Voorts constateerde K. Jaberg Aspects géographiques du langage 1936, 93-96 dat de in de centra opgekomen analogische vernieuwingen de neiging hebben aan de periferie meer gevallen te gaan bestrijken en dat de door therapie tot stand gekomen vernieuwingen zich aan de periferie toch wel verder kunnen uitbreiden dan de therapie noodzakelijk maakt.
Lit.: A. Weijnen, Vaktaal en dialect TT 4, 86 vlg., J. Peperstraete, Uit de taal van een Poperingse karton TT 7, 82 vlg., W. Janssen, Uit Venray's verleden, Vlasbouw en vlasbewerking, Veldeke jrg. 18, nr. 107 Juni 1944, A. Weijnen, Uit de
Binnen de volkstalen onderscheidt men nog verscheiden vak- of beroepstalen, die zich een enkele maal syntactisch onderscheiden, uiteraard sterk lexicologisch, maar ook wel semantisch door typerende verdichtingen. In het Katwijks bijv. betekent er staen ‘op de rekening als aangekocht staan’, staen ‘gestrand zijn’, ‘gelegen zijn’, ‘op wacht staan’; stiere betekent er ‘stuurman zijn’, ‘sturen’ heet er vasthauwe; cfr. Katwijk 43-44. Uit deze groeptalen zijn vaak bepaalde trekken en vaktermen in de andere sectoren van de volkstaal doorgedrongen. De deftigheden in de volkstaal van Amsterdam en Den Haag worden in Regenboogkleuren2 150 uitgelegd als afkomstig uit de lakeien- en dienstbodentaal. Dat het Katwijks het hulpww. helpen zoveel gebruikt (ik heb et hellepe beleve), is een gevolg van de door de omstandigheden noodzakelijk sterke gemeenschapszin van een vissersgemeenschap. G. Kettmann, Die Sprache der Elbschiffer I 1959 wijst op het bijzonder gebruik van het voornw. van de 1e ps. mv.: wir haben winter; unsere machen nach oben. F. de Eerzamen, Dijk en dialect in Goeree, TT 5, 169 vlg. noemt uitdrukkingen als: ‘'t gôot van ebbe’ het gaat achteruit, ‘vloeiplanken’ hoge witte boorden, die is zeker benauwd van haog waeter (als iemand een hoge boord heeft), die ten dele uit de vaktaal afkomstig zijn. In Schijf noemt men de ‘bretels’ garele onder invloed van de landbouw, in Breda heet alle huisnijverheidsinmaak juine. H. Lochtmann, Kerkraadse vaktaal tussen Noord en Zuid, Veldeke 1962, 135 gaf een aantal woorden die uit het mijnmilieu in het algemeen Kerkraads terecht zijn gekomen sjiech, viere, poeffe, oesjank enz. De Bont geeft afstriepse voor ‘danig afzoenen’ wat uit de sigarenmakersterminologie moet komen. Voor voorbeelden van invloed van de weverstaal op het dialect in Winterswijk zie men B.A.J. Wasser, Terminologie en taal van de Winterswijkse wevers DB XIII 20 vlg; 122 vlg. De verbinding: ein aakelig pótsjérf ‘iemand met een onaangenaam karakter’ te Tegelen moet uit de keramische industrie stammen. In het agrarische Enschot heten meisjes die willen trouwen, meisjes die scherp staan (Amsterdamse Vragenl. 12, nr. 7). Zie voor andere voorbeelden van de invloed van de plaatselijke beroepstalen: A.P.J. Brou-
wers, De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw 1957, 166 vlg. Zie ook nog Bergmann, 79.
Sommige auteurs stellen ook fonische eigenaardigheden op rekening van een beroep. De vissers in Elburg ‘bleken thuis toch ook voor het grootste deel een luide stem te hebben’ (Elburg 1958, 88). Zie voor het fabrieksgents Lievevrouw-Coopman 7. Meertens onderstelt Ts. 72, 157 dat de in Bruinisse zo opvallende langere of gerekte vocalen als een kenmerk van een vissersdialect te beschouwen zijn.
Bij herhaling blijkt, hoe, overigens onderscheiden, dialecten in vakterminologie verregaande overeenkomst vertonen. Op Terschelling, dat gedeeltelijk Fries en gedeeltelijk Hollands spreekt, zijn de vaktermen van het boerenbedrijf over het hele eiland gelijk. Een sociaal-geografische eenheid kan wel verschillende dialecten naast elkaar dulden, maar geen verschillende termen; cfr. HCTD 10, 169.
Uiteraard komen die overeenkomsten vooral voor bij een mobiel bedrijf als scheepvaart en visserij. Terwijl het Tessels in de schapenboerderij een eigen terminologie kent, is dat niet zo bij scheepvaart en visserij; immers Tessel is lang een middelpunt voor de Nederlandse vloot geweest; cfr. Keyser 6-7. P.J. Meertens, Enkele opmerkingen over onze visserstaal, NTg 37, 159 vlgg. noemt neef als aanspreking voor ‘vriend’ gemeenschappelijk aan Katwijk en Urk en wijst ook op andere overeenkomsten tussen Scheveningen, Katwijk, Noordwijk, Urk en Vollenhove; vermoedelijk betreft dat ten dele ontlening aan de vissers- en schipperstaal. Kloeke 166 vlgg. wijst op het feit dat in het Noordoosten van het land de h-loosheid optreedt in de gebieden waar vissers waren en schippers kwamen.
De dialectstructuurgeografie kan zuiver beschrijvend zijn, bv. wanneer zij zonder meer de volgende systemen van korte vocalen naast elkaar zet.
Zij wordt verklarend als zij betoogt dat het sanskritsysteem uit het indogermaanse ontstaan is, doordat e en o > a werden.
Van hen die de wens geuit hebben dat er ook structurele eigenaardigheden in kaart gebracht dienden te worden, hebben de meesten maar zeer kleine systemen of delen van systemen in symboolvormen in kaart gebracht. Voorbeelden zowel op morfologisch als op grammatisch gebied vindt men bij Paardekooper, 15.1 t/m 15.5. Voor het fonologische verwijs ik naar K. Heeroma, De Oostnederlandse lange-vocalensystemen in BMDC XXIII 1 vlg. en K. Heeroma, Structuur-geografie en structuurhistorie in Ts. 79, 165 vlg.
Bijzonder opmerkenswaard is ook de methode van Moulton, die een aantal trekken van het fonologisch systeem, met zijn allofonen, in kaart bracht om er de wet van de gelijkmatige afstanden mee te bewijzen. Cfr. W. Moulton, Dialect Geography and the concept of phonological space, in Word XVIII (1962) 23-32.
Voorts gaf W.G. Moulton, Phonologie und Dialecteinteilung, in: Sprachleben der Schweiz 1963, 75-86 een voorbeeld van kartografische voorstelling waarbij in de tekens ook bepaalde diachronische feiten verzinnebeeld zijn.
Een proeve van mij zelf om een symbolensysteem voor de verscheidenheid van de systemen van substantievische pluralisvormen in een overigens zeer beperkt aantal Nederlandse dialecten weer te geven vindt men hieronder. Ik ging er daarbij van uit dat elk Nederlands dialect substantievische meervouden op -s en -er (-ere, -ers, -eren) heeft, zodat ik voor het Nederlands dit van de kaart kon weglaten. Voorts heb ik mij ook niet bekommerd om de in de hiaat opduikende j, en - aangezien dit meer fonologische kwesties waren - ook niet om de - overigens niet algemene - stemneutralisatie in de auslaut en de svara-
bhaktivokaal als concomitant verschijnsel. Evenmin heb ik de diverse soorten van veranderingen in de stamvocaal en de soorten van veranderingen in het daaropvolgend consonantisme onderscheiden - met uitzondering van de vorming met -es, -ens, -se. Tegenstellingen als vrouminsj - vrouluu heb ik eveneens veronachtzaamd, omdat het daar niet om strikt-morfologische tegenstellingen ging. Tenslotte zijn ook niet genoteerd de gevallen waar de totale gelijkvormigheid door verbinding met telwoorden of door de betekenis van een maatbegrip geconditioneerd was of waar het verholen meervouden (type: op de been) betrof.
Met een driehoek wordt dan aangeduid dat er wel meervouden op -e, maar niet op -en of -n zijn (of omgekeerd). Daarbij is het mogelijk dat de auslautende -e van het enkelvoud in het mv. door -n vervangen wordt. De cirkelvorm daarentegen geeft aan dat er zowel meervouden op -e als op -en (of -n) zijn. Wel kan het voorkomen dat de -e slechts minimaal vertegenwoordigd is. Een dikke omtrek geeft aan dat er woorden met volslagen gelijkvormigheid van enkelvoud en meervoud zijn. Daarbij is het geval dat zowel meervoud als enkelvoud op -e uitgaan (bv. enkv. getuige: mv. getuige) buiten beschouwing gelaten.
Een streep recht naar boven geeft aan dat enkel- en meervoud zich door het accent onderscheiden. Een streep recht naar beneden geeft aan dat nasaal + s als meervoudsvormend voorkomt. Een streep naar links geeft aan dat er tussen enkel- en meervoud vokaalverschil bestaat. Een streep naar rechts geeft aan dat er tussen enkel- en meervoud verschil in het consonantisme bestaat. Een streep rechts naar beneden geeft aan dat er een meervoudsvorming op -es (-ens) voorkomt. Een streep links naar beneden geeft aan dat er een meervoudsvorming op -se voorkomt. Behalve in de omtrek geven de dikke lijnen aan dat het betrokken kenmerk het enige onderscheidingsmiddel van enkel- en meervoud is.
De betrokken dialecten zijn Terschelling, Oost-Ameland, Drechterland, Kampen, Enschede, Elten-Bergh, Culemborg, Schouwen-Duiveland, Overflakkee, Udenhout, Oerle, Obbicht en Maastricht. Het gebruikte materiaal was echter soms vrij beperkt. Men beschouwe dit kaartje uitsluitend als een voorbeeld voor de methodologie, niet als een definitief resultaat.
Een enkel woord nog over de woordstructuurkaarten, die men wel moet onderscheiden van heteroniemkaarten (ook wel woordkaarten) en betekeniskaarten. Op een heteroniemkaart staan de woorden voor eenzelfde betekenis of betekenisschijf, bv. de woorden voor ‘vaste
drempel’. Zie bijv. W. Pessler, Plattdeutscher Wortatlas von Nordwest-deutschland 1928 de kaart op blz. 13 ‘Die plattdeutschen Bezeichnungen für die feste Schwelle an der Diele.’ Op een betekeniskaart staat aangegeven waar de verschillende betekenissen van een woord en zijn allolexen voorkomen, bv. de betekenissen van zul; cfr. W. Pessler, a.w. Krte 18 ‘Die verschiedenen Bedeutungen des plattdeutschen Wortes Süll und seiner Sippe’.1 Op de woordstructuurkaart wordt aangegeven in hoeverre er binnen een bepaald betekenisveld verschillen in de lexicologische opposities zijn. Zo geeft Paardekooper p. 221 een kaart voor het Nederduits waarop hij onderscheidt het gebied waar deeldrempel en poortdrempel dezelfde naam hebben en een gebied waar beide afzonderlijke benamingen kennen.
J. Goossens, Enkel- en veeltoepasselijkheid van betekenaars op de taalkaart, BMDC XXXVIII, 3-27 maakt een scherp verschil tussen enerzijds die gevallen dat een gebied met enkele naamgeving zich van een gebied met dubbele naamgeving onderscheidt tengevolge van een ongelijksoortige ontleding van de werkelijkheid, waarbij men kan spre-
ken van respectievelijk fragmatoepasselijkheid en globaliteitstoepasselijkheid en anderzijds de tegenstelling tussen een gebied met monosemie en een met polysemie, terwijl er wel degelijk in beide gebieden voorstellingsdifferentiatie bestaat. Dit laatste heeft men bv. bij het woord achterhaam, dat in het grootste deel van Belgisch Limburg betekent het leren tuig dat een in de kar gespannen paard op de billen draagt, maar in Genk Q 3 en Zutendaal Q 5 daarenboven ook het zwenghout door middel waarvan een paard een ploeg of eg trekt. Daarentegen hebben we verschil tussen globaliteits- en fragmatoepasselijkheid wanneer in het ene gebied de bergruimte en de graanstapel in een schuur dezelfde naam dragen en in het andere niet.
De wetenschappelijk juiste veraanschouwelijking van een tegenstelling tussen een mono- en een polysemisch gebied is de betekeniskaart. In geval van de tegenstelling tussen fragma- en globaliteits-toepasselijkheid moet voor de kaarten het begrip het uitgangspunt zijn, dat dan in bepaalde gebieden in twee onderbegrippen, waaraan twee benamingen beantwoorden, wordt gesplitst.
In genoemd artikel blijkt verder dat vaak fragmatoepasselijkheid gepaard gaat met het veelvuldig voorkomen van vertegenwoordigers van elk van beide begrippen en globaliteitstoepasselijkheid met het zeldzaam optreden. H. Claus heeft dit aangetoond aan de woorden voor de ‘pad’. Goossens wijst echter ook op andere factoren die een rol spelen, bv. een sterkere of zwakkere neiging tot synthese.
De eerste voorvechter van de dialectstructuurgeografie is Troebetzkoy geweest. Hij constateerde dat de fonologische isoglossen de taalgrenzen kruisen en kende ze daarom een bijzondere belangrijkheid toe. Daarentegen opperde Heeroma in BMDC XXIII, 1 vlg. dat de fonologische isoglossen niet van de fonetische afwijken. Men kan daarbij echter aantekenen dat ze dan toch èn bijzonder veelzeggend vanwege het structurele aspect èn representatief zijn. In een later opstelletje, getiteld: De geografische indeling der Oostnederlandse volkstaal, in TT XV 175-181 heeft Heeroma dan ook de Noordoostelijke Nederlandse dialecten op structurele grondslag ingedeeld, daarbij afstand doende van een isoglossenoverzichtskaart als zijnde te analytisch. Overigens heeft hij daarbij geen scherpe grenzen getrokken. Naar Stankiewicz' mening is zulks trouwens vaak onmogelijk. Men moet van de dialectstructuurgeografie niet al te veel verwachten. De taal vertoont in vele opzichten meer systemoïden dan systemen.
J. van Ginneken De denkklassen van de Nederlandsche taal (OT 10, 241 vlgg.; zie ook Streektalen hs. 11) heeft een aantal structurele
trekken van onze volkstalen in verband met de onderscheiden denkvormen gebracht. Daarbij beproeft hij deze uit het streekkarakter te verklaren (bijv. de eigenaardigheden van de aanspreekvormen en het personale van de tweede persoon enkelvoud). In het algemeen constateert hij juist in het zuiden een sterke woekering van pronomina en schrijft dit toe aan een meer bewogen gevoelsleven. Zie ook § 21. Zie voorts voor de dialectfonologie § 1 en 104 en voor de structurele morfologie en syntaxis § 105 vlgg.
De structurele dialectgeografie heeft als uiteindelijke bedoeling taalvormen te verklaren uit structuren, uit het functioneren van opposities, en vergelijkt daartoe enkele kaartbeelden met elkaar zo dat ze hun rechtstreekse onderlinge afhankelijkheid bewijst.
Het is evident bewezen dat bepaalde isoglossen van elkaar afhankelijk zijn en daarom niet alle rechtstreeks door parallelle invloed van een bepaald cultuurcentrum of van een bepaald substraat m.a.w. niet uit externe factoren te verklaren zijn. Het ene woord kan om zo te zeggen een functie van het andere zijn. Zie voor deze term functie A. Weijnen, Taalgeografie en interne taalkunde, BMDC 12, 27-28.
De Franse dialectgeografen hebben deze methode veel meer toegepast dan de Duitse. Men kan dit ten dele verklaren door de aard van het materiaal. De in Frankrijk sneller verlopende klankveranderingen lokken meer reacties van de zijde van het taalsysteem uit. Anderzijds leverde Frankrijk met zijn van ouds sterker politieke centralisatie a priori minder kans voor een bestudering van de invloed van politieke grenzen. Tenslotte legt een verschil in belangstelling bij de onderzoekers zeker ook gewicht in de schaal.
In Nederland zijn er wel structureel-dialectgeografische studies ondernomen, maar het aantal is niet groot. Men zie bijv. Kieft, A. Weijnen Taalgeografie en interne taalkunde, BMDC 121, W. Gs. Hellinga ‘Thérapeutique verbale’ in het Fries in Frysk Jierboek 1937, 46 vlg. en Goossens.
Het talrijkst zijn nog die onderzoekingen die de dodende werking van de homonymie bestudeerd hebben. Het is bekend dat homoniemen inderdaad kunnen voorkomen, maar het schijnt evenzeer waar, dat homonieme woorden bijzonder zwak van constitutie zijn. Taalgeogra-
fisch wordt dat bewezen door het feit dat de begrenzing van het afwezig zijn van een woord vaak samenvalt met de begrenzing van een klankontwikkeling die homonymie met een ander woord veroorzaakt moest hebben. Het klassieke voorbeeld is het voorkomen van typen als faisan en vicaire in plaats van afstammelingen van gallus voor ‘haan’ in het Z.W. van Frankrijk. De isoglosse toch valt enigszins samen met de isoglossen van anlautende c > g en ll > tt, zodat anders in Gascogne gallus en cattus klankwettig zouden moeten zijn samengevallen. En zoiets was op een dorp een onduldbaar inconveniënt.1
In Nederland heeft Kieft de homonymie te hulp geroepen om op de ‘gier’-kaart het ontbreken van het type aal in een groot gedeelte van het land te verklaren. Kieft gaat nl. op grond van het voorkomen in ver uiteengelegen streken (het N.O., Z.-Limburg, Vlaanderen, Het Gooi en twee plaatsen in de Kempen) ervan uit dat de voortzettingen van ogm. *aþla- ‘aalt’ eenmaal in geheel ons taalgebied gevigeerd hebben. Ze moeten dan verdwenen zijn daar waar homonymie met de nakomelingen van ogm *aela ‘paling’ optrad (N.B. *aþla > adela > aal > aol; aela > aal > aol).
Dat *aþla zich in het N.O. gehandhaafd heeft, komt dan doordat in die streken de ogm. ă bij rekking een andere klank opleverde (aa) dan ogm. ae (ao). Kieft houdt weliswaar niet voldoende in het oog dat er ook andere uitwijkingen tegenover homonymie mogelijk zijn (aalt, alie e.d.),1 maar uiteindelijk is de samenval van de aa/ao-isoglosse en de woordgrens van type *aþla te opvallend, om er geen causaal verband tussen te zien. Overigens valt het ogenblikkelijk op dat in andere streken deze samenval niet zo duidelijk is. Oude âe enā toch zijn niet samengevallen in Friesland, Zuid-Drente, Overijsel (behalve de omgeving van Blokzijl), Limburg, oostelijk Noord-Brabant, een gedeelte van Noord-Holland en van Het Gooi, terwijl alleen Het Gooi, Zuidoost-Drente, Overijsel, oostelijk Gelderland, zuidelijk Limburg, de beide Vlaanderens en nog twee plaatsen in de Kempen *aþla-nakomelingen bewaard hebben. Maar dat verder verdwenen zijn van *aþla kan een gevolg geweest zijn van homonymie met de afstammelingen van *aþala ‘adel’, welk woord zelf later in heel het taalgebied er het loodje bij gelegd heeft (de vorm met d: adel is een nieuwe ontlening uit het Duits). Dat in Vlaanderen ondanks de samenval van æ en ā toch *aþla gebleven is, komt omdat daar het andere van het homoniemenpaar het heeft opgegeven, aela heeft men daar vervangen door paling.
Van schoer ‘bui’ is vroeger (J. Verdam - F. Stoett, Uit de gesch. der Ned. taal4 50) wel gezegd dat het een Saksisch woord is, waarmee gesuggereerd werd dat zijn begrenzing met oude stamindeling in verband zou staan. Dit is echter onjuist; zijn grens moet bezien worden in het kader van reacties tegen de homonymie; cfr. BMDC 12, 11 vlg. In de eerste plaats komt het in ons taalgebied ook in oostelijk Noord-Brabant en Limburg voor, en zelfs zeer sporadisch in het Westen; cfr. BMDC 12, 17. Maar bovendien toont zijn algemene bekendheid in het germaans (os. skûr, ohd. scûr, ofri. skûr, oeng. scúr, ono. skúr, got. skûra), dat het eenmaal ook in Nederland algemeen geweest moet zijn. Vermelding bij Hoeufft en localisering in het WNT voor Noord-Holland wijzen ook op een latere teruggang. Welnu, de oorzaak van het verdwijnen leren ons de kaarten ‘zuur’ en ‘schuur’. Krt ‘zuur’ immers (BMDC 12, 14) toont dat û zonder umlautsfactor vóór r in het oosten oe bleef, in het westen uu (of eu of ie) opleverde. Vandaar dat voor wgerm. *skûr ‘bui’ in het oosten schoer, in het westen schuur te verwachten was. Nu was er echter ook een ogm.
*skeurô (Vercoullie noemt ohd. sciura) en dit moest in het hele land óf schure óf schuur opleveren; cfr. BMDC 12, 15. In het oosten ontstond er dus geen homonymie en vandaar dat schoer ‘bui’ zich in die streken gehandhaafd heeft, maar in Holland, Utrecht en W.-Brabant moest een volkomen homonymie ontstaan; en daardoor is *skûr ‘bui’ daar van de kaart verdwenen. Inmiddels valt het ons op dat ook Zeeland (en waarschijnlijk ook Vlaanderen) geen voortzettingen van *skûr ‘bui’ kent, hoewel de -e-uitgang van schuure ‘schuur’ daar toch niet tot homonymie geleid heeft. Hier moet men dan rekening houden met de kaart van ‘schouder’; cfr. BMDC 12, 18. In een groot deel van het Westen (ook Zeeland en ook W.-Vlaanderen blijkens De Bo)
vertoont die schoer en we veronderstellen dat *skûr ‘bui’ hier al verdwenen is voor de û tot ŷ werd, doordat er toen reeds homonymie met schoer ‘schouder’ optrad. Het Mnl. Wb. VII 596-597 kent schoer en schoeder. Dit laatste kan een traditionele spelling zijn; ik meen dat volslagen d-syncope in het Westen al vóór-mnl. is. Zo is meteen ook duidelijk waarom *skûr ‘bui’ om aan de homonymie met schuur te ontkomen zo goed als nergens de ongepalataliseerde vocaal bewaard heeft. Van de Scylla (homonymie met schuur) kwam het dan in de Charybdis (homonymie met schoer ‘schouder’) terecht.
Voor een ander geval waar dreigende homonymie het kaartbeeld gevormd heeft, zie men het voorkomen van borg of börg voor ‘gesneden mannelijk varken’ tot aan de Tjonger en de grens tussen Groningen en Drente, of mörk ‘merg’ in Kampen; beide gevallen zijn behandeld in BMDC 12, 3.
Nog andere gevallen van dodende werking van homonymie vindt men bij Hof 123, H.L. Bezoen, Zichte (sikkel), zichten (maaien, zeven), OT 6, 201, BMDC 12, 19, Roukens 125, Ts 61, 155, Rheinische Vierteljahrsbl. Jrg. 17, 42 vlg., Bach 60, Opbouw 92 en vermoedelijk Roukens 382. Voor gevallen waarbij onklankwettige vormen worden gebruikt zie men voorts Von Wartburg, Problèmes et méthodes 30, Sassen 322 en BMDC 12, 19. Blijkens Limburg Haspengouw 1951, 254 wordt in de oostelijke Haspengouw het bez. vnw. dijn plaatselijk tot zjijn, zijn. De dreigende verwarring met zijn van de 3e persoon wordt vermeden door het volgend systeem: zijne(n) hoed ‘jouw hoed’ - hem z'ne(n) hoed’ zijn hoed’. In Voorschoten blijft het personale van de 2e pers. na medeklinkers je en verandert niet in ie in die gevallen dat de ie geen duidelijk verschil meer zou maken met de vorm van de 3e persoon; cfr. Volkstaal 97. Ook is de vorm van het enclitische pronomen van de 3e pers. enk. soms duidelijk structureel bepaald. De Zuidhollands-Utrechtse vormen met dentaal begin zijn noodzakelijk, aangezien je > ie werd. De vorm je tussen de grote rivieren is alleen mogelijk, daar dit gebied voor de 2e pers. g-anlaut heeft; cfr. Ts 62, 290 vlg., NTg 1950, 324 vlg., NTg 44, 179. Nog een ander voorbeeld van de gevolgen van hinderlijke intellectuele associaties vindt men in Opbouw 92-93.
Voor voorbeelden waar isomorfen en isosyntagmen door isofonen geconditioneerd worden, verwijs ik naar Oriëntatie, 12 en Nuijtens 5.12.
J. Erben, Abriss der deutschen Grammatik 1958 par. 56 verklaart het uitsterven van het praeteritum in het opperduits, het Paltsisch en de
zuidelijkste delen van het Hessisch en westfrankisch uit de voor de zwakke werkwoorden dreigende samenval van praeteritum en praesens t.g.v. de opperduitse apokopering (liebte > liebt).
B. van den Berg, De ie van bedierf, stierf, wierf, wierp en zwierf in: TT IX 75 vlg. toont hoe het kaartbeeld bewijst ‘dat de ie-praeterita in ieder dialekt door interne oorzaken (scil. als therapeutisch) moeten worden verklaard’. De ie ontstond nl. als door klankontwikkeling anders de o.t.t. en de o.v.t. hetzelfde vocalisme gekregen zouden hebben (men vindt die ie ongeveer ten westen van de lijn Leuven - Antwerpen - Tessel).
Zelf heb ik in Oriëntatie 12 en 25-26 de noodzakelijkheid van het pronominale subject in het noordfrans uit de fonetische samenval der persoonsvormen (chante, chantes, chante) verklaard en dat met behulp van taalkaarten bewezen.
Het kan gewenst zijn, ter verklaring van taalkaarten, ook woord-kaarten, het phonologische systeem in het oog te houden. Soms immers doet dat zijn uitwerking gevoelen doordat bij het ontbreken van zekere fonologische opposities er homonymie zou dreigen. De ‘moederhen’ wordt - ruw genomen - in het grootste deel van de Meierij van 's-Hertogenbosch klók genoemd, daarbuiten in Noord-Brabant kloek; cfr. Onderzoek krt. 18. Wij verklaren deze tegenstelling uit het feit dat O.-N.-Brabant een phonologische oppositie tussen ó en ò kent, W.-N.-Brabant echter niet. Vandaar dat O.-N.-Brabant klók ‘moederhen’ van klòk Fr. ‘cloche’ kan onderscheiden. W.-N.-Brabant echter, dat zulks niet kan, heeft kloek i.p.v. klók. Ook in de rest van ons taalgebied schijnen de verhoudingen analoog te liggen; cfr. BMDC 12, blz. 20, 21. In Taallandschap 65-67 gebruikt Kloeke de term hordensprong voor het verschijnsel dat een foneem om aan samenval met een ander te ontkomen in zijn ontwikkeling dat andere voorbijschiet. Ook is het feit dat in het Kruinings in het algemeen de participia met het e-prefix gevormd worden, maar de met vocaal anlautende woorden het voltooid deelwoord of zonder prefix vormen of vermijden, van structurele aard; cfr. Dek II 44.
Soms maakt dan bij reeds voorhanden zijnde klankvarianten elke betekenis zich van een afzonderlijke betekenaar meester; cfr. § 7. Een voorbeeld met een externe achtergrond vindt men in Hellinga 142-145. Voor uitheemse voorbeelden zie men Taalgeografie en interne taalk. 22. Uit de kaart van de betekenissen van het woord venter in het Roemeens (Orbis VII t.o.p. 438) lees ik dat de gebieden van de betekenissen ‘bas-ventre’, ‘partie génitale’ en ‘diarrhée’, op één plaats na, elkander uitsluiten, al schijnt Pop blz. 439 het tegendeel te beweren. J. Daan Het misverstand als taalvormende factor TT 9, 133 vlg wijst eveneens op de bezwaren van de polysemie. Wij zijn hier echter, trouwens ook bij de homoniemen, op gevaarlijk terrein. Er kunnen inderdaad homoniemen bestaan en woorden kunnen ‘veel-toepasselijk’ zijn; cfr. BMDC 12, 24-25. Naar Elemans 176 mededeelt, betekent hórre te Huisseling zowel mannetjesduif als reuzenwesp (vespa crabro). Aan de oostrand van de Altmark is padde zowel voor pad als kikvors in gebruik; cfr Teuchert 342. De kracht van het argument zit dan steeds in de coïncidentie van de isoglossen.
Wij zien dat als wij in Noord-Brabant de grenzen bij ‘melk’ en ‘karnemelk’ vergelijken; zie hierover thans ook mej. Hol in TT 5, 75. Men noemt de ‘melk’ in westelijk Noord-Brabant melk of mulk, in oostelijk Noord-Brabant romme (mv. van room); de ‘karnemelk’ heet in het zuiden botermelk of botermulk en verder in het westen karnemelk of karnemulk (in al hun dialectvormen), in het oosten mulk. De isoglosse tussen melk-mulk en romme valt nauwkeurig samen met die tussen karnemulk, -melk, botermelk, -mulk en mulk. Historisch is deze toestand als volgt te verklaren. Oorspronkelijk was melk in heel het germaanse gebied het woord voor de ‘zoete melk’, dus ook in
Noord-Brabant. Later1 is in oostelijk Noord-Brabant de mens tot een sobere levenswijze vervallen, waarbij hij alleen karnemelk dronk. Alleen gebruikte hij nog daarvoor het oude woord: mulk of melk. Maar spoedig bracht dit inconveniënt van één woord voor twee begrippen de noodzakelijkheid om dan een afzonderlijk ander woord voor de ongekarnde melk te nemen: men koos hiervoor romme. Het feit nu, dàt het er zo naar toe ging en dat deze naamgeving afhankelijk is van de betekeniswijziging die mulk onderging, wordt hier duidelijk bewezen door de samenval der twee isoglossen.
Iets soortgelijks ziet men op de kaart van de vrouwelijke meikever en als men de woorden voor de mug en de vlieg bestudeert; cfr. A. Weijnen, Taalgeografie en interne taalkunde 1951, 23-24.
V. Verstegen in HCTD 3, 376-377 vindt hier en daar voor mutsaard: krik. Deze betekenis is natuurlijk ontwikkeld uit die van ‘houtskool’. Het is dan ook opvallend, dat waar de ‘mutsaard’ krik genoemd wordt, de ‘houtskool’ anders heet, nl. ameren.
Waar weite ook nog de economisch belangrijke boekweit ging betekenen, moest de tarwe als witte weite gespecificeerd worden; cfr. Dumbar 13.
Zie voor de woorden voor het mannelijk konijn A. Weijnen, Taalgeografie en interne taalkunde 1951, 25.
Op de kaart voor ‘het mannelijk konijn’ komt in een grote wig, die met een basis van Vaals tot Enschede, tot aan de westrand van Zuid-Beveland reikt, het type rammelaar voor (rammelaar, remmelḕr, remmelder, remmel). Franck-Van Wijk ziet hier hgd. import in. Dit kan wel, maar wij moeten dan weer begrijpen dat het geen uiting van expansie is, maar een middel om uit de nood van de polysemie te geraken. In het westen treft men nl. de benaming ram aan, maar aangezien dit ook het woord is voor het ‘mannelijk schaap’ en hier en daar ook voor nog andere mannelijke dieren, heeft men dit op een groot gebied als een inconveniënt ondervonden en zich op verscheiden manieren daaraan trachten te onttrekken. Bij het ‘mannelijk schaap’ heeft men toen in een zuidoostelijke strook bok, en in O.-N.-Brabant weer genomen, voor het ‘mannelijk konijn’ ontleende men rammelaar en aanverwante typen. Een andere poging om uit de moeilijkheden te komen vertonen de rem-vormen. In enkele Utrechtse dorpen zegt men rem zowel van het mannelijk schaap als van het mannelijk konijn, maar W.-N.-Brabant en een aantal dorpen van de Veluwe noemen een mannelijk konijn ook wel rem, doch het mannelijk schaap uitsluitend ram. Die vorm rem kan een ingvaeonisme zijn en hielp voortreffelijk in de semantische nood.
Een ander voorbeeld waar in een deel van het gebied nieuwe klankontwikkelingen de polyseme nood lenigen, vond ik op de kaart van ‘het vrouwelijk konijn’; cfr. BMDC 12, 26, Weijnen, a.w. 26.
In Frankrijk heeft vooral Roques er studie van gemaakt, hoe de woorden zelfs door semantische oververzadiging (pléthore sémantique) geheel kunnen verdwijnen. Zie ook S.A. Louw Dialekvermenging en taalontwikkeling (1948) 81 vlg. voor een geval dat een betekenaar tegengehouden wordt, waar hij reeds aan een andere betekenis verbonden is; noi ‘meesteres’ weet niet door te dringen waar noi ‘jonge dame’ of noi ‘geliefde’ reeds in gebruik is.
Uit dit alles is gebleken dat veel kaartbeelden structureel verklaard kunnen worden. Het opkomen van een nieuw woord kan een verschuiving binnen een gesloten systeem betekenen, wanneer bijv. een synoniem gekozen wordt dat dus een lichte betekeniswijziging ondergaat. Zulks is bijv. het geval met room(e), dat ‘melk’ ging betekenen maar het kan ook voorkomen dat men de nieuwe benaming uit een ander dialect ontleent. Dit zal wel met rammelaar voor ‘mannelijk konijn’ geweest zijn. Men doet dan echter beter in dit geval niet van expansie te spreken maar met Kieft van aanzuiging. De ontlening immers kan wel niet ontstaan, wanneer er volstrekt geen verkeer tussen de beide
taalgemeenschappen bestaat, maar is dan toch volstrekt niet aan superioriteit toe te schrijven. Het was slechts de nood, niet de min of meer bewuste bewondering, die tot de ontlening drong.
Wij zeiden zo straks dat het strikte bewijs voor de werkzaamheid van de structuur in de coïncidentie van de isoglossen schuilt. ‘Dat er een zeker (historisch en geografisch) verband kan bestaan tussen het uitsterven van de conjunctief praet. en de apokope’ bewijst Kloeke in Taallandschap 130, ‘door een vergelijking van de bedde/bedrijn...... men de zuidelijke grens van het leup-gebied’. De structurele gebondenheid van bepaalde lexicologische, fonetische, morfologische en syntactische ontwikkelingen springt bij de samenval van hun begrenzingen met andere volkomen onverwante en toch blijkbaar beslissende isoglossen ogenblikkelijk in het oog (Oriëntatie 11).
Toch laat ook dit criterium ons soms in de steek, aangezien, zoals K. Jaberg Aspects géographiques du langage 1936, 93 opmerkte, vernieuwingen die door therapie tot stand zijn gekomen, de neiging hebben, zich verder te verbreiden dan eigenlijk noodzakelijk is.