Met een conservatieve meerderheid op komst in het Amerikaanse Hooggerechtshof zal er geknaagd worden aan het recht op abortus.
Het was een verkiezingsbelofte van president Donald Trump: meer restricties op abortus. Nu hij voor de tweede keer een uiterst conservatieve rechter aandraagt voor het hooggerechtshof, vrezen voorstanders van abortus dat die belofte wordt ingelost.
Met de nominatie van Brett Kavanaugh (53) lijkt er een solide rechtse meerderheid in het hooggerechtshof te komen. Progressieven en Democraten zijn bang voor het aantasten of zelfs afschaffen van het landelijk recht op het afbreken van een zwangerschap.
De abortusdiscussie raakt een open zenuw in de nog altijd zeer religieuze Amerikaanse samenleving, zegt Jeroen Langelaar, een expert op het gebied van Amerikaans recht. Uit onderzoek van het Pew Research Center bleek vorig jaar dat 57 procent van de Amerikanen 'in de meeste gevallen' voorstander is van een recht op abortus; 40 procent is tegen. En binnen die twee groepen bestaan weer allerlei meningsverschillen over termijnen, bedenktijd en toestemming.
De opperrechter weet dat het zomaar wegstemmen van een controversieel onderwerp het aanzien van het hof schaadt
De felle discussies komen deels voort uit de wijze waarop abortus in de jaren zeventig in één klap legaal werd met de uitspraak in de zaak Roe vs. Wade (zie hieronder), legt Langelaar uit. "Veel Amerikanen voelden zich toen gepasseerd. Dat zorgde voor protesten. Het was beter geweest als de legalisering stapsgewijs via de gewone wetgeving was ingevoerd, zoals in Nederland."
Aanvankelijk mochten staten zelf beslissen over het toestaan van abortus. Maar sinds 1973 schrijft de Amerikaanse wet voor dat het overal legaal is totdat een kind levensvatbaar is buiten de baarmoeder. Staten mogen nog wel zelf beslissen wat de termijn daarvoor precies is en wat de voorwaarden zijn.
"Die kaders worden continu aangevochten", zegt Langelaar. Elke staat heeft zijn eigen regels. Conservatieve staten als Texas en Mississippi wringen zich in allerlei bochten om het recht op abortus zover mogelijk in te perken. "Ze houden een kortere termijn aan, stellen een wachttijd in of verplichten vrouwen om eerst de foetus te bekijken op een echo."
Trump steekt niet onder stoelen of banken dat hij het recht op abortus het liefst helemaal terugdraait. Hij heeft zorgverzekeraars al vrijgesteld van de vergoeding van abortusmedicijnen als dat indruist tegen hun religieuze overtuiging. Ook probeerde hij een wet aangenomen te krijgen die abortus na twintig weken verbiedt, maar die kwam niet door de Senaat.
Abortusactivisten demonstreren in New York tegen de voordracht van de conservatieve rechter Brett Kavanaugh voor het Hooggerechtshof. © AP
Met de nominatie van Kavanaugh vrezen critici dat Trump alsnog een manier heeft gevonden om de huidige wet op de helling te zetten. Want als hoogste rechterlijke instantie kan het hof de uitspraak uit 1973 in principe van tafel vegen.
Hoewel Kavanaugh abortus nooit expliciet heeft afgekeurd, lijkt hij er ook geen voorstander van. Zo koos hij vorig jaar de kant van de regering-Trump, die een 17-jarige illegale vluchteling in detentie geen abortus wilde toestaan. Toen de vrouw in hoger beroep alsnog toestemming kreeg, mopperde Kavanaugh dat er ruimte moet zijn voor uitzonderingen en waarschuwde hij voor een 'radicale uitbreiding' van het recht op abortus.
Toch acht Langelaar de kans klein dat het Hooggerechtshof het recht op abortus volledig schrapt. Daarvoor is het Amerikaanse volk te verdeeld. "De Republikeinse opperrechter John Roberts hecht veel waarde aan de publieke opinie. Hij vindt het belangrijk dat er een breed draagvlak is voor zijn uitspraken en weet dat het zomaar wegstemmen van een controversieel onderwerp het aanzien van het hof zal schaden. Dat leidt tot grote protesten, net als in 1973. Zoiets willen ze niet nog een keer meemaken."
Maar de angst voor uitholling is niet onterecht, zegt Langelaar. Met een conservatieve meerderheid in het hof is de kans volgens hem reëel dat er aan de huidige wet geknaagd wordt. Zo zou het hof de termijn waarbinnen abortus is toegestaan kunnen verkorten. Of bepalen dat vrouwen toestemming nodig hebben van een man om abortus te plegen, zoals in de conservatieve staat Arkansas al het geval is. Daar geldt die eis zelfs als vrouwen verkracht zijn.
Aanvankelijk mochten staten in de VS zelf kiezen of ze abortus toestonden, wat erop neerkwam dat abortus bijna nergens was toegestaan. Daar kwam verandering in toen de zwangere Norma McCorvey uit Texas zich in 1973 onder de schuilnaam Jane Roe tot het Hooggerechtshof wendde. Zij vond de weigering van abortus een inbreuk op haar recht op privacy. Het hof gaf haar gelijk, waardoor abortus in één klap in de hele VS werd toegestaan. Het arrest Roe vs. Wade (de naam van de openbaar aanklager) is nog altijd de pijler onder de abortusregels in de VS.
President Trump wil dat Brett Kavanaugh toetreedt tot het Amerikaanse Hooggerechtshof, als opvolger van de gematigde conservatief Anthony Kennedy. Volgt de Senaat zijn nominatie, dan krijgt het gerechtshof een solide rechtse meerderheid.