વુહાન વાઇરસ લૅબ : ચીનની વિવાદાસ્પદ લૅબોરેટરીની અંદર શું થાય છે?
સમગ્ર વિશ્વને પોતાના ભરડામાં લેનાર કોરોના વાઇરસ માટે 'ચીનસ્થિત વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાઇરોલૉજી જવાબદાર છે' એવી ચર્ચાએ ફરીથી જોર પકડ્યું છે.
ચીનના વુહાનમાં આવેલી વાઇરોલૉજી લૅબોરેટરી જ્યાંથી કોરોના વાઇરસ લિક થયાનો આક્ષેપ છે ચીનના વુહાનની ચર્ચા કોરોના વાઇરસની શરૂઆત થઈ એ વખતથી જ થઈ રહી છે, 23 જાન્યુઆરી 2020ના દિવસે દુનિયામાં કોરોના વાઇરસને લીધે સૌથી પહેલું લૉકડાઉન વુહાનમાં થયું હતું. એ વાતને એક વર્ષ અને ચાર મહિના થઈ ગયાં છે, આમ છતાં સમયાંતરે કોરોના વાઇરસની વાત થાય ત્યારે ચીન, વુહાન અને વુહાનની લૅબોરેટરીની વાત આવે છે. વુહાનની આ લૅબમાંથી કોરોના વાઇરસલિક થઈને આખી દુનિયામાં પહોંચ્યો હોવાનો આક્ષેપ અમેરિકા સહિતના દેશોએ કર્યા છે. વુહાનની વાઇરોલૉજી લૅબ શરૂ ક્યારે થઈ? શું કોરોના વાઇરસ વિશે ચીન કંઈક છુપાવવા માગે છે? ચાઇનિઝ ઍકેડમી ઑફ સાયન્સીસ હેઠળ કામ કરતી વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાઇરોલૉજી એક રાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જેની સ્થાપના 1956માં થઈ હતી. સ્થાપના વખતે તેનું નામ વુહાન માઇક્રોબાયૉલૉજી લૅબોરટરી હતું, પાછળથી તેનું નામ બદલીને વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાઇરોલૉજી રાખવામાં આવ્યું છે. ચીનના વિખ્યાત વાઇરોલૉજિસ્ટ ગાઓ શાંગયીન અને માઇક્રોબાયૉલૉજિસ્ટ ચેન હુઆગુઈની આગેવાનીમાં લૅબની સ્થાપના થઈ હતી. બંને સાથે ચીનના બીજા વૈજ્ઞાનિકો પણ જોડાયા હતા. વુહાનની લૅબમાં શું થાય છે? વુહાનની લૅબમાંથી કોરોના વાઇરસ લીક થયાની વાતમાં કેટલું તથ્ય? વુહાનની આ લૅબનું મૂળ કામ વાઇરસ પર સંશોધન કરવાનું છે, જેની માટે ત્યાં વાઇરસનું વર્ગીકરણ અને જાળવણી પણ કરવામાં આવે છે. આ લૅબમાં જંતુ, જીવાતો અને પશુઓ દ્વારા ફેલાતા વાઇરસ પર સંશોધન કરવામાં આવે છે, સાથે જ અહીં મોલિક્યુલર વાઇરસ પર પણ કામ થાય છે. અહીં હાલમાં એચઆઈવી, ફ્લુ, હેપિટાઇટિસ અને ગાંઠ માટે જવાબદાર વાઇરસ પર સંશોધન કરાઈ રહ્યા છે. સાથે જ ઍન્ટિ-વાઇરસ ડ્રગનું પણ સંશોધન કરવામાં આવે છે. વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાઇરોલૉજીનાં ચાર સંશોધન કેન્દ્રો છે. સેન્ટર ફૉર મોલિક્યુલર વાઇરોલૉજી ઍન્ડ પૅથૉલૉજી, સેન્ટર ફૉર ઍનાલિટિકલ માઇક્રોબાયૉલૉજી ઍન્ડ નેનો-બાયૉલૉજી, સેન્ટર ફોર માઇક્રોઓર્ગેનિઝમ રિસોર્સ ઍન્ડ બાયોઇન્ફૉર્મેટિક્સ અને સેન્ટર ફોર ઇમર્જિંગ ઇન્ફેક્શિયસ ડિસીઝ. નવી બીમારીઓના પ્રસારને અટકાવવા માટે ચીન અને ફ્રાંસ વચ્ચે 2004માં થયેલા કરાર મુજબ ઉચ્ચ સ્તરીય બાયૉસેફ્ટી લૅબ સ્થાપવા બંને પક્ષો રાજી થયા હતા. કરાર મુજબ વુહાન વાયરોલૉજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ખાતે રાષ્ટ્રીય