homilie bij de inhuldiging van een nieuw barokorgel in de Sint-Norbertuskerk te Antwerpen, 21 oktober 2018. Met de cantate Wir danken dir, Gott (BWV 29, met obligate orgelpartij. Vandaar de keuze) Een theologische en cultuur-antropologische verwoording van hetzelfde kunt u lezen in Tertio, of hier op mijn website.
Waarom bouw je een orgel in een kerk? Er staat er toch al één. Zoveel geld? Ik hoor het al in stilte: Had het niet beter aan de armen gegeven kunnen worden? (sub rosa: Dat kun je moeilijk hardop zeggen, omdat je dan met Judas wordt geassocieerd, die deze woorden sprak toen Maria van Magdala rabbi Jezus met mirre zalfde vlak voor Pesach (Hebreeuws: Gezalfd = Masjiach; Grieks: Christos). Judas had natuurlijk overschot van gelijk. De armen hebben het ook nodig. Zeker. Dus feel free om alsnog daaraan óók uw bijdrage te leveren.
Maar toch ook dit! Waarom het één tegen het ander wegstrepen. Het is toch prachtig. Er gebeurt iets, Er is iets nieuws. Een orgel. Een cantate, een muziekfeest. En dat is belangrijk om ook te doen, niet elke zondag, af en toe. Waarom?
Omdat we geloven dat wat God te zeggen heeft, een blijde boodschap is, een evangelie. Zo’n bericht, waarvan je – als je dat te horen krijgt – warm wordt van binnen, dat je – hé – weer zin geeft om te leven, om door te gaan, om het nog eens te proberen. En dat moet je vieren, echt, voelen. En muziek kan als geen ander die boodschap binnenbrengen bij de mens, in het hart.
Vergelijk het (het evangelie) met het bericht van de geboorte van een kind. Of misschien nog beter: het bericht dat er een kind geboren zal gaan worden… Als je dat te horen krijgt, vast stelt, dan stroom je toch plots vol van een overweldigend gevoel, dan spring je op van vreugde, ga je dansen … enfin, misschien niet letterlijk, maar toch zeker van binnen. Zo’n bericht geeft je weer zin in het leven, geeft zin aan het leven. Vult je met verwachting. Is een evangelie.
Over zoiets gaat het ook in de kerk. De evangelielezing maakt zelfs letterlijk die vergelijking. Maria is zwanger. En als nicht Elisabeth dat hoort, die zelf ook zwanger is, dan barst de levensvreugde eruit. Gezegend zijt gij onder de vrouwen…Fantastisch dat ook jij een kind krijgt. En van de weeromstuit begint Maria te zingen. Je ziet het voor je, die beide vrouwen. Aan de ene zie je het al, aan de andere nog niet, beide vol verwachting voor het leven dat komen gaat.
En Maria wordt van de weeromstuit visionair. Zij ziet dat door dat nieuwe leven dat nu nog zo pril is, zo kwetsbaar, zo klein, - niets eigenlijk – straks de hele wereld vernieuwd gaat worden. Ze droomt van een betere wereld, van een ommekeer ten goede. Het evangelie geeft hoop. Magnificat…
De eerste lezing (fragmenten uit 1 Kronieken 15-16 - de intocht van de ark) heeft dat ook. Daar lezen we hoe koning David, na een bijzonder roerige periode, besluit de ‘ark van het verbond’ naar Jeruzalem te laten overbrengen. Voor hem is die ark het evangelie. Een houten kist, met daarin de 10 geboden, zijn voor David het teken dat God zich aan Israël verbonden heeft. En dat is magnifiek. En die 10 geboden zijn een kostbaar geschenk voor een volk in opbouw. Het zijn cruciale aanwijzingen hoe je op een menselijke manier kan samenleven.
Samengevat: God liefhebben boven alles: Niets of niemand moet zich op de plaats van God zelf zetten. Die laat je leeg. Dat is essentieel. En dan ga je je eraan wijden om elk mens de ruimte om te leven te geven die je ook voor je zelf graag hebt. En vice versa.
Dat wordt de grondwet van zijn koninkrijk. Daar gaat hij als koning zich nu aan wijden. En dat kistje, met die inhoud, met dat geheim, moet centraal staan in de nieuwe hoofdstad van het land. Niet in een tent ergens in een uithoek. Neen in een eigen plek, midden in de stad, midden onder het volk.
En om te onderstrepen hoe bijzonder dat is, zo te mogen leven, besluit hij tot een groot feest. Alle mensen, het hele volk moet daarbij betrokken worden, en daarin delen.
U hebt het gehoord: de namen van de voorzangers worden met ere genoemd samen met de namen van alle andere muzikanten, die meededen. Wat een feest moet dat zijn geweest. De priesters voorop met de bazuinen, De zangers die zichzelf begeleiden op de cimbalen. Twee koren die antwoorden, en zichzelf begeleiden op alle denkbare instrumenten. Van de hoogste snaren, tot de diepste subbas wordt ingezet: Om God te loven, om Hem te prijzen omdat hij de mensen te hulp komt, met z’n geboden. Musicus is een ambt.
Zo wil God wonen in Sion, temidden van zijn volk. Zo wil hij onder ons zijn, om ons te leren wat het is, om mens te zijn, ècht mens.
