Frankrijk eiste deze week bij monde van de minister van buitenlandse zaken, Alain Juppé, dat degenen die in Rwanda “verantwoordelijk zijn voor gevallen van volkerenmoord” internationaal worden berecht. Parijs meent dat er genoeg redenen zijn om in te grijpen in het Middenafrikaanse land, waar in twee maanden tijd enige honderdduizenden mensen om het leven zijn gekomen.
Opmerkelijk is het gebruik van het woord 'volkerenmoord' (genocide) door de Fransen. De Amerikaanse regering instrueerde haar woordvoerders vorige week juist uitdrukkelijk het woord 'genocide' niet in verband te brengen met de schier eindeloze slachtpartij in Rwanda. Het gebruik van de term zou de roep om interventie in de hand kunnen werken. En Washington heeft daar, alleen al wegens de ervaring in Somalië, weinig behoefte aan.
Helemaal ontkennen dat er iets aan de hand is gaat kennelijk ook weer niet. Daarom is het de woordvoerders van de Amerikaanse regering wel toegestaan te zeggen dat “daden van volkerenmoord zich kunnen hebben voorgedaan”, meldt de New York Times. Dat klinkt omzichtiger dan het is. Behalve de voltooide volkerenmoord geldt ook de poging daartoe of zelfs alleen een samenzwering (conspiracy) als vergrijp tegen het internationale recht. Bepalend is vooral de bedoeling een bevolkingsgroep geheel of gedeeltelijk uit te roeien. Strikt genomen kan deze intentie zich reeds met een enkele doodslag verwezenlijken.
Het gemanoeuvreer van de Amerikaanse regering herinnert er wel aan dat het internationale recht ten aanzien van genocide onvolkomen is. Als reactie op de holocaust is volkerenmoord vlak na de Tweede Wereldoorlog in een speciaal verdrag bestempeld tot internationaal misdrijf. Dit geldt zowel in tijd van oorlog als in tijd van vrede. Het maakt ook niet uit of het eigen dan wel vreemde onderdanen betreft. Behalve moord verbiedt de conventie ook vormen van mishandeling of deportatie.
Wel is het genocideverbod strikt gebonden aan bepaalde groepskenmerken, namelijk nationaliteit, etniciteit, ras en godsdienst. Politieke groepsvervolging is, toen het verdrag in 1948 werd opgesteld, bewust buiten dit rijtje gelaten. 'Culturele' groepsvervolging trouwens ook. Dit blijven algemene vergrijpen tegen de mensheid, maar ze missen de specifieke strafbaarstelling van genocide. Het recht worstelt verder met verschijnselen als 'auto-genocide', zoals de curieuze uitdrukking luidt die een VN-rapporteur gebruikte voor de slachtingen in Cambodja en waarmee hij doelde op massamoord binnen de eigen groep.
Etnische rivaliteit zoals in Rwanda, waar twee groepen (Hutu's en Tutsi's) elkaar te lijf gaan, valt duidelijk in de termen van genocide, zou men zeggen. Dat komt juridisch gezien echter op losse schroeven te staan zodra de etnische tegenstelling alleen maar een politieke strijd afdekt, want daarop richt het verdrag zich immers niet. Zo hebben de Verenigde Staten bij de ratificatie van de genocide-conventie (die overigens pas in 1986 en dan nog onder voorwaarden plaatshad) het voorbehoud gemaakt dat hij niet geldt voor oorlogshandelingen die primair een krijgsdoel hebben.
De Amerikaanse professor M. Cherif Bassiouni, die de VN-onderzoekscommissie in het voormalige Joegoslavië heeft geleid, wijst in een recente publikatie op de absurde consequenties dat het opzettelijk ombrengen van een enkele persoon genocide kan opleveren, maar dat het doden van miljoenen zonder de specifieke opzet de betrokken groep geheel of gedeeltelijk uit te roeien geen internationaal misdrijf zou hoeven op te leveren.
De beduchtheid van de regering-Clinton voor de term genocide is des te opmerkelijker omdat deze tot dusver niet bepaald een erg inspirerend vaandel voor internationale actie is gebleken. Berechting van genocide is door de conventie opgedragen aan de staat waar de vergrijpen plaatshebben. Dat is vaak net degene die de moordpartijen zelf heeft ontketend, dan wel niets heeft gedaan om ze te voorkomen. De genocide-conventie voorziet ook wel in internationale berechting, maar daarmee is zoals bekend pas in het geval van het voormalige Joegoslavië een bescheiden begin gemaakt.
Een recente wet in de VS draagt de Amerikaanse regering nu pas op een speciaal bureau te vormen voor een juridisch onderzoek van de slachtpartijen van de Rode Khmer. We hebben het dan over de periode 1975-'79.
Televisie in Canada is in grote lijnen hetzelfde als televisie in de Verenigde Staten. De kijker in Toronto of Vancouver kan zappen van sitcom tot soap en - via reclame - van drama naar talkshow, zonder in vele gevallen direct in de gaten te hebben of hij op een binnenlandse of een Amerikaanse zender is beland.
Dan zitten gemiddeld anderhalf miljoen Canadezen achter hun toestel voor een programma dat Amerikanen koud laat - een door en door Canadese show, die al meer dan veertig jaar bestaat en die tot op de dag van vandaag een van de grootste publiekstrekkers is op de Canadese televisie. Op zaterdagavond is het 'hockey-avond in Canada'.
Het is een Canadese traditie sinds de jaren vijftig, toen de Canadian Broadcasting Corporation (CBC), de publieke omroep, met Hockey Night in Canada begon. Hele families verzamelden zich rond de TV voor directe uitzendingen van wedstrijden in 's lands nationale sport. Voor velen wekt de openingsmelodie van Hockey Night in Canada meer emoties op dan het nationale volkslied. Wat volgt is gemiddeld 2,5 uur flitsende beelden van nationale helden op de schaats, vliegensvlugge heen-en-weer acties over het witte ijs, af en toe gelardeerd met een stevige knokpartij.
IJshockey is voor TV-kijkend Canada wat voetbal is in Nederland. Ook al leent ijshockey zich op het eerste gezicht niet zo makkelijk voor televisie als voetbal. De schoten zijn snel en de puck is klein. “Je kunt de puck niet eens zien!”, is een veelgehoorde klacht van de onbegrijpende buitenstaander, een opmerking die door de Canadese ervaren hockey-kijker met een frons wordt afgewezen. Hij weet waar de puck is.
De vlagen van onzichtbaarheid van de puck zijn wel eens beschouwd als de reden waarom ijshockey op TV lang zo populair niet is onder Amerikanen. Ook de VS kent tientallen professionele hockeyteams, maar de enorme kijkcijfers die Amerikaans voetbal, honkbal en basketbal trekken zijn er voor ijshockey niet weggelegd.
Het televisiestation Fox van magnaat Rupert Murdoch heeft geprobeerd daar iets aan te doen. Het introduceerde een puck met een ingebouwd zendertje, die een blauwe zweem te zien gaf op het scherm. De puck kon de kijker niet meer ontgaan, maar voor het Amerikaanse publiek haalde het weinig uit. In Canada werd smakelijk om de 'glimmende puck' gelachen.
Zo verenigt hockey Canadezen, zowel Engels- als Franstaligen, als weinig zaken kunnen. Hockey Night in Canada gaat altijd gepaard met La Soirée du Hockey op het Franse netwerk van de CBC. Een populaire dramaserie over hockey onder de titel He shoots, he scores! was eveneens een tweetalige produktie, Lance et compte in het Frans. Als het op doelpunten in ijshockey aankomt, spreken Franse en Engelse Canadezen dezelfde taal.
En toch is Hockey Night in Canada niet bij alle Canadese kijkers geliefd. Alles wijkt voor het programma, zelfs het CBC Nieuws. Afhankelijk van wanneer de wedstrijd ten einde komt, dient het Canadese equivalent van het NOS Journaal te wachten tot, zeg, drie minuten voor half elf, of even na middernacht. Totdat het eindsignaal klinkt in de hockey-arena, ontkomt geen kijker in Canada aan de hockey-avond. Of hij nu van hockey houdt of niet.
Het eiland is het theater tijdens tiendaagse theaterfestival Oerol op Terschelling, dat vrijdagochtend begon voor zonsopgang.
Oerol 2016 opende vanochtend voor dag en dauw. Om vijf uur verzamelde zich in de duinen van Terschelling een grote groep toeschouwers voor Nido/Rizoma van het Spaanse dansgezelschap Compañia Sharon Fridman. Tegen de nog bijtende nachtelijke kou had iedereen zich gewapend met dikke jassen, en een enkeling zelfs met slaapzak, deken of thermosfles.
De zon, die met een theatrale entree werd geacht deel uit te maken van de voorstelling, veroorzaakte niet meer dan een zachte reep oranje in het grijze wolkendek.
Halverwege de wandeling naar de plek waar Nido/Rizoma zou plaatsvinden was er eerst een korte yoga-oefening om de bezoekers in de gewenste meditatieve staat te krijgen. Iedereen moest zijn ogen sluiten en zich focussen op zijn voeten en adem. „Elke ademhaling brengt je dichter bij je eigen stilte.”
Op Oerol is je theaterstoel een boomstam op de flanken van een duinheuvel. De aldus geïmproviseerde tribunes boden zicht op een kleine duinvallei waarin de vijftig in het blauw geklede dansers langzaam vanachter andere duinen tevoorschijn kwamen, als in een trage processie, begeleid door de windmuziek van her en der hangende bosjes metalen staven.
In het duingras ontstonden er bij het vijftigtal allerlei ritmische groepsprocessen, waarmee de Israëlische choreograaf Fridman (1980) zijn ideeën over gemeenschapszin uitdrukte. Dansers vielen tegen elkaar aan en een grote groep in het midden zeeg ineen. Waarna ze allen in een gedrongen cirkel rondkropen, tot de kermende zang van een vrouw ze weer op weg hielp.
De melancholieke klanken van een pianist, trompettist en slagwerker namen het van haar over. Hun muziek werd allengs vrolijker, totdat er een vrolijk rennen op gang kwam van dansers die het leven vierden. Tot slot werd de toeschouwers gevraagd erbij te komen, en hand in hand, voor even, samen te zijn.
Nido/Rizoma is daarmee helemaal Oerol, waar het theater anders dan in de schouwburgen meer op het hart en minder op het hoofd is gericht.
Deze openingsvoorstelling past ook naadloos in de natuurfilosofie van het festival, dat het bewust zijn van je omgeving als leidmotief hanteert. Weg van het geraas van de stad, de kwinkelerende vogels boven je hoofd, je voeten in het zand, kun je, als je je openstelt, iets horen in jezelf – stilte, of wat dan ook.
De komende tien dagen biedt Oerol daartoe een uitgebreid programma met tientallen speciaal op de omgeving toegesneden voorstellingen en theatrale ‘expedities’ op tientallen gelegenheidsplekken, van strand tot paardenstal.
Opvallend is het dit jaar prominente aandeel van reguliere gezelschappen als het NNT, het Ro Theater en Oostpool.
Die verschuiving roept de vraag op of zij, zoals de Oerol-bezoeker graag ziet, theater maken dat zich afstemt op de omgeving.
De subsidie voor Oerol mag dan veilig gesteld zijn na een interventie van de Tweede Kamer, maar na de mindere editie van 2015 heeft het festival het nodig om zijn artistieke noodzaak te onderstrepen.