Ook kan men op de taalkaarten waarnemen dat oude dialectische verschijnselen bij isolering gemakkelijker blijven leven. Mej. Daan vond in TT 6,73 de ontronding in aardappelput op groter terrein dan in het simplex put. Ik meen trouwens ook dat waar pit in westelijk Noord-Brabant niet meer voorkomt, mispit er wel bekend is. J. Leenen TT 4, 32 vlg. is van mening dat hoe bekender en gebruikelijker het begrip is, des te scherper de grenzen zijn en hoe minder vast omschreven en minder gebruikt, des te vager de grenzen.
K. Jaberg, Aspects géographiques du langage 1936, 62, heeft vastgesteld, dat, terwijl in een aantal noorditaliaanse dialecten capo niet alleen voor ‘hoofd’ maar ook voor ‘naaf van het wiel’ gebruikt wordt, aangrenzende dialecten de ‘naaf’ ook wel testa noemen. Hij ziet dan het laatste als gevolg van het eerste en wijst erop dat de conclusie dat we hier met polysemie en niet met homonymie te doen hebben, juist door de taalgeografie beslist wordt.
Voorts haal ik nog Paardekooper aan, waar de auteur wars van metalinguistiek, enerzijds schreef: ‘essentieel voor de taalkunde is de taalgeografie beslist niet’, maar enkele bladzijden verder met zichzelf in tegenspraak kwam toen hij schreef: ‘Voorlopig lijkt de conclusie gerechtvaardigd: wat qua isoglos samenvalt is meer verwant als wat dat niet doet. ... Zo kán het isoglossenverloop ons dus aanwijzingen geven over de bouw van het taalsysteem’ (Paardekooper 15.0.1 en 15.1.31).
Vanaf het begin heeft men de resultaten der taalgeografie in verband gebracht met de opvattingen omtrent de klankwetten. De neogrammatici hadden in die klankwetten heilig geloofd. Zij hadden n.l. geconstateerd dat bij verwante talen aan een klank uit de ene taal onder gelijke omstandigheden een bepaalde klank in een andere taal beantwoordt: als bijv. in Ned. woorden tussen twee klinkers een v staat, staat daar in de verwante Duitse woorden b: over: ober, leven: leben, geven: geben, draven: traben, snavel: Schnabel. A.W. de Groot, Inleiding tot de algemene taalwetenschap 1962, 376 definieert een klankwet als ‘een formule voor een regelmatige correspondentie van een kenmerk van woordvormen in de gegeven taal met een kenmerk (of de afwezigheid van een kenmerk) van verwante woordvormen in een verwante taal’. Deze regelmatigheden hadden geleid tot het aannemen van (diachronische) klankwetten en men meende dat die ‘ausnahmlos’ werkten. Als men uitzonderingen tegenkwam, kon men praktisch altijd bewijzen, dat die dan gehoorzaamden aan andere klankwetten die de bedoelde kruisten of dat ze gevolg waren van analogie of ontlening. Maar nu bewees de taalgeografie (hoewel Wenker het juist andersom verwacht had), dat die Ausnahmslosigkeit een fictie was, want uit haar materiaal bleek duidelijk, dat de isoglossen voor de afzonderlijke woorden van een zelfde klankwet praktisch nooit geheel samenvielen. Dat toonde bijv. P. Meyer reeds duidelijk aan in Romania 4, 294-296. Kloeke 41 vlg. maant echter in De dialecten en de klankwetten tot bezinning dat de dwang van de klankwetten toch nog altijd de hoofdrol speelt bij de dialectontwikkeling (zie ook ibid. 13) en Mitzka 15 wijst erop dat het typisch is dat sommige isoglossen over enige afstand deel van een bundel uitmaken, terwijl ze elders volkomen eenzaam lopen. Bottiglioni in Word 10, 380 constateerde dan ook: ‘we can say that the phonetic law or, better, the phonetic series, which had been driven out through the door came in again through the window’. Het is echter een feit dat bijv. pronomina en hulpwerkwoorden zich niet aan de klankwetten storen. In ieder geval heeft men in
de grensgebieden van praktisch al de isoglossen vele dorpen die voor dezelfde oude klank nu eens deze dan gene representant vertoonden. Wanneer men bijv. bij Pée voor de verschillende woorden de isoglosse van de verkleinwoordsuitgang nagaat, blijkt dat er wel overal ongeveer, maar nergens volkomen samenval der isoglossen is. Een mooi voorbeeld leveren de woorden met ogerm. ô + umlautsfactor in westelijk Noord-Brabant.
Janssen 105 en 106 toont dat in het oosten van Noord-Brabant de grens tussen ui en uu niet bij alle woorden eender verloopt. Het hele boek bewijst overigens hetzelfde voor de grens tussen oe en uu voor oude û. Trouwens ook uit Kloekes Holl. Exp. blijkt dat de grenslijn tussen huus en hoes in heel Oost-Nederland veel oostelijker loopt dan die tussen muus en moes. Zie voor verdere vbb. Onderzoek 2, Duponselle krt. 12. Het verwondert ons nu niet dat, waar de isoglossen van nauw aan elkaar verwante verschijnselen niet meer geheel samen vallen, bij minder aan elkaar verwante isoglossen nog grotere onderlinge afwijkingen in hun loop naar voren komen. In zijn Bijdrage tot de
kennis van het geslacht der substantieven in Zuid-Nederland (1938) wijst J.L. Pauwels erop, hoe geen twee plaatsen op zijn kaart (behalve als ze van één inzender zijn) volkomen dezelfde woordgeslachten vertonen.
Hiermee hangt nu een andere vernieuwde opvatting samen, zoals wij reeds zagen in § 7. Voorheen had men met Ascoli, Gröber en Gauchat gemeend, dat de dialecten compacte geïsoleerde gehelen waren, waarvan men de grenzen nauwkeurig kon bepalen. Maar nu bewees de dialectgeografie dat de isoglossen zelfs van de meest verwante verschijnselen over grotere afstand niet geheel samenvallen en zo bleek de vroegere simplistische opvatting over het bestaan van de dialecten dus onjuist. En zo komt men tot de reeds in § 7 gesignaleerde opvatting dat er alleen dialectgrenzen bestaan inzoverre er isoglossenstrengen zijn die, over overgangsgebieden lopend, de kerngebieden van elkaar onderscheiden. Als voorbeeld volgt het overzichtskaartje uit Onderzoek.
In DBNS 8, 38 bevindt zich een voorbeeld van het feit dat een geografisch bijeenliggen van vormen voor identiciteit pleit.
te doen heeft, doordat de betrokken vorm op de grens van de twee veronderstelde componenten voorkomt, of wanneer de ene component de cultuurtaalvorm is, in het gebied van de andere component. De ‘vlinder’ heet in een deel van Midden-Limburg (Buchten, Guttecoven, Munstergeleen en Limbricht) roepepel, ten noorden, bijv. in Roosteren en Susteren, roevogel, zuidelijk ervan pepel. Met recht mag men derhalve roepepel, omdat pepel in zijn geheel een ontlening voor ‘vlinder’ is en er dus in oorsprong geen roe bij thuishoort, met het oog op zijn ruimtelijke ligging een contaminatie noemen van roevogel en pepel.
Heeroma heeft in De Nederlandse benamingen van de uier HCTD 10, 113 vlg. de vormen voor ‘uier’ die met g aanvangen: gier, geer, gedder enz. willen verklaren als samenstellingen met een prefix gi/ga- dus als ge-uier-te (in oudere vorm bijv. * gi-eudr-ia-). Daar is C.B. van Haeringen tegen opgekomen in HCTD 11, 325 vlg. Hij beschouwt geer, geier, gidder, enz. als identiek met mnd. en os. geder, dat hij als rechtstreeks afkomstig uit íeder ziet, welk woord ook Fries-Gronings jaar en jaor opleverde. Eveneens beschouwt hij (en daar gaat het ons nu om) Noordlimburgs ier als rechtstreeks uit íeder ontstaan en gier als contaminatie van geer met ier, wat, gezien het feit, dat gier tussen twee geer-gebieden ingesloten en zeer dicht bij ier ligt, heel aannemelijk is. Voorts liggen op de ‘uier’-kaart in het zuidoosten van Drente een klein gebied met juur en een ander klein gebied met judder. Noordelijk hiervan, in Noord-Drente, zegt men uur. En daar nu vlak in de buurt, in de stad Groningen, het Oldambt en soms in Westerwolde jidder voor de ‘uier van het geslachte beest’ in gebruik is en in het Stellingwerfs udder voor ‘speen’, pleit het kaartbeeld er niet tegen, als men in judder een contaminatie van jidder en udder en in juur een contaminatie van jidder en uur ziet.
In een klein gebied ten zuiden van onze provincie Limburg: Moelingen, 's-Gravenvoeren, St.-Maartens-Voeren, St.-Pieters-Voeren en
Aubel zegt men voor ‘negen’: neuge, nuuege en njugge. Westelijk sluit hierbij aan Nederlands negen, dat op oud *nigun teruggaat, oostelijk nuung en nuun, welke evenals hgd. neun van *niune afkomstig zijn: cfr. Welter Abb. 38. Ook hier is blijkbaar contaminatie in het spel.
Op Kloekes kaart van de ‘keldermot’ in: Ts 58, 109 vlgg. is er ook een grote oogst van contaminatie- of compromisvormen te halen. Op de grenzen van Noord- en Zuid-Holland komen piszeug en piszogge voor: contaminaties van Noordoostbrabants-Westgelders-Utrechts kelderzog en Zuidhollands-Zuidnoordhollands pissebed; verrekeszeujg in Schijndel is een niet bevreemdende contaminatie, als men ziet, hoe Schijndel omringd wordt door dorpen met wild verken en kelderzeug. Op de grens van de Groningse muurloes- en stainmot(te) -gebieden vindt men in één plaats stainloes, duidelijk dus een contaminatie. Compromisvormen zijn ook de kelderkrobben, die men weer juist vindt op de grens van het stienkrobbe- en keldermotte-gebied. Verder ziet men dat op de grens van het muurloes- en het krobbe-gebied in West-Groningen in twee plaatsen het compromis muurkrobben voorkomt. In al deze gevallen bewijst het kaartbeeld dat men compromis-vormen heeft.
In OT 9, 308-310 wijst Van Ginneken als contaminaties aan: kikvors gelegen tussen kikker en vors en kwakvors tussen kwakkert en vors (zie ook TT 4, 35). Gronings sprotter, sprötter ‘spreeuw’ is een contaminatie van Gronings sprao en Fries protter; BMDC 10, 34. Zuidlimburgs mutsel ‘mutsaard’ moet een contaminatie zijn tussen mutsaard en hetsel, waar mutsel vlak bij ligt; cfr. HCTD 13, 361. Vorsselaar en Grobbendonk kennen petappel, wat een contaminatie moet zijn van patat en aardappel; cfr. Lecoutere-Grootaers6 nr.92. In Holwerd heet de reiger [iəlstriγəl]. Hof 89-91 ziet dit als een contaminatie van [i.əlsriγəl] en het te Marrum en Wanswerd voorkomende [i.əlstrò:t].
Verdere vbb. waar het kaartbeeld de contaminatie bewijst, vindt men TT 2, 14, OT 9, 306, TT 5, 99 (hier zijn misschien meer mogelijkheden), BMDC 15, 56, Roukens 333, NTg 47, 14; zie ook nog pos bij Roukens 397 en de kaart van de zolder boven de koestal (Taalatlas 7, 5) (wat betreft koeietilt en delf).
Interessant zijn ook de volgende gevallen: verlierze voor ‘verliezen’ te Goeree, Ouddorp en Oud-Beierland, grenzend aan enerzijds verlieze, anderzijds verliere (OT 7, 265, Opprel 46); azn = congruerend ‘als’, gelegen tussen as en an (TT 1, 43 vlg.).
Te ver is Leenen gegaan toen hij aud zag als compromis tussen oud en ald, mous tussen moes en muis, aad tussen aald en oud; mous is
immers volledig klankwettig te verklaren (cfr. § 57) en Leenen ziet elders de Zuidbrabantse monoftongische producten als regelmatig uit diftongen ontstaan; cfr. BMDC 9, 3-4. Een ander voorbeeld waaruit blijkt dat men de methode voorzichtig moet toepassen, toont stiekelvarken ‘egel’, dat in het Stellingwerfs en in de kop en het noorden van Overijsel voorkomt. Naarding 195 beschouwt deze vorm wel ten onrechte als een contaminatie van Fries stikelbaerch en iggelvarken. Zie voor een heel andere verklaring Heeroma in DBNS 6, 36. Ook de verklaring van toet als contaminatie bij Roukens 397 lijkt mij onjuist.
Zie voor contaminaties ook J. de Vries in Ts 48 blz. 173 en 179. Voorlopig geloof ik echter dat hij de voorbeelden daar niet goed verklaard heeft.
De taalgeografie verschaft soms het bewijs dat een bepaalde vorm geen metafoor, doch een pseudo-metafoor is, het product van volksetymologie (Gilliéron noemt dat: homonymische attractie). Dat bewijs bestaat dan hierin dat er, vaak vlak in de nabijheid en ruimtelijk in overeenstemming met de chronologie, de tussenvormen te vinden zijn. De ‘klit’ wordt in sommige Franse dialecten renard of peigne de renard of peigne de loup genoemd. Wat die wolven en vossen ermee te maken hebben, verklaart ons de vergelijkende dialectstudie. In een gedeelte van Oost-Frankrijk zijn, aanvankelijk voor de kopjes van de klit maar later voor de plant zelf, verkleinwoorden van peigne ‘kam’ in gebruik gekomen, bijv. peignon, peignette, peignolot, dit laatste in dialectvorm: pinjoloe. Nu verstond men dit woord echter op de duur als samenstelling: peigne au loup en interpreteerde dus de ‘wolf’ binnen in de uitgang -olot. De naam veranderde nu verder in peigne de loup en door associaties kwam men zelfs tot peigne de renard, ja uiteindelijk tot renard. Wie nu zulk een renard ‘klit’ zou willen verklaren, zonder rekening te houden met de omgeving waarin het woord te vinden is, zou waarschijnlijk de volksfantasie voor verschijnselen verantwoordelijk stellen waar in laatste instantie een gebeuren van zuiver fonetische aard ten grondslag ligt; cfr. E. Gamillscheg, Die Sprachgeographie (1928), 25-26.
Ongeveer gelijk is het gesteld met knoldoore voor ‘kruisbes’. Ogenschijnlijk is deze naam afkomstig van de hele plant, die èn naar haar stekels èn naar haar op knolletjes gelijkende vruchten benoemd zou zijn. Maar de geografie leert ons een geheel andere etymologie. Het woord knoldoore komt namelijk voor in Raamsdonksveer, Raamsdonk, Waspik en Capelle. Daarbij sluit aan knoddoore/knoddoorie in Vrijhoeve-
Capelle, Sprang, Loonse dijk en het Kaatsheuvels Tweede Straatje. Verder gaf Kaatsheuvel knöddoore en het Loons Hoekske: knöddoore + knösdoore; daarnaast bestaan nog kruisdoore in Waalwijk en Baardwijk en verder kruidoore in de grote noordelijke helft van West-Noord-Brabant. In overweging genomen de algemene wet, dat de oudste vormen aan de periferie liggen, is de ontwikkeling hier duidelijk. De
oudste vorm is natuurlijk kruisdoore, nog over in Waalwijk en Baardwijk. Prachtvoorbeeld dat bij dit oorspronkelijk Hollandse woord de oudste vorm het verst naar de periferie verdrongen is. Uit dit kruisdoore ontstond kruidoore, zoals ook uit Noordbrabants neusdoek ‘omslagdoek’ in Haarsteeg neudoek en bij verkorting in Vlijmen nuddik. Eveneens kwam uit kruisdoore door een zeer gewone verandering *knuisdoore, dat verkort werd tot knösdoore en verder veranderde in knöddoore; knoddoore is eveneens ontstaan doordat kr in kn veranderde. Ook de o in knoddoore bezorgt geen moeilijkheden; zo kreeg ik ook in Bosschenhoofd voor kruiwagen krowagen. Uit dit knoddoore is dan tenslotte door volksetymologische invloed van knol knoldoore ontstaan. Het kaartbeeld is hier dus een veilige gids bij het opspeuren der etymologie.
De hoge waarde van de taalgeografie voor de etymologie wordt ook duidelijk bij de studie van aker ‘emmer’. Het WNT geeft de voorkeur aan verband met got. ahva en kas ∾ kaar. Daar het woord echter juist in geheel Zuid-Nederland leeft, bewijst de taalgeografie dat het een romaans leenwoord is en kon Frings terecht spreken van ‘ein Musterbeispiel der Faillite de l'étymologie phonétique’; cfr. LB 36, 46. Frings 97 noemt verschillende gevallen waar de woordgeografie de etymologie te hulp komt. Duidelijk wordt de romaanse herkomst van pui door de taalgeografie bewezen; cfr. Frings 152-153.
De ‘Ausnahmslosigkeit der Lautgesetze’ is om zo te zeggen het dogma van de neogrammatici geweest. Onder de zware invloed van de natuur-wetenschappen hadden zij de geconstateerde gelijkvormigheid in de klankontwikkelingen een volstrekte waarde toegekend. En toen Wrede het plan voor de DSA ontwierp, deed hij dat nog met het uitdrukkelijke doel, het bewijs van de Ausnahmslosigkeit te leveren. Het resultaat beantwoordde echter niet aan de verwachtingen. De vermeende samenval der isoglossen bleek geen werkelijkheid.
Zo bleek bij de ontwikkeling van ogerm. χs enerzijds tot s, anderzijds tot ks de isoglosse bij sechs noordelijker te lopen dan bij ochse en die isoglosse weer noordelijker dan die van wachsen. Bij Schirmunski p. 120 vindt men de verklaring hiervan volgens het bekende recept: sechs bewoog zich als telwoord het snelste, ochse als woord voor een handelsobject nog vrij snel, wachsen als neutraal woord blijft achter.