Onteigening. Vaststelling schadeloosstelling met gebruikmaking deskundigenrapport; geen onjuiste rechtsopvatting rechtbank omtrent beginsel van hoor en wederhoor of omtrent recht op eerlijk proces in de zin van art. 6 EVRM. Oordeel ook niet onbegrijpelijk.
1.1 Bij vonnis van 18 februari 2009(1), verbeterd bij vonnis van 14 oktober 2009(2), heeft de Rechtbank ten name van de gemeente Tynaarlo (hierna: de Gemeente) in het belang van de ruimtelijke ontwikkeling en de volkshuisvesting vervroegd de onteigening uitgesproken van de volgende onroerende zaken, alle kadastraal bekend gemeente Eelde, vrij van alle lasten en rechten daarop rustende:
1.2 Voormelde onroerende zaken stonden in het kadaster vermeld ten name van [eiseres] (hierna: [eiseres]) als eigenaar, zodat de onteigening tegen haar is gericht. De Gemeente had aan [eiseres] een schadeloosstelling aangeboden van € 717.255, gerelateerd aan een prijs van € 35 per vierkante meter grond, waarbij alle kosten van de transactie en van eventueel noodzakelijke nieuwe afrastering en dergelijke voor rekening van de Gemeente zouden komen. Dit aanbod heeft [eiseres] verworpen. Bij vonnis van 18 februari 2009, verbeterd bij vonnis van 14 oktober 2009, heeft de Rechtbank het door de Gemeente aan [eiseres] te betalen voorschot op de schadeloosstelling bepaald op 90 percent van het aanbod van de Gemeente, derhalve op € 645.529,50. De Rechtbank heeft drie deskundigen benoemd teneinde de schadeloossteling voor [eiseres] te bepalen.
1.3 Het vonnis tot vervroegde onteigening is op 4 juni 2009 ingeschreven in de openbare registers. Op 25 mei 2009 heeft de Gemeente het voorschot ad € 645.529,50 aan [eiseres] uitbetaald.
1.4 In hun rapport van 24 september 2009 hebben de deskundigen de schadeloosstelling voor [eiseres] als volgt begroot:
De deskundigen hebben gerapporteerd dat [eiseres] aan de Gemeente terugbetaling is verschuldigd van het bedrag waarmee het voorschot de toe te leggen schadeloosstelling overtreft, zijnde € 91.858,50 (€ 645.529,50 minus € 553.671) vanaf 4 juni 2009 tot de dag van het overeenkomstig artikel 54t van de Onteigeningswet te wijzen vonnis. Daarnaast hebben de deskundigen gerapporteerd dat de Gemeente behoort te worden veroordeeld de in het rapport nader omschreven bijkomende aanbiedingen gestand te doen.
1.5 Ter gelegenheid van de pleidooien hebben de deskundigen laten weten dat [eiseres] over het teveel ontvangen voorschot rente is verschuldigd, waarbij zij het rentepercentage stellen op 2, dit zijnde het te verrekenen voordeel dat een redelijk handelende onteigende van het teveel ontvangen voorschot kan hebben genoten.
1.6 Bij vonnis van 10 februari 2010(3) heeft de Rechtbank in navolging van de deskundigen de schadeloosstelling voor [eiseres] vastgesteld op een bedrag van € 553.671, en [eiseres] veroordeeld om aan de Gemeente te betalen een bedrag van € 91.858,50, te vermeerderen met een rente van 2 percent daarover vanaf 25 mei 2009 tot de dag van terugbetaling.
1.7 De deskundigen hebben in hun definitieve rapport gebruik gemaakt van een exploitatieopzet van de Gemeente. Ter gelegenheid van de pleidooien heeft [eiseres] laten weten dat zij ervan heeft afgezien om de exploitatieopzet van de Gemeente in te zien omdat zij van de Gemeente geen reële mogelijkheid heeft gekregen om van de stukken kennis te nemen. Omtrent deze klacht heeft de Rechtbank het volgende overwogen:
2.13. In haar reactie op het concept deskundigenbericht heeft [eiseres] bezwaar gemaakt tegen het door de deskundigen in hun waardering naar de exploitatieberekening gehanteerde uitgangspunt dat de gemiddelde opbrengstwaarde € 200,00/m² bedraagt. De deskundigen hebben in hun definitieve rapport dat bezwaar gepareerd door de wijzen naar de gemiddelde opbrengsten zoals die zijn af te leiden uit paragraaf 11 van de exploitatieopzet van de gemeente. Daaruit blijkt dat de gemiddelde opbrengst voor woningbouw wordt geraamd op € 206,00/m² en dat de gemiddelde opbrengst voor kantorenbouw wordt geraamd op € 160,00/m². De deskundigen merken in hun definitief rapport op dat een gemiddelde opbrengst van € 200,00/m² in lijn is met de prognoses van de gemeente en dat zij een gemiddelde opbrengst van € 200,00/m² als reëel aanmerken.
2.14. Tijdens de pleidooien heeft [eiseres] laten weten dat zij ervan heeft afgezien om de exploitatieopzet van de gemeente in te zien omdat zij van de gemeente geen reële mogelijkheid heeft gekregen om van de stukken kennis te nemen. Het verwijt van [eiseres] is tweeërlei. [Eiseres] maakt de gemeente allereerst het verwijt dat de gemeente haar veel eerder de mogelijkheid had moeten geven om de gegevens in te zien. [Eiseres] verwijt de gemeente verder en dat de gemeente haar niet heeft toegestaan om een deskundige in te schakelen terwijl [eiseres] niet deskundig genoeg is om een exploitatieopzet te doorgronden.
2.15. De gemeente heeft bij de pleidooien weersproken dat het is gegaan zoals [eiseres] stelt. De gemeente heeft toegelicht dat zij [eiseres] op 17 april 2009 een brief heeft gestuurd waarin zij [eiseres] heeft bericht dat de gemeente een exploitatieberekening aan de deskundigen had gestuurd. In die brief is [eiseres] ook meegedeeld dat [eiseres] de exploitatieberekening mag inzien als de deskundigen de gegevens in hun rapport hanteren en alsdan onder de conditie dat de exploitatieberekening vertrouwelijk blijft. De gemeente heeft voorts verklaard dat zij, op het moment dat haar duidelijk was dat de deskundigen in hun rapport gebruik maakten van gegevens van de exploitatieberekening, aan [eiseres] heeft laten weten dat de vertrouwelijke stukken in het gemeentehuis lagen en dat zij die kon inzien. Het was [eiseres] volgens de gemeente wel degelijk toegestaan om daarbij aantekeningen te maken en om een deskundige mee te nemen, zij het onder de voorwaarde van geheimhouding. De gemeente stelt dat zij vervolgens van [eiseres] het bericht heeft ontvangen dat [eiseres] afzag van inzage.
De rechtbank gaat uit van de juistheid van de gang van zaken zoals die door de gemeente tijdens de pleidooien is uiteengezet, nu dit door [eiseres] niet, althans onvoldoende gemotiveerd, is weersproken, hetgeen gelet op de ernst van de verwijten die [eiseres] aan de gemeente maakt, wel op haar weg had gelegen.
2.16. Vast staat dat [eiseres] voor het eerst na het deskundigenrapport kennis heeft kunnen nemen van de -inhoud van de- exploitatieberekening, nu de deskundigen voor het eerst in hun rapport verwijzen naar gegevens uit de exploitatieberekening en de gemeente aan inzage de voorwaarde had gesteld dat eerst duidelijk moest zijn dat de gegevens door de deskundigen zouden worden gehanteerd. Hoewel daarmee vast staat dat [eiseres] pas in een rijkelijk laat stadium van de onteigeningsprocedure inzage kon krijgen in de exploitatieberekening, is dit stadium naar het oordeel van de rechtbank ook weer niet zodanig laat dat reeds daarom het vermoeden is gewettigd dat de tijd en gelegenheid voor een behoorlijke kennisneming ervan en een deugdelijke voorbereiding van het verweer ertegen, hebben ontbroken. De rechtbank neemt daarbij in aanmerking dat [eiseres] door de gemeente al bij brief van 17 april 2009 (korte tijd na de descente) op de hoogte was gesteld van het feit dat de gemeente de exploitatieberekening aan de deskundigen had doen toekomen. [Eiseres] wist daardoor dat de exploitatieberekening onderdeel uitmaakte van de stukken waarop de deskundigen zich zouden kunnen baseren. De rechtbank oordeelt verder van belang dat [eiseres] de exploitatieberekening ruim vóór de pleidooien nog kon inzien. Het lag naar het oordeel van de rechtbank op de weg van [eiseres] om feiten te stellen die de conclusie rechtvaardigen dat zij als gevolg van het feit dat zij voor het eerst na het rapport van de deskundigen maar nog vóór de pleidooien de exploitatieberekening mocht inzien, (processueel) is benadeeld. [Eiseres] heeft nagelaten die feiten te stellen. [Eiseres] heeft helemaal afgezien van inzage in de exploitatieberekening. Verder blijkt uit niets dat [eiseres] geen deskundige mocht inschakelen bij inzage van de exploitatieberekening. Dat de gemeente daar de voorwaarde van geheimhouding aan heeft verbonden, staat de gemeente naar het oordeel van de rechtbank vrij, gelet op het vertrouwelijke karakter van een exploitatieberekening. De rechtbank gaat daarom voorbij aan deze verwijten van [eiseres].
1.8 De beslissing van de Rechtbank de betaling van [eiseres] aan de Gemeente te vermeerderen met rente, is als volgt gemotiveerd:
2.27. [Eiseres] is aan de gemeente terugbetaling verschuldigd van het bedrag waarmee het voorschot (van € 645.529,50) de toe te leggen schadeloosstelling (van € 553.671,00) overtreft, zijnde € 91.858,50, te vermeerderen met een rente als hiema is bepaald vanaf de dag van betaling van het voorschot tot de dag van terugbetaling van het bedrag van € 91.858,50. De dag van betaling is door de gemeente gesteld op 25 mei 2009, hetgeen door [eiseres] niet is weersproken. De rechtbank zal in navolging van de deskundigen uitgaan van een rentepercentage van 2, zijnde dit het te verrekenen voordeel dat een redelijk handelend onteigende van het teveel ontvangen voorschot kan hebben genoten.
2.1 [Eiseres] heeft tijdig en ook overigens op regelmatige wijze beroep in cassatie ingesteld(4). De Gemeente heeft niet geantwoord. [Eiseres] heeft haar standpunt schriftelijk doen toelichten op de zitting van 17 december 2010.
2.2 Het eerste middel is gericht tegen de hiervoor in 1.7 weergegeven rechtsoverwegingen 2.14 t/m 2.16 van de Rechtbank. Middel I betoogt dat deze overwegingen en beslissingen onjuist zijn en/of niet voldoende begrijpelijk zijn en/of niet naar de eis der wet met redenen zijn omkleed, omdat de rechtbank met haar overwegingen in r.o. 2.16 heeft miskend dat zij de schadeloosstelling voor [eiseres] niet mocht vaststellen met gebruikmaking van het deskundigenrapport, nu dit deskundigenrapport tot stand is gekomen (mede) op basis van door de Gemeente aan deskundigen verstrekte exploitatiegegevens waarover [eiseres] niet beschikte en die aan [eiseres] niet bekend waren, althans heeft miskend dat de door de Gemeente aan [eiseres] geboden mogelijkheid om na de totstandkoming van het deskundigenrapport alsnog kennis te nemen van de exploitatiegegevens door inzage daarvan op voorwaarde van geheimhouding, onvoldoende was om recht te doen aan het beginsel van hoor en wederhoor en aan het recht van [eiseres] op een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM.
2.3 Het tweede middel is gericht tegen de hiervoor in 1.8 weergegeven rechtsoverweging 2.27 van de Rechtbank. Middel II betoogt dat het recht is geschonden en/of vormen zijn verzuimd, omdat de Rechtbank [eiseres] ten onrechte heeft veroordeeld tot betaling van rente over het door haar aan de Gemeente (terug) te betalen bedrag van € 91.858,50, aangezien hiermee een voordeel in mindering wordt gebracht op de vergoeding wegens het verlies van de werkelijke waarde van het onteigende en op de vergoeding van de waardevermindering van het overblijvende, hetgeen niet is toegestaan.
3.1 In artikel 2 van de Onteigeningswet is over de toepasselijkheid van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (hierna: BRv) het volgende bepaald:
De bepalingen van het Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering zijn op het geding tot onteigening toepasselijk, voor zooveel daarvan bij deze wet niet is afgeweken.
3.2 In de artikelen 27 tot en met 37 van de Onteigeningswet worden bepalingen gegeven over de benoeming van deskundigen en het deskundigenbericht. Artikel 32 van de Onteigeningswet luidt als volgt:
De formaliteiten, bij het Wetboek van Burgerlijke Regtsvordering voorgeschreven omtrent het getuigenverhoor en het berigt van deskundigen, zijn ten deze niet toepasselijk.
3.3 Voornoemde bepaling brengt naar mijn mening mee dat de artikelen 194 tot en met 207 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering voor het onteigeningsrecht niet van toepassing zijn.(5) Een beroep op het beginsel van hoor en wederhoor kan in het onderhavige geval dus niet worden gebaseerd op artikel 198, lid 2, van het BRv. Wel kan in de onteigeningsprocedure een beroep worden gedaan op het beginsel van hoor en wederhoor, zoals dat is neergelegd in artikel 19 van het BRv en in artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM).
3.4 Over de betekenis van artikel 6, lid 1, EVRM bij deskundigenonderzoek heeft het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (hierna: EHRM) op 18 maart 1997 een uitspraak gedaan in de zaak Mantovanelli tegen Frankrijk.(6) In die zaak heeft het EHRM benadrukt dat de verplichting tot naleving van artikel 6, lid 1, EVRM rust op de rechter. Artikel 6, lid 1, EVRM geeft een partij daarom niet een recht aanwezig te zijn bij besprekingen van de deskundige met wederpartijen en derden, of kennis te nemen van stukken waarop de deskundige acht slaat. Essentieel is dat beide partijen steeds naar behoren kunnen participeren in de procedure bij de rechter. Naar het oordeel van het EHRM had het hieraan in deze zaak ontbroken.(7) Het EHRM overweegt in r.o 33 tot en met 36 als volgt: