oileamna, ní choisgid siat an urchóid do-ní an fín mur do-nít na comshuigigthi eile; ar an adbur sin dá caithid lucht an tréigeanuis sinnsér mur shabsa nó a comshuigiugud, & carabuaid & ainís, ní mór as imchubaid iat a n-aigid an gortuigthi do-ní an fín ar an gaili. Gid eadh, mad áil lé neach gnáthugad do chomshuigigthib
infra 243-4
do chomfhurtacht an gaili & an díleagtha, & co speitsialta do chomfhurtacht béil an gaili, atá
fuar co nádúrda & anfann chum a ndíleagtha, gnáthuigthear an comshuigiugad so gan inmeadón tair éis bíd, mur atá, sinnsér & sinnsibratum & a cusmaile do chomshuigigthib eile atá imchubaid sa chás so, & co háirigthi dá n-ibthear fín maith
a caindiacht big leó. Agus má do gnáthuig neach éigin brúchtach nó gaethmuireacht do mothugad ana gaili, nó biada gaethmura do chaithim, nó gaili gaethmur do beith aigi co huilidi, as maith tair éis bíd an tan sin ainís & carabuaid do gnáthugad .Et dá mbia bél an gaili anfann co nádúrda ag neach gnáthuigthear coriandrum tair éis bíd, & co háirithi annsa geimrid maille ré púdur spísraid, & annsa tshamrad gan spísrad. Agus tair éis bél an gaili d'iadadh ní hinchaiti spísrad & ní hinóla deoch, acht gé atá gnáthugad na maigistreach & na ndaíneadh conáich 'na aigid so; óir osgailtear bél an gaili uatha so, & co háirithi dá mbia toil acu chum a caithme, & as cúis do thruailliugad
an díleagtha an osgailt sin, nó dá laigdiugad annsa gaili. Item, Is luaithi díleagthur na comshuigigthi so náid na biada eile, & an uair nach fédaid siat an gaili d'fhágbáil anuid ann nísa mó ná an
infra 244-5
chóir & truailltear é, & ón truailliugad sin truailltear an maiste uile In tan sin .Agus mad áil lé neach comshuigiugad do chaithim idir dá biad & gan an gnáthugad do chlaechlód, as iat na comshuigigthi médaigius an díleagad dleagur do thabairt an tan sin, & atá séim do réir substainti & gníma; óir Is luath cumuiscthear na comshuigigthi sin risin maiste & Is mur sin Is luga thoirmiscid siat an díleagad, & díleagthur iat leis na biaduib eile. Agus adeirim nach imchubaid pineatum & fisticatum & dactuli & cnó & a cusmaile do chaithim ar aen-shligi risin mbiad mur as imchubaid na neithe sin adubramar romainn. Gid eadh, as imchubaid sinnsér & a cusmaile do chaithim ar aen-shligi risin mbiad .Tuillead, atá drong do na daínib gá mbí bríg díleagthach anfhann ana ngaile 16 co huilidi, & gá mbít gailidi fuara gaethmura, & Is maith dóib sin comshuigigthi teasaidi do chaithim uair roim an cuid brisis an gaethmuireacht; & Is mur sin Is fearr díleagus an gaili an biad gabus sé chugi. Agus dligid na comshuigigthi sin adubramur romainn do chaithim roim an mbiad In méide so do spás innus co treóraigthe ó chumachtain chum gníma iat ó theas an gaili, innus co téigdis an gaili & co tuitidis ana íchtar. Et as í mo thuicsin gurab lór spás
infra 245-6
uaire co leith chugi sin, óir atáit na comshuigigthi so séim ana substaint & ana ngním, & co háirithi dá caitear a caindiacht big iat Is luath díleagthur iat & Is luath ullmuigid an gaili chum na mbiad do gabáil; & Is maith beacán d'fhín maith d'ól ana diaid. Agus as iat so na comshuigigthi Is maith In tan sin .i. na comshuigigthi atá séim teasaidi a substaint & a mbríg & chomfhurtachtaidius an gaili & brisis an gaethmuireacht. Agus as iat so na comshuigigthi atá mur sin .i. sinnsér, & co háirithi an sinnsér fhásus annsan Innia, & carabuaid & ainís & a cusmaile do chomshuigigthib eile. Agus Is lór lim na neithe athchumaire sin do na comshuigigthib. An ceathramad pairteagal: Do riaglachaib follamnuigthi na sláinti do-gabur ó na neithibh atá a n-aigid na nádúiriAn chéd-chaibidil de: Biaid sé do regimen na corp atá ullam chum tuitme a n-easláinti
Deinceps determinare volumus de regimine corpurum
que parata sunt caderi In egritudinem .i. ó do luaideamur don taeb thuas dín do na riaglachuib
infra 246-7
do-gabur ó na neithib nádúrda, labrum ann so do na riaglachaib do-gabur ó na neithib atá a n-aigid na nádúiri. Agus dob áil linn anois luag do riaglachaib na corp atá ullam chum tuitme a n-easláinti, & ní do résún an tuitme atá ana coimplex, óir do labramur co lór de sin don taeb thuas dín annsa dara pairteagal sa chaibidil
luaidius do regimen an droch-coimplexa nádúrda, et dob áil linn mensión do dénum annsa chaibidil so do na corpuib atá ullam chum tuitme a n-easláinti a ngar ar son cúise aicídidi éigin atá inntu, & aithnemid na cúise sin ó aicídib éigin atá a n-aigid na nádúiri. Et gairthear neutrum desidensia dá leithédib sin do chorpuib, óir bít siat a leithid na sláinti an tan sin. Et as indénta aen-chomrád coitchinn do na corpuib sin uile, óir as inann coiméd dleagur do thabairt dóib annsan aimsir atá chugainn & leigeas annsan aimsir atá ar láthair; óir Is leis na leigeasuib lé leigistear na heasláinti co gnímach leigistear an drong atá ullam chum tuitme a n-easláinti a fogus, & Is mur sin do-gabur a follamnugad co lór ó regimen leigisius iat. Más ead, ná heirgeam tar tórannuib ar toile féin .i. don regimen choimédach & don regimen rém-choimédach .Et céimneóchad co hathchumair
infra 247-8
d'fhollamnugad chorp na droingi sin & do mod a furtachta óna n-aicídib óir atáit siat fós a leithid na sláinti. Et gibé lérab áil a leigeas so do thuicsin léighid sé leabra na sean-daínead annsna hinntinnib coitchinna & rannaidhi do-rinneadar don tsláinti. Ar an adbur sin bíth a fhis agad an drong atá
ullam chum tuitme a n-easláintib co mbít siat ullam chum tuitme a n-easláintib ó repletion na leannann, nó ó anmuine, nó ó mailís éigin bís ana coimideacht. Chum an chéid-neith díb sin Is measraigthi caindiacht na leannann. Chum an dara neith Is measruigthi cáilideacht na leannann tré chontrárdacht chum na críche so comad éidir an corp d'oileamain uatha, nó co mbeadais umal don innarbad. Et measraigthear caindiacht na leannann maille ré beacán bíd 18 & dighi & lé médugh
an tshaothair & lé coimelt & lé fothragad; & mad éidir leó allus do chur díbh ullmuigthear iat chum In alluis uair éigin, & tar és an alluis do chur díbh ná tobharthar biadh dóibh gu spás ceithri n-uairead, acht munbhud eagail lind gluasacht leanna ruaid chum an ghaile, óir Is cóir In drong sin do bhiathad roimh In fothragad. Et dá mothuigid In drong sin dúinti ana taebhaibh, gnáthuigid siad neithe aithinti dílsi dá coimplex
infra 248-9
oslaigius na dúinti. Gidh eadh, do fhétfadh an mhéidi so do línadh leannaighi beith ann ná budh leor na neithi adubramar romainn acht gumad éigin cuisli nó leigeas lagthach do thabhairt ann. Et dobudh édir In méidi so do pheacughadh do beith a cáilideacht na leannann ná bud lór
neithi contrárda claechluigtheacha, dóib acht gomad éigin dóibh neithi contrárda d'fhagbáil. Et an drong atá ullam chum tuitme a n-easláintib, atáit aicídi & comarthaí theagmus dóib do leith na n-easláintid sin do-ní rém-fháisdine dóib. Agus dob áil lim labairt co hathchumair dá n-aicídib & dá comurthaib annsa chaibidil so, óir Is risin leabur labrus d'inntleacht na sláinti beanus tráchtad co speitsialta dóib so. Ar an adbur sin tinnsgnum ó droch-álgus rém-fhoillsigtheach
na heasláinti atá generálta annsna heasláintib eile, & cuirfimid a leigeas ainnséin. Agus as é an droch-álgus sin nó an droch-fhoámugad an saethur toileamail. Et bíth a fhis agad chum tuicsina an neith
so co fhuilid gnéithe imda ar an saethur nó ar an corthacht .i. saethur créchtach, nó saethar rigtheach, nó saethur tromda, nó saethur neascóideach (nó saethur lastach), nó saethur tirmuigtheach, & gnéithe eile comshuigigthear astu so.
Et gairthear saethur créchtach In uair shaílius
an duine co ngontur é lé snáthaid, nó lé dealg, nó lé neanntóig; & teacmaid sin ó linn gér gontach, mur atá, linn ruad gonus do leith a géiri, nó linn dub gonus do leith a aigéideacht, nó linn finn gonus do leith a shaillteachta. Et Is mur sin Is follus gurab do leith droch-cáile an leanna pheacuidius bís an teinnius sin. An teinnius sínteach, immorra, nó rigtheach, an uair tuicthear co mbít na lámha & an corp co huilidi agá rigid amail shreing boga; & Is é Is cúis dó sin, imad an adbuir arna shúgad ann ag na ballaib mothuigtheacha, mur atáit, na féithi & lacerti & na muscuili. Et ar an adbur sin Is ar éigin fhéduid siat a síneadh, nó ménfadach do dénam, ar son an línta imurcaid bís annsna ballaib mothuigtheacha. Et Is ris adearar teinnius tromda, an uair do-chíthear don duine co mbrúidthear & co tromuidthear a chorp mur do-géntaidi ó eire throm; & Is é Is adbur dó sin .i. mórán do leannaib reamra rigne ar n-imdugad annsna ballaib. An teinnius neascóideach, immorra, nó lastach, Is amlaid bís sé .i. co mothuiginn an duine é féin tenn lastach innus gurab ar éigin fhuilngius sé a glacad, & mothuigid sé do gnáth lasad mór ana shlinnénuib; & Is ó imdugad leannann agá mbít droch-cáile bís sin. Et bít droch-inorduigthi eile ar na corpuib, mur atá, ménfadach, nó ridi,
nó síneadh na mball, & horripillacio, & rigur, & tremar, óir bít fiabrasa a fogus dóib sin. Agus bíth inordugad eile orro ré n-abur saethur tirmuigtheach; & ní bí teinnius ná corthacht annsa gné shaethuir sin acht an croicinn do beith garb an uair glacthur é, & do-chíthear dó co tirmuigthear nó co cnaítear a chorp; & teagmaid sin ó aipstinens, nó ó shaethur imurcach, & mur sin do na neithib eile thearcaidius & tirmuigius an corp. Et teagmuid cúis na saethur sin adubramar
uair ann co fuirimeallach & uair eile co hinmeadónach: co fuirimeallach, mur atá, saethur imurcach, óir leagthur & dísgaíltear na leanna & an geir & an méthrad, & an fheóil do théchtad co nuad ón tsaethur. Et tosguigid so chum na mball mothuigtheach & cúisigid muid égsamhla na corthachta do réir mar th eagmaid siad do na ballaib fuirimeallacha nó inmeoghánacha, nó do na ballaib mothuigtheacha nó neam-mothuigtheacha, do réir mar atáit na cúisi so ó droch-cáil truailligthi nó ó chaindigheacht imarcaigh. Agus do-ní fothragad an ní cédna so, & teas gréini nó tineadh, nó fuacht aéir, nó coimelt, nó coimhriachtain imarcach, & gach uili ní atá leath amuich don chorp noch ghenis iat. Na cúisi inmeoghánacha, immorra, ó ngentear
corthacht as iad so iad .i. na leanna chuirius In nádúir chum na mball, & genidh sí na leanna sin uair and do leith na droch-cáile, & uair eli ó chainndieacht imarcaidh, & uair eli uatha araon. Agus mad ó na leannaib bheas an tenneas tuicthear ar an modh so é: óir dá n-inntaighi In croiceann chum gili, dearbaid sin adbhar leanna finn do beith ann & an chorthacht do chúisiugad uadha; & dá n-indtaighi chum datha In luaighi, Is é linn
dub bhus cúis do; & mad chum buigheacht inntaighius, Is é linn ruad; & mad chum deirgi Is í fuil dearg; óir foillsigid dath In chroicinn tigearnus na leannonn, & Is fíor so acht muna biad sé foluigtheach a ndoimhni In chuirp. Et uair eli athantar In linn cindtach ó na haicídibh do-gabur ón regimen & ón diet & ó aimsearaibh na bliadna. Ar In adbar sin dá mbia sé 'na fhir leanna ruaid, & aimsear the do bheith and, & gur gnáthuig sé saothar & biadha teasaidi, & corthacht do theagmáil dó 'na diaigh, conclúidigthear co résúnta gurob é linn ruad Is adbar don chorthacht sin. Et mad fear leanna duib hé, & aimsear fhoghmair do beith ann, & biadha melangcolica do chaitheam, signigid sin corob é linn dub Is adbar don chorthacht sin. Et mad fear leanna finn é, & aimsear ghemhridh do beith ann, & comhnuidi mór do dénamh dó, & biadha
flegmaticacha do chatham, & corthacht do theagmáil dó ana diaigh sin, tuicthear gurob é linn
finn Is adbar dó; & dá caitear biadha saillti an tan sin, nó géra, & corthacht maille ré tochus do theagmáil ana diaigh sin, signigid sin linn finn saillti. Agus madh fear fhola deirgi é, & aimsear erraigh do beith ann, & biada teasaidi fliuchaidhi do chathamh, foillsigi sin fuil dearg do beith 'na cúis ag an chorthacht .Agus dá mbia In fual ísil sémh, as linn omh bus cúis and. Agus dá mbia sé dathaighthi solus, as linn ruad shignigius .Et dá mbia dubh nó temhelti nó
uaine, Is linn dub shignigius, nóid leanna loisgthi. Et dá ndeacha duine a fothragad & co moitheócha sé é féin rigthi, signigid sin leanna oma do beith annsna cuisleannaib. Agus as mur sin gibé lérab áil tuicsin deithideach na neithead nádúrda & nach nádúrda, & na neithe théid ón chorp, & datha an chroicinn, & muid na corthachta do beith aigi, ná seachnad sé an chúis ó ndéntar an chorthacht & an mod ara ndéntar í do beith aigi. Et an uair theagmuid gnéithe na corthachta ó
na cúisib fuirimeallacha, ní mór as ineagluigthi iat an tan sin, óir Is urusa leó dul ar cúl ó chumsanad & ó fhurtacht an leaga; óir ní dénuid na cúise fuirimeallacha urchóid mur do-níd na cúise
inmeadónacha, acht muna bia an chúis fhuirimeallach
láidir co mór, & an corp do beith ullam arna inordugad chum easláinti ó imdugad na leannann. Et dá teagmad na suigigthi saethracha so ó na cúisib inmeadónacha, gan cunntabairt, foillsigid siat easláinti annsan aimsir atá chugainn dá ngnáthuigthear iat, acht muna tucthur leigeas ana n-aigid. Et Is maith do-chonnaic Ipocráid so annsa dara pairteagal d'Aforismorum an uair adubairt sé: ‘labores spontanei narrant morbos’ Liber Aphorismorum Ca .i. foillsigid na saethair thoileamla na galair. Más ead, an uair theagmaid na saethuir sin gan cúis fhuirimeallaig fholluis, do-chíthear an tan sin co fuilid droch-leanna annsa chorp threóruigius an suigiugad sin. Et gibé do-bérad sin dá aire co maith, dobud éidir leis a choiméd ó easláintib, óir do réir Galen, annsa leabar do-rinne don fhaethugad, Nulla est egritudo que veniat subito sicut fulgur .i. ní tic aen-easláinti co hobann mur tic fulgur. Ar an adbur sin tic suigiugad éigin, nó corthacht, nó saethur, nó
sdupáil, nóid na neithe nádúrda do dul asa céimeannuib féin, roim gach uile easláinti tic ó chúis inmeadónaid. Agus gach uile comartha tic mur sin foillsigid sé an easláinti ag tinnsgaint; más ead, teagmuigthear ria ana tosach, & Is mur sin coimédfuidthear na cuirp ó na heasláintib atá ag teacht. Annsa tsaethur chríchnuigtheach, immorra, & co háirithi an uair tic sé ó chúis fhuirimeallaig, ceangailtear cumsanad ar an droing ara mbí sé, & coimiltear co mín iat ainnséin, innus co n-innarbthur an t-adbur atá faí an croicinn a ndeathaigib. Et ongthar iat ainnséin lé holaid oliua anaipchi, nó maille ré holaid na n-almont milis; & muna mínidi sin In teinnis, déntur an choimilt nísa láidiri, & furáiltear air saethur measurda do dénam, & curthar a fothragad measurda é, & taburthar diet séim dó; & muna mínidtear an teinnius mur sin, & co faicfear an corp do beith línta, folmuigthear é an tan sin fá
iniaratus an leanna. Et dá mbia an teinnius rigtheach, Is comartha sin co fuil droch-cáil annsna leannuib & caindiacht imurcach; & déntar na neithe so adubramar romainn do réir uird, acht a mbeith nísa láidiri .i. an choimilt do beith fada láidir, & aipsdinens mór, & fothragad athamalta d'fhad; & curthar ola camamill 19 a ceann na n-olad adubramar romainn. Et dá mbia an teinnius ré fead 20 trí lá co continóideach, & nach fédtur a chosg, tuicthear as sin co fuil an t-adbur annsna cuisleannaib, & folmuigthear é an tan sin fá iniaratus an leanna cintaig. Et dá mbia an saethur tromda déntar gach aen-ní dá ndubramair romainn nísa mó & nísa láidiri an tan sin, óir atá an t-adbur co domuin arna shuigiugad annsna ballaib mothuigtheacha. Ar an adbur sin calmuigthear & arduigthear na neithe adubramar romainn, & curthar ola lile & ola lauruis a ceann na n-olad
