Soms vallen de isoglossenstrengen samen met oude rechtsgrenzen. De onderzoekingen van E. Meijers hebben ons van het Ligurisch erfrecht ook geografisch een juist denkbeeld gegeven. Het komt voor in westelijk Noord-Brabant, niet echter langs de Hollandse wateren, maar weer wel in een groot gedeelte der Noordbrabantse Kempen. Prachtig vallen hiermee samen de grenzen van het Westbrabants dialect, weliswaar niet voor de Kempen, al zijn er ook daar verschijnselen die bij het westen aansluiten. De verklaring zal ten dele liggen in de sociologische gevolgen van het feit dat schepenen voor moeilijkheden naar de moederplaats ter hofvaart gingen en dat men bij de moederstad in beroep kon gaan; gedeeltelijk kan er ook oude ethnologische samenhang of culturele overeenkomst in het spel zijn; cfr. Onderzoek 279, 305, 335. Zie echter ook hierachter § 161.
Dialectgrenzen vallen ook samen met grenzen van andere cultuurverschijnselen, bijv. van kunststijlen en folklore, ook al kan men niet aanstonds de ene als de oorzaak van de andere beschouwen.1 De overweging, dat beide gemakkelijk aan dezelfde kerkelijke, politieke, economische, ethnische of aardrijkskundige factoren toe te schrijven kunnen zijn, maakt echter veel duidelijk. En de gecombineerde beschouwing van beide grenzen vergroot ongetwijfeld de kans om de juiste verklaring te vinden.
Ausems 19 wijst op de culturele invloed die Culemborg steeds van Utrecht onderging om de dialectovereenkomsten te verklaren. Leende
in Noord-Brabant, hoewel gelegen in Peelland, wijkt niet zelden met Heeze, Maarheeze, Soerendonk en Budel van het Peellands af. Soms treft men er dan dezelfde verschijnselen als in Limburg aan, bijv. nog oude monoftong i.p.v. ij, en wat zien wij nu? Leende heeft een kerk die afwijkt van de stijl van de andere Noordbrabantse. Ook de hoofd-indeling der Noordbrabantse dialecten in westelijke en oostelijke en deze laatste weer in zuiver-oostelijke en Middenbrabantse tekent zich in de architectuur af. Bij de oude gothieke burgerlijke bouwkunst van de zandstreken van Noord-Brabant heerst in de Baronie van Breda en het markiezaat van Bergen-op-Zoom de Brabantse school, in de Meierij (bijv. het kasteel van Crooy) de Nederrijnse. In de gothische kerkenbouw onderscheidt men een Westnoordbrabants type als in Terheyden, Princenhage en Oud-Gastel, een Middennoord-brabants als in Oisterwijk en Hilvarenbeek, en een Oostnoordbrabants van bijv. Rosmalen, Geffen en Bakel. De streek tussen Maas en Peel (Cuyk, Sambeek, Vierlingsbeek) vertoont een typische parallel met haar afwijkend dialect in het feit dat ze kerken zonder dwarsbeuk heeft; cfr. Onderzoek 277 en 298, alwaar gebruik gemaakt wordt van de publicaties van Leurs en Ligtenberg, en vergelijk nu ook H. Ruhe De kerkbouw in Noord-Brabant gedurende de latere middeleeuwen BH 4, 121 vlg.
Er bestaat, zoals we zeiden, vaak ook samenval van taalgrenzen met volkskundige. De indeling in Oost- en Westnoordbrabantse dialecten keert op volkskundeterrein terug. In grote trekken is de termijn waarop knechten en meiden gehuurd worden, in westelijk Noord-Brabant en het Land van Cuyk 1 mei, maar in de rest, dus oostelijk Noord-Brabant beoosten de lijn Tilburg-Den Bosch 22 of 24 februari. Verder dragen de boerinnen in westelijk Noord-Brabant een heel eigenaardige muts met als verziering een dikke wrong van kleine in tule uitgevoerde bloemetjes, welke opgesierd is met witte kralen of blauwe bloemetjes en kralen, maar zonder afhangende linten en zonder ijzers, wel te onderscheiden dus van de Meierijse poffer. De isethne hiervan klopt tamelijk met de begrenzing van de Westbrabantse dialecten. En ditzelfde geldt ook van het volksgebruik van het zgn. paaseieren bollen, waarbij de kinderen met Pasen, vnl. op de Tweede Paasdag, met hardgekookte eieren naar de wei gaan, deze ove het gras bollen of in de lucht gooien, terwijl het een genot is, als het ei lange tijd heel blijft. Wat genoemde laatste twee folkloristische verschijnselen betreft, vlak bij de Belgische grens zijn ze in verschillende plaatsen of allebei of één van beide onbekend, hetgeen weer in overeenstemming is met
het feit, dat er verschillende isoglossen even ten noorden van onze staatsgrens lopen. Cfr. Onderzoek 281-283, 335 en Roukens 242 vlg.
Voor andere voorbeelden zie men Roukens 272, Onderzoek 250, 256, 303 vlg., Hijszeler blz. 374 en G.G. Kloeke, Een oud sjibboleth: de gewestelijke uitspraak van ‘heeft’, 1956, 45. Zie voorts W. Roukens Dialectologie en volkskunde in Album Grootaers 227 vlg.. J. Goossens De isetnenstructuur van het Belgisch-Limburgs landbouw-landschap, Volkskunde 63 (Nieuwe Reeks 21), 49-66 bewees dat de isetnen daar van de isoglossen afwijken en gaf er een verklaring van.
Hoe waardevol de betekenis van de naamkunde voor de dialectologie is, is o.a. duidelijk uiteengezet door K. Roelandts, Dialectologie en onomastiek in Album Grootaers 159-176. In vele Zuidnederlandse naamkundige publikaties wordt dan ook in een afzonderlijke paragraaf melding gemaakt van wat de betrokken naamstudie aan de dialectologie te bieden had. In een opstel getiteld: Klankhistorische discrepantie tussen dialect en toponiemen in MNLNA XXXIX 151-157 heb ik een aantal voorbeelden aangehaald van discrepanties tussen de gegevens der naamkunde en der dialectologie waaruit telkens blijkt hoe naamkundige verschijnselen aanvullen waar de dialectologie te kort schiet. Vaak zijn namen de enige relicten van vroeger algemeen verbreide taalverschijnselen. Uit Zuidlimburgse plaatsnamen met -bach ten westen van de Benratherlinie (Waubach en Ubachsberg) kan men de conclusie trekken dat klankverschuiving is teruggedrongen. Zo loopt ook de grens tussen nij en nieuw in namen anders dan op de dialectkaart. Op grond van de namen kan men concluderen dat de ni-nu grens in Limburg oudtijds zuidelijker gelegen heeft dan tegenwoordig; cfr. LB XLVIII, blz. 38.
Over de betekenis van de dialectologie voor de naamkunde kan men eveneens in het van Roelandts aangehaalde artikel terecht.
Ten onrechte heeft de dialectologie minder belangstelling getoond voor de dialecten van de stad dan voor die van het platteland. Dit blijkt tenminste uit de Franse taalatlas en de (oude) Noordnederlandse dialectmonografieën, die dialecten als dat van de Noordwest-Veluwe, Oud-Beierland, Zeeland in N-Br., Kruiningen, Noord-Beveland enz. behandelden. Gunstig steken daarbij af de Italiaanse taalatlas, de Reeks Nederlandse dialect-atlassen (die alle plaatsen boven 2000 inwoners neemt) en de Zuidnederlandse dialectmonografieën (Gent, Antwerpen, Brussel, Hasselt, Leuven, Tongeren, Aalst). De kennis van die stadsdialecten is immers onontbeerlijk. Grote steden als Keulen, Parijs en Amsterdam hebben hun bijdragen tot de wording van de nationale cultuurtaal geleverd en hun verschijnselen in alle richtingen uitgestraald. Ook zijn in de steden de kansen het grootst om de ontwikkeling van het dialect te bespeuren, aangezien de hoeveelheid overgeleverde stukken daar groter is en bovendien de middeleeuwse teksten uit de grote steden de meeste dialectische eigenaardigheden vertonen; daar toch kon zich gemakkelijker een locale schrijftraditie vestigen
In het algemeen kan men wel uitgaan van wat in HCTD 1955, 235 te lezen staat: ‘De ontwikkeling in landelijke gemeenten begint gewoonlijk later en werkt trager dan in de steden’. De zaak is echter ingewikkelder. Vooral kleinere steden hebben vaak een extra-antiek dialectkarakter bewaard. H. Wesche noemt in Festgabe Pretzel 359-360 de ‘Kleinstadt Wittingen’ als een voorbeeld van een stad met een conservatief dialect. De boeren daarentegen volgen juist met belangstelling de vernieuwingen.
Pauwels noemt het in Eigen schoon en de Brabander 21, 388 een wezenstrek van het stadsdialect dat zijn verbreiding ophoudt bij de stadspoorten, m.a.w. een absoluut individualisme tegenover de omgevende dialecten. En inderdaad, men kan het geregeld waarnemen dat de stad anders spreekt dan het omgevende platteland. In Zwitser-
land constateerde men dat bij Bazel, Bern, Schaffhausen, in ons land bij bijv. Culemborg (Ausems 17 vlg.), Maastricht (Veldeke Juni 1944 nr. 107, blz. 66), Hulst (Gielen, a. aa), Delfzijl (OT 2, 75-77), Buren (TT 5, 91), Eupen (Langohr 72); zie ook Hof 25. Terwijl Tiel bijv. de ā en ae: uiteenhoudt, laat de omgeving beide samenvallen, maar heeft evenals op de Veluwe een verschillende ontwikkeling naar gelang de aard van de volgconsonant. Verscheiden steden kennen geen ao doch aa; zie § 52. Mechelen zegt esp terwijl de buitenlieden eps zeggen (Album Blancquaert 359). Volgens Van Veen 8 spreken Leiderdorp en Rijnsburg anders dan Leiden, nl. minder zangerig en zonder de ‘Leidse’ r.
Enigszins opvallend is de positie van het Utrechts. ‘In de provincie Utrecht is er veel meer overeenstemming tussen het stedelijk dialect en dat van de provincie. Dit hangt zonder twijfel samen met de sterk dominerende plaats die, vooral in de Middeleeuwen, maar ook later, de stad Utrecht innam tegenover steden als Amersfoort, Rhenen, IJsselstein, Montfoort en het platteland van de provincie. Een andere factor is dat de stad Utrecht, die in de Middeleeuwen een grote bloei gekend heeft, maar later zijn plaats als wereldlijke en geestelijke hoofdstad der Nederlanden heeft verloren, en ook als handelsstad is achteruitgegaan, enigszins ‘provinciaal’ is geworden. De snelle groei en ontwikkeling van steden als Amsterdam, Rotterdam, Den Haag e.d. heeft Utrecht tot het eind van de vorige eeuw niet gekend.
Er bleef een sterke feodale band tussen het stedelijke, vaak adellijke patriciaat en de landelijke bevolking. Het is niet verwonderlijk dat juist het gebied van de Kromme Rijn van Utrecht tot Wijk bij Duurstede, met zijn kastelen en buitenplaatsen, het meest zuiver het oude Utrechtse dialect bewaard heeft.
De provinciestad Utrecht was met deze streek nauw verbonden. 's Zomers woonde de adel op de buitenplaatsen Oud- en Nieuw-Amelisweerd, Beverweerd, Sterkenburg, Hardenbroek, Sandenburg; 's winters in de stad. De band tussen de landelijke bevolking, de pachters, en hun heer was hier nauwer dan tussen de bevolking van de Vechtstreek en de Amsterdamse regenten en kooplieden, die in de Pruikentijd daar hun buitenplaatsen bouwden.’ (Van Veen 8).
De verschillen tussen de stadsdialecten en de dorpsdialecten openbaren zich o.a. op het terrein van de woordenschat, als gevolg van verschillende locale omstandigheden. Een stedeling heeft meer behoefte aan een overstapje en een rijwielstalling, een boer aan een wan, een vaars en een gierput. Ook betekenisonderscheid ligt voor de hand:
naar buiten gaan moet voor de agrariër iets ander zijn dan voor de stadsmens. W. von Wartburg Problèmes et méthodes de la linguistique (1946) 151 is van mening dat op het land de begrippen vaster geordend zijn dan in de stad. Dit zou m.i. samenhangen met een minder ingewikkelde sociografische structuur. Ook openbaart zich verschil in sociale binding: de stedeling spreekt van ik en mijn, de dorpeling van wij en ons.
Welk van de beide soorten de sterkste affectieve waarden heeft, zou ik niet durven uitmaken. Hedeman meent van de stad, welker dialect hij vrouwelijker noemt. Mej. Daan, Hij zeit wat (z.j.) noemt dienovereenkomstig de grote stad ruwer, maar eveneens humoristischer. Ik meen echter dat het platteland ook niet van humor gespeend is, maar tegenover vreemden blijkt dat misschien minder omdat men er niet zegvrij is.
Een bijkomstigheid treffen wij nog aan in OT 10, 103-114, waar W. Janssen van mening is dat het stadsdialect meer aan analogiewerking bloot staat, wat hij dan verklaart uit het feit dat het meer gesproken is. Hij wijst op het woord ‘vuist’, dat in Venlo als vōēs, doch in de onmiddellijke omgeving klankwettig met ŏĕ wordt uitgesproken. Dat vōēs zou analogie naar bijv. mōēs en hōēs vertonen. K. Jaberg, Aspects géographiques du langage 1936, 82 ziet in de steden echter juist een afkeer van analogievormen.
Men heeft wel eens enkele klankeigenaardigheden als zodanig aan beschaving willen toeschrijven; zie bijv. Opbouw passim, inz. 302 en G. Kloeke, ‘Welluidendheid’ als factor bij de taalontwikkeling, in: NTg 46, 89 vlg. W. Janssen constateert in OT 10, 103-114 voor Venlo en de naaste omgeving, dat wgerm. î en û er steeds verkorten voor m, n, l: wĭĕn, brŏĕn, pĭĕn, ŭŭl, bŭŭl. Hij denkt ook hier aan cultuur zonder meer en merkt op dat ook in de grotere dorpen de meer ontwikkelde of zich althans gemakkelijker bewegende en vlotter sprekende burgerij vlotter, vlugger en minder slepend en rekkend praat dan de meer bedachtzame en trage boerenbevolking. Hij besteedt echter geen aandacht aan het feit dat gemelde verkorting geconditioneerd blijkt. Overigens wordt ook in Kreisbeschreibung Lingen, Niedersächsisches Amt für Landesplanung und Statistik, Hannover 1954, 238 op het voorkomen van lento-vormen juist in verkeersarme streken gewezen. P. Beckmann, Monophthonge und Zwielaute in und um Rostock. in: Niederdtsch. Jhrb. 83, 128 schrijft: ‘anscheinend begünstigt das schnellere Sprechtempo der vordringenden Groszstadt die Rückkehr zu den Monophthongen’.
Het verschil tussen het plattelands- en het stadsdialect bestaat natuurlijk soms hierin dat de stad als cultureel hogerstaand of t.g.v. haar handel en garnizoenen meer litteraire, verkeerstaal- en uitheemse elementen bevat (volgens Hedeman a.a. ook meer purismen; Kranzmayer meent dat ‘Stadtsprachinseln’ als Praag sinds de late M.E. ‘gereinigte Sprichweisen’ ontwikkeld hebben (IVG, Bericht über den ersten Kongress 1955, 29). Zie voor Delfzijl OT 2, 75-77 en voor Breda Breda 23-25. De grote-stadsmens verandert ook sneller van slagwoord; cfr. Hedeman a.a.
Het is een merkwaardig verschijnsel dat in verschillende streken de stadsdialecten om zo te zeggen over het platteland heen onderling zo'n sterke gelijkenis vertonen. Men ziet dat duidelijk bij het Stadsfries, dat in de onderscheiden steden zo grote gelijkenis heeft, dat men het als een eenheid kan beschouwen; vgl. ook Hof 26 en 5-6. Maar Kloeke vermeldt het verschijnsel ook voor Overijsel en Gelderland. Plaatsen als Zwolle, Ommen, Oldenzaal en Almelo vertonen een inter-stedelijke invloed, met overspringing van het tussenliggende platteland; Vollenhove heeft umlaut in de verkleinwoorden t.g.v. contact met de overige Overijselse steden; cfr. NTg 47, 10; DBNS 4, 57; Kloeke 24. ‘In de evolutie van de vier Dendersteden is er gewis een grote overeenstemming te constateren’ (HCTD 1955, 237). In Zuid-Holland zijn het vooral de steden die de t na scherpe spirant apocoperen; de Dordrechtenaars worden daarom door de omgeving tee-dieven genoemd. Eveneens zijn het in Holland de stadsdialecten die bij oude û en î een voorkeur hebben voor open monoftongen, terwijl het tussenliggende platteland tot geprononceerde diftongen neigt; cfr. DBNS 4, 57 en BMDC 14, 23. In NTg 48, 41 vlg. wijst Kloeke er eveneens op hoe de grotere Twentse plaatsen Ootmarsum, Denekamp en Oldenzaal als eilandjes met een afkeer van diftongische uitspraak in hun omgeving liggen. In Tubbergen hebben de burgers ee, de boeren de diftong. Voor andere vbb. dat de steden meer naar monoftongen neigen zie men NTg 48, 41-42. Zie voor hetzelfde in Duitsland Zs. f. Mundartf. 1942, 156-157. In het Zuidnederlandse gebied dat overigens de h handhaaft, verdwijnt deze juist in een aantal stads-enclaves: St.-Truiden, Aarschot, Diest Zoutleeuw en Bilzen; cfr. Hageland 31 vlg., Lecoutere - Grootaers6, 367. De velare R komt in Noord-Nederland opvallend veel in de steden en stadjes voor; cfr. § 83.
De verklaring van deze gelijkgerichte ontwikkelingen ligt waarschijnlijk mede in de onderlinge sociale relaties als huwelijken en wederzijdse verhuizingen. Men moet er zich uitdrukkelijk voor hoeden,
het verschil tussen stads- en dorpsdialect alleen te zien in het sterker ondergaan van algemene-taalinvloeden door de stad. Neen er is óók, en ik geloof in kleinere stadjes als Hulst, Enkhuizen, Maastricht nog het sterkst, bij de stedelingen een zich bewust differentiëren van het platteland. Wie in Maastricht geen zuiver Maastrichts praat, is eene boer; cfr. Kloeke 180; Holl. Exp. 168-169; K. Jaberg Aspects géographiques du langage 1936, 83; Bezoen in Varia Tubantica Ts 1947, 37; Hellinga in TT 5, 137; Bruckner l.c. De IJselsteden, die rond 1600 hun betekenis zien achteruitgaan, nemen volgens Kloeke juist daarom uit jaloezie de uu van Holland niet over. Enkhuizen, dat in de 18e eeuw achteruitgaat en een dode stad wordt, volhardt nog steeds bij de uu. Er valt in de steden beslist ook een neiging tot conservatisme waar te nemen. Enkhuizen bijv. is een dialecteiland, waar reeds Winkler II 43 vlg. de aandacht op vestigde. Zie voorts Bezoen a.a., Hof 26 en K. Jaberg, Aspects géographiques du langage 1936, 23. Daarnaast wijst Hellinga in TT 5, 137 op een distinctiedrang onder de stedelingen ook ten aanzien van het taalgebruik der lagere standen binnen de eigen stadsmuren.1 Voor een Groninger is de nasale sonans of een participium zonder ge- niet onbeschaafd, de vormen met zijn Groninger diftongering echter wel. Pauwels ziet het in Eigen schoon en de Brabander, 21, 388 vlgg. als wezenlijk voor een stadsdialect dat er een burgerdialect naast een plat bestaat; dat plat wordt dan in België vrijwel alleen door vrouwen en kinderen gesproken; cfr. ook OT 6, 16 vlg. en Pée in Album Verdeyen 294. Mej. Daan zegt in BMDC 14, 21, dat er in het Amsterdams geen locale verschillen meer aanwezig zijn, wel min of meer sociale. Ausems 15 vlg. ziet ook in Culemborg het verschil tussen het dialect van de oude stad en dat van de Nieuwpoort ten dele als een standsverschil. Daarnaast is het meteen een verschil van locale aard. Ook in het plattelandsdialect zijn standsverschillen waar te nemen. Men zie bijv. BMDC 4, 41 en RND 9, blz. 174; in Asten en Roosendaal ken ik ook sociale verschillen, maar ik heb niet de indruk dat ze daar zo bewust beoefend worden. Zie voor standsverschillen in stadsdialecten verder Hellinga 13, Van Loey I § 3, Lecoutere-Grootaers6, 62, Wezen en waarde 37. In Den Bosch zeggen de betere standen [mut] en [na: je], de mindere [mót] en [nae: je].
Zojuist vermeldden wij dat het verschil binnen het Culemborgs ten dele ook van locale aard is. Locale verschillen kennen ook het Brussels
en (althans voorheen) het Amsterdams, maar ook het Tilburgs, en, in het buitenland, bijv. Saarbrücken. ‘Les villes sont une “mosaïque” de parlers’, zegt Pop 719. De oorzaak is hierin te zoeken dat die grote plaatsen uit verschillende aan elkaar vastgegroeide kernen ontstaan zijn. Cfr. C. Gronlund-Kellnberger, Binnenwanderung und Sprache in Niederdeutsche Mitteilungen 5, 91.
Tenslotte lijdt vooral het dialect van grote steden en industriecentra tegenwoordig ten gevolge van de geweldige immigratie aan een verbijsterende heterogeniteit. ‘Die Stadtsprache ist ja durch die Mobilität (d.w.z. het aantal verhuizingen van elders) ein Konglomerat’, zegt C. Gronlund-Kellnberger a.a. 80. Ook Jo Daan schrijft in TT VIII 117 het ontstaan der stadsdialecten o.a. aan taalmenging toe.
De taalinvloed van de stad op het land is enerzijds een immigratiekwestie. Naarding 145-146 onderstelt dat bijv. voor de invloed van het Gronings op het Drents. Vaak ook ontvluchten tegenwoordig de stedelingen de grote steden wegens de duurte en ook om andere redenen en gaan zich in de omliggende dorpen vestigen. Zodoende beïnvloeden zij het dialect van die forenzenplaatsen. Smout constateerde dat met name voor Antwerpen. Voorts valt bij de taalkundige betrekkingen tussen stad en dorp op te merken dat bij de vele contacten (de dorpelingen gaan naar de stad voor hun inkopen in winkels en magazijnen en op de markten, voor de artsen en ziekenhuizen, voor
de middelbare en andere scholen, voor de ontspanning, voor hun rechtszaken; omgekeerd komen de kooplieden en handelsreizigers voor zaken uit de stad naar het platteland) de taal der stedelingen als superieur wordt ervaren; cfr. o.a. Sassen 317, Limburgs Haspengouw 1951, 257. Vinden wij dus op een kaart ‘beschaafde’ vormen als een vlek rondom een stad, dan zijn die vaak uit stedelijke invloed te verklaren. Voor voorbeelden zie men § 144. Zie ook voor de expansie der steden: F. Debus, Zwischen Mundart und Hochsprache in: Zs f. Mf. XXIX, 1-43.
De rol die de grote steden als Parijs, Keulen en Amsterdam t.a.v. het dialect van het platteland gespeeld hebben, verschilt wezenlijk van de rol der kleinere. Zeker is de invloed der kleine niet steeds weg te cijferen - wij zullen daar nog op terugkomen -, maar er zijn duidelijke voorbeelden van weerstand. Kloeke NTg 47, 10 vlg. merkte op dat een isoglossensysteem van het type <.> rond een stad ten onzent alleen bij Utrecht is aangetoond. Zelfs rondom Keulen vindt men het niet. Het kaartje bij Schuringa toont duidelijk de passieve rol van de stad Groningen; cfr. Zs. f. Mundartf. 1942, 1381. De isoglossen ten Zuidoosten van Den Bosch blijken nièt door de stad ingedeukt; cfr. A. Weijnen, Den Bosch en Noord-Brabant, B.N. 3, 57-60. Het viel Fokkema in BMDC 4, 10 op dat de isoglossen in Zuid-Limburg grotendeels aan andere oorzaken dan aan stedelijke invloed hun ontstaan danken. De omgeving van Hulst verschilt scherp van de stad door het gebruik van stijgende tweeklanken en de houding tegenover de Franse leenwoorden. De historische factoren die tot deze aversie hebben bijgedragen, zijn duidelijk. Hulst heeft de rampen van de oorlog over het platteland gebracht. En terwijl er in de stad een protestante minderheid is, is de omgeving uitsluitend katholiek. Dr. A. Vossen maakte mij erop attent dat in het land van Weert de bewoners van de dorpen ten zuiden van de Panningerzijlinie het dialect (en de manieren) van hun marktstad Weert lomp vinden. Roukens 302 merkte op dat hij praktisch nooit Roermondse expansie aantrof. Hetzelfde moest ik zeggen van Breda; cfr. Hand. v.h. 16e Ned. Philologencongres 1935, 44. In Duitsland vertoont Kassel geen uitstraling; cfr. Mitzka 39 en W. Mitzka Handbuch zum deutschen Sprachatlas 1952, 156. Bezoen 16 ziet slechts weinig invloed van het Enschedees op de omgeving. Er is een sterke weerstand van het Landfries tegenover het
Stadsfries; cfr. De invloed van het Stadsfriesch op het Friesch BMDC 4, passim. Fokkema constateerde nl., dat het Fries aan de invloed van de stad en de ontfrieste gemeenschappen in de dorpen drie eeuwen lang vrij aardig weerstand heeft geboden; immers de stadstaal is er niet in geslaagd, een ‘klankwet’ aan het Fries op te dringen. Ook ligt er rond de stad geen stedelijke invloedssfeer. Fokkema is van mening dat de invloed van het stedelijk dialect slechts dan te bewijzen valt wanneer de Landfriese vorm is verdrongen door een stedelijke die zelf afwijkt van het A.B. Dit is o.a. het geval bij achter, dat Fries efter heeft verdrongen en misschien bij fleis. Als oorzaak van het verschijnsel ziet Fokkema het feit dat stadstaal en boerentaal elk aan hun eigen sociale milieus gebonden waren.
Wanneer twee dialecten op elkaar stoten, moet men in het overgangsgebied op contaminaties verdacht zijn. Nauw verwant daarmee zijn de hypercorrectie en het hyperdialectisme. Frings vond op krt. ganz langs de zuidgrens van het j-gebied en tussen Rijn en Wezer hier en daar k. Dit moet het gevolg zijn van een verschijnsel dat zich in grensstroken gemakkelijk laat gelden, nl. een bewust streven om een als extreem gevoelde uitspraak te vermijden, waarbij men dan in een ander uiterste vervalt. Frings noemde dit in Zs. f.d. Mdaa, 1921, 10 ‘Reaktions-artikulation’; cfr. ook Teuchert 137. Kranzmayer, 8 wijst naast het feit dat de grensgebieden gekenmerkt worden door: ‘Erstarrungen einstmals gemeinbairischer Charakteristika’ ook op de ‘Übertreibungen, bei denen ein bairisches Lautmerkmal an seiner Auszengrenze lautwidrig auf weitere Wörter übergriff’.