બાયૉ-સૅફ્ટી લૅબોરટરી તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે. ચીનમાં સૌથી મોટી વાઇરસ બૅન્ક વુહાનની લૅબમાંથી કોરોનાની ઉત્પત્તિ અને લીક થયાની આશંકા જે વુહાન લૅબથી કોરોના વાઇરસ લિક થયાનો દાવો કરાઈ રહ્યો છે, તે એશિયાની સૌથી અદ્યતન લૅબોરેટરી મનાય છે, જેનું બાયૉસૅફ્ટી લેવલ P4 છે. આ સૌથી ઊંચું રેટિંગ છે. બાયૉસૅફ્ટી લેવલ એ સુરક્ષાનું માપદંડ છે, લૅબમાં જોખમી વાઇરસ અથવા બાયૉલૉજિકલ ઍજન્ટને સુરક્ષિત રીતે રાખવા માટે ક્યા પ્રકારની સાવચેતી લેવી જોઈએ, તે બાયૉસૅફ્ટી લેવલથી નક્કી થાય છે. મિન્ટ અનુસાર વુહાનમાં સ્થિત P4 લૅબ એશિયાની આ પ્રકારની પ્રથમ લૅબ છે. આ લૅબ 42 મિલિયન ડૉલર એટલે કે અંદાજે 300 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે તૈયાર થઈ છે. આ નવી લૅબ 2018માં શરૂ થઈ હતી. આ લૅબમાં વાઇરસના 1500 સ્ટ્રેન છે, જે એશિયાની સૌથી મોટી વાઇરસ બૅન્ક હોવાનું મનાય છે. વુહાન વાયરોલૉજી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ P3 રેટિંગવાળી લૅબ પણ ધરાવે છે, જ્યાં કોરોના વાઇરસ જેવા વાઇરસના સ્ટ્રેન રાખવામાં આવ્યા છે. ચીનના વુહાનની લૅબોરેટરીની ફરી ચર્ચા કેમ? અમેરિકાના એખ અખબારે દાવો કર્ય હતો કે વુહાનની લૅબમાંથી લીક થયો હતો કોરોના વાઇરસ આ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં અમેરિકન અખબાર વૉલ-સ્ટ્રીટ જર્નલમાં છપાયેલો એક અહેવાલ છે. અમેરિકન ઇન્ટેલિજન્સ રિપોર્ટને ટાંકતાં અહેવાલ જણાવે છે કે નવેમ્બર 2019માં વુહાનની લૅબમાં કામ કરતા ત્રણ કર્મચારીઓને હૉસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્રણેય કર્મચારીઓને કોરોના વાઇરસના અને સામાન્ય ઋતુઆધારિત બીમારીનાં લક્ષણો હતાં. અહેવાલ બાદ અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડને WHO એટલે કે વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનને વિનંતી કરી છે કે તેઓ કથિત લૅબ લિક મામલાની તપાસ કરે. WHOના ડિરેક્ટર ડૉ. ટેડ્રોસ એડહાનોમ ગેબ્રેયેસુસે પણ વુહાન લૅબમાં ફરીથી તપાસ કરવા માટ નિષ્ણાતોની નિમણૂક કરવાની વાત કરી છે. વુહાનની લૅબ વિશ ચીને શું કહ્યું? ચીને અમેરિકા સામે ખોટી માહિતી ફેલાવવાનો અને કાવતરું કરવાનો આક્ષેપ કર્યો છે. ઇન્ડિયા ટુડેના અહેવાલ અનુસાર ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઝાઓ લિજિયાને કહ્યું કે આ WHOની તપાસનો અનાદર છે અને એક થિયરીને સાબિત કરવાની ચેષ્ટા છે. તેનાથી કોરોના વાઇરસ સામે લડવાની વૈશ્વિક લડતને અસર થશે. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકાએ પોતાના ત્યાં આવેલા વાઇરોલોજી લૅબની ડબ્લ્યૂએચઓ પાસે તપાસ કરાવવી જોઈએ. વુહાનની લૅબ કોરોના વાઇરસ લિક થવા વિશે શું કહે છે? જે લૅબમાંથી વાઇરસ લીક થયાની આશંકા તે કહેવાય છે એશિયાની સૌથી સુરક્ષિત લૅબ ચીનના ચામાચીડિયા સંલગ્ન વાઇરસના નિષ્ણાત શી જેંગલી વુહાનની P4 લૅબના નાયબ નિયામક તરીકે કામ કરે છે. જૂનમાં તેમણે સાયન્ટિફિક અમેરિકન મૅગેઝિનને એક ઇન્ટરવ્યૂમાં જણાવ્યું કે શરૂમાં વાઇરસ લૅબમાંથી લિક થયો છે કે કેમ એવી શંકા હતી. બાદમાં વાઇરસના જિનોમ સિક્વન્સિંગમાં બહાર આવ્યું કે લૅબના વાઇરસથી તે જુદો છે. તેમણે કહ્યું કે લૅબમાંથી કોઈ વાઇરસ લિક થયો નથી. ગ્લોબલ ટાઇમ્સ અનુસાર જાન્યુઆરી 2020માં ચીનના નેશનલ હેલ્થ કમિશને વુહાન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ વાઇરોલૉજીને કોરોના વાઇરસના જિનોમ સિક્વન્સ પર કામ કરવા માટે જણાવ્યું હતું. અહેવાલ અનુસાર ચામાચીડિયામાં જે કોરોના વાઇરસ હોય છે, તેના પર શી જેંગલી કેટલાંક વર્ષોથી સંશોધન કરી રહ્યા છે અને તે વાઇરસના જિનોમ સિક્વન્સ પર કામ કરી રહ્યાં છે. આ વાઇરસ RaTG13 તરીકે ઓળખાય છે અને કોવિડ 19 વાઇરસ કરતાં અલગ છે. RaTG13થી મનુષ્યશરીરના સેલમાં કોઈ અસર થતી નથી. વુહાન બીજી લૅબ બનાવી રહ્યું છે? ચીનના વુહાનની આ લૅબથી કોરોના વાઇરસ દુનિયામાં ફેલાયો હોવાની થિયરીની ફરી વાત થઈ રહી છે, જોકે ચીન આ વાત નકારી કાઢે છે. કોરોના વાઇરસ વુહાન લૅબથી બહાર આવ્યો છે કે નહીં તેની ચર્ચા ચાલી રહી છે, ત્યારે ચીને જાહેર કર્યું છે કે તે વુહાન લૅબ જેવી બીજી અન્ય લૅબ બનાવવા જઈ રહ્યું છે. ધ ઇકૉનૉમિક ટાઇમ્સ અનુસાર ચીને બાયૉસિક્યૉરિટી લૉ પસાર કર્યો છે, જેમાં આ પ્રકારની લૅબ બનાવવા માટે કાયદાકીય કવચ પૂરું પાડ્યું છે. ચીનના સાયન્સ ઍન્ડ ટેકનૉલૉજીના નાયબ મંત્રી ઝિયાંગ લિબીને જણાવ્યું કે ભવિષ્ચની ચેપી બીમારીઓ સામે લડવા માટે ચીન આવનારા દિવસોમાં મોટાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરશે. આ માટે ચીન ત્રણ P4 લૅબ અને 88 જેટલી P3 લૅબનું નિર્માણ કરશે. સરકારના નિર્ણયનું સમર્થન કરતાં ચાઇનિઝ ઍકેડમી ઑફ સાયન્સીસના પ્રમુખ બાઈ ચુનલીએ જણાવ્યું કે ચીનમાં બે P4 લૅબ છે અને 83 P3 લૅબને મંજૂરી મળી છે. અમેરિકામાં 12 P4 લૅબ છે અને 1500 P3 લૅબ છે. વુહાનમાં WHO દ્વારા થયેલી તપાસ ચીનના વુહાનનું એ બજાર જ્યાંથી કોરોના વાઇરસ દુનિયામાં ગયાનો આક્ષેપ છે વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠનની તપાસ ટીમ જાન્યુઆરીના અંતમાં ચીન પહોંચી હતી, જ્યાં 14 દિવસ સુધી તેમણે હૉસ્પિટલો, બજારો અને પ્રયોગશાળાઓની મુલાકાત લીધી હતી. તેમણે સત્તાવાર ડેટા એકત્ર કર્યો, અન્ય દેશોના અભ્યાસોની સમીક્ષા કરી અને દક્ષિણ ચીનનાં બજારોમાં પુરવઠો પૂરો પાડતાં ખેતરોમાંથી લેવાયેલા નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ પણ કર્યું હતું. જોકે આ તપાસ સ્થાનિક વહીવટી તંત્રની કડક દેખરેખમાં કરવામાં આવી હતી અને શરૂઆતમાં તેનો વિરોધ પણ કરાયો હતો. તમે અમનેફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો