Op een heel andere manier heeft J. Goossens de invloed van de polysemievrees met taalgeografische argumenten bewezen; zie J. Goossens, Polysemievrees Ts 79, 36 vlg. Hij bewijst dat met behulp van ledige grensstroken. Wanneer er nl. vlak bij elkaar gebieden liggen met verschillende betekenis voor hetzelfde woord, dreigt er op de grens tussen die twee betekenisgebieden begripsverwarring te ontstaan, en die leidt dan tot de ondergang van het woord in kwestie. Tussen twee isosemanten ligt er dus vaak een open veld. Goossens toont dit o.a. op de kaart opper in Belg.-Lb. Er komen bij dit woord vijf betekenissen voor: ongebonden halve graanschoof, boekweithokje dat uit één schoof bestaat, haverhokje van een bep. type hooiopper en hooirook. Tussen sommige van deze betekenisgebieden ligt er dan een open strook waar het woord geheel verdwenen is. Men kan deze ontdekking bevestigd zien als men de kaart van de afstammelingen van rom. *vascellu bekijkt. Tussen *vascellu = lijkkist en *vascellu = schepel ligt er nl. in Wallonië een strook waar het woord geheel ontbreekt. Vgl. W. Pée-G. Winnen-J. Renson, De benamingen van de doodkist in Noord- en Zuid-Nederland, Wallonië en de aangrenzende gebieden, TT IX 97 vlg.
De structurele taalgeografie levert dus soms het bewijs voor structurele samenhangen. Met name wordt juist met haar hulp het bestaan van homonymievrees en polysemievrees bewezen.
Daarnaast houdt de taalgeografie zich ook bezig met de vraag of zij een bewijs kan leveren dat bepaalde klankveranderingen een structurele oorzaak hebben. Van Loey heeft zich daarmee intens beziggehouden. Cfr. A. van Loey, Sur une explication phonologique de la palatalisation moyen-néerlandaise, in: Bulletin de l'Académie royale de Belgique, Classe des lettres 1961, en A. van Loey, Palatalisatie, HCTD 35, 131-253. Hij vindt in het kaartbeeld het bewijs voor de werking van een conditionerende structurele factor. Hij vergelijkt nl. de ontwikkeling van au via u.ə tot y.ə in Oostvlaanderen en Zuidwestbrabant, bv. in dy.əpə met de ontwikkeling van a tot u.ə in bv. wu·ətər. Enerzijds betoogt hij dat de ontwikkeling tot y.ə geen gevolg kan zijn van de diftongering van ŷ > oey omdat die diftongering althans in Brabant al in de 14e eeuw plaatsvond maar de ontwikkeling van au > ŷ pas in de 18e eeuw opduikt. Voorts is het ook niet zo dat de palatalisatie van au via u.ə > y.ə veroorzaakt werd doordat a > u.ə werd, aangezien de laatste overgang beperkter van gebied is. Wel teken ik hierbij aan dat Van Loey t.a.p. zelf op de expansiviteit van y.ə wijst en er dus toch in het kerngebied wel een oorzakelijk verband zou kunnen zijn. Met Van Loey kan men echter uit het kaartbeeld concluderen dat ā slechts daar tot u.ə kon worden waar ū.ə zelf in ȳ.ə was overgegaan.
Dit betekent dan een speciale toepassing van het algemene principe dat een isoglosse die geografisch binnen een andere valt, doorgaans jonger is.
De best geslaagde poging om een klankontwikkeling structureel te verklaren is wel die van W. Moulton, Lautwandel durch innere Kausalität, die ostschweizerische Vokalspaltung in: Zs. f. Maf XXVIII (1962) 227 vlg. Hij verklaart daar de splitsing van het o-foneem in ọ en ǫ enerzijds uit een drang naar parallellisme met de splitsing van de ō, anderzijds uit de drang naar parallellisme met de reeks der voorvokalen. Het bewijs ziet hij dan in het inderdaad niet te veronachtzamen feit dat de isoglossen van deze fonologische verschijnselen elkaar dekken. Toch lijkt mij de mogelijkheid van een verklaring uit een tendens naar open mondstand ook niet uitgesloten. Wel heeft W. Moulton The short vowel systems of northern Switserland Word 16 (1960) 173-174 dit bestreden op grond van het feit dat het steeds over foneemsplitsingen gaat - en niet over een in het algemeen open worden en dat de e niet meedoet. Maar daartegen kan men weer opmerken dat een tendens wel vaker slechts onder de gunstigste omstandigheden werkt en dat de voormondrij toch al zwaar belast was.
