Voor Adelbert beschikken we vooral over vijftiende eeuwse en latere afschriften van een dertiende eeuwse bewerking van een tekst die in de tiende eeuw zou hebben bestaan, en die zou zijn gegaan over een achtste eeuwse heilige.
Het verdient aanbeveling de bovenstaande zin een paar keer goed te lezen, er dan een nachtje over te slapen, alvorens de rest tot zich te nemen.
De traditie van de heilige Adelbert van Egmond is meer gebaseerd op ‘overlevering’ dan op betrouwbare historische documentatie. Hoewel iets ouder is hij al net zo mythologisch als die van Engelmundus in Velsen. Met het verschil echter dat er voor Engelmundus geen enkele redelijke aanwijzing is dat hij bestaan zou hebben; voor Adelbertus is er wat méér, alleen niet te Egmond. Voor alle duidelijkheid : de kwestie gaat niet over religieuze gevoelens, maar over historische feiten (1).
Het opstel van de Alkmaarse archivaris drs. W.A. Fasel uit 1984 – hieronder geheel weergegeven – laat meteen en afdoend zien dat zelfs het beroep op de vereringsgeschiedenis bluf is omdat daarvan nauwelijks iets kan worden aangetoond. Hij stapelt bovendien aanwijzingen op voor een heel andere dan de door de traditionalisten verdedigde historische gang van zaken. Het is hem niet in dank afgenomen. Van enige schriftelijke reaktie op zijn opstel is niets bekend, om het maar eens op z’n goed Egmonds te zeggen : geen poep en geen scheet; en het is dan ook nooit beargumenteerd aangevochten, laat staan weerlegd. Na 25 jaar reageert drs. W.A. Fasel op een kwarteeuw van uit de weg gaan van een redelijk gesprek, hieronder eveneens geheel weergegeven. Een artikel van Jan Verheijen uit 1947 is hier opgenomen omdat het – met de afstand des tijds – zo helder de weinig wetenschappelijke dweperigheid laat zien waardoor een geschiedkundig debat bij voorbaat werd vertroebeld.
De kwestie is verre van opgehelderd : er zijn nog veel inspanningen nodig om de bronnen van de mythe bloot te leggen. Het is aan de traditionalisten om eindelijk de eigen rommelzolder eens uit te kuizen, waarmee in zekere zin al een aanvang is gemaakt door eindelijk te voorzien in nieuwe, maar wel erg dure (inmiddels gelukkig wel elektronisch toegankelijke) uitgaven in boekvorm van de bronnen met betrouwbare vertalingen uit het Latijn, kennelijk bedoeld voor zeer beperkte kring, en dan ook nog met zeer technische inleidingen die door gewone geïnteresseerden niet beoordeeld kunnen worden, en die voor specialisten aanvechtbaar zijn.
De ‘traditie’ wil dat Adelbert als metgezel van Willibrord in 690 vanuit Engeland naar Kennemerland kwam en in 740 te Egmond is begraven (2). De verering in de omgeving zou onmiddellijk na zijn overlijden een aanvang hebben genomen. Toen – naar verluidt in de tiende eeuw; eerder werd het op de zevende of achtste eeuw gehouden – het klooster van Egmond werd gesticht, zou zijn gebeente daarheen zijn overgebracht na al tweehonderd jaar te zijn vereerd door de plaatselijke bevolking, en dan blijkt dat het Egmondse klooster plotseling beschikt over vele feiten uit het leven van Adelbert, compleet met nauwkeurige jaartallen en alles. Zo lezen we op het jaartal 694 in de Annalen van Egmond, samengesteld meest waarschijnlijk in Gent in de dertiende eeuw, zo’n vijfhonderd jaar na Adelbert’s veronderstelde verscheiden :
Er is hier enig knip- en plakwerk verricht met fragmenten uit Sigebert en de Vita S. Adalberti, waarover verderop meer.
«In Holland was het Benedictijnerklooster te Egmond, oorspronkelijk door nonnen bewoond, het oudste en belangrijkste. Het werd door de eerste graven van Holland gesticht, een weinig ten oosten van het in 858 door Noormannen verwoeste kerkfort. Merkwaardig is, dat de kerk van dit klooster oorspronkelijk aan St Pieter gewijd was; nadat men echter de stoffelijke overschotten van St Adelbert, die in Kennemerland gewerkt heeft, had opgedolven en naar de kerk had overgebracht, werd een kapel aan deze heilige gewijd. In den loop der jaren nam de vereering van St Adelbert, van wien men reliquieën had, steeds toe, en raakte die van St Pieter op den achtergrond.» (4).
Om te beginnen is er archeologisch in Egmond nog altijd niets uit de achtste eeuw aangetroffen, laat staan een doorlopende bewoningsgeschiedenis van toen tot in de tiende eeuw en later. Het klooster is ook van veel recenter datum dan doorgaans wordt aangenomen : het werd gesticht in de twaalfde eeuw, bijna vier eeuwen na het veronderstelde jaar van Adelbert’s verscheiden.
Ondanks dat het verhaal van Adelbert een hoeksteen is van de vroege Hollandse grafelijke geschiedenis, wordt in De Franken van de zeer traditionalistische dr. D.P. Blok het levensverhaal van Adelbert ingekort tot :
Zoeken we in de belangrijkste referentiewerken van de Hollandse geschiedenis, dan blijkt dat Adelbert vaker af- dan aanwezig is en dat de geschiedkundigen Adelbert voor Holland stilzwijgend geleidelijk van het toneel afvoeren. Daarbij dienen ze te bedenken dat daarmee de Egmondse historische bronnen in hun geheel hebben afgedaan, en zonder Egmondse bronnen is er geen vroege grafelijke geschiedenis van Holland, waarvan het dan nóg duidelijker wordt dat die is ontleend aan de streek ten noorden van Artesië en de omgeving van Gent.
In 1933, lang voordat drs. W.A. Fasel zijn kritische opstel schreef, concludeerde de Utrechtse hoogleraar Otto Oppermann over de Vita S. Adalberti :
«Hoe dit ook zij, het resultaat van ons onderzoek is voor de vita Adalberti alles behalve gunstig te noemen. Juist de voor de geschiedenis van Egmond en het graafschap Holland belangrijke feiten, die zij bevat, zijn niet in de 10e eeuw door Ruopert te boek gesteld, maar in de tweede helft der 12e eeuw door een schrijver, wiens opgaven men met eenige scepsis dient te beschouwen.
De bedoeling van den bewerker is klaarblijkelijk, St. Adalbert in verband te brengen met het klooster Egmond en de eerste Hollandse graven. Een dergelijk verband bestond oorspronkelijk niet.» (6).
Er heeft echter wel degelijk een historische Adelbert bestaan die abt was van Willibrord’s klooster Aefternacum, en die tussen 753 en 775 wordt genoemd, dat wil zeggen net ná Willibrord, en hij kan dus niet in 740 zijn overleden. Over hem is weinig meer bekend dan dat hij uit York afkomstig was (7).
Het Evangelarium van Egmond is gemaakt in de abdij van St.-Riquier op tien kilometer afstand van Abbeville, en waar het feest van St. Adelbert werd gevierd op 25 juni. Die traditie is ontegenzeggelijk veel ouder dan die van Egmond. Van het St.-Baafsklooster te Gent staat vast dat het in de tiende eeuw beschikte over relikwieën van Adelbert. Het is ook waarschijnlijk dat ze zich eerder bevonden in de St.-Bertijnsabdij van St.-Omaars (dat is mogelijk controleerbaar), gelegen aan de monding van de Aa (Emunde), waar op twee kilometer afstand het plaatsje Hallines (Hallem) ligt dat in de Vita van Adelbert wordt genoemd (8). In de periode 953-981 was de uit de St.-Bertijnsabdij afkomstige Womar abt van de St.-Pieters-, vanaf 964/965 ook van de St.-Baafabdij te Gent. De abdij van Egmond is gesticht vanuit de St.-Pietersabdij van Gent.
Er is vooralsnog dus geen noodzaak om de echtheid van de Egmondse Adelbert-relieken – ondanks al hun omzwervingen in afzonderlijke stukjes en vermenging met de ledematen van andere heiligen – in twijfel te trekken. Uit de omgeving van St.-Omaars verhuisden in dezelfde periode ook zekere graven naar Gent (zie : De graven van het ‘Hollandse Huis’) zodat het niet is uitgesloten dat er toch enige band tussen de twee bestond.
Ruopert van Mettlach kreeg de opdracht tot het schrijven van Adelbert’s heiligenleven van Egbert, aartsbisschop van Trier (977-993) en, alweer naar verluidt, zoon van de Gentse graaf Dirk II, die eerst veel later ‘van Holland’; zou worden genoemd. Daardoor is het ook mogelijk is dat de band tussen Adelbert en de ‘Hollandse’ graven pas in Gent is gesmeed.
Een St. Adelbert wordt voor rond 680 eveneens vermeld als bisschop van Soissons (9), dat is tien jaar voordat de Egmondse Adelbert vanuit Engeland naar het vasteland zou zijn gekomen, en het geeft een idee van de streek waarin de naam thuishoort; in Holland is er niets uit die periode. Deze Adelbertus is weer niet te verwarren met Adalbertus, bisschop van Terwaan (Frans Thérouanne), 872-887, overleden 914 (10).
Wie de bovengenoemde Adelberts net iets te jong of te oud vindt kan nog kiezen voor een andere (of is het toch dezelfde als bovenstaande ?). In de brieven van Bonifatius, onze enige bron in deze, ontmoeten we namelijk een opmerkelijke tijd- en naamgenoot van Adelbert. Terwijl de Egmondse heilige in 740 zou zijn overleden, werd de Noord-Franse ketter Adelbert in 744, eveneens te Soissons, door een Neustrische vergadering veroordeeld :