Het is trouwens een feit dat sommige isoglossen alle eeuwen die we terug kunnen gaan niet opgeschoven zijn. We mogen dan niet a priori aannemen dat ze in evenzovele daarvoorliggende perioden zeker veranderd zijn. Het is daarom niet ongerechtvaardigd, in nog steeds merkbare invloeden van oude stamverschillen - die stammen moeten we ons natuurlijk niet als anthropologisch-onvermengde raseenheden denken - te geloven. Daarbij moeten we ons zeker niet blindstaren op de termen Frankisch, Fries en Saksisch enerzijds alsof daarmee oudere tegenstellingen volmaakt hadden afgedaan, anderzijds alsof al wat men met bijv. Franken en Saksen aanduidt, hechte eenheden zou vormen. Het is immers niet zo dat ‘stammen’ als die van de Saksen en Franken zich tijdens de volksverhuizingen in t.g.v. emigratie of uitroeiing volkomen verlaten gebieden gevestigd hebben; in onze oostelijke streken bijv. valt er in de tijd van de ‘Volksverhuizingen’ niets van een archeologische breuk te bemerken. Zelfs is het nog de vraag of we ons de gang van die geschiedenis zo moeten voorstellen dat er nieuwe culturele eenheden ontstaan zouden zijn door de overheersing van een kleine krachtige groep - de geschiedenis toch geeft weinig aanleiding tot zo'n veronderstelling. Vermoedelijk was het ook geen vredig versmeltingsproces tot een nieuwe eenheid. Slicher van Bath wijst erop dat de daartoe noodzakelijke culturele centra in de kernlanden der oude stammen ontbraken. In plaats van het traditionele beeld der volksverhuizingen tekent B.H. Slicher van Bath, De Saksen in: BMDC 10, 37 vlg. alleen een tafereel van vredige penetratie en enkele plundertochten. Begrippen als Frankisch en Saksisch geven ons inderdaad wel heel weinig houvast. Zie hiervoor nog § 158 en 159. Op Romaans terrein heeft A. Brun de grens die midden door Frankrijk loopt, op een etnografische factor teruggebracht; cfr. Pop 302.
Bijzonder sterk is de invloed van de economische verhoudingen geweest. Van Ginneken schreef OT 9, 317 over hun invloed in Drente, Welter over die in het gebied rond Eupen; zie ook Langohr 81. Er schijnt dwars door Dongen een dialectgrens te lopen, wat het gevolg moet zijn van het feit dat men ten westen economisch op Breda georiënteerd is en ten oosten op Tilburg. Renders in BMDC 8, 27 merkt op dat Duizel, dat economisch op Eindhoven, en Hapert, dat economisch op Tilburg georiënteerd is, opvallend van dialect verschillen. Het overigens Baroniese dialect van 's-Gravenmoer wordt aan de Vaart iets oostelijker gekleurd (zoft ‘zacht’), wat men zou kunnen toeschrijven aan de schippers die de turf naar Den Bosch brachten. Voor andere vbb. van invloed van de economische verhoudingen in Noord-Brabant zie men BMDC 8, blz. 5, 8 en 12-13.
Vooral Van den Berg (en in minder gevallen Mej. Hol en Broekhuysen) hebben de invloed van het markten nagegaan. In Marktrayons en taalrayons DBNS 1 27 vlg. wist Van den Berg voor de schommelnamen vrijwel absolute samenval van markt- en taalrayons aan te tonen. In BMDC 8, 8 wees ik een heel frappant geval aan. Voor de feitelijke begrenzing van het Peellands dialect heb ik nog nooit een andere verklarende parallel gevonden dan juist deze dat alle plaatsen waar Peellands dialect gesproken wordt in Helmond ter markt gingen.
Uit de vergelijking der oude teksten en der moderne dialectgegevens voor het woord ‘dikwijls’ blijkt, dat tussen 1500 en heden de vorm ducke in een groot noordoostelijk deel van de provincie Gelderland is prijsgegeven en vervangen door de vorm vake; cfr. Van den Berg 110. Bij nader toezicht merkt men, dat deze en andere isoglossen min of meer concentrische bogen om de stad Deventer vormen en dat vake reeds geruime tijd voor 1500 opgenomen was als dubbelvorm in het vocabulaire van een aantal plaatsen die oorspronkelijk ducke hadden. Gezien nu het feit, dat Deventer in de vijftiende eeuw zelfs vijf jaarmarkten had, die elk twee tot drie weken duurden, mogen wij in de streek ten westen en ten zuiden van de stad Deventer gerust spreken van oostelijke taalvormen, ingevoerd t.g.v. interlocaal handelsverkeer met deze stad. Langs twee wegen, zegt Van den Berg, vond het handelsverkeer van Deventer met het westen plaats. De ene liep langs de IJsel en over de Zuiderzee, de andere over land, dwars over de Veluwe naar Amersfoort. Nu is het opvallend dat juist in het gebied waardoor die landweg liep, oostelijke taalvormen vaste voet hebben gekregen.
Dat pleit ervoor, dat men deze overname van oostelijke taalvormen moet beschouwen als een gevolg van het handelsverkeer tussen taalkundig verschillende gebieden. Mej. Hol onderzocht de umlaut in de praeterita en participia van de sterke werkwoorden in de omgeving van de IJsel. Deventer, de stad der jaarmarkten, heeft die umlaut niet meer, Olst echter nog wel grotendeels. Het ertussen liggende Diepenveen, eenmaal in zijn geheel - behalve voor Hengforden - parochiëel onder Deventer behorend, is ook umlautsloos, maar zelfs Hengforden, hoewel eertijds kerkelijk en wereldlijk onder Olst staande, heeft slechts uiterst weinig umlauten: zijn blik was dus meer naar het zuiden dan naar het noorden gericht. En dit komt, omdat de boeren er de producten van hun landbouw, maar vooral van hun veeteelt ter markt brachten.
In het zuidelijkste deel van de Veluwe vond men omstreeks 1500 ducke en vake naast elkaar, doch thans heeft dit gebied vake weer prijsgegeven voor het zuidelijker woord. Als we ons afvragen, waar de inwoners van deze plaatsen zich aan die zuidelijke invloed hebben kunnen blootstellen, denken wij als vanzelf aan Arnhem en aan de invloed van het marktverkeer. Het volgende is zeer instructief. In Brummen, Hal en Eerbeek zegt men tegenwoordig uitsluitend vake. De inwoners van de eerste twee plaatsen gaan in Zutfen ter markt, die van de laatste plaats in Apeldoorn of Zutfen. Zowel Zutfen als Apeldoorn is een vake-plaats. Ook in Loenen zegt men vake en de inwoners van deze plaats gaan in Apeldoorn, Deventer of Zutfen ter markt, weer allemaal vake-plaatsen dus. In Schaarsbergen echter zegt men duk: de inwoners gaan dan ook niet ter markt in een vake-plaats, maar in Arnhem, waar men zelf ook duk zegt. Men kan veilig aannemen dat de inwoners van Velp, Reden, Ellecom, Dieren, Spankeren en Rozendaal, alle plaatsen waar alleen duk gezegd wordt, in Arnhem ter markt gaan. De keus tussen ducke en vake is op de tweetalige Veluwe derhalve door het marktverkeer bepaald; in de Veluwezoom is, tengevolge van het marktverkeer met Arnhem, de oostelijke vorm vake prijsgegeven. Soms helpt de geschiedenis van de markten ons de verschijnselen dateren. In 1826 gingen Brummen, Hall en Eerbeek nog in Arnhem ter markt. Waar ze dat nu niet meer doen, moeten ze dus het opvallende on-Arnhemse vake pas na 1826 gekregen hebben; cfr. Van den Berg 68.
Dat gelijke markt gelijke vaktaaltermen meebrengt blijkt hieruit dat Holland, Brabant en Dreischor overeenstemmende vlasserijtermen hebben, waar hun gemeenschappelijke markt Amsterdam is; cfr. A.P.J.
Brouwers, De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw 1957 blz. 157. Op blz. 158 wijst hij op de invloed van Kortrijk.
Ik kom niet meer terug op het geval van dialecteenheid tussen de Groninger veenkoloniën en Drente beoosten de Hunze, waar immers ook ethnografische (nederzettingshistorische) en economische eenheid mede correspondeert. Ook ga ik slechts rakelings voorbij aan de dialecteenheid tussen West-Drente, Steenwijk en Stellingwerf, die zeker samenhangt met het feit, dat Stellingwerf eenmaal tot de pagus Threant en kerkelijk onder het decanaat Drente heeft gehoord en er een culturele band tussen genoemde drie gebieden bestaan heeft, maar waar men toch ook niet moet vergeten, dat Steenwijk eeuwenlang de marktplaats is geweest van Stellingwerf en West-Drente, omdat het contact met het zuiden en oosten grotendeels over Steenwijk tot stand kwam: de wegen die op de 17e- en 18e-eeuwse kaarten getekend staan, wijzen nog daarop. In het algemeen merken wij nog op, dat alle zich-richten-op-steden, waarover wij nog uitvoerig in § 23 en 144 zullen spreken, voor een groot gedeelte een kwestie van economische betrekkingen is, al zal (volgens anderen) het als cultureel-superieur aanvoelen ook een belangrijke factor geweest zijn.
Een merkwaardige illustratie van de invloed van de economische factor is dat de stad niet alleen cultuurtaalvormen of haar eigen vormen, maar door invloed van de markt ook vormen van de omgeving uitstraalt; cfr. Sassen 317. J. Broekhuysen wijst er in DBNS I, 104 op dat mot(te) voor ‘zeug’ in de Graafschap vooral voorkomt in die plaatsen welke tot de marktrayons van Zutfen en Doetinchem behoren, zodat hij het daar als een jong markt- en verkoperswoord beschouwt.
Voor verdere vbb. van de invloed van het markten zie men nog DBNS I, 117, vlg., TT 1, 6 vlg. (hier komt ook het winkelrayon ter sprake), Hof 48, DBNS I, 104, BMDC 8, 12-13.
Lit.: K. Heeroma, Opmerkingen over de methode der expansiologie, NTg 33, 60 vlg. Holl. Exp., A. Weijnen, Taalgeografie en interne taalkunde 1951, R.P. Meijer, Dialectstudie in Nederland, in Studies in language and literature, presented to Augustin Lodewijckx (stencil z.j.) 83, W. Gs Hellinga, Het stadsfries en de problemen van het ontstaan van bijzondere stadsdialecten in BMDC 4, 27-41, W. Gs. Hellinga, Waarom de ouwe muis-huis-kaart niet zo heel erg trouw is, TT 5, 129 vlg. (hierop een antwoord van Kloeke in Ts 72, 67 vlg. en Med. Ned. Akad., Lett. N.R. LXII, 10 vlg.). Voor ernstige bezwaren tegen expansiologie zie ook nog Leenen in: TT XIII 45.
De term expansie schijnt afkomstig van K. Jaberg, die in 1908 als eerste in Sprachgeographie van Expansionsbilder sprak. Bij ons heeft Kloeke de term in verband met de Hollandse expansie ingang doen vinden. Later, in NTg 47, 7 gebruikte hij de termen ‘golven’ en ‘zenders’.
Onder expansie verstaat men het verschijnsel dat taalvormen worden overgenomen van een bepaald milieu, omdat dit milieu als superieur wordt aanvaard, politiek, cultureel, kerkelijk, economisch, justitiëel. Heeroma noemt in Ts 57, 291 (zie ook Ts 65, 266 vlg.) een dergelijke invloed die afhankelijk is van het ‘gewicht’ van het centrum en van beschaafden uitgaat, coterievorming en spreekt alleen van expansie als volkstaal zich verbreidt, hetgeen hij afhankelijk acht van bevolkings- en verkeersdichtheid. Men onderscheide in ieder geval van de expansie de kolonisatie1, waarbij niet de superioriteit of het verkeer maar de vestiging taalvernieuwing veroorzaakt. Zie bijv. W. de Vries in Verbreidheid 70, die in het algemeen niet gaarne aan invloed door hogere cultuur, maar aan invloed wegens volksrijkdom denkt. Min of meer onderscheiden zich binnen de expansie de techniekreflex en modereflex, beide samen te vatten als zaakdwang, waarbij met een verbetering van een techniek of van het product of met een nieuwe mode de klank maar vooral het woord overgenomen wordt van hen die de verbetering of de wijziging tot stand brachten. Men kan dit aantreffen bij namen bijv. van kledingstukken en huisraad. Zo is het ww. gieren in Z.O.-Drente geïmporteerd door landbouwonderwijs en pers, en steunend op dit woord begint ier zich nu ook te verbreiden, cfr. Naarding 143. Zo brengt Heeroma in DBNS 6, 33-39 de gelijkheid van naam van de egel in een groot deel van Drente en Westerwolde (iegelkoar(e)-kourte) met het feit in verband dat de egel al vroeg een dier geweest is dat waarde bezat voor de techniek van het kammen of kaarden van de wol. In een dergelijk licht beschouwt K. Heeroma in Akademiedagen VIII 105 ook sommige benamingen van de lisdodde. ‘De lisdodde is meer cultuurwoord dan men misschien op het eerste gezicht zou denken, want het pluizige materiaal werd vroeger wel gebruikt als kussenvulling’. Vermoedelijk komen ‘vaktermen’ als ‘big’ en ‘rogge’ eerder voor substitutie van G door g in aanmerking, dan woorden als ‘mug’ en ‘rug’ (Sassen 253). In BMDC 15, 14 wordt met betrekking tot het begrip ‘klomp’ uiteengezet hoe de zaakgrens
verschuift met de woordgrens. In het Z.W. van Drente is eemter de benaming van het ‘eenpaardstrekhout’. Het feit dat in het Hoogeveense knuppel wordt gezegd, wordt door Sassen 286 verklaard uit het feit dat het woord tegelijk met het daar eertijds onbekende paard door Groningers ingevoerd is. In de noordwestoverijselse plaatsen waar het paard een jonge verschijning is, zegt met niet als in Z.W.-Drente vul (of vullen) maar veulen (Sassen 280). Andere voorbeelden dat een woord zich met de ‘zaak’ verbreidt, zijn te vinden bij Roukens 169, 126, 115, BMDC 15,14. Mej. J. Daan acht het in DBNS 4, 99 waarschijnlijk ‘dat de verenging van de betekenis van teems tot melkzeef beperkt is tot het echte zuivelgebied’, m.a.w. van de techniek van de zuivelbereiding afhankelijk is.
In de Kleine Atlas van de Klomperij meent J. van Bakel een Meierijse expansie te kunnen aanwijzen op de kaarten van dopbeitel (blz. 67), koppelmes (blz. 132 vlg.) en varshaak (blz. 66 vlg.). Bij het laatste voorbeeld wordt die expansie bewezen door het vokalisme.
De grotere verbreiding van bēse tegenover bēre (bēze wordt in West-Munsterland praktisch alleen van tuinbessen gebruikt, de wilde heten er doorgaans bēre) wordt door Foerste wel terecht uit de betekenis van bese als markt- en cultuurwoord verklaard; zie Foerste 80. Heel verstandig konstateert K. Fokkema, Taalatlassen moeten gebruikt worden D.B.N.S. XI 82: ‘Vergelijken we de verhoudingen bij wrat met die van gras, dan valt het op, dat noch in Groningen, noch in Oostfriesland de Nederlandse cultuurtaal wrat heeft weten in te voeren, hoewel wrat in de 12de eeuw reeds door Nederlandse kolonisten naar het Oosten van Nederduitsland is meegenomen. Wrat is toch minder cultuurwoord dan gras.’
J. Naarding Sekelnötesacker DB IX 97 vlg. spreekt, waar uit de zeiskaart blijkt dat zwao in Drente gebruikt wordt ‘voor heel dat deel van het gewest dat afwatert naar Groningen’, bij dit zwao van Groningse expansie. Het voorkomen van dit woord moet een gevolg zijn van de agrarische vernieuwing; immers in 1556 wordt te Wittem bij Assen ‘meigen mit der swaede’ verboden. Zie voor de invloed van de technische vernieuwingen op de woordenschat ook: E. Schüle, La terminologie du joug dans une région du Plateau Central: Rom. Helvetica no. 14, 1939, 178-193.
Een zeer bijzonder geval van zaakdwang zien wij in het verschijnsel dat de naam van een heilige rond de plaats waar hij speciaal vereerd wordt, in soortnamen verschijnt. De sering wordt in een groot deel van België sintjorisbloem genoemd. De verklaring is te zoeken in het
feit dat St.-Joris in Alken, in bedoeld gebied gelegen, een kapel met een klokje heeft; cfr. Bloemnamen 186. Zie voor makraasbloemen ibid. 187 en voor sintservaasbloem ibid. 188. Voor de invloed van St.-Jan zie men Donum lustrale catholicae universitati noviomagensi oblatum 1948, 215-216, voor invloed van St. Victor § 149, ibid 216 en Roukens 246-248. Het daar besproken fichtere komt blijkens dialectvragenlijst nr. 15 ook in F 171 Lunteren voor in de betekenis ‘de week vacantie na een jaar dienst hebben.’
Het is erg verleidelijk om bij isoglossen die op de kaart min of meer als cirkels rondom een stad liggen, aan expansie te denken. L. Grootaers en J.L. Pauwels in HCTD 4, 141 vlg. menen bijv. dat in Zuid-Nederland het type lieveheersbeestje vanuit Brabant door lievevrouwsbeestje verdreven is, omdat lieveheersbeestje nog in een cirkelomtrek rond het centrum van Brabant ligt. Heeroma geeft zelfs de methodologische raad om eerst in de geschiedenis te zoeken naar expansiegebieden van een stad en dan op de taalkaarten reflexen aan te wijzen. Bij herhaling zegt hij dan ook dat hij bepaalde expansies uitsluitend op grond van de taalkaart aanneemt. In NTg 1944, 50 meent hij uitsluitend op grond van het kaartbeeld dat, waar naaf het oude algemeen-germaanse woord is, busse een Vlaamse en dom een Brabantse expansie aanwijst: zie ook TT 5, 39 en 44 en Heeroma, Oostned. Taalprobl. 290. Hij gaat zelfs zo ver dat als hij op een bepaalde kaart een expansie meent te hebben aangetoond en hij op een andere kaart een gedeelte van een isoglosse hetzelfde verloop ziet hebben als bij het expansiewoord, hij dan ook al tot expansie concludeert. Zo ziet hij HCTD 10, 113 vlg. dat deem en strekel samen hetzelfde gebied bestrijken als winder bezuiden de grote rivieren en omdat winder volgens hem een reflex van Brabantse expansie is, moeten deem en strekel dat nu ook zijn. Andere vbb. zie men in TT 5, 44 en 46. Waar Heeroma echter Overijsels grös op grond van het kaartbeeld uit het oosten laat komen (wat ik BMDC 12, 3-4 bestreed), zou ik omdat grös eigenlijk juist niet-Westfaals is (vgl. BMDC 15, 46) veeleer het tegendeel concluderen.
Men moet echter bij woorden voor begrippen die toch wel ver buiten de cultuursfeer liggen als hoornpitten, wratten en spinnen voorzichtig zijn met de geografische verbreiding door cultuurhegemonie te willen verklaren (Kieft 17; R.R. Bezzola Von rana zu crine in Romana Helvetica 20, 453 vlg.). Het betekenisveld is dus van groot belang. Trouwens in Album Grootaers 193 bekent Heeroma dat naarmate een taalelement meer in de gevoelssfeer leeft en dus naar vorm en tekenwaarde meer van ogenblik tot ogenblik variabel is, het over het
algemeen in zijn geografisch beeld minder bruikbaar zal zijn voor expansiologische verklaringen. Roukens 363 geeft als zijn mening dat het bij bloemnamen doorgaans niet gemakkelijk zal zijn, het probleem van de woordbewegingen of cultuurstromingen zonder historische feiten uit de kaart alleen af te lezen; hij ziet echter terecht de kans groter bij de namen van cultuurplanten.
Uiteraard zal men ook de chronologie goed in het oog moeten houden. Naarding wordt bijv. door Sassen 321 erop opmerkzaam gemaakt dat hij te lichtgelovig is geweest om in Meppel een expansiehaard te zien, waar de plaats zo jong is. En hoewel vuur in de middeleeuwen niet in Z.-Holland doch wel in Utrecht voorkomt, thans echter ook in het oosten van Z.-Holland, kunnen we moeilijk aan Utrechtse expansie denken, daar Utrechts rol op het eind van de middeleeuwen wel uitgespeeld was.
Expansieverklaringen laat men soms wel steunen op de afgeleide aard van de betekenis van het betrokken woord, dat daardoor als jonger wordt beschouwd. Zo onderstelt Heeroma in HCTD 10, 175 dat deem jonger is dan uur, omdat het met gedijen samenhangt. Maar men kan het beter naast got. daddjan ‘zuigen’ zetten en dan is zijn betekenis evengoed oud te noemen. Zie voor een andere etymologie van deem nog HCTD 11,331.
Een sterk argument voor ontlening (wat overigens nog niet met expansie gelijk te stellen is), is het onklankwettige karakter van het betrokken woord. In Zuid-limburgs mouterouf ‘mol’ wijst de f i.p.v. verwachte p op het heterochtone; cfr. Roukens 388. Zodra we echter in de sfeer van het klankwettige komen, bijv. als men een conditionerende klankwet kan aanwijzen, wordt de gedachte aan expansie onwaarschijnlijker. Dit is bijv. het geval met uu voor û in Friesland (cfr. § 57) en de representanten van ogm. eu in Holland (ie in de gevallen zonder i of j in de volgende lettergreep, maar ook vóór r; cfr. Verbreidheid 54 vlg.). Kloeke erkent in NTg 46,94 wel dat een bepaalde klankwet ‘in de mode’ kan komen maar zegt dat we dan ‘de autochthone drijfveren onmogelijk buiten beschouwing kunnen laten’. K. Heeroma, De ou-diftongering in het Nederlands, Ts LXIV, 121 vlg. meende als bewijs voor de Brabantse expansie in het Hollands naar voren te kunnen brengen dat verscheiden conservatieve Hollandse dialecten als het Markens, Volendams en Aalsmeers voor w nog uu i.p.v. ui vertoonden, en Tessel ö. Maar juist die conditionerende w verzwakt de gedachte van vreemde import. Het in Noord-Holland echte volkswoord sluw in de vorm sluuf en met de betekenis: dun,
schraal, smal (K. Heeroma in: Ts 64, 123) kent trouwens daar nergens ou. Ook de Utrechtse ui juist voor v in bijv. duiven ‘duwen’ pleit voor autochthone ontwikkeling, immers de w was hier al in v overgegaan, voor û > ou kon worden (zie voor de hoge ouderdom van de overgang van w > v § 88).
Het is dan ook mogelijk dat een woord een afwijkende klank vertoont, zo bijv. in een gedeelte van Z.-Holland uur voor ‘uier’ tegenover huis, muis en buigen, niet omdat dat ene woord zich bijzonder tegenover een bepaalde expansie zou verhouden, maar als gevolg van het spel der klankwetten. Wat uur betreft, is het n.l. zo gelegen dat uur teruggaat op een ouder uuder. Waar nu in Brabant uit de d een j ontstond, kon uujer normaal met de diftongering meedoen en uier worden. Waar in Holland echter d vroeg spoorloos verdween en e in uu opging, ontstond al vóór de diftongeringsperiode uur en vóór r diftongeert een ui, ie of oe in een Hollands dialect nu eenmaal niet. Het lijdt dus geen twijfel of de isoglosse van de ontwikkeling der intervocalische d determineert die tussen uur en uier. Tekenend in dit verband is het (gedeeltelijke) parallellisme met luur en tuur; cfr. Weijnen Taalgeografie en interne taalkunde 4. Ik zou er ook nog op kunnen wijzen dat in het gebied van de grote rivieren (oostelijke Betuwe, Land van Cuyk en Rijk van Nijmegen) bij uier de diftongen aanzienlijk verder voorkomen dan bij muis. En anders dan Heeroma HCTD 10,169 verklaar ik dat weer door fonetische condities, het t.g.v. d-syncope in hiaatpositie komen van [y.].
De waarschijnlijkheid van de gedachte aan een expansie wordt verhoogd, wanneer ook op andere taalkundige wijze de expansie zich openbaart. Sassen 254-255 vond bijv. voor een Groninger expansie steun waar hij het gebied kon aanwijzen waar in Drente met de stad Groningen bedoeld wordt. Heeroma bepleit in Ts 61,13 vlg. het karakter van Brabantse expansie bij ge- in Utrecht eensdeels op grond van het kaartbeeld en overeenkomst in kaartbeeld met die gevallen waar hij ook aan Brabantse expansie gelooft, maar anderdeels omdat waar in Utrecht zich allerlei andere palatalisaties voltrokken hebben (agi > ei, kîn > tje, enz.), ge- dus als een nieuw vreemd invoerproduct verklaard kan worden. Ook wordt de taalkundige terrasvorming (Staffellandschaft; Kloeke NTg, 47, 8 spreekt, overigens niet in samenhang met het begrip expansie, zonder meer van ‘taallandschap’) wel als een bewijs voor expansie gezien; zie Langohr, Mitzka 30. Wij hebben hiermee te doen als linguistisch nauw samenhangende verschijnselen - umlauten, klankverschuivingen, enz. - duidelijk con-
centrische grenscirkels vertonen, zodat hoe verder men van een middelpunt weggaat, des te minder het aantal overeenkomsten is. Een voorbeeld van een Staffellandschaft vertoont de umlaut in Noord-Brabant, die in intensiteit van oost naar west afneemt; cfr. Onderzoek, hoofdstuk 2. Een ander voorbeeld levert het in § 97 behandelde verschijnsel. Waar Terpstra TT 4, 101 vlg. het voorkomen van de scherpe spiranten i.p.v. de zachte in en rond Nijmegen beschrijft, grondt hij zijn expansieverklaring op zowel locale als temporele als graduele differentiatie. Hoewel geen der drie gegevens de expansie afdoende bewijst, is het geheel wel erg suggestief.
Het pleit sterk voor expansie wanneer een woord dat in een voor een bepaalde streek onklankwettige klankvorm verschijnt, niet eens begrensd wordt door zijn wel-klankwettige correspondenten. Dit geldt bijv. van mich in het mich-kwartier, dat er niet uit mik verschoven is, aangezien het anders moeilijk verklaarbaar zou zijn, waarom er geen rand van mik-vormen tegenaan ligt; cfr. Kloeke 30.
Voor nog een ander geval van linguistische argumentering om expansie af te wijzen en met interne ontwikkeling te verklaren zie K. Fokkema, Uit het spel der klanken (1952) 9-11. Een voorbeeldige bewijsvoering dat men du in Limburg niet als expansie vanuit Keulen mag zien, is te vinden in TT I, 132 vlg.
In § 26 wordt nog betoogd hoe structurele factoren het kaartbeeld kunnen beïnvloeden. Wij hebben dan niet te doen met expansie t.g.v. culturele of andere suprematie maar met aanzuiging om een structurele nood te verhelpen.
Uiteraard is een expansietheorie natuurlijk het hechtst gefundeerd, wanneer in het gebied waar men een vorm (x) door expansie ingevoerd acht op grond van kaartbeeld en historie, de taaldocumenten inderdaad voor vroegere tijden een andere vorm (y) vermelden. Kloeke heeft steeds op de waarde van deze getuigenissen de grootste nadruk gelegd; zie het Voorwoord in Kloeke.
In Holl. Exp. 190 vlg. heeft Kloeke de gedachte aan een expansie van uu-woorden proberen te staven met de overweging dat huus verder voorkomt dan muus. Hij wees erop dat men ook te letten heeft op de betekenis en dientengevolge de frequentie van de woorden. Hierop is gereageerd door Janssen 94 vlg. Vaak, bijv. bij bruid, tuin, vuist, duif klopt de verbreiding van de uu-uitspraak niet met de frequentie. In het algemeen begunstigt groter frequentie geen beïnvloeding door cultuurvormen. Gevolgen van absolute grote frequentie zijn: afslijting, voorlijkheid wat betreft de fonetische ontwikkelingen
en weerstandskracht tegenover analogievormingen. Aldus verklaart men afzonderlijke ontwikkelingen van hulpwerkwoorden, het bewaard blijven van het sterke werkwoord; Pauwels verklaart zo ook de n- loosheid van de neutra [klā, sxuə] tegenover [γryn, broan, făn] te Aarschot uit de groter frequentie van de eerste twee; cfr. HCTD 18, 92. Doch overigens zegt Janssen 101 terecht: ‘De voorloopers-d.w.z. vormen met cultuurtaalinvloed - zoeke men niet bij de woorden die in intercommunaal verkeer frequent zijn zonder meer, doch bij de woorden die in officieel en intercommunaal verkeer een aanzienlijk hoogere frequentie hebben, dan in het locaal en huiselijk verkeer. Niet het absoluut, doch slechts het relatief frequente intercommunaal gebruik zal hier m.i. doorslaggevend kunnen zijn’. Dus juist weinig gebruikte woorden hebben de meeste kans, onder vreemde invloeden te bezwijken; zie ook Hof 39. Waar de ‘zaak’ betrekkelijk ‘vreemd’ is, kan men dus licht ‘vreemde’ namen of vormen verwachten. Hof 85 en 88-89 verschaft voorbeelden met betrekking tot de namen van de ‘kievit’ en de ‘reiger’.
In het algemeen worden expansies op kleine schaal grif aanvaard. Zo zijn er vanuit Maastricht, Venlo, Zutfen, enz. Heel voorzichtig uit Kloeke in NTg 47,12 zich met betrekking tot de mogelijkheid van een Haagse, Rotterdamse en Dordrechtse expansie. Er zijn trouwens verschillende gevallen van steden die niet die typische op expansie wijzende isoglossenstructuur in de nabijheid hebben; cfr. § 23 en 144.
Voorzichtigheid is evenwel geboden bij expansies over een groot gebied, bijv. bij veronderstelde Hollandse, Vlaamse, Brabantse, Keulse, Westfaalse expansies.1 Kranzmayer blz. 8 schrijft: ‘Schon hier sei ausdrücklich hervorgehoben, dasz das reihenweise Einsickern fremdsprachiger Laute in deutsche Mundarten stets kleinräumig bleibt’. Vooral zij men voorzichtig wanneer het praktisch uitzonderingloze klankrepresentaties betreft. A. Meillet, Caractères généraux des langues germaniques3, 13, wijst erop hoe vaak zonder onderlinge beïnvloeding verschillende talen een zelfde ontwikkeling doormaken, gegeven ‘l'identité des tendances héritées’. Het is dus geenszins noodzakelijk, bijv. de Utrechtse verkleiningswoorden op -ie na labialen en dentalen met Heeroma aan Hollandse expansie toe te schrijven, temeer waar hij op een andere plaats erkent dat Zeeland, Zuid-Holland, Utrecht
en de Veluwe oorspronkelijk een homogeen gebied gevormd hebben op het punt van de verkleiningsuitgangen. Want waarom zou in andere delen van dat oorspronkelijk homogene gebied de -ie niet kunnen ontstaan door dezelfde interne oorzaken als die in Zuid-Holland werkten. In het Katwijks is trouwens het oude systeem duidelijk intern gewijzigd, men heeft daar de -ie-vormen alleen in het mv. en bij adverbia en naamsgenitieven; cfr. Volkstaal 31-32 en 64-65. Ook het Wierings kent trouwens een aantal -ie-verkleinwoorden; cfr. Daan blz. 193. Moeilijk te beoordelen zijn vormen als braifie, druppie, in de Veenkoloniën bij Schuringa 165. De -ie in Culemborg schijnt wel jong te zijn; cfr. Ausems blz. 79.
Ook Brouwers maant tot voorzichtigheid bij verklaringen met expansies: ‘Dat de overeenkomsten in woordgebruik niet kunnen worden verklaard uit een rechtstreekse maar kortstondige invloed van de ene streek op de andere, maar het resultaat moeten zijn van een voortdurend contact, kan door verschillende voorbeelden worden aangetoond.’ (A.P.J. Brouwers, De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw, 1957, 158).
Waar de verklaring niet met behulp van de expansiologie gegeven kan worden1, dringen zich verscheiden andere verklaringen aan ons op. Ten dele valt er rekening te houden met kolonisaties waarbij men dus nog altijd met vreemde invloeden te maken heeft, ten dele echter ook met fonetische factoren die voor een gedeelte door een articulatiebasis verklaard kunnen worden, hetzij deze van erfelijke dan wel van structurele aard is, ten dele kunnen ook andersoortige structurele factoren ten grondslag liggen. Waar Klatter in Groningen een westelijk kiend en joe verder in het oosten aantrof dan Schuringa, betrappen wij waarschijnlijk geen expansie2 (kiend en joe staan juist verder van het A.B. af) en ook geen immigratie (Friese immigratie tot op het Hogeland is er weinig); Overdiep ziet het voortdringen van de ie in kiend als een kwestie van een erfelijke articulatiebasis (een belangrijke aanwijzing geeft hij in Volkstaal 141) en de opkomst van joe (structureel) als een functieuitbreiding van deze vorm, die oorspronkelijk een verbogen naamval was; cfr. Volkstaal 136 vlg.
Uiteraard kunnen deze factoren ook met de ontlening samengewerkt hebben. C.B. van Haeringen Netherlandic language research 90 stelt zich t.a.v. diftongering van î en û op dit bemiddelend standpunt.
Kloeke in DBNS 4, 56 wijst op dezelfde mogelijkheid waar men in Overijsel van koppien op koppie overgaat.
Aangezien verkeer de mensen bij elkaar brengt, moeten verkeerswegen, verkeersaders, verkeersintensiteit en verkeersgrenzen invloed uitoefenen ook op de taal. In § 14 is over de invloed van de rivieren als verkeerswegen gesproken, daarnaast werkten ook de landwegen, vooral als het kleinere dialecteenheden betrof, verbindend; cfr. Verbreidheid 80. Naar aanleiding van de invasie van het Frans in het Roannais merkt S. Escoffier, Remarques sur le lexique d'une zone marginale 1958 p. 115 op: ‘Le courant, parti des pays de langue d'oïl (sous préjudice de l'action du français de Paris, bien entendu), a suivi une voie de pénétration naturelle, orientée nord-ouest-sud-est, celle qu'empruntent la voie ferrée Roanne-Paris et la route nationale no. 7’. En in een noot voegt hij hieraan toe: ‘C'était, déjà, le chemin que suivaient les routes gauloises et romaines, notamment la route romaine de Lyon à Limoges’. In § 170 wordt de aandacht gevestigd op de invloed van de oude verkeersweg van Antwerpen over Oudenbosch naar Dordrecht. De Uerdingerlijn volgt voor een groot gedeelte de grens tussen Loon en Brabant, maar in het Zuiden loopt de grens westelijker op Brabants gebied; Langohr 82 schrijft dit toe aan de invloed van de oude Romeinse en Frankische weg: Tongeren-Tienen-Leuven-Brussel-Gent-Brugge. Onlangs wees Stevens in TT V 94 vlg. in zijn studie over de ‘ovenpaal’ op de paal-voorposten in Diest, Tienen en Zoutleeuw en zag een oprukken langs de steenweg Leuven-Diest en de weg van Leuven naar Tienen. Hendrikkapelle en Welkenraat blijken Akense invloeden ondergaan te hebben; Langohr 74 schrijft dit hieraan toe dat ze aan belangrijke verkeerswegen naar deze stad gelegen zijn. J. Langohr, Het land van Overmaas, zijn volkstaal, zijn kultuurtaal in VMVA 1939, 153 meent dat de Romeinse weg Keulen-Stolberg-Walhorn-Balen-Verviers-Theux-Reims zowel Ripuarisch als Romaans taalgoed geleid heeft. Het gebrek aan scherpte van de dialectische verdeling van Drente in een noordelijke en een zuidelijke helft (de noordelijke dialecten noemen de ‘zeis’ swao, de zuidelijke zaene, zaende, zende; de noordelijke noemen de ‘es’: es of aes, de zuidelijke nes, de noordelijke de ‘schoven’ hokkn, de zuidelijke gastn, gaastn, enz.) moet in niet geringe mate toegeschreven worden aan de betekenis van de verkeers-
weg Groningen-Coevorden over de Hondsrug. Voor andere mogelijke invloeden van het verkeer zie o.a. Kloeke 90. W. de Vries neemt in Verbreidheid 67 vlg. aan dat de Kolhamsters bepaalde trekken van hun dialect meegebracht hebben uit de streek waar ze gingen werken. Het dialect van Haskerhorn in Friesland verandert volgens Hof 22, doordat de jeugd in Joure school gaat, er cursussen volgt en daar aan het verenigingsleven deelneemt; zie ook Hof 104.
Omgekeerd zijn er duidelijke gevallen waar verkeersobstakels, moerassen, wouden, een spoorlijn (!) met isoglossen samenvallen. Voor de invloeden van moerassen en wouden verwijzen wij naar § 14, invloed van een spoorlijn wordt vermeld bij V. van Nispen Verkenningen op het gebied van taal en taalonderwijs 1946, 19: in Tilburg is de spoorlijn die de stad in een noordelijke en een zuidelijke helft scheidt oorzaak zoal niet van het ontstaan dan toch van het voortbestaan van dialectverschil tussen de twee helften.
‘Het is... de vraag of aan (het) “verkeer”, dat veelal doorgaand en dus ephemeer van aard is, wel die overwegende rol in taalkundige zaken toekomt, die men het veelal toebedeelt’ (G.G. Kloeke Gezag en norm bij het gebruik van verzorgd Nederlands 1951, 8). De straten liepen in de middeleeuwen niet door de dorpen maar als verkeersstraten over eenzame kammen en door onbewoonde streken, en de rivieren, bij uitstek verkeersgeleiders, hadden veelal overstromingsgebieden, zodat er ook aanleiding is om aan deze een scheidende functie
toe te kennen; cfr. Kloeke in Ts 68, 224 vlg. C. Gronlund-Kellnberger, a.a. 74, 101 vraagt veeleer bijzondere aandacht voor de migratie (Binnenwanderung). Met cijfers toont zij aan dat die tegenwoordig zeer intens is. Zie hierover ook Kloeke in Ned. N.A. Lett. N.R. 4,4 nr. 17 blz. 2 vlgg. De juistheid van de verklaring door migratie wordt volgens C. Gronlund-Kellnberger a.a. 86 vlg. bewezen door de taalkaarten. Als het verkeer hoofdzaak was, dan moesten er lange linten langs de verkeersstraten liggen. Maar dat is doorgaans niet zo, en waar er wiggen zijn, zijn ze kort en lopen ze door dichtbewoonde dalen. Schirmunski 144 wijst er op dat ook Mitzka aan de invloed van het verkeer twijfelt omdat de grote handelswegen niet van nederzetting tot nederzetting liepen en deze dus niet konden beïnvloeden.
Vestiging met zijn speciale vormen uitzwerming en kolonisatie moet scherp onderscheiden worden van cultuurexpansie1. Deze laatste berust op navolging van een hoger geschat voorbeeld. De gevolgen van vestiging of kolonisatie berusten op verplaatsing van bevolkingsgroepen, waarbij er taalmenging van gelijkwaardige partners is.
Van Blokzijl wordt gezegd dat het geen Overijsels spreekt, omdat het oorspronkelijk eigenlijk een Hollandse nederzetting is: cfr. G.G. Kloeke, Een oud sjibboleth: de gewestelijke uitspraak van ‘heeft’ (1956) 25. Van den Berg 38-40 schrijft het naast elkaar voorkomen van dicke en vake in de M.E in Kampen aan verhuizingen van elders naar Kampen toe. Zie ook Hof 104 voor de oostelijke vormen in Grouw. Dat westelijk Noord-Brabant minder antiek aandoet dan oostelijk Noord-Brabant vindt dan ook ten dele zijn verklaring in het feit dat het westen de immigranten sterker aangetrokken heeft dan het oosten. In Geslachtsnamen en bevolkingsverschuiving in Noord-Brabant, Eigen Volk 11, 365-384 heb ik statistisch aangetoond dat onder de van-namen het westen er relatief veel meer ontleend aan een Oostnoordbrabants dorp (Van Boxtel, Van Deursen, Van Kuik, Van Gorp, Van Nunen) vertoont dan omgekeerd het oosten van-namen die een Westnoordbrabantse dorpsnaam bevatten.
In het kader van de verhuizingen spelen de huwelijken tussen personen uit verschillende plaatsen nog een bijzondere rol. Voor de onderzoekingen van Terracher in Frankrijk zie men J. van Ginneken De schoondochters in de taalgeschiedenis in NTg 10, 1 vlg. (en in Zielkundige verwikkelingen IV, 3 blz. 66 vlg.) en Pop 100-106, voor die van Popovici in Roemenië zie men Pop 693. In Nederland is de
invloed der huwelijken als factor voor dialectontwikkeling in ogenschouw genomen o.a. bij Janssen 73-74. H. Wesche geeft in Festgabe Pretzel 358 een voorbeeld dat inwijkende vrouwen het dialect beïnvloeden.
Migratie treedt vooral op bij toevloeiing naar industrie- en handels-centra. Van zuivere kolonisatie kan men spreken bij sommige herbevolkingen (zie bijv. Duponselle), ontginningen, verveningen en inpolderingen. De Haarlemmermeer wijkt in dialect van de omgeving af, doch is dan ook pas drooggelegd in 1852; cfr. J. Daan in TT 8, 113. Aangezien aangrenzende polders vaak lang na elkaar ingepolderd zijn, kunnen dijken dialectgrenzen vormen. Een aardig voorbeeld vindt men bij J.J.M. Westenbroek, ‘Grashipper’ enz. in de noordelijke provinciën DBNS 4, 113 vlg. Hij vindt daar een ‘fries’ grashipper en een ‘saks’. grashupper. De grens moet een gevolg van inpolderingen zijn; -hipper reikt n.l. oostelijk tot Wagenborgen, Siddeburen, Zuidbroek en Muntendam, plaatsen die vroeger aan of bij de Dollart lagen (bij zijn verste uitbreiding). Bij latere inpoldering kwamen er waarschijnlijk boeren van Niewolda, Scheemda en Midwolda en die brachten -hupper mee. Er is dus overeenkomst tussen de oostelijke grens van het -hipper- gebied en de westelijke grens van de oude Dollart. Van Ginneken schreef in Waterland XXII enkele oostelijke verschijnselen in het Volendams aan immigratie toe.