In een ander artikel tracht Moulton de dialectgeografie als bondgenoot te gebruiken om er het beginsel van de maximale onderscheiding mee aan te tonen. Zie W. Moulton, Dialectgeography and the concept of phonological space, in: Word 18 (1961) 155-182. In het Oostzwitsers brengt hij nl. op één kaart de frequentie der soorten van allofonen van de ā en het feit of het systeem tevens een æ̂ en/of een ɔ: bevat. Daarbij blijkt, overeenkomstig zijn hypothese, de ā voornamelijk centraal te zijn als er in het systeem zowel een æ̂ als een ɔ:, en meer naar achter te liggen als er geen ɔ: maar wel een æ̂ voorkomt. De verwachting echter dat als er geen æ̂ maar wel ɔ: voorkomt, er voorkeur zou zijn voor palatale allofonen van ā, wordt niet geheel bewaarheid. Echter constateert Moulton toch nog dat als het systeem geen driehoek maar een vierkant is, zijn verwachting wel gehonoreerd wordt.
dat ook de overgang van delf > dulf en veel > veul zo'n open plaats vult, maar hij geeft wel toe dat hier het gebied anders is. Ik geloof echter dat de oorzaak in de palatalisatiedrang van een bepaald gebied zelf gezocht moet worden. Immers in hetzelfde gebied werd ook ā > æ̂ en a > e.
Een conclusie die ik wel kan onderschrijven, is die van Kranzmayer 14, nl. dat in de boeren- en verkeersarme dialecten de opposities beter gehandhaafd blijven dan in de verkeers-, markt- en stadsdialecten. De stad schijnt de samenval van de fonemen immers beter te verdragen, waarschijnlijk doordat zij aan een soort van babylonische spraakverwarring gewoon is. Maar hier hebben we dan niet te doen met een structurele maar met een sociopsychologische verklaring.
Tot slot van deze paragraaf dan nog een aantal niet geheel tot klaarheid gebrachte voorbeelden. In mijn Taalgeografie en interne taalkunde 1951, 21 heb ik er op gewezen dat in Limburg de grens van ee i.p.v. ie en van oo i.p.v. oe vrijwel op dezelfde plaats loopt als die van ie i.p.v. diftong en oe i.p.v. diftong. Men voelt dan neiging, dit als volgt te verklaren: in het gebied waar ogm. eo en ô respectievelijk ee en oo opleverden, mochten î en û niet gediftongeerd worden, omdat anders de extreme plaatsen in het fonologisch systeem onbezet zouden zijn. Zie hierover echter verder Limburgse dialectgrenzen 49 vlg., mijn Taalgeografie en interne taalkunde 1951, 21 en Tans 54. Overigens merk ik op dat Th. Frings in Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur XL I 204 vlg. en XLII 221 van mening is dat ie < eo en oe < ô eenmaal verder verbreid zijn geweest. Zie voor een ander voorbeeld ten aanzien van j < d: J.L. Pauwels in LB. 39 Bijbl. 73 vlg. Nog andere voorbeelden waar de isoglossenloop een aanwijzing geeft dat het optreden van klanken fonologisch bepaald is, vindt men bij Sassen 250-251, 271-273. Zie ook voor een soortgelijke structuralistische beschouwing G.G. Kloeke, Een oud sjibboleth: de gewestelijke uitspraak van ‘heeft’ 1956, 61 en voor een Meierijs voorbeeld Oriëntatie 11. In Taalgeografie en interne Taalkunde 2 memoreerde ik een verklaring van O. Keller voor het bewaard blijven van d in de vrouwelijke voltooide deelwoorden van de werkwoorden op -are in het Westlombardijs uit behoefte om het morfologisch systeem intakt te laten. Voor een ander feit uit het Alpijns en Prae-Alpino-lombardijs zie men aldaar p. 11. Ook kan men verband zoeken tussen het feit dat ten oosten van de Oude IJsel de -n niet afvalt en de auslautende -e in hetzelfde gebied bewaard blijft: anders zouden er heel wat meer substantieven voor enkelen meervoud dezelfde vorm gekregen hebben: cfr. A.R. Hol, De Oude
Naast de structurele en de externe factoren kunnen ook niet-structurele interne factoren als gevoelswaarde en omvang voor het lot van een woord beslissend zijn. Een zekere affectieve waarde kan een woord een mooie toekomst bezorgen.
Een mooi voorbeeld verschafte K. Heeroma, waar hij in de Toelichting bij TON (afl. 1), 81 op nettelkönnik voor winterkoninkje wees, dat zich alleen door zijn innerlijke kracht beter dan tuinkruiper weet te handhaven. Een ander voorbeeld vindt men bij K. Jaberg, als hij in Festschrift Jud 1942, 325 fra. piller ‘plunderen’ bespreekt. Zelf zag ik zo'n voorbeeld in kaarskenspisser ‘misdienaar’; cfr. BMDC XII, 27. In Bloemnamen 58 wordt gewezen op het succes van pispotten voor de haagwinde. Enerzijds werkt, zoals men ziet, de grove spot vaak het succes in de hand, anderzijds kunnen onsmakelijke gevoelsassociaties ook hinderlijk optreden. Daardoor kan het ene kaartbeeld tegenover andere inkrimpen. Wanneer men het verbreidingsgebied der ie-praeterita van vatten, spannen en passen (viet, spien, pies) vergelijkt, ziet men dat dat van het laatste het minst ver reikt. Daarbij moet men dan nog bedenken dat, waar pies werd opgegeven het meestal als zeldzaam geldt tegenover viet, dat springlevend is; cfr. BMDC XII 10. Bijzonder opvallend is dat waar voor ‘vlinder’ de Nederlandse kaarten wemelen van heteroniemen, de ALF carte 968 vrijwel alleen het type papillon kent, terwijl de kaart van de ‘meikever’ (hanneton) weer wel rijk gevarieerd is (zie ALF carte 683). Deze dominantie van het type papillon moet ontegenzeglijk samenhangen met de innerlijke kracht van zijn rhytmische, expressieve fonische bouw. Cfr. Kaart 4, Jos Schrijnen, Vlindernamen, in: De Beiaard 2 I 26-37, J.L. Pauwels, De vlinder HCTD IX 329-382. Ook het grusinisch kent pepela en het polynesisch pepele.
Een andere ongunstige levensvoorwaarde voor een woord bestaat hierin dat het te kort kan worden. Als men de opkomst van een nieuw woord waarneemt, moet ernstig overwogen worden of het verdwenen woord niet te weinig omvang had. J. Gilliéron heeft in zijn Généalogie des mots qui ont désigné l'abeille (1918) dit beginsel met succes toege-
past. Voor andere voorbeelden zie men mijn Taalgeografie en interne taalkunde, 20, waar ik o.a. het verdwijnen van a ‘water’ aan zijn geringe omvang toeschrijf. Ook het verdwijnen van mnl. ie moet dezelfde oorzaak hebben.
Over de betekenis van de frequentie is reeds gesproken in par. 13a. Het feit dat het type nuovo novente het in Italië verder gebracht heeft dan nuovo noviccio verklaarde K. Jaberg, Innovations élatives dans l'Italie du Nord, Vox Romanica 11, 64 vlg. hieruit dat er meer vormen op -ente waren. In Taalonderzoek 72 citeer ik een illustratief geval waar Kranzmayer het verschil in frequentie voor verschil in ontwikkeling aansprakelijk stelt. Ik meen ook dat weinig frequente fonemen een zware strijd om het bestaan te voeren hebben en verklaar mede hieruit dat de ui2 uit enkele vreemde klankcombinaties ontstaan is.
Verscheidenheid van vorm der woorden vindt niet alleen haar oorzaak in verschillende verbindbaarheid, fonetische omgeving (eventueel van diachronische aard), of structurele behoeften maar kan ook toegeschreven worden aan wat Overdiep stilistische factoren noemt, dat wil niet zozeer zeggen: verscheidenheid van taalkring - epische poëzie, verslagtaal, betoog, enz. - maar de verschillende affecten, intensiteit en emfasis. Moeilijk zijn hiervan te onderscheiden de invloeden die uitgaan van modaliteit (grotendeels immers een kwestie van affect), syntactische functie en syntactische vorm. Deze laatste toch is ten nauwste gebonden aan zinsaccent en ritme, die vormverschillen in het leven kunnen roepen. Dit hele complex kan grammatische vormcategorieën bepalen.