Aangespoord door het enthousiasme van David en de lofzang van Maria, moeten wij dat ook doen. Vieren dat God midden onder ons wil zijn, en ons empowered om mens te zijn. Daarom zijn we hier, in de kerk, niet om daarover te murmelen, of wat te fezelen. Neen, gewoon omdat geheim te vieren, het geheim van het leven, het geheim van de mens. En – net als David – beseffen we dat één van de krachtigste manieren om de waarheid daarvan te gevoelen, muziek is. Daarom moet je daarin investeren. Het loont.
Muziek is iets wonderlijks. Je kunt je het leven niet voorstellen zonder. Ik denk wel eens dat muziek dat is wat de mens tot mens maakt. Zij spreekt het hart aan, met woorden, maar ook zonder.
Muziek kan troosten bij een onuitsprekelijk verdriet, zonder dat dat verdriet zelf wordt benoemd. Het verdwijnt ook niet, maar toch…
Een goede compositie kan je meenemen in een verhaal, waarin heel het leven aan bod komt, Himmelhochjauchzend, zum Tode betrübt…en je dan bij het slokakkoord achterlaten met een gevoel van verzoening, vrede, zonder dat je weet vanwaar het komt. En zeg niet, dat dat gevoel niet reëel is.
Zo is muziek nauw verwant aan het evangelie zelf. De vragen des levens worden door muziek niet opgelost, hoe zou het ook, maar je bent er door de muziek wel even van verlost. Zeker als je vertrouwen in het leven er ook nog door wordt versterkt, iets wat altijd het geval is in de cantates van Bach.
En om die blijde boodschap nog krachtiger te laten binnenkomen, er een bijpassend orgel voor hebben geplaats.
In de cantate die u nu gaat horen, speelt dat orgel de eerste viool. Letterlijk: In de Sinfonia waarmee ze begint, vertolkt de organist een virtuoos preludium uit een sonate voor viool-solo. Op ingenieuze wijze heeft Bach het orkest daaromheen gedrapeerd, u zult het wel horen.
En dan volgt het openingskoor, een dankzegging (ps. 75, David is terug), bijna archaïsch, maar o zo mooi construeert Bach hier met twee motieven, een steeds complexer wordende kathedraal van klanken. De instrumenten verdubbelen eerst de stemmen, maar dan voegen de trompetten een 5de en 6de stem toe, even later ook een 7de, om in volle 8-stemmigheid te besluiten: Het gratias agimus van de grote mis is geboren.
En let u dan eens op hoe – in nr. 3 – de tenor, viool en continuo samen een trio uitbouwen in de eerste aria. Prachtig hoe hier geconcerteerd en geconverseerd wordt. Instrumenten en stem evenwaardig. U hebt alle tijd om dan de tekst ook even op u te laten inwerken: het is Davids verwoording van het evangelie: God wil ‘bij ons wonen’, in Sion… zijn stad, onze stad.
Inmiddels zijn we goed op weg naar het gebed voor het stadsbestuur. Zij heeft deze cantate bij de cantor besteld. Zij wil het nieuwe regeringsjaar niet inzetten zonder gebed om Gods zegen… De tekst zit vol associaties met bijbelverzen, de bekendste is wel psalm 85: Moge goedheid en trouw elkaar omhelzen, recht en vrede elkaar begroeten met een kus… Een mooi gebed voor de overheid, zou ik zeggen.
Ik zal kort zijn over de rest. De sopraanaria: hobo, sopraan, en de beweging van een siciliano: dan weet u het al wel. Bach raakt uw hart.
Helemaal fraai wordt het echter daarna. Uniek in het oeuvre van Bach, hoe het recitatief afgerond wordt door het koor en hoe de alt en het orgel het begin van de eerste aria nog eens dunnetjes overdoen…
Hobo’s en strijkers versterken het koor, de regeleinden krijgen geregeld een onderstreping, en trompetten en pauken zorgen voor een stralende bekroning aan het eind.
Dat wij leven mogen, voluit, en dat het leven goed is, en dat we ervoor mogen blijven gaan, erin geloven, in Jezus’ naam. Amen.
Aanleiding van ontstaan: Raadswisseling in Leipzig: de jaarlijkse installatie van de 'achtieve raadsleden', maandag na de Bartholomeüsdag, eind augustus. De cantate werd apart besteld bij de 'stadsmuziekdirecteur': J.S. Bach en voorafgegaan door een bij de gelegenheid passende preek. Eerste uitvoering 1731, opnieuw uitgevoerd in 1739 en 1749
Het slotkoraal is strofe 5 van Nun lob, mein Seel, den Herren van Johann Gramann (1487-1541). Oorspronkelijk telde deze berijming van Psalm 103 vier strofen. Naar Lutherse smaak was het niet christologisch genoeg ('bleef teveel steken in het Oude Verbond', eigenlijk dus een compliment voor de vertaler/berijmer. Lutheranen hadden dezelfde kritiek op de Franse Psalmberijming van Clément Marot, maar dit terzijde). Daarom is er later door 'anonymus' een 5de strofe bijgedicht om het 'tekort' op te vullen: een trinitarische lofprijzing. Zeer geslaagd, maar dus niet van Gramann, zoals je vaak leest.
Zowel de tekstschrijver, Gramann, als de melodist (Hans Kugelmann) waren Zuid-Duitsers in dienst van de Hertog Albrecht van Pruisen. Een prachtige melodie voor een lange strofe, maar als u de tactus houdt wordt u zeker beloond aan het eind.
De vertaling van dit lied door Ad den Besten (Gezang 15 - Liedboek 1973). Als u op de JPG hieronder klikt kunt u een hogeresolutie PDF downloaden van Bach's vierstemmige zetting - tekstloos. Dus vult u de Nederlandse tekst maar in..