Đằng sau cú bứt tốc lợi nhuận quý II: Chỗ 'ăn nên làm ra', nơi 'thắt lưng buộc bụng'
Trong khi các doanh nghiệp sản xuất “ăn nên làm ra” nhờ nền kinh tế bứt tốc thì các doanh nghiệp chuyên “buôn tiền” lại nỗ lực kiểm soát chi phí để duy trì tăng trưởng lợi nhuận cao.
Trước khi  quý II/2024 chính thức kết thúc, Tổng cục Thống kê đã công bố ước tính tăng  trưởng GDP quý II vượt kỳ vọng của số đông, lên tới 6,93% so với cùng kỳ năm  ngoái. Số liệu này đã “củng cố sớm” kỳ vọng rằng xu hướng tăng trưởng lợi nhuận  của các doanh nghiệp niêm yết sẽ tiếp diễn trong quý II và trên thực tế, kỳ  vọng này đã trở thành sự thật.
Theo thống  kê từ hãng dữ liệu FiinGroup, tổng lợi nhuận sau thuế quý II/2024 của các doanh  nghiệp trên 3 sàn chứng khoán (HoSE, HNX, UPCoM) tăng trưởng 26% so với cùng kỳ  năm ngoái.
Còn theo  thống kê từ Công ty Chứng khoán SSI, so với quý liền trước, lợi nhuận quý vừa  qua của các doanh nghiệp niêm yết trên sàn HoSE tăng tới 7,5%, cao hơn tốc độ  tăng trưởng 6,6% ở quý I/2024 và 5,3% ở quý IV/2023. Đà tăng này được thúc đẩy  bởi sự cải thiện hiệu quả của hoạt động kinh doanh cốt lõi khi biên lợi nhuận  gộp của các doanh nghiệp phi tài chính (không bao gồm các tổ chức tín dụng,  công ty chứng khoán, công ty bảo hiểm) tiếp tục tăng lên mức 15%, từ mức 14,9%  của quý I/2024. Biên lợi nhuận ròng trung bình cũng tăng lên mức 5,5%, cao nhất  trong 8 quý gần đây.
Đi sâu hơn,  dữ liệu từ FiinGroup cho thấy các doanh nghiệp phi tài chính trên sàn chứng  khoán ghi nhận tăng trưởng lợi nhuận sau thuế lên tới 32,9% trong quý II/2024  so với cùng kỳ năm ngoái, cao hơn hẳn mức tăng 20,6% của các doanh nghiệp tài  chính (bao gồm các tổ chức tín dụng, công ty chứng khoán, công ty bảo hiểm).
Các ngành  sản xuất và tiêu dùng ghi nhận lợi nhuận tăng trưởng vượt trội, thuận theo xu  hướng hồi phục của kinh tế vĩ mô, bao gồm các nhóm ngành Bán lẻ (tăng trưởng  1.403,3%), Du lịch & Giải trí (tăng trưởng 406,2%), Tài nguyên Cơ bản (tăng  trưởng 278,7%). Ngược lại, lợi nhuận sau thuế của nhóm Tiện ích (Điện, Nước,  Khí đốt) và Y tế vẫn tiếp tục tạo đáy trong khi giảm trở lại ở nhóm Dầu khí.
Theo  FiinGroup, chất lượng tăng trưởng cải thiện là điểm nhấn của các doanh nghiệp  phi tài chính trong quý II/2024. Cụ thể, đây là quý đầu tiên nhóm Phi tài chính  ghi nhận doanh thu tăng trưởng đi kèm với biên lợi nhuận trước thuế và lãi vay  (EBIT) cải thiện kể từ quý I/2022. Dẫu vậy, biên EBIT của nhóm Phi tài chính  vẫn thấp hơn mức trung bình giai đoạn trước COVID-19 (8,8%), hiện ở mức 6,7%.
Trong khi  đó, đối với các doanh nghiệp tài chính, ngân hàng tiếp tục là trụ cột tăng  trưởng chính trong quý II/2024 trong khi các công ty chứng khoán không còn tăng  trưởng đột biến do hiệu ứng nền so sánh thấp đã hết.
Đi sâu hơn  vào giới “buôn tiền” này, lợi nhuận sau thuế quý vừa qua của các ngân hàng tăng  cao so với cùng kỳ (tăng trưởng 21,6%) nhưng tăng thấp so với quý gần nhất  (tăng trưởng 6%) do tín dụng tăng không ổn định và áp lực trích lập gia tăng.  Trong khi đó, lợi nhuận sau thuế của các công ty chứng khoán tăng trưởng 5,7%  so với cùng kỳ và giảm 6,2% so với quý liền trước, kém đi so với bức tranh lợi  nhuận của quý gần nhất (tăng trưởng 124,9% so với cùng kỳ và tăng trưởng 35,5%  so với quý liền trước) do không còn hiệu ứng nền so sánh thấp cùng kỳ và thị  trường chứng khoán không có nhiều biến động về điểm số cũng như thanh khoản  trong quý II vừa qua. Còn với các công ty bảo hiểm, tăng trưởng cũng thấp hơn  bình quân toàn thị trường.
Việc các  ngân hàng vẫn duy trì mức tăng trưởng lợi nhuận lên tới 21,6% so với cùng kỳ,  dù rằng vẫn thấp hơn bình quân toàn thị trường, đã là một nỗ lực rất lớn trong  bối cảnh nợ xấu bủa vây. Để đổi lấy thành tích này, các ngân hàng tiếp tục phải  tích cực sử dụng “lương khô” dự trữ.
Cụ thể,  thống kê của FiinGroup cho thấy tỷ lệ nợ xấu nội bảng của 27 ngân hàng niêm yết  được báo cáo tại thời điểm cuối quý II/2024 là 2,21%, tăng trở lại vùng đỉnh  lịch sử (2,24%). Nợ cần chú ý giảm mạnh (giảm 19.000 tỷ đồng, tương đương 8,9%)  trong khi nợ có khả năng mất vốn tiếp tục dâng lên (tăng 11.000 tỷ đồng, tương  đương tăng 10,6%). Cụ thể,  thống kê của FiinGroup cho thấy tỷ lệ nợ xấu nội bảng của 27 ngân hàng niêm yết  được báo cáo tại thời điểm cuối quý II/2024 là 2,21%, tăng trở lại vùng đỉnh  lịch sử (2,24%). Nợ cần chú ý giảm mạnh (giảm 19.000 tỷ đồng, tương đương 8,9%)  trong khi nợ có khả năng mất vốn tiếp tục dâng lên (tăng 11.000 tỷ đồng, tương  đương tăng 10,6%).
Nợ xấu tăng  lên trong khi chi phí dự phòng ở mức vừa phải (nhờ việc gia hạn Thông tư 02)  khiến bộ đệm dự phòng tiếp tục mỏng đi. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm về 81,5%  trong quý II/2024, mức thấp nhất kể từ khi COVID-19 xuất hiện và cách khá xa so  với mức đỉnh (143,2%) trong quý III/2022. Nợ xấu tăng  lên trong khi chi phí dự phòng ở mức vừa phải (nhờ việc gia hạn Thông tư 02)  khiến bộ đệm dự phòng tiếp tục mỏng đi. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu giảm về 81,5%  trong quý II/2024, mức thấp nhất kể từ khi COVID-19 xuất hiện và cách khá xa so  với mức đỉnh (143,2%) trong quý III/2022.
Việc sử dụng  nguồn dự phòng để xoá nợ xấu trong khi lại hạn chế trích lập dự phòng, một mặt  khiến lợi nhuận của các ngân hàng duy trì được mức tăng trưởng cao nhưng mặt  khác lại khiến tỷ lệ nợ xấu dâng lên, đồng thời tỷ lệ bao phủ nợ xấu hạ xuống  làm hạn chế khả năng xử lý nợ trong thời gian tới. Tình huống này đặt các ngân  hàng vào “thế cược”: Nếu kinh tế vĩ mô tiếp tục hồi phục tốt, áp lực nợ xấu nhẹ  bớt, khả năng hấp thụ tín dụng ngày càng được cải thiện, bộ đệm dự phòng sẽ  được củng cố trở lại trong khi ngân hàng vẫn duy trì được tăng trưởng lợi nhuận  cao; ngược lại, nếu kinh tế vĩ mô gặp khó, ngân hàng khó có thể duy trì tăng  trưởng lợi nhuận cao mãi trong bối cảnh áp lực nợ xấu duy trì trong thời gian  dài.
Không chỉ  kiểm soát chi phí trích lập dự phòng, các ngân hàng cũng nỗ lực kiểm soát chi  phí hoạt động. Tỷ lệ chi phí hoạt động/tổng thu nhập hoạt động (CIR) của 27  ngân hàng ở mức 31,7% trong quý II/2024, quý thứ 2 liên tiếp duy trì ở vùng đáy  và chỉ nhỉnh hơn một chút so với mức đáy 5 năm gần đây thiết lập vào quý I/2022  ở mức 30,1%.
Trong bối  cảnh chất lượng tài sản của hệ thống ngân hàng vẫn ở mức đáng quan ngại sau  những diễn biến tiêu cực trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp và thị trường  bất động sản từ năm 2022, FiinGroup đánh giá việc mức định giá P/B của ngành  ngân hàng dao động trong biên độ hẹp (1,4 - 1,6 lần) trong gần 2 năm qua và  thấp hơn đáng kể so với giai đoạn 2021 - 2022 (1,7 - 2,7 lần) là mức định giá  hợp lý. FiinGroup cho rằng triển vọng của các cổ phiếu ngân hàng chưa khả quan  do giá đang duy trì ở vùng đỉnh khiến dòng tiền tham gia vào cổ phiếu này sẽ  hạn chế.
Triển vọng tăng trưởng lợi nhuận sau thuế sẽ tiếp tục khả quan trong quý III/2024 nhờ nền so sánh quý III/2023 là mức đáy trong 6 quý trở lại đây. Đây cũng là quý mà hai ngành chủ chốt (bao gồm Ngân hàng và Bất động sản) đều có kết quả kinh doanh kém và lợi nhuận của nhóm còn lại (ngoại trừ Thép, Chứng khoán, Dầu khí) gần như chưa hồi phục hoặc hồi phục rất chậm.  Bên cạnh đó, xu hướng hồi phục đang diễn ra khá tích cực ở nhiều ngành thuộc nhóm Phi tài chính. Ngoài ra, mặt bằng lợi nhuận đang giữ ổn định ở nhóm Tài chính.