Cho vay tiêu dùng: Đi qua vùng trũng, còn vương nhiều vết 'bùn'
Sau giai đoạn chững lại, thị trường cho vay tiêu dùng đã bắt đầu phục hồi trở lại với nhiều tín hiệu tích cực. Song, trong triển vọng lạc quan đấy, các tổ chức tín dụng vẫn đang phải đối mặt với rủi ro mang tên nợ xấu.
Theo báo cáo mới nhất của ResearchAndMarkets, quy mô thị trường  tín dụng tiêu dùng toàn cầu đạt 11,5 tỷ USD vào năm 2023 và sẽ tiếp tục duy trì  xu hướng tăng trưởng, dự kiến đạt 16,8 tỷ USD vào năm 2032, với tốc độ tăng trưởng  (CAGR) là 4,3% trong giai đoạn 2023 - 2032.
Không chỉ riêng các nền kinh tế phát triển như Mỹ, châu Âu…  mà ngay cả các nền kinh tế mới nổi như Thái Lan, Malaysia và cả Việt Nam cũng  ghi nhận xu hướng tăng trưởng tín dụng tiêu dùng. Tại Việt Nam, trong những năm  qua, tín dụng tiêu dùng đã có những bước phát triển lớn về cả quy mô dư nợ, số  lượng tổ chức tín dụng tham gia lẫn mức độ đa dạng về sản phẩm, dịch vụ.
Tính đến cuối năm 2023, tổng dư nợ cho vay phục vụ đời sống,  tiêu dùng tại Việt Nam đạt khoảng 2,8 – 2,9 triệu tỷ đồng, chiếm 21% tổng dư nợ  tín dụng toàn nền kinh tế. Trong giai đoạn 2010 đến nay, bình quân tốc độ tăng  trưởng dư nợ cho vay tiêu dùng luôn cao hơn tốc độ tăng dư nợ tín dụng chung của  toàn nền kinh tế.
Tham gia thị trường tài chính tiêu dùng ở Việt Nam gồm 2 nhóm  chính, ngân hàng thương mại và 16 công ty tài chính được cấp phép. Những năm gần  đây, thị trường này còn đón nhận thêm một số công ty fintech.
Xét về thị phần, dư nợcho vay tiêu dùngcủa các công ty tài  chính khá khiêm tốn, đạt khoảng 138,8 nghìn tỷ đồng, chiếm khoảng 5% tổng dư nợ  cho vay tiêu dùng tính đến cuối năm 2023. Các ngân hàng thương mại trong nước  và ngân hàng nước ngoài chiếm thị phần lớn hơn, đưa cho vay tiêu dùng thành một  trong hai lĩnh vực trọng yếu.
Về nhóm khách hàng, theo một thống kê của FiinGroup, các công  ty tài chính được NHNN cấp phép tập trung cho vay với những khách hàng có thu  nhập thấp với các sản phẩm cho vay tín chấp có giá trị nhỏ và thời gian ngắn.  Trái lại, các ngân hàng thương mại lại hướng đến nhóm khách hàng có thu nhập  trung bình từ 20 triệu đồng/tháng trở lên.
Cả công ty tài chính lẫn ngân hàng cùng khai thác nhóm khách  hàng có thu nhập từ 7 – 20 triệu đồng/tháng. Còn nhóm khách hàng dưới  chuẩn ngân hàng (underbank) có thu nhập dưới 4 triệu đồng/tháng thì không tiếp  cận được các tổ chức tín dụng, mà thường tìm đến các kênh phi chính thức, như cầm  đồ, P2P, các apps cho vay…
Do có sự khác biệt trong nhóm đối tượng cho  vay nên lãi suất cho vay tiêu dùng của các công ty tài chính luôn cao hơn lãi  suất cho vay của các ngân hàng. Qua khảo sát nhanh của VietnamFinance, mức lãi  suất cho vay tiêu dùng của các công ty tài chính dao động trong khoảng từ 20 –  50%/năm, thậm chí còn cao hơn khi áp thêm một số loại phí hoặc phụ thuộc vào lịch  sử tín dụng của khách hàng.
Sau giai đoạn tăng trưởng nhanh, thị trường  tài chính tiêu dùng bất ngờ rơi vào vùng trũng kể từ nửa cuối năm 2022. Dưới tác  động của đại dịch Covid-19 cũng như suy thoái kinh tế, nhu cầu tiêu dùng của người  dân chạm đáy đã kéo theo sự sụt giảm trong dư nợ cho vay tiêu dùng của các tổ  chức tín dụng, đặc biệt là các công ty tài chính.
Dư nợ cho vay của các ngân hàng và công ty  tài chính chỉ tăng 11,3% so với 2022, bằng một nửa so với một năm trước đó.  Trong đó, dư nợ tăng của phân khúc này chủ yếu đến từ các ngân hàng còn quy mô  dư nợ của các công ty tài chính giảm hơn 9% so với cùng kỳ.
Trong năm 2023, nhiều công ty tài chính “bốc  hơi” cả nghìn tỷ đồng lợi nhuận, có công ty giảm tới 70% lợi nhuận so với năm  trước đó trong bối cảnh thị trường khó khăn chung. Đơn cử như FE Credit ghi nhận  mức lỗ trước thuế hơn 3.500 tỷ đồng theo ước tính của MBS. Một số công ty như  Home Credit hay MB Shinsei dù không thua lỗ nhưng cũng chứng kiến lợi nhuận “bốc  hơi” hơn 70% so với năm trước đó.
Song, bước sang nửa đầu năm 2024, thị trường  cho vay tiêu dùng đã bắt đầu khởi sắc trở lại. Trong 6 tháng đầu năm 2024, nhiềucông ty tài chínhnhư HD Saison, Home Credit Việt Nam, FE Credit,… đã đua nhau báo  lãi trở lại.
Trong báo cáo tài chính bán niên 2024, Home  Credit ghi nhận khoản lợi nhuận 6 tháng đầu 2024 đạt 474 tỷ đồng, tăng  124% so với cùng kỳ năm 2023. HD Saison cũng khởi sắc với lợi nhuận trước thuế đạt  601 tỷ đồng trong nửa đầu năm 2024, cao gần bằng lợi nhuận cả năm 2023 (660 tỷ  đồng). Ở phía các ngân hàng, sau quý đầu năm “khởi động” chậm chạp, cho vay tiêu  dùng cũng đã bắt đầu phục hồi trở lại kể từ quý II/2024 trong bối cảnh sức mua  dần tăng trở lại.
Theo báo cáo của FiinGroup, thị trường tài  chính tiêu dùng đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới và sự phục hồi của thị  trường sẽ rõ rệt hơn từ nửa sau của năm 2024.
“Trong ngắn hạn, con đường phục hồi sẽ được  hỗ trợ bởi các dấu hiệu tích cực từ môi trường kinh tế vĩ mô bao gồm sự hồi phục  của các ngành sản xuất và xuất khẩu dự kiến sẽ cải thiện chất lượng tín dụng và  nhu cầu tín dụng của công nhân, lao động động phổ thông, những người có thu nhập  từ thấp đến trung bình là tập khách hàng chính trong lĩnh vực cho vay tiêu  dùng, và từ việc số hóa hành trình khách hàng, cải thiện trải nghiệm khách hàng  và tăng tỷ lệ giữ chân khách hàng”, đại diện FiinGroup cho hay.
Bên cạnh đó, việc Thủ tướng Chính phủ ban hành nhiều thông tư, quyết định liên quan đến thúc đẩy tín dụng tiêu dùng cũng được cho là sẽ khơi thông dòng chảy tín dụng tiêu dùng trong thời gian tới.
Thế nhưng trong triển vọng lạc quan đấy, các  công ty tài chính và ngân hàng vẫn đang phải tiếp tục đối mặt với “quả bom” nợ  xấu. Theo số liệu của Hiệp hội Ngân hàng, tỷ lệ nợ xấu của tín dụng cho vay đời  sống phục vụ tiêu dùng đạt 3,8% tính đến cuối năm 2023 và đến nay đã nhích lên  hơn 4%.
Đáng chú ý, dùnợ xấutại các công ty tài  chính dù giảm nhẹ từ mức 15% cuối năm 2023 xuống chỉ còn khoảng 14,63% nhưng vẫn  ở mức đáng báo động. Điều này buộc nhiều công ty tài chính phải trích lập dự  phòng rủi ro nợ xấu lớn, ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh. Còn ở phía các ngân hàng, báo cáo thị trường ngành ngân hàng 6 tháng đầu năm 2024 của Công ty Cổ phần Xếp hạng tín nhiệm đầu tư Việt Nam (VIS Rating) chỉ ra, các ngân hàng tập trung nhiều vào phân khúc bán lẻ và doanh nghiệp vừa và nhỏ ghi nhận tỷ lệ nợ xấu (NPL) mới cao hơn so với các ngân hàng khác.
Khó khăn trong thu hồi nợ là một trong những  nguyên nhân làm gia tăng nợ xấu của các công ty tài chính. Nhiều người đi vay  chây ì, cố tình không trả nợ, thậm chí còn thành lập các hội nhóm bùng nợ trên  mạng xã hội, chống đối, vu khống cán bộ thu hồi nợ, làm ảnh hưởng tâm lý cán bộ  thu hồi nợ và hình ảnh, uy tín của các tổ chức tín dụng.
Cùng chiếm khoảng 21% tổng dư nợ cho vay  toàn ngành, bên cạnh cho vay bất động sản,  cho vay tiêu dùng là lĩnh vực trọng yếu mà các tổ chức tín dụng đang hướng đến. Tuy  nhiên, trước bối cảnh trên, cần sớm tìm ra những giải pháp căn cơ và tổng thể để  tháo gỡ những bất cập trong khâu thu hồi nợ cho vay tiêu dùng, từ đó, để thị trường  cho vay tiêu dùng phát triển theo đúng tiềm năng vốn có.