Để 'ngôi sao kinh tế' Việt Nam thành nước thu nhập cao vào 2045
Trong 20 năm tới Việt Nam phải đạt GDP trung bình 7%/năm mới có thể trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045.
Sau  gần 40 năm Đổi mới đất nước, Việt Nam đã chuyển mình từ quốc gia có thu nhập thấp,  sang quốc gia có thu nhập trung bình tương đối dễ dàng và thành công. Mục tiêu  đến năm 2030, Việt Nam sẽ trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình  cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển có thu nhập cao.
Tuy  nhiên, một rào cản rất lớn để đạt được mục tiêu trở thành nước có thu nhập cao,  theo các chuyên gia đó là nước ta phải đối mặt với “bẫy thu nhập trung bình”.  Thực tế, nhiều quốc gia có nền kinh tế đi trước, được đánh giá là có nền kinh tế  thị trường hơn, cởi mở hơn hiện vẫn đang mắc kẹt trong thu nhập trung bình. Điều này cho thấy, quá trình vượt  qua bẫy thu nhập trung bình không phải là dễ.
Theo  nhận định của ông Nguyễn Quốc Việt, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và  Chính sách (VEPR), Việt Nam đang có nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình khá lớn.
Giải  thích cho điều này, ông Việt cho biết:Thứ nhất, mặc dùkinh tế Việt Namtăng  trưởng ổn định trong nhiều năm qua, song vẫn dựa trên mô hình tăng trưởng cũ,  phụ thuộc vào tài nguyên, nhân công giá rẻ, FDI,...
Trong khi đó, các mô hình tăng  trưởng mới, như tăng trưởng xanh, tăng trưởng dựa vào công nghệ, đổi mới sáng  tạo, mô hình tăng trưởng dựa trên thực lực của nền kinh tế, đặc biệt là nền sản  xuất của các doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế.
Thứ hai, Việt Nam đẩy mạnh quá trìnhcải cách thể chế, nhưng chưa đủ mạnh. Các doanh nghiệp trong nước vẫn chưa thể cạnh  tranh với các doanh nghiệp nước ngoài, thậm chí khó cạnh tranh ngay trên “sân  nhà”. Năng suất lao động, ý thức và trình độ lao động của Việt Nam vẫn còn thấp  so với khu vực Đông Nam Á.
Chưa kể, trong 10 năm tới, Việt Nam  có thể đối mặt với tình trạng già hóa dân số. Nếu bây giờ không tận dụng được  khoảng thời gian giai đoạn “dân số vàng” để nâng cao trình độ, nâng cao kỹ năng  nghề nghiệp, chất lượng của người lao động Việt Nam, sẽ rất khó để vượt bẫy thu  nhập trung bình.
Trước đó, GS.  Kenichi Ohmo - Viện nghiên cứu chính sách quốc gia Nhật Bản đánh giá: dưới góc  nhìn chuyên gia quốc tế về nền kinh tế Việt Nam, có rất nhiều biểu hiện về bẫy  thu nhập trung bình của Việt Nam.
Theo đó, tăng trưởng Việt Nam đang  chậm lại ở mức thu nhập trung bình với các biểu hiện ở việc: bộ phận kỹ sư, nhà  đổi mới và nhà khoa học có tay nghề cao còn thiếu; năng suất lao động và chỉ số  TFP ở mức trung bình; phụ thuộc nhiều vào FDI và tham gia chưa sâu vào chuỗi  giá trị toàn cầu…
Cũng theo GS. Kenichi Ohmo, phần lớn  các doanh nghiệp FDI coi Việt Nam là nơi thực hiện các quy trình đơn giản hơn  là thiết kế, sản xuất công nghệ cao và các doanh nghiệp này hài lòng với lao  động tay nghề thấp, giá rẻ của Việt Nam. Từ đầu những năm 2000, nhiều doanh  nghiệp FDI đầu tư vào Việt Nam trong lĩnh vực công nghiệp nhẹ sử dụng nhiều lao  động đơn giản (may mặc, giày dép, lắp ráp điện tử...) thay vì cơ khí, khai thác  mỏ hoặc công nghệ thông tin.
Trước thách thức “bẫy thu nhập trung  bình” như vậy, liệu “ngôi sao kinh tế” như Việt Nam có  thể vượt qua và trở thành  quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 vẫn còn nhiều dấu hỏi.
Theo  phân tích của TS. Nguyễn Quốc Việt, để trở thành quốc gia phát triển có thu nhập  cao vào năm 2045, tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam phải đạt bình quân  7%/năm, đây là mức tăng trưởng khá thách thức.
Nguyên  nhân được lý giải bởi trong hơn 20 năm tới (từ nay đến 2045), kinh tế Việt Nam  có thể đối mặt với những rủi ro mới phát sinh và không thể dự báo từ trước.  Trong đó có những tác động như quá trình biến đổi khí hậu, thiên tai, lũ lụt hoặc  các diễn biến bất thường từ thế giới. Chính vì những biến đổi khó có thể dự báo  đó, tốc độ tăng trưởng GDP của Việt Nam cũng như các quốc gia khác đều khó có  thể nói trước được điều gì.
Với  mục tiêu trong 5 - 6 năm tới, tức đến năm 2030, nếu Việt Nam vẫn giữ được nhịp  tăng trưởng như hiện tại và không có biến động mạnh (như đại dịch COVID-19), nền  kinh tế vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng khá theo đúng mục tiêu của Đảng và Nhà  nước đã đề ra thì GDP của Việt Nam mới có thể đạt được tăng trưởng khoảng  6-7%/năm.
Song,  tốc độ tăng trưởng từ 6% - 7% đến năm 2030 không hề dễ dàng bởi một số rủi ro  đang âm ỉ tồn tại. TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh, Việt Nam phải có các giải  pháp khắc phục, giảm thiểu tác động tiêu cực từ các rủi ro này.
Thứ  nhất, các rủi ro đến từ thế giới như căng thẳng  địa chính trị, xung đột vũ trang, lạm phát,... Các rủi ro này có thể gây ra hiện  tượng đứt gãy chuỗi cung ứng, gây biến động giá cả đầu vào trong sản xuất. Từ  đó ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế đối ngoại cũng như các hoạt động sản xuất,  kinh doanh ở trong nước.
Thứ  hai, các rủi ro cố hữu của nền kinh tế. Chẳng  hạn, Việt Nam chưa thực sự bứt phá nhiều trong một số cải cách thể chế để tạo  ra sự đổi mới sáng tạo, tạo ra năng suất và hiệu quả tốt hơn.
Đề  cập đến những giải pháp để Việt Nam có thể vươn lên từ mức thu nhập trung  bình cao đến mức thu nhập cao vào năm 2045, tránh được bẫy thu nhập  trung bình và tiếp tục phát triển bền vững trong hai thập niên tới, GS.  Trần Văn Thọ, Đại học Waseda, Tokyo Việt Nam từng cho rằng, Việt Nam cần đẩy  mạnh chuyển dịch cơ cấu để tăng năng suất. Chính thức hóa khu vực  phi chính thức và tăng qui mô doanh nghiệp để đẩy mạnh tích lũy tư  bản và cách tân công nghệ (đổi mới sáng tạo).
"Kết  quả là tích lũy tư bản sẽ được tăng cường, mở rộng theo hướng  hiệu suất và kích thích sử dụng công nghệ", ông Thọ nhận định.
Đồng  thời, Việt Nam cũng cần cải cách và phát triển thị trường các yếu tố  sản xuất để việc phân bổ nguồn lực có hiệu quả và đẩy mạnh  chuyển dịch cơ cấu; cũng như chú trọng cung cấp lao động có kỹ năng  và khuyến khích hoạt động R&D để thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu.