Giá điện bất cập do chính sách… ổn định quá
Theo các chuyên gia, nếu giá điện không tính đúng, tính đủ, ngành điện, doanh nghiệp điện có nguy cơ bị mất cân đối dòng tiền, không có động lực để phát triển thêm nguồn điện. Điều này dẫn đến nguy cơ thiếu điện trong tương lai. Đáng nói, một phần nguyên nhân của tình trạng này là do… chính sách ổn định quá.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân lớn  nhất hiện nay gây khó khăn trong thu hút đầu tư vào sản xuất điện chính là bất  cập vềgiá điện. Hiện, cơ cấu giá thành, cách tính giá điện còn nhiều điểm chưa  hợp lý, nhất là trong bối cảnh tình hình giá đầu vào của ngành điện như than, dầu,  khí luôn biến động và neo cao, tỉ trọngnăng lượng tái tạotrong cơ cấu nguồn  điện ngày càng cao.
Phân tích cụ thể về tình hình giá điện,  ông Nguyễn Tiến Thỏa, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá (Bộ Tài chính) cho biết,  giá điện hiện nay đang có 4 bất cập rất lớn.
Bất cập thứ nhất có tính bao trùm là giá điện  chưa theo cơ chế thị trường. Điều này được đánh giá trong Nghị quyết 55 của Bộ  Chính trị, khi cho rằng chính sách năng lượng chưa hoàn toàn phù hợp với cơ chế  thị trường.
Theo đó, toàn bộ chi phí nguyên liệu đầu vào sản xuất điện: than,  khí, dầu, tỷ giá... đã theo thị trường nhưng giá đầu ra lại không phản ánh được  những biến động của chi phí đầu vào; có lúc thì điều chỉnh quá lâu, có lúc điều  chỉnh lại không tính đúng, tính đủ, không bảo đảm bù đắp toàn bộ chi phí đã bỏ  ra để sản xuất kinh doanh điện. Chính cách điều hành này khiến sản xuất kinh  doanh điện gặp rất nhiều khó khăn. Ngành điện bị lỗ khoảng 47.500 tỷ đồng trong  2022 - 2023.
Bất cập thứ hai là giá điện hiện nay  được kỳ vọng gánh vác nhiệm vụ đa mục tiêu. Có những mục tiêu ngược chiều nhau  và việc xử lý hài hòa các mục tiêu không đảm bảo được mong muốn đặt ra. Do đó,  nhà điều hành phải có tính toán hợp lý vai trò của giá điện, xem đâu là mũi nhọn.
“Phải dùng những biện pháp như thuế,  phí, các quỹ điều tiết các thị trường để điều tiết thị trường điện, chứ không  chỉ trông cậy vào việc kiềm chế giá thấp để đảm bảo được mục tiêu kiểm soát lạm  phát; phải tính toán lại chính sách phát điện từ chính sách thị trường này”,  ông Thỏa nói.
Bất cập thứ ba là cơ chế bù chéo giá điện đã kéo dài, lộ  trình xử lý không rõ ràng. Bù chéo giữa nhóm những người tiêu dùng điện sinh hoạt  với nhau - bậc cao bù cho bậc thấp, bù chéo giữa giá điện sinh hoạt trong sản  xuất ở mức độ nhất định. “Nghị quyết số 55 của Bộ Chính trị cũng đã yêu cầu  phải chấm dứt bù chéo trong giá điện, việc này chúng tôi cũng đang đề nghị đưa  vào Luật Điện lực mới, phải luật hóa yêu cầu này”, ông Thỏa chia sẻ.
Bất cập thứ tư là giá điện chưa tách  bạch giữa giá với chính sách an sinh xã hội, do đó nếu giảm giá điện thì ngành  điện phải tự gánh vác. Ví dụ như trong dịch COVID-19, nhà nước quyết định giảm  giá điện nhưng không quy định chính sách để điều tiết thị trường hợp lý. “Đây  là lý do khiến chính sách giá điện vẫn còn lẫn lộn, không bảo đảm đúng nguyên  lý về giá cả để bảo đảm mục tiêu khuyến khích ngành điện phát triển, khuyến  khích các thành phần kinh tế tham gia đầu tư góp phần bảo đảm an ninh năng lượng  quốc gia”, ông Thỏa nhận định.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn  Đình Tuấn, Giám đốc Công ty Nhiệt điện Sơn Động, cũng cho rằng một khi giá bán  điện không theo thị trường thì không thể thu hút được nhà đầu tư. Trong khi đó,  tốc độ phát triển của nguồn so với tốc độ phát triển kinh tế hiện tại đang  không tương xứng.
"Nguồn thủy điện hiện tại cơ bản  khai thác được hết tiềm năng. Nhiệt điện than theo lộ trình của Chính phủ sẽ tiết  giảm đến năm 2030, đâu đó sẽ dừng ở năm 2050 theo chương trình Net Zero. Đương  nhiên, giá cho điện năng lượng tái tạo rất lớn, bởi suất đầu tư cao, điều này sẽ  ảnh hưởng đến giá bình quân của thị trường và sẽ ảnh hưởng đến giá của EVN cũng  như Chính phủ", ông Tuấn dẫn chứng.
Lý giải về nguyên nhân của những bấp cập này, ở góc độ lập  pháp, Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu, ủy viên thường  trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, cho  rằng hiện nay có vẻ chính sách của chúng ta ổn định  quá.
Ví dụ Luật Điện lực năm 2004, sửa đổi năm 2012; Quyết định số 28 về giá  bán điện năm 2014… Tuy nhiên thực tế ngành điện thay đổi rất nhanh chóng nên sự  ổn định là chậm thay đổi.
Về mặt nội dung, ông Hiếu cho rằng  vì đầu tư ngành điện rất lớn, đứng từ góc độ các nhà đầu tư thì hệ thống chính  sách phải có khả năng tiên lượng và đồng bộ; nếu không đồng bộ thì không tạo ra  tác động tốt.
Trong một số trường hợp, chính sách thiếu sự đồng bộ, ví dụ chúng  ta cải cách rất mạnh về thu hút đầu tư thị trường phát điện, mua điện bán buôn  nhưng chậm cải cách về bán lẻ.
Thứ ba là cơ sở  pháp lý, nhà đầu tư cần sự vững chắc thì chúng ta đang điều hành khá nhiều ở  quyết định, điều này cần phải xem xét.
Thứ tư là thiếu tính thị trường.
Trong bối  cảnh hiện nay, nếu thiếu tính thị trường trong nội dung cơ chế chính sách thì rất  khó để có công cụ thúc đẩy bền vững.
Để bảo đảm mục tiêu khuyến khích, thu hút các  thành phần kinh tế đầu tư góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, các  chuyên gia đều cho rằng, điều đầu tiên và quan trọng nhất là giá điện phải được  tính đúng, tính đủ theo nguyên tắc thị trường.
Nguyên do là nếu giá điện không tính  đúng, tính đủ thì ngành điện, doanh nghiệp điện có nguy cơ bị mất cân đối dòng  tiền, không có động lực để phát triển thêm nguồn điện. Điều này sẽ dẫn đến nguy  cơ thiếu điện trong tương lai, từ đó sẽ tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất,  kinh doanh, môi trường đầu tư, đời sống sinh hoạt người dân...
PGS.TS Bùi Xuân Hồi, chuyên gia kinh  tế năng lượng, cho rằng nếu điều này xảy ra, thiệt hại sẽ là cực kỳ lớn và hệ lụy  sẽ vô cùng nhiều. Ông Hồi dẫn chứng 2023 là năm điển hình cho câu chuyện bắt buộc  phải giảm phụ tải hay nói cách khác, bắt buộc phải cắt điện khi nguồn điện  không đủ.
“Không có iPhone không chết, nhưng không có điện là chết. Điện là đầu  vào, là hàng hóa thiết yếu đặc biệt, là đầu vào của các đầu vào. Nền kinh tế dịch  chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp mà không có đầu vào đó thì không vận  hành được. Mà nền kinh tế không vận hành thì không có tăng trưởng, không có gì  cả. Đấy là về phương diện kinh tế, chúng tôi gọi là chi phí ngừng cung cấp điện”,  ông Hồi nhấn mạnh.
Theo chuyên gia, khi giá điện được  tính đúng, tính đủ sẽ tạo ra nguồn lực lớn cho hoạt động tái đầu tư và mở rộng  đầu tư của ngành điện cũng như thúc đẩy sử dụng năng lượng điện tiết kiệm, hiệu  quả, hợp lý.
“Chúng ta không có lý do gì để bắt doanh nghiệp chịu lỗ trong sản  xuất kinh doanh. Muốn bền vững thì phải công khai, minh bạch, cả hai cùng thắng”,  ông Nguyễn Tiến Thỏa nêu quan điểm.