‘Cơn gió lạnh’ địa chính trị làm 'nguội' dòng vốn Nhật Bản vào Trung Quốc
Các công ty Nhật Bản ngày càng tỏ ra kém hào hứng với việc kinh doanh tại Trung Quốc, một sự thay đổi rõ rệt sau nhiều năm là nhà đầu tư đơn lẻ lớn nhất vào nền kinh tế của nước láng giềng.
Trong thời đại được định hình bởi những rủi ro  địa chính trị và lo ngại về sự tăng trưởng chậm lại của Trung Quốc, bài toán  kinh tế không còn hợp lý đối với những công ty như Nippon Steel, công ty  đã tuyên bố vào tháng 7 rằng họ sẽ rút khỏi liên doanh tại Trung Quốc.
Mitsubishi Motors cũng đã đình chỉ hoạt động vô thời hạn tại Trung Quốc vào năm ngoái, một hệ quả của doanh số bán ô tô sụt  giảm và sự chuyển dịch nhanh chóng sang xe điện của Trung Quốc.
Gần một nửa số công ty Nhật Bản tại Trung Quốc  tham gia một cuộc khảo sát gần đây   cho biết họ sẽ không chi tiêu nhiều hơn hoặc sẽ cắt giảm đầu tư trong  năm nay. Các công ty cho hay tiền lương tăng, giá cả giảm và những mâu thuẫn địa chính  trị là những vấn đề lớn nhất mà họ phải đối mặt.
"Thời kỳ đỉnh cao hợp tác kinh tế của Nhật Bản với  Trung Quốc đã qua", ông Robert Ward, thuộc Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế ở London, nhận định.
Theo ông Ward, các rào cản bao gồm từ  cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc  cho đến   căng thẳng gia tăng  ở eo biển Đài  Loan, trong đó "địa chính trị là một yếu tố quan trọng".
Sự rạn nứt này đe dọa mối quan hệ  kinh tế đã có từ hơn 4 thập kỷ trước, khi Nhật Bản bắt đầu mở rộng hàng nghìn tỷ yên viện trợ  phát triển cho Trung Quốc thông qua  các  khoản vay lãi suất thấp.
Thương mại và mậu dịch là trụ cột của mối quan hệ vốn  gây nhiều tranh cãi giữa hai "gã khổng lồ" châu Á, được tóm tắt trong giới học  thuật bằng câu cửa miệng “kinh doanh nóng, chính trị lạnh”.
Lần này, "sức gió lạnh" của địa chính trị dường như khó có thể ngăn chặn.
Đầu tư FDI mới của Nhật Bản vào Trung Quốc trong  quý đầu tiên của năm nay giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 2016. Đây là sự thay đổi lớn đối với  các công ty Nhật Bản đã tích lũy được lượng FDI gần 130 tỷ USD tại Trung Quốc  cho đến cuối năm ngoái.
Trước đó, ngay cả trong  giai đoạn 2010-2012, khi tranh chấp lãnh thổ giữa hai bên trở nên căng thẳng và  Bắc Kinh tạm thời chặn các lô hàng đất hiếm đến Nhật Bản, các công ty vẫn tăng  lượng đầu tư trung bình 13% mỗi năm.
Theo một quan chức tại Tokyo phụ trách chính  sách Trung Quốc, Trung Quốc dường như lo ngại về sự suy giảm này và đang cố gắng  thu hút các doanh nghiệp Nhật Bản đầu tư nhiều hơn.
Bối cảnh chính trị cũng kém lành mạnh hơn nhiều.  Tháng trước, Nhật Bản lần đầu cáo buộc máy bay quân sự Trung Quốc xâm phạm không phận. Sự việc diễn ra sau khi chiến hạm Suzutsuki của Nhật Bản hồi tháng 7 đã di chuyển trong lãnh hải Trung Quốc trong 20 phút mà không báo trước, khiến Bắc Kinh lên tiếng phản đối.
Bên cạnh đó, việc  bắt  giữ  một nhân viên của hãng dược phẩm Nhật  Bản vào đầu năm ngoái cũng làm dấy lên sự lo ngại của công chúng về sự an toàn  của công dân Nhật Bản tại Trung Quốc.  Người đàn ông này đã bị truy tố vì tội  gián điệp vào đầu tháng này.
Các công ty Nhật Bản cũng đang bị cuốn vào những  căng thẳng địa chính trị rộng lớn hơn, khi Mỹ gây sức ép buộc Tokyo thắt chặt  các hạn chế xuất khẩu đối với hàng công nghệ cao trong lĩnh vực bán dẫn, và  Trung Quốc được cho là sẽ đe dọa trả đũa nếu điều đó xảy ra.
Đối với Nippon Steel, một trong những  nhà đầu tư Nhật Bản đầu tiên  vào Trung Quốc, doanh nghiệp địa phương đã  trở thành rào cản cho  nỗ lực  mua lại US Steel, khi các chính trị gia  ở Mỹ coi đây là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia.
Trong một lá thư của Mỹ gửi cho Nippon Steel và US Steel, nội dung thư trích dẫn tình trạng dư thừa thép giá rẻ của Trung Quốc trên toàn cầu và cho biết dưới sự quản lý của Nippon, US Steel sẽ ít có kả năng áp dụng thuế quan đối với các nhà nhập khẩu thép nước ngoài.
Khi trọng tâm của các công ty Nhật Bản chuyển  sang các nơi khác ở châu Á và xa hơn nữa, những khó khăn của nền kinh tế Trung  Quốc cũng đang là trở ngại lớn. Trong số 1.760 công ty được  Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tại  Trung Quốc khảo sát, 60% đánh giá rằng nền kinh tế hiện nay tệ hơn năm ngoái.
Tầm quan trọng của Trung Quốc đối với các nhà  xuất khẩu Nhật Bản không còn giống như những năm trước, vì các công ty phải  thích ứng với thuế quan của Mỹ và những thay đổi khác, bao gồm cả   các ưu đãi  từ Tokyo để chuyển nhà  máy khỏi Trung Quốc.
Trung Quốc chiếm chưa đến 18% lượng hàng xuất  khẩu của Nhật Bản vào năm ngoái, mức thấp nhất kể từ năm 2015, với giá trị giảm  gần 7% so với mức tăng trưởng hai chữ số sang Mỹ và Liên minh châu Âu (EU). Kết  quả là, Mỹ đã vượt qua Trung Quốc để trở thành thị trường xuất khẩu lớn nhất  của Nhật Bản lần đầu tiên sau 4 năm.
Komatsu là một ví dụ điển hình. Nhà sản  xuất máy đào và thiết bị hạng nặng này đang suy giảm doanh số ở Trung Quốc khi nền  kinh tế chậm lại, ngành xây dựng suy thoái và cạnh tranh gay gắt hơn.
Trong khi doanh thu của Komatsu tại Trung Quốc  đối với thiết bị xây dựng và khai thác đã giảm 57% trong năm tài chính trước so  với mức đỉnh điểm vào năm 2019, thì doanh thu này đã tăng gần 46% trên toàn cầu  trong cùng kỳ.
Theo Bộ Ngoại giao Nhật Bản, có khoảng 31.000  công ty Nhật Bản tại Trung Quốc vào năm ngoái, tức giảm khoảng 1/10 so với năm  2020. Trong cùng kỳ, khoảng 4.000 công ty đã thành lập văn phòng ở những nơi  khác trên thế giới.
Ông Masami Miyashita, tổng giám đốc Hiệp hội Kinh  tế Nhật Bản-Trung Quốc tại Bắc Kinh cho biết: "Hiện tại, các công ty đang  tái cấu trúc hoạt động kinh doanh của mình để ngăn chặn thua lỗ. Đây không phải là thời điểm đầu tư".
Theo ông Kazuto Suzuki, giáo sư kinh tế chính trị  toàn cầu tại Đại học Tokyo, các công ty Trung Quốc đã trở nên cạnh tranh hơn và  cuộc đối đầu địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc đang khiến các công ty Nhật  Bản e ngại đầu tư vào một số lĩnh vực, chẳng hạn như chất bán dẫn và công nghệ  mới nổi.
Ông cho biết: "Các công ty Nhật Bản không  thấy nền kinh tế Trung Quốc phục hồi ngay lập tức, vì vậy việc tăng cường đầu tư là  không hợp lý".