ભારતીય મહિલા ખેલાડીઓએ સૌથી વધુ મેડલ ઍથ્લેટિક્સમાં જ કેમ જીત્યા છે?
પી. ટી. ઉષા 35થી વધારે વર્ષ પહેલાં ઍથ્લેટિક્સમાં ભારતને પહેલો ઑલિમ્પિક મેડલ અપાવવામાં સેકન્ડના હજારમાં ભાગથી પાછળ રહી ગયાં હતાં. 1994ની લોસ એન્જલસ ગેમ્સમાં 400 મીટરની વિઘ્નદોડ સ્પર્ધામાં તેમનો ક્રમ ચોથો રહ્યો એ ઘટના રમતજગત માટે અવિસ્મરણીય હતી, પણ ઍથ્લેટિક્સમાં ભાગ લેનારી ભાવિ પેઢીઓ માટે એ પ્રેરણાદાયક હતી.
પી. ટી. ઉષા તો, અન્ય રમતોની સરખામણીએ ભારતીય મહિલાઓએ ઍથ્લેટિક્સમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઐતિહાસિક રીતે ઉત્તમ પ્રદર્શન કર્યું હોવાનું એક ઉદાહરણ માત્ર છે. બી.બી.સી.એ કરેલા વિશ્લેષણના તારણ અનુસાર, ભારતીય મહિલાઓએ માત્ર ઍથ્લેટિક્સમાં જ 155 આંતરાષ્ટ્રીય મેડલ્સ જીત્યાં છે. 137 મેડલ્સ સાથે શૂટિંગની રમત બીજા ક્રમે રહી છે. બૅડમિન્ટન અને કુસ્તીનો સ્કોર અનુક્રમે 70 અને 69 મેડલ્સનો રહ્યો છે. ભારતીય મહિલા એથ્લેટ્સે છેક 1951થી શરૂ કરીને પાંચમી નવેમ્બર, 2019 સુધીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય રમતસ્પર્ધામાં કુલ 694 મેડલ્સ મેળવ્યાં છે. તેમાં 256 કાંસ્ય, 238 રજત અને 200 સુવર્ણચંદ્રકોનો સમાવેશ થાય છે. માત્ર 2018માં જ ભારતીય મહિલા ખેલાડીઓ તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓમાં કુલ 174 મેડલ્સ જીત્યાં હતાં. માત્ર પાંચ મહિલા ખેલાડીઓ ઑલિમ્પિક્સમાં મેડલ્સ જીતી છે અને ટ્રૅક ઍન્ડ ફિલ્ડ સ્પર્ધામાં તો કોઈ નહીં. જોકે, એશિયન ગેમ્સમાં અન્ય રમતોની સરખામણીએ ઍથ્લેટિક્સમાંથી વધુ એટલે કે 109 મેડલ્સ મળ્યાં હતાં. ભારતીય મહિલા ખેલાડીઓના ઍથ્લેટિક્સમાં ઉત્તમ દેખાવનું કોઈ ચોક્કસ કારણ આપવું મુશ્કેલ છે, પણ આ સફળતા માટે નિષ્ણાતો વિવિધ બાબતોના સંયોજનને કારણભૂત ગણાવે છે. પ્રેરણાદાયક ખેલાડીઓ 1980થી શરૂ કરીને 2000ના દાયકા સુધીની ભારતીય મહિલા ઍથ્લેટ્સની સ્વર્ણિમ પેઢીમાં એમ. ડી. વાલસમ્મા, શાઈની વિલ્સન, કે. એમ. બીનામોલ અને અંજુ બોબી જ્યોર્જ સહિતની ખેલાડીઓનો સમાવેશ થાય છે. અંજુ બોબી જ્યોર્જ એવાં સૌપ્રથમ તથા એકમાત્ર ભારતીય મહિલા ઍથ્લીટ છે, જેમણે વર્લ્ડ ઍથ્લેટિક્સ ચૅમ્પિયનશિપ મેડલ જીત્યો હોય. તેમણે 2003માં પેરિસમાં લાંબા કુદકામાં એ મેડલ જીત્યો હતો. આ પૈકીની ઘણી મહિલાઓ કેરળની છે. આ મહિલા ખેલાડીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નોંધપાત્ર ખ્યાતિ મેળવી છે એટલું જ નહીં, તેમણે રૂઢીવાદી સમાજમાંના પુરુષોના વર્ચસ્વને પણ તોડ્યું છે. ભારતનાં ટોચનાં જેવેલિન થ્રો પ્લેયર અન્નુ રાની કહે છે, "પી. ટી. ઉષા અને અંજુ બોબી જ્યોર્જ પ્રેરણાદાયક પ્રતિભાઓ છે. તેમણે અમને એ શીખવ્યું છે કે સામાન્ય પરિવારની સીધીસાદી છોકરીઓ સિદ્ધિ મેળવી શકે તો અમે પણ એવું કરી શકીએ. માત્ર આકરી મહેનત કરવી જરૂરી છે." પૈસાદાર હોવું જરૂરી નથી સ્પૉર્ટ્સના એક પ્રકાર તરીકે ઍથ્લેટિક્સ લોકપ્રિય હોવાનું એક કારણ એ છે કે તેમાં બહુ ઓછી માળખાકીય સુવિધાની જરૂર પડે છે. પી. ટી. ઉષા સ્ટ્રેન્થ ટ્રેનિંગ માટે સમુદ્રકિનારે અને દરિયાનાં મોજાં સામે દોડતાં હતાં. ભારતમાં બાળકો નાની વયથી જ સ્કૂલ તથા કૉલેજોમાં વાર્ષિક સ્પૉર્ટ્સ સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેતાં થાય છે. કેરળનાં કોઝીકોડસ્થિત ઉષા સ્કૂલ ઑફ ઍથ્લેટિક્સના સહ-સ્થાપક અને પી. ટી. ઉષાના પતિ વી. શ્રીનિવાસન કહે છે, કેરળ, પંજાબ, મહારાષ્ટ્ર, બંગાળ, દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ અને તામિલનાડુ જેવાં અનેક રાજ્યોમાં સ્થાનિક સ્પર્ધાઓમાં પુરુષો તથા સ્ત્રીઓ સમાન પ્રમાણમાં ભાગ લે છે. ડ્રેસ મહત્વનો નથી દાખલા તરીકે સ્વિમિંગ અને જિમ્નેસ્ટિક્સ જેવી સ્પૉર્ટ્સમાં ભારતીય મહિલાઓ ડ્રેસ કોડથી ડરી જાય છે. આ બન્ને રમતમાં ભાગ લેનારા ખેલાડીઓ મહાનગરોના જ હોય છે તેનું કારણ આ છે, એવું વી. શ્રીનિવાસન માને છે. ઈન્ટરનેટ, ટેલિવિઝન, સોશિયલ મીડિયા અને શિક્ષણને કારણે મહિલાઓને અન્ય દેશો તથા તેમની સંસ્કૃતિને જાણવાની સુવિધા તેમજ આત્મવિશ્વાસ મળ્યો છે અને સ્ત્રી જાતિ સાથે જોડાયેલી સામાજિક માન્યતાને ફગાવી દેવાની હિંમત મળી છે. સિસ્ટમ સુધરી રહી છે કેન્દ્ર સરકાર ઘણાં વર્ષોથી મહિલાઓને સ્પૉર્ટ્સમાં પણ ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરી રહી છે. દાખલા તરીકે સ્પૉર્ટ્સ ઑથૉરિટી ઑફ ઇન્ડિયાની હૉસ્ટેલમાં રહેવા માટે મહિલા ખેલાડીઓ કોઈ ચાર્જ ચૂકવવો પડતો નથી અથવા નગણ્ય ચાર્જ ચૂકવવો પડે છે, એવું શ્રીનિવાસન જણાવે છે. આ પ્રકારના પ્રોત્સાહનને લીધે સ્પૉર્ટ્સમાં મહિલાઓનું ભાગ લેવાનું પ્રમાણ વધ્યું છે. શ્રીનિવાસન કહે છે, "આપણી સ્કૂલોની સિલેક્શન ટ્રાયલ્સમાં મહત્વાકાંક્ષીઓની સંખ્યા વર્ષોવર્ષ વધી રહી છે. દસ વર્ષ પહેલાં કેરળમાંથી ઢગલાબંધ બાળકો સ્પૉર્ટ્સમાં ભાગ લેતાં હતાં, પણ અન્ય રાજ્યોમાંથી બહુ ઓછાં બાળકો આવતા હતા." "છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં પ્રવાહ પલટાયો છે. હવે કેરળમાંથી ઓછા અને અન્ય રાજ્યોમાંથી વધારે બાળકો આવે છે." શ્રીનિવાસન ઉમેરે છે કે અમારી સ્કૂલ માટેની સિલેક્શન ટ્રાયલ્સ એક સપ્તાહ પહેલાં જ પૂર્ણ થઈ છે. અમે 17 ખેલાડીઓને પસંદ કર્યા છે, જેમાંથી 10 અન્ય રાજ્યોના છે. આગળ લાંબો પંથ... વધુ ખેલાડીઓ ભાગ લેતા થયા, લોકોનું માનસ બદલાયું અને સુવિધા વધી હોવા છતાં ભારત ટ્રૅક ઍન્ડ ફિલ્ડ સ્પર્ધામાં એકેય ઑલિમ્પિક મેડલ હજુ સુધી જીત્યું નથી. ઘણા લોકો એ માટે સ્પર્ધાઓની અપૂરતી સંખ્યાને જવાબદાર ગણે છે. શ્રીનિવાસન કહે છે, "કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, ખાનગી એકેડમીઝ જેવી અનેક એજન્સીઓ પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓને શોધવાનું કામ કરે છે. તેમને વૈજ્ઞાનિક ઢબે તાલીમ આપવામાં આવે છે, પણ આપણને સ્પર્ધાનો ખરો અનુભવ મળતો નથી." "આપણે અમેરિકા તથા યુરોપના સર્વોત્તમ એથ્લેટિક ખેલાડીઓ સાથે સરખામણી કરીએ તો અન્ડર-14ના સ્તરેથી જ ત્યાં જોરદાર સ્પર્ધા હોય છે." તેથી ભારતીય એથ્લેટ્સે તેમની ગતિ અને ક્ષમતા વધારવા માટે વિદેશમાં વધુ સારા સ્પર્ધકો સાથે દોડવું જોઈએ, પણ એ બધાને પોસાય નહીં, એવું રમેશ માને છે. ગત વર્ષે દોહામાં વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ્સની જેવલિન થ્રોની ફાઈનલ્સમાં પહોંચેલા પહેલા ભારતીય મહિલા ખેલાડી અન્નુ રાની કહે છે, "સ્પર્ધામાં સર્વોચ્ચ સ્તરે મહિલાઓનો જુસ્સો અને ઉગ્રતા અલગ જ હોય છે." ખુલ્લા દિલે હસવાની સાથે ભવિષ્ય ભાખતાં અન્નુ રાની કહે છે, "માત્ર એક નહીં, આપણે અનેક ઑલિમ્પિક મેડલ્સ જીતીશું." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો