Trái phiếu doanh nghiệp sẽ phục hồi khả quan
(VNF) -Mặc dù còn gặp rủi ro nhưng thị trường trái phiếu doanh nghiệp được kỳ vọng phục hồi tích cực hơn trong những tháng cuối năm 2024 và tiếp theo nhờ nhiều yếu tố hỗ trợ.
Những năm gần đây,  thị trườngtrái phiếu doanh nghiệpcó những bước tiến mạnh mẽ về hành lang pháp  lý, quy mô, sản phẩm, cơ cấu nhà phát hành, nhà đầu tư, thanh khoản…
Tuy nhiên,  trong năm 2022, thị trường chứng kiến một số vụ vi phạm nghiêm trọng trong phát  hành trái phiếu doanh nghiệp của một số doanh nghiệp bất động sản lớn (như Tập  đoàn Tân Hoàng Minh và Công ty An Đông của Tập đoànVạn Thịnh Phát…), khiến đà  tăng trưởng này bị chậm lại.
Sau đó, những quy  định pháp lý để chấn chỉnh lại hoạt động phát hành trái phiếu doanh nghiệp cùng  với tâm lý, niềm tin của nhà đầu tư lung lay, cần thời gian để phục hồi đã tác  động đến quá trình phục hồi của thị trường.
Tuy đã có những dấu hiệu tích  cực trong năm 2023 và những tháng đầu năm 2024, nhưng thị trường trái phiếu  doanh nghiệp còn nhiều rủi ro, thách thức cần được quan tâm khắc phục.
Trái phiếu doanh nghiệp vẫn đang khó khăn…
Lũy kế đến hết tháng 3/2024, dư nợ thị trường  trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam đạt hơn 1 triệu tỷ VND, tương đương 9,6% GDP  năm 2023. Quy mô dư nợ của thị trường đã giảm khoảng 21% so với thời điểm cuối  năm 2021.
Lý do là hoạt động mua lại trái phiếu doanh nghiệp đã diễn ra mạnh mẽ  (tổng giá trị mua lại giai đoạn 2022-2023 lên tới gần 460 nghìn tỷ đồng), cùng  với đó là khối lượng phát hành mới suy giảm năm 2022 và mới dần phục hồi do tâm  lý thị trường (bị ảnh hưởng bởi các sai phạm) và các quy định mới, siết chặt  hoạt động phát hành trái phiếu riêng lẻ.
Tổng quy mô phát hành trái phiếu doanh nghiệp 7  tháng năm 2024 đạt khoảng 183,02 nghìn tỷ đồng, tăng 106%so với cùng kỳ  năm 2023, cho thấy thị trường đang phục hồi khá tích cực. Trong năm 2024 chưa  có một đợt phát hành ra thị trường quốc tế nào, một phần là do lãi suất trên  thế giới còn ở mức cao.
Xu hướng mua lại trái phiếu doanh nghiệp cũng đã  giảm dần, với khoảng hơn 38,4 nghìn tỷ đồng trái phiếu doanh nghiệp đã được mua  lại trước hạn trong nửa đầu năm 2024, giảm 64% so với cùng kỳ.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, thị trường vẫn  còn gặp nhiều khó khăn. Đầu tiên là sự phục hồi của hoạt động phát hành trái  phiếu chưa đồng bộ với cơ cấu nhà phát hành chủ yếu vẫn là tổ chức tín dụng  (chiếm tới 67,2% tổng lượng phát hành) và doanh nghiệp bất động sản (chiếm  21,5%), các lĩnh vực khác chỉ chiếm tỷ trọng rất hạn chế trong 7 tháng đầu năm  2024.
Bên cạnh đó, số lượngdoanh nghiệpchậm hoặc  hoãn thanh toán trái phiếu đáo hạn là khá lớn. Theo tính toán của FiinGroup,  tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp chậm thanh toán đến tháng 7/2024 ước  khoảng 209,8 nghìn tỷ đồng, chiếm 21% dư nợ trái phiếu doanh nghiệp toàn thị  trường, trong đó nhóm ngành bất động sản chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 68%  giá trị chậm trả.
Một vấn đề khác của thị trường là việc một số  quy định trong Nghị định 65/2022 được tạm hoãn trong Nghị định 08/2023 đã hết  hiệu lực từ 31/12/2023 và đang quay lại áp dụng quy định cũ của Nghị định  65/2022 theo hướng chặt chẽ hơn về tiêu chí nhà đầu tư chuyên nghiệp, yêu cầu  xếp hạng tín nhiệm khi phát hành và tần suất phát hành.
Những quy định này có ảnh hưởng tới khả năng  phát hành trái phiếu của doanh nghiệp như đã thấy trong quý IV/2022 và những  tháng đầu năm 2023. Tuy khối lượng phát hành có sự cải thiện đáng kể trong 7  tháng đầu năm 2024, nhưng cơ cấu phát hành còn tập trung vào các chủ thể đáp  ứng yêu cầu về xếp hạng tín nhiệm như tổ chức tín dụng và một số doanh nghiệp  bất động sản lớn, uy tín (chiếm gần 90% tổng lượng phát hành trái phiếu doanh  nghiệp trong 7 tháng đầu năm 2024), còn các chủ thể khác vẫn còn phát hành khá  ít như nêu trên, đòi hỏi nhà quản lý có rà soát, tính toán ra điều kiện phát  hành phù hợp hơn.
….nhưng sẽ phục hồi khả  quan trong thời gian tới
Mặc dù còn gặp rủi ro như đã nói ở trên nhưng  thị trường trái phiếu doanh nghiệp được kỳ vọng phục hồi tích cực hơn trong  những tháng cuối năm 2024 và tiếp theo nhờ nhiều yếu tố hỗ trợ.
Tình hình kinh tế vĩ mô được dự báo khả quan,  lạm phát trong tầm kiểm soát, hoạt động doanh nghiệp phục hồi tích cực (theo  VinaCapital, lợi nhuận của 95% doanh nghiệp niêm yết trên sàn HoSE đã đạt mức  tăng trưởng bình quân 20,6% trong nửa đầu năm 2024). Đà tăng trưởng này được dự  báo duy trì trong những tháng cuối năm 2024 và 1-2 năm tới.
Chiến lược tài chính giai đoạn 2021-2030 đặt mục  tiêu phấn đấu quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp đạt lần lượt 20% GDP  đến cuối năm 2025 và 25% GDP cuối năm 2030. Đây là mức tăng trưởng khả thi nếu  nhìn vào quy mô hiện tại (hiện ở mức gần 11% GDP, theo VBMA, 6/2024) và sẽ đáp  ứng được nhu cầu vốn trung - dài hạn cho nền kinh tế.
Mặt bằng lãi suất cho vay liên tục giảm trong  nửa cuối năm 2023 và được kỳ vọng sẽ được duy trì ở mức thấp trong cả năm 2024  (dù chịu áp lực tăng). Lãi suất thấp không chỉ góp phần kích cầu tín dụng ngân  hàng của doanh nghiệp, mà còn giúp giảm chi phí vốn từ phát hành trái phiếu và  sẽ khiến nhiều doanh nghiệp xem xét sử dụng kênh huy động vốn trái phiếu nhiều  hơn. Ngoài ra, ngân hàng trung ương ở nhiều nước (trong đó có FED) được kỳ vọng  sẽ giảm lãi suất trong nửa cuối năm 2024 và 2 năm tiếp theo, tạo điều kiện  thuận lợi cho việc phát hành trái phiếu trên thị trường quốc tế.
Sàn giao dịch trái phiếu riêng lẻ đi vào vận  hành từ ngày 19/7/2023 và đã đạt được một số kết quả tích cực.
Thống kê cho  thấy, giá trị giao dịch bình quân vào cuối năm 2023 đạt khoảng 1.880 tỷ  đồng/phiên và đến cuối tháng 6/2024 đạt 4.093 tỷ đồng/phiên. Trái phiếu được  giao dịch nhiều nhất là của tổ chức tín dụng (chiếm 45,71% toàn thị trường), tiếp  đến là của doanh nghiệp bất động sản (chiếm khoảng 30%). Sàn giao dịch này giúp  tăng tính hấp dẫn của trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ như một kênh  đầu tư, đồng thời tăng tính minh bạch của hoạt động phát hành, từ đó thúc đẩy  thị trường phát triển an toàn, bền vững và hiệu quả hơn.
Các điều khoản trong Nghị định 08/2023 về tạm  ngưng hiệu lực của một số quy định tại Nghị định 65/2022 hết hạn vào ngày  31/12/2023, tuy gây ra một số khó khăn như nêu trên nhưng cũng cần nhìn nhận  rằng, thị trường đã có 18 tháng để làm quen và chuẩn bị cho những quy định mới  như nhà đầu tư chứng khoán cá nhân đã tích lũy đủ thời gian 180 ngày để đáp ứng  quy định nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp.
Bộ Tài chính cũng đã cấp phépcho 3 doanh nghiệp cung cấp dịch vụ xếp hạng tín nhiệm, trong đó có 1 doanh  nghiệp có cổ đông góp vốn thành lập là tổ chức xếp hạng tín nhiệm có uy tín  trên thế giới (Moody’s)…
Bên cạnh đó, những quy định này sẽ là nền tảng  để thị trường trái phiếu phát triển an toàn và bền vững hơn về lâu dài.
Chiến lược tăng trưởng xanh giai đoạn 2011-2020  và giai đoạn 2021-2030 cùng với cam kết giảm khí phát thải ròng bằng 0 đến năm  2050 và tăng khả năng thích ứng biến đổi khí hậu của Đảng và Nhà nước đã và  đang thúc đẩy phát triển tài chính xanh, trong đó có trái phiếu xanh.
Khoảng  1,16 tỷ USD trái phiếu xanh được phát hành trong giai đoạn 2019-2023, với đợt  phát hành thành công gần đây nhất của BIDV trong năm 2023 với khối lượng 2.500  tỷ đồng. Đây là động lực quan trọng cho sự phát triển của thị trường trái phiếu  doanh nghiệp trong thời gian tới.
Tại Việt Nam, với nhu cầu cần ít nhất khoảng 20  tỷ USD mỗi năm từ nay đến năm 2040 để giúp hiện thực hóa các mục tiêu chuyển  đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu, thị trường tài chính xanh nói chung và  trái phiếu xanh nói riêng có rất nhiều tiềm năng để phát triển.
Lấy lại niềm tin chỉ là giải pháp ngắn hạn
Để tháo ngòi trái phiếu doanh nghiệp, nhiệm vụ  quan trọng là từ nay chođến hết năm 2024 và cả năm 2025 tiếp tục củng  cố, lấy lại niềm tin của nhà đầu tư và phục hồi thị trường. Tuy nhiên, đây chỉ  là giải pháp ngắn hạn.
Về dài hạn, để thị trường trái phiếu doanh  nghiệp phát triển lành mạnh, bền vững và thực sự là kênh huy động vốn cho doanh  nghiệp, cần tập trung vào ít nhất 7 giải pháp.
Đầu tiên, tổ chức thực hiện tốt Chiến lược tài  chính đến năm 2030, Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030;  cùng với việc ưu tiên hoàn thiện thể chế như sửa đổi Luật Chứng khoán 2019,  Luật Doanh nghiệp 2020, Luật Đầu tư 2020; cơ chế thử nghiệm cho các dịch vụ, mô  hình tài chính số mới; cơ chế, chính sách khuyến khích tăng trưởng xanh, tài  chính xanh…
Thứ hai là hoàn thiện hạ tầng thị trường trái  phiếu doanh nghiệp nói riêng, nhất là nâng cao chất lượng hệ thống các tổ chức  xếp hạng tín nhiệm, thị trường thứ cấp tập trung, cơ sở thông tin - dữ liệu về  thị trường trái phiếu, về nhà đầu tư, tài sản đảm bảo…
Việc xây dựng và phát  triển các thị trường thứ cấp vận hành an toàn, hiệu quả là nội dung cần tiếp  tục quan tâm triển khai nhằm tăng thanh khoản, thu hút thêm dòng vốn đầu tư  trong và ngoài nước, hỗ trợ cơ quan chức năng trong việc quản lý, giám sát thị  trường…
Thứ ba là liên tục mở rộng và nâng cao chất  lượng nhà đầu tư,bao gồm cả nhà đầu tư cá nhân (thông qua tăng cường  giáo dục tài chính) và nhà đầu tư tổ chức (nhất là các quỹ đầu tư, quỹ hưu trí,  công ty bảo hiểm…) thông qua nhiều giải pháp khác nhau.
Ví dụ, đối với quỹ mở,  theo Thông tư 98/2022/TT-BTC thì quỹ mở chỉ được đầu tư vào “trái phiếu doanh  nghiệp phát hành riêng lẻ bởi tổ chức niêm yết có bảo lãnh thanh toán của tổ  chức tín dụng hoặc cam kết mua lại của tổ chức phát hành…”.
Các điều kiện này  khiến quỹ mở khó có thể mua được trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ, do  chỉ có một số ít được bảo lãnh thanh toán (chỉ có khoảng 14,5% trái phiếu doanh  nghiệp phát hành trong 6 tháng đầu năm 2024 có điều khoản đảm bảo). Do đó, điều  kiện này nên xem xét sửa đổi phù hợp…
Bốn là, hoàn thiện cơ chế và năng lực quản lý và  giám sát thị trường. Việc hoàn thiện các cơ chế quản lý, giám sát đối với trái  phiếu sau phát hành như quản lý tài sản đảm bảo, giám sát dòng tiền, rà soát  quy trình thường xuyên, áp dụng chế tài thích hợp với các hiện tượng lách luật,  sử dụng vốn sai mục đích... cần được thực thi nghiêm túc, hiệu quả hơn.
Theo  đó, việc xây dựng cơ sở thông tin, dữ liệu, cùng với các báo cáo cập nhật, phân  tích, nhận định tình hình thị trường định kỳ và thường xuyên là rất cần thiết.
Đồng thời, cũng cần quan tâm nâng cao năng lực tổ chức – bộ máy thanh tra, giám  sát thị trường chứng khoán bởi quy mô thị trường ngày càng lớn, hoạt động ngày  càng tinh vi, phức tạp và ứng dụng nhiều công nghệ mới, sản phẩm mới.
Năm là,thị trường trái phiếu  doanh nghiệp là một cấu phần không thể tách rời của thị trường tài chính. Việc  quản lý, định hướng phát triển thị trường này cần được gắn chặt với việc quản  lý, giám sát rủi ro hệ thống tài chính (bao gồm cả rủi ro liên thông giữa ngân  hàng – chứng khoán – bảo hiểm – bất động sản…); đòi hỏi phối hợp chính sách,  chia sẻ thông tin, dữ liệu tốt hơn nữa giữa các cơ quan chức năng.
Sáu là, bản thân doanh nghiệp, tổ chức phát hành  cần đa dạng hóa nguồn vốn; quan tâm quản lý rủi ro (nhất là rủi ro dòng tiền,  rủi ro tài chính, lãi suất, tỷ giá..); chủ động xếp hạng tín nhiệm, nâng cao  năng lực quản trị doanh nghiệp, thực hiện kiểm toán báo cáo tài chính, tăng  cường công khai minh bạch, thực hiện đúng cam kết theo hợp đồng, tài liệu công  bố thông tin…; quan tâm tăng trưởng xanh, tài chính xanh, kinh doanh tuần hoàn  và chuyển đổi số vừa nâng cao hiệu quả hoạt động, vừa đảm bảo thích ứng, phát  triển an toàn, bền vững lâu dài.