'નિકાહમાં ગરબે ઘૂમવું ધર્મ વિરુદ્ધ નહીં, તો નવરાત્રી દરમિયાન કેમ?'
"હું ગરબા રમવા ઇચ્છું છું, તો તે મારી ખુશી માટે છે, તેનાથી હું કંઈ ધર્મપરિવર્તન તો નથી કરી બેસવાની ને!"
"ગરબામાં ભાગ લેવાનો મને ખૂબ જ શોખ છે. મને પણ મન થાય છે કે હું સુંદર ચણિયા-ચોળી પહેરીને મારી બહેનપણીઓ સાથે દાંડિયા રમવા જઉં, પણ હું જઈ શકતી નથી." "સમસ્યા એ છે મારા પિતા ધર્મના નામે મને નવરાત્રીમાં ભાગ લેવા દેતા નથી. આ માત્ર મારી જ નહીં સમાજની અનેક છોકરીઓની પીડા છે અને સમાજ અમારા જેવી છોકરીઓને પોતાના માટે અવાજ ઉઠાવવા દેતો નથી. એટલે અમારે ચૂપચાપ ઘરે બેસીને લોકોની વાત માની લેવી પડે છે." આ શબ્દો છે ગુજરાતના જસદણ ગામમાં રહેતાં રેશ્મા કથિરીના, અને મુદ્દો છે ગરબામાં ભાગ લેવાનો. આજે ગુજરાત સહિત દેશ જ નહીં, દુનિયાના કેટલાક ખૂણામાં પણ નવરાત્રીની ધૂમ જોવા મળી રહી છે. હિંદુઓ દ્વારા દેવીઓની આરાધના માટે નવરાત્રી ઉજવવામાં આવે છે. અનેક મુસ્લિમ પરિવારો તેમાં ઉત્સાહભેર ભાગ લે છે, પરંતુ કેટલાક પરિવારો આ તહેવારમાં ભાગ લેવાથી દૂર રહે છે. બીજી તરફ, પોતાની બહેનપણીઓને ગરબા ગાતા જોઈને ઘણી મુસ્લિમ છોકરીઓને પણ ગરબામાં ભાગ લેવાનું મન થાય છે, પણ પરિવાર અને સમાજના દબાણના કારણે તેમણે પોતાનું મન મારી બેસી રહેવું પડે છે. આવી જ કેટલીક છોકરીઓ સાથે બીબીસી ગુજરાતીએ વાતચીત કરી. તમે આ વાંચ્યું કે નહીં? પોતાની વાત સમજાવતાં રેશ્મા કહે છે, "અમારા સમાજમાં ઘણી એવી છોકરીઓ છે કે જેઓ અસહાય છે. પોતાને ધર્મના આગેવાન ગણાવતા લોકો અમારાં જેવી છોકરીઓની નાની એવી ખુશી માટે પણ કોઈ પગલાં લેતાં નથી." "તેઓ માત્ર સારા અને ખરાબ વચ્ચેનો ખોટો તફાવત સમજાવે છે. જો તેમની વાત માનવામાં ન આવે તો, માત્ર એક કામ કરે છે. ફતવો કાઢી દે છે. હું જાણવા માગું છું કે સમસ્યા શું છે? શું હું ગરબા ગાવા જઉં તે ખરાબ વસ્તુ છે?" "સમય બદલાઈ રહ્યો છે. સમાજનો પણ શિક્ષણ સહિત દરેક ક્ષેત્રે વિકાસ થઈ રહ્યો છે. પણ સમાજમાં હજુ પણ કેટલાક લોકો છે જેઓ જૂના જમાનાની રૂઢિચુસ્ત વિચારધારા સાથે જ ચાલી રહ્યા છે. જેના કારણે અમારા જેવી છોકરીઓ પીડાઈ રહી છે." "મારા જેવી જ ઘણી મારી બહેનપણીઓ પણ છે કે જે વર્ષોથી આ પ્રકારની નાની-નાની ખુશીઓ માટે સવાલ કરી રહી છે, પણ હજુ સુધી તેમને કોઈ જવાબ મળ્યો નથી કે જેની મદદથી તેઓ પોતાના જીવનમાં પોતાની મરજીથી કંઈ કરી શકે." 'મુસ્લિમના ઇમાન પર ખતરો' જ્યારે આ મામલે મુસ્લિમ સમાજના મૌલાના (ધાર્મિક ગુરૂ) સાજીદ મેમણ સાથે વાત કરવામાં આવી તો તેમણે જણાવ્યું કે ગરબામાં જવું એ ઇસ્લામની ધર્મ વિરુદ્ધ છે. સાજીદ મેમણ જણાવે છે, "ગરબા ગાવા એ હિંદુ દેવીની પૂજા કરવા સમાન છે અને તેનાથી મુસ્લિમના ઇમાન પર ખતરો છે." જોકે, એવું પણ નથી કે મુસ્લિમ સમાજની દરેક વ્યક્તિ આ વિચારધારા ધરાવે છે અને દરેક છોકરી ગરબામાં જઈ શકતી જ નથી. ઘણાં પરિવારો એવા પણ છે કે જેઓ તહેવારોને ધર્મના ચશ્માથી નહીં, પણ માનવતાના ચશ્માથી જુએ છે. એવો જ એક પરિવાર ગુજરાતના રાજકોટ સ્થિત ખુશ્બુ અત્યાનનો છે. બીબીસી સાથે વાત કરતા ખુશ્બુ જણાવે છે, "તહેવારના માધ્યમથી જ આપણે એક તક મેળવીએ છીએ આપણા મિત્રો, પાડોશીઓ સાથે સારા સંબંધ બનાવવાની, છતાં કેટલાક લોકો માટે સંબંધ, લોકોની ખુશી અને ઇચ્છાઓ કરતાં પણ વધારે ઉપર જો કોઈ વસ્તુ છે, તો તે છે ધર્મ." નવરાત્રી અંગે વાત કરતા જ્યારે ખુશ્બુને સવાલ કરવામાં આવ્યો કે શું તેઓ મુસ્લિમ થઈને ગરબામાં ભાગ લે છે? તો તેમનો જવાબ હતો, હા. ખુશ્બુ જણાવે છે, "હું એક મુસ્લિમ છું અને જ્યારે પણ મન થાય છે હું નવરાત્રીમાં જઉં છું. હું નથી માનતી કે જો હું નવરાત્રીમાં જઉં છું, તો કંઈક ખોટું કરી રહી છું. મને નવરાત્રી ખુશી આપે છે અને ધર્મના નામે હું મારી ખુશીને મારી શકતી નથી." "મારા મોટા ભાગના મિત્રો હિંદુ ધર્મ સાથે સંકળાયેલા છે. તેઓ તહેવારોમાં મારા ઘરે આવે છે અને હું પણ તહેવારોમાં તેમના ઘરે જઉં છું. જ્યારે પણ મારા મિત્રોને નવરાત્રીની તૈયારીઓ કરતા અને ગરબા કરતા જોતી હતી, ત્યારે મને પણ ગરબા કરવાનું મન થતું હતું. હું છેલ્લા ઘણાં વર્ષોથી ગરબામાં ભાગ લઉં છું." સમાજમાં થતાં ભેદભાવ અંગે ખુશ્બુ કહે છે, "ભગવાન કે અલ્લાહે દુનિયાના લોકો વચ્ચે તફાવત બનાવ્યો નથી, તફાવત તો મનુષ્યએ બનાવ્યો છે." "મનુષ્યોએ હિંદુ- મુસ્લિમ વચ્ચે ધર્મની દિવાલ ઊભી કરી છે. જ્યારે દેવી મા પોતાના ભક્તો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રાખતા નથી, તો આપણે કોણ છીએ ભેદભાવ કરવા વાળા? દેવી મા પોતાના બધાં જ બાળકોને એક સમાન પ્રેમ કરે છે, એ માટે હું ગરબા રમવા માટે જવું છું. અને તે મને ખુશી આપે છે." ખુશ્બુ ઉમેરે છે, "ક્યાં લખાયેલું છે કે ખુશ રહેવું એ ધર્મની વિરુદ્ધ છે? જ્યારે તમે લગ્નમાં ગરબાનાં જ ગીતો પર ગરબા રમી શકો છો તો એ ધર્મ વિરુદ્ધ નથી? તો નવરાત્રીમાં ગરબા ગાવા જવું કેમ અયોગ્ય છે?" 