Mua trước trả sau: Sắm đồ không chờ đủ tiền, nguy cơ bong bóng nợ tiêu dùng
Theo chuyên gia, việc sử dụng Mua trước trả sau (BNPL) không kèm theo các kế hoạch tài chính rõ ràng có thể dẫn đến sự gia tăng nợ tiêu dùng, từ đó hình thành bong bóng nợ.
Sự phát triển mạnh mẽ của dịch vụ Mua trước trả sau (Buy now Pay later - BNPL) đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng trong cách thức mua sắm của người  tiêu dùng trên toàn thế giới. Trước đây, việc mua sắm thường bị hạn chế bởi khả  năng tài chính tức thời của cá nhân. Tuy nhiên, với BNPL, người tiêu dùng có thể  dễ dàng mua sắm ngay lập tức và chia nhỏ khoản thanh toán thành nhiều đợt, điều  này không chỉ thay đổi  cách người tiêu dùng tiếp cận việc mua sắm, mà còn thúc đẩy một lối sống tiêu  dùng mới.
Người tiêu dùng giờ  đây trở nên tự tin hơn và sẵn sàng hơn trong việc thực hiện các giao dịch lớn  qua mua trước trả sau, trong khi trước đây có xu hướng trì hoãn mua sắm những mặt  hàng có giá trị cao hoặc chờ đến khi có đủ tiền mặt.
Sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng này một mặt giúp thúc đẩy doanh số cho các nhà bán hàng, mặt khác lại có thể làm gia tăng áp lực tài chính cho  người tiêu dùng nếu không kiểm soát được. Người tiêu dùng thường bị  thu hút bởi khả năng thanh toán linh hoạt và số tiền trả trước thấp, dẫn đến việc  chi tiêu vượt quá khả năng tài chính thực tế của mình.
Anh Đỗ Thanh Hùng (ngụ tại quận  7, TP. HCM) cho biết việc mua sắm trên các sàn thương mại điện tử, hay bất kỳ sản  phẩm dịch vụ nào ngoài sàn điện tử mà chấp nhận thanh toán số, anh đều có thể  thực hiện giao dịch qua BNPL. Việc lạm dụng BNPL khiến các khoản thu nhập mỗi  tháng của anh Đ.T.H đều dành phần lớn cho việc trả nợ cho các khoản đã tiêu  dùng.
“Đôi lúc tôi cảm thấy  nghiện cảm giác mua sắm qua BNPL, vì phần tiền mà tôi phải trả ban đầu rất thấp,  các khoản tiền chia nhỏ phải trả mỗi tháng cũng không quá cao, khiến tôi khá chủ  quan và thoải mái hơn trong tiêu dùng. Tuy nhiên tích tiểu thành đại, tổng số  tiền tôi phải trả mỗi tháng cho các dịch vụ BNPL trở nên khá lớn và ngoài tầm  kiểm soát”, anh Hùng cho biết.
Việc sử dụng BNPL không chỉ dừng lại ở việc thực hiện  một hoặc hai giao dịch lớn, mà có thể lan rộng sang nhiều giao dịch nhỏ lẻ  khác, khiến người tiêu dùng không nhận ra tổng số tiền phải trả hàng tháng  đã vượt quá khả năng chi trả.
TS Phạm Nguyễn Anh Huy, Giảng viên Cấp cao ngành Tài  chính, Đại học RMIT Việt Nam, cảnh báo rằng việc sử dụng BNPL mà không có kế  hoạch tài chính rõ ràng có thể dẫn đến sự gia tăng nợ tiêu dùng, từ đó hình  thành bong bóng nợ. BNPL, với sự hấp dẫn khi cho phép người tiêu dùng mua sắm mà không cần phải trả ngay toàn bộ  chi phí,  đã khiến nhiều người chi tiêu vượt quá khả năng tài chính, dẫn đến việc khó  khăn trong thanh toán các khoản nợ khi đến hạn.
Bên cạnh đó, người  tiêu dùng cũng có thể có nhiều khoản vay BNPL từ các nhà cung cấp khác nhau với  các kỳ hạn và số dư khác nhau. Điều này không chỉ gây khó khăn  trong việc quản lý tài chính cá nhân mà còn làm tăng nguy cơ bỏ lỡ các khoản  thanh toán, dẫn đến việc phải chịu phí phạt và tạo ra một vòng xoáy nợ nần.
Tại Indonesia, theo  Cơ quan Dịch vụ Tài chính Indonesia (OJK), với 19 nhà cung cấp dịch vụ, nợ tiêu  dùng phát sinh thông qua các chương trình BNPL đã tăng lên 6.130  tỷ rupiah (382 triệu USD), tăng 23,9% so với cùng kỳ năm trước tính đến hết tháng 3/2024. Điều  này đã tạo nên những lo ngại về rủi ro tài chính.
Còn tại  Mỹ, báo cáo của Consumer Financial Protection Bureau (CFPB) cũng cho thấy người  dùng BNPL có tỷ lệ nợ quá hạn cao hơn so với những người không sử dụng dịch vụ  này, đặc biệt sau khi các gói kích thích kinh tế từ Chính phủ chấm dứt.
Theo TS  Phạm Nguyễn Anh Huy, hậu quả của việc không kiểm soát tốt nợ  BNPL không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn có thể tác động tiêu cực đến nền  kinh tế. Nếu một lượng lớn người tiêu dùng gặp khó khăn trong việc thanh toán  các khoản nợ BNPL, điều này có thể tạo ra hiệu ứng domino, ảnh hưởng đến các  doanh nghiệp và nền kinh tế nói chung. Sự gia tăng nợ tiêu dùng có thể làm giảm  khả năng chi tiêu và đầu tư của người tiêu dùng, từ đó làm chậm tăng trưởng  kinh tế.
Ngoài những rủi ro liên quan đến việc gia tăng nợ tiêu  dùng, một hệ quả khác khi không kiểm soát tốt nợ BNPL là ảnh hưởng tới điểm tín dụng cá nhân. Một số nhà  cung cấp dịch vụ BNPL tại Việt Nam đã hợp tác với Trung tâm Thông tin Tín dụng  Quốc gia Việt Nam (CIC) để thiết lập lịch sử tín dụng của khách hàng khi sử dụng  BNPL. Điều này có nghĩa là nếu người tiêu dùng không thể thanh toán đúng hạn,  không chỉ phải đối mặt với vòng  xoáy nợ  nần, mà điểm tín dụng cũng sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Điểm tín dụng thấp không chỉ gây khó khăn trong việc  vay mượn sau này tại ngân hàng và  các tổ chức tài chính mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc  sống của người tiêu dùng. Theo đó,  điểm  tín dụng thấp có thể dẫn đến lãi suất vay cao hơn cho người dân, hoặc thậm chí bị từ chối khoản  vay tại các ngân hàng và tổ chức tài chính. Điều này không chỉ làm gia tăng tổng  chi phí vay mà còn hạn chế cơ hội tiếp cận tài chính của người tiêu dùng trong  tương lai.
Đặc biệt, ở một số quốc gia, điểm tín dụng thấp còn ảnh  hưởng đến khả năng xin việc làm, xin Visa, việc tham gia các sản phẩm bảo hiểm,... bởi đây là một trong  những thước đo đánh giá mức độ tin cậy và trách nhiệm tài chính của một cá  nhân.
Các chuyên gia cho rằng, dù BNPL mang lại nhiều tiện ích và khả năng mua sắm dễ dàng hơn, nhưng cũng có thể trở thành một bẫy tài chính nếu không được sử dụng một cách thận trọng.
Theo TS Phạm Nguyễn Anh Huy, người tiêu dùng đặc biệt là giới trẻ cần có kế hoạch  tài chính rõ ràng và chỉ nên sử dụng BNPL cho những nhu cầu thực sự cần thiết.  Việc theo dõi kỹ lưỡng các khoản vay BNPL sẽ giúp người tiêu dùng nắm rõ tình  hình tài chính của mình, tránh các khoản phạt không mong muốn và duy trì điểm  tín dụng tốt để bảo đảm khả năng tiếp cận tài chính trong tương lai.
Bên cạnh đó, việc theo dõi các khoản vay BNPL  cũng rất quan trọng vì việc này giúp người tiêu dùng có cái nhìn tổng quan về tình hình tài  chính của mình và tránh bỏ lỡ các khoản thanh toán. Cuối cùng, người dùng nên nắm  rõ các điều khoản và điều kiện của dịch vụ BNPL để tránh các khoản phí không  mong muốn.