Boekenruil zou meer gestimuleerd moeten worden, een mens heeft er al gauw te veel. Ik ben weer eens aan een grote opruiming begonnen en stuitte op het boek ‘Iedereen gaat dood’ (1996) van Marcel en Marijke Messing. De titel geeft je niet het gevoel dat de stelling onderbouwd moet worden en dat doet het echtpaar ook niet. Het gaat over het waarom van de dood, de angst ervoor, stervensbegeleiding, euthanasie, schijndood, begrafenissen, verdriet en rouw, en vooral ook de gebruiken door de tijd heen wereldwijd.
“Goed sterven vraagt om oefening.” lees ik. Een lach welt spontaan op, ik zie het helemaal voor me. Uitgaande van reïncarnatie hebben we ons trouwens al suf geoefend in vorige levens. Maar uiteraard is het niet humoristisch bedoeld. De idee erachter valt ook te lezen in het Tibetaanse Dodenboek. De dood is geen definitief einde, en dan zijn de laatste gedachten en emoties die je hebt belangrijk. Dat ze liefdevol zijn kun je niet even faken, maar wel bij leven oefenen. Zeker een klus, want onder goed leven verstaan geestelijke leiders: vriendelijk en niet egoïstisch zijn, de waarheid spreken, van alle schepselen leren houden. Lukt dat, dan verdwijnt de angst voor de dood vanzelf en kun je rustig afscheid nemen van het leven.
Mooi symbolisch beschrijven de Messings de overeenkomst tussen begin en einde van het leven. Het begint met afbinden van de navelstreng en eindigt met doorsnijden van het zilveren koord, ook een streng. De ziel keert terug naar de andere dimensie. Nog een glimlach kon er vanaf toen ik las:
stel dat ‘jij’ niet echt dood bent als het lichaam daar stijf en koud ligt, dat het slechts een stoffelijk overschot is. “Dan staan we dus te treuren bij een oude, versleten jas!”
“Als je de geest van de dood wilt leren kennen, open dan je hart voor het leven. Want leven en dood zijn één, zoals de rivier en de zee één zijn.”
“Je zou nooit meer over de dood van een ander rouwen, geen moment zelfs. Je zou misschien je verlies betreuren, maar niet hun dood.”
Soms hoop ik voor mensen dat ze van het ene op het andere moment stapelverliefd worden. Ik denk aan enkele politici, in het algemeen aan mensen die wat strak in hun vel zitten. In één keer al je zeker- heden van de baan. Leuk is die romantische liefde natuurlijk niet, ook als zij beantwoord wordt is de kommer en kwel niet uit de lucht. Khan constateerde dat er permanent sprake is van leed. Als je bij elkaar bent wordt het leed veroorzaakt door de angst voor de naderende afscheid, bij afwezigheid van de beminde is er het ondragelijke verlangen naar die ander. “The pain of love becomes in time the life
Niet dat ik die mensen die pijn toewens, maar ik gun ze wel het groei effect dat deze romantische liefde met zich kan meebrengen. Jezelf tegenkomen, leren omgaan met onzekerheden, dat opent nieuwe vergezichten. Het effect is nog sterker als de geliefde bezet, niet verliefd, onbereikbaar is. Je wordt teruggeworpen in de intensiteit van gevoelens voor degene die je nooit als de jouwe kan ervaren. De Troubadours waren eeuwen geleden vergevorderd om daarmee bewust een innerlijk verfijning tot stand te brengen.
Die kunst verstaan wij westerlingen niet meer zo goed, het spirituele verlangen om onszelf innerlijk te verrijken is verdwenen. John Welwood betoogt dat in plaats van gezuiverd te worden door de liefde we vaak terugvallen in een staat van verslaving of afhankelijkheid. Ja, onvoorwaardelijke liefde, de ander geheel vrij laten, heft alle leed op. Passievol niet gehecht liefhebben. Daarvoor moet je echter wel verlicht zijn en ik heb me laten vertellen dat er maar heel weinig mensen op deze aarde vanuit die zijnstoestand leven. De eerder genoemde politici etc. zullen er niet toe behoren, maar het verlies van zekerheden blijft een nuttige les.
“En altijd is het zo geweest dat de liefde haar eigen diepte niet kent dan op het uur der scheiding.”
Steve Jobs: “Mensen denken dat focussen betekent JA zeggen tegen datgene waarop je moet focussen. Dat betekent het helemaal niet. Het betekent nee zeggen tegen de honderd andere goede ideeën die er zijn. Je moet zorgvuldig kiezen.” De uitspraak intrigeerde me, hij voelde als waar én onwaar. Na over- denking blijkt het de gelaagdheid te zijn. Bijvoorbeeld mijn blog. Vanaf 2013 zeg ik met hart en ziel JA tegen het schrijven ervan, geen sprankje nee in te ontdekken. Bij het uitwerken van deze focus zeg ik tegen veel goede onderwerpen nee.
Dat moest me even van het hart. Er dwarrelt daar nog een mening rond waar ik het wel mee eens ben. Huisarts in ruste Ole van Luyn (81) valt de uitdrukking ‘voltooid leven’ aan. Het gevaar van dit soort versluierend taalgebruik is dat een positieve connotatie gegeven wordt aan in dit geval ‘levensmoe zijn’. (Een ander voorbeeld, ik heb het er al eerder over gehad, is ‘consumentenvertrouwen’. Voor hetzelfde geld noem je het koopziekte.)
Van Luyn vertelt dat zijn eigen leven voltooid is. Hij is blij met zijn vrouw en (klein/schoon)kinderen. Hij had een interessante loopbaan, deed veel vrijwilligerswerk en besloot op zijn tachtigste dat het tijd was om het aan jongeren over te laten. Kortom zijn leven is voltooid. Maar hij is niet levensmoe. Hij doet waar hij zin in heeft en leidt een heerlijk leven.
Het is waar, spreken over voltooid leven als iemand niet meer wakker wil worden is onzindelijk. Het beïnvloedt de discussie, het lijkt een goed argument om euthanasie goed te keuren. Klaar is klaar. Maar daar gaat het niet om, we moeten grenzen bepalen waar levensmoeheid kan leiden tot euthanasie. Een moeilijke discussie die bij uitstek gebaat is bij zuiver taalgebruik.
“Als een kunstenaar weet wanneer het schilderij, het boek, de symfonie voltooid is, dan kan er door kijkers, lezers en luisteraars, en door de kunstenaar zelf, van genoten worden, liefst vaak en veel. (...) Heerlijk, zo'n voltooid leven!”
“Denken aan dat jij ooit dood zult gaan is de beste manier die ik ken om niet te denken aan dat je iets te verliezen hebt. Je bent al naakt. Er is geen reden om niet je hart te volgen.”
Groen heeft in het bejaardentehuis medebewoonster Eefje, waar hij helemaal gek op is. Hij beschrijft haar als fijnzinnig tot op het bot. Zijn beste vriend is Evert: ruwe bolster, blanke pit, niks mis mee. Zij drieën en vijf andere bewoners richtte hun eigen club oud-maar-niet-dood (Omanido) op. Deze mensen zijn allen erg oké, leuk om mee om en uit te gaan. Ze worden liefdevol beschreven. Daarbuiten is nog weinig aardigs te horen over de andere oudjes. Je lacht je van de ene onnozelheid naar de andere zuurpruimerij of belachelijkmaking. Directie en managers moeten het helemaal ontgelden, per definitie niet te vertrouwen mensen (vergelijk het met de doorsnee kijk op de overheid). Ook de portier en de kok komen er niet zo best vanaf.
Hendrik zelf is naar buiten toe een ondeugende braverik, met het hart op de goede plaats. Dat laatste geldt dan wel alleen tegenover zijn vriend(inn)en. Want wat hij aan geestig beschreven innerlijk gal weet te spuwen is niet mis. Als gedachten energie zijn, waar ik van uitga, en in zo’n tehuis zouden veel van dergelijke gedachten ronddwarrelen, dan voel je de broeierige sfeer op je afkomen.
Grote vraag blijft: waarom hebben zo velen Hendrik Groen in het hart gesloten? Ja, hij is mantelzorger voor zijn drie beste vriend(inn)en en dat beschrijft hij gevoelvol. Maar vinden we het zo’n mooi principe, geliefde naasten ophemelen en de rest voor gek zetten of wantrouwen? Nee, dat vinden we doorgaans niet. Ik denk dat dit weer het voorrecht is voor 80+ (én 10-, beschreven in blog 2/6/’14). Als kind en oudje ben je onverdacht, we (glim)lachen om zwaar oordelende uitspraken over anderen die niet echt stroken met onze moraal.
“Nooit hebben de bewoners hier ook maar een spatje fantasie. Behalve als het om verdacht- makingen gaat.”
Begin jaren negentig verrichtte ik een landelijk onderzoek naar het verschijnsel ‘mannen’. De resultaten ervan moesten een Opzij lustrum luister bijzetten. Een van de uitkomsten was boeiend, stoelend op een bekend menselijk principe. Aan een representatief deel van de Nederlandse vrouwen is gevraagd welk rapportcijfer zij de gemiddelde Nederlandse man zou geven voor ‘trouw zijn’. Met een gemiddelde 4 kwam hij niet best vanaf. Ook is gevraagd zo’n rapportcijfer te geven voor mannen in de eigen sociale omgeving. Die staken met een ruime 6 duidelijk boven de gemiddelde Nederlandse man uit. Ten slotte was de vraag hoe trouw de eigen man is. Dat liep tegen de 9! Hoe vaak ik bij interviews niet gehoord heb: “O nee, dat zou mijn man nooit doen, daar heeft hij geen behoefte aan, daar ken ik hem te goed voor!”
Vraag iemand hoe het staat met de waarden en normen in Nederland en er zal menigmaal veel somberheid over je uitgestrooid worden. Dat kan gaan over gedrag in het verkeer, wellevendheid op straat of wat dan ook. Geldt deze bedenkelijke moraal ook voor de persoon zelf en zijn of haar directe omgeving? Nee, dat nou weer niet. Deze menselijke neiging wordt sterk uitvergroot in beeld gebracht door de schrijver van het boek ‘Pogingen iets van het leven te maken; het geheime dagboek van Hendrik Groen, 83 jaar’. (De auteur die onbekend wil blijven is de 62 jarige Peter de Smet heb ik me door de NRC laten vertellen.) Hij heeft groot succes met het dagboek. Velen wanen zich al lezend in het bejaardentehuis, zien het voor zich gebeuren, begrijpen de ongemakken van ouder worden, ervaren het broeinest van veel bijeen wonende bejaarden. Maar waarom is menigeen zo gek op Hendrik Groen zelf?
“Onder gelijkberechtiging verstaan veel mannen dat zij een vriendin mogen hebben omdat hun vrouw er ook een heeft.”
Ze dansten over het veld. Ik kan het niet anders zeggen, of beter: ik kon het niet anders ervaren. Een voetbalwedstrijd is natuurlijk geen dansuitvoering, maar het was de sierlijke energie die ik ervoer. De sfeer van overgave en van bevriende samenwerking, wetend dat de bewegingen perfect op elkaar moeten aansluiten. Nee, dat had ik bij het mannenvoetbal nog nooit gevoeld, terwijl ik daar af en toe toch ook wel geboeid naar gekeken heb.
Graag noem ik mijzelf een Wageningse wereldburger. Decentraal heb ik een plek waar ik me thuis voel, centraal is de aardbol van ons allemaal, van de hele natuur. Nationalisme versterkt het wij/zij denken dat in ultieme vorm tot geweld en terrorisme leidt. Er wordt wel onderscheid gemaakt tussen enerzijds het nationalisme en anderzijds het minder gevaarlijke patriottisme (vaderlandsliefde), maar het een kan zich toch wel heel gemakkelijk mengen met het ander.
Einstein stelde al dat nationalisme kinderlijk is, de mazelen van de mensheid. Zeer waar en met zo’n voetbalwedstrijd stuit ik dus op het kinderlijke in mezelf, op de spanning of Nederland alsjeblieft gaat winnen. De huilende Deense vrouw na afloop van de wedstrijd vond ik sneu, dat dan weer wel. Hoe dan ook: Nederlandse voetbalvrouwen van harte gefeliciteerd!!
Een van mijn zekerheden is wel knalhard overeind gebleven. Voor mannen en vrouwen geldt: topsport is ongezond! Alleen al de zwieperd die een Deense speelster in het slot van de finale van vlakbij geschoten tegen haar hoofd kreeg deed je sidderen. En ik kan me ook niet voorstellen dat je hart en lichaamsdelen blij zijn met al die onregelmatige sprintjes, onnatuurlijke bewegingen en vele valpartijen.
“Wie geen fan was van vrouwenvoetbal, is het nu geworden. De mannen? Dat zijn ‘zeikerds met enorme salarissen’.”
In een Psychologie artikel lees ik 35 tips voor gezond leven. Verheugd ben ik met plek 1: trappen lopen. Dat heb ik net veel gedaan in een poging mijn huis op orde te brengen. Deskundigen op het gebied van beweging en voeding hebben het hoogste woord. Aan het slot mogen ook nog wat vertstillingsexperts (yoga, meditatie, mindfulness) hun zegje doen. Met overtuigingskracht worden de tips onderbouwd, dit is de waarheid. Edoch, het artikel bleek uit 2013 te zijn, het was duidelijk dat verschillende inzichten achterhaald waren.
Vlak erna lees ik het interview van Marjoleine de Vos met filosoof en humanisticus Jan Warndorff, die het boek ‘Geen Idee’ schreef. Dat zou een mooi antwoord zijn op de vraag wat belangrijk is voor gezond leven. Met zijn ‘filosofie van het boerenverstand’ (common sense) weet hij echter wel wat alle mensen gemeen hebben. “Het antwoord is het leven. Dit. Nu.”
Na een filosofische uitleg over het feit dat ‘dit leven’ een betere duiding is dan ‘het leven’, komt er een inzicht dat ik direct omarm. Liefhebben is de kern. “Probeer van zoveel mogelijk zoveel mogelijk te houden.” Mee eens. Verderop verbaas ik mij over zijn éne zekerheid: we hebben onszelf als persoon,
als identiteit niet van tevoren bedacht. Vanwaar opeens die stelligheid, doorspekt met humanistische aannames?
Aan het slot maakt hij het echt bont. Wat andere filosofen er ook van zullen zeggen, “ik ben er zeker van dat mijn filosofische innovatie stand zal houden (...) er is geen andere weg vooruit.” Zou het een grapje zijn? Ja hoor, ik weet ook aan aantal zaken zeker. Maar dan wel vanuit mezelf. Nu! Iedereen mag eigen veranderende zekerheden koesteren.
“Je hebt je ouders niet uitgekozen omdat zij de eerste ouders in de menselijke geschiedenis zouden worden die alles goed zouden doen. Je hebt je ouders uitgekozen omdat zij voor jou in dit leven de volmaakte ouders waren.”
“Het belangrijkste wat we moeten aanvaarden, is dat ons niets gebeurt zonder toestemming en medewerking van onze ziel. Daarom is alles wat er met ons gebeurt ­– de werkelijkheid – het product van onze keuzen!”
Al eerder (6/7/’16) kwam Peter Delahay aan bod, de gedreven redenaar die tijdens gastcolleges op de universiteit zijn jeugdige gehoor sterk wist te boeien. Ook met eenvoudige testjes kon hij indruk maken. Ik ga nu proberen zo’n testje goed op het scherm te krijgen.
Maak de volgende zinnen af. “Het fijne van geld is voor mij ......” De vervolgzin: “Het vervelende van geld is voor mij .......” Dan schetst hij een gebeurtenis in je verleden: “Ik ben tien jaar, ik kom de huis- kamer binnen en roep: ik heb de 100.000 gewonnen!” De ouders zitten in de kamer, beiden reageren. “Pappa zegt: .......” en “Mamma zegt: .......” Iedereen had dus de eigen antwoorden opgeschreven, waarna Peter de betekenis toelichtte.
Vervang ‘geld’ door ‘kracht’ en ‘100.000 gewonnen’ door: ‘alle kracht van de wereld’. Het antwoord van je vader is relevant, dat zegt iets over je carrière drive. En dan: vervang ‘geld’ door ‘liefde’ en ‘100.000 gewonnen’ door: ‘alle liefde van de wereld’. Het antwoord van je moeder is relevant, dat gaat over hoe je met relaties omgaat.
Voor heel wat studenten was de uitkomst treffend, ze herkenden als twintiger de invloed van hun ouders op deze belangrijke levensterreinen. Die kon remmend zijn, blokkades opwerpen. De vader zegt: ‘Stel je niet aan.’, de moeder zegt: ‘Nou, nou, dat is wel erg overdreven.’ Maar van het antwoord kon ook een sterke stimulans uitgaan. De vader: ‘Dat is het mooiste wat ik vandaag heb gehoord, geweldig zeg.’ De moeder: ‘Geniet ervan, dat is een goede basis voor je leven.’
Vervolgens kwam aan de orde dat je op blokkades of stimulans heel verschillend kan reageren en dat is je eigen verantwoordelijkheid. Psychologie in een notendop.
“Het jonge kind is volkomen egocentrisch – wat niet betekent dat het alleen maar aan zichzelf denkt, maar juist dat het niet in staat is om aan zichzelf te denken. (...) Het hele proces van menselijke ontwikkeling kan gezien worden als een voortdurende afname van egocentrisme.”
In het verleden heb ik in emotioneel moeilijke tijden verschillende malen in het buitenland een kerk bezocht. Ik ben niet kerks, noch aanhanger van een godsdienst, dus ik deed dat buiten de dienst om. De sfeer gaf me menigmaal rust, ontroerde me soms. Het maakte moeizame ervaringen minder pijnlijk. Overigens hield het daarna niet lang stand, maar voor het moment was het prettig. Dus toen ik las over het nieuwe project ‘Het grootste Museum van Nederland’, waarbij dertien kerken zijn opengesteld met “prachtige kunst, magistrale interieurs en boeiende verhalen”, was ik benieuwd of ze op mij nog steeds een speciaal effect zouden hebben.
Als eerste twee heb ik geselecteerd: de Basiliek van de Heiligen Agatha en Barbara in Oudenbosch, en de Grote Kerk van Breda. Oudenbosch ligt ruim twintig kilometer ten Westen van Breda en telt zo’n dertienduizend inwoners. Je weet werkelijk niet wat je ziet als je in dat kleine dorp bij de kerk arriveert. Een buiten proporties weelderig gebouw. Bij binnenkomst val je van de ene in de andere verbazing. Wat een opeenhoping van knap gemaakte beelden, schilderwerken, etc. Wat een hoogte. Het ontwerp is gebaseerd op de Sint-Pietersbasiliek in Rome, die nog eens zestien zo groot is als dit enorme gebouw. Het rijke Roomse leven.
Nee, ik werd er niet rustig van, ondanks het ontzag trok er geen serene sfeer door mij heen. Het was te veel, haast protserig. Anders is het me vergaan in Breda. Ook groot, maar qua kleuren en ruimtes zoveel dichter bij de natuur. In een afgeschermde, holistische ruimte heb ik zowaar wel tien minuten gemediteerd, een bezigheid die met mijn gedachteleven normaal niet mogelijk is. Naar die kerk wil ik nog wel eens terug.
“...het inzicht dat het land en de goden één zijn. Deze holistische gedachte van eenheid van God en land is een oerbegrip, een besef dat nu uit de tijd is, zeker als we menen de elementen te kunnen beheersen.”
“Het is de tijd van de goden die weg zijn en de god die gaat komen. Het is de tijd van nood, omdat hij bedolven wordt onder een dubbel gebrek en een dubbel Niet: het Niet-meer van de goden die weg zijn en het nog-Niet van de god die gaat komen.”
Blog 24/7/’15: ik meldde ik dat ik rechters een sneue beroepsgroep vindt. Ellende om straffen te moeten uitdelen als je weet dat universeel de tegenstelling goed versus kwaad niet bestaat, dat het zogenaamde kwaad ook in jezelf huist. Dus ik was direct geïnteresseerd toen mijn oog viel op het tv-interview van Annemiek Schrijver met officier van justitie Disa Jironet (30). Te meer omdat zij geïnspireerd is door en leeft naar het soefisme. Dus ze moet donders goed weten dat goed versus kwaad een illusies is.
Zo jong, en zoveel rust en wijsheid. Ze mediteert veel. Het werd me duidelijk dat een strafmaat bepalen ook vanuit een diep spirituele achtergrond erg bevredigend kan zijn. (Overigens ben ik nog steeds blij dat het niet per ongeluk mijn beroep is geworden.) Jironet vertelt over de essentie van het soefisme: verbondenheid, eenheid van allen en alles. Over de visie op de wereld: liefde, harmonie, schoonheid zien en bevorderen. “In alles wat ik doe probeer ik soefi te zijn.”
Hoe doe je dat bij het uitdelen van straffen? Om te beginnen maakt ze de dader duidelijk dat ze niet
de persoon straft, maar de daden die tegen de afspraken van de samenleving indruisen. Dat vereist empathie, begrip tonen. Verder probeert ze de dader de ruimte te geven om naar zichzelf te kijken. Daar is maatwerk voor nodig. Heel mooi vindt ze het om waar mogelijk de dader inspraak te geven in de strafmaat. Dat stimuleert verantwoordelijkheid. En bovenal: ze zorgt ervoor dat ze zelf afgestemd is, in het hier en nu, niet oordelend luisteren.
“Hij die zich van de uitwerking van zijn daden op zichzelf bewust is, begint kijk op het leven te krijgen.”
Je kent die ander niet en door wat je hoort/leest, heb je direct het gevoel: dat is een geestverwant. Het schoot door me heen, toen aan God woorden werden gegeven. Ik las: het gaat niet om iets of iemand, wel alomvattend, wat er altijd al is, gaat aan je vooraf, je wordt erdoor omvat op een manier waaraan niet te ontkomen is. “Dat zou je liefde kunnen noemen.” Het is een bewerking van psalm 139 door Anton Korteweg en deze is voor het tv-programma ‘De Verwondering’ gekozen door hoogleraar wijsgerige ethiek Paul van Tongeren.
Eens kijken wat de laatste te zeggen heeft, dus uitzending gemist bekeken. Ik zie een rustige, bedacht- zame man, zoekend naar zijn woorden. Goed, onze karakters komen niet overeen, ik lijd aan het omgekeerde, maar dat zegt niets over geestverwantschap. Boeiend is zijn uitgangspunt: ‘het wonder van de betekenis’. Wij kunnen de werkelijkheid niet waarnemen zonder er betekenis aan toe te kennen. We registreren haar niet als een fototoestel, maar verbinden het automatisch aan een sensatie, gevoelsbetekenis.
Van Tongeren zal dat beamen, goed en kwaad, mooi en lelijk vermengen zich ook (héél bedachtzaam uitgesproken!). Waar ik toch wat anders naar kijk, is zijn visie op depressie. Dat is volgens hem niet in een zwart gat vallen, maar registreren zonder betekenis te geven: ‘het zegt me allemaal niets’. Dat kan voorkomen, maar ik kan me ook goed voorstellen dat de betekenissen die depressieve mensen (on)bewust geven erg, érg zwaar, zwartgallig zijn. Hoe dan ook, ik vond het interessant om mens-zijn vanuit zijn invalshoek te bekijken.
“Bewustzijn betekent dat we eerlijk en met edelmoedigheid, inlevingsvermogen en mededogen door het struikgewas van conflict en onbegrip gaan.” Geen idee waar ik die zin ooit vandaan heb geplukt, maar ik vind hem echt mooi. Gevoel en denken worden verenigd in deze woorden, de onvolmaakte wereld wordt erkend en dat mist nog wel eens bij adviezen.
Neem de klassieke kaskraker van Norman Vincent Peale (1898-1993), waarmee hij in de jaren 50 de wereld bestormde: ‘De kracht van positief denken’. Zijn credo was: ‘stamp in je hoofd dat je een succesnummer bent’. Erg Amerikaans, maar waar blijft het gevoel erachter? Het feit dat Donald Trump een groot Peale aanhanger is, geeft al aan dat er van edelmoedigheid en inlevingsvermogen weinig sprake hoeft te zijn. Eerlijkheid is helemaal uit beeld.