'શેરી ગરબામાં મુ્સ્લિમોને પ્રવેશ નહીં' ખુશ્બુનું માનવું છે કે તહેવારોને ધર્મના ચશ્માથી જોવા માટે સમાજ જ મજબૂર કરે છે. ખુશ્બુનું કહેવું છે, "દીકરી મોટી થવા પર માતા પિતા કંઈ કહે કે ન કહે, સમાજ ચોકક્સ વાતો કરે છે કે 'મુસ્લિમની દીકરી થઈને ગરબામાં જાય છે, તેનાં માતા-પિતા પણ કેવા છે કે જે જવા દે છે.' આવી વાતો સાંભળીને માતા-પિતા દીકરીને ધર્મની સાંકળમાં બાંધી દે છે. કેમ કે તેમના માટે તે સમયે દીકરીની ખુશી કરતાં વધારે ઘરની ઇજ્જત, મર્યાદા વધુ મહત્ત્વ ધરાવવા લાગે છે." ખુશ્બુ ઉમેરે છે, "આજે ધર્મના નામે લોકો પોતાનાં બાળકોને એવી શીખામણ આપે છે કે ગરબા ગાવા એક ગુનો છે, પણ આ શીખામણ ખોટી છે. સૌથી મોટો ધર્મ તો માનવતાનો હોય છે. તેવામાં દીકરીની ખુશી વચ્ચે માતા પિતા ધર્મને ન લાવે તો ખૂબ સારી વાત થશે." આ તરફ રાજકોટના જ એક મુસ્લિમ પરિવારના મેડિકલ વિદ્યાર્થિની નિશીકા બાઝેર કહે છે, "ઘણી એવી છોકરીઓ છે કે જેમણે નવરાત્રીમાં ઉત્સાહભેર ભાગ લેવો હોય છે, તેમનું મન બહેનપણીઓ સાથે ગરબા ગાવા માટે થનગનતું હોય છે, પણ પોતાનાં પરિવારના કારણે તેણે પોતાનો ઉત્સાહ મારી નાખવો પડે છે." નિશીકાનું એવું પણ માનવું છે કે ગરબા રમવામાં માત્ર પરિવાર જ અડચણરૂપ બને છે તેવું પણ નથી. ઘણી જગ્યાએ શેરી ગરબા થતા હોય છે, ત્યાં મુસ્લિમ છોકરીઓને ભાગ નથી લેવા દેવાતો. પોતાનો અનુભવ યાદ કરતા નિશીકા કહે છે, "થોડાં વર્ષો પહેલાં જ્યારે મને શેરીની ગરબીમાં ભાગ લેવાનો શોખ હતો, ત્યારે માત્ર મારા ધર્મના કારણે ગરબીના આયોજકોએ મને ભાગ લેવાની તક આપી ન હતી." "ઘણી વખત મોટાં-મોટાં ગરબાના કાર્યક્રમોમાં પણ આજે 'લવ જેહાદ'ના નામે મુસ્લિમ યુવક- યુવતીઓને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી." 'ગરબામાં દરેક ધર્મના લોકોનું સ્વાગત' જોકે, દરેક જગ્યાએ આવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે એવું પણ નથી. આ મામલે જ્યારે અમદાવાદ સ્થિત YMCA ક્લબના સીઈઓ (ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઓફિસર) શ્યામ મહેતા સાથે વાત કરવામાં આવી તો તેમણે જણાવ્યું કે ગરબાના કાર્યક્રમમાં દરેક ધર્મના લોકોનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. મહેતા જણાવે છે, "નવરાત્રી સદ્ભાવનાનો તહેવાર છે કે જેમાં કોઈપણ ધર્મની વ્યક્તિ જોડાઈ શકે છે. ગરબાના કાર્યક્રમમાં માત્ર એ વાતનું ધ્યાન રાખવામાં આવે છે કે તેમાં ધર્મના નામે કોઈપણ પ્રકારની અનિચ્છનીય ઘટના ન ઘટે." "ગુજરાતના ગરબા એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ છે અને તેમાં ધાર્મિક વાત કરવી યોગ્ય નથી." આ તરફ નીશિકા પણ કહે છે, "નવરાત્રી એ માત્ર ધર્મનો ભાગ નથી, પણ તે એક સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ છે. આ તહેવારને ધર્મના ચશ્માથી ન જોઈને તેને આનંદ અને ઉલ્લાસ સાથે ઉજવવો જોઈએ." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો