Wanneer de uitzonderingen optreden op de rand van twee verwante dialecten, kan men gemakkelijk de uitzonderingen verklaren als ontleningen uit het andere dialect. Zo kunnen de verschillen in de isoglossenloop der woorden met umlaut op ogerm. ô in WNBr. (zie par. 12) en de verschillen van de isoglossen die in het Frans de overgang van k > sj aangeven, opgevat worden.
Anders echter ligt de zaak als een klankwet een hele taal typeert en er in een bepaald gebied dan toch uitzonderingen zijn. Zo kent practisch heel het nederlands umlaut bij gerekte u (heup, neus, euvel enz.), maar in enkele woorden heeft een groter gebied niet-palatale vormen, bv. komt slotel voor in W.-Vla., Zeeland, en Z.-Holland, molen in N.- en Z.-Holland en Zeeland; koning, dat in het AB wel een oorspronkelijk Hollandse vorm moet zijn. Is hier de verklaring van de onklankwettigheid in de kleine omvang van de betrokken woordrij te zoeken? J. Goossens, Die gerundeten Palatalvokale im niederländischen Sprachraum in: Zs. f. Mf 29 (1962), die dit verschijnsel bespreekt, zegt hiervan p. 327: ‘Wenn die Besetzung der neuen Reihe im Vokalsystem äusserst klein ist, z.B. durch das Vorhandensein eines einzigen Phonems in einer beschränkten Zahl von Wörtern, passt das Phonem, das diese Reihe
vertreten soll, schlecht in das Vokalsystem’. Liever dan in het fonologisch stelsel zou ik het echter in woordhoeveelheid zoeken.
In een belangrijk punt, de volstrektheid van de neiging tot gelijkmatigheid in de klankverandering, ga ik nog steeds met Paul mee. Maar als hij par. 45 zegt dat de klankveranderingen ‘ohne Rücksicht auf die Funktion des Wortes vor sich gehen’ ga ik beslist niet met hem mee. Dat de frequentie de klankwettigheid rechtstreeks opheft, is niet gemakkelijk te bewijzen. De sterke afslijtingen bij veel gebruikte hulpwerkwoorden (bv. zal i.p.v. schal < *skal) kunnen even goed met zwakke klemtoon samenhangen. Maar uit het voorafgaande zijn wel argumenten voor de invloed van de frequentie te vinden. Natuurlijk is daarmee dan de gelijkgerichtheid van de ontwikkeling wel moeilijk controleerbaar geworden.
De hoedanigheid van de aardkorst beïnvloedt niet zelden het dialect. Waar bepaalde aardrijkskundige vormen of realia die daarmee samenhangen, zelf voorkomen, hebben ze vaak een naam die ouder is dan in de andere streken; waar ze minder bekend zijn, hebben de namen soms een door ontlening onklankwettige vorm. Plaatsen als Hoofdplaat die aan zee liggen, noemen de zee met een vocaal die beantwoordt aan ogerm. ai en in oppositie staat met de ee als rekkingsproduct, maar westelijk Noord-Brabant en de Bommelerwaard, die de zee slechts van horen zeggen kennen, gebruiken voor zee niet de ee < ai, maar de ee < ē. In Friesland komt het oude wè:g, wEeg, we:gen voor ‘golf’ alleen in de waterrijke gebieden voor; cfr. Hof blz. 99. Het woord boenen ‘met water natmaken en vervolgens met een boender schrobben’ komt volgens het WNT i.v. alleen in N.-Holland, Friesland, Groningen, Oost-Friesland, Holstein enz. voor. Elders bv. in Z.-Holland. Gelderland, Zeeland, O.-Vlaanderen, Brabant en Limburg betekent het slechts ‘met was inwrijven en vervolgens met een harden borstel of met een zachten doek glad en glanzig wrijven’. Teuchert 269 ziet in het eerste gebruik een gevolg van ‘ein seemännisches Verfahren’. En zo kent Friesland voor ‘graan’ het oude noat of nooët alleen in die gedeelten van de kleistreken waar graanbouw voorkomt (echter ook in een deel der noordelijke wouden); cfr Hof 147. Voor het verband tussen bodem en naam met betrekking tot de ‘eikel’ zie men Hof 56.
In Zeeland valt de verbreiding van strange en strao, beide oude klankwettige vormen voor strand, merkwaardigerwijze samen met het
gebied waar een zandstrand, een echt strand voorkomt (OT 7, 343 vlg., 348). Overigens is het ook mogelijk dat strange en strao hier te beschouwen zijn als de vormen van het blijvend bewoonbare duinengebied, terwijl de lager gelegen rest van Zeeland door kolonisatie een andere vorm gekregen heeft.
Abel Coetzee in Taalgeogr. studies I (1951) 59-60 verklaart in Zuid-Afrika een gebied met laagte i.p.v. leegte uit het feit dat er in die streek geen laagtes voorkomen; cfr. TT 5, 192. De bewoners van Ouddorp worden bespot met het zinnetje: doew't heekje dicht, aors laope de tjoekes van den hil ‘doe het poortje dicht, anders lopen de kippen van het erf’ (antwoord voor I 19 op dialectvragenlijst 15). De benoeming van het erf blijkt hier geregeld door de aardrijkskundige vorm waaronder het voorkomt.
Roukens 350-355 heeft het feit dat de ‘bosbes’ in de noordwestelijke kleistreek van Noord-Brabant bosbes en niet, zoals op het zand klokkebaai heet, verklaard uit het feit dat op de kleigronden de plant niet voorkomt. Schrijnen meende in De Beiaard II 1e deel, 34 het voorkomen van de cultuurvorm vlinder in de Peel ook tot vlinderarmoede te moeten herleiden. In TT 6, 110 wordt echter in twijfel getrokken of vlinder daar wel het enige woord is. Voor de ‘akkergrens’ en de ‘grens-steen’ kreeg Verstegen vaak in Veurnerambacht geen dialectbenamingen. De verklaring ziet hij terecht hierin, dat dit land evenals N.O.-Vlaanderen een waterrijke streek is, zodat de grenzen vaak door sloten gevormd worden; cfr. HCTD 18, 95 vlg.
In Nederland heeft het ww. varen zich gespecificeerd in de bet. van het vervoer te water, in de oostelijke streken komt echter varen voor ‘rijden’ nog voor; zie WNT 18 kol. 514, 520, 521. Dit zal wel met de mindere aanwezigheid van het water samenhangen.
De geringe hoogteverschillen in ons land maken dat berg er ook voor zeer kleine bodemverheffingen gebruikt wordt; cfr. M. Schönfeld, Veldnamen in Nederland (1949) 27, 32. Zo is ook in streken van Noord-Brabant waar hoge zee- en rivierdijken ontbreken dijk het woord voor droogliggende weg; zie bijv. de Berkdijk in Tilburg, de Middelbeerse dijk, de Westelbeerse dijk, de Oorschotse dijk, de Eindhovense dijk, de Winterselse dijk, de Vessemse dijk, de Flaasdijk tussen Chaam en Alphen, en in Oirschot de Oude dijk en de Nieuwe dijk.
Op de Brabantse zandgrond wordt ‘rogge’ koren genoemd, omdat rogge er het broodgraan is. Het veelvuldig bewaard blijven juist van Ingvaeoonse woorden in het Noordwesten van ons land verklaart Heeroma verder uit het bodemverbondene van een bepaalde techniek
die de corresponderende woorden conserveerde. Verschil van bodem kon een andere wijze van ploegen en eggen, een andere harkvorm, een andere indeling van het land, met natuurlijk daarmee overeenkomstig benamingsverschil ten gevolge hebben.1 Met name voor Oud-Schoonebeek wees Hijszeler 238 er op hoe deze plaats in tegenstelling met al de andere omgevende Drentse dorpen uit veen en veenachtige grond bestond en hoe dit het ontbreken van een groot aantal geologische en agrarische termen, die de omliggende dorpen kenden, ten gevolge had.
Van Ginneken suggereerde hoe bij het woord koe de benamingen die analogiewerking van het meervoud vertonen, te vinden zijn in die streken waar het vrouwelijk rund niet als eenling maar in hele kudden voorkwam, tegenover de schralere gronden van Drente, Overijsel en de Veluwe, waar de ene koe van de keuterboer wel nimmer een uit-zonderingsgeval geweest zal zijn; cfr. OT 9, 372. Een voorbeeld waar de benaming beïnvloed wordt door het al dan niet voorkomen van wilde varkens en dus ook van wouden werd ons door Kloeke gegeven bij zijn bespreking van de namen van de keldermot (zie § 154).
Er zijn echter veel andere gevallen waarin er overeenstemming is tussen het taalkaartbeeld en de fysische aardrijkskundige kaart, zonder dat het directe verband ogenblikkelijk zichtbaar is. Wanneer men bijv. de umlautsisoglosse bij lange ô in een woord als groen vergelijkt met de hoogtelijn van 5 m + NAP, zijn het vrijwel alleen delen van Friesland en verder de kop van Overijsel en noordelijk Groningen die afwijkingen vertonen. In veel gevallen ligt de verklaring hierin dat een bepaalde bodem pas later bewoning tot zich getrokken heeft. Dat geldt met name voor veenstreken. Veenkoloniën als Helenaveen wijken zo sterk van de omgeving af doordat de bevolking er van heinde en verre samengestroomd is; cfr. Onderzoek 299. De Drentse veenkoloniën tonen daarom juist een Gronings karakter omdat ze bijna uitsluitend van de Groningse kant uit verveend werden en dus, met de Groningse veenkoloniën, op Groningse centra georiënteerd zijn. En de Groningse veenkoloniën zelf wijken weer van de andere Groningse dialecten af. Het feit dat de veengrond in Noordoostelijk Overijsel en Zuidoostelijk Drente in afwijking van de omgeving tolter voor ‘schommel’ vertoont, moet zo verklaard worden dat tolter er door de kolonisten is meegebracht; cfr. DBNS 3, 20 vlg. Naarding wijst er dan ook op dat de grens tussen veen en zand in Drente tot aan Zuidlaren vrijwel over haar hele uitgestrektheid een taalgrens is.
Daarnaast komt het voor dat de taalgrens, zij het dan zelden, op frappante wijze, met de grens tussen klei en zand klopt. Dat is het geval in Westfalen (cfr. Büld blz. 17 vlgg.) en tussen Oss en 's-Hertogenbosch (Onderzoek 326). De mogelijkheden voor verklaring zijn velerlei. Misschien was de (diluviale) zandgrond eerder bewoond, misschien hebben in later tijd de vruchtbare kleigronden een veroveraarsvolk sterker aangelokt. Misschien ook duldt, zoals in Friesland, de zware klei, als de inpoldering eenmaal een feit is, minder immigratie en dus geen infiltratie met vreemdelingen, terwijl in het veen, zoals bijv. in Zevenwouden, de ontginningen en veenderijen veel vreemde arbeiders en vreemd kapitaal naar zich toetrekken, waardoor de taal-wijzigingen sterker zijn. Contact tussen de zand- en kleistreken is er meestal niet veel. Ten eerste zijn de bedrijfsvormen onderling te zeer verschillend dan dat de personen gemakkelijk van het een in het ander kunnen overstappen, maar ook is de welstandsgraad in hoge mate afhankelijk van de bodemstructuur en zelf weer beslissend voor het al dan niet onderhouden van betrekkingen. Van Dokkum tot de Lauwerszee is dan ook de scheiding tussen de Noordklei en de Wouden zo ingrijpend dat er bijna geen onderling verkeer over plaats heeft. Het gevolg was een taalgrens; cfr. Hof 39-40. Een merkwaardig geval waar de taalgrens bij de verbreidingsgrens van de woeste gronden ligt, maar waar er ook enige samenval is met politieke en kerkhistorische grenzen, vertoont de tegenstelling tussen Baronies en Markiezaats; cfr. Onderzoek 292.
Soms kan een dergelijke samenval zo te verklaren zijn, dat de aardrijkskundige gesteldheid meer rechtstreeks de psyche van de bewoner heeft beïnvloed. Het is niet uitgesloten te achten dat een mensengeslacht dat individueel geïsoleerd woont op een vlakke bodem, die tot de horizon toe geen gezichtsbelemmering oplevert, zoals dat op de Friese klei het geval is, zich anders gedraagt, ook in de taal, dan zij die in gesloten gemeenschappen een bodem bewonen die door houtrijke moerassen, bossen of veen geaccidenteerd is, zoals in het Friese woudengebied; cfr. Hof 109-114.
In ieder geval zijn heidegebieden in taalkundig opzicht relictgebieden en zelden expansief. Zo heb ik dan ook nooit een Oostnoord-brabantse expansie aangetroffen, maar wel in de heidegebieden van oostelijk Brabant verscheiden taalrelicten: goeivrouw voor vroedvrouw, strapel voor bosbes (zie voor deze twee woorden echter Zs. f. Mundartforschung 1942, 181 vlg.), oude sk en ft (after, zoft). En in zekere zin is het juist hier nog voorkomen van extreem-dialectische ontwikkelin-
gen als de suizende r of oo i.p.v. aa een verwant verschijnsel. Daartegenover is westelijk Noord-Brabant met zijn vruchtbaarder bodem een land dat veel meer aan vreemde invloeden onderhevig is geweest. Kranzmayer betoogt dat de hooggelegen Alpendalen het conservatiefst zijn. S. Escoffier, Remarques sur le lexique d'une zone marginale 1958 schrijft p. 115 naar aanleiding van de invasie van het Frans in het ‘Bourbonnais’: ‘C'est évidemment la partie montagneuse qui a le mieux résisté’.
Taalgrenzen vallen zeer dikwijls samen met aardrijkskundige hindernissen. Wij kunnen dat constateren bij moerassen en venen, heide en duinlandschappen, wouden, heuvels en bergen en zeeboezems.
De dialectgrens tussen het Langstraats en het Tilburgs vindt bijv. een parallel in het uitgestekte heide- en duinenlandschap (Loonse, Udenhoutse en Drunense duinen), grenzend aan een moerassengordel van laten we zeggen Vlijmen tot aan de Donge; cfr. BMDC 8, 5. Talloze isoglossen vallen ook samen met de Peel, vroeger een breed moeras, waar bijna geen enkele weg doorheen liep; maar ook in politiek opzicht heeft de Peel sedert onheuglijke tijden een grens gevormd. Typerend is ook de verhouding van het Diessens tot de omgevende dialecten. Het dialect van Diessen behoort tot de Tilburgse groep. Daarmee klopt dat Diessen tot voor kort geografisch alleen naar het westen open lag. Daardoor kwam het ook dat het met Hilvarenbeek economisch geheel op Tilburg georiënteerd was. De meeste immigranten kwamen er dan ook vanuit het westen; cfr BMDC 8, 11. In Limburg verhinderde de Hamerse hei, tussen Wellerlooi en Arcen, van oudsher het onderling contact en vandaar dat er ook tussen beide plaatsen een taalgrens valt aan te wijzen; zie antwoord van L 215a op dialectvragenlijst nr. 15. Eveneens ligt er tussen Venraai en Overloon, die dialectisch sterk verschillen een moerassig stuk land, waar de Loobeek door loopt, maar er ligt daar eveneens een oude politieke grens. De isoglossenstructuur bij Eupen wordt LB 8, 259-262 verklaard door het feit dat er ten zuiden en zuidoosten van deze plaats isolerend hoogveengebied lag. Te beginnen bij Coevorden strekt zich in westelijke richting een grote moerassige veenwildernis uit langs de Reest, Meppelerdiep en Zwartewater tot aan de Zuiderzee. Nog in de 20ste eeuw vormde de Reest in het natte jaargetijde uren gaans lang een onafzienbare brede water-vlakte. Welnu, de veenbarrière waardoor 1809-1867 de Dedemsvaart gegraven is, de Reest en het Meppelerdiep vormen tot op heden een tamelijk scherpe taalgrens. Er loopt verder een veenstrook van de mond van de Kuinder tot aan de punt van de Hondsrug, die zich
vandaar voortzet in de heidevelden van Westerwolde en de Bourtanger moerassen. Het westelijk gedeelte hiervan vormt een opvallende taalgrens, maar die veenstreek heeft ook van de mond van de Kuinder tot het noordelijk deel van de Hondsrug een scherpe kerkelijke, politieke, culturele en economische scheiding gevormd. Trouwens in het Groningse deel van die moerassen is de toestand volgens Hol ‘niet zo eenvoudig’; daar domineerde het aardrijkskundige element niet. Enerzijds merkt zij op, dat ‘er een groot verschil in dialect tussen Drente en het Westerkwartier en Westerwolde’ bestaat, waarbij men in het oog moet houden ‘dat Drente vroeger van deze streken door grote veengebieden was gescheiden’, maar anderzijds ook ‘dat zowel in de kerkelijke indeling als in de wereldlijke de Drentse streken en de Groningse, de stad met het gedeelte ten zuiden er van uitgezonderd, tot verschillende bestuursonderdelen behoorden.’ De scherpe apoco-peringsgrens tussen Slochteren en Oldambt vindt een parallel in de moerassige streek ten zuiden van eerstgenoemde plaats. Tot ongeveer 1875 was de afscheiding bijv. tussen Noordbroek en Slochteren zo volkomen dat er alleen in de zomer communicatie mogelijk was; cfr. Schuringa 77-78. Voor invloed van het veen als dialectgrens-vormende factor zie ook K. Heeroma, Overijselse taallandschappen in Overijsel, Jrb. voor Cultuur en historie 1947, 40 vlg. De taalgrens die Hol tussen Putten en Voorthuizen vindt, verklaart zij hiermee dat Putten en Voorthuizen door heide gescheiden worden, waar in de 18e eeuw nog geen verbindingsweg doorliep. Zo kan men meestal op de Midden-Veluwe wel heide en bos als verklarende factoren aanwijzen, maar de grote lijn van de dialectgrenzen aldaar wordt daarmee natuurlijk niet verklaard; zie ook voor Belgisch-Limburg Limb. Bijdragen 13, 159.
Van de invloed van de heuvelkammen heeft Langohr verscheiden voorbeelden gegeven, nl. op p. 12 voor de kam tussen de bekkens van de Geul en de Gulp, p. 13 voor die tussen de bekkens van de Gulp en de Berwinne, op p. 14 voor die tussen de bekkens van de Voer en de Berwinne, op p. 18 voor die tussen de bekkens van de Geul en de Vesder (de overeenkomst is hier slechts zeer betrekkelijk) en op p. 45 voor de kam tussen Eynatten en Raeren. Zie ook voor de invloed van water-scheidingen en (beboste) heuvelkammen: J. Langohr, Het land van Overmaas, zijn volkstaal, zijn kultuurtalen VMVA 1939, 113-161 en DBNS 7, 17-76. A. Stevens ziet in Loon een vage samenval van de Uerdingerlijn met een waterscheiding. Bij de benamingen van de uier zag Heeroma dat de grens tussen Sallands gier en Twents geer samenviel met de Overijselse heuvelrug, dat uier in Utrecht reikte tot aan
Tenslotte kunnen zeeboezems en brede wateren dialectonderscheid veroorzaken. Meestal is er dan echter ook samenval met oude ethnologische of politieke grenzen. Duidelijke voorbeelden verschaffen de wateren die de Zeeuwse of de Waddeneilanden van elkaar scheiden. De Zeeuwse eilanden hebben i.p.v. A.B. aa: ae of êê, maar Zeeuws-Vlaanderen ao (of au). Het gebied van de viggen-vormen voor ‘big’ wordt in westelijk Zeeuws-Vlaanderen precies door de Westerschelde begrensd. De r voor scherpe s wordt in heel Zeeland algemeen uitgestoten behalve in Goeree en Overflakkee. De namen van de beurs vertonen in Zeeland een grote variatie volgens de eilanden. Mej. Dr. Ghijsen gaf mij borre op Goeree, bor op Overflakkee, bozze op Schouwen en Z.-Beveland, beuze op Walcheren en Noord-Beveland en in Westelijk Z.-Vlaanderen. Goeree en Overflakkee zijn pas in de 18e eeuw aaneen-geslibd en nog steeds is er een groot verschil tussen de respectievelijke dialecten.1
Ook tekent zich de waterlijn van de voormalige Friese Middelzee op vele van Hofs dialectkaarten als een isoglosse af.
Enkele malen is erop gewezen dat een rivier een dialectscheiding is. In Ramisch vestigde Schrijnen er de aandacht op, hoe in Midden-
Limburg bijv. de nacht-nâcht-isoglosse, en de wêr-wê-linie, grotendeels (sic) de loop van de Maas volgen. Het wordt ook beweerd van de Oude IJsel (zie echter DBNS 1, 104), de Rijn (tussen Veluwe en Betuwe), de Leuvenumse beek, het Hoornse diep, de Drentse A; cfr.Naarding 197, Hijszeler 374-375 en Kloeke 25, 185 vlg. Teuchert 471 merkt op dat de Lech en Midden-Elbe taalgrenzen van de eerste rang zijn.
Ik meen dat die samenval van dialectscheiding en rivier zich voordoet in twee gevallen, daar waar de rivier onbevaarbaar was (daar werkt ze in ieder geval niet verenigend) en wanneer ze ook met een politieke grens samenvalt; zie Onderzoek passim en Ramisch passim.
Verwonderlijk op het eerste oog is het dan dat volgens M. Henschel, Zur Sprachgeographie Südwestgalliens (1917) de Garonne niet alleen op haar onbevaarbaar maar ook op haar bevaarbaar gedeelte een taalgrens vormt. De auteur verklaart dit uit de onafzienbare bossen in het dal van de rivier, berucht om hun rovers, waardoor er over de rivier heen hoegenaamd geen contact was. Verderop komen wij nog op de functie van de overstromingsgebieden terug.
Dat de verkeersmogelijkheid en daarmee ook de dialectverbindende kracht van de rivieren ophield waar de bevaarbaarheid einigde, is o.a. aangetoond voor de Vecht bij Bentheim (Kloeke 87) en de A ten noorden van Helmond (BMDC 8, 7).
In de andere gevallen zal een rivier, juist omdat er zich zo gemakkelijk verkeer langs beweegt, verbindend werken, geleidende kracht vertonen (NTg 47, blz. 12 en 15) en krijgt men of afschuringsverschijnselen (lint- of band-vorming langs de rivieren) of doorbraken. Die lint- of band-vorming openbaart zich bijv. doordat er in oostelijk Noord-Brabant zoveel isoglossen parallel aan de Maas lopen (cfr. Onderzoek Kaart 111) of op de Veluwe op enige afstand van de Rijn (HCTD 21, 281; TT 5, 90) of doordat er zoveel isoglossen op enige afstand van de IJsel blijven (Holl. Exp.). Ook aan de Oude IJsel vindt men diverse vbb.; cfr. A.R. Hol De Oude IJselstreek een grensgebied in DBNS 1, 54 vlg. In Limburg lopen sommige isoglossen, bijv. die van de rekking in woorden als nacht en een deel van de Panninger linie op een afstand van enkele kilometers evenwijdig aan de Maas. Ausems 21 wijst erop dat de grens tussen het gij- en jaai-gebied niet bij de Linge loopt, maar bij de velden, de lage weilanden tussen Linge en Lek. Dat isoglossengordels op enige afstand parallel aan rivieren lopen, is heel begrijpelijk, want òf het interlocale rivierverkeer is nog onder de invloed geraakt van een bepaald verschijnsel en geeft dat
door, zo ver zijn invloed reikt (tot een grens vrijwel parallel met de rivier) òf datzelfde interlocale verkeer heeft op dezelfde afstand nog een barrière tegen een nieuwigheid weten op te werpen.
Juist omdat langs een rivier zo gemakkelijk vreemd taalgoed geïmporteerd wordt, krijgen we daar vaak het beeld van een doorbraak-verschijnsel en bewegen zich langs de rivieren de expansies. Er wordt dan als het ware een gat in het oude complex geboord: de Franse dialectgeografen spreken bijv. van la trouée de la Meuse. Iets dergelijks vinden we bij de Weser. ‘Erst in neuerer Zeit, seitdem der jahrhundertelange südnördliche Kulturaustausch durch den konfessionellen Gegensatz erschwert wurde, scheint das eigentliche Wesertal als wichtige Verkehrsader gröszere wortgeographische Bedeutung zu erlangen, wie es an dem schmalen mitteldeutschen holunder - Keil so deutlich sicht bar wird, der beiderseits der Weser tief nach Norden in das niederdeutsche allhörn-Gebiet vorgestoszen ist’; Foerste 103. In Beieren lopen de sterkste moderniseringsgolven langs de zgn. Isar-Donaustraat en de straten van hieruit naar zuid en noord(Kranzmayer 6). Op verschillende kaarten heeft Heeroma HCTD 10, 113 vlg. zo'n dialectbeeld aangetroffen en waar de bij de rivier gelegen vorm op taalkundige gronden als secundair beschouwd mag worden, heeft men dan naar alle waarschijnlijkheid met zo een ‘inbraak’ te doen. Opmerkelijk is het, hoe op de ‘uier’-kaart (HCTD 10, 113 vlg.) het grote elder-gebied, dat zich in een smalle strook ongeveer vanaf Alkmaar tot de Franse grens uitstrekt, aan de mond van de Maas onderbroken wordt door een uur-gebied, dat o.a. Voorne-Putten, IJselmonde en Beierland beslaat en verder bij een aanzienlijk achterland aansluit. De Nieuwe Waterweg is natuurlijk, zoals de naam reeds zegt, van jonger datum en daardoor heeft Rozenburg zijn elder behouden. Op de ‘klaver’-kaart (cfr. HCTD 10, 150) gebeurt precies hetzelfde: het vasteland van Zuid-Holland met Rozenburg heeft klaver, de Zeeuwse eilanden met Goeree en Overflakkee hebben ook klaver of juister klaever, maar Voorne-Putten, IJselmonde en Beierland hebben klever in overeenstemming met het hogerop-liggende stroomgebied van de grote rivieren (waarbij een gebied ten noorden van de grote rivieren: Utrecht, de Veluwe, en één ten zuiden ervan, Noord-Brabant, aansluiten). Een soortgelijk verschijnsel valt waar te nemen bij het Meppelerdiep en de watertjes die daar samenkomen. Zo toont ook het gebied van (e)geuten i.p.v. (g)egoten ten noorden van Deventer een diepe inham en verraadt ook daar duidelijk het verschijnsel van ‘inbraak’; cfr. Kloeke in Ts. 54, 245 vlg. Een voorbeeld hoe het
Maasverkeer een wig gedreven heeft tussen enerzijds het Noordmeierijs en anderzijds de zuidelijke Gelderse dialecten levert Onderzoek 328. De ge-participia in Zuid-Holland en Zeeland vertonen een verbreiding die denken doet aan jong import langs de grote rivieren; men bedenke dat oudtijds de Oosterschelde de eigenlijke Schelde was; cfr. Taalatlas 2, 9 en Ts 60, 291.
Daar de rivieren, ook de kleine, zover ze bevaarbaar zijn, juist het onderling verkeer bevorderen, vallen de dialecteenheden zo vaak met de stroomstelsels samen. De betrekkelijke eenheid der Oostnoord-brabantse dialecten is dan ook mede bevorderd door het grote stroom-stelsel van de A, Tongelreep, Dommel, Hilvar, Reuzel, enz., die alle tenslotte bij Den Bosch in de Dieze samenvloeien: cfr. Onderzoek 330. Dat die kleine stroompjes inderdaad bevaren werden, bleek mij toen dhr. F. Smulders voor 1476 te Oosterwijk in R 182 fol. 27 een stuck beempts gh(eheiten) scippershof ... ghelegen in parochia de Westelborch inter hereditatem Ghijsbr. Wijten ex uno et inter den ghemeinen stroem ex alio aantrof. Het Lonerlands of Herklands omvat tot op de hoogte van St.-Lambrechts-Herk het bekken van een aantal parallel lopende beken die samen de Herk vormen; cfr. Loon. De Groningse expansie in Drente, merkwaardigerwijze samenvallend met het gebied waar met stad Groningen bedoeld wordt, valt samen met het stroomgebied van de Hunze, die een verbindingsweg vormde met de stad Groningen; cfr. Sassen 254-255). Naarding wijst er zelfs op hoe Zuidbarge en Zwinderen, hoewel ze terzijde lagen van de aloude verkeersweg over de Hondsrug en zelfs van Dalen en Schoonebeek door onbegaanbare moerassen gescheiden waren, toch vaak dialectisch met deze beide plaatsen overeenkomen, hetgeen hij dan toeschrijft aan de invloed van de beekjes als verkeerswegen. In het algemeen wees Naarding op de dialectvormende rol van het stroomgebied bij Meppel, van dat van de Steenwijker A en andere Drentse stroomstelsels; zie ook Sassen 309 en 316. In Twente was, voordat het Overijsels Kanaal van Zwolle naar Almelo gegraven was en de spoorwegen waren aangelegd, de Regge de Twentse scheepvaartweg. Men schrijft dan ook het afwijkend karakter van het Westtwents toe aan de vreemde invloeden die langs de Regge binnendrongen. Zie ook voor de invloed van rivieren o.a. de IJsel en de Berkel (als taalverkeerswegen) en hun stroomgebieden: K. Heeroma Overijselse taallandschappen in: Overijssel, Jrb. voor cultuur en historie 1947, 40 vlgg., DBNS 7, 32-34 en 52. Ook vertonen de gebieden die aan de oevers van een grote zeeboezem of zelfs langs de kusten van een zee liggen,
steeds gemeenschappelijke trekken, mits er natuurlijk van scheepvaart sprake is. Zo hebben alle volkeren in het westelijk gedeelte van de Middellandse Zee vanaf de 13e eeuw aan de Genuese zeemanstaal zeetermen ontleend en wemelen de Servisch-Kroatische en de Albanese zeemanstalen, het Grieks en het Turks van Venetiaanse woorden. Ook ten onzent vertonen verschillende dialecten, op grote afstand van elkaar rond de Zuiderzee gelegen, trekken van overeenkomst: Vlieland, Enkhuizen, Urk, Het Gooi en Vollenhove. Winkler heeft hier Flevische oerverwantschap verondersteld. Maar Kloeke verklaart de gelijkenis tussen de dialecten van plaatsen om de Zuiderzee gelegen, waarbij hij dus ook de Zuiderzee-eilanden in het algemeen betrekt, uit het scheepvaartverkeer, waardoor de bevolking van deze eilanden en streken in zeer nauw en langdurig contact op maritiem en ook op religieus gebied met het Hollandse cultuurcentrum heeft gestaan en vandaar veel vormen moet hebben overgenomen. De Zuidoostfriese en Overijselse muus-vormen bijv. wil Kloeke verklaren als export vanuit Holland via de Zuiderzee. De samenhang van dialect met aardrijkskundige factoren is dus buiten kijf. Aardrijkskundige grenzen vormen ook taalgrenzen. Wegen, uit de geografie te verklaren, blijken een ruggestreng van taalkundige verschijnselen. Op enige afstand van de natuurlijke verkeerswegen lopen bundels van isoglossen. Maar ze blijken nooit unieke verklaringsmogelijkheid te leveren.1 En zo kan men concluderen dat hun belang niet de doorslag geeft.2 E.B. Vidos3 is dan ook van mening dat de taal uiteindelijk niet door aardrijkskundige, doch door historische feiten beheerst wordt. Wij constateren dan ook dat àls een aardrijkskundige grens samenvalt met een taalkundige, er ook bijna steeds andersoortige factoren (politieke, administratieve, confessionele, kerkelijke, culturele, economische) mede in het spel zijn, ofwel dat het een migratiekwestie is. En als de geschiedenis zich niet aan de aardrijkskundige gegevens stoort, weet de geografische toestand de taalontwikkeling niet te richten.
Dat blijkt om zo te zeggen geregeld. Mej. Hol wijst er Ts 60, 249 vlg. op dat het participiale ge-prefix in het N.O. ophoudt bij de broek-
landen van de Gelderse vallei en de Utrechtse en Veluwse heuvelen, maar de uitzonderlijke positie van Austerlitz, Maarsbergen, Venendaal, Ede, Lunteren, Schaarsbergen en Laag-Soeren moet dan uit allerlei andere, blijkbaar sterkere, factoren verklaard worden (kerkelijke indeling, toeristenverkeer, industrie, garnizoen, recente stichting of uitgroei). In Zuid-Holland komt ladder alleen voor in het westen, het oostelijk gedeelte heeft leer. En heel het land ten oosten van de lijn Leiden-Delft-Rotterdam was in de middeleeuwen moerassig land, dat slechts uiterst schaars bewoond werd. Ook hier brengt de geografie alleen niet de definitieve verklaring, want in de middeleeuwen kwam ladder nog wat oostelijker voor. Hier moet de geschiedenis doorslaand geweest zijn. Daarom onderstelt Van den Berg dat uit het oosten komende leer-sprekers, kolonisten, zich langzamerhand in deze gebieden hebben gevestigd, reeds sinds de vroege middeleeuwen. Natuurlijk kunnen zij zich ook in de oude centra van bewoning gevestigd hebben en op den duur de oude ladder-vormen tot wijken hebben gebracht. Bij de zo straks vermelde apocoperingslijn tussen Slochteren en Oldambt, die in een moerasformatie haar parallel vond, moeten we nu toch vermelden, dat Slochteren enkele over het moeras gedrongen zuidelijke vormen kent, zodat er ook hier blijkbaar weer sterker krachten bestaan dan geografische.
Het is niet gemakkelijk te bewijzen dat politiek-historische factoren de taalkundige toestand bepalen. Welter 240 sprak zijn ongeloof uit inzake invloed van politieke grenzen. In de Kreiz Eupen was hem die nergens gebleken. Vaak ziet men immers aardrijkskundige en andere grenzen mede in het spel en dan is het moeilijk uit te maken, wat de beslissende factor is. Men lette bijv. op de grenzen tussen de Meierij en de Baronie van Breda (Onderzoek 271 vlg.) en het muus-gebied in het oude Land van Committimus (cfr. Holl. Exp. 169-173).
Maar a priori is zo'n invloed niet onwaarschijnlijk. Politieke grenzen spelen immers ook thans nog een belangrijke culturele en economische rol.
Wij zullen in een later hoofdstuk dan ook nog frappante gevallen van samenval van isoglossen en de huidige staatsgrenzen vinden. In de vroegere feodale maatschappij moeten die grenzen in zoverre nog belangrijker geweest zijn, dat ze voor veel onvrijen persoonlijke gevolgen meebrachten. Ze waren voor hun huwelijk aan de toestemming
van de heer gebonden. Vergeleken met aardrijkskundige factoren zijn de politieke dan ook de machtigste. Het sprekend bewijs levert de dialecttegenstelling tussen Grave en Velp. Tussen deze slechts een kwartier van elkaar gelegen plaatsen bestaat er een sterke dialecttegenstelling. En daar is geen andere grens mee in verband te brengen dan een eeuwenoude politieke (Onderzoek 255). Overigens zegt Elemans, 21 thans dat Velp heden ten dage onder invloed van de dorpen van het Land van Cuyk monoftongeert (een sterk geval weerom van hedendaagse dialectuitstraling; zie ook Elemans 281). Het is moeilijk aan te nemen dat het feit dat het Land van Cuyk bij de bisdomsindeling van 1559 onder Roermond werd ingedeeld (cfr. Brabantia 2, 61), veel invloed heeft uitgeoefend. Ook schijnen op de grenzen van het Belgisch-Limburgs en het Brabants politieke factoren de doorslag gegeven te hebben. De Gete-lijn, die immers belangrijker is dan de Uerdingerlinie, volgt vanaf Donk de loop van de Grote Gete tot Zoutleeuw, daarna de kleine Gete en vrijwel de oude politieke grens tussen Loon (Luik) en Brabant; cfr. Loon, TT 6, 178, TT 6, 44.
De afwijking van de westelijke grens van het prinsbisdom Luik wordt TT 6, 45 gemotiveerd. Opmerkelijk is ook dat de betoningslijn, die overigens de kam tussen de bekkens van de Gete en de Herk volgt, een afwijking vertoont voor Zepperen en Boekhout. Terwijl het afwijkende bij Boekhout nog niet verklaard is, blijkt Zepperen als een van de oude banken van St. Servaas afhankelijk te zijn van Maastricht; cfr. Loon.
Het is vooral de school der Rijnlandse dialectologen die met grote kracht de betekenis van de grenzen der feodale staten voor het verloop der isoglossen betoogd heeft. Het standaardvoorbeeld daarvan is wel de Rijnlandse waaier geworden. In het Rijnland toch vindt men een waaier van isoglossen die alle de uiterste verbreiding van de fonetisch verschillende groepen met hoogduitse klankverschuiving aangeven.
De Rijnlandse school ziet hierin de weerspiegeling van de politieke invloedssfeer der drie politieke complexen a) Mainz - Pfalz - Hessen, b) het keurvorstendom Trier, c) het keurvorstendom Keulen met het daardoor beheerste Gulik en Berg. De apfel/appel-grens ligt aan de zuidgrens van het eerstgenoemde complex, tussen het eerste en het tweede ligt de das/dat-grens, tussen het tweede en het derde de dorf/
dorp-isoglosse (vgl. Grundlegung Karte 2a). Bijzonder instructief schijnt de kaart van de begrenzing van de velarisering van auslautende n (wing, weng ‘wijn’), die in het Rijnland ongeveer met de grenzen van het Keuls-Guliks-Bergse complex samenhangt (vgl. Grundlegung Karte 5; zie ook Karte 5a.). Karte 6 en 6a van Grundlegung geven aan de vorm schlēn ‘(ik) sla’ een prachtig voorbeeld van samenval met de grenzen van de ‘Trierer Raum’. Zie hierop echter de kritiek in Anz. f.d. Altertum 65, 54 vlg. en Zs. f.d. Altertum 87 (1956) 3 vlg., 6 vlg. Frings Grundlegung 14 wijst erop dat de grens tussen beiers-frankisch gēn ‘gaan’ en zwabisch gān ‘gaan’ samenvalt met de grens van de abdij Ellwangen tegenover het vorstendom Ansbach.