Zeven jaar na de diefstal in het Scheringa Museum bracht Brand een werk terug van Tamara de Lempicka, te zien in Madonna’s ‘Vogue’. Fine Art Images
Waarom zou een bende nog kunst stelen? Verkopen lukt niet meer, ze staat internationaal geseind, en Arthur Brand vindt haar vroeg of laat toch terug. De kunstdetective heeft even goede contacten met de politie als met de onderwereld. ‘Met sommige kunstcriminelen ben ik intussen bevriend.’
De voorbije jaren heeft Arthur Brand de Nederlandse statistieken voor opgeloste kunstroofzaken aanzienlijk helpen opdrijven, maar zijn werkveld is ruimer dan dat. Tot in Peru, Duitsland, Mexico en Oekraïne bracht de detective verloren gewaande kunst opnieuw boven water. Zijn methode is niet onbesproken. Brand opereert in de grijze zone. Hij gaat waar de politie niet mag komen en mengt zich in het criminele milieu. ‘Het zijn geen moordenaars,’ zegt hij, ‘ze pakken je alleen als je je woord niet houdt.’
Is een dossier op de stapel cold cases beland, dan is het voor Brand tijd om in actie te komen. Zeven jaar na de diefstal in het Scheringa Museum bracht hij in 2016 werk van Salvador Dalí en Tamara de Lempicka terug. Popzangeres Madonna kon tevreden zijn – De muzikante van De Lempicka figureert in haar videoclip van ‘Vogue’.
Via een contactpersoon in Antwerpen kwam hij de paardenbeelden op het spoor die Adolf Hitler voor zijn Rijkskanselarij had staan. Brand gaf zich uit voor een tussenpersoon van mijnheer Moss, een gefingeerde Texaan met een stetson waarvoor hij zich geïnspireerd had op JR uit Dallas. Hij kon zelfs een identiteitskaart en bewijzen van kredietwaardigheid voorleggen. Daaropvolgend werd bij een razzia in Duitsland een netwerk van oude ex-nazi’s opgerold. Er doken tientallen stukken op, zowel kunst als memorabilia. Het verhaal ging de wereld rond.
‘Ik doe criminelen altijd een net aanbod. Ik wil het graag voor hen oplossen. Gaat het niet goedschiks, dan haal ik alles uit de kast’
Terwijl Nederland zich in 2016 in een referendum uitsprak over een associatieverdrag met Oekraïne, ging Brand in Kiev onderhandelen over de 24 schilderijen die tien jaar eerder in het Westfries Museum waren gestolen. Maak er alstublieft geen diplomatieke rel van, werd hem ingefluisterd. Maar aan heilige huisjes heeft Brand niet veel boodschap. Zo verkondigde hij dat er in het Koninklijk Paleis Het Loo stukken Meissen-servies zitten die de nazi’s hadden geroofd. Saai wordt het zelden als Brand erbij betrokken is.
Dat blijkt als ik hem ontmoet in de Indische buurt in Amsterdam. ‘Kom maar naar mij’, had hij gezegd. In de loop van het gesprek zal ik vernemen dat hij dat ook tegen criminelen zegt. Lekker gezellig samen op de bank. Voor mij staat een atletische man van 1,90 meter die het niet slecht zou doen in een volleybalteam en die regelmatig zijn jeans opsjort. Hij geeft je het gevoel een oude klasgenoot tegen te komen die je bevlogen zijn avonturenverhalen vertelt. De voorbije maanden klonk het vaak ‘ben in opname, joh’ als ik hem belde. Enkele van zijn spraakmakende cases zijn verfilmd voor een zesdelige documentairereeks.
‘Ach, ik zeg altijd dat ik tegelijk de beste en de slechtste ben. Wereldwijd zitten er maar een paar mensen in dit vak. Vaak zijn het ex-politierechercheurs die werken voor verzekeringsmaatschappijen. Maar het criminele milieu ingaan: ik zal toch zowat de enige zijn die dat doet.’
(denkt even) ‘Honderdvijftig miljoen euro? Dat lijkt veel, maar het tikt soms aardig aan. Met mijn team haalde ik tussen de 60 en de 100 miljoen aan illegale opgravingen uit Peru terug. Dat waren spullen uit de koninklijke grafheuvels van de Moche-indianen. Ze waren in Duitsland terechtgekomen. De Dalí en de De Lempicka, dat was samen iets van een 10 miljoen. Van de spullen uit de Rijkskanselarij zijn ze de inventaris nog aan het maken. En dan was er een Mexicaans Olmekenhoofd dat verzekerd was voor 15 miljoen. Dat hebben we uit de handel laten halen omdat het vals was. We vonden een reeks foto’s waarop te zien was hoe een man met een petje en sportschoenen het uit een brok steen aan het hakken was. Tja, dus alles samen iets tussen de 150 en 200 miljoen. Maar rijk word je daar niet van.’
‘Nee, die grote zaken die ophef maken, zoals kunstroof en vervalsers opsporen, daar steek ik geld aan toe. Neem die beelden van de Rijkskanselarij. Naar wie moet ik mijn rekening sturen? Naar Merkel? In Duitsland wisten ze niet eens dat de beelden nog bestonden. Die zoektocht heeft me misschien 15.000 euro gekost. Maar dat dondert niet. Het zijn zulke mooie avonturen, die laat je niet lopen. Ik haal er de voorpagina van The New York Times mee, indirect is het geweldige pr waarmee ik weer nieuwe cliënten aantrek. En ik maak het op een andere manier wel goed. Ze vragen me voor lezingen, er komt een boek, de filmrechten zijn al verkocht. Dit soort Indiana Jones-zaken is maar 30 procent van onze activiteiten. Met die overige 70 procent verdienen we ons geld.’
‘Advies aan kunstverzamelaars en kopers. Met zoveel spullen op de kunstmarkt is geknoeid, zelfs al zitten er nette herkomstcertificaten bij. Een land vroeg me eens een archeologisch werk te screenen dat bij een groot veilinghuis was aangeboden voor 8 miljoen, ze dachten dat het illegaal bij hen was opgegraven. De papieren gaven een verzamelaar uit Brussel als vorige eigenaar aan. Kwam ik in een Brusselse wijk terecht, een soort arbeiderswijk. Aan de jonge vrouw die opendeed, vroeg ik of zij ooit dit werk in hun bezit hadden gehad. Bleek dat haar vader loodgieter geweest was en geen Van Gogh van een Rembrandt kon onderscheiden. Ze hadden nooit kunst gehad. Heel die herkomst was verzonnen.’
‘In het begin lachten de grote jongens me uit. Ze zeiden dat ik geen idee had van waar ze mee bezig waren. Ik was zo naïef dat ik de enige was die ze niet besodemieterden’
‘Voor kopers kan het algauw 5 ton schelen als blijkt dat de prijs niet klopt. Soms is het te laat en zijn ze gerold. Dat willen ze meestal liever niet horen. In de zakenwereld worden vaak schulden afbetaald met kunst. Je moest eens weten hoeveel zakenlui een grote meester in hun kluis hebben met valse papieren. Dat komt niet in de openbaarheid, maar we maken het wekelijks mee. Dan vragen ze ons weleens om verhaal te halen bij de verkoper.’
‘Het tweede wat we doen, is onderzoek naar bezittingen die Joodse families tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn kwijtgeraakt.’
‘Ik verzamelde munten. Zo van die dingetjes van 30 euro die ik kocht bij antiquairs. Omdat ik hoorde dat er veel vervalsingen circuleerden, ging ik aan het googelen. Zo kwam ik bij Michel van Rijn. In zijn gloriejaren stond die aan de top van de kunstsmokkel. Scotland Yard zei over hem dat hij verantwoordelijk was voor 90 procent van alle kunstsmokkel ter wereld en dat hij iedereen wou doen geloven dat hij ook achter de overige 10 procent zat. In 1997 is Michel overgestapt naar de andere kant. Er werd op hem gejaagd, er is geschoten, en hij is toen vanuit Londen informant geworden van Scotland Yard. Hij is een website begonnen om zijn collega’s openlijk aan de kaak te stellen.’
‘Wat is dat voor een idioot, dacht Michel toen hij mijn mail over de munten zag. Maar zodra hij hoorde dat het over vervalsingen ging, zei hij dat ik zijn klokkenluiderswebsite maar eens moest bekijken. Hij wees me op een oude partner van hem die hij geëxposed had, maar die hij nodig had voor een zaak. Waarom bel je die eens niet, zei hij. Ik heb hen samengebracht en ben er als getuige bij gebleven, omdat ze mekaar niet vertrouwden. Zo ben ik heel snel naar de top van die wereld geparachuteerd. Al in de eerste weken in Londen zat ik mee aan tafel met de CIA en met informanten. Er kwamen smokkelaars die een tas op tafel zetten met een gouden kroon van een Assyrische koning.’
‘Dat werd ik ook. Ze lachten me altijd uit. Ze zeiden dat ik geen idee had van waar ze werkelijk mee bezig waren. Ik was zo naïef dat ik de enige was die ze niet besodemieterden. Vroeg of laat kwamen die lui in de rechtbank tegenover elkaar te staan. O jee, dacht de rechter dan, daar heb je ze weer. Ze hadden allemaal hun verhalen en hun advocaten, allemaal een strafblad van drie meter lang. Ik niet. Dus werd mijn getuigenis vaak doorslaggevend. Ik was de enige die ze geloofden.’
‘Op de duur gaan die lui je vertrouwen en hoor je weleens wat. Die informatie kun je gebruiken. Dan zeg je: hey Piet, ik weet dat jij Griekse vazen hebt die illegaal zijn opgegraven. Eigenlijk moet ik daar aangifte van doen. Maar misschien hebben je concullega’s nog iets veel groters. Kun je me daar wat over vertellen? Want zo’n Griekse vaas interesseert me natuurlijk geen reet. Elk museum heeft er duizend in zijn depot.’
‘Aan grote zaken steek ik geld toe. Neem de paardenbeelden die Hitler voor zijn Rijkskanselarij had staan en die ik terugvond. Naar wie moet ik mijn rekening sturen? Naar Merkel?’
‘Dat is geen chantage. Als je een crimineel voor de keuze stelt: of je geeft de werken terug of ik geef je aan, dan is dat eigenlijk je burgerplicht. Ik doe criminelen altijd een net aanbod. Ik wil het graag voor hen oplossen, maar als het niet goedschiks gaat, haal ik alles uit de kast.’
‘Ik hielp hem met zijn website. In die periode heb ik de gekste dingen meegemaakt. We hebben toen ook Robert Driessen ontmaskerd, die 1.300 Giacometti’s vervalst had. Ik zei dat ik bemiddelde voor een koper. Driessen ontving me bij hem thuis, in een luxueuze villa met een slaapkamer of tien, en ik vroeg of ik een foto mocht maken van een beeld op zijn terras. Hij dacht dat hij buiten beeld stond, maar in de weerspiegeling van het raam was hij te zien. Die foto is een doorslaggevend bewijsstuk geweest.’
‘Alles samen heb ik tien jaar in de kring van Michel gezeten. In 2009 kwam ik er achter dat hij wel goede dingen deed, maar dat hij de criminele wereld toch niet helemaal los kon laten. Toen heb ik afstand genomen. Twee jaar later ben ik met een vriend op eigen houtje begonnen. Michel gaf me nog wel de foto’s van de Hitlerbeelden, maar hij had zelf geen zin om er achteraan te gaan. Daar heb ik met de Duitse politie en Der Spiegel twee jaar onderzoek naar gedaan.’
In de zaak met de Moche-kunst hebt u kunsthandelaar Leonardo Patterson twee keer laten arresteren. Hoe komt het dat u hier nog zit?
‘Omdat het een slimme jongen is. Een drugscrimineel die iemand omlegt, gaat tien jaar de bak in en is al zijn geld kwijt. Patterson niet. Die gaat aan het rekenen. Brand naait me voor 2 miljoen, denkt die, maar mijn vermogen is veel groter. Stuur ik er een mannetje op af? Dan ben ik straks misschien alles kwijt. Of neem ik mijn verlies? Het is een ontwikkelde man, geen killer. Er is wederzijds respect. Ik weet dat ik hem niet bankroet maak, want hij heeft geld zat. En hij weet dat het me niet te doen is om iemand in de bajes te krijgen, maar om kunst terug te brengen. Met Patterson en Driessen ben ik nu bevriend. Ik bezoek ook jongens in de balie en dan drinken we een biertje. Dat zijn gouden contacten. Soms helpen ze me een zaak op te lossen.’
‘Er is weleens verraad in het milieu. Zo kom je soms iets te weten. ‘’Zeg, ik hoor dat jullie een Dalí en een De Lempicka hebben’’, heb ik indertijd een paar jongens opgebeld. Meestal haken ze meteen af: “Weet ik niets van. Doei.’’ Maar vaak nemen ze na een paar dagen zelf weer contact op. Dan krijg ik sms’en. Steeds van een ander nummer. Of ik kom in contact met een tussenpersoon. Geleidelijk aan raak ik in gesprek. Dan blijkt dat zij die schilderijen niet hebben gestolen en ze hebben gekregen via een drugsdeal.’
‘De volgende stap in de Dalí- en De Lempicka-zaak was een afspraak op neutraal terrein: voor De Bijenkorf. Overdag, knal in het centrum. Al een uur op voorhand stonden er een stuk of tien van die jongens in de buurt. Ze ruiken een agent op een kilometer afstand. Ze kijken of de kust veilig is. Toen kwam een kerel die in het voorbijlopen “meekomen’’ siste. In een kroeg zijn we gaan praten. “Als je ons erbij lapt, pak ik je”, zei hij. Dat krijg ik altijd te horen. De volgende afspraak was bij me thuis. Zo wil ik hen duidelijk maken dat ik hen niet ga naaien. Het is ook een vorm van respect. Het geeft niet dat ze me weten wonen. Ik weet dat het geen moordenaars zijn. Ze pakken je alleen als je je woord niet houdt.’
‘Ik heb wel wat geleerd van de mores in de criminele wereld. Veel van die jongens rijden met dure auto’s en dragen een Rolex. Maar diep in zichzelf hebben ze een laag zelfbeeld. Ze weten dat veel mensen hen minachten. Daarom doe ik nooit hautain of belerend. Een verkeerde blik of een verkeerd woord kan als een belediging overkomen. Ik vraag nooit waar iemand een kunstwerk vandaan heeft. Dat is no go area. Ik vraag nooit waar iemand woont. Want dan denken ze dat je de politie op hen afstuurt. Dan is de sfeer verpest en is het over.’
‘Ze zijn constant op hun hoede. Ze vertrouwen niemand, ook elkaar niet. Mijn vriend van vandaag is mijn vijand van morgen, is het motto. Ik weet dat ze nachtenlang niet slapen als ik hen de eerste keer bel. Dat blijft malen in hun hoofd. Hoe weet hij dat we die werken hebben, vragen ze zich af. Wat weet die gek nog meer? Ze gaan je googelen. Bij een eerste ontmoeting zijn ze vaak zenuwachtiger dan ik. Ze hebben mijn woord, maar ze zijn toch beducht dat het een valstrik is. Ik moet hun vertrouwen zien te winnen. Daar doe ik soms een jaar over.’
In de documentaire zegt een Nederlandse rechercheur: ‘Wij hebben geen contacten in die wereld. Arthur wel. Als wij ingrijpen, schrikken we de criminelen af. De opzet is: de kunst moet terug.’ Versta ik het goed dat de politie het werk uitbesteedt?
‘Kunst heeft geen prioriteit bij de politie. Moorden, drugs en terrorisme wel. Rechercheurs die achter moorden aanzitten, hebben geen zin om kunstcriminaliteit aan te pakken. Die hebben van De Lempicka nog nooit gehoord. In Nederland bestaat de cel kunstcriminaliteit uit één man. Engeland had er vier bij Scotland Yard, maar die zijn overgeheveld naar het onderzoek naar de brand in de Grenfell Tower. In België schiet er toch ook zo goed als niks over?’
‘Ik wil gewoon kunst terughalen. Daar heb je de politie voor nodig en daar heb je de onderwereld voor nodig. Als je je voor de politie aan de wet houdt en je bij de criminelen aan je woord houdt, kun je resultaten halen. Ik zeg altijd dat de Nederlandse politie de beste ter wereld is.’
‘Een journalist van The New York Times vroeg me eens waarom de oplossingsgraad van kunstzaken zo hoog ligt in Nederland in vergelijking met andere landen. Dat komt door onze pragmatische aanpak. Is er een misdrijf gepleegd, dan werkt eerst de politie op de zaak. Die probeert de dieven te vatten. De politie weet best dat kunst in het criminele milieu vaak als onderpand gebruikt wordt. Ze wordt een soort token, een ruilmiddel, ze gaat van de ene groep naar de andere. Als de politie een zaak stopzet, weet ze dat ze niet meer tot bij de oorspronkelijke dieven zal raken. Die zijn allang buiten beeld. Op dat moment draaien we de zaken om. Dan gaan we niet meer voor de dieven, maar voor de kunst. Dan kom ik in het spel. Als ik weet waar de spullen zitten, doe ik de criminelen een aanbod. Dan kan ik hen garanderen: no questions asked. Daar heb ik dekking voor van de politie.’
‘Dat hebben ze weleens gezegd. Maar ze voegen er meteen aan toe: Arthur, jij raakt nooit door de check. We weten dat je deugt, maar we weten ook dat je met figuren rondhangt. Ik kan met een crimineel een biertje drinken en vragen om me te bellen als hij iets hoort. Dat kan een politierechercheur niet, omdat hij naar de verkeerde kant zou kunnen overhellen. Bij de politie mag je geen contact hebben met criminelen.’
‘Ik had allang in het criminele kamp kunnen zitten, want ik zit vlak bij het vuur. Maar dat zou dom zijn. Mijn kracht is juist om mijn tussenpositie aan te houden. De politie staat achter me. Dat doet ze alleen maar als ze weet dat er geen smetje op je zit.’
Moedigt jullie methode de kunstcriminelen niet aan om rustig verder te doen? Ze blijven buiten schot en krijgen soms nog geld.
‘Nee, want degenen die de kunst in handen hebben, zijn meestal niet degenen die de diefstal hebben gepleegd. Ze kregen ze vaak zelf in de maag gesplitst als onderpand. Vaak komen ze er pas later achter dat die spullen gestolen zijn. What the fuck moeten we hiermee, zeggen ze dan. Naar de politie kunnen ze niet, want dan draaien ze misschien zelf voor de diefstal op. De bende verlinken van wie ze het kregen, is geen optie, want dan krijgen ze daar weer problemen mee. Ze zitten ermee opgescheept en willen er het liefst van af. Het gebeurt wel dat een verzekeringsmaatschappij 10 of 20 procent van de waarde uitbetaalt. Om hen het gevoel te geven dat hun beslissing gerespecteerd wordt.’
‘Het slaat ook nergens op. Het is dom, want die werken zijn bekend en staan geseind. Maar er zijn altijd jongens die denken dat zij ze wel kwijt kunnen raken. Herinner je nog die Van Goghs die gestolen waren in het Van Gogh Museum en die in Italië in het criminele circuit opdoken? Die man hield ze bij zich voor als hij ooit opgepakt zou worden. O, willen jullie me twintig jaar geven, zegt zo iemand tegen de politie. Kijk eens, ik heb hier twee Van Goghs die jullie misschien interesseren. Er wordt dus ook gestolen om strafvermindering te krijgen. Het kruim van de Nederlandse en Belgische criminelen heeft wel wat mooie werken staan. De IRA heeft het weleens gedaan om gevangenen terug te krijgen naar Ierland. Later hebben ze gezegd dat het hun mannetjes waren, maar dat ze er niet de opdracht voor hadden gegeven. Hou toch op. Natuurlijk wel.’