Men kan natuurlijk opmerken dat Frankrijk, waar het feodalisme zoveel vroeger verdween dan in Duitsland, wel weinig voorbeelden van territoriale reflexen moest opleveren. Dit is zo. Maar toch vragen ook andere onderzoekers zich wel af of men in de Rijnlandse school de verhoudingen niet te zeer verabsoluteerd heeft. K. Wagner schrijft in: Akademie der Wissenschaften und der Literatur [in Mainz] Abh. der Geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse Jhg. 1954, 646 dat de theorie van de beheersende inwerking van de laat M.E.-se territoriale grenzen vooral in het Duitse Oosten ook niet overal bleek steek te houden. Ernstige bezwaren heeft ook R. Schützeichel naar voren gebracht (zie bijv. Deutsche Wortforschung in europäischen Bezügen II 509) tegen de Rijnlandse verklaring van de klankverschuivingsgrenzen uit de grenzen der territoria. Volgens Frings lag de ik/ich-lijn in 1000 pas bij de huidige dorp/dorf-lijn en deze in 800 nog ten Z.O. van de Moezel. Maar de Keulse oorkonden hebben al in de 10e eeuw bv. z i.p.v. t. Hiermee vervalt het idee van de invloed van feodale staatjes, omdat die zich dus pas later dan de taalgrenzen ontwikkeld
hebben. H.K.J. Cowan wijst er bovendien in LB XLVIII, 9 vlg. op dat het middelpunt van de Ürdingerboog veel zuidelijker ligt dan Keulen. Cowan gelooft dus veeleer aan een oude stamgrens nl. van de Ripuarische Franken.
Schirmunski 144 herinnert er verder aan hoe Mitzka niet overtuigd is van de invloed der territoriale grenzen. De middeleeuwse territoria waren veelal geen gesloten ruimten maar bestonden vaak uit verstrooide eilandjes. Hij constateerde met name in Hessen dat er daar geen samenval tussen de linguïstische en de territoriale grenzen viel aan te wijzen. Ik moet trouwens hier eens uitdrukkelijk constateren dat noch Schrijnen noch Roukens noch Tans noch ik noch wie ook er ooit in geslaagd zijn de Limburgse isoglossenstructuur aan feodale grenzen te verbinden.
Ook de grenzen van oude dingspelen en drostambten weerspiegelen zich in de dialectindeling; cfr. Sassen 257 vlg. en Twente 209. Men moet echter waken voor eenzijdigheid. Hijszeler heeft de dialectindeling van het Drents uit de oude dingspelindeling willen verklaren maar daarbij te veel verdoezeld. Oud-Schoonebeek, ofschoon tot het eerste dingspel horend, moest hij in ieder geval dialectologisch al tot een afzonderlijke groep maken. Maar niet alleen Oud-Schoonebeek, doch ook Zwinderen, Zuid-Barger, Dalen en Odoorn, dus het hele zuidoosten, wijken soms van de rest van het eerste dingspel af. De drie laatstgenoemde hebben nl. vaak de dialectvorm van het zesde dingspel; omgekeerd hebben Borger en Westdorpe, gelegen in het zesde, soms de vorm van het eerste. De verbindende kracht van de verkeersweg over de zuidelijke Hondsrug is sterker dan de scheidende van de dingspelgrens. Ook de grenzen tussen het dialect van het tweede en derde en van het tweede en eerste zijn vaag. Verder sukkelde Hijszeler met moeilijkheden bij Taarlo (blz.374) en Oudemolen. Ook zijn zijn tabellen niet betrouwbaar. Ik ging dat op blz. 188-191 na en bevond dat kont en proppoal blijkens de afwijkingen in de beschrijvingen een ander beeld dan de tabellen suggereerden. Hetzelfde is van strampel te zeggen.
Bij de kerkhistorische factoren is het wederom een feit, dat allerlei bisdoms-, dekanaats-1 en parochiegrenzen, welke men als oorzaak zou willen beschouwen, samenvallen met politieke en aardrijkskundige,
zodat het moeilijk is uit te maken, of die kerkelijke grenzen inderdaad van invloed zijn geweest. Zie bijv. met betrekking tot de indeling van het Bilzerlands Loon 19. Hier blijkt de overeenstemming met de kerkelijke grens vollediger dan die met de hydrografische. Voor een voorbeeld van de invloed van de kerkelijke grenzen in Zweden zie men Pop 868. TON Toelichting bij krt 1-10, 58 vlg. toont bij de tegenstelling mus/luning een geval dat niet de (huidige) staatsgrens, maar de (oude) bisdomsgrens domineert. Overigens wees Bach erop dat in Duitsland nooit de isoglossen met bisdomsgrenzen samenvallen, tenzij er nog andere, bijv. politieke, coïncideren.
Gedetailleerde overeenkomsten zijn hier trouwens zeldzaam. Ik heb wel eens de oude decanaatsgrenzen van vóór 1559 in Noord-Brabant op een kaartje bijeengetekend, maar bij de honderden Noordbrabantse isoglossen was er geen die deze grenzen over een aanmerkelijke uitgestrektheid volgde. Bij de umlaut in de praeterita en participia der sterke werkwoorden constateerde Hol uitdrukkelijk, dat de scheiding van de vroegere decanaten Drente (waartoe ook Vollenhove behoorde), Twente, Deventer (waaronder een gedeelte van de Achterhoek ressorteerde), Veluwe en Goylandia zich in dit dialectverschijnsel niet aftekende. Alleen heeft Van den Berg een serieuze poging in die richting gewaagd. Hij heeft enkele woord- en klank-kaarten in dit opzicht bestudeerd, maar de overeenkomsten der taalen kerkelijke grenzen zijn daar slechts met veel goede wil als van elkaar afhankelijk te zien. Voor de N.O.-Veluwe ontbreekt de overeenkomst en de grens tussen Gelder en Z.-Overijsel valt ook met een staatkundige samen. Materiaal voor beoordeling van de mogelijkheid van de invloed van de bisdommen vindt men verder bij Roukens 217, Handboek I2 172, Schuringa 5-7. Uiteraard treedt nogal eens samenval op van de bisdomsgrenzen met de grenzen van kerkelijke woorden. Men zie hiervoor J. Jud Sur l'histoire de la terminologie ecclésiastique de la France et de l'Italie, in: Revue de linguistique romane 10, 1-62 en Donum lustrale catholicae universitati noviomagensi oblatum 1948, 195 vlg.
Met meer recht zal men samenhang kunnen aannemen met oude parochiële indelingen. Maar zijn hier ook niet vaak andere factoren mede in het spel, aardrijkskundige, politieke, economische? Ik wijs op enkele merkwaardige gevallen. Op de grens van Peelland en Kempenland ligt Nederwetten. Het vormt met Nunen en Gerwen één gemeente, alle drie liggen ze ten oosten van de Dommel en in het oude kwartier Peelland. En toch heeft Nederwetten in tegenstelling met de
twee andere dikwijls geen Peellandse maar Kempenlandse vormen: bijv. voor ‘oogwimper’ geen flimp of vlimp maar plimp en men zegt er geen skoap maar schoap. Dringt zich hier nu niet als oorzaak op het feit, dat Nederwetten te Woensel in Kempenland naar de kerk ging? Of neem het geval Riel en Alphen. Alphen hoorde oudtijds bij de heerlijkheid Breda en Riel bij de Meierij van 's-Hertogenbosch. Volkomen in overeenstemming hiermee lopen verschillende Middenbrabantse isoglossen tussen Riel en Alphen in. Maar van de andere kant zijn er ook kaarten waar zulke isoglossen precies ten oosten van Riel en weer andere waar ze juist ten westen van Alphen lopen, zodat Riel en Alphen dezelfde vormen hebben. Dit is dan zeker te verklaren uit het feit, dat Riel in de middeleeuwen parochieel onder Alphen behoorde en ook nu nog deel van het bisdom Breda uitmaakt. Heel sterk dringt zich ook de gedachte aan de invloed van de parochiegrens op bij Janssen 55-56 en Loon blz. 17 en 19.
Soortgelijke toestanden treft men in het noorden van het land. Daar vond Mej. Hol voor de umlaut in de praeterita en participia der sterke werkwoorden, dat de grenslijn tussen Markelo en Elzen doorloopt, hoewel het laatste tegenwoordig tot de gemeente Markelo behoort. Hetgeen weer niet zo vreemd is, als men bedenkt, dat Elzen met Elzenerbroek altijd kerkelijk onder Rijssen heeft gestaan. Elzenerbroek vormt thans een deel van de gemeente Goor. Wat het wereldlijk bestuur betreft, maakten echter zowel Elzen en Rijssen als Markelo en ook Enter en Goor in de tijd der Republiek een deel uit van het richterambt Kedingen; Stokkum vindt men als gedeelte van Markelo vermeld. De toestanden op kerkelijk gebied zijn hier dus beslissend geweest, want Elzen kent de umlautsklanken evenals Rijssen. IJhorst behoort wel tot de burgelijke gemeente Staphorst, maar spreekt toch geen Staphorsts. De bewoners behoren kerkelijk onder De Wijk en hebben met die van Staphorst weinig relatie, cfr. Holl. Exp. 154.
De uitwerking van de kerkelijke grenzen brengt men wel in verband enerzijds met hun sociologische betekenis, anderzijds ook met het feit dat ze vermoedelijk een voortzetting zijn van oudere administratieve, met name van gouwgrenzen (die wordt echter in zijn algemeenheid ontkend door J. Dhondt, Proloog van de Brabantse Geschiedenis 1952, 13) en grenzen van Romeinse provinciae en civitates. Geen wonder dus dat soms samenval van isoglossen met gouwgrenzen opgemerkt is; bijv. Ts 26, 85, Handboek I2 176. Er zijn evenwel waarschijnlijk steeds ook andere factoren aan te wijzen (Onderzoek 310 vlg. en
Een heel enkele keer frappeert enige overeenstemming met de invloedssfeer van grote abdijen; zie bijv. voor de Vlaamse abdijen HCTD 21, 237-288, en De Vin 87-88, voor bijv. Tongerlo en Postel Onderzoek 332 en vooral voor Berne-Heeswijk BMDC 8, 10. Voor de mogelijkheid van invloeden van Echternach in Noord-Brabant zie men de kaart van bezittingen van Echternach in Noord-Brabant (BH 6, 14). Naarding heeft bij herhaling uitheemse verschijnselen in Drente met behulp van kloosterinvloed trachten te verklaren, bijv. weiert en het toponiem Beemdakker; cfr. H. 4, 110-111 en DBNS 1954 afl. 1.
Men heeft meermalen bevonden dat verschil in dialect aan verschil in godsdienst beantwoordt. In een zelfde gemeente vertonen soms katholieken andere vormen dan protestanten. In St.-Maria-Horebeke gebruiken de katholieken voor vervoegd ‘als’: an, de protestanten a.zn (Vanacker in TT I 43). In 's Heer-Arendskerke gaat godsdienstverschil samen met dialectverschil (Wieringermeer II 6-7). Verschillen tussen katholieken en protestanten vond ik ook te Achthuizen en Oude-Tonge (BMDC 7, 41; RND 5, 29-31), Klundert en Lage-Zwaluwe. In Klundert zeggen de katholieken nao de kerrek, in de kerrek, aerpels, geeite, de klundert, domenie, de protestanten daarentegen nor kerrek, in kerrek, aorpele, gegeeite, klundert en domeneei. Te Lage-Zwaluwe spreken de protestanten in het algemeen wat langzamer. Volgens Kloeke spreken vele katholieke Groningers een velare R, terwijl de overigen, zoals trouwens heel de omliggende streek, de linguale r kennen.
Daarnaast zien we soms vaak in meer geografische zin taalkundige met confessionele grenzen samenvallen; zie bijv. Kloeke 86, 170-172, Nnl. Tongv. afl. 2, 148; Winkler II 206 vlg.; Onderzoek 264 vlg.; Holl. Exp. inz. 196; A. Weijnen, Geloofsverschil en Taalverscheidenheid in BN 6, 242-246; DBNS 4, 58-59. Minder overtuigend zijn dan die gevallen waar, zoals op Schokland bij het protestantse Ens tegenover het katholieke Emmeleroord, het een tegenstelling tussen slechts twee dorpen betreft.
Ook is er soms nog parallellisme met de politieke toestand. Zo behoorde tijdens de republiek ook Ens, waarover wij juist spraken, aan Overijsel, en Emmeloord aan Holland, later aan Amsterdam. In oostelijk Zeeuws-Vlaanderen hebben Axel, Zaamslag, Terneuzen en Hoek, volgens Winkler behoudens enkele katholieke boeren die er
wonen, een ander dialect dan het overig deel: men zegt er bijv. muus i.p.v. muis. Deze vier plaatsen hebben als enige in oostelijk Zeeuws-Vlaanderen een overwegend protestantse bevolking. Ze hebben echter ook staatkundig apart gestaan, want ten tijde van de republiek vormden zij het committimus dat aan Zeeland behoorde, terwijl de rest generaliteitsland was; ook is het gebied nooit duurzaam Spaans geweest, terwijl Hulst met omgeving rond 1600 ongeveer vijftig jaar in Spaans bezit was.
Een zeer merkwaardig geval, dat heel sterk de invloed van de godsdienst aantoont, levert het Westhoeks, inzonderheid het Fijnaarts. Aan de noordwestelijke grens van Noord-Brabant vertonen Willemstad, Dinteloord, Fijnaart en Klundert een dialect dat van de rest van West-Noord-Brabant afwijkt. Men zegt er gaoje i.p.v. gaode ‘ga jij’ en heeft in de verkleinwoorden veel minder -ke-vormen, dus bakje, roampje, kopje i.p.v. bakske, răŏmke, kopke. Welnu, van alle gemeenten ten westen van de Donge zijn deze vier de enige met een protestantse meerderheid. Geen enkele andere grenslijn valt hier verder met deze taal- en godsdienstgrens samen. Alle vier zijn het kleigemeenten, maar dat is ook met bijv. Steenbergen en Zevenbergen het geval. Alle vier hebben zij van de overstromingen tijdens en na de St.-Elisabethsvloed zwaar te lijden gehad, maar dat geldt ook van Standdaarbuiten en Stampersgat. En waar Klundert, Willemstad en Dinteloord heerlijkheden der Oranjes waren, geldt dit ook weer van Steenbergen en Zevenbergen, maar nu niet van Fijnaart.
Het ethnische element kan beslissend geweest zijn waarom het gebied benoorden de Bergse Maas, ook bijna volslagen protestants, niet de genoemde Hollandse verschijnselen vertoont en Willemstad, Fijnaart, Klundert en Dinteloord wel, want het gebied benoorden de Bergse Maas is na de St.-Elisabethsvloed terstond weer bewoonbaar geworden, terwijl de Westhoekdorpen pas generatis later (weer) gesticht zijn en nieuwe bevolking van elders hebben gekregen. Dit zal in Dinteloord, Willemstad en Klundert, heerlijkheden van de Oranjes, vermoedelijk meer Hollands bloed gebracht hebben dan in Fijnaart, dat tot het Markiezaat van Bergen-op-Zoom behoorde. De taalkundige overeenkomst van Fijnaart met de drie andere Westhoekdorpen moet dan zo verklaard worden dat Fijnaart later zo goed als geheel protestants is geworden; cfr. A. Hallema, Hoofdtrekken uit de geschiedenis der Nederlandsche Herv. Gemeente te Fijnaart-Heiningen 1587-1937 (1937), 14-15, 18, 40, 41. Ik herinner in dit verband aan de, weliswaar betwiste, traditie dat de laatste pastoor van Fijnaart tot
de hervorming zou zijn overgegaan, wat zoals bijv. in Sprang de confessieverandering van het hele dorp veroorzaakt zou hebben; cfr. A. Hallema, a.w. 14-15.
In het algemeen is dus de samenhang met de religie niet te ontkennen. De verklaring ervan is tendele hierin te zien dat de confessionele grenzen vaak door grotendeels dezelfde oorzaken bepaald zijn als de dialectgrenzen, ten dele ook in het feit dat eenheid van geloof sterk tot aaneen- en afsluiting leidt.
Dat de nakomelingen van de Mennisten aan de Uiterweg te Aalsmeer een opmerkelijk oud dialect spreken, is rechtstreeks te verklaren uit het feit, dat ze van elders gekomen zijn; cfr. Jo Daan, Aalsmeerder baanbrekers, TT 5, 55.
De grenzen van woorden kunnen uiteraard ook rechtstreeks met de confessie samenhangen. De Groningse betekenis van ‘dominee’ voor pestoor kan alleen op protestantse bodem ontstaan. Omgekeerd schrijft P.J. Meertens Taalkaart paars in OT 9, 157 vlg. het overheersen van purper in Noord- en Midden-Limburg en het R.K. deel van Zeeuws-Vlaanderen, met enige aarzeling, aan de R.K. kerktaal toe.
Er is een tijd geweest dat men de (oudgermaanse) stamverschillen zo beslissend vond voor de dialectvorming dat men de hoofdindeling der dialecten daarop baseerde. Dat deed bijv. J. te Winkel, Gesch. der Ned. taal (1901) § 8. Ook Van Ginneken onderscheidde de Nederlandse dialecten in eerste instantie in Friese, Saksische en Frankische. Men is daar later op teruggekomen. Immers men zag in dat men vaak in een vicieuze cirkel had gelopen. Omtrent de nauwkeurige verbreiding der oude stammen waren de gegevens al te schaars en het was veel te gewaagd daar dialectgrenzen mee in verband te brengen. Bovendien had men de dynamiek der dialectgrenzen ontdekt en formuleerde men de stelling dat onze isoglossenstructuur tot op zijn vroegst laatmiddeleeuwse politieke grenzen te herleiden was. K. Haag in Zs. f. hd. Maa. 1, 141 vond dat een verdwenen politieke grens niet langer dan 300 jaar nawerkt; zie ook Bach 27. Toch is men er later weer op teruggekomen. Mitzka, Rooth, Frings, L. Wolff en H. Moser werken opnieuw met stamgrenzen; cfr. W. Foerste Literaturbericht zur Sprachgeschichte Westfalens 1939-1952 in Westfäl. Forsch. VI, 233-234 en Mitzka 13 vlg. H. Moser Stamm und Mundart in: Zs. f. Mundartfor
schung 20, 129-145 wijst er uitdrukkelijk op dat de dialectgrens soms met een stamgrens samenvalt, zonder dat die door een territoriale grens gesteund wordt. Ook dient opnieuw aandacht gewijd te worden aan de betekenis der oude gouwen en stamhertogdommen. Zie hiervoor ook H.K.J. Cowan in LB XLVIII, 18 vlg. Frings Grundlegung 16 schrijft: ‘Bis heute zeigt Umfang und Begrenzung des alemannischen Sprachraumes eine unverkennbare Aehnlichkeit mit der Gestalt des Herzogtums Schwaben’. Men vergelijke op Karte 4 van Grundlegung de hertogdomsgrenzen met de isoglossen, bv. die van gān: gēn.