adubramar romainn; & muna dearnuid so furtacht, folmuigthear mur Is éigin, óir atá an t-adbur pheacuidius co himda. Et dá mbia an teinnius neascóideach, nó lastach, Is luath chuirius sé neach a fiabras. Agus
leagar cuisle a caindiacht móir dóib an tan sin, & Is baegal an fiabras dá mainneachtnaidthear ligin na cuislinni. Et dá mbia suigiugad tirmuigtheach a corp an duine, ceangailtear cumsanad air an tan sin, & taburthar biada oilius co maith dó, & déntar fothragad uisgi buig dó an tan sin, & fothragad uisgi fhuair nó a ngar do beith fuar ana diaid sin. Et as intuicthi ana diaid sin, dá mbeid na leanna oma annsna cuisleannuib, nach dleagur an chuisle do ligin ar aen-mod do réir Galen, óir do tarróngtaigi na leanna oma chum na mball ó ligin na cuislinni. Agus ná dénuid saethur & ná coimiltear iat, & ná déntur fothragad dóib, óir disgaíltear & gluaistear na leanna uatha so, & dobudh eagal fiabrus do theacht; & ná taburthar leigeas lagthach dóib, óir do chúiseóchad sé cuirrineach & uertigo. Et ná tobuir neithe fuara dóib, óir do médóchdais oime an adbuir; & ní dleagur neithe teasaidi co mór do thabairt dóib ar eagla an fhiabrais .Más ead, déntur coiméd deithideach orra. Ar an adbur sin ceangailtear ar tús cumsanad & uaingius orra, & codlad fada, & beacán bíd & digi, mur atáit, petraisi & arán glan & beacán d'fhín glan. Et tair éis chumsanuid trí lá do dénam dó, taburthar diatreonpipereon dó, dá mbia an régión & an aimsear fuar; & tabarthar diaaradon abatis & siúcra róis dó; & dá mbia an régión fuar taburthar .2. de sin dó, & dá mbia te taburthar .3. nó dá .3. .Agus seachaintir na neithe ro-theasaidi, óir dá tucthar diatrion nó diacalamentum dó, bud eagal fiabras do theacht, do réir fhiadnuise Aueroes a Coilliged. Ar an adbur sin Is follus co lór cinnus as inteagmála don tshaethur ré n-abair Ipocráid labor spontaneus, & dá gnéithib, fhédmaid do thuicsin a mórán do moduib; & fédmaid rem-fháistine do dénum do mórán d'easláintib éxamla fhédus teacht ón tsaethur sin annsan aimsir atá
chugainn. Agus atáit droch-áilgis ele mí-nádúrda fhoillsigius
infra 254
easláinti éigin speitsialta a n-inad d'áirithi & áirmeóchmaid iat maille réna leigeasaibh don taeb this dín. Más ead, labrum ar tús do theinnius an chinn & na slinnén & ball eile an chuirp fhoillsigius na heasláinti atá chum teacht; & leigistear iat maille ré cuislinn dá mbia an corp línta ó fhuil deirg, & taburthar leigeas lagthach mad iat na leanna eile pheacuighius ann. Et dá
mbia teinnius cinn ar neach & tromdacht, maille ré dobrón & ré docomlacht anála, signigid sin mania; & leigistear hí lé bláth time & lé iara pigra & lé iara rufini & lé gairdeachus & lé hinnsdruimintib ciúil. Teinnius cinn, maille ré cuilib & ré finnfad d'fhaicsin, signigid sin cataracta; & seachnuid siat iasg an tan sin & gach uile photáitse, & gach uile thorad, & gach uile ní deathmur, & déntar aipstinens an tan sin, & folmuigthear lé iara pigra & lé pille
auria iat. Et dá mbia teinnius cinn a fiabras air neach, maille ré deirgi na súl & na haidthi, & ré foillsiugad lóchrann d'fhaicsin ar lasad, & neam-chodlad do beith ar neach, & an fual do beith ísil, signigid frenisis, & leigistear an tan sin í maille ré cuislinn & lé haipstinens & lé clisteri & lé neithib frithbuailteacha. Tromdacht an radairc & an ésteachta, & na
infra 254-6
cédfad eile, maille ré sgotomia & ré uertigo & ré hingopus, fhoillsigid sin epilepsia nó apoplexia
nó bás obann. Agus déntur clisteri gan inmeadón an tan sin, & furáiltear aipstinens do dénum an méid Is mó fhétur an tan sin; & folmuigthear é lé iara pigra, & déntar coimilta éigintacha air. Iectigacio do beith annsan aigid, maille ré
stupur, signigid sin spasmus nó pairilis nó litairgia. Agus déntur clisteri imda an tan sin, & folmuigthear é lé iera pigra & lé haipstinens & lé coimeltaib & léna cusmailib. Agus dá mbia an aigid dearg, & hí a' claenad chum beith riabach & chum morfia, & an guth do beith cíchánach, & docomlacht na hanála, signigid sin gan cunntabairt lubra ac teacht, & dleagur sin d'fhurtacht co ro-luath lé mórán cuisleann, & lé iera rufini do thabairt dóib co meinic, & maille ré haipstinens do dénum ó na biaduib geinius linn dub & ó na biadaibh teasaidi Is urusa do thruailliugad & Is deacair do díleagad. Agus dá raib an aigid atmur maille ré hatt an fhabra iachtair & ré tromdacht do beith andsa taeb deas, foillsigid sin ydrópis. Agus Is imchubaid absdinens go mór an tan sin, & dighi go háirithi; & seachnadh sé gach uile ní fuar fliuch. Agus gnáthuigthear an tan sin feóil én do-ní edtillach arna róstadh. infra 254
Et gibé ara mbí cattarrus go gnáthach, & agá mbí corp truagh, & ucht cumang anbann do beith acu do gnáth, as comurtha sin air perplimonia nó ar tisis do beith ag teacht. Más ead, fostuigthear an reuma ar dús, & folmuigthir an ceann ainnsén lé hyera pigra; & curthar púitsi teasaidi fán ceann do millium & do shalann arna mbrisidh & déntar puinc ar fhuighelaibh an chinn. Agus dá mbia an chúis teasaidi gnáthuigthear dyapapauer, & dá mbia fuar gnáthuigthear dyanisum & diaisopus, & dénad neam-chodlad & aipstinens mór. Tremor cordis & léimneach, signigid sin singcoipis nó bás obann; gnáthuigthear an tan sin neithe chomfhurtachtaidius an craidi, mur atá, diacameron & diamargariton, & curthar púitsi ar an ucht do bláth borráitse & bugulusa & do mellisa & do neithib eile atá díleas annsa chúis so. Tromdacht & teinnius & pulsamlacht annsa taeb deas, maille ré fiabras, signigid sin neascóid na n-ae, & leigistear hí lé cuislinn do ligin d'epatica, & lé casia fistula & lé rós & lé sandaili & lé campora & lé huisgi róis do chur ar na haeib. Agus dá mbeid na comartha sin gan fiabras, signigid sin cruas & dúinteacht isna haeib; más ead, ibit siat uormónt & persille & mersi & fenél, & beacán spicanardi & a ól maille ré hoximel sgilleticum; & gnáthuigthear na neithe so maille ré heanbruithi siser, & ongthar régión na n-ae uile lé harragon
infra 256
& lé marsiaton & lé diaaltea. Et an uair bís teinnius continóideach a timcheall an imleacáin signigid sin tempanites .Et dá mbia fasdidium nó aduathmuireacht ar neach, & gaethmuireacht nó línad do beith annsna taebuib & fá na maethánuib, signigid sín coilica passio. Agus déntur clisteri dóib ar tús an tan sin ana curthar ainís & cuimín & síl ruibe & iara pigra, & gnáthuigthear a folmugad lé iara pigra, & ongthar iat lé holaid ruibi, & dénuid aipstinens mór, & gnáthuigid biada róstaigthi & fín glan, & déntar púitsi dó do shalann & do chuimín & d'ainís & do shíl ruibe. Dá mbia teinnius bronn ar neach maille ré gontaig & ré cnám na n-inneadh & ré flux bronn, signigid sin disinteria. Más ead, taburthar lus na frangc maille ré bolus armenicus dó. Tochus do beith annsa timthearacht, & teinnius, & tromdacht, signigid sin tenesmon nó emaroides acht muna beid na piasta ré n-abur cucurbitini ann. Agus leigistear tenesmon mur so .i. gab sgeartáin & crúbacha do-gabur fá na clochuib bís fá na tunnaduib bís annsna táibirnib, & bristir co min iat maille ré geir bocáin, & déntur ceirín díb & curthar ar an timthearacht. Dá mbia teinnius a n-altaib déiginacha an droma & a comursanacht na sliasat, maille ré
fiabras, signigid neascóid na n-árann. Et leagar infra 259
cuisle an tan sin, ar tús do basilica & ainnséin do shofena, & co háirigthi don taeb ana fuil an teinnius; & folmuigthear ainnséin iat lé casia fistula, & déntur ceiríneacha dóib do neithibh fuara, mur atá, rós & sandaile & a cusmaile. Agus mad follus gaineam ré haimsir fada, & a chosg co hobann, signigid sin an chloch ar leagad. Agus dá mbia an gaineam sin dearg, signigid an chloch do beith annsna háirnib. Agus dá
mbia geal signigid an chloch do beith annsa lés. Agus gibé lérab áil a choiméd ó chloich gnáthuigead sé sgeathrach & diet séim, & gnáthuigthear neithe diuereticacha míne, mur atáit, sílta fuara. Et dá mbia sgris ar neach léna fhual, signigid
sin cruas do beith annsa slait nó annsa lés; más ead, gnáthuigthear biamlacht psillium maille ré síltuib fuara glana & ré bainne gobuir. An dara caibidil: do regimen rém-choimédach na pláigi
Adhuc In regimine preseruatiuo quod debetur corporibus .i. ó do luaideamur don taeb thuas dín don regimen rém-choimédach dleagur do thabairt do na corpuib, labrum anois do regimen
choimédach na corp ó na heasláintib pláideamla theagmus dúin ón aer leath amuith do nádúir. Ar an adbur sin as intuicthi nach fuil ar an pláid innillus coiméda as fearr ná a seachna; & ní hé an t-inad a mbí an phláid amáin do sheachna, acht an talam uile: mur adeir Raisis, qui non est In aere corrupto non corrumpetur ab eo .i. In neach nach bí san aér thruailligthi ní truailltear uada é, mur adeir so, qui non est In bello non moritur In eo .i. gibé nach bí annsa chath ní marbthar é ann. Gid eadh, dá n-anam annsan inad a mbia sí tar gach uile ní, bíth an teagh glan ó gach uile imurcuid, & co háirithi ó na himurcachaib geinius bréntus, mur atáit, na guitir iatur; & co hathchumair seachaintear gach uile ní brén, & imdaidthear na neithe deadh-balaid .i. neithe fuara deadh-balaid a n-aimsir an tshamraid, & neithe teasaidi deadh-balaid a n-aimsir an geimrid, mur dob áil lé hAuicenna, fhuráilius an t-aér do cheartugad lé hambra & lé lignum aloes & léna cusmailib, óir comfhurtachtaigid siat an craidi & an inchinn & tirmuigid an t-aér salach pláideamail. Ar an adbur sin leagur deathach ambra moch-thráth fán sróin, & do thúis, & do lignum aloes, & do sdorax, & do laudanum, & do chróch, & do masdix, & do chlóbus, & do chainél, óir an uair lasaid so
infra 261
do-níd balad maith, & leagur uair eile deathach terpentina & sginantum faí an sróin. Agus muna fadthur na neithe sin leagur deathach lubáitse & rós marina & ibair craigi & costus & laurus & sumac & róis & sipreach faí an sróin, óir lasaid na crainn so co mór annsna tigib & cúisigid deathach; ar an adbur sin do-níd comfhurtacht mór annsa chúis so. Agus curthar ar sméróidib uair eile é, & cúisigid deathach. Et Is maith deathach alipta musgata & galla musgata, óir atáit na neithe so teasaidi deadh-balaid. Et Is iat so na neithe fuara deadh-balaid ó ngabur deathach do cheartugad an aéir .i. sanndaile & rós & bláth nenufair, arna cur ar leacach dearg nó ar iarann dearg & uinégir do dortad orra, nó maille ré coriandrum arna ullmugad & ré duilleabar saileach & ré camphora & maille ré croicinn ubaill gráinig nó maille ré huball buidi. Agus leagar deathach na neithead so adubramur faí an tig, nó connaimthear annsa láim iat do gnáth nó co meinic. Et an seómra ana laiginn sé leagar an deathach faí. Agus bíth an seómra sin a ngaire do thalam, & ná bíth reumamail, & osgailtear fuinneóga na hairdi soir, & iatur fuinneóga na hairdi tshiar & na hairdi teas, & curthar canafáis fliucha ar taebuib an tigi, & bíth soitheach lán d'uisgi astig,
& bíth soitheach eile a n-airdi astig ana mbia mórán poll, & uisgi ag silead astu ar báisín ag dénum ceoil. Annsa tsamrad, immorra, nó annsa fodmur, curthar duilleabar saileach nó caerthuinn nó darach annsa fraig, & duilleabar mirtuis & fíneamna & saileach ar urlár an tigi. Et crotur uisgi tobair & aigéid ar fud an tigi, & gabuid siat balad campora & róis & aigéide chucu, & a cusmaile; & leagur deathach neithead ndeadh-balaid fútha fá dó nó fá thrí sa ló co n-oidchi. Et Is éigintach an linn cinntach d'fholmugad annsa tsamhrad & a tosach an fhodmuir; ar an adbur sin folmuigthear linn ruad annsna daínib óga coileara lé tamurendi & lé casia fistula & lé mirabolani citerni & léna cusmailib. A ndeireadh an fhodmuir & annsa geimrid folmuigthear linn finn an uair bít na cuirp linta ó linn fhinn lé neithib fholmuigius na leanna reamra, mur atá, agairg & turbid, & lé polipodium, & léna cusmailib. Agus creidim gurab maith an gach uile aimsir
mad te nó mad fuar hí, & an gach uile coimplex, pillidi do mirr & d'aloe & do chróch annsa chás so. Et folmuigthear lé cuislinn iat, & co háirithi Is maith cuisle do lucht adolicensia & do lucht fola deirgi uair sa mí, acht muna toirmisci cúis
eigin é, mur atá, anfhainne na bríge & flux na fola místa & flux emaroides. Agus as follus co
meinic gluasacht fola deirgi sa chorp; más ead, leagur an chuisle gan fuireach an tan sin, óir Is mór as imchubaid so ar eagla co tuitfid neach a n-easláinti. Et bíth a fhis agad na biada as imchubaid dóib co ndligid siat beith édrum so-díleagtha gan beith so-thruailligthi a' cathugad a n-aigid an morgaid. Agus ná caitear iat a caindiacht a caithmhe a n-aimsir ele, óir Is eagal an neim-díleagad an tan sin & an truailliugad do réir chonsiquens. Gid eadh, as imchubaid biad do chaithim co luath & co meinic annsa chúis so, óir ní dligid gorta ná tart d'fhulang; ar an adbur sin seachnuid siat feóil muici & daim & na n-ainmintid mór, óir Is leanna reamra geinid siat. Gid eadh, gnáthuigthear cearca & petraisi & gach én do-ní eitillach, a n-égmuis na n-én do-ní comnuide a n-uisgi, óir geinid sin leanna rigne. As imchubaid
mur an cédna feóil fearbóg óg & molt & coiníneadh & míltad muidi annsan aimsir so; & caitear maille ré méid éigin aigéide iat, óir furtachtaigid gach uile ní aigéidigthi an tan sin. Et an uair róstaigthear iat dleagur aigéid, nó agresta, nóid neithe aigéidigthi, do chaithim leó. Et do-ní an sabsa ré n-abur camilinum an cédna, óir fuaraid & tirmuigid na neithe curthar ann. Et bristear na neithe aigéidigthi, & timpearáiltear iat maille ré púdur cainéil & ré haigéid, & caitear; nó caitear
agresta 'na haenur leó, nó aigéid 'na haenur, óir as maith gach uile ní aigéidigthi an tan sin. Et seachaintear na holaid & gach uile ní olamail méith an tan sin; & seachaintir mur an cédna gach uile ní loisgtheach, mur atá, gáirleóg & uinneamain & lus annsan aimsir sin, óir téigid sin na leanna & an corp co huilidi. An cáisi, immorra, seachaintear é, óir geinid leanna reamra. Agus seachaintear an bainne mur an cédna, óir atá sé so-thruailligthi. Agus seachaintear gach
uile thorad mur an cédna, & co háirithi na tortha do geineadh ón aimsir sin & do hoilead annsan aér thruailligthi. Agus na luibi rannchuidigius ré mailís, seachaintear iat; & na huisgi rithius co fuirimeallach ar uachtar na talman, ní hinóla iat. Et dá caitear na tortha dligid siat beith aigéidigthi, mur atáit, ubla goirti & ubla gráineacha & péirida & oráidsi shearba. Agus an méid bus éidir do bearbad díb so beirbthear iat, óir innarbaid an teini agá mbearbad a máilís; & tuicthear a
chusmailius so do na luibib. Agus Is iat so na luibi Is mó Is imchubaid annsan aimsir so .i. lactuca & portulaca maille ré haigéid, & luibi aigéidigthi eile, mur atá, persille & magiorana & sáitsi & fumus terra, arna mbearbad maille ré
borráitse. Et seachaintir gach uile luib & praiseach eile, óir atá flichideacht uisgeamail tsomorgtha
annsna luibib & annsna praiseachaib & annsna torthuib; ar an adbur sin seachaintear iat. Et bíth a fín fuar anfhann, & dá mbia sé láidir curthur uisgi tobair ann. Agus seachnuid siat na comshuigigthi ana curthar mil & gach uile ní atá ard a mblas milis, mur atáit, caera aipchi fíneamnach & dactuli & siúcra & a cusmaile. Agus bíth a fhis agut nach fuil inad ag an tsaethur annsa chúis so acht beacán, óir téigid an saethur mór na cuirp & luathaigid an anál & do réir chonsiquens cúisigid an t-aér truailligthi murguigthi do tharrang; más ead, déntur saethur beac a n-inad measarda ar nach bí taitneam
gréine co mór. Et seachaintear cuma & cluithida saethracha & rith annsan aimsir sin, & gach uile gním médaigius & luathuigius an anál. Et codlad sé annsan oidchi a seómra fá leagur deathach na neithead adubramur romainn, & iatur an seómra co maith. Et bíth a fhis agad nach imchubaid an codlad fada annsan aimsir so, óir Is mór fhliuchius sé na cuirp, & dligid regimen imchubaid na haimsiri so beith a' claenad chum tirmaideachta, mur adeir Auicenna. Et seachaintear an codlad fada annsa geimread. Agus dá ndearntur codlad annsa samrad, an uair atáit na laeithi fada, déntur a n-inad measurda é a n-égmuis na n-asán & na mbróg. Agus ná hitear biad co grod ana diaid; & na codaltur co luath
a ndiaid bíd, óir cúisigid sin teinnius cinn & tromdacht annsa chorp co huilidi. An fhearg, immorra, seachaintear í annsan aimsir so, óir téigid an fhearg an craidi & fiuchaid an fhuil. Et seachaintear an gairdeachus imurcach; gid eadh, furtachtaigid an gairdeachus measurda. An choimriachtain, immorra, seachaintear í, & co háirithi a himurcaid. Óir gibé gnáthuigius coimriachtain a n-aimsir na pláigi as luath an guasacht do-geib sé ó aibrisgeacht an galair so. Et gibé
do gnáthuig coimriachtain, ná connmad sé regimen cumang ar eagla co téchtfad & co truaillfid an sperma; más ead, déntur comuirle Galen .i. a dénum méid éigin maille ré hinmeadón, ar cor nach mothóchur an dísgaílead & co mothóchur édromacht na mball. Et bíth a fhis agat gurab mór an furtacht do-ní gnáthugad na pillidi ordaigius Raisis & Auicenna, dá mbia neach a regimen maith maille rú, óir gibé gnáthuigius iat bíth saer ó phláid maille ré furtacht Dia. Et Is mur so do-níthear é .i. gab dá rann d'aloe, cróch na hairdi teas, & mirr, rann do gach ní díb, & caitear trí pillidi díb gach lae; óir ní ligid na pillidi so na leanna do thruailliugad ná do morgad, mur Is follus isna corpuib marba coimétur gan morgad lé mirr &
lé haloé & lé cróch; & do-chím-si féin so co meinic, & atá mu dóchus co mór astu. Item adeir Raisis gurab imchubaid bolus Armenicus maille ré haigéid & ré huisgi isin cás-so. Tuillead, Is mór chomfhurtachtaidius triacla a méid cnó do chaithim maille ré huisgi aigéidigthi fá dó sa tseachtmain. Óir do-ní Auicenna d'fhiadnuise gibé chaithius triacuil sul truailltear a chorp, & a gnáthugad, nach fadann bás do phláid, acht co coiméda sé regimen maith annsna neithib eile. Et Is do na neithib choimédus neach ó phláid .i. triacail & metridatum; & comaentaigid Auicenna leis so annsa cheathramad canóin. Tuillead, adeirid drong eile gibé ithius aen-greim do shamad moch-thráth & im easbartad gurab annam gabus pláid é. Tuillead .i. Is maith aen-uair nó dá uair sa ló púdur litontra maille ré huisgi samaid nó bugulosa nó sgabiós do chaithim, nó a caithim gan uisgi; nó cogantur a prémh & itear í, óir fodnaid sí a n-aigid na neimi mur sin, ar son co tirmuiginn & nach téiginn. Tuillead, Is mór chomfhurtachtaigid na lámha d'innlad co meinic sa ló a haigéid, & spoingia nó édach lín do thuma a n-aigéid, & a mbeith annsa láim & a mbalad do gabáil co meinic. Tuillead, Is maith cuisle do ligin uair sa mí maille ré regimen maith bíd & digi & na neitheadh eile. infra 266
Agus Is lór na neithe athchumaire so adubramur do regimen rém-choimédach na pláigi. An treas caibidil don ceathramad pairteagal: do regimen rém-choimédach na neimi
Quoniam homines sani a sumpcione ueneni magnum possunt incurrere nocumentum .i. féduid
mórán d'urchóidib teagmáil do na daínib slána ó chaithim na neimi, más ead, Is maith innillius & sduidér do dénum air so, innus co fédadais na daíne a coiméd co maith ó chaithim na neimi. Et bíth a fhis agad nach inann fhédmaid ní do rád a timcheall dathann na corp cumuscda cóirigthear ó na ceathra dúilib, & a timcheall a mblasa & a mbalaid. Óir as inann oibriugad atá
ag dath na neithead cumuscda a n-aithfhégad na n-ainmintid & a n-aithfhégad an duine; óir mur dísgaílius gile na heala radurc an duine agus chalmuigius duibi an fhiaich a radurc, Is mur sin do-nít siat na hoibrigthi sin ar gach uile ainmidhi gá fuil radurc. Et ní mur sin don blas ná don balad. Óir atá blas & balad toltanach do gné éigin do na hainmintib nach fuil don duine,
infra 267
& econtra, mur as follus nach cairdeamail blas an cholacinndita don duine & a beith cairdeamail
don muic. Ar an adbur sin gibé lérab áil gnéithe na neimi fhétur do chaithim do sheachna, ná hithid sé aen-ní ara mbí blas & balad aduathmur, & co háirithi acht muna bia an biad aithnid dóib do réir dearbtha. Más ead, dá mbia cunntabairt air neach an mbia In neim cumuscda risin mbiad, roim gach uile ní innailtear an bél lé huisgi mbog roglan, & tuicthear as sin blas an bíd co maith; & an uair cogaintear an biad connaimthear co fada annsa bél é innus co comurthóchur a blas & a balad, óir, dá mbia neim annsa biad do-déna urchóid don chorp, tuicfir gan cunntabairt í ó blas nó ó balad an bíd do beith aduathmur. Tuillead, bíth a fhis agad gurab mó bís an meallad so co foluigtheach annsna biaduib romillsi ná annsna biaduib aigéidigthi, & co coitchinn gach uile biad rannchuidighius ré blas maith co mór ná annsna biaduib eile. Ar an adbur sin na daíne bís amuirseach ar neim dligid siat na biada comshuigigthi éxamla do sheachna, & co háirithi an uair beid siat éxamail co hard do réir datha & balaid. Et ní hurusa an meallad so do beith a n-eanbruithi na feóla aenda, ná annsa feóil aenda féin, ná annsan arán aenda. Et gibé ara mbí
infra 268
eagla na neimi, gnáthuigead sé biada aenda do chaithim & deoch uisgi glain, óir ní hurusa meallad do beith inntu so & Is urusa a beith andsa fín. Ar an adbur sin Is mór dligmid dath & blas & balad an fhína do thabairt dár n-úig. Agus
dleagur a ól a soitheach glaine, innus comad feirrdi do tuicfidi a dath & a shubstaint. Agus an fín ibthear an tan sin, dligid sé beith geal solus anfhann, óir Is urusa meabal nó cealg do thuicsin ana leithéid sin d'fhín. Tuillead, bíth a fhis agat co fhuilid neithe éigin nach fuilnginn neim do beith ana fiadnuise gan a ndath do chlaechlód a cédóir, mur adearar co coitchinn ré hadairc na hathrach neime ré n-abur serpens nó réna teanguid, óir gabaid fliuchad chucu a fiaduisne na neimi, & co speitsialta dá curthar salann orra. Et a chusmailius sin don chloich ré n-abar prasius as máthair & Is pálás don chloich ré n-abur smaragdus, óir Is annsa chloich sin do-gabur í; & Is dath uaine bís uirre ara mbí uaine tiug a cusmailius orafuint; & do-gabur í & braen dearg innti uair & braen geal uair eile, & Is dearb co coimédann sí na rígthi ón neim; óir dá mbia an chloch so ar an mbord & neim do chur ana fiadnuise cuirid a dath uaine dí co luath, & ar cur na neimi don bord inntaigid In dath cédna uirre. Ar an adbur sin gibé bís
infra 268-9
amuirseach ar neim dligid sé an fuirceadal sin do dearbad. Tuillead, Is maith triacail do chaithim roim In cuid & 'na diaid annsa chás sin, & metridatum mur an cédna. Et Is mór fhodnaid na neithe aenda annsa chás so, mur atáit, cnó móra & cnó gaídilacha, ruib & sáitsi; más ead, Is maith don duine beas amuirseach ar neim méid éigin díb so do chaithim roim an cuid & 'na diaid. Et gibé bís amuirseach ar neim seachnad sé gnéithe na mbiad ana fadthur aduim ro-beaca a cusmailius neimi; & do-gabar sin a ngnéithib fungi & truphuli & na cloch mianamail. Tuillead, Is éigin don neach sheachnus an neim gan a innillius uile do beith annsa biad ná annsa dig do-bearar dó amáin, & mur an cédna dá fear fritháilti, oir teagmaid an neim go haicídeach inntu gan chin do duine, mur atá, réd aicídeach éigin urchóideach
do thuitim annsa biad & a bearbad maille ris, nó a thuitim a soitheach an fhína, mur atá, sgorpio nó lacerta; óir atá mórán do na hainmintib neimneacha grádaidius balad an fhína, & rithid siat chugi & ibid cuid de co meinic & sgéithid ann arís, & uair ele do-gabar báiti ann iat, & uair eile lighid siat na soithigi asa n-ibthear an fín: ar an adbur sin Is maith na soithigi so do choiméd co maith. Tuillead, Is mór dligmid beith deithideach a
infra 269-70
timcheall an uisgi gnáthuigmid .i. gan a beith ana uisgi chomnuide ana fagur gnéithi na n-ainmintid neimneach. Agus tuicthear a chusmailius sin do na luibib gnáthuigid na daíne co coitchinn, óir Is meinic gnáthuigid na hainminti neimneacha comnuide do dénam a n-inad a fásaid na luibi. Agus an connad gnáthuigmid, gabaid sé nádúir na n-ainmintid neimneach do-ní comnuide ann chugi, & teagmaid co meinic gortugad do na daínib uada sin. Et an uair thuigius duine urchóid ana gaili, mur atá, lasad & cnám & teas & cumgach & allus & tart & codlad domuin & sdupur, nó tuitim na bríge, maille ré hallus & ré singoipis. Agus an uair bus follus na neithe so, nó cuid díb, gan cúis fholluis eile, déntur sgeathrach a cédóir maille ré holaid sisaminum nó almont milis. Nó caithid im & bainne, maille ré mórán bíd, & sgéithid. Et dá teagmad nach sgéithfid In tan sin ísligthear nó sgristar bríg na neimi. Agus ar nglanad an gaili taburthur triacail mór dó, maille ré fín ana mbeirbthear préma litontra, & ná caithid siat biad co ceann seacht n-uaireadh 'na diaid, & oiltear é maille ré neithib olamla 'na diaid sin, mur atáit, fígida & uua passa & cnó gaídilacha & eanbruithi coiligh méith. Agus dá teagmad an neim do caithead d'fhágbáil
infra 270-1
an gaili, déntur clisteri an tan sin. Tuillead, caitear bolus Armenicus maille ré fín, & coimiltear In corp co huilidi, & toirmiscthear In codlad co huilidi. Agus Is chum an neith so amáin adeirim gach uile ní do dénam, & 21 d'inntóg na neimi, nach gluaisti chum an chraidi hí; ar an adbur sin, & an breitheamnus slán, ar ndul an dara lá nó an treas lá torainn, nach mór, Is animchubaid
an chuisle. Agus dá tuicim an neim do beith fuar do réir a comurthad (óir fédmaid a thuicsin mur só tré doimne an chodalta & ó sdupáil & ó fhuacht an chuirp) Is maith neithe teasaidi do thabairt a n-aigid na neimi, mur atá, gáirleóg & litontra & ruib & a cusmaile do neithib teasaidi. Agus dá mbia an neim teasaidi caitear coriandrum & campora & a cusmaile. Et dá mbia ana neim marbus ón chumachtain fholuigthig, mur atá, neim napellus, caitear triacail & metridatum & síl neannta & agairg & colacindita & caera ibair craigi & serapinum & castorium. Agus atáit leigis maithi eile a n-aigid na neimi oibrigius do leith tota spesies, innarbus í lé
sgeathraig & lé hinglanad; gid eadh, Is mó beanus leigeas na neimi co speitsialta ré regimen an leigis
infra 271-2
ná risin regimen coimédach; ar an adbar sin ní aibéram aen-réd de. An ceathramad caibidil don cheathramad pairteagal: Do na daínib bís ag éirgi a heasláinti
Quoniam conualiscentes ab egritudinibus continentur In latitudine sanitalis .i. ó connaimthear na daíne bís ag éirgi a heasláinti a leithid na sláinti, as inlaburtha ann so dá follamnugad co generálta. Ar an adbur sin bíth a fhis agad co fuil cuid do na daínib bís ag éirgi a heasláintib atá glan co fuirfe óna n-easláintib, et an drong eile nach cóir conualiscentes do rád co fírinneach rú ar son nach fuilid arna nglanad co fuirfe & ar son aicídeadh éigin do beith ana coimideacht, mur atá, neam-thochlugad an bíd, & teinneas anorduigtehach an chinn, & tromdacht an chuirp co huilidi, & gan a cuirp d'inntóg chum a mbríg ná chum a nirt féin, aislingthi & saethur annsa chodlad & inglanad leannaigi, so & a cusmaile do chomurthaib eile, foillsigid siat gan neach do thérnód co fuirfi óna easláinti, óir atámaid
infra 272
cunntabarthach In tan sin co maireann fuidill na heasláinti, mur adeir Ipocráid: que relinquntur In morbis post crisim subuersionem faseri 22 consueuerunt’ .i. na neithe fágthur annsna corpaibh ó na gallruib tar éis an fhaethuigthe, do gnáthuigidur siat aith-impód do dénum. Más ead, Is ro-gar regimen na droingi so do regimen na ndaíneadh easlán; ar an adbur sin rigid siat a leas neithe glanus & chlaechluigius fuidill an adbair. Conualiscentes co fírinneach, immorra, ní mairinn aen-red d'fhuidill an adbair acu; & tuicthear sin ó fheabus na bríge tochluigthigi, & ón chorp do beith ag impód chum a bríge & chum a fheóla, & gan an t-inglanad do beith leannaigi, & gan aen-ní
do beith follus don chéd-galur acht anfhainne na mball amáin. Agus an drong atá mur sin ní rigid siat a leas aen-gné folmuigthi an tan sin acht an bríg do chomfhurtacht & an corp d'inntóg chum a oibrigthi gnáith & chum a bríge. Agus atá so ana ní choitchinn dá gach aen-droing éirgius a heasláinti (má táit glan, cinco fuilid) .i. a regimen do beith cusmail & regimen na ndaíneadh easlán ré feadh dá lá nó trí lá gan inmeadón d'éis an fhaethuigthe; ar an adbur sin Is beac dligid siat claenad chum regimen na ndaíneadh slán, óir Is mór an guasacht do na daínib bís ag éirgi a heasláinti claechlód obann do dénum chum regimen na ndaíneadh slán. Óir
infra 273-4
atáit bríga na ndaíneadh bís ag éirgi a heasláinti égruaid, mur adubramur romainn; ar an adbar sin ní hintuctha aen-ní dóib thromuidius iat, mur atá, biad & deoch & a cusmaile do neithib eile thromuidius iat. Dligid an drong bís ag éirgi a heasláinti a treórugad chum saethuir mín measurda tar éis a chéile, do réir mur thuicmid gurab éidir léna mballaib a fhulang gan gortugad, gan corthacht, óir as mór an t-amantúr do na daínib bís ag éirgi a heasláinti a leithéid sin do shaethur do dénum. Et dligid biada na droingi bís ag éirgi a heasláinti cimus maith do geineamain, & beith so-díleagtha, & beith silteach so-óla, óir Is maith oilid a leithéidi sin do biaduib, & Is luath dileagur iat. Agus dligid a mbiada claenad chum teasa séim & chum flichideachta. Et bíd siat an méide so do chaindiacht innus comad éidir a ndíleagad co hurusa & nach mothuigthi gáirfideach ná tromdacht ná línad annsa gaile. Et ní dligid an drong éirgius a heasláinti gorta ná tart d'fhulang, acht beacán do chaithim co meinic. Et dá teagmad co mothóchaide cuirrineach & nó gaethmuireacht nó tromdacht annsa chorp as inlaigdigthi caindiacht an bíd an tan sin. Et as í uair imchubaid a n-oileamna an uair bus measurda don ló. Et bíth a ndeoch d'fhín maith thséim deadh-balaid glan gan beith deathmur, & blas toltanach
infra 274
do beith air, a' claenad chum millseachta, & ní dliginn sé beith láidir ar aen-mod. Agus na hibeadh sé uisgi fuar ar aen-mod & na dénad fothragad ann, óir do fhédfad sin beith ana chúis do bás obann dó .Tuillead, as éigin do na daínib bís ag éirgi a heasláinti cumsanad & gairdeachus measurda do gnáthugad, & dénait radarc ar inadaibh uaine, & éistid ceóil binne, oir bláthuigi meanma na droinge bís ag éirgi a heasláinti ó éisdeacht ceól mbinn & ó fheicsin neitheadh uaine. Et seachnait siat gach uile fholmugad, mar adubramur romainn, & co háirigthi In choimhriachtain, óir Is mór urchóidighis In choimhriachtain dóib. Agus dá mbia faethugad In té éirghius a heasláinti foluigtheach Is amuirseach dligmid beith ara fuigeall; ar an adbar sin Is lugha dleagar a sásugad lé fín ná In drong bís ar térnugad co fírinneach ón easláinti. Agus dá faicir go rig sé a leas folmugad fétur sin do thuicsin go maith tríd na comarthaib do áirbhimar don taeibh thuas dín. Comhartachtaigthear In bríg ar tús In tan sin lé biadh maith, méid éigin do laithib, & aindséin leigistear hé lé leigeas
infra 274-5
díleas nó lé cuislinn do réir mar do-chífir duit. Agus Is intseachanta In chuisle In mhéid bus éidir do na daínibh bhís ag éirghe a heasláinti, óir Is beag atá d'fhuil inntu co coitchinn; gidh eadh, as éigin a leigin co meinic ar son cúisi éigin speitsialta. Agus ní himchubaid codlad fada don droing bhís ag éirghe a heasláinti, óir bogaid sé iad; & dámad imchubaid, as ar son In chumhsanaid
do-ní ann budh imchubaid. Agus as do regimen na droinge bís ag éirghe a heasláinti a claechlód dochum aéir chontrárda don aér ina robadar easlán. Tuillead, bíth a fhis agut co ndligid In drong bís ag éirghe a heasláinte innillius do dénamh ó na neithib do bhí orra annsan easláinti roime, óir dligid In lucht éirghius ó phleurisis eagla do beith orra roim na neithibh do bhí orra innte, mar atá, gairbhe an ochta. Agus dá n-imdaigead
linn annsa droing bís ag éirge a heasláinte Is comartha sin ar an línadh do beith acu. Tuillead, teagmaid go gnáthach saint bíd do chaitheamh don droing bís ag éirghi a heasláinti; gidh ead, ní inntaigheann an tshaint sin an corp chum a bríge & lagaidh an brú; más ead, laigdigthear In biad annsa chás so, et as inchalmuigthi In gaile lé trétaigibh & lé ceiríneachaib & lé
infra 275-6
huinnimintibh teasaidi fliuchaidhi nó stipeacda agá fuil dísleacht do chomartacht In gaile, da réir mar do-chífear don liaigh. Óir Is annamh easláinti rigin ná tidlaicinn sí teidhm éigin do ball uasul, as mór Is intuicthi an mbia gortugad ar doman a mball éigin phrinncipálta don neach bís ag érge a heasláinti, & as innteagmála don gortugad sin mar Is fearr do-chífir dúin. Agus mar adearor do na ballaib tuicthear a chusmailius sin do na brígaibh nádúrda. Tuillead, bíth a fhis agad corob mór thidhlaicis innladh na cos & círad In chinn glaine do radarc luchta conualescentés. Et mur In cédna as mór fhurtachtuigius innladh na mball fuirimeallach, co háirighthi In ceann, óir ní headh amáin édrumuigius na baill acht athnuaigid sé an meanma. In cúigead caibidil: don gnáthugad
Consuetudo est res fortis ualde .i. Is raed ro-láider In gnáthugad, & In duine thoscuigius ón gnáthugad do-ní urchóid mór dó; ar In adbar sin dá ngnáthuige neach saethar mór da dhénam, &
infra 276
gomad hál leis an saethar sin do sheachna & a beatha do breith ass a cumsanadh, nó saethar bus luga ná sin do dénamh, nó gné shaethair ele do dénumh, & aimsear nó inad a n-égmuis an gnáthuigthi do thinnsgna, ní uil cundtabairt co tromuidthear iad uadha sin. Et tuicthear a chosmailius sin don biad & don digh & don chodlad & don neam-chodlad & do na folmaidthib, óir Is cóir In gnáthugad do choiméd inntu so uile. Agus dá dearbad corob ní láidir an gnáthugad, mur as follus a bréithir Ipocráid a Regimen Acutorum
in uair adeir sé: mala dieta cibi & potús que secundum simile fit securior est omni tempore quam ea que melior si In ea subita mutacio fiat’ .i. Is indille an gach uile aimsir In droch-biad & In droch-deoch bís do réir chusmailis ná
biadh & deoch Is fearr aná sin & claechlód obunn da dénum inntu. Agus comaentaigid Auicenna lé hIpocráid and so an uair adeir sé: experimentum In hoc uincit racionem .i. claoid In dearbad In résún annsa cháss so, mur as follus as In rád so: malus cibus usitatus melior est bono non usitato .i. an droch-biad arna gnáthugad Is fearr é aná In biadh nach gnáthuigthear; ar In adbur sin Is intuctha d'úigh go rodeithedeach In gnáthugad, & co háirigthi dá mbia sé inmolta. infra 277
Et tuicthear a chusmailius so, & na neithe so adearur agá furtacht: .i. gach uile ní gnáthuigthear ré haimsir fada, dá mbia sé maith nó olc, Is inchoiméda é a n-aimsir na sláinti & na heasláinte; & Is é so Is résún dó sin .i. seasmuighi In gnáthugad a n-inad na nádúire, & Is inchoimhéda inadh na nádúire, más ead, Is inchoiméda In gnáthugad. Et mad áil linn an gnáthugad do chlaechlód Is éigin sin do dénum tar éis a chéile co neam-obunn,
óir do-ní an claechlód obunn urchóid do réir inntinde Ipocráit, gu háirithi ag labairt don gnáthugad. Agus mad áil lé neach In gnáthugad do chlaechlód, gnáthuigeadh sé biadha measurda inmolta agá claechlód tar éis a chéile, a' gnáthugad
biad reamur & biad séim uair ele. Gid eadh, gnáthuigthear na biada measurda nísa mó In tan sin & na biada eile ní as luga mar so .i. dá ngnáthuigi neach droch-biadh, do chlaechlód an gnáthuigthi sin caithead biadha maithe a méid bic & In droch-biad a méid móir, & tabarthar arna márach nísa mó don biadh maith, & mar sin tar éis a chéile nó gu treóruigthear chum bíd measorda é. Agus gebé cheanglus é féin do choiméd an gnáthuigthi, mad éigin an gnáthugad sin do sheachna, tigid urchóidi móra uada. Más ead, as maith & Is imchubaid In corp d'ullmugad chum
infra 277-8
in gnáthuigthi & d'inordugad annsa gnáthugad innus comadh fearrdi do fhuileóngad sé teas & fuacht, innus co mbeith sé imchubaid chum na saethur & chum na hoileamna theagmus dó, et comad éider leis codlad & neam-chodlad & trátha & comnuidhi & tigi & leapacha & édaigi do chlaechlód gan gortugad. Agus fédtur so do gnáthugad co maith & a choiméd, acht muna hinntaigthear chum na raed nár gnáthuigeadh. In Cúigead PairteagalTinnsgnaidh chuislinn 24 In cúigead pairteagal don leabar so & biaid In chéd-chaibidil de don.
Quoniam flebothomia uentosa & cetera .i. connaimthear In chuisli & In fhásadarc & In leigeas lagthach & sangis sugi & In ponc fá regimen na sláinti co gnáthach, ar an adbar sin laibheóramaid díbh In méid beanaid siad ré regimen na sláinti, innus nach leigfidh In obuir so aen-ní tairsi díbh; gid eadh, In méid beanus sé ré leigeas na heasláinte do-gébhthar a n-inadh ele é. Agus tinnsgnam ar tús don chuisleinn. Agus bíth a fhis agad In corp bís slán co haenda nach
infra 278-9
rig sé a leas cuisle ar aen-modh; óir ní déin In nádúir aen-fholmugad isna corpaib glana, óir ní héigintach In folmugad isna corpaib slána; gid eadh, Is mór In tarba do-níd siat do na corpaibh tuitmeacha, noch bís tuitmeach do réir a ngeineamna, nó do rér aimsire, nó uatha araen. Agus bídh a fhis agat co fuil cuid do na corpaib tuitmeacha dó nach imchubaid In chuisle & dá
ndéin urchóid mór, & curob imchubaid do droing ele í. Agus budh follus sin as so ór atá cuid do na corpaib óna folmuiginn In nádúir fuil dearg gan furtacht ealadhan .i. uair ann tár In sróin, & uair ele maille ré flux emaroidés, nó tríd na póiribh, nó leisin inglanad, nó lesin fual; gid eadh, bíd siad fá leithead na sláinti In tan sin. Et dá faice neach In nádúir uireasbadach annsna hoibrigthibh sin ní hingnad In liaigh dá comurtacht, mur adeir so: arss immetatur 25 naturam In quantum potest .i. leanaidh In ealada In nádúir In méid Is éidir lé. Agus as é mod imchubaid In fholmuigthi so .i. a folmugad lé cuislinn, nó lé hadairc, nó lé sangis sugi. Ní fhuil én-leigeas lagthach fholmhuigius fuil dearg, & má tá ní fhuil sé a ngnáthugad ar son co fuil sé neimneach & sgristach ar In corp; ar an adbar sin Is neim-ealadanda 26 co huilidi fuil dearg do fholmugad
infra 279-80
lé leigeas lagthach; ar an adbur sin do breathnaigeadh chum báiss In neach fuair In leigeas sin do réir dearbhtha. Óir Is mór Is résúnta a folmugad tré chuislinn, óir folmuigthear fuil dearg ón chorp co huilidi tré chuislinn, & mar an cédna na leanna ele, & co háirithi ó na ballaibh inmeadhónacha; & fédmaid a cosc an uair bus áil linn; ar In adbur sin ní fhuil an mhéide sin do guasacht andsa chuislinn an mhéid atá annsa leigeas lagthach. Et Is mar sin as follus go rigid a leas na cuirp bís tuitmeach do réir aimsire nó geneamhna cuisle do legin dóib. An dara ní dligmid do thuicsin .i. cé hiat na cuirp thuitmeacha noch rig a leas cuisle co mór. Más eadh, adeirem corob iat lucht coimplexa fola deirgi as mó rig a leas an chuisle (in méid beanus sé risin coimplex), & cuirp coimplexa leanna duib as luga, & cuirp coimplexa leanna finn & leanna ruaid a mod inmeogánach (gid eadh, Is mó reagad a leas lucht leanna ruaid ré ná lucht leanna finn). Tuillead, as iat so as mo rig a leas ré cuislinn
.i. In drong aga mbíd cuisleanna fairsinga & aibíc fheólmar & dath edir deirgi & duibhe & mórán finnfaid & musgaile maithi láidire. Tuillead, as inntuicithe an aeis & an bríg & an gnáthugad an tan sin, óir na cuirp atá tuitmeach ana coimplex
infra 280-1
nádúrda, & dárub imchubaid cuisle, & atá láidir do réir bríge & foirfeachta, & Is mó gnáthuigius a leigin, as dóib sin as imchubaid í. Óir ní fhuilngeann an bríg anmhann ná In aeis óg ná an aeis tsheanórda cuisle do leigin. Agus as mór as inchoiméda In gnáthugad ann so, & ní hann so amháin acht isna neithib eile. Agus mar an cédna In drong noch gnáthuigius regimen noch imduighius fuil dearg, mar atá, In drong gnáthuigius dímaínius & gairdeachus, & ithas
mórán feóla meillsi róstaighthi, & ibhis fíonta maithe, & nach gnáthuigeann fothraigthi ná coimriachtuin ná mórán saéthuir, as mór rigit siat a leas cuisle. Agus a chontrárda so don droing do-ní tréiginus, & chaitheas biada melancolica, & do-ní mórán fothraigthi & coimriachtana & saethair, & aitreabuigius a régión teasaidi ana mbí díscaílead mór ar na corpaib, as beag rigeid a leas ré cuislinn. Agus fétar a choncluaisiugad as so gorob mó dleagar In chuisle do leigin annsna régiónaibh fuara, mur atá, a n-Almáine, ná isna tírthaib teasaidi, mur atá, a n-Eadáile, óir Is beac dísgaíltear ó na corpaib Is na tírthaibh fuara. Tuillead, Is mó beireid siad a mbeatha as go hanordaigthi, noch cúisigius éigintus na cuislind .Agus mur an cédna as inntuicthi infra 281
gibé dá ndleagur cuisle do leigin nach bia sé ar mesgi, ná arna sháthugad nó gu mbia ag sgeathraigh, & nach bía a gaile lán do biad, & nach bía linn ruad ana gaile; nó dá mbía linn ruad go neam-amhantúrach ana ghaile, sgédhidh sé roim an cuislinn & ithidh neithe aigéidigthi sdipeaca chomfhurtachtuigius an gaile, & leagar In chuisle aindsén. Tuillead, an drong gá mbia leanna omha rigne neim-díleagtha cumuisgi ré fuil deirg ní dleagar cuisle da leigin dóibh nó gu séimigthear an fhuil. Tuillead, ní dleagar cuisle do leigin ar aen-mod tar és fhothraigthe, nó choimriachtuna, nó shaethair móir. Tuillead, as insheachanta an chuisle tar és na n-easláintidh rigin nó co calmuigthear na cuirp, acht muna coiméignigi égintus speitsialta í, mar adubramur romainn a follamnugad na droingi bís ag érghe a heasláintibh. Tuillead, na daíne do-ní conuersáidh andsna gnímarthaibh saethracha noch dísgaílius mórán ó na corpaib Is luga dligit siat cuisle do leigin ná dligit na daíne ele. Ar an adbar sin na daíne gnáthuigius fothraigthi & sdufaí as beag reagaid a leas ré cuislinn, acht muna teagma cúis ro-mór dóibh. An t-earrach, immorra, as mór as imchubaid chum na cuislinn é ar son a measurdachta, óir cosmailtear hé ré galur ó línadh, óir gnáthuigi sin teacht andsan earrach & ní fhadhuim aen-ní
infra 283
as fearr choimédus neach ó na gallraibh sin ná
an chuisle. Ar an adbar sin as imchubaid an chuisle, an mhéid beanus sí ré measurdacht, ó meadón an earraig go tosach an tshamraid, óir adeir Galen an uair imduigid na leanna andsa gheimrid, & gan a folmugad nó gu tí an samrad, as baegal andsin fiabrus nó neascóid nó brisid cuislind, acht muna folmaidthear fuil dearcc. An foghmar, immorra, Is aimsear imchubaid é chum na cuisleann do leith a measurdachta. Tuillead, bíth a fhis agat nach inosgailti an chuisle a n-aér na pláigi, ná andsan aér cheómar ná buaidirtha, ná a n-aimsir na gaeithi andeas, ar eagla co rachad an t-aér annsa chuislinn & co cuiseóchad sé fuil 27 phláigeamail tsalach, & as mar sin do beith an seachrán déiginach ní as
mó ná In céid-sheachrán. Más ead, togthur lá glan solus & In gaeth a' glanad an aéir, mur
atá, an gaeth atuaigh gan beith ag séideadh go láider. Tuillead, togthar In uair bus measurda don lá do legin na cuislinni .i. an treas uair do ló
annsan aimsir the & meadhón an láe annsan aimsir fhuair. Tuillead, adearaid drong éigin dá mbia an fhuil coilearda leagur In chuisle an uair gluaisis linn ruad .i. ón treas uair do ló go roith an cúigeadh uair. Agus dá mbia In fhuil fleadmaduil
infra 284-5
dleagar In chuisle do leigin an tan sin ón naemad huair do ló go roith an treas uair d'aidche; gid eadh, ní moluim so uair Is a solus an lae Is fearr an chuisle do leigin ach a cúis égintuis móir. Tuillead, as intuicthi aéis an ésga, & In comurtha a mbia, ag legin na cuislinne. Ar an adbar sin Is annsa chéd-cheathramain don ré dleagur cuisle do leigin do na dáinibh óga & ro-óga, & Is annsa chadrans sin co follus do-chíd na maigdina fuil mhís ar dús. Agus annsa chadrans déghinach don ré dleagur an chuisle do leigin do na daínibh arrsaidhi, & andsna haimsearaibh inmeadhónacha do na daínibh inmeadónacha. Tuillead, adearaid drong éigin gurob annsa chéd-chadrans dleagur cuisle do leigin don droing agá mbí coimplex
teasaidi fliuchaidi, mur atáit, lucht fhola deirgi, andsa dara cadrans do lucht leanna ruaid, & andsa treas cadrans do lucht leanna finn, & andsa cheathramad cadrans do lucht leanna duib; óir atá In céd-chadrans don ré teasaidi fliuchaidi, & an dara cadrans teasaidi tirim, & an treas cadrans fuar tirim, & an ceathramad cadrans fuar fliuch. Tuillead, as indtuicthi inadh an ré. Óir dá mbia In ré a comartha ana mbía fédadh chum boill éigin ná leagur cuisle an tan sin. Sompla
9550"> ann sin .i. an uair beas an t-ésga a nGemen, ní dleagar cuisle do leigin do na lámhaibh. Et mar
infra 285
in cédna an uair beas an ré a Pisis, ná leagar cuisle do na cosaibh. Et mur an cédna an uair beas an ré a n-Airiés, ná leagar cuisle don cheann. Tuillead, an uair beas In ré annsna comarthaibh so ní dleagur cuisle do leigin, mur atá, Leo & Taurus & Sgorpio & Sagitarius & Aquarius, ach muna iara éigintus hé, óir Is comarthaí daingne iad. Más ead, togthur comarthaí so-gluaisde nó
inmeogónacha, & bíd teasaidi fliuchaidi, óir as amlaidh as fearr iad; ar an adbar sin, ar tuicsin gach aen-neich 28 ele, leagar In chuisle an uair beas 29 an ré a tosach Libra nó ana céd-adhaig;30 & Is comurtha teasaidi fliuchaidi é, & as uime adeirem a leigin a céd-aigid Libra, óir an uair fhágbus an ré sin, tosgaidhe a slighi loisge & mairidh mar sin co crích an dara haigid do Sgorpio nó nísa sia. Ariés, immorra, as comartha imchubaid chum cuisleann é, óir as comartha gluaisteach
teasaidi é. Gemen as comartha maith é chum cuislinn, óir as comartha teasaidi fliuchaidi inmeadhónach é. Tuillead, ní dleagar cuisle do leigin an uair beas an ré ag teacht tar ais, & co háirithi a pongc an ésga. Et mar an cédna an uair bís an ré lán ní dleagar cuisle do leigin, & co háirigthi an uair bís sí a comurtha neam-amhuntúrach, mur atá,
infra 286-7
Saturnus & Mars, dá mbia ceangal corpurda ann nó hí ag fédhadh chum an chomartha. Tuillead, tuicthear tarbha & urchóid na cuislinni; & co háirigthi dá leagar annsan inad anab éigin í, & an uair anab éigin, do-ní sí tarba ro-mór & Is inchoiméda hí a coiméd na sláinte; et In uair leagar í mar as éigin coimhédaid sí an corp ó
neascóidibh fola deirgi, noch theagmus co fuirimeallach & co hinmeadónach, & ó sgabiés & ó thochus & ó shinoca & ó pharilis & ó apoplexia & ó bolgaid & ó bruithínidh & ó shilead fola & ó phláigh & ó bás obann & ó squinancia & ó lubra; & gu huilidi saeraid leigin na cuislinni co measurda neach ó gach uile easláinti theagmus ó linad fola deirgi, nó óna truailliugad, nó óna teas imurcach; ar an adbar sin ní hinmainneachtnuigthi an chuisle. Agus as mar In cédna, theagmuid urchóidi imdha ó leigin na cuislinni an uair nach leagar í mar as cóir. Óir, an uair leagar 31 í mar nach cóir, teagmuid andsin co meinec idrópis, & luathaigi an arsaideacht dá ngnáthuigthir í, & sgrisaid an tochlugad, & anmhuinnigid an gaile & na háe, & cúisigi crith & pairilis & apoplexia fá deóigh; & dá ngnáthuigthir í, anmhuinnighi fuirimeall na mbríg nádúrda & na mbríg ainmide. Tuillead, as intuicthe cé na cúise generálda
infra 287-8
fána cóir cuisli do leigen. Agus bíth a fhioss agad corob inlicthe hí co generálta ar cúig adbaraibh nó ar sé hadbaraibh, mar do-gabar annsna fearsadhaibh so:
Distrahit, euacuat, preseruat alleuiatque,
attrahit et alterat inscisio, si bene fiat
.i. tairrngid In chuisle an t-adbar, & folmaidhe & coimhédaidh & édromuighi In corp, & attairrngid & claechluigid, dá leagar í co maith. Ar an adbar sin adeirim corob í céid-inntind ar son a leagar an chuisle .i. d'fholmugad imarcach na leannann; ar an adbar sin an uair bhus follus dúin comarthaí repletióin na cuisleann mór nach éidir d'fholmugad lé purgóid, leagar an chuisle a méid móir an tan sin, dá comaentaighid na neithe rannaidi adubramur don taíbh thuas dín; & leagar an tan sin an chuisle do na cuisleannaibh móra agá mbín respectum chum an chuirp co huilidi, nó agá mbín respectum chum an raind don chorp as mó ana mbí an línad. Agus Is do réir na hinntenne so leagar an chuisli don droing atá ullam chum tuitme a sinoca nó a sinocus nó a n-easláintibh bus cosmail rú tic ó línad. Et gé dearar co folmuigenn gach aen-chuisli, as í an chuisle fholmuigius an tan sin as mó fholmuigius
infra 288
díb, óir as annsa chás so as mó dleagar an fhuil d'fholmugad, & do na cuisleannaibh móra; & as beac nach tuicthear co folmuighthear prémh an adbair imurcaigh ón chuislinn an tan sin. Tuillead, leagar an chuisle go gnáthach do laighdiugad & d'édromugad an leanna pheacaighius, indus gomad cumachtach an nádúir do díleagad a fhuidheill; & ar an adbar sin legamaid cuisle isna fiabrasaibh morguigthe, gingub éigintach í; gid eadh, calmuige In nádúir do díleagad an fhuigill; et dearbhthar so do réir Galen andsa chéid-leabar De Ingenio Sanitatis annsa naemad caibidil. Ar In adbur sin ní a sinoca amáin as éigin an chuisle do leigin, acht an gach uile fiabrus morguigthi (acht muna toirmisgid ní contrárda éigin í, mar atá, an bríg & an aís & a cosmuile). Óir édromaigthear nádúir fhollamnuigthi na mball uaithe & tighernuigidh co hurusa ar fuidill an adbair, ag díleagad na coda as indíleagtha de & ag folmugad na coda Is infholmuigthi. Tuillead, leagur an chuisle do chlaechlód & d'innfhuaradh, & annsa chás so amáin fétar an chuisle do leigen & gan an peacugad do leith na cainndigeachta acht do leith na cailiechta amáin, óir, an uair bís an fhuil te co mór annsna cuisleannaibh & cumgach uirre, geintear deathaigi teasaidhi an tan sin; & dá leagar In chuisle an tan sin folmuigthear an fhuil te & innarbthur na infra 289
deathaighi, & In cruatan do-gabadar na cuisleanna chucu ón chumgach; ar an adbar sin fuárthar In corp go maith, ag innarbad na ndeathaighi
tar bélaib cuisleann & airtireadh an chuirp co huilidi. Tuillead, leagar an chuisle do tharraing na fola chum boill éigin: verbi gratia .i. leagar an chuisle do shofena na cos d'athtarrang na fola chum an macclaic. Tuillead, leagar an chuisle d'inntógh na fola: verbi gratia .i. dá mbia flux fola na sróna ar neach, nó seile fola, leagar In chuisle do na cuisleannaibh íchturacha, mar atá, soféna & basilica d'inntógh na fola chum a contrárda. Et Is inntuicthi go deithideach annsa chás so, gach dírgha beas an t-inad ana ndingantur an t-inntógh ón inad a ndéntur an t-indtógh, gurob í an méide sin as foirbthi & Is ealadnaige hé; ar an adbar sin, gebé ara mbía flux fola na sróna, go n-inntaighthear co foirbthe hé lé soféna do leigen dó nó lé siatica, óir as fearr sin ná a leigen do na cuisleannuibh uachtoracha ar son corob ealadnach hé. Gidh ead, dá mbia an flux ón tsróin, tindsgaintear an t-inntugad ó na cuisleannuibh uachtoracha & críchnuidthear leis 32 na cuisleannaibh íchturacha. Tuillead, as intuicthi a timchill na cuisleann
infra 289-90
cé hiad na cuisleanna fétur do leigen annsa chorp. Et ní dingnam mension annsan obair so dá gach aen-chuislinn bud éder da leigen annsa chorp, acht amáin do na cuisleannaibh as coitchinde & as mó gnáthuigmid díb a follamnugad na sláinti. Et bíth a fhis agatt corob iatt cuisleanna as coitchinde & as uilide díbh .i. na cuisleanna bís a fillead na láimhe. An chuisli uachturach díbh, immorra, ré n-abar sefalica, as í as cuisle don cheann. An chuisle íchtarach as ré adearor basilica .i. cuisle na n-ae annsa láimh deis & cuisle na selgi annsa láimh chlí. An treas cuisle, noch do-gabar a n-inmeadhón aturra, adearor mediána ría, & adearor cuisle choitchind ré, & uair eile adearor cuisle an chraidhe ré .Na trí cuisleanna so as iat as coitchinne díbh, & Is é a adbar sin .i. gurab iat as mó & as remhe díbh; adbar eile, óir as iad as gaire do na ballaib principálta inmeadhónacha & as dírgha fholmuigius uatha, & as iat as mó ailledighthear & as folluise do chuisleannaibh an chuirp co huilidi; ar an adbar sin an uair leagar cuisle d'fholmugad an chuirp co huilidhi as résunta a leigin do chuislinn éigin acu so. Et as fírinneach gurub í cephalica as mó fhégus
infra 291-2
na baill uachtaracha, & basilica na baill íchtaracha, & mediana na baill atá inmeadhónach aturra sin. Agus atáid géga ag gach aen-chuislinn díbh sin, noch as éidir do leigin an uair nach bud fhollus na cuisleanna sin. Ar an adbar sin as riagail generálta a leigin na cuislinni, & as inchoiméda í an gach aen-inadh .i. corob í an chuisle as reime & as folluise dleagar do leigin. Et as inntuicthe a leigin na cuislinni so corob í cephalica as luga guasacht díbh, óir ní fhuil féith ná airtire fúithe dobudh baegal do thacmag ón tuaigh cuislenni ó ticfad guasacht; gid eadh, atá airtiri mór fá
basilica noch atá ullam chum osgailti. Et ní dleagar osgladh na cuisleann so do beith ro-domoin. Et atá féith fá chuislinn an chraidi ullam chum a gona, & dobud cunntabartach sin, óir Is dú do ghuin na féithe spasmus do chúisiugad. Et gach doimhne & gach loigid dá mbia cuisle na n-aé & cuisle In chraidi as í an méidi sin bús móaide an guasacht. Agus do-gabar na trí cuisleanna sin & a ngéga annsa láimh dheis & annsa láimh chlí. Agus teagmuidh inntinni ele fá cheann na cúise so. An chéid-inntind díb .i. go ndleagar cuisle do leigin annsan aimsir fhuair .i. a n-aimsir an geimridh annsa taebh chlé, & annsa taebh deas a n-aimsir an tshamraid. Tuillead, mad áil lind In t-atarrang do dénam ón taebh deas, leagur an chuisle annsa taebh chlé; & econtra: verbi gratia,
infra 292-4
dá mbía cundtabairt againn neascóid do beith annsa taebh deas, leagur In fhuil annsa taebh chlé, & econtra. Gidh eadh, tar és an adbair do thuitim chum an baill & a thimargad and, leagar In chuisle annsa taebh as mó ana follus comurthaí an línta. Tuillead, bíth a fhis agad gurob deithidigh dleagur mediana do leigin & corob mó an guasacht teagmus co meinec óna leigin ná ó leigin na cuisleann
ele, ar son gurob mó anmhainnighius leigin na cuislinni so ná leigin na cuislinn eile. Ar an adbar sin gebé agá mbia craidi anmhann, nó craidi ullam chum creatha craidi, nó chum singopise, ná leagar cuisle do mediana ar aen-mod an tan sin; gidh eadh, mad éigin é, leagar do basilica nó do cheaphalica hí. Et mur an cédna, dá mbia easláinti aé nó shelgi nó gaile air neach as cunntabartach basilica do leigin dó; & mad éigin an chuisle do leigin, leagar mediana ana hinad, & tuicthear an mod so do cephalica. Agus fuarusa riagail fá osgailt na cuislind .i. curob í an chuisle as folluise & as reimhe do na trí cuisleannaibh so as innille do leigin, óir tuicthear as sin na baill dá serbísid na cuisleanna so noch atá ris, co fuilid siad lán d'fhuil & go fuilid te láidir. Et bíth a fhis agad an uair nach fuidher cephalica go fédtar cephalica atá a mbun na hordóige
infra 294, 297
annsa glaic do leigin. Et mar an cédna, fédtar salua tealla do leigin a n-inad basilica, noch atá
eder an lúidín & an mér as foicsi dó, & as maith í annsna cúisibh ana maith basilica, & as inosgalta co hinnell í ar eagla na féitheadh atá fúithi. Agus an uair lecfír na cuisleanna atá andsa láimh curthar an lámh a n-uisgi the, innus go mbeith an chuisle atá chum a hosgalta follus, & comad usaide leisin fhuil sileadh, & comad lugaidi do goirteóchaidi lámh na cuislinni. Agus as leór lim sin do na cuisleannaibh sin. Et na cuisleanna eile, immorra, atá annsa muinél & annsa cheann & annsna hinadaibh eli nach gnáthuigthear do leigen a coiméd na sláinti ligfid torum iad. Tuillead, as inntuicthi a legin na cuislenne na neithe as indénta roimpe & na diaigh. Roimh an cuisleinn, immorra, as maith méid éigin shaethuir do ghénam do gluasacht na fola & dá humhlugad chum a folmuighthi. Tuillead, as intégthi & as inchoimilta an ball dá leagar an chuisle, agá innladh lé huisgi te, innus comad ferrde do hoisgeóltaighi hí, & do médugad fhluxa na fola chum inaid na cuislinni. Et as intoghtha an cuisleóir mur so .i. a beith óg ullam deadh-radairc, & gan a beith crithánach measgamail, & a beith innraic deadh-maiseach, &
infra 297-8
9790"> dóchus maith do beith ass. Et dámad dóich go mbeith fear na cuisleann eaglach nó égruaidh, nó linn ruad do shileadh chum béil an ghaile, óir gnáthuigi sé ó leigin na cuisleann rith chum In ghaile, & dleagur greim aráin arna thumadh a fín stipeaca deadhbalaid, nó a súgh na n-uball ngráineach, nó a súgh an ubaill bhuidi, do chaithemh roim an cuislend. Tuillead, atá drong dá ndleagor fothragad do dénamh laíthe roim an cuislind, & Is iat so an drong sin .i. na daíne agá mbí fuil reamur do-gluaisti & cuisleanna foluigtheacha; óir sémighthear & bogthar an fhuil ón fhothragad & reamruighthear na cuisleanna. Tuillead, folmuigthear na himarcracha bís a ngoire don chroicind & dísgaíltear ón fhothragad; et as mar sin an uair leagar an chuisle do na cuisleannaibh móra ní tairrengthear na himarcracha bís fán croicenn chum na cuisleann mór, acht anaid annsin, muna folmuigthear lé fothragad iad; gidh eadh, dá
mbía ní neam-glan annsna sruthánaibh ro-beaca dá folmuidthear ón tobur mór fétar gach ní neam-glan atá annsna sruthánaibh beaca do tharrang chum an tobair móir, óir folmuige leigin na cuislinni ó gach uili chuislinn ar son an chomaentaighi & an chomthimairgthi atá aturra. Gid eadh, dá mbia an corp lán, ná déntar fothragad
infra 298
ar aen-modh, ór dobud mór an guasacht go ngébdais na leanna fiuchad chucu ón fhothragad & co ticfad fiabrus continóideach nó neascóid a mball phrinsipálta égin uada sin, nó galur com-chosmail noch gnáthuigius teacht ó fhiuchad na leannann. Tuillead, indarbthur na himarcracha roim an cuislinn, mur atá, an t-inglanad & an fual, ór tairringthear a ndeathaigi chum na cuisleann & sailíthear an fhuil uada sin; óir an uair bíd na cuisleanna folam ó fholmugad na fola do-níd attarrang ón ghaile & ó na hinnibh trít na cuisleannaibh ré n-abar misirasi vene, ó na haebh tré chuisleannaibh ele. Agus bíth a fhis agat ana diaigh sin na neithe as intuicthi a leigin na cuislinni, mar atá, cainndigeacht an fholmuigthi. Ór dá mbia an línad mór & an bríg láider & na neithe rannaidi ele a' comaentugad, mar atá, an aeis & an coimplex & an gnáthugad & an aimser & aibíc an chuirp, fétur mórán don fhuil do tharrang a n-aenfheacht an tan sin; & a chontrárda so dá mbia an bríg anmhann & neam-aentugadh na neithedh rannaidi ele. Gid eadh, fédaidh an línadh beith mór an tan sin, más ead, leagar an chuisli a méid bic & co meinec an tan sin. Tuillead, dá mbia an t-éigintus mór ann leagar an chuisle a méid móir, & ní do
infra 302
resún an línta atá an t-éigintus sin acht do resún an teinnis móir & do résún mailísi an galuir co gnáthach, mar as follus co gnáthach a squinantia; ar an adbar sin gebé lénab áil aithne fhuirfi do beith aigi a caindieacht fholmuigthi na fola, tabrad sé an bríg dá úig & sileadh na fola & éigintus a lici do leith an teinnis nó do leith mailísi an galuir, óir furáilidh so folmugad na cuislinni do beith mór, & co háirithi dá comaentuigid na neithe rannaidi ria. Agus foillsigid cuingill chontrárda dó so a chontrárda so. Tuillead, teagmuid ní ele fá ligen na cuislenne go gnáthach, mar atá, a hosgailt & gan sileadh do dénam di, & teagmaid sin ó mórán do chúisibh. An chéd-chúis díbh .i. imad na fola arna cur ara céile, & iadhaidh sí an crécht óna himad, & ní
shilinn, nó silid 'na braenaibh, & Is comartha air sin, óir silid sí ana braenaibh méid éigin, & dá mbuailtear an chuisli an tan sin & an crécht d'ongad lé holuid silidh a cédóir snáithi mór uaithe; & as maith annsa chás sin na slinnéin do choimelt. An dara cúis toirmiscius a sileadh .i. remhe na fola. Agus ní héider lé sileadh ar aen-mod an tan sin; más ead, as éigin an fhuil do shéimiugad an tan sin lé biadaibh & lé leigeasuibh sheimighius í, noch atá aithnid dúin .i. dul a fothragad roim an cuislinn, dá mbia In corp gan beith línta. An treas cúis .i. easbaid na fola. Agus tuicthear
infra 302-3
so ó thruaigi & ó thearcacht an chuirp & rigid a leas an drong so díét oilius co mór. An ceathramad cúis eagla, nó merbthen, nó
nár gnáthuig sé cuisli do legen dó. Agus Is imchubaid an tan sin greim aráin da thuma a fín deag-balaid & a chatham, & uisgi róis do chrothad ar a adaidh, & briathra comfhurtachtuigthi do rád res. Tuillead, fédaidh so teacht ó laighid
an chréchta; más ead, fairsingthear an cnead, ór as meinec imighis an fhuil shém & anus an fhuil reamur an tan sin. Tuillead, an uair beas an fhuil a' sileadh as inglaca í, & dá fághar fuar í as inchoisgi hí. Mar an cédna dá fagar ro-the ro-shéimh í, dleagar a cosg, ór dobud baegal singcopis do theacht ó gach cúis díb sin. Tuillead, curthar braen don fhuil ar th'ingen & dá silead sí & gan anmain 'na comnuidhi ar aen-mod ar inngen as comartha sin ara beith uisgeamail go mór & as inchoisgi hí; & muna sileadh sí ar aon-mod ar In ingin as ro-reamur í, & as beac dleagar d'fholmugad dí an tan sin nó co sémighthear í lé biadaibh & lé leigeasaibh séimhigtheacha; & dá mbia sí co hinmeadónach ana substaint, & an fual do beith dearg, & In puls do beith tiug lán, as inlicthi an chuisle a méid móir an tan sin. Et mar an cédna curthar braen
infra 303-4
don fhuil a n-uisgi, & dá ndeacha a n-íchtar signigid remhe na fola, & dá snáighi as comartha ara beith ro-uisgeamail & dá mbia a mod inmeadhónach as deadh-comartha. Tuillead, an uair leagar an chuisle as maith mér do chur ar In cneid tar és beagáin do shilead dí, óir do-ní so dá tharbhadh. An céd-tarba díb, inntaigthear an bríg chum inaid lecthi na cuislinne & toirmiscid a dísgaílead & a hanmainniugad ar son an fholmuigthi obainn & dísgaílti na spirad. An dara tarba .i. coisgthear In fhuil nó go tarrangthar an droch-fhuil atá a fad ó inad na cuislinne chum na cuislinni; ar an adbar sin dá mbia neascóid annsa chorp, & an chuisle do leigin dá hindtugad, as ro-maith mér do chur ara bél an tan sin. Tuillead, as inchomurthaigh na neithe as cóir da dénamh tar és na cuisleann .Ar an adbar sin as intuici cad Is indénta tar és na cuislinni .i. ní hindénta codlad ná sibal ná comnuidhi a n-inadh sholus 34; & curthar chum cumsanaidh an tan sin é a leabaid dorcha, & connmadh a thshúile osgailte ar eagla go ndísgaílfidhi na spiraid; & tabarthar greim d'arán róstuigthi dó arna thuma a fín dead-balaid maith. Gid eadh,
infra 304-5
a cédóir tar és na cuislinne ceangoiltear an lámh & tógthar a n-airde í, d'inntódh na fola ó inadh na cuislinni, ar eagla go ngeinfidhi neascóid innti. Agus dá mbia an gaile glan tabarthar dá ubh boga nuada dó, & caitheadh aindsén a biad gnáthach a méid bic & nísa shéime, & ibeadh fín maith maille ré beacán uisgi. Et as innille dó tosgugad a caindiacht an fhína maith ná a cainndigeacht an bídh. Agus na dénadh saethar ar aen-mod, acht dénadh comnuidi astigh a ngairdeachus maille
réna compánachaibh. Agus ná déntar fothragad an lá cédna ná coimriachtain ná codlad, óir cúisigi an codlad luath tar és na cuislenni cumgach na mball, & cúisighi sin gluasacht na n-imarcrach co hinmeadón chum baill éigin uasail. Tuillead, tarrangthar In fhuil & an teas & na spiraid andsa chodlad, & fétar fiuchad do chúisiugad andsna leannaibh ar son gluasachta na leannann & ar son an athtarruing do-níthear a n-aimsir an chodulta, & cúisighthear fiabrus co meinec uada sin. Tuillead, gluaistear baill an duine co hanordaigthi annsa chodlad, óir an uair inntaigius duine fá cuairt do fhédfad sin beith 'na chúis d'osgailt na cuislinne. Más ead, as follus nach indénta codlad tar és na cuislinni, & co háirithi roim an mbiad; gid ead, fédtar codlad tar és an bídh a infra 305-6
cinn dá uair nó trí n-uaireadh, & co háirighthi má do gnáthaigeadh é, óir fédaid na leanna cumsanadh do dénamh an méide so d'aimsir. Et bíth a fhis agud co tic singopis co meinec a n-aimser na cuislinni nó tar a hés, & co háirigthi chum na droingi gá mbí linn ruad ana ngailidibh & bríg beóthach anmann. Ar an adbar sin as maith na baill fhuirimeallacha do choimelt co láidir an uair tic an tshingopis, & uisgi róis & 9060"> fín deadh-balaid do chrathad ar a adaigh, & a gairm ana ainm fén, & a bél d'osgailt lé maide & eanbruithi circi do thobairt dá ól dó maille ré fín; & fétur diamargariton & pliris do thabairt maille ré must nó lé siúcra rosarum dó. Agus Is lór na neithi so fá cheann na neitheadh as indénta roimh an cuislind & 'na diaigh & innte. Labrum ana diaigh sin d'fhéchain na fola. Agus bíth a fhis agad gorob infhéchsana an fhuil tar és a téchtaigthi, & a cur a mórán do miasaib beaca, innus comad ferdi d'athónadh an liaigh éxamlacht na fola é. Agus tuicthear annsin cé as fearr, an chéd-fhuil ná In dara fuil, & an dara fuil ná In treas fuil, & mur sin nó co roith crích a lice .Agus dá mbia sí a chontrárda so .i. comad fearr an chéd-fhuil ná an dara fuil, ní bud maith sin, óir Is comartha éigintuis & ar In leigeas lagthach é. An chuisli, immorra, leagor
infra 306-7
d'inntugad an adbair, bíth sí fada ón ball easlán, & as mar sin teagmus co résúnta & co meinec corob measa an dara fuil ná an chéd-fhuil, & as comartha ar an adbar d'impógh sin; gidh ead, an uair licthear an chuisle d'fholmugad an adbair ón ball a fogus, as annsa taebh a mbia an tennius dleagar a leigin, & dligid an chéd-fhuil beith nísa measa ná In dara fuil In tan sin & an dara fuil nísa measa ná In treas fuil. An dara ní dligmid do thuicsin ar leigin na cuislinni .i. co fuilid cúig shubstainti. indti .i. linn dub, & linn finn, fuil dearg glan, & linn ruad, & uisgeamlacht an fhuail. Linn dub, immorra, as é as deasgaid d'fhuil deirg, & bíth a ndath dubh, & bíth a n-íchtar na méisi ar son gurob talmaide trom é; ar an adbur sin ní cóir droich-breath do beith air dá mbia an duibhe a n-iachtur, óir as comartha nádúrda é acht muna inntaige sé chum uachtair na fola; & an uair bus follus an salchur sin a cainndigeacht móir ní deadh-comartha é et fédmaid a breathnugad co fuil an neach sin dobrónach, sanntach, formadach, eaglach, meirtnech, arna inordugad chum easláinti leanna duib; & dligid an neach so purgóid leanna duib do gnáthugad & neithe imduigius fuil maith. Linn finn, immorra, bíth sé geal, bíamail, & blas insipitum air, & as cosmail ré gealán uibhi é. infra 307-8
Agus as é beantur a fuil deirg tar és leanna duib, & dligidh beith a cainndigheacht as mó ná caindigeacht leanna duib. Et dá mbia cainndiacht an leanna so mór, fédmaid a breathnugad co fuil an
duine sin fleghmaticach go nádúrda nó go haicídeach, & co mbín sé codultach, neim-gér, anmhann, méth, maille ré mórán seleagair. Ana diaidh sin fuil dearg glan. Agus dligidh beith a ndath phurpurach nó ruad nó fo-ruad, & dligid an linn so beith a cainndigeacht móir. Agus dá mbé sé mur so, fédmaid a breathnugad co fuil sé 'na fhir fola deirgi, & a beith saer, cairdeamail, subáltach, gáireachtach, & dath dearg air, & a beith beógha, beannachtnach .Ana diaigh sin linn ruad. Agus Is é as cubur do fhuil deirg, & bíth a ndath chrócdha ag claenadh chum soillseachta nó chum deirgi drithlinnaige .Et dligid sé beith a cainndigheacht as lugha ná cainndieacht fola deirgi & leanna finn, & nísa mó
ná cainndigeacht leanna duib. Gid eadh, dá mbía a chainndiecht nísa mó ná mar as éigin, fédmaid an duine sin do breathnugad coilearda, & a beith fallaxach, feargach do réir chonsiquens, & a beith beódha, cian-radurcach, ullamh chum gach gnímha, & a beith neam-chodultach, cael. Et as mar sin as follus as na ráitib adubramar
infra 308-9
romainn go ndliginn linn dub beith a cainndieacht bhic an gach uile chorp, ór as linn atá contrárda co mór don beathaid é, & ana diaigh sin linn
ruad, & ana diaigh sin linn finn, & aindsén fuil dearg a cainndieacht as mó ná gach linn acu. Et do réir thuicsina éigin a ngoire don fhírinne, fétur a rád dá mbeid trí rainn dég d'fhuil deirg sa chorp atá arna inordugad go maith, go ndligid ocht rainn do linn fhinn beith ann, & trí rainn do linn ruad, & dá reann do linn dub. Agus fétur so do thuicsin co gnímach, & as deacair sin do thuicsin co fírinneach an fuilid mur sin. Tuillead, dligmid an tsubstaint uisgeamail do thuicsin noch thshnáigius ar In fhuil d'és a téchtaidthi, mur do-ní an meadhg ar an mbainne ar téchtadh. Et an méd dealuigthear an uisgeamlacht so an fhuail ón fhuil as í an mhéide sin foillsigthear an bearbhad do beith measurdha an díleagad do beith maith. Agus dligid an uisgeamlacht so beith a coimhedeacht na fola do shéimiugad a substainti, innus comad usaide lé gluasacht tríd na cuisleannaibh beaca & móra. Ar an adbar sin ní maith an fhuil do beith arna díghbugad co huilidi ón uisgeamlacht sin an fhuail, óir signigid easbaid na huisgeamlachta sin tirma & remhi na fola & uireasbaid na dighi cumaisgi. Et do gnáthuig uireasbaid na huisgeamlachta
infra 309-12
sin do beith a lucht an tréiginuis, & annsa droing bís neam-chodultach, & andsa droing do-ní saethar mór & chuiris allus díbh, & mar an cédna don droing bís ag érgi a heasláinti. Tuillead, ní maith imarcaigh na huisgeamlachta do beith annsa fuil, ór foillsigid sin uireasbaid an díleagtha, nó tic sé do résún na mbiadh & na ndeoch, nó da résún na mball ar son gan a mbeith cumachtach d'inntugad na mbiadh a fuil, & tuicthear as sin fuaraideacht & flichideacht na fola & anmainne an chuirp; ar an adbur sin gebé gá mbia gaili fuar, & gnáthuigius biadha fuara fliucha, & ithas & ibheas mórán, & nach déin mórán saethair ná tréiginuis ná neamchodulta, as mór gnáthaigid sin fuil uisgeamail do beith acu. Tuillead, mad áil leinn a thuicsin an reamur nó an séimh an fhuil ana substaint, fédmaid a thuicsin mar so .i. a gearradh lé sgin crainn tar és a téchtaidthi, & dá seasmhuigi sí risin ngearrad breathnuigthear a beith reamur rigin; & dá ligi tríthi co hurusa í signigid sémhe & neim-díleagad
na fola; & da mbía sí tiugh, mar adubramur tuicthear co fuil ullam chum apoplexia. Tuillead, as inntuici a timchill datha na fola .i. mad follus éxamlacht datha annsa fuil do réir éxamlacht an tshuigigthe, mar as follus a muinél
an chulúir, tuicthear as sin éxamlacht na ndroch-leannann
infra 312-13
maille ré gaethmuireacht éigin tógbus rainn na fola gu hurusa. Agus an uair gluaistear í mar so nó mar súd cúisidthear aththarrach datha uirre; gid eadh, ní fírenneach na datha sin ar an fuil. Ar an adbur sin dligmid dath fírinneach na fola do smuaineadh. Óir dá mbía sí dearg a ndath phurpaire as maith í, óir dearbaid sin a beith maith. Agus dá mbia a dath dearg drithlinnach co mór, dearbaid sin tigearnus leanna ruaid do beith uirre. Agus mar an cédna dá mbia sí cubrach, dearbaid sin gaethmuireacht do beith innte. Et dá mbia dath luatha uirri, nó a beith geal nó temlithi foillsigid sin a beith fuar & tigearnus leanna finn
do beith uirre. Et féduid na datha so tosgugad chum loisgi, mur as follus annsa droing atá ullam chum lubra. An dath uaine, immorra, foillsigid sin losgad, & co háirigthi losgadh leanna ruaid. An dath dub, foillsigid linn dub mí-nádúrda ar slighi loisgi. Tuillead, dligmid fuil dearg do thuicsin do leith a blasa, má tá neach lénab toil a tuicsin .i. má tá blas insipitus uirre, foillsigid tigearnus leanna finn do beith uirre; & má tá searbh, foillsigid tigearnus leanna ruaid; & má tá poinntica nó aigéidigthi, foillsigid tigearnus leanna duib nó leanna finn aigéidigthi. infra 313
Tuillead, as intuici baladh na fola, óir dá mbía sí toltanach deag-balaidh as maith an comartha, & dá mbia do-balaid signigid morgad do beith isna leannaibh. Tuillead, dligmid do thuicsin an luath nó an mall téchtus an fhuil. Masa luath téchtus sí, signigid remhe na fola, & masa mall 35 signidh a beith séim, neim-díleagtha, & dá mbia sí a mod inmeadónach signigid substaint inmeadónach do beith aici. Agus as leór linn so do na neithibh do-gabar a timchill na cuisleann an méid beanus sé ré
follamnugad na sláinti. An dara caibidil don chúigead tráchtad: Don adairc
Uentosa est instrumentum cum orificio stricto & uentre spatioso .i. as ead as fásadarc ann innstrumint gá mbí bél cumhang & brú fhairsing. Agus do-níthear uair ann d'adairc í & uair eile do glaine, & uair and maille ré fuiliugad, & uair gan fuiliugad. Et an adarc curthur maille ré fuiliugad tairngid sí an t-adbar go mothuigtheach & an fhuil thshéim
nísa mó ná an fhuil reamur, & an fhuil bís a fuirimeall nísa mó ná an fhuil bís a n-inmeadhón. Ar an adbar sin as mór fhurtachtuigius sí a coimhéd na sláinti & a leigeas na heasláinti, dá curthar í an uair bus éigean a cur, & annsan inadh anab éigin a cur, & tar és an fholmuigthi uilidi. Tuillead, bíth a fhis agad an inntinn adubramur
romainn a timchill na hadairci co principálta bís maille ré fuiliugad .i. co folmuigeann sí co mothuigtheach & co coimlínann sí inad na cuisleann an uair toirmiscthear ó chúis éigin í (mar atáid, na macáim nach dleagur cuisli do leigin dóibh roimh a .14. mbliadain & do na sean-daínibh d'és .10. mbliadan & .3. fichit, & mar sin dá cosmailibh): & gairid Auicenna neithe do-ní inad na cuislinni díb so & choimlínas a tarbacht; & gnáthuigthear a cur do leth na n-oibrigthi sin a mórán d'inaduib, gid eadh, as a cúig n-inadaibh nó a sé n-inadaib as mó gnáthuigthear a cur. An céid-inad díbh .i. a cur ar clais cúil an chinn, d'fholmugad an adbair ón cheann & óna reannaibh. Agus do-ní sí inad cephalica an tan sin; ar an adbar sin as imchubaid í a n-easláintibh na súl & a salchar na haidhchi & a mbréntus an béiil. An dara hinad a curthar í .i. ider an dá shlinnén & folmuigid sí an t-adbar atá annsna ballaib
spiratálta Agus do-ní inadh mediana an tan
sin; ar an adbar sin fognaidh sí a n-easlántibh an ochta, mur atá, asma & pleurisis & sele fola. An treas inad a ndleagar a cur .i. ar na háirnibh & ar uball na leisi, d'fholmugad an adbuir atá
annsna ballaib oileamnacha. Agus do-ní sí inadh basilica In tan sin; ar an adbar sin foghnaid sí a n-aigid dúinteadh, & neascóideadh, & tendis na n-ae & na ndubán, & sgabiesi an lésa & an chuirp co huilidi. An ceathramad hinad ina curthar í .i. ar an dearnainn ar son guta & teindis na mball bís 'na comarsannacht. An cúigead hinad ana curthar í .i. ar lár na luirgne & ar lár na colpadh & a n-aici na n-alt. Agus do-ní sí inad shofena In tan sin; ar In adbar sin togairmid sí an fhuil místa, & leigisidh sdranguria & teinnius an maclaic & an lésa, & Is imchubaid í a n-aigid podagra na ndroch-cneadh. Et as í so as inntind phrincipálta do na hadarcaibh gan fhuiliugadh, & curthur a mórán d'inadaibh í do choimlínad na hinntinne sin. An chéid-inntind díbh, fá na maethánuibh, do threórugad & do tharrang na fola ón tsróin. Agus as é so adeir Galen In quincto Terapeutice36; ar an adbar sin dá silead sí ón leath-tsróin deis, dleagur an adarc do chur ar na haebh,
& dá silead ón leath-shróin chlé, a cur ar an selg. An dara hinadh a curthar hí .i. fá na cíghibh d'athtarrang & d'inntóg fhluxa na fola místa. Agus as é so adeir >Ipocráid sa chúigead pairteagal d'Afoirismorum an uair adeir sé: Mulieri autem si uis menstruam retinere sic iam maiorem ad mamillas apone’ .i. mad áil leat an fhuil místa
do chosc isna mnáibh, cuir adurc mór ar na cíghibh. Gíd eadh, ní har na cíghibh fén dleagar a cur, acht fá na cíghibh, mur ader an comint. Tuillead .i. curthar í, do réir Galen, ar na sliastaib, do thogairm na fola místa; & ní headh amáin, acht curthar í a fogus do neascóidibh na n-alt, dá ndísgaílead & dá ndrud ó na haltaibh. Tuillead, curthar na fásadurca annsa pharilis ar bunáit na féitheadh dá téghad, do réir mur adeir Auicenna sa treas Canóin a caibidil na parilisi. Tuillead, curthar ar In meadhón hí a colica, do dísgaílead na ndeathaigthi & do míniugad an tinnis.
