Halvard Solness is een oudere architect die zich ‘bouwmeester’ laat noemen. Zijn huwelijk met Aline Solness loopt vast in een met oorverdovende stiltes ondergaan melodrama, het is verschroeide aarde waarop niets meer groeien wil.
Hij heeft een liaison met zijn secretaresse Kaja, ogenschijnlijk vooral om haar verloofde Ragmar, een technisch tekenaar met de ambities van een architect, voor zijn kantoor te behouden en zodoende als potentiële concurrent uit te schakelen. Dan duikt ‘het meisje uit een bergdorp’ op, Hilde Wangel, met wie Solness een zomerflirt heeft gehad toen zij nog erg jong was. Hij heeft haar een bij elkaar getoverd (ontworpen? gebouwd?) trollenkoninkrijk beloofd. Dat komt ze nu, tien jaar na dato, op hoge toon opeisen. En verdomd, Solness neemt de magische uitdaging aan. Hij gaat dat niet overleven.
Ziehier in kort bestek fabel en plot van het stuk Bouwmeester Solness (uit 1891) van de Noorse schrijver Henrik Ibsen.
Wat mankeert die man? Misschien iets tussen overgang en oververmoeidheid in? Zijn zelfbeeld is grillig: een roofzuchtige Viking, een boosaardig mens met een schuldgevoel, een man gekweld door demonen, en door een onbeheersbare angst voor de vitaliteit van de jeugd, concurrent in het ‘bouwmeesteren’ en bij de vrouwen. Bij elkaar de contouren van een zwaar depressieve man, die een levenslust in elkaar fabuleert die hem uiteindelijk zal uitputten en de kop gaat kosten. De verhouding tussen Hilde Wangel en Solness wordt in brieven van zijn hand en in biografische studies over Ibsen vaak gespiegeld aan de ontmoeting van de Noorse schrijver met een achttienjarig Weens meisje, een gebeurtenis die door de dan 61 jaar oude schrijver werd omschreven als ‘een mei-zon die schijnt over een septemberleven’. Solness heet Ibsens meest autobiografische stuk. Waarvan akte.
Mark Rietman speelt, in de karig uitpakkende regie van Theu Boermans bij het Nationale Toneel, de bouwmeester, en dat is nogal fascinerend om naar te kijken. Zijn Solness is als een razende stier die tegen de wanden van een te kleine stal beukt. In zijn agressie en mateloze egoïsme lijkt hij zichzelf totaal niet meer te begrijpen. In zijn intense verlangen naar de vitale energie van Hilde Wangel pelt hij zich laag voor laag af, tot alleen nog de bravoure van pure overmoed overblijft: hij gaat gevaarlijk spel spelen met zijn hoogtevrees. Tegenover hem staat zijn vrouw, scherp en mysterieus vertolkt door Betty Schuurman. Zij toont een beschadigd mens, die door haar man als een soort vampier is leeggezogen, en die de moed om met hem verder te leven definitief lijkt te hebben opgegeven.
Anna Raadsveld speelt Hilde, als de jongvolwassen vrouw die zelfbewust de rekening komt opmaken: haar is een bevrijd gebied beloofd, dat komt ze halen. Het hoge spel dat ze daartoe speelt heeft de raadselachtige oerkracht van precies het type jeugdigheid dat Solness vreest als de dood. Maar die hij ook nodig heeft om als een monsterparasiet op te vegeteren. Hilde Wangel beheerst dat spel alleen stukken beter. Zij organiseert een meedogenloze ontmaskering van zelfmedelijden, slachtoffergedrag en egocentrisme. Aan het eind mag Solness alleen nog maar luchtkastelen ontwerpen. En uit zijn eigen toren te pletter storten. Hilde kan dan haar rugzakje weer gaan pakken. En het echte leven opzoeken. Slot van een sterke en inktzwarte toneelvertelling.
Kunstenaar en geluidsexpert Lawrence Abu Hamdan noemt zichzelf een ‘private ear’. Zijn werk beslaat het gebied tussen zien en horen – vruchtbare grond in het informatietijdperk.
De eerste functionerende robotpolitieagent ter wereld patrouilleert sinds een jaar door de straten van Dubai. Je kunt hem tegenkomen in de winkelcentra en op drukke toeristische plekken van de stad, een levensgrote pop met twee armen, maar zonder benen, op wieltjes met dezelfde politiepet op als zijn menselijke collega’s. Via het touchscreen op zijn buik kun je misdaden rapporteren, boetes betalen en informatie opzoeken. Maar ook als je met een boog om hem heen loopt, vindt er verbinding plaats. De agent kan jou herkennen van een afstand van dertig meter, wellicht als gezochte crimineel, en aangeven bij het hoofdkantoor. Hij kan kentekens lezen en bewijsmateriaal verzamelen. In het jaar 2030 moet een kwart van de politie in het emiraat bestaan uit deze nieuwe kracht.
De robotagent is een blik in de toekomstige surveillance-samenleving, en veelzeggend voor de richting die deze op gaat is zijn gezicht. Twee zwarte ogen, uitgerust met camera’s, liggen verzonken in een verder wit kunststof gezicht. Op de plek van de oren zitten microfoons, de neus is een hobbel zonder neusgaten en een mond is er niet. Deze agent kan weliswaar een hand geven en salueren maar is eigenlijk niet meer dan een aangeklede camera, waakzaam in dienst van een oplettende overheid. En zonder mond valt er niet te discussiëren.
De juridische implicaties van onze massale overgave aan technologie zijn het werkterrein van Lawrence Abu Hamdan (1985), een kunstenaar geboren in Amman, in zijn tienerjaren verhuisd naar het Verenigd Koninkrijk en daar student aan het prestigieuze Goldsmiths aan de University of London. Zijn kunst beslaat het gebied tussen zien en horen: vruchtbare grond in een tijd waarin een steeds groter deel van de werkelijkheid een duplicaat krijgt in beeld- en geluidsopnamen. Die daarmee steeds gefragmenteerder wordt, met stukjes beeld en flarden geluid die plots kunnen opduiken, dan wel zoekraken.
Abu Hamdan omschrijft zichzelf als een ‘private ear’: naast zijn praktijk als beeldend kunstenaar is hij werkzaam als forensisch geluidsonderzoeker en treedt hij op als expert bij rechtszaken. Hij geldt als algeheel pleitbezorger van het luisteren, wat hij een ‘politiek instrument’ noemt. Denk aan de mogelijkheden van spraakherkenning of aan de stemmen die als materie aan een leugendetector worden gevoerd (The Whole Truth, 2012). Of aan asielzoekers die door de overheid op hun geloofwaardigheid worden getest door het ‘screenen’ van hun dialect (The Freedom of Speech Itself, 2012). Niet alleen gebeurt dat volgens hem vormelijk op valse gronden – het oordeel wordt geveld door ongetrainde voormalige asielzoekers in dienst van een Zweeds bedrijf – en is het om meerdere redenen inhoudelijk onzinnig om een plek van herkomst vast te stellen aan de hand van een dialect, het hele idee van de test op spraak maakt de migrant kansloos: wanneer het niet uitmaakt wát je zegt, maar alleen hoe je iets zegt, sta je in deze maatschappij waarin om het hardst wordt geschreeuwd buiten spel. Monddood, met een overheid die niet langer terugpraat.
Veruit het meeste werk van Abu Hamdan, inmiddels woonachtig in Beiroet, vindt zijn oorsprong in de Arabische wereld. Ik ontmoet hem in Dubai, netjes gekleed met een bril met ronde glazen, op een lage loungebank aan het azuurblauwe water van Madinat Jumeirah, een resort met een verre van authentieke souk, uitkijkend op een vestiging van Starbucks. Het terras behoort toe aan Art Dubai, de jaarlijkse kunstbeurs onder auspiciën van Sheikha Latifa bint Mohammed bin Rashid Al Maktoum – dochter van de leider van Dubai en zus van een andere dochter met dezelfde naam. Die, volgens berichtgeving in de media, onlangs haar land ontvluchtte op een luxe jacht, maar al snel werd opgespoord, opgepakt door gewapende commando’s en nu geldt als vermist. Een persoonlijke video op YouTube, waarin de prinses haar gal spuwt over haar vader, is het laatste wat van haar vernomen is. Maar dit terzijde.
Art Dubai is tevens de plek waar jaarlijks de Abraaj Group Art Prize wordt uitgereikt, de belangrijke prijs voor kunstenaars uit het Midden-Oosten, Noord-Afrika en Zuid-Azië, een van de grootste prijzen ter wereld, en die ging dit jaar naar Abu Hamdan. Het is de ochtend na de uitreiking, het is Ladies Day en over een klein uur moet hij het beursterrein verlaten.
Binnen in het beursgebouw, in een benauwde ruimte, staat het kunstwerk dat hij met het prijzengeld (honderdduizend dollar) realiseerde. Walled Unwalled is een video-installatie van twintig minuten die handelt over muren. In 2000 waren er vijftien landen met bemuurde grenzen, in 2017 waren dat er 63, verspreid over vier continenten. Abu Hamdan somt er een aantal op in de video, die wordt geprojecteerd achter een glazen wand, als het scherm van een computer of telefoon. We zien de kunstenaar bij een microfoon in een studio staan, ook al achter een glazen wand. De opnamen vonden plaats in het Funkhaus in Berlijn, de voormalige ddr-studio voor staats- en radiotelevisie.
Transparantie is de grote paradox van deze tijd, legt Abu Hamdan uit als we kijken naar de ontwikkeling van de techniek: ‘Onze relatie met technologie is zo dat we ogenschijnlijk vrijer zijn dan ooit, toegang hebben tot meer informatie, maar op hetzelfde moment, door precies dezelfde krachten, onderworpen zijn aan meer controle en onder strenger toezicht staan.’ Hoe verder de techniek kwam, hoe meer muren er kwamen, terwijl die voor die techniek geen enkele belemmering meer vormen. ‘Voorheen wisten we ons altijd gebonden aan grenzen. Wat betekent het dat we nu dwars door lichamen heen kunnen kijken, dwars door muren, dat we technologie kunnen gebruiken om grenzen te beslechten, en dat er toch meer grenzen worden gebouwd dan ooit tevoren? Niet alleen fysieke grenzen, maar ook hokjes van identiteit winnen aan terrein. Er zijn grote, populaire bewegingen die zich laten voorstaan op het afbakenen en verzegelen van identiteiten, in plaats van misschien de “lekken” ertussen te zien.’ In een landschap dat steeds voller gebouwd wordt met muren is het steeds moeilijker om elkaar te zien. En in een wereld waarin stemmen elkaar steeds fanatieker overschreeuwen – door mobiele telefoons, op internet, in de media – is het moeilijk luisteren. We verschuilen ons allemaal, zo lijkt het wel, voortdurend achter glas.
Walled Unwalled bestaat uit een kluwen van verhalen over muren. De muren van het huis van Oscar Pistorius, de atleet die door de badkamerdeur op zijn vriendin schoot, en de gil die een buurvrouw had gehoord. In Walled Unwalled doet ze die zo precies mogelijk na. Maar ook de muren die wegvielen rond een wietkweker toen die de weg kwijtraakte.
De indrukwekkendste muren komen van een plek ver van de bewoonde wereld, uit een gevangenis in Syrië. Op verzoek van Amnesty International werkte Abu Hamdan samen met collectief Forensic Architecture aan een reconstructie van de plek waar, naar schatting van Amnesty, tussen 2011 en 2015 zo’n dertienduizend mensen de dood vonden, maar waarvan niemand weet hoe die eruitzag. Ook de weinige mensen die er levend uitkwamen kunnen het niet navertellen want ze verbleven er geblinddoekt, en altijd in het donker.
De reconstructie van de gevangenis in Saydnaya ontstond op basis van ‘oorgetuigen’. Geluid is een steeds belangrijkere vorm van bewijslast in de gemedialiseerde wereld, aldus Abu Hamdan. Denk aan de schietpartijen op de tieners Trayvon Martin en Michael Brown, zaken waarin een juiste lezing van opgedoken opnamen de crux vormde. Abu Hamdan maakte zelf een forensische audioanalyse van de opname van schoten die in 2014 twee jongens doodden op de Westelijke Jordaanoever (Earshot en Rubber Coated Steel, winnaar van de Tiger Award for Short Films op het Internationaal Film Festival Rotterdam, 2017). Waren er rubberen kogels gebruikt? En hij noemt een nieuwe zaak rond een politiek getinte moord, waar hij niet veel over kan zeggen, maar die neerkomt op het analyseren van een mobiel telefoongesprek, met andere mobiele gesprekken op de achtergrond.
Maar van Saydnaya bestaan geen geluidsopnamen en de reconstructie draaide niet op het zorgvuldig uitlezen van techniek, maar op het vertalen van herinneringen, eerst naar geluid en uiteindelijk naar beeld. Of herinneringen aan visuele beelden het in onze geest niet altijd winnen van geluid? Nee, zegt Abu Hamdan, beeld is inderdaad sterk maar verraderlijk. Soms herinneren we ons een beeld als een geluid, soms een geluid als een beeld. Om het akoestisch geheugen van de getuigen aan te boren, was een aanpak nodig die voorbij ging aan de specifieke zintuigen. Taal vormde een groter probleem. ‘Het is heel moeilijk om te spreken over geluid, voor een leek maar zelfs voor een professional met een wetenschappelijk jargon. Er zit een grappig voorbeeld in de film wanneer de getuige uit de Pistorius-zaak wordt gevraagd naar de hoogte van de gil, en zij antwoordt: “Het was erg luid.” Mensen praten langs elkaar heen. De man praat over frequenties, zij over volume, en zo gaat elke precisie verloren.’
Ze moesten een ‘vormelijke’ taal ontwikkelen om te praten over de gevangenis, Abu Hamdan moest ‘op en top kunstenaar’ zijn om een ruimte te betreden die reikte tot achter de gewone taal. ‘We moesten dingen doen met onze mond, klappen, geluidsfragmenten uit films spelen, luisteren naar tonen en ruis om de juiste niveaus te krijgen.’ Bijzonder aan Saydnaya was dat de gevangenen zo lang in het donker verbleven dat geluid hun enige houvast werd. Letterlijk, zo bleek, want aan de hand van hun herinneringen en de varianten in geluid die van daaruit gereproduceerd konden worden – Abu Hamdan: ‘Er was iets verloren gegaan in het oor van hun geest dat eruit kwam’ – slaagde zijn team erin een beeld van de werking van het gebouw te krijgen. Drie vleugels met een systeem van cellen en in het midden een centrale toren. Mocht het ooit komen tot een Syrië-tribunaal, dan heeft Abu Hamdan er vertrouwen in dat het kan wegen als getuigenverslag.
Aan het eind van Walled Unwalled klinkt hard een krachtig zoemen: het geluid dat een van de gevangenen maakte om het schudden van zijn celmuren na te bootsen. Het is net als een los object op het dashboardkastje van je auto, zegt Abu Hamdan, dat alleen begint te trillen bij een bepaalde frequentie. Opgevoerd tot precies de resonantie die met het onderzoek werd vastgesteld, beginnen de muren van de ruimte op Art Dubai te trillen.
‘Het gaat in politiek zo vaak over de stem: we hebben een stem nodig. Maar het gaat zo weinig over hoe die stem wordt gehoord’
Een deel van de nieuwe interview-strategie werd overgenomen door Amnesty International en Human Rights Watch voor andere zaken. Waarom Abu Hamdan specifiek geïnteresseerd lijkt in geluid in de context van de rechtspraak? ‘Zeker in Walled Unwalled moesten het rechtszaken zijn, want nu we door muren heen kunnen kijken, is een muur eigenlijk niet meer dan een wet. Ze zijn zo sterk als dat ze wettelijk zijn. Ze zijn fysiek doordringbaar – ik bedoel, we kunnen door ze heen kijken, we kunnen opnamen maken vanaf de andere kant. Muren zijn doorlatend voor iedereen met de beschikking over een minimale hoeveelheid aan technologie. Dat betekent dat de grenzen noodzakelijkerwijs ergens anders vandaan moeten komen. En zelfs als dit fysieke obstakels zijn, blijven ze eerder conceptueel van aard dan dat ze solide zijn.’
De meeste zaken in de kunstwerken van Abu Hamdan hebben hun oorsprong in een onderzoek van Forensic Architecture, een collectief van architecten, ontwerpers, kunstenaars, filmmakers, wetenschappers, softwareontwikkelaars, journalisten en advocaten waar Abu Hamdan deel van uitmaakt, verbonden aan Goldsmiths en onder leiding van de Israëlische architect Eyal Weizman. Onlangs werden ze genomineerd voor de Turner Prize 2018, de belangrijke kunstprijs van het Verenigd Koninkrijk, als enige collectief naast drie genomineerde beeldend kunstenaars. In december is de uitreiking.
Ze dragen ‘architectuur’ in hun naam want ze doen ‘ruimtelijk’ onderzoek naar (gewelds)delicten door overheden of bedrijven, waarvan het bewijsmateriaal geworteld is in de nieuwe wereld, steeds voller met digitale opnameapparatuur en satellieten, steeds drukker met dataverzamelaars. En verbinden de resultaten als bewijs aan fysieke plekken.
De zaken die meer in zich dragen dan alleen de feiten, die in bredere zin gaan over wat het betekent om een luisteraar te zijn in die nieuwe wereld, maken kans om in een kunstwerk van Abu Hamdan verwerkt te worden. Tijdens een optreden voor Documenta in Athene, in wat hij noemt een ‘live audio essay’, zag ik hem een verhaal vertellen over vogels in Saydnaya. Eerst joegen de gevangenen de vogels, die rond etenstijd hun cel binnenwipten, weg, want ze stalen hun schaarse voedsel en wekten irritatie met hun gezang. Maar na een tijd ontdekten ze een positieve werking van de dieren: op het moment dat er een bewaker aankwam, vlogen ze weg. De gevangenen gingen nu wat van hun eten bewaren om de vogels maar bij zich te houden, hun aanwezigheid was een rust die kon omslaan in een waarschuwend alarm. Een vorm van ‘counter-surveillance’ noemde Abu Hamdan dat toen. De voordracht heette Bird Watching, maar niemand die de vogels ooit heeft gezien.
De verschijningsvorm van de kunst van Abu Hamdan is te omschrijven als sober, net als zijn optredens, zonder een woord te veel. Vaak zijn het installaties, met speakers in een zaal of beeldschermen aan een muur. Ze verdelen beeld en geluid over een ruimte of concentreren die juist op een plek. Uiterst effectief wat betreft vorm, inhoudelijk overdonderend, maar visueel weinig spectaculair. Abu Hamdan was de laatste jaren te zien in tentoonstellingen wereldwijd en zijn werk bevindt zich inmiddels in de collecties van belangrijke musea. Hij is ‘de ster van de kunstwereld waar je nog nooit van hebt gehoord’, zoals Bloomberg onlangs kopte. In Nederland kwam hij al eens bij Casco in Utrecht, het Van Abbemuseum in Eindhoven en Framer Framed in Amsterdam, vanaf januari 2019 exposeert hij solo bij Witte de With in Rotterdam.
Maar noem hem geen geluidskunstenaar. ‘Mijn werk gaat veel over luisteren. Dat geeft houvast om politieke discussies, die wellicht ingezakt of uitgeput zijn, vanuit een nieuwe invalshoek te benaderen. Het gaat in politiek zo vaak over de stem: we hebben een stem nodig. Maar het gaat zo weinig over waar die stem eigenlijk blijft, hoe hij wordt gehoord, hoe ernaar wordt geluisterd, hoe ermee wordt omgegaan, over wie er luistert.’
Om ons heen maakt de catering zich gereed voor weer een beursdag, galeriehouders en assistenten roken een laatste sigaret en begeven zich naar hun stand. De kennis van het luisteren lijkt een delicate wetenschap, naar het lijkt veilig in handen van deze kunstenaar maar in te zetten voor verschillende doeleinden. Ik vraag Abu Hamdan naar de lokale situatie, naar de Verenigde Arabische Emiraten met hun politiemacht, leiders die als geen ander lijken te weten hoe te ‘luisteren’. Dat weten ze zeker, zegt hij, met zijn stem op een volume dat een stuk lager ligt dan voorheen. ‘Er wordt hier stevig geïnvesteerd in toezicht en er is een aantal zeer indrukwekkende vertoningen van de macht van surveillance geweest. In het bijzonder toen een lid van Hamas werd vermoord in een hotel hier in Dubai, herinner je je dat? Het waren Israëlische agenten van de Mossad die de man hadden vermoord en ze slaagden erin een reconstructie te maken van alle plekken die zij bezocht hadden en wat ze deden. Dus ja. Ik weet niet wat ik moet zeggen. Het gebeurt.’ Hij glimlacht. Maar het gebeurt overal. Zolang ik maar niet denk dat dit anders is in Nederland. Er was hier die ene zaak? Maar hij kan er even niet opkomen.
Een solotentoonstelling van Lawrence Abu Hamdan reist van Chisenhale Gallery in Londen (14 september t/m 9 december) naar Witte de With in Rotterdam en opent daar in januari 2019; wdw.nl. De tentoonstelling met de genomineerden van de Turner Prize 2018 is te zien van 25 september t/m 6 januari 2019 in Tate Britain. De winnaar wordt bekendgemaakt in december. Op saydnaya.amnesty.org is de volledige reconstructie van Saydnaya te bekijken