c41. Vgl. voor het volgende Untersuchungen I 60 vlgg. en om;e boven blz. 8* no. 48 genoemde verhandeling.
c43. Voor de formule ‘sanctitas vestra’ vgl. bij voorbeeld het schrijven van bisschop Hugo van Auxerre aan paus Innocentius III, dat afgebeeld is bij de Boüard, Manuel de diplomatique (1929) pl. XVIII : Ad sanctitatis vestre noticiam volumus pervenire. Of het schrijven van den Keulschen clerus aan den paus van 1206, Ennen, Quellen zUr Geschichte der Stadt Köln II (1863) no, 20 : Significamus sanctitati vestte. In vroegere eeuwen was deze formule ook tegenover bisschoppen gebruikelijk. Vgl. b.v. de opdracht van Ruotgers vita Brunonis aan aartsbisschop Folcmar van Keulen MG. SS. IV 254 : [regel ontbreekt].
In 2006 veranderde de Stichting Zorgcentra Egmond van naam; de nieuwe naam werd Eckmunde. Voor één keer nu eens geen historische bluf of doodzwijgen, maar weergave van zowel de traditionalistische visie als de opvatting van drs. W.A. Fasel.
Met veel luister wordt tegelijk met de uitreiking van dit jaarbericht de nieuwe naam en het nieuwe logo van onze stichting onthuld. Van nu af aan gaan we door het leven als stichting Eckmunde en nemen afscheid van de Stichting Zorgcentra Egmond. Hoezo Eckmunde, waar komt die naam vandaan? Dat lieten we haarfijn op schrift stellen door een deskundige. Voor als u geïnteresseerd bent.
In de vijfde eeuw trokken hele volksstammen door onze streken naar Groot-Brittannië, nadat de Romeinen daar waren vertrokken. Het waren Angelen en Saksen, Friezen, volken uit het noorden van Europa en Juten uit het tegenwoordige Jutland in Denemarken.
Vooral de Friezen vestigden zich in die tijd op de strandwallen langs de Noordzeekust : de Noordzee werd toen zelfs Mare Frisicum genoemd. Eén van de nederzettingen die zo in onze omgeving ontstond was Hallem. Hallem moet ergens in de duinrand ten westen van de St. Adelbertusakker in Egmond-Binnen worden gezocht. Mogelijk is de nederzetting in de loop der tijden ondergestoven en ligt deze nu, net als een recent bij Castricum gevonden nederzetting, onder het zand.
De overlevering beweert dat de Engelse monnik Adelbertus zich in Hallem vestigde in de eerste helft van de 8e eeuw. In de jaren na zijn komst duiken er andere namen voor de plaats Hallem op. Hallem wordt nu respectievelijk aangeduid met Hecmunde, Eghecmundum of Ekmunde, Egmunde, Eckmunde, Hecmunde en weer later Egmonde. Over de herkomst van deze namen hebben reeds velen zich het hoofd gebroken. Zo is gedacht aan een riviertje de Eg of Egge dat hier in zee zou zijn uitgemond (de mond van de Eg = Egmond). Ook is in een levensbeschrijving van St. Adelbert een edelman Egge of Eggo opgevoerd. Voor het werkelijke bestaan van deze figuur is echter nooit een nadere aanwijzing gevonden.
In 1984 publiceerde drs. W.A. Fasel, archivaris in Alkmaar, een opstel over de mythe van St. Adelbert. Hierin ontkracht hij de geschiedenis die St. Adelbert aan onze omgeving verbindt en komt met bewijzen voor een heel andere gang van zaken. De archivaris plaatst St. Adelbert in noordwest Frankrijk in een abdij bij Abbeville. Daar werd op 25 juni het feest van St. Adelbert gevierd en die traditie is zeker ouder dan die van Egmond. Maar wat heeft deze abdij dan te maken met Egmond ? Wel, in deze abdij werd het Evangelarium van Egmond gemaakt, genoemd naar het riviertje de Emunde, vlakbij Abbeville.
Maar dat is niet alles. Aan de monding van de Emunde ligt de plaats St. Omaars en die ligt weer op twee kilometer afstand van het plaatsje Hallines (Hallem). Deze beide plaatsen worden genoemd in de levensbeschrijving van St. Adelbert. Bovendien bevonden de relieken van St. Adelbert zich hoogst waarschijnlijk in de abdijen van Abbeville en vervolgens in die van St. Omaars. Zeker is dat ze daarna, in de tiende eeuw, terechtkwamen in het St. Baafsklooster in Gent, waar abt Womar toen de scepter zwaaide. Womar nu was afkomstig uit de abdij van St. Omaars en werd later abt van de St. Baafsabdij en de St. Pietersabdij, beide in Gent.
En nu de clou : de abdij van Egmond is gesticht vanuit de St. Pietersabdij. Als we bedenken dat het klooster in Egmond eerst aan St. Pieter was gewijd en later aan St. Adelbert dan lijkt het erop dat de genoemde geschiedenis, en dus ook de namen Emunde en Hallem, zijn meegenomen met de stichting van de abdij in Egmond.
Houd u vast : in zijn opstel oppert archivaris Fasel ook nog een andere mogelijkheid voor het ontstaan van de naam Eckmunde. Dat Adelbert bestond en in Frankrijk woonde, nemen we daarbij nog steeds aan. Maar het zou kunnen zijn dat hij in een eerder stadium in onze streken is geweest [sic !], mogelijk in de plaats Heckmondwike.
Die naam zou zijn ontstaan uit (H)eckmund-vicus in Yorkshire, waar een klooster van Willibrord en Bonifacius was. Deze naam kan dus ook aan Eckmunde ten grondslag hebben gelegen.
Het is duidelijk : het blijft gissen naar de herkomst van de naamgeving van onze woonplaats. Feit blijft dat de naam Eckmunde reeds in 1064 [sic !] werd gebezigd. Er zijn geen harde bewijzen te leveren voor de herkomst van deze naam – en dus uiteindelijk de naam Egmond –, maar dat er een lange en buitengewoon interessante geschiedenis aan ten grondslag ligt valt niet te ontkennen.
Culinair redacteur Jurriaan Geldermans prikt wekelijks een vorkje buiten de deur en geeft zijn ongezouten oordeel over prijs en kwaliteit. Deze week: Eetkafé De West in Egmond Binnen. Het resultaat: 8,5
Het is doodzonde dat de Alkmaarse archivaris drs. W.A. Fasel de Egmondse geschiedenis rond Sint Adelbertus afbrandt (zie: Historische bronnen en mythen van Kennemerland, 1984), want die historie is interessant genoeg. Zeker ook voor dit restaurantbezoek. Dus doen we maar even of Fasel niet bestaat (noem hem Fabel) en onze neus bloedt...» (31)
1. Voor een begin van historische kritiek, zie : Wat weten wij omtrent den heiligen Adalbert van Egmond? / door Mr. C. Pijnacker Hordijk. – In: Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde (BVGO), 4e reeks, 1e deel (1900), p. 145-174.
2. Van de De Vita Sancti Adalberti Confessoris (Of ook : De Vita Sancti Adalberti Confessoris ingeleid, uitgegeven en vertaald door G.N.M. Vis) wordt het oudste handschrift uit Trier in het eerste kwart van de veertiende eeuw gedateerd. Adalbert van Egmond, een diaken in het gezelschap van Sint Willibrord? / Drs. G.N.M. Vis. – In : Kennemer historie. Uit de geschiedenis van Alkmaar en omstreken. - Zutphen : De Walburg Pers, 1987. - p. 17-36. - (Alkmaarse historische reeks). De Vita Sancti Adalberti Confessoris / G.N.M. Vis. – In : Egmond en Berne. Twee verhalende historische bronnen uit de middeleeuwen. – ’s-Gravenhage : Nederlands Historisch Genootschap, 1987. – p. 1-86. Zie ook : De patroon van de abdij : St. Adelbert (website Adelbertabdij), en : Encyclopedie van Hollandse heiligen van Mohamed El-Fers. Egmond, Sint Adalbert en de eerste graven van Holland / E. Cordfunke en J.M. van Winter. – In : Holland. – jaargang 18, 1986. – p. 13-23; Adelbert en Egmond. Het leven van de heilige belijder Adelbert / G.N.M. Vis – Egmond-Binnen : [St.-Adelbertabdij], 1990. La vie de Saint Adalbert, par Ruopert, moine de Mettlach / P.J.A. Juffermans. – Bulletin du Gange, 1926-1927, p. 52-68. Wat weten wij omtrent den heiligen Adalbert van Egmond / C. Pijnacker Hordijk. – In : Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde. – ’s-Gravenhage, IVe reeks, dl. 1, 1900, p. 145-174. Een oudere Nederlandse vertaling van de Vita van Adelbert: Ruotbert van Mattlach, Sint Adalbert, vertaald door de Benedictijnen van Oosterhout, Mariënburg, ’s Bosch, 1928. Zie tenslotte : Egmond-Binnen, H. Adalbert (Adelbertus) (Meertens Instituut, Amsterdam). De Egmondse Johannes de Beke (ná 1346) kwam tot negen metgezellen van Willibrord, te weten : Switbertus, Williboldus, Liwinus, Wineboldus, de twee Ewalden, Werenfridus, Marcellinus en de Egmondse Adelbertus. Jan van Leiden (ca. 1485-1494) neemt die lijst over in dezelfde volgorde; maar voegt drie nieuwe metgezellen tussen : Accha, Werwinus en Ingelmundus, zodat hij tot twaalf metgezellen komt. Cornelis van Gouda (1517) geeft als nieuwe metgezellen : Winifridus/Bonifatius, Wiro, Plechelmus, Otgerus en Wigbertus; maar voert van de lijst af : Werwinus, Lewinus, Werenfridus, Marcelinus en de Egmondse Adelbertus, zodat we uitkomen op een totaal van zeventien metgezellen van Willibrordus.
4. De vroege middeleeuwen in Holland / door Dr G.N. Honig. – derde druk. – Amsterdam : Allert de Lange, 1947. – 114 p. – (Heemschut-serie, nr. 6). – p. 76-77. Over dat ‘kerkfort’ is sindsdien nooit meer iets vernomen zodat het wel heel grondig moet zijn verwoest door de Noormannen.
6. Fontes Egmundenses / uitgegeven door O. Oppermann. – Utrecht : Kemink en Zoon N.V., 1933. – 181, 307 p. – (Werken uitgegeven door het Historisch Genootschap, Derde serie ; no. 61). – p. 22*.
7. Zie hierover ook : St.Adelbertus, apostel van Kennemerland?. Vergelijk : «Hij moet dus niet verwisseld worden met Adelbert, abt van Epternach, opvolger van Sint Willibrord, wiens sterven plaats heeft in 739.» (Nieuw biografisch woordenboek / P.C. Molhuysen en P.J. Blok. – Leiden : A.W. Sijthoff’s Uitgevers-maatschappij, 1913. – p. 23); anderen daarentegen : «Er wordt vanuit gegaan dat Adalbert [van Egmond] de opvolger van Willibrordus is als abt in Epternach.» (Isidorusweb); idem Catholic online, The Sacred Heart; Our Sunday Visitor’s Encyclopedia of Saints, p. 32 en Patron Saints Index.
8. De verwijzing naar ‘Hallem’ komt uit de zin : «in loco qui nunc Egmund vocatur, tunc temporis ‘Hallem’ dictus» (“in de plaats die nu Egmund heet, maar vroeger Hallem werd genoemd”). Karsten (p. 47) verwijst daarvoor naar : Oud-Noordhollandsch Taaleigen in het Cartularium Egmundense / J.H. Gallée. – In : Tijdschrift voor Nederlandsche Taal en Letterkunde. – 23ste jaargang. – p. 105. H.A.J. Roobeek verwijst voor Hallem, waar Dirk I een oratorium gebouwd zou hebben, naar Hallines ten zuidwesten van St.-Omaars, aan de monding van de Aa. Er is nog een andere mogelijkheid : in St.-Omaars, tussen de kathedraal en de St.-Bertijnsabdij staat de St.-Denijskerk, voorheen Hallekercque genaamd. In de tweede ‘koningsoorkonde’ (zie De oorkonden van Holland en Zeeland tot 993, tekst 28) luidt het : «ecclesiam videlicet E[k]munde», waarbij wordt opgemerkt dat de letter ‘k’ onzeker is. Latere afschriften maken er meteen maar Egmunde, Egmonde, Hecmunde en Egmondam van.
9. Wikipedia, Liste des évêques de Soissons; nog merkwaardiger, rond 870 vinden we daar ook een niet gewijde bisschop Engelmond.
15. Eind zeventiende eeuw vinden we plotseling veel ‘Aelberten’ (verkorting van Adelbert) in de omgeving, dat wil zeggen precies toen dat verwacht kon worden : in de tijd van de contra-reformatie toen de mythe werd uitgesponnen. De eerste in de begraafboeken van Alkmaar is echter al van 1543 en in de zestiende eeuw vinden we de naam 21 keer in Alkmaar en omgeving. De naam Adelbertus (voluit) vinden we voor het eerst in 1666. Hoe zwak de traditie was blijkt er uit dat ‘Aelberten’ door de pastoors in de omgeving vaak als Albertus in plaats van Adelbertus werden ingeschreven. Datzelfde gebeurde ook met de voornaam ‘Engel’, waarvoor pastoors vaak Engelbertus gaven in plaats van Engelmundus (eerste vermelding Engel 1546, negen keer in de zestiende eeuw, Engelmundus voluit voor het eerst in 1672, Engelbertus voluit voor het eerst in 1700). Bron : Regionaal Archief Alkmaar.
16. De kerk van Schagen heeft weliswaar een gebrandschilderd raam met de afbeelding van Adelbertus, maar dat telt als te nieuw natuurlijk niet mee, net zo min als de H. Adelbert-parochie in Delft. Ook in Winsum (Groningen) is er een St.-Adelbertkerk; Adelbert kwam daar terecht via het klooster van Werden en niet uit Egmond. In Polen en Hongarije wordt eveneens de Praagse Adelbert vereerd, maar het kan ook gaan om de Duitse monnik st. Adalbert van Magdeburg, overleden 981, en apostel van de Slaven, later abt van Weissenburg in de Elzas.