De auteurs Marion Pauw en Susan Smit staan volop in de belangstelling met hun boek ‘Hotel Hartzeer’. Informatief voor iedereen die aan de kant is gezet, liefdesverdriet heeft. De twee vriendinnen kunnen erover meepraten, ze hebben elkaar getroost in zware tijden van wanhoop, zelfverwijt, woede en wraakgevoel. Met de door hun geraadpleegde deskundigen geven ze adviezen voor alle vormen van liefdesverdriet: “Van je eerste blauwtje tot je meest recente echtscheiding”.
Dat ‘blauwtje’ intrigeert me, waarom verbind ik het begrip direct aan mannelijke energie. OnzeTaal.nl vertelt dat het gaat om iets dat je bij een ander niet voor elkaar krijgt, je krijgt de kous op de kop (ook dát kun je weer opzoeken!). Ja, mannen horen vanouds een huwelijksaanzoek te doen, dus dan kun je een blauwtje lopen, met liefdesverdriet en/of geknakt eergevoel als gevolg.
Een liefdesbreuk kan snoeihard aankomen. In de ellende die gevoeld wordt zijn mensen zich weinig bewust dat ze op een goudmijn zijn gestuit. Dat is begrijpelijk en het proces zou ook verstoord worden als ze zich dat te volle bewust waren. De slachtofferrol wordt makkelijker opgepakt. Ondertussen raak je wel iets essentieels in jezelf op weg naar liefde zijn. Om met Joseph Campbell te spreken, wat je pijn doet, daar zit je evolutiedrang.
Tips van de hartzeer deskundigen: voel de pijn tot op het bot, blijf bij jezelf, laat het verleden los en richt je op de toekomst. Etc. Susan Smit verwoordt haar advies het meest spiritueel. Ga er doorheen, ervaar de val, val diep, je zal de bodem vinden, je eigen bodem, die is oké, licht, veilig. In mijn ogen zit in de wederopstanding erna je innerlijke winst.
Drie vrouwen uiten in Trouw hun kritiek op de wereldwijd dominante economische-groei ideologie die de aarde zo in de problemen brengt. We blijven oplossingen zoeken in nog meer efficiency en technologie, stelt wereldreiziger/auteur Arita Baaijens. Gemeenschappen die in dit proces niet kunnen meekomen, noemen we onderontwikkeld, aldus politicologe Aysem Mert. Jurist/diplomaat Dorine van Norren vindt het evenals de andere twee vrouwen tijd om naar andere culturen te luisteren.
Waarom houden wij ons halsstarrig vast aan een model dat richting de afgrond leidt, vraagt Baaijens zich af. We vinden onze levens bevoorrecht, benijdenswaardig, merkt Mert sarcastisch op. Ze heeft gelijk, het idee dat onze cultuur de beschaafdste is, ligt zeer diep verankerd. Ondertussen breiden in die zogenaamde beschaafde cultuur de psychische ziektes zich razendsnel uit. Van borderline tot burn-out, van adhd tot depressie. De aantallen mensen met dergelijke psychische aandoeningen liegen er niet om.
Deze ontwikkelingen houden verband met de overstap van het ‘wij-principe’ in het gemeenschapleven naar het ‘ik-principe’ in economisch ontwikkelde culturen. Bij de eerste maakt de natuur deel uit van het ‘wij’. Van Norren meldt dat in Bolivia en Equador de rechten van de natuur in de grondwet opgenomen zijn. Terug naar het gemeenschapsleven van vroeger lijkt mij niet de oplossing. Eerder ligt die in het overstijgen van de ‘wij’ — ‘ik’ tegenstelling, het goede van beide behoudend.
de zogenaamd ontwikkelde landen zal dat een grote vermindering van de materiële welvaart met zich meebrengen, gepaard gaande met een aanmerkelijke verbetering van de psychische stabiliteit. Het citaat hieronder volgend zou het kunnen leiden tot the genuine well.
“Vergeleken met twee eeuwen geleden zijn we weliswaar gezonder en veiliger dan ooit, maar ondertussen zijn we geëvolueerd van the genuine sick naar the worried well.”
Het Volkskrant artikel van Arie Elkhout is door Blendle voorzien van de kop: ‘Het Syrië dilemma: waarom (n)iets doen geen optie is.’ De prijs van niets doen is enorm gezien al het menselijke leed.
er niet zomaar een evenwichtige democratie. Trump heeft nu kruisraketten op een Syrische luchtmachtbasis laten werpen om verdere gifgasaanvallen te voorkomen. Het is onzeker wat dit voor
Met dergelijke beschouwingen in het achterhoofd volg ik een boeiende lezing van biologe Saskia Bosman. Uitdrukkelijk betrekt zij spirituele inzichten in haar werk. Anders dan de neo-Darwinistische evolutieleer, waarbij het recht van de sterkste voor een geleidelijke evolutie zou zorgen, spreekt zij
over een nieuwe evolutiesprong die de mensheid verder helpt. Daarvoor moeten we ons zenuwstelsel ‘herbedraden’.
Google haar maar om er meer over te weten te komen. Hier is relevant dat ze het onderwerp transcendente meditatie aansnijdt. Deze is bedoeld om angst en depressie te verminderen, en om welzijn en innerlijke rust te bevorderen. Niet alleen op individueel niveau is dat belangrijk, ook op
lokaal werkt het helend. Via wetenschappelijke methoden is aangetoond (bijvoorbeeld in New York, maar ook hier in Lelystad) dat als een klein percentage van de bevolking gezamenlijk mediteert de criminaliteit in dat gebied afneemt. Aan de Joegoslavische grens zijn in oorlogstijden dergelijke mediteersessie gehouden.
Alles is energie en het is niet moeilijk te bedenken dat het verzachten van die energieën prioriteit nummer één is. Dat is waar we zeker wél aan kunnen werken.
“Wat we zien valt in het niet met wat we niet kunnen zien. (...) Als we uitsluitend op onze vijf zintuigen vertrouwen, ontvangen we een zeer beperkte voorstelling van de werkelijkheid.”
In welke wereld ben ik beland?, vraag ik me na zo’n twintig bladzijden lezen af. In Nederland dus en wel in de wereld van de asielzoekers. Het boek: ‘Hoe ik talent voor het leven kreeg’ van Rodaan Al Galidi. Deze uit Irak afkomstige man streek in 1998 als 27-jarige asielzoeker in Nederland neer. Ik begrijp best dat asielzoekers niet met fluwelen handschoenen aangepakt hoeven te worden, maar dit lijkt wel een schrikbewind van ambtenaren van IND, COA en vreemdelingenpolitie. Het is uiteraard zijn verhaal, maar de echtheid is voelbaar.
Al Galidi maakt duidelijk hoe je als afhankelijke partij psychologisch onderdanig gemaakt kan worden. Er vliegt een verwijt naar je hoofd, maar je durft niet uit te leggen dat het anders is gegaan. Bang dat de ander boos wordt, wat al meerdere keren gebeurde en dat is erg, het heeft gevolgen. Het mecha- nisme is in lichtere vorm herkenbaar op veel andere terreinen, zoals in een ziekenhuis waar onderdanig gedrag kan worden aangewakkerd.
Hoe pijnlijk het ook is en hoe wreed het overkomt, om macht los te kunnen laten, moeten we hem eerst leren kennen, zowel in de positie van de machtige als in de positie van de afhankelijke. Dan kan in het bewustzijn het inzicht nestelen dat het uitoefenen van macht om de macht de liefde in de weg staat en dus de innerlijke ontwikkeling schaadt.
Ik heb nog ruim vierhonderd bladzijden te gaan en ik vrees dat de ervaringen, alhoewel prachtig beschreven, steeds zwaarder worden. Zou Al Galidi na zoveel moeizame ervaringen weer terug willen naar Irak? Op deze vraag van Van Dis (DWDD) antwoordde hij: “Nooit, nooit, ook als lijk wil ik het niet.”
“Waar liefde heerst, daar is geen zucht naar macht. En waar macht domineert, daar ontbreekt liefde. De een is de schaduw van de ander.”
In WNL op Zondag trad Tweede Kamer voorzitter Khadija Arib op. Zonder tegenkandidaten is met een overtuigende meerderheid aan stemmen haar kamervoorzitterschap verlengd. Zij vervult de baan voortreffelijk. Deze in Marokko geboren moslima heeft twee paspoorten en daar wordt wel eens moeilijk over gedaan. Argument: onvoldoende loyaliteit richting Nederland. De aanwezige oorlogsverslaggever Arnold Karskens probeert haar hierover aan de tand te voelen. Ze wil er niet op ingaan, ze heeft zich te vaak moeten verdedigen.
Nu ben ik ook niet erg voor die dubbele of driedubbele paspoorten. Waarom mogen sommigen op de wereld in twee of drie landen stemmen, terwijl de overgrote meerderheid zich tot één land moet beperken?? Maar mijn reden is niet de vereiste loyaliteit, haar te eisen vind ik een nationalistisch zwaktebod. Nee, ik ben niet zo voor nationalisme, ik sta helemaal achter het initiatief en de acties van Garry Davis (1921-2013), de Amerikaan die een wereldpaspoort ontwierp. Hij gaf na de Tweede Wereldoorlog zijn Amerikaanse burgerschap op, werd statenloos en verklaarde zichzelf tot wereldburger. Vrede zou alleen te bereiken zijn als je de soevereine staten opheft en een wereldregering tot stand brengt.
Hij heeft het niet meer mogen meemaken en ik vrees dat het mij ook niet gaat lukken. Met populisme, vluchtelingenproblematiek, Brexit, Trump, Erdogan etc. lijken we eerder de andere kant uit te gaan. Maar dat is schijn. De veranderingen gingen voorlopig wel iets te snel, maar de onderstroom gaat wel degelijk en ook onvermijdelijk richting een wereldpaspoort voor allen. Davis werd van naïviteit beschuldigd, net als eerdere voorvechters van wereldburgerschap. Voor mij zijn zij actievoerders en zieners op de langere termijn.
“Verbeeldingskracht is belangrijker dan kennis. Want hoewel kennis alles omvat wat we weten en begrijpen, verwijst verbeeldingskracht naar alles wat we nog moeten ontdekken.”
Hij is in de citaten al vaak aan bod gekomen, de Libanese dichter Kahlil Gibran (1883-1931). Niet verwonderlijk, want zijn symboliek om de boodschap van liefde en medemenselijkheid over te dragen spreekt mij erg aan. In het boek ‘Spiegels van de ziel’ staan zijn mooiste verhalen. Ik begrijp goed dat een van de vertalers, Aleid Swierenga, dankbaar is voor de schoonheid van zijn woorden die de kille en zakelijke taal van onze moderne wereld even doen vergeten. Die warme woorden heeft onze taal wel, blijkt uit de vertaling.
“Toen God mij als een kiezel in dit wondere meer liet vallen, verstoorde ik zijn oppervalk met talloze kringen. Doch toen ik de diepte bereikte, verstilde ik volkomen.” Via deze lijnen wordt een levensloop beschreven. Meer zicht op de werking van emoties en een relativering ervan biedt deze vergelijking: “Bomen, aardbevingen en stormen zijn voor de aardbol wat haat, afgunst en boosheid zijn voor het menselijk hart. Ze woeden en gaan tekeer en leggen zich dan neer.” Een aanmoediging om nog eens goed naar dergelijke emoties te kijken.
Met zijn woorden raakt hij ook de duistere kanten aan. Het leven op aarde beschrijft hij als een eiland in een oceaan van verlatenheid, “waarvan de rotsen verwachtingen, de bomen dromen, de bloemen eenzaamheid en de beken dorst zijn.” De boodschap van liefde blijft daarbij recht overeind. Want liefde is in zijn ogen de enige vrijheid ter wereld. “Zij verheft de geest zodanig dat de wetten van de mensheid en de verschijnselen van de natuur haar loop niet kunnen veranderen.”
“Wanneer een van jullie valt, valt hij voor hen die achter hem komen, een waarschuwing tegen het struikelblok. Ja, en hij valt ook voor wie voor hem gaan, die hoewel sneller en zekerder van voet, toch het struikelblok niet opzij schoven.”
“Als je je geheimen aan de wind onthult, verwijt de wind dan niet dat hij ze doorvertelt aan de bomen.”
Opgebrand thuis zitten, bij het minste geringste vol schieten, tot op het bot vermoeid, bang, huilbuien, zweten, sneller ademen, hyperventilatie – zo omschrijven Sophie Hilbrand en de mensen die door haar geïnterviewd zijn hun burn-out. Eén op de zeven mensen heeft het meegemaakt. En het probleem groeit, maar is het wel een probleem? Psychiater Dirk de Wachter vindt van wel. We leven in een ziek- makende wereld met een grote nadruk op het individuele. “We ontplooien ons zo erg dat we onszelf niet meer terugvinden in de plooien.”
Het verschijnsel treedt op in welvarende gebieden, maar is het daarom een luxeprobleem? Bij bestaans- onzekerheid moet een goed geolied groepsleven voorop staan, vaak met duidelijk hiërarchische verhoudingen tussen man/vrouw, jong/oud, verschillende klassen. Als er eenmaal overvloed is, gaat individu zich innerlijk ontwikkelen. Het is een vanzelfsprekende volgende stap in het evolutieproces van de mens. De Oude Grieken wisten al te melden dat in tijden van weelde zelfontwikkeling een directe drijfveer is voor het bestaan. Geen luxeprobleem dus.
We lopen vast in een versnellende wereld met weinig rustpunten, meent De Wachter. De Westerse mens is geobsedeerd door leukigheid, gelukkig en succesvol moeten zijn. Dat is waar en daarom is de burn-out vaak een zege. Je moet rustpunten zoeken, je moet je innerlijk verkennen, je bent ongelukkig en moet daar iets mee. Niet voor niets komen mindfulness, yoga en andere spirituele hulpmiddelen dan in het vizier.
Uiteindelijk gaat het erom de focus op groepsleven en de focus op het individuele te overstijgen tot nieuwe vormen. Daarvoor moeten beide eerst gekend zijn. Zo bezien zijn we goed bezig. En ja, ook ziekmakend, maar met een positieve connotatie. Evenmin als continu gelukkig, hoeven we continu gezond te zijn. Weerstand en tegenslagen zijn krachtige aanjagers voor de innerlijke evolutie.
“Bij elke these hoort een antihese. Eenheid wordt geschapen door samensmelten van de tegenstellingen.”
“Voortgaan leidt tot volmaaktheid. Schrijd voorwaarts en wees niet bang voor de doornen en de scherpe stenen op ’s levens pad.”
Helderziend ben ik kennelijk niet, daarvoor moet ik nog wat doorleren. In mijn blog van 16 maart voorspelde ik het politieke veld voor de komende vier jaar en het ziet er nu al naar uit dat het anders gaat lopen. Niet de PvdA schuift aan bij VVD, CDA, D66, maar toch GroenLinks. Natuurlijk kan alles nog richting mijn voorspelling gaan als de voorbesprekingen stranden, maar mijn voorgevoel (waar ik dus niet echt op kan vertrouwen) zegt me dat het deze vier gaat lukken. Daarbij heb ik een fantasiebeeld van een ferme Femke Halsema als minister van Milieu.
Het moge duidelijk zijn, het politieke spel, het compromissige samenwerken is niet echt ‘mijn ding’. Liever blijf ik met wat commentaar aan de zijlijn staan en houd ik mij verder bezig met gevoelens, emoties, relaties. Een symboliek die me dan ook direct raakte is van Albert Camus: “In het midden van de winter stelde ik vast dat er, binnen in mij, een onoverwinnelijke zomer schuil gaat. En dat maakt mij blij. Want het betekent dat er, hoe hard de wereld ook tegen mij duwt, binnen in mij iets krachtigers is, iets beters, dat terugduwt.”
Ik moet denken aan Sophie Hilbrand met haar tv programma ‘Sophie in de mentale kreukels’. Ze heeft in 2012 een burn-out gehad en wil daar alles over weten, vooral ook de oorzaak. In essentie denk ik dat bij een echte burn-out (niet bij wat stress of kortdurende overspannenheid) de onoverwinnelijke zomer zoek is. Alleen in rust kan die teruggevonden worden. Je ‘zelf’ is niet alleen het belangrijkste, maar ook het enige wat je hebt (vrij naar Clark Moustakas).
“Aan een fantasiebeeld heb je gedacht voordat je het ziet, terwijl een helderziende waarneming eerst gezien en dan pas overdacht wordt.”
“Geloof je daar écht in...??” Dat zinnetje is mij menigmaal op een licht lacherige, licht agressieve wijze toegeworpen. Dat kon de astrologie betreffen of om een goddelijk energieveld gaan. De woorden “Ja, daar geloof ik in.” kreeg ik moeilijk uit m’n keel. Het voelde niet zo, het is geen geloof, ik wéét het. Maar ook dat zei ik niet, het klinkt te definitief, alsof ik iets weet wat anderen niet weten. Dan kun je wel over ‘mijn weten’ gaan praten dat iets anders is dan ‘jouw weten’, maar dan verzand je in een oeverloze discussie.
Het woord ‘geloven’ heeft een vrouwelijke connotatie, een openheid naar alle vormen van geloven. Het woord ‘weten’ een mannelijke, met een soort absolutisme worden andere mogelijkheden afgesloten. Zoals altijd moeten dergelijk polen te overstijgen zijn naar een hogere orde. Een visie daarop kwam ik tegen in het boek ‘De hemel binnen handbereik’ van William Gijsen en Boudewijn Donceel. Zij stellen dat je vertrouwt vanuit een weten uit eigen inzicht; geloven kan bestaan uit vertrouwen op de inzichten van anderen. Dat is de m/v sprong, voortaan zeg ik dus niet: ‘Daar geloof ik in.’, maar: ‘Daar vertrouw ik op.’
Dat kapitalisme een godsdienst is merk je aan het begrip ‘consumentenvertrouwen’. Zo’n in dit verband oneigenlijke gebruik van het begrip dient ervoor om mensen in de kapitalistische kerk te lokken en te houden. Als je je echter te veel consumentenvertrouwen hebt laten aanpraten, ben je veroordeeld tot de schuldenhel, met demonen als incassobureaus, deurwaarders en een grenzeloze boete industrie.
Wil de nieuwe regering daar a.u.b. eens grondig en vooral ook integer naar kijken, en vervolgens tot helende actie overgaan. Een hel is erg on-Nederlands.
“Hij die gelooft heeft de overtuiging dat het klopt, maar heeft daarvoor niet de ervaring nodig of het zo is, terwijl iemand die vertrouwt uit eigen ervaring weet dat het klopt. (...) Hij die vertrouwt voelt de bevestiging van zijn geloof door het gevoel in de ziel.”
Als Asscher collega Klaver ervan beschuldigt dat hij van klimaat en milieu een prestige object maakt op kosten van de gewone burger schiet ik in de lach. Je inzetten voor klimaat en milieu is toch juist in het beláng van die gewone burger. En als we allemaal wat minder te besteden hebben, is dat dubbele winst voor de aarde. Daarnaast is het ook wel eens gezond om een onderbouwd tegengeluid te horen. Het komt van de bekende geoloog Salle Kroonenberg. Het betreft niet het milieu, maar het klimaat. Hij legt aan journalist Jan van Damme uit dat de stijgende temperatuur niet een gevolg is van menselijk handelen.
In zijn nieuwste boek ‘Spiegelzee’ richt hij zich op de laatste 200.000 jaar, de tijd dat de mens op aarde aanwezig is. (Geen idee hoe je daar uitspraken over kunt doen, maar ik vertrouw hem.) De stand van de zeespiegel blijkt alles te maken te hebben met het klimaat en het als gevolg daarvan smelten of juist aangroeien van de ijskappen. Kouder worden en opwarmen is een astronomisch gegeven, zoals de seizoenen die elkaar opvolgen. Hiermee raakt hij aan mijn basale vertrouwen, dat vooral spiritueel gestut wordt.
Kroonenberg vindt het arrogant om te denken dat wij als mensen aan de thermostaatknop van de aarde kunnen draaien. Er zijn grotere krachten aan het werk. Een kleine knauw krijgt mijn spirituele hart wel als hij vanwege de korte tijd dat de mens op aarde vertoeft (aarde: 4,5 miljard jaar) zegt: ,,De mens is een onbetekenend ongelukje in een onverschillige natuur.'' Waarschijnlijk gekscherend, ik ken de man, hij is geestig en gevoelig. In mijn diepste overtuiging is de mens volstrekt geen ongelukje van die grotere krachten en de natuur al helemaal niet onverschillig. Alles ontwikkelt zich naar eenheid.
“Een politicus wil graag een probleem oplossen, een held zijn: vingertje in de dijk en alles is oké. Daarom luisteren politici naar de alarmverhalen over het klimaat. We hebben het gezien met de
zure regen. Dat was een lokaal probleem en het is opgelost met rookgas ontzwavelaars op energie- centrales.”
Zo, dat hebben we weer gehad. Rutte mag na deze verkiezingen even snel een kabinet formeren van VVD, CDA, D’66 en PvdA. Dijsselbloem kan op zijn plek blijven zitten, zowel in Nederland als in Europa. Het regeringsbeleid hoeft niet veel te veranderen. Dit kabinet maakt de vier jaar vol en daarna is de PvdA weggevaagd. GroenLinks laat met de Partij van de Dieren deze vier jaar geducht van zich horen, met name in het belang van het klimaat, moeder aarde en ontwikkelingswerk. Daarna staan zij in de peilingen bij links bovenaan, de SP lukt het met het verongelijkte pessimisme niet om naar boven te schieten.
In 2020 is de tijd rijp voor GroenLinks om met D66 (wat beschadigd door niet waargemaakte regeer- beloftes), PvdD en de weggevaagde PvdA Liberaal-Links te vormen. Het programma bevat belangrijke vernieuwingen in de verzorgingsstaat, onder andere een basisinkomen waardoor veel regelgeving en betutteling op de schop kan. Liberaal-Links wordt overtuigend de grootste partij en na tien jaar Rutte mag Jesse Klaver, gepokt en gemazeld door vier jaar krachtig opponeren, de door hem zo begeerde positie van minister-president innemen.
Over op de orde van de dag. Waar had ik het over, ach ja, het hart. Ook een heel belangrijk instrument om de politieke arena om te bouwen tot een tempel van wijsheid en vriendelijkheid. Want daar willen we toch heen met de politiek. Creatieve inspiratie komt niet voort uit strijd, maar uit goed luisteren én innerlijke rust, stilte. Dat levert waardevolle inzichten op voor politieke veranderingen.
“Het hart is belangrijk bij alles wat we doen, als we ons als soort willen ontwikkelen. Het hart is onontkoombaar. Als we betere burgers willen worden, dan moet het hart bij die ontwikkeling betrokken zijn.”
“Uiteindelijk zullen volken beoordeeld worden op de omvang van hun hart, niet op de omvang van hun legers.”
Heerlijk boek ‘The Power of the Heart’ (blog 5/3) waarin hart en gevoel, intuïtie en intentie centraal staan. Bij het hoofdstuk ‘Liefde en Relaties’ staat mijn aandacht helemaal op scherp. Ik heb daar decennia lang zo mijn ideeën over, alhoewel die ideeën in de loop der tijd wel aangevuld of veranderd zijn. Zo niet door dit boek, met het overgrote deel ben ik het eens of klopt het met m’n gevoel. ”Liefde is wat we in essentie zijn. Hoe meer liefde we in ons hart ervaren, hoe meer liefde ons ten deel zal vallen.” (Deepak Chopra). Als een mantra loopt door het hoofdstuk de gedachte dat voor een zinvolle relatie je moet stoppen met zoeken naar ‘de ware’.
Onderzoekster Marci Shimoff onderscheidt vier niveau’s in de liefde. Als eerste ‘Geen Liefde’. Door pijn, angst, verdriet ben je ervan afgescheiden. De tweede is ‘Liefde om de Verkeerde Redenen’. Je wil je innerlijke leegte opvullen, wat in feite geen liefde is. Het dient als pijnstiller. De derde is ‘Liefde om goede Redenen’. Je vindt liefde in een goede relatie of in iets anders dat buiten jezelf ligt. Het vierde, ultieme niveau is ‘Liefde zonder Reden’. Het is een innerlijke staat die niet afhankelijk is van een liefdespartner. Dat geeft vrijheid, ruimte, innerlijke vrede.
Mooi natuurlijk, maar in relaties spiegelen we elkaar op een diep niveau. We worden verliefd op mensen met karaktertrekken die we graag zelf zouden willen hebben, stelt ook Chopra. Dat is in mijn ogen een belangrijk verschil tussen liefde en vriendschap. Bij de laatste klikt het vanwege dezelfde golflengte, bij liefde val je op het zo begeerlijke andere. Daar past energie uitwisseling via seks bij.
“Als je denkt dat je niet gelukkig kunt zijn zonder levenspartner, is de kans groot dat je een partner aantrekt die niet gelukkig is en een relatie met jou zoekt om een leegte op te vullen in zichzelf.”
(Na een lange zoektocht naar ‘de ware’) “Het keerpunt kwam toe ik bereid was om tegen mezelf te zeggen: Van nu af aan wil ik de ware voor mezelf zijn. Toen ik voor mezelf de ware werd, maakte het niet meer uit of ik een relatie had of niet.”
Happinez, vertegenwoordigd door Anne Wesseling en Lisette Thooft, verrast haar lezers met honderd tips om gelukkig(er) te worden. Het uitgangspunt: Geluk kun je leren! Dat schijnt wetenschappelijk aangetoond te zijn. De mate waarin we gelukkig zijn is voor 10% aangeboren, voor 40% gekoppeld aan omstandigheden en voor 50% hoe we in het leven staan. Nu ben ik niet zo van het verheerlijken van geluk en dergelijke cijfers vertrouw al helemaal niet. Maar goed, een studie van zo’n mega rij adviezen vind ik wel een uitdaging.
Omdat ik al weer een dagje ouder ben, weet ik vrij goed wat mij gelukkig, tevreden maakt. Dus kan ik moeiteloos de tips onderbrengen in de categorieën: 1. dat werkt voor mij, meer geluk; 2. dat werkt niet voor mij, minder geluk; 3. Zegt me weinig, geluksniveau gelijk. Uitkomst: 43 x resp. 34 x resp. 23 x. Wat maar weer bewijst dat niet ieder mens gelijk is. Mijn hoogst scorende geluk bevorderende tip: “Word stil van binnen.” Mijn hoogst scorende geluk tegenwerkende tip: “Hug je gelukkig.” Ik vind die drie zoenen al zo’n moeizaam gebeuren.
Ik ben ook al niet zo van het geluk, omdat ik weet dat ik juist in voor mij ongelukkige levensfasen het meest geleerd heb. Ik wil deze aarde graag verlaten met wat meer door ervaring opgedane wijsheden, dus dat ongeluk maakt me uiteindelijk wel gelukkig. Maar dat was geloof ik niet de bedoeling met deze top honderd, om mensen eerst in het ongeluk te storten. Moet ik nu toch wat bedenken wat mijn geluk bevordert, dan houd ik het op androgyn geluk, waarbij dus innerlijk het mannelijke en vrouwelijke in evenwicht is, of beter: is overstegen naar een nieuw evenwicht.
Buma begrijpt het niet. Hij wil iets goeds, maar bewandelt de verkeerde weg. Hij wil het verleden terug, terwijl we naar de toekomst moeten. Hij pleit voor een sociale dienstplicht voor jongeren en onderbouwt dat met jaren 50 argumenten. Sindsdien heeft de verplichte gemeenschapszin meer en meer plaats gemaakt voor individualisme (niet te verwarren met egoïsme!). Hiervoor zijn eigen keuzes belangrijk, plichten als deze werken tegengesteld. De juiste weg is dus het aanwakkeren van intrinsieke keuzes op het gebied van vrijwilligerswerk.
Wat deed het me goed toen mijn aandacht gevestigd werd op het initiatief ‘Young Impact’. Een schot in de roos, deze initiatiefnemers tonen de juiste weg. Een jongerenbeweging waar de inspiratie vanaf spat: “Wij roepen niet dat dingen anders moeten, wij laten zien dat het kan! Nú.” Het is gebaseerd op een groot geloof in samen doen. Er zijn scholenprogramma’s, digitale platformen, feesten, celebration awards. Dit alles om jongeren iets positiefs te laten betekenen voor een ander, de buurt, stad of wereld. Mét anderen, volgens éigen keuzes!! Geïnteresseerd: lees www.youngimpact.nl
Beste Buma, intrinsieke keuzes komen uit het hart. Letterlijk is op die plek ook de energie van enthousiasme en motivatie te vóelen. Die energie moet opgewekt worden en dat gebeurt niet met plichten. Jezus zei al: “Wat je hand ook te doen vindt, doe het met heel je hart.” De Apple coryfee
Steve Jobs gaf het dringende advies: “Heb het lef om je hart en intuïtie te volgen.” Baptist de Pape voegt daaraan toe: “Als je leeft met een geopend hart, stem je jezelf af op waarden als tolerantie, harmonie, samenwerking en respect voor anderen.” Ziedaar Sybrand van Haersma Buma, is dat niet precies het ultieme doel van het waarden betoog van het CDA?!
“Je zult het hart nooit kunnen ontlopen, daarom kun je maar beter luisteren naar wat het je te zeggen heeft.’
“De taal van het hart bestaat uit gevoelens. Als je je hart volgt, luister je niet naar je hoofd, maar naar wat je voelt dat goed is.”
Een maand geleden schreef ik dat democratie om innerlijk leren vraagt. In het huidige politieke circus wordt dat eens te meer duidelijk. Ik zou van de hoofdrolspelers annex lijstaanvoerders wel eens willen weten hoe grondig ze naar hun eigen bedoelingen kijken, zijn ze zich ervan bewust. Dat vereist eerlijk zelfonderzoek, op een afstandje kijken naar de intenties achter je eigen gedachten, woorden, daden. Dat kun je alleen maar zelf onderzoeken, niemand kan het voor je invullen.
Een mooie uitwerking hiervan vond ik in het boek ‘The Power of the Heart’ van Baptist de Pape die daarvoor achttien spirituele kopstukken interviewde. Bij intenties die gebaseerd zijn op angst krijgen mensen de neiging anderen te manipuleren of te controleren. Intenties vanuit ego, gecombineerd met een gebrekkig zelfgevoel, gaan gepaard gaan met een zucht naar macht. Bij intenties die in liefde wortelen, is er sprake van echt geven om anderen, aldus Gary Zukav.
Niet eenvoudig om dat bij jezelf te achterhalen. Zen-leermeester Thich Nhat Hanh geeft nuttig advies voor deze exercitie. Stel jezelf een viertal vragen.
1. ‘Ben ik zeker van wat ik doe?’ of ‘Wat doe ik eigenlijk?’ Goed beseffen wat je doet en wat je doel is.
3. ‘Doe ik wat ik doe automatisch of uit gewoonte?’ Daarmee kan het onbewuste bewust gemaakt worden en wordt de bedoeling erachter beter vastgesteld. Dan de cruciale slotvraag:
4. ‘Is mijn intentie gebaseerd op liefdevolle vriendelijkheid en compassie, en heb ik het beste met anderen voor?’
Daarover zou ik vanavond bij de aanvang van het grote Carrédebat dus wel een gloedvol verslagje willen horen van de afzonderlijke lijsttrekkers.
“Uit intentie worden gedachte en daad geboren. Als je intentie oprecht en zuiver is, kan geen mens je raken.”
Het is al weer even geleden dat ik het bericht las. Een Japanner werd wereldkampioen 100 meter hardlopen in de leeftijdsklasse 105+ in ruim 42 seconden. Beslist een melding waard, hoopgevend voor de ouder wordende mens. De man zelf was trouwens niet tevreden, want hij had enkele seconden verloren omdat hij het startschot niet gehoord had. Spontaan schiet ik in de lach. Zo ook bij Fons Jansen: “Als een saaie spreker na dertig minuten zegt, ik hoop daar straks nog uitvoerig op terug te komen, word ik prompt verliefd op de juffrouw van de koffie.” Zulke momenten zijn weldadig voor je gemoed.
Dat humor de stemming verbetert, is bekend, maar het wordt ook van huilen gezegd. In feite logisch, laat die emoties er maar uitkomen, opkroppen is ongezonder. Onderzoekers hebben een groep mensen twee tranentrekkende films te laten bekijken. De niet-huilers behielden na afloop dezelfde gemoeds- toestand, bij de huilers bleek dat na een kleine dip de gemoedstoestand verbeterd was. Boeiend, maar ik zou wel willen weten wat voor een type film ze zagen. Bij het tv programma All You Need Is Love, als de mensen na lange tijd gelieven weer zien, kunnen de tranen over m’n wangen rollen; bij nare beelden met geweld voel ik afschuw zonder enige traan.
Dat huilen en lachen dicht bij elkaar liggen kun je goed merken bij de dood van geliefde medemensen. Het ophalen van herinneringen roept deze vorm van rouwen op. Het gaat niet zelden om hartgrondig huilen en schaterlachen. Je voelt dat die uitdrukking van emoties je in de richting van een evenwicht brengen, juist ook omdat je ze deelt met anderen.
“Acteren is niet moeilijk, je moet vooral kunnen lachen en kunnen huilen als dat nodig is. Als ik bijvoorbeeld moet huilen, denk ik aan mijn seksleven. En als ik moet lachen ook.”
De sterrenkundige Govert Schilling meldt enthousiast dat bij een rode dwergster op nog geen 40 lichtjaar (zou dat dichtbij zijn??) zeven aarde-achtige planeten zijn ontdekt en dat er een paar honderd miljard ‘aardes’ in onze Melkweg zijn. Nu had ik toch bijna het lijsttrekkersdebat gemist, zoveel relativering van onze aardse besognes was bij mij ingedaald.
Ik had mij voorgenomen om bij onderwerpen waarvan ik de standpunten wel ken heel bewust op mimiek en uitstraling te letten. Dus heb ik het geluid af en toe uitgezet. Mijn ranking bevatte twee verrassingen. Pechthold eindigde hoger dan ik verwacht had. Veel minder de nette vlot argumenterende burgerman. Er zat meer vriendelijkheid en relativering in zijn uitstraling. Asscher eindigde lager dan mijn verwachting. Minder de betrouwbare bestuurder, zijn gezichtsuitdrukkingen waren vlakker, weinig gedreven. (Deze analyse zegt natuurlijk meer over mij dan over de sprekers.) Maar hoe staat het met hun mannelijkheid?
Graag leg ik mijn publiek uit wat in de huidige tijd voor Nederlandse vrouwen een ideale man is. Ze vallen in groten getale niet meer op macho’s, maar hij mag ook geen watje zijn. Kortom, ze willen een ‘watcho’, oftewel een man met een sterke persoonlijkheid die heel lief, teder, aardig en begripvol is. De androgyne man dus, bij wie het vrouwelijke en het mannelijke verweven zijn. Verwacht bij politici niet veel watcho’s, daarvoor is de politiek toch nog een te mannelijke tak van sport. Maar verstoken van vrouwelijkheid waren Asscher, Buma, Klaver, Pechtold, Roemer nu ook weer niet. Willen ze echter die androgynie verder ontwikkelen, dan raad ik ze aan een voorbeeld nemen aan Obama. Hij heeft het in mijn ogen ver geschopt op dit gebied.
“Hoe meer mannelijke vrijheid de vrouw in zichzelf absorbeert, hoe meer haar vrouwelijke verlangen naar liefde echte liefde wordt.”
Eerder (25/1) schreef ik al hoezeer het begrip ‘zorgmijder’ een negatieve lading heeft. Alsof het wenselijk is dat we met elk (vermeend) wissewasje naar de dokter rennen. Voor sommigen is zorg mijden geen goede zaak, maar in het algemeen is het een gezond verschijnsel en komt het veel voor. Zorgelijker lijkt mij de overconsumptie van zorg, waartoe ook een groep ronduit zorgverslaafden behoort.
Anders dan bij zorgmijders begint ‘nieuwsmijders’ een positieve klank te krijgen. Tot mijn vreugde lees ik in een artikel van Marjon Bolwijn over het ‘Trump-filter’ en het ‘nieuwsdieet’. Nieuwsmijders staan in de belangstelling getuige wetenschappelijk onderzoek. (Wat mij betreft mag ook onderzocht worden waarom zoveel mensen zoveel nieuws kijken. In mijn blog van 23/5/’16 veronderstelde ik dat er ook een behoefte aan tragiek, sensatiedrift aan ten grondslag ligt.) Het aantal nieuwsmijders lijkt toe te nemen. Mediapsycholoog Monique Timmers wijt dat aan de toename van ‘angstaanjagende frames’ en dat maakt onrustig.
Hoogleraar journalistiek Irene Coster Meijer, die met een collega in 26 landen de omvang, motieven en strategieën van nieuwsmijders in kaart brengt, constateert naast degenen die geen interesse hebben in nieuws drie groepen. Allereerst betrokken, politiek bewuste burgers die oneline berichtgeving mijden omdat zij met kliks, likes en delen niet willen bijdragen aan hypes, noch aan het verdienmodel dat eraan vastkleeft. Ten tweede een groep maatschappelijk betrokken mensen die de gemoedsrust niet wil laten bederven door zorgelijke berichten in de media. Zij informeren zich liever door programma’s als Tegen- licht. Een derde groep bestaat uit mensen die zo gedesillusioneerd zijn door alle ellende in de wereld, dat ze besloten hebben nauwelijks nieuws te consumeren.
“Ik ben een rustiger en blijer mens geworden sinds ik van mijn nieuwsverslaving af ben. Ik werd moe, misselijk en gedeprimeerd, en voelde mij machteloos van alle ellende in de wereld. Ik kan al die problemen niet oplossen. Wat heeft het dan voor zin er veel over te lezen en mij er druk om te maken? (...) Ik schudde de morele plicht die ik van huis uit had meegekregen om goed geïnformeerd te zijn van mij af. (...) Er is meer ruimte en rust in mijn hoofd voor de creativiteit die ik nodig heb voor mijn werk.”
“Het kapitalisme gaat ten onder aan een overdosis van zichzelf.” Deze uitspraak komt van de bejubelde onheilsprofeet Wolfgang Streeck (socioloog en emeritus directeur van het Keulse Max Planck Instituut) in gesprek met Koen Haegens. Vroeger dacht je dan dat de deur wijd open gaat voor het socialisme, maar dat is nu ook niet het geval. Dus rest ons in de ogen van Streeck chaos en onzekerheid. Waarom? Globalisering stuit op massale tegenstand, gesteund door nieuwe partijen die politieke systemen onbestuurbaar maken. Hij noemt zichzelf een teleurgestelde sociaal-democraat, vol bittere woede over de groeiende ongelijkheid, de arrogantie van de macht en de ondermijning van de democratie die hij waarneemt.
Die arrogantie van de macht vind ik betrekkelijk, sinds zij geketend is aan nationale peilingen die als referenda werken. Maar die groeiende ongelijkheid is evident. Monetaire noodverbanden liggen eraan ten grondslag volgens Streeck: jaren zeventig zeer hoge inflatie, jaren tachtig snel oplopende staats- schulden, jaren negentig hypotheken en creditcards, 2008 economische crisis. De huidige geldinjecties van de centrale banken, ‘financiële doping’ in zijn woorden, houden de patiënt al enkele jaren op de been, maar dat kan niet lang meer duren.
Een ander geluid komt van Mark van de Velde: “Het kapitalisme gaat aan intellectuelen ten onder.” Dankzij het kapitalisme is de klasse van intellectuelen sterk gegroeid. De instroom in het hoger onderwijs heeft een ‘geweldig reservoir van mensen met diploma’s en getuigschriften’ opgeleverd.
Op school al worden jongeren beloond naar intellectuele verdiensten. Dit versterkt het gevoel dat deze mensen extra betaald horen te worden, ook al blijken deze kwaliteiten in de harde werkelijkheid van de markteconomie veel minder waard te zijn.
We wachten gelaten af. Nog wel profiterend van de weelde van de huidige tijd. Ik geloof dat half Nederland op voorjaarsvakantie gaat.
“Niets! We moeten ons instellen op een zeer lange periode van chaos en onzekerheid. Ik noem dat het interregnum. Dat is best lastig om je voor te stellen, zo'n niet-orde. Maar het is wel zoals de zaken er voor staan. De oude orde is dood, maar van de nieuwe is nog geen spoor te bekennen.
Al eerder schreef ik grote moeite te hebben met mediteren, de spirituele techniek waar zoveel goeds aan verbonden wordt. Mijn gedachten blijven doorratelen. Vandaar dat ik aan meditatiepsalmen ben begonnen, zoals ik in 2013 blogte, want dat zorgt bij mij voor meer innerlijke rust, voor leven en gewaarzijn in het moment. Tegen deze achtergrond deed het mij goed in het boek ‘De ontsluiering van je Zielenpad’ (Boudewijn Donceel / William Gijsen) te lezen dat mediteren niet noodzakelijk de kleer- makerszit met handen op de knieën is, iedere gedachte wegdrukkend om zo rust te vinden. Het is iets individueels, iedereen kan het op eigen manier ontwikkelen.
“Mediteren is je richten tot jezelf en tot de Geesteswereld.” Dit doe je om ervaringen te laten bezinken, bewustzijn te activeren, inzichten te krijgen. Je hebt mensen die sterk gevoelsmatig ingesteld zijn, dan is het creëren van een rustige sfeer belangrijk. Hoewel ik meer een denker dan een voeler ben, vind ik de aanwezigheid van mooie natuurbeelden heel rustgevend. Mensen die vooral doeners zijn hebben baat bij automatische handelingen, zoals stofzuigen of klussen, waarbij ze reflecterend bezig kunnen zijn. En zowaar, ik krijg als denker alle begrip van de schrijvers. Dit soort heeft het ‘aartsmoeilijk’ om te mediteren vanuit rust. Ze adviseren deze mensen een gesprek met zichzelf aan te gaan, door middel van vraag en antwoord krijg je de nodige inzichten.
Wat is nu het zo hooggeschatte nut? Oefenen in mediteren leert je een meditatieve levenshouding, waardoor je meer in volle bewustzijn de realiteit ervaart. Je vraagt je automatisch af wat iets met je doet, waarom het gebeurt, wat je eruit moet leren. “Zo leer je de realiteit ook te accepteren.” Een absolute aanrader trouwens, de boeken van Gijsen, waarvan enkele met Donceel.
Het is de week van de euthanasie in de maand van de spiritualiteit. Maar in mijn ogen worden beide nog onvoldoende verbonden. Wat de euthanasie betreft is het is opmerkelijk hoe steeds maar weer de twee tegenpolen afzonderlijk worden uitgediept, terwijl in de reguliere media het geluid van de individuele spiritualiteit weinig doordringt.
Veel wordt geargumenteerd vanuit de groepsgedachte, we moeten blijven leven voor elkaar, je bezorgt gelieven een schuldgevoel. Vanuit die groepsgedachte komt ook de heftige geluiden dat gelieven en samenleving op geestelijk en lichamelijk gebied veel meer moeten doen voor hun hulpbehoevende medemensen.
Daartegenover staan de individualistisch georiënteerde redenaties. Duidelijk erover is Mario Verkuijlen, die in De Correspondent reageert. Voor hem geldt: ongelimiteerd zelfbeschikkingsrecht. “Ik ben toch eigenaar van mijn eigen leven. (...) En van mijn nabestaanden mag ik toch verwachten, dat als ze me liefhebben, ze zich neerleggen bij mijn doodswens?”
Je herkent hierin enerzijds ‘God, gebod en regels’, en anderzijds ‘IK WIL mijn éigen keuzes maken.’ Deze controverse is te overstijgen als het bestaan van de ziel erkend wordt, wetende dat mensen op zeer verschillende wijzen contact met hun ziel onderhouden. Uiteindelijk is het de ziel die over de dood beslist. Zorgvuldigheid van omstanders is dan noodzakelijk om mensen die dood te gunnen die bij hun zielsontwikkeling past.
Student geneeskunde Thomas Berkhout verwoordt in zijn DC reactie de zorgvuldigheid voortreffelijk. Zie hieronder.
“Ik vind dat een essentieel vereiste om de levenden te beschermen. Het is in mijn optiek niet bedoeld om te bepalen wie er wel of niet dood mag. Maar het is om ervoor te zorgen, dat iemand weloverwogen voor dat definitieve, onomkeerbare besluit kiest. Dat iemand er niet toe gedwongen wordt. Dat er geen alternatieven meer zijn om het leven nog zin te geven. Dat iemand duurzaam kan aangeven dat het zijn eigen keuze is, de consequenties overziet, en niet in een opwelling die pillen inneemt, terwijl die daar de volgende dag spijt van zou hebben gehad. (...) Ik vind dat geen betutteling, ik vind het een waarborg, om ervoor te zorgen dat iemand waardig kan sterven.”
Zou er minder angst en hang naar zekerheid zijn als we het voelen op de eerste plaats zetten? Bewust voelen brengt je letterlijk bij je hart. Denken creëert angst, voelen niet. We denken en peinzen te veel op ons werk, zegt Bart van Elden die daarover praat met arbeidspsycholoog Norbert Nielen. Volgens de laatste komt veel gedrag voort uit het gevoel ‘ik ben niet goed genoeg’. Als je dat niet wilt voelen, ga je gauw aan de slag om iets nuttigs te doen. Een rondje voelen aan het begin van een werkdag lijkt me dan ook productiever dan starten met een vergaderdiscussie. Ook bij pijn of problemen ligt de genezing volgens psychotherapeut John Welwood bij niet vooringenomen zien, voelen, integreren en de waarheid vinden die erin verborgen ligt. Dat levert de echte oplossing en genezing op, geen rondzingende gedachtenconstructies.
Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, spreekt over onze wereld in verwarring. In zijn Machiavelli lezing signaleert hij gescheiden werelden van enerzijds mensen die goed mee kunnen met de snelle veranderingen en anderzijds zij die achterblijven. Hij schetst een taak voor de media, de politiek, het beleid en de wetenschap om veel meer te openen voor anderen. Juist voor die groepen met een grote verantwoordelijkheid lijkt mij een goed ontwikkeld en bewust gevoelsleven essentieel. Daar mag meer aandacht voor komen.
Je vraagt je wel af wat het uiteindelijke doel is voor het gevoelsleven. Daar geeft Krishnamurti antwoord op. Volgens hem is dat een liefdevolle onthechtheid. In staat zijn tot liefhebben en tegelijkertijd aan niemand en niets gebonden zijn: de volstrekte volmaaktheid van het gevoelsleven. Paradijselijk, maar nu weer snel terug naar aarde.
“We noemen ons homo sapiens, de denkende mens. Dat klopt niet, we zijn voelende wezens, die ook denken.”
Waarom wil men zo graag alle mensen over één kam scheren? Een vertrouwd gevoel? Je bent niet de enige, dit is ‘normaal’? Ik lees een paar artikelen en ben al gestuit op: •“Achter elk bureau op kantoor schuilen ego en jaloezie.” / •“We ervaren allemaal dezelfde culturele en sociale druk.” / •“Uiteindelijk is elk mens bang voor de dood.” / •“We dragen allemaal een negatieve overtuiging (over onszelf) bij ons, overgehouden uit de kindertijd waarin we nog hulpeloos en afhankelijk waren van onze ouders.” / Na een pessimistische betoog over onze maatschappij: •“Voor iedereen herkenbaar, temeer omdat de angst in het hoekje van ieders bewustzijn aanwezig is: dit gaat niet goed.”
Punt 1: Ik ken innerlijk sterke mensen zonder geldingsdrang, die oprecht blij zijn als collega’s succes boeken, meeleven zonder een sprankje jaloezie. De allersterkste zielen, zoals Mahatma Ghandi, zijn er een duidelijk voorbeeld van.
Punt 2: Draai die maar om en dan mag van mij dat ‘allemaal’. We ervaren allemaal een andere culturele en sociale druk, en die beleven we allemaal anders.
Punt 3: Die heb ik vaker voorbij zien komen. Los nog van de mensen die echt naar de dood verlangen, is het helder dat de kwaliteit van leven aanmerkelijk verhoogd wordt als je de dood volledig accepteert. Er is ook aandacht voor emotioneel goed sterven.
Punt 4: Oorzaak zou de angst voor afwijzing door de ouders zijn. Maar omdat baby’s niet als blanco blad ter wereld komen, zal er een enorme variatie zijn in de manier waarop kinderen corrigerend gedrag van verzorgers beleven en verwerken.
Punt 5: Er zijn genoeg mensen met een basaal vertrouwen die aan de maatschappelijke ontwikkelingen geen angst koppelen. Gelukkig maar, want van deze mensen moeten de helende krachten komen.
“Alles is subjectief, daar gaat de hele evolutie om. Alles bestaat alleen maar vanuit je eigen ervaring. Zonder ervaring geen werkelijkheid. Door je een ervaring bewust te worden, beziel je ze.”
Zo’n vijfentwintig eeuwen geleden wist Plato al te vertellen dat mensen niet in staat zijn een goede leider te kiezen. Het eigenbelang gaat voor, wat tot chaos leidt, die alleen te lijf gegaan kan worden met tirannie. Het tegendeel dus van democratie. Het klinkt vertrouwd in onze oren, geen stoffige visie uit de oudheid. Vrij Nederland gaf een onderzoeksopdracht onder jongeren (18-25 jaar). Uit de resultaten blijkt dat deze groep in tien jaar tijd verrechtst is, minder vertrouwen in politici heeft, maar óók in de kiezer. Jongeren zijn angstiger geworden.
Omdat jongeren nog steeds massaal in democratie geloven terwijl ze zich niet kunnen vinden in oude structuren, is de slotconclusie dat we snel op zoek moeten gaan naar nieuwe democratische vormen. Daar zijn we nog niet echt mee bezig. In de VS komt een president aan de macht die chaos richting dictatuur zichtbaar maakt. Of de wetgevende macht dat kan beteugelen is nog onduidelijk. Trump wordt regelmatig beschreven als ‘gestoord’. Dat zou betekenen dat we weten wat ‘normaal’ is. Met zo’n differentiatie in karakters weten we dat natuurlijk niet. Helder is wel dat hij iets heeft aangeraakt in velen. Hij schreeuwt zó hard over zijn eigen onzekerheid en gebrek aan zelfwaardering heen, dat velen daarin herkenning vinden en er hoop uit putten.
Dat is dan de makke van de democratie, die in mijn ogen niet opgelost wordt door kennistestjes om te bepalen wie mag stemmen, of meer onderwijs in maatschappijleer. Het ligt veel fundamenteler. Vanuit het onderwijs zou er minder aandacht moeten zijn voor uiterlijk leren, en meer voor zelfkennis en het versterken van zelfwaardering. Innerlijk leren dus. Dat vraagt om een maatschappij die niet steunt op ‘hoog–­laag’ denken, maar op gelijkwaardigheid van mensen en het werk dat zij verrichten.
“Wereldwijde (mystieke) inzichten leren ons dat voor ieder mens het juiste en gelukkige leven te vinden is door weldoordacht te leven. Verken doorlopend je innerlijk in denken, doen en voelen door (doorlopend daarop) te reflecteren.”
“Zonder bewustzijn dat zichzelf bewust is, is de gedachte dat u en ik de leiding hebben over onszelf, flinterdun. Lijkt dit op navelstaarderij? Onderzoek wijst uit dat de zogenaamde introspectieve denkweg en ervaring, ook wel vergeestelijking genoemd, wezenlijk blijkt.”
Ruziemaken is gezond, vindt relatietherapeut Roefke Carmiggelt. Je kunt dan je grenzen aangeven, je moet je afvragen wat je wel en niet wil. Bij een goede ruzie ga je naar de kern van je gevoel. Direct dient zich dan de vraag aan: wat is een goede ruzie? Voor Carmiggelt is het allerbelangrijkste dat je elkaar de ruimte geeft om gevoelens te uiten. Als je zegt of suggereert dat het gevoel van de ander fout is, schiet de ruzie haar doel voorbij.
Het valt te lezen in een artikel van Cathelijne Elzes in Happinez. Een spiritueel blad, dus we mogen ook wat spiritueler zijn. Onze taak op aarde is om in bewustzijn te groeien en om te scheppen. Ruziemaken is een vorm van scheppen. In navolging van de begripsvorming van medium William Gijsen zou ik willen stellen: een onbewuste ruzie lost niets op, verergert de situatie, bewust zijn tijdens de ruzie kan het gewenste resultaat bewerkstelligen.
Bij een onbewuste ruzie zet je jezelf in de slachtofferrol, de ander is er schuldig aan. In de woorden van Gijsen, je beseft niet dat oorzaak en gevolg in jezelf huizen. Je raakt tijdens de ruzie verder van elkaar verwijderd, er is geen respect. Wat is bewust zijn dan? Gijsen: “Het is gelijktijdig weten wat, hoe en waarom je iets doet, terwijl je het aan het doen bent.” Je bent zowel volledig betrokken op de situatie als toeschouwer van jezelf. Zelfreflectie van de hoogste graad. Op die manier blijft het respect voor de ander volledig overeind.
Wel denk ik dat als partners qua bewust zijn vergevorderd zijn, ze niet snel zullen ruziemaken. Het zal eerder om een goed gesprek gaan, waarbij je positieve en negatieve gevoelens kunt uitwisselen.
“In het begin was het ook bij ons rozengeur en maneschijn, maar ook bij ons brak die zekere periode aan dat er gekibbeld werd, frustraties werden uitgesproken en dat er flink geruzied werd. Waarom vrouwen dat doen, weet niemand.”
Sinds jaar en dag krijgen we via wetenschappelijk onderzoek ‘uniforme waarheden’ voorgeschoteld over de opvoeding van onze kinderen. Gisteren las ik bijvoorbeeld dat de verwaarlozing van kinderen door hun ouders een groot maatschappelijk probleem is geworden (Gitty Feddema, AD) en dat succes meer te maken heeft met volharding dan met intelligentie, dus prijs een kind omdat hij zijn best doet (Marilse Eerkens, Psychologie). Gelukkig spreken de vele uniform gepresenteerde waarheden elkaar ook regelmatig tegen, zodat je nog wat keuze hebt.
Natuurlijk kunnen onderzoeksmethoden kritisch bestudeerd worden, maar dat is niet de kern van het probleem. Dat is namelijk dat geluk en succes vooraf een invulling krijgen, alsof beide voor ieder kind hetzelfde betekenen, los van de innerlijke ontwikkeling van kinderen. Sociaal pedagoge Feddema: Ouders moeten zich meer over hun kinderen ontfermen, meer tijd met ze doorbrengen. Overduidelijk dat er genoeg kinderen zijn die dat niet nodig hebben, het remt hun ontwikkeling. Ook baby’s hebben niet dezelfde behoeften.
Eerkens kent het onderzoek op haar gebied. En kennelijk weten zij en de onderzoekers die zij aanhaalt wat succes betekent voor ieder kind. Dat nu is onmogelijk. Ook je buiten de gebaande (school)paden begeven kan voor de innerlijke ontwikkeling essentieel zijn, evenals wat wij ‘falen’ noemen. In feite is de ‘Brief aan mijn dochter’ (14 jaar), gepubliceerd in Libelle, nuttiger. Met 43 adviezen vertelt Marleen Koolmees wat zij belangrijk vindt. Een persoonlijk mening, niet uniform gebracht en mede gebaseerd op eigentijdse waarden en intuïtieve kennis van de ontwikkeling van haar kind. Dochterlief mag er het hare mee doen.
Als in wetenschappelijk onderzoek ook de ontwikkelingsweg van de ziel wordt opgenomen, zouden we een stuk verder komen met gedifferentieerde uitspraken over de wenselijke begeleiding van kinderen.
“Ouders die al hun aandacht op het kind vestigen ontnemen aan het kind dat deel van vrijheid en eigen leven dat het kind nodig heeft om te ontbloeien.”
“Goed en kwaad zijn subjectieve begrippen die afhankelijk zijn van het standpunt dat ingenomen wordt. Goed is wat onze ziel vooruit helpt, slecht is wat onze evolutie tegenhoudt.”
Een vrolijke oudere man blikt me vanaf de foto tegemoet. Het is de 77-jarige Amerikaanse filosoof Daniel Klein. Het verbaast me niet dat deze blije persoon het boek ‘De wijsheid van een tandeloze glimlach’ heeft geschreven. Lynn de Bruijn interviewt hem. Zijn filosofie komt erop neer dat als je het najagen van grote doelen los kunt laten, dat je dan rustig je ervaringen kunt overdenken en weer kunt spelen. Hij volgt de inzichten van Epicurus die rond 300 v. Chr. leefde. Deze filosoof beschouwde de ouderdom als het hoogtepunt van ons leven.
‘Grote doelen loslaten’ is nog niet zo gemakkelijk in onze mannelijk georiënteerde samenleving. Het ‘druk-druk-druk’ handhaven we graag in het gepensioneerde leven, dan tel je tenminste nog mee.
Maar daaraan is de angst voor de naderende dood verbonden, want dan word je gedwongen die doelen los te laten. Klein pleit voor authentieke ouderdom. Dat houdt in dat je verantwoordelijkheid neemt voor wie je bent en hoe je de wereld ziet. Ik ontwaar hier een beschouwend bewustzijn in, ervaringen een plek geven, niet onbewust doorrennen. Het is volgens Klein een manier om de zin van het leven te ontdekken.
Als voorbeeld van niet authentieke ouderdom vertelt Klein over een bejaarde vriend die een testosteron- behandeling onderging om zijn libido nieuw leven in te blazen. Je voelt direct aan hoe vermoeiend dat is, om kunstmatig jong te moeten blijven. Het andere uiterste ziet Klein in de anticiperende depressie, het verbitterd zijn over de naderende dood. De angst voor later bederft een waardevolle oude dag.
“Oudere mensen maken zich over het algemeen minder vaak kwaad, gaan beter om met conflicten dan jonge mensen en hebben een hoger emotioneel welbevinden.”
Naar 'Het Nationaal Zorgdebat' geluisterd. Nationaal? Waarom denken wij de maximale zorg te kunnen krijgen, opeisen, en komt dat de rest van de wereld niet ook toe? Maar een Wereldwijd Zorgdebat zit er niet in, nee, wij zijn hier zelfs doodsbenauwd dat mensen zorg mijden. Ik ken genoeg mensen die dat wel doen, niet met elke kwaal naar een dokter gaan, maar in zo’n debat lijkt dat per definitie nare gevolgen te hebben en extra kosten voor de samenleving. Veel rationalisering om de spreekkamers en ziekenhuizen maar vol te krijgen.
Het betere nieuws: artsen schreven het manifest ‘Samen Dapper voor de Zorg’, ondertekend door 1300 zorgverleners. Ze roepen politieke partijen op om zich helder uit te spreken over de vraag die écht speelt: waar moet géén geld meer naartoe?? Ze willen geen campagnes voor zorgfonds of minder eigen bijdrage, dat is niet de kern van het probleem. Als de politiek minder geld wil geven aan zorg, wat kan er dan níet meer?” Bijvoorbeeld dure kankermedicijnen om enkele maanden langer te leven zodat meer kwetsbare ouderen geholpen kunnen worden? Bevolkingsonderzoek naar darm- en borstkanker óf meer verzorgers in een verpleeghuis? Bovenal: de controledrift die tot bureaucratie en ongebreidelde zorgwetgeving leidt terugdringen.
of ‘nature’ gaat. Maar in de zorg is én–én–én–én... desastreus. Lef van deze hulpverleners, laten we bidden dat politici hier een voorbeeld aan nemen. Zoals in het manifest wordt gesteld kun je deze keuzes niet aan artsen overlaten, dat leidt tot willekeur. Regeren is in het algemeen belang keuzes maken en bewustwording los van eigenbelang bij mensen stimuleren.
Apart, een congres met mensen uit vele landen die duidelijk vergenoegd zijn met elkaars aanwezigheid en het hogelijk eens zijn over: ‘Eigen land éérst!’ Een wereldwijde beweging lijkt te ontstaan. Als je dat doordenkt kan dat tot vele economische oorlogen leiden. We concurreren elkaar zelfvoorzienend de tent uit, ieder land heeft zijn eigen tekorten die tot grote internationale spanningen leiden. Op het congres een en al naïef verheugde gezichten. En ondertussen raast de globaliserende tsunami van internet, milieuproblemen, wetenschappelijke uitwisseling over de grenzen heen, zich niets aantrekkend van de populisten.
In de beweging zit nog een angel, de godsdienstangst/haat. Met zo’n twee miljard christenen en anderhalf miljard moslims op de wereld zijn de partijen aan elkaar gewaagd. Wordt die angst aangewak- kerd, dan liggen naast economische oorlogen ook ingrijpende godsdienstoorlogen op de loer. Alsof het niet genoeg is, wordt in de VS een president geïnstalleerd die omschreven wordt als een narcistische leugenaar en bedrieger, grofgebekte seksist, opgeblazen ego, geldmaniak, autoritaire intimiderende domme schreeuwlelijk en wat dies meer zij. Zij geagiteerde gezicht en mimiek, heel wat bozer dan van die vriendelijke congresgangers, doen de rest.
Ik moet denken aan een van de Pancatantra Sanskrietverhalen uit de 4e/5e eeuw na Christus. “Wie verstandig en eerlijk is, mag je rustig benaderen. Voor iemand die verstandig is maar vals, moet je voorzichtig zijn. Bekommer je vol medelijden om diegene die dom en eerlijk is. Wie dom en vals is,
van hem moet men zich heel ver houden.” Een mooi advies, je verre houden van Trump, maar voor menigeen komt hij toch wel erg dichtbij.
Laten we ervoor kiezen om ons vertrouwen te bewaren. Met deze welbewuste keuze op grotere schaal ziet de toekomst er goed uit.
“Klasse is een aura van vertrouwen die zekerheid wordt zonder eigenwijs te zijn. Klasse heeft niets te maken met geld. Klasse wordt nooit bang. Het is zelfdiscipline en zelfkennis. Het is de trefzeker- heid die zich aandient als je bewezen hebt dat je het leven aankunt.”
Psychologische onderzoeksuitkomsten hangen vaak van rijtjes aan elkaar. Bijvoorbeeld onderzoek naar relatiegeluk, waarvan in Magazine Psychologie verslag wordt gedaan. Om te beginnen worden ruwweg drie hechtingsstijlen onderscheiden: •veilige, •angstige (extreem gevoelig voor wat de relatie bedreigt) en •vermijdende (angst voor verlies van onafhankelijkheid). Het zal duidelijk zijn welke relaties hoog/laag scoren op de geluksschaal. Dan heb je nog de Big Five Karaktertrekken die het relatiegeluk beïnvloeden: •Extraversie, •Vriendelijkheid, •Zorgvuldigheid, •Openstaan voor ervaringen, •Neuro- ticisme. Ook niet moeilijk om de betere/mindere combi’s te zien. Tot slot ruziestijlen: •Vermijdend, •Bevestigend (uitpraten, elkaar in de waarde laten), •Temperamentvol, •Vijandig. Zo maak je de geluksschaal compleet.
Heimwee welt in mij op naar het werk van psycholoog/filosoof Erich Fromm (1900-1980). Piet Romeijn vat het samen. Relatiegeluk is veel minder Fromm’s uitgangspunt dan de mogelijkheden van persoon- lijke ontwikkeling. In zijn wereldwijd stuk gelezen boek ‘Liefhebben, een kunst een kunde’ legt hij om te beginnen uit dat hij onder liefde niet verstaat ‘falling in love’ of ‘make love’. Het is ook niet de wens om bemind te worden. Er is een behoefte aan tussenmenselijke binding, vereniging (één worden) met je medemensen, met als paradox in een individualiserende samenleving: “Iedereen wil zichzelf zijn, maar toch niet alleen zijn.” Dat vorm geven is een kunst die verder ontwikkeld kan worden. Fromm graaft dieper in de spirituele betekenis.
Overigens valt ook bij hem een rijtje te ontdekken. Hoofdkenmerk van liefde is •Geven, en daar een grote voldoening in vinden. Andere kenmerken: •Zorg, •Verantwoordelijkheid (antwoorden op de behoefte van de medemens), •Respect (de ander mag zich ontplooien op zijn eigen manier), •Kennis van de ander (zowel intellectueel als liefhebbend), •Accepteren van de sterke en zwakke punten bij jezelf en de ander. Zo bezien is Fromm’s gedachtegoed behoorlijk gemeengoed geworden.
“Onvolwassen liefde zegt: 'Ik hou van je omdat ik je nodig heb.' Volwassen liefde zegt: 'Ik heb je nodig omdat ik van je hou.”
“Als een mens slechts één ander mens liefheeft en onverschillig is tegenover de rest van zijn medemensen, dan is zijn liefde geen liefde maar een symbiotische binding of een vernieuwd egoïsme.”
“Zolang iemand gelooft dat zijn ideaal en doel buiten hem liggen, boven de wolken, in het verleden of in de toekomst, zal hij buiten zichzelf gaan en voldoening zoeken waar het niet gevonden kan worden. Hij zal overal naar oplossingen en antwoorden zoeken behalve waar ze gevonden kunnen worden: in zichzelf.”
Vaak heb ik bij lezingen mensen hun intuïtie laten testen door ze in zelfgekozen koppels op te delen, met de uitdrukkelijke eis dat een koppel alleen tot stand mag komen tussen mensen die elkaar níet kennen. Vervolgens krijgt een van de twee enkele minuten de tijd om alles over de ander te zeggen wat in hem of haar opkomt. Verleden, liefde, vriendschap, leefvorm, hobby’s....etc. De ander mocht alleen luisteren, geen ‘ja’ knikken of ‘nee’ schudden. Daarna kreeg de ander even lang de tijd voor hetzelfde tegenover haar/zijn koppelgenoot. Na afloop inventariseerde ik hoeveel procent van wat er gezegd was als goed werd ervaren door degenen die geluisterd had.
De percentages lagen doorgaans boven de vijftig procent en niet zelden tussen de tachtig en honderd procent. Mensen konden verbijsterd zijn dat een vreemde dat allemaal ‘wist’. De kracht van intuïtief weten was aan het woord. Als je niet kunt denken en lukraak praat, blijk je opmerkelijk veel op te pikken, energieën die je in woorden omzet. Wij leren dat je niet op je eerste indruk moet afgaan, maar hij bevat waardevolle informatie. Uiteraard moet je er niet klakkeloos op afgaan, hij kan vertroebeld zijn door vooroordelen. We hebben de ratio om dat te checken.
Als de oefening afgelopen was, kregen mensen de tijd om ‘alles samen uit te praten’. Ze waren niet van elkaar los te scheuren, praatten honderduit. Velen hadden ontzag voor hun onbewuste kennis. Ook in het zakenleven zijn deze capaciteiten van groot belang. Ondernemer en columnist Johan Schaberg betoogt dat de meest succesvolle zakenmensen bepaald geen Nobelprijs winnaars zijn, een al te groot intellect is eerder een nadeel. “Een goed ontwikkelde gevoelskant en de bereidheid intuïtieve besluiten te nemen, vaak tegen elke rationele analyse of waarschijnlijkheidsberekening in, zijn zeker net zo belangrijk.”
“Zowel kunst als wetenschap zijn gegrond op intuïtie, maar terwijl de kunst de intuïtie door het gevoel (astraal) vertolkt, vertolkt de wetenschap de intuïtie door het verstand (mentaal).”
De maand van de spiritualiteit is weer gestart, een mooie manifestatie in een voorthollende wereld. Een stimulans voor stilstaan, om je heen en naar binnen kijken wat er werkelijk gebeurt. De huidige versnel- ling leidt volgens de Duitse socioloog Hartmut Rosa (ook wel onthaastingsgoeroe genoemd) tot vervreemding, het contact met de wereld is verloren gegaan. Burn-out is een gevolg van extreme vervreemding. Een feit is dat we in de afgelopen decennia daar extra veel over horen. Resonantie, een diepe verbondenheid voelen met de wereld, mensen, kunst, natuur, religie, geschiedenis, daar gaat het om, vertelt hij aan Elma Drayer.
Het thema van deze maand is ‘compassie’. Rosita Steenbeek schreef een essay en Niels Matthijsen interviewde haar. Compassie is een gevoel, het begint niet bij het rationele. Ze benadrukt dat compassie niet verward moet worden met empathie. Dat begrijp ik, empathie kan op afstand, is passiever, hoeft niet per se het lijden van de ander te betreffen, compassie is direct voelbaar voor de lijdende ander. Wat ik minder begrijp is dat Steenbeek aan compassie de onontkoombare drang om een einde te maken aan iemands lijden koppelt. Er zijn volgens mij situaties dat je erbij bent, het lijden accepteert, dat de ander de compassie voelt, proeft, ruikt. Noem het een diep doorvoelde resonantie zonder dat het lijden beëindigd kan worden.
Volgens Steenbeek zijn voor compassie ontmoeting met anderen, aanleg, opvoeding en het leed dat je zelf hebt meegemaakt van belang. Ik zou daar aan toe willen voegen de mate waarin je compassie hebt met jezelf, je eigen falen en verdriet. Want als de compassie naar de ander bijvoorbeeld gebaseerd is op schuldgevoel, dan gaat het in wezen over jezelf. Ook schijncompassie voel je, proef je, ruik je.
”Ervaringen resoneren in ons, raken ons, vormen ons, veranderen ons, zullen we ons blijvend herinneren. Belevenissen zijn veel oppervlakkiger. Het moderne leven neigt ernaar rijk te zijn aan belevenissen en arm aan ervaringen.”
“Compassie is ook iets anders dan medelijden. Bij die emotie zijn de verhoudingen scheef. Iemand wordt dan vooral zielig gevonden. Bij compassie gaat een persoon écht naast de ander staan."
De inkt van het vorige blog is nauwelijks droog of ik krijg HUMO artikel ‘Eén tip: maak de liefde niet té belangrijk’ onder ogen. Biologe en klinisch psychologe Sandra Langeslag verzekert ons dat de liefde controleerbaar is, je kunt zelf die gevoelens versterken of verminderen. Net had ik dus het boek van Marilynne Robinson uit waarin ze een frontale aanval richt op neurowetenschappers met hun hersen- onderzoek. Wat een fraai voorbeeld ervan.
Veel mensen denken volgens Langeslag dat aan onmogelijke, verboden, verbroken liefdes niets te doen is, ‘een koele wreedheid die we moeten ondergaan’. Maar juist door dergelijke ‘wreedheden’ hebben we veel geleerd. Dan is het wijsheid, geen boekenkennis. Met haar onderzoek naar hersengolven toont ze aan dat liefde te vermeerderen resp. verminderen valt door naar een foto van de (ex-)geliefde te kijken en consequent aan positieve resp. negatieve eigenschappen van die persoon te denken. Iedereen met liefdeservaring weet dat en weet tegelijkertijd dat het bij hoog opslaande golven beperkt werkt. (Trouwens, als je een vechtscheiding wilt voorkomen, kun je het beter niet doen.) Iedereen zonder liefdeservaring zal niet geraakt worden en de uitkomst snel vergeten.
Love regulation is de term voor dit onderzoek. Aan proefpersonen is ook gevraagd wat ze doen om gevoelens levend te houden? Sommigen zeiden: niets!, als de gevoelens minder worden moet je het uitmaken. Langeslag vindt dat romantische liefdesideaal prima, “maar onderzoek heeft nu eenmaal uitgewezen dat gevoelens van liefde in een relatie na verloop van tijd afnemen.” Het heilige onderzoek, de onderschatte ervaring.
Ja, romantische liefde mag je relativeren. Maar tegelijkertijd is die liefde een mysterie en een fantasti- sche bron voor innerlijke groei. Vraag maar aan de troubadours die zich een kleine duizend jaar geleden beperkten tot onmogelijke liefdes.
“Liefde is het sterkste van alle passies. Liefde valt tegelijkertijd het hoofd, het hart en de zintuigen aan.”
Boek is uit en nog steeds weinig informatie over ‘politieke hoop’. Maar grote delen heb ik wel smullend gelezen vanwege de ongekende kracht waarmee ze haar maatschappijkritiek onder woorden brengt. Robinson vindt dat in het Westen geloof al ruim een eeuw van tafel wordt geveegd om redenen van naïviteit, nostalgie. Levenservaring is onvoldoende om geluk en medemenselijkheid te kunnen bereiken. De hogere opleiding zet ons ertoe aan om deze verarmde conditie als onvermijdelijk te accepteren. Ze hekelt het gebrek aan respect voor de mens in het algemeen, men lijkt vooral gedreven door minachting voor de mens. Een betere toekomst wordt opgehangen aan de tredmolen van economie en concurrentie.
Dus ja, zoals ik al zei (vorig blog), alleen een hernieuwd geloof kan ons kennelijk redden. Dat zal niet makkelijk zijn. Als ik in de NRC een verslag lees over de rode draden door de partijprogramma’s valt er weinig van te ontdekken. Wij zijn bezorgd dat nieuwe generaties het materieel (sic) en immaterieel slechter krijgen dan wij. De oorzaak wordt gezocht in financiële crisis, (technologische) veranderingen, de ‘ik’ gerichtheid in ons land. Ik denk niet dat CDA of SGP gedurfd heeft te vermelden dat het geloof in God gestimuleerd moet worden. Te veel geloof komt wel aan de orde (PVV) en de ‘nuchtere Nederlander’ van de VVD spreekt boekdelen.
De kracht waarmee Robinson haar visie etaleert, wekt de indruk van een behoorlijke dosis cultuur- pessimisme. Ik begrijp haar aardse ongenoegens, maar ik mis het diepe, kosmische vertrouwen dat het goed komt, en dat lijkt me bij uitstek een Christelijk, spiritueel vertrouwen. Het neemt niet weg dat we op aarde er alles aan moeten doen om daaraan mee te werken.
“Metafysica is in de steek gelaten alsof zij een fout is die beschaafde mensen niet langer maken, een verzetje dat een illusieloze wereld er niet langer op na houdt. Ik heb gezien dat de oorzaak van deze trieste verandering gelegd wordt bij de verlichting, maar volgens mij is deze zeer gebruikelijke visie op de materie gebaseerd op het verkeerd lezen van zeer basale teksten uit die verlichting. Ik heb Lockes Essay al genoemd, zonder meer een christelijke metafysica.”
“Ik deel de verheven visie op ervaring. Ik geloof dat we inderdaad in het theater van Gods glorie woonachtig zijn.”
In mijn blog van 1 januari vermeldde ik het boek van Marilynne Robinson ‘De gegevenheid der dingen’, wat door een recensent van de Groene Amsterdammer politieke hoop in bange dagen werd genoemd. Het bleek zware filosofische kost te bevatten. Haar uitgangspunt is de theologie, Calvijn noemt ze haar persoonlijke heilige. Een ‘calvinistisch‘ arbeidsethos, hard werken voor brood op de plank, heeft een weinig blijmoedige uitstraling gekregen. Maar uit haar toelichting begrijp ik wel hoezeer hij het goddelijke erin betrok, hoezeer hij talenten en ervaring op de voorgrond plaatste. Geen diplomajacht zoals tegenwoordig.
Tegen de achtergrond van haar Christelijke geloof serveert ze zeer behendig het atheïsme en het neodarwinisme af als ‘basale logische missers’. Absurd in haar ogen dat wetenschappers zo aan de categorie fysiek gehecht zijn dat zij het bestaan van een niet testbaar ‘zelf’ buiten het fysiek van de hand wijzen. De dominante stroming in de neurowetenschap krijgt het dan ook zwaar te verduren. Het mysterie wordt weggesluisd en wat povere hersenfuncties komen ervoor in de plaats. Als ze een voor- beeld geeft van ‘een neurowetenschapper in Europa’, die angst terugbracht tot een helder wit plekje in de hersenen, moet ik grinniken. Ik maak me sterk dat ze het over onze eigen ‘Wij zijn ons brein’ Dick Swaab heeft.
Maar goed, waar blijft onze politieke hoop in bange dagen. Die laatste weet ze haarfijn uit te leggen. Het hedendaagse Amerika is een land van angst en angst is geen christelijke geesteshouding. Daarmee ziet zij het wegdrijven van de christelijke identiteit als belangrijke grond voor de toenemende angst. De hoop lijkt ze vooral te putten uit een hernieuwde, eigentijdse gerichtheid op het goddelijke. Maar laat eerst verder lezen of daar nog wat politieke handvatten bij komen.
“Het prachtigste wat we kunnen ervaren is het mysterie. Het is de bron van alle ware kunst en wetenschap.”
“Zij die God vergeten, de enige verzekering van onze veiligheid, hoe dat woord verder ook gedefinieerd mag worden, kunnen herkend worden aan het feit dat ze irrationeel reageren op irrationele angsten. (...) Niemand echter lijkt tegenwoordig een onvriendelijk woord voor angst over te hebben, hoe onchristelijk deze ongetwijfeld ook is.”
Aha, mooi zo, witte mannen gaan schreeuwen om meer vrouwelijkheid in de samenleving. Neem nu columnist Theodor Holman in Het Parool. Hij schaamt zich ervoor Nederlander te zijn. We moeten aardiger worden voor elkaar, meer luisteren, af van die racistische witte bubbel, empathischer worden, verbinden, solidair zijn met elkaar... “Witte mannen maken hier de dienst uit en beseffen niet dat hun rol is uitgespeeld. Dat duurt niet lang meer.”
‘De mythe van de gemaakte vrouw’. Het feminisme stelt in zijn ogen weinig meer voor, het heeft zich uitgeleverd aan het neoliberalisme. En daarmee heeft hij zeker een punt, want vrouwen worden gestimuleerd door plafonds te stoten die mannen hebben aangebracht in deze prestatiemaatschappij. Regelmatig val ik over de opdringerige wijze waarop vrouwen worden aangespoord de top te bereiken. Welke top? Die van hun eigen talenten of gebaseerd op status, geld en macht? Terecht vindt Engelen dat de maatschappijveranderende potentie overboord is gezet door wat hij noemt het ‘bovenklasse- feminisme’. Dat resulteert in ‘tamme maatschappijkritiek’.
Grappige bijkomstigheid: beide mannen bieden zich aan als brug resp. voortrekker van de nieuwe beweging. In ander verband deed ik een onderzoekje wat zoal onder m/v emancipatie wordt verstaan. Veel gelijkheid en gelijkwaardigheid, gelijke rechten, gelijkstelling door de wet. Maatschappijverandering kwam enkele malen aan bod, maar ik was vooral gecharmeerd door die ene spirituele duiding die ik tegenkwam. Emancipatie betreft het proces van bevrijding ten dienste van de ziel. Daarmee praat je over volstrekte gelijkwaardigheid van alle mensen en de grote verschillen in de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Laten we dat maar eens goed uitwerken, een mooie kluif voor de psychologie.
“Geëmancipeerd vinden wij iemand die roept 'drukdrukdruk' te zijn, werkweken van tachtig uur maakt en aan het einde van de week bekaf neerploft. Emancipatie is jezelf ellebogen naar de top, dwars door het glazen plafond heen, richting ceo-positie en dan een Filipijnse nanny nemen. Feminisme anno 2016 betekent, kortom, dat 'machtige vrouwen het recht moeten hebben om net zulke gore klootzakken te zijn als machtige mannen'.”
“Vraag: U presenteert dit in uw pamflet alsof het nu aan de vrouw is om dit op te lossen. Is dat wel eerlijk?”
Engelen: "Ik ben de afgelopen jaren steeds cynischer geworden over mannen die, wat ik dan noem, in de pakken met de dassen in vergaderzaaltjes op dagelijkse basis het dna van de macht reproduceren. (...) Eigenlijk wil ik een geweten schoppen bij bewegingen die een geweten hébben.”
2017 wil ik beginnen met een Indiase groet, waarbij de handpalmen tegen elkaar gehouden worden voor het hart, vergezeld van een lichte buiging: NAMASTÉ Met deze groet wordt respect getoond, het is een buiging naar de godheid in de ander:
(Ik eer de plaats in u waarin het hele universum aanwezig is. Ik eer de plaats in u die van liefde, waarheid, licht, en vrede is. Wanneer u op die plaats in u bent, en ik ben op die plaats in mij,
Deze groet vertegenwoordigt respect op een diep spiritueel niveau. Er komt geen moraal aan te pas, laat staan dat het moraliserend is. Ik kan me wel vinden in de visie van Julien Vandiest, dat God zich oneindig ver voorbij elke godsdienstgod bevindt. “God in godsnaam niet kleineren door hem te zien als belegger in de moraal! Dié aangelegenheid is geheel en al de onze.” Over de waarde van onze mensenwerk moraal hoop ik meer te lezen in Marilynne Robinson’s boek ‘De gegevenheid der dingen; over wat het betekent in onze tijd mens te zijn’. De recensent van de Groene Amsterdammer noemt haar politieke hoop in bange dagen. Daar wil ik dit nieuwe jaar wel mee ingaan, ik kom er nog op terug.
“Er zijn vele concepten van God, maar met elkaar verklaren ze niet de macht die behoort aan de eenheid van God. God is de kracht die aanwezig is door alle universums.”