Beland op de laatste halfgevulde pagina en daarmee één tweeduizendste deel van de twee boeken, worden de uitgangspunten helder uiteen gezet in drie nauw verbonden processen. Gevolgd door drie grote vragen die ermee opgeroepen worden en waarvan Harari hoopt dat ze nog lang in ons hoofd blijven galmen. Volgens mij gaat het de schrijver uiteindelijk om deze laatste halve bladzijde, om een tegenbeweging aan te wakkeren.
Uitgangspunten: *wetenschap koerst af op het dogma dat organismen algoritmen zijn en het hele leven dataverwerking; *intelligentie wordt losgekoppeld van bewustzijn; *niet-bewuste, hyperintelligente algoritmen zullen ons spoedig misschien wel beter kennen dan wij onszelf kennen. Harari formuleert het niet als eigen standpunten, hij wekt direct het gevoel op: ja, dat dogma kunnen we mooi eens aanvallen en ombuigen.
Mijn antwoord: nee, natuurlijk niet, schakel je hart maar in bij al het hoofdwerk, dan weet je dat direct.
2. “Wat is waardevoller, intelligentie of bewustzijn?” Uiteraard het laatste, met alleen intelligentie zul je weinig van deze leerschool aarde opsteken en gaat iedere zingeving verloren.
3. “Wat gebeurt er met de maatschappij, de politiek en het dagelijks leven als niet-bewuste, maar hyperintelligente algoritmen ons beter kennen dal we onszelf kennen?” Een schamele leegte blijft over, maar we hoeven ons er niet druk over te maken, want onze essentie, onze kosmische verbondenheid, de liefde kunnen die hyperintelligente algoritmen nooit kennen.
Ja, laat ze vooral in onze hoofden galmen, Harari is daar met zijn meesterwerk uitstekend in geslaagd.
“Er is zoveel angst in jullie wereld. Meer angst dan decennia geleden. Omdat er zoveel meer communicatie is, waardoor mensen allemaal kunnen sudderen in dezelfde energie van angst. Maar het is ook nodig, omdat de mensheid collectief reageert op wat er fout gaat. Er is de verenigende kracht van de mensheid om op te staan en NEE te zeggen.”
“De vraag moet zijn welke waarden je hartstochtelijk wil verdedigen. Of nog beter: waar het je eigenlijk om gaat in het leven.”
Mijn twijfel of Harari zelf achter zijn ontbrekende spiritualiteit staat, blijft hangen. Soms stelt hij de zaken wel voorzichtig: “Het kosmische dataverwerkingssysteem zou een soort God zijn.” Maar mediums, readers, bijna-dood-ervaringen, dergelijke grondig onderzochte verschijnselen komen niet voor in zijn beschouwingen. Over wetenschappers die zulk onderzoek verrichten horen we hem niet. De innerlijke leerweg door het opdoen en analyseren van ervaringen is verscholen achter het reguliere dataïsme.
Het kloppende hart van mens dn cultuur lijkt vakkundig te zijn weggesneden. De dieptewerking van een kloppend hart kan echt niet beschreven worden in termen van botsende cellen, elektrische stromen en algoritmen.
Toen ik het boek bijna uit had, kwam mij ter ore dat Harari dagelijks twee uur mediteert en jaarlijks twee maanden op stilteretraite gaat. Opeens wist is het (dacht ik het te weten!), hij heeft een spirituele kennisbron waaruit hij tapt. Die man kan heel diep van binnen in alle rust contact maken. Ik noemde zijn boeken eerder al een ‘bovenmenselijk prestatie’ en nu lijkt het me zeer waarschijnlijk dat de tekst op heel wat punten is gechanneld (blogs 8/8 en 25/8 ’15). Die gedachte bracht een grote glimlach op mijn gezicht.
Door te stellen dat de ziel niet bestaat, dat er geen zingeving en Groter Plan zijn, door de liefde in haar wezensechtheid te negeren, kan hij in de huidige tijd heel veel mensen bereiken die wars zijn van wat zij ‘geloof’ noemen. Zijn verhaal ademt de veelgeprezen nuchterheid uit in termen van intelligentie los van het hart. Harari's opzienbarende actie kan daarmee juist ónderdeel zijn van het Grotere Plan. Mensen kritisch over deze zogenaamd zielloze, zinloze samenleving laten nadenken. Zijn drie slotvragen getuigen ervan. Geniaal! Dit bedacht hebbende kan ik in alle rust deze slotvragen gaan beantwoorden. Wordt vervolgd
“Beslissingen die websigners hebben genomen, ver buiten de publieke schijnwerpers, hebben ertoe geleid dat het internet nu een vrije, wetteloze zone is die de soevereiniteit van staten aantast, grenzen negeert, de privacy afschaft en misschien wel het grootste mondiale veiligheidsrisico met zich meebrengt.”
“Gewone kiezers beginnen al aan te voelen dat democratische mechanismen ze steeds minder te bieden hebben. De macht glipt uit hun vingers, maar ze weten niet goed waar hij gebleven is. In Groot-Brittanië denken de kiezers dat de macht misschien wel is weggesluisd naar de EU, dus stemmen ze voor een Brexit. (...) De trieste waarheid is dat niemand weet waar alle macht is gebleven. De macht komt hoe dan ook niet terug bij de gewone burger als Groot-Brittannië de EU verlaat.”
Magistraal geschreven, grote lijnen en stromingen worden door de geschiedenis heen getrokken naar de toekomst, heldere toelichtingen, een imposant arsenaal aan voetnoten, een welhaast bovenmenselijke prestatie. Harari’s redenaties zijn kloppend, maar het fundament rammelt. De reguliere wetenschap is heilig verklaard, wetenschappers zijn de hogepriesters op aarde. Dan kun je vaststellen dat het idee van een ziel in de evolutietheorie onhoudbaar is en suggereren dat de mens als blanco vel, los van eerdere ervaringen, ter wereld komt. Het bewustzijn wordt eenmalig gevormd door een koortsachtige verzame- ling van ervaringen.
Het is waar dat je met zulke uitgangspunten de seculiere medemens wel achter je krijgt. Gaande het lezen vroeg ik me steeds meer af of het wel zijn eigen visie is, een ontbrekend spiritueel fundament, geen grondoorzaak voor de vele verschijnselen. Door mensen op zijn hand te krijgen kan hij wel aan een grote groep indringend duidelijk maken hoe schandalig wij met onze mededieren omgaan, dat de mensheid zichzelf veel te veel op een voetstuk heeft geplaatst.
Dan het ontbrekende onderwerp liefde, waarover ik eerder schreef. Het begrip valt heel af en toe, maar in zeer beperkte vorm. Liefde en woede plaatst hij bijvoorbeeld op een lijn, het zijn allemaal botsende cellen, elektrische stroompjes, hormonale opwelling in het lijf. Die worden dan weer verbonden met algoritmen (“een set regels die stap voor stap uiteenzetten welke wiskundige handelingen er moeten worden verricht”) Daarmee is liefde vluchtig, komt en gaat, terwijl het in wezen geen sensatie is, maar een levenshouding, een zijnstoestand is. De indrukwekkende spirituele literatuur op dit gebied komt dan ook niet aan bod. Hij volgt consequent de goddelijke lijn van de reguliere wetenschap. En scoort!
“Vanuit het dataïstisch perspectief kunnen we het hele mensdom interpreteren als één groot dataverwerkend systeem, waarbij individuele mensen fungeren als chips.”
“Het dataïsme dreigt met Homo Sapiens te doen wat Homo Sapiens heeft gedaan met andere dieren. In de loop van de geschiedenis hebben mensen een wereldwijd netwerk opgebouwd en taxeerden zij alles naar gelang zijn functie binnen dat netwerk. Zo werden duizenden jaren lang
“Zodra wij mensen minder belangrijk worden voor het netwerk, zullen we merken dat we helemaal niet de kroon op de schepping zijn. De meetlat die wij al zo lang koesteren zal ons veroordelen tot hertzelfde lot als dat van de mammoeten en de Chinese rivierdolfijn. Achteraf bekeken zal de mensheid hoogstens een rimpeling in de kosmische dataflow geweest zijn.”
Met kerstmis voor de deur en het boeiende boek, maar zielloze boek ‘Homo Deus’ van Harari op de leestafel wil je wel wat over engelen horen. Dat kan, de bekende oud-radiopastor Hans Stolp heeft zijn enorme oeuvre uitgebreid met het boek ‘De grote artsengel Michaël’. Tot nu toe heb ik er alleen recen- sies over gelezen die me in deze Harari-fase wel nieuwsgierig maken. Een schriller contrast dan van deze twee uitstekende schrijvers kun je je niet voorstellen.
Stolp stelt vast dat aartsengel Michaël in het huidige tijdperk mensen naar geestelijke wijsheid leidt. Was in het vorige tijdperk enkele eeuwen terug aartsengel Gabriël nog bezig technische kennis aan de mens te brengen, Michaël verdiept de geestelijke vooruitgang met spirituele inzichten. Alles, ja ook al het leed, draait om de ontwikkeling van de ziel. Deze vooruitgang zal eveneens het uit de hand gelopen materialisme intomen.
Harari acht het wetenschappelijk bewezen dat de ziel niet bestaat, want door wetenschappers is zij niet aangetoond. Er is geen sprake van een leerweg op aarde of andersoortige entiteiten in de sferen, het dataverwerkende systeem presenteert de feiten. Dat systeem lijkt qua capaciteiten de mens te gaan overtreffen. Terwijl reïncarnatie voor Stolp een vanzelfsprekend feit is, schuift Harari het moeiteloos van tafel als verzinsels in een zinloze wereld. Stolp opereert vanuit het Grote Plan, volgens Harari is dat er niet, toeval en algoritmen bewerkstelligen verandering.
Deze twee uitersten samenbrengen naar een hoger niveau, zal wel de ultieme uitdaging voor onze tijd zijn. Harari’s boek Homo Deus heb ik op een haar na uit. Daarna zal ik bezien wat ik van dit hoogst indrukwekkende werk, inclusief mijn weerstand af en toe, in een of meer blogs kan verwerken.
“Voor alle inzichten die Michaël ons voor wil leggen geldt dat je er een beweeglijk, niet vastgeroest denken voor nodig hebt dat ook geestelijke inzichten wil leren begrijpen.”
“Als het mondiale dataverwerkingssysteem alwetend en almachtig wordt, wordt verbondenheid met het systeem de bron van alle zingeving. Mensen willen fuseren met de dataflow, want als je deel uitmaakt van de dataflow, maak je deel uit van iets veel groters dan jezelf.”
Er gaat een geruststelling vanuit. Het is zo bekrompen om te denken dat de aardse mensheid de ‘hoogste’ vorm is van.... ja, van wat eigenlijk? Intelligentie, bewustzijn, gevoel? Er zijn elders hoogst- waarschijnlijk verder gevorderde, vreedzame beschavingen die veel complexere ruimtereizen maken.
De kosmos wordt erbij betrokken, dat relativeert onze aardse beslommeringen. Icke verwacht dat geavanceerde buitenaardse beschavingen al heel lang hebben moeten samenwerken om zover te komen. Ze zitten vermoedelijk niet alleen op de eigen planeet.
Er zijn zelfs al doorwrochte specificaties van soorten beschavingen in het heelal. De Russische sterrenkundige Nikolaj Kardasjov stelde er een op. Hij deed dat met behulp van een eenvoudige natuurkundige grootheid: over hoeveel energie kan een beschaving beschikken? Is dat alleen een kampvuur en hulpbronnen uit de onmiddellijke omgeving. Volksstammen die zich afvroegen of er elders meer levende wezens zijn. Dat is dan type I. Type II beschavingen kunnen de hulpbronnen van een geheel zonnestelsel oogsten. Nog een stap verder gaat type III, dan kan een beschaving een heel sterrenstelsel koloniseren. Icke doet er zelf nog een schepje bovenop met type IV dat het heelal heeft gekoloniseerd.
Hoe waar of onwaar het is maakt mij weinig uit. Deze denkwijze kan ons beslist verder helpen op onze zoektocht naar een meer vredelievende samenwerking op dit prachtige stipje aarde. En vanuit dat stipje naar verdere oorden in het heelal. Vanuit deze invalshoek sta ik wat minder sceptisch tegenover het peperdure ruimteonderzoek. De belangrijke missie om het leven op leerschool aarde harmonischer te maken, geeft mijn kerstgevoel extra glans.
“Christiaan Huygens zegt dat je wezens kunt tegenkomen die we ‘niet zonder schrik zoude aanschouwe, schoon het met Reden en spraak begaafd was.’ Als je op een buitenaardse planeet iets tegenkomt dat eruitziet als een gigantische kreeft met scharen, antennes en dat soort dingen, houd er dan rekening mee dat jouw schrik eigenlijk niet van belang is. Dat eng ogende wezen zou zomaar eens met rede en spraak begaafd kunnen zijn. Dat idee is mij altijd heel dierbaar geweest.”
Over getallen gesproken (vorig blog), ze vliegen me om de oren in het interview van George van Hal/Jim Jansen met astronoom Vincent Icke voor New Scientist. Met recht zijn ze astronomisch te noemen. Een reis vanaf de aarde naar het centrum van de Melkweg duurt bijna twintig jaar, maar gezien vanaf de aarde duurt dat 24.000 jaar. Bij terugkomst is hier dus 48.000 jaar verstreken. Als Icke dan meldt dat hij er bijna zeker van is dat er leven buiten de aarde is, ga ik niet gehinderd door kennis van zaken graag mee. Het lijkt me gewoon plausibel.
zal de volgende stap zijn: het ontmoeten van onze exoburen (de term ‘aliens’ verafschuwt Icke). Het zonnestelsel is niet het enige planetenstelsel waar planeten rondom een ster draaien; exoplaneten zijn planeten rond andere sterren. Het leven, legt hij uit, is natuurkundig heel eenvoudig. Het bestaat uit vijf atomen en die liggen overal in het heelal voor het opscheppen. Als hij dan ook nog aannemelijk maakt dat onze exoburen waarschijnlijk een (veel) hogere beschaving hebben dan wij hier op aarde, is mijn geluk compleet. Daar kunnen wij dus van leren!
Mochten ze onze kant opkomen: ze zijn vredelievend en samenwerkend, verwacht Icke. In het uitzonderlijke geval dat ze oorlogszuchtig zijn, hebben we geen schijn van kans. Ik denk niet dat we deze exoburen kunnen uitleggen wat grenzen zijn en het is een lachertje om ze buiten je grenzen te willen houden. Misschien moeten we eens vaker met kosmische ogen naar het vluchtelingenvraagstuk gaan kijken. Samenwerken in plaats van uitsluiten lijkt meer dan ooit geboden.
“In het licht van de huidige wetenschap – sterrenkunde, natuurkunde, scheikunde, sociologie wat mij betreft – is er geen enkele reden waarom er géén grootschalige buitenaardse beschaving zou bestaan. Echt geen enkele. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat zo’n beschaving vervolgens ook zeker bestaat.”
“Een vergevorderde intelligente samenleving plundert zijn planeet niet zoals wij dat doen, maar is een kringloopsamenleving die alle stoffen weer hergebruikt. Die laat dus geen sporen achter.”
Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau zijn Nederlanders niet ontevredener, cynischer of rechtser geworden. Opmerkelijk als je dat naast het stemgedrag neerlegt. Over immigranten zijn ze zelfs positiever gaan denken. Wel begrijpelijk, het verschijnsel is dichterbij gekomen, je hoort meer over de levens van die mensen. Meer mensen zien het weliswaar ‘de verkeerde kant’ opgaan dan de goede kant’, maar over het nu zijn ze positief. Zo’n 85% vindt dat zijzelf of hun gezin in welvaart leven en dat is al jaren het geval.
Dergelijke uitkomsten stemmen een mens optimistisch, een redelijk tevreden volk. Maar dat duurt maar een dag, want dan komt het CBS met onderzoeksuitkomsten. Een derde deel van de bevolking heeft een hoge kwaliteit van leven qua welvarendheid, tevredenheid en gezondheid. 29% is niet welvarend, maar wel tevreden en gezond, voor 14% geldt het omgekeerde. Bijna een kwart is niet tevreden met het leven en/of de gezondheid, en heeft een inkomen dat lager ligt dan gemiddeld. Adieu goede gevoel omtrent de stand van ons land. Als het CBS ook nog meldt dat samenwonenden zonder kinderen het
het beste hebben, moet je gaan vrezen voor een stagnerende voortplantingsdrift van Nederlanders. Want ja, wie wil daar nu niet bijbehoren...
Sommige media maken zonder enige verdiepende toelichting dankbaar gebruik van de getallen- verslaving. Die getallen kunnen ook nog hoogst pretentieus zijn. Wat te denken hiervan: “Verergerde luchtvervuiling, veroorzaakt door klimaatverandering, zorgt tegen 2030 naar schatting wereldwijd voor de vroegtijdige dood van zestigduizend extra mensen. Dat aantal kan oplopen tot 260.000 in het jaar 2100.” Afgezien van de vraag of de mensheid het jaartal 2100 haalt, is het alsof je in 1936 een voorspelling doet voor 2018. Zóveel kan er gebeuren in 82 jaar.
“Ik zie veel stellige uitspraken over getallen die in feite onzeker zijn. Maar die onzekerheden halen de krant niet. Zo ga je heel snel naar: dit is waar.”
Wat heb ik geweldig om hem gelachen: Fons Jansen (1925-1991). Begin jaren zestig stond hij met zijn eerste show op het podium. Het sloeg aan. Dat was bijzonder, want in een nog sterk verzuilde samenleving was eerbied voor Christelijke religies een vereiste, terwijl hij de draak stak met Rooms Katholieke inzichten en rituelen (‘De lachende kerk’). Moedig. Het werd geaccepteerd omdat hij zelf uit een streng Rooms Katholiek milieu kwam én omdat hij publiek trok dat opgelucht ademhaalde omdat over religie ook grappen gemaakt mochten worden.
Dan die ander, ook een absolute favoriet van mij: Herman Finkers (1954). Hun stijlen zijn vergelijkbaar, droogkomische humor. Finkers: “Nee, ik ben niet getrouwd, mijn schoonouders konden geen kinderen krijgen.” Beiden zijn niet agressief naar mensen, schreeuwen niet en geen overdadige aandacht voor seks en geslachtsdelen grappen, zoals menig andere cabaretier.
Ook zware maatschappijkritiek ontbreekt, maar de mannen ventileren wel onorthodoxe standpunten ten aanzien van het geloof. Voor Finkers waren de zaken echter omgedraaid. Nu was het moedig om de atheïsten op de hak te nemen. Dat was slechts enkele decennia later en het zegt veel over de snelheid waarmee de seculiere denkbeelden de overhand hebben gekregen in de tweede helft van de vorige eeuw.
Finkers beschrijft de dood als je trouwste kameraad die door velen verloochend wordt. Dat vindt hij onbegrijpelijk, de dood verlaat of verraadt je niet, je kunt op hem rekenen. Fons was nieuwsgierig naar wat er na de dood zou komen, een reden om af te zien van een behandeling toen een ongeneeslijke longkanker bij hem geconstateerd werd. De mannen vertegenwoordigen verschillende tijdsbeelden, maar hun levenshouding raakt elkaar.
“Wetenschappelijk onderzoek moet nog uitwijzen of de schepping het gevolg is van een storing of van een menselijke fout.”
“Het oog ziet niet wat op het netvlies valt, het oor hoort niet wat het trommelvlies doet trillen, het ziet en het hoort wat in het hart ligt.”
“Ik heb die dominee toch op de kast gehad jongen. Die man zegt maar steeds: ‘God is overal’. Ik zeg: ‘O ja?’ Hij zegt: ‘Ja zeker’. Ik zeg: ‘Ook in onze tuin?’ Hij zegt: ‘Zeer zeker!’ Ik zeg: ‘We hebben geen tuin’. Die man gelijk giftig, want die kan niet tegen zijn verlies.”
In de jaren 50 was het not done om kinderloos te blijven als je getrouwd was. Vrijwillig afzien van nageslacht kon op twee reacties rekenen: wat egoïstisch én daar krijg je later spijt van. Voor niet gehuwde vrouwen was zwanger raken juist een schande. In de jaren 60 gingen we verlicht denken. De BOM (Bewust Ongehuwde Moeder) deed haar intrede. Daarnaast werd kinderloosheid een vrije keuze, begin jaren 70 toegejuicht door de Club van Rome (blog 17/2/’15).
Verschillende motivaties liggen eraan ten grondslag. Met name in de jaren 70 waren er feministes die niet in de valkuil van hun moeder wilden belanden en zich als twintiger lieten steriliseren. Het argument dat de mens de grootste vervuiler is, bleef overeind. Ten slotte is antinatalisme al eeuwenlang gestoeld op de overtuiging dat je het een kind niet mag aandoen.
Leven verwekken is onomkeerbaar, waarin de ander (het kind) geen inspraak krijgt. Je zet het ongevraagd op de wereld. Alja Leus verbond hieraan de conclusie dat het een egocentrische daad is. Dus heeft ze het niet gedaan, vertelt ze aan journalist Maarten Goethals. De Zuid-Afrikaanse filosoof David Benatar gaat verder. Waarom zou je iemand deze gruwelijke werkelijkheid aandoen?! Moedwillig blootstellen aan enge ziektes, zelfs het beste leven is slecht af. Zijn basis is een ethische gevoeligheid, ongeboren laten uit erbarmen voor dat leven.
Bij deze redenaties is het duidelijk dat de kosmische spiritualiteit ontbreekt. In die visie geldt dat kinderen niet ongevraagd op de wereld komen. Ze kiezen de ouders uit met een blauwdruk wat ze op aarde willen leren. Vruchtbare mensen kunnen ervoor zorgen dat ze een woning krijgen voor hun ziel.
“Het proces van je ware spirituele identiteit vinden houdt in dat je je hele leven overziet als een lang verhaal en daarbij een hogere betekenis probeert te vinden. Begin ermee jezelf deze vraag te stellen: waarom ben ik in dit specifieke gezin geboren? Wat zal het doel daarvan geweest zijn.”
“Het hele feit van de incarnatie zelf getuigt van het verlangen van de ziel om weer een te worden met het licht.”
Over discriminatie gesproken, dikke mensen kunnen er over meepraten, begrijp ik uit de verhalen die Renate van de Zee heeft opgetekend voor de Volkskrant. Je kunt je wel voorstellen dat dikke mensen meer op hun gewicht worden bekeken, wat niet direct hinderlijk hoeft te zijn. Dat wordt het wel als afkeuring ervaren wordt, pesterijen op school, niet in aanmerking komen voor representatieve banen, etc.
De vooroordelen schijnen welig te tieren. Dikke mensen worden beschouwd als lui, incompetent, onaantrekkelijk, fysiek minder capabel, niet wilskrachtig en schuldig aan hun eigen gewicht, melden onderzoekers. Ze worden eerder afgewezen bij sollicitaties, krijgen minder snel promotie en verdienen dus ook minder. In mijn blog van 26 oktober constateerde ik al dat het nieuwe kabinet bestaat uit een onevenredig aantal slanke mensen.
Omdat vooral vrouwen te lijden hebben onder de negatieve effecten lijkt het meer een kwestie van seksediscriminatie te zijn, meent hoogleraar rechten Jennifer Shinall. ‘Fat is a Feminist Issue’, stelt ook psychotherapeute Susie Orbach. Zij signaleert een wijdverspreide paniek rond lichaamsgewicht en voeding die mensen met overgewicht demoniseert. Want op zwaardere mensen zouden we aspecten van onszelf projecteren die we niet onder ogen willen zien. Hoogleraar gezondheidsethiek, Inez de Beaufort noemt dikke mensen de ideale zondebokken. Dik zijn strookt niet met het schoonheidsideaal dat steeds dwingender aanwezig is in onze samenleving. Dat kan langdurige frustratie opleveren, die op haar beurt weer ziekte verwekkend is.
Qua gewicht ben ik een ervaringsdeskundige. Maar discriminatie heb ik niet ervaren, noch op het werk, noch in mijn persoonlijke leven. Opmerkelijk was zelfs dat in perioden waarin ik kilo’s afviel mensen mij bezorgd konden vragen of ik wel gezond was. Kwamen die kilo’s er later weer bij, dan maakte niemand zich zorgen om mijn gezondheid.
Dat ons zorgstelsel is verhuisd naar de regio vind ik een groot goed, geheel in overeenstemming met het groeiende belang van regionale saamhorigheid ten tijde van globalisering. Dat het snel gebeurde is prima, veel beter dan het getreuzel met het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek. Ja, dan kunnen er wat schoonheidsfouten optreden, in de vorm van te laat betaalde uitkeringen. Als de legendarische Johan Cruyff vaststelt dat elk nadeel z’n voordeel heb, dan zal het omgekeerde ook wel gelden, zoals in dit geval.
Geen reden voor Arno Visser, president van de Algemene Rekenkamer, om in Buitenhof tv dramatisch te doen over problemen bij de snelle actie. Helemaal onzinnig vind ik het dat hij het niet uit te leggen vindt dat een wonende in Meppel een andere financiële behandeling krijgt dan een wonende in Amsterdam. Er zijn sowieso verschillen. En in Aken word je ook anders behandeld dan in Maastricht. Meer waardering voor de grote voordelen had ik op zijn plaats gevonden.
Een ander megavoordeel met nadelen constateert de Londense James Heartfield (56), die al jarenlang actie voert voor gelijkheid tussen mannen en vrouwen, witten en gekleurden, homo en hetero, etc. Hij stuitte op nadelen van een gelijkekansenbeleid, meldt Marco Visscher in Trouw. Heartfield spreekt over de situatie in Groot-Brittannië, waar in de jaren 80 het beleid omsloeg, discriminatie werd afgekeurd en ging richting positieve discriminatie van benadeelde groepen.
Prachtig, denk je dan, wat kan daar tegen zijn?! Door gelijke kansen was er een grotere arbeidsmarkt, wat de lonen drukte. Meer concurrentie, meer inkomensverschillen tussen rijk en arm, minder zeker- heden. “Wetgeving rondom gelijke kansen bleek de perfectionering van de vrije markt.” Tja, je voelt het al, dat vraagt weer om nieuwe wetgeving.
“Ik vrees wel eens dat de meest uitgesproken activisten onder de feministen en etnische minder- heden ertoe bijdragen dat de relaties tussen mannen en vrouwen, tussen witten en gekleurden, die tijdens mijn leven zo sterk zijn verbeterd, nu overdreven worden geformaliseerd. Dat voelt ongemakkelijk. Als je wit bent, of man, of allebei, kun je je soms heel krampachtig voelen, alsof je een nieuwe taal moet leren, bang om iets verkeerds te zeggen, of verkeerd begrepen te worden. Dat is een ongezonde situatie. Soms vrees ik dat we door de almaar uitdijende strijd voor gelijke kansen schade oplopen die we later weer moeten herstellen.”
De dag nadat ik het vorige blog geschreven had dacht ik bij het wakker worden ineens: heeft Harari in zijn boek ooit het woord liefde gebruikt? Ik denk eigenlijk van niet. Helaas kan ik niet door het boek scrollen en bevat het geen register met onderwerpen, wat in het tweede boek wel het geval is. Daarin komt bladzijden lang het woord liefde niet voor. (Kent hij de liefde soms niet? Jawel hoor, het eerste boek heeft hij in liefdevolle herinnering aan zijn vader opgedragen.) Hoe kun je nu de geschiedenis en toekomst van de mensheid beschrijven zonder liefde?! Dat is dus precies wat ik mis, want kosmische verbinding ís liefde. Ik ga boek twee zeker lezen, het intrigeert mij wat hij zonder liefde met de toekomst aan wil.
Er zijn veel soorten liefde, een besef van verbondenheid ligt eraan ten grondslag. Tegenwoordig staat polyamorie in de belangstelling, het aangaan van meer dat één liefdesrelatie waarvan alle betrokkenen op de hoogte zijn en er mee instemmen. Hierbij is liefde verbonden met seksualiteit, wat het gevoel van verbinding kan versterken. Dorien van Linge beschrijft een polyamoreus netwerk. Daarin bevinden zich vormen als de romantische relaties, vriendschap met seks, beginnende verliefdheid, samenwonend. Ingewikkeld en energievretend, maar besef wel dat er onder de deken van geheimhouding heel wat hachelijkers plaatsvindt.
Liefde hoeft natuurlijk niet verbonden te zijn met seksualiteit. In feite zijn we allemaal bezig ons liefdespotentieel te vergroten. Mooi vond ik hoe veelschrijver Arnon Grunberg zijn liefde voor Angela Merkel verwoordde. In HUMO schreef hij een openbare brief aan haar, die start met: “Mijn lieve, lieve Angela, mijn mooiste en mijn beste”. Het is een soort bewonderende liefde die veel voorkomt, ik begrijp hem wel wat betreft Angela Merkel.
“Liefde is de innerlijke god die onze ogen opent voor de schoonheid en de waarde van een ander mens.”
Het eerste boek van Yuval Harari heb ik uit! (start: blog 7/11). Heerlijk zoals hij het kapitalisme, streven naar oneindige groei als godsdienst ontrafelt. Kapitalisme en consumentisme zijn een fusie van twee geboden. Voor de rijken: ‘Investeer!’ Voor de rest: ‘Koop!’ Hij is sterk in sprekende voorbeelden. Van het geld dat de Amerikaanse bevolking aan diëten uitgeeft, zouden alle hongerigen in de rest van de wereld gevoed kunnen worden. Obesitas acht hij een dubbele overwinning voor het consumentisme (zie onder ‘Alledaagse Wijsheden’).
Regelmatig vraag ik me wel af of hij ons voor het lapje houdt. Hij poneert met kracht, zwakt af en vele bladzijden verder is zijn standpunt gedraaid. Dat heeft wellicht te maken met het feit dat hij elke visie imaginair acht, de waan van het gedachteleven. Het levert volgens hem oneerlijke discriminatie op. Daarmee zit hij dus middenin het eigentijdse wereldbeeld over wat eerlijk/oneerlijk is, met alle waan van dien.
Zijn geloof in de wetenschap is groot. Zo haalt hij biowetenschappers aan die de inwendige mens onderzochten en geen ziel gevonden hebben. Alsof ze dat zouden kunnen meten... Voor het lapje gehouden? Meten werkt met aannames wat vaak leidt tot 'niet weten'. Systematisch reflecteren op persoonlijke ervaringen kan meer wijsheid opleveren.
Het grootste gemis vind ik de ontbrekende verbinding met het kosmische, de zingeving van de leerweg. Noem het een waan, maar dat is het streven naar geluk en genot als nihilistische levensdoel eveneens. Hoe dan ook, ik vind het knap als een schrijver je ertoe brengt om steeds je eigen reacties in het boek erbij te kalken. Ik ben dus reuze benieuwd wat zijn tweede boek (‘Homo Deus; Een kleine geschiedenis van de toekomst’) te bieden heeft.
“In plaats van weinig te eten, wat zou leiden tot economische krimp, eten mensen te veel, en daarna gaan ze dieetproducten aanschaffen, waarmee ze dubbel bijdragen aan de economische groei.”
In Psychologie Magazine werpt Edwin Oden licht op het verschijnsel crisisbestendigheid. Uitgangspunt is de kennis van de Amerikaanse organisatiepsycholoog Fred Luthans. Na jarenlang onderzoek heeft hij ontdekt dat een mens tegenslagen goed kan verwerken als hij in het bezit is van vier eigenschappen. Drie ervan liggen buitengewoon voor de hand: optimisme (je gaat niet bij de pakken neerzitten), veerkracht (dat is welhaast een ander woord voor crisisbestendigheid) en zelfvertrouwen (uiteraard, dat is goed voor elk probleem).
De vierde eigenschap zou ik graag vervangen door een andere (overigens zonder jarenlang onderzoek). Het betreft: ‘hoop’. Eerder dit jaar (2 juni) schreef ik al dat hoop onvrij maakt en gemakkelijk tot teleurstelling kan leiden. Het is te veel op de toekomst gericht, belangrijker is het om bij tegenslagen in het NU te vertoeven. Daarom pleit ik voor vervanging door ‘acceptatie’. In de weerstand schieten belemmert een positieve ontwikkeling drastisch.
Eva Schram verhaalt elders in Psychologie Magazine over de ambiverte persoonlijkheid. Zij heeft het beste van twee werelden: niet louter uitbundig, noch vooral ingetogen. Volgens grondlegger Jung krijgen extraverte mensen vooral energie van gezelschap, terwijl introverten wel sociaal soepel kunnen zijn, maar het kost ze meer energie. Ze kunnen goed alleen zijn.
Wat mij verbaast is de verbinding die latere onderzoekers leggen met positiviteit. Extraverten en ambiverten zouden makkelijker positief denken, een positieve stemming vasthouden. Maar als je vooral gezelschap nodig hebt om je energieniveau op peil te houden, kan dat een blijvende weinig positieve spanning veroorzaken.
Voordelen van ambivertie: betere verkopers, flexibeler, positiever, betere concentratie. Ik ben dan toch blij als ik ergens in het stuk een waarschuwing lees: “Laten we onszelf en anderen niet te veel in hokjes plaatsen.” Goed idee, heel wat psychische aandoeningen kunnen dan geschrapt worden.
“Schrijven is iets wat je alleen doet. Het is een beroep voor introverten die je een verhaal willen vertellen, maar geen oogcontact willen maken terwijl ze dat doen.”
Een volhoudertje, die Pepijn. Ja, mannen kúnnen wel wat, in criminaliteit zijn ze zelfs specialist (in onze gevangenissen is 94% man). Alle mannen weg, dan zijn zij mooi ook weg. Criminoloog Anne-Marie Slotboom blijkt een vurig aanhanger van nurture in de nature-nurture discussie. Het geweld komt niet van de testosteron, maar van de opvoeding tot man respectievelijk vrouw, dus de oorzaak is vooral maatschappelijk.
PvdG gooit het over een andere boeg. Wat lopen mannen hopeloos achter, al vanaf de lagere school hebben meisjes betere cijfers. Dat komt, zegt Rutger Kappe van de VU, omdat mannen meer risico nemen bij tentamens e.d. Als vrouwen langs die weg de belangrijkste banen gaan krijgen is dat een goede reden om toedeloe tegen mannen te zeggen, meent PvdG. Dat ziet Kappe niet zo zitten, de mannelijk bravoure bewijst zijn nut op het werk.
PvdG vervolgt zijn pad langs vaderschap, het leger, en mogelijk tekort aan natuurlijk zaad. No problem, in de manvrije samenleving is de wetenschap al zo ver dat kunstmatig zaad voldoet. Maar uiteinndelijk gaat PvdG toch overstag, hij laat zich overtuigen dat het leven zonder mannen saai zou worden. Ik verdenk hem ervan dat hij ook uit was op die conclusie.
Ik houd het op de psychische mannelijke en vrouwelijke energie die ieder mens bezit. Zij kunnen in bepaalde richtingen versterkt worden, mensen zijn daarbij leerzame spiegels voor elkaar. Ondertussen vermaak ik me wel met dit soort overdenkingen. Dat vrouwen diep verstopt toch als het zwakke, te beschermen geslacht beschouwd worden, blijkt er ook uit. Je valt de sterken aan, niet de zwakken.
Wat je trouwens ook ziet, is dat een aantal mensen graag het eigen geslacht te kijk zet, zoals hieronder.
Moeder: Het huwelijk is gewoon een mooi woord voor het adopteren van een volgroeid mannelijk kind, dat niet meer behandeld kan worden door zijn ouders.”
“Waarom besteedt een vrouw tien jaar aan het veranderen van de gewoonten van haar man en beklaagt ze zich dan, dat hij niet meer dezelfde man is die zij ooit trouwde.”
‘Weg met die vent!’ kopt Pepijn van der Gulden (PvdG) in Quest. Waar ken ik die roep van? In de jaren 70, hoogtijdagen voor feministes, liep seksvoorlichtster Shere Hite voorop. Van haar komt ook het voorstel om alle mannen naar Amerika te verhuizen en alle vrouwen naar Europa; we faxen wel wat heen en weer om contact te houden. Hite werd wereldwijd bekend door haar twee Hite Reports over vrouwelijke (1976) en mannelijke seksualiteit (1981). Daarmee keert ze zich krachtig tegen de seksuele onderdrukking van vrouwen. De reacties waren deels lovend, maar vaker zeer kwaadaardig, met doodsbedreigingen en al.
Wat heeft PvdG anno 2017 uitgevogeld over de scheiding tussen mannen en vrouwen? Hij spreekt over “Oorlogszuchtige testosteronbommen en slechte leiders” die ons heel veel overlast bezorgen. Hite heeft haar Amerikaans staatsburgerschap opgegeven om voor het aanvalsgeweld te vluchten, maar dat zal PvdG niet overkomen. Zijn toon is milder, maar ondertussen wordt wel vastgesteld, mede via een interview met psychologe Marloes van Engen, dat als je al het onderzoek op een hoop gooit, vrouwen toch iets betere leidinggevenden zijn dan mannen. Terwijl de laatsten desondanks in topposities overheersen.
“Zouden er geen mannen zijn, dan waren we in één klap van een grote hoeveelheid slechte leiders af. Waar wachten we nog op?”, merkt PvdG fijntjes op. Van Engen gaat daar niet in mee. Je kunt Trump vergelijken met de empathische, goed luisterende Merkel, maar ook met een fantastische leiding- gevende als Obama, vindt zij. PvdG is nog niet overtuigd. Prinsen die smeergeld aannemen, gulzige bankiers, het zijn voor het overgrote deel mannen. “Zonder mannen zouden we dat testeronfestijn kwijt zijn.” Neurowetenschapper David Terburg beaamt het, maar hij vindt het juist een reden om mannen níet af te schaffen. Lef en ondernemerschap worden erdoor versterkt.
Een snelle lezer ben ik niet, in twaalf dagen 225 bladzijden lezen zal door menigeen overtroffen kunnen worden. Bill Gates vertelt op de achterflap van Sapiens zelfs dat hij het lastig vond om het boek niet in één adem uit te lezen. Zo werkt dat bij mij niet als ik geïntrigeerd ben door de tekst. Dan reageer ik innerlijk veel, en moet zo’n boek af en toe ook weer weggelegd worden. Nu betrof mijn reactie de weg naar een nieuw imperium.
Harari constateert dat we voor het eerst in de geschiedenis opstomen naar een waarlijk mondiaal imperium. De natiestaat verliest snel terrein, de politiek moet zich richten op het waarborgen van de mensenrechten en op bescherming van de belangen van de hele mensheid. Problemen rond milieu en economie zijn wereldwijd grensoverschrijdend.
Ik weet niet hoe hij aankijkt tegen de groeiende drift om een nationale identiteit vast te stellen, maar dat vind ik geen probleem, dat zie ik zelf ook als een achterhoede gevecht. Hij verbindt echter de mondialisering níet met een tegelijkertijd optredende regionalisering van kleinere bestuursverbanden
en deelname in wisselende buurtnetwerken. Mondialisering en regionalisering steunen elkaar, hebben elkaar nodig.
Overtuigend betoogt Harari hoe dat wereldrijk tot stand komt via uitwisseling van wetenschappers, deskundigen, ondernemers, juristen, etc. over de hele wereld. Hij rept echter niet over een volgende fase die al duidelijk is ingezet, de opkomst van een wijd verspreid kosmisch bewustzijn op weg naar eenheid. Hij lijkt te blijven steken op aarde. Geen nood, ik heb nog zo'n zevenhonderd bladzijden te gaan, wie weet komt dat nog.
“Je kunt heel veel opsteken uit allerlei boeken, maar er is een grens. Wanneer je een soort algemene inspiratie en zelfvertrouwen hebt opgedaan, moet je stoppen met lezen.”