Die kunstmatigheid, dat onechte kwam ik onlangs weer tegen in een Quest artikel, gebaseerd op psychologisch onderzoek van de universiteiten van Tilburg, Texas, Londen, Cleveland, Kentucky, Californië, Stanford en nog wat onderzoeksinstituten. Kortom, zwaar wetenschappelijk onderbouwd. Titel van het artikel: ‘Hoe zorg ik ervoor dat mensen mij aardig vinden?’ De tips vliegen je om de oren. ‘Pik een traantje weg’, dat wekt sympathie op. ‘Lach, desnoods nep’, dat doet wonderen. ‘Kleed je passend’, aangepast aan je vrienden. ‘Denk aardig’, beeld je in dat anderen je aardig vinden. Verder nog: ‘Vraag een gunst’; ‘Neem een hond (geen kat)’; ‘Maak jezelf mooi’. Kers op de onderzoekstaart: vrouwen zijn beter in nepgedrag dan mannen.
Had al dat onderzoeksgeld niet beter besteed kunnen worden? Ik duik gauw weer naar de eerste zin, wat is hij toch prachtig! Als je die eigenschappen kunt combineren, dan hoef je je niet meer druk te maken over hoe aardig je gevonden wordt.
Vergenoegd gniffel om de kop van een artikel in Trouw: ‘De dood staat voor de rechter’. Peter Henk Steenhuis verhaalt over de ‘Rechtszaak tegen de dood’ in het Paleis van Justitie. Kunstenaars Eva Knibbe en Bart van de Woestijne klagen de dood aan. Zij beroepen zich op Artikel II-62 van de Europese grondwet: ‘Eenieder heeft recht op leven.’ Creatief, de dood moet toch niet denken dat hij boven de wet staat.
De crew: getuige à decharge (alpinist Wilco van Rooijen), tribunaal deskundige (denker des vaderlands René ten Bos), raadsheer van de dood (hoogleraar strafrecht E. Sutorius), rechter (raadsheer gerechts- hof Mark Boekhorst), aanklager (rechter-commissaris André Coumans.) Je kunt niet zeggen dat het onzorgvuldig wordt aangepakt, de dood kan het nog moeilijk krijgen. De argumenten zijn in het artikel op tafel gelegd, de rechtszaak moet nog plaatsvinden. Indrukwekkende verhalen van alle deskundigen, waaruit ik wat hoofdpunten selecteer.
Van Rooijen betoogt dat de dood niet iets negatiefs is, hij roept op tot bewust leven. Ten Bos legt uit dat de dood schuld nog straf treft, in zijn eigen recht staat. Sutorius bepleit dat niet de dood, maar de aanstichter van dit alles gedagvaard zou moeten worden: het leven! Boekhorst legt de dood een aantal voorbeelden voor hoe slecht hij heeft gehandeld. Slachtofferverklaringen zorgen voor kippenvel. Coumans beschuldigt de dood ervan zich niet aan de regels te houden (rond een jaar of 80 is het oké). Ook legt hij stalking ten laste, want de dood zadelt andermans leven opzettelijk op met angst voor de dood.
En dan te bedenken dat de dood niet buiten ons staat, maar ín onze ziel huist. Doodgaan wordt van binnenuit geregeld. Als uitvoerder van het persoonlijke zielsbesluit doet de dood zijn werk. Ga maar eens ruim zeven miljard dooduitvoerders voor de rechter slepen...
“Voor de ziel die klaarwakker is, komt de oordeelsdag niet na de dood. Voor die ziel is iedere dag een oordeelsdag.”
In mijn leven heb ik heel wat projecten vanaf het begin met de volle inzet gedaan. Ik had geen idee waar die drive vandaan kwam, ik dacht er gewoon niet over na. Ook heb ik genoeg ondernomen waar
ik eigenlijk niet veel in zag, soms door anderen opgelegd. Niet verwonderlijke uitkomst: in het eerste geval liep het als een trein, volharden als de omstandigheden moeilijk werden, was geen probleem;
in het tweede geval kwam ik vaak niet verder dan de beginfase of ik maakte het noodgedwongen met veel pijn en moeite af, maar was niet blij met het eindresultaat. Het is bekend, werkelijke motivatie is een grote stimulans.
in de beginfase zorgt voor ondoelmatigheid, met een grote kans om je terug te trekken. Als je iets onherroepelijk op je neemt, “de schouders eronder zet, komt ook de Voorzienigheid in beweging.”
Daar komt dus de meerdimensionale visie van grote denkers uit vorige eeuwen om de hoek kijken. Jouw authentieke inzet geeft een krachtig signaal naar die hulpbron in andere dimensies. Alleen het besluit al zorgt voor een hele reeks gebeurtenissen.
In durf liggen genialiteit, kracht en magie besloten.” Eigentijdse, seculiere filosofen hebben vaak weinig aandacht voor die meerdimensionale werkelijkheid, waardoor de woorden het hart niet bereiken en niet aanzetten tot magische resultaten. Ik verwacht wel dat het in de komende halve eeuw erbij getrokken gaat worden, wat een verrijking zal zijn voor de filosofie.
“Een mens kan in de samenleving worden geïnstrueerd, alleen in eenzaamheid kan een mens worden geïnspireerd.”
“Hij die kunst en wetenschap bezit, heeft religie. Hij die kunst en wetenschap niet bezit, heeft religie nodig.”
“Alle kunst is in wezen religieus. En geen kunstenaar van enig formaat of diepgang kan een atheïst zijn.”
‘Pogingen iets van het leven te maken’; ik ben aan het geheime dagboek van de 83-jarige Hendrik Groen begonnen. De NS Publieksprijs krijg je immers niet zomaar. Ja hoor, je schiet van de ene lach
in de andere over de kneuterige voorvalletjes en tragiekjes in een Amsterdams verzorgingshuis. Tijdverdrijf nummer één in de conversatiezaal: “klagen als een bejaarde”. Kwalen verdwijnen niet, ”eenrichtingsverkeer naar de kist is het.” Ik ben in het begin, maar het beeld van zeurende ouderen staat me al haarscherp voor de geest.
En dat terwijl de laatste levensfase alle mogelijkheden biedt om iets van het leven te maken als je met de Perzische dichter en mysticus Jalal ad-Din Rumi (1207–1273) het mens-zijn beschouwt als een soort herberg, gastenhuis. Rumi behoort tot de grootste literaire en spirituele persoonlijkheden die de wereld gekend heeft. Zijn teksten ontroeren en zetten aan tot zelfonderzoek, zuiveren van het hart. In het gastenhuis komt steeds weer nieuw bezoek. Zet de deur wijd open voor onverwachte gasten, zoals een vreugde, een depressie, een zwakheid, een flits van inzicht. Ze zijn naar jou gestuurd als raadgever van gene zijde.
Diepe wijsheden vloeiden uit Rumi’s pen, met als spirituele basis dat al het leven één is. Een uitspraak: “Verkoop je slimheid en koop verwarring.” Juist als oudere kun je je ervaringen overzien en constateren dat wat chaos leek te zijn tot waardevolle beweging, verandering kan leiden. We zetten ons zo gemak- kelijk vast in het veilige. Rumi: “Een van de wonderen van de wereld is het zien van een ziel die in een gevangenis zit met de sleutel in zijn hand.”
Zouden we eenzaamheid onder ouderen niet kunnen verminderen door ze in positieve zin te laten praten over hun opgedane levenswijsheid.
“De donkere gedachte, schaamte, het venijn, ontmoet ze bij de voordeur met een brede grijns en vraag ze om erbij te komen zitten.”
— hoe oud je bent; — hoe je in je levensonderhoud voorziet; — waar je woont; — wat je hebt gestudeerd; — welke planeten je horoscoop bevolken; — of je verhaal waar is of niet.
— waar je voor gaat en of jij het aandurft oog in oog te staan met de verlangens van je hart, voor gek te staan omwille van je dromen, van het avontuur dat Leven heet;
— of je ooit tot de kern van je eigen verdriet bent doorgedrongen, of de verraderlijkheden en beproevingen van het leven je ontvankelijker hebben gemaakt of hebben doen terugdeinzen uit angst voor nog meer pijn;
— of je de vreugde kunt zijn, durft te dansen vanuit je oerkracht, in totale extase. Van top tot teen, zonder je in te houden door op je hoede te zijn;
— of je anderen durft af te wijzen om trouw te kunnen zijn aan jezelf, of jij het aankunt om voor verrader te worden uitgemaakt om verschoond te blijven van verraad vanuit je eigen ziel;
— kun jij leven met fouten, zwakheden en kwetsbaarheid, die van jou en mij, en toch aan de rand van een meer staan en luidkeels tegen het zilver van de volle maan roepen: YES!
— of jij het kunt opbrengen om na een nacht vol wanhoop, tot in het diepst van je ziel gekwetst, op te staan en datgene te doen wat gedaan moet worden voor je kinderen;
— welke innerlijke kracht jouw steun en toeverlaat is, of jij alleen kunt zijn met jezelf, of je het werkelijk goed hebt met jezelf. Wanneer het stil wordt, in eenzaamheid.
“Op een avond nam een oude indiaan zijn kleinzoon op schoot. Hij zei: ‘Er woedt een strijd die in ons. Een strijd tussen twee wolven. Eén wolf staat voor liefde, gulheid, vriendelijkheid en vriend- schap. De andere wolf representeert afgunst, woede, verdriet, hebzucht, ego, arrogantie en angst.’
Er is iets mis met mij. Althans, ik voldoe geloof ik niet aan de algemeen heersende opinie over kunst. Juichende berichten had ik gehoord over de kunstverzameling, verkregen uit de erven van de failliete Dirk Scheringa Bank, in museum More in Gorssel. Dus dat wou ik wel eens gaan bekijken. Bij binnen- komst van het museum valt op de muur te lezen dat de collectie de verzamelnaam ‘Modern Realisme’ kreeg: schilders uit de 20e en 21e eeuw die de zichtbare werkelijkheid op herkenbare wijze verbeelden. Benieuwd om dat te beleven.
Alle producten in zeven zalen bekeken en overkoepelend is mijn stemming: wat een naargeestige somberheid. Ik heb Jung’s theorie uitgeprobeerd. Bij voelend kijken kon ik soms licht onpasselijk raken en liep snel door. Langs een museumbezoeker die totaal verheerlijkt in trance naar het schilderij bleef kijken. Intuïtief kijkend drong zich regelmatig een sfeer van oorlog of vagevuur op. Zette ik mijn ‘oordeelloze’ gewaarzijn in, dan herkende ik de uitbeelding vaak niet als de werkelijkheid. Ten slotte
was de belangrijkste boodschap tijdens het denkend kijken: wat ongelofelijk knap geschilderd. En: waarschijnlijk willen deze schilders de duistere uithoeken van de psyche bereiken. Als zodanig zeker geslaagd.
Vreemd, de mode- en televisiewereld legt een doorgeschoten nadruk op (gefotoshopt) vrouwelijk schoon en bij deze vorm van kunst worden vrouwen vaak juist onrealistisch afzichtelijk uitgebeeld. Was er dan niets dat positief indruk op mij maakte? Jawel hoor, door ‘De Zilveren Bruiloft’ van Carel Wilmink kwam er meer licht in mijn gemoed. De portretten van Herman Gordijn, met name van koningin Beatrix (1982), waren uiterst treffend, ze konden mijn hart raken. En ‘De Bloeiende Boom’ van Charley Toorop bracht me terug in de schoonheid van de natuur.
“Kunst is, voor mij althans, de verbeelding. Het verbeelden van een sleutel, een code, voor inzicht en contact met het universum.”
De volgende vraag was welke handelingen dan wel en welke niet gewenst zijn. Ja, als ik een zwart-wit boek had kunnen schrijven, was ik wellicht rijk geworden, maar dat is uiteraard onmogelijk. Wat van de ene collega gewenst is, kan van een ander als ongewenst worden ervaren. Je ‘leest’ bedoelingen die achter het gedrag schuil gaan. Vroegere ervaringen spelen een rol en ook het humeur op de dag zelf. Wat in de ene bedrijfscultuur kan, is in de andere not done.
Twee toverwoorden voor het uitbannen van ongewenste intimiteiten, waarvan de een de vrouwelijke pool vertegenwoordigt en de ander de mannelijke pool. Tezamen: androgyne omgangsvormen. De
wil en je gaat er toch mee door. De m-pool: assertiviteit, zeg het duidelijk als je iets onprettig vindt.
Een romantische relatie die uitraakt kan veel spanning op de werkvloer geven. Officieel opgestelde gedragscodes werken niet (blog 4/7/’16), beter is het door discussies bewustwording te versterken
De voordelen zijn ook evident. In een open werkklimaat is er minder sprake van informele macht, het is een motor voor goed werk, openheid doorbreekt het taboekarakter waardoor stiekeme roddels afnemen en je bent op de hoogte van elkaars achtergronden. Opdat je niet overkomt wat een man mij vertelde. Bij zijn 25-jarig jubileum bij de zaak kreeg hij behalve het standaard cadeautje ook een bloemetje voor zijn vrouw mee, omdat zij hem zo goed had bijgestaan op de achtergrond. De goede man was een aantal jaren eerder gescheiden.
“Als er voor intimiteit op het werk geen plaats meer is, zijn we niet menselijk meer, maar een stelletje robotten.”
“Erotiek en verliefdheid zijn facetten van macht. Machtsverschillen kunnen leiden van ongewenste intimiteit van hoog naar laag. Maar erotiek en verliefdheid kunnen ook instrumenten zijn om de machtsafstand te verkleinen. Dus macht kan zowel frustreren als emanciperen.”
“Spanning, humor en horror, vooral ook in de eindfase. Spanning — waar ben ik mee bezig?, dacht ik vaak. Humor — soms heb ik ook zo gelachen, er speelden zulke rare dingen. Horror — alsof ik op een kar à la Staphorst rondgereden kon worden.”
Eind jaren tachtig kreeg ik het Spaans benauwd van alle aandacht voor ongewenste intimiteiten op het werk. Ongewenst is ongewenst, maar door die overdreven aandacht ook voor de mildste vormen zag ik het kind met het badwater weggegooid worden. Vooral vrouwen worden geacht het slachtoffer te zijn en laat nu juist veel vrouwen ook wel houden van een prettige open sfeer, waarbij niet iedere aanraking op een weegschaaltje wordt gelegd. Maar nu prikten secretaresses als grappig bedoelde lijstjes op de muur hoeveel een arm over de schouder de baas ging kosten.
Wat deed ik in die tijd als ik maatschappelijke ontwikkelingen gevaarlijk vond, ik startte een groot onderzoek. Ik onderscheidde vier categorieën voor het onderzoek: Vriendschap, Intimiteit (in de zin van vertrouwelijkheid), Erotiek en Seks op het werk. Mijn vorige onderzoek had ik liefdevol de afkorting L.O.V.E. meegegeven: Landelijk Onderzoek Vriendschap Emancipatie. Bij dit onderzoek heb ik maar niet afgekort, want dan zou het ‘V.I.E.S. op het werk’ worden.
Kortweg, zo’n 75% van de ondervraagden had wel goede vriend(inn)en op het werk gehad, collega’s die ook op je verjaardag kwamen; 40% kende een of meer collega’s met wie ze vertrouwelijke privé gesprekken konden voeren; 25% zei wel eens verliefd te zijn geweest op een collega (waarvan twee op de vijf ook met haar/hem trouwden) en 10% had wel eens seks op de werkplek gehad, tijdens de lunch met gesloten kamerdeur of in een archiefkast.
Wat er zoal op de werkplek gebeurt, hoe (on)gewenst het werd gevonden, dat vrouwen vaak anders reageren dan mannen, wat voordelen en gevaren zijn. Maar menigmaal startte mannelijke journalisten hun kranteninterview verheugd met de simpele constatering: dus nu mág het weer!!
“Heerlijk om verliefd te zijn op een collega. Ik ga dan met veel meer plezier naar mijn werk. Het geeft een enorme positieve spanning.”
“Balanceren is het: je wilt niet een blauwkous zijn, zo’n verzuurde vrijgezellenjuf. Je wilt ook niet een medewerkster zijn die gemakkelijk is in te pakken. Een blauwkous zijn raakt in isolement, ‘del’ zijn houd je op den duur niet vol.”
Verliefd kan ik op ze zijn, soms zijn ze zo fraai, veelzeggend. Enkele woorden opzuigen kan al een wereld aan beelden met zich meebrengen. Ik las: “Dat kwam plotseling in mij op.” en zag het gebeuren. Vanuit het hart, gaat het idee naar de hersenen, waar het woorden krijgt. Ook van meesterwerken wordt gezegd dat ze opkomen vanuit diepe inspiratie op universeel niveau. Ze worden vervolgens uitgedrukt en in een vorm gebracht door het individuele ego en de persoonlijkheid heen. Kunstenaars als spiritueel open doorgeefluiken.
Onlangs stuitte ik in een Engelse tekst op het begrip ‘release’. Het werd gebruikt door een gescheiden vrouw, in de zin dat zij het maar niet voor elkaar kreeg in de relatie met haar ex, wat haar veel ellende bezorgde. Ik vertaalde het direct als ‘loslaten’, maar zocht het ook op. De twee begrippen die de vertaling bood, waren ‘loslaten’ en ‘vrij laten’. Toen werd de filosoof in mij wakker. De woorden werden als synoniemen gepresenteerd, maar in verband met een relatie kunnen ze ook tegenover elkaar staan. Bij loslaten verbreek je de band, het vloeit weg uit je systeem. Bij vrij laten blijft de band overeind, je laat de ander volkomen vrij.
“Wie een ander probeert omlaag te halen, heeft die ander hoog zitten.” schreef Ed Nissink. In die ene zin proef je de essentie van de relatie tussen die twee. Jacob Slavenburg vatte de spirituele krachten samen in de zin: “Religie, letterlijk ‘terug-verbinden’, is het oerheimwee van de mens naar eenwording met het goddelijke.” Werkelijk geniaal met taal spelen, in een paar woorden wijze theorieën samen- vattend, kan dichteres Carla Pols (een ode aan haar in blog 13/6/’15): “Vol-ledig zullen we eerst dan verstaan, wanneer èn vol èn ledig in elkander overgaan.”
Oxford hoogleraar economie Ngaire Woods legt uit dat de Britse voorbereidingen op de Brexit-onderhandelingen met de EU vanaf het begin beschadigd zijn door verschillende vergissingen in onderhandelingstechniek. Ze stelt bijvoorbeeld het vijandsdenken aan de kaak. De echte plannen worden dan geheim gehouden om de vijand te verslaan, alsof er een D-Day aankomt. Dat is waar.
Uit May’s strijdkreet: ‘geen deal is beter dan een slechte deal’ spreekt niet alleen gebrek aan inzicht, maar ook angst. Maar het is geen slagveld, eerlijkheid, openheid, samenwerking zijn vereist om tot
Het begrip onderhandelingstechniek zit me wat dwars. Alsof het om eenvoudige kunstjes gaat die je kunt leren. Even internet ingedoken en ja hoor, een stoet aan cursussen onderhandelingstechnieken trekt voorbij. Dwars erdoorheen duikt de gedachte op dat onderhandelen een spel is. Eens als je het hele leven als spel beschouwt, oneens als je het verbindt aan trucjes. Tenenkrommend bijvoorbeeld:
als je wint pas juichen als de ander buiten zicht is, anders haakt hij alsnog af. En de ‘slimme truc’ om
af en toe een stilte te laten vallen. De ander gaat praten en verklapt misschien iets waar jij gebruik van kunt maken.
Weinig lees ik in dit verband over zelfonderzoek, de innerlijke carrière van onderhandelaars bevorderen. Wat zijn je bedoelingen, werk je met een geheime agenda, kan die weggewerkt worden? Je eigen emoties analyseren, terwijl je ze ervaart. Een hoog EQ zoals beschreven door Daniel Goleman zal beslist helpen. En vooral ook mensen zoeken met aangeboren talenten, die breed wederzijdse belangen aanvoelen, overzien. Bij de huidige Nederlandse onderhandelingen voor een regering merk je ook duidelijk dat het niet om technieken gaat, maar om de wijsheid en het zelfinzicht van de personen.
Onder de titel ‘Macht moet je misbruiken’ doet Anne Vegterlo verslag van haar rondgang in de wereld van het machtsonderzoek. Psychologen vertellen over hun laboratorium experimenten en koppelen de uitkomsten aan eendimensionale verklaringen. Neem Dacher Keltner, die uitlegt hoe het vermogen om anderen te laten doen wat jijzelf wil kan leiden tot corruptie. Om te beginnen tast macht je inlevings- vermogen en moreel besef aan. Het maakt egoïstisch, onbeleefd, respectloos. En je gaat onterecht in je eigen buitengewone kwaliteiten geloven. “Kortom: macht maakt je over het algemeen een egoïstische zak.”, concludeert Vegterlo.
Waardeoordelen en kennis over goed & kwaad floreren rijkelijk in deze onderzoekswereld. Dieper groef psychiater Alfred Adler in de vorige eeuw. Rianne Oosterom sprak met vertegenwoordigers van het Adler Netwerk Nederland. Volgens hem heeft ieder mens een eigen levensplan, waarvan een deel bij de geboorte al vastligt. De mens is geen optelsom van verleden, driften, trauma’s, maar een ondeelbaar geheel met een eigen verantwoordelijkheid voor het psychisch welzijn. Het begrip ‘minderwaardigheids- gevoel’ komt van Adler. Hoe goed het levensplan uitgevoerd wordt, hangt af van de mate van zelfvertrouwen. “Als minderwaardigheidsgevoelens overheersen, staat het streven naar macht op de voorgrond.”
Over goed & kwaad had Adler een basisprincipe. Macht is niet de bedoeling, ‘goed’ was voor hem de gelijkwaardigheid van alle mensen. Nu lijkt me dat leren omgaan met macht ook tot je levensplan kan behoren. Om je bewustzijn te ontwikkelen heb je meerdere gangen naar aarde nodig. Zo bezien raakt Adler aan de spirituele visie van tijdgenoot Carl Jung. Dat beide heren door Sigmund Freud als vriend en sparringpartner zijn verstoten is begrijpelijk. Hun denkbeelden druisten in tegen zijn visie op het onderbewuste met seksuele driften en (jeugd)trauma’s, en goed omgaan met kritiek was niet Freud’s sterkste kant.
“Je kan in veertien dagen genezen zijn als je je houdt aan het volgende recept. Probeer elke dag te bedenken hoe je iemand een plezier kan doen.”
“Onuitgesproken emoties sterven nooit. Zij worden levend begraven en zullen later op lelijkere manieren naar buiten komen.”
Fascinerend! Richard Dawkins, de Britse hoogleraar en atheïst die gewapend met een uiterst primitief godsbeeld fel ten strijde trekt tegen God, is opgevolgd door Marcus du Sautoy, die volgens journaliste Hilde Van der Eynde de deur naar God op een kier zet. Zij sprak met hem.
Du Sautoy heeft het beeld van een God als iets met een lange witte baard losgelaten, mede doordat een journalist God beschreef als iets wat ons menselijk verstand overschrijdt. Hij is God gaan beschouwen als de dingen die we echt nóóit zullen weten. Dat haalt het fundament weg uit ons Westers optimisme, dus vraagt de journaliste of de wetenschap uiteindelijk toch niet almachtig is. Een volmondig “Welnee! (...) In de fundamentele natuurkunde en in de kosmologie zijn er problemen die we nooit zullen kunnen oplossen.”
Du Sautoy houdt het abstract. God is zeker niet de instantie die ingrijpt in mensenlevens, mededogen toont, troost. Je zou God kunnen definiëren als antwoord op de vraag waarom er iets is in plaats van niets. Dat abstracte kan ik nog wel aan, maar hij verliest mij als hij stelt dat God buiten ons staat. Ik mis in zijn betoog het energie begrip en de verbinding die dat vraagt. Veel is langs deze weg onderzocht en verklaard. Bijvoorbeeld ‘reading’, waarbij informatie gegeven wordt over energie en ‘healing’, waarbij met deze informatie gewerkt wordt.
Het zou mooi zijn als wiskundige Du Sautoy de kennis van natuurkundige William Tiller in zijn ideeën betrekt (zie blogs 28 en 30 sept. en 3 okt. 2016). Dan zou de deur naar God wat wijder open kunnen. Zijn houding is er open genoeg voor. Veelzeggend is dat zijn voorganger Dawkins niet gereageerd heeft op zijn boek ‘What we cannot know’. Hij heeft een gevoelige snaar geraakt.
Vraag journaliste: “Als we maar lang genoeg wachten, komt er toch wel een computer om te berekenen wat we vandaag nog niet kunnen becijferen?”
Antwoord: ‘Maar wat als de tijd zelf ten einde komt, terwijl we wachten? We weten niet of de tijd oneindig zal doorgaan. Ook het rekenvermogen van het universum stelt beperkingen. Kun je twee ongelooflijk grote getallen met elkaar vermenigvuldigen als de uitkomst meer cijfers bevat dan er deeltjes in het universum bestaan, zodat je het resultaat niet kunt opschrijven?”
“De mens is niet door God gemaakt zoals het hout verwerkt wordt door de timmerman; want de timmerman en het hout zijn verschillend, terwijl God en de mens hetzelfde zijn. (...) De mens is gemaakt uit een substantie van God en alles wat God is, is in de mens.”
Je zal toch zo gehecht zijn aan je auto waar niet meer in te rijden valt, dat je hem ergens goed opbergt, omdat je verwacht dat door groeiende wetenschappelijke kennis er in de toekomst wel een manier zal zijn om hem weer aan de praat te krijgen. Zo ongeveer kijk ik tegen cryonisten aan. Mensen die direct na de dood hun lichaam (of soms alleen hun hersenen) willen laten invriezen, omdat ze hopen, beter: geloven dat de voortgang van de wetenschap ervoor zal zorgen dat ze weer tot leven gebracht kunnen worden.
Natuurlijk begrijp ik wel dat hun basisaanname een andere is dan de mijne. Deze mensen zíjn hun lichaam, niet de bestuurder die eruit kan stappen. In de hersenen zetelt het IK dat een eeuwig leven wenst. Je voelt de krampachtigheid die erachter schuil gaat, een totaal gebrek aan acceptatie. Als we de vijf fasen van rouwverwerking van de bekende psychiater Elisabeth Kübler-Ross erbij halen, blijken deze mensen in de eerste fase te vertoeven. Dat is de fase van ontkenning, een afweermechanisme waarbij de mens zichzelf beschermt door de waarheid af te wijzen. Die waarheid roept kennelijk te veel angsten op.
Alhoewel niet alle fasen doorlopen hoeven te worden om tot acceptatie te komen, zouden deze mensen zichzelf toch innerlijk kunnen verrijken met fase twee: woede over het feit dat de dood bestaat; dan fase drie: vechten tegen de dood (wat velen doen); vervolgens fase vier: als het voorgaande niet blijkt te helpen het verdriet en eventueel de depressie toelaten. Ten slotte kun je dan inzien dat de waarheid niet te bestrijden is, waardoor aanvaarding zich aandient. Dat noemen we persoonlijke groei.
“Vijf domeinen waarbinnen groei kan plaatsvinden na een trauma: verdieping van de relatie met anderen, ontdekking van nieuwe mogelijkheden, bewustwording van persoonlijke krachten en talenten, toename van spiritueel of religieus besef en toename van waardering van het leven.”
“Op basis van wetenschappelijk onderzoek beginnen we steeds meer inzicht te krijgen in de processen die zich ten tijde van de dood afspelen. (...) steeds nadrukkelijker dringt het beeld zich
op dat de hersenen niet de veroorzakers zijn van het bewustzijn maar slechts het fysieke instrument waardoor het bewustzijn zich kan manifesteren. (...) De wetenschappelijke bevindingen sluiten dan ook heel goed aan op datgene wat de mystiek ons leert.”
Onder de titel ‘How to Stay Maried’ brengt Belinda Luscombe in Time Magazine inzichten van veel deskundigen bijeen. Veel is wel bekend, maar altijd leuk om te horen wat het belangrijkste tegengif voor een scheiding is. Volgens huwelijkstherapeut Gary Chapman: 1. uitvogelen wat er precies nodig is voor je partner om zich geliefd te voelen; 2. goed kunnen verontschuldigen en vergeven. Lisa Grunwald verdiepte zich in de vraag wat een modern huwelijk meer belooft te zijn dan in het verleden het geval was. De eigentijdse droom zou zijn dat je partner niet alleen ziet en accepteert wie je echt bent, maar ook probeert het beste in je naar boven te halen. Dat is geen eenvoudige klus als je bedenkt dat veel mensen zichzelf niet eens zien of accepteren.
Dan eens kijken wat een goede echtscheiding inhoudt. Onder de titel ‘Wat ik leerde van mijn scheiding’ vertelt Kluun in JAN Magazine dat hij via informatie van vrienden op drie hoofdpunten uitkwam: 1. alles aan doen om een goede vader te blijven; 2. geen valse hoop geven aan de kinderen door wekelijks een gezamenlijk etentje of iets dergelijks te organiseren (hoe goed bedoeld ook); 3. ervoor zorgen dat je niet bij de rechter komt, slik je eergevoel in.
Kluun is tevreden over zijn eigen echtscheiding. Met name het vaderschap heeft zijn volle aandacht. Een therapeut had hem verteld dat de gelukkigste kinderen zijn van wie de ouders een gelukkig huwelijk hebben. De op één na gelukkigste kinderen zijn zij van wie de ouders een gelukkige scheiding hebben. Dan volgen kinderen van ouders met een ongelukkig huwelijk. Het slechtst eraan toe zijn kinderen van ouders met een ongelukkige scheiding. Niet moeilijk kiezen dus bij een als slecht ervaren huwelijk.
Vrouw: “Elke ochtend als hij naar zijn werk vertrekt, kust onze buurman zijn vrouw. Waarom doe jij dat nooit?” — Man: “Ik ken dat mens amper.”
Het blijft een aparte gewoonte om steeds maar weer generaties te benoemen. In HP/DE TIJD laat journalist Jan Smit de ‘millennials’ aan bod komen, mensen die geboren zijn tussen 1980 en 1994, ook wel de generatie Einstein genoemd. Voor het werk is persoonlijke groei van wezensbelang, status en arbeidsvoorwaarden zijn opzij geschoven, en ze zijn wars van hiërarchie en vergaderingen. Vrijheid gaat boven alles. Tot zover kan ik mezelf er nog prima in herkennen, alleen ben ik zo’n veertig jaar te vroeg geboren om erbij gerekend te worden.
Je kunt niet ontkennen dat de tijdgeest wat doet met nieuwe generaties. Maar dat neemt niet weg dat onder de millennials genoeg mensen zijn die de soberheid en gezagsgetrouwheid van de ‘vooroorlogse generatie’ (geb. 1910-1930) vertegenwoordigen. De plichtsgetrouwheid van de ‘stille generatie’ (geb. 1930-1940) is zeker niet verdwenen. Dat geldt eveneens voor de vrije moraal, de onvrede en protesten van de ‘babyboomers’ (geb. 1940-1955). De erop volgende zelfredzaamheid en no-nonse van de, door jeugdwerkeloosheid genoemde, ‘verloren generatie’/‘X’ (geb. 1955-1970) valt nog steeds te bespeuren. Ten slotte is ook de hang naar zelfontplooiing en passiviteit van de ‘pragmatische generatie’/‘Y’ (geb. 1970-1985) niet verdwenen.
En dan te bedenken dat er na de millennials al weer gewag gemaakt wordt van twee nieuwe generaties vanaf 1995: de ‘Digital Natives’ en de Googlekids in de 'Alpha generatie'. Een waar generatie circus. Ik houd het erop dat bepaalde eigenschappen in verschillende periodes wat meer gaan domineren. De algemene lijn in de afgelopen eeuw is echter dat de variatie aan mogelijkheden groeit en dat jongeren meer keuzes hebben om hun eigen pad te bepalen.
“Millennials zijn zo ambitieus dat je ze vaak moet afremmen. Ze willen alles – én een leuke baan én een partner én veel reizen én overal bij zijn én kinderen. En wel per direct. Als je ze een e-mail stuurt of vraagt of ze even een offerte willen maken, reageren ze onmiddellijk. Zo zijn ze dat nu eenmaal gewend. Het is niet voor niets dat er relatief veel jongeren zijn met een burn-out.”
“Millennials hebben de hang naar gelijkwaardigheid, vrijheid en zelfontplooiing meegekregen van hun ouders. Dat zijn vaders en moeders die behoren tot de generatie X. Die stonden en staan naast hun kinderen. Ze coachen ze, geven ze vrijheid met verantwoordelijkheid en zijn het vangnet als het misgaat. Diezelfde ouders zitten op het werk vaak in een managementfunctie.”
Trouwredacteur Willem Schoonen verhaalt over zijn gevecht met de piep in zijn hoofd, officieel tinnitus geheten. Zeven jaar geleden dook hij op en bereikte de sterkte van een tandartsboor. Vrienden vragen of hij daar niet gek van wordt. “Knettergek.” Alle mogelijke tests zijn gedaan, alles heeft hij erover gelezen, maar een oorzaak is er niet. De enige relativering is dat bijna een miljoen landgenoten het hebben en dat je er niet dood aan gaat.
Ik ben een van die miljoen, al zo’n twintig jaar en dus ervaringsdeskundige. Even geluisterd of het klinkt als een tandartsboor en ja, dat is goed getypeerd. Evengoed kan ik er het sterk ruisen van de zee in horen. Ik heb geen tests laten doen, noch verhandelingen erover gelezen. De piep hoort sinds zijn komst gewoon bij mij.
Schoonen’s ervaring is dat als het even tegen zit of als je iets onder de leden hebt, dan lijkt de piep
veel erger. Mijn ervaring in moeizame tijden is dat je dan wel wat anders aan je hoofd hebt dan een piep. Ik moest wel glimlachen om zijn vervolg: “Je gaat als een gek zorgen dat je fit en gelukkig bent (...) en je probeert nog meer van je partner te houden dan je al deed.” Ja, met zo’n dwang kun je ook daar knettergek van worden.
Schoonen vecht tegen de spiraal die tinnitus tot een syndroom maakt. Hij is bang dat hij dit gevecht gaat verliezen. De kern zit natuurlijk in het gevecht dat hij is aangegaan, de oplossing kan alleen maar in acceptatie liggen. Dan zul je het geluid ook anders interpreteren. Bij mij is dat indertijd vanzelf gegaan, maar op andere terreinen heb ik ook wel geworsteld met dit acceptatie principe.
“Zodra je weet wat je hoort, worden waardering en acceptatie radicaal verschillend. Perceptie, kennis en betekenis bepalen de manier waarop een mens geluid waardeert. (...) Houding bepaalt mede de ervaring.”
Arme Rebecca Solnit... Je zal toch aangekondigd worden als “topauteur met een duizelingwekkend sterk essay over de onzichtbare verbindingen tussen alle sociale bewegingen in de wereld”. Dit eerbetoon, dat de lezer direct op het een of andere been zet, komt van Jelmer Mommers in De Correspondent. Na lezing is bij mij blijven hangen dat verzet loont, ook al is het effect op de korte termijn onzichtbaar en heeft het de schijn van falen. Ze toont dit onder andere aan voor de anti-slavernijbeweging, vrouwen- beweging, opstanden tegen racisme, aidsbestrijding, Occupy, mensenrechtencampagnes, Women’s March 2017 (anti Trump).
Een indrukwekkende reeks bewegingen verbindt ze om tot de conclusie te komen dat verzet zonder geweld op de langere duur werkt. Maar het zijn wel ideologieën die u en mij welgevallig zijn, die de gevestigde orde vooruitstrevend aan de kaak stellen. De Ku Kux Klan of een Wilders-achtige beweging staat er niet tussen. Centraal in Solnit’s betoog staat de hoop dat wat we doen van belang is, waardoor we niet vervallen in zelfgenoegzaamheid en passiviteit.
Hoop maakt in mijn ogen onvrij; hij is verbonden met angst en met verwachting, wat gemakkelijk tot teleurstelling leidt. Ik werk graag met basaal vertrouwen dat geweldloze acties kan ondersteunen. Dat beluister ik eerder in Solnit’s essay en zeker ook in het interview van Thomas Assheuer met de socialist Bernie Sanders, getypeerd als de strijdvaardige president van vele (linkse) Amerikaanse harten. Met grote inzet brengt hij een beweging op gang van arbeiders, zwarten, blanken, latino’s, moslims, jonge en oude mensen om Trump het hoofd te bieden. Sanders: “Ik denk dat we vooruitgang boeken!”
“Ideeën zijn besmettelijk, emoties zijn besmettelijk, moed is besmettelijk. Zodra we deze kwaliteiten - of hun tegenpolen - belichamen, brengen we ze over op anderen.”
“Wat me optimistisch stemt: nog nooit is er in de Amerikaanse geschiedenis een generatie jongeren geweest die opener is en minder vooroordelen heeft dan de onze. Ik heb veel vertrouwen in jonge mensen, dus in zij die zullen bepalen hoe onze economie eruitziet, hoe verschillende rassen samenleven, hoe we het milieu beschermen.”
“Pluk den dag. Dweep en droom niet met de schim van het Verleden en wees niet bang voor het spook van de Toekomst, maar sla de verliefde armen vast om het levende, gloeiende Heden.”, aldus Louis Couperus, gebruikmakend van dichter Horatius’ carpe diem. Ik ken mensen, ZZP-ers, klussers, die in vergaande vorm zo leven. Een karwei verrichten, geld verdienen, geld opmaken, zo veel mogelijk ervan genieten en weer doorgaan. Petje af voor hun levensblijheid en standvastigheid in tijden dat het financieel of qua gezondheid niet mee zit.
Ik leef weinig in het verleden, maar ik trek wel graag lijnen door om betekenis te geven aan mijn ervaringen. Bang voor het spook van de toekomst ben ik ook niet, ik vertrouw de wijsheid van het lot. Pluk ik dan de dag? Ach, op mijn beperkte manier wel en naarmate ik ouder word steeds meer in de eigenlijke zin van de woorden.
Cultureel bezien zijn we het wat verleerd. Hard werken geeft status, burn-outs nemen we op de koop toe. Als ik Rutger Bregman mag geloven is Japan wel het toppunt van het tegengestelde. Terwijl robots daar veel belangrijk werk verzetten is het aantal onzinbanen (nutteloos werk) legio. Vrijwel nergens wordt zo hard gewerkt als in Japan. “Het grootste robotland ter wereld is ook het meest overwerkte land.”
Geïnteresseerd ben ik als ik via Wisanne van ’t Zelfde lees over cultuurhistoricus Roman Krznaric, die het boek ‘Carpe diem. De geschiedenis van een culturele kaping’. De consumentenindustrie is de boosdoener, zij suggereert dat je geluk afhangt van haar producten. Zijn voorstel is om elke dag te beginnen met vijf minuten denken aan de dood. Dan leef je bewuster. Mooi idee, maar alleen als je de dood neutraal kunt benaderen.
“We zijn opgevoed met de waarde dat wat we zaaien we zullen oogsten. Wij hebben het idee gedumpt dat alles wat we doen zijn eigen beloning is.”
“Levenskunst is niet te koop, zij behoort aan wie haar toelaat, haar begrijpt, haar voedt en van haar weet te genieten.”
Nu zijn er toch ook in het Westen boeken volgeschreven over Tao, maar de Nederlandse noch de Engelse spellingscontrole accepteert dit concept uit de oosterse filosofie. (Gezegd moet worden dat ze wel overweg kunnen met het begrip taoïsme.) Tao (De Weg) is ongrijpbaar en alomvattend. Een duiding in Wikipedia geeft dat mooi weer: “Tao is de bron van alles én de bestemming van alles, zonder begin en zonder einde.” Een hersenkraker.
Via Michael Singer (vorige twee blogs) stuitte ik op ‘Tao de King’ en zijn uitleg raakte mij. Ik had allang door dat je meer met je hart moet luisteren, dan verstandelijk naar oorzaak en gevolg te zoeken. Het raakt me trouwens gemakkelijk als gesproken wordt over het evenwicht tussen yin & yang, het mannelijke & het vrouwelijke. Het energieloze midden vertegenwoordigt De Weg, waarover het ook gaat, eten, geld, relaties, etc. De wijzer slaat niet uit naar extremer handelen dat energie kost. De krachten zijn in balans, er is geen beweging.
Zonder energie vragende beweging is leven natuurlijk niet mogelijk. In deze visie gaat het erom dat direct weer het onbewogen midden van de innerlijke vrede wordt opgezocht. Singer vergelijkt het adequaat met Tao van het zeilen. Je beweegt je behendig van evenwichtspunt naar evenwichtspunt.
Dat is een dynamisch proces, nooit statisch. Blijf je in een van de extremen hangen, dan leidt dat tot
Tao spoort je aan tot handelen, zonder te handelen; zolang je het middelpunt niet verlaat, zullen de energieën hun weg vinden. Zo'n uitspraak is een middelpuntvliedende overpeinzing waard.
“Dat langdurige overbelasting de gezondheid ondergraaft, staat inmiddels wel als een paal boven water.” schrijft Anneke Pek in Psychologie Magazine. Een weinig zeggende uitspraak, maar goed, ze memoreert het om aan te geven dat het pleidooi van de Vlaamse filosofie hoogleraar Ignaas Devisch voor gretig leven hier niet mee botst. Want deze rusteloosheid is in zijn ogen positief, het zet aan om dingen te doen die ons energie geven.
Energie aanboren is ook volgens econoom en spiritueel leraar Michael Singer (vorig blog) essentieel.
Hij koppelt dat niet aan rusteloosheid, maar aan een open hart zonder voorwaarden aan het leven te stellen. Centraal staat in zijn gedachtegang de innerlijke energie. Hij vindt het merkwaardig dat de westerse wetenschap zo weinig aandacht schenkt aan dit fenomeen. De energie buiten onszelf wordt van haver tot grot bestudeerd, alles wordt gedaan om in de buitenwereld zoveel mogelijk energie op te wekken. De binnenwereld komt er karig vanaf.
Elke gedachte, emotie kost energie. Als je mentaal of emotioneel uitgeput bent, geeft eten nauwelijks energie. Ben je verliefd of in een werkflow dan heb je veel energie, terwijl je weinig slaap en voedsel nodig hebt. Er is een innerlijke energiebron waar je uit kunt putten, los van bronnen buiten jezelf. Het lichaam kent er verschillende, het meest vertrouwd zijn we met openen (vrij laten stromen van energie) en sluiten (blokkeren ervan) van het hart. Als het hart vervuld is van grote liefde/enthousiasme, is de energie schier onuitputtelijk.
De oorzaak van het verschil in de filosofieën van beide mannen ligt in de beginaannames. Devisch gaat uit van de basale zinloosheid van het leven, de mens beseft dat er na het sterven niets volgt. Singer omarmt liefde als de ultieme zinvolheid en de basis van voortgaan na het sterven.
“Zuivere liefde is een energie die niet tastbaar is, maar wel voelbaar. Het is een vibratie die accepterend is voor wat er is. (...) Als er sprake is van vermeende liefde is er een voorwaardelijke acceptatie van wat er is.”
“Voor wie het leven lief heeft, zijn er geen dingen om je voor af te sluiten. Werkelijk niets is het waard om je hart voor op slot te doen.”
Je kunt deze dagen niet om hem heen: Adriaan van Dis. Zijn nieuwe boek ‘In het buitengebied’ is uit. De reacties lopen van ‘prachtig tijdsbeeld van een veranderend Nederland’ tot ‘koketterie en kitsch’. Uiteraard zegt dat meer over de recensenten dan over het boek. Uit de berichten begrijp ik dat het over de sombere kanten van eenzaamheid gaat. De schrijver spreekt over een innerlijke stem die opriep tot een doodswens. Hij was in gevecht met die ‘Binnenstem’, die hij uiteindelijk een grote schop heeft gegeven en opgeborgen in dit boek.
Michael Singer, stichter van ‘Temple of the Universe’, beschrijft de innerlijke stem uitvoerig. In zijn boek ‘Geluk zonder voorwaarden’ behandelt hij hem als een lastig getetter, dat je maar weinig rust gunt. Als je er geen stokje voor steekt, blijft hij kletsen. Van Dis heeft er een stokje voor gestoken door gebruik te maken van mindfulness. Singer raadt aan om afstand te nemen, de stem gadeslaan. “Niets is belangrijker voor ware groei dan het besef dat jij niet de stem in je hoofd bent, maar degene die deze stem hoort.”
Ik ken de stem, soms een lastpost, maar in het algemeen een geweldig maatje. Hij doet het voorwerk voor projecten (onderzoek, boek), waardoor het werk zelf soepeler verloopt. Hij houdt me dan weg van minder belangrijke zaken. Hij sust plots opkomend angstgevoel. Omgekeerd kan m’n gevoel ook effect hebben op die stem als hij hard oordelend is, zogenaamd naar waarheid. No way dat dát wordt gezegd, heb respect voor de ontwikkelingsweg van anderen.
Als de stem aanzet tot sombere eenzaamheid, dan lijkt me dat de (onbewuste) verbinding met het grotere geheel, de kosmische zingeving verloren is gegaan. Dat kan iedereen overkomen. De stem een flinke schop geven vraagt dan om innerlijke aandacht.
“Reflectie doe je met het verstand, bezinning met het gevoel. Inzicht krijg je als verstand en gevoel verbonden zijn.”
“Somber in gedachten sta ik op het stenen pad, terwijl mijn schaduw zich behaaglijk in een bed van bloemen vlijt.”
Van de Nederlandse bevolking zegt 87% gelukkig te zijn, in de steden is dat 85% en in niet-stedelijke gemeenten 89%. Nu heten dorpelingen gelukkiger te zijn dan mensen in steden. Hoe weinig significant kun je het krijgen?! Ede is gebombardeerd tot de gelukkigste stad, Rotterdam tot de minst gelukkige. Genoemde redenen: veilige woonomgeving, minder werkloosheid. Deze wijsheden zijn gelicht uit de ‘Atlas voor gemeenten’. Met een getal van 1 t/m 10 moesten mensen hun eigen geluksgevoel aangeven. En zo ploeteren we verder in onze cijfermaatschappij.
Opmerkelijk genoeg heb ik bij de verklaringen niets gelezen over hét grote verschil tussen Ede en andere steden. Ede is de meest christelijk godsdienstige stad, afgemeten aan de uitslagen van de Tweede Kamer verkiezingen. Terwijl in het hele land 18% van de stemmen naar een van de drie christelijke partijen ging (CDA, CU, SGP), betrof dat voor Ede 38% (de SGP staat er op de derde plaats). Rotterdam: 9% en ook een stad als Maastricht komt niet verder dan 11%. Onder dorpelingen zijn meer mensen christelijk dan in steden. Als je dan nog bedenkt dat in de landelijke gebieden relatief veel PVV is gestemd, een teken van angst/boosheid, dan kun je dergelijk geluksonderzoek gerust met een flinke korrel zout nemen.
Zouden slimme mensen zichzelf misschien minder gauw gelukkig noemen. Goed mogelijk, want slimme mensen hebben niet zelden met hun verstand hun gevoel weggedrukt. Onder de kop ‘Ben je slimmer dan gemiddeld?’ presenteert het Psychologie Magazine op basis van veel wetenschappelijk onderzoek welke persoonstrekjes wijzen op een hoog IQ. Je bent een avondmens, goed van vertrouwen, in voor nieuwe ervaringen, niet zo zorgvuldig, kan lachen om zwarte humor, piekert nogal eens, waarschijnlijk niet gelovig. Het zo bejubelde IQ is dus ook niet alles.
Antwoord JS: “Natuurlijk. Dogmatische mensen zitten overal. Zijn atheïsten die er heilig van overtuigd zijn dat God niet bestaat en dat het achterlijk is om in God te geloven dan geen dogmatici?
In de roerige jaren 70 doken ze op: de deelouders. Twee biologische ouders die met één of twee kinderloze vrienden zorg en opvoeding van een kind deelden. Het werd beschouwd als een aanval op het gezin als hoeksteen van de samenleving. Als ik voorzichtig stelde dat het wellicht een goede manier was om ook aan kinderlozen dagelijkse en financiële verantwoordelijkheid te geven, werd dat geagiteerd weg gewuifd met ‘rust, reinheid, regelmaat’. Het was per definitie slecht voor het kind, terwijl toch in de meeste culturen, waaronder ook wijzelf in het verleden, het grootbrengen van kinderen wordt/werd verdeeld tussen meer mensen.
Tegenwoordig neemt de variatie in ouderschapsconstructies toe. We zijn al gewend aan stiefgezinnen. Het traditionele gezin heeft zijn hoeksteenfunctie verloren. Owen Schneeweiss (HP/De Tijd) vindt dat Sybrand Buma met zijn ‘minister voor familie en gezin’, en herwaardering van de hoeksteengedachte, iets wegheeft van Don Quichot. Even opgezocht: ‘een dwaze held die zich met zijn goede bedoelingen maar onpraktische daden min of meer belachelijk maakt’. De bedoelingen van Buma ken ik niet, maar tegen de stroom in terugzwemmen werkt normaliter slecht.
In deze veranderende cultuur mag op basis van wetenschappelijk voorzichtig aangetoond worden dat meeroudergezinnen niet schadelijk zijn voor het kind. Een staatscommissie ‘Herijking ouderschap’ bepleit de mogelijkheid van het juridisch verdelen van ouderschapsgezag over maximaal vier volwassenen. Nog voor de conceptie moet dan wel een plan van financiële en zorgafspraken aan de rechter voorgelegd worden.
Wat betreft CDA voorman Buma, zijn bedoelingen achter zijn on-Nederlandse idee om kinderen dagelijks op school het volkslied te laten zingen moet hij nog maar eens uitleggen. Nog meer geïnte- resseerd ben ik in zijn bedoelingen achter een krampachtig afwerend, on-Christelijk vluchtelingenbeleid.
“Je ziet het over de gehele breedte van de samenleving: ‘emancipatiekramp’. We zijn het leven in hiërarchische verhoudingen ontgroeid en zijn overgevoelig geworden voor alles wat met ongelijkheid en autoriteit te maken heeft. We zijn verkrampt op zoek naar vormvastere manieren.”
“Tegenwoordig stappen kinderen zo vanuit de pubertijd de volwassenheid in. Europa, en met name Nederland, is in dat opzicht koploper. Wat dat betreft lopen we eindelijk eens op de VS voor. Daar bestaat namelijk nog een ver doorgevoerde infantilisering van adolescenten en dat heeft voornamelijk een commerciële reden. Er gaat jaarlijks tweehonderd miljard dollar om in de jeugdcultuur.”
De een wil een muur zetten om zich van het buurland af te scheiden, de ander wil een cadeau geven aan de wereld door haar toegankelijker te maken, een bijdrage aan de globalisering. In het verleden zou je wellicht denken dat het om China resp. de VS gaat, maar het omgekeerde is waar. President Donald Trump wil Mexico buiten de deur houden, president Xi Jinping plaatst zijn politieke gewicht achter ‘de Nieuwe Zijderoute’.
De oude zijderoute stamt van ruim tweeduizend jaar geleden en werd gebruikt om de Chinese zijde te verhandelen met het Westen, waarvoor paarden, wol en specerijen richting China kwamen. Nu wordt met 1700 projecten en achthonderd miljard euro gestreefd naar een verbetering van toegangswegen en van de welvaart in ontwikkelingslanden op het Euraziatisch continent. Iedereen mag meedoen, ook Trump is uitgenodigd betrokken te raken. Meer dan honderd landen praten in Peking over de Nieuwe Zijderoute.
Hier wordt een mens gelukkig van, zulke samenwerking verstevigt het onderlinge vertrouwen in de wereld. Eveneens gelukkig word ik van mensen die de scheidslijnen tussen godsdiensten doorbreken. Terwijl de ene moslim een terreurdaad pleegt, daarmee veel aandacht krijgt en angst aanwakkert, weet de andere moslim onder moeilijke omstandigheden zeer standvastig de liefde te verbinden aan alle levensbeschouwelijke visies.
De laatste is Mohamed El Bachiri, die zijn verhaal vertelt aan David Van Reybrouck, vastgelegd in het boek: ‘Een Jihad van liefde’. De in het Brusselse Molenbeek opgegroeide El Bachiri, die blij is met zijn Belgische en Marokkaanse cultuur, is bij de terreuraanslag vorig jaar in Brussel zijn zeer geliefde vrouw Loubna verloren. Ontroerend hoezeer hij door alle wanhoop heen haat mijdt en liefde voorrang geeft. Zulke voorbeelden, beide kosmopolitisch grensoverschrijdend, mogen van mij in de media breed uitgemeten worden.
“Kosmopolitisme is een cultuur die zich nestelt naast de plaatselijke cultuur, maar haar niet vervangt. (...) Een gemeenschap is een poort, geen vestingmuur.”
“Aangezien ik in de eerste plaats mens ben en daarna pas moslim, is het logisch dat ik humanistische waarden voorop stel.”
“Wat is dit boek? Een gedicht. Een eerbetoon aan Loubna. Een antwoord aan de menselijkheid, niet aan de waanzin. De uitdrukking van pijn, maar ook van veerkracht – door liefde.”
Geluksprofessor Ap Dijksterhuis wordt geïnterviewd door Cathérine van der Linden over zijn boek ‘Wie (niet) reist is gek’. Mooi, iedereen is gek, maar wel op zijn eigen manier. Dat laatste past echter niet bij deze enthousiaste wetenschapper, graag scheert hij iedereen over één kam. Voorbeelden: •Ver van huis ben je creatiever en gelukkiger. •Stress is slecht voor je geheugen, bewustzijn, aandacht. (Hij gaat er vanuit dat reizen stress wegneemt...) •Je krijgt een beter besef dat mensen ten diepste op elkaar lijken. •Je leven lijkt langer. En onvermijdelijk: •Reizen maakt gelukkig.
Ook interviewster Van der Linden ruikt nattigheid, want los van het stuk somt ze op wat er allemaal fout kan gaan. Voor mij geldt dat Dijksterhuis niet de diepte van het mens-zijn ingaat. Onze geest kan oneindig verre en indrukwekkende reizen maken, terwijl het lichaam op dezelfde plek vertoeft. Het feit dat hij Darwin gebruikt als bewijs zegt genoeg: “Het beste voorbeeld uit de historie is de tocht van de Beagle van Darwin. Het bood de voedingsbodem voor de evolutietheorie.” In die theorie gaat het om de materiële evolutie, de geest wordt buiten beschouwing gelaten.
We weten nu dat Dijksterhuis intens van verre reizen houdt, hij kan er zelfs high van worden en dat hij het nodige wetenschappelijke onderzoek bij elkaar heeft gescharreld om iedereen deze reislust aan te praten. Hoe maatschappelijk blij zijn we daarmee? Voor de culturele integratie van volken is het interessant. Maar via de digitale snelweg komen we ook een heel eind. Economen zullen betreuren dat overdadig reizen de nationale economie niet ten goede komt. Juist mooi voor de wereldeconomie, breng vooral geld naar landen waar het echt nodig is. Maar dat kan natuurlijk ook op andere manieren. Wél steekhoudend: verre reizen, zeker op grote schaal, zijn slecht voor het milieu!
"De echte ontdekkingsreis bestaat niet uit het zoeken van nieuwe vergezichten, maar uit het hebben van nieuwe ogen."
In mijn blog van 25/10 j.l. vertelde ik over medium Ian Graham en de niet geïncarneerde entiteit/ energie White Bull die door hem heen spreekt. Een aantal van WB’s uitspraken is gebundeld in het boek ‘Er is niets wonderbaarlijks aan een wonder’. Met beeldende vergelijkingen geeft hij adviezen. Een lezenswaardig boek, waaruit ik hier een voorbeeld licht.
WB schetst het bekende gebruik onder kinderen om zonnestralen door een vergrootglas te richten op een stuk papier. Goed gericht op één punt vliegt het papier in brand. Dat resultaat kan volgens WB ook worden bereikt om ongewenste gedachten of emotionele pijn te verwijderen. Daarbij gaat het om het scherp concentreren van je waarnemingsvermogen. Met het transformerende licht van bewustzijn kun je ‘de babbelende geest’ wegbranden. Een kwestie van oefenen, ook met zon en papier lukt het niet altijd.
WB signaleert een verschil tussen jezelf identificeren met je pijn en het observeren ervan. Bij het eerste is het alsof je in een vijver met een stok door de modder roert, waardoor al het water vies wordt en reflectie niet meer mogelijk is. Het observeren vergelijkt hij met het op de bodem zetten van een pomp die de modder wegzuigt. Het water wordt steeds schoner en reflectie is mogelijk. Ik geniet van derge- lijke tot de verbeelding sprekende waardevolle tips. En laat je bij de beoefening vooral niet afleiden door je eigen saboteur (geliefde uitdrukking van WB) die met ontkrachtende zinnetjes werkt zoals: ‘Het is moeilijk’ of ‘Ja, maar...’. Laat die saboteur los, zodat je geest zich kan openen.
op je hart te richten. Je zult dan de eenvoudige waarheid ontdekken dat het onmogelijk is om tegelijkertijd in je hoofd en in je hart te zijn. (...) Je zult ook ontdekken dat je niet tegelijkertijd in
“Waarom zou je met pijn door het leven gaan omdat je te lui bent om de steen uit je schoen te halen?”
Geboren in 1943 heb ik vele dodenherdenkingen bewust meegemaakt. Maar de oorlog dus niet. Ik heb ook geen door de oorlog veroorzaakte sterfgevallen in mijn familie. Er werd thuis niet veel over gepraat, dat het voor onze ouders een moeilijke tijd is geweest, was wel duidelijk. Misschien ligt dit ontbreken van directe betrokkenheid en verantwoordelijkheid mede aan de basis van het licht genante gevoel dat ik al jong ervoer en een zwaarder gevoel als ik ruim een halve eeuw later de reacties van commenta- toren lees op een actie van theoloog Rikko Voorberg.
Het is wat gemakkelijk, abstract ook, om te herdenken waar je part nog deel aan had. Moeilijker, maar in mijn ogen vruchtbaarder is het om doden te herdenken die je vanuit het systeem mede hebt veroorzaakt. Waar je niet een geweldige opstand tegen ontketend of gesteund hebt. Gewoon laten gebeuren. Dus ja, ik vind de actie van Voorberg om 4 mei ook de bootvluchtelingen te herdenken, daar aandacht voor te vragen, zeer toe te juichen. Niet alleen op het verleden reflecteren, maar nú met veel ideeën en commentaren komen hoe we dat in de toekomst beter kunnen aanpakken. Zoeken naar creatieve, eigentijdse oplossingen.
Voorberg stelt terecht dat herdenken niet in de breedte moet worden uitgetrokken, zodat het over niets meer gaat, maar dat écht herdenken belangrijk is, “en dan besluiten: dit nooit weer.” Gemakkelijk is dat niet bij de vluchtelingen problematiek, maar nóóit meer een achteloze, de vrijheid van anderen inperkende houding ertegenover aan de dag leggen is beslist essentieel.
“Ik denk tijdens Dodenherdenking ook aan vluchtelingenkampen in Lesbos en Idomeni, waar ik tijdens een bezoek schrijnende dingen heb gezien. Het thema van 4 en 5 mei is dit jaar 'Geef vrijheid door'. We moeten bereid zijn vrijheid te delen.”
“Europese beschaving en spiritualiteit moeten de incompleetheid van materialisme en nucleaire macht aanvullen.”
Een vreemde ziekte is de afgelopen jaren in Zweden geconstateerd bij vele honderden vluchtelingen- kinderen die bang zijn voor uitzetting. Ze raken in een coma-achtige toestand. De kinderen zwijgen, zijn volledig passief, geen spierspanning, niet in staat om te eten en te drinken, incontinent en reageren niet op fysieke prikkels of pijn. Ze zijn vooral tussen de 8 en 15 jaar en lijken ineens alle wil om te leven te verliezen. Als er een verblijfsvergunning komt, klaren ze geleidelijk weer op.
Onbegrijpelijk dat alleen Zweden ermee te maken heeft. Na het lezen van het boek van Rodaan Al Galidi (blog 6 april) verbaast het me dat niet ook bij Nederlandse asielzoekers zo’n aandoening voorkomt. De auteur, een verhalenverteller pur sang, schetst het leven in het asielzoekerscentrum, waarin hij negen jaar verbleef. Terwijl er af en toe echt wel te lachen valt om de belevenissen, is het boek doortrokken van een prozaïsche naargeestigheid. Zo’n vijfhonderd mensen in één gebouw, gespannen wachtend op een IND brief met het verlossende woord. Mensen die na jarenlang wachten ‘te moe of te gek’ zijn geworden, gaan via zijn woorden voor je leven. “Zo’n gebouw verandert vanbinnen in een enorm graf, waarin de tijd van een paar honderd mensen begraven ligt.”
Al Galidi constateert dat Nederland voor een asielzoeker gevaarlijk is voor de geest. Je wordt getemd, verliest jezelf in de macht van de ambtenaren. Tijdens het lezen verwachtte ik nog wel een wending, een manier om de periode geestelijk zo goed mogelijk door te komen. De titel van het boek luidt immers: ‘Hoe ik talent voor het leven kreeg’. Misschien interpreteer ik hem fout, maar tot op het laatste woord (‘gek’) heb ik niet begrepen waar deze titel op slaat.
“In mannenfilms sterft de slechterik, in vrouwenfilms de goede. Vreemd hè!”, meldt Dirk Selis. Zo vreemd is het niet, als de polen masculien en feminien erbij gehaald worden. In mannenfilms wordt de spanning opgevoerd door het najagen van de slechterik. In vrouwenfilms wordt het gevoel geraakt als de goede, liefst tegen de achtergrond van een romantische relatie, overlijdt. Mannen pinken daar geen traan bij weg. Madam de Giardin ging zelfs zover door te stellen dat bij mannen liefde geen gevoel is, maar een idee.
Zo kom ik weer terecht bij mijn stokpaard en bewust. Want ik heb in de Groene Amsterdammer een opwekkend stuk gelezen van Daphne van Paassen, indrukwekkend onderbouwd ook, waardoor ik helemaal in de stemming ben. Zij constateert een stille revolutie, vrouwen nemen in snel tempo prestigieuze beroepen over en drukken daarmee hun stempel op de samenleving. Raak, zoiets moet vanuit de basis komen, niet klagen over het gebrek aan vrouwen aan de top in een mannencultuur die veel vrouwen (en ook mannen) niet blieven. De tandarts, rechter, (dieren)arts, journalist, notaris, apotheker enz. van morgen zijn in meerderheid vrouw. Zij kíezen voor dit werk, beroepen waarin ze in deeltijd kunnen werken.
Daarmee zijn deze vrouwen voorlopers waar de samenleving als geheel heen moet. Werk annex inkomen eerlijker verdelen. Paassen en door haar geïnterviewde deskundigen spreken over een vervrouwelijking of feminisering van de beroepen. Ze zullen misschien duiden op de aantallen, maar echte feminisering betekent dat de cultuur van de beroepen vervrouwelijkt, ook voor mannen. Ik ben daarover minder somber dan Jan Terlouw (hieronder), ik denk dat de vrouwelijkheid niet verloren gaat
“Als we nou maar het beleid konden overlaten aan de jeugd en aan de vrouwen. Dan zou het werkelijk zoveel beter gaan. Maar de jeugd wordt ouder, en vrouwen worden man.”
“De meester spreekt niet, ze doet. Als haar werk gedaan is, zeggen de mensen: ‘Fantastisch, we hebben het helemaal zelf gedaan.’”
Al mijmerend kwam ik terecht bij wat ik zou willen noemen primaire en secundaire angst. Als een leeuw op je afrent, welt er spontaan een primaire angst op. De meeste angsten zijn echter geconstrueerd, daar heb je eerst over nagedacht en de angst hoeft niet uit te komen in de praktijk. Nu heb ik als vele anderen steeds het emotieveld angst tegenover het emotieveld liefde geplaatst. Bij nader inzien vind ik het begrip vertrouwen ook goed passen als tegenhanger. Bij een diep vertrouwen voel je de constructie smelten als sneeuw voor de zon.
MO* correspondent Tom De Herdt werkt, mede gebaseerd op het boek ‘Samen’ van socioloog Richard Sennett, een andere interessante tegenstelling uit, namelijk die tussen sympathie en empathie. De laatste vinden De Herdt en Sennett belangrijk voor een leefbare globalisering. Het identiteitsdenken van vandaag de dag, gekoppeld aan verhevigd nationalisme, is gebouwd op sympathie. De identiteit van ‘mijn land’ veronderstelt een gevoel van elkaar begrijpen, verdwijnen van gevoelens van anders-zijn. In het geval van empathie moet worden gedacht, de relatie met de ander is dan ‘dunner’ en tegelijkertijd dus doordachter. De fijngevoeligheid die voor werkelijke empathie vereist is, komt in dit verhaal niet aan bod.
Dus ik mijmerde verder over de vraag hoe angst zich verhoudt tot sympathie en empathie. Je kijkt naar je innerlijk als ‘de ander’, en angst is ten diepste een ander. Dan blijkt voor angst empathie eveneens het belangrijkste te zijn. Spontane sympathie treedt niet gemakkelijk op, omdat de energie van angst blokkeert. Empathie houdt om te beginnen acceptatie en fijngevoeligheid in, op basis daarvan kan de constructie angst ontleden en afgebroken worden. Langs die weg kom je bij vertrouwen uit.
“Empathie creëert op de duur een netwerk van relaties tussen verschillende (duidelijk verschillende) autonome mensen, terwijl bij sympathie iedereen opgaat in een nirwana van identiteit.”
je het fundamenteel oneens bent, die je eigenlijk niet zo heel graag ziet en die godbeterd tegengestelde belangen hebben.”
Wereldwijd is een ‘March for Science’ gehouden, ter ondersteuning van wetenschappers en het serieus nemen van resultaten van wetenschappelijk onderzoek, bijvoorbeeld op het gebied van klimaatverandering. In Nederland liepen duizenden mensen mee. Je zou het de seculiere aanpak van belangrijke probleemgebieden kunnen noemen. Een heel andere insteek trekt ons land door via de documentaire Down to Earth. Eerder schreef ik over de totstandkoming ervan (blog 18/10/’16). De filmhuizen zijn afgeladen en nu doen ook bioscopen mee. Terwijl de wetenschap uitgaat van de ratio, logisch oorzaak gevolg vaststellen, staan bij Down to Earth en het daaraan verbonden begrip Keepers of the Earth geloof en intuïtie centraal.
Voor mijzelf is het laatste model overtuigender dan het eerste. Het vaststellen van oorzaken leidt niet tot drastische ingrepen in ons bestedingspatroon, economische groei blijft heilig. Uitbuiting van andere volken om hier zo goedkoop mogelijk te produceren zal door de inzet van de ratio niet snel afnemen. Uitgaande van een diep geloof in verbondenheid tussen mensen, dier, aarde, kosmos en vertrouwend op de intuïtie lijkt mij een veel directere manier om de Westerse vervuiling te stoppen. Letterlijk door te aarden.
in beeld gebracht, menselijke verhoudingen zijn soepel, vreugdevol, de hechte band in de gemeenschap is voelbaar. Behalve voor wijze medicijnmannen als Nowaten lijken er voor jonge zielen weinig mogelijk- heden om door ervaringen, vallen en opstaan, zelfbewustzijn te ontwikkelen.
in het Westen het zelfbewustzijn reeds danig is gegroeid en juist nu de stap gezet moet worden dit in wijsheid te verbinden aan de gemeenschap en het koesteren van de aarde. Á la Nowaten.
“Soberheid is helaas een belangrijker concept in religies dan in het voortdenderende vooruitgangsdenken van het Westen.”
Twee mensen waarbij de vrolijkheid van hun gezichten afstraalt en dat leest een stuk lekkerder. Het relativeert op een gezonde wijze. Wetenschapper Linda Duits ontwaart een derde feministische golf, waarover ze bevraagd wordt door Amber Dujardin (trouw). Peter de Vroed legt aan Eefje Oomen (AD) uit dat de vrouw vrij zou moeten krijgen van school of werk als ze ongesteld is. Dat beiden naast lof ook op een flinke weerstand stuiten, was te voorspellen.
Duits wil dat vaders en moeders evenveel verlof krijgen rond de bevalling. Het zou in de wet vastgelegd moeten worden. De Vroed toont aan dat menstruatiepijnen een grote impact hebben op het overgrote deel van de vrouwen. Hij laat met zijn menstruatie-challenge mannen ervaren wat voor soort pijnen dat zijn, Humberto Tan zal er nog wel nachtmerries van hebben. Hoe verhouden deze twee strijdpunten zich tot elkaar?
Feministen verwijten De Vroed dat hij de emancipatie wil terugdraaien. Dat is raar. Waarom moeten vrouwen zich gedragen zonder menstruatiepijnen, aanpassen aan een mannelijk wereldbeeld is al te veel gebeurd. Het gelijke vaderschapsverlof bleek veel moeders een doorn in het oog, terwijl menige man het toejuichte. Ook al raar. Waarom zouden mannen evenveel vrij moeten krijgen voor zo’n voor de vrouw inspannende gebeurtenis? Meer vaderschapsverlof is wel wenselijk om de vader een actieve rol te geven bij de verzorging van het kind.
Bij beide thema’s is aan de orde dat lichamelijke verschillen tussen mannen en vrouwen niet voldoende gehonoreerd worden en uiteraard is het juist een vorm van emancipatie als dat wel gebeurt. Zelf blijf ik toch het liefst over de lichaamloze, psychische emancipatie van het vrouwelijke in mens en samenleving spreken, over de gelijkwaardigheid van het vrouwelijke en het mannelijke.
“Vooral jonge meiden die de pijn nog niet gewend zijn, zitten soms dubbelgeklapt in de schoolbanken. Dus ik vraag me af: wat doen we vrouwen eigenlijk aan?”
“Het zou het ziekteverzuim onder vrouwen juist kunnen terugbrengen. Bovendien: als je vrouwen net die paar dagen rust gunt, zijn ze de rest van de maand energieker, creatiever, productiever.”
“Meer vrouwen aan de top vind ik niet zo interessant. Ik vind het belangrijker om te kijken naar de verdeling tussen werk en zorg, vooral in lageropgeleide gezinnen. Vrouwen die in de supermarkt werken en kinderen krijgen, blijven meteen thuis, want hun werk is stom. Zij worden financieel afhankelijk van hun partner en dat is een groot probleem.”
Het onderscheid tussen mannelijk en vrouwelijk denken krijgt weinig aandacht in onze Westerse cultuur. In het onderwijs ontstaat gemakkelijk de idee dat het mannelijke denken het enige normale is. Het is het logische, lineaire oorzaak-gevolg denken, wat op deze wijze niet verklaard kan worden heet toeval. Het vrouwelijk denken is associatief, cyclisch, produceert een beeld van het totale moment, alles is met alles verbonden, toeval bestaat niet. De eerste vorm verklaart de opeenvolging van gebeurtenissen, de tweede vorm het samenvallen van gebeurtenissen.
Belangrijke oude Chinese wijsheidstelsels zijn op het vrouwelijke denken gebaseerd. Bekend is de Tarot, minder bekend is de I Tjing, het boek der veranderingen. Het principe van synchroniciteit ligt eraan ten grondslag (blog 9/10/’13). Carl Jung introduceerde de I Tjing in het Westen. Hij stelt dat dit wijsheids- boek nauwer verbonden is met het onderbewustzijn dan met de rationele houding van het bewustzijn. Het levert geen kant en klare resultaten, leurt niet met feiten, maar is toegankelijk voor de mens die streeft naar zelfkennis en wijsheid.
Bij het interpreteren van teksten gaat het om de unieke situatie, uitkomsten zijn niet herhaalbaar. De inzichten leveren de mens een subjectieve waarheid op. Jung noemt het boek bezield, een dialoog is mogelijk. De mens is verbonden met de bovenzinnelijke wereld van ideeën én met de aarde, met de materieel zichtbare wereld. Een machtig samenspel, terwijl de I Tjing niet uit is op macht. Daarmee is zij onaantastbaar.
In onze cultuur is het de kunst het mannelijk en vrouwelijk denken te overstijgen tot androgyn denken. Het samengaan van deze twee tegenpolen levert het meeste op. Maar misschien moet je daarvoor wel verlicht zijn. Dus eerst maar eens naast het mannelijke denken het vrouwelijke denken honoreren.