જ્યારે ફાંસીના માંચડે ચડતાં પહેલાં ગુનેગારે કહ્યું કે મને રફીનું ગીત સંભળાવો
સંગીતકાર નૌશાદ મોહમ્મદ રફી વિશે એક દિલચસ્પ કિસ્સો સંભળાવતા હતા.
એક વખત એક ગુનેગારને ફાંસી આપવામાં આવી રહી હતી. તેમને અંતિમ ઇચ્છા અંગે પૂછવામાં આવ્યું. ગુનેગારે ના તો પોતાના પરિવારને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી કે ના તો તેમણે કોઈ ખાસ ફરમાઇશ કરી. તેમની માત્ર એક ઇચ્છા હતી, જેને સાંભળીને જેલના કર્મચારીઓને પણ નવાઈ લાગી. તેમણે કહ્યું કે તેઓ મરતા પહેલાં બૈજુ બાવરા ફિલ્મનું ગીત 'એ દુનિયા કે રખવાલે' સાંભળવા માગતા હતા. જે બાદ જેલમાં ટેપ રેકૉર્ડર લાવવામાં આવ્યું અને તેમના માટે એ ગીત વગાડવામાં આવ્યું. તમને કદાચ જાણ નહીં હોય કે આ ગીત માટે મોહમ્મદ રફીએ 15 દિવસ સુધી રિયાઝ કર્યો હતો. આ રેકૉર્ડિંગ બાદ તેમનો અવાજ એટલી હદ સુધી બેસી ગયો હતો કે લોકોએ કહેવાનું શરૂ કરી દીધું હતું કે તેમનો અવાજ કદાચ ક્યારેય પરત નહીં આવે. શ્રીલંકામાંરફી ત્રિનિદાદમાં મોહમ્મદ રફી એક શો દરમિયાન રફીએ એ લોકોને ખોટા ઠેરવ્યા અને તેઓ ભારતના સૌથી લોકપ્રિય ગાયક સાબિત થયા. ચાર ફેબ્રુઆરી 1980ના દિવસે શ્રીલંકાના સ્વતંત્રતા દિવસે રફીને દેશની રાજધાની કોલંબોમાં એક શો માટે આમંત્રિત કરાયા. એ દિવસે તેમને સાંભળવા માટે 12 લાખ લોકો એકઠા થયા હતા. એ સમયે એ એક વર્લ્ડ રેકૉર્ડ હતો. શ્રીલંકાના રાષ્ટ્રપતિ જે. આર. જયવર્ધને અને વડા પ્રધાન પ્રેમદાસા ઉદઘાટન બાદ, તુરંત કોઈ અન્ય કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવા માટે જવાના હતા. જોકે, રફીના અલૌકિક ગાયને તેમને રોકાવા માટે મજબૂર કરી દીધા. એ વખતે બન્ને નેતા કાર્યક્રમ પૂરો થયો ત્યાં સુધી ત્યાં જ બેસી રહ્યા. મોહમ્મદ રફીની વધુ અને તેમના પર પુસ્તક લખનારાં યાસ્મીન ખાલિદ રફી કહે છે કે રફીની એક ટેવ હતી. તેઓ જ્યારે પણ વિદેશમાં કોઈ શો કરવા માટે જતા ત્યારે ત્યાં સ્થાનિક ભાષાનું કોઈ ગીત ચોક્કસથી ગાતા. રફીના ભાથામાં તમામ તીર મોહમ્મદ રફી તેમની પત્ની બિલ્કીસ સાથે એ દિવસે કોલંબોમાં પણ તેમણે સિંહલામાં એક ગીત ગાયું હતું. જેવાં જ તેમણે હિંદી ગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું કે ભીડ બેકાબૂ થઈ ગઈ અને આવું ત્યારે થયું હતું કે જ્યારે ભીડમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ હિંદી સમજતું હતું. જો તમારે એક જ ગાયક પર તમારી તમામ સંપત્તિ લગાવવી હોય તો એ ગાયક છે મોહમ્મદ રફી. પછી તે કિશોરાવસ્થાના પ્રેમનું ભોળપણ હોય, તૂટેલા દિલનું દર્દ હોય, પાકટ પ્રેમ હોય, પ્રેમિકાનું પ્રણય નિવેદન હોય કે માત્ર તેના રૂપનાં વખાણ હોય... મોહમ્મદ રફીના તોલે કોઈ ના આવી શકે. પ્રેમને છોડી દો તો પણ માનવીય સંવેદનાઓના પણ જેટલા પ્રકાર હોઈ શકે... એ તમામ દુઃખ, સુખ, શ્રદ્ધા, દેશભક્તિ... કે ગાયકીનાં કોઈ પણ રૂપ, ભજન, કવ્વાલી, લોકગીત, શાસ્ત્રીય સંગીત કે ગઝલ, મોહમ્મદ રફીના ભાથામાં આ તમામ તીર હતાં. રેજ ઑફ ધ નેશન રફીના દીકરા ખાલિદના લગ્નમાં (ડાબેથી જમણી બાજુ) બિલ્કીસ, સંગીતકાર એસ. ડી. બર્મન, રફી, ખાલિદ અને તેમની પત્ની યાસ્મીન રફીને પ્રથમ બ્રેક શ્યામ સુંદરે પંજાબી ફિલ્મ 'ગુલબલોચ'માં આપ્યો હતો. મુંબઈમાં તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી 'ગાંવ કી ગોરી'. નૌશાદ અને હુસ્નલાલ ભગતરામે તેમની પ્રતિભાને પિછાણી અને એ જમાનામાં 'શર્માજી'ના નામે જાણીતા આજના સમયના ખય્યામે ફિલ્મ 'બીવી'માં તેમની પાસે ગીતો ગવડાવ્યાં. ખય્યામ યાદ કરે છે, "1949માં મેં તેમની સાથે પ્રથમ ગઝલ રેકૉર્ડ કરી જે વલી સાહેબે લખી હતી. અકેલે મેં વો ઘબરાતે તો હોંગે... મિટાકે વહ મુજ઼કો પછતાતે તો હોંગે." રફી સાહેબના અવાજનું તો પૂછવું જ શું? મેં જેમ ઇચ્છ્યું હતું એવું જ તેમણે ગાયું. જ્યારે આ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ ત્યારે આ ગીત 'રેજ ઑફ ધ નેશન' સાબિત થયું. મોહમ્મદ રફીની કારકિર્દીનો સૌથી શ્રેષ્ઠ સમય હતો 1956થી 1965નો ગાળો. એ વખતે તેમણે કુલ છ ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યા અને રેડિયો સિલોનમાં પ્રસારીત થનારી 'બિનાકા ગીતમાલા'માં બે દાયકા સુધી છવાયેલા રહ્યા. આરાધના અને રફીને ઝટકો દેવ આનંદ, એસડી બર્મન અને રફી રફીની કારકિર્દીને ઝટકો લાગ્યો 1969માં આવેલી ફિલ્મ 'આરાધના'થી. રાજેશ ખન્નાની આભા આખા ભારતમાં છવાઈ ગઈ અને આર. ડી. બર્મને મોટા સંગીતકાર બનવા તરફ પ્રથમ ડગ માંડ્યું. 'ઇલસ્ટ્રેટેડ વીક્લી ઑફ ઇન્ડિયા'ના પૂર્વ સહ-સંપાદક રાજુ ભારતન કહે છે, 'આરાધનાનાં તમામ ગીતો પહેલાં રફી ગાવાના હતા. જો એસ. ડી. બર્મન બીમાર ના પડ્યા હોત અને આર.ડી બર્મને તેમનું કામ ના સંભાળ્યું હોત તો કિશોરકુમાર લોકો સામે આવ્યા જ ન હોત. આમ પણ 'આરાધના'ના પ્રથમ બે ડ્યૂએટ રફીએ ગાયાં હતાં.' ભારતન જણાવે છે, 'પંચમે બહુ પહેલાં જ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે જો તેમને તક મળશે તો તે રફીની જગ્યાએ કિશોર પાસે ગવડાવશે. જ્યાં સુધી રફીની લોકપ્રિયતામાં આવેલા ઘટાડાની વાત છે તો એનાં અમુક કારણ હતાં. જે અભિનેતાઓ માટે રફી ગાતા હતા એ દિલીપ કુમાર, ધર્મેન્દ્ર, જિતેન્દ્ર અને સંજીવ કુમાર એ બધા ત્યાં સુધીમાં જૂના થઈ ગયા હતા. તેમની જગ્યા નવા અભિનેતાઓ લઈ રહ્યા હતા. એમને નવા અવાજની જરૂર હતી. આર. ડી. બર્મન જેવા સંગીતકાર ઊભરી રહ્યા હતા અને તેમને કંઈક નવું કરવાનું હતું. ' રફીની ઉદારતા રફી તેમની વહુ યાસ્મીન સાથે સિત્તેરના દાયકાની શરૂઆતમાં લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ સિવાયના સંગીતકારોએ મોહમ્મદ રફીનો સાથ છોડી દીધો હતો. લક્ષ્મીકાંત તો હવે રહ્યા નથી. પણ પ્યારેલાલ ચોક્કસથી કહે છે કે તેમણે નહીં પણ રફીએ તેમનો સાથ છોડી દીધો. પ્રખ્યાત બ્રૉડકાસ્ટર અમીન સયાની મોહમ્મદ રફી અને લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલ અંગે એક રસપ્રદ વાત જણાવે છે. સયાની કહે છે, 'એક વખત લક્ષ્મીકાંતે મને જણાવ્યું કે તેઓ પ્રથમ વખત રફી પાસે ગીત રેકૉર્ડ કરવા ગયા અને તેમને કહ્યું અમે લોકો નવા છીએ, એટલે કોઈ પ્રૉડ્યુસર અમને વધુ પૈસા પણ નહીં આપે. અમે તમારા માટે એક ગીત બનાવ્યું છે. જો તમે એ ગાશો તો ઓછા પૈસામાં ભારે મહેરબાની થશે. ' 'રફીએ ધૂન સાંભળી. તેમને બહુ જ ગમી અને તેઓ ગાવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. રેકૉર્ડિંગ બાદ તે રફી પાસે થોડા પૈસા લઈને ગયા. રફીએ પૈસા એવું કહીને પરત સોપી દીધા કે એ તમે રાખી લો અને અંદરોઅંદર વહેચી લેજો અને આવી રીતે જ વહેંચીને ખાજો. લક્ષ્મીકાંતે મને જણાવ્યું કે એ દિવસ બાદ તેમણે રફીની એ વાત હંમેશાં યાદ રાખી અને હંમેશાં વહેંચીને ખાધું.' સ્ટાઇલિશ ઘડિયાળ અને કારના શોખીન રફી હજયાત્રા પર રફી બહુ જ ઓછું બોલતા અને જરૂર કરતાં વધારે વિનમ્ર અને સ્વભાવે મીઠડા માણસ હતા. તેમનાં પુત્રવધૂ યાસ્મીન જણાવે છે કે તેઓ દારુ-સિગરેટને હાથ પણ નહોતા લગાવતા અને પાન પણ નહોતા ખાતા. તેમને બોલીવૂડની પાર્ટીઓમાં જવાનો શોખ પણ નહોતો. ઘરે તેઓ માત્ર ધોતી-કુર્તો જ પહેરતા. જ્યારે રેકૉર્ડિંગ માટે જતા ત્યારે હંમેશાં સફેદ શર્ટ અને પેન્ટ પહેરતા. તેમને સ્ટાઇલિશ ઘડિયાળ અને ફેન્સી કારનો શોખ હતો. લંડનની કારના રંગથી તેઓ બહુ જ પ્રભાવિત હતા. એટલે જ એક વખત તેમણે પોતાની ફિયાટ કારને પોપટી રંગે રંગાવી હતી. તેઓ એવી મજાક પણ કરતા કે તેઓ પોતાની કારને એવી રીતે સજાવે છે કે જાણે દશેરામાં બળદને સજાવાય. લંડન માત્ર જમવા માટે ગયા મો. રફી દીકરા ખાલિદ સાથે રફી ક્યારેક ક્યારેક પતંગ પણ ચગાવતા હતા અને તેમના પાડોશી મન્ના-ડે તેમની પતંગ કાપી પણ નાખતા. તેઓ ખૂબ સારા યજમાન હતા અને પાર્ટી આપવાનો તેમને ભારે શોખ હતો. તેમના અંગત મિત્ર ખય્યામ જણાવે છે કે રફીએ કેટલીય વખત તેમને અને તેમની પત્ની જગજીત કૌરને જમવા માટે બોલાવ્યાં હતાં. તેમને ત્યાં બહુ જ સ્વાદિષ્ટ જમવાનું બનતું હતું. યાસ્મીન ખાલિદ કહે છે કે એક વખતે રફી બ્રિટનના કૉવન્ટ્રીમાં શો કરી રહ્યા હતા. જ્યારે તે પોતાના પતિ ખાલિદ સાથે તેઓ તેમને મળવા ગયા ત્યારે રફીનો મૂડ થોડો ખરાબ હતો. કારણ કે ત્યાં તેમને બરાબર જમવાનું નહોતું મળી રહ્યું. તેમણે પૂછ્યું કે અહીંથી લંડન જતા માટે કેટલો સમય લાગશે? ખુર્શીદે જવાબ આપ્યો કે ત્રણેક કલાક. પછી એ યાસ્મીન તરફ વળ્યા અને પૂછ્યું કે શું તમે એક કલાકમાં દાળ, ભાત અને ચટણી બનાવી શકશો? યાસ્મીને જ્યારે હા પાડી ત્યારે રફીએ કહ્યું, "ચાલો લંડન જઈએ. અહીં કોઈને કહેવાની જરૂર નથી. આપણે સાત વાગે શો શરૂ થાય તે પહેલાં પાછા કૉવેન્ટ્રી આવી જઈશું." રફી, ખાલિદ અને યાસ્મીન કોઈને કહ્યા વિના લંડન ગયા. યાસ્મીને ફટાફટ તેમના માટે દાળ-ભાત, ચટણીનું ભોજન તૈયાર કરી દીધું. રફીએ જમીને યાસ્મીનને દુઆ આપી અને એવું લાગ્યું જાણે કે કોઈ બાળકને તેનું મનપસંદ રમકડું મળી ગયું હોય. જ્યારે એ કાવેન્ટ્રી પાછા આવ્યા અને આયોજકોને કહ્યું કે તેઓ જમવા માટે લંડન ગયા હતા ત્યારે બધા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. મોહમ્મદ અલી સાથે મુલાકાત મો. રફી, બૉક્સર મોહમ્મદ અલીના મોટા પ્રશંસક હતા રફીને બૉક્સિંગ જોવાનો બહુ શોખ હતો અને મોહમ્મદ અલી તેમના મનપસંદ બૉક્સર હતા. 1977માં જ્યારે એક શો માટે તેઓ શિકાગો ગયા હતા ત્યારે આયોજકોને રફીના આ શોખ વિશે ખબર પડી. એમણે રફી અને અલીની એક મુલાકાત કરાવવાનું વિચાર્યું પણ તે એટલું સરળ નહોતું. જ્યારે અલીને કહેવામાં આવ્યું કે રફી પણ ગાયક તરીકે એટલા જ પ્રખ્યાત છે જેટલા તેઓ બૉક્સર તરીકે, તો અલી એમને મળવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. બંનેની મુલાકાત થઈ અને રફીએ બૉક્સિંગ પૉઝમાં મોહમ્મદ અલી સાથે ફોટો પડાવ્યો. પદ્મશ્રીથી પણ મોટા સન્માન માટે હકદાર સંગીતકાર નૌશાદ અને લતા મંગેશકર બંને સાથે રફીએ કામ કર્યું હતું મેં રાજુ ભારતનને પૂછ્યું કે રફી જે સન્માનના હકદાર હતા તે સન્માન તેમને જીવતે જીવત મળ્યું? એમનો જવાબ હતો, "કદાચ ના. કારણ કે રફીએ સન્માન મેળવવા માટે ક્યારેય લૉબિંગ કર્યું નહોતું. મને લાગે છે કે તેમને માત્ર પદ્મશ્રી જ મળ્યો. તેઓ તેનાથી વધારેના હકદાર હતા." રાજુ ભારતન આગળ કહે છે, "1967માં જ્યારે તેમને પદ્મશ્રી મળ્યો તો તેમણે વિચાર્યું કે એ પુરસ્કારનો અસ્વીકાર કરી દે. પરંતુ એમને એવી સલાહ આપવામાં આવી કે તેઓ એક ખાસ સમુદાયના છે. જો તેઓ આવું કરશે તો એમને ખોટા સમજવામાં આવશે. એટલે એમણે એ સલાહને માની લીધી અને એવું ન કર્યું." તેઓ કહે છે, "જો તેઓ પદ્મભૂષણની રાહ જોતા તો તેમને એ જરૂર મળતો અને તે ખરેખર તેના હકદાર પણ હતા." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો