In kolonisatiegebieden, vooral in de jongere, maar ook in oudere, is rekening te houden met sterke heterogeniteit der immigranten. Schuringa 1 wijst erop dat voor de vergraving van de Veenkoloniën ook velen van de Lutherse gemeente uit Oldenburg en O.-Friesland gekomen zijn, met als gevolg dat er nog tot diep in de 18e eeuw in het Hoogduits gepreekt werd. Een dergelijke samenloop moet vervlakking ten gevolge hebben. Het sterk afwijken van het westelijk Zeeuwsvlaams van het Westvlaams schrijf ik dan ook hieraan toe dat het gebied in de 16e eeuw praktisch geheel geïnundeerd is geweest en
later opnieuw bevolkt. Zie over de Franse en Salzburgse vluchtelingen in het land van Cadzand: Tegenwoordige staat der Vereenigde Nederlanden deel 2, (1740) 474-477, Handelingen van het zestiende Nederlandsche philologen-congres 1935, 35 en § 148. Uiteraard kunnen expansie en kolonisatie samengewerkt hebben. Het dialect van Roswinkel heeft veel gemeen met het Westerwolds en het Eemslands. Eensdeels is er dan het feit dat Roswinkel een kolonie van Eemslanders is. Andersdeels was Roswinkel honderd jaar geleden zo ontoegankelijk dat er alleen contact met Westerwolde en Hannover mogelijk was; cfr. Naarding 66. Overigens verdient het aanbeveling, beide begrippen goed uiteen te houden. Kloeke Ts 54, 273-274 verklaart de aa en -monde-toponiemen in Z.-Holland liever uit Utrechtse kolonisatie dan expansie. Van den Berg 69 verklaart de inkrimping van het ladder-gebied aldaar op dezelfde manier. Daartegenover neemt P.J. Meertens, De taal van Utrecht in: Hart van Nederland (1950). 144 voor vullen ‘veulen’ en dergl. in het Zuidhollands veengebied naast kolonisatie ook expansie aan.
Scherp wordt het probleem gesteld door A.E. Schmitt, Die Stadt Groningen und die Mundarten zwischen Laubach und Weser in Zs. f. Mundartf. 1942, 134 vlg. Hij ziet de dialectverscheidenheid van het Gronings en de ondergang van het Fries aldaar niet als gevolgen van Groningse expansie maar van landelijke kolonisatie. Dat blijkt voor hem uit een vergelijking van de kaart van de -e-apocope met de terpenkaart. De -e-apocope treedt nl. op in het terpen-gebied. Dit nu was eer bewoond dan het wouden-gebied, dat pas in de tijd van de dijken meer toegankelijk is geworden. Schmitt betitelt dan ook het Gronings (zoals trouwens eveneens het Noord- en Zuidhollands) als Siedelsprache.
Toch heeft Kloeke zich steeds beijverd, vast te stellen dat de taalontwikkeling niet door de bloedsmenging maar door het aanzien bepaald wordt. In Holl. Exp. betoogt hij dat het Hollands karakter van Het Bilt van een kleine bovenlaag afkomstig was, terwijl de eerste bewoners in grote meerderheid Friezen waren en in Afrikaans stelde hij vast hoe de Noordhollanders, ondanks hun groter aantal, de ontwikkeling van het Afrikaans hoegenaamd niet hebben kunnen leiden. Huizinga was in DB 14, 36 vlg. hem in zoverre hierin reeds voorgegaan dat hij, steunend op het onderzoek van de persoonsnamen, had geconstateerd dat in het Groningen van de 15e eeuw een anthropologisch in hoofdzaak ‘Fries’ blijvende bevolking in voortdurend verkeer met een ‘Saksische’ minderheid, die echter sociaal en economisch sterker stond, haar taal opgaf. P.J. Meertens geeft Ts LXXX 231 als voorbeeld van een sociaal zwakke groep, die, anders dan in Het Bilt, haar taal moet opgeven, de volksplantingen van Giethoorners in Tjalleberd en bij Nij Beets, die tot Friese dorpsgemeenschappen zijn uitgegroeid. Alleen in Tjalleberd woont nog altijd een oudere generatie die Giethoorns spreekt. Voor voorbeelden in Duitsland waar het bloed het moet afleggen zie men Mitzka 21, 54. Ik herinner ook weer aan de Salzburgers die op het eind van de 18e eeuw met een heel schip in het dunbevolkte westelijke Zeeuws-Vlaanderen waren aangekomen, terwijl ik er in het dialect nooit een spoor van heb kunnen ontdekken.
Nog steeds is het een sterk bestreden punt of en in hoeverre erfelijkheidsfactoren de taal en i.c. de dialecten beïnvloed hebben. De grote kampioen van deze erfelijkheidstheorie is Van Ginneken geweest1; zie hiervoor o.a. zijn De erfelijkheid der klankwetten2, zijn Streektalen en laatstelijk zijn Het mysterie der menschelijke taal 1946. Maar ook anderen hebben hun geloof in deze theorie beleden. J.L. Pauwels schrijft in Hageland 40: ‘Ik ben er in 't geheel niet meer van overtuigd dat de “ontronding” der vocalen zich van Leuven uit zou verspreid hebben. Het is best mogelijk dat we hier met erfelijke articulatiegewoonten te doen hebben van autochtone bewoners van de ontrondingsstreek’. Zie ook heel positief A.A. Verdenius, In de Nederlandse
taaltuin (1946), 197 vlg. en aarzelend Kloeke 108: ‘Tegenover de hypothese van de weerspiegeling ener expansie zijn verschillende andere hypothesen denkbaar, waarbij men bijv. de nadruk kan leggen op fonetische of fonologische factoren, erfelijkheid, enz.’ Andere uitingen bij Overdiep in Volkstaal 136 vlg. en Hellinga 126-128.
