Een van de sociale mechanismes die volgens Halsema onze hyperconsumptie aan drijft is wat "keeping up with the Joneses" genoemd wordt (Halsema, 2008:25): mensen consumeren meer en meer om de consumptie van hun buren bij te houden. Er valt op dit principe een boel af te dingen van uit diep groen en fel roze perspectief.
In haar The Overspent American (1998) schetst Juliet Schor een ander beeld: de hyperconsumptie van der Amerikaan kan worden verklaard door een verandering van de "comparative focus". Waar eerder mensen zich inderdaad vergeleken met de buurman en deze bij wilden houden, vergelijken hedendaagse Amerikanen zich met de "rich en shameless". Om hun status te verbeteren proberen de Amerikanen de gelukkige mensen van reclames en de rijke mensen die getoond worden op televisie bij te houden. Dat verklaart waarom mensen hyperconsumeren: gewone burgers proberen mensen bij te houden die ze niet bij kunnen houden.
Maar eigenlijk zijn zowel keeping up with the joneses als keeping up with the rich and shameless maar beperkte manieren om veranderingen in consumptieve trends uit te leggen. Als ik mijn buurman probeer te overtreffen en hij mij waar halen we dan onze inspiratie vandaan? Waar haalt de rich en shameless hun inspiratie vandaan? Bij de homo’s, zo stelt Cathy Crimmins in haar How the Homosexuals Saved Civilization (2004). Zij stelt de esthetische opvatting van homo’s de Amerikaanse hetero cultuur radicaal heeft beinvloedt. Crimmins ziet de volgende cyclus van trends: homo’s nemen trends die uit de mode raken bij hetero’s over als hun eigen "campy" trends. Hetero’s nemen vervolgens onbewust deze trends over als de laatste mode. Als deze dan weer uit raken begint de cyclus opnieuw. Deze cyclus komt overal terug: homo’s hebben allerlei mode trends geintroduceerd van spijker broeken met witte t-shirts uit de jaren ’80 tot de kaalgeschoren hoofden van de jaren ’00. Maar ook trendy voedsel als quiche en pesto zijn door homo’s aan de hetero wereld geherintroduceerd.
Maar wat heeft dit nou met (hyper)consumptie te maken? Het is te simpel om veranderingen van consumptie te leggen bij hoe buren met elkaar om gaan. Dat verklaart noch de overmatige consumptie noch de trends die we in consumptie patronen zien. Daarvoor moeten we kijken naar de rol van massa media en van celebrity culture, mensen die de Neighbours van TV proberen bij te houden. En naar homo’s. Het interessante is daarbij is dat geen hetero er homosexueel wil uit zien: niemand probeert de homo bij te houden, maar toch doet de hele Amerikaanse samenleving precies dat.
Mijn eerdere blogs over Halsema’s Geluk! hebben heel wat reacties op geleverd: van binnen en buiten de partij en van de top tot de basis van GroenLinks. Ik wil hier kort even reageren op de reacties, die met name zijn achter gelaten op mijn eerste bericht.
We hebben zo allemaal onze triggers. Ik heb dat bij politici die het over geluk hebben. Halsema en Harmen hebben dat bij Leo Platvoet. Misschien zou minder hyper en haast de discussie verbeteren.
Wat is nou de reactie van Halsema die gedeeld wordt door Diederik en enige lezers van geencommentaar: ze stellen dat je vrijheid en geluk met elkaar kan verenigen. Het is opmerkelijk dat liberalen als Rawls (waar Halsema een paar jaar geleden nog zo lovend over schreef) denken dat dat niet kan. Mijn kritiek is dat Halsema het utilistische principe niet goed door zet. Als je je commiteert aan het utilisme dan kan je niet een groot punt maken van de paradox van het consumentisme en vervolgens zeggen dat de overheid mensen niet gelukkig kan maken. Dan is er een groter probleem (wereldwijde ongelijke verdeling van geluk) en dan moet de overheid meer mogen. Je verschuilen achter liberale principes, zoals Halsema, lost weinig op. Dat duidt er alleen maar op dat er andere goederen zijn dan geluk. Iets wat ik helemaal deel: daarom zou ik ook nooit een boek schrijven met de titel "geluk" terwijl het stiekem over liberale politiek gaat.
Een kleine P.S. over J.S. Mill, die door velen gezien wordt als een liberale utilist. John Stuart laat in veel van zijn schrijven zien dat het hem om meer gaat dan geluk. Zo stelde hij "It is better to be a human being dissatisfied than a pig satisfied; better to be Socrates dissatisfied than a fool satisfied". Schijnbaar waren ervoor hem ook goederen belangrijker dan simpel geluk.
Ik wil komende tijd Femke Halsema’s Geluk door nemen op dit blog. Mijn eigen mening over het essay is gemengd.Ik wil hier laten zien dat zelfs filosofen die utilisme en liberalisme mengen een ander perspectief zullen hebben op "hyper"-consumptie, dan Halsema. Halsema deelt haar ambigue relatie ten opzichte van het utilisme en het liberalisme met J.S. Mill. Hij vormt als filosoof de brug tussen utilisme en (links-)liberalisme. Daarom is het interessant om vanuit het licht van zijn On Liberty te kijken naar haar Geluk!
Voor J.S. Mill staat geluk centraal. Hij streeft naar een samenleving waarin iedereen gelukkig is. Maar zoals Halsema beseft hij zich dat de overheid daar niet voor kan zorgen. De maximalisering van geluk is gebaat bij een maximale culturele vrijheid. J.S. Mill verzet zich tegen een conformistische, traditionele cultuur en stelt daartegenover dat mensen alles moeten kunnen doen zolang zij anderen maar niet schaden. De onderliggende verdediging is utilitisch: er is nog niet een levenswijze gevonden waarvan iedereen ultiem gelukkig wordt. Het culturele klimaat kan daarom het beste experimenten in levenswijze koesteren, zodat we er ooit achter kunnen komen wat die ene goede levenswijze is (als hij al bestaat): vrijheid staat in dienst van geluk.
Halsema’s pleidooi lijkt mooi te passen in dit kader. In haar interne kritiek op het utilisme stelt dat zij er achter gekomen is dat bepaalde sociale processen (hyperconsumptie) niet goed zijn voor ons geluk. En dat "evangelie" komt zij nu verspreiden. Dan rijst de vraag: is het de rol van de politiek om uit te leggen hoe het niet moet? Karl Popper stelt van wel. Hij deelt J.S. Mill’s opvatting dat wij niet weten hoe we wel moeten leven, maar we weten steeds beter hoe het niet moet. Popper ziet een rol voor de overheid in het bestrijden van misstanden en leed. Dat kunnen we namelijk wel identificeren.
Maar ik meen dat zelfs een liberale utilist een andere kritiek op de hyperconsumptie centraal zou stellen. Voor Halsema staat de paradox van de hyperconsumptie centraal. Het geluk dat we na streven kunnen we niet bereiken. Een ander probleem van onze consumptie dat Halsema bewust niet in haar boek bespreekt, is echter voor utilisten veel groter. Halsema stelt dat er een bepaald inkomensniveau is waarop we genoeg geld hebben: dan maakt een extra euro niet gelukkiger. Veel mensen zitten daar ver boven, maar een boel mensen (in het Zuiden van deze aarde) zitten daar ver onder. Het leed dat we zouden kunnen bestrijden door inkomen van Noord naar Zuid te bewegen is veel groter dan het leed dat Halsema bestrijdt door ons te verlichten met haar theorie van geluk. Dat zorgt ervoor dat niet iedere euro gebruikt wordt om het maximale geluk eruit te halen: daarvoor zouden wij in het Westen minder moeten en hebben en "zij in het Zuiden" meer.
De utilistische principes die Halsema heeft roepen op tot een verder gaande herverdeling dan zij voorstaat in haar boek. Ook, ten minste dat zou ik stellen, zou het oproepen om minder navel te staren over hoe wij hier net iets gelukkiger kunnen worden en meer in te zetten op maximale totaal wereld van iedereen op deze planeet.