Tuillead, curthar ar an maclac & ar na hinnibh í, dá cur ana n-inadaib féin, do réir chomairli Auicenna andsa treas Canóin ana caibidileachaibh fén. Tuillead, curthar iad ar na sligthibh & ar na póiribh tré sibluigind an fual ó na háirnibh chum an lésa innus coma móide do thuitfeadh In chloch
chum an lésa í, do réir Auicenna annsa treas Canóin. Tuillead, cuirthear 37 iat ar na cluasaibh & ar bélaibh na cneadh ndomain, do tharrang an neith eachtrannaigh bís inntu. Tuillead, curthar iad ar na greamannaibh neimneacha & ar na gontaibh neimneacha & ar na goránaibh neimneacha, do tharrang na nime astu. Tuillead, bíth a fhis agad, do réir mar adearaid na sean-daíne, curob fearr an fhásadurc an uair bís an ré lán ná In uair bís sí uireasbadach, do réir mur adeir Auicenna & Galen sa treas leabar don fhaethugad. Agus dearbaid Almusor sin .i. an uair méduigthear an ré ana shoillsi go médaigthear & co tarruingthear na leanna a fuirimeall an chuirp, & an uair laighdithear a soillsi go laighdithear na leanna & co n-iatar a n-inmeadhón íad; ar an adbar sin as maith, an lá cuirfir an adarc, an gaeth do beith andeas & a cur ón dara huair nó co roith an treas uair. Tuillead, bíth a fhis agud corob í as inntind dá gach aen-neach do-ní oibriugad annsa chás so inadh na fásadairci d'innladh lé huisgi te, & deathach do leigin faí, uair roim an adairc do chur. Agus do-ní Auicenna fírinne de so, dá mbía an fhuil reamur, & dá mbia séimh ní héigintach so, ór dobud baegal an dísgaílead imurcach an tan sin & an t-égruas. Agus as leór lim so don fhásaduirc. An treas caibidil
Sangui suigi
Sanguis sugacio est extraxcio sangunis cum sangis sugis .i. as ead as sangis sugacio and .i. athtarrang na fola lé sanguis sugi. Et as piasta beaca duba iad a cosmailius earball lochadh ana mbíd líní buidhi ana ndromannaibh & deirgi éigin ana meadhánuibh .Et as iat as fearr díbh na piasta do-gobar annsna huisgib maithi. Ge edh, seachaintear díbh na piasta ara mbí dath aduathmur & gá mbí ceand reamor & oiltear a ndroch-uisgibh, óir as neimneach iad. Et bíth a fhis agat nach inntuctha sanguis sugi a mórán d'inadaibh, acht annsna hinadaibh nach éidir na fásadarca do chur, mar atá, an bél, & an tsrón, & feóil na fiaccal, & na baill tirma bís lomnacht ó fheóil, mur atáid, na méir & na
hailt. Et as áil lé h-Auicenna a mbeith tarbach a serpigo & annsna droch-cneadaibh, & ní horra dleagar acht 'na timchill. Et ní beacán chuirius iad d'osgailt emoroida. Agus as mó thairrngid siad ó inmeadhón ná do-níd na hadurca. Et as inntuicthi nach dleagur na folmuigthi rannaidi so do thabairt do na corpaib línta, acht mar folmuigthear co huilidi iad rompa. Et as í so inntinn Auicenna .i. nach dleagur a tabairt an uair gabhthur go nuadh iad, acht coimédtar lá iad a n-uisgi glan nó go sgéidhid siad an méid bís ana meadónuibh. Agus coimeltear an ball aindséin, & innaltur nó go ndeargthur é, nó curthar fuil ele faí, nó déntar begán fuiligthi innus go silfí méid éigin fola ass; & curthar ris iad ré lámhuibh .i. a dó nó a trí, do réir mur as éigin chum tarraing an méide so d'fhuil .i. an méd as éigin d'fholmugad di. Et ana diaig sin an uair linfaid siad iad fén d'fhuil, tuitid uatha fén, nó muna thuitid curthar
uinégir fóna ceannaibh, nó salann bruiti, nó aloé, nó tarrangthar iad lé ruaineach, nó léna cosmaile. Et dobud tarbach ana diaigh sin an t-inad do shúgad nó innlad lé huisgi nó lé haigéid. Et dá n-imdaigthear fuil annsa ball as maith cerín
infra 322
do chur ris do bolus Armenicus & do galla & do neithib noch toirmiscius an fhuil, & follamnuidthear an t-easlán mar do-géntaí fear cuislinni. Et dá tucthaí triacail tar ési sin dó, dobud maith é, ar son neime na piast, mar dearbus Arnalldus. Agus as leór na neithe so do sangis sugi. An ceathramad caibidil: Do na poncaibh
Quia homines sani raro utuntur cauteriis quamuis tamen eis interdum vtimur .i. as annamh gnáthuigid na daíne slána na puinc, acht gé gnáthuigmid-ne
iad co meinec, ar an adbar sin cuirfimid aen-chaibidil athchumair do na poncaibh ann so, do choimlínad na hoibre so, an méid beanaid siad ré follamnugad na sláinti. Et ní héigin a rádh and so na hinnstrumuinti lé ndéntar na puinc, ná
cinnus do-níther iad, óir Is obair cirurici 39 sin .i. obair fhir shínti lámh; ar an adbur sin ní áirmheóm and so iad; & ní háirmeóchum na heasláinti ann so darob imchubaid mar leigis iad, ná na hinaidh ara ngnáthuigthear a cur; gid eadh, adéram tarba generálta na ponc. infra 322-4
Air an adbar sin bíth a fhis agad corob tarbach an ponc do thirmugad na leanann & dá tarrang ó doimhne na mball, & do thoirmeasc an truailligthi, nach sgailti & nach imdaigthi hé, et mar an cédna do chomfhurtacht na mball & do cheártugad a coimplexa, & do dísgaíleadh na n-adbar truailligthi noch connaimhthear annsna ballaib. Tuillead, as maith an ponc do chosc fluxa na fola; & an uair do-níthear an ponc ar son na hinntinde déiginaid so dligidh sé beith láidir domain, óir dá mbeith sé égruaidh & crústaigi anmhanna aigi, noch do thuitfidh gu luath, do beith seachrán núa an tan sin budh measa ná In céd-sheachrán. Ar an adbur sin na daíne bhís a leithid na sláinti, noch atá ullam chum tuitme a n-easláintibh na mball fuirimeallach theagmus ó thruailliugadh na leanann, dligid siad puinc do gnáthugad: verbi gratia, mar atá, In drong atá ullam chum lubra nó chum guta rosacea na haighthi; & gu huilidi a n-aigid
na n-easláinti dochraidius an aigid lé flichideacht truailligthi na hinchinne ag nach fuil sligi imtheachta acu ón inchinn — tuitid chum na haigthi & chum an chuirp co huilidi, & as mór as imchubaid an ponc dóibh so .Et mar adubramar romuinn, do na fliuchataib ceangailtear annsa cheann, co nglantur iad lé
infra 324-5
ponc & go tirmuigthear, ór fédaid a leithéidib sin da fhliuchataibh truailligthi teagmáil In gach aon-ball don chorp, & glantur & tirmaidthear lé
poinc 40 iad, & glantar In ball. Ar an adbar sin dá mbia a leithéidibh sin do fhliuchataibh truailligthi arna ceangul annsa tsheilg nó annsna haebh nó annsa ghaili nó annsan ucht, as mór & as tarbach an furtacht do-ní an ponc, dá curthar
hé ar na ballaib sin, & go háirighthi dá n-uireasbuigid na leigis ele. Et tuicthear a chosmailius sin dá n-imduighid na leanna truailligthi annsna haltaibh .i. ponc do chur a timchill an ailt. Agus as mar sin as follus tarba choitchinn na ponc. Tuillead, bíth a fhis agud nach dleagar an ponc do chur ar aenmodh acht muna glantur an corp reimhe ar tús lé cuislinn & lé leigeas lagthach, nó lé ceachtar díbh, mar do-chífir don liaigh. Agus an uair do-níthear an ponc chum folmuigthe an adbair, condaimthear an ponc osgailti an tan sin; gid eadh, an uair curthar hé do chosc na fola, ná connaimthear osgailti an t-inad. Agus an uair curthar chum folmuigthi connaimthear .40. lá osgailti hé, an méid as lugha, & glantur an t-inad gach 41 lae faí dhó, nó aen-uair, fó méid nó faí loighead fholmuigthi an adbuir. Et infra 325-7
indailtear an t-inad co meinic lé huisgi ara mbearbthur oiginn croind lé hoigheann talman, indus nach bréna an t-inad a mbia an pongc. Agus seachain gan pongc do dénam ar naídheanaibh ná ar daínibh ro-arrsaighi, óir ní dleagur a chur ar na sean-daínibh ar son imurcaid tirmaideachta a mball, ná ar na naígeanaibh ar son ro-buice a mball. Agus ní dleagur a chur annsna haimsearaib ro-theasaidi, ná ro-fhuara, ná ro-thirma; & ní dleagur a chur ar na musgailib. Et bíd a fhis acad na poingc cuirthear 42 fó na glúinib gurub tarbach iad do glanadh an chuirp co huilidi ó na leandaibh truailligthe; ar In adbur sin Is ro-tharbach na poinc sin a leigeas na lubra. Agus Is leór lim na neithe athchumaire sin do na poncaib. An cúigead caibidil: Do na neithib lagus an brú
Interdum uentris solucio quibusdam hominibus multum cumpedit In regimine sanitatis .i. as imchubaid co mór do droing do na daínibh an
infra 327
brú do lagad a follamnugad na sláinti .i. dá coimhéd ó na heasláintibh adburda tic ó thruailliugad na leanann. An leigeas noch lagus an brú, glanaid sé an corp ó na leannaib truailligthi noch do gnáthuig geineamain ó maindeachtnaigead an diéta nó ó choimplex nádúrda nó aicídeach an chuirp. Óir gach feabus dá mbia coimplex an chuirp óna oileamhain & ar son na neithe oilius é, dá caithi sé neithe fiadánta nó coillidi imdóchaid sé droch-leanna ann féin, & muna glantur uatha sin hé do thromóchdais an curp. Et mar In cédna dá fheabus regimen bís ac neach geintear droch-leanna truailligthi andsa churp ó mailís an choimplexa & ó anbfhoinde na mball, mur atá, linn ruad nó linn finn nó linn dub. Oir coimédtur an curp óna easláintib ó fholmugad na n-imarcrach sin. Ar In adbur sin an drong gnáthuigius droch-regimen, & agá fuil droch-coimplex, & nach fuil ana naíginaibh ná ana seanóiribh, & agá fuilid gailidi & inne láidire, & agá fuilid cuirp móra reamra, & iad craesach, ac ithi móráin, & guru beac gluaisid ná shaethraighid siad, & gurub beac innarbaid lé hinglanad ná lé hallus, as inphurgóidighthi go 43 mór an drong sin. Agus muna térnaigid mar sin as cuntaburthach iad gan
infra 328-9
tuitim a ndroch-easláintib. Agus an drong bís contrárda do na cuingillaib so as beac rigid siad a leas ré leigeas lagthach. Et as inchomurthaighthi co deithideach co ndleagur an corp d'ullmugad, & na leanna do díleagad & do ullmugad, indus co mbeidis siat umal don fholmugad sul gabthur an leigeas lagthach. Et dleagur an corp d'oileamain lé neithibh bogthacha olamla & oslaigius na cuisleanna; & seachantar an biad acht an biad bogus & oilis an corp co mór. Et dá mbia an t-adbur reamur rigin, séimigthear & gearrthar hé; & dá mbia sé
ro-shéim teasaide, remruigthear méid éigin hé. Gid ead, dá mbia an t-adbur dásachtach do leith a gluaisti, nó do leith a mailísi, nó do leith an boill, nó do leith an inaid, nó do leith na cáilideachta, nó do leith na cainndieachta, nó do leith na haicíde thidlaicius an t-adbur sin, ní dleagur fuireach réna díleagad an tan sin. Tuillead, as intuici nach dliginn neach leigeas lagthach do gabáil chugi a n-aimsir ro-the ná ro-fhuair acht annsna haimsearaib measurda, mur atá, In t-earrach & In foghmur. An aimsear fhliuch, immorra, as imchubaid í chum an leigis lagthaig. Agus Is mór Is intuicthi nach bia an t-ésga a Leo, & nach bia Leo ac dul a n-airdi, & co huilidi nach bia an ré a comurtha cheangailti, acht a beith a comartha gluaisteach fhuar fhliuch. Ar In adbur sin do-chíthear nach fuil do na
infra 329-30
comurthaib comartha as imchubaide *chum an leigis lagthaig*44 ná Canser & ana diaigh sin Pisis; óir ní comurthaí daingni iad, ach atáit siat fuar
fliuch méid éigin. Scorpio, immorra, as comartha imchubaid hé, óir atá sé uisgeamail fliuch; gid eadh, Is comartha ceangailti é. Tuillead, as intuicthi gan an t-ésga do beith cengailti do Ióib co corpurda ná do réir fhégtha; & an uair bís sé ceangailti do Saturnus, ní dleagur an leigeas do thabairt; óir an uair ceangailtear an ré & Iób, calmuigid brig nádúrda an chuirp, & ní fholmuigeann an leigeas lagthach ach ar claí bríge nádúrda an chuirp; tuillead, an uair ceangailtear ré Saturnus é, cuirid an leigeas a neam-gluasacht, & toirmisgid oibriugad an leigis lagthaig an tan sin. Tuillead, as mór as intuicthi co fuilid cuid do na leigeasaib lagthacha, an uair caittear iad, co ndleagur mórán codalta do dénam, mur atáit, na leigis láidiri caitear a mod phillidi. Acus atáit cuid ele dib as luga ara ndleagur codlad do dénam, mur atáit, na leigis nach fuil comláidir riú so ach caitear a mod lictauáire. Et atáit cuid ele díb nach dleagur aen-réd codalta do dénam, mar atáit, na leigis égcruaidi caitear amail digh. Et tuicthear as so an leigeas gabthur a substaint
infra 330-1
phillide gurab annsan oidhchi dleagur a chaithimh. Et dligidh nach beid na pillidi ro-chruaid ná ro-bog. Gid eadh, na leigis caitear a mod lictuáire dleagar a caithim a meadón na haidche, & codluid gu lá dá és. Et na leigis caitir a ndigh, a caithimh sa maidin; & Is beac nó ní dleagur aen-ní do chodlad
an tan sin. Et ní dleagur sibal do dénam an tan sin acht comnuighi, óir ní oibrigeann aen-leigeas anbfhann ar In linn, ach muna treóruigi an nádúir ó chumachtain chum gníma hé. Ar In adbur sin as indénta cumsanad nó gamadh fogus aimsear an oibrigthi; & Is ingluaisti an curp anunn & anall, & ná déntar co saethrach ná a n-inad ro-the ná ro-fhuar; óir mad áil leat eliborus do fholmugad gluais an corp; ar In adbur sin ná codaltur nó go críchnuighi an leigeas sin a oibriugad, óir connmaid an codlad an folmugad láidir. Et mur an cédna, tar éis an leigis do chaithim, ná hitear biad ná deoch nó gu coimlína In leigeas a oibriugad. Gid eadh, atá drong éigin anfhann do réir nádúiri, agá bhuil comshuigiugad tearc, leis nach éidir beith gan biad nó co coimlína an leigeas a oibriugad. Et dligid an drong so, roim an digh leigis d'ól, réd éigin séim do chaithim bus urusa do díleagad. Agus fédaid an drong cédna, tar éis an leigis do thinnscna a oibrigthi,
infra 331-2
biad séim stipeaca do chaitheamh, chomfhurtachtuighius an gaile & innarbus an leigeas chum na mball íchturach .Et munbad éigin an biad do chaitheam as maith gan biad gan deoch do chaithem nó co críchnuigi an leigeas a oibriugad. Et aitheónmaid an leigeas do choimlínad a oibrigthi mur so: an uair do-chífim an t-inglanad ac claechlód, nó an linn chum a tugad an leigeas, nach é a dhath díleas féin atá air, & Is comartha sin ar In oibriugad do beith coimlínta, & dleagur an t-easlán d'oileamain annsin. Tuillead, comartha ele fhoillsigius an t-oibriugad do beith coimlínta, óir an leigeas do-bearar bud follus é annsan inglanad, óir tar éis an leigis d'oibriugad
co lór innarbaid an nádúir hé. Tuillead, an treas comartha .i. an tart45, an uair nach tic sé ó géiri an leigis ná na leannann, ná ó choimplex an gaile. Ar In adbur sin dá mbia an leigeas gan beith gér nó na leanna dleagur do fholmugad gan beith teasaidi, ná gan an t-othur do beith tartmur co nádúrda & an tart do theacht a ndiaig na purgóidi as comartha sin gur purgóidid co lór hé. Et tara éissi so do thuicsin dúin as maith don othur deoch shleamnuigtheach glantach, noch mínighius In tart, d'ól, & cheandsuigius & innarbus an leigeas. Agus atá uisgi te na heórna mar
infra 332-3
so, óir atá sé glantach sleamnuidtheach & ceandsaigi an leigeas. Agus caithid sé, tar és uaire, biad séimh as urusa do díleagadh, & ibheadh fín te, & ná caithidh sé aen-ní beas fuar co gnímach, & ligeadh sé dá gach uili thorad an lá sin, & co háirigthi do na torthaibh fuara fliucha anmhainnigius an gaile. Et dá teagmad cu mbeith an leigeas gér cu mór, & coimplex te co mór do beith ag In easlán, & an aimsir do beith te co mór, ná hibthear fín ar aen-mod an tan sin, acht ibthear mellecratum a n-inad an fhína, nó uisgi siúcra, nó uisgi beirbthi arna chlaechlód lé beacán fína. Bídh a fhis agud dá folmuigthear an t-othur co dásachtach, & gumad eagail linn an flux tar és na purgóidi, nach dleagur mellicratum, ná uisgi siúcra, ná a cusmaile d'ól ar aen-mod an tan sin, ór lagaid an bhrú. Gid eadh, dleagar súgh sitonia d'ól,
arna chur a tigi lé huisgi arna bearbad lé hiarann, nó a cusmaile. Et teagmaid co gnáthach nach folmuiginn an leigeas do-bearar don chorp, ar son an leigis nó an chuirp do beith égruaidh, nó ar son gaethmuireachta
do dísgaíleadh substainti an leigis, nó ar son thshligidh na n-inneadh do beith dúinti. Ar In adbar sin dá faicim nach oibreócha an
infra 333-4
leigeas ar son anmhainne na bríge, comfhurtachtaigthear an tan sin an bríg lé biadaib séime sleamna, & tabarthur 'na diaigh sin uisgi gan beith fúar co mór dá ól dó, & tabrum neithe cumgaidtheacha poinnteacda dó, mur atá, citonea & péiridha, óir innarbaid so an leigeas sís. Et mad hí an gaethmuireacht bus cúis ann, nó na hinne da beith sdupáilti, as imchubaid clistere do threórugad an leigis & do dísgaíleadh na gaethmuireachta. Et mad é In leigeas do-bearur nach oibriginn, & é ag tosgugad chum na mball uachtarach 46, & co ngineann greamanna & cnám craidi, & co togairminn sé gluasacht a cusmailius spasmuis, as intogairmthi an sgeathrach an tan sin. Et dá tuicim co mbia an leigeas a' claenad chum na mball íchtarach (tuicear sin ó gáirfí & ó chumgach na n-inneadh), déntar clistiri láidire athtairrngtheacha an tan sin. Tuillead .i. ceartaigi deoch uisgi fhuair mailís na leigeas, & fothragad uisgi fhuair, ar son co mbrisinn sé géiri & lasrach an leigis. Gidh ead, an uair nach folmuiginn an leigeas ní fhuil ní as mó as a ndleagmaid muinighin do beith ná a hoibriugad na clistiri. Agus dá mbia In leigeas gan innarbad ón chorp leó so uile,
infra 334-5
& co n-imduighthear na droch-aicídi, & co ngluaistear
an t-adbar suas, ass innlici sofena In tan sin, & basilica aindséin. Agus togairmthear an sgeathrach mur an cédna, & tabarthar clistire & leigeas noch fhoghnus a n-aigid na neimi & chomfhurtachtuigius an corp co huilidi. Et teagmaid co meinec gu folmuiginn an leigeas lagthach do-bearar nísa mó na mur as éigin, & dleagar sduidér do dénumh an tan sin d'innarbad an leigis ón chorp. Tuillead .i. comfhurtachtaigthear na hinne chum fostóigh; & coisgthear rith an adbair; & comhfhurtachtuigthear an corp co huilidi, & gu háirighthi an craidi & na boill phrinsipálta; & annsa chás anab éigintach so sdupáiltear & téchtaighthear an t-adbar. Ar an adbar sin adeirim ar tús, dá fecear
an leigeas do-bearur ag anmhuin annsa chorp, dligid neithe sleamnuidtheacha do thabairt an tan sin innarbus substaint an leigis ón chorp. Agus as ní díbh sin uisgi te eórna, maille ré biamlacht psillium, & a ól mur digh, óir anmhainnigi an deoch so bríg an leigis lagthaig & innarbaid ón chorp é; & as maith an leigeas so dá feicim co mbía an folmugad imurcach ó neart an leigis. Tuilleadh, an dara ní adeirim .i. gu ndleagur bríg fhostaigtheach na n-inneadh do chomfhurtacht annsa chás so, óir dobud éidir a leithéid
infra 335-6
sin do fholmugad imarcach do theacht, & nach ó bríg an leigis do thicfadh ach ar son anmhainne brígi fostuigthighi na n-inneadh. Más ead, calmuigthear bríg fhostuigtheach na n-inneadh & an ghaili lé neithibh stipeaca do chur rú co foirimeallach & co hinmeadónach: gu hinmeadónach, immorra, lé siróipi citonia; gu foirimillach lé holaid róisi, nó maisdix, nó mirtuis. Tuillead, an treas ní adeirim .i. gurub indénta sduidér d'impúgh an adbair, verbi gratia .i. dobud éider an t-adbar do rith chum na n-inneadh ó na ballaib uile. Agus as mór as imchubaid fothraigthi & coimilta an tan sin, d'inntúdh an adbair ó na hinnibh. Agus as imchubaid na neithe diureiticacha co gnáthach an tan sin d'inntód an adbuir, & as maith an sgeathrach mur an cédna. Tuillead .i. folmuigid an leigeas lagthach nísa mó na In chóir ag claí bríg nádúrda & beóthuigheach an chuirp, ar an adbar sin as indénta sduidér deithidach do chomfhurtacht na mbríg. Ar an adbar sin tabarthar neithi sdupáilti & neithi thogairmius an collad do thoirmeasc an fholmuigthi. Ar an adbur sin annsan éigintus mhór ní holc opiata éigin do thabairt do chur an adbair a moille & do sdupáil na bríge ainmidhi; gid eadh, as maille ré hinnillius mór as indénta so. An seisead caibidil: Don sgeathraigh
infra 336
Quamuis homines simplisiter sani & a tempori
non indigint uomitu .i. ní reagaid a leas na daíne slána an sgeathrach gu coitchinn, gidh ead, na daíne agá mbí linn ruad nó linn finn ana ngailidibh coimhédtur iat ana sláinti dílis ón sgeathraigh. Agus adeir Galen sa chúigead leabur do Tharbhadh na mBall, & do chomairligdar na seinn-leaga, an drong tromuidthear ó na biadaib sgeathrach do dénamh uair sa mhí; *& an drong adubairt a dénam uair sa mí, do breathnuigidur a dénamh fá dó sa mí.*47 Ar an adbar sin dá ngnáthuigid na daíne an sgeathrach do génamh, do réir mur iaruid a ngaile hé, glantur ó na himarcachaibh iad, & calmuigthear a ndíleagad, & athnuaigighthir a cuirp, édrumuigthear an ceann & na cédfada uaithi, & géraighthear an radorc. Et dá mbia an sgeathrach co hainmeasurda annsan inad ná bud éigin í, do-ní urchóid do na haebh & don ucht & do na súilibh, & brisidh na cuisleanna ó tic an tedhm ré n-abar emotoica. Agus an sgeathrach as imchubaid a follamnugad
na sláinti ní dlleagar a dénumh & an gaili folamh,
infra 336-7
óir as saethrach an sgeathrach sin; ar an adbar sin déntar hí tar és bídh, & gu mór biadha éxamla ana mbia gné aduathmuireachta & géiri. Et seachain gan an sgeathrach do dénamh gu meinic, ar eagla an ghaili do thruailliugad & a bríge do sgris. Et an drong gá mbíd muiníl fhada, & ochtanna cumga gan fheóil, & guaille arda a cosmailius sgiathán, & luirgne cama, ná gnáthuigid an drong so sgeathrach ar aen-mod do choiméd a sláinti, óir treóruigi an sgeathrach chum easláinte sgamán iad. Et gortaigthear na súile gu mór ón sgeathraig; ar an adbur sin, an uair bus áil lé neach sgeathrach do dénamh gu gnáthach, cuiridh sé bréid fhillte ar a shúilibh & na súile osgailte, & nasguigthear é nó gu coimlíntur an sgeathrach. Et tar és na sgeathraigi do choimlínad innaltar an aigid lé huisgi róisi, & an bél lé hidromel nó lé siróip aigéidigthi. Et ní hinchaiti biad a cédóir tar a hés, ach fuirighthear nó gu mbia an tochlugad láidir. Et dá teagmad tart ar fhir na sgeathraigi, ceartaigthear an tart lé siróip sitoniorum. Agus gnáthuigthear feóil gearrcach do chaithim & biada sodíleagtha chalmóchus an gaili & na bríga nádúrda. Agus bíth a fhis agat gurob sgeathrach urusa nó égruaidh as imchubaid a follamnugad na sláinte, mur adubramur romainn; & fédtur sin do thogairm lé haen-digh d'uisgi the & lé holaid. 48An seachtmad caibidil: D'adbaraibh na clistiri
infra 338-9
Quia homines sani sepe clisteris uti consueuerunt & cetera .i. do gnáthuigdur na daíne slána clistiri co minic, & subpositoria mur an cédna; ar In adbur sin as inlaburtha co hathchumair díb, an méid beanus sé ris so. Ar In adbur sin Is intuicthi gurub imchubaid an clistiri do na daínibh ana cruaidinn imurcacha ana n-indib; & tig colica pasio co meinic ón chruadhugad sin. Et Is imchubaid iad mur In cédna, don droing ana n-imdaignid gaethmuireacht ana n-indib nó linn finn righin, óir Is beac do linn ruad cuirthear chum a n-indead an tan sin do dúsacht na brígi tochluigthigi; ar In adbar sin reagaid a leas an drong so clistiri bogthach a follamnugad na sláinti a n-aigid chruaduigthi na n-imorcach, & clistire dísgaílteach a n-aigid na gaethmuireachta,
& clistiri gontach a n-aigid uireasbaide gontaigi leanna ruaid, noch do dligfí do chur chum na n-inneadh. Et do-níthear na clistiri glanus na hinne gu meinic, & daingnighius iad, & athtairrngius ó na ballaib a cianaib, & clistire reamruigius
infra 339
na hinne; gid eadh, ní gnáthuigmaid so a follamnugad na sláinti, ar an adbar sin ní dingnam mensión díbh annsa chaibidil so. Et as inchomurthaidh cu fuilid neithe as inntuicthi ag tabairt na clistiri .An céd-ní díbh .i. co ndleagar na clistiri do thabairt d'fholmugad na n-inneadh & do chnaí na gaethmuireachta bís intu & isna ballaib mur an cédna. Ar an adbar sin an drong bís amhuirseach ar colica nó ar tinnius áronn as mór dligid siat clistiri do gnáthugad, ór folmuigid na clistiri ó na hinnib uachtaracha gan inmeadón, & ó na háirnib & aindsén ó na ballaib uachturacha ar son an choimcheangail atá idir na ballaib uachturacha & na baill íchturacha. An dara ní dleagmaid do thuicsin .i. gan na clistiri láidire do thabhairt nó gumad díleagtha an t-adbar, & nach dleagur a tabairt ar aon-mod & an biad neim-díleagtha annsa ngaili, óir do tarróngthaí an 49 biadh neim-díleagtha an tan sin chum na n-inneadh & chum na n-aé. Tuillead dligmid do thuicsin: an uair do-bearur an clistiri ar son na n-áronn co ndliginn sé loighi ar In druim, & a chontrárda so más ar son na n-inneadh do-bearur é .i. dligi an t-easlán luighi
infra 340
ar a glúinibh & a bél do chonnmáil osgailti. Agus tar éis an chlistiri do gabáil coimeiltear an brú, & inntaighthear ar an inad tinn & fuilngeadh é uair, nó dá uair, nó an feadh bus éidir leis. Et mad eagail lé neach ná cuinneóchad sé an clistiri, dleagur coirci te do chur gacha taebha dé, nó millium arna théghadh. Agus tuicfear a leabar na leigeas aonda adbur na clistiri adubramar romainn. An t-ochtmad caibidil: do shupositoria
Consequenter dicendum de suppositoriis .i. do labramur don taoibh thuas dín do na clistiribh labrum anois do shupositorium; & gnáthuigid na daíne slána iad. Agus as iat so na supositoria míne neim-géra .i. na supositoria do-níthear do mhil & do shúgh mercurial, & do gallumhnaigh Fhrangthaigh, nó do lurgain cobhláin, & dá cusmaile. Et atáit supositoria 50 ele as treisi ná sin .i. supositoria do-níthear do mhil & do sgamonia, nó d'eforbium, nó do choloquendida, & dá cosmaile. infra 340-1
Agus orduigthear an céd-shupositorium adubramur
do lagad na bronn, & an dara supositorium do tharrang an adbair ó na ballaib a cianaibh. Agus as mó as imchubaid an céd-shubpositorium sin a coiméd na sláinti ná In dara subpositorium. 51An naemad caibidil: don pisarium
De pesariis autem sciendum quod sic se habent ad matricem .i. as inntuicthi curob amlaid atáid na pissaria chum an maclaic mar bíd na supositoria dochum na n-innead, & gairthear clistiri díbh uile. Agus do-níthir na pissaria gu gnáthach do thogairm na fola místa & do glanad In maclaic innus go n-ullmuigthear é chum gabála an toirrchis. Et do-gabar adbur na pissarium so annsna leabruibh rannaidhi, & Is cumain lim co ndubart ní orra so don taíbh thuas dím; ar In adbur sin ligim dóibh ann so. Et cuirim crích ar In obair sin maille ré molad do Dia, noch ó ngabur grása & foirceadal foirfi. Finit. Amen. Finit.