Het gebruik van de termen dialect en taal loopt in de praktijk sterk uit elkaar. Sommigen, bijv. Schrijnen, zoeken het criterium in het aantal der afwijkingen, anderen, zoals Overdiep, in het aanwezig zijn van een belangrijke literatuur, weer anderen, zoals Von Wartburg en Van Ginneken, in de overweging of de sprekers aan het betrokken regionale of locale articulatorische tekensysteem al dan niet voldoende hebben. Vanuit dit standpunt is bijv. het Fries ook een dialect te noemen. Maar het taalgebruik is hiermee niet geheel in overeenstemming en zo zou men tot vreemde conclusies komen, bijv. dat het Middeleeuwse Sprundels en Oosterhouts verschillende talen moeten heten. Ook het begrip der staatkundige onafhankelijkheid heeft zeker bij de onderscheiding een rol gespeeld.
Wij constateren dus dat men in Europa tegenwoordig doorgaans van talen spreekt wanneer er staatkundige ‘onafhankelijkheid’ aan beantwoordt. Slechts als de systemen bijna identiek zijn, spreekt men ondanks de staatkundige splitsing toch van taaleenheid. Omgekeerd spreekt men binnen één staatsverband van taalverscheidenheid als de verschillen zeer groot zijn. Maar afdoend is het criterium niet; de traditie speelt hierbij een belangrijke rol.
Door anderen (zie bijv. Leenen in TT 3, 57) is de definitie op het psychologische vlak geplaatst. De vraag of iets een taal of een dialect is, zou uitgemaakt worden door de sprekers van die taalgemeenschap. We verlaten dan echter het objectieve terrein. Het onderzoek wordt hier bovendien bemoeilijkt door het feit dat de dialectspreker geen verschillende vormen heeft voor taal en dialect. Hij spreekt steeds van taal en staat dus nog op hetzelfde standpunt als Cornelis Everaert die het had over de Zeeusche tale en Maerlant die Dietsch, Duutsch, Brabantsch, Vlaemsch, Zeewsch, Walsch, Latijn, Griex en Hebreeusch zonder onderscheid ‘misselike tonghe’ noemde.
Het verschil tussen taalverschil en dialectverschil bestaat o.i. hierin dat een tekensysteem dan pas als tot een andere taal behorend wordt
ervaren als het met naverwante locale tekensystemen een ander naverwant tekensysteem voor hoger en interlocaal verkeer aanvaardt. Er is dus een Friese taal, omdat er voor bijv. schriftelijk gebruik een wezenlijk eenvormig Fries is, maar er is in Nederland geen Limburgse of Saxonische taal, omdat er geen eenvormige Limburgse of Saxonische schrijftaal is. Essentieel iets anders is het verschijnel dat bijv. Limburgse dialectsprekers in hun verkeer met Limburgers uit andere plaatsen locale verschillen laten vervallen. Zie voor dit verschijnsel P.C. Paardekooper, Internaatstaal TT 2, 31-39.
In de laatste tijd probeert men het verschil tussen dialect en taal zuiver taalkundig te definiëren. Václav Polák, Contribution à l'étude de la notion de langue et de dialecte in Orbis 3, 89 vlg. ziet talen als systemen met eenzelfde morfologisch-syntactische bouw, sociale groeptalen als lexicologische varianten daarin en dialecten als fonetische varianten ervan. Vandaar dat hij bijv. tussen Pools en Czechisch slechts dialectverschil ziet. Wij menen echter dat zoals duidelijk uit ons hoofdstuk 4 afd. C en D blijkt, de Nederlandse dialecten ook morfologisch-syntactisch nogal uiteenlopen en betwijfelen dus of Polák wel het afdoende criterium heeft gevonden. U. Weinreich, Languages in contact blz. 69-70 zegt ook dat het verschil tussen taal en dialect niet uitsluitend taalkundig bepaald kan worden.
In de Duitse dialectologie wordt naast dialect en cultuurtaal ook omgangstaal onderscheiden. Men zie hiervoor o.a. H. Rosenkranz K. Spangenberg, Sprachsoziologische Studien in Thüringen, 1963, 43 vlg. Het verschil komt op het volgende neer: het dialect is in wezen op één locale gemeenschap georiënteerd. De cultuurtaal zoekt haar norm in een schrijftaal. Het typische van de omgangstaal is, dat zij veel meer speling vertoont; ze is regionaal gekleurd en ze wil noch dialect noch cultuurtaal zijn.
A. Martinet, Dialect in: Romance Philology 8, 1 vlg., spreekt van taal als er een gemeenschappelijke κοινη is. Maar hij onderscheidt ook dialect van patois in zoverre ook het dialect een κοινη heeft. Ik geloof dat de zojuist genoemde Duitse onderscheiding juister is.
Van dialecten als regionale, dus horizontale, schakeringen van een taal is volkstaal te onderscheiden als zijnde een taallaag waardoor men voor gemeenzamer gebruik afstand neemt of houdt van het A.B. zonder dat er noemenswaarde locale verschillen zijn. Voor de in de loop der tijden gewijzigde waardering zie § 4. Voorbeelden van Volkstaaleigenaardigheden zijn: de omschrijvende functie van doen (doet u dat even voor mij oprapen; zie o.a. Van de Water 62 i, Karsten 165,
Sassen 106, Volkstaal 64 vlg., Ts. LXXX 234, Waterland 52), de dubbele ontkenning in bijv. ik heb het nooit niet gedoan, het gebruik van steuntjes als in: Jan die sloeg Lijs. Vele van deze verschijnselen zijn de volkstaal om zo te zeggen van nature eigen (die worden behandeld in § 7; zie ook K. Heeroma, Taalnatuur en Taalcultuur 1949 passim), andere zijn dat meer toevallig, bijv. afstandsgroepen van het type roken houd ik niet van (cfr. § 136).
Het is ook nodig, onderscheid te maken tussen dialect- en slang-woorden, te meer omdat slang-vorming in het dialect zo frequent is; cfr. C.G.N, de Vooys, Oorsprong, eigenaardigheden en verbreiding van Nederlands ‘slang’, VTO 3, 202 vlg., A. Weijnen in OT 10, 93 vlg., P. de Keyser, Iets over slang-vorming in het Gents TT 6, 75 vlg.
Doorgaans zal niemand er bezwaar tegen hebben, de dialecten in het centrum en het zuiden van ons land Nederlandse dialecten te noemen. Die term is ook licht te hanteren voor de niet-Romaanse dialecten van België en N.W.-Frankrijk. Zowel de historie als de vrij grote overeenkomst pleit daarvoor. Een moeilijkheid leveren de dialecten ten oosten van de IJsel. Deze toch lijken sterker op de taal van het Noorden van Duitsland, waarin ze bijna ongemerkt overlopen, dan bijv. op het Hollands. Maar daar het ‘Nederduits’ geen afzonderlijke taal is, doet men beter bijv. het dialect van Oldenzaal tot de Nederlandse en dat van Bentheim tot de Duitse te rekenen (cfr. G.G. Kloeke, De taalkundig-culturele kant van het annexatie-vraagstuk, 1945), en dus in het N.O. van ons land de taalgrens op de landsgrens te trekken. De Friese dialecten behoren tot de Friese taal. In de dialecten ten oosten van de Benratherlinie, bijv. het Kerkraads, overwegen echter Duitse kenmerken. Zie o.a. Lecoutere-Grootaers6 nr. 152, waar het dialect van Vaals geen Nederlands meer genoemd wordt.1 W. Roukens, Uit de geschiedenis van het Kerkraads dialect, Veldeke 1962, 111 evenwel wijst op kenmerken die het Kerkraads en het Akens weer juist, met het Nederlands, van het Duits onderscheiden, bv. het niet onderscheiden van datief en accusatief bij de pronomina van de 1e en 2e prs. enkelv.,
De grens tussen Fries en Nederlands vindt men beschreven bij Kloeke 4 vlgg. en Hof 4-6; zie ook Regenboogkleuren2 120, Kloeke in Ts 1944, 251, Kr. Boelens, De taalsituatie in het Westerkwartier van Groningen, DBNS 8, 151 vlg. en Kr. Boelens, De taalsituatie in de Stellingwerven DBNS 8, 81-90. Niet-Fries zijn de volgende in Fries gebied liggende dialecten: het Stadsfries en de dialecten van Het Bildt, Heerenveen, Kollum, Ameland en Midsland op Terschelling. Men beschouwt deze alle als Hollands. In Tjalleberd-Luinjeberd, Oldeouwer, St.-Johannesga, Rotsterhaule, Rotstergaast, Delfstrahuizen, Echten en Oosterzee overwegen de noordoostelijke dialecten. J. en A. Romein, De lage landen bij de zee2 1940, 50 zeggen dat op Schiermonnikoog ‘een Saksisch (Groningsch) dialect gesproken wordt.’ Het is echter Fries; cfr, Handboek I2 19 vlg. Zowel uit Kloeke 5-6 als uit Hof 5-6 blijkt dat het Fries terrein wint. Kr. Boelens vatte voor de Stellingwerven samen in DBNS 8, 90: ‘Het Fries lijkt in de aanval te zijn op de lijn Donkerbroek-Oosterwolde-Appelscha en ook in de dorpen ten noorden van Wolvega’.
De Frans-Nederlandse taalgrens loopt ruw genomen ten zuiden van de lijn Duinkerken-Kassel-Meenen-Geeraardsbergen-Halle-Thienen-Tongeren-Maastricht-Eupen. In de vorige eeuw is zij nauwkeurig beschreven door E. de Coussemaker, Délimitation du flamand et du français dans le Nord de la France 1857 en G. Kurth, La frontière linguistique en Belgique et dans le Nord de la France 1896-1898. Zie ook PL 45, 451 vlg. Thans vindt men er meer contemporaine gegevens over in de RND. Zie ook M. Valkhoff, Geschiedenis en actualiteit der Frans-Nederlandse taalgrens 1950 en H. Draye De wetenschappelijke vaststelling van de Vlaams-Waalse taalgrens, TT 6, 79 vlg. Zie over de grens in Frans-Vlaanderen thans zeer uitvoerig Pée in BMDC dl. XVII. Over het algemeen is deze grens zeer scherp, want al treft men aan weerskanten tweetaligheid aan, als men let op de respectievelijke moedertalen, is zij een echte scheidingslijn. Alleen bij Brussel is de toestand zeer gecompliceerd; cfr. Mazereel.
In de laatste jaren is meer dan eens de mening geuit dat men ter dege rekening moet houden met een veldwinnende eenheid tegenover een verdwijnende verscheidenheid; zie bijv. H. Krahe, Sprachverwandtschaft im alten Europa, 1951, 26 en Václav Polák, Contribution à l'étude de la notion de langue et de dialecte, Orbis 3, 89 vlg., maar de meeste beschouwingen zijn van het omgekeerde uitgegaan.
De Saussure zag bij het ontstaan van dialect enerzijds de force d'intercourse en anderzijds de (particularistische) esprit du clocher. Meillet in Scientia 1911, 102 ziet echter beide krachten als wezenlijk identiek en E. Sapir Language (z.j.) 157 vlg. kon dan ook zeggen dat dialecten ontstaan zodra er normgevoel is. Ook Schuchardt geeft een dualistische verklaring en M. West Bilingualism (with special reference to Bengal) 1926, F. Schürr Sprachwissenschaft und Zeitgeist, in Die neueren Sprachen 1925, 1. Beiheft 57, en Jos. Schrijnen. Handleiding bij de studie der vergelijkende Indogermaansche taalwetenschap2 wijken hiervan niet wezenlijk af. Schuchardt spreekt van Spaltung en Ausgleich, wat Schrijnen ‘vertaalt’ met differentiatie en integratie (Van Ginneken in Handboek I2 8 betitelt het laatste als cohaesie of homogeniteit). De differentiatie hangt samen met ieders streven om zijn individualiteit te bewaren en te verhevigen, waarbij de taal als middel wordt gebruikt. Ze vloeit dus voort uit de uitdrukkingsfunctie van de taal. De integratie daarentegen is een gevolg van de communicatiefunctie. Voorzover die communicatiefunctie aan ruimtelijke grenzen gebonden is, zullen er dus dialecten ontstaan.
Gezien het feit dat dialectvorming in het wezen van de sprekende mens zit, zullen er in zekere zin, ook al schuift er telkens een nieuwe eenheid aanbrengende laag over de dialectische verdeeldheid heen, toch steeds regionale verscheidenheden blijven. Als er ook al geen dialect (meer) schijnt te zijn, is er toch nog wel verscheidenheid (Mitzka 94 vlg.). Deze kan echter minimaal zijn, zoals dat met name in IJsland het geval schijnt (Mitzka 85).
De opkomst van de dialectgeografie heeft de vraag doen rijzen of er eigenlijk wel dialecten bestaan, daar toch ieder woord en iedere vorm hun eigen verbreiding hebben; cfr. Schrijnen, Handleiding2, 98 vlg. De Saussure zegt, dat er van nature geen dialecten zijn, alleen dialect-kenmerken. Gaston Paris was van dezelfde mening (Pop 45) en J. Gilliéron en J. Mongin schrijven in Scier dans la Gaule romane du Sud et de l'Est (1905) 27: ‘La réflexion et les faits s'accordent pour détruire
cette fausse unité linguistique dénommée patois.... Force nous est donc de repousser le patois comme base d'opération scientifique.... à l'étude du patois nous opposerons l'étude du mot.’ Als men echter meer naar bijv. Italië dan naar Frankrijk kijkt, wordt het duidelijk dat er wel dialectgrenzen bestaan, maar alleen inzoverre als er isoglossenstrengen zijn d.w.z. vrijwel samenvallende grenslijnen van afzonderlijke taalverschijnselen, die, lopend over overgangsgebieden, de kerngebieden of dialectburchten van elkander scheiden.
Objectief lijkt de opvatting als die van De Saussure de juiste, het subjectieve gevoel der sprekers onderscheidt de dialecten echter wel en terecht; cfr. K. Jaberg, Aspects géographiques du langage 1936, 33.
Scherp getrokken dialectgrenzen waarbij alle in de omgeving voorkomende isoglossen een zelfde loop hebben, komen overigens maar zelden voor. In hun Regenboogkleuren wijzen Jac. van Ginneken en J. Endepols hiervoor op de Friese taalgrenzen, maar het Fries is een andere taal en niet: een ander dialect. Als een voorbeeld van een heel vage dialectgrens haal ik die tussen het Kempenlands en het Tilburgs aan; cfr. Onderzoek kaart 111.
Er zijn verschillende streken in Nederland waar de onderlinge verschillen gering en weinig in aantal zijn (bijv. westelijk Noord-Brabant) tegenover andere, waar de kaart krioelt van afzondelijke en uitzonderlijke vormen. Dit laatste is bijv. het geval in Peelland maar ook in zuidoostelijk Vlaanderen. Zeer sterk schijnt de vorming van afwijkende plaatselijke dialecten voorgekomen te zijn in de zuidhoek van Friesland. Daar onderscheidden zich vroeger en onderscheiden zich ten dele ook thans nog schier alle plaatsen van enige omvang: Hindeloopen, Molkwerum, Warns, Balk, Sloten, Lemmer en Joure van de andere door sommige dialectische eigenaardigheden; cfr. Hof passim. Van Ginneken OT 7, 350 denkt hierbij aan het Baskisch en de Kaukasus, waar hetzelfde voorkomt, omdat die gebieden tot vluchtheuvels der vele vóór-Indogermaanse talen van Zuidwest- en Zuidoost-Europa zijn geworden. Misschien geldt - volgens hem - van de Friese Zuidhoek iets dergelijks. Bij de catastrophale watervloed die van het meer Flevo de Zuiderzee maakte, zouden dan een hele reeks afzonderlijke Friese tongvallen, die zich vroeger op veel grotere afstand van elkander ontwikkeld hadden, door de nood, op de tegenwoordige zuidhoek van Friesland bijeen gedreven zijn, waarvan men dan daar thans nog overvloedige sporen vindt. Isolement schijnt voor differentiatie wel bevorderlijk geweest te zijn - zo althans is de grote veelvormigheid in zuidoostelijk Noord-Brabant te verklaren -, alsook ligging op de grens
van grote dialecteenheden, getuige het Oostvlaams. Daarentegen hebben kolonisatiedialecten doorgaans weinig onderlinge afwijkingen (men denke aan de Zeeuwse eilanden; cfr. ook K. Jaberg Aspects géographiques du langage 1936, 31) en voert een grote verkeersintensiteit als in westelijk Noord-Brabant (cfr. § 170) tot hetzelfde resultaat.