Alle bestaande muntunies in de wereld centraliseren, in meerdere of mindere mate, bepaalde functies van het sociale beleid, met name functies die te maken hebben met sociaaleconomische stabiliteit, zoals werkloosheidsverzekeringen. Alleen de Europese Muntunie doet dit niet. In vergelijking met de Verenigde Staten organiseert de Europese Muntunie méér solidariteit in de lidstaten, maar veel minder solidariteit tussen de lidstaten. Deze paradox is niet houdbaar. Een uitweg zoeken leidt tot een ingewikkelde puzzel van soevereiniteit, solidariteit en onderling vertrouwen.
De complexiteit van deze puzzel mag niet onderschat worden, maar hem niet oplossen is een strategie met blijvende risico’s. In tegenstelling tot wat soms beweerd wordt, zijn we niet geconfronteerd met een ‘tragisch dilemma’ tussen Europese integratie enerzijds en het handhaven van sociale welvaartsstaten anderzijds, maar we moeten wel een oplossing vinden voor belangrijke constructiefouten in de muntunie.
Het perspectief dat gecreëerd moet worden is niet een Europese welvaartsstaat, maar wel een unie van welvaartsstaten, die de Europese welvaartsstaten in sommige van hun sleutelfuncties ondersteunt en ook oriënteert. Dit veronderstelt het tot stand komen van een basisconsensus over het Europese sociale model; ik bespreek kort hoe het recente initiatief om een ‘Europese Pijler van Sociale Rechten’ tot stand te brengen daartoe kan bijdragen.
Een solidaire verzekering van risico’s met strenge eisen waar de verzekerden moeten aan voldoen, houdt ‘wederkerigheid’ in. Zoals wederkerigheid het cement is van welvaartsstaten, moet wederkerigheid ons inspireren voor de EU. Zo zouden we het wederkerigheidsprincipe ook moeten toepassen op de lopende debatten over grensoverschrijdend verkeer.
[247] Sociaal beleid in een muntunie puzzels, paradoxen en perspectieven, Oratie van Frank Vandenbroucke vanwege zijn benoeming tot Universiteitshoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, 1 juni 2016.