મુંબઈ : આ નવ કારણો જેના લીધે શહેર વરસાદમાં થઈ જાય છે જળબંબાકાર
છેલ્લા બે દિવસથી મુંબઈમાં પડી રહેલા વરસાદે મુંબઈના લોકોનું રોજબરોજનું જીવન ખોરવી દીધું છે.
છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી અવી સ્થિતિ છે કે દર વર્ષે ચોમાસામાં એકાદ વખત તો એવું થાય જ કે મુંબઈમાં વરસાદી પાણી ભરાઈ જાય. પણ આવું કેમ થાય છે? એકસમયે 'પૂર્વના લંડન' તરીકેની ખ્યાતિ ધરાવતા શહેર મુંબઈની સ્થિતિ ઉત્તરોત્તર વિકટ થઈ રહી છે. આ પરિસ્થિતિ માટે અનેક પરિબળો કારણભૂત છે. 1. ભૌગોલિક સ્થિતિ સાત બેટને એકબીજા સાથે જોડીને આ શહેર તૈયર કરવામાં આવ્યું હતું, જે મુંબઈની ઐતિહાસિક ઓળખ પણ છે. આ સાત બેટ પર કુલ 22 ટેકરીઓ છે, ખાડી અને સમુદ્ર વચ્ચેની 22 નાની-મોટી ટેકરીઓ પર વસેલા મુંબઈ શહેરની ભૌગોલિક સ્થિતિ પૂરની સ્થિતિ ઊભી કરે છે. ઘાટકોપરથી ભાંડુપ વચ્ચે આજે પણ ટેકરીઓની માળા આવેલી છે. આ ટેકરીઓની માળાની પૂર્વ દીશામાં આવેલો પ્રદેશ સમથળ છે. પૂર્વમાં ઠાણા નદી વહેતી હતી એવો ઉલ્લેખ બૉમ્બ ગેઝેટમાં છે. એટલે કે એક તરફ ટેકરીઓ, બીજી તરફ ખાડી અને વચ્ચે સમથળ પ્રદેશ હોવાથી અહીં પાણી ભરાય છે. શીવ અને કુર્લા વચ્ચે ખાડી અને દલદલનો ભાગ હતો. રેલવેની પહેલવહેલી લાઇન નાંખતી વખતે આ ભાગને ભરી દેવામાં આવ્યો ને પછી શહેર વિકસિત થયું એ સાથે અનેક જગ્યાએ દલદલ પ્રદેશમાં પૂરણ કરવામાં આવ્યું. જ્યાં પૂરણકામ થયું છે એ નીચાણવાળો વિસ્તાર હોવાથી ત્યાં પાણી ભરાય છે. સાયન ચુનાભટ્ટી, દાદર પશ્ચિમ અને મુંબઈના અનેક વિસ્તારો પૂરણકામ કર્યા બાદ જ અસ્તિત્વમાં આવ્યા છે. આજે પણ આવા અનેક નીચાણવાળા વિસ્તારો છે જ્યાં પાણી ભરાઈ જાય છે. 2. મેન્ગ્રુવ્ઝ અને મીઠાના અગરોનો નાશ આ વ્યક્તિ ઇચ્છે ત્યારે વરસાદે લાવી શકે છે? મુંબઈની ત્રણ તરફ સમુદ્ર છે. મુંબઈનો દરિયાકિનારો મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલો વચ્ચે સુરક્ષિત છે. મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલો સમુદ્રના પાણીનો વેગ ઓછો કરે છે અને જમીનમાં પાણીને પ્રસરી જતું અટકાવે છે. પર્યાવરણ વિશેષજ્ઞ ઋષિ ગ્રવાલ માને છે કે વસાહતો અને ઇમારતો ઊભી કરવાની પ્રક્રિયામાં છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલોનો નિશા થયો છે. તેઓ કહે છે, "ભરતી આવે ત્યારે મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલો દરિયાના પાણીને ખાડીઓમાંથી મુંબઈમાં પ્રવેશતું અટકાવે છે. જે કાંઠાના વિસ્તારોની જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. તે શહેરને રક્ષણ પૂરું પાડે છે. પણ છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલોનો નાશ થયો છે." પર્યાવરણ વિશેષણ ગિરિશ રાઉતે મેન્ગ્રુવ્ઝનાં જંગલો પર અભ્યાસ કર્યો છે. તેઓ કહે છે, "મુંબઈની આસપાસનાં લગભગ 70 ટકા જંગલોનો આપણે નાશ કર્યો છે. જેના કારણે ઘણું નુકસાન થયું છે." રાહુત કહે છે કે મુંબઈના રક્ષણમાં મીઠાના અગરોનો પણ વિશેષ ફાળો છે. ખારું પાણી મીઠાના અગરોમાં સંચિત થાય છે. જો તે સીધું જ શહેરમાં પ્રવેશે તો મોટી સમસ્યા સર્જી શકે. 3. ભરતી અને વરસાદનું પ્રમાણ મુંબઈમાં પાણીનું ભરાવું એ કોઈ નવી સમસ્યા નથી, આ શહેરમાં જ વસતા અનેક વૃદ્ધ લોકો કહે છે કે આટલા મોટા પ્રમાણમાં પાણી ભરાવાની ઘટના છેલ્લાં 10-15 વર્ષોથી જોવા મળે છે. લોકસત્તાના વરિષ્ઠ સહતંત્રી સંદીપ આચાર્ય કહે છે કે છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં મુંબઈના વરસાદની પૅટર્નમાં ફેરફાર થયો છે. તેઓ જણાવે છે કે ટૂંક સમયમાં મૂશળધાર વરસાદ વરસે છે, જેનાથી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાઈ જાય છે. ભરતી અને ઓટની સ્થિતિની પણ તેની પર અસર થાય છે. મૂશળધાર વરસાદ વખતે જો દરિયામાં ચાર મીટરથી વધારે ભરતી આવે તો ચોક્કસ મુંબઈમાં પાણી ભરાઈ જશે. આ મુદ્દે મુંબઈના હવામાન ખાતાના સંચાલક કૃષ્ણાનંદ હોસાલીકર સંમત નથી. તેઓ કહે છે, "મુંબઈના વરસાદની પૅટર્ન બદલાઈ છે કે નહીં એ અંગે કહેવા માટે 10-15 વર્ષના વરસાદના આંકડાનો અભ્યાસ કરવો અનિવાર્ય છે. એ સિવાય આ અંગે કંઈ પણ નક્કર કહેવું શક્ય નથી." "મુંબઈમાં વરસાદ ટુકડે-ટુકડે વરસાદ પડે છે. એના ત્રણ સ્તર છે - ભારે વરસાદ, અતિભારે વરસાદ અને અતિથી અતિભારે વરસાદ. અતિથી અતિ ભારે વરસાદનું પ્રમાણે 20 સેમી જેટલું હોય છે." "આ પ્રકારની સ્થિતિ ઋતુમાં વધુમાં વધુ ચારથી પાંચ વખત થાય છે. સામાન્ય રીતે મુંબઈમાં ભારે વરસાદ જોવા મળે છે." જો અતિથી અતિ ભારે વરસાદ વખતે દરિયામાં ભરતી આવે તો મુંબઈ માટે સંકટ સમાન સ્થિતિ હોય છે. મુંબઈમાં વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે પાઇપની મદદથી પાણીને સમુદ્રમાં છોડવામાં આવે છે. જોકે ભરતી વખતે ભરતીનું પાણી અંદર ન આવી જાય એ માટે દરવાજા બંધ કરી દેવામાં આવે છે, જેથી વરસાદી પાણીનો નિકાલ થઈ શકતો નથી. 4. શહેરનો વધતો વ્યાપ અને આયોજનનો અભાવ સંદીપ આચાર્ય કહે છે કે થોડાં વર્ષો પૂર્વે મુંબઈનો વિસ્તાર અંદાજે 400 સ્ક્વેર કિલોમિટર હતો, જે હવે 603 સ્ક્વેર કિલોમિટર છે. પૂરણ કરવાથી શહેરનો આ વ્યાપ વધ્યો છે. શહેરનાં પ્લાનિંગ ઍક્સપર્ટ સુલક્ષણા મહાજન કહે છે કે શહેરનો વ્યાપ વધી રહ્યો હતો એ વખતે ડ્રેનેજ, રસ્તા તથા પાણીના નિકાલ અંગે કોઈ આયોજન કરવામાં આવ્યું નથી. તેઓ કહે છે, "શહેરના આયોજન વખતે ચાર ભૌગોલિક મુદ્દાઓનું ધ્યાન રાખવાનું હોય છે, ટેકરીઓ, ટેકરીઓના ઢાળ, નદીઓ અને નાળાં. નકશા પર આની નોંધ લીધા પછી મુખ્ય વાત એ હોય છે કે કામગીરીમાં આ આ પૈકી એકને પણ અસર ન થવી જોઈએ. જોકે મુંબઈના નિર્માણમાં આ બાબતોની ઘોર અવગણના થઈ છે." અર્ધશહેરી વિસ્તારોમાં વરસાદી પાણીના ભરાવાની સમસ્યા વધારે તીવ્ર હોય છે. સુલક્ષણા મહાજન કહે છે, "બ્રિટિશરોએ મુંબઈમાં પાણીના નિકાલ માટે શ્રેષ્ઠ રસ્તાઓ આપ્યા હતા. વર્લીમાં મોટી ડ્રેનેજ લાઇન હતી. પણ એ વખતે અર્ધશહેરી વિસ્તારોમાં મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશનમાં નહોતા આવ્યા. આ વિસ્તારોમાં 1951માં મ્યુનિસિપાલિટીની કામગીરી હેઠળ આવ્યા." "આ વિસ્તારોના વિકાસ દરમિયાન અગાઉ નોંધે લેવાયેલા મુદ્દાઓને ધ્યાને રાખવામાં ન આવ્યા. જેથી આ વિસ્તારોમાંથી પાણીના નિકાલ માટે કોઈ ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા ન રહી." આચાર્ય કહે છે કે રસ્તાઓ બનાવતી વખતે બન્ને તરફ ઢાળ હોવો જોઈએ અને આ સાથે બન્ને તરફ ગટર હોવી જોઈએ, જેથી પાણી એમાં વહી જઈ શકે. રસ્તા બનાવતી વખતે આ કામગીરી ન થઈ. 5. 'પરેલ-હિંદમાતા'ની સમસ્યા આઝાદી પહેલાં સુધી પરેલ-હિંદમાતા વિસ્તાર મુંબઈની હદમાં હતા પણ આ વિસ્તારોમાં પાણીના ભરાવાની તીવ્ર સમસ્યા છે. મહાજનના પ્રમાણે અગાઉ આવી સ્થિતિ નહોતી. મહાજન કહે છે, "લાલબાગ-પરેલ વિસ્તારની મિલોમાં પાણીનાં તળાવો હતાં, આ તળાવોના પાણીનો ઉપયોગ મિલોનાં કામોમાં થતો હતો. પાણીના નિકાલમાં આ તળાવો મદદરૂરપ થતાં હતાં. કહેવાતા વિકાસની પ્રક્રિયામાં આપણે એ તળાવોમાં પૂરણ કર્યું અને ભરી દીધાં. જેથી હવે પાણીના નિકાલ માટે કોઈ રસ્તા જ નથી." મહાજન કહે છે, "કોઈ પણ વિસ્તારમાં પૂરણકામ કરતી વખતે બ્રિટશરો દ્વારા સ્થાનિક લોકોને ધ્યાને રાખવામાં આવતા હતા. જોકે આઝાદી પછીના સમયમાં આ પ્રક્રિયા મંદ થતી ગઈ. લોકભાગીદારી ઘટતી ગઈ." 6. ગૂંચવણભર્યું સરકારી તંત્ર સંદીપ આચાર્ય કહે છે કે પહેલાંના સમયમાં મુંબઈમાં એકસાથે કામ કરતાં જૂજ સરકારી એકમો હતાં. જેમાં બીએમસી (બૃહદમુંબઈ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન), પોર્ટ ટ્રસ્ટ અને રેલવે મહત્ત્વનાં હતાં. હવે આ એકમો વધ્યાં છે. હાલમાં મુંબઈમાં એમએમઆરડીએ, એમએસઆરડીસી, એમએચએડીએ, એમએમઆરસી, રિલાયન્સ ઍનર્જી, રેલવે, મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન, વન વિભાગ, પબ્લિક વર્ક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ, પોર્ટ ટ્રસ્ટ, પોસ્ટ, આર્મી, ઍરપૉર્ટ ઑથૉરિટી કાર્યરત્ છે. ઘણી વખત એવું ધ્યાને આવે છે કે આ એકમો વચ્ચે સમન્વય ન હોય. મુંબઈના રસ્તાઓ માટે આ પૈકી મોટાભાગનાં એકમમો કોઈને કોઈ કામ કરતાં હોય છે. આચાર્ય કહે છે કે અહીંના રસ્તાઓ વિકટ સ્થિતિ ધરાવે છે. પણ જ્યારે જવાબદારી લેવાની વાત આવે ત્યારે માત્ર મુંબઈ મહાનગર પાલિકાનું જ નામ આવે છે. આચાર્ય કહે છે કે રેલવેની હદમાં આવતાં નાળાંઓની સફાઈ માટે બીએમસી દર વર્ષે ચાર લાખ રૂપિયા આપે છે. આ વર્ષે પણ બીએમસી દ્વારા રૂપિયા 92 કરોડ સફાઈકામ માટે રેલેવેને આપવામાં આવ્યા છે. આમ છતાં સંકળામણ છે તો એ માટે જવાબદાર કોણ. 7. સરકારની નિષ્ફળતા ઋષિ અગ્રવાલ કહે છે કે બીએમસીનું બજેટ અંદાજે 35 હજાર કરોડ રૂપિયા જેટલું છે જે કોઈ નાના યુરોપિયન દેશના બજેટ જેટલી રકમ છે. બીએમસીનું બેજવાબદાર તંત્ર પણ મુંબઈમાં વરસાદી પાણીના ભરાવા માટે કારણભૂત છે. અગ્રવાલ કહે છે કે મ્યુનિસિપાલિટી ઝાડની ડાળીઓ કાપવા માટે 150 કરોડ રૂપિયાનો કરાર ઑફર કરે છે. ડ્રેનેજની સફાઈ માટે પણ લગભગ એટલી જ રકમ આપવામાં આવે છે, પણ એમાં પારદર્શકતા નથી. જો રસ્તા બન્યાના તોડા જ વખતમાં ગાબડાં અને ભૂવા પડી જાય તો કોઈની પર કાર્યવાહી થતી નથી. સંદીપ ચાચાર્ય કહે છે, "આ વર્ષે બીએમસીએ 225 નીચાણવાળા વિસ્તારો ધ્યાને લીધા છે જ્યાં વરસાદી પાણીના ભરાવાની સમસ્યા છે. આ વિસ્તારોમાં 298 પંપ મૂકવામાં આવ્યા છે." મહારાષ્ટ્ર ટાઇમ્સના ચીફ રિપોર્ટર નીતિન ચવ્હાણ જણાવે છે કે આ વર્ષે બીએમસી દ્વારા 105 નવા વિસ્તારો નોંધવામાં આવ્યા છે જ્યાં પાણીનો ભરાવો થતો હોય. તેઓ કહે છે કે બીએમસી, એમએમઆરડીએ દ્વારા મેટ્રોનું કામ થઈ રહ્યું હોય એવી જગ્યાઓએ 298 પંપ મૂકવામાં આવ્યા છે. તો આ વર્ષે મુંબઈમાં 450 કરતાં વધારે પંપ કાર્યરત્ છે. 8. ડ્રેનેજ વ્યવસ્થા મુંબઈની પાણીની ડ્રેનેજ લાઈનનું કામ બ્રિટિશો દ્વારા થયું હતું. 100 વર્ષ કરતાં પણ પહેલાં થયેલી આ કામગીરી એ વખતની વસતિ અને સ્થિતિને આધારે કરવામાં આવી હતી. 1960 પછી અર્ધશહેરી વિસ્તારોનો ઝડપી વિકાસ થયો. વર્તમાન પાઇપલાઇનની ક્ષમતા વધારવાની જરૂર છે પણ કોઈ ધ્યાને આપી રહ્યું નથી. નીતિન ચવ્હાણ કહે છે, "26 જુલાઈ 2005ના પૂર બાદ માધવરાવ ચિતાલે કમિટીએ કહ્યું કે આ વ્યવસ્થા પર્યાપ્ત નથી." "મુંબઈની ડ્રેનેજ પાઇપલાઇન કલાકમાં 25 મીમી સુધીના વરસાદી પાણીના નિકાલ માટે સક્ષમ છે. કમિટીએ આ ક્ષમતા 50 મીમી સુધી વધારવા સૂચવ્યું હતું." ચવ્હાણ કહે છે કે આ સમિતિએ એવું પણ કહ્યું હતું કે શહેરમાં ડ્રેનેજ સાથે પમ્પિંગ સ્ટેશન મૂકવા જોઈએ. આઠ પમ્પિંગ સ્ટેશન મૂકવાની વાત હતી, જેમાંથી માત્ર ચાર જ કાર્યરત્ છે. ચવ્હાણ કહે છે, "આ પમ્પિંગ સ્ટેશનમાંથી પાણીના નિકાલ માટે 27 દરવાજા સમુદ્ર પાસે બનાવવામાં આવ્યા છે. જો ભારે વરસાદ વખતે જ ભરતી આવે તો આ દરવાજા બંધ કરવાની ફરજ પડે છે." "જો દરવાજા ખૂલ્લા રાખીએ તો દરિયાનું પાણી શહેરમાં આવી જવાનો ભય રહે છે. એ સ્થિતિમાં પમ્પિંગ સ્ટેશનમાંથઈ પાણી સમુદ્ર તરફ લઈ જઈ શકાતું નથી અને વિસ્તારોમાં પાણીનો ભરાવો થાય છે." 9. નદીઓની દુર્દશા મુંબઈના દહિસર, મિઠી, ઓશિવરા અને પોયસર એમ ચાર મુખ્ય નદીઓ છે. વૈતરણા, તાનસા અને અલ્હાસ નદી મુંબઈ પાસેથી જ વહે છે, પણ હવે મુંબઈની નદીઓ નાળાં સમાન બનીને રહી ગઈ છે. ઉપર ઉલ્લેખ કર્યો એ પ્રમાણે કોઈ પણ વિકાસપ્રોજેક્ટમાં પાણીના સ્રોતોને સુરક્ષિત રાખવાનું કામ કેન્દ્રમાં હોવું જોઈએ. નદીઓનું પૂરણ કરીને શહેરનો વિકાસ કરાઈ રહ્યો હોવનો આક્ષેપ સુલક્ષણા મહાજન કરે છે. મહાજન સ્પષ્ટતા કરે છે, "ચોમસા દરમિયાન નદીના પાણીનું વધતું સ્તર નોંધાયું છે. ત્યારબાદ 30 મીટર જેટલી જગ્યા બન્ને તરફ ખૂલ્લી રાખવાની જરૂર છે. જેથી વરસાદ દરમિયાન જો પૂર આવે તો રહેણાંક વિસ્તારને સર ન થાય." "પણ આવું મુંબઈમાં ક્યાંય ન થયું, એના બદલે લોકોએ નદી અને નાળાંઓમાં પૂરણ કર્યું" મહાજન કહે છે, "બાંદ્રા રેક્લેમેશનનો પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે લોકોને વિશ્વાસમાં નહોતા લેવાયા. કોઈ પણ જાહેરાત કે અભ્યાસ કર્યા વગર અહીં પૂરણકામ કરી દેવમાં આવ્યું. " "એમએમઆરડીએ, એમએચએડીએ દ્વારા મીઠી નદીમાં પૂરણ કરીને જ બીકેસી વિસ્તારનો વિકાસ કરાઈ રહ્યો છે. જેની અસર 26 જુલાઈએ (2005) દેખાઈ હતી." મીઠી, દહિસર, પોઇસર અને ઓશિવરાનાં વહેણ પણ અટકી ગયાં છે. સુલક્ષણા મહાજન કહે છે, "પર્યાવરણની અવગણના કરીને પણ વિકાસ કરી શકાય. એ વિકાસ આર્થિક સમૃદ્ધિ આપશે પણ આ સમૃદ્ધિ વિનાશના રસ્તે લઈ જશે. મુંબઈ પણ આ જ દિશામાં જઈ રહ્યું છે." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો