Karlsruhe is gelegen in de Boven-Rijnse Laagvlakte tussen het Zwarte Woud, de Vogezen en het Pfälzerwald. Het is niet alleen een centrum van techniek en wetenschap, maar ook de zetel van de belangrijkste rechtbanken in Duitsland en de internethoofdstad van het land. En doordat het geestelijke klimaat hier altijd al wat liberaler was dan elders, is Karlsruhe ook een stad van kunst, cultuur en plezier in het leven.
"Een groot, schitterend kasteel, maar geen historische binnenstad", zo zullen de bezoekers van de stad misschien wat verbaasd vaststellen. Karlsruhe is nog betrekkelijk jong. Het werd pas gesticht in 1715 en daardoor ontbreken de middeleeuwse steegjes die je in veel andere Duitse steden vindt. Markgraaf Karl-Wilhelm van Baden liet zijn droomstad ontwerpen op een tekenbord met het schitterende kasteel als middelpunt, van waaruit 32 straten en lanen als een waaier van zonnestralen in alle richtingen lopen – net als bij een kompasroos. Zo was Karlsruhe van het begin af aan een stad zonder muren, open voor vrienden en gasten, tolerant en liberaal. Bij de stichting waren Fransen, Polen, Italianen, Zwitsers en Duitsers uit het hele rijk betrokken, waardoor zich in Karlsruhe sneller dan elders een modern staats- en mensbeeld ontwikkelde. De grondwet van Baden uit 1818 was zijn tijd ver vooruit en in 1822 verrees hier het eerste parlementsgebouw van Duitsland. Wat de tijd ook altijd ver vooruit is geweest, is de belangrijkste culturele instelling van Karlsruhe, het centrum voor kunst en mediatechnologie ZKM. Geen museum, geen instituut, geen documentatiecentrum, maar alles tegelijk – en nog veel meer. Een wereldwijd unieke instelling, die onder haar dak een museum voor nieuwe kunst, een mediamuseum en instituten voor beeldmedia, voor muziek en akoestiek en voor media, onderwijs en economie verenigt en zich intensief bezighoudt met de ontwikkeling en inrichting van de informatiemaatschappij, haar media en actuele kunstvormen. Het ZKM is ondergebracht in een oude wapenfabriek, wat op zich al een mooi symbool is voor de wisseling der tijden.
Nieuwe media en classicisme – deze combinatie is karakteristiek voor Karlsruhe. In de eerste helft van de 19e eeuw werd het stadsbeeld bepaald door de architect Friedrich Weinbrenner. In de binnenstad van Karlsruhe zijn een aantal van zijn gebouwen nog altijd terug te vinden. Zo is de Marktplatz een van de meest markante classicistische pleinen in Europa. Naast de protestantse stadskerk en het raadhuis bevindt zich hier nog een door Weinbrenner ontworpen bouwwerk: de in 1825 voltooide Karlsruher piramide met zijn uitgesproken overmoedige vormentaal, die werd gebouwd als laatste rustplaats voor de markgraaf. Minder gestroomlijnd dan de architectuur is de sfeer in Karlsruhe. Rondom de markt kun je vanaf een van de vele terrasjes het stadsleven gadeslaan, shoppen in de Kaiserstraße, de langste winkelstraat van Baden, of je laten verwennen met regionale culinaire specialiteiten. Om je daarna in het afwisselende nachtleven van Karlsruhe te storten. De volgende dag zijn dan de vele musea, bijvoorbeeld het Landesmuseum in het kasteel, of de openbare parken en plantsoenen in de stad misschien een welkom alternatief. De botanische tuin, de kasteeltuin en de dierentuin zijn groene eilanden en oases van rust, die op zich al reden genoeg zijn om een bezoek aan Karlsruhe te brengen. En mocht u eind juli in de stad zijn, dan kunt u het 'FEST' meevieren. Met ruim 200.000 bezoekers is dit een van de grootste rock-en pop-openluchtfestivals van Duitsland, bekend om de uitstekende bands die er spelen, alles wat er voor kinderen wordt georganiseerd, het meestal goede weer en de enthousiaste stemming. Maar vooral dat laatste is in Karlsruhe natuurlijk niet verrassend.
Het centrum voor kunst en mediatechnologie ZKM in Karlsruhe bezit de grootste collectie interactieve mediakunstwerken ter wereld. Hier worden kunst en nieuwe media consequent met elkaar verbonden.
Het hier ondergebrachte mediamuseum is het eerste volledig interactief opgezette museum. Het zwaartepunt ligt op werken van de interactieve mediakunst en de werking en achtergronden van dit nieuwe kunstgenre. Door middel van verschillende strategieën wordt de bezoeker bij de projecten en environments betrokken en wordt hem getoond hoe creatief je met nieuwe technologieën kunt omgaan.
In Karlsruhe, de stad met de waaiervormige stadsplattegrond, regeerden vroeger de markgraven – tegenwoordig heerst hier pure levensvreugde. Wat de stadsplattegrond belooft, maakt de Badische metropool waar: hier proeft men het leven van zijn zonnige kant. Qua klimaat, gastronomie en sfeer. En bijna geen enkele andere stad ligt ook wat het landschap betreft zo aantrekkelijk. Het is maar een kattensprong naar de Elzas, het Zwarte Woud begint hier, het Pfälzer Woud en de Vogezen liggen als het ware om de hoek. Vanuit Karlsruhe is alles snel bereikbaar.
Toen Karl Wilhelm van Baden-Durlach in 1715 de eerste steen legde voor de bouw van het kasteel, was dat tegelijkertijd de stichtingsdatum van de stad. Op zijn wens werd het kasteel midden in de tot dan toe ongerepte natuur van het Hardtwald gebouwd, precies zoals Ludwig XIV het in Versailles had voorgedaan. Vanaf het kasteel waaieren de straten en lanen als zonnestralen uit – een symbool van macht en volmaaktheid. Tot 1918 was het kasteel de residentie van de markgraven en groothertogen van Baden. Tegenwoordig zijn in het pronkgebouw het Badische Landesmuseum en een deel van het Bundesverfassungsgericht, het federaal constitutioneel gerechtshof, gevestigd.
De Marktplatz in Karlsruhe, omstreeks 1800 ontworpen door de Badische classicistische bouwmeester en stedenbouwkundige Friedrich Weinbrenner, is het centrale plein in de binnenstad en vormt het hoogtepunt van een tot in de kleinste details gepland architectonisch ensemble. Veel mensen reageren echter met verbazing en hoofdschudden op het symbool van de stad, dat er een beetje verloren en toevallig bij lijkt te staan. De spits toelopende, kantige en onwrikbare piramide van rood zandsteen verspreidt een vleugje Egypte. Het is wellicht een van de meest ongebruikelijke grafstenen van de geschiedenis: sinds 1807 rust hier de stichter van de stad, markgraaf Karl Wilhelm.
De Staatliche Kunsthalle Karlsruhe midden in het centrum van Karlsruhe nodigt zijn bezoekers uit voor een reis door de kunstgeschiedenis.
In dit museum, dat verleden, heden en toekomst bij elkaar brengt, wordt de erfenis van vele eeuwen niet alleen bewaard, maar door middel van wisselende tentoonstellingen ook in een actuele dialoog gepresenteerd. De collectie van de in 1846 geopende Staatliche Kunsthalle Karlsruhe is verspreid over drie gebouwen aan de rand van de Botanischer Garten.