Een investering in cultuur- en erfgoededucatie is een investering in de leefbaarheid, constateert Elles Bulder. Daar ligt een belangrijke taak voor gemeenten. Iets om bij de coalitiebesprekingen aan de orde te stellen?
In onze samenleving bestaat in potentie een brede interesse voor materieel en immaterieel erfgoed, zoals blijkt uit de Erfgoedmonitor. Wanneer we deze potentie aanboren en meer mensen in contact brengen met cultuur en erfgoed, bijvoorbeeld via cultuur- en erfgoededucatie, is dat een investering in de leefbaarheid. Want cultuur en erfgoed beïnvloeden de leefbaarheid van een dorp, stad of regio positief. Misschien iets om tijdens de coalitiebesprekingen binnen gemeenten in het achterhoofd te houden.
Wat verstaan we precies onder leefbaarheid? Leefbaarheid zegt iets over de kwaliteit van de relatie tussen een mens en zijn leefomgeving. Deze relatie wordt dus heel individueel beleefd en ingevuld. (Van Dorst 2007)
Globaal gezien is bij leefbaarheid sprake van de volgende dimensies: sociaal, fysiek, economisch, gezondheid, cultuur, milieu en veiligheid. Hoe die dimensies worden ingekleurd, is een persoonlijke zaak. Voor de een is het van groot belang dat de leefomgeving een bepaalde hectiek kent: levendigheid op straat, de winkels om de hoek, een gezellig koffiezaakje op loopafstand. Eventuele geluidsoverlast of meer fijnstof in de lucht worden dan voor lief genomen. Dit terwijl iemand anders juist rust en ruimte kiest en daarvoor op de koop toe neemt dat de weg naar de winkel langer is en de bioscoop in een ander plaats staat.
Kunstenaars en culturele instellingen creëren waarde voor een publiek. Hetzelfde geldt voor volkscultuur, verhalen en materieel erfgoed. Kunst en cultuur dagen ons uit, regionale cultuur en erfgoed kunnen ons een gevoel van verbinding geven.
De aanwezigheid van grote evenementen, een divers aanbod aan cultuur, horeca, winkels en dergelijke bepaalt (mede) de aantrekkelijkheid van de stad. Deze aanwezigheid stuurt de vestigingsbeslissingen van huishoudens. De creatieve klasse zorgt voor lokale werkgelegenheidsgroei, vooral in de zakelijke en financiële dienstverlening. (Marlet 2009)
Erfgoed kan via creatieve ondernemers van invloed zijn op de economische dynamiek in een stad. Erfgoed kan in een straal van 10 km een positieve invloed hebben op bijvoorbeeld huizenprijzen. (Van Duijn en Rouwendaal 2013)
Volgens Thuur Caris helpt de creatieve sector de samenleving te ontwikkelen en bestendigen. Hij breekt een lans voor de creatieve sector als een arena van actief burgerschap. In zijn proefschrift The art of interruption waarschuwt hij het openbaar bestuur dan ook kunst niet alleen te zien als een sector van de creatieve industrie of als volksvermaak.
Zowel in de stad als op het platteland bestaat de positieve relatie tussen cultuur(beleving) en betrokkenheid bij en de kwaliteit van de eigen leefomgeving. Hans Renes noemt erfgoed ‘sporen uit het verleden die een betekenis hebben in het heden’. Waarbij hij de laatste jaren een verschuiving ziet bij de beoordeling van de waarde van deze sporen in de richting van de (immateriële) betekenis; erfgoed kan worden ingezet om de kwaliteit van een omgeving te verhogen en kan daarmee een van de middelen zijn om bewoners en bedrijvigheid vast te houden.
Het 'uithangbord' geeft een streek identiteit en creëert, door de toeristische en recreatieve inkomsten die het genereert, financieel-economisch waarde. Een goed voorbeeld hiervan is Oerol en de wijze waarop dit festival gebruik maakt van en de aandacht vraagt voor het unieke Waddenlandschap van Terschelling.
Erfgoed als totempaal’ geeft de bevolking van een gebied identiteit, houvast, trots en richting en wordt daarmee een identiteitsdrager. Het project Holwerd aan Zee, waarbij onder andere het beschermde dorpsgezicht een open verbinding met de Waddenzee krijgt, vervult deze functie.
Erfgoed als ontmoetingsplek is belangrijk als tegenhanger van de gedachte dat ‘krimp ontbindt’, zoals Hospers en Reverda stellen. (Hospers en Reverda 2012) Het dorpshuis in Pieterburen (gemeente De Marne), gevestigd in een in onbruik geraakt kerkgebouw, is hier een goed voorbeeld van.
Cultuur en erfgoed vervullen dus een belangrijke rol voor de leefbaarheid van stad en platteland. In steden kan het voor een economische impuls zorgen. In regio’s waar bevolkingsdaling optreedt zijn cultuur en erfgoed belangrijk als het gaat om identiteit, trots en verbondenheid.
Cultuur- en erfgoededucatie verdienen daarom een brede basis in onze samenleving. Hoewel rijk en provincie hierbij cruciaal zijn, ligt er vooral voor gemeenten een belangrijke rol om via cultuur- en erfgoededucatie op lokaal niveau de leefbaarheid te versterken. Via cultuurparticipatie wordt de sociale cohesie versterkt en door meer kennis over de eigen omgeving wordt een band met die omgeving opgebouwd. Een band die aanzet tot betrokkenheid bij, en inzet voor, de leefbaarheid van die omgeving.
Kort samengevat: een investering in cultuur- en erfgoededucatie is een investering in de leefbaarheid. Een investering die vooral in gebieden met bevolkingsdaling keihard nodig is.
Dorst M.J. van. Een duurzaam leefbare woonomgeving. Fysieke voorwaarden voor privacyregulering. Delft: Eburon, 2005.
Graaf, A. de, G.J. Hospers, H. Renes, E. Stegmeijer, M. Woestenburg. Krimp en Erfgoed in: Krimp en erfgoed in Noordwest-Europa. Verkenning van een uitdagend probleem. Amersfoort: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2014.
Renes, J. Erfgoed in interessante tijden. Oratie uitgesproken op 7 juli 2011. Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam, 2011.
Elles Bulder is lector Krimp & Leefomgeving aan de Hanzehogeschool in Groningen en begeleidt middels haar eigen onderzoeksbureau projecten op het gebied van leefbaarheid, regionale ontwikkeling en cultuur.