 Àṣà ilà Kíkọ ní Ilè Yorùbá Bí a bá wo ojú ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ọmọ Yorùbá ní Orílè-èdè Nàìjíríà, á ri wípé oríṣiríṣi ilà lọ máa ń wà lójú àwọn ènìyàn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ni kò sì mọ ìdí rè tí a fi máa ń ko ilà. Kí wá ni ìdí rè tí a fi ń ko ilà? Ìdí rè tí a fi ń ko ilà pín sí ọ̀nà méjì. Nígbà àtijó, ogun àti ọ̀tẹ̀ pò ní orílè èdè Nàìjíríà. Ní àkókò yìí ni ọmọ ń sọnù lairo tẹ́lẹ̀. Àwọn alágbára ńkọ́ àwọn ọmọ ẹnití kò ní agbára bí ti wọn tà. Bí wón ti ń kó ọmọ, bẹẹni wón ńkọ́ aya. Bẹẹni ọ̀pọ̀ géndé (youth) ń sọnù, tí à nfi wón ṣe àwárí. Bí a ti ń kọ wón là ń tawon lé'rú fún àwọn orílẹ̀ èdè míràn. Bí àwọn tí a tà lé'rú wọ̀nyí, yálà láti ìdílé kan náà tàbí ìlú kan náà bá pàdé, nwon kò ní mọ ara wọn rárá. Ṣùgbọ́n àwọn àgbàlagbà ronú pé ó ye kí kíni kan bí àmì wà, èyí tí wọn yóò fi máa mọ ara wọn. Tí won ò sì lè sọ léṣèkannaa ìlú tí ènìyàn kan ti wá ní kété tí a bá rí. Ọgbọ́n ìlà kíkọ yìí kì í ṣe ti gbogbo orílè èdè yìí ni láti ìbẹ̀rẹ̀ bikose ohun tí àwọn ènìyàn orílẹ̀ èdè yí jogún láti Iwọ̀ Oòrùn níbi tí àṣà náà tí kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀. Àlàyé kejì fún ilà kíkọ ni pé bóyá àwọn ènìyàn Iwọ̀ Oòrùn níbi tí àṣà yí ti bẹ̀rẹ̀ rò pé yóò bùkún ẹwà ara wọn nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀. Bí a bá wojú ẹlòmíràn nínú àwọn Ọkùnrin tàbí àwọn obìnrin tí ó kó ilà, a ó ri pé ilà náà dára púpọ̀ lójú ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn. Dájúdájú, àṣà láti bù sí ẹwà ara ni irú àwọn bẹ́ẹ̀ ka ilà kíkọ sí. Bí a bá wo fínnífínní, a ó ri pé ilà yí yàtọ̀ sí ara wọn láti agbègbè sí agbègbè tàbí ìlú sí ìlú níbomíràn . Àwọn Ọ̀yọ́ ní kọ oríṣiríṣi Àbàjà, Pẹ́lẹ́ àti Túré. Wọn tún ń kọ Àbàjà mẹ́ta-mẹ́ta , tàbí Gọ̀mbó, Kẹ́kẹ́ àti Gọ̀mbó papò. Àwọn Èkìtì á bù mẹ́ta-mẹ́ta tí ó gbọọrọ, tàbí ẹyọ kan ṣoṣo tí ó gbọọrọ, tàbí mẹ́ta ọ̀rọ́ lórí mẹ́ta ìbú tí ó gbọọrọ. Àwọn Ẹ̀gbá ni nkọ mẹ́ta-mẹ́ta tí kò gùn tí kò sì gbọọrọ. Àwọn Ìjẹ̀bú a máa kọ mẹ́ta-mẹ́ta tàbí mẹta lókè, mẹ́ta ní ìsàlè rè. Àwọn Òwu náà ń bu Àbàjà, wón sì ń bu Kẹ́kẹ́ pẹ̀lú. Púpọ̀ nínú àwọn Ifẹ̀ kìí kọlà, ṣùgbọ́n àwọn míràn nkọ mẹ́ta-mẹ́ta nígbà míràn. Àwọn Ìjẹ̀sà ńkọ mẹ́fà. Òndó ńkọ mẹ́ta-mẹ́ta. Àwọn Iyagba ńkọ mẹ́ta-mẹ́ta tí ó fẹẹ papọ̀ l’eba ẹnu wọn. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilé la ti pa asa yìí rẹ, ṣùgbọ́n ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdílé wà tí kò fẹ́ fi àṣà yìí sílè rárá. Àpẹẹrẹ àwọn ilà tí a ń kọ rèé
 Asa ila Kiko ni Ile Yoruba Bi a ba wo oju opolopo awon omo Yoruba ni Orile-ede Naijiria, a ri wipe orisirisi ila lo maa n wa loju awon eniyan. Opolopo eniyan ni ko si mo idi re ti a fi maa n ko ila. Ki wa ni idi re ti a fi n ko ila? Idi re ti a fi n ko ila pin si ona meji. Nigba atijo, ogun ati ote po ni orile ede Naijiria. Ni akoko yii ni omo n sonu lairo tele. Awon alagbara nko awon omo eniti ko ni agbara bi ti won ta. Bi won ti n ko omo, beeni won nko aya. Beeni opo gende (youth) n sonu, ti a nfi won se awari. Bi a ti n ko won la n tawon le'ru fun awon orile ede miran. Bi awon ti a ta le'ru wonyi, yala lati idile kan naa tabi ilu kan naa ba pade, nwon ko ni mo ara won rara. Sugbon awon agbalagba ronu pe o ye ki kini kan bi ami wa, eyi ti won yoo fi maa mo ara won. Ti won o si le so lesekannaa ilu ti eniyan kan ti wa ni kete ti a ba ri. Ogbon ila kiko yii ki i se ti gbogbo orile ede yii ni lati ibere bikose ohun ti awon eniyan orile ede yi jogun lati Iwo Oorun nibi ti asa naa ti koko bere. Alaye keji fun ila kiko ni pe boya awon eniyan Iwo Oorun nibi ti asa yi ti bere ro pe yoo bukun ewa ara won nipa sise bee. Bi a ba woju elomiran ninu awon Okunrin tabi awon obinrin ti o ko ila, a o ri pe ila naa dara pupo loju opolopo won. Dajudaju, asa lati bu si ewa ara ni iru awon bee ka ila kiko si. Bi a ba wo finnifinni, a o ri pe ila yi yato si ara won lati agbegbe si agbegbe tabi ilu si ilu nibomiran . Awon Oyo ni ko orisirisi Abaja, Pele ati Ture. Won tun n ko Abaja meta-meta , tabi Gombo, Keke ati Gombo papo. Awon Ekiti a bu meta-meta ti o gbooro, tabi eyo kan soso ti o gbooro, tabi meta oro lori meta ibu ti o gbooro. Awon Egba ni nko meta-meta ti ko gun ti ko si gbooro. Awon Ijebu a maa ko meta-meta tabi meta loke, meta ni isale re. Awon Owu naa n bu Abaja, won si n bu Keke pelu. Pupo ninu awon Ife kii kola, sugbon awon miran nko meta-meta nigba miran. Awon Ijesa nko mefa. Ondo nko meta-meta. Awon Iyagba nko meta-meta ti o fee papo l’eba enu won. Opolopo ile la ti pa asa yii re, sugbon opolopo idile wa ti ko fe fi asa yii sile rara. Apeere awon ila ti a n ko ree