Dagelijks kijkt journalist en schrijver Pieter Steinz wat er actueel is in boekenland. Vandaag zou Paul Biegel negentig geworden zijn, als hij niet al in 2006 was overleden. De koning van de kinderboekenschrijvers publiceerde meer dan vijftig titels; maar wat was zijn doorbraakboek, dat een halve eeuw geleden verscheen?
In Het sleutelkruid van Paul Biegel (1925-2006) verkeert de duizendjarige koning Mansolein op het randje van de dood. Zijn hart klopt nauwelijks meer en kan alleen nog ‘opgewonden’ worden door het sleutelkruid, dat ver weg over de bergen in een uithoek van zijn rijk groeit. Een wonderdokter besluit de gevaarlijke reis te maken, maar realiseert zich dat de koning een medicijn nodig heeft om in leven te blijven tot hij weer terug is. Daarom stuurt hij alle dieren die hij onderweg tegenkomt naar de koperen burcht om de koning een verhaal te vertellen; de emoties die daarbij loskomen zullen zijn hart aan het kloppen houden. Het resultaat is een estafette die werkt als een literaire pacemaker. Een fantastische illustratie van de zegeningen van ‘bibliotherapie’, zoals die gepredikt wordt door de School of Life van de even populaire als praktische filosoof Alain de Botton.
In Europa groeit de weerstand tegen open grenzen, wat tot uiting komt in steun voor nationalistische partijen. Wat willen lijsttrekkers van Nederlandse partijen? NRC sprak met acht van hen.
Nederlandse vrachtwagens worden gecontroleerd voordat ze Duitsland binnen mogen rijden, in 1968. Foto’s Bert Verhoeff/HH, Cor Out/ANP
Hoe ziet Nederland eruit als de grenzen gesloten worden? „Een land waar niemand nog normaal op vakantie kan?” (Mark Rutte)
„Vakantiegangers die met hun caravan urenlang voor de grens staan als ze naar Normandië willen?” (Alexander Pechtold)
„Limburgers die de hele tijd staan te wachten als ze over de grens boodschappen willen doen?” (Sybrand Buma)
NRC sprak afgelopen weken – sinds de zogenoemde ‘moslimban’ van Donald Trump – met acht lijsttrekkers over grensbewaking, angst onder burgers voor asielzoekers en het opvangen van vluchtelingen. De leiders van VVD, PvdA, D66, CDA, SP, GroenLinks, ChristenUnie en 50Plus werkten mee. PVV-voorman Geert Wilders wilde niet meedoen. Zijn idee is bekend. De PVV wil de Nederlandse grenzen sluiten voor asielzoekers en migranten uit ‘moslimlanden’.
De andere partijleiders zijn blij dat het voorlopige Amerikaanse inreisverbod voor burgers van zeven overwegend islamitische landen door rechters is opgeschort.
Ondertussen zien zij ook in Europa groeiende weerstand tegen open grenzen. Denk aan Brexit, aan de steun voor politici als Wilders en nationalistische partijen als Front National en Alternative für Deutschland. Of het onderzoek van de Britse denktank Chatham House, waaruit begin februari bleek dat een meerderheid van de bevolking van tien Europese landen een immigratiestop zou willen voor mensen uit overwegend islamitische landen.
De acht lijsttrekkers zijn niet blij met de populistische revolte. Maar de boodschap van de rechtse gangmakers – de wens om controle te hebben over de eigen grenzen – nemen zij wél serieus.
Lange tijd gold het als reactionair om enthousiast te doen over de natiestaat: nationalisme was verdacht na de Tweede Wereldoorlog. Internationale verbanden als de EU en de VN zouden beter geschikt zijn om zaken als oorlogsdreiging te lijf te gaan. Maar de zachte dood van de natiestaat kwam er niet: de afgelopen jaren laten de verdedigers zich steeds luider horen. Ook bijna alle lijsttrekkers benadrukken nu weer het belang van een nationale gemeenschap.
„Je moet je grenzen bewaken om in vrijheid te kunnen leven”, stelt Gert-Jan Segers (CU). Gebrek aan controle geeft mensen een „unheimisch gevoel”, zegt hij, doelend op de soms chaotische taferelen tijdens de vluchtelingenpiek van 2015, toen meer dan 60.000 asielzoekers Nederland binnenkwamen en er halsoverkop opvanglocaties moesten worden gezocht.
Mensen zijn hun zekerheden kwijt, denkt Sybrand Buma (CDA), „doordat we onze grenzen niet meer goed onder controle lijken te hebben”. En niet alleen de fysieke grenzen zijn verwaarloosd: Nederland heeft lang weinig nagedacht over wat de natie bindt. „Wij hebben een zwakke identiteit. We mogen daar best wat steviger aan werken.”
Een verzorgingsstaat kan niet zonder grenzen, vindt Lodewijk Asscher (PvdA). „Solidariteit vergt dat je een gemeenschap afbakent.” Hij uit begrip voor het „cultureel onbehagen” over de komst van mensen „die minder gewend zijn aan vrijheid, de rechtsstaat en democratie”.
Minstens zo belangrijk: wie net slachtoffer is geworden van bezuinigingen, heeft geen onbeperkte solidariteit met nieuwkomers, aldus Asscher. Ook Roemer (SP) noemt dit punt: „Mensen hebben de afgelopen jaren gezien dat in hun eigen buurt de solidariteit stelselmatig is afgebroken. Vervolgens vraagt de regering diezelfde mensen: nu heb ik uw solidariteit even voor een ander nodig.”
Veel begrip dus, voor de Nederlanders die vinden dat de grenzen zowel letterlijk als figuurlijk verwaarloosd zijn. Het woord ‘angst’ komt vaak terug in de gesprekken: angst voor terrorisme, voor profiteurs van de verzorgingsstaat, voor een verlies aan identiteit.
Maar de bange burger krijgt ook tegengas, uit progressieve hoek. De Nederlandse grenzen liggen bij Spanje, Italië en Griekenland, zegt „echte Europeaan” Jesse Klaver (GroenLinks). „Grote zaken als de beveiliging van onze buitengrenzen, klimaatbeheersing, dat kunnen we niet zelf regelen.”
Ook Alexander Pechtold (D66) is niet gecharmeerd van de ruk naar binnen. „Harde grenzen” hebben volgens hem geen zin: „Het gevaar is dat je daarmee suggereert dat je alles wat ons onwelgevallig is kunt tegenhouden. Maar energietekorten en klimaatverandering zijn er dan nog steeds.” Ook een hernieuwde concentratie op onze identiteit, wat Buma voorstelt, vindt hij onzin. „Men doet alsof de Batavieren hier een cultuur hadden die nooit meer veranderd is. Maar onze grenzen, onze identiteit zijn in continue beweging. Venlo is minder lang bij Nederland dan Curaçao.”
De nieuwe grensliefde komt volgens Pechtold voort uit „terechte zorgen over vergrijzing, globalisering en de verzorgingsstaat”, die verder weinig met immigratie te maken hebben. Hij ergert zich aan politici die de problemen overdrijven omdat ze „met slappe knieën achter Wilders aanrennen”. „Het is aan mij om mensen serieus te nemen, maar een arts die na tien onderzoeken niets kan vinden gaat niet opereren alleen maar omdat iemand ‘een gevoel’ heeft.”
Over één ding zijn de lijsttrekkers het eens: Nederland moet oorlogsvluchtelingen blijven opvangen. Sommigen noemen het een morele plicht, anderen wijzen op ons eigenbelang. Rutte: „Wat Trump nu doet – ik maak het onmogelijk voor mensen uit zeven landen om naar Amerika te komen – leidt tot het verkeerde signaal. Mensen in bijvoorbeeld Afrika en Irak die nu kiezen voor de goede kant, kiezen dan misschien de verkeerde. Dat ze bezwijken onder de druk en zich aansluiten bij IS of andere groeperingen.”
Maar de aantallen asielzoekers moeten niet weer zo hoog worden als in 2015, zeggen bijna alle partijleiders. Nederland neemt per jaar ongeveer 500 kwetsbare mensen op vanuit vluchtelingenkampen. In september 2015 spraken EU-landen af 160.000 vluchtelingen over te nemen uit Griekenland en Italië, Nederland zou in twee jaar tijd 8.712 van deze asielzoekers opvangen, maar loopt achter. En dan zijn er nog de mensen die aan de grens asiel komen aanvragen. Vorig jaar waren dat er ruim 31.600, in 2015 bijna dubbel zoveel.
Liefst hebben de lijsttrekkers dat zo min mogelijk vluchtelingen zelf Nederland bereiken. Het ideaal dat uit alle gesprekken naar voren komt: gesloten Europese buitengrenzen, met daarbuiten veilige opvanglocaties met voldoende basisvoorzieningen voor vluchtelingen. Mensen die niet terug kunnen naar hun eigen land, moeten in fases naar Europa worden begeleid en verdeeld over EU-landen.
Die contouren zijn dezelfde als die van de Turkije-deal, de vluchtelingenovereenkomst tussen de Europese Unie en het Turkije van president Erdogan. Voor iedere vluchteling die Turkije opvangt, neemt een EU-land er één over.
Toch lijkt niemand dol op de deal. Roemer vindt het vreselijk dat een deal is gesloten met „die walgelijke Erdogan”. Buma ziet dat vluchtelingen nu vastzitten in Griekse vluchtelingenkampen, en daar door de slechte omstandigheden soms overlijden. En Asscher is blij met minder verdrinkingen in de Egeïsche Zee door de deal, maar zegt ook: „Europa is niet in staat gebleken af te dwingen dat er in Griekenland goede opvangfaciliteiten werden gebouwd. In dat opzicht heeft Europa gefaald.”
Rutte baalt ook van de slechte omstandigheden in Griekse opvangkampen. Maar op de lange termijn ziet hij ‘opvang in de regio’ en gefaseerde oversteek van vluchtelingen naar Europa als dé oplossing. „Als je opvang regelt aan de buitengrenzen weet je wie het zijn, en heb je overzichtelijke aantallen.”
Ondanks de kritiek op de Turkije-deal, komt geen enkele partijleider met een alternatief voor die afspraak. „In het beheersbaar maken heb je soms ook moeizame deals nodig”, aldus Pechtold.
Daar houden de overeenkomsten tussen deze acht lijsttrekkers op. Enkelen pleiten voor een aanpassing van het VN-Vluchtelingenverdrag. De VVD wil het onmogelijk maken in Europa asiel aan te vragen, Buma kwam vorig jaar met het plan om vluchtelingen niet meer dezelfde sociale voorzieningen te geven als Nederlanders.
Henk Krol (50Plus) heeft een andere variant: een Europese vluchtelingenverdeling, waarbij wij zelf bepalen wat voor ons de bovengrens is. „Daarvoor moeten we het Vluchtelingenverdrag aanpassen, jazeker. Aan alles zit een grens.”
Aan de andere kant zitten Klaver, die bereid is meer vluchtelingen op te vangen, en Pechtold. „Laten we waarden als menswaardigheid en de rechtsstaat niet te grabbel gooien”, zegt de laatste fel.
Het zou helpen, zegt Asscher, als alle Europese landen bereid waren hun aandeel aan vluchtelingen op te nemen. „Je ziet”, zegt hij, „dat veel landen naar de punten van hun schoenen kijken.” Klaver: „Het is schandalig. Oost-Europese landen doen te weinig, Frankrijk komt de afspraken niet na.”
Nog een probleem, zeggen veel partijleiders, is dat er ook veilige landen buiten Europa zijn die hun onderdanen niet terugnemen. Buma: „In Marokko worden snelwegen aangelegd met Europees geld, maar ondertussen weigert dat land mensen terug te nemen. Daar moeten we veel strenger tegen optreden.”
Strenger worden wil Buma ook aan de Nederlandse grens. Door non-stop digitale grensbewaking bij alle Nederlandse grensovergangen, meer marechaussee en verplichte paspoortcontroles in bus en trein. Krol wil dat ook. Maar Klaver en Roemer reageren schamper als ze dat horen. De twee politici, geboren in een grensstreek, zeggen: dat is onmogelijk. Roemer: „Wil het CDA alle 85 zandweggetjes bij mij in de buurt onder camerabewaking plaatsen?” Buma: „Als het moet, dan doen we dat.” Klaver: „Gaan we onze kiezers echt schijnveiligheid beloven? Dan geef je een verkeerd signaal, alleen om mensen een ‘goed gevoel’ te geven.”
Voor een échte oplossing, zeggen Pechtold, Roemer en Asscher, moeten we niet alleen kijken naar immigratie. Roemer: „Sociaal-economische klassenstrijd gaat hand-in-hand met onzekerheid over vluchtelingen. De oplossing ligt dan ook in gelijk recht op zorg, op onderwijs en op huisvesting.”
Dát, zegt Asscher, zijn problemen die we binnen Nederland moeten bestrijden. We moeten laten zien dat „we mensen helpen die met chloorgas worden bedreigd”, zegt hij – en tegelijk moet de politiek Nederlanders „het gevoel teruggeven dat ze controle hebben”.
Laat medewerkers meepraten over beslissingen. En nog vijf andere tips hoe werkgevers hun personeel gelukkig kunnen maken.
Welk cijfer zou jij je baan deze week geven? Een 7 omdat je best tevreden bent met je werk? Of zelfs een 8 omdat je uitermate blij bent? Bij de Lean Consultancy Group vinden ze dat niet goed genoeg. Bij het adviesbureau willen ze dat hun 45 medewerkers zo gelukkig zijn dat ze een 9 of 10 geven aan hun werk. „Als iemand drie keer achter elkaar een 8 invult bij het wekelijkse overleg, dan vragen we meteen hoe we kunnen helpen,” vertelt Martijn van Laak (38), een van de oprichters.
Lean Consultancy Group werd dinsdagavond dan ook voor de derde keer op rij uitgeroepen tot ‘Best Workplace’ van Nederland in de categorie kleine en jonge bedrijven. Bij de prijsuitreiking in Amsterdam werden zes organisaties extra onderscheiden voor aspecten van goed werkgeverschap.
Voor alle duidelijkheid: het betreft geen wedstrijd tussen alle bedrijven van Nederland. De ranglijst wordt jaarlijks opgesteld uit klanten van Great Place to Work, een internationaal advies- en onderzoeksbureau dat organisaties (dit jaar 113) doormeet. Medewerkers wordt gevraagd naar hun vertrouwen, trots en plezier op het werk. Dit wordt aangevuld met een evaluatie van het beleid en de organisatiecultuur.
Hoewel het dus een selecte steekproef betreft, valt er veel van de prijswinnaars te leren, zegt René Brouwers (38), directeur van de Nederlandse tak van Great Place to Work. „Wij delen wat organisaties goed doen, zodat anderen daarvan kunnen leren. Zeker nu de arbeidsmarkt aantrekt wordt het vechten om de beste mensen. Een fijne werkcultuur lokt daarbij veel sterker dan een leaseauto.”
Het is logisch dat een bedrijf belang heeft bij het selecteren van de beste sollicitanten, maar ook voor het geluk van het personeel is het cruciaal. Want als je goed bij de organisatie past, is het gemakkelijker om met passie en gedrevenheid te werken. Dat zegt Hetty van Ee (59), algemeen directeur van ORMIT, dat jonge talenten werft voor traineeships bij bedrijven en organisaties als Philips en ASML. „We moedigen sollicitanten altijd aan om goed na te denken of zij ook écht enthousiast zijn over ons.” Ze merkt dat jongeren veel kritischer zijn over waar ze werken. „Vroeger keken mensen of ze een mooie functie kregen, een hoog salaris. Tegenwoordig gaat het om: ben je trots op de organisatie, heb je plezier in je werk.”
Meewerken aan een betere wereld. Dat is het grootste verbeterpunt dat werknemers voor hun organisaties zien volgens het onderzoek van Great Place to Work. Het farmaceutische bedrijf Novo Nordisk werd onderscheiden omdat zij dat al goed doen. Novo Nordisk (deels bedrijf, deels stichting) wil diabetes genezen, en tot het zover is de kwaliteit van leven zo goed mogelijk laten zijn. „Dat doel geeft enorme kameraadschap”, zegt Sanne Groenemeijer, algemeen directeur in Nederland. „Van de onderzoekers tot de receptioniste, iedereen vindt het belangrijk.”
Volgens Great Place to Work is het belangrijk om medewerkers te laten meepraten over beslissingen. Van de werknemers van de vijf organisaties die dit jaar het hoogst scoorden op de ranglijst, gaf 87 procent aan dat ze worden betrokken. Bij uitvaartcoöperatie DELA bedenken werknemers zelf voor welke goede doelen de organisatie zich inzet. Ruim 30 mensen meldden zich aan als ambassadeur voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. „Het is mooi om te zien welke ideeën ontstonden en hoe teams daar zelf mee aan de slag gingen”, zegt directeur P&O Véronique Klaassen.
Lees hier meer over het NRC-onderzoek naar goed werkgeverschap: Hier is de stagiair net zo belangrijk als de baas
De 35-jarige Marjolijne van Huissteden werkt sinds een jaar bij Lean Consultancy Group en ze vindt de sfeer „helemaal top”. Omdat de trainers en adviseurs meestal bij opdrachtgevers zijn, komen ze elke twee weken samen. Zo houden ze een goede band met elkaar. „Die dag eindigt meestal dansend in de kroeg. We hebben ook doldwaze discodagen. Dan doen we iets terug voor de maatschappij, zoals huizen opknappen. Daar gaan we dan heen in een discobus.” Al die vrolijkheid helpt als het even minder goed gaat. „Mensen durven eerlijk te zijn over hun worstelingen. Dan helpen we elkaar.”
Goede werkgevers proberen ook de sfeer thuis positief te beïnvloeden. Marcel van Brakel (33) is consultant bij Incentro, waar regelmatig wordt gemeten hoe iedereen zich voelt. Op het moment dat iemands tevredenheid daalt, dan volgt een gesprek over mogelijke oplossingen. „Dat kan ook gaan over privédingen. Stel dat mijn zoontje ziek is, dan zorgt Incentro dat ik thuis kan blijven,” vertelt van Brakel. Hij vindt het slim van zijn werkgever. „Als er thuis iets mis is, houdt me dat ook bezig op mijn werk.” Toen hij een keer door een moeilijke tijd ging stond zijn manager opeens bij de achterdeur met een cadeautje voor het hele gezin. „Als ik daaraan denk, raak ik weer geroerd.”
Champagne drinken alleen iets voor Kerst of het halen een recordwinst? Niet bij Intermax, een IT-bedrijf uit Rotterdam. „Wij grijpen iedere kans aan om een feestje te vieren,” zegt HR-manager Carola Machwirth (55). „Omdat we in een nieuw pand zitten, of het probleem van een klant binnen twee dagen hebben opgelost terwijl een concurrent zei dat het twee weken zou kosten.” Af en toe krijgt iedereen uit dank een bioscoopbon. Machwirth vindt dat feestvieren bijdraagt aan een hechte cultuur. „We zijn specialist in cloud hosting, waar nauwelijks voor wordt opgeleid. De concurrentie is groot. We willen onze medewerkers belonen voor hun loyaliteit.”