Het grootste verlies voor een atheïst, suggereert tandarts Paul O’Rourke in Joshua Ferris’ Weer opstaan op een christelijk tijdstip, is niet het verlies van God. Het is het verlies van de verhalen en de rituelen die mensen bindt en daarmee het verlies van familie. Voor de atheïst Paul is ‘er niet bij horen’ bijna een obsessie. Jaren klampte hij zich wanhopig vast aan vriendinnen, maar meer nog was hij verliefd op hun families. Hij probeerde bij ze in het gevlij te komen, met vaak desastreuze gevolgen. Kan dat amechtige los worden gezien van de zelfmoord van Pauls vader?
Inmiddels runt Paul, middelbaar weeskind, een succesvolle tandheelkundige praktijk aan Park Avenue in New York, het hart van chique Manhattan. Maar ook daar is hij niet echt deel van de gemeenschap van zijn werkkring.
Hij beschouwt de wereld met enige verbazing en afkeer, maar goddank kreeg hij van Ferris een zeer levendige stem. Paul (of Ferris) beheerst de kunst van de komische opsomming en de vaak hilarische eenzijdig weergegeven dialoog. („Dan zei zij: ‘Wanneer ben je voor het laatst naar de kerk geweest?’ Dat vertelde ik haar dan, en dan zei zij: „Nooit is geen optie. Iedereen is tenminste één keer naar de kerk geweest. Probeer eerlijk te zijn’. Dat deed ik dan, en dan zei zij weer: „O, in hemelsnaam. Niemand aanbidt een kleine, blauwe kabouter’.”) Zo creëert Ferris een sfeer waarin je jezelf geregeld op een brede grijns betrapt, terwijl je wel degelijk het gewicht van Pauls wanhopige isolement voelt.
Het kantelen van de roman wordt al vroeg aangezegd door een emigrerende patiënt die van Paul afscheid neemt met de mysterieuze woorden: „Ik ben een Ulm. Daarom ga ik naar Israël. Ik ben een Ulm, en u ook!”
Vlak daarna blijkt een charlatan zich op internet uit te geven voor… tandarts Paul O’Rourke. Er verschijnt een website voor de praktijk en er zijn een Facebookpagina en een Twitter-account met zijn naam aangemaakt. Op al die platforms vertelt ‘Paul’ over een mysterieus volk, de Ulm, en hun heilige boek waarin gesuggereerd wordt dat de Ulm zo grondig zijn vervolgd dat de joden het in vergelijking nog makkelijk hebben gehad.
Paul raakt verwikkeld in maildiscussies met zijn alter ego, en komt erachter dat hij een van de weinige overgebleven Ulm zou zijn. Hij raakt geobsedeerd door de kwestie. Dat hij niet in God gelooft is geen probleem – de Ulm-religie is gebaseerd op de verplichting aan het bestaan van God te twijfelen.
Aldus trekt Ferris een spiegelpaleis op van ironische paradoxen, met het doel dieper door te dringen in de aard van religie en de behoefte van ieder mens om contact te maken. Daarmee neemt Ferris een ambitieuze stap voorwaarts, die niet voor niets onderkend is door de jury van de Man Booker Prize.
Is de roman daarmee ook een onverdeeld succes? Dat niet. De pseudoreligieuze uiteenzettingen in het tweede deel van het boek laten de aandacht soms verslappen, en niet altijd is duidelijk waar Ferris heen wil. Maar hij heeft met zijn daverende stijl en scherpe observaties dan al genoeg krediet opgebouwd om de lezer te verleiden ook die hobbels in de weg te nemen.
Het verschil tussen mannen en vrouwen wil ze niet overdrijven, maar toch: ‘Vrouwen twijfelen meer, ze zijn onzekerder dan mannen’, zegt Carolien Borgers tegen zichzelf.
Als ik op zondagochtend aanbel bij cabaretier en zangeres Carolien Borgers doet ze open in een roze badjas. Ietwat onwennig sta ik op de stoep: „Ik kom voor het interview?” Carolien wrijft de slaap uit haar ogen, ze heeft afgelopen week drie keer gespeeld met band, opnames gehad voor het komische debatprogramma Larie en twee keer haar cabaretvoorstelling gespeeld. Gisteravond stond ze in Sneek en was ze om 01.30 uur thuis. Ze zegt: „Ik ben het interview niet vergeten, maar ik dacht, ik blijf nog even liggen. Kom je erbij?”
„Ik schrik er nog steeds van als mensen ‘u’ tegen me zeggen, dan denk ik: ik ben nog geen u! Laatst was ik bij een kinderdagverblijf en toen…
„Tot nu toe gaat het fantastisch, al zeg ik het zelf. Interviews benauwen me normaal gesproken. Ik heb altijd het idee dat er één antwoord goed is. Dat het niet om mijn mening maar om het juiste antwoord gaat. Ik geloof dat dat probleem bij vrouwen sowieso vaak voorkomt. Sorry voor de seksistische aard van deze opmerking. Ik weet dat ik zelf een vrouw ben. Maar ik zie het om me heen; vrouwen twijfelen meer en zijn onzekerder dan mannen. Ik zeg niet dat dat slecht is, sterker nog: twijfel telt. Maar het is soms wel vervelend. Een vriendin van me is zangeres en toen ze bij DWDD een liedje van een minuut mocht zingen was ze een week doodsbenauwd dat Matthijs haar iets over het huidige politieke klimaat zou vragen. Ten eerste gaat hij dat natuurlijk niet doen, en ten tweede: nou én? Dan geeft ze als antwoord dat ze het niet weet. Dat haar liedjes over andere dingen gaan. Maar dat vindt ze geen optie dus leest ze de hele week alle kranten en ligt ze wakker.”
„Ik heb laatst voor het eerst meegedaan met een quiz op televisie; De Kleine Geschiedenisquiz (morgen om 19.50 uur op NPO 2, red.). Ik had één voorwaarde: dat ik in een team mocht met twee mensen die geschiedenis hadden gestudeerd. Anders had ik het sowieso nooit gedaan. Indekken, indekken, indekken. Op een gegeven moment werd me gevraagd naar Margaret Thatcher. Ik weet veel over Margaret Thatcher, maar toen me dat met camera’s op m’n gezicht gevraagd werd kon ik alleen denken: oh nee, ik weet niet meer in welk jaar ze geboren is! Dan focus ik alleen daarop en stamel ik een halfbakken antwoord. Dat is gewoon een gebrek aan testosteron, vrees ik.”
Je gaat me toch niet vertellen dat je denkt dat die twijfel en onzekerheid bij mannen minder is? Dat vind ik wel erg kort door de bocht.
„Ik hoorde laatst over een onderzoek waarbij mannen en vrouwen dezelfde vacature onder ogen kregen. Daarop stonden tien competenties die je moest hebben wilde je in aanmerking komen voor de baan. Als mannen aan zeven van de tien voldeden vonden ze zichzelf wel geschikt voor de baan, als vrouwen ook aan zeven van de tien voldeden vonden ze dat nog steeds niet. Zij concentreren zich op wat ontbreekt, mannen op wat er is. Ik ben de laatste die wil beweren dat mannen van Mars komen en vrouwen van Venus, maar ontkennen dat er verschillen zijn lijkt me niet realistisch.”
„Ja, maar dat worden, met uitzondering van de zorg en het onderwijs, bijna alle vakgebieden. Maar je hebt gelijk, ik denk dat vooral het testosteronwerk gedaan wordt door mannen. Werk waarbij weinig ruimte voor twijfel en nuance is. Luister naar de radio. Hoeveel vrouwelijke radio-dj’s ken je? En of dat nou is omdat er weinig goede zijn of omdat er geen cultuur heerst waarbinnen vrouwen zich kunnen en durven ontwikkelen of omdat ze gewoon van nature minder goed zijn in spuien… I don’t know. Ik weet alleen dat de tendens wordt bepaald door mannen: die geven wél hun mening over het politieke klimaat, ook als ze er niets van weten. Dat is niet alleen bij radio, cabaret en televisie zo, maar volgens mij ook bij de weekvergadering van veel bedrijven. Wat vervelend is, is dat je als cabaretier bij elk interview, als vrouw, gevraagd wordt naar het stigma dat mannen grappiger zijn dan vrouwen.”
„Dat is een goede vraag. Ze hebben in ieder geval meer kunnen oefenen. Terwijl de meisjes bezig waren met knap en schattig gevonden te worden door de jongetjes konden die grappen bedenken om vrouwen voor zich te winnen. Zoiets. In ieder geval zit het vooral in stigma denk ik. Roze is niet een meisjeskleur. Dat zijn we gaan denken. En nu is het zo. Mannen zijn niet per se grappiger dan vrouwen. Dat zijn we gaan denken. En nu is het zo. Maar nu heb ik geen zin meer om het erover te hebben.”
Dat vind ik dan weer typisch. Als het even lastig wordt gooi je de handdoek in de ring. En nu ben je boos?
„Ja, omdat ik nooit weet of je het over dit soort dingen nou juist wel of juist niet moet hebben. Wat zorgt voor beter resultaat, het niet benoemen en de tijd zijn werk laten doen? Of het wel benoemen en hopen dat het daardoor sneller gaat, met als risico dat het geforceerd wordt?”
Oké, als ik een stuk van het dekbed terug mag, dan mag je er nog een laatste ding over zeggen. Maar dan ga ik slapen, want dat hele man-vrouwding... Ik vind het vermoeiend.
„Ik was onlangs bij een lezing van Zadie Smith, een van mijn favoriete schrijvers, en zij zei dat als een vrouwelijke komiek op het podium komt, ze in de eerste vijf minuten een grap moet maken over haar uiterlijk, dat ze daarna pas grappig kan zijn. Jochem Myjer en Ronald Goedemondt kunnen meteen grappig zijn. Bovendien: mannen zijn niet zo gewend publiek te zijn. Er komen meer vrouwen naar het theater, er zijn meer vrouwen die lezen. Daarom is het zo raar dat er weinig vrouwen op podia staan, ik heb het dan ook over televisie, radio en theater. Maar het wordt anders. In mijn show Zeker weten vraag ik mensen op de eerste rij wat ze doen. Acht van de tien keer krijg ik te horen: ik ben met pensioen. Jonge mensen gaan niet meer. Dus als alle oude mensen dood zijn straks, is dat probleem opgelost. Daarom zoek ik nu ook andere plekken om te spelen.”
„Haha. Nee, ik wil gaan spelen op bouwplaatsen, deze zomer. ‘Borgers in de bouwvak’ gaat het heten. Ik ben in gesprek met aannemers en zoek nog sponsors. Ik wil liedjes van mijn album, De Andere Ik, gaan spelen in vijf grote steden, op zondagavond. Gratis toegang, bring your own, kussentjes op de grond en bij ondergaande zon luisteren naar muziek.”
„Dat lijkt me heel leuk, maar volgens mij ben je die avonden al bezet. Carolien, ik weet niet hoe het met jou zit, maar ik ben kapot, kom, we draaien ons nog een keer om.”
De redactie nodigt bekende mensen uit zichzelf te interviewen. Over hun levenskunst. Over het leven. Over hun angststoornissen, liefde, hun relatie tot het dierenrijk.
De enige voorwaarde is dat onze gasten, die zelf al vaak zijn geïnterviewd, zichzelf vragen stellen die (bijna) nooit worden gesteld.
Carolien Borgers (Breda, 1983) is cabaretier en zangeres. Ze is op tournee door Nederland met haar vierde voorstelling, Zeker weten. Ze heeft ook een concerttour, waarbij ze nummers zingt van haar album De andere ik.
Sinds eind maart dit jaar is ze op tv te zien in het debatprogramma Larie. In 2013 deed ze mee aan het tv-programma Wie is de mol?
Op haar 17de werd ze aangenomen op de Amsterdamse Toneelschool en Kleinkunstacademie. Ze speelde in haar stagejaar in de rockopera Ren Lenny Ren van Acda & De Munnik .
Wordt Oekraïne langzaam meegezogen in de agressie van de oorlog in de Donbas? De woede over Ruslands interventie kan omslaan in eigenrichting, waarschuwt Laura Starink (journalist en oud-correspondent voor NRC in Moskou).
Twee weken geleden werden in Kiev een pro-Russische journalist en een ex-parlementslid van Janoekovitsj’ Partij van de Regio’s vermoord. De afgelopen maanden pleegden ook vier ex-leden van die partij zelfmoord, naar verluidt na bedreigingen. Wordt er in Oekraïne afgerekend met politieke tegenstanders?
In Rusland werd die conclusie onmiddellijk getrokken. Russia Today meldde het bestaan van een hitlist van duizenden tegenstanders van het bewind in Kiev. De journalist en de ex-parlementariër zouden op die lijst hebben gestaan en door Oekraïners zijn geliquideerd.
Er is in Oekraïne inderdaad een kliksite, die curieus genoeg Mirotvorets (Vredestichter) heet. De site, die samenwerkt met Defensie en de geheime dienst, bevat de namen van mensen uit Rusland, Oost-Oekraïne en de Krim, die de opstand in het oosten metterdaad hebben gesteund. Zo wil men huurlingen, Russische soldaten en terroristen ontmaskeren om ze ooit voor het gerecht te kunnen slepen. Dat is in een land in oorlog, waar te veel mensen met wapens rondlopen, een bedenkelijke actiemethode: extremisten kunnen van deze openbare gegevens immers dankbaar gebruik maken. De Oekraïense overheid neemt dat gevaar kennelijk niet serieus.
Spelen Een volwassene in ridderpak met een kind: leuke ouder! In dat pak maar zonder kind: een gek! Maar eigenlijk wil iedereen wel spelen, schrijft Floor Rusman.
Het was de eerste dag van de middelbare school en ik stond er heel onhandig bij. Want wat doe je, als je vers in de brugklas iemand wil vragen bij je te komen spelen? Welke middelbare scholier speelt er nou? Maar hoe moet je het anders noemen?
Ik besloot het probleem bij mijn potentiële nieuwe vriendin neer te leggen en liep op haar af. „Hé, heb je zin om binnenkort bij mij te komen spelen? Of eeehhh, noem je dat niet meer zo?”
Ik was twaalf, een lange slungel, oubollig van geest en kinderachtig in hart en nieren. In mijn vrije tijd las ik de krant en speelde ik in de zandbak, daartussenin kende ik de opties niet. Wat doen tieners die samen tijd doorbrengen?
De nieuwe vriendin begreep mijn probleem. Voor haar was het ook aftasten, dus we probeerden van alles. We verzamelden kastanjes in het bos en maakten er poppetjes van: op de rand van kinderachtig maar wel aanvaardbaar, dachten we. We keken tekenfilms op Cartoon Network, maar die vond ik eigenlijk heel stom. Op een middag gingen we vliegeren op een pleintje. Terwijl de vlieger boven me in de lucht vloog dacht ik steeds: „Dit is leuk. Dit is het nieuwe spelen, dit is wat oudere kinderen doen. Het is leuk.”
Het probleem was: ik vond het niet leuk. Maar dat realiseerde ik me pas toen ik na een paar maanden een nieuwe vriendin maakte, met wie alles anders was. Met haar deed ik niet aan door anderen bedacht vertier, wij verzonnen alles zelf.
We verzonnen een nieuwe religie, die draaide om het aanbidden van Bibia-snelbinders. In plaats van een kruis sloegen we een snelbinder.
Spelen kreeg een nieuwe dimensie. Het bleek meer te zijn dan verstoppertje spelen of zandtaarten maken. Spelen kon ook gewoon zijn: je fantasie gebruiken, de werkelijkheid anders benaderen.
Ik denk dat ik het destijds allemaal niet zo analyseerde. Dat doe ik pas sinds kort – sinds ik me realiseerde dat ik niet meer speel. Daarover later meer.
Eerst moeten we vaststellen wat spelen is. Filosoof Ludwig Wittgenstein schreef in zijn Filosofische onderzoekingen (postuum uitgebracht in 1953) dat een definitie van spelen niet bestaat: er zijn verschillende vormen van spelen en die hebben allemaal iets met elkaar te maken, maar ze delen niet alle dezelfde kenmerken.
Van Dale geeft de volgende omschrijving: „Zich met een spel vermaken, bezighouden.” En onder een spel verstaat het woordenboek: „Bezigheid ter ontspanning volgens bepaalde regels.” Een beetje karig. Het lijkt erop dat volgens Van Dale alleen het doen van spelletjes en sporten onder spelen valt. Dat is wel een erg nauwe definitie. Sterker nog, ik vind sporten en (bord)spelletjes zelfs twijfelgevallen. En of ontspanning nou zo’n sleutelwoord is? Bijna al het spelen is ontspannend, denk ik. Maar niet alle ontspanning is spelen. Anders zouden we nu in het meest speelse tijdperk ooit leven, met alle uren die aan Netflix en tv kijken worden besteed.
Kennelijk heb ik, definitieloos als ik te werk ga, toch een heel duidelijk beeld van wat spelen is en wat niet. Dat beeld is op ervaringen gebaseerd en op gevoel, dus of het te veralgemeniseren valt, moet nog blijken.
Het is ook grappig dat Van Dale het in zijn definitie heeft over ‘regels’. Wanneer ik nadenk over wat spelen betekent, komt juist het woord ‘grenzeloosheid’ in me op. In spel zijn de mogelijkheden vaak eindeloos, ze vermenigvuldigen zich voor je ogen, waardoor de ruimte een almaar uitdijend speeluniversum wordt. Fantasie laat zich niet door regels begrenzen, dat is er juist zo leuk aan.
Wat Wittgenstein er ook van zei, ik wil graag een overkoepelende definitie verzinnen. Daarvoor kijk ik toch weer naar mijn eigen leven, want het interessante is dat het spelen niet ophield toen ik officieel volwassen werd. In mijn studententijd was zelfs sprake van een speelexplosie. Ik was destijds geïnspireerd door Provo, de beweging die in de jaren zestig Amsterdam opschudde met ludieke acties. De provo’s dansten rond het Lieverdje, een beeldje dat aan de stad was geschonken door een sigarettenfabrikant. Roken was slecht, zeiden de provo’s: het maakt mensen verslaafd, het is een symbool voor de consumptiemaatschappij. Zelf rookten de provo’s heel veel en zongen ze, dansend rond het Lieverdje, de ‘ughe-ughe-song’. Logisch? Nee hoor. Wel speels. Ze goten ook yoghurt over het Lieverdje en staken het in de fik. Ze gaven ludieke krantjes uit, onder andere de Teleraaf, een parodie op De Telegraaf. Provo liet zien dat je een heel eigen ruimte kunt scheppen door in je hoofd alle grenzen op te heffen.
Met vrienden verkende ik deze ruimte. We raapten losliggende straatstenen op en deden alsof we ermee bowlden, tegen onzichtbare kegels. We schreven absurdistische brieven en deden die bij willekeurige mensen in de bus. We ensceneerden ruzies in cafés in de hoop het barpersoneel uit de tent te lokken.
Op een avond vroeg ik een vriend of hij zin had iets te doen – ik had alleen geen geld, dus we konden niet in een café zitten. Hij zei dat hij nog een kartonnen paardenhoofd had liggen, uit het decor van een toneelstuk dat hij had gemaakt. „Laten we gewoon met het paardenhoofd rondlopen en proberen de stad ermee te ontwrichten”, zei hij. Dat bleek een fantastisch idee, in beide betekenissen van het woord. Het paardenhoofd gaf ons het gevoel uit de alledaagse werkelijkheid te zijn gestapt en in een nieuwe te zijn beland. Het was een samenzwering tegen de volwassen wereld met z’n saaie regels.
Nu denk ik: misschien gaat het in het spelen niet om het ontbreken van regels op zich, maar om het ontsnappen aan de regels of de logica van het dagelijks leven. Misschien is spelen simpelweg het scheppen van een alternatieve realiteit, met of zonder regels die daarbij horen.
Dat kan ook de reden zijn waarom we felgekleurde sokken onder een pak ‘speels’ noemen: omdat de drager ontsnapt aan de gangbare kledingnorm. Wie afwijkende kleren draagt kan al snel het gevoel hebben subversief bezig te zijn, of zelfs een beetje te spelen. Dat gevoel moet minister Hugo de Jonge (CDA) ook hebben, want al sinds z’n aantreden staat Den Haag op zijn kop omdat hij vrolijke schoenen draagt.
In zijn standaardwerk over spelen, Homo ludens (1938), beschrijft historicus Johan Huizinga mode ook als een vorm van spelen. Gek genoeg sla ik dit boek pas open nadat ik al dagen heb lopen peinzen over de essentie van spelen. Dat is ook gek omdat de provo’s die mij zo inspireerden, op hun beurt werden geïnspireerd door Huizinga, de uitvinder van het woord ‘ludiek’. Huizinga’s definitie is een stuk langer dan die van Van Dale:
„Een vrije handeling, die als „niet gemeend” en buiten het gewone leven staande bewust is, die niettemin de speler geheel in beslag kan nemen, waaraan geen direct materieel belang verbonden is, of nut verworven wordt, die zich binnen een opzettelijk bepaalde tijd en ruimte voltrekt, die naar bepaalde regels ordelijk verloopt, en gemeenschapsverbanden in het leven roept, die zich gaarne met geheim omringen of door vermomming als anders dan de gewone wereld accentueren.”
Grappig: spelen staat voor Huizinga buiten de werkelijkheid, het heeft met vrijheid te maken, maar tegelijk zijn er duidelijke regels aan verbonden. Dat laatste ben ik dan niet met hem eens.
We spelen niet meer, schrijft Huizinga. Nu moet ik opmerken dat hij dit schreef vlak voordat de Tweede Wereldoorlog uitbrak, niet het meest speelse jaar uit de geschiedenis. Over onze tijd zegt het weinig.
Een reden is dat ik het niet meer leuk vind om dingen te doen waarin ik niet goed ben. In mijn studententijd voerde ik met een vriendin regelmatig voor een klein publiek absurdistische sketches op. Die waren best grappig, maar het probleem was dat ik dat zelf ook vond. Ik kon die stukjes niet opvoeren zonder uit te barsten in een lachbui waarbij de tranen over mijn wangen rolden. Zeer amateuristisch. Ik heb het daarna nooit meer gedaan.
Dat heeft ook met schaamte te maken. En dat is ook de reden dat ik nu nooit, maar dan ook nooit meer met een losgeraakte straatsteen zou gaan luchtbowlen op een druk plein. Jammer, want spelen heeft juist te maken met het loslaten van schaamte. Toen we met een kartonnen paardenhoofd door de stad liepen, werden we ook raar aangekeken, maar dat sterkte ons alleen maar in het idee dat we lekker non-conformistisch bezig waren.
Dat is wat er nu veranderd is: ik ben zelf onderdeel geworden van die volwassen wereld. Voor volwassenen is het veel comfortabeler om binnen het parcours van niet-afwijkend gedrag te blijven. Als we een volwassene in riddertenue een kind zien achtervolgen, denken we: wat een leuke ouder. Als we dezelfde volwassene zonder kind zien rondrennen, denken we: hé, een gek. Dus volwassenen die zonder kinderen verkleedpartijtjes willen houden, doen dat op afgelegen plekken bij ‘live action roleplay’-events – iets waaraan ik nóóit zou willen meedoen, uit angst dat er alleen gestoorden op afkomen.
Wie als volwassene wil spelen, doet het in afzondering, of op officiële momenten zoals carnaval of Sinterklaas. Dat is jammer, want ik denk dat mensen graag meer zouden spelen in hun dagelijks leven. Ik heb hier anekdotisch, maar overvloedig bewijs voor.
Kijk bijvoorbeeld hoe leuk mensen het vinden om te ‘brainstormen’. Het is altijd eerst een beetje onwennig, want bij brainstormen moet je niet-zelfbewust en niet-doelgericht te werk gaan, en dat zijn wij volwassenen nu juist verleerd. Maar na een tijdje vliegen de werknemers zo ver out of the box dat je ze niet meer kunt zien. Wat een plezier!
Je ziet het ook aan het aantal evenementen met apenkooien, springkussens of simpelweg ‘buitenspelen’ voor volwassenen. Op eigen houtje spelen kunnen we niet meer, maar aan de hand van een organisatie gaat het nog net. Dan is het ook weer minder gek en dus veiliger.
En zie de mode: op een héél veilige manier probeert men ook hierin speels te zijn. Zo ver als Hugo de Jonge gaat bijna niemand. De meeste mannen houden het bij een in kleur afwijkend knoopstikseltje aan het uiteinde van hun mouw. Een piepklein knipoogje, geen uitzinnig gebaar. Maar het lijkt wel of de drager met dat knoopje zegt: ik wil zo graag een beetje spelen!
Lees ook dit essay van Christaan Weijts: Flaneren moet je leren, zeven lessen om zorgeloos te slenteren
Ik had het erover met de vriend van het kartonnen paardenhoofd. We spraken af in een café, waar hij arriveerde met een tas waaruit hij een glitter-egel haalde. Tot mijn verbazing maakte deze egel om ons heen van alles los. Een gezelschap vrouwelijke veertigers boog zich over hem heen, eentje riep: „Een heel lief hondje!” „Dat is een egel!” zei een ander boos. Ze streelden z’n snuit. Een man kwam langs, stopte, zei: „Leuke egel. Ik pak even een nootje van jullie” en stak z’n hand in het bakje pinda’s. De egel verlaagde de drempel tussen ons en de anderen en leek iedereen weer kind te maken.
Wat deze avond mij leerde is dat spelen op je tweeëndertigste niet meer vanzelf gaat. Je moet er iets voor doen. Maar dat kan iets héél kleins zijn. Een egel meenemen naar een café. Een onverwachte vraag stellen en daarop verder associëren. Iemand een creatieve opdracht geven (en die ook ontvangen). Iets raars aantrekken. Het hoeft niet meteen een Pino-kostuum te zijn, gewoon iets afwijkends.