Hai mặt của phòng vệ thương mại: Khi lợi ích đi cùng thách thức
Các vụ kiện và “bị kiện” phòng vệ thương mại đang diễn ra ngày càng nhiều và là thực tế không thể né tránh của bất kỳ quốc gia nào, đặc biệt với một nước có nền kinh tế định hướng xuất khẩu, cũng xuất siêu nhiều như Việt Nam.
Tuy  nhiên, việc đối diện với các vụ việc liên quan phòng vệ thương mại trong bối cảnh  các vụ việc có xu hướng ngày một tăng lại là vấn đề không đơn giản khi lợi ích luôn  đi kèm thách thức.
Bộ  Công Thương cho biết trong 6 tháng đầu năm 2024,hàng xuất khẩu của Việt Namđã  phải đối mặt với 252 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 24 thị trường và  vùng lãnh thổ.
Ở  chiều ngược lại, tính đến cuối tháng 6,Bộ Công Thươngđã khởi xướng điều tra  28 vụ việc phòng vệ thương mại và đã áp dụng 22 biện pháp với hàng hóa nhập khẩu.
Tính trong 6 tháng đầu năm 2024 đã triển khai công tác điều tra, rà soát các vụ  việc phòng vệ thương mại, cụ thể, tiếp tục điều tra, rà soát 7 vụ việc đã khởi  xướng trong năm 2023; khởi xướng điều tra 1 vụ việc mới; tiếp nhận và xử lý 7  hồ sơ đề nghị điều tra và rà soát mới.
Trong  diễn biến mới nhất, liên quan tới việc Việt Nam ápthuế phòng vệ thương mạiđối  với hàng hoá các nước xuất khẩu vào thị trường trong nước, mới đây, Bộ Công  Thương thông báo đã tiếp nhận hồ sơ đầy đủ, hợp lệ yêu cầu điều tra áp dụng biện  pháp chống bán phá giá đối với sản phẩm thép cán nóng (HRC) từ Trung Quốc và Ấn  Độ. Tuy nhiên, vụ việc  này đang tạo nên nhiều ý kiến trái chiều.
Thực tế, thuế nhập khẩu  luôn tác động “đối nghịch” giữa những doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp  thương mại. Doanh nghiệp  thương mại thường muốn giá rẻ để bán có lợi. Nếu áp thuế chống bán phá giá, giá  sản phẩm bị nâng lên không chỉ ảnh hưởng đến các doanh nghiệp mà còn toàn thể người tiêu dùng. Ngược lại, việc tăng  thuế này lại có mục đích dài hạn là bảo về cho doanh nghiệp sản xuất và nền công nghiệp tự chủ. Do đó, việc điều chỉnh tăng hay  giảm thuế sẽ không chỉ liên quan đến “túi tiền” của 2 nhóm doanh nghiệp này.
Vì điều này,  thời gian qua, 2 nhóm doanh nghiệp này có nhiều tranh luận xoay quanh việc đệ  trình hồ sơ yêu cầu điều tra chống bán phá giá.
Theo đó, một bên cho rằng cần  áp thuế để bảo hộ nền sản xuất trong nước, một bên cho rằng đề xuất áp thuế chỉ  nhằm mục đích thống lĩnh thị trường, tối đa hóa lợi nhuận cho một tập đoàn.
Cụ thể, ở góc nhìn của 12 doanh nghiệp tôn mạ cho rằng chưa đủ điều kiện để áp thuế. Các doanh nghiệp này cho rằng trong bối cảnh  nguồn cung HRC nội địa đang chỉ đáp ứng được 30%, hành động nộp đơn đề nghị khởi  xướng điều trachống bán phá giá HRC nhập khẩu từ Trung Quốcchỉ đạt được mục  đích duy nhất là làm tăng giá nhập khẩu HRC từ Trung Quốc vào Việt Nam. Hơn thế còn gây lo ngại về nguy  cơ bị trả đũa thương mại.
Chiều ngược lại, nhóm doanh nghiệp đệ đơn lại cho rằng việc  nhập khẩu HRC đang tác động tiêu cực tới thị trường trong nước và cần bảo vệ  doanh nghiệp trong nước trước tác động của làn sóng nhập khẩu bên ngoài.
Một chuyên gia thương mại quốc tế nói: Không thể bình luận tới tính đúng sai của sự việc  bởi mỗi bên đều có lí lẽ của riêng mình nhưng ở góc  độ pháp lý việc áp thuế chống  bán phá giá chỉ được áp dụng khi xác định được đủ ba điều kiện: Hàng nhập khẩu  bị bán phá giá; ngành sản xuất sản phẩm tương tự của nước nhập khẩu bị thiệt hại  đáng kể; có mối quan hệ nhân quả giữa việc hàng nhập khẩu bán phá giá và thiệt  hại nói trên.
Lập luận bảo vệ nền sản xuất trong nước, tránh nguy cơ mất thị trường nội địa chính là lý do nhiều quốc gia cũng dựng các  "hàng rào" kỹ thuật ngăn cản thép nhập khẩu để bảo vệ sản xuất trong  nước. Tuy nhiên, việc áp thuế chống bán phá giá  chỉ được áp dụng khi xác định được đủ ba điều kiện đã nói ở trên.
Quay trở lại với làn sóng phòng vệ thương mại nói  chung, thực tế cho thấy phòng vệ thương mại nếu được áp dụng hiệu  quả sẽ giúp bảo vệ hàng hoá trong nước nhưng phòng vệ thương mại không phải lúc  nào cũng tốt. Khi chúng ta áp thuế phòng vệ thương mại đối với một mặt hàng của  một nước nào đó thì cũng có thể, nước kia sẽ áp thuế với mặt hàng khác của chúng  ta.
Chuyên  gia thuế, TS Nguyễn Văn Phụng cho rằng vấn đề áp thuế chống bán phá giá có ý  nghĩa quan trọng trong bảo vệ nền sản xuất trong nước một cách hợp lý.
“Khi  phát hiện nước ngoài có dấu hiệu bán phá giá vào Việt Nam, có nguy cơ ảnh hưởng  đến sản xuất trong nước thì Nhà nước cần tiến hành điều tra để quyết định áp dụng  áp thuế hay không. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải cứ thích là áp thuế được,  bởi thuế thể hiện quan điểm “có đi có lại” giữa các nước đối tác. Việt Nam đã  ký kết hiệp định với các nước thì phải tôn trọng nguyên tắc này”, ông Phụng  nói.
Theo  ông Phụng, để có thể quyết định áp thuế hay không cần đứng trên nhu cầu thị trường  và năng lực sản xuất trong nước, làm rõ nguyên nhân vì sao nhập khẩu lại nhiều…
Do  đó, vị chuyên gia này cho rằng để trả lời cho câu hỏi có tăng thuế hay không  tăng thuế thì cơ quan quản lý phải công minh, công bằng, công tâm, dựa trên số  liệu về năng lực sản xuất, nhu cầu thị trường.
Tương tự, Luật sư Nguyễn Tiến  Lập, Trọng tài viên Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam, thành viên Văn phòng  luật sư NHQuang và Cộng sự nhìn nhận, việc áp thuế chống bán phá giá nằm trong  khuôn khổ Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và đây là quyền của quốc gia thành  viên được áp dụng.
Theo  đó, các doanh nghiệp có quyền đệ trình hồ sơ đề nghị điều tra và họ phải chứng  minh thiệt hại. Tuy nhiên, ở góc độ nhà nước, đây là câu chuyện chính sách và  do đó cần cân nhắc một cách cẩn trọng.
“Ngoài  việc bảo vệ quyền của doanh nghiệp thì Nhà nước cũng cần bảo vệ thị trường. Thậm  chí, việc áp thuế hay không cũng ảnh hưởng đến cả người tiêu dùng, vì lẽ ra người  tiêu dùng được mua với giá thấp hơn thì nếu áp thuế sẽ phải trả giá cao hơn. Mặt  khác, việc hàng nhập khẩu rẻ hơn cũng khiến các doanh nghiệp trong nước phải đổi  mới công nghệ, quản lý… để hạ giá thành, nâng cao sức cạnh tranh”, ông Lập nói.
Các  chuyên gia cho rằng cơ quan nhà nước phải công bằng, khách quan trong quyết định.  Ở góc độ cơ quan quản lý, trước đó, trả  lời báo chí trước đó, đại diện Bộ Công Thương cho hay sẽ thực hiện theo đúng  quy định của Luật Quản lý Ngoại thương và các quy định liên quan trước khi quyết định về mỗi vụ kiện cụ thể.