Vrij jong bedacht ik dat geld een slimme uitvinding was, zo kon je van alles regelen. Een stukje ouder bedacht ik dat geld wel veel narigheid bracht, zo slecht als het verdeeld is. Raar verschijnsel ook, we geloven in schuivende getalletjes. Dat vraagt toch om sjoemelen en het verbaasde me dat het systeem nog niet doodgesjoemeld was. Nog later ben ik het als zwaar aanbeden oppergod gaan beschouwen. Daar nu tref ik Harari (blog 7/11) op mijn pad, die in een fraai betoog ‘de geur van geld’ uitgebreid analyseert.
Hij beschrijft geld als de grootste veroveraar van de wereld, extreem tolerant en flexibel, waarmee het mensen tot hartstochtelijke discipelen maakte. Mensen van alle geloven gebruiken maar al te graag hetzelfde geld. Het stuwt ons in mondiale richting. Mensen zijn bereid om goederen en diensten te ruilen voor elektronische data. Hij voegt er een belangrijk element aan toe: het systeem werkt alleen op basis van onderling vertrouwen.
Mooi, wereldwijd vertrouwen, maar nu de duistere kant volgens Harari: het vertrouwen is niet gericht op mensen, gemeenschappen of idealen, maar op het geld zelf. Een treffend voorbeeld hiervan las ik vandaag in de krant. Het Nationaal Salaris Onderzoek heeft opgeleverd dat vrouwen hun salaris vaker dan mannen een rechtvaardige beloning vinden voor hun werk. Dat terwijl mannen voor hetzelfde werk gemiddeld meer verdienen dan vrouwen. Wie zitten er fout volgens de onderzoekers? Vrouwen! Hoogleraar psychologie Jaap van Muijen: “Vrouwen houden zichzelf liever voor de gek dan hard te onderhandelen over hun inkomen.” Ergo: hard onderhandelen om meer geld is heiliger dan meer tevredenheid. Moraal en zingeving zijn ondergeschikt aan het geld, en dat moet omgedraaid worden.
“Osama Bin Laden was ondanks zijn diepe haat jegens de Amerikaanse cultuur, het Amerikaanse geloof en de Amerikaanse politiek erg dol op Amerikaanse dollars.”
“Als het geld de dammen van de gemeenschap, religie en staat afbreekt, dreigt de hele wereld één groot, tamelijk harteloos marktplein te worden.”
Als cabaretier ken ik hem nauwelijks, maar een van zijn liedjes heeft blijvende indruk op mij gemaakt: Harrie Jekkers met ‘Ik Hou Van Mij’. Het slotcouplet bevat een levensgrote waarheid:
Waarom wordt dit zo gemakkelijk van tafel geveegd als egoïstisch, narcistisch, navelstaarderij? Waarom durven mensen niet te zeggen dat ze van zichzelf houden, schermen ze nog liever met wat zelfhaat? Omdat het arrogant klinkt of omdat je jezelf zo goed kent met alle duistere plekken? Eva Pierrakos ziet de oorzaak in de tragische verwarring erover. Als je van jezelf houdt, zou je toegeven aan al je lagere neigingen om maar zo gelukkig mogelijk te zijn of te worden. Je kiest de weg van de minste weerstand, bent toegeeflijk voor jezelf, geeft anderen de schuld. Je kunt op je vingers natellen dat dergelijk gedrag een omgekeerd effect heeft.
Pierrakos stelt dat achting, mildheid, diepe waardering voor jezelf juist verstoord worden door toegeef- lijkheid tegenover jezelf ten koste van anderen. Volstrekt eerlijk zijn over je innerlijke roerselen, wat wezenlijk is voor zelfliefde, gaat niet gepaard met kwellende kritiek op je gedachten en gedrag. Ik ben benieuwd of Harrie Jekkers, wonende op Ibiza, er zelf naar kan leven, want gemakkelijk is het niet.
“Wanneer je een nieuwe relatie krijgt of aan een nieuw project begint, probeer dan niet te zeer gehecht te zijn aan de uitkomst die je ego in gedachten heeft, maar ga voor de reis.”
“Als je iemand mist of naar iets verlangt, geef je je kracht weg aan het object waar je naar verlangt.”
“Wanneer je liefhebt, onderwerp je je niet. Onderwerping is de prijs die je betaalt voor de hoop dat je door middel van anderen van jezelf kunt gaan houden.”
Net de honderd bladzijden gepasseerd en ik voel al de dringende behoefte om de stellingnamen aan te vullen. Harari vervangt oude waarheden door nieuwe. Hij doet dat op basis van de wetenschappelijke discipline biologie. In deze discipline bestaan God, schepping en zielen niet (sterk de vraag of dat ook voor alle biologen geldt). Het lijkt erop dat vertegenwoordigers van deze discipline niet weten dat ontkennen, ‘niet geloven’, ook een geloof is.
Het oude paradigma had als vanzelfsprekende waarheden dat •alle mensen gelijk geschapen zijn, •door hun Schepper zijn ze begiftigd met onvervreemdbare rechten, waaronder het •recht op leven, vrijheid en nastreven van geluk.
Aan de hand van de biologie formuleert Harari als nieuwe vanzelfsprekende waarheden dat •alle mensen verschillend geëvolueerd zijn, •geboren met veranderlijke eigenschappen, waaronder •leven en het nastreven van genot.
Ik weet niet of Harari in de komende bladzijden deze tegenstelling nog gaat overstijgen, maar nu ziet het daar niet naar uit. Het gaat erom het standpunt met het tegengestelde standpunt te versmelten in een synthese. Van óf-óf naar én-én.
Een mogelijke synthese zou kunnen zijn: •alle mensen zijn evoluerend geschapen, •ongelijk, maar wel gelijkwaardig, en •hebben recht op leven en innerlijke ontwikkeling. Daarmee zijn de tegenstellingen verbonden en overstegen naar een spiritueel niveau.
Het oude dogma is strak, inflexibel, legt mensen aan banden. Het nieuwe dogma vertoont geestelijke leegte, wat gesymboliseerd wordt door het streven naar genot. De beweging naar een hoger niveau is dan onvermijdelijk (in mijn ogen!).
“Het leven wordt niet gevonden in atomen of moleculen of genen als zodanig, maar in de organisatie ervan. Niet in symbiose, maar in synthese.”
“Liefde is de affiniteit die de elementen van de wereld met elkaar verbindt, naar zich toe trekt... Liefde is in feite de bemiddelaar van een universele synthese.”
Enthousiaste verhalen, boeken van de maand, wereldwijd succes. Daar wil ik van weten, dus heb ik bijna anderhalf kilo, ruim negenhonderd bladzijden boeken aangeschaft: Sapiens (geschiednis van de mensheid) plus Homo Deus (geschiedenis van de toekomst). Auteur: Yuval Noah Harari. Ik heb pas dertig bladzijden van Sapiens (denkende mens) gelezen en de miljarden zijn me al om de oren gevlogen. Om te beginnen de Oerknal 13,5 miljard jaar geleden. Zo’n tien miljard jaar later volgde het ontstaan van organismes. Ik krijg altijd het idee dat als je de tijdspanne maar groot genoeg maakt, elke evolutie zonder bewijs acceptabel wordt gevonden.
Het begrip heeft tegenwoordig een negatieve connotatie, maar in het kader van de lange evolutieweg behandelt Harari een positieve roddeltheorie. Taal is geëvolueerd als medium voor roddelpraat. Sociale samenwerking is wezenlijk voor overleving en dan is het goed om informatie over te brengen. Wie is eerlijk, wie heeft een hekel aan wie, wie doet het met wie.
Roddelen wordt nu beschouwd als ongunstig over iemand spreken als die persoon er niet bij is. In mijn ogen valt het analyserend waarnemen van iemands gedrag, ook als het om ‘fouten’ gaat, en in een vertrouwelijke relatie erover spreken, niet onder roddelen. Je leert zelf door het gedrag van anderen te bestuderen, waarden kunnen uitgewisseld worden. Pas als je geniet van de fouten van iemand, de ander wil verguizen om jezelf hoger te achten en beter te voelen, ja dat valt onder deze eigentijdse definitie. Zoals vaak gaat het om de intentie. (Ik kom nog terug op de boeken, eerst maar eens fors doorlezen.)
“Om evolutie te laten plaatsvinden maakt het niet uit of alles goed gaat in aardse termen, als de intentie maar goed en oprecht is.”
Internet werkt niet, tv geeft foutmelding, vaste telefoon is onbereikbaar, mailbox zit dicht, ZIGGO is niet om door te komen. Afgesneden van veel communicatie patronen beland ik in het Nu. Een prachtige uitdaging om onbereikbaar voor velen door verslavingen heen te breken, mindful in het leven te staan. Mij hoor je niet klagen en dat zou volgens Lynn Berger in De Corespondent juist wel gedaan moeten worden. Klagen lucht op, verbindt mensen, steeds maar dat halfvolle glas zien en de leegte ontkennen drukt op het gemoed.
Mooi onderwerp, klagen, Lynn belicht het van veel kanten. Ik heb me wel eens afgevraagd of ik aan het klagen was in verschillende blogs, als ik weer eens misstanden aan de kaak stelde. Uiteraard zijn het misstanden die ik signaleer, passend in mijn wereldbeeld. Maar een kritische houding is voor mij toch iets anders dan klagen. Berger onderscheidt wel functioneel klagen, om verandering, verbetering te bewerkstelligen en niet-functioneel klagen, wat overigens wel vriendschappen kan versterken als je lekker samen klaagt.
Naar mijn smaak is de functionele variant geen klagen, maar waarom vind ik dat eigenlijk? Er komt nog een dimensie bij, hoe reageer je innerlijk op de vermeende misstanden. Word je boos, verdrietig, windt het je op, dan kan het gemakkelijk tot klagen leiden. Is het gebaseerd op een ideaal dat je rustig en met inzet volgt, dan is er sprake van een kritische opstelling, stimuleren van discussie, de stroom volgend om verandering op gang te brengen. Nelson Mandela heeft niet geklaagd, maar wel veel bereikt.
Klagen wordt ook wel vertaald als ontevreden zijn. Dat geeft goed aan dat het om de innerlijke houding gaat. Je kunt heel positief en tevreden in het leven staan en toch kritisch een ideaal nastreven.
“Als je de weg hebt gekozen van bevrediging naar bevrediging, hoe dan verklaar je die oorlog in je hart?”
Standrechtelijk geëxecuteerd, ik heb het ter verfrissing toch even nagezocht. De persoon wordt ter plekke gedood nagenoeg zonder proces. De uitdrukking was gebruikt door Gijs van Dam (vD) en ja, zo kun je het overdrachtelijk wel stellen. De wijze waarop Jelle Brandt Corstius (BC) schreef (Trouw) en sprak (DWDD) over vD in het kader van de #MeToo actie was inderdaad killing. Hij zou vijftien jaar geleden als twintiger zijn leeftijdgenoot gedrogeerd en tot seks gedwongen hebben. ‘De smeerlap’, daar waren BC en Matthijs van Nieuwkerk het wel over eens.
Oordeel niet, ik vind het een prachtige wijsheid, maar zo moeilijk. Ik heb mijn innerlijke proces eens geanalyseerd. De eerste gedachte: ervaring tussen twintigers in een dronken bui kun je ook buiten de mediasfeer houden. Praat erover, begin met een therapeut als je het niet verwerken kunt. Minpunt dus voor BC. En er kwamen meer minpunten bij. Maar zij waren niet de basis, ze werden gebouwd op mijn gevoel. Ik zag een zelfbewuste BC en een ontredderde vD, waarvan de laatste het meest authentiek op mij overkwam. Daaronder ligt mijn aversie tegen de slachtofferrol. Ja, dan vind je de argumenten wel voor een ‘logische’ afweging.
maar pas op voor middeleeuwse heksenjachten. Zeker op terreinen waar schuld zo moeilijk is vast te stellen en doorgaans ook niet voor honderd procent bij één van de betrokkenen ligt. Ook oppassen dat met #MeToo de slachtofferrol niet verheerlijkt wordt. De zelfbenoemde slachtoffers zijn daar uiteindelijk het meest de dupe van. En dan te bedenken dat schuld niet eens bestaat volgens moraalfilosoof Jan Verplaetse (Filosofie Magazine).
“Schuldgevoel is ego-identificatie en evenzeer een vorm van egobescherming als anderen de schuld geven.”
“Toeval of hetgeen toeval lijkt is het middel waardoor het leven wordt verwerkelijkt. Het gaat er niet om de schuld af te schuiven of te verklaren, maar om om te gaan met het leven dat ontstaat. (...) De beste raad is om het allemaal op te vatten alsof het je eigen bedoeling was. Dan betrek je je wil erbij.”
“Onschuld is wijsheid, omdat ze zich van geen kwaad bewust is, en het kwaad niet bestaat. Ze is zich evenwel volkomen bewust van al wat waar is.”
Het project ‘Eens met mezelf?’ (blog 18/10 e.v.) heb ik even stil gelegd, ik blijk niet in de wieg te zijn gelegd voor een systematische autobiografie. Af en toe zal ik er nog wel wat uithalen, alles is zo mooi geordend. Nu wil ik mij richten op twee markante artikelen. ‘Luisteren met ogen dicht’ en ‘stalking’. Trouwjournalist Joep Engels constateert op basis van Amerikaans onderzoek dat waarnemen met je oren beter gaat dan met je ogen. Wisseling in stemgeluid zou meer zeggen over emoties dan lichaamstaal of gelaatstrekken. Dat zou kunnen verklaren waarom ik zo moeilijk kan telefoneren (dat is immers luisteren met de ogen ‘dicht’). Er dringen té veel emoties, nuances, bedoelingen tot me door. Ik moet de ander zien om de betekenis ervan te kunnen wegen. Dus het samenspel van zien en horen levert mij juist het beste begrip op.
Jeroen Denaeghel bericht in het Vlaamse HUMO uitvoerig over stalking van BV-ers (Vlamingers dus), drie vrouwen en vier mannen. Zoals te verwachten gaan de verhalen ver, angstaanjagend ver. Ik ontwaar enkele verschillen tussen reacties van de mannen en de vrouwen. De laatste zijn meer geneigd om in eerste instantie de goede bedoelingen van de stalker te zien. Elke dag een roos voor de deur zal wel charmant bedoeld zijn. Maar vrouwen schakelen ook gemakkelijker de politie in. Mannen doen dat niet omdat er niets te bewijzen zou zijn. Daarentegen uiten mannen zich eerder agressief. Witheet van woede, ongelofelijk uitgevallen. Wat dan een tegenovergesteld effect heeft, want ja, het is aandacht.
“Ik wilde die kerel met een bazooka afknallen.” Het is mijn analyse van de uitspraken van slechts zeven mensen, dus laten we het hypothesen noemen.
“Een stalker balanceert altijd tussen liefde en haat. Dat zag je ook in de brieven: het ene moment was ik de liefste prinses, een pagina verder het goorste kutwijf ooit.”
“Als we iemand bewonderen ten koste van ons eigen zelfbeeld of een ander boven onszelf plaatsen, kunnen wij daar nooit wel bij varen. Ons bewustzijn moet zelfstandig zijn, wil het zich kunnen ontwikkelen.”
Even het ‘Eens met mezelf?’ project uitgestapt om mijn beleving van de vandaag beëdigde ministers- en staatsecretarissenploeg op papier te zetten. Jazeker, het is vaak gezegd, een frisse club. Bij allen straalt de goede zin van het gezicht, behalve bij Ferdinand Grapperhaus. Maar ja, je zult toch ook minister van Justitie en Veiligheid moeten worden, en ook ooit zurig geschreven hebben over de ‘dikke-ik-prietpraat’ van Rutte. Vrouwen zijn voor 42% vertegenwoordigd, andere culturen kon ik niet ontwaren. Opvallend is dat 96% een BMI tussen de 18 en 25 heeft (naar mijn schatting, misschien zelfs een enkeling onder de 18). Als ik goed geturfd heb tot slot hebben de ‘Zo waarlijk helpe mij God almachtig’ nipt gewonnen van de ‘Dat beloof ik’ bewindspersonen.
Dat waren de cijfers. Je wenst deze mensen het beste toe, maar je weet nu al dat een paar van hen zwaar beschadigd het strijdtoneel zal verlaten. Want ja, zo werkt de politiek, zo werken de media, zo werken actievoerders, dat zijn de beelden die het volk tot zich neemt. Maar als je zelf integer bent, kun je de beschadiging natuurlijk bij de beschadigers laten liggen. Persoonlijk had ik moeite met de wijze waarop staatssecretaris Volksgezondheid Martin van Rijn bejegend is. Hij zou de zorg verkwanseld hebben, onder andere door de gemeenten verantwoordelijk te maken. Ondertussen is aangetoond dat dit een heel succesvolle operatie is geworden, de meeste gemeenten doen het prima. Van Rijn wordt nu ziekenhuisdirecteur, ik wens hem veel succes.
Dit beleefd en bedacht hebbende, ga ik nu vol verwachting naar de film ‘Loving Vincent’. De trailer is
al prachtig (behalve dat hij Nederlands ondertiteld is, waardoor Van Gogh beelden onaanvaardbaar verminkt worden). Ja, ik behoor zeker tot de ‘Loving Vincent’ club.
“Opbouwend kritisch zijn houdt in dat we ons bewust zijn van een aantal mogelijkheden die een zuiver contact verstoren. Niet opbouwende kritiek kunnen we herkennen aan het feit dat een advies niet inzichtgevend is, of te betuttelend, te heilig, te zweverig, of te streng overkomt.”
“Een integer persoon is intrinsiek betrouwbaar. Hij zegt wat hij is en doet, en hij is wat hij zegt en doet. Hij heeft geen dubbele agenda. Geen enkele emotie of gedachte kan hem aan het wankelen brengen. Hij blijft steeds zichzelf.”
En toen begon de verbazing. Ik was ingehuurd om een onderzoek te doen naar communes. In die tijd een hot issue, vooral omdat het menigmaal beschouwd werd als een aanval op het gezin. Gaat het gezin vervangen worden door de commune, was de prangende vraag. En de conclusie van het nog niet uitgevoerde onderzoek werd me ook min of meer gedicteerd door een kleine club geleerden: nee, het gezin gaat niet verdwijnen.
Dat was wel een scheurtje in de waardevrije wetenschapsbeoefening. Moeilijk had ik het met deze gewenste uitkomst niet, want het was klip en klaar dat de communebeweging tegen de maatschappe- lijke ontwikkelingen inging. Kenmerk van de commune, het woord zegt het al, was zoveel mogelijk als groep doen: wonen, financiën, kinderen verzorgen, en soms werd ook de seksualiteit erbij betrokken.
In een tijd waarin individualisering steeds meer mensen in haar greep kreeg, betekent de commune vele stappen terug.
Sindsdien ben ik voor groepswonen gaan pleiten. Activiteiten delen, maar mét behoud van persoonlijke, paar- en gezinsprivacy. Niet omdat het zo vlekkeloos past bij de individualiseringstendens, maar omdat het een belangrijke verbetering voor de samenleving als geheel zou zijn op het terrein van milieu, zorg, economie. Helaas wordt het grondig tegengewerkt door stelsels van toelagen met een korting bij samenwonen.
In 1976 ben ik op het communeonderzoek gepromoveerd. Hieronder twee stellingen bij mijn proef- schrift. De tweede is de befaamde ‘laatste stelling’. Eruit blijkt dat ik me in die tijd nog niet diepzinnig bezighield met m/v thema’s. Dat veranderde eind jaren zeventig. Het gedichtje dat de stellingen afsloot toont al wel dat ik waardevrijheid van de wetenschap met een korreltje zout was gaan nemen.
“De commune stelt aan de deelnemers hogere eisen dan het huwelijk. De mening dat er mensen zouden zijn die in wezen ongeschikt zijn voor de het huwelijk en in wezen wel geschikt voor de commune, is daarom onjuist.”
“Een fenomenologische analyse van de voor beide geslachten gebruikte symbolen toont aan dat de man dynamisch-onevenwichtig in de wereld staat en de vrouw positief-labiel, terwijl bij beiden het nul-element sterk vertegenwoordigd is.”
Een serieus ogende jonge vrouw blikt me tegemoet. Ze voelt dat deelname aan een wetenschappelijk boek een eerzame houding vereist. Tja, als je als 28-jarige mee mag doen aan het boek ‘Gemengde Bedrijvigheid’ (1971) over een kwart eeuw Wageningse sociologie, dan is dat wat. Het onderwerp van mijn bijdrage, ‘Aspecten van anti-conceptie en seksualiteit’, verwacht je niet op de Landbouwhoge- school. Het is een gevolg van de aanwezigheid van de sectie gezinssociologie. En als je dan zwanger bent, kunnen toespelingen niet uitblijven.
Het onderzoek werd uitgevoerd middels anonieme gegevens van het Arnhemse Rutgershuis (Consul- tatiebureau voor Huwelijks- en Geslachtsleven) van vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Keurig heb ik
de wetenschappelijke gangbare aanpak gevolgd. De frequentie van de geslachtsgemeenschap wordt bijvoorbeeld in een tabel gekoppeld aan het opleidingsniveau van de vrouwen. Wat blijkt: academische vrouwen houden zich het vaakst aan het gemiddelde van ‘2 à 3 keer per week’. Het minst vaak zeggen ze ‘één keer per week of minder’ en nauwelijks valt het antwoord ‘vier keer per week of meer’. Ook toen al wist ik dat het kon samenhangen met sociaal wenselijke antwoorden, waar hoog opgeleide vrouwen bedrevener in zijn.
Nee, missen doe ik dergelijk onderzoek niet, het is niet echt inspirerend om je zo aan regels te moeten houden. De diepere betekenis van de ervaringen verdwijnt onder het stof van cijfers. Het is ook de tijd waarin vanuit de vrouwenbeweging sterk geageerd werd tegen kwantitatief survey onderzoek. Daar deed ik niet aan mee, met de zorg voor twee kleine kinderen had ik wel wat anders aan m’n hoofd dan een verzetsstrijd. Het was de fase van aanpassen om erbij te horen. Daar heb ik later wel de vruchten van geplukt, toen ik met meer schwung mijn eigen weg ging.
“Een succesvol leven gaat niet om uitzonderlijke prestaties, promotie, aanzien of rijkdom, het gaat om jezelf kennen en daarmee aan de slag gaan. Net zoals elk mens uniek is, is ook ons levenspad dat.”
op een plank vol met eigen werk uit de vorige eeuw, artikelen in boeken en tijdschriften. Ik ga eens onderzoeken of ik het nog steeds eens ben met mezelf. Mijn geschrijf begon in 1970 en intensiveerde zich in de jaren tachtig. De kwart eeuw tot 1995 is dan interessant. Het jaar erna kwam onder mijn redactie het boek ‘Spiritualiteit en Wetenschap’ tot stand en sinds die tijd verbreedden mijn interesse
Dat wetenschappelijke kennis, zeker in de sociale wetenschappen, geen constante is, is me in 45 jaar studeren/werken aan de universiteit geheel duidelijk geworden. Begin jaren zestig leerde ik als aankomend gezinssociologe op basis van de uitkomsten van een promotieonderzoek nog hoe homo- seksualiteit genezen kon worden. Niet lang daarna was dat als onderwerp alleen al taboe. ‘Geleerden van naam’ schreven het boek ‘Crisis van het gezin’ (1968) en ja, er was heel wat aan het schuiven. Door radicale betogers werd niet alleen God dood verklaard, maar ook het gezin. Zover kwam het niet, maar de periode 1965-1975 wordt wel gekenmerkt door een drastische verandering van waarden op het gebied van relatievorming, leefvormen, seksualiteit, opvoeding, taakverdeling binnen- en buitenshuis, echtscheiding, e.d.
Dus een blik op mijn standpunten van toen en hoe ik er nu over denk vind ik wel interessant. Dát ze op verschillend terrein veranderd of aangevuld zijn weet ik al wel. Midden jaren tachtig kwam mijn boek ‘Over liefde gesproken’ uit, een combinatie van Socrateslezing en oratie. Twee decennia later vond ik die standpunten over liefde te beperkt, sterk gericht op de maatschappelijke effecten, en vulde ik ze aan met een maatschappelijke én spirituele visie op liefde in het boek ‘Liefde in vele facetten’.
“De paradoxale consequentie van een huwelijk tussen spiritualiteit en wetenschap is, dat we zowel de dingen tot een dieper ervaren van weten kunnen brengen, als de absolute relativering dat we niets weten.”
“Vroeger meenden we te begrijpen dat er enkel maar grenzen zijn aan wat we konden ontdekken, terwijl we juist moeten ontdekken dat er grenzen zijn aan wat we kunnen begrijpen.”
Jef Vermassen (vorig blog, eerste alinea), een sympathieke man met hart voor z’n werk. Zo komt hij althans op mij over via het scherm. Een man die meeleeft met zijn klanten, zichzelf als strafpleiter moeiteloos emotioneel noemt. Het verdriet en de ellende zijn in die 47 werkjaren voor hem nooit gewoon geworden. Hij onderkent dat het slachtofferschap twee richtingen uit kan gaan. Of het leidt tot verbittering en dan word je ongenietbaar. Of je geeft de gevolgen van de gebeurtenissen een plaats en dan kun je er zelfs sterker uitkomen.
Hij vertelt het aan Michel Vandersmissen. Op één punt zet hij me op het verkeerde been. “Vrouwen zijn meer in misdaad geïnteresseerd, ook omdat hun leven doorgaans nog minder boeiend is dan dat van hun man.” Oei.... Afgezien van het feit dat me afvraag of die interesse van vrouwen zoveel groter is, struikel ik over de boeiendheid van een mensenleven. Zeker als ik de toelichting lees. Vermassen bewondert vrouwen die deze saaiheid kunnen opbrengen, strijken, afwassen, etc. Wat een spiritueel beperkte visie op een boeiend leven.
Het doet me denken aan een eigen ervaring. Als wetenschappelijk medewerker werd ik gevraagd als ‘secretaris van een benoemingscommissie’ voor een hoogleraar. Ik ondertekende de brieven stelselmatig met: secretaresse benoemingscommissie. Steevast kreeg ik te horen: “Jij mag jezelf secretaris noemen hoor.” Wat een eer zeg, ik hoor bij de mannenwereld, maar ik heb er om ideologische redenen voor bedankt.
Het zijn kleine hindernissen, maar met elkaar een imposant netwerk van vooroordelen over M-V: respectievelijk hoger-lager.
“Wanneer je beseft dat de weg het doel is, en dat je altijd onderweg bent, niet om een doel te bereiken, maar om te genieten van zijn schoonheid en wijsheid, dan is het leven niet meer een taak die moet worden volbracht. Het leven wordt natuurlijk en eenvoudig, in zichzelf een verrukking…”
Strafpleiter Jef Vermassen schreef eerst een boek over moordenaars en hun motieven, nu richt hij zich op slachtoffers (‘Meester, ik heb geen tranen meer: het onbekende en miskende leed van slachtoffers’). Dat valt hem zwaar. “Gelukkig ben ik een nogal emotioneel man. Dat helpt om de tristesse een beetje
te plaatsen.” Tja, kom dan maar eens aan met verhalen dat slachtofferschap eigenlijk niet bestaat, dat reflectie op je eigen gedachtewereld belangrijk is, met empathie nare gevoelens bezien en gedachten ombuigen. Dat wordt gauw als ongepaste zweverigheid beschouwd.
Prachtig dan als een techneut ons vertelt dat ons hoofd volzit met gedachten die ons ongelukkig maken, maar dat je die schakelaar kan uitzetten. Mo Gawdat (topfunctie bij Google) vertelt aan Katrien De Pecker dat hij als eind twintiger al het goede had en toch niet gelukkig was. Hij besloot om het probleem als ingenieur te analyseren, met “Mediteer en je zult gelukkig worden.” kon zijn wiskundige brein niks. Toen zijn 21-jarige zoon overleed door een fout van de chirurg bij een routineoperatie klampte hij zich vast aan zijn eigen geluksformule.
Zoek uit wat de fout in de machine is. Dan merk je dat geluk voortkomt uit onze eigen daden, niet uit wat het leven ons geeft. De kern van geluk ligt diep in ons. “Ons ‘gelukkige ik’ is begraven onder allerlei verwachtingen en illusies. Verwijder die nare apps en je zult gelukkiger worden.” Kijk hoe je brein het signaal geeft dat iets niet aangenaam is: via het gevoel, zoals angst, schaamte, jaloezie. Toon je brein wie de baas is, jijzelf!
Eigenlijk ook een spiritueel verhaal, maar in technische taal gegoten. Dat blijkt met zijn boek ‘De logica van geluk’ wereldwijd te werken. Wat wil een mens meer?!
“Vroeg of laat worden we allemaal geconfronteerd met de dood. We zijn alleen verleerd hoe we daarmee moeten omgaan.”
“Uiteindelijk is mijn geluksmodel deze vergelijking geworden: geluk is groter dan of gelijk aan je perceptie van de gebeurtenissen in je leven, minus je verwachtingen van het leven. Het werkt keer op keer: je wordt niet ongelukkig door de dingen die het leven je toewerpt, maar door de manier waarop je erover denkt.”
Het is een modewoord, authentiek zijn. Als ik iemand als echt authentiek zou willen omschrijven is dat Hedy d’Ancona wel. Ze is net tachtig geworden en geïnterviewd door Coen Verbraak. De Hedy zoals ik haar op afstand al een halve eeuw volg spatte van de krant af. Blijmoedig, teleurgesteld, optimistisch, boos, nieuwsgierig, actie voeren, genieten van het leven. Vijftig jaar geleden kwam het befaamde artikel 'Het onbehagen van de vrouw' van Joke Kool-Smit uit, wat de start werd van de feministische beweging. Hedy was er vanaf het begin bij.
Haar teleurstelling betreft onder andere het feit dat het indertijd zo belangrijke issue van de vijf-urige werkweek niet is gelukt. Inderdaad, het is beschamend. Een verongelijkte, stampende meute waren de feministes volgens haar niet, “we hebben ook verschrikkelijk gelachen”. Daar kan ik over meepraten, want ik heb enkele jaren in het adviesorgaan van Opzij gezeten. We hebben wat afgelachen tijdens de vergaderingen, de tranen rolden over de wangen.
Tegenwoordig maakt ze zich sterk voor de positie van ouderen, ze waarschuwt voor ‘zachte uitsluiting’. Volgens haar zijn ouderen nog niet zo met hun emancipatie begonnen. Die visie deel ik niet. Ik denk dat ouderen al een stuk gevorderd zijn, zeker met de komst van de babyboom generatie. Als voorbeeld van zachte uitsluiting noemt zij het ontslaan van zeventigers bij tv en krant. Plaats maken voor jongeren lijkt mij een goede zaak, zeker voor zeventigers die het materieel goed hebben. Er ligt een wereld van vrijwilligerswerk open om uitsluiting te voorkomen.
Hedy ten voeten uit: “Ik denk heel vaak: wat fantástisch dat ik er nog bén.” Ik hoop van harte dat ze op deze manier de honderd haalt.
“Als je vindt dat je op de wereld zo’n kolossale scheefgroei in welvaart kunt laten bestaan, zul je altijd vluchtelingen houden. (...) Ik ben nu nog veel kwaaier dan toen.”
“Iedere emancipatie is restauratie van een menselijke wereld en van een humane relatie tot de mens zelf.”
Intrigerend, economisch bedrijfskundige Jeroen Smit en cabaretier Hans Sibbel (alias Lebbis) wagen zich in de theaters om een college economie op de planken te brengen. Dat wou ik wel meemaken.
De vormgeving was eigentijds digitaal. In de zaal konden de aanwezigen met hun iPhone reageren op vragen van de artiesten. De uitkomst werd direct op het toneel geprojecteerd. Belangrijk uitgangspunt van S&S is dat het belang van economie het belang van geluk overheerst, terwijl zij eraan dienend hoort te zijn. Boven het plafond van de economie, is nog heel veel geluk te vinden: liefde, vrijheid, zingeving...
Het ‘gif van goedkoop’, de amorele arbeidsmarkt, perverse prikkels in de economie, deeleconomie, basisinkomen passeren de revue. Zo ook het geringe aantal vrouwen aan de top. Op de vraag “Zou u een vrouw als baas willen hebben?” reageerde de zaal gemengd. Opmerkelijk was dat 65+ mannen vaker ‘Ja’ antwoordden dan jonge mannen. De oorzaak zag Smit in het feit dat ze met pensioen zijn, dus geen last ervan. Een royale zaallach was zijn beloning. De echte reden zal zijn dat in het algemeen mannen vrouwelijker worden in hun tweede levenshelft. Een grootvader is vaak relatiegerichter naar zijn kleinkinderen dan hij naar zijn kinderen was.
“Wat je meet, wordt je doel.” Goed voorbeeld: tv kijkcijfers. In de economie focussen we nu op het Bruto Nationaal Product, een bullshit begrip volgens S&S. Klopt! Als we een harde winter hebben, groeit het BNP en juichen we. Hun voorbeeld: meer eten weggooien stuwt het BNP op. Geweldig? Nee, beschamend! Maar we willen cijfertjes, dus stellen S&S voor het Bruto Nationaal Geluk (BNG) te gaan meten. Mooi initiatief om mee te beginnen, maar ik voel wel meer voor een Mondiaal BMG.
“Vandaag weent het Vrijheidsbeeld.”, zei oud-minister Madeleine Albright, doelend op het inreisverbod dat Trump dit jaar instelde. Dat Vrijheidsbeeld zal ook wel moeten wenen als in Las Vegas tientallen mensen doodgeschoten worden en er velen gewonden vallen doordat een Amerikaan zijn mitrailleur gebruikt. De vrijheid om een geweer te kopen mondt uit in de ultieme onvrijheid van zeer veel slachtoffers. Dagelijks sneuvelen gemiddeld 92 Amerikanen door vuurwapens - ruim 33 duizend per jaar, weet Bert Wagendorp ons te vertellen.
Het is een uiting van angst en gebrek aan vertrouwen in een land waarin de bevolking nog overwegend het Christelijke geloof aanhangt. Ook Trump reageerde op de gebeurtenis met de mededeling dat hij ging bidden voor de dag waarop het kwaad zou zijn uitgebannen. Een pistool bij je hebben om terug te schieten vindt hij trouwens wel een goede zaak. Dat komt op mij over als het Christendom van het Wilde Westen.
Uiteraard ligt het niet aan het Christendom, maar aan de stand van innerlijke ontwikkeling van persoon- lijkheden. Ik moet denken aan de zwaar Christelijke Albert Schweitzer (1875-1965) die op mij al vanaf mijn tienertijd een diepe indruk maakte. Zijn werk als arts in Afrika is waarschijnlijk het meest bekend, daarnaast kwam hij als theoloog en filosoof tot het ethisch richtinggevende inzicht: ‘Eerbied voor al het leven’.
Ik weet niet eens waarom deze man mij zo intrigeerde, een warm gevoel gaf. Met zijn filosofische denkbeelden was ik echt niet bezig. Het zal zijn positieve, vertrouwenwekkende uitstraling geweest zijn. In ieder geval wens ik de Verenigde Staten veel Schweitzer invloeden toe bij de discussie over het terugdringen van wapenbezit.
“Sommigen willen God met dezelfde ogen als een koe bezien, en van Hem houden, zoals ze van een koe houden: om de melk en de kaas en de winst die deze hun opleveren.”
Een opkikker in de krant. Een economie waarmee we de planeet niet uitputten, iedereen een rechtmatig aandeel krijgt en we ons niet meer bekommeren om economische groei. Econome Kate Raworth licht haar theorie toe aan Dries De Smet. Helder benadert ze de ongebreidelde groeikoorts in de politieke taal. Ze gebruikt daarvoor de wetten van de natuur en terecht. Groei is een fantastische fase in het leven, we zijn blij als onze kinderen groeien. Maar op een zeker punt willen we wel dat die groei stopt. Niets in de natuur groeit voor altijd, waarom zou dat met welvaart en economie anders zijn? Waarom wil de economie maar niet volwassen worden?
Van Raworth moeten we allemaal de donut in. Gaan we erbuiten, dan is grove vervuiling het resultaat en maken we onze planeet kapot. Gaan we in het gat van de donut zitten, dan blijven veel wereldbur- gers achter met gebrek aan voedsel, scholing, rechten. Een beeldende wijze om de verslaving aan een oneindige bbp-groei aan de kaak te stellen.
Een grondige herverdeling is nodig. Ze schuwt daarvoor gevoelige issues niet. Geen eigendom van land, maar in handen geven van een nationaal fonds; bedrijven in eigendom geven aan de werknemers; de bouwsector kan CO2 opnemen in plaats van uitstoten. Geen kleinigheden om voor elkaar te krijgen en ze vragen om heldere regelgeving, die lang genoeg aangehouden wordt om aanpassing mogelijk te maken.
Het belangrijkste: Raworth wordt zeer serieus genomen, ze wordt wel de ‘Keynes van de 21e eeuw’ genoemd. De honger naar nieuwe ideeën, ook onder politici, is groot. Geïnteresseerd in haar visie,
“Veel mensen beseffen intuïtief dat het feestje ten einde loopt. Daarin hebben ze gelijk. Je kan geen economisch model in stand houden dat is gebaseerd op groei, uitbuiting en vervuiling. Bescheidener leven zou ons redden.”
“Sommigen leven zo weelderig alsof ze morgen zullen sterven, maar ze bouwen hun huizen zo goed alsof ze verwachten eeuwig te zullen leven.”
Mijn verwachting aan het slot van het vorige blog is vrees ik toch wat te optimistisch. Vegetarisch eten mag dan in de lift zitten, echt snel gaat het niet. Dat drong pas goed tot me door toen ik merkte hoe lang er al mensen zijn geweest die zich verzetten tegen het doden van dieren voor het eten van vlees. De Griekse wiskundige Pythagoras stelde ruim vijf eeuwen voor Christus dat zolang mensen dieren slachten, ze elkaar zullen doden. “Wie het zaad van moord en pijn zaait, kan geen vreugde en liefde oogsten.” Een kleine tweeduizend jaar later vond vegetariër Leonardo Da Vinci dat zijn lichaam geen graf moest zijn voor andere schepselen. En in de 19e eeuw meldde Tolstoy dat mensen gezond kunnen leven zonder dieren te doden. Doen ze dat wel, dan is dat ter wille van het eetplezier en dat labelde hij als immoreel.
In de nieuwste HUMO wordt weer aandacht geschonken aan vegetarisme, nu gekoppeld aan Wereld Vegetarisme Dag (1 oktober). Aan het woord is Tobias Leenaert, overtuigd veganist en mede-oprichter van het Vlaamse EVA (Ethisch Vegetarisch Alternatief). Verrassend pleit hij voor een minder starre houding van veganisten. Meer pragmatisme zou de vegetarische beweging zeer ten goede komen, met een starre houding schrik je mensen juist af. “Flexitariërs, die één dag in de week vegetarisch eten, sparen meer dieren uit dan alle veganisten bij elkaar.”
Mij spreekt zijn redenering aan, waarschijnlijk mede omdat ik tot de mensen behoor die aanmerkelijk minder vlees zijn gaan eten, maar er niet helemaal mee hebben gekapt, wat Rutger Bregman het enige acceptabele alternatief vindt (vorig blog). En ja, je verdiepen in het dierenleed en de milieu gevolgen betekent dat je versneld vermindert. Dus scholen, werk aan de winkel!
“Mededogen, waarin alle ethiek geworteld moet zijn, kan alleen haar volle breedte en diepte bereiken als het alle levende wezens omarmt en zich niet beperkt tot de mensheid.”
“Niets zal de gezondheid en de kansen op overleving van het leven op Aarde meer vergroten dan de evolutie naar een vegetarisch dieet.”
Voor het Vlaamse blad HUMO wordt Correspondent medewerker Rutger Bregman geïnterviewd. Hij schreef de column: “Hierdoor werd ik in één klap vegetarisch (en jij misschien ook)”. Meer dan een half miljoen keer is hij gelezen, ook door jongeren. Bregman las een artikel van de Israëlische historicus Harari en viel van zijn geloof af dat vega’s wat aanstellerig zijn. In drie wetenschappelijk zwaar onder- bouwde stappen werd hem duidelijk dat vlees eten de wereld uit moet. 1. de cijfers over de aantallen koeien, varkens, schapen, kippen liegen er niet om; 2. deze dieren worden afschuwelijk behandeld;
Ik heb de wetenschap niet nodig om de dieren gevoel en intelligentie toe te dichten, dat voel je op je klompen aan. Het is waar, ze worden er niet naar behandeld in de vleesindustrie (dat woord... sic). Ander belangrijk argument: CO2 uitstoot verminderen. Als Bregman jongeren ermee bereikt, als vegetarisme cool, trendy wordt, is dat prachtig.
Helemaal consequent is Bregman niet. Hij lanceert de visie dat je het betere geen vijand moet laten zijn van het goede, om aan te geven dat vegetarisch leven zonder veganist te zijn (wat voor hemzelf geldt) acceptabel is. Omdat je nog een stap vérder kan, is het niet zo dat je die eerste stap niet hoeft te zetten. Elders ontkracht hij deze wijsheid: “Je kunt niet zeggen: ‘Ik ga nog 10% vlees eten.’ Nee, je moet er gewoon mee kappen.”
Tot slot Bregman: “Het zou me niet verbazen als onze achterachterkleinkinderen met grote walging in de geschiedenisboeken zullen lezen hoe wij dieren aten.” Mee eens, behalve dat ik verwacht dat het véél eerder al zal gebeuren, binnen een jaar of dertig. Rutger Bregman draagt daar geïnspireerd aan bij.
“Voor ons leesexamen Nederlands kregen we een tekst over vegetarisme: een enorm harde tekst, met het argument dat alle vleeseters egoïsten zijn. Ik kon dat idee nadien niet meer van me afschudden: de volgende dag ben ik vegetariër geworden. (...) Onderwijs lijkt me dé manier om jongeren bewust te maken van de impact van vleesconsumptie.”
“In ‘Cowspiracy’ slaan de makers je om de oren met hallucinante cijfers: ‘Eén hamburger eten komt qua waterverbruik neer op drie maanden douchen of zes maanden het toilet doortrekken.’ Ik was in shock. De uitstoot van broeikasgassen door de vleesindustrie is groter dan die van alle transport samen.”
“The meat paradox: mensen zien dieren graag, maar eten ook graag vlees, en beseffen dat ze daardoor leed veroorzaken. Als dat dan ter sprake komt, zie je hen daarmee worstelen.”
“Iedere idealist moet zich die lastige vraag stellen: ‘In hoeverre ga ik het rond toeteren?’ (...) Uiteindelijk moet iedereen de keuze voor zichzelf maken. Ik heb geen zin om een irritante drammer te worden. Je maakt de wereld geen betere plek door de betweter uit te hangen.”
Had in het vorig blog de minderheid nog de macht, nu lees ik in Trouw dat de meerderheid de macht heeft. De constatering komt van historicus Chris van der Heijden, die tot zijn ontsteltenis ontdekte dat in bladenland de verhoudingen tussen elitaire voorkeur en populaire belangstelling rigoureus veranderd zijn. “Eenieder bepaalt tegenwoordig zelf wat hij leest, kijkt of luistert, de moraal van de elite is gekrompen.” De samenleving kiest voor menselijke en emotionele onderwerpen, met LINDA. aan de top. ‘De samenleving is ver-LINDA’t.’
Mij verontrust dat niet. Ik kan mij ergeren aan het woord ‘kwaliteitskrant’, aan de overwaardering van NRC, Volkskrant, Vrij Nederland, en onderwaardering van bladen als Margriet en Libelle. Chique ver-van-mijn-bed analyses, die verder weinig uithalen en je hoeft niet naar jezelf te kijken. Wat Van der Heijden eigenlijk signaleert is een vervrouwelijking van de bladeninformatie. Maar de mannelijke berichtgeving is zeker niet overboord gegooid.
Ik ben het met Van der Heijden, die uiteindelijk niet zo negatief staat tegenover de teruglopende invloed van de elite, eens dat dergelijke glossy’s wel erg gericht zijn op consumptiedrang en genieten. Maar daarnaast krijgt de zelfontwikkeling ook duidelijk een plaats, niet zelden via ingrijpende ervaringen. Mensen kunnen zich eraan spiegelen, leerzaam! Het klopt dat er weinig aandacht is voor politieke issues, klimaatzaken, vluchtelingen problemen, oorlogen in de wereld.
Waar we nog op wachten in dit mediaklimaat is een grondige menging van beide stromingen. Romantiek en Verlichting samengevoegd, een integratie die ook aantoont hoe beide levensgebieden op elkaar inwerken. De mediamaker die daar een aansprekende formule voor vindt, treft een gat in de markt en bewijst de samenleving een grote dienst.
“Er was vroeger een onuitgesproken hiërarchie, met aan de top een groepje van gestudeerde mensen, die absoluut niet met De Telegraaf of vrouwenbladen wilde worden gezien. Je had goed
”Zij die sterk en intelligent zijn kunnen in de verleiding komen om zich verschillend te voelen dan degenen die minder intelligent en sterk zijn. Dit is een vervormde waarneming van eenheid met anderen zelven.”
“Onze samenleving heeft een obsessie met de uitzondering die het verpest voor de overgrote meerder- heid. Het gevolg: een cultuur van angst, cynisme en wantrouwen.” Ja, ja, ‘verpest’, leg de schuld maar bij de ander om de eigen angsten te verklaren. Maar het is ónze angst en alleen wijzelf kunnen er iets aan doen. Vandaar die obsessie.
De hierboven aangehaalde uitspraak is van Rob Wijnberg. Hij licht zijn ideeën over de fatale invloed van het uitzonderlijke op ons gemoed uitvoerig toe. Hij spreekt over de dictatuur van de minderheid, de 1% niet brave buitenlanders, niet goedwillige gelovigen, etc. Maar wellicht hebben wij 99% ‘braveriken’ die 1% wel nodig om dichter bij onszelf te komen.
In het stuk van Wijnberg noch in de bijna tweehonderd reacties van lezers komt het begrip liefde voor. Dat is opmerkelijk, want angst en negativiteit kunnen alleen ontmanteld worden door liefde. Wij geven de schuld aan de media en de 1% kwaadwillenden (in onze ogen!) die ons angst aanjagen. Dit verergert het probleem, want de oplossing kan niet zijn dat wij de 1% gaan negeren om onszelf beter te voelen. Dat kan alleen door zelfonderzoek.
Waarom maken die berichten over het ongewone ons bang, cynisch, wantrouwig? Om je als mens te ontwikkelen moeten diepe lagen van het eigen innerlijk opgezocht worden, de demonen die daar huis houden. Nu hoeven we niet direct Ghandi’s te worden, maar als 99% voor een paar procent het eigen aandeel kan inzien, is er sprake van een liefdevolle evolutie. A propos, liefde is alle mensen in hun waarde laten en kritisch zelfonderzoek ten goede laten komen aan anderen.
De psychologische thriller ‘Mother’ is in veel recensies toegejuicht vanwege de angstaanjagende griezeleffecten en het benauwende spel van Jennifer Lawrence. Ik heb niet veel op met horror, maar toch maar eens gecheckt. Ik merkte dat mijn ratio me beschermt. Ik denk al gauw: wat een onwaar- schijnlijk plot, waarom nu opeens ‘bloed’ op de muur, etc. Lawrence beeldt angst vakkundig uit. Dat constateer ik zonder erdoor geraakt te worden.
Met non-fictie verhalen heb je mij beter te pakken. Ik kan griezelen bij een artikel van Tamar Stelling over de wijze waarop met embryo’s wordt omgesprongen. Er zijn ook nogal wat fundamentele vragen aan de orde. Rechtsfilosoof Britta van Beers, die promoveerde op een onderzoek naar menselijke waardigheid ten tijde van biotech, kan erover meepraten. Hoe voorkom je totale embryochaos? Hoe moet je embryo’s zien, zijn het mensen of dingen?
Op de laatste vraag zou mijn antwoord zijn dat de embryo’s zelf dingen zijn (zoals het lichaam), die vanaf het állereerste moment verbonden zijn met menselijk bewustzijn. Zie het als huizen waarin de geest gaat wonen. Lukraak embryo’s weggooien (restembryo’s genoemd, sic) betekent dat je het huis van een ziel afbreekt. Dat is niet bevorderlijk voor de menselijke waardigheid. Erger nog: aan de embryo’s sleutelen om volgens hedendaagse maatstaven het DNA te verbeteren, terwijl de ziel precies had uitgevogeld hoe zij op aarde wilde verschijnen.
Ik weet dat deze uitgangspunten niet stroken met het liberale gedachtegoed van bijvoorbeeld D66. Maar ik kan het met Van Beers eens zijn dat de huidige potpourri aan politieke benaderingen in feite
een puinhoop is. Onder dit griezelscenario ligt bij mij nog wel een diep vertrouwen: we komen eruit!
De atheïst kan zichzelf ook ontlopen, net als degene die God gebruikt om zichzelf niet te hoeven zien. Wanneer iemand actieve pogingen doet om zichzelf te zien zoals hij echt is, zal eerst het hulpvragende bidden nog wel gepraktiseerd worden, maar als hij diepere lagen in zichzelf bereikt, zal hij deze vorm van bidden geleidelijk achter zich laten. Hij mediteert door naar zijn ware motieven te kijken, door gevoelens naar boven te laten komen en zich af te vragen waar ze vandaan komen. Hij bidt door heel eerlijk naar zichzelf te kijken, wat bij tijd en wijle heel onaangenaam kan zijn. “Het is bidden omdat hierin de opvatting besloten ligt dat waarheid omwille van de waarheid de weg opent naar liefde.” Zonder liefde is geen Godservaring mogelijk.
Het gaat natuurlijk om waarheid die je werkelijk voelt, de waarheid veinzen brengt je niet bij de liefde. Hoe onvolmaakt je ook mag zijn, langs deze weg kan liefde ontstaan. “Deze houding IS bidden; je eigen weerstand in de gaten hebben is bidden; iets toegeven wat je uit schaamte niet wilde weten is bidden.” Als dit proces doorgaat ontstaat er stapje voor stapje en met onderbrekingen een staat van zijn. Dan is bidden begrijpen en waarnemen, je voelt dat je je in een stroom van liefde mee laat voeren met alles wat bestaat. Je voelt dat je in het eeuwig NU bent. “Het is een gewaarzijn van God in zijn werkelijkheid.”
Dit lezende krijg ik de neiging om te besluiten met een niet sarcastisch bedoeld ‘Amen’. Gewoon omdat het voor mij aan het slot wel behoorlijk hoog gegrepen is. Dat het ware bidden eerlijke zelfbeschouwing is en dat de wereld daar bij gebaat is, daar kan ik me wel in vinden.
“Transcendentie zal in onze tijd vooral betekenen dat mensen hun persoonlijk bewustzijn gaan ervaren als verbonden met een ‘Bewustzijn’ dat allen omvat.”
Tijdens het lezen van een verhandeling van medium Eva Pierrakos over de veranderende betekenis van bidden bekroop mij het beeld van schoolklassen die de ziel doorloopt. Maar het begrip ‘bidschool’ is toch niet adequaat. Een school suggereert dat een ander je les geeft. Bovendien schuurt het begrip dicht tegen hiërarchische ‘hoog–laag’ denken aan. Dat past niet bij de gedachte dat alle mensen volstrekt gelijkwaardig zijn. De nalatenschap van Pierrakos is gebundeld als ‘Pad-werk’ en bij deze overdenking van bidden past ook beter een pad dat we innerlijk belopen. Ik citeer uit de lezing ‘Ontwikkelingsfasen in onze relatie tot God’ (1962).
In de eerste fase wordt er niet gebeden. De mens leeft in onbewuste staat waarbij geen Godsbeeld is. Daarna gaat de mens vragen stellen, zich verbazend over wat hij ervaart. Dit is een lichte vorm van bidden of mediteren. Vervolgens dringt het besef van een Opperste Intelligentie door. Het gebed krijgt de vorm van ontzag voor het wonder van de natuur, het universum. Daarna dient de angst zich aan, gebaseerd op geestelijke verwarring, hulpeloos en afhankelijk zijn. Het niet aanvaarden van de werke- lijkheid, wensdenken en hebzucht, leiden tot het gebed als smeekbede. Het ‘Onze Vader’ lijkt me een voorbeeld ervan, nogal gebiedend worden wensen geuit.
Als de mens oog krijgt voor zijn eigen aandeel, wordt hij minder hulpeloos, bevrijd van de gedachte van een naar willekeur optredende God. Hij maakt zich los van de idee dat God straft en beloont en belandt in het stadium van atheïsme, het ontkennen van een opperwezen. Dan bidt hij uiteraard niet. Wel kan hij in deze fase heel eerlijk naar zichzelf kijken, naar zijn gevoelens en intenties, en dat is uiteindelijk de beste manier om écht te bidden.
Een jaren 90 krantenartikel in de Groningse universiteitskrant kruist mijn pad. Ik lees een interview met de scheidend hoogleraar biologische psychiatrie Rudi van den Hoofdakker (1934–2012). Een gedreven mens die met zijn hersenonderzoek ver af staat van ‘Wij zijn ons brein’ (Dick Schwaab). Het toenemend gebruik van medicijnen in de psychiatrie vond hij gemakzuchtig, in de strijd tussen pillen en praten stond hij meer aan de kant van het gesprek. Hij relativeerde de werking van pillen, onmisbaar vond hij ze niet.
Ik ben geen psychiater en ik begrijp zijn redenatie. Maar voor mij voelt de combinatie van pillen én praten, waarover ik om me heen regelmatig hoor, als dweilen met de kraan open. Het kenmerk van veel pillen is dat gevoelens en emoties worden getemperd, terwijl het kenmerk van een therapeutisch gesprek is dat je door de pijn heen gaat, alle gevoelens toelaat. Antidepressiva zijn dan schadelijk voor de innerlijke ontwikkeling, een gevoel van leegte, gebrek aan zingeving blijft over. Het probleem van eenzaamheid onder ouderen wordt sterk aangewakkerd door pilgebruik. In het verlengde daarvan ligt dan de euthanasiepil...
Wetenschapper Van den Hoofdakker heeft duidelijk ook zijn gevoel gebruikt bij de uitoefening van zijn vak. Dat kan al haast niet anders als je alter ego de zwaar gelauwerde dichter Rutger Kopland is. Aan mij is het niet echt besteed, ik ben wat prozadoof. Wel kan ik genieten van zijn speelse gedicht ‘Oneindig veel problemen’. Hij vermeldt dat alle gebeurtenissen gebeurd zijn en men zich afvraagt waarom. “Vergeef mij mijn enige antwoord: waarom niet?” Het slot: “Zo zou ik kunnen doorgaan tot
ik ophoud. Daar is veel voor te zeggen, niets daarna.” Het gedicht hieronder van Hugo Pos vind ik trouwens erg mooi, het voelt kloppend. Dus niet echt prozadoof als de boodschap mij raakt.
“Het geloof dat gedrag door de hersenen wordt geproduceerd verschilt niet van het geloof dat het de hoorn van de telefoon is die tot ons spreekt.”
“Zo houden we de oorlog op afstand”: de kop van Leonie Breebaart’s artikel over haar interview met historisch geograaf Derek Gregory. De strekking is een andere dan je op het eerste gezicht denkt, wat al uit zijn eerste voorbeeld blijkt. Een kopie van Picasso’s schilderij ‘Guernica’ – met afgerukte ledematen, vlammen, een schreeuwende moeder met haar dode baby op de arm, als aanklacht tegen de bommen- regens tijdens de Spaanse Burgeroorlog – hangt sinds 1985 in het gebouw van de Verenigde Naties. Maar toen minister Powell in 2003 daar aankondigde dat de VS Irak zouden binnenvallen, was er een doek overheen gehangen.
Zó houden we oorlog op afstand, niet kijken naar de gruwelijkheden. Wel terroristische daden als weerzinwekkend in beeld brengen, niet die van ons. Gregory’s onderzoekterrein: hoe verander je mensen in vijanden die je mag bombarderen, welke strategieën gebruiken we om de slachtoffers van onze oorlog op afstand te houden? Ten eerste praten over te bombarderen doelen: bruggen, wegen etc. Alsof het terrein ontdaan is van menselijke wezens, hún alledaagse leven wordt buiten zicht gehouden. De vijand wordt ontmenselijkt.
Een andere techniek: suggereren dat een luchtaanval relatief humaan is vergeleken met terroristische daden, en bedoeld om vrede en ordeherstel te bespoedigen, niet om angst te zaaien. Maar dat gebeurt nu juist wél, “luchtoorlog werkt intimiderend”. Niet voor niets begon Picasso aan zijn Guernica, hij zag het om zich heen gebeuren.
Gregory geeft een lezing in Nijmegen. Van belang is de vraag naar de vertaling van zijn theorie naar andere gebieden, zijn Nijmeegse collega Huib Ernste zou dat willen horen betreffende Groningen.
“Is dat vanuit Den Haag ook niet gezien als een soort ver koloniaal wingewest, waaruit het menselijk drama is weggedacht? Ontbrak het in Den Haag ook niet aan de emotionele verbeeldingskracht die in afstandelijk jargon is weggefilterd?”
“Vrede is niet de afwezigheid van oorlog. Het is een deugd, een geestesstemming, het is de dispositie voor goede daden, vertrouwen en recht.”
“De mensheid moet een einde aan oorlog maken, want anders zal oorlog een einde aan de mensheid maken.”
“Ik weet niet met wat voor wapens de derde wereldoorlog wordt gevochten, maar de vierde wereldoorlog wordt met stokken en stenen gevochten.”
Daar word ik nu blij van, mijn digitale krant De Correspondent is op de goede weg. De signatuur van de krant ligt voor zover ik kan nagaan dicht tegen atheïstisch aan, met een zelf verklaard ‘overtuigd atheïst’ als hoofdredacteur. Enkele correspondenten duiken in projecten die oude christelijke waarden ontdoen van zware dogma’s. In deze tijd van godloosheid worden er wel pseudo goden bijgehaald, zoals de nadruk op geluk, gezondheid, maar dat slijt wel weer. De essentie is dat we los van schuld en boete deze waarden verinnerlijken.
Blij werd ik van het artikel van Ernst-Jan Pfauth over dankbaarheid (zijn net verschenen boek: ‘Dankboek’). Het wordt zoals te verwachten aangeprezen met gezonder, gelukkiger, socialer leven,
maar ondertussen staat het belang van deze gemoedstoestand weer in het centrum van de belang- stelling. Het is natuurlijk meer dan vanzelfsprekend dat dankbaarheid goed voor het innerlijk leven is, maar die logica is een tijd ondergesneeuwd geraakt om ons van dogmatische religies te bevrijden. In een van de reacties wordt gesteld dat het jammer is dat met de secularisatie het kind met het badwater is weggegooid. Jammer ja, maar waarschijnlijk het noodzakelijke pad om bij echte verinnerlijking te komen.
Natuurlijk waren er onder de reacties ook mensen die zich afvroegen wie je in ’s hemelsnaam dankbaar moet zijn als je niet in God gelooft. Het antwoord hoeft vanuit een seculiere visie niet veel anders te zijn dan vanuit een spirituele zienswijze. Uiteindelijk ben je jezelf dankbaar, niet vanuit het ego, maar op zielsniveau. Dankbaar dat je ervaringen kunt beschouwen als een oefenterrein, zonder sausjes van goed of kwaad. Je bent innerlijk lerende en dat geeft voldoening.
“Voor mij bevindt God zich niet buiten mij, maar in mij. Zoals bij het vinden van geluk, zoek God niet buiten jezelf, maar binnenin jezelf. Er gaat een wereld voor je open als je tot dat inzicht komt.”
De redenatie van Peter Delahay over opvoeden van kinderen intrigeerde me. Als een kind van drie een koekjestrommel leeg eet, is het slecht als opvoeders zeggen: ‘stoute jongen, dat mag niet’. Je zou denken: dat moet een kind toch leren. Die jongen is volgens Delahay met zijn belangrijkste taak bezig: zijn lichaam in stand houden. Daarom huilt hij als hij honger heeft. Honoreer dat en zeg: ‘wat kun jij goed voor jezelf zorgen!’ Vervolgens kun je hem sociaal gevoel bijbrengen: ‘Maar wat doen we nu als straks je broertje thuis komt?’
Het lijkt me een vorm van ‘omdenken’. Ik ben even te rade gegaan bij de vader van het omdenken Berthold Gunster. De leer is eenvoudig. Stap 1: maak van iets wat je als probleem ervaart een feit.
Stap 2: Bedenk op basis van dit feit nieuwe mogelijkheden. Bijvoorbeeld: je tienerzonen komen altijd zeurend uit school en daar heb je meer dan genoeg van. Als je ze erop aanspreekt wordt het alleen maar erger. Beschouw het als een feit en zoek een nieuwe mogelijkheid. Stel een klaagkwartier in en luister serieus. Je krijgt meer begrip voor de jongens, ervaart beter hoe je zelf als tiener was en het zeuren vermindert.
Gunster behandelt op youtube uitvoerig hoe je afvallen kunt omdenken. Na uitgelegd te hebben dat we als maatschappij lijden aan een permanente verslaving aan eten en drinken, alle gebeurtenissen, feestdagen kun je eraan koppelen, is zijn advies: beschouw het als een feit dat je volledig accepteert. Dat betekent dat tijdelijke diëten niet werken. Visualiseer je verlangen (lichaamsomvang), maak een afvalregime, waar je je leven lang aan houdt. Doe het vanuit het diepe besluit dat je afstand neemt van die eet/drinkwereld. Het regime levert de wilskracht.
“Opvoeden is een kwestie van liefde, geduld en wijsheid. En de laatste twee groeien waar de eerste heerst.”
“Een regime is een weldoordacht plan, een serie afspraken, waarmee je voor jezelf nauwkeurig vaststelt wat je eet en drinkt, en hoe en hoeveel je beweegt. Stick to the plan.”
Na ‘Nederland Waterland’, inclusief de bejubeling van ‘ons’ volk (blog 23/8), vond ik dat ik maar eens op wereldreis moest gaan. Duurzaam natuurlijk, dus ik heb de serie dvd’s ‘Rail Away’ aangeschaft. Dat duurzaamheidargument is nobel, maar de eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik niet van reizen houd en wel van fraaie natuurbeelden.
Als eerste heb ik voor de dvd met Taiwan, Finland en Canada gekozen. Taiwan omdat ik van zo’n eiland bij China en Japan exotische beelden verwacht. Finland, omdat ik het een sympathiek land vind. Waarom? Misschien omdat ze anders dan de Noordelijke collega’s zijn meegegaan met de euro. Canada, omdat daar mijn spirituele roots liggen. Door persoonlijke ervaringen tijdens mijn onderzoeksverblijf daar, heb ik buitengewoon waardevolle spirituele inzichten over liefde, relaties, mannelijkheid en vrouwelijkheid verkregen.
Zoals verwacht, Taiwan heeft exotische plaatsjes en gebouwen, en een prachtige natuur. Lang kan ik verliefd kijken naar een bergmeer met een typisch Taiwanees bootje erop. Wat een rust, wat kunst- zinnig. Finland is natuurlijk meer Westers, minder exotisch. Maar een land met zo’n 180.000 meren, evenveel eilandjes en een oneindige hoeveelheid bomen toont overtuigend de grootsheid van de natuur. Ten slotte reis ik door Canada, Noord-Ontario met een trein van anderhalve kilometer, in de herfst /
Ik vraag me af of een dergelijke duurzame manier van de wereld verkennen niet gericht gestimuleerd moet worden. Gezamenlijk of alleen kijken naar prachtige reizen. Je komt op de mooiste plekken en krijgt rechtstreeks interessante informatie. Ik begrijp wel dat spanning en avontuur ontbreken, de vreugde van leuke contacten en een geslaagde slaapplaats, en de ellende van saaie reistijden en dingen die fout lopen. Maar het is toch een zege voor het milieu als de stromen vakantiereizigers ingedamd zouden worden. Misschien beginnen met het bewerken van zestigplussers?
“Een mens maakt deel uit van het geheel, dat door ons "het universum" genoemd wordt. Onze taak moet zijn dat we onze cirkel van compassie vergroten, zodat alle levende wezens en de gehele natuur in al haar schoonheid erdoor omvat worden.”
Even voortbordurend op de vorige blog, in een van de laatste afleveringen van ‘Nederland Waterland’ hoorde ik nog de uitdrukking “onze liefde en haat voor het water”. Ik moest denken aan de tweet waarmee Obama onlangs een twitterrecord brak. Hij had de meeste ‘likes’ ooit gekregen. Als reactie op de racistische uitbarsting in Charlottesville had hij een van Mandela’s uitspraken geciteerd. Je wordt niet geboren met haat, dat leer je. Dus je kunt het ook afleren en in liefde omzetten. “Want liefde is een natuurlijker aspect voor de mens dan haar tegenpool.”
Eens, alleen bij de laatste zin heb ik aanvullingen. Liefde is dé natuurlijke staat van de mens, maar we kunnen er niet steeds bij komen. Belangrijk om te beseffen dat haat niet de tegenpool van liefde is. Dat is angst bij alle niet liefdevolle gevoelens, emoties, gedragingen, waaronder dus ook haat. Angst dat de witte man/vrouw voorrechten verliest, angst om niet bij de groep te horen, etc. Ook het Nederlandse volk dat liefde en haat zou voelen jegens het water is gewoon bang ervoor geweest en heeft in samen- werking met het water deze angst kunnen verminderen.
Eva Pierrakos stelt dat liefde weliswaar een gevoel is, maar het moet voortkomen uit een wilsdaad, gemotiveerd door het verstand. Dat laatste is veelal minder duidelijk, alsof liefde er vanzelf is en vanzelf weggaat. Daarmee vindt zij haten een gebrek aan inzicht, je hebt de zaak niet in de breedte bekeken, waardoor je verzand bent in afgescheidenheid, hopeloosheid, slachtofferschap, gebrek aan vertrouwen, een sombere kijk op het universum.
Ik wil nog wel eens afgeven op het verstand, maar dan doel ik vooral op het doorgeschoten gebruik ervan, los van het gevoel. Zoals voor veel dualiteiten geldt, samenwerkend zijn ze ijzersterk.
“Hoe dieper het inzicht in de heersende omstandigheden is, hoe meer iemand de waarheid in de kwestie tot zijn beschikking heeft, des te minder is het mogelijk een verbloeming van de waarheid door haat te ervaren, waardoor de liefde des te meer groeit.”
“Soms stimuleert de wil om lief te hebben de wil om volledig te begrijpen en hierdoor groeit begrip uit liefde. In andere gevallen is er eerst begrip en hieruit komt de wil om lief te hebben voort.”
‘Eens zo machtig, gevaarlijk en vijandig. Zo wreed en wispelturig. Duizenden slachtoffers gemaakt, maar de bewoners vechten terug. Het gevecht is voor een groot deel gewonnen.’ Waar hebben we het over, binnen welk kader wordt deze vijand beschreven. IS wellicht? NEEN! Geloof het of niet (zelf zou ik het niet zomaar willen geloven), maar het is de Voice Over bij de prachtige EO televisieserie ‘Nederland Waterland’. Nota bene met het keurmerk van de Evangelische Omroep komt deze oorlogstaal je huiskamer in.
Het water, onze basisbehoefte, niet als grote vriend benoemd, maar als vijand die overwonnen moet worden. Er klinkt ook een onverholen trots door de woorden, trots op onszelf, we hebben dit geflikt. Van samenwerking met het water is geen sprake. “We laten ons niet meer verrassen door de willekeur van de natuur. We hebben ons uit al die moerassen omhoog gewerkt.” Het water was de baas, maar wij zijn nu de baas. ‘Wij><Zij denken’ ten top.
Nog wat pluimen. We bouwen alles wat varen en drijven kan. Als we land droog willen hebben, maken we het droog. We kunnen ons nu zelfs permitteren om het water weer wat meer ruimte te geven, land omzetten in water. Op de vraag of onze verbondenheid met het water zou verdwijnen als de strijd gestreden is, volgt ruimhartig ‘nee’. Of we nu ertegen vechten, ons voordeel ermee doen of plezier ervan hebben: “het water is van ons en we gaan niet meer weg".
“Van moerasbewoner tot poldermens, dát is Nederland Waterland.” Of de natuur zo gebaat was met onze doordrijverij om hier te wonen, is de vraag. Ik sta in ieder geval nog perplex van de oorlogstaal.
“Water, steeds mysterieus, niet nodig om te leven, maar het leven zelf. Gij vervult ons met een bevrediging die het genot van de zintuigen overschrijdt.
“Water is geduldig. Druppend water draagt een steen weg. Onthoud dat, mijn kind. Onthoud dat je voor de helft water bent. Als je niet door een obstakel heen komt, ga er omheen. Water doet dat."