Van Ginneken heeft een systematisch onderzoek ingesteld naar de weerspiegeling van de erfelijke anthropologische kenmerken der oude rassen in de verschillende articulatiebasissen der dialecten. In Nederland onderscheidt hij nl. vier rassen:
Aan elk van die rassen meent hij dan bepaalde taalverschijnselen te kunnen toeschrijven. Zie bijv zijn artikel in het Donum Natalicium Schrijnen, 10 vlg. en Streektalen hs. 7. In Ras en Taal weidde hij breed uit over de Baltische articulatiebasis; later heeft hij in Streektalen een groot deel van zijn synthese moeten herzien. Wij komen hierop terug in § 163.
Op een tamelijk concreet geval van overeenstemming tussen ras en taal wordt gewezen in Katwijk blz. 13. Katwijk is in sterker mate dan overig Zuid-Holland blauwogig en blondharig; ook de oude schedels wijzen er op Noordse bevolking. Dit kan, mede natuurlijk met de bijzondere economische en sociologische verhoudingen, de uitzonderlijke positie van het Strandhollands verklaren.
Herhaaldelijk stemt de verbreiding van dialectische eigenaardigheden overeen met die van verscheidene extra-linguistische feiten die elk afzonderlijk als verklarend beschouwd kunnen worden, zonder dat het duidelijk is, meestal, wat als de beslissende factor mag worden aangezien, het geografische, het politieke, het kerkelijke, het confessionele, het economische, het verkeers-, het kolonisatorische of nog een ander feit. De grens tussen Limburgs en Brabants valt bijv. niet alleen met een oude moerassenstrook maar ook ten dele met een oude politieke grens samen (zie ook Onderzoek 252 vlg.) en van de grens tussen het Drents en het Gronings geldt ongeveer hetzelfde. Zie verder Verbreidheid 75-76, DBNS 2, 82-84, Hof 109-114, TT 5, blz.
In BMDC 8, 9 vlg. heb ik getracht op beperkt terrein, nl. in Oost-Brabant, de onderlinge krachtsverhoudingen der factoren te bepalen. De praehistorische grenzen klopten daar nooit precies en de gouw-grenzen waren nooit voldoende bekend. Bij de aardrijkskundige factoren bleek steeds dat er ook andersoortige factoren een rol speelden of dat er kleine afwijkingen vielen waar te nemen. Alleen bleek in het geval van het Peellands de economische factor beslissend. Maar voor de rest konden wij daar nergens aantonen, welke factor de doorslag gaf.
Soms stemt het dialectbeeld overeen met de verschillen in volker-psychologie. Hoewel in dit opzicht nog geen exact-vergelijkende onderzoekingen verricht zijn, wees ik in Onderzoek 280 toch al op een merkwaardige overeenkomst in Noord-Brabant.
Heel gevaarlijk zijn de pogingen om een rechtstreeks oorzakelijk verband tussen regionale karaktereigenschappen en dialect te leggen; cfr. Bach 89-91, Streektalen 107-110. Houdt het verband met het zakelijke Groningse karakter, dat de diminutiva er alleen verkleinende betekenis hebben en ook dan nog (met name in Westerwolde) zo schaars zijn? Men zie DBNS 3, 1 vlg. Overdiep wijst er in Volkstaal 63 op, dat bijv. in het Gronings, in tegenstelling tot het Gents, de louter-affectieve uitroepende infinitief ontbreekt. Het artikel van P. de Keyser, Volkskarakter en taal in Oost-Vlaanderen in Zeeuws Ts 2, 96 bevat slechts de opmerking dat de spotnamen van de gemeenten soms locale karaktertrekken weerspiegelen. Een indringende poging waagde H.C.M. Ghijsen, De Zeeuwen en hun taal in Zeeuws Ts 2, 101 vlg. Zij meent terecht dat het aantal synoniemen voor bepaalde karaktereigenschappen in rechtstreekse verhouding tot het voorkomen van de betrokken trek staat. Veelzeggend is in Zeeland dan de schaarste aan woorden voor ‘plotselinge woede’; driftig betekent er alleen
‘haastig’, ‘ongedurig’. Ook het tempo van de taal brengt zij in verband met het levenstempo. H.J.E. Endepols Woordenboek of Diksjenaer van 't Mestreechs 1955, XIV vlg. schrijft het grote aantal van doubletten in dat dialect aan het volkskarakter toe. Zie ook W. Roukens, Het begrip slaan in de Limburgse dialecten TT XI, 237 vlg. voor de correlatie tussen dialect en streekkarakter. Weinig concreets vinden we bij Goossenaerts, die in het hoofdstukje Hoe is de boer, tracht, uit de woordenschat de levensomstandigheden, maar ook de mentaliteit van het Kempens boerenvolk af te lezen.