In Hollandse dialecten, zoals het Katwijks, hebben de maataanduidingen een -e in de auslaut bij sterk affect en bijzondere intensiteit, vnl. in niet- subjectspositie. Men zegt bijv. te Katwijk: We hadde-n-en bósse wind! Toe vinge we daer in een week een skuite háering; nou! Toe krège we-n-om en ùur of drìe toch een hoope wáeter, man!; cfr. Volkstaal 13, 87, 137. Zie ook voor parte Boekenoogen 733. De Vin 54 vermeldt voor het Schouws verzwaarde adjectievische vormen na wat ən, zukkən enz.: wat en rĭeken volk, zukken moajen weer. Zuiver synchro-
nisch is waarschijnlijk de vorm van veel voor een comparatief bij Van Weel 226 (veela) als een verzwaring te beschouwen.
a) sommige stamtijden in het Katwijks; bijv. kwaeme tegenover kwamme, ginge tegenover gonge, schrok tegenover schrikte, spraeke tegenover sprakke, sleech tegenover slooch of sloech; cfr. Volkstaal 14-15, 137 en Katwijk 143 vlg.;
b) de -n van de adnominale woorden; ook in Groningen komt een emfatische -n voor; cfr. Volkstaal, 224 en Katwijk 92; zie echter voor het Noordbrabants, waar het niet zo is: G. Royen, Emphasis zonder n. NTg 31, 169 vlg.;
d) de groep ww. + pers. vnw. van de 2e pers. enkelvoud als subject in Groningen; cfr. Volkstaal 13, 39;
e) varianten van de indicatief praesens 3e pers. enk. + pronominaal subject in Voorschoten en Katwijk, bijv. gaffie en gaftie; cfr. Volkstaal 79-80;
f) woordparen te Sleen, waar een verschil in intensiteit wordt gereflecteerd door de wisseling van de klinkers ă en ŏ, bijv. knappen: knoppen of snappen: snoppen; zie Volkstaal 93.
Voor andere voorbeelden waar Overdiep op invloed van affect en emfasis wijst, zie men Volkstaal 89 en Katwijk 96, 97, 98, 99, 100, 104; zie voorts Hof 226, 255 voor gevallen waar de gevoelswaarde de vocaal beïnvloedt en Janssen blz. 83-84 voor invloed van de behoefte aan een ijlere klank. Sassen 94 wijst op emfatisch ieje naast algemeen bekend ikke. Overdiep verklaart in Katwijk 83 de onklankwettige vorm van plâon mede uit de syntactische nadruk van het woord. Zie Katwijk 105 voor andere voorbeelden van verzwaring door klanksymboliek. Hof 37 schrijft de verre verbreiding van kwêkje aan het klanknabootsend karakter toe en Hof 53 de snelle opmars van keel, vergeleken bij geel, aan sterkere gevoelswaarde.
Voor voorbeelden waar woordvorm of woordorde door het ritme beïnvloed wordt, zie A. Pauwels in Hulpwerkwoord 103, 121, 229 en Katwijk 153-155, 204-205. Ch. Bruneau geeft in Zs. f. rom. Phil. 57, 175 voorbeelden dat de syntaxis via het accent de klank beïnvloedde, zodat bijv. bij attributief gebruik de vocaal anders is dan bij praedicatief gebruik.
Zoals ik in Taalonderzoek blz. 73-75 uiteengezet heb, kan men naast de cultuurhistorische verklaringswijze en de structuralistische, die beide in sterke mate het geografische beeld als onmisbaar verklaringselement beschouwen, de anthropologische stellen, die voor morfologische en syntactische beschouwingen zekere zielkundige gegevenheden en voor de fonetisch-fonologische feiten aan de articulatiebasis een dominerende invloed toekent. Sommigen, zoals Van Ginneken, beschouwen daarbij deze laatste als een erfelijke aanleg. Friedrich Kainz, die zijn theorie ernstig bestudeerde, kwam er uiteindelijk niet toe haar geheel af te wijzen. Cfr. Frank Häusler, Die russische Artikulationsbasis, in: Wissenschaftliche Zeitschrift der Martin-Luther-Universität, Halle-Wittenberg, Ges. sprachw. X/I (febr. 1961), 250. Men kan echter met evenveel recht aan een psychologisch-sociologische verklaringswijze denken. Waar Van Ginneken zelf van oordeel was, dat uiteindelijk door elke mond elke taalklank kan worden voortgebracht, is het onontkoombaar dwingende van de suppositie van de invloed van een erfelijke aanleg niet meer te houden. Wanneer men overweegt dat de zgn. korte klinkers van een groot aantal (ik mag misschien wel zeggen: de) zuidwestelijke dialecten, als men de identieke woorden uit bv. de centrale dialecten ermee vergelijkt, ongeveer alle iets meer naar achter in de mond liggen, zodat pit vrijwel als pet, pet daarentegen als pad, pad daarentegen als pod klinkt, zou men misschien nog de neiging hebben, zich met pak en zak aan een biologische verklaring, een dominantie van een bepaald ras, te verkopen. Maar zulke eigenlijk fonetische karakteristieken zijn vaak aan zeer bepaalde kleine gemeenschappen verbonden. Dat ik hoor of iemand uit de omgeving van Oud-Gastel en Oudenbosch of uit die van Breda komt, zit eigenlijk niet in woorden of vormen of syntagmata of wat ik met Schirmunski zou willen noemen de historische klankveranderingen, zodat ik er bv. op zou moeten letten of iemand gruun of groen, zuuke dan wel zoeke, of peer dan wel paer zegt. Ik hoor het ogenblikkelijk aan kleine kleurverschillen. Zo kan men duidelijk en ogenblikkelijk de Tilburgenaar van iemand uit Boxtel of zelfs het aan grenzend Dongen of Gilze-Rijen onderscheiden. Het verschil zit zeker ook in het feit dat de Tilburgenaar voor overeenkomstige woorden niet steeds dezelfde fonemen gebruikt, maar het valt veel meer op dat overeenkomstige fonemen algemeen anders worden uitgesproken. Het niet kunnen onderscheiden van v en f en z en s is typerend voor Amsterdam en Nijmegen, en volgens de bevindingen van Terpstra een bij dit laatste
dialect aansluitend heel klein uitstralingsgebied. Maar geen mens ter wereld zou toch durven volhouden, dat Amsterdammers en Nimwegenèùre van een ander ras dan hun onmiddellijke buren zijn. De betrokken klankverschijnselen moeten dus vooral in hun sociologische samenhang verklaard worden.
Nu is het opvallend dat in de laatste tijd weer pogingen ondernomen worden om hele reeksen intern samenhangende en geografisch verschillend gebundelde verschijnselen uit een ik zou haast zeggen inhaerent principe te verklaren. Häusler a.a. 249-260 heeft een aantal kenmerken van de Russische articulatiebasis opgesomd: ‘eine gewisse Schlaffheit und Trägheit der Artikulationsbewegungen’, ‘schwächere(n) Beteiligung der Lippen bei der Artikulation’, ‘weiterrück-wärtige Artikulation der Zunge’. Deze constateringen zijn voor ons niet zonder belang. Typische eigenaardigheden van het Russisch vindt men ook ten dele in onze dialecten terug. Ten aanzien van de het Russisch kenmerkende sterke assimilatietendens zijn niet alle Nederlandse dialecten gelijk. Men zie hiervoor par. 101. De weekheidsoppositie van de Russische consonanten lijkt een parallel bij de Oostnoord-brabantse dentalen te bezitten. Men maakt bv. in Grave onderscheid tussen de n van bəwónt = bewoond en die van bont = bont; cfr. Jacob par. 11, 26. Zo geeft ook Häuslers constatering: ‘Der labiovelare Komplex existiert nicht in den westeuropäischen Sprachen, in welchen die hinteren Vokale ohne Labialisierung ausgesprochen werden können (z.B. im Englischen)’ (zie Häusler a.a. 253) aanleiding, de Nederlandse dialecten op dit verschijnsel nog eens grondig te bekijken en de veel gesmade articulatorische fonetiek weer eens een o.a. statistische taak op te leggen. En waar Häusler a.a. 256 de ‘fester Vokaleinsatz’ bij een tendens tot krachtige expiratie onderbrengt, verwondert het ons ook weer niet, dat het Hollands zich hierdoor van het Vlaams en Brabants onderscheidt, waar immers beide laatstgenoemde dialecten ook in andere opzichten overeenkomsten met het aangrenzende romaans vertonen.
Het wil mij voorkomen dat in dit verband bij ons te lande iets verwacht kan worden van de door L. Kaiser georganiseerde onderzoekingen naar de spraak, waarbij in eenzelfde plaats een groot aantal proefpersonen op bv. luidheid, ronding, stemhebbendheid of articulatiewijze van r of l wordt onderzocht. Men zie hiervoor o.a. Wieringermeer I 1940, II 1949 en G.L. Meinsma, Waarnemingen betreffende het spreken in Elburg, in: Elburg 1958, hfdst. 6.
Op een zelfde manier beschouwt Schirmunski de diftongering van î en û. Lettende op het feit dat deze diftongering ook in het Engels en het Nederlands in een groot gedeelte van de dialecten voorkomt, verwerpt Schirmunski hier weer de expansietheorie en neemt hij, op grond van het feit dat de kleur der diftongen in de betrokken gebieden onderling zo zeer verschilt en van het parallellisme enerzijds tussen de genoemde drie westgermaanse talen, anderzijds tussen î en û (en ik mag wel zeggen ŷ) zelf een autochthone ontwikkeling aan. De oorzaak zoekt Schirmunski in het sterk dynamische accent. Dat bijv. het Nederduits zich aan die diftongering onttrekt, is dan geen gevolg van het uitebben van een diftongeringsgolf. Zijn verklaring van het ontbreken van de diftongering aldaar uit de ‘durch den germanischen starken Akzent hervorgerufene(n) Reduktion der unbetonten Endsilbenvokale’ moet ik echter op grond van de Nederlandse verschijnselen afwijzen. De enkele voorbeelden die ik in § 70 bijeenzet van splitsing in vokaalontwikkeling alnaargelang enerzijds een labiaal of velaar, anderzijds een dentaal volgt, zouden bij volledige uitwerking misschien een
Tenslotte zou ik gaarne nog de aandacht vestigen op het artikel van S.A. Mironow, Zur vergleichenden Formenlehre der deutschen Mundarten, in: Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur 79. Band, Sonderband 1957, 388 vlg., waar ‘das vergleichende Studium der allgemeinen Gesetzmäszigkeiten und Grundtendenzen der Entwicklung des grammatikalischen Baus der betreffenden Mundarten’ aan de orde gesteld wordt en op het casussysteem toegepast. Ook hier komt er geen expansiologie aan te pas, maar wordt het feit dat in Zuid-Nederland bij het adnominale woord de oorspronkelijke accusatief-vorm den het van de nominatiefvorm de gewonnen heeft, terwijl de noordelijke dialecten het omgekeerde kennen, verklaard uit de zuidelijke drang om het genus (bedoeld is wel het onderscheid tussen zgn. mannelijke en vrouwelijke zaaknamen als stoel en tafel) te onderscheiden, wat met den nog enigszins, met de niet meer bereikt kan worden.
Dat daarnaast de alemannische en rijnfrankische dialecten juist de vorm op -r tot de zgn. ‘rheinischer Akkusativ’ maakten, komt evenzeer voort uit de behoefte naar genus-onderscheid, maar hier is juist de nominatief-vorm met zijn r duidelijker dan de accusatief-vorm, die daar door de verzwakking van n klankwettig de moest opleveren, waardoor juist indenticiteit met de feminiene adnominalen zou ontstaan zijn.
Van Ginneken heeft in Handboek ook de uit het Nederlands stammende taalgemeenschappen buiten Europa behandeld. Wij laten die ter zijde.
Verscheiden regionale namen van planten en dieren zijn ook vaak aan volksgeloof en volksgeneeskunde te danken; cfr. Album Grootaers 251.
Dialecten van volksgemeenschappen die kleine gesloten groepen vormen, kenmerken zich heel speciaal door korte taalvormen (we hadden Emmuie fier antwaeter, we zaalden et land an brokke), omvangrijke samenstellingen (toe krege we-n-een binne-zuie-wind-mit-reege), bijnamen op de omliggende plaatsen en gebruik van die plaatsnamen in gezegden met misprijzende bedoeling; cfr. Katwijk 9, 211, 215.
Men moet zich trouwens omtrent de verering die het volk zijn dialect zou toedragen niet te veel illusies maken; zie hiervoor Wezen en waarde 46-47.
Zie voor de rechten van het dialect voorts Wezen en waarde 39 vlg. en H. Entjes De school tussen dialect en cultuurtaal BMDC 13.
Cfr. ook J. van Ginneken, Als ons moedertaalonderwijs nog ooit gezond wil worden 1917, 59 voor Oudenbosch.
Van Haeringen minimaliseert BMDC 13, 20 de bedreiging die voor de dialecten van het A.B. uitgaat te zeer. Jaberg is van mening dat de dialecten aan de periferie een plotselinge dood zullen sterven; cfr. Pop 50. Terracher was nog van mening dat de dialecten niet verdwenen t.g.v. het overwicht van het Frans, maar dat ze weken voor aangrenzende dialecten die als sociaal hoger beschouwd werden; cfr. Pop 106.
Bij herhaling tracht Van Haeringen te bepalen welke regionalismen toelaatbaar zijn, bijv. in: Eenheid en nuance in beschaafd Nederlandse uitspraak (NTg 18, 65 vlg. en Neerlandica 9 vlg.) en Dialect en cultuurtaal BMDC 13, 13 vlg.
Zie voor het streven naar een ongeschakeerde cultuurtaal in Noord-Nederland: R. Kuitert, Verliest de Nederlandse cultuurtaal streektaalschakering? NTg 48, 28 vlg.
Zuidnederlanders als Pauwels en Blancquaert verzetten zich tegen het specifiek Hollandse Nederlands; cfr. Zestig jaren onderwijs en wetenschap aan de faculteit van de wijsbegeerte en letteren der Rijksuniversiteit te Gent 1952, 134-135; E. Blancquaert, Nederlands in Noord en Zuid in: Akademie-dagen VII, 132 vlg.; J.L. Pauwels, In hoever geeft het Noorden de toon aan? in Nu nog, 2e jaarg. Nr. 4 blz. 1-9.
Ten onzent probeerden dat bijv. Hinne Rode, Utenhoven, Johan Cnobbaert (zie voor Cnobbaert Ts 70, 197) en Pontus de Heuiter. Hinne Rode schreef in de voorrede van zijn vertaling van het NT van 1525: ‘onse meyning was niet heel Hollants ofte Brabants, mer tusschen beyden, op 't kortste en reynste na onsen vermogen een gemeyn spraeck te volgen, die men all Nederlant doer lichtelick solde mogen lesen ende verstaen.’ Vgl. ook U. Jacobsson, Phonological dialect constituents in the vocabulary of standard English, Lund Studies in English 31.
Zie C.B. van Haeringen in Album Grootaers 110 vlg. Een voorbeeld waar de dialectologie een etymologie moet bewijzen levert B. van den Berg, De namen van de klaver, NGN 14, 183 vlg. Zie ook § 13.
Zie verder Oriëntatie 7-8. Kooiman meende in zijn proefschrift over de Twespraack dat het gebruik van men + meervoudige persoonsvorm, dat aldaar blz. 95 vermeld wordt ‘alleen om den wille van het rijm te verklaren is’. Wie echter weet dat het verschijnsel ook thans nog in N.-Holland voorkomt zal hier anders over denken.
De dialecten hebben vaak overigens in onbruik geraakte vormen bewaard, b.v. menaar ‘elkaar’ (Sassen 138), Nieuwschoonebeeks leiers ‘wangen’ (DBNS 2, 85-86), zeere ‘vlug’ (De Bo 1228), stappans, (Koenen-Endepols, Verkl. Handwb.23 i.v.).
Overigens blijft het een feit dat men voor vele isoglossen nog steeds geen overeenkomstige grenzen heeft gevonden; cfr. Sassen 349.