કોરોનાની રસી બની તો તમને કેવી રીતે મળશે?
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન દુનિયાને બસ એક આશા હતી, આ ક્યારે ખતમ થશે. 75 વર્ષ બાદ એવી જ સ્થિતિ આવી છે. બધા લોકો કોરોના વાઇરસ ક્યારે ખતમ થશે તેની આશ લગાવી બેઠા છે.
પ્રતીકાત્મક તસવીર દુનિયાભરમાં 4 કરોડ 12 લાખ કરતાં પણ વધુ સંક્રમણના કેસ છે અને 11 લાખ કરતાં વધારે લોકોનાં મૃત્યુ થયાં છે. ભારતમાં કોરોના વાઇરસના કેસોની સંખ્યા 77 લાખને પાર થઈ છે. સ્વાભાવિક છે કે બધાની નજર રસી પર છે, જેને ભારત સમેત ઘણા દેશો બનાવવાના પ્રયાસોમાં લાગેલા છે. અનેક ક્લિનિકલ ટ્રાયલ થઈ રહી છે અને કેટલાક દેશોમાં આ ટ્રાયલ બીજા ફેઝમાં પણ પહોંચી ગઈ છે. ઘણી આશા છે કે વર્ષના અંતમાં એક રસી તૈયાર થઈ શકે છે. જોકે આ રસી બની પણ ગઈ તો દુનિયાના દરેક ખૂણે કેવી રીતે પહોંચશે? વૅક્સિન નેશનાલિઝમ ભારત સમેત ઘણા દેશો રસી બનાવવાના પ્રયાસોમાં લાગેલા છે કોરોના વાઇરસના કેરથી ધનિક-ગરીબ, કમજોર-તાકાતવર, બધાનાં મનમાં ડર અને સંશય પેદા થયો છે. 'વૅક્સિન નેશનાલિઝમ'એ ડર અને આશંકાને વધારી દીધી છે. કોવિડ-19એ મહામારીને રૂપ લેતા જ ઘણા દેશોએ રસી પર રિસર્ચ શરૂ કરી દીધું હતું. અમેરિકામાં બે વાર સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યું છે કે પોતાના દેશમાં કોઈ પણ રસી બને તો પ્રાથમિકતા અમેરિકાના નાગરિકો સુધી પહોંચાડવાની હશે. રશિયા જેવો દેશ પણ અપ્રત્યક્ષ રીતે આ ઇશારો કરી ચૂક્યો છે. પોતાના દેશોમાં પ્રાથમિકતા આપવાવાળી નીતિને 'વૅક્સિન નેશનાલિઝમ' કે 'વૅક્સિન રાષ્ટ્રવાદ' કહેવાઈ રહ્યો છે. આવાં ઉદાહરણો પહેલાં પણ જોવાં મળ્યાં હતાં. H1N1ના સંકટ વખતે 2009માં ઑસ્ટ્રેલિયાએ બાયોટેક ઉત્પાદન કરનારી કંપની 'સીએસએલ'ને કહ્યું હતું કે સ્થાનિક પૂર્તિ થયા બાદ જ રસી અમેરિકા મોકલી શકાશે. આ સ્થિતિમાં ચિંતા ન માત્ર ગરીબ અને પછાત દેશોમાં છે, પણ ત્યાં પણ છે જ્યાં રસીની ટ્રાયલ પર ટ્રાયલ કરાઈ રહી છે ઇન્ડિયન કાઉન્સિંગ ઑફ મેડિકલ રિસર્ચના પૂર્વ મહાનિદેશક પ્રોફેસર એન.કે. ગાંગુલને લાગે છે કે 'ભારતે સંપૂર્ણ નિશ્ચિંત ન રહેવું જોઈએ.' તેઓ કહે છે, બની શકે કે આપણે ત્યાં એ ગુણવત્તાની રસી ન બને. ઇન્ડિયામાં હાલમાં હોલસેલ રસીની ટ્રાયલ ચાલી રહી છે, આપણને ઘણી બાબતોની ખબર નથી. આ જો રસી સારી ન નીકળે તો આપણે કોઈ અન્યની રસીનો ઉપયોગ કરવો પડશે. આપણે અત્યારથી તૈયારી કરવી પડશે, કેમ કે જ્યાં રસી હશે, બની શકે કે અન્ય દેશો માટે ઉપલબ્ધ ન હોય." વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠનના મહાનિદેશક ડૉક્ટર ટેડ્રસ એડનહોમ ગ્રેબિયસિસે પણ હાલમાં આ મામલે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. તેઓએ કહ્યું હતું, "જનમાનસ માટે રસી બનાવવી એક બહેતરીન કામ છે અને સારી વાત એ છે કે ઘણા પ્રયાસો ચાલુ છે. જોકે કેટલાક દેશ છે, જે ઊલટી દિશામાં ચાલી રહ્યા છે અને એ ચિંતાની વાત છે. જો રસી પર સહમતી ન બની તો એ દેશ જેની પાસે પૈસા કે શક્તિ નથી, તેને બહુ નુકસાન થશે. સવાલ એ પણ છે કે રસી શોધનારાઓનું તેના પર કેટલું નિયંત્રણ હશે? ગ્લોબલ ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રૉપર્ટી રાઇટ (વૈશ્વિક બૌદ્ધિક સંપદા અધિકાર) હેઠળ રસી બનાવનારાઓને 14 વર્ષ સુધી ડિઝાઇન અને 20 વર્ષ સુધી પેટન્ટનો અધિકાર મળે છે. પરંતુ આ આકસ્મિક મહામારીના પ્રકોપને જોતાં સરકારો "અનિવાર્ય લાઇસેન્સિંગ"ની રીતે પણ અપનાવી રહી છે, જેથી કોઈ થર્ડ પાર્ટી તેને બનાવી શકે. એટલે કે કોરોના મહામારીમાં સામે લડતી દેશની સરકાર કેટલીક દવાઓને તેના નિર્માણની પરવાનગી આપી શકે છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન અને યુરોપિયન યુનિયન એવા વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે કે પેટન્ટ લાઇસેન્સિંગની એક બૅન્ક બનાવીને રસી બધા દેશોને આપી શકાય. જોકે આવા કોઈ મુસદ્દા પર સહમતી બનતી દેખાતી નથી, પરંતુ આ સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં ડબલ્યુએચઓના ક્ષેત્રીય નિદેશક ડૉક્ટર પૂનમ ક્ષેત્રપાલ સિંહને લાગે છે કે "જો એક અસરદાર કોવિડ રસી બની તો 2021 પૂરું થતાં-થતાં લોકો સુધી તેના બે અબજ ડોઝ પહોંચાડવાનો ઇરાદો છે." "તેમાંથી 50 ટકા એ દેશોમાં પહોંચાડાશે જે લો અને મિડલ ઇન્કમ શ્રેણીમાં આવે છે. પણ તેના માટે દેશોએ પોતાની વ્યવસ્થા સારી બનાવવી પડશે, જેથી દવા મળતાં જ તેને લોકો સુધી પહોંચાડવાની યોગ્ય વ્યવસ્થા તૈયાર રહે." રસીની રાહ વચ્ચે એ સ્પષ્ટ થતું જોઈ શકાય છે કે માત્ર રસી બનવાથી લોકોની મુશ્કેલીઓ રાતોરાત ખતમ નહીં થાય. સામાન્ય લોકો સુધી તેને પહોંચાડવાની એક લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયા હોય છે. તો એક તરફ જ્યાં દવા કંપનીઓ અને સરકારોમાં એક કારગત કોવિડ રસી બનાવાની હોડ જામી છે, તો બીજી તરફ એ વાત પર ચર્ચા છેડાઈ છે કે બન્યા બાદ આ સૌથી પહેલા કોને મળશે અને કોને નહીં. સ્વાભાવિક છે કે દર્દીઓ પછી પહેલો હક હેલ્થવર્કરો, બાળકો-વૃદ્ધો અને ગર્ભવતી મહિલાઓનો રહેશે. વિકાસશીલ દેશોમાં જેનરિક દવાઓ અને રસીકરણ પર લાંબા સમયથી કામ કરી રહેલાં લીના મેંધાની એમએસએફ એક્સેસ અભિયાનના દક્ષિણ એશિયાનાં પ્રમુખ છે. તેમને લાગે છે કે "કયા દેશની સ્વાસ્થ્ય પ્રણાલિ કેટલી મજબૂત કે કમજોર છે તેની અસર રસીકરણ પર દેખાશે." લીના મેંધાનીએ જણાવ્યું, "ઉદાહરણ માટે ન્યુમોનિયાની રસી લો. આજે પણ ભારતમાં માત્ર 20 ટકા બાળકો સુધી પહોંચી શકે છે." "મુખ્ય કારણ છે કિંમત. મતલબ કે અંદાજે 10 ડૉલર પ્રતિ બાળકદીઠ ભારત સરકાર આ રસીને ગાવી એટલે કે ગ્લોબલ વૅક્સિન ઍલાયન્સથી ખરીદી શકે છે." "આથી ઠોસ સ્વાસ્થ્ય પ્રણાલિ સિવાય કોઈ ભાવિ રસીની કિંમતનો પણ મોટો રોલ રહેશે." કોવિડ-19 મહામારી શરૂ થતાં જ દુનિયાના લગભગ બધા દેશોમાં તેને નાથવાને લઈને સહમતી દેખાઈ હતી, પણ જેમજેમ રસીના રિસર્ચની પ્રક્રિયા આગળ વધી કે મતભેદ પણ વધ્યા. સરકારો વચ્ચેના મતભેદો તો આંતરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉકેલવા પડશે, પરંતુ જાણકારોને લાગે છે કે સવા અબજથી વધુ વસતીવાળા ભારત જેવા દેશમાં વધુ એક મુશ્કેલી છે. પ્રોફેસર એન.કે. ગાંગુલી કહે છે, "જો આજે મારી પાસે રસી હોય તો હું બહુ ડરી જઈશ અને મારી રાતોની ઊંઘ ઊડી જશે. ભારતમાં રસીને બધા સુધી પહોંચાડવામાં હંમેશાં સમય લાગ્યો છે." "આપણી પૈસા સંઘીય પ્રણાલિ છે અને બધાં રાજ્યોને જરૂર પડશે. હવે જે રાજ્યોને પહેલા રસી નહીં મળે તેમની વચ્ચે સામાજિક વૈમનસ્ય પણ પેદા થઈ શકે છે." ભારત સરકારના નીતિ આયોગમાં સભ્ય (સ્વાસ્થ્ય) વી.કે. પૉલે પણ આ અઠવાડિયે રસી પર વાત કરતાં કહ્યું હતું, "એ વાત પર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે કે જરૂરિયાતમંદોને કોવિડ રસી કેવી રીતે પહોંચાડવી." તમે અમનેફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો