Gewend als de hedendaagse bioscoopbezoeker is aan speelfilms met een overzichtelijke en makkelijk programmeerbare tijdsduur van negentig minuten is het wel eens een louterende ervaring om zo lang in het bioscoopduister door te brengen dat een film andere wetten van tijd en duur in werking stelt. Ludwig is zo'n film, of was zo'n film en is het nu weer, want deze film uit 1972 van Luchino Visconti is behalve in de oorspronkelijke versie van ruim vier uur die nu weer te zien is, vooral in diverse kortere uitvoeringen in omloop gebracht. Met name de verhaalstructuur moest het hierbij ontgelden. De film was oorspronkelijk opgezet als een raamvertelling met 'getuigen' die in een soort tribunaal verslag doen van verschillende episodes uit het leven van koning Ludwig II van Beieren, de waanzinnige sprookjeskoning, om zo het verval van zijn verstandelijke vermogens aan te tonen.
Voor het natuurlijke verloop van de gebeurtenissen zijn die getuigen wel nodig, door ze weg te laten sprongen de scènes soms abrupt en niet altijd even helder in elkaar over. Aan de andere kant zijn de recht in de camera sprekende, tegen een zwarte achtergrond gefilmde personages een stijlbreuk die het verhaal doet hakkelen en ophoudt. Voor wie eerdere versies zag, voegt de integrale Ludwig weinig essentieels toe.
Wel biedt deze re-issue (nadat het Filmmuseum eerder Visconti's Dood in Venetië, The Damned en Il gattopardo heruitbracht) een uitgelezen kans om kennis te maken met een mooie, tragische en intens romantische film, die al in de jaren zeventig als 'het ware vervolg op Sissi' werd omschreven. Ludwig is vooral een eerbetoon aan acteur Helmut Berger, die zijn carrière te danken heeft aan de hoofdrol in Visconti's The Damned (1969) en die in 1993 in Ludwig 1881 (Donatello Dubini) zijn legendarische rol nog eens in de herinnering riep. Berger moet als de wijfelende homoseksuele Ludwig voor hele generaties mannen een prachtig idool zijn geweest, een duister prinsje, een verfijnde duivel.
Berger is mooi als de op achtienjarige leeftijd tot koning van Beieren gekroonde wereldvreemde vorst, die zijn tijd liever besteedt aan zijn vriendschap met componist Richard Wagner dan aan staatszaken. Hij is mooier nog in de onvermijdelijke ondergang van zijn waardigheid die dat in gang zet. Ludwig is een van die tragische personages in wiens verval je letterlijk kunt zwelgen. Zijn liefde voor zijn nicht Elisabeth van Oostenrijk ('Sissi', een zeer volwassen Romy Schneider rehabiliteert de suikerzoete prinses die ze in de gelijknamige filmreeks neerzette) wordt nooit geconsumeerd en het gegluur naar dienstknapen en boerenzonen blijft onhandig en vol schuld- en zondebesef, maar daardoor des te tragischer. De sfeer van de incestueuze Europese koningshuizen aan het einde van de negentiende eeuw is goed getroffen, vol eindeloze hemelbedden, ruisende japonnen, strakke kuitbroeken, zilveren kandelaars en verstikkende gedragscodes. Dat dat tot niets anders dan treurige waanzin kan leiden, dat elk individu in die melancholiek makende decadentie moet verzuipen, dat zijn kenmerkende Visconti-thema's, die ook in Ludwig worden beproefd. Dat dat vier uur duurt geeft hem, als bij een negentiende eeuwse roman, de gelegenheid om de aandacht van de toeschouwer op te slorpen en hem mee te nemen in een wereld waarin het ook na afloop van de film nog dagen zal blijven regenen.
In een animatiefilmpje op http://www.nrc.nl/quantum, waaruit deze beelden afkomstig zijn, wordt de natuurkunde achter quantummechanica en spookachtige werking verder uitgelegd. Beeld: Bruno van Wayenburg
„Dit is toch best een eenvoudige opstelling”, beweert Bas Hensen. We staan in een kelder in het Technische Natuurkundelaboratorium van de TU Delft, bij een tafel met een doolhof van minstens honderd spiegeltjes, lensjes en andere optische componenten, met hier en daar zwarte kartonnen afschermers ertussen. „Hier meten we elektron A”, zegt Hensen. En 1,3 kilometer verderop, in een identieke opstelling in het Interuniversitair Reactor Instituut (IRI), huist elektron B.
„De essentie van wat we gemeten hebben, is dat die deeltjes spooky action at a distance laten zien”, had Hensens collega Ronald Hanson even daarvoor gezegd over het artikel dat ze vandaag met collega’s in Nature publiceren. Ofwel: deeltje A geeft informatie door aan deeltje B en doet dat binnen 3,7 microseconden, sneller dan een lichtsignaal over de afstand zou doen.
Albert Einstein sprak in 1935, toen dit verschijnsel nog een verbluffende voorspelling van de quantummechanica was, van spukhafte Fernwirkung. Hem leek het grote onzin en bewijs dat er nog iets aan de (toen tien jaar oude) theorie moest gebeuren. Nu, tachtig jaar later, is de quantummechanica nog altijd een prima functionerende theorie en hebben de experimenten gesproken. Spookachtige afstandswerking bestaat – al kunnen wij die helaas niet gebruiken om sneller dan het licht te communiceren.
Eerdere proeven hadden ook al laten zien dat de afstandswerking bestaat, maar die proeven waren altijd gebonden aan bepaalde aannamen. Zo kan veel meetapparatuur maar een deel van de elektronen meten – vaak mislukt een meting. Het is een aanname dat die mislukte metingen het experiment niet een heel andere uitkomst gegeven zouden hebben. De Delftenaren hebben dit probleem opgelost met vrijwel 100 procent efficiënte meetapparatuur.
Verder moeten de deeltjes ver van elkaar verwijderd zijn, zodat de spookachtige communicatie aantoonbaar sneller dan licht is. Vandaar de recordafstand van 1,3 kilometer tussen A en B. „We hebben er een glasvezelkabel tussen moeten aanleggen”, zegt Bas Hensen.
In het Delftse experiment zijn de mazen dus allemaal gedicht. „Het is het sluitstuk van een discussie”, zegt Hanson. „Twee en een half jaar geleden hebben we besloten om dit experiment te doen.” Drie andere onderzoeksgroepen, in Wenen, München en Boulder, Colorado, waren er ook mee bezig, dus er was wel wat haast bij. Want: „Als het mislukt, of je bent nummer vier, voeg je niet zoveel toe.”
Het was Bas Hensen die als promovendus de gok nam – die eerder dit jaar nog verkeerd leek uit te pakken. In januari waren ze een van de twee elektronen kwijt. De elektronen waar alles om draait, zitten op een vaste plek in een diamantkristal, nauwkeurig uitgepeild met laserlicht, en uitgebreid getest. „Maar nu kwamen we op het lab, zegt Hanson, „en was het elektron nergens te vinden. We snappen het nog steeds niet.”
Net op tijd werd een vervanger gevonden en in juli liepen de metingen: 245 deeltjesparen, 220 uur meten in 18 dagen. In september verscheen een versie van het artikel op de website Arxiv. Zonder peer review, dus geen officiële wetenschappelijk publicatie. „Maar dat was toch ook om alvast een claim te leggen”, zegt Hanson daar nu over. Gevolg was wel dat, toen de pers er via Twitter lucht van kreeg, de onderzoekers niets mochten zeggen om hun Nature-publicatie niet in gevaar te brengen.
De quantummechanica en haar eigenaardige logica zijn onderwerp van intensief natuurkundig onderzoek. Eén reden is dat die logica supersnelle quantumcomputers mogelijk maakt. En banken gebruiken nu al quantumcryptografie, waarbij geheime gegevens onafluisterbaar verzonden worden dankzij quantummechanica. „Deze specifieke proef toont ook aan dat het veilig is om bepaalde quantumcryptografische sleutels te versturen”, zegt Hanson.
Ook nieuwsgierigheid was een belangrijke drijfveer. „Je bent er de hele tijd mee bezig. Toen alles af was, fietste ik hier over de campus. Dan zie je de afstand, het IRI ligt echt een flink eind verderop, en toen drong het opeens door: het is wel heel erg vreemd wat hier gebeurt.”