સૂર્યગ્રહણ 2020 : ગ્રહણ સાથે જોડાયેલી માન્યતાઓ કેટલી સાચી છે?
દેશના કેટલાક ભાગોમાં આ ગ્રહણ આંશિક સ્વરૂપમાં જ જોવા મળશે.રવિવાર એટલે કે 21મી જૂને સૂર્યગ્રહણ થશે. દેશના કેટલાક ભાગોમાં કંકણાકૃતિ ગ્રહણ જોવા મળશે.
જેમાં 'રિંગ ઑફ ફાયર' જોઈ શકાશે, જે ખગોળવિજ્ઞાનની રસપ્રદ અને નોંધપાત્ર ઘટના માનવામાં આવે છે. જોકે, દેશમાં લોકોમાં ગ્રહણ મામલે ઘણી લોકમાન્યતાઓ પ્રવર્તે છે. આ માન્યતા વિશે વિજ્ઞાન શું કહે છે તે પણ મહત્ત્વનું છે. ગ્રહણની અસરથી ગર્ભવતી મહિલાને શારીરિક ખોડખાપણવાળું બાળક જન્મી શકે છે અને તેનો ગર્ભપાત પણ થઈ શકે છે એવી ગંભીર પ્રકારની માન્યતાઓ લોકોમાં જોવા મળે છે. બીબીસી ગુજરાતીએ ગ્રહણ મામલે પ્રવર્તતી માન્યતાઓ જાણવની કોશિશ કરી. જેના અંતર્ગત કેટલીક મહિલાઓ સાથે વાતચીત કરી. 'અમે ગ્રહણ દરમિયાન ઘરમાં ભોજન લેતા નથી' બીબીસી ગુજરાતીએ ગ્રહણ અંગેની માન્યતા વિશે આણંદમાં રહેતા કિરણબહેન જોશી સાથે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે તેમના ઘર-પરિવારમાં તેઓ કેટલીક માન્યતાઓનું પાલન કરે છે. તેમણે કહ્યું, "અમારા ઘરમાં ગ્રહણ દરમિયાન કેટલીક બાબતોને પાળવામાં આવે છે." "ઘરમાં તેનું બંધન નથી પરંતુ અમે શ્રદ્ધાથી તેનું પાલન કરીએ છીએ." તમે આ વાંચ્યું કે નહીં? "જેમાં ખોરાક અને તેની કેટલીક સામગ્રીને ગ્રહણ દરમિયાન ઢાંકી દેવામાં આવે છે." "વળી ગ્રહણ દરમિયાન કંઈ પણ ખાવાનું નહીં અને ઉપવાસ કરવાનો હોય છે." "આ સમય દરમિયાન પૂજાપાઠ પણ કરવામાં આવે છે. કેમકે માન્યતા અનુસાર આ સમયને ધાર્મિક ગણવામાં આવે છે." કિરણબેન એક શિક્ષિકા છે અને તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું આ તમામ માન્યતાઓ અને ગ્રહણ વચ્ચે કોઈ સંબંધ પુરવાર કરવા માટે તમે કોઈ તર્ક કે પુરાવો-તારણ રજૂ કરી શકો છો. ત્યારે તેના પ્રત્યુત્તરમાં તેમણે કહ્યું,"આ શ્રદ્ધાનો વિષય છે અને વડીલો કહેતાં એટલે અમે તેને પાળીએ છીએ." "જોકે, અમારા બાળકો આ માન્યતાને પાળવી કે નહીં તે માટે સ્વતંત્ર છે." સાયન્સ : શું તમે ક્યારેય સૂર્યનો અવાજ સાંભળ્યો છે? બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતા વિદ્યાનગરમાં રહેતા ડૉ. મેઘલ જોશી કહે છે કે ગ્રહણ મામલે ઘણી માન્યતાઓ છે. તેઓ કહે છે, "જેમ કે ગ્રહણ પછી સ્નાન કરવું અને ગર્ભવતી મહિલા ઘરમાં હોય તો ઘરનાં તમામ બારી-બારણાં પડદાથી ઢાંકી દેવા." "ઉપરાંત પાણી નહીં પીવું, ખાવું નહીં અને ગ્રહણ દરમિયાન મંત્ર-જાપ કરવા." "અમે ઘરમાં કેટલીક માન્યતા પાળીએ છીએ. હું ડૉક્ટર છું પરંતુ વડીલો દ્વારા કહેવામાં આવેલી બાબતો પર અમલ કરીએ છીએ." ગ્રહણ અને તેની માન્યતાઓ વિશે તર્ક આપતા તેમણે કહ્યું, "શરીરમાં 75 ટકા પાણી છે. જેમ દરિયામાં ભરતી અને ઓટ આવે છે અને ગુરુત્વાકર્ણની અસર થાય છે. તેમ શરીર પર પણ થતી હોઈ શકે છે." "વળી આ ખગોળીય ઘટનાની કિરણોત્સર્ગીની અસર પણ એક તર્ક છે." "આથી માનસિક રોગના દર્દીઓ અને ગર્ભવતી મહિલાઓમાં તેની માનસિકરૂપે અસર થવાની વાત કહેવામાં આવતી હોય છે." "ગ્રહણ સમયે આવા લોકોની તકલીફમાં થોડો વધારો થવાની શક્યતા હોય છે." વૈજ્ઞાનિકોનું આ વિશે શું કહેવું છે? બીજી તરફ મુંબઈની ટાટા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ફન્ડામેન્ટલ રિસર્ચના પૂર્વ સાયન્ટિસ્ટ અને ચારુ-સેટ યુનિવર્સિટીના ઉપ-કુલપતિ ડૉ. પકંજ જોશી આ તમામ માન્યતાઓને ખોટી ગણાવે છે. તેમનું કહેવું છે કે આજ સુધી એવી કોઈ થિયરી કે સંશોધન નથી જે પુરવાર કરી શકે કે આ બધી માન્યતાઓને વિજ્ઞાન સાથે કોઈ સીધો સંબંધ છે. બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં તેમણે જણાવ્યુ, "લોકોમાં વિજ્ઞાન પ્રત્યેના યોગ્ય જ્ઞાનનો અભાવ અને આવી અદભૂત ખગોળીય ઘટનાઓ વિશે અભિગમ તેના માટે જવાબદાર છે." "જૂના જમાનામાં કેટલીક માન્યતાઓ પાળવા પાછળ વ્યાવહારિક તર્કો હતા જે વ્યવસ્થાના ભાગરૂપે હતા." "પરંતુ આ અંગે આધુનિક જમાનાના લોકોને કરવામાં આવેલા કમ્યૂનિકેશનમાં ખામી સર્જાઈ જતાં હવે વ્યાવહારિક તર્ક અને વ્યવસ્થાએ અંધશ્રદ્ધાનું સ્વરૂપ લઈ લીધું છે." "આ વિશે લોકોને શિક્ષિત કરવાની જરૂર છે. લોકોએ અભિગમ બદલવાની જરૂર છે." જૂના રિવાજો અને અંધશ્રદ્ધા લોકોમાં પ્રવર્તતી ગ્રહણને લગતી માન્યતાઓ શું સાચે જ સાચી છે અને તેને ગ્રહણ સાથે કોઈ સંબંધ છે કે નહીં તે જાણવા બીબીસીએ ફિઝિક્સના પ્રોફેસર ડૉ. મીના તલાટી સાથે વાતચીત કરી. ભરૂચની કે. જે. પોલિેટેકનિક કોલેજના ફિઝિક્સના પ્રોફેસર ડૉ. મીના તલાટીના જણાવ્યા મુજબ ખરેખર વિજ્ઞાનમાં આવા કોઈ તારણો સંશોધન કે થિયરી નથી જે આ સંબંધિત માન્યતાઓ અને ગ્રહણ વચ્ચે સંબંધ હોવાનો પુરાવો આપે છે. તેમણે આ વિશે જણાવતા કહ્યું, "ગ્રહણ એ એક અવકાશ વિજ્ઞાનની ખગોળીય ઘટના છે." "તેની પૃથ્વી પર સામાન્ય લોકોના શારીરિક-માનસિક લક્ષણો પર સીધી અસર માટે તર્ક આપવામાં આવતા હોય છે.પરંતુ તેમાં કોઈ પુરવાર થયેલી થિયરી નથી." "ખરેખર ગ્રહણ એક ઘટના છે, જે પૃથ્વી સંબંધે ઘણી દુર્લભ છે. તેને માણવું જોઈએ અને આ બધી ઘટનાઓ વિશે જાણવું સમજવું જોઈએ." "રહી વાત ગ્રહણ સમયે જમવું નહીં અને બહાર નહીં જવાની માન્યતાની, તો જૂના જમાનામાં કાચાં મકાનો રહેતાં અને વીજળી નહોતી." "આથી ગ્રહણ સમયે અંધારું હોવાથી ઘરમાં બનાવેલા ખોરાક કે તેની સામગ્રીમાં કોઈ જંતુ ન પડી જાય એટલા માટે લોકો ખાતાં ન હતા." રેડિયેશન અંગેની માન્યતા ડૉ. મીના તલાટી કહે છે, "વધુમાં માનવનો સ્વભાવ રહ્યો છે કે તે કોઈ પણ દુર્ઘટનાને એ દિવસના સંજોગો સાથે જોડી દે છે." "આથી ગ્રહણ સમયે કંઈક નકારાત્મક ઘટના બની હોય, તો તેને હંમેશાં માટે અશુભ સમય માની લેવાય છે. જે તદ્દન ખોટી માન્યતા છે." અત્રે નોંધવું રહ્યું કે, ગ્રહણ બાબતે લોકો એવી પણ માન્યતા ધરાવતા હોય છે કે તેની માનસિક અસર થવાથી પરિવારમાં કંકાસ થાય છે. ઉપરાંત વ્યક્તિ પર ખોટા આક્ષેપો પણ થતા હોય છે. જો કે વિજ્ઞાનના જાણકારો આ તમામ માન્યતાઓને ખોટી ગણાવે છે. આ સમગ્ર બાબત મામલે ડૉ. મીના તલાટીએ વધુમાં જણાવ્યું કે, ગ્રહણની ગુરુત્વાકર્ણ અને રેડિયેશન(કિરણોત્સર્ગી)ની અસર મામલે કોઈ ખાસ સંશોધન નથી થયાં. "આ વિષયમાં સંશોધન ચાલુ છે. સાયન્સ આવી માન્યતાઓને ગ્રાહ્ય નથી રાખતું." "ઉપરાંત આપણે પૃથ્વી પર રહીએ છીએ એટલે આપણને ગ્રહણો વારંવાર જોવા નથી મળતાં." "જો મંગળ પર રહેતાં હોત તો વારંવાર આવા સૂર્ય-ચંદ્રગ્રહણો જોવા મળતાં હોત." ટૂંકમાં તેમનું કહેવું છે કે, જૂના જમાનામાં ગ્રહણ મામલે પ્રવર્તતી માન્યતાઓ ક્યાંતો અંધશ્રદ્ધા અથવા તો દૈનિક જીવનની પ્રવૃત્તિઓમાં ખલેલ ન આવે તે માટે વિકસાવવામાં આવેલી રીતો હતી. અવકાશમાં થતી આવી ઘટનાઓની લોક માન્યતાઓ સાથે સીધો કોઈ વૈજ્ઞાનિક સંબંધ નથી. શું છે પૂર્ણ ચંદ્રગ્રહણ? ખરેખર આ ગ્રહણ પૃથ્વી, સૂર્ય અને ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષા એક જ રેખામાં આવી જાય ત્યારે સર્જાય છે. તેમની ભ્રમણકક્ષાનો કોણના કારણે રચાતી ખગોળીય ઘટના છે. તેમાં એવું થાય છે કે ચંદ્ર પૃથ્વીની છાયામાંથી પસાર થાય છે અને તે સીધી એક જ રેખામાં આવી જાય છે. ચંદ્રની ભ્રમણકક્ષા ઝૂકેલી હોવાથી તે દર મહિને પૃથ્વીની છાયામાંથી પસાર નથી થતો. આથી આવી ઘટના દર મહિને સર્જાતી નથી. આ ગ્રહણને 'બ્લડ મૂન' કેમ કહે છે? કેમ તે લાંબુ ચાલ્યું? જ્યારે ચંદ્ર એક રેખામાં આવે છે અને સૂર્યના કિરણો જ્યારે પૃથ્વી પર વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે વહેંચાઈ જાય છે. અને લાલ રંગની તરંગલંબાઈ લાંબી હોવાથી તે ચંદ્ર સુધી પહોંચે છે અને વક્રીભૂત થાય છે. આથી ચંદ્ર લાલાશ રંગનો દેખાય છે. તેમાં ચંદ્ર પૃથ્વીની છાયાના સૌથી અંધારાવાળા ભાગમાંથી પસાર થાય છે.. આ ગ્રહણ એશિયા, યુરોપ, આફ્રિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝિલૅન્ડમાં દેખાશે. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો