In het Pakistaanse Lahore keken 70.000 mensen vanaf de tribune naar de finale van het wereldkampioenschap hockey tussen Nederland en Pakistan. De Pakistaanse ambassadeur in Nederland, Izharul Haque, zag in de woonkamer van zijn residentie in Den Haag hoe Nederland een verrassende 3-1 overwinning behaalde op zijn landgenoten. (Foto NRC Handelsblad/ Vincent Mentzel)
Blank schetst het leven als een aaneenschakeling van toevallige doelen; De poëzie van het tedere handgebaar - NRC
Blank schetst het leven als een aaneenschakeling van toevallige doelen; De poëzie van het tedere handgebaar
Voor Nele, de hoofdpersoon uit Rosemarie Blanks eerste lange speelfilm Rit over de grens, bestaat het leven uit een aaneenschakeling van toevallige doelen, alibi's lijken het wel. Aan het begin van de door Martin Gressman in schemerig zwart-wit gedraaide film scharrelt ze met haar witte hond over de scheidende Albert-Cuypmarkt, op zoek naar resten bruikbaar voedsel. Die worden op de fiets in een kistje meegetroond naar een caravan aan de stadsrand, omringd door bomen met zilveren blaadjes. Er heerst daar een zekere orde, bevestigd door het oppakken van voorwerpen als een broodtrommel. De poëzie van Blank zit in die tastbaarheid, het tedere gebaar van een hand die een object vasthoudt, bijna streelt. Ook op die vingers van Nele (Christien Vroegop) raak ik niet snel uitgekeken, al begrijp ik niet goed waarom.
De schijn van orde is niet genoeg. Het meisje vraagt zich af wat ze eigenlijk nog in Amsterdam doet en begint aan een reis naar haar vaderland. Het eerste doel is een oude vriendin in Berlijn, die niet meer te vinden valt. Waar tot voor kort nog de marginalen uit de kraakbeweging, de stadsnomaden, de alternatieven woonden, bevinden zich nu de nieuwe paria's: Russen, Polen, andere landverhuizers uit het oosten. Hun verschijning aan de rand van ons gezichtsveld loopt als een rode draad door de film.
De rit vervolgt, naar Dresden, Hamburg, met een nieuw tijdelijk doel: het bemachtigen van een uitkering. Steeds verschuift de zingeving, terug naar Amsterdam, om ten slotte haar voorlopige bestemming te vinden in de koop van een landbouwtrekker op het erf van een Oostfriese boerderij. Als Nele en de hond samen wegrijden, moet niemand de illusie koesteren dat ze weten waar ze naar toe gaan.
In groot contrast tot de ontworteling en de vaagheid van hun leven, en dus tot de dramatische onscherpte van de film, die veelal op de rand van de documentaire balanceert, staat de precisie van de vormgeving. Die is steeds ascetisch zuiver, met een scherp oog voor landschappen, voorwerpen, sferen. Je herkent er de oorsprong van Blank in als beeldhouwster, die zo'n twintig jaar geleden uit Duitsland naar Amsterdam kwam. Haar eerdere korte films kenmerkten zich door terughoudendheid, maar ook door een te nadrukkelijke articulering. In Rit over de grens valt voor het eerst de stijl op zijn plaats en tekent zich een soort lichte vanzelfsprekendheid af. De film vertelt geen verhalen en dringt zich niet op aan de toeschouwer. Niet iedereen kan daarmee uit de voeten. Tot mijn eigen verbazing voel ik me dit keer thuis in Blanks 'terrain vague', en kan niet goed uitleggen waarom en hoezo. Het heeft, denk ik, te maken met de herkenbaarheid van het onbestemde, en het besluit daar geen punt meer van te maken.
,,Reynaldo Hahn (1875-1947) was veelzijdig: een briljant componist, een veelgevraagd dirigent én een rasechte dandy. Hij was twee jaar de minnaar van Marcel Proust en levenslang diens beste vriend. Hij frequenteerde de Parijse salons en raakte er bevriend met literaire grootheden als Guitry, Mallarmé en de broers Goncourt. Hahn componeerde vele liedcycli, zes balletmuzieken en zeventien opera's, operettes en toneelmuzieken. Hij schreef ook een uitstekend boek over de menselijke stem. De liefde van Hahn voor de stem, voor poëzie en voor vocale muziek was heel sterk ontwikkeld.''
De Franse dirigent Jean-Luc Tingaud, gespecialiseerd in Franse muziek, leidt bij Opera Zuid voorstellingen van de operette Ciboulette (1922) van Hahn. Voor het eerst brengt het tien jaar bestaande Opera Zuid een operette en dit is een Nederlandse première.
,,De muziek van Reynaldo Hahn staat bol van tegenstellingen. Enerzijds koesterde Hahn een passie voor volksmuziek. Zoals Bartók onderzoek deed naar de Hongaarse volksmuziek, zo trok Hahn het land in om volkszangers te ontmoeten en iets op te steken van de liederen die op het veld werden gezongen. Hij was zeer geïnteresseerd in alle vormen van straatmuziek. Anderzijds was Hahn óók een zeer geraffineerd componist. Hij was een wonderkind, studeerde compositie bij Massenet en maakt gebruik van een harmonisch idioom dat doet denken aan de muziek van Fauré en Debussy.
,,Ciboulette (1921-22) is Hahns succesvolste operette. Het verhaal speelt rond 1867 in de Parijse markthallen. Het gaat over het provinciaalse groentenverkoopstertje Ciboulette (bieslook), die zich de toekomst laat voorspellen. Kort daarop ontmoet zij miljonair Antonin, die juist door zijn Zénobie aan de kant is gezet. Ciboulette verliest haar hart, maar Antonin verzoent zich met Zénobie. Ciboulette sublimeert haar liefdesleed in een carrière als zangeres. Als Antonin haar hoort, verklaren ze elkaar alsnog de liefde.
,,Het libretto van Ciboulette is traditioneel, maar het is veel meer dan zomaar een operette. Goed, de uiterlijke vorm is typerend voor de Franse operette rond 1870; een soepel verhaaltje, aanstekelijke aria's en grootse ensembles aan het eind van elke acte. Maar het bedrieglijke is dat Ciboulette niet in 1870, maar pas in 1922 ontstond! Het is één groot anachronisme en tegelijkertijd het culminatiepunt van het genre operette. De muziek is ook veel verfijnder dan een operette betaamt. Onder de toegankelijke melodieën gaan zeer kruidige harmonieën schuil. Hahn gebruikt tal van citaten, een paar maten uit Manon van Massenet en La belle Hélène van Offenbach, er wordt zelfs verwezen naar Wagner en Mozart. Hahn permitteerde zich die nostalgie in een tijd van intense veranderingen! De jazz, de Groupe de Six. De baanbrekende componisten die zich daarin verenigden, háátten Ciboulette en verachtten Hahn. Maar ze dolven het onderspit. Ciboulette werd een enorm succes.
,,Ik heb veel aan Hahn verwant repertoire gedirigeerd. Offenbach, Massenet, noem maar op. Je kunt er over discussiëren, maar voor mij heeft Franse muziek zondermeer behoefte aan een specifieke benadering van de klank. Die moet kleurrijk en transparant zijn, als de muzikale pendant van het impressionisme. En het lukt me heel goed dat klankideaal bij het Limburgs Symphonie Orkest te bereiken. De musici hadden nauwelijks een idee van de muziek van Hahn en staan er daardoor erg open en nieuwsgierig tegenover. En terecht!''
Op straat gevonden: een knipselboek met tips en recepten uit het Algemeen Handelsblad uit de oorlogsjaren ’42 en ’43. Gisteren deel 1, vandaag deel 2 en slot van een kijkje in de crisiskeuken.
De knipsels en folders die een onbekende Amsterdamse huisvrouw verzamelde in haar plakboek De magere jaren in de jaren ’42/’43, geven een beeld van het alledaagse crisiskoken in tijden van groeiende schaarste in de oorlog.
Voedsel was op de bon. Er werd bekendgemaakt wanneer je iets kon kopen: een ei in een bepaalde week, tegen inlevering van een bon. Zelfs met de bonnen was niet altijd alles verkrijgbaar. Aan het uitgeknipte artikeltje ‘Het tweede ei’ uit de rubriek Huismoeder vertelt uit het Algemeen Handelsblad is goed te zien hoe weinig er soms te krijgen was. Eén ei op de bon. En dan voor uitzonderingsgroepen een tweede ei. Mits je de juiste bonnen nog had en ze op de juiste tijd inleverde.
„Als er in uw gezin iemand is die op ziekenbonnen eieren krijgt”, met zo’n ‘gelukje’ valt er nog een koekje te bakken, aldus Huismoeder. „Nu de kinderen een appel krijgen”, kan er weer eens een stevig gerecht van aardappels worden opgevrolijkt met een appel en een ui. „Schil twee appels (de kinderen krijgen ze op de bon!)”, en het spaghetti-appelschoteltje is binnen handbereik.
De overheid probeerde met voedselvoorlichting de bevolking te helpen. Het ‘Voorlichtingsbureau van den Voedingsraad’ geeft bij voorbeeld zo veel mogelijk adviezen over het bewaren van zomergroentes. En van de Plaatselijke Commissie inzake Huishoudelijke Voorlichting en Gezinsleiding komt de informatieve brochure over het gebruik van tulpenbollen in de keuken – de tulpenbol als maaltijd, hét symbool van de hongerwinter, was kennelijk in 1943 ook al bekend.
De verzamelde recepten in De magere jaren geven de indruk dat er ‘zwaar’ gegeten werd. Gort en havermout; aardappelen, rijst, spaghetti en macaroni; groenten als selderijknollen, koolsoorten, rapen.
Grote hoeveelheden koolhydraten vormden het menu; aangevuld met weinig vetten en met geluk wat eiwitten (kaas, eieren, vlees en zuivel). ‘Gortmoutpudding zonder melk.’ Groenten waren er wel: seizoensgroenten natuurlijk, geen zaken die aan het andere eind van de wereld in de kas gekweekt werden. Gestoofde komkommer, veldsla, en groene sla die „pittiger werd gemaakt met een geraspt uitje en rauwe wortel”.
Maar ‘zwaar’ eten is niet hetzelfde als ‘voldoende’ eten, laat staan volwaardig eten. En de verzameling recepten geeft niet de indruk dat er veel te genieten viel.
Een veel gebruikt ingrediënt is ‘regeeringsbloem’, dat in de bakrecepten voorkomt. Je kunt er koekjes en taarten mee bakken, én het gaat in de imitatieslagroom. Bloem werd tot zelfrijzend bakmeel gemaakt door er dit thuisgemaakte bakpoeder doorheen te mengen: „gelijke hoeveelheden dubbelkoolzure soda (zuiveringszout) en gemalen wijnsteenzuur vermengd met wat meel, bijvoorbeeld aardappelmeel. 3 gram op 100 gram bloem.”
Gas was er nog in 1943, en de tips om het spaarzaam te gebruiken staan regelmatig bij de recepten. De hooikist, ook voor de oorlog in gebruik, kwam weer helemaal in. Daarin kon je eten laten doorgaren, waarmee je gas bespaarde. Korter koken kon natuurlijk ook: „Meestal is dertig minuten genoeg.” Hoe de huisvrouw van 65 jaar geleden bezig was met het verwerken en recyclen van letterlijk alles wat er was, lezen we in de instructies om konijnenvellen te looien. Natuurlijk, veel dieren werden thuis geslacht, gevild en leeggehaald. (Zie tips hiernaast). Achter het beeld van het gewone dagelijks leven in de keuken gaat het oorlogsnieuws schuil. Letterlijk: van sommige knipsels in De magere jaren is de achterkant nog leesbaar. Daar overzien we de wereld waarin gekookt werd: „Gelukwensch van Hitler aan Mussolini”, „Spertijd onveranderd”, „Verliezen van het Britse luchtwapen”, etc. We weten nu, terugkijkend uit 2009, dat de onbekende Amsterdamse huisvrouw die De magere jaren samenstelde, nog een zware tijd voor de boeg had. Het ergste moest nog komen. In de winter van 1944/45 kwamen naar schatting 20.000 mensen van honger om.
Sieneke de Rooij en Joost Groeneboer bereiden een facsimile-uitgave van ‘De magere jaren’ voor. Joost Groeneboer heeft het plakboek in Amsterdam in de Rivierenbuurt op straat gevonden; mocht iemand weten wie de samenstelster van het boek is, en hoe het haar is vergaan, dan vernemen wij dat graag.
Orkater (waaronder The Sadists en De Mexicaanse Hond) is een gezelschap van theatermakersBestaat sinds 1972 (tot 1980 Hauser Orkater)Inkomsten Rijkssubsidie: 1,6 miljoen. Kaartverkoop 700.000. Overig 350.000 euroBezoekers 60.000Uitvoeringen 297
„Dit jaar kan een drama worden. Het kan ook goed aflopen”, zegt Marc van Warmerdam, directeur van theatergroep Orkater, samen met zakelijk leider Nicolien Luttels verantwoordelijk voor het beleid. „De noodzaak om met goede plannen te komen is groter, maar het is niet nodig om onze plannen wezenlijk te veranderen. Wij produceren ons muziektheater al lang volgens de eisen van de nieuwe politieke wind: we zoeken meerdere geldbronnen, werven publiek op creatieve manieren, zoals onze prijsdifferentiatie bij Richard III. Sterker: wij pleiten al jaren voor het mede beoordelen van instellingen op niet-artistieke prestaties.
„Samenwerken is nu vereist, dat is hip, maar de afgelopen jaren is al de helft van de voorstellingen mogelijk gemaakt door coproductie. Als Gijs Scholten van Aschat komt met een plan om Richard III te doen, denk ik stiekem: ‘Nee, dat lukt niet.’ Maar tegen hem zeg ik: ‘Ja, goed plan.’ En dan zoek ik naar coproducenten. Dat werd de Stadsschouwburg. En het Zuidelijk Toneel leverde de regisseur.”
„Ik hoop dat het voor de meeste mensen bij Orkater het jaar van mooie voorstellingen wordt, maar voor enkelen blijft het beperkt tot het jaar van de strijd om subsidie. Alle medewerkers zijn zich wel steeds bewust van wat er speelt. Elke vier weken roepen we het personeel bijeen om ze bij te praten over de stand van zaken. Ik schat onze kansen redelijk in. Als muziektheatergezelschap begeven wij ons door die combinatie van disciplines op een ander terrein dan andere groepen. Bij ons werken theatermakers in alle vrijheid, maar we hebben ook een apparaat dat met hart en ziel de voorstellingen verkoopt.
„Als Orkater wegvalt, verdwijnt er veel leven in de brouwerij. Wij trekken gemiddeld zestigduizend bezoekers per jaar. Dat is heel veel.”
Slotaflevering. De 20 cultuurmakers die NRC een jaar lang intensief volgde, voerden in 2012 veel slecht nieuws-gesprekken. Maar ze vierden ook de nodige artistieke triomfen.
Het was een zeer succesvol Nederlands Film Festival. En na twee jaar lobbyen en plannen schrijven werd in september duidelijk hoe de bezuinigingen voor ons uitpakten. Daarna heb ik de slecht nieuwsgesprekken moeten voeren.
Zorgen dat op het volgende NFF de ingrepen nauwelijks zichtbaar zullen zijn, dat wordt het belangrijkste doel.
De Nederlandse film heeft een mooie etalage, maar de winkel erachter wordt steeds leger. Ons omringende landen kennen taxshelters voor filmproducties, en dus vloeit geld weg uit Nederland, moeten filmbedrijven de deuren sluiten en verdwijnt er werkgelegenheid. Daarbij komen de bezuinigingen bij Filmfonds en omroepen, het opheffen van het Mediafonds. De situatie is zeer ernstig.