Behalve in de militaire kampementen worden in WO II ook mensen op andere plaatsen geïnterneerd, [Bouwer – Het vermoorde land, 139-140] waar de gevangenen onderling soms op de vuist gaan. [Bouwer – Het vermoorde land, 186a]
Ga in oostelijke richting en bij de 2de 'zijstraat' linksaf: Terminal Angkot (was Maarschalklaan. [De Koloniale Roeping, 9-10])
Op het oogenblik [1925] is men daarmee zoover, dat behalve de van ouds bekende ‘nasi goreng’ en gebakken aardappelen met biefstuk en groenten ook volgens een menu kan worden besteld, hetwelk bestaat uit soep van den dag, de keuze uit twee soorten vleesch, ham of zalm, op drie manieren toebereide aardappelen en zes soorten groenten, daarna fruit en koffie. [Het Indische Leven-6, 938-939]
NB. De perrons zijn alleen te betreden met een treinkaarje (eventueel naar het dichtst bijzijnde station) en dan nog kort voor de betreffende trein vertrekt.
We passeren de Pasar Baru, met de fruitstalletjes (doerian, mangga, nangka, pisang, djeruk, salak, blimbing, noem maar op) en komen aan het station van Bandung waar het plotseling begint te regenen. We kunnen nog net een dranktentje bereiken. Bier voor meneer en limonade voor de jongeheer.
Na de inval van de Japanners waren de verbindingen met de hoofdstad verbroken. [Bouwer – Het vermoorde land, 28] Maar wanneer dat enigszins hersteld is, is het station een concentratiepunt voor vluchtelingen.
Een Europese vrouw is gisteren op het station van Bandoeng door een Japanner betrapt. Hij veegde met zijn handen de kosmetiek van haar gezicht en smeerde deze aan haar sarong. Daarna beval hij haar zich te ontkleden in tegenwoordigheid van alle reizigers. In de wachtkamer moest zij een kwartier vrijwel naakt rondlopen. [Bouwer – Het vermoorde land, 42]
Het huidige station werd in 1928 gebouwd door F. Cousin, hoofd van het Bouwkundig Bureau van de Staatsspoorwegen.
Een paar dagen later bracht Soedarmo dus zijn vrouw en kind naar het station vanwaar ze naar Djokja zouden vertrekken. In de trein, zo met het kind alleen, voelde Soelastri zich als had ze niet slechts Bandoeng verlaten, maar ook vele dingen waarmee ze innig verbonden was geweest: haar idealisme en energie.
In rijen van vier werden de hoogsten in het land naar het station gemarcheerd onder strenge Japanse bewaking. Voorop reed in een vrachtauto – bij wijze van speciale gunst – de gouverneur-generaal. In het gelid liepen verscheidene generaals, o.a. Ter Poorten, Uhl en Pesman.
Op een ochtend staan wij nog voor zonsopgang op een perron van het station Bandung, te midden van de reizigers, dragers, kooplui met fruit en sigaretten en snoep, die zich voor de ingangen van de Limex-exprestrein verdringen. Wij reizen Klas Utama, dat betekent een zitplaats, een witte antimakassar over de rugleuning, een fan aan het plafond van de coupé.
Het was nog volop daglicht, toen de expres in Bandoeng aankwam. Wij verlieten het station door een zijuitgang. De gevangeniswagen, die in Bandoeng bruin van kleur is, stond op korte afstand en wij stegen in. De deur ging dicht en er heerste schemerdonker.
De vrouwen van Buitenzorg vertelden, dat terwijl zij nog hun schamele bagage inpakten, Indonesiërs al in de tuinen klaar stonden om direkt nadat zij waren vertrokken aan het rampokken te kunnen gaan. De vrouwen kwamen in goederenwagons naar Bandoeng.
De vrouwen in Buitenzorg moesten om 8 uur 's morgens met een klein draagbaar koffertje op 't residentiekantoor zijn. Die uit Megamendoeng, de Poentjak enz. kwamen, moesten soms uren ver loopen. Indonesiërs dorsten niets voor hen te dragen. In Buitenzorg werd gewacht tot 4 uur 's nachts. Indo- en 'neutrale' vrouwen moesten eten brengen. Ze vertrokken in 3 treinen. De eerste 's nachts om 4 uur. In de treinen werden 2 kinderen geboren.
De postcommies v.d.S. pas eenige maanden in Indië en wonende in een paviljoen op den Residentieweg, was door de ziekte aangetast. Bij den overweg stond een goederenwagen van de S.S. klaar, waarin de patiënt op een primitieve draagbaar geheschen werd. Z’n echtgenoote ging in den wagen mee, geneeskundig personeel was in geen velden of wegen te bespeuren, alleen een paar Inlanders, die de straat enz. begonnen te bespuiten. [De Locomotief, 23 October 1911]
In de gaarkeukens zijn de laatste tijd herhaaldelijk grote maaltijden gekookt voor Indonesische soldaten, die – volgens de Japanse opdrachtgevers – naar de fronten werden gezonden. De laatste opdracht was een maaltijd voor 10.000 Indonesiërs. De gaarkeukens konden hieraan niet voldoen, omdat zij slechts een capaciteit hebben voor zes- tot zevenduizend porties. Of de weggezonden soldaten 'heiho's' dan wel manschappen van de 'Peta' zijn, is niet met zekerheid uit te maken.
Verder oefende ik critiek op het beleid van de resident van Priangan, die geen maatregelen nam tegen de onmatige opdrijving van de levensmiddelenprijzen door Chinese tokohouders, die rijk werden ten koste van het publiek. Ik was nog steeds, althans in naam, secretaris van het Verbond van Verenigingen van Overheidsdienaren en het vraagstuk der toenemende duurte lag op mijn arbeidsveld. De vice-voorzitter van het Verbond en ik begaven ons naar het paleis te Batavia om de aandacht van de regering te vestigen op het ontstellende prijsverloop. Dat kwam er op neer, dat wij de resident van nalatigheid ten aanzien van de belangen van het publiek beschuldigden. Een conflict met de resident bleef dan ook niet uit. Toen de eerste militaire actie tegen de Republiek beginnen zou, nam hij wraak.
Van de weinige oudere gebouwen van eenig belang te Bandoeng is de residentswoning (gebouwd in 1860 voor ƒ 82000 !) een voorbeeld van het typische 'Oud-Indische' Europeesche huis (ook door de goede situatie in het stadsplan), als van de wijze waarop deze huizen door een latere generatie met behulp van dakijzer op ijzeren stijltjes tegelijk bruikbaarder zijn gemaakt en esthetisch verknoeid !. [Locale Techniek-3-6, 144]
Bestuurlijke veranderingen. [Geïllustreerde Encyclopaedie van N-I, 521-522], [Indië, geïllustreerd weekblad-9, 263]
De gouverneur van West-Java, kol. Matsui is gedegradeerd tot resident. Dit is geen strafmaatregel, maar een gevolg van de opheffing van het ambt van gouverneur. Java is nu in twee militaire distrikten verdeeld, waarmee een civiele onderverdeling niet meer parallel loopt. Resident R.A.A. Wiranatakoesoema is nu weer gewoon regent geworden.
De Japanse resident van Bandoeng heeft in een rede verklaard, dat de 'Amerikaanse negers vol spanning op de komst van de Japanse troepen wachten om hen te bevrijden van het Amerikaanse juk'.
Volg de weg, die een bocht naar links, naar rechts, weer naar links en na enige tijd naar rechts maakt en over de brug over de Ci Kapundung gaat: en van daar Jl Aceh heet (was Kebon Sirihweg).
Weken later zouden wij elders op Java bij toeval terecht komen op een feestavond van een bond van veteranen uit de vrijheidsstrijd. Zij vierden hun eenentwintigste verjaardag. Na koorzang door de echtgenotes en klassieke Javaanse dansen door de dochtertjes van de oudstrijders, klommen enkele veteranen zelf op het podium om een sketch te spelen. De commandant trad op als Amsterdamse Jansen-met-de-pet (met geïmproviseerde Nederlandse tekst) en lanceerde onder andere: 'Wat is het verschil tussen Amsterdam en Adam (A'dam)? Het KNIL.' Later zong hij samen met een paar collega's 'Daar bij die molen', dat door het Indonesische publiek zichtbaar geamuseerd werd meegeneuried (een en ander tot verbazing van een handvol Amerikaanse toeristen, die zich luidkeels afvroegen welke taal hier gangbaar was behalve 'Javanese').
Voor een kwart onsje boter staat men voor de Bandoengse Melkcentrale 's nachts om half vier al in de rij. Een groot deel van de uit Lembang van de melkerijen van de Italiaan Ursonen aangevoerde melk is ondeugdelijk, in verband met een ernstige mond- en klauwzeerepidemie. Een deel van de goede melk is bestemd voor verwerking tot melkpoeder voor de Japanse troepen. Wat er overblijft, gaat in de verkoop. Kaas hebben we in jaren al niet meer gezien. Boter zal binnenkort alleen op doktersattest worden verstrekt.
Leden van de Vrijmetselaars loge St. Jan richtten de Bandoengsche Schoolvereeniging op, die ten doel had scholen te stichten waar neutraal onderwijs werd gegeven.
Na deze fröbelschool, gesticht in 1898, kwamen lagere scholen in de Riouwstraat (Jl Martadinata – SD, SMP, SMA Tarona Bakti), de Ambonstraat (Jl Ambon – SMPN 7), waar tevens een tweede fröbelschool kwam en aan de Van Bevervoordeweg (Jl Wastukencana – SMPN 40).
‘Wij lazen die strip van Flash Gordon,' zei Menno, 'een heldendicht van avontuur, stond er boven. Ik gapte dat blad, d’Oriënt, iedere week weg bij die tandarts op Merdika. Die had zijn wachtkamer vlak aan de straat, weet je nog, Rudy?'
Het hooger opgaande middengedeelte bevat in het sousterrein gas- en scherfvrije kelders, op den beganen grond een standplaats voor tien auto's, op de eerste verdieping een kantoorruimte en daarboven archief. [Locale Techniek-8-5, 160]
Toen ik ongeveer een jaar rust genomen had, vond mijn vader dat het tijd werd dat ik ook op Bandung iets deed. Een H.B.S. was er niet; ik werd dus naar een gymnastiek zaal gezonden en kreeg verder privaatlessen in frans, engels en boekhouden. Het frans en boekhouden kreeg ik weer van de nonnen; het engels daarentegen eerst van een engelse koopman, die toevallig mijn vader kende en die duidelijk veel overeenkomst ver toonde met Mr Misawber, later van de vertegenwoordiger van de British and Foreign Bible-Society, een vader van veel kinderen, een stil man met rood haar en vlammende snorren.
In 1922 werden de H.B.S. en het internaat voor meisjes geopend. [Het Indische Leven-3-48, 953] en door een correspondente bezocht. [Indië, geïllustreerd weekblad-6, 711-712]
Liep men Braga door en stak men de spoorrails over, dan passeerde men een school en enkele Europese woonhuizen en aan de rechterhand de woning en het kantoor van de assistent-resident, hoofd van plaatselijk bestuur. Dit gebouwencomplex dateerde reeds van vóór 1830, toen de bekende planter Andries de Wilde er zijn vorstelijke woning had. Het werd later verbouwd en tot gemeentehuis bestemd.
[1934] Ir E.H. de Roo, hoofd van het gemeentelijk ontwerpbureau, over zijn ontwerp en de verbouwing:
In de gemeenteraad van Bandoeng vocht hij [M. Vastenhouw] hardnekkig voor de belangen der 'kleine luyden' tegen de vertegenwoordigers van groepen die van hun woonplaats een stad voor Europeanen wilden maken. Bandoeng was sinds omstreeks 1915 snel gegroeid: de wijken voor Europeanen hadden zich uitgebreid ten koste van de woonoppervlakte voor de inheemse inwoners, die in toenemende mate de stad uitgedrongen werden.
Het verzet van de totok-vrouwen tegen hun internering is geweldig en de Japanners zitten met hun handen in de gekortwiekte haren. Het stadhuis staat van de vroege morgen tot de late avond vol vrouwen die het de ambtenaren verschrikkelijk lastig maken met de zonderlingste vragen en verzoeken.
Er is nog iets: bij de ontruiming van zijn woning, moet men de huissleutels op het stadhuis inleveren, ook die van achterdeuren en bergruimten. Op de daarvoor bestemde afdeling van het stadhuis ligt een enorme berg sleutels, waar niemand meer wijs uit kan worden.
Vandaag zijn de feesten begonnen ter gelegenheid van de herdenking van de Japanse bezetting van Indië. Vanmorgen om tien uur verzamelden zich op het stadhuisplein alle lands- en gemeente-dienaren ten einde hun eed van trouw aan Dai Nippon te hernieuwen. Daarna maakten zij gezamenlijk een buiging in de richting van het keizerlijke paleis in Tokyo. Normaal buigt de Mohammedaan alleen maar richting Mekka.
De voortzetting van het plein voor het gemeentehuis in zuidelijke richting heet nu Taman Merdeka, vroeger Pieters (Pieter Sythof)-park.
Overbekend is het schreeuwend gebrek aan medische hulp in Indië. Ambtenaren en onderwijzers zouden zeer best daarin eenigszins tegemoet kunnen komen. Op hoofden- en kweekscholen voor onderwijzers worde als een nieuw vak ingevoerd: gezondheids- en verbandleer. O! zooveel levens zouden niet verloren behoeven te gaan, indien in de naaste omgeving maar iemand was, die maar elementaire kennis van hygiëne bezat. Hoeveel keeren is het niet gebeurd, dat bij verwondingen iemand doodbloedde, aleer er geneeskundige hulp, die dikwijls mijlen ver is, kwam.
Djojokoeno was het type van een oude abituriënt van de Hogere Kweekschool voor Inlandse onderwijzers, die de moderne stromingen in de pedagogiek plichtmatig uit zijn hoofdacteleerboeken bestudeerde. Zijn pedagogie-leraar was hem alles en hij blokte met een ontroerende plichtsbetrachting, waardoor zijn boeken één kleurenmengeling vertoonden van rode en blauwe strepen, want elke zin haast vond hij belangrijk.
Bij het jongste toelatings-examen voor de Inlandsche kweekschool alhier waren er ongeveer 240 candidaten van welke er slechts 18 geplaatst konden worden. Dit wijst op een buitengewoon te kort aan dergelijke kweekscholen.
In de rooms-katholieke kerk alhier is gisteren het huwelijk tussen een Indisch meisje en een Japanse officier voltrokken.
Tijdens het fourageren door Australische krijgsgevangenen heeft zich in de stad een incident voorgedaan. Een Nederlands meisje probeerde de Australiërs een pakje sigaretten te geven. Een Japanse bewaker zag het en wilde het meisje arresteren, dat echter door de Aussies werd gewaarschuwd en in de rooms-katholieke kerk vluchtte, waar een ochtendmis werd gelezen. De Japanner volgde het meisje de kerk in, waar een groot tumult ontstond. Het meisje ontkwam door de pastorie.
[1922] Onze mooie stad is op nieuw een mooi indrukwekkend gebouw rijk geworden, dat door zijn sierlijk, fijnbelijnd torentje reeds van verre en van alle kanten den blik tot zich trekt. Jaren en jaren reeds was het de hartewensch van onzen welbeminden pastoor Muller, dat Bandoeng een nieuw godshuis zou bezitten, doch jaren ook leek het of dat verlangen tot (men vergeve mij deze woordspeling) de vrome wenschen zou blijven behooren. [Indië, geïllustreerd weekblad, 6, 108-110]
De lesroosters van alle Indonesische scholen beginnen 's morgens met een repetitie van die liedjes. Zangles is ook een belangrijk onderdeel van de opleiding van jeugdorganisaties en de 'Peta'. Een van die liedjes heeft het volgende refrein: 'Hantjoerkanlah! Moesoeh kita! Itoelah Inggris dan Amerika!' (Vernietigt onze vijanden, Engeland en Amerika). De bevolking heeft dat refrein als volgt veranderd: 'Hantjoerkanlah! Bola merah! Datang lekas Amerika!' (Vernietigt de – Japanse – rode bol! Kom gauw Amerika!'
De meisjes zwenkten af en Beyling en ik, steeds gevolgd door Belloni en Junius als getuigen, reden naar het telefoonkantoor; wij gingen met ons vieren de trap op, een telefoniste die niets van dit talrijk jongensbezoek begreep kwam ons haastig tegemoet. 'Ik zou graag de juffrouw willen spreken, zei Beyling, die 's middags hier ...' Het was duidelijk waar hij heen wilde; ik sneed hem de pas af. 'Is het mogelijk, juffrouw, dat iemand die door een onbekende opgebeld is, van de Dagoweg per fiets hier komt, dat is dus minstens een kwartier, en dan het nummer nog hoort?'
Met zijn [Ir. K.A,R, Bosscha] levendig initiatief en zijn zin voor praktisch-sociale mogelijkheden gaf hij in 1895 de stoot tot de oprichting van de Preanger Telefoonmaatschappij. Ze werd later door het Nederlands Indische gouvernement overgenomen.
[1910] Voortaan zal het nu mogelijk zijn van Batavia uit te spreken met Djokja, Solo en Madioen, via Bandoeng. Hierdoor is Midden-Java dus telefonisch regelrecht met Batavia verbonden. [De Locomotief 15 September 1910]
Het verbod om de Nederlandse- of Engelse taal in telefoongesprekken te gebruiken is de laatste dagen in de plaatselijke pers voortdurend herhaald.[...] Een Bandoengse arts heeft een aardig grapje uitgehaald. Hij belde de telefooncentrale op en sprak gewoon Nederlands, waarop de plichtsgetrouwe Indonesische telefoniste interrumpeerde: 'Toean haroes bitjara bahasa Indonesia. Dilarang memakai bahasa belanda'. (U moet Indonesisch spreken, meneer. U mag geen Hollands spreken).
In het gebouw was ook het kantoor van de Bandoengsche Kunstkring en de Indische Maatschappij voor Individuele Werkverschaffing gevestigd. [Koch - Verantwoording, 201-202]
In 1941 Commandant van het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL) met de rang van Luitenant-Generaal.
Ter Poorten wordt genoemd in de dagboeken van Bouwer en Jansen, met name in de situaties rond de capitulatie in maart 1942:
In het kader van de inzameling van oud-ijzer worden straatnaamborden en de palen waaraan ze zijn bevestigd afgebroken en weggevoerd. Houten borden worden aan de bomen getimmerd. Er schijnt zelfs sprake van te zijn waterleidingbuizen op te graven en die te vervangen door bovengrondse bamboe-leidingen, zoals men die in de desa's ziet.
[Bouwer – Het vermoorde land, 251], [Bouwer – Het vermoorde land, 244], [Bouwer – Het vermoorde land, 294]
Nadat zijn vijfjarige ambtsperiode in december 1914 ten einde was gelopen, had Idenburg op verzoek van de Nederlandse regering, die begreep dat het verkeerd zou zijn 'van paarden te wisselen in de stroom' zich bereid verklaard voorlopig nog te blijven. Hij behield zijn functie tot maart 1916. Mr. Van Deventer, vrijzinnig-democratisch geestverwant van de minister van Koloniën Pleyte, was aanvankelijk voor het hoge ambt bestemd, maar in 1915 overleden.
[1923] Op 27 September 1915 overleed Mr. Van Deventer. Als hulde aan de nagedachtenis van dezen strijder voor Indië werd door de Vereeniging 'Kartinifonds' een Fonds gesticht, onder den naam 'Mr. C.Th. van Deventer-Stichting' en bedoelende: 'De bevordering van het voortgezet onderwijs voor Inlandsche meisjes in Nederlandsch-Indië'.
[...] de voorbereiding van de meisjes voor haar wachtende taak als echtgenoote en moeder, en niet in eene eenzijdig-intellectualistische vorming. [Indië, geïllustreerd weekblad-7, 675-678]
Daarom ben ik zoo één geestdrift voor dat heerlijk plan om der Inlandsche meisjes opvoeding en onderwijs te geven; reeds lang begreep ik, dat alleen dàt verandering kon brengen in ons droef Inlandsch vrouwenbestaan. En niet voor de vrouw alleen, maar voor de heele Inlandsche maatschappij zal 't onderwijs van meisjes een zegen zijn.
[1902] Aan de moeder, het middelpunt van het gezin, is eene groote taak in de opvoeding harer kinderen opgedragen: het zedelijk deel hunner vorming. Men geve den meisjes eene deugdelijke opvoeding, bereide haar degelijk voor tot hare groote taak.
Anderzijds vindt men de bewondering voor Multatuli zowel bij een raden adjeng Kartini, voor de vrouwenemancipatie gloeiende regentsdochter, als bij mr. C. Th. Van Deventer, ethisch voorvechter, en tenslotte hebben beiden met Multatuli heel wat minder gemeen dan oppervlakkig lijken kan.
Ja, ik herken het ... de Boengsoeweg, die heet nu Jalan Bungsu, de Van Deventerweg, Jalan van Deventer, de Hollandse naam is blijkbaar geen bezwaar ... en het huis, Tjibunut-dalam no 7, aan dat stille kronkelweggetje, staat er nog steeds. Het is geen zier veranderd. Rechttoe rechtaan gebouwd, in het midden twee deuren naast elkaar, aan weerszijden glas-in-loodramen. Witgekalkte muren, de onderste rand bekleed met rivierstenen. De tuin is hoofdzakelijk grasveld, van de straat gescheiden door een ook nu keurig glad geschoren heg. Het is allemaal brandschoon en goed onderhouden. Op het grasveld staat een meneer in piama. Suwati gaat naar hem toe, vraagt of het goed is dat ik een foto maak, legt uit waarom ik dat wil. Ik vind het huis nu vrij saai om dezelfde reden waarom we het in 1930 bijzonder vonden: omdat het ‘zo Europees’ is.
De meneer vindt het best dat ik foto’s maak en vraagt aan Suwati of ik het misschien nog van binnen wil zien, Ach nee, ik zeg tegen haar, ‘nu wonen daar andere mensen.’
Br. De Gaaij Fortman bracht in Nederland ƒ 3.448, 23 bijeen voor de te bouwen kerk. In febr. 1918 werd in de kerkeraad besloten, om naar een geschikt bouwterrein om te zien en dit werd gevonden "tegenover de Van Deventerschool", zoals het verslag het uitdrukte. 12 september 1920 besloot de kerkeraad onder leiding van Ds. Aalders, om voort te varen. Dr. Bavinck werd nog bevestigd in de Naripankerk, maar een half jaar later kon het nieuwe bedehuis in gebruik worden genomen. Dat geschiedde op 23 december 1920. De bouw had een maand of zes geduurd.
De Van Deventer-vereeniging voor West-Java, 20 April 1918 te Batavia opgericht, opende in October 1918 de Van Deventerschool te Bandoeng en in 1919 werd het gebouw voltooid en plechtig ingewijd. [Indië, geïllustreerd weekblad-7, 678]
1920 Van Deventerschool voor inlandsche onderwijzeressen met 24 leerlingen. [Indië, geïllustreerd weekblad-4, 264]
Van het type der Gouvernementsnormaalscholen zijn nu 10 inrichtingen op Java. [Indië, geïllustreerd weekblad-7, 388]
Zeker, Europeesche onderwijzeressen voor de Inlandsche meisjesscholen kan men altijd genoeg krijgen, maar het is eene algemeene overtuiging, dat het, met alle waardeering voor de door Europeesche dames betoonde toewijding en belangstelling in de opvoeding der Inlandsche meisjes, de voorkeur verdient, dat die opvoeding ligt in de handen van hoog staande Inlandsche vrouwen zelve. [Indië, geïllustreerd weekblad-7, 675-678]
[1901] O, en zeker om ons te troosten en op te vroolijken moesten wij vernemen, dat er van dat goddelijk Regeeringsplan, om de dochters van regenten tot onderwijzeressen op te leiden, niets komen zal, wijl vele regenten, wier advies in deze werd ingewonnen, er zich tegen verklaarden, daar 't tegen den adat strijdt, dat meisjes buitenshuis opleiding ontvangen. 't Is voor ons een harde slag, daarop hadden wij al onze hoop gebouwd; adieu nu illusie! adieu gouden toekomstdroom! waarlijk 't was te mooi, om waar te zijn! O! wisten ze maar wat ze verwierpen!
[1903] Overbekend is het schreeuwend gebrek aan medische hulp in Indië. Ambtenaren en onderwijzers zouden zeer best daarin eenigszins tegemoet kunnen komen. Op hoofden- en kweekscholen voor onderwijzers worde als een nieuw vak ingevoerd: gezondheids- en verbandleer. O! zooveel levens zouden niet verloren behoeven te gaan, indien in de naaste omgeving maar iemand was, die maar elementaire kennis van hygiëne bezat. Hoeveel keeren is het niet gebeurd, dat bij verwondingen iemand doodbloedde, aleer er geneeskundige hulp, die dikwijls mijlen ver is, kwam.
Ja zie je wel, Jalan Natuna, de Natunaweg, de huizen staan er nog krek zo, van die vreemde half-Hollandsburgerlijke half-Indische huizen, zo belachelijk dicht op elkaar gebouwd dat je nooit wist of het je eigen bedienden waren of die van de buren die krijsend aan het muziekmaken waren, en wáár was die kraan toch zo aan het lekken? Vanaf de Natunaweg, jaja, zo kwam je op de grote weg met de spoorovergang, en kreeg je eerst dwars erop de Javastraat, Jalan Jawa, waar Julia woonde, in een huis van de ss (nee, dat betekent Staatsspoorwegen), haar vader was daar employé. Julia wijdde mij het eerst in in de geheimen van wat er in ons leven het allermeest op aankwam: wat jongens en meisjes met elkaar doen; voor mij was zij het oerbeeld en het toppunt van Indische verleidingskunst, met haar schuine groene ogen onder ponie, haar brede mond en hoge jukbeenderen, haar spitse borstjes onder een mosgroene jurk.