ગુજરાતનાં રાજકારણમાં છેલ્લા 57 વર્ષમાં શું થયું હતું?
મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર પટેલની જન્મ-કર્મભૂમિ ગુજરાત આઝાદી મળી ત્યારથી ગુજરાતના નામે ઓળખાતું ન હતું.
અનેક રાજાઓ અને રજવાડાંઓને ભેળવીને 1947થી 1950 દરમિયાન વિશાળ ભારત દેશની રચના કરવામાં આવી હતી. આઝાદી પહેલાં ગુજરાત પ્રદેશ અંગ્રેજોના શાસન હેઠળની બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીનો એક ભાગ હતો. 1947 પછી આ પ્રદેશને બોમ્બે રાજ્યમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો હતો. આઝાદી પછી ભાષાને આધારે રાજ્યોની રચનાની માગણીએ જોર પકડ્યું હતું અને એ સંબંધે શ્યામકૃષ્ણ ધર પંચની રચના કરવામાં આવી હતી. શ્યામકૃષ્ણ ધર પંચે ભાષાને આધારે રાજ્યોની રચના દેશના હિતમાં ન હોવાનું જણાવ્યું હતું. જોકે, સતત વધતી જતી માગને પગલે જેવીપી સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. જેવીપી સમિતિએ રાજ્યોના પુનર્ગઠનની ભલામણ કરી હતી. તમને આ પણ વાંચવું ગમશે ગુજરાતની રચના પ્રતીકાત્મક તસ્વીર પહેલાં રાજ્ય પુનર્ગઠન પંચની રચના 1953માં કરવામાં આવી હતી. તેમાં 14 રાજ્યો અને નવ કેન્દ્રશાસીત પ્રદેશોની રચના કરવામાં આવી હતી. એ સમયે ગુજરાત પ્રદેશ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું. તે પછી મહાગુજરાત આંદોલન શરૂ થયું હતું. મહાગુજરાત આંદોલનને પગલે 1960માં મુંબઈનું બે રાજ્યમાં વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું અને ગુજરાતનો જન્મ થયો હતો. ક્યારે, કોણ હતું સત્તા પર? 1951ની બીજી નવેમ્બરે યોજાયેલા એક કાર્યક્રમમાં પ્રવચન આપી રહેલા ડો. જીવરાજ નારાયણ મહેતા ગુજરાતમાં વિધાનસભાની પહેલી ચૂંટણી 1960માં યોજવામાં આવી હતી. 132 બેઠકો માટે યોજવામાં આવેલી આ ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 112 બેઠકો જીતી હતી. 1960થી શરૂ કરીને 1975 સુધી કોંગ્રેસ સતત સત્તા પર રહ્યો હતો. મહાત્મા ગાંધીના ડૉક્ટર તરીકે થોડો સમય સેવા આપી ચૂકેલા જીવરાજ નારાયણ મહેતા પહેલી, મે 1960થી 18, સપ્ટેમ્બર 1963 સુધી ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. એ પછી પંચાયતી રાજના પ્રણેતા ગણાતા બળવંતરાય મહેતા ગુજરાતના બીજા મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. સ્વાતંત્ર્ય સેનાની બળવંતરાય મહેતા 1965ની 19 સપ્ટેમ્બરે તેમનું મૃત્યુ થયું ત્યાં સુધી મુખ્ય પ્રધાનપદે રહ્યા હતા. ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધ વખતે કચ્છ જઈ રહેલા બળવંતરાય મહેતાના વિમાન પર પાકિસ્તાની પ્લેને હુમલો કર્યો હતો. ગુજરાતનું રાજકારણ ચીમનભાઈ પટેલ બળવંતરાય મહેતા પછી હિતેન્દ્ર દેસાઈ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. તેમના કાર્યકાળમાં ગુજરાતમાં પહેલીવાર કોમી રમખાણ થયાં હતાં. હિતેન્દ્ર દેસાઈ પછી મુખ્ય પ્રધાન બનેલા ઘનશ્યામ ઓઝાને હટાવીને કોંગ્રેસે ચીમનભાઈ પટેલને મુખ્ય પ્રધાન બનાવ્યા હતા. ચીમનભાઈ પટેલ હિંમતવાન નેતા ગણાતા હતા. તેમણે એક વખત ગુસ્સે થઈને ઇંદિરા ગાંધીને જણાવી દીધું હતું કે ગુજરાતનો મુખ્ય પ્રધાન કોણ બનશે તે ગુજરાતના ધારાસભ્યો નક્કી કરશે. ચીમનભાઈ લગભગ 200 દિવસ સુધી મુખ્ય પ્રધાનપદે રહ્યા હતા અને નવનિર્માણ આંદોલનના દબાણને કારણે તેમણે રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. વિધાનસભાના વિસર્જન પછી ફરીવાર ચૂંટણી યોજવામાં આવી, ત્યારે કોંગ્રેસે સત્તા ગુમાવવી પડી હતી. એ પછી બાબુભાઈ પટેલના વડપણ હેઠળ ભારતીય જનસંઘ, ભારતીય લોકદલ, સમતા પાર્ટી અને કોંગ્રેસથી અલગ થયેલા કોંગ્રેસ (ઓ) પક્ષની સહિયારી સરકાર રચાઈ હતી. ગુજરાતના પહેલા બિનકોંગ્રેસી મુખ્ય પ્રધાન બાબુભાઈ પટેલના વડપણ હેઠળની એ સરકારનું આયુષ્ય 211 દિવસનું જ રહ્યું હતું. કટોકટી પછી શું થયું? યોજના પંચના તત્કાલીન વડા મનમોહન સિંહ સાથેનો ગુજરાતના ભૂતપૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન માધવસિંહ સોલંકીનો આ ફોટો 1985ની સાતમી મેએ ક્લિક કરવામાં આવ્યો હતો. ઇંદિરા ગાંધીએ દેશમાં કટોકટી લાદી પછી ગુજરાતના રાજકારણમાં માધવસિંહ સોલંકી જેવા ધૂરંધર રાજકારણીની એન્ટ્રી થઈ હતી. માધવસિંહની એન્ટ્રીને પગલે ગુજરાતના રાજકારણમાં નવું પ્રકરણ શરૂ થયું હતું. 1980માં જનતા પાર્ટીની સરકારની વિદાય પછી માધવસિંહ સોલંકી ફરીવાર મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. આર્થિક અને સામાજિક રીતે પછાત વર્ગોના લોકોને તેમણે અનામતનો લાભ આપ્યો હતો. તેનો ગુજરાતમાં જોરદાર વિરોધ થયો હતો અને રમખાણ થયાં હતાં. 1985માં માધવસિંહ સોલંકીએ રાજીનામું આપવું પડ્યું હતું. માધવસિંહ સોલંકીને ક્ષત્રીય, હરિજન, આદિવાસી અને મુસલમાન મતદારોનો લાભ લેવા માટે 'ખામ' (KHAM) થિયરી બનાવી હતી. એ ખામ થિયરીને આધારે કોંગ્રેસે 1985ની ચૂંટણીમાં અભૂતપૂર્વ પ્રદર્શન કરીને 149 બેઠકો જીતી હતી. ગુજરાતમાં એકેય રાજકીય પક્ષ આજ સુધી આટલી બેઠકો જીતી શક્યો નથી. પટેલોના રાજકારણનો પ્રારંભ કેશુભાઈ પટેલ 1990માં ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી જનતા દળ અને ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી) સાથે મળીને લડ્યાં હતાં. ચીમનભાઈ પટેલ જનતા દળના નેતા હતા, જ્યારે બીજેપીએ કેશુભાઈ પટેલને તેમના નેતા જાહેર કર્યા હતા. બીજેપીને સમજાઈ ગયું હતું કે દલિત, મુસ્લિમ અને ક્ષત્રિય મતદારો કોંગ્રેસની સાથે હોય તો પટેલોનો ટેકો લઈને ચૂંટણી જીતી શકાય છે. કેશુભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં બીજેપીનો એ પ્રયોગ સફળ થયો હતો. 1990માં કોંગ્રેસની હાર થઈ હતી અને બીજેપી-જનતા દળની સહિયારી સરકારની રચના થઈ હતી. રામ મંદિરના મુદ્દે બીજેપી અને જનતા દલની સરકાર તૂટી પડી હતી, પણ એ દરમિયાન બીજેપીએ પટેલ સમુદાય પર વર્ચસ્વ સ્થાપી લીધું હતું. તેનો ફાયદો બીજેપીને 1995થી મળવો શરૂ થયો હતો. 1995માં વિધાનસભાની કુલ 182 બેઠકો પૈકીની 121 બેઠકો બીજેપીએ જીતી હતી. બીજેપીના વિજય પછી કેશુભાઈ પટેલ મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા, પણ પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ પુરો કરી શક્યા ન હતા. નરેન્દ્ર મોદી યુગની શરૂઆત નરેન્દ્ર મોદી 2001માં થયેલા ધરતીકંપ પછીની કેશુભાઈની નિષ્ક્રિયતા અને સંખ્યાબંધ પેટાચૂંટણીમાં બીજેપીની હાર પછી તેમને હટાવવામાં આવ્યા હતા. ગુજરાતમાં નરેન્દ્ર મોદીની એન્ટ્રી ત્યારથી થઈ હતી અને તેઓ ગુજરાતના મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. નરેન્દ્ર મોદીએ સતત 13 વર્ષ સુધી મુખ્ય પ્રધાન તરીકે રાજ કર્યું હતું. સતત ત્રણ ટર્મ સુધી મુખ્ય પ્રધાન રહ્યા બાદ 2014માં નરેન્દ્ર મોદી વડાપ્રધાન બન્યા હતા અને આનંદીબહેન પટેલ ગુજરાતનાં પહેલાં મહિલા મુખ્ય પ્રધાન બન્યા હતા. બે વર્ષ બાદ આનંદીબહેને મુખ્ય પ્રધાનપદેથી રાજીનામું આપ્યું હતું અને વિજય રૂપાણીને મુખ્ય પ્રધાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. આર્થિક રીતે પછાત વર્ગના લોકો અને પટેલ સમુદાયના સથવારે બીજેપીએ 1995માં સત્તા મેળવી હતી. ત્યાર પછીનાં છેલ્લાં 22 વર્ષમાં બીજેપીની જ સરકાર રચાતી રહી છે. 2012માં શું થયું હતું? વિજય રૂપાણી 2012માં વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં બીજેપી 115 બેઠકો જીતી હતી, જ્યારે કોંગ્રેસને 61 બેઠકો મળી હતી. એ પછી 2014માં લોકસભાની ચૂંટણીમાં બીજેપીની બોલબાલા રહી હતી અને તેણે ગુજરાતની તમામ એટલે કે 26 બેઠકો જીતી લીધી હતી. લોકસભાની ચૂંટણીમાં બીજેપીને ગુજરાતમાં 60 ટકા મત મળ્યા હતા. 1975 અને 1990 એમ માત્ર બે ચૂંટણીને બાદ કરીએ તો ગુજરાતના લોકોએ અત્યાર સુધી કોઈ પણ એક પાર્ટીને હંમેશા સ્પષ્ટ બહુમતી આપી છે. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો