In vrijwel ieder zeeaquarium kom je ze tegen: doktersvissen. In de handel worden vandaag voldoende geschikte soorten aangeboden in alle kleuren en vormen en als je ze goed kunt verzorgen, dan heb je er gemakkelijk 20 tot 30 jaar plezier van. Het zijn bovendien zeer kleurrijke blijkvangers in een rifaquarium, die zich goed laten bewonderen en steeds door het aquarium zwemmen, op zoek naar voedsel. Vooral Zebrasoma flavescens (gele zeilvindokter) en Paracanthurus hepatus (picassodokter) zijn algemeen gekend. Daar heeft uiteraard de tekenfilm “Finding Nemo” toe bijgedragen. In de film heten ze dan respectievelijk Bubbles en Dory.
De Acanthurinae worden gekenmerkt door het bezit van een scherpe stekel aan weerszijden van de staart. Het is aan deze stekel dat de doktersfamilie zijn naam dankt. Ze doen denken aan een lancet, een doktersinstrument. De genera Naso en Prionurus bezitten geen scherpe stekel langs de staart, maar stekelige beenstukken.
Vele doktersvissen zijn niet geschikt voor het huisaquarium omdat ze drukke zwemmers zijn en te groot worden. De meeste soorten worden 35 cm tot 1 m groot. Die soorten zijn enkel geschikt voor publieke aquaria met vele duizenden liters water. Daar bereiken ze dan ook hun volle lengte eens ze volwassen zijn.
Wij moeten ons beperken tot de soorten die kleiner dan 30 cm blijven. Zelfs dan hebben ze een vrij groot aquarium nodig. Wil je er meerdere houden, dan zul je merken dat ze veel agressie tegenover elkaar vertonen. Je hebt dan vele schuilplaatsen nodig en de opbouw van het levend steen in het aquarium moet toelaten dat de vissen voor elkaar kunnen wegvluchten, zodat ze elkaar niet meer kunnen zien. Heb je dat niet, dan zullen ze elkaar blijven opjagen, ook al heb je er maar twee en is je aquarium voldoende groot. De zwakste zal dan meestal het loodje leggen en tot de dood opgejaagd worden.
Doe dus nooit een impulsieve aankoop en raadpleeg eerst voldoende literatuur alvorens je een doktersvis aankoopt. In de bij dit artikel bijgevoegde lijst van doktersvissen, is steeds de maximum lengte van elke soort vermeld. Lees die eerst grondig door alvorens je naar de dierenhandelaar vertrekt.
Vrijwel alle Naso-soorten zijn te groot voor het doorsnee aquarium. Beperk je tot de kleinere Acanthurus-, Ctenochaetus- en Zebrasoma-soorten. Je zult er dan later geen spijt van krijgen.
De grotere soorten horen thuis in de natuur, laat ze daar dus ook. Door ze niet aan te kopen zal de vraag dalen en zullen ze minder gevangen worden.
Dwergkeizers zijn familie, zoals de naam al zegt, van de grote keizersvissen. Ze behoren, samen met hen, tot de familie der Pomacanthidae. We kennen vandaag meer dan 30 soorten. Deze “kleine” beauty’s zijn vooral de laatste jaren enorm populair geworden. Het zijn ideale aquariumvissen met vaak een geringe afmeting, een fraaie kleur, goed over te wennen naar vervangend voedsel, helpen mee aan de algenbestrijding in het aquarium en zijn meestal verdraagzaam naar andere bewoners (dit alles op enkele uitzonderingen na, die verder in deze tekst aan bod komen). Logisch dan ook dat ze enorm populair zijn. In de handel zie je de laatste tijd ook meer soorten opduiken. Dit is wellicht te danken aan hun wereldwijde verspreiding. Je vindt ze terug in de Caraïben, de Rode Zee, de Indische oceaan, enz… Daarnaast zijn er al positieve kweekresultaten geboekt! Ook bij het houden van een harem in een groot aquarium zul je zelf snel paringen waarnemen. Al bij al een visje dat zijn naam waarmaakt, maar de aquaristieke toekomst nog niet veroverd heeft. Door visvangst zijn in bepaalde vanggebieden de populaties echter flink aan het dalen. Ze een keertje onder de aandacht brengen, kan dus geen kwaad. Bewust en met kennis van zaken omgaan met deze dieren, kan ze enkel maar ten goede komen.
In de meeste aquaria zien we vaak één soort van dit genus opduiken. De meest bekende bij iedereen is waarschijnlijk C. loricula, wellicht door zijn spectaculaire kleuren. De houdbaarheid van dwergkeizers in gevangenschap is de laatste jaren enorm verbeterd. We kunnen tegenwoordig vrijwel alle soorten houden, zolang we ze maar de juiste omstandigheden bieden. Deze regel geldt trouwens voor alle dieren. We kunnen echter voor vele dieren niet de juiste omstandigheden creëren vanwege het missen van voedsel, kennis, enz...
Voor het houden van dwergkeizers hebben we vandaag wel de kennis over hun voedsel, benodigdheden en behoeftes. Er blijven natuurlijk uitzonderingen, die ik later bespreek. Vroeger, in de “kerkhofaquaria” met enkel vissen, waren dwergkeizers enorm moeilijk te houden. De aquaria vaak met dode koraalstenen, die bovendien druk bevolkt waren, vormden geen goede biotoop. De dwergkeizers hadden er een gebrek aan micro-organismen, algen en bleven enorm schuw. Door hun teruggetrokken bestaan in deze aquaria, kregen ze ook niet het nodige voedsel. De houdbaarheid van dwergkeizers werd toen ook erg in twijfel getrokken. In Duitsland werden ze hierdoor zelfs een tijd verboden om te houden. De tijd dat vele Duitsers in ons land dwergkeizers kwamen kopen voor astronomische bedragen.
Naast de ongeschikte aquaria, kwam ook het transport om de hoek kijken. Dwergkeizers zijn zeer gevoelig aan het transport. “Vroeger” werd er nog wel eens met gif gevangen, het transport duurde erg lang en de verpakkingsmaterialen waren nog niet zo modern als nu. Pas als de dwergkeizers langer dan drie maanden rondzwommen, werden ze als houdbaar bestempeld. De geruchten, dat deze dieren moeilijk te houden zijn in gevangenschap, durven nog wel eens de ronde doen. Ikzelf durf vandaag zeggen dat dwergkeizers goed houdbaar zijn.
Naast hun houdbaarheid blijft ook de vraag of ze geschikt zijn voor het gezelschapsaquarium. Vaak hoort men dat het enorm agressieve dieren zijn. Ze gaan andere dieren in het aquarium domineren. Dit gedrag is vaak te wijten aan het ontbreken van andere dominante soorten (bijvoorbeeld andere dwergkeizers en grotere vissen) en verveling (bijvoorbeeld een eentonig voedingspatroon met steeds een soortgelijk voedsel).
Een gouden tip is dan ook om dwergkeizers te houden in aquaria die gestart zijn met een grote hoeveelheid vers levend steen, waar veel micro-organismen in zijn ontwikkeld, algen en sponzen voldoende aanwezig zijn en detritus te vinden is.
Tip 2 is om deze dieren steeds per paar of als harem te houden. C. bicolor spant echter de kroon en krijgt soms zelfs de naam moordenaar op zijn geweten. Dit gedrag ontwikkelt zich vaak pas na vijf jaar. De dieren worden rond die periode meestal geslachtsrijp. Indien we de dieren dus als koppel of in haremverband houden, hebben we meestal vredelievende vissen in het aquarium. Ze brengen de dag door, door afzonderlijk rond te zwemmen op zoek naar voedsel. Algen en detritus zijn in vele aquaria niet meer permanent aanwezig, zodat de dieren zich wel eens willen vergrijpen aan onze ongewervelde dieren.
Pomacanthus paru kwam ik voor het eerst tegen in een groot privé aquarium in een Duitse kliniek. Degene die dit aquarium onderhield, wilde ons graag het aquarium laten zien. Het aquarium was een meter of zes lang en ik schat de diepte op zo een 1,75 m, de hoogte 1,50 m.
Naast de vele kleine keizerbaarzen was er één opvallende verschijning: Pomacanthus paru, ook wel de “Franse keizer” genoemd. Deze flink uitgegroeide vis was wel de blikvanger van het aquarium. Ondanks de flinke afmetingen ervan, kwam dit aquarium, ten opzichte van de vis, mij klein over. Ik vond het zelfs wat zielig. Tja, zult u zeggen: ”Hoe groot moet zo’n bak dan wel niet zijn?” Mijn mening is dat dergelijke grote vissen niet in een aquarium horen. Maar dat is natuurlijk mijn mening. De literatuur spreekt over minimaal 1.500 l.
Zijn leefgebied breidt zich van het Caribische gebied tot de Golf van Mexico, Florida en zelfs tot Brazilië. Het was in het Caribisch gebied dat ik jaren later deze schitterende vis tegenkwam en besefte meteen: dit is de plek waar hij eigenlijk thuishoort. Mijn hart sloeg over bij het zien van de eerste exemplaren. Ook nu zag ik weer dat ze vaak in paartjes bij elkaar bleven. Alleen de juveniele dieren hielden zich om en nabij het rif op. Ze schijnen dan een deel uit te maken van de poetsstations. Tezamen met vele andere kleine vissen en garnalen vormen ze een schoonheidssalon voor de grotere vissoorten die ontdaan willen worden van oude huid en parasieten.
De jonge dieren zien er geheel anders uit dan hun volwassen soortgenoten. Als je niet beter wist dan zou je denken dat het om een andere soort gaat. Nu had ik de gelegenheid om verschillende stadia te zien in hun ontwikkeling, net als bij veel keizerbaarzen een fascinerend gezicht. Van donker bruin met gele strepen omkleuren naar een palet van diamanten op de flanken. Op de foto’s kunt u genieten van de verschillende leeftijden van deze prachtige vissen.
In de handel kom je ze geregeld tegen als juveniele exemplaren. Ze zijn dan klein en bezitten hun jeugdkleed. Vaak worden ze verkocht aan onwetende klanten. De kleine dieren zijn nog onschuldig en zullen hier en daar wat aan zachte en harde koralen snoepen. Echter, op latere leeftijd wordt dit een groter probleem. Deze vissen horen thuis in de natuur of in een bassin in een grote dierentuin. Op mijn vraag aan de verzorger van het eerder genoemde grote aquarium hoe ze daar op inspeelden, antwoordde hij: ”Het aquarium is zo ingericht dat de keizers gerust aan de Acropora kolonies mogen snoepen. Deze koralen zijn dus voor de vissen en zijn een deel van hun voedselvoorziening”. De bodem lag bezaaid met afgebroken takken van de massale kolonies.
Deze schitterende vis kan een grootte bereiken van 40 cm. Zowel in lengte als in hoogte. Zijn dagelijkse voedsel bestaat in de natuur uit sponzen, lagere dieren, zoals Zoanthus en gorgonen, kreeftachtigen en dergelijke. Niet “reefsafe”, zoals we dat noemen. In het aquarium eten zij over het algemeen met de pot mee. Het is aan te raden jonge dieren aan te schaffen mocht u toch geïnteresseerd zijn. Heeft u de ruimte neem dan a.u.b. een paartje. Deze mooie dieren zijn monogaam en dulden geen andere soortgenoten. Daarnaast zijn ze territoriaal. Dus ander grote keizers of voedselconcurrenten zijn niet welkom. Tegen andere vissen zijn ze vredelievend.
Het woord "cteno" betekent "kam" en "chaetus" betekent "borstel” en verwijst naar de stand van de tanden van dit genus van doktersvissen. Elke kaak bevat bij volwassen exemplaren meer dan 30 tanden. Deze tanden zijn enigszins flexibel, waardoor ze niet afslijten bij het afschrapen van algen van het substraat of het levend steen.
Deze unieke tanden zijn niet enkel ontworpen voor de consumptie van algen. De tanden zijn uiterst geschikt voor het afraspen van fijn erosiemateriaal van rotsen en zand, terwijl het karperachtige ontwerp van de mond zeer efficiënt is bij het opzuigen van dit erosiemateriaal. Dit bestaat uit diatomeeën, diverse kleine fragmenten algen, grote hoeveelheden identificeerbaar organisch materiaal en fijne anorganische sedimenten.
Dit genus is bijzonder geschikt om in onze rifaquaria te houden, omdat ze, in tegenstelling tot de andere genera van doktersvissen, vrij klein blijven met een gemiddelde grootte van 12 tot 16 cm.
Ze zijn herbivoor en houden je aquarium gegarandeerd algenvrij, ze zijn niet agressief en hebben een minder actief zwemgedrag dan hun neven uit de andere doktersgenera. Bovendien zijn ze erg mooi.