Để Fintech Việt bớt phụ thuộc nguồn vốn ngoại
Những năm qua, các quỹ đầu tư mạo hiểm nội địa đã tham gia khá tích cực vào hoạt động cấp vốn cho các công ty fintech. Tuy vậy, vai trò dẫn dắt hiện vẫn thuộc về các quỹ đầu tư nước ngoài.
Do đó, phát huy vai trò của các quỹ  đầu tư mạo hiểm nội địa có ý nghĩa  quan trọng đối với quá trình phát  triển của hệ sinh thái khởi nghiệp  tại Việt Nam nói chung và đối với công nghệ tài  chính nói riêng.
Việt Nam được xem là điểm sáng trên bản đồ  ngành công nghệ tài chính (fintech) của khu vực  Đông Nam Á khi liên tục duy trì mức tăng trưởng  cao kể từ năm 2018 đến nay. Theo Statistic, ngành  fintech của Việt Nam đang phát triển nhanh chóng,  số lượng công ty mới tăng hơn 180% trong giai  đoạn 2018-2022. Tính đến cuối năm 2022, có khoảng 263 công ty Fintech đang hoạt động. Tốc  độ tăng trưởng số lượng người dùng fintech cũng  đạt cấp số nhân, từ 27 triệu người dùng vào năm  2017 tăng lên 69 triệu người dùng năm 2022.
Mặc dù vậy, quy mô của thị trường fintech Việt  Nam vẫn còn khá khiêm tốn và có khoảng cách khá  xa với một số nước dẫn đầu khu vực như Singapore,  Indonesia. Xét về cơ cấu ngành, Việt Nam vẫn  đang trong giai đoạn đầu của làn sóng tăng trưởng.  Có đến 1/3 số công ty fintech hoạt động trong lĩnh  vực thanh toán và phần lớn số vốn đầu tư cũng tập  trung tài trợ cho các công ty này. Trong khi đó, tại  Indonesia hay Singapore, phân khúc thị trường của  các sản phẩm, dịch vụ tài chính khác (ngoài dịch vụ  thanh toán) đã bắt đầu phát triển mạnh tạo nên một  hệ sinh thái fintech đa dạng và cân đối hơn.
Dư địa phát triển của thị trường fintech tại Việt  Nam là rất lớn và đây cũng là cơ hội cho các mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo và  các công ty startup.Tuy nhiên, các công ty startup trong lĩnh  vực fintech vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp  cận nguồn vốn đầu tư. Trong bối cảnh đó, vốn đầu  tư mạo hiểm (venture capital) thông qua các quỹ  đầu tư mạo hiểm (QĐTMH) là một trong những  giải pháp hiệu quả để giúp các startup vượt qua giai  đoạn khó khăn ban đầu và tiến tới những bước phát  triển đột phá và bền vững. Các QĐTMH không chỉ  cung cấp nguồn vốn mà còn mang lại kiến thức,  kinh nghiệm và một hệ sinh thái cần thiết để các  startup phát triển và mở rộng quy mô.
Theo đó, thị trường đầu tư mạo hiểm vào các  lĩnh vực công nghệ và đổi mới sáng tạo tại Việt  Nam ghi nhận những bước tăng trưởng đáng kể  và vẫn là một trong những quốc gia có giữ được  mức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư trong lẫn ngoài  nước. Theo Báo cáo đổi mới sáng tạo và đầu tư  công nghệ Việt Nam 2024 do Trung tâm Đổi mới  Sáng tạo Quốc gia (NIC) và Do Ventures công bố,  tính đến cuối năm 2023, Việt Nam vẫn tiếp tục giữ  vịtríthứ3khuvựcĐôngNamÁvềgiátrịđầutư  và số lượng thương vụ đầu tư công nghệ.
Trong giai đoạn từ 2013 đến 2023, số tiền đầu tư  cho fintech chiếm tỷ trọng cao nhất so với các lĩnh  vực đổi mới sáng tạo khác, tập trung chủ yếu vào  lĩnh vực thanh toán và dịch vụ tài chính với số vốn   đầu tư lần lượt là 1,043 tỷ USD và 459 triệu USD.  Trong đó, dịch vụ thanh toán là lĩnh vực nhận được  nhiều vốn đầu tư nhất trong nhiều năm và trong  năm 2022, nhóm dịch vụ tài chính trở thành lĩnh  vực thu hút nguồn vốn đầu tư cao nhất với đa dạng  các lĩnh vực như phân tích dữ liệu & chấm điểm tín  dụng, quản lý tài sản & thị trường vốn, cho vay tiêu  dùng, ngân hàng như một dịch vụ (BaaS)...
Giai đoạn từ năm 2022 đến nay được xem là  “mùa đông gọi vốn” của giới khởi nghiệp toàn cầu  khi quy mô các QĐTMH liên tục suy giảm kéo theo  dòng vốn này cũng trở nên thận trọng và kén chọn  hơn. Điều này thể hiện thông qua sự mức giảm đáng  kể đến 65% tổng số giá trị đầu tư vào nửa cuối năm  2022 và 35% vào năm 2023. Trong bối cảnh đó,  theo Báo cáo đổi mới sáng tạo và đầu tư công nghệ  Việt Nam 2023 và 2024, vốn đầu tư mạo hiểm vào  Việt Nam cũng suy giảm 56% vào năm 2022 so với  năm 2021. Năm 2023, vốn đầu tư mạo hiểm tại Việt  Nam đạt 529 triệu USD, ghi nhận mức giảm 17% so  với năm 2022. Tuy vậy, đi vào chi tiết bối cảnh thị  trường tại Việt Nam thì vẫn thấy nhiều điểm sáng  nếu so sánh với xu hướng suy giảm của toàn cầu.
Đầu tiên, mức độ suy giảm giá trị đầu tư cũng  như số thương vụ tại Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều  so với mức suy giảm toàn cầu và bắt đầu xuất hiện    dấu hiệu phục hồi vào cuối năm 2023. Đặc biệt, số  lượng các thương vụ giai đoạn đầu với giá trị từ 0,5  triệu USD đến 3 triệu USD có mức suy giảm ít nhất  cho thấy sự lạc quan của các nhà đầu tư mạo hiểm  đối với các công ty khởi nghiệp ngay cả trong bối  cảnh thế giới nhiều biến độn.
Đáng chú ý hơn là sự nổi lên của các QĐTMH  nội địa. Đây là các QĐTMH có thị trường đầu tư  chính tại Việt Nam, các quyết định đầu tư được  thực hiện bởi hội đồng đầu tư ở Việt Nam, có đội  ngũ hoạt động chính tại Việt Nam. Trong nhiều  năm liền, thị trường đầu tư mạo hiểm tại Việt Nam  chủ yếu là sân chơi của các QĐTMH ngoại với sự  đóng góp tích cực của các quỹ đến từ Singapore,  Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ,..
Tuy nhiên, vào năm 2022, giữa “mùa đông gọi vốn”,  các QĐTMH Việt Nam đã trở thành nhóm nhà đầu tư  tích cực nhất, đóng góp 41% số thương vụ và 45% giá  trị tổng số tiền đầu tư với giá trị kỷ lục là 287 triệu USD.
Sự tham gia và phát triển của các QĐTMH nội địa  có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ cho hệ sinh thái  khởi nghiệp nói chung và hệ sinh thái công nghệ tài  chính nói riêng, đặc biệt là trong giai đoạn đầu đầy thử  thách của các startup với hàng loạt những rào cản về  tiếp cận nguồn vốn. Nhắc đến đầu tư mạo hiểm, không  chỉ gói gọn trong phạm vi tài chính mà còn những khía  cạnh quan trọng không kém, đó là sự đồng hành và  các nguồn lực phi tài chính làm trợ lực cho các startup.  Nếu các quỹ ngoại có lợi thế về tiềm lực tài chính và  trình độ công nghệ hay kinh nghiệm tiếp cận thị trường  đa quốc gia thì các quỹ nội địa lại có những lợi thế rất  riêng biệt.
Các quỹ nội địa với nguồn lực tại chỗ có thể hỗ trợ  hiệu quả cho các startup không chỉ về tài chính mà còn  bao gồm sự am hiểu về thị trường nội địa, một hệ sinh  thái kiến thức, kinh nghiệm thị trường, tệp khách hàng,  sự am hiểu về môi trường pháp lý cũng như các mối    quan hệ, mạng lưới đối tác. Các quỹ nội địa cũng có  thể trở thành chủ thể dẫn dắt, tạo xung lực để kết nối  startup với các nguồn vốn ngoại. Vì vậy, mạng lưới  các QĐTMH nội địa quy mô lớn và xứng tầm là một  mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái khởi nghiệp của  quốc gia, trong đó có fintech.
Mặc dù bản thân nội tại các QĐTMH nội địa cũng  cố gắng chuyển mình để phù hợp với sự thay đổi của thị  trường và nền kinh tế nhưng bối cảnh chính sách, khung  pháp lý và thị trường hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều trở  lực và thiếu những trợ lực cần thiết cho sự phát triển của  thị trường đầu tư mạo hiểm nói chung cũng như sự vươn  lên dẫn dắt của các QĐTMH nội địa nói riêng.
Quá trình vận động của chính sách và khung pháp  lý để phục vụ cho các lĩnh vực đổi mới sáng tạo và  hoạt động đầu tư cho công nghệ vẫn còn khá chậm,  chưa đáp ứng được với nhu cầu thực tế của thị trường.  Hàng loạt các vấn đề liên quan đến đầu tư mạo hiểm,  QĐTMH vẫn còn chưa được quy định hoặc bất cập  như những hạn chế trong quy định về huy động vốn,  những rắc rối trong hoạt động hạch toán kế toán và khai  báo thuế, thiếu chính sách hỗ trợ tài chính hay ưu đãi  thuế phù hợp với tính đặc thù của loại hình đầu tư này.
Vừa qua, Luật Thủ đô (sửa đổi) đã được thông  qua, trong đó có quy định: Hà Nội được thí điểm  thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm sử dụng ngân sách  nhà nước để đầu tư vốn vào doanh nghiệp công  nghệ cao, doanh nghiệp khoa học và công nghệ,  doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong các lĩnh  vực quan trọng về khoa học, công nghệ.
Đây là một tín hiệu tích cực trong quá trình vận  động của chính sách. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại  như một cơ chế thí điểm tại đạo luật dành riêng cho  một địa phương thì chiếc áo pháp lý này khá chật  so với nhu cầu thực tế của thị trường. Thay vào đó,  các cơ quan hữu quan cần sớm bắt tay vào nghiên  cứu, xây dựng và ban hành khung chính sách tổng  thể về phát triển các hoạt động đầu tư mạo hiểm tại  Việt Nam và ban hành đạo luật điều chỉnh riêng cho  hoạt động này