Cath Finntrágha
Rí ro gabasdair flaithus & forrlamhas an domhain mhóir
uili go himlán .i. Dáiri Donn mac Loisginn Lomghlúinig.
Ro thinóileadar immorro & ro thimsaigeadar sluaig in
domain d'innsaighidh In rígh sin. Táinic ann Bolcán rí
na Fraingci & Marghairéd rí na Gréigi & Faghartach rí
na hInnia & Lughman Leathanarmach rí Saxan & Fiachra
Foiltleabar rí Gairian & Tor mac Breoghuin rí na hEspáine
& Sligeach mac Seanghairbh rí Fear Ceapdha & Iruadh
mac Dreagain mic Duilli rí Fer nDreagan & Comur
Croimgeann rí Fer Conchenn & Caitchenn rí Fer Caitchenn
& Caiseal Clúmach rí Lochlann & a trí derbráithri .i. Forne
Glaingér Gaisgedhach & Mongach In Mara & Tacha, &
Dáire Dédsholus rí Mara Toirrian & Madan Muncas mac
Duinn rí na Gaethlaighi & trí rígha ó thurgabáil gréine
anoir .i. Duibhceartan mac Fir Mais & Muilleann mac Fir
Luit & Cuilleann mac Faebhair Glais, & Ógarmach ingen
rígh na Gréigi, an bangaisgedhach Is ferr táinic isin doman
riam, & mórán do ríghaibh & do tigerrnaibh ele nach
áirimter ann so.
Ar toigheacht immorro don tromsocraide sin co hairm
a roibhe airdrí In domhuin, ro cinneastair uile éncomuirli
.i. teacht do ghabháil Érenn ar áis nó ar éigin. Ocus ba
hé so a n-adhbar .i. feacht n-aon dá ndeachaid Finn mac
Cumhaill ar innarbad a hÉrinn isin domhun mhór & do
bhí thoir re bliadhan a n-amsaine ag Bolcán rí na Fraingci,
& ro élo bean & ingen rígh Frangc leis ar tabairt comgrádha
dóibh araen do & Is tríd sin ro tinóiledar na sluaig & na
socraide sin do theacht dá dhíghailt ar Érennchaibh.
Óir nirbo miadh nó maise leisna maithib sin tár & tarcaisne
do tabairt don Éirennach orrtho.
Is ann sin ro fhiarfaig rí In domhain: ‘Cia bus eólach
dam-sa a caladportaib Éirenn?’ ar sé. ‘Do-gén
fíreólas duit,’ arsa Glas mac Dreamuin, ‘& atáim féin ar
innarbad ó Fhinn mac Cumuill, & bérad eólus ar caladaibh
rédhi rofairsingi na Érenn díb-si,’ ar sé.
Is ann sin tángadar na sluaig & na socraide línmhara &
na teaghlaigi taidbseanacha sin isin oirear a rabhadar
a longa & a laídeanga & ro hinnled leó a cnairre & a cairpthi,
a curaigh & a caemhlonga, & ro cuireadar amach cliatha
cuanna certa crannrighne cruadhrámhadh & do-rinneadar
imramh trén togharadh dianlaidir deghcubhaidh gurbho
cosmhail re ceathaibh gelclúm ar gormsrothaib nó re hael
aengheal ar ardchlochaib na srotha cubhracha cneasgeala
sin tar éis na láideang ón luathimram, co rucadar na
longa sin sithi seabcamail sruthluaimneach ó cimsaibh
na cuan a coimnéineacht tar drumcladaib diana dígáire ..
na díleann & tarin mothar mórthonnach & tarna tonnaibh
móra mongmóra mallgorma.
Is ann sin immorro ro éirgeadar na gaetha & ro
ardaigheadar na tonna co nach cualadar-san énní acht
nuall mear maithneach na murdhúchann & gotha imda
éccunnla na n-én corrach crithluaimnech ós gluair glastonn
agá crothad. Ní mo-chean ámh tarrla re freastal nó re
frithólamh na fairrgi forránaighi fuardoimne sin .i. nert
tonn & tuili & trénghaithi ag caitheamh a cainnti & a
cirgaili & a ceannairrci risna longaibh, & fós nír inadh
inchomhráidh na treabha taibhfhliucha sin re seastán
na slat agá sreangbhualad & re coimbéimnigh na crann
le garbgaethaib agá cruadbrised. Ní raibhi immorro
acu-sun ann sin long gan lúbugad ná rung gan rangbhriseadh
ná ub gan odugad ná clár gan crithnugad ná tairrngi
gan trothlugad ná bord gan brúghad ná birrling
gan brisedh ná abur gan fhoslugad ná teas gan tuargain
ná tili gan tuarcain ná as gan iompodh ná crann gan
cruadlúdhbadh ná stagh gan sduaidhléim ná ruaidhbréid
gan rébadh ná laídeang gan locadh a luathshiubail re
lánanfadh, muna theagmadh lucht a freastail & a fortachta
ina fochraibh dá fhóiridhin.
Ó nach bhfuair immorro In gaeth sin laigi arna laechaibh
ná tlás arna trénferaibh, do éirig uaithib co ráinic a
haitreab arduachtarach anamna, & Is ann sin fa mín in
muir dóibh & fa ceannsaidh gach goirmlinn gurbo téigli
séimidhe socharthanach In fairrgi itir chuan & chúil &
chearn & charraig, co nach ráinic a leas neach díbh oirbert
nó imram do dénamh acht na longa fána lánsheólad ag
imthecht le foghar na gaíthi glanuairi gur ghabsad cuan
& caladport a rinn maithinis na ndomun & ag glascarraig
risi n-abarthar Sgeilleag Míchíl aniubh. Is é fa heólach
acu ann sin .i. Glas mac Dreamhain ó Shíth an Lacha
Léin linnuair & ó dhiamralbh Droma Droibheóil, & In uair
do dúiscti fiadh nó bethadhach éicciallaidi eili agin fhéin,
nír tharbha do choin nó do dhuine rith ris acht a gabháil
beó do Ghlas mac Dreamain, & do fastóadh agin fhéin
tríd sin & Is gairid do bí aca an uair do cuiredh air beth
ag feall ar Fhinn do Cormac mac Airt do rígh Éirenn &
dob éigean dó Éiri d'fhagbáil tríd sin & dul sa doman mór,
& Is é ba heólach do rígh In domuin an tan sin.
‘A anam a Ghlais mic Dreamhain,’ ar rí In domain,
‘ní cuan mar so do gheallais dom loinges d'fhagáil acht
trágha gealgainmidhi a fédfaidís mo shluaig aenaigi &
oireachtais do chomóradh an tan nach bedís ac cathugad.’
‘Is aithnidh damh-sa cuan mar sin a n-iarthar Éirenn,’
ar Glas, ‘.i. cuan Finntrágha a Corca Duibhne.’
Tángadar rompo as sin co Finntráigh & ro línadar
crislaigi In chuain uili co nárbo léir In sáili tairsibh, &
bárc mór rígh In domhain do gabh In cuan ar tús conadh
Rinn na Báirci a ainm ó sin ale, & ro tuirrneadar a seóla
illathacha anairtghela & do tógbadar a puipli bélcorcra
breachtnaidhi & ro caithsead a mbiadha saera somblasta
& a ndeocha míne meascamla & tucadh a croinn ciúil cucu
dá sírsheinm & a n-aes dána do ghabháil a nduan & a
ndubhchonn dóibh.
‘A Ghlais mic Dreamain,’ ar rí In domain, ‘cia dá
ráinic In tír si a tángamar ar tús do chuid ronna?’ Uair
do roinnedar Ére eaturra féin ré techt anoir dóib. ‘Do
Thor mac Breoghain do rígh na hEspáine,’ ar Glas,
‘ráinic an tír si.’ ‘Más ead, a rí na hEspáine,’ ar rí in
domhain, ‘is tú dlighes feis & aedaigheacht na hoidhchi
anocht do tabairt dúinne.’
Is ann sin ro éirig rí na hEspáine & ceithri catha armruadha
eagair mailli ris, & táinic fo imlibh na críchi a cédóir, & do
bádar trí dúnaidh a n-iarthar na críchi sin .i. Dún Cais
& Dún Aedha & Dún Cearbain, & do loiscedh le rígh na
hEspáine iad idir triath & tigerna, idir mnaí & macámh,
idir coin & fhear, idir chuach & chorn & chopán, & do bádar
trí chaeca do theaghlach In gach dúnadh díb-sin & do
loisceadh leó uili iad.
Do bhí iommorro a fhis ag Finn & ag fianaibh Éirenn co
ticfad In tromdámh sin d'innsaighi Éirenn .i. ríghradh
in domain uili, amail do bhí a fighair & a fháistine dóibh,
& ní raibhi cuan ghabhála a nÉrinn gan fer forairi ó Fhinn
fair. Ocus Is é do bhí ag forairi In chuain sin aigi .i. Conn
Crithir mac Brain mic Feabhail ó Theamhair Luachra,
& ar Corrchnoc na Féine rea n-abarthar Cruachan Adhrann
do bhí sé In oidche sin & sé ina chodlad ann, & is
é do muscail hé sceamghal na sciath agá scoltadh &
comthuarcain na cloidhiom & comhcomairt na craíseach
ag cirrbad curp na fírlaech & gáirthi na mban & na macámh,
na con & na n-each fán comlasair. Ocus do érig Conn
Crithir fona gáirthibh sin & as eadh adubairt: ‘Mór na
gnímha do-rinnedh trím anocht,’ ar sé, ‘& mairg máthair
do-rad m'idhna d'éis an chodalta so do-rinnes, & gidedh
ní fhaicfe Finn náid fiana Éirenn misi beó dá éisi & rachad
ar lár na n-allmurach indus co tuiti dream éigin díbh
lium nó co tuiter-sa leó-san.’
Do cheangail a curp ina chathéidedh catha & do lig
'na chailgi reatha rinnluaithi a ndiaid na n-allmurrthach,
& ní fada do-chuaidh In uair do-connairc triúr ban roime
sa sligid & armghaisceadh laích ag gach mnaí díbh. Ocus
do reath-san orro & ní ruc orrtha, & tuc a lámh fón sleigh
dá teilgin.
‘An, a óglaích,’ ar bean díbh, ‘uair atá agad eólus ina
córa duit h'arm do deargadh ná oruinne & sinn inar mnáibh.’
‘Cia sibh-si féin?’ ar Conn Crithir. ‘Trí ingena Deirg
mic Dolair ó tráigh Mara Tibhir anoir sinne,’ ar siad, ‘&
tucamar ar triúr grádh écmaisi duit-si & ní fuathaide le
neach againn a chéili é, & tángamar do tabairt chabhartha
duit uair do bhí a fhis againn gumadh tusa cédduine do
shoisfedh d'fianaibh Éirenn dochum na n-allmurthach.’
‘Caidhi bhar cobair-si dam-sa?’ ar Conn Crithir. ‘Budh
maith ar cabair-ne duit,’ ar siad, ‘óir dealbóbhmaid-ne
sluag draídheachta umad-sa dona geosadánaibh sanaisi
& do barr bhilair, & gin co marbhaid sluag nó socraide
mailli rit-sa, gáirfid dona hallmurachaib & beanfaid a
n-airm asa lámhaibh & beanfaid a neart & a radarc díb
& mairbhfidhar leat-sa rí na hEspáini & ceithri céd dá
muintir. Ocus biaidh cath Finntrágha lá & bliadain 'gá
cur & biaidh cathughadh nua gach n-énlá ann risin ré sin,
& biodh cridhi maith agad-sa uair dá marbh-thar
gach lae tú, beir imlán ar maidin, óir biaidh tobar
slánícidh againne fód comhair & In t-óglach Is annsa let
a fianaibh Éirenn, do-ghiabha mar sin farit.’
Do bádar immorro sluaig rígh na hEspáine ag gabáil
creach & úirthedh & airgne ó Tráigh Modhuirn atuaidh
rissa n-abarthar Murbach an tan sa co Finntráigh fo
dheas. Is ann sin ruc Conn Crithir mac Brain mic Feabail
orrtho & In sluag draídecht sin faris, & do bhean a creacha
díbh & do bean In sluag draígheachta a nert & a radarc
díbh, & tángadar sluaig rígh na hEspáine 'na raen romadma
gusin maighin a raibhi rí na hEspáine, & Conn Crithir
'gá marbad & 'gá mugad.
‘Airis agam, a rímílid,’ ar rí na hEspáine, ‘co ferainn
comhlann rit tar ceann mo muintire ó nach impódhann
énduine acu fén rit díbh & tú 'gá n-ár & 'gá n-oirrleach.’
Ro innsaighedar trá an dias sin a chéli & ro sháidhedar
in dá mergi maethsróill isin tulaig taebhuaine & do shínedar
na lámha luathghonacha leisna craísechaib ceannghorma
cródherga & tucadar dubgona dlúithi daingne dofhreastail
ara chéli. Mar sin dóibh nó gur ardéirigh In grian & gur
crannbrissed a craíseacha & gur scailtsed a scéith & gur
lánscarsad a lúireacha, & do nochtadar a lannchloidme
lasarcorcra leathanfhaebhracha & do rinnedar urlaide
urrlamh anaithnidh & ro bádar isin comrac sin re tréimsi
& re hathaidh fhada do ló, conadh ann sin fuair Conn
Crithir áitheas bráthbéime a comrac an chathbhairr
& na caemhlúirighi do rígh na hEspáine co tobhacht a
cheann dá cholainn. Ocus do thógaibh Conn Crithir an
ceann & do chomhmaíd an gnímh & Is edh adubairt:
‘Dar mo bréithir ámh,’ ar sé, ‘ní cuirfidir ón ceann sa
mé muna marbtar mé nó co tí uathadh nó sochaidhe
éigin d'fianaibh Éirenn cugam.’ Do-chuala rí In domhain
sin & Is edh adubairt: ‘Is mór In briathar sa do-bheir an
laech,’ ar sé, ‘& éirigh dá fhis, a Glais mic Dreamain,
an é an t-Osgar ardghlonnach ad-chuala a fianaibh Éirenn
do-beir an briathar sa.’
Táinic iommorro Glas a tír & táinic a comghar do Conn
Crithir. ‘A laích,’ ar sé, ‘is mór In briathar sin
tucais, & caidhi h'ainm & do shloinnedh?’ ‘Misi Conn
Crithir mac Brain mic Feabail ó Theamuir Luachra,’ ar
sé. ‘Mása tú,’ ar Glas, ‘is fagus t'fhuil & t'fialus dam fén,
& Is misi Glas mac Dreamain ó Teamair Luachra,’ ar sé.
‘Dob éccoraidi duit-si techt do comrac rim-sa ó allmurchaibh
sin,’ ar Conn Crithir. ‘Truagh sin,’ ar Glas, ‘ar shédaibh
an beatha uili, dámadh tairisi dhamh Finn & fiana Érenn,
ní coimreógainn re neach d'feraibh Éirenn ná rit-sa seach
cách.’ ‘Ná habair-si sin,’ ar Conn Crithir, ‘uair cúic
mic dég do chloinn atá ag Finn a fhégmais a clannmaicne
fén, & luigim-si fóm armaibh & fóm ghaiscedh, dá
marbhthá-sa sin uili, nach budh eagail duit Finn acht
co tigtheá ara eineach & ara comairci.’ Adubairt immorro
Glas 'na dhiaidh sin: ‘Táinic mo lá bádha-sa let-sa &
rachad dá innisin do rígh an domain.’
Ocus do ghluais roime mar a raibhi an rí. ‘A anam a
Glais,’ ar rí an domain, ‘an n-é Oscar atá ann sud ?’
‘Ní hé idir, a ardrí.’ ar Glas, ‘& dámadh hé, a táinic as
dod muintir-si ní thicfadís, & bráthair dam-sa atá ann &
is timcroidhi lium a beith 'na aenar & dob áil lium dul
do congnamh leis.’ ‘Dá ndeachair,’ ar rí an domain,
‘cuinngim-si ort tacht dá innisin dam an lín thuitfeas
lium d'fhianaibh Érenn gach lae, & dá tuiti a beac leó
dom sluagaibh, techt dá innisin dam cé lé tuitfid.’
‘Cuinngim-si ort-sa,’ ar Glas, ‘gan neach dod shluagaib
do licean a tír acht mar adér-sa nó co tí fiana Érenn chugainn.
Ocus ó nach fhuil urgairdiugadh ele againn aniubh,’ ar
Glas, ‘tabraidh comlann énfhir dúinn.’
Ocus do cuiredh dias allmhurach cucu In lá sin & táraidh
Conn Crithir an tabhaill taíbleabhar & cuiris cloch cert
cudruma innti & tuc urchur cert coimdhíreach co tarrla
a tul édain a fhir comraic co rug In inchinn ina caib
cró tré cúl a chinn. Fuaradar iommorro an dias sin bás
leó & do siredar dias allmurach dochum gach fir acu.
Frith uatha co hathlum an aiscidh sin. Tógbhais Conn
Crithir In cealtair coimhreamar chatha & tuc urchur
áith athlum urmaisneach don fir ba neasa do acu gur
bhean a mullach a ochta co ndeachaidh tríd, & mar do-connairc
in fer ele sin, do theith do leith aroma In tí arar
teilgedh an t-urchur, co ndeachaidh an tslegh tríthu araen
co fhuaradar bás de, & do thuitedar a dhias fén le Glas
faí sin. Do thuitedar dano trí nónbair leó rí n-oidhchi,
& ba créachtach Conn Crithir ón ló sin & adubairt sé re
Glas: ‘Tángadar triar ban chugam-sa ó tráigh Mara
Tibir anoir & do gealladar damh, gé marbthaí gach lae
mé a cath Fhinntrágha, gumadh beó arnamárach mé, &
in neach budh annsa lium d'fhianaibh Érenn co fuigheadh
mar sin. Ocus coiméd-sa an cuan anocht co ndeachainn-si
dá fhis.’ Ocus téit dá fhis & do cuiredar fón tobar
slánícidh é & táinic co himlán as.
Imthúsa Glais mic Dreamhain téid aran chuan. ‘A rí
an domhain,’ ar sé, ‘atá cara agam aran loinges .i. Madan
Munchas mac Duinn rí na Gaethlaighi, & Is edh adubairt
sé sa domhan mór thoir gur leór duit-si é fén do gabáil
Érenn & co mbéradh a ngéill ar áis nó ar éigin chugad-sa,
& cuinnchim-si ort-sa a leigen chugam-sa am aenar anocht,
co fhéchamis cia hagainn Is ferr choiseónas Ére.’
Ro innsaigheadar dano an dias sin a chéli & do-rinnedar
comhrac fíchdha fortamail feidmlaidir. Acht énní, ní
hann sin do bhí a ndán bás d'fhagáil do Glas, & fuair rí
na Gaethlaigi bás leis. Ocus gairid 'na dhiaidh sin an
uair táinic Conn Crithir cuigi & do bí Conn ag molad an
gníma sin do-rinne Glas & 'gá comhmaídem co mór,
is ann sin do-conncadar trénfer fian Érenn cucu .i.
Taisteallach Trénfer. ‘A óga,’ ar sé, ‘cia na cinn úd
agaibh ósin ár?’ ‘Ceann rígh na hEspáine ceann dibh,’
ar Conn Crithir, ‘& Is lim-sa do thuit. Ceann rígh na
Gaethlaigi an ceann ele & le Glas mac Dreamain do thuit.’
‘Scéla Finn & fhian Érenn agad-sa dúinn?’ ar siad. ‘Do
fhágbus-sa ac Snám Dá Én thuaidh iad,’ ar
Taistellach. ‘Éirigh-si dá n-innsaighi’ ar siad, ‘& tigid
chugainn dá mberdís anar mbeathaidh orainn.’ ‘Dobadh
nár dam-sa sin,’ ar In trénfer, ‘.i. dá rígh do ríghaibh an
domhain do tuitim libh-si araen & gan mo lámh do dergadh
damh-sa ré ndul ón cuan orrtho.’ Ocus téid aran cuan.
‘A rí an domain,’ ar sé, ‘atá sunn trénfer fhian Érenn ag
iarraidh comhlainn.’ ‘Is dam-sa Is cóir an trénfer úd
do fhreagra,’ ar Coimleathan mac Toithim .i. trénfer rígh
an domhain. Ocus táinic a tír a cédóir. Is amlaidh iommorro
do bhí an fer sin & deich ferdhuirn fiched ana airde & an
urdail cédna 'na lethni, & Is amlaid do bhí fós arna fhothracadh
a folaib dreagan & leoman & loisceann & nathrach
neime, & fuathróg fhairsing úrleathair um deanacht a
chuirp.
Ocus ro innsaigedar na tarbhlaích sin a chéili ana
tréitibh taíbhtheanna tonnbhorba troighleathna tarrlúthmara
tailcíchtaracha, & do maelgormaighedar na
maelshúili mórliatha malachgharbha & do comhdrannt-aigheadar
na cláirfhiacla craebhghlasa cnáimreamhra
cogantacha craesfhairsinga & do chasadar na cromsróna
cuasleathna comtharrthacha craebhshilteacha & ro inn-saighedar
na laích sin a chéli & ro iadhadar na dódlámha
dublaidire doleónta daingeangreamacha doscaílti tarna
dromannaibh & tucadar trodchuir tréna thulgánacha
d'aroili. Is ann sin iommorro tuc trénfer rígh an domhain
fáscadh fortill fírchalma ar Thaistellach cor theilg braen
fola forruaidhi ar barr gach meóir dá méraibh & lia
dubhfhola tara bhél, & cuiris 'na easclainn aird adhbhail
ara ghualainn é & cuiris ina rith é co hairm a raibhe rí
an domain. Ocus ad-bert Taistellach: ‘A anam a
Choimhleathain, créd dob áil leat do dénamh rim?’
‘Do breith co rígh an domain,’ ar sé, ‘& do cheann do
tharraing as do cholainn & a cur ar cuaille a fhiadhnaise
fer an domhain.’ ‘Olc an comairle sin,’ ar Taistellach,
‘uair Is ferr duit mo leigen sís co sléchtainn duit a
fhiadnaisi sluagh an domhain. Ocus do sléchtadar tréinfir Érenn uili dam-sa & do-ghénaid duit-si mar sin,
& Is maith duit fós a beith rena innisin isin domhan mór
thoir agad gurab taesca do ghabhais féin géill tréinfer
Érenn ná do ghabh rí In domhain a ngéill.’ ‘Is cubhais
dam-sa,’ ar Coimlethan, ‘co ndingean sin rit.’ Ocus leigis
sís ar lár hé. Cromais Taistellach a cheann dó-sum. Dóigh
leisum fa sléchtaine dó féin sin. Sínis Taistellach a lámha
ana thimcheall & ro fáisc co fortill fearglaidir co ráinic ar
ard a ghualann, & an líg chloichi do bhí a comfhoccus dó,
tuc urchur de uimpe co nderna smirspairti fola & cró dá
curp a medón a croicinn, & tuc an chois thailc troighleathan
rena ghualainn dó & do tharraing an ceann dá cholainn &
do comhmaídh an gnímh.
‘Atré buaidh & beannachtain,’ ar Conn Crithir, ‘& éirigh
romad anocht co teach m'athar-sa co Teamair Luachra
.i. Bran mac Feabail, & abair re Bran Tuatha Dé Danann
do thimsachad uili dar cabhair, & éirig as sin amárach
co fianaibh Érenn.’ Ocus táinic Taistellach roime tar
éis an comraic sin co dúnadh Brain mic Feabhail & do
innis a scéla uili co himlán dóibh.
Do-chuaidh iommorro Bran mac Feabhail do thinól &
do thóicheastal Thuaithi Dé Danann & do-chuaidh co
Dún Seasnáin Seanghabhra a nÍbh Conaill Gabhra, & do
bhí fleadh agá caitheam ann & mórán d'ógaibh Tuath
Dé Danann ann, & do bádar trí saermacáim Tuath Dé
Danann ann .i. Ilbreac mac Manannáin & Némhannach
mac Aenghusa & Sighmall hua Midir, & ro cuirsed fáilti
re Bran mac Feabail & dob áil fhosaig do dénamh dó.
‘A óga,’ ar Bran, ‘atá éigin Is mó ná sin orainn.’ Ocus
do gab ag innisin a scél dóib & ac innisin an éigin a raibhi a
mac .i. Conn Crithir, ‘An-sa agam-sa anocht,’ ar Seasnán, ‘&
rachaid mo mac .i. Dolb mac Seasnáin, co Bodhb Derg mac
an Daghdha, & timsóchaid Tuatha Dé Danann chugainn.’
Ocus do-rinnedar amlaid sin & do-chuaidh Dolb mac
Seasnáin roime co Síth Bhan Fhinn ós Feimeanmuig
& Is ann do bhí Bodhbh Derg mac an Daghdha an tráth
sin, & ro innis Dolbh na scéla sin do. ‘A óig,’ ar Bodhb
Derg, ‘ní sinne dlighes Érennaigh do chabair ón éigin sin.’
‘Ná habair sin,’ ar Dolb, ‘uair ní fuil mac rí ná
rodhamna ná taísech féine d'fhianaibh Érenn gan bhean
do Tuathaibh Dé Danann nó gan a máthair nó a buime
nó a maicleannán díbh & Is mór dábar cabair-si do-rinnedar-san
riam gach uair bu éigin díbh.’ ‘Is cubhais dúinne ámh,’
ar Bodhb Derg, ‘gura cóir do fhreagra let fheabhas do
theachtaire.’ Ocus do cuiredar teachta uatha ar Tuathaibh
Dé Danann a fhail a rabhadar & tángadar uili co hairm
a raibhi Bodhbh Derg & tángadar co Dún Seasnáin. Ocus
do bádar ann an oidchi sin & ro éirigheadar co moch
arnamárach & ro ghabhsat a léinti saera sídamla umpu &
a n-inair amlacha iublaidi ilgrésacha & a lúireacha tiugha
taíbhleabhra taitnemacha & a cathbarra clochórdha
cumdaigh & a scéith scáthuaine & a cloidhme troma
taíblethna toirteamla & a sleagha slíptha slinnleathna.
Ocus Is iad fa rígha & fa rofhlaithi dóib an tráth sin
.i. trí Gairbh Shléibhe Mis & na trí Léith Luachra & na trí
Mhuiredhaigh Mhaidhi & na trí Shichairi Siúiri & na trí
hEochaidh ine & na trí Laegairi Licdherga & na trí Conaill
Clomraighi & na trí Finn Fhinnabrach & na trí Scáil Brogha
an Scáil & na trí Rodanaigh Raighne & trí Discertaigh
Droma Fornochta & trí mic Aedhain Easa Ruaidh mic
Bodhuirn & Táthbuillech Shléibhe Cairn & Sochearn
Muighi Sainbh & an Seaghsa a Seaghais & Fear Dron a
Laighis & an Glas a Bruinne Breagh & Airgedlámh ó
Sinainn & Ograidhe a Maenmach & an Suirgeach ó Leamhain
& an Seancha ó Sinainn & Midir a Brigh Léith & Feilim
Nuacrothach mac Nocheadail & Donn a Sídh Beacuisce &
Dreagan Dronuallach & Fer an Bérla Bhinn ón
Bhóinn & Cathal Crithchosach rí Berrnáin Éili & Donn
Fritgrine & Donn Duma & Donn Teimeach & Donn
Seanchnuic & Donn Chnuic an Dois & Brat Riabhach &
Dolb Dédsholus a sídhaibh & cúic mic Fhinn a Sídh Cairnn
Chaín & Finnbharr Meagha Siúil & Sighmall ua Midir
& Ilbreac mac Manannáin & Némannach mac Aenghusa &
Lir Síthi Finnachaidh & bhartach mac Illathaig, & mórán
eili do maithibh Tuath Dé Danann nach áirimhter ann so.
Táinic dano na sluaigh & na socraide sin a críchaib
Ciaraighi Luachra & co Sliabh mongruadh Mis & as sin
co cuan Finntrágha.
‘A Thuatha Dé Danann,’ ar bhartach, ‘éirgedh méid
meanman & aignedh indaibh re hagaid chatha Finntrágha,
uair biaidh sé lá & bliadain 'gá cur & biaidh gním gach énfir
díb 'gá innisin co deireadh an domhain, & comaillidh na
briathra móra do-bherthaí isna tighibh n-óla.’ ‘Éirig, a
Ghlais mic Dreamain,’ ar Bodhbh Derg mac an Daghdha,
‘d'fhógra catha dam-sa co rígh In domhain.’ Do ghluais
Glas roimhe mar a raibhe rí In domhain. ‘A anam a
Ghlais,’ ar rí an domhain, ‘in iad fiana Érenn súd?’
‘Ní hiad,’ ar Glas, ‘acht drem eili d'feraibh Érenn nach
lamhann beith ar uachtar talman acht beith a sídhbroghaibh
fo thalmain .i. Tuatha Dé Danann, & d'fógra catha dóibh
tánag-sa.’ ‘Cia freageóras Tuatha Dé Danann dam?’ ar
rí an domhain. ‘Rachmaid-ne cucu,’ ar dá rígh do ríghaibh
an domain .i. Comur Cromgenn rí Fer Conchenn & Caitchenn
rí Fer Caitcheann, & do bádar-séin cúic catha armruadha
eagair & tángadar a tír a cédóir ana ruadbuinnedhaibh
romhóra.
‘Cia do dingémadh rí Fer Conceann dím?’ bhar Bodbh
Derg. ‘Rachad-sa chuigi,’ ar Lir Síthe Fhinnachaidh,
‘& gidhedh, do chuala mé nach fhuil sa doman mór duine
is ferr lámh ná sé.’ ‘Cia dingbhus rí Fer Caitcheann díb?’
ar Bodhbh Dearg. ‘Dingébhad-sa,’ ar bartach mac
Illathaigh, & gabhais lúirech trom treabhraidh taitneamach
uime & cathbarr cíorach coinnlech ceithircimsach &
cloideamh ...

‘Diongbhad-sa é,’ ar dhbhartach mac Ioldaithche,
agus gabhas a lúireach tsaidhbhir taitneambach uime agus
cathbharr cíorach coinnleach ceatharchiumhaiseach uime a
cheann agus cloídheamh deargfhaobhrach doifhreastail fána
chléthaobh agus dá chraoisicc cheannghorma chodroma chatha
ionna láimh chlí. Agus táinic sé san gcath ámhalaidh sin & do
ghaibh dá n-ár agus dá n-oirleach agus dá n-athchuma.
Air sin tárla dá chéile Lir Síth Fionnchaidh agus Rígh bhFear
gCoincheann, agus tugadar treasa doilghe díthchillíghe dothuaras-gabhála
dá chéile. Agus as gairid do bhí Lir san ccómhrac an
tan do bhí sé dá chlaoidheamh ann. Ó do chonnairc Bádhbh
Dearg sin, asé adubhairt: ‘Is trúadh liom t'faicsint san éigionn
sin, a Lir,’ air sé, ‘agus éirgeach neach éigin agaibh dá chabhair.’
Air sin téid Ilbhreac mac Mannannáin agus an Néamhannach
mac Aongusa san gcómhrac agus tugadar fíorghoin gacha fear
aco ar Rígh bhFear gCoincheann. Freagrais Rígh bhFear gCoin-cheann
cumaoin a ngona dóibh sin & níorbh fheárrde do Lir é.
Ó do chonnairc Badhbh Dearg sin, asé adubhairt: ‘Is dursainn
liom t'faicsin san éigin sin, a Lir,’ air sé, ‘agus cia do-ghéabhainn
do chúnamh leis?’
‘Rachad-sa do chúnamh leis,’ air Siomall ua Méidhir.
Agus téid sé go háit na hiomreasna agus tug doghonadh air Rígh
bhFear gCoincheann. Freagrais Rígh bhFear gCoincheann cumaoin
a ghona do san go hollamh & níor leóimh Lir a cheann do
thógbháil súas óna sgéith agus do léig osna éagchómblainn as árd
as. Ó do chonnairc Badhbh Dearg sin, asé adúbhairt: ‘Is truadh
liom chroidhe Lir d'faicsint san éigionn úd, agus a óga, éirge
dá chabhair go lúaith.’
Air sin tángadar chúig mhic Fhinn ó Shíth Chairn Chaoin go
láthair na hiombhúailte agus go hionnad na hiomreasna, agus
tug síad goin gacha fear aco air Righ bhFear gCoincheann & do
ghoin seisionn gach fear aco sin agus d'freagair a chómhrac do
Lir air gcédna. Gídheadh tángadur trí naoinamhuir oile do Th. D. D.
chúcha agus do ghoin gach fear aco sim Rígh bhFear gCoincheann
agus ní hiomdha goin díobh sin d'imthig gan goin ionna háighidh
ó Rígh bhFear gCoincheann, agus do bhain osna éagchómhlainn
as Lir tórsa uile.
Iomthúsa dhbhartach mac Ioldaithche do thuit Rígh bhFear
gCatcheann leis agus do chúalaig sé osna Lir san gcómhlann, agus
táinic 'na réim ró-reatha chuige agus do rug léim le crann na
craoisighe go ttárla a dhá throig air ghualainn Lir aige & do
rug an darra léim idir Lir agus Rígh bhFear gCoincheann.
‘Seachain an cómhrac, a Lir,’ air dhbhartach, ‘agus léig
eadrom-sa agus an Rígh feasta é.’ Cuireas dhbhartach mac
Ioldaithche a chloidheamh san láimh chlí agus a chraoiseach
san láimh dheis agus tug goin d'ionnsuíghe brollach lúiríghe Rígh
bhFear gCoincheann. Tógbhus Rígh bhFear gCoincheann
a sgiath súas d'imdhíghean a bhrághad gurbadh ann sin do bhuail
dhbartach dá chloídheamh fán íochtar é gur theilg a dhá chois
óna ghlúinibh síos de, agus do thuit an sgíath leis sin síos do Rígh
bhFear gCoincheann & tug dhbhartach an darra béim do gur
sgar a cheann & a chollann rena chéile.
Air sin do ghabhadar na Coincheannaig raon maidhma chúcha
agus géarbh iad T. D. D. do sheasaibh an ball an lá sin, ba hadhbhal
a n-easbadh fá dheóigh, & tugadar a lucht croinn agus crólíghe
leó dá síththrogaibh féin.
Iomthúsa Fionn mac Cúmhaill & Fíanaibh Éirionn an lá san
do bhádar ag snámh ag th Éin budh thuaidh ag Soinninn & iad
air talamh ós túaith Teamhrach, agus do-chonnairc siad Taisdiol
Tréanfhear chúcha. Agus táine Fionn féin ionna chuinne & ionna
chómhdháil, óir ba béus leis an tí do chuireach dtiarraidh sgéula,
teacht do féin dá innsint nó dá agallamh, ionnus dámo drochsgeula
do bhíoch aige go ttiubharradh sé féin cumaoin ortha nach tiúbhrach
an t-óglách, agus dámo sgéula matha do bhíoch aige go mbeárrde
a mblas é féin dá n-innsint. Agus d'innis Taisdiol mur do
thángadur Ríodha an Domhuinn Mhóir uile go cúan Fionntrágha
agus a ngníomhurtha ann go nuige seo. ‘A Fhíanaibh Éirionn,’
air Fionn mac Cúmhaill, ‘do fúaireamhuir mórán d'olc na hÉirionn
agá cosnamh riamh, agus as beag gach mórolc dár fríth aiste
d'féuchaint an uilc gheabhthear anois aiste ón dream táine inte,
agus cosnaigh go maith riú í.’
Air sin ro éirgiodar Fionn agus Fíanaibh Éirionn a moch lae &
lántsoillse air na mháireach agus ro ghaibh síad a n-airm ádhbharacha
iomghuineacha óirghréasacha umpa agus do chóruígheadair a
gcarbaid leó agus tángadur tar Sruth attúaidh agus a n-Aoibh
Chonnuill Gábhra agas a gcríochaibh Chíarruídhe Lúachra, agus
do Thragha leabhair bháin láimh chlí le Cathair na Claonrátha
síar. Agus do bhádar an fhian an oídhche sin ag Innbhir Labhroinne
.i. Labhroinn inghín Mhíledh hEaspáine do báthadh leis an ttuinn
sin agus Is annsin oilleán sin do hadhnacadh í agus Is uaithe tugadh
an t-ainnim sin uirthe, agus as Innis Catha anois í. Agus do chuir
Fionn mac Cumhaill a órdóg fána dhéid fhios agus taidhbhreadh
fios & fíoreólus do agus adúbhairt Fionn: ‘Tiocfaidh aimsir
ann,’ ar sé, ‘agus beith toillceand .i. cléire, annso ag foghnamh
don Tarnnguireach uilechómhachtach beó & marbh, don Mhac
is fearr rugadh nó béarrfar, d'ardrígh nimhe & talmhann, agus
beith árus clog & cléireach ann.’
Asa haithle sin adúbhairt Usgur le Caoilte & le Mac Lúidheach:
‘Tige liom, a óga,’ ar sé, ‘go ndeachamaois d'fios na díse deaghlaoch
.i. Conn Crithir agus Glas mac Dreámhuinn dá mbeirim ionna
mbeatha ortha ionnus go ndeargfaimís ár n-airm air na hallmhúrachaibh
sul do thiocfadís an fhían chúghainn amáireach.’ Agus
rángadur riompa go Fionncharnn na Faire os cionn Fionntrágha.
Agus táine mian codalta d'Usgur ann sin. ‘Anaigh agom,
a óga,’ ar sé, ‘go ndearrnainn beagán suain óir dob fhearrde liom
chum catha é’ Agus do luígheadur air an gcarnn, Caoilte dá
leath deas agus Mac Lúidheach dá leath clí.
Air sin adúbhairt Ardrígh an Domhain rena theaghlach teacht
a ttír & creachadh do bhreith chuige sul do thiocfadís Fionn mac
Cumhaill agus fíanaibh Éirionn air an gcarnn. Tángadur sluagh
Rígh an Domhuinn a ttír air sin, tríar air chaogaid laoch &
tugadar gáir mhór os árd asta & do thógbhadur gáir mhór ag
sluagh Rígh an Domhuinn air bórd a longa dá ccómhfhreagra,
agus bo hiongna le gach aon dá gcualaidh na gárttha sin gan dul
re gaoith & re gealtachas dóibh. ‘Do shiubhlas an dómhunn
mór uile fá thrí,’ air Caoilte, ‘agus as bríathar dham nách cúala
an uiread sin do goithibh daona daoine a n-aon ionnad ríamh.’
Air sin do sginn Usgur feadh naoi n-iomuire ón gcarnn amach
agus d'eirge go prap arís agus do ghaibh a ruaimneach chatha
ina láimh chlí & a chloídheamh inna láimh dheis & tug dá bhuille a
gcuinne a chéile dá chloídheamh & dá luirg chatha. Agus adeirid
daoine nách tugadh aon bhéim roimhe ríamh ná ionna dhíaig
as mó léar treasgradh daoine leis ná é, óir do háirmheadh naoi
naonamhuir a gcrólíghe dá éis dár threasguir dá nguaillibh, dá
nglúinibh & dá n-uillinnaibh. Agus téid 'na ruathar
ró-thréan luaithreatha air sin d'ionnsuídhe mhuinntire Rígh an
Domhuinn.
Annsin do chúalaigh Conn Crithir agas Glas mac Dreamhainn
an bhéim sin agus tángadur a gcuinne an churradh a gcéadóir
agns táine Usgur ionna ruathar a ttiompchioll chaith na
n-allmhúrach ionnus nách sgaoilfeach aon aco ó chéile, agus táine
fúthaibh donna dhiagh sin ionna ruathar ró-reatha gur ciorrbadh
cuirp & gur treasgradh cinn & gur leadradh lúireach leis agus ba
samhuilte sin re buinne rábharta ag rith an ruathar rug futhaibh,
acht cheana ní dheachaidh aon as díobh le sgéulaibh gan tuitim
le Usgur sul táine an oídhche.
Is annsan do-chonnairc na hallmhúraibh Fianaibh Éirionn ag
teacht dá n-ionnsuídhe ionna ruadhbhróinntibh rómhóra, agus
do sháith síad a bpobull d'Fionn mac Cumhaill air an Ráith os
cionn Fionntrágha gonna Ráith Fhinn a hainnim ó sin a leith.
‘A rígh féine,’ air Oisín, ‘an d'aontaobh do chuirfim caith risna
hallmhúraibh?’ ‘Ní budh hé,’ ar Fionn, ‘óir do mhúchadís
iomarcadh na sluagh sinn agus ní budh fearr fear uásal ná anúasal
aguinn. Gidheadh cuirfiod-sa mac rígh nó árdfhlatha gach lá
ag cómhrac le Rígh an Domhuinn gona shluagh, agus cóireóchad-sa
caolrinn air mo chaith féin & deireadh leathan ionnus go sgaoilfe
caolrinn mo chatha-sa na hallmhúraibh ó chéile agus nach
léigfeadh an deire leathan a ndlúthúghadh rena chéile arís. Agus
ná deargach aon duine agaibh 'arm acht air thríath nó tighearna
óir an úair thuitis an tríath nó an tíghearna, Is maidhm dá
mhuintir é.’
Agus adúbhairt Fionn mac Cúmhaill mic Tréanmhóir uí
Bhaoisgne: ‘Cia do-ghéabhainn chum an chatha amáireach?’
‘Do-ghéabhair mise,’ ar Fionn mac Dubháin .i. rígh féine an
Fhian Mhuimhneach. ‘Ní rachair cheana,’ ar Fionn, ‘óir
teasbeántar dhómh-sa ná fuil séun catha amáireach ort, óir ní
dheachaigh aon duine a gcaith uaim ríamh nách aithneóchuinn a
ttiocfach sé taranais chúm arís.’ Adúbhairt Fionn mac Dubháin:
‘Air shéudaibh na beatha uile dámo thairigsi dhómh-sa arís go
bráth íad, ní locfuinn ón gcaith do ghabhus do láimh tré dhroch-fháistinne
air bith do dhéanamh dham, agus as air mo thír féin
do-rinneadar an chéaddiobháil agus as mé féin do dhíoghalfas
ortha é air ttúis.’
Air sin téid Fearghus Finnbhéil d'fhógra catha d'Fionn mac
Dubháin go Rígh an Domhuinn. ‘Cía fhreagaras Fionn mac
Dubháin dham?’ air Rígh an Domhuinn. ‘Freagaród-sa é,’ air
Margréta Mór Rígh na Gréige, ‘agus atáid trí catha agus fithche
laoch agam ann so.’ Agus téid Fearghus File go mac
Dubháin agus go ttí a dhá mhac mheannamnacha do bhí mur aon
fhris .i. Fáilbhe & Máine agus an fhian Mhuímhneach uile fairiú.
Agus rugadar ruathar rachtmhar ró-olcach a gcuinne agus a
gcómhdháil a chéile agus ni lúgha ná céad laoch do thuit
le saint chum a rochtainne chum a chéile agus níor fhan
siad go rángadur ucht le hucht. Is annsan tug Rígh Gréag urchur
urmaisneach áitheasach don chraoisig cheannghorm chómh-reamhur
chatha d'Fionn mac Dubháin gur tharlaigh idir órdruinn
agus imlinn d'Fionn mac Dubháin í gur bhris a dhruim fada
sliosgheal árd ann go ná raibh fáith leágha ná leighis air dá éis.
Air sin cuiris Fionn mac Dubháin a fheidhm air an sleagh agus
tarangas as í agus cuiris 'na ruathar eagcobhsaidh go Rígh Gréag
í óir níor fhéad éirghe ionna sheasamh air mbrisi a dhroma ann
don urchar, agus cuiris a láimh ann a chloidheamh crosórdha
cúmhaduighthe agus tug buille do Rígh Gréag gur theasg
an caithchrios agus gur leadair an lúireach agus go ndearrnaig
dá chuid chodroma dhe, gur chómthuiteadar an dís deaghlaoch
sin. Agus do claoidheag feart d'Fionn mac Dubháin os cionn
Fionntrágha, gurab amhalaidh sin do thuiteadar na tréanfhir
úd bonn re bonn & beól re beól ar an láthair sin, agus do
thógbhadur trí gártha móra troma taidbhseacha ag sluagh an
domhuin agus ag fianaibh Éirionn ag cómhuídheamh na díse
deaghlaoch sin.
Annsin adubhairt Fionn mac Cúmhaill: ‘Is truagh liom Teamhair
Luachra do bheith gan Fionn mac Dubháin innte, óir ní dheachaidh
duine diombuídheach aiste riamh re bhúr linn, agus an té nách
fuilinge am dhún-sa ná a ndún Chormaic mic Airt mic Cuinn
Chéadchatha do dheich seachtmhuine, do-ghéabhadh cion &
ceól a ndún Finn mhic Dubháin ar feadh bliadhna, agus do-bheirim-si
ainnim athar air Fháilbhe ionnus nách beith Teamhair Lúachra
re bhúr linn gan Fionn mac Dubháin inte.’
Mar sin dóibh go maidionn air na mháireach. ‘Agus cía do-ghéabhainn
chum an chatha aniogh?’ air Fionn. ‘Do-ghéabhair
misi,’ ar Goll Garbh mac Rígh Alban, agus doba inghín do Gholl
mac Mórna a mháthair, agus air mhair do chlannaibh Mórna
an tráith sin, as faris do bhídís, agus as beag dá bpríomhlaochaibh
do mhair an tan sin acht Conán mac Mórna amháin, óir do marbhadh
Goll glacláidir roimhe sin tré fheall & tré fhionnghall le Fionn mac
Cúmhaill & le fianaibh Éirionn. Air sin d'éirge Goll Garbh
mac Rígh Alban & ro ghaibh a iorradh glasleabhair gríosmháilleach
chatha uime & do chomhéirge colg an chaithmhíledh sin ionnus go
n-anfach mionúbhall nó móráirne air bharr uachtarach gach
ruibe dá fholt agus dá fhionnadh agus do shluig súil dá shúilibh
a gcuas íoghachtaraig a chinn chasfholtaig agus do mhearlas
an tsúil eile 'ge go nár mhó maoldorn míledh ná re faicsint na
n-allmhúrach dó. Agus as iad táine an' aighidh .i. trí Ríghthe
ó thuargabháil gréine anoir .i. Dubhcheartainn mac Fearmais,
Uilleann mac Faobhair Ghlais agus Cuilleann mac Fearlúaith
gonna ttrí cathaibh cródha cómhóra. Agus téid mac Rígh Alban
fúthaibh, agus an neach do chéadfhéuch air níor fhéad 'athfheicsint
arís le méid a fheirge, & gabhais dá n-ár & dá n-éirleach & dá
n-athchumadh gur ba lía a marbh ná a mbeó go ttáirfios dóibh
air sin a gcoirp agá gcíorbadh agus a muinghíl ag maolleadra
& a bhfuil ionna bhfaonluíghe & a mbeoil ag blasmearna agus
a gcluasa ag clismearna go ndeachaig a gcíall & a gcuimhne
uatha. Agus do chruinnighidar cáirde chúghcha & tugadh sin
dóibh agus dob í a gcómhairle annsan a ttrí Ríghthe do ghabháil
agus a ttabhairt do mhac Rígh Alban do chionn imtheachta
agus léigionn dóibh féin. Air sin táine mac Rígh Alban go
mórmheannamnach mur a raibh Fionn mac Cúmhaill &
fíanaibh Éirionn & na braighde sin mur aon fhris agus do
díthcheannuidheadh a bhfíanuise an rígh féine Fionn mac Cumhaill
iad.
Agus mur tháine an lá air na mháireach chúcha, adúbhairt Fionn
mac Cúmhaill: ‘Cía do-ghéabhainn chum chatha aniu?’
‘Do-ghéabhair sinne,’ air Osín & air Usgur mac Oisín, ‘agus clanna
Baoisgne uile farrainn óir as sinn cuid Is fearr d'aoibhneas Éirionn
agus as dúinn as cóir a cosnamh mar sin.’ Air sin téid Fearghus
d'fógra catha ó Osín mac Finn & ó Usgur mac Osín go Rígh
an Domhuinn. ‘Cia fhreagras clanna maicne an rígh féine dham ?’
air Rígh an Domhuinn. ‘Freagoród-sa íad,’ air Bolcán Rígh
Fraingc, ‘óir Is chúcha tángus a nÉirinn, & tuitfid liom agus
Fionn féin ionna ndiaig óir ó thuiteas préamhacha an chrainn,
tuitfidh an crann féin asa háithle sin.’
Air sin éirgeas Bolcán Rígh Fraingc & a cheithre catha armrúadh
mar aon fris agus do ghabhadar a n-earradha catha uile umpa
& tángadar a ttír fá chéadóir. Agus ro éirge don leath eile Osín
armnímhneach mac Finn mhic Chúmhaill mhic Tréinmóir uí
Baoisgne & Usgur anglonnach mac Osín & clanna maicne Baoisgne
ó sin amach. Agus do ghabhadar a léinteacha saora síodhamhala
suaicheanta úmpa agus a sgíatha sgáthúaithne agus a starghaibh
stuadhghlana agus a gcathbharra dubhdhaithte agus a
gcloidhimhe troma taobhleabhaire toirteamhla agus a sleaghaibh
slíopa slinnleathana slinnghéura. Cía trácht do chromadur na
catha ceachtardha fána chéile inna rúadhbhróintibh rómhóra agus
ionna ndrongaibh toirteamhla líonmhura gur marbhadh
mórán re hathaidh n-aithghairid eatortha. Is ann san do mhearlas
an mhuir mhearthonnach mheasgaitheach d'innsint uilc an chatha
sin agus do chriothnaig an talamh trómfhódach fána gcosaibh &
do chómhbhéiciodar cairgeacha cinngharbha agus do bhorblabh-aradar
badhbha beóldearga bonnlúaithe & brainfhéich bhorbdhubha
bheólchaínteacha & ba cómhór do labharadís clocha na talmhann
ionna ttíompchall agus coillte teanntroma agus easaibhne
éadroma agus linnte labharthacha lomlúaithe, agus tugadar na
dúile úachtaracha trómgháir d'aontaobh ortha d'innsint na n-éacht
agus na n-easbadh sin óir do nualladís cruinn agus clocha, aeghar
& firmemente dá chéile d'innsint uilc na húaire sin gur chlos fá
cheithre chuallaibh an domhuinn an díoghalt tug Usgur air
caith na n-allmhúrach an tan sin, agus ba samhuiltíghe sin le
gairbheas glórach garbhlinnteach ag cómhdhortadh tré chaol-charruigeacha
chómhtheanna nó mur bhuinne borbruadh
breaclasarach tré mhullach ríghthíghe etc.

Rug Oscar ardruathar fo cath na n-allmurach
& ba samalta sin re gairbheas nglórach ngairbhlinnteach
ngráineamhail ac comdortadh tré chaelcharaidh comthana,
nó mar bhuinni mborbruadh mbreaclasrach tré mullach
rofhairsing ríghthighi, nó mar thonnghail tuinne ceannghili
cneasuaine cainntighi cuipghili treathanmóiri 'na timcheall,
is é sin sreathadh & scaíledh & slisbualadh & sreangleadradh
& saebcuma tuc Oscar arna hallmurchaibh don ruathar sin.
Is ann sin do-riacht Bolcán rí na Fraingci & Oisín dochum
a chéli & ro sáidhsead an dá meirgi maethsróill isin tulaig
taebhuaine & ro thógaibhsead an dá sciath áilli ilbuadhacha
a n-aicill a chéli & ro nochtadar a cloidhme creatbláithi
comtharrachaa & do-rinneadar urrlaidhi urrlamh ainiarmartach.
Ocus do bhí an comrac ag dul tara chéili ann
sin uair do bás ac clódh Oisín ann, & do-connairc Oisín
mac Oisín sin & táinic chuca & tuc béim do rígh na Fraingi
& do-rad an rí bém dó-san & do freagair a comlann d'Oisín.
Ocus do-connairc dá mac ele Oisín sin .i. Échtach &
Uladh, & ro ghonadar rígh Frangc & do gon-san gach
neach díbh-sean a cumain a ghona, & do bean osnamh
éccomlainn a hOisín tairsib uili. Ocus do-connairc Mac
Lughach sin & do-rad rodghuin do rígh Frangc & do-rad
an rí béim dó-som & do freagair a comlann d'Oisín.
Tángadar iommorro trí caeca laech do Clannaibh Baíscne
chuigi & ro ghon gach énfhear acu hé & ro ghon-san gach
énfer acu-san, & do bean osnam éccomlainn a hOisín
thairsibh uili.
Do-chuala iommorro sin an tuir nár traethadh & an
leoman luathfhergach & an nathair neimhélach & an
onchú irghaili & an tonn rabharta & an bráth tar bruachaibh
& an chathbearna céd & an lámh nach lamthaí & an croidhi
nach cumscnaidthí & an troigh nach ruc aenchéim ar
cúlaibh riamh roim uathadh nó sochaide .i. Oscar
anghlonnach. Ocus ba hingnadh leis cia do lémadh an
éigean sin ara athair, & táinic dá n-innsaighidh ana
fheargruathar reachtaigmhéil & ba samalta re caeca each
ac torannbhualadh & ag crithbhualadh na trágha an
crithbhualadh tuc uirri. Ocus do-connairc rí Frangc
chuigi hé & do-chuaidh a chruth & a chaemhdénamh de &
téid a ghal & a ghaisceadh ar chúl & smuainis nach roibhi
ar talmain dídin aigi muna deachadh a n-aer nó a
firmaiminnt, & féchais suas arna néllaibh & smuainis
gumadh dín dó eaturra & táinic édtruma chélli & aigeanta
dó & tuc síneadh ara cholainn ó talmain co ndeachaidh
re gaíth & re gealtacht a fhiadhnaisi sluagh an domhain
& nír thoirn don baetheitill sin co ráinic Gleann mBolcáin
a n-oirrthear na críchi sin, & tucadh gáirthi adhbulmhóra
ag sluaghaibh an domhain 'gá chaínedh & ac fianaibh
Érenn 'gá commaídheamh.
Do bádar iommorro fiana Érenn mar sin co táinic an
oidhchi, & adubairt Finn: ‘Is cumthach aithmélach atá
rí an domain anocht,’ ar sé, ‘& do-bhéra amas longpuirt
oruibh. Ocus cia hagaibh do-ghiabhainn d'foraire an chuain
anocht?’ ar sé. ‘Do-ghiabhair misi,’ ar Oisín, ‘& an
lín cedna do bhí ac cur catha aniubh mailli rim, óir ní
furáil linn lá co n-oidhchi do dingmháil d'fhianaibh Érenn.’
Ocus tángadar aran cuan. Ocus Is i sin uair & aimser
adubairt rígh an domhain: ‘Dar linn, a fhiru an domhain,
ní maith bhar sén catha aniubh,’ ar sé, ‘& éirgeadh dream
éigin agaibh do thabairt amuis longphuirt ar fhianaibh
Érenn.’
Is ann sin ro éirgedar naí mic Gairb mic Tachair .i.
Donn Mara mac Gairbh & Lonnmar mac Gairbh
& Lodra mac Gairbh & Iuchra mac Gairbh & Troigleathan
mac Gairbh & Tarraing Trén mac Gairb & Tola mac Gairbh
& Tomna mac Gairbh & Dolar Durtha mac Gairbh rí
Mara nIcht & sé céd dég a shocraidi. Ocus tángadar a
tír uili acht seinnser na clainni sin Gairb .i. Dolur Durbha,
& do freagradar Clanna Baíscne co hathlum imghonach iad
& tángadar do tréntuarcain a chéle gur leadradh lámha ann
sin & gur teascadh taíbh & gur cirrbadh cuirp, & do bádar
isin irghail sin co táinic an maiden mochsolus. Acht énní,
ní roibh beó sa maidin neach doba thualaing a arm d'imirt
díbh leath ar leath acht triar do clannaibh Gairbh & Oisín
& Oscar. Ocus ní drud ó chele do-rinnedar acht tucadh
sithi ara chéli acu & ro innsaigh dias díb Oscar & ro innsaig
an treas fear & Oisín a chéli, & ba cruaid coimnert cutruma
an comrac sin. Ocus fuaradar a dís fén bás le hOscar &
do thuitsedar taisi & táimnélla báis air fén & ba lór do
laighdiugadh Oisín sin.
Ro theilg iommorro Oisín & an t-allmurach a n-airm asa
lámaibh & ro dúnsat a righthi reamra ríghdha romaiseacha
tar caelaib corp a chéle & tucsad cuir fhearrdha fhírcalma
d'aroile. Acht énni, dobo theachta ó oirrther an domhain
co Críchaibh na Fhuinedhach d'fhéchain comraic na deisi
sin. Is ann sin tuc an t-allmurach tarraing tulcalma ar
Oisín dochum na fairrgi, óir ba maith a snámh & a onfais
féin. Tuc iommorro Oisín tarraing air sin óir nír fhiú
leis a inad comraic do seachna dó. Rángadar iommorro
araen sa fhairrci & do bídís ac combáthadh a chéile co
téighdís co grian & co grinnell an glanmara. Ba
crád cridhe iommorro leisin fhéin Oisín do beith isin éigin
sin. ‘Éirigh, a Fhearghuis Fhínbhéil,’ ar Finn, ‘do moladh
mo mic dam & dá greasacht.’ Téid Fearghus co hoirear an
chuain chuipghléghil. ‘A anum a Oisín,’ ar Ferghus,
‘is maith an comlann sin do-ní & Is imdha fiadhnaisi air
uair atáid sluaig an domain móir uili & fiana Érenn 'gut
fheitheamh, & médaig do menma & cuimhnigh na comlanna
maithi do-rinneadh roime leat.’ Do cumhnaigh iommorro
Oisín a áithesa móra mince 'mun ngreasacht sin tuc
Fearghus air, & do éirigh a aignedh & do médaigh a menma
& ro dúnastair na dódláma doleónta um chael droma an
allmuraigh & rug les co grian an glanmara hé & tuc a
druim re grian dó & a bél a n-airde & níor lig anís hé gur
scar a anam fria corp, & tuc a tír hé & ro scar an ceann &
an colann re' chéli & táinic féin co coscrach commaídmtheach
co fianaibh Éirenn.
Ro éirigh iommorro seinnser na clainni sin Gairbh mic
Thacair .i. Dolar Durba rí Mara nIcht. ‘A rí an domhain,’
ar sé, ‘is truagh duit gan mo leigen d'éntaíbh rem
bráithribh co fianaibh Érenn, uair dá mbeinn-si féin
fariú, níbudh tualaing fiana Érenn ar marbadh & dígheólad-sa
co maith iad uair mairbhfead-sa céd fear n-armach
gach lae díb nó co tair lim iad uili, & Is briathar dam,’
ar sé, ‘dá faghar-sa neach do sluagaibh an domhain
do deargadh a airm ar neach díb, co n-imér bás air.’ Ocus
táinic a tír & do tshir comhlann céd aran fhéin, & tucadh
gáir fhochmaididh & fhanámaid aca-san uime & do cuiredh
céd chuigi an lá sin. Cidh tráth acht ba ruathar leomain
bhuirb barbardha a ghnímartha-san orro & dorcradar leis
gan áladh gan fordergadh do thabairt air fén & do-rinne
cairn dá ceann-aibh & duma dhá collaibh &
fadhbcharn dá n-édaighibh.
Iar sin tráth ro theilg an t-allmurach a eirredh catha
de & do ghabh eirredh suaicnidh somhaiseach uime & do
gabh camán & liathróid & ro bhuail an liathróid ó iarthar
na trágha co 'hoirrther & do ghabh 'na deasláim ré toirrnemh
hí & do chuir ara troighidh hí an dara feacht & do lig 'na
ruathar hé ó iarthar na trágha co 'hoirrther & sé ac teilgean
na liathróide don troighidh 'na chéile gan lámh do bhuain
ria & gan isi do bhuain re talam, & cuiris ara ghlún hí an
treas fecht & reathais gusan cenn ele don tráigh & sé 'gá
cur don glún 'na chéle gan buain re lár. Teilgis iommorro
ara ghualaind hí & ruc ruathar ba samalta re gaíth Márta
ón cheann 'na chéili don tráigh & sé ag teilgean na liathróidi
don ghualainn dá chéile gan láim do bhuain ria & gan
isi do bhuain re talmain. Ocus greannaighis an fhian uili
uman cles sin do dénamh. Fóbrais iommorro Oscar &
Mac Lugach techt do dénamh an chleasa sin. ‘Anaidh,
a óga,’ ar Finn, ‘uair ní dearrna & ní dhingne Éirennach
an cleas úd acht éntriar amáin .i. Lugh mac Eithleann a
cath Mhuighi Tuiredh & do-rinne Cú Chulainn a Tailltin
hé & ticfa macámh ele do Connachtaibh do-ghéna hé.’
Téid trá an t-allmurach ana luing ana dhiaidh sin, &
táinic arnamárach & do shir comhlann céd. Nír fríth neach
dá fhaemadh sin nó co nderrna an fhian crannchur & an
céd ráinic chuigi an lá sin ní tháinic fer innisti scél díbh
& torchradar leis fo cédóir, & do-chuaidh ana luing an
oidhchi sin. Táinic arnamárach chuca, acht énní, ní
fhacadar an fian chuca riamh d'iarraidh comhlainn neach
re budh mó a ndoicheall ná sé, & ba seac leó an cranncur
do dénamh ar teithedh a fhreagartha, & an céd dá ráinic
dul chuigi an lá sin, ro fhágsad imchomarc beathadh &
sláinti ac fianaibh Érenn, uair ba dearbh leó nach ticfaidís
tara n-ais arís. Táinic an t-allmurach chuca & do bhí
do méd a fheirgi ní hairm tuc les an lá sin acht rug
ruathar fútha, & an fer fa neasa dó díbh, do ghabhadh ar
chael choisi hé & do-beredh rodbhuilli dímór de fá cheann
an fhir ba neasa dó, & do thuit an céd sin leis & do leig
a ghuth míledh a mullach a chinn ac commaídem an áir
& do-chuaidh 'na luing an oidhchi sin.
Do-clos iommorro fo ceithri cúilibh Érenn scéla an
allmuraig sin & an díl tuc aran fhéin. Do-chuala iommorro
Fiachra Foiltleabar rí Uladh sin & adubairt: ‘Is truagh
lium,’ ar sé, ‘méd an éigin a fuilid fian Érenn & gan mo
beith féin inchatha leó.’ Ocus ní roibhi do chlainn aigi
acht énmac amháin a cinn a trí mbliadan déc, & dob é
adhbar rígh dob fearr dealbh & eineach do bí a nÉrinn é.
‘Maith do-déntá-sa sin,’ ar an macámh, ‘.i. ógbaidh Uladh
uili do cur lium-sa cucu ó nach inchatha tú féin.’ ‘Ná
habair-si sin,’ ar an rí, ‘uair ní hincomraic leanamh trí
mbliadan déc, & dámadh edh, dobadh eadh thusa.’ Ocus
do thuig an rí nárbh áil leisin macám anmain gan dul
co fianaibh Érenn. Do gabadh iommorro leó hé & do
cuireadh a seomra fo iadhadh hé & dá macám dég do
macaibh rígh & rofhlatha Uladh do bhí 'na comaltadhaibh
aigi leis. ‘A óga,’ ar an macámh, ‘is maith do-ghénadh
sib-si techt lium-sa co fianaibh Érenn, ar gin co fuil bhar
n-airi-si re ríghi nUladh, dobadh maith díb clú maith
dábar rochtain fén. Uair gin gur gabh Conall Cearrnach
mac Aimirghin ná Cú Chulainn mac Subhaltaigh náid
mic uaisli ághmara Uisnigh ríghi nUladh, Is beac má ba
oirrdearca Concobhar agá roibhi ríghi Uladh ná siad
tréna ngnímarthaibh maithi fén, & Is cubhais dam-sa fós,’
ar sé, ‘nach racha proinn nó tomaltas am bél-sa coidhchí
ar ulcaibh rib-si innas co fhuiger-sa bás & co ngéba rí
eachtrann ríghi Uladh tar éis m'athar-sa & co ruca
ainbreatha oraibh-si.’
Do-chuaidh iommorro an comhrádh sin fona macámaibh
& an tan do chodail an rí, do-cuadar-san fo teach na séd
& tuc-sad sciath & cloidheamh & cathbarr & dá
craísigh chatha & da chuilén mílchon gacha macáimh leó
as, & tángadar rompu tar Eas Ruaidh mic Badhuirn
atuaidh & tré crichaibh craebhtorthacha Cairbri co
coimdíreach & tré chúigedh clannlínmar Connacht & tré
Chailli an Chosnuma rea n-abartar rogha gacha ríghi &
fíronóir gacha filed & tar sruth Anaighi & a Ciarraighi
Luachra & láim re Cathair na Claenrátha siar & as sin
co cuan Finntrágha.
Is í sin uair & aimsear tarrla an t-allmurach .i. Dolar
Durbha, aran tráigh ac grísadh & ac imdergadh na féni,
& do ghabh adhnáiri mhór Oisín uime sin. ‘A fhiana Érenn,’
ar sé, ‘do thuit mórán dar sluagaibh le Dolar Durbha &
ní shaílim a beac againn do dhul beó ó chath Fhinntrágha,
& má tá a ndán dam fén bás d'fhagháil ann, Is fearr lium
bás d'fagháil le Dolar Durbha & comrac maith do dénam
ris ná beth ac féchain an díla do-bhéra sé aran féin gach
laí.’ Ocus ro tógbadh tromgháir truagh tuirseach trom-neimélach
ag ógbaidh na féine & agá n-aes ciúil & oirfididh
& ealadna óna briathraibh sin Oisín.
Is í sin uair & aimser do-conncadar an buiden óg ildealbach
san oirear anoir gach ndíreach chuca. ‘An agam, a mic,’
ar Finn ‘co fhinnainn cúich an bhuidhen óg illealbach
do-chím Is ferr écosc do-connac aran domhan riam.’ Ocus
tángadar chuca faí sin & leigis mac rígh Uladh a glún
deas faí a fhiadhnaise an ríghféinidh & beannaighis co
cunnail céillidi dó, & freagairter mar an cédna hé &
fiarfaighis Finn scéla díbh, cúich iad fén & caidhe a n-árus.
‘Eamhain Macha ar n-árus,’ ar an macám, ‘& Is dím féin
goirther Goll mac ríg Uladh, & comaltadha dam na macáim
úd aili ad-chíthi-si.’ ‘Créd ro ghluais sib an tráth sa?’
ar Finn. ‘Sluagh an domain móir uili ad-cios dúinn ac
cathachadh ribh-si gach laí & dob áil linne cleasa goili
& gaiscidh d'fhoghlaim uaibh-si, & dá mbeidís macáim
óga uaisli mar sinne faré rí an domhain, dob áil linne,
a rífhéinidh, ar coimlín fén do dingmháil díd-sa dib ó
nach aíseach sinn re comrac prímlaech.’ ‘Mo-chean-sa
bar tacht & bar torrachtain,’ ar Finn, ‘& gidheadh,’ ar
sé, ‘dobadh scél mór énmac h'athar-sa do leigean dochum
na n-allmurach & gan adhbhar rígh d'Ulltachaibh acht sé.’
Is ann sin do leig an t-allmurach a ghuth míledh a
n-uachtar a chinn do coimgrennugadh na féine. ‘Créd an
laech úd ad-chím?’ ar mac rígh Uladh. ‘Laech súd ac
iarraidh comhlaind céd,’ ar Conán mac Morna. ‘Créd
do-ber gan comhlann éinfhir d'fhagháil dó?’ ar an
macámh. ‘Truagh sin,’ ar Conán, ‘uair do thuiteadar
cúic céd laech don féin re cúic lá a ndiaidh a chéili leis &
ní fagar uathadh nó sochaidhi anois dá freagra.’ ‘Ingnad
an clú atá oruibh-si,’ ar an macámh, ‘& énlaech sa domhan
d'éra um comhlann daíbh, & rachad-sa cuici,’ ar mac rígh
Uladh. ‘Ná habair arís sin,’ ar Conán, ‘uair dar ar
mbréithir, na cúic céd torchair leis, do dingébadh gach
énfher díbh thusa.’ ‘Nír aithnidh dam-sa an fhian roim
aniubh,’ ar an macámh, ‘& dar lium Is tusa fear míblais
& mí-urrlabra na féine, a Conáin mic Morna.’ ‘Is rim
ráitir,’ ar Conán mac Morna. ‘Is briathar dam-sa,’ ar
mac rígh Uladh, ‘dá mbeitheá-sa & an laech úd & na
cúic céd sin d'éntaíbh, nach bérainn-si céim ar cúl romaibh
uili.’ Ocus éirghis an macámh d'innsaigidh an allmuraigh.
‘A Chlanna Rónáin,’ arsa Finn, ‘cuirim ar bhar cumairce
& ar bhar n-eineach gan mac rígh Uladh do leigean
dochum an allmuraigh.’ Éirghis Caílti & clannmaicne
Rónáin uili, & fa hobair mór dhóibh uili a congmháil &
do cuireadh glais & géibhinn fair. Ocus an céin do bás
'gá ghabáil-sén, do-chuadar a dhá chomalta décc do
comrac risan allmurach, & nír airigh an fhian iad gur
thuitsed leis & gur bhean a dhá cheann déc díbh, &
do leig a ghuth míledh a n-uachtar a chine ac commaídem
an ghníma sin. ‘Créd fá ndénann an t-allmurach so?’
ar mac rígh Uladh. ‘Is truagh duit-si an t-adhbhar,’ ar
Conán mac Morna, ‘.i. ac commaídem do dhá comalta
déc-sa atá.’ ‘Truagh an scél sin, a dhuine,’ ar mac rígh
Uladh, ‘& a fhiana Érenn,’ ar sé, ‘budh fada a fholtanus
díbh mo congbháil mar so uair do-ghiab-sa bás d'feirg
& d'aithmhéla & Is oraibh-se bhias a fholtanas,’ ar sé,
‘& budh eascaraid sibh & Ulaidh dá éis choidhchi, & dobo
beac a díth díbh-si tuitim leisan allmurach úd dam-sa
suil do congbadh sib mar so mé.’
Do-chuaidh iommorro an comrádh sin fo fianaib Érenn
& ro scaíledh aca de. Is ann sin ro ghabh an mac sin arm
a shean & a sheinnsear & ro ghabh scúirdléine sróill &
gormlúireach grísmáillech glaisleabar & órsciath imealchorcra
& coilér cumdachta caelreangach cimasgel & dá craisigh
cheannghlasa cheannlethna cróremra & cloidheamh crosórdha
cumdaigh, & ruc ruathar a n-aghaidh an allmuraigh
fón innus sin. Ocus meabais gean gáire aran allmurach
ima fhaicsin chuigi & do thógbadar sluaigh an domhain
móir uili gáirthi scigi & fanámhaid dó, & ba móidi a menma
leisan macámh sin uili, & rángadar sé gona uadha aran
allmurach suil do gonadh hé féin. Ocus ro fearsad comrac.
Féigh fuileach forbartach coimnert calma croidheamhail
ruibhnech reachtmar rodghonach treasach taíbhderg
tulgánach aigmhéil ingnadh anaithnidh iachtach urrlamh
osnadach láimderg léidmeach luathghonach dígháir dlúth-mear
dásachtach cneadhach crannruadh croidemail comrac
na deisi sin. Uair dá sirthí ó imlibh oirrtheracha Innsi
Cirb a medón Mara Romoir Ruaidh co Tír na Fhuinedhach,
ni fuighthí eaturru sin comhrac deisi budh ferr ná in
comrac sin. Ocus do bádar sluaigh an domhain mhóir
uili & fiana Érenn 'gá coimgreasacht.
Ocus ar techt na hoidhchi trá & ar tairgsin a n-arm & ar
scoltadh a sciath, ní drud ó chéili do-rónsat amhail
bu gnáth do comrac sgur ó thicfadh adhaigh acht
rucadar ruathar foirtill fergadhbal a comdáil a chéle
& ro dúnsad a lámha luatha léidmheacha tara chéli &
tucadar cuir ána athluma d'aroile gur brúighedar an
gealtrácht gainmidhi. Ocus do bádar isin comshuathadh
sin co táinic an lán mara & gur leath eaturra & tír, & do
bhí do méd feirgi na deisi sin nár sheachnadar a n-inadh
comraic co táinic an lán mara tarsta & gur báidhedh araen
iad a fhiadnaisi sluagh an domhain & fian Érenn, & tucadh
gáir adhbhalmhór ac sluaghaibh an domhain & ag fianaibh
Érenn ac comchaíneadh na deisi sin. Ocus Is ann do
fríth arnamhárach iad aran tráigh & a lámha arna
cruadhcheangal um chaeldromannaibh a chéili & cuach-shnadmanna
dá cosaibh tréna chéili, & srón meic rígh Uladh
a mbél an allmuraigh & a smeig-sim a mbél an macáimh,
& dob éigean an t-allmurach do leadradh acá scarthain
re' chéili. Ocus ro hadhlaiceadh mac rígh Uladh & do
claidheadh a fheart & do tógbadh lia osa loidhe, & do
feradh a chluithi caínteach le fianaibh Érenn, & nír thuit
leisan fhiangaisceadh riam mac dobo comhchoitchinne
cuma iná sé.
‘Cia do-ghiabhainn d'fhoraire an chuain anocht ?’ ar
Finn. ‘Rachmaid-ne chuigi,’ arsa naí nGairb na féine .i.
Garb Shléibhi Mis & Garb Shléibhi Cua & Garb Shléibhe
Cláir & Garb Shléibhi Crot & Garb Shléibhi Muice & Garb
Shléibhe Fuaid & Gairb Sléibhe tha Móir & Garb Dúine
Dealgan & Garb Dúine Sobairci & a fhiana fén fariú.
Gairid iommorro do bádar ann an tan do-conncadar Iruath
mac Dreagan mic Duilli rígh Fer nDreagan chuca, & do
innsaigheadar a céili & do bádar ag ár & ag oirrlech aroili.
Acht énní, ni fédtar a comhraic uili d'faisnéis nó d'innisin
& ní fétar a tuarascbáil do thabairt uair ní raibhi 'na
seasam ar chinn an lae díbh acht trí Gairbh dona Garbaibh
& rígh Fer nDreagan, & ní ar tlás ná ar time do-chuaidh
aca méd an áir 'na timchell acht ro cromadar
na cinn & ro luathaighedar na lámha & do ben gach neach
díbh ciall dá anmain, uair do sáidheadar na craíseacha
isna corpaibh co rucadar urranna caebacha cubhardearga
cró tré dromannaibh na ndeachlaech gurba comthuitim
don ceathrar sin bonn re bonn & bél re bél aran láthair sin.
Asa aithli sin iommorro do-connairc Ferghus Fínbhél
mac Finn urmór fhian Érenn ar tuitim & do-chuaidh
gan cead gan comairli dóib co Teamraig na Rígh mar a
raibhe Cormac mac Airt airdrígh Érenn & do innis dó
an t-éigen a raibhi Finn & fiana Érenn. ‘Maith lium-sa,’
ar Cormac, ‘Finn do beth isin éigin sin, uair ní lamhann
neach dá fuil fúm d'aes na treabaire muc ná míl ná breac
ná bradán ná óglaegh allaidh dá fhagadh marbh a cinn
gacha conairi, ní lamhann a thógbáil do lár le smacht &
ní lamhann neach d'aes na treabaire teacht ón buailid
gusan seanbhaili gan sgreaball d'Finn & ní lamhthar bean
díb do thabairt d'fhir nó co fhiarfaighear di an mbiadh
fear nó leannán a fhianaib Érenn aici, & muna rabh, is
éigin screaball do thabairt d'Finn ré ndul dochum fir
di. Ocus Is mór do drochbreathaibh beiris Finn orainne
& dobadh ferr linn treisi ac allmurchaibh ná aigi.’
Téid iommorro Fearghus aran fhaithchi mar a raibe
Cairbri Lifeachair mac Cormaic ac cluichi lúibe & liathróidi.
‘A Cairpri Lifeachair,’ ar Ferghus Fínbél, ‘is olc an
cosnamh ar Érinn duit beith ac baethcluichi gan buantarbha
& si 'gá buain díb ac allmurchaibh.’ Ocus do bí 'gá greasacht
& 'gá imdergadh, & gabhais adhnáire mór Cairbri Lifeachair
tríd sin & teilgis a chamán uadha & táinic fá Thuathaib
Teamrach. Ocus do timsaigh an óghaidh uili co roibhi
deich céd fiched ar maidin, & tiaghaid rompa gan ced
gan comairli do Cormac mac Airt nó co rángadar cuan
Finntrágha. Ocus téid Ferghus rompa a pup-aill
Finn & fiarfaigis Finn scéla de & do innis Ferghus dó
Cairbri Lifeachair do theacht leis, & ro éirgedar fian Érenn
uili a n-agaidh Cairbri & ro fearsad fáiltidha ris. Adubairt
Finn: ‘A Cairbri,’ ar sé, ‘dobadh fhearr linn do theacht
cugainn an tráth do beidis aes ciúil & oirfididh & aes dána
& mná & bannála ac aíbhnes ort ná In tan do biadh éigean
catha orainn amail atá anuis.’ ‘Ní do choimidacht ort
thánag-sa,’ ar Cairbri, ‘acht do thabairt m'fheadma catha
leat.’ ‘Nír ghabhus-sa óglach nua riam re hucht chatha,’
ar Finn, ‘uair Is minic leisan neach tig mar sin a dhul a
n-inadh báis d'fhagáil, & ní háil lim-sa m'óglach nua do
thuitim trím.’ ‘Is cubhais dam-sa,’ ar Cairbri, ‘co
tibear-sa cath as m'ucht féin dóib muna thucar as t'ucht-sa
é.’ Ocus téid Fearghus Fínbhél d'fógra catha ó Chairbri
Lifeachair ar rígh an domhain.
‘Cia fhreageórus mac rígh Érenn dam?’ ar rígh an
domhain. ‘Rachad-sa chuice,’ arsa Sligeach mac Sengairb
rígh Fhear Ceapdha, & táinic a tír & a trí ruadhchatha
romóra. Ocus táinic Cairbri 'na n-agaidh & a ógbaidh
uili fa lia a fharradh Cairbri ann sin. ‘A Cairbri,’ ar fear
dá muintir ris, ‘gabh cridhi maith chugad don cath sa
uair ní ferr leisin fhéin cuid maith agad-sa de ná ag
allmurchaibh. Uair Is é do sheanathair-si do marb Cumall
mac Trénmhóir athair Finn & Is cumain leó-san sin gin
gur cumhain leat-sa é.’ 'Gá chluinsin sin do Cairbri, ruc
ruathar fá cath na n-allmurach & do gabh 'gá slaidhi
& 'gá sleachtadh gurba taebhtheascaighi treóin dá treas
& gurba mughaighi maithi dá mórghleó co tarrla chuigi
an fer feargach forránach .i. Sligeach mac Seanghairbh,
& gér é sin, ba bás urrlam & fa écc obann & fa hoideadh
áirighi teagmháil rena comlann. Ocus tuairgis cách a
chéle díbh & do congbhadar an dá sciath áilli ilbuadhacha
frisin aicill & do cromadar na haighthi arda oscurtha
a crislaigibh na sciath mbreacard mbordchuanna & do
imreadar na lanna límtha gurba cliatha tolla teascaidhthi
na taíbh ón trénurrlaidi sin.

... agus do chromadur na haighthe osgurdha a
gcrioslaídhibh na sgíath mbreacárda mbordchuanna agus d'imridur
na lanna líomhtha leathanghéura gur ba cliatha tollta teasgaithe
na taoibh aco ón ttréantuargaint sin gur ba dóirsi báis na béimionna
calma cómhléidmheacha tug Cairbre air an allmhúrach, gur thuit
a bhfóircheann an chómhraic sin leis, agus táine féin go mbuadh
gcosgair go Fionn mac Cúmhaill agus go fíanaibh Éirionn.
As a haithle sin adubhairt Fionn mac Cumhaill: ‘A fhianaibh
Éirionn,’ air sé, ‘ní fhaicim féin mac rígh ná rófhlaith ná taoiseach
féine d'fhíanaibh Éirionn gan caith do thabhairt as 'ucht féin,
agus fógartar lá mórchatha eattrom-sa agus Rígh an Domhuinn.’
‘Léig dhómh-sa caith do thabhairt d'allmhúrcha,’ air Caoilte
mac Rónáin. ‘Atá sin do ghoil agus do ghaisge ionnat,’ air Fionn
mac Cúmhaill, ‘air son nách ceárd mhic óglaoich dul do chur
catha le hárdríghthibh, agus dá mbeitheá-sa a líon catha do chur,
do léigfinn chuige thu.’ ‘Atáid fithche céad agam annso,’ air
Caoilte. ‘As maith an tsochraid mhic óglaoich sin,’ air Fionn,
‘agus a fhianaibh Éirionn,’ air sé, ‘is maith do dhlíghfeach dhíbh
cúngnamh sluagh do thabhairt do Chaoilte mac Rónáin, óir as é
chongbhus gacha bliadhain agus gacha treas bliadhain sibh óir
atá seacht ttighthe n-aoigheadh ag cómhfhreagra age d'fearaibh
Éireann.’ ‘Do-bhéur féin céad do,’ air Usgur. ‘Do-gheabhaidh
sé céad eile úaim-si,’ air an fhian Mhuimhneach. ‘Do-gheabhaidh
sé céad úaim-si,’ air Goll Garbh mac Rígh Alban. ‘Do-gheabhaidh
sé céad uaim-si,’ air Druim Dearg mac Dollair .i. rígh féine an
fhian Ulladh. ‘Atáid cheithre céad fhithchiod agom anois,’
air Caoilte mac Rónáin, ‘& níor theasta úaim do ghnáithlíon catha
acht sé chéad, agus bíoch an chuid sin don chaith oram féin am
aonar.’
Air sin téid Fearghus d'fógra catha do Chaoilte mac Rónáin
go Rígh an Domhuinn. ‘Cía don fhéin do thig chum an chatha
aniogh?’ air Rígh an Domhuinn. ‘Óglách atá a bhfíannuígheacht
é,’ air Fearghus. ‘Is mó badh cheárd do mhac óglaoich brughachas
agus biadhtachas do dhéanamh ná dul do chur catha re hárd-ríghthibh,
Agus cía fhreagórus mac Rónáin dam?’ air Rígh an
Domhuinn. ‘Rachad-sa chuige,’ air Troighleathan mac Rígh
na hEaspáine. ‘As córuide dhuit a dhul,’ air Fearghus, ‘óir
is ann atá an té do mharbh t'athair .i. Conn Crithir mac Brain
mic Feabhaill.’ Agus do ghaibh gráin mhór Fearghus le méid an
adhmolaidh agus le hadhuaibhreacht a innill, agus táine mur
a raibh Caoilte mac Rónáin agus d'innis sin do. D'ionnsuidheadur
cách a chéile donna mbrosnach beódha agus ionna ndubhdhortaibh
díleann agus do cuireadh ár adhthallmhór re hathaidh
n-aithghairrid eattortha, & tárluig Caoilte mac Rónáin agus mac
Rígh na hEaspáine air a chéile agus do bhádar ag tréantúargaint
a chéile.
Agus as í sin uair agus aimsir do-chonnarcadar fíanaibh Éirionn
loingeas mhór fán gcúan. ‘Is truadh sin,’ air Fionn mac Cumhaill
‘óir Is tuille cabhartha atá ag teacht chum na n-allmhúrach, agus
as daoine caillte sinn feasta.’ Air sin féuchas Oisín seacha ortha
agus adubhairt: ‘Dob annamh leat-sa do mhealladh adt
aithne, a rígh féine,’ air sé, ‘agus ní hallmhúraig íad súd acht dream
d'fearaibh Éirionn atá ann agus as dod mhuinntir-si íad súd .i.
Fiodhach mac Righ Breatan agus an Fhian Bhreathnach agus
Dubhán mac Nuadhat mac Rígh Craige Léithe a dTuamhainn
.i. dearbhráithir do mháthar féin.’ Air sin tángadar na slóighte
a ttír agus do-chonnarcadar na héachta dá ccur agus d'aithníghidur
suaitheantas & meirge Chaoilte ann, agus gach nduine do thigeach
do láithir, do-bheirioch béim do mhac Rígh na hEaspáine, agus
níor bréagnuidheach na seanfhocail leo .i. luighe iolair ar uathadh.
Agus do thuit mac Rígh na hEaspáine leó.
Air sin do thiomsuídheadar urmhór fhíanaibh Éirionn go
haonionnad agus adubhairt Fionn mac Cúmhaill: ‘Éirge, a
Fhearghus, mur a bhfuil Rígh an Domhuinn agus gaibh lá mórchatha
dhomh-sa fris.’ Air sin téid Fearghus mur a raibh Rígh an Domhuinn
agus canais aitheasg Fhinn mhic Cúmhaill fris agus d'órduígheadur
an treas lá a ndiaidh an lae sin chum an mhórchatha sin do
chur.
Do bhádhas immorro ag teacht tar na sgéulaibh sin go coitcheann
ar fud Éirionn uile agus go háirighthe do bhádhas an oídhche sin
ag trácht air an gcaith a mbrúgh Thaidhg mic Nuadhat Rígh
Craige Léithe a tTuadhmhumhainn. Agus así bean do bhí ag
Tadhg .i. Caoiltabhair inghín Rígh Thíre na bhFear bhFionn,
agus ba dhearbhchomhalta dhi Rígh an Domhuinn agus mac
inghine dhi Fionn mac Cúmhaill. Agus do bhí san mbrúgh
céadhna Muirinn Mhongchaoin inghin Thaidhg mic
Nuadhat agus Labhraidh Lámhfhada mac Taidhg mic Nuadhat.
‘A anam a Chaoiltabhair,’ air Tadhg mac Nuadhat, ‘cía dona
hárdríghthibh so do shíleas tú do theacht beó ón mórchaith
so nó an ttiocfa ceachtar dhíobh?’ ‘Is truadh sin,’ air Caoiltabhair,
‘óir dá mbeidis fir an domhuinn uile a n-aighidh Dháire Dhuinn
mic Loisginn Lómghlúnaig .i. Rígh an Domhuinn, ní thraochfadís
é, agus ní bhfuil cumus ag armaibh an domhuinn aon ruibe dá
fholt do leadarradh agus ní bhfuil fíacail ionna cheann acht
aonchnámh daingean & ní bhfuil easna 'na chorp acht aonchlár
cóimhreámhar cnámha. Agus an oídhche do geineadh Dáire
Donn do taidhbhreadh do Bhulcán Gobha a n-ifrionn go
ngeinfíghe mac an oídhche sin do ghéabhach an domhann uile
go hÉirinn agus nách déanfach arm ar bith fuilliúghadh ná
fóirdhearga air acht an t-arm do bainfíghe as an míanach do
bainfíghe an oídhche sin, agus do rinneadh leis san ló céadhna
sgian agus ga agus cloídheamh. Agus an tan do bhí Dáire Donn
ag gabháil an domhuinn, do fuair Righ na Fúarígheachta fios na
n-arm dho agus do rug Rígh an Domhuinn go teach m'athar-sa
iad .i. Rígh Thíre na bhFear bhFionn, a oide féin, agus atáid a
gciste cloiche age.’ ‘A Chaoiltabhair,’ air Tadhg mac Nuadhat
‘do badh maith dhuit-si dul lead dhraoigheacht féin ag iarraidh
na n-arm sin do chabhair mic h'inghíne féin .i. Fionn mac
Cúmhaill.’ ‘Is truadh sin,’ air Caoiltabhair ‘óir dá mbeidís
anmanna Shíl dhaimh a ngeall ris sin, ní badh tualaing
neach ar domhunn teacht ó Thír na bhFear bhFionn go Cúan
Fionntrágha a n-iarthar Éirionn fó cheann trí lá, & dá mbeidís
na hairm agom-sa annso, ní thiubhrainn úaim íad a n-aighidh
mo chomhdhalta féin, an té do hoileadh air aon chíoch liom .i.
Rígh an Domhuinn.’ Adúbhairt Labhraidh Lámhfhada mac
Taidhg mic Núadhat rena athair: ‘Tabhair-se cúngnamh
draoidheachta damh-sa go ndeachuinn d'iarraidh na n-arm dá
mbeith mo chuid ionna bhfagháil óir asé as truadh liom an té
is triaith agus as tíghearna dham agus mac mo dhearbhcsiubhrach
féin do dhul fá chaoighil cloidhimh an allmhuraig úd agus nách
déanfuig airm ar bith fuiliughadh ná fórdhearga air.’
Air sin tángadur air an bhfaithche amach & do cuireadh
Labhraidh a riocht iolair adhbhallmhóir annsan. Air sin tógbhus
Labhraidh air go húréadrom tar Muir Toirrian agus tar Muir
Nirtgheal agus tar gach líonmhuir eile go ráinig faoi mheódhan
laoi air na mháireach go dún a sheanathar .i. Righeacht na bhFear
bhFionn. Agus do chúaidh iona riocht féin annsan agus téid don
dún anonn air sin agus beannuídheas don Rígh go connail céillidhe
agus fearais an Rígh fíorchaoin fáilte roimh Labhraidh agus dob
áil leis a fhastógh ionna fhochair féin.
‘Ní chun cómhnuighthe tángus don turus-so,’ air Labhraidh,
‘acht ag iarra cúmhanta agns cómhairle ort-sa atáim .i. bean
laoich do Th. D. D. do líomhnuídheag oram agus ní gabhthar
úaim gan cómhrac fána ceann, agus atáid airm séanta
ag an té atá chun comhraic liom do rinne Bhulcán Gobha a
n-ifrionn do agus as ag iarraidh na n-arm atá agad-sa tángus-sa,’
air Labhraidh. ‘As truadh sin, a Labhraidh,’ air an Rígh, ‘dá
mbeidís fir an domhuinn dá n-iarraidh oram-sa, ní thiúbhrainn
úaim íad agus gan fhios agom nách a n-aighidh mo dhalta .i. Rígh
an Domhuinn do béarfaoi íad.’ ‘Ná habair sin.’ air Labhraidh
‘óir as é an treas fhear as annsa liom-sa dá bhfuil air druim an
domhuinn é .i. tusa & é féin agus Tadhg mae Nuadhat, agus
ní bhfuil fáith catha ná comhlainn air feasta óir do ghaibh sé
Éire amhuil gach críoch eile agus do bhronn sé Éire do mhac
inghine t'inghine-se .i. Fionn mac Cumhaill.’ Cia trácht créad
do chan síad eatorrtha, tugadh na hairm do Labhraidh agus
tugadh éadromacht na ngasán sanaise ionnta agus do-chuaidh
Labhraidh a riocht iolair adhbhallmhóir annsan agns do cheangail
sé na hairm do bhun a sgíathán. Agus táine tar na hiomarchaibh
céadhna arís go ttáine a ttráith ghairm an choiligh go dún a
athar féin .i. Rígh Craige Léithe a dTuadhmhumhainn, agus do
thuit taise agus támhnéula báis air féin annsan. Agus gabhas
Tadhg fáilte roimh Labhraidh agns tógbhus asteach san mbruíghin
é agus tug losa Th. D. D. do .i. beatha agns sláinte. ‘A mhic,’
air Tadhg, ‘as maith an teachtaireacht sin do rinnis óir ní dearrnadh
a comhmhaith sin do theachtaireacht a nÉirinn ná air an ndomhunn
riamh.’ ‘Is beag an tairbhe sin dómh-sa,’ air Labhraidh, ‘agus
nách féidir liom na hairm so do thiodhalacadh go
Fionntrágha chum Fionn mac Cúmhaill fá thráith catha
amáireach.’ Agus d'éirge an lá ortha faoi sin. Air sin do-chonnarcadur
Mac Éibhin .i. cumasach sármhaiseach do Th. D. D. chúcha
agus ba comhlúaith re gaoith Mhárta é go meódhan lae agus ba
comhluaith re cách ó sin amach é. ‘As maith an tráith a
thánguis, a chara,’ air Labhraidh, ‘agus triall leis na hairm
so go Fionn mac Cúmhaill fá thráith catha aniogh go Fionntrágha.’
Do ghluais mac Éibhin etc.

‘... leisna harmaibh si co Finn fo tráth catha
aniubh.’
Do ghluais iommorro Mac Éimin roime amail luas
ainnli nó feirbe nó iarainne nó mar sithi gaíthi glanuaire
ag rochtain tar ceann mhachaire nó maighshlebi co ráinic
fo tráth éirghi do ló co cuan Fhinntrágha. Is í sin uair &
aimser do bhí Ferghus Finbél ac gabáil láma aran féin
dochum an mórchatha & Is ed adubairt: ‘A Fhiana Érenn,’
ar sé, ‘dá mbedís seacht samlá a n-énló agaibh, atá a
n-obair aniub acaibh-si, uair ní dearnadh & ní dingéantar
a nÉrinn co brách obair énlae mar an lá aniubh.’
Ro éirgeadar iommorro fiana Éirenn ann sin & mar do
bádar ann, do-conncadar Mac Éimhin ana ruathar roreatha
chuca. Ocus fiarfaigis Finn scéla de & do fhiarfaig de can
asa táinic. ‘Ó Brugh Thaidhg mic Nuadhad thánac,’
ar Mac Éimhin, ‘& dot fhis-sa do cuireadh mé dá fhiarfaighe
dhíd cinnas fhóbraidh dul a n-agaidh rígh an domhain &
nach deargann airm nó ilfhaebair air.’ ‘Is cubhais dam-sa,’
ar Finn, ‘muna deargaid m'airm-si air, co mbrúidhfidir
lium a corp a medhón a lúirighi.’ ‘A rífhéinnidh,’ ar Mac
Éimhin, ‘atáid agam-sa ann so na hairm neime dá fhuil
a ndán dó bás d'fhagáil, & tuc Labhraidh Lámfhada,
derbráthair do máthar-sa féin, chugad iad tre dolb draídheachta.’
Ocus tucadh a láimh Fhinn iad & do bean a
cumdaighi díb & ro éirgedar saighnéna teinntidhi & bolga
bithneimneacha díb, & nír fhédadar ógbaidh na hairm sin
d'fhéchain. Ocus táinic trian do ghal & do ghaisceadh
& do menmain & do mórcroidhe dá gach énfhear d'fianaibh
Éirenn le faicsin na n-arm sin ag Finn, uair na caertha
teinedh do theilgdís díb, ní gabhadh eirreadh ná eideadh
riú co téighdís tré corpaibh na ndaíne fa neasa dóib ana
saighdib sithneimneacha. Ocus adubairt Finn: ‘Tairre,
a Ferghuis Fínbél,’ ar sé, ‘& féchtar lat cá méd maireas
don fhéinn dochum an mórchatha aniubh.’ irmis
iommorro Ferghus Fínbél iad & adubairt re Finn: ‘Éncath
eagair amáin mhaireas don fhéinn,’ ar sé, ‘& Is imdha
ann sin fer comlaind triair & fer comlainn nónbhair &
fer comlainn tríchad & fear comlainn céd.’ ‘Éirigh más
edh,’ ar Finn, ‘mar a fhuil rígh an domhain & abair ris
láthair an mórchatha d'innsaighi feasta.’
Téid Fearghus co rígh an domhain & Is amlaidh do bhí
an rígh ana imdhaidh & ceóla crota & cuisleanna
ciúil agá seinm dó. ‘A rígh an domhain,’ ar Fearghus
Fínbél, ‘is fada an codladh sin a fhuili & ní guth ort uair
budh é do chodladh déideanach hé, & ro innsaigedar
an fhian a n-inadha catha & freagair-si iad.’ ‘Is dóigh
lium-sa,’ ar rí an domhain, ‘nach fhuil acfainn catha aca
am' agaidh-si. Ocus cá méd maireas d'fhianaibh Érenn?’
ar sé. ‘Éncath egair amáin,’ ar Ferghus, ‘& cá méd maireas
do shluagaibh an domhain?’ ‘Deich catha fiched
tánac-sa a nÉrinn,’ ar sé, ‘& torcradar fiche cath le
fianaibh Érenn díb & Is eadh maireas díbh deich catha
armruadha egair, & gidheadh atá ochtar díbh-sin & dá
mbedís fir an domhain uili am' agaidh-si do dingémthaí
leó iad .i. mé féin & Conmhael mo mac mórghnímach &
Ógarmach ingen rígh na Gréigi, an lámh Is ferr sa domhan
am' fégmais-si féin, & Finnachta Fiaclach mo thaíseach
teaghlaigh-si féin, & rí Lochlann & a trí derbráithri .i.
Caiseal Clúmach & Fornne Glangér Gaiscedach & Tocha
& Mongach an Mara.’
‘Is cubhais dam-sa ámh,’ ar rígh Lochlann cona
bráthribh, ‘dá ndeach énfhear do shluaghaibh an domhain
romainne chuca, nach racham-ne, uair ní biadh toisc
dergtha faebair againne orrtho & ní bhérmaís ar díl ar
sainnti díbh uair Is geis dúinn ó dergmaid ar n-airm gan a
sáith fola & fulrachta d'fhagáil dóib.’
‘Rachad-sa am ' aenar chuca,’ ar sósar na clainni sin
.i. Forne mac rígh Lochlann. Ocus do ghabh a ghoirmeirredh
grísneimneach gráineamail uime & táinic fá fianaibh
Érenn & cloidemh dergfaebrach gacha lámha dó & do-beredh
an bráthbéim re 'chéile orrtha & ro heasairc an tucadh
dá n-ógaibh & do tanaig an trácht dá trénferaibh & ro
lín an learg dá laechaibh. Ocus do-connairc Finn sin
& ba crádh croidhe & ba baegal báis & ba heasbaidh anma
leis an díl tuc an t-allmurach aran féin, & do bí ag
coimgreasacht na féine chuigi. Ocus ro éirigh Ferghus
Fínbhél & Is edh adubairt: ‘A fhiana Érenn,’ ar sé, ‘is
truagh tarrla díbh a méd d'éigin & d'anforlann d'fhuilngeabhair
um ceann Érenn 'gá cosnamh & énlaech 'gá
buain díb aniubh & nach fuiltí acht amail bhís ealta minén
ar fud craíbhe éigin 'gá n-imdídean ó bhís seabhac
ara tí. Sibh-si ag dul ar scáth Finn & Oisín & Oscuir & nach
cinneann neach ara chéli agaib & nach tabhair neach
uaib agaidh aran allmurach.’ ‘Dar mo chubhais,’ ar
Oisín, ‘is fír uili an forgeall sin & ní fhóbair neach againn
seach a chéili a dingmháil,’ ‘Ní fhuil neach Is ferr ná
'chéili agaibh,’ ar Ferghus. ‘Biaidh anois,’ ar Oisín 'gá
leigean 'na thorainn thinneasnaigh d'innsaigid an allmuraig.
‘An agam, a laích,’ ar Oisín, ‘co ferainn comrac rit tar
ceann na féine.’ ‘Is briathar dam-sa guma gerr an cairde
sin,’ ar mac rígh Lochlann.
Do thógadar iommorro an dá sciath imealchaín aladhbreac
a n-aicill a chéili & ro imreadar na craíseacha
créchtaidbhli comaigmhéile & na cloidme iarannbhláithi
órcumdaigthi, & do-rinnedar urrlaidhi tric thinneasnach
re hathaidh fhada. Do bhí iommorro an comhrac ac dul
tara chéili ann sin uair do bás ac clódh Oisín ann & do
bhean osnam éccomlainn as. Ocus ba druim re saegal
trá & fa bhuain chéilli do cabhair leisan fhéin Oisín do beith
isin éigin sin & tucadh gáir acaínteach os aird uime.
‘Is cubhais dhamh, a fir dhána,’ ar Finn re Ferghus,
‘gurab truagh duid an greasacht thucais ar mo mac
dochum an allmuraigh, uair dob usa lium-sa bás
d'fhagáil dam fén & d'fianaibh Éirenn uili ná a faicsin
isin éigin a fhuil. Ocus éirigh d'adhmoladh mo mic dam
cumadh móide leis a menma hé & gumadh calmaidi a
comthuarcain.’
Téid Ferghus gusan maighin a rabhadar na curaidh
isin comlann. ‘A anam a Oisín,’ ar Ferghus, ‘is adhnáir
leisan fhéin ísli h'inaid-si isin comlann sin & Is imdha
taisteallach sibhail & echlach urláir ó ingenaibh rígh &
rofhlatha Érenn ag feitheam do comlainn.’ Gabhais
méid menman Oisín 'mun greasacht sin tuc Ferghus air
& ro éirigh a aigneadh & do médaigh a menma re a mholadh,
& tuc sínedh ara cholainn co toillfedh mac mís idir gach
dá asna dó, & do-chualadar an fhian uili coimghéisedh a
chnám ag drud ó chéili, co tuc urchur don craísigh cródeirg
chatha baí fora inchaibh co tarrla an craíseach a mbrollach
na lúirighi co ndeachaidh fod ferlámha dá crann cruaidh
cheathardruimneach ar slicht a glaisiarainn tréna druim
siar seachtair co fuair bás de. Ocus táinic féin co
fianaibh Érenn dá éisi.
Iar sin iommorro do tógbadh gáir adhbhulmór ag
sluaghaibh an domain 'gá chaínedh & gáir eili ac fianaibh
Érenn 'gá commaídem. Ní ar tlás ná ar time iommorro
do-cuaidh 'gá bráithribh-sean an laech sin do bhuain
díb, uair nír miadh nó maisi leó a thuitim le firgaiscedhach
na féine. Iar sin trá ro éirigh an fírlaech fergach forránach
dárbo comainm Tocha mac rígh Lochlann & táinic a tír
do dhíghailt a bráthar. Ocus Is amlaidh do bhí an fer
sin & circaill cithneimneach cláriarnaighi uime ó a bhonn
co a bhathais. Dob athearrach aignidh iommorro d'fir
a fhéchain gin co n-innsaiged é, & fa dubadh dealba do
dheidhmhíledaib & ba tréigean feadma le fírlaechaibh &
ba claechlódh céille le curadhaibh a fhaiscin. Ocus nír
an ina n-imeal nó co ráinic a certlár na féine & do lig
ingheilt dá loinn límtha leaturrthaigh ar curpaibh curadh
& ar formnaibh feróglach & ar guaillibh galgad & ar righthibh
ríghmhíledh, & tucadar uili a ndruim risin allmurach &
do-chuadar a raen madma & teithidh reme. Gér imnár
trá In t-éigean sin, nír ghabh neach do láim mac rígh
Lochlann do dhingmháil nó gur impó Mac Lugach ris.
‘An agam, a rímílid,’ ar Mac Lugach, ‘co ferainn comrac
rit tar ceann na féine ó nach fóbraid uili do frithólam.’ Ba
recht aignidh iommorro le mac rígh Lochlann a impódh
don dergruathar ara raibhi, & gérbh edh, nír fiú leis a eineach
d'uirbernnadh .i. éra ar neach fá nimh um comrac.
Ro feradar iommorro an dias sin ardcomrac aigméil
ilgonach anaithnidh gan turbaid gan tairgsin, gan rún
tláis ná time ná teithidh ar ceachtar díb, gur combladhadar
a craíseacha sa chathirghail & gur lúbadar na sithlanna
'gá sírbualadh & gur scannradar a scéith ó faebraibh na
cloidem corrgér curata. Ocus ar n-easbaid a n-órsciath is
ann ba sanntaighi an sárcomlann, & tucadar a n-aenfheacht
dá athbhéim uaibhrecha aigméili ainiarmartacha gur
combhuaileadar na cloidme a caelfhaebraibh a chéili co
ndeachaid cloidem Mic Lugach tré cloidem an allmuraig,
& tuc an dara béim dó gur coimbris an cathbarr & gur
dianteasc an dlúthtúireach & gur scoilteastair an sciath &
gur comroinn an croidhe co cudruma don choílbéim sin.
Ocus táinic féin co menmnach móraigentach co
fianaibh Érenn.
Is ann sin do éirigh an mac merrda míchéillidi mór-croidheach
aili do macaibh rígh Lochlann dárbo comainm
Mongach an Mara & do bádar sluaig an domain uili ac
éirghi leis. ‘Anaidh, a fhiru an domain,’ ar sé, ‘uair ni
sibh dhlighes curpéraic mo bráithrech-sa, & ó nach sibh,
ligidh dam fén dul d'agra na cédérice ar fhianaibh Éirenn.’
Ocus táinic a tír, & Is amlaidh do bhí & súisti imreamhar
iarnaighi ana láim lesa rabhadar secht caera athleaghta
iarainn & caeca slabhradh iarnaide eisti & caeca ubhall
gacha slabraidh & caeca dealg neime an gach ubhall.
Ocus ruc ruathar fútha mar sin dá silbhualadh & dá
sreingleadrad & dá saebcuma, gurba samalta re healta
minén ag teithed roim seabac an scaíled & an scannrad
tuc arin féin ana timcheall. Ocus do ghabh adhnáire mór
laech d'fhianaibh Érenn uime sin .i. Fidhach mac rígh
Breatan & adubairt: ‘Tairre doma mholad, a Ferghuis
Fínbhél,’ ar sé, ‘co ndeachainn do comrac risan allmurach
innus gumadh móidi mo menma & m'aignedh & gumadh
calmaidi mo comlann thú doma molad.’ ‘Urusa do molad,
a mic,’ ar Ferghus, & do bhí re hathaidh fhada 'gá molad.
Ro innsaighedar iommorro an dias sin a chéile co
briatharbhorb barbarrdha baethéicciallaidi. Ocus Is ann
sin do thógaib Mongach an Mara an súisti imremar iarnaide
& tuc béim co talchar tinneasnach d'innsaighi mhic rígh
Breatan, & ruc mac rígh Breatan saibhléim lúith a n-airde
do lethtaíb chlé an allmuraig & tuc béim cloidim don
allmurach co tarrla tar cael a dhá lámh gur coimtheasc
in dá láim & ní hacu ro anastair an ghormlann gérloinnearrdha
acht ro roinn co cudruma an cathmhílidh fá a
certmedón, & ag tuitim dó, tarrla ubhall iarnaidhe don
tshúisti cona dhealgaib nemi ar dedhbhél mic rígh Breatan
co rug an teanga & na fiacla & finnchaeb chró don inchinn
tre chúl a chinn siar, gur comtuitedar an dís sin bonn
re bonn & bél re bél aran láthair sin.
Is ann sin ro éirigh seinnser na clainni sin rígh Lochlann,
& ba hé sin an bráth nach fulangthí & an dubdhortadh
díleann & an chliathbearna céd & an bráth tar bruachaibh
& an tonn rabharta & an fear nach ruc céim ar cúl riam
roim uathadh ná sochaidi .i. Caiseal Clúmach airdrígh
Lochlann féin, uair ní táinic díthugad daíne nó uathughad
aicme mar sin a nÉrinn riamh. Ocus do bhí sciath neime
ar dearglasadh aigi do-rinne gabha ifrinn dó & dá
curthaí fo muir hé, ní báithfedh énlaem dá lasair & níba
teóidi hé fein hí. Acht énní, ó do ghabhadh air hí, ní
lamadh cara ná neamchara techt feadh a urchair féin
a comghar dó. Ocus táinic fá fhianaibh Érenn mar sin
& ní thuc dh'arm leis acht cloidem dá imdhídean uair ní
d'imirt airm orrtha táinic acht do leigean neime a scéith
fútha, uair na caera teinedh do theilgedh fútha, ní gabhadh
arm ná earradh ná éideadh riú gan dul tré curpaib na laech
ana saighdibh sithneimneacha co mbiadh an fer díbh ar
derglasadh a medón a arm & a éididh, & an uair do beanadh
neach eili ris, do ghabhadh an lasair sin hé, uair ní ferr do
lasadh scolb do dharaigh díleann do biad re bliadain re
deataigh ná do lasfad gach neach díbh idir arm & eirredh
& éidedh. Ocus dobo bheag gach mórolc dá táinic a nÉrinn
riamh ag féchain an uilc sin.
Gurab ann sin adubairt Finn: ‘Tógaibh bar láma, a
fhiana Érenn,’ ar sé, ‘& tabhraidh trí gáirthi beannacht
don tí do cuirfeadh anmuain éigin aran allmurach innus
co ndeachadh dream éigin againn uadha do thoradh a
reatha.’ Ocus do tugadar fiana Érenn na gáirthi sin fo
cédóir. Meabhais iommorro gen gáire aran allmurach
re cluinsin na ngáirthedh sin. Is ann sin do bhí Druimdherg
mac Dolair mic Dorchaidhi, rífhéinnidh fhian Ulad a
comgar don allmurach & do bhí sleagh neime aigi do bhí
ag Clannaibh Rugraidhi a ndiaidh a chéili & an Cróderg
fa hainm di. Ocus do fhéch ar rígh Lochlann & ní fhaca
gan éidedh de acht a bhél & sé urfhoslaici ag gáire fán
fhéin. Is ann sin tuc Druimderg urchar don Cróderg
chuigi gur certamais ana bhél hé gur aidhbli a hurgráinne
do leith a chúil nás do leith a aighthe. Ro thuit iommorro
a sciath & ro báidh a lasair ó da thuit a thigerrna, & ráinic
Druimdherg chuigi & do scar a cheann re a cholainn & ro
maídh an mórghním. Ocus Is í sin cabhair Is fearr leisan
féin fuaradar leisan fhianghaisceadh riamh.
Asa aithli sin iommorro do brúchtdhoirtedar na
catha ceachtarrdha coimdhícra comdhúthrachtacha sin
fo 'chéili ana coilltibh comdhlútha & ana mbloiscbéim
brodla & ana ndubdhortaibh díleann co grod & gu garb
& co gáibhtheach, co borb & co badhbha & co bráthamail,
co dána & co dian & co deithfireach, & rob imdha ann sin
fead cloidim re cnáimh & trost cnámha agá chirrbadh &
colla arna créchtnugad & súili arna saebdallad & dóidi arna
ndruimgerradh, & máthair gan mac & bean chaemh gan
chéili. Ro freagradar iommorro na dúili uachtaracha a
comdáil an chatha leó d'faisnéis na n-olc & na n-imneadh
budh cinnti do dhéanamh isin ló sin, & do merlabhair an
muir d'faisnéis na n-easbadh & do thógadar na tonna
tromgháir truaghadhbal dá sírchaíneadh & do bhúiredar
na piasta dá piastfhaisnéis & do ghéisedar na garbhchnuic
le gábhadh na greisi sin & do crithnaigheadar na coillti
do chaíneadh na curadh & ro gáireadar na glaschlocha ó
ghnímaibh na ngér-reann & do ghuiledar na gaetha ag
admháil na n-ardécht & do crithnaigh an talamh ac
tarrngaire an tromáir & do gormbrataigh an grian le
gáirfeadhaigh na nglas-sluagh & do niamdhubadar na
neóill re hathaidh na huaire sin & do chomgháireadar coin
& cuanarta & badbha & geilide glinne & arrachta aieir &
faelcoin na fidhbaidhe dá gach aird & dá gach oirchinn
ana timcheall & sreath deamnaide diabalta do lucht aslaig
uilc & écórach dá coimgreasacht a ceann a céili.
Is ann sin iommorro ro smuain laech d'fhianaibh Éirenn
gur mór dh'ulc & d'égóraib do-rinne féin & a chineadh &
a chlannmaicne ar Clannaibh Baíscne, & dob áil leis
gnímartha maithi do dhénamh dóibh ara shon, & dob
é sin Conán mac Morna. Ocus do luathaigh a lámha le
a lannchloidem & do tholl dá thiubhghonaibh taebha gan
teasargain & ro leadair lámha ba lánchalma & do dhíthaigh
dá dheadhcolg dúili ba dreachálainn & ba hadbal re innisin
a ghnímartha aran ruathar sin.
Do bhí iommorro Finn ós cinn an chatha ann sin ac
coimgreasacht na féinne & ac greasacht Chonáin
seach cách & rí an domhain don leith eili ac greasacht na
n-allmurach. Adubairt Finn re Fearghus Fínbhél: ‘Éirigh
do molad Conáin dam gumadh móidi leis a menma hé
uair Is maith an easargain do-ber sé ar mo bhidhbadaibh-si.’
Ocus téid Ferghus dá innsaigid. Do ghabh iommorro
teasaidheacht Conán ann sin ó imarcaid na hirghaili
& do-chuaidh amach do ligean na gaíthi faí. ‘Is fír sin,
a Conáin,’ ar Ferghus Fínbhél, ‘is maith Is cumain let-sa
seaneascairdeas Clainni Morna re Clannaibh Baíscne, &
dobadh deóin leat-sa bás d'fagáil duit féin ann so dámadh
díth do Clannaibh Baíscne hé.’ ‘Ar grád h'einigh rit,
a fhir dhána, ná himderg mé gan fhochuinn & do-ghén
obair maith ar allmurchaib acht co roistir isin chath.’
‘Dar mo chubhais ámh,’ ar Ferghus, ‘dobadh maith an
airighi dá dénamh sin thusa,’ & tuc treas adhmolta ann
sin ar Chonán. Téid iommorro Conán aris fón cath & níba
measa a gnímartha don turus sin, & téid Ferghus Fínbhél
co hairm a raibe Finn.
‘Cia anois Is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus.
‘Dubhán mac Cais mic Cannáin,’ ar Ferghus, ‘.i. mac
óglaích dod muintir-si, uair ní tabhair béim do neach
acht énbhéim & ní térnóidhthear beó ón béim sin &
adrorcradar trí nónbair & ochtmogha laech leis gus anois.’
Do bí iommorro Dubán Donn mac Nuadhad, mac rígh Chairrgi
Léithi, rí Tuadhmuman, aran láthair sin & is
ed adubairt: ‘Dar ar cubhais ámh, a Ferghuis,’ ar sé,
‘is fír uili an forgheall sin, uair ní fhuil isin chath mac
rígh nó tigerna chinnes ar Dubán mac Cais mic Cannáin,
& do-ghébhad féin bás ann nó cinnfed air.’ Ocus do lig
ana thorainn tinneasnaigh tréasan cath amail buinne
mborbruadh mbreaclasrach fá chnoc ardmhór aiteangharb
nó mar thuinn reachtmhóir rabartha ac bualad um
ghealtrácht ngainmidi, Is é sin trá ár & easargain & ollcuma
tuc arna hallmurchaib, & táinic naí cuarta fón cath &
do marbh naí nónbair gacha cuarta díb.
Ocus do fhiarfaig Finn d'Ferghus: ‘Cia anois Is ferr
isin cath?’ ar sé. ‘Dubán Donn mac Nuadhad, mac
rígh Chairrgi Léithi, rí Tuadmuman,’ ar Ferghus, ‘uair
nír chinn neach air ó chinn a seacht mbliadan anuas
& ní chinneann anois.’ ‘Éirigh-si dá adhmolad,’ ar Finn
re Fearghus, ‘cumadh móidi leis a menma hé.’ ‘Cóir a
adhmoladh,’ ar Ferghus, ‘uair dar leat Is sluagh ac rochtain
dína roim tromfhleachadh mar a-táid na hallmuraig
ag rith roime tar gach leath.’ Ocus téid Ferghus mar a
raibhi Dubán Donn & do ghabh ag moladh a nirt & a ghoile
& a ghaiscid & ac molad a lúith & a lámaigh & a ghnímarthadh
archeana, & táinic féin mar a raibhe Finn arís & adubairt
Finn: ‘Cia anois Is fearr isin cath, a Ferghuis?’ ar Finn.
‘Oscar ilbuadhach,’ ar Fergus, ‘& ní a n-énchath re
cách atá, uair do cuireadh ceithri céd cuigi féin ar leith
.i. dá céd Frangcach & dá céd d'feraibh Gairian & Fiachra
Foiltleabhar rí fer nGairian féin, & atáid sin uili ac
comtuargain scéith Oscuir, & ní tuc laech díbh-sin guin
air nach tuc-san goin 'na haghaidh.’ ‘Cia réim nó ruathar
do-chí ar Chaílti mac Rónáin?’ ar Finn. ‘Fuil sunn gan
ro-éigean tar éis an deargruathair rug,’ ar Ferghus.
‘Éirigh-si chuigi,’ ar Finn, ‘& abair ris dream éigin
dona allmurchaib do dhingmháil d'Oscur.’ Téid Ferghus
chuigi. ‘A Chaílti,’ ar sé, ‘is mór an t-éigean úd do-chí
ar do charaid .i. Oscur, fa bhéimnigh na n-allmurach, &
éirig do thabairt fhortachta éigin dó.’
Téid Caílti gusan maighin a raibhe Oscur & na hallmuraig
& tuc béim cloidim fona comhair gan choigill don tí ba
neasa dó co ndearna dhá chuid cudruma de. Tógbhais
Oscur a cheann & féchais air. ‘A Chaílti’, ar sé, ‘dar lim
nír lamais do chloidem do deargadh ar neach eili nó gur
dingmhais aen dá raibhi a comair mo chloidim-si. Adhnáir
duit fós fir an domhain mhóir & fiana Érenn uili a n-énchath
& gan comlann d'fhagháil ann nó gur chuidighis mo chuid
chatha orum-sa, & Is cubhais damh-sa,’ ar sé, ‘cor áil
lium do chur isin cosair cró ara shon.’ Do chlaechlóidh
sin iommorro a chiall & a chonn do Chaílti & tuc a agaid
ar chath na n-allmurach arís & ruamna na feirgi ana
ghnúis & ana ghealagaid, & torcradar ochtmoga laech leis
don ruathar sin.
Is ann sin iommorro táinic Oscur ana ruibnedhaibh
rodhiana reatha a timcheall a chatha féin & do ghabh ag
drud & ag dingi & ag dlúthceartugad na n-allmurach a
ceann a chéili, & táinic féin fútha dá éis amhail théid
sruth seagmar sestánach tar chladhaibh clachísli camcharadh,
nó amail do beith tréd caerach ar mórmuigh
& cú allaid ana ceartlár agá coimleagadh & nochar
smachtamhla aran tréd hé ná Oscur arna hallmurchaib,
& nochar tana sílchur na trágha óna fearaib 'na faenluighi,
uair cebé 'gá raibhe síneadh saegail tar éis an chatha
sin, ní ag neach do chuid Oscair do bhí, & torcradar na
ceithri céd sin leis & tuc a aghaidh arís aran mórchath &
do-chuaidh fútha amhail leoman luathfheargach & do
ghabh ag imirt a fheirgi orrtha.
‘Cia anois Is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus.
‘Do mac móirmenmnach féin,’ ar Ferghus, ‘.i. Oisín
ilbuadhach, & atá sé a tiublár na n-allmurach 'gá luathmharbhadh.’
‘Cidh tuarascbháil fuil aran chath anois?’ ar Finn re
Ferghus. ‘Truagh sin,’ ar Ferghus, ‘uair ní táinic & ní
ticfa neach budh tualaing a innisin nó a fhaisnéis anois.
Uair Is cubais dam-sa,’ ar sé, ‘nach dlúithi & nach daingne
na coillti dlúithi dosbarracha doscaílti Is dlúithi & is
do-imteachta a n-iarthar na hEórpa anáid anois, uair
atáid irsi a sciath & brollaigi a lúireach a lámaib a chéile.
Ocus Is cubhais eili dam,’ ar Ferghus, ‘dá mbeith an
darna fer nó an treas fer dá fhuil isin chath & athainneadha
teineadh a láimh gach aín díb acá mbualadh fá 'chéili,
nach budh aidhbhsigi splangcach theinedh uatha a
n-airde ná a tig do theinntigh a cimsaibh a clogat & a
cathbharr & a cathlúireach ó fhaebraibh tana tiubhthuagh
& chloidem corrgér curata. Ocus Is cubais eili dam,’ ar
Ferghus, ‘nár fhear a ló fhoghmhair cith ferthana Is truma
ná an cith fola fhearus forna sluaghaibh anuas arís do
teilg gaeth & siangearán na n-arm & golgháirfeadhach na
sluag a n-aer & a fhirmaiminnt. Cubhais eili dam fós,’
ar Ferghus, ‘nár theilg gaeth dá táinic óna dúilibh riamh
do dhuilleabar do mórcoill urdail ar theilg gaeth aniubh
a néllaib & a n-aer d'fholtaibh fada finncasa forórdha &
do chiabaibh case círdubha & d'urrladhaibh leabra
lánmaiseacha arna teascadh do bhiaillibh imleathna
infhaebracha, uair do múchadar na fola & na fuilt sin
fearas forna cathaibh leath ar leath iad nach samalta
co fhuighthí sa bith neach d'aithneóchadh aen díb seach
a chéili muna tucadh aithne ara n-urrlabraibh. Ocus is
imdha laech ac tuargain scéith Oisín & Oscuir, & an
laech Is lugha éigean a fianaibh Éirenn, atá nónbar
allmurach ac tuargain a scéith, & Is imdha laech dhíbh
fós ara fhuil caeca laech nó seasca nó ochtmhogha, &
atáid cúic céd ac tuargain scéith Oisín & Oscuir & Chaílti
& Is mór an t-éigean a fhuilead seach chách.’
‘Éirigh-si chuca, a Ferghuis,’ ar Finn, ‘& tabhair treas
adhmolta ar gach aen díbh-sin fo leith gumadh móidi a
menma & a n-aigned leó hé.’ Téid iommorro Ferghus
gusan maighin a raibhe Oisín & Oscur & maithi Clainni
Baíscne a ceartmheadhón an chatha ac cirrbhadh na
curadh & ac marbadh & ac mugadh na miled, & do ghabh
Ferghus ann sin ac commaídheam na curadh & ac laídheadh
na laechraidhe & ac greasacht na ngalghadh & ac adhmoladh
na n-ánradh & ac maídem na míled & ac brostadh na
mbuidhean & ac foráil an anta & ac teannadh an tairisim
& ac aslach na hinnsaighi co tabradh-san iommorro tuilled
meanman & aigeanta dá gach énfhear d'fianaibh Érenn
gérbo sainnt & gérbo dúthracht leó féin calma do dénamh
roime sin. Ocus táinic Fergus arís mar a raibe Finn.
‘Cia anois Is fearr isin chath?’ ar Finn re Ferghus
Fínbhél. ‘Dar mo chubhais ní cara duit-si an tí Is fearr
ann,’ ar Fergus, ‘.i. rí an domhain .i. Dáire Donn mac
Loiscinn Lomghlúinigh, & táinic ana ruathar roreatha
amhail luas ainnli nó feirbi nó iarainne, nó mar sidhi
gaíthi géiri glanuaire ac rochtain tar ceand machaire nó
maighshléibhe dot iarraidh-si & dot iarmóracht trésan
cath, & níor fhágaibh sé cúil nó cearnn nó aird nó oirchinn
nó aireanach don cath gan iarraidh duit-si, & tángadar
trí chaeca laech dá theaghlach do lucht chúlcoiméda
leis isin chath, & do-conncadar dá fhianghaisceadhach
dot fhéin-si iad .i. Cairell Cathbhuilleach & Aelchinn
Cruachna, & do indsaigheadar rígh an domhain, uair nír
áil leó a leigin chugad-sa gan fordergadh dóibh fén air, &
do thuitedar lucht cúlcoiméda an rígh leó & nír deargadar
a n-airm air fén & do thuitedar-san araen leisean & Is mór
an chathbhéimneach chatha atá air ar fhud an chatha
ac rochtain chugad-sa.’
Táinic iommorro rígh an domhain chuca faí sin & ní
raibhe a fharradh Fhinn ann sin acht Daelgus mac
righ na Gréigi, & Is ris aderthaí Arcallach na Tuaighi Duibhe
.i. Is é cédduine tuc tuagh leathan ar tús a nÉrinn hé
& Is hí ba harm dó ann sin. ‘Tucas mo briathar,’ ar sé
‘nach ligfinn Finn romam a cath nó a comlann co brách.’
Éirghis Arcallach & tig builli barbarrdha don leathantuaig
bai 'na láimh don rígh gur theasc an minn rígh co ráinic
an folt, & ní tuc braen fola asa leathar uair do impóidh
a bél aran tuaigh & tángadar caera teineadh fón fhaithche
don builli sin. Ocus do-rad an rí béim dó-sum & do-rinne
dhá chuit chudruma de.
Is ann sin iommorro ráinic airdrí oirrdeirc uasalghnímhach
teann tréntalchur tarcaisneach neartmar neimneach
naimhdeamhail data díghainng dubhgusrúnach an domhain
& an cing cabarthach clannlínmhar ceartbreathach flaitheamhail
fíreólach Finn, & do-riachtadar an dana omna
áigh sin & an dá beithir gan baeghlachadh & an dá
mathgamain mórghlonnacha & an dá leoman luathfheargacha
co háit na hirghaili. Ocus do-connairc rí an domain
an cloidheamh nemhe arna nochtadh a láimh Fhinn & ro
airigh an tshleigh nithghalaigh neimhe & an scian, & do
athain na hairm neimhe dá raibhe a ndán dó féin bás
d'fhagáil & ro lín uaman & imeacla uili hé & do-chuaidh a
cruth & a caemhdénamh de & do meirbligheadar a meóir
& do crithnaighedar a chosa & do saebadh a rosg & a
radharc le faicsin na n-arm sin a láimh Fhinn. Ro
nochtadar iommorro an dá chathmílidh a cloidhme altgorma
iarannbláithi órcumdaighi & ro innsaigheadar a chéile co
dianborb dlúthmar dásachtach & co mórbhuilleach
malltroightheach merlaidir & co trénteann tulbhorb
tinneasnach, & do-rinneadar na hairdríghi an irghail co
hingantach, uair do beandaís tuirt & tromchaepa a taebhaibh
& a torcasnach a chéili, & nír bec an ní ris ba samalta
torannchleasa na deisi sin amail budh é sidhi gairbgreasach
gaíthi na geamoidche arna roinn co ceart cudruma do
thiucfadh anoir & aniar a n-airrcis a chéili, nó amail budh
hí an Mhuir Romhair reachtaigeantach Ruadh ar ndénamh
dá leath co lánceart di do bhánbhéim a ceann a chéili, nó
amail do beitís dá laithi borbghnímacha bhrátha ac
imchos-nam an talman co tinneasnach re 'chéili.
In té iommorro nár chleacht a créchtnugad riamh
reimhe sin, do bás 'gá anmainniugad co mór sa comhrac
.i .rí an domhain, uair nír fuiligheadh d'arm riam air
coruigi sin. Do thógadar iommorro an dá cathmílid sin
an dá láim ághmara aigméili a n-énfheacht leisna
béimeannaibh co tarrla cloidheamh rígh an domhain a
sciath Finn co ruc an trian uachtarach as & gur leadair an
lúireach ó a cris sís & ruc leithead boisi míled d'fheóil &
d'fhinnleathar a leisi leis co talmain. Tarrla iommorro
cloidheamh Finn a n-oscail uachtarach scéith rígh an
domhain gur scoilt an sciath & gur theasc cloidheamh an
chathmhíled, & do bhean an builli cédna a cois chlí an
rígh co ndeachaid tríthi co talmain, & do-rad an t-athbhéim
dó gur scar an ceann & an caembhruinne re 'chéili. Ocus
do thuit Finn féin a taisibh & a táimnéllaib & mórán do
chneadhaibh & do créchtaibh & do cróshlighibh báis air.
Is ann sin ro ghabhastair Finnachta Fiaclach .i. taíseach
teaghlaich rígh an domain, an minn rígh & ro reathastair
leis mar a raibhi Conmhael mac rígh an domain & gabhais
minn a athar fá a cheann. ‘Cuma sén catha & comlanna
imdha duit-si sin, a mic,’ ar Finnachta. Ocus tucadh
airm rígh an domain dó & táinic ar fud an chatha d'iarraidh
Fhinn & do thuit caeca ar céd laech leis don fhéin don
ruathar sin. Do-connairc iommorro Goll Garbh mac rígh
Alban hé & ro indsaigh hé, & ro fersad comrac. Fíchdha
fergach fortamhail dlúthmar dána dofreastail iachtach
urrlam osnamhach cneadhach crannruadh croidheamhail
an comrac sin. Ráinic iommorro béim ó mac rígh Alban don
mac sin rígh an domain fo sceimeal a scéith ana taebh
clé co ndearrna dá chuit cudruma dhe.
Do-connairc Finnachta Fiaclach sin & ruc sidhi arís
arin minn rígh & beiris leis hé co hairm a raibe Ógarmach
ingen rígh na Gréigi. ‘Gabh an minn rígh umad,’ ar sé,
‘a Ógarmach, uair atá a ndán don doman bean dá ghabháil
& ní huaisli bean dá ngébha hé ná thusa.’ Ocus tucadh
a gairm rígh gosaird. ‘Cá fearrde dam-sa sin,’ ar
Ógarmach, ‘& nach maireann d'fhianaibh Éirenn ní ara
ndígheólainn-si rígh an domain do marbad.’ Ocus
táinic d'iarmóracht Finn fón cath & do-connairc Ferghus
Fínbhél hí & táinic co hairm a raibhi Finn. ‘A ríféinidh,’
ar sé, ‘cuimnigh an cathugad maith do-rinnis re rígh
an domain cotrásta & cuimnigh h'áithusa móra mince
riam coruici so, & Is mór an t-éigean atá anois cugad .i.
Ógarmach ingen rígh na Gréigi.’
Táinic iommorro an bhanghaiscedhach chuca faí sin.
‘A Fhinn,’ ar sí, ‘is olc an t-íc dham thú annsna ríghaibh
& annsna tigerrnaibh do thuit leat & led muintir, & gidheadh,’
ar sí, ‘ní fhuil agad-sa íc ann Is mó ná thú féin & a maireann
dod chlannmaicne.’ ‘Níba fír sin cheana,’ ar Finn, ‘&
cuirfead do cheann-sa sa chosair cró a cumaidh cháich.’
Ocus ro innsaig an dias sin a chéili amail dá leomun
loinnmeara nó amail do eireóchaidís do múchad a chéile
craebhthonna cladhanfaidh cuipgheala Clidhna & Tonn
thaíbhleabar toirismeach Thuaighi & Tonn romar reachtaigeantach
Rugraidhi, ba samalta sin risin cirrbadh &
risan chomthuargain thuc an dís sin ara chéili. Ocus
dob é imthúsa an comraic, gér fada baethcomhrac na
bangaiscedhaighe, do-riacht béim ó Finn di gur theasc an
minn rígh gurb é brollach na lúirighe do ghabh risan
cloidheam, & tuc an dara béim gur scar an ceann & an
cholann re 'chéili. Ocus do thuit féin isin chosair cró &
ba marb hé asa aithli acht gé dho éirig arís.
Do thuiteadar iommorro sluaigh an domhain & fiana
Érenn leath ar leath ann sin, & ní raibhe 'na sheasam dona
cathaibh ceachtarrdha acht Mac Crimhthainn na Cuan
.i. dalta d'Fhinn, & taíseach teaghlaig rígh an domhain .i.
Finnachta Fiaclach. Ocus táinic Finnachta Fiaclach fón
ár & do bhi ag tógbháil chuirp rígh an domhain leis ana
luing & adubairt: ‘A fhiana Érenn,’ ar sé ‘gidh olc do
sluagaib an domain móir an cath sa, badh measa dhíbh-si
hé, uair géabhad-sa an doman mór thoir & a bfos ó do
thuiteabair-si leath ar leath.’ Do-chuala iommorro Finn
sin & sé 'na luighi sa chosair cró & maithi Chlainde Baíscne
ana timchell & adubairt: ‘Is truagh lium nach bás
fuaras suil do cluinfinn an t-allmurach ac rád na mbriathar
so & hé ac rochtain beó sa doman mór arís d'innisin
scéil, & ní fearrde lium gnímh ná écht ná áitheas dá nderrna
mé féin ná énduine d'fianaibh Érenn & fer innisti scéil do
dhul beó as dona hallmurchaib, & an fhuil énduine beó
a comgar dhamh?’ ar sé. ‘Atáim-si,’ ar Ferghus Fínbhél.
‘Cia réim nó ruathar fuil aran cath anois?’ ar Finn.
‘Truagh sin, a Fhinn,’ ar Ferghus, ‘is briathar dam-sa
ó do chumaiscedar na catha sa maidin aniubh ara chéile
nach ruc allmurach ná Érennach céim ar cúl re 'roili nó
gur thuiteadar uile bonn re bonn, & Is cubhais dhamh,’
ar Ferghus, ‘nach léir re feadh radhairce gráinne gainim
ná feóir aran trácht sa thís le corpaibh curadh & cathmhíled
ana fhaenluighi ann, & Is briathar eili dhamh,’ ar sé, ‘nach
fuil neach dona cathaib nach fhuil isin chosair cró sin
acht madh taíseach teaghlaig rígh an domain & do dhalta-sa
féin .i. Cael mac Crimthainn na Cuan.’ ‘Éirigh-si dá
fhis, a Ferghuis,’ ar Finn.
Téid Ferghus co hairm a raibhi Cael & do bhí 'gá fiarfaige
dhe cinnus do bhí sé. ‘Truagh sin, a Ferghuis,’ ar Cael
‘is briathar dham dá mbeantá mo lúireach & mo chathbharr
dím & m'éideadh uili, nach fhuil dúil dom dhúilib nach
tuitfeadh ó 'chéili, & Is cubhais dam gura doilghi lium
an laech úd ad-cím ag dul beó dona hallmurchaib ná mé
féin do beith mar atáim, & fágaim mo beannacht agad-sa,
a Ferghuis,’ ar Cael, ‘& tógaibh leat ar do mhuin mé
dochum na fairrgi co ndénainn snámh a ndeagaidh an
allmuraig & ní bia a fhis aigi-sean nach neach dá muintir
fén mé. Ocus táinic snáithi mo shaegail cheana & dobudh
maith lium dá tuitedh an t-allmurach lium suil do scarfadh
m'anam rem corp.’
Tógbhais Fearghus leis dochum na fairrgi hé & ligis
ar snám a ndeagaid an allmuraig hé. Anais an t-allmurach
ris ar rochtain na luingi dó uair do shaíl gumadh dá muintir
fén hé. Éirghis Cael iommorro ar gabalshnám láim risan
luing. Sínis an t-allmurach a lámh chuigi. Gabhais Cael
ar chael cruibh hí & dúnais na dóide daingeangreamacha
doscaílti uime & tuc tarruing fherrdha fhírchalma air
co ruc tar bord amach hé. Ro dhúnadar na laechlámha
leadurthacha tar corpaibh a chéili & rángadar
araen grian & grinneall an ghlanmhara, & ní facus ceachtar
díbh ó sin a leith.
Is ann sin tángadar mná & bannála & aes ciúil & oirfididh
& ealadna fhian Érenn d'iarmóracht & d'adhlacadh rígh &
rofhlatha na féine & do breith gach aín budh inleighis
díbh co háit a leighis. Ocus táinic Geilghéis ingen Mic
Lugach .i. bean Chaíl mic Crimthainn na Cuan & do-clos
fo oirear na críche uili na faídhedha fainne & na foscadha
fírthruagha do lig gosaird ac iarraidh a caímhchéili a
measc an áir. Ocus mar do bhí ann, do-connairc sí an
chorr léna & a dhá hén & an fiadhach fochealgach risa
n-abarthar an sinnach ar tí a hén, & an uair do fóbradh
sisi én díb do teasargain, do beiriodh-san sithi aran én
eili gur éigean don chuirr a síneadh eaturra araen & gur
usa lé bás d'fhagáil & d'fulung ón confhiadh allaid náid
na heóin do marbadh dó. Ocus tuc Geilghéis sin da húidh
co mór & adubairt: ‘Nír ingnadh dam-sa,’ ar sí, ‘grádh
dom chaemleannán ó atá an t-én becc isin airc úd uma
hénaibh.’ Ro-chuala iommorro damh allaid ar Druim
Ruighlenn ós cinn an chuain & do bhí ac caíneadh na
heillti co dearmháir ón chnoc co 'chéili, uair do bádar
naí mbliadna a fharradh a chéili & do luighdís a fidh
do bhí re cois an chuain .i. Fidh Léis, & do marbad le Finn
an eilid sin & do bhí an dam sin naí tráth dég gan fér gan
uisce do blasacht ac caíneadh na heillti sin. ‘Ní guth
dam-sa,’ ar Geilghéis, ‘bás d'fhagáil do cumaidh Chaíl
ó atá an damh ac timdibhi a shaegail do chumhaidh na
heillti.’
Tarrla Ferghus Fínbhél di a measc an áir. ‘Scéla Caíl
agad dam, a Fhearghuis?’ ar sí. ‘Atáid iommorro,’ ar
Fearghus, ‘uair do báidh sé a chéile & taíseach teaghlaigh
rígh an domhain .i. Fiannachta Fiaclach.’ ‘Beac an
t-ingnadh dam-sa,’ ar sí, ‘Cael & Clanna Baíscne do
chaíneadh uair Is trén chaínid na heóin & na tonna iad.’
Ocus do-rinne an laídh ann sin:
Géisidh cuan
ardbhuinne ruadh Rinn Dá Bhárc,
báthadh laích Lacha Dá Chonn
Is edh chaíneas tonn re trácht.
Luinchidh corr
a seisceann Droma Dá Trén,
sisi 'gá buaidreadh do bhí,
sinnach dhá lí ar tí a hén.
Truagh an tséis
do-ní damhán Droma Léis,
marb eilid Droma Síleann,
géisidh dam díleann dá héis.
Truagh an fhaídh
do-ní an smólach a nDruim Chaín,
& ní neamhtruaighi an scol
do-ní an lon a Leitir Laígh.
Is saeth lium
bás an laích ro luigheadh lium,
mac na mná ó Dhoiri Dá Dos
beith anos Is cros fá 'chinn.
Truagh an gháir
do-ní tonn trágha re tráigh,
ó adbath fer séghdha saer
saeth lium Cael do dhul 'na dáil.
Truagh an tres
do-ní an tonn sa tráigh si theas,
misi ro tharrnig mo ré,
misdide mo ghné, ro feas.
Ceatha troma
do-níd tonna Thulcha Léis,
misi nochan fuil mo maín
ó ro maídh an scél ro géis.
Marbh an ghéis
dubhach a heóin dá héis,
mór do-ní domenma dhamh
an dogra ro ghabh an ghéis.
Ro báidheadh Cael mac Crimthain,
nochan fuil m'inmhain dá éis,
Is mór triath do thuit le a láimh,
a sciath a ló gháidh ro ghéis. Géisidh.
Is ann sin do scar a hanam re' corp do Gheilghéis do
chumaidh Chaíl mic Crimthainn, & do claidheadh a feart
ós cinn Fhinntrágha & do tógbadh lia ósa luighe & ro
feradh a cluithi caínteach ann sin.
Conadh hé Cath Finntrágha conigi sin gan imarcaidh
gan easbaidh.
Finit.
Arna scríbadh d'Fhinnlaech Ó Cathasaidh do thSaidhb
ingin Taidhg hí Mháille .i. saí mhná ar ghaís & ar eineach
& gheanmnaigheacht et reliqua.