FORT bij Rhijnauwen. Volgens het polygonale stelsel in 1869-1872 gebouwd asymmetrisch fort, dat tezamen met het fort bij Vechten en het fort 't Hemeltje bestemd was om een niet inundeerbare strook in de Hollandse Waterlinie, de Houtense vlakte, te verdedigen. In 1877-1880 gewijzigd, waarbij o.m. de bomvrije kazerne gebouwd werd. Het fort bestaat uit een binnenterrein - het terreplein - omgeven door een hoge wal - de hoofdwal - met daaromheen een gracht. Daaromheen een enveloppe, die voor ongeveer de helft van de omtrek door een buitengracht omgeven is. Aan de oostzijde bevindt zich in de hoofdwal - daar frontwal genoemd - de caponiere met de poterne naar de caponiere. De beide zijden van de caponiere, die in de punt een hoek van 60 graden vormen - de facen - worden vanuit de frontwal geflankeerd door twee flankbatterijen. Verder is op elk der hoekpunten van de hoofdwal een flankbatterij uitgebouwd. Achter de poterne is de bomvrije kazerne gesitueerd, opgetrokken van rode baksteen met versierende onderdelen in gele steen en geblokte bakstenen lisenen. In de westelijke hoofdwal twee als porternes uitgevoerde toegangen met gevels, in baksteen uitgevoerd, met versieringen in gele steen en gekoppelde lisenen met bossagewerk. Tussen deze twee toegangen het pentagonale reduit met vijf bastionvormige uitbouwen op de hoeken, omgeven door een smalle gracht en een glacis. De westelijke gevel van het reduit heeft een versiering met geblokte bakstenen lisenen, een getoogde inrijpoort en daarboven een fronton met beeldhouwwerk. In het reduit een gietijzeren trap met pijlers en balustrade in neo-gotische stijl. Voorts op het binnenterrein een wegenstelsel en zeven remises. Alle bouwwerken uit de periode 1869-1880 zijn opgetrokken uit metselwerk en toegedekt met zand en grondpakketten. In de bouwwerken vernuftig geconstrueerde stelsels ter afvoering en bewaring van het hemelwater. Op de hoofdwal vijftien emplacementen voor geschut. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)
Fort bij Rijnauwen is een Nederlands fort bij de buurtschap Rhijnauwen in de gemeente Bunnik. Het maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (NHW).
Met een oppervlakte van 32 hectare is dit het grootste fort van de NHW. Het werd gebouwd in 1867-1869 als deel van de vooruitgeschoven linieforten bij Utrecht.[1] Deze vooruitgeschoven linie diende ter afsluiting van de Houtense Vlakte. Dit gebied is wat hoger gelegen dan de omgeving en kon daardoor niet volledig geïnundeerd worden.
Het fort was lag verder van de stad naar het oosten. Het diende om artillerieaanvallen op verder naar achter gelegen werken en de stad te voorkomen of te verminderen. Bij een succesvolle vijandelijke aanval werden de terugtrekkende Nederlandse troepen in het fort opgenomen. Na een hergroepering was een eventueel Nederlands offensief weer mogelijk. Het naburige Fort Vechten had eenzelfde functie.
In december 1868 werd het contract voor de bouw getekend en P.J. Lienders uit Middelburg was de aannemer van het werk.[2] De uitvoeringskosten bedroegen 766.242 gulden en daarbij kwam nog eens 142.338 gulden voor de onteigening van de grond.[2]
Het fort is volgens het moderne polygonale (veelhoekige) stelsel gebouwd. De voorfront is 360 meter lang en is gericht op de weg tussen Zeist en De Bilt.[3] Het rechterzijfront is 240 meter lang en de linker 195 meter.[3] Het keelfront, of de achterzijde van het fort, is 420 meter lang met een inspringende hoek.[3] Het is voorzien van flankbatterijen en een caponnière waardoor de grachten rondom het fort bestreken konden worden met kartetsgranaten. Deze werden afgeschoten uit gladde houwitsers met een kaliber van 15 cm. De keelgracht (achtergracht) nam men onder vuur met kanonnen die opgesteld waren in het reduit. Bij de bouw had het fort twee toegangspoternes die tijdens de modernisering in 1879 zijn omgebouwd tot wachtgebouw.
Het reduit was een verdedigbaar verdedigingswerk van gemetselde bakstenen. De dikke muren boden de fortbezetting veiligheid wanneer delen van het fort door de vijand was ingenomen.[4] Het reduit was een soort binnenfort, omgeven door een eigen gracht, van waaruit de vijand in het fort onder vuur kon worden genomen. Het is een vijfhoek met schietgaten langs in de buitenmuren en een grote middenpoterne.[5] Het reduit kon lange tijd standhouden, het had de beschikking over een eigen keuken, drinkwatervoorziening, legeringsklokalen en magazijnen.[4]
Ervaringen in de Frans-Duitse Oorlog van 1870 leidde tot diverse aanpassingen. In 1877 kwam een grote bomvrije kazerne op het fort tussen de flankbatterijen 3 en 4. Deze bood ruimte aan een vaste bezetting van 19 officieren, 32 onderofficieren, 515 korporaals en soldaten en één wasvrouw.[4] Op de eerste en tweede verdieping waren magazijnen en kanonremises.[5] Alle gebouwen zijn gemaakt van baksteen en grotendeels aangeaard. Alle verbeteringen hebben zo'n 337.141 gulden gevergd.[6] Bij latere gebouwen is ook voor het eerst kalktrasbeton toegepast dat beter bestand was tegen granaatinslagen.
Troepen te ondersteunen, die op het voorterrein stelling hebben genomen en zowel indirect daardoor, ook als rechtstreeks, indien er geen troepen op het voorterrein mochten zijn, den aanvaller te verplichten zijn batterijen verder van Utrecht aan te leggen en in ’t algemeen der insluitingskring groter te maken;
Vuur te brengen op en achter de stukken bosch ten westen van De Bilt en zo der aanval op de forten op de Biltstraat en de Voordorpschendijk moeilijker te maken;
Den overgang van den Kromme Rijn over bestaande of eventueel te maken bruggen voor onze troepen gemakkelijk te maken en daarentegen voor den aanvaller, ten minsten benoorden de Rijnspoorweg, te bemoeilijken.
7 Getrokken kanonnen van 12 cm Lang, die door getrokken stalen kanonnen van 12 cm zullen worden vervangen;
16 Getrokken kanonnen van 12 cm Kort achterlaad waarvan 4 door getrokken stalen kanonnen 15 cm lt. zullen worden vervangen;
Tijdens de mobilisatie van 1914-1918 werd tussen het fort bij Rijnauwen en het naburige Fort bij Vechten een rij betonnen groepsschuilplaatsen aangelegd. Deze zijn nog steeds te zien in het landschap tussen De Uithof en Bunnik. In 1939 werd het fort nog eenmaal gemoderniseerd door het uit te rusten met een koepelkazemat type G en enkele groepschuilplaatsen van het type piramide. Hiervan ligt er een op het fort rechts achter de G-kazemat. De overige liggen op het glacis een ervan is nog niet voorzien van een dak.
Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd het fort door de Duitsers gebruikt als munitieopslagplaats. Vanaf 1942 executeerden zij er Nederlandse en Belgische verzetsstrijders, waaronder op 9 oktober 1943 elf leden van de verzetsorganisatie Erkens. Het totaal aantal geëxecuteerden is onbekend; schattingen lopen uiteen van 250 tot 500 slachtoffers. Van 54 personen is de naam achterhaald en voor hen zijn gedenkstenen geplaatst.[9]
Bij het monument hoort een klok. Deze wordt geluid als tijdens de dodenherdenking op 4 mei er een stille tocht gelopen wordt van de Ridderhofstad naar het monument. Deze klok is opgehangen in een klokkenstoel waarin een stuk symboliek is verwerkt. De klokkenstoel heeft vier hoekpalen met verschillende lengtes. Dit als symbool voor de verschillende leeftijden van de gefusilleerden. Ook zijn de palen niet mooi recht afgewerkt. Zij hebben een ruw (rauw) uiteinde net zoals hun dood een rauw einde van hun leven betekende.
