Mua trước trả sau: Bùng nổ nhưng thiếu quy định, tiềm ẩn nhiều rủi ro
Theo LS Nguyễn Thanh Hà, hiện Việt Nam chưa có quy định pháp luật cụ thể điều chỉnh dịch vụ mua trước trả sau (BNPL) do đây là mô hình kinh doanh mới, phát triển nhanh chóng.
Thị  trườngMua trước trả sau(BNPL - Buy now Pay later) đang chứng kiến sự bùng nổ  với số lượng nhà cung cấp dịch vụ gia tăng đáng kể kể từ khi mới xuất hiện vào  giai đoạn 2019-2021.
Theo ông Phạm Nam Anh, Giám đốc Vận hành HENO – một đơn vị tiên phong trong lĩnh vực  BNPL, Việt  Nam hiện chưa có quy định cụ thể liên quan đến dịch vụ BNPL, do đó các doanh  nghiệp không gặp nhiều rào cản về pháp lý khi muốn tham gia thị trường. Mặc dù điều này tạo điều kiện tự do cho thị  trường bùng nổ, nhưng nếu cơ quan quản lý đưa ra khung pháp lý, định nghĩa  chính xác về mô hình BNPL sẽ giúp cải thiện dịch vụ này, gia tăng chất lượng và  tránh dẫn đến các trường hợp núp bóng.
Trao đổi với  VietnamFinanance, Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW cho biết  mặc dù chưa có khung pháp lý rõ ràng, nhưng không có nghĩa bất kỳ doanh nghiệp  nào cũng có thể dễ dàng gia nhập thị trường BNPL.
“Doanh  nghiệp cần cân nhắc những rào cản quan trọng như khả năng tài chính, năng lực  quản lý rủi ro và khả năng tuân thủ các quy định pháp luật hiện hành. Hơn nữa,  dịch vụ này cũng đòi hỏi các doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, bảo mật  thông tin, và dịch vụ khách hàng để cạnh tranh hiệu quả trên thị trường”, LS Nguyễn Thanh Hà cho biết.
Theo ông, những doanh  nghiệp có thể cung ứng  dịch vụ BNPL thường là những tổ chức có các hoạt động chính  liên quan đến lĩnh vực tài chính, công nghệ tài chính, tín dụng hoặc fintech.  Do đó, các điều kiện để cung cấp dịch vụ BNPL có thể được hiểu và áp dụng dựa  trên các quy định pháp lý hiện hành trong lĩnh vực tài chính và tín dụng tiêu  dùng, ví dụ như giấy phép kinh doanh phù hợp, quy định về tín dụng tiêu dùng (về  lãi suất, quản lý tín dụng, và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng), quy định về bảo  vệ dữ liệu và thông tin cá nhân,...
“Hiện  tại, Việt Nam chưa có quy định pháp luật cụ thể điều chỉnh dịch vụ BNPL, do đây là một mô hình kinh doanh tương đối mới,  phát triển nhanh chóng, vì vậy cơ quan chức năng chưa thể xây dựng được khung  pháp lý cho loại hình này”,  LS Nguyễn Thanh Hà cho biết.
Tuy nhiên, không  chỉ riêng Việt Nam, nhiều quốc gia trên thế giới cũng đang trong quá trình hoàn  thiện khung pháp lý cho BNPL. Tại Việt  Nam, hoạt  động này vẫn diễn ra phổ biến và chịu ảnh hưởng bởi nhiều văn bản pháp luật  khác nhau,  bởi BNPL liên quan đến nhiều lĩnh vực, như Luật Các tổ chức tín dụng 2024; Nghị  định 39/2014/NĐ-CP về hoạt động của công ty tài chính và công ty cho thuê tài  chính; Thông tư 40/2024/TT-NHNN quy định về hoạt động cung ứng dịch vụ trung  gian thanh toán; Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023; Thông tư  09/2015/TT-NHNN quy định về hoạt động mua, bán nợ của tổ chức tín dụng, chi  nhánh ngân hàng nước ngoài.
Theo LS Nguyễn Thanh  Hà, những quy định được đưa ra hiện nay vẫn mở cửa cho sự phát triển của mô  hình BNPL, tạo điều kiện cho thị trường bùng nổ. Tuy nhiên, nếu cơ quan quản lý  không thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ, một khung pháp lý rõ ràng và hiệu  quả thì đi kèm với sự phát triển mạnh mẽ của mô hình này sẽ tiềm ẩn một số nguy  cơ có thể xảy ra.
Thứ nhất là gây rủi  ro cho người tiêu dùng. Nếu không có các quy định rõ ràng, người tiêu dùng có  thể tiêu xài vượt mức khả năng chi trả và gặp phải các khoản nợ khó kiểm soát  vì nhiều người Việt vẫn còn thiếu kiến thức quản trị tài chính cá nhân.
LS Nguyễn Thanh Hà  cho rằng, BNPL tuy dễ dàng tiếp cận và sử dụng, nhưng trong trường hợp người  tiêu dùng không thể trả nợ đúng hạn có thể phải chịu các khoản phí phạt cao, hoặc  lãi suất tăng đột biến. Vì vậy, việc thị trường này phát triển rộng rãi mà  không được kiểm soát sẽ dễ dẫn đến nguy cơ tăng nợ xấu và có thể gây nên ảnh hưởng  tiêu cực đến nền kinh tế.
Thứ hai là gây rủi ro  cho nhà cung cấp dịch vụ. Nếu không có công cụ quản trị rủi ro hiệu quả và công  cụ hạn chế khách hàng mua nhiều sản phẩm hơn khả năng chi trả, hoặc các quy định  về kiểm tra khả năng tài chính của khách hàng và các biện pháp bảo vệ khác, các  công ty BNPL không những không thể kiếm được lợi nhuận mà có thể gặp phải tỷ lệ  nợ xấu cao, gây ảnh hưởng đến tình hình tài chính của họ rất dễ dẫn đến phá sản.
Thứ ba, LS Nguyễn  Thanh Hà cho biết BNPL còn được cảnh báo về rủi ro liên quan đến vấn đề bảo mật  thông tin. Bởi giao dịch này không phải từ người bán hàng và đến người mua  hàng, mà thông qua nền tảng của nhà cung cấp dịch vụ và đơn vị cung cấp tín dụng.
“Như vậy, vấn đề bảo  mật thông tin để đảm bảo luồng tiền đến và đi được an toàn, thông tin của người  sử dụng được bảo mật, rất quan trọng. Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có quy định  cụ thể nào cho nhóm này”, vị luật sư này cho hay.
Bên cạnh đó, khi  không có sự giám sát chặt chẽ, hệ thống BNPL có thể trở thành mục tiêu cho các  hoạt động gian lận. Việc này không chỉ gây tổn thất cho các công ty tài chính  mà còn ảnh hưởng đến niềm tin của người tiêu dùng vào hệ thống tài chính.
Người tiêu dùng có thể  không được cung cấp đầy đủ thông tin về các điều khoản, điều kiện, và phí liên  quan đến dịch vụ BNPL hoặc được cung cấp một cách thiếu minh bạch và sai lệch.  Điều này có thể dẫn đến việc đưa ra các quyết định tài chính thiếu sáng suốt.
Để lấp đầy khoảng trống  pháp lý cho dịch vụ BNPL, LS Nguyễn Thanh Hà đưa ra 3 đề xuất. Thứ nhất, đối với  nhà cung cấp dịch vụ BNPL, cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần đưa ra các điều  kiện cụ thể để cấp phép cho các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ BNPL, bao gồm vốn  điều lệ tối thiểu, năng lực tài chính, và cơ sở hạ tầng kỹ thuật.
“Việc bắt buộc các  nhà cung cấp phải công khai đầy đủ thông tin là cần thiết, bao gồm về lãi suất,  phí phạt, điều khoản hợp đồng một cách rõ ràng, dễ hiểu để người tiêu dùng nắm  rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình. Thêm nữa, các nhà cung cấp cần có quy trình  quản lý rủi ro nghiêm ngặt, bao gồm việc thẩm định tín dụng và xác minh khả  năng thanh toán của khách hàng trước khi cấp tín dụng để hạn chế tình trạng nợ  xấu.”, LS Nguyễn Thanh Hà cho biết.
Cuối cùng, trong trường  hợp người tiêu dùng không thể thanh toán đúng hạn, Nhà nước cần quy định về  cách thức xử lý nợ xấu, bao gồm các biện pháp thu hồi nợ phù hợp và tôn trọng  quyền lợi của người tiêu dùng.
Thứ hai, đối với các  nhà bán hàng, cần ban hành các quy định yêu cầu các nhà bán hàng minh bạch  trong giao dịch. Nhà bán hàng cần cung cấp đầy đủ thông tin về các điều khoản  và điều kiện khi khách hàng lựa chọn phương thức BNPL, bao gồm cả chi phí phát  sinh, thời hạn thanh toán, và các hậu quả nếu không thanh toán đúng hạn. Đồng  thời hợp tác chặt chẽ với các nhà cung cấp dịch vụ để xử lý khiếu nại và bảo vệ  quyền lợi của khách hàng.
Đối với người tiêu  dùng, người tiêu dùng phải được cung cấp đầy đủ thông tin về các điều kiện và  chi phí liên quan đến dịch vụ BNPL trước khi quyết định sử dụng; cho phép người  tiêu dùng có thể rút lui khỏi hợp đồng BNPL trong một khoảng thời gian nhất định  mà không bị phạt hoặc phải trả phí không hợp lý. Người tiêu dùng có trách nhiệm  tìm hiểu kỹ về dịch vụ trước khi sử dụng, trả nợ đúng hạn để tránh những rủi ro  không đáng có.