'Dòng vốn chảy vào startup sẽ sớm sôi động trở lại'
Chuyên gia cho rằng dòng vốn chảy vào các startup chắc chắn sẽ sôi động trở lại khi nền kinh tế ngày càng dựa vào đổi mới sáng tạo, trong khi startup là hình mẫu đại diện cho tố chất này, đặc biệt tại những thị trường đang phát triển nhanh như Việt Nam.
Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang  chịu ảnh hưởng từ nhiều biến động  phức tạp, lượng vốn đầu tư vào các  công ty khởi nghiệp (startup) đã giảm  mạnh, trong đó có Việt Nam. Điều này không chỉ  gây ra khó khăn cho các startup mà còn dấy lên  lo ngại về việc dòng tiền sẽ “bỏ rơi” các nhà khởi  nghiệp. Trước thực trạng này, Tạp chí Đầu tư Tài  chính đã có cuộc trò chuyện với ông Nguyễn Hoà  Chung, Giám đốc Điều hành Quỹ Đầu tư Tư Nhân  của Công ty Chứng khoán Thiên Việt (TVS).
Dòng vốn đổ vào các startup hiện nay ở Việt  Nam nói riêng và trong khu vực nói chung vẫn  tiếp tục sụt giảm. Theo ông, liệu khẩu vị rủi ro  của giới đầu tư đã thay đổi và không còn quá mặn  mà với các khoản đầu tư mạo hiểm?
Ông Nguyễn Hoà Chung: Theo “Báo cáo Đầu  tư Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2024”  do Do Ventures và NIC công bố, tổng số tiền đầu  tư vào startup Việt Nam năm 2023 vào khoảng 529  triệu USD. Con số này chỉ bằng hơn 1/3 so với năm  2021, tuy nhiên vẫn cao hơn đáng kể so với những  năm trước 2019. Điều đó cho thấy các startup Việt  Nam vẫn nhận được sự quan tâm rất lớn từ các nhà  đầu tư trong và ngoài nước.
Sự sụt giảm dòng vốn đầu tư cũng được ghi nhận  ở khu vực Đông Nam Á. Trong khi năm 2023, số    tiền đầu tư vào startup ở Việt Nam chỉ giảm 17%,  thì khu vực Đông Nam Á giảm 51%. Do đó, tôi cho  rằng không nên quá bi quan về thị trường Việt Nam.
Khẩu vị rủi ro của giới đầu tư không thay đổi  trong những năm qua. Bản chất các quỹ đầu tư  luôn hiểu rằng khoản đầu tư của họ là “đầu tư mạo  hiểm” và luôn có rủi ro lớn. Tuy nhiên, điều thay   đổi là họ khắt khe hơn trong việc đánh giá các con  số dự phóng mà doanh nghiệp đưa ra.
Các nhà đầu tư đều mong muốn các khoản đầu  tư có lãi, dù hiện tại có thể đang lỗ. Tuy nhiên, lợi  nhuận phát sinh vào thời điểm nào, liệu startup  có kế hoạch khả thi để hiện thực hóa điều đó hay  không? Đây là thời điểm các nhà đầu tư đặt nhiều  câu hỏi để hiểu và đánh giá năng lực thực thi của  các nhà sáng lập và startup.
Trước đây, quá trình thẩm định có thể được làm  qua loa do áp lực cạnh tranh, nhưng nay khi áp lực  này không còn, các quỹ sẽ dành thời gian thẩm định  kỹ hơn. Kết quả là nhiều startup có thể không đáp  ứng được tiêu chí đầu tư của quỹ. Do đó, tiêu chí  không thay đổi nhiều, điều thay đổi chính là sự thận  trọng và kỹ lưỡng hơn trong quá trình đầu tư.
Theo ông, xu hướng sụt giảm này có đáng lo  ngại không? Đâu là nguyên nhân khiến dòng  vốn chậm lại đáng kể so với thời kỳ hoàng kim  năm 2019?
Theo tôi, sự sụt giảm này chỉ mang tính ngắn  hạn. Nhìn về trung và dài hạn, Việt Nam vẫn là một  môi trường hấp dẫn để đầu tư. Trước hết, Việt Nam  là một quốc gia đông dân trong khu vực, với dân số  tương đối trẻ và có một lực lượng lớn tầng lớp trung  lưu đang hình thành. Theo “Báo cáo Thị trường tiêu  dùng châu Á năm 2030” của HSBC, đến năm 2030,  Việt Nam sẽ có khoảng 48 triệu người thuộc tầng  lớp trung lưu và trung lưu cao, trong khi con số này  ở Thái Lan, Philippines và Malaysia lần lượt là 38  triệu, 43 triệu và 20 triệu người.
Thứ hai, Việt Nam là một trong những quốc gia  phát triển nhanh nhất Đông Nam Á và có thể nói là  cả trên thế giới, với GDP dự kiến tăng 6% mỗi năm  trong giai đoạn 2025 – 2030. Nếu nhìn vào quá khứ  30 năm (1991 – 2020), GDP của Việt Nam tăng  trưởng trung bình 6,7%, cao thứ hai thế giới chỉ  sau Trung Quốc. Đây là những con số rất ấn tượng.  Do đó, tôi tin rằng khi vượt qua giai đoạn khó khăn   chung này của cả khu vực, Việt Nam sẽ đón nhận  làn sóng đầu tư mới dồi dào hơn.
Bên cạnh đó, việc sụt giảm đầu tư trong thời  gian qua cũng là một điều tốt cho các nhà khởi  nghiệp và doanh nghiệp, giúp họ học cách sử dụng  đồng tiền một cách hiệu quả. Trong các năm 2019  – 2020, thậm chí tới năm 2021, việc gọi vốn quá dễ  dàng khiến các nhà khởi nghiệp đôi khi mới chỉ có  một ý tưởng kinh doanh, chưa kiểm tra độ khả thi  mà đã đi gọi vốn để đầu tư và triển khai, dẫn đến  lãng phí nguồn lực.
Một số doanh nghiệp có ý tưởng tốt, nhưng việc  gọi được quá nhiều vốn đôi khi khiến họ xao nhãng  trọng tâm, đầu tư và thử nghiệm quá nhiều cùng  lúc, dẫn đến không có đủ nguồn lực để thực hiện  tốt nhất công việc của mình. Việc có quá nhiều  tiền đôi khi cũng gây hại. Khi thị trường có dấu  hiệu hạ nhiệt, một số startup gặp vấn đề về vốn và  phải tuyên bố đóng cửa là điều tất yếu. Đây cũng là  nguyên nhân khiến nhiều nhà đầu tư chùn bước khi  xem xét đầu tư vào thị trường Việt Nam.
Giai đoạn này được ví như “mùa đông gọi  vốn” của các startup. Theo ông, mùa đông gọi  vốn sẽ ảnh hưởng nhiều nhất tới các startup ở  vòng gọi vốn nào và ảnh hưởng chung tới các  startup như thế nào?
Tôi cho rằng không có khái niệm mùa đông  gọi vốn. Các startup tốt trên thị trường vẫn gọi  được vốn và một số startup khác thì không cần  gọi vốn nữa vì đã đạt được lợi nhuận rồi.
Tuy nhiên, tôi có thể đồng cảm với câu hỏi  này và đánh giá thị trường hiện tại nếu muốn gọi  vốn thì sẽ mất nhiều thời gian hơn trước đây và  sẽ khó khăn hơn. Các nhà đầu tư, mặc dù còn rất  nhiều tiền, nhưng sẽ xem xét kỹ lưỡng hơn, chặt  chẽ hơn trong góc nhìn cho những khoản đầu tư.
Tôi nghĩ điều kiện thị trường hiện nay ảnh  hưởng tới startup ở tất cả các vòng gọi vốn. Từ    vòng “thiên thần” khi mà các nhà đầu tư thiên  thần thận trọng hơn với đồng tiền của mình, cho  đến vòng pre-IPO và IPO (chúng ta cũng không  thấy có nhiều các thương vụ IPO ở thế giới cũng  như trong khu vực những năm vừa qua).
Theo ông, đây có phải thời điểm tốt để thanh  lọc những startup không đủ sức khoẻ tồn tại? Hay  ngược lại có thể khiến nhà đầu tư bỏ lỡ những  startup tiềm năng?
Các startup tốt nhất sẽ vẫn tồn tại và chờ thời  cơ phát triển hoặc vẫn phát triển, trong khi những  startup không tiềm năng hoặc không có năng lực sẽ  biến mất, tạo điều kiện cho những mầm non startup  khác phát triển. Tuy nhiên, khó có thể nhận định  được về phân khúc ở giữa – những startup không  phải là tốt nhất nhưng cũng không phải tệ nhất. Đây  là những startup sẽ phải đưa ra những quyết định  rất khó khăn, đôi khi là quyết định có nên tiếp tục  đi tiếp hay dừng lại trong bối cảnh gọi vốn và tình  hình thị trường hiện nay.
Nhà đầu tư có thể đã bỏ lỡ cơ hội đầu tư vào  những startup tốt nhất, và phải đối mặt với quyết  định có nên đầu tư vào những startup không phải  tốt nhất nhưng có tiềm năng phát triển hay không.  Với những startup mà nhà đầu tư đang cân nhắc  này, không có câu trả lời đúng hay sai, hoặc ít nhất  chúng ta cũng không biết được câu trả lời nào là  đúng. Dù là khởi nghiệp hay đầu tư, chúng ta luôn  phải đưa ra các quyết định khi không có đầy đủ  thông tin và cũng không chắc được quyết định nào  là đúng hay sai. Ở góc độ nhà đầu tư, bản thân TVS  vẫn luôn tìm kiếm cơ hội để gặp gỡ và tìm hiểu các  startup nhằm tránh bỏ lỡ cơ hội.
Các startup nên làm gì để sinh tồn và vượt qua  giai đoạn này, thưa ông? Thu hẹp quy mô hoạt  động và “nằm im” chờ thời có phải 1 phương án  khả thi?
Để vượt qua giai đoạn này, các startup cần thẳng  thắn xem xét lại toàn bộ hoạt động và chủ động tái  phân bổ nguồn lực, tập trung cho mục tiêu sống    còn là duy trì hoạt động liên tục. Việc thu hẹp quy  mô hoạt động thường là lựa chọn đầu tiên của các  startup, tuy nhiên, có một số cách tiếp cận khác  cũng có thể xem xét.
Đối với các startup chưa có nguồn thu ổn định,  việc hợp tác hoặc thậm chí bán cổ phần cho các đối  tác lớn, có thể là các doanh nghiệp truyền thống với  hệ sinh thái mạnh để cùng xây dựng và chuyển đổi  một phân khúc thị trường trong một hợp tác win-  win, cũng là một lựa chọn khả thi.
Hợp tác với các đối thủ cạnh tranh cũng là một  giải pháp thay thế. Nếu hai startup có cùng tầm  nhìn về một thị trường, các nhà sáng lập có thể chia  sẻ tầm nhìn và tham vọng, cũng như sẵn sàng hợp  tác với nhau. Việc hợp tác hoặc sáp nhập sẽ giúp tối  ưu nguồn lực, giảm thiểu chi phí nhưng vẫn đảm  bảo mục tiêu hướng tới tầm nhìn ban đầu.
Đóng băng và chờ thời cơ có thể là giải pháp  cuối cùng, tuy nhiên, các nhà sáng lập startup cần  thẳng thắn nhìn lại và có cái nhìn khách quan nhất  về sản phẩm hoặc dịch vụ mà mình đang xây dựng.  Đôi khi, chúng ta đầu tư thời gian và nguồn lực để  xây dựng một thứ mà có thể không ai cần đến hoặc  thị trường không đủ nhu cầu. Khi thị trường chậm  lại, đó là thời điểm tốt để các nhà sáng lập nghiên  cứu thêm về các mô hình kinh doanh phù hợp hơn.  Quyết định đóng cửa hoặc đổi hướng hoàn toàn  startup của mình là rất dũng cảm, và nhiều khi lại  là quyết định đúng đắn để tránh lãng phí nguồn lực  của công ty và xã hội.
Có rất nhiều công ty lớn trên thế giới đã đổi  hướng 180 độ và đạt được thành công, như Slack  (công cụ giao tiếp trong môi trường làm việc) vốn  là một công ty phát triển trò chơi, hay TikTok ban  đầu là một công cụ giúp người đọc tiếp cận tin tức  từ nhiều nguồn trên internet. Instagram cũng khởi  đầu là một công cụ cho phép người dùng “check-  in” tại các địa điểm và lập kế hoạch du lịch hoặc  đi chơi cùng bạn bè. Đây đều là những công ty có  khởi đầu rất khác với những gì họ đang làm bây    giờ. Đây có thể là cơ hội cho chúng ta có những  TikTok, Slack hay Instagram của Việt Nam.
Theo dự báo của ông, khi nào dòng vốn chảy vào các startup Việt sẽ nhộn nhịp hơn? Thời kỳ  hoàng kim như năm 2019 liệu có trở lại?
Dựa trên các quan sát của chúng tôi, dòng vốn  chảy vào các startup chắc chắn sẽ sôi động trở lại  khi nền kinh tế ngày càng dựa vào đổi mới sáng tạo,  trong khi startup là hình mẫu đại diện cho những  tố chất này trong nền kinh tế, đặc biệt ở những thị  trường đang phát triển nhanh như Việt Nam. Với  dân số 100 triệu người, tầng lớp trung lưu tăng lên  đáng kể và GDP tăng trưởng thuộc loại nhanh nhất  thế giới trong 30 năm qua (chỉ sau Trung Quốc),  Việt Nam sẽ trở thành một điểm đến thực sự hấp  dẫn cho đầu tư trong 5 năm tới, có lẽ chỉ sau Ấn Độ.
Tôi không dám chắc về thời gian chính xác khi  dòng vốn sẽ chảy lại vào Việt Nam vì có quá nhiều  yếu tố tác động. Tuy nhiên, tôi cho rằng thị trường  có thể sẽ sôi động trở lại vào cuối năm 2025, khi Mỹ  đã có một khoảng thời gian hạ lãi suất điều hành vào  cuối năm 2024 và trong năm 2025, cùng với sự hồi  phục của nền kinh tế Trung Quốc và châu Âu.
Cảm ơn ông Nguyễn Hoà Chung vì những thông tin hữu ích ông đã chia sẻ!