In mei 1945 werd het fort en omgeving bevrijd door de Canadezen. Op het fort lagen grote hoeveelheden Duitse munitie en wapens. Uit verveling experimenteerden zij met de wapens. In het rechter achter bastion van het reduit veroorzaakten zij een explosie met forse scheuren in het dak en vloeren tot gevolg.[10]
Het fort bleef na het vertrek van de Canadezen in gebruik bij Defensie voor de opslag van munitie. Op 12 juni 1967 was het fort indirect betrokken bij een grote explosie aan de Kernkade van Utrecht.[11] Op het fort was de 421 Regionale Munitie Werkplaats ondergebracht.[12] Hier werd munitie onklaar gemaakt en vervolgens met vrachtwagens naar een binnenvaartschip aan de Kernkade getransporteerd.[11] Rond het middaguur werd in het laadruim van een schip een brand opgemerkt in een van de munitiekisten uit de vrachtwagens. Pogingen om de brand te blussen mislukten en korte tijd later vond een zware explosie plaats. Twee burgers kwamen hierbij om het leven en zo’n 130 personen raakten gewond.[11] De materiële schade aan het schip en omliggende gebouwen was groot. Uit onderzoek bleek dat alle procedures waren gevolgd en dat waarschijnlijk een brandhandgranaat tijdens het transport naar het schip defect is geraakt.[12]
In 1975 werd het beheer van het fortterrein overgenomen door Staatsbosbeheer.[13] In de zomermaanden, van 1 april tot eind september, worden er rondleidingen gegeven.
Het naburige Theehuis Rhijnauwen, ook wel bekend als het Pannekoekenhuis, is geheel uit hout opgetrokken omdat het destijds gebouwd is binnen de verboden kringen van het fort.
Dirk de Groot, Hollandse Waterlinie Erfgoedreeks: Fort bij Rijnauwen, Stokerkade cultuurhistorische uitgeverij, Amsterdam
↑ a b c Brief minister Ontploffing bij het laden van een munitieschip te Utrecht, 13 juni 1967, geraadpleegd op 17 maart 2017
↑ a b J.A. Van Wiechen, Munitievoorziening door de eeuwen heen. Directie Materieel Koninklijke Landmacht, ’s-Gravenhage (1983) p.122-123
Cluster 40. Inleiding BOMVRIJ REDUIT van het Fort bij Rijnauwen als zeldzaam gebouwtype binnen het stelsel van de Nieuwe Hollandse Wate..
Cluster 40. Inleiding CAPONNIÈRE MET POTERNE als kenmerkend frontaal onderdeel van het Fort bij Rijnauwen. Een caponnière is een gemetse..
Cluster 40. Inleiding BOMVRIJE KAZERNE, REMISES EN BERGPLAATSEN, als onderdeel van het vooruitgeschoven Fort bij Rijnauwen. Een kazerne i..
Cluster 40. Inleiding BOMVRIJ VERBRUIKSMAGAZIJN boven de poterne naar de caponnière, als toevoeging aan het bestaande werk. Verbruiksmaga..
Inleiding In 1902-1903 op door de gemeente uitgegeven grond tot stand gekomen gebouw op de hoek van de Raadhuisstraat en de Keizersgracht m..
School, gevestigd in: a) een twee woningen bevattend ouder pand achter brede pilastergevel onder rechte lijst, gebouwd in 1625 door Jacob va..
Inleiding In 1924-1925 als gevolg van een verbouwing tot stand gekomen vaste PLAAT- of BALKBRUG met twee doorvaarten naar een ontwerp uit 1..