કોરોના વાઇરસ : લૉકડાઉનને લીધે ભયના ઓછાયામાં ફફડતો આમ આદમી
છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તમારા ઘરનાં રૅશન-પાણીના ખર્ચમાં વધારો થયો છે? તમારા ફ્રીઝમાં આજકાલ મોટા પ્રમાણમાં ખાદ્યસામગ્રી ખડકાયેલી છે? તમારા રસોડામાં લોટ-ચોખા-દાળ રાખવાની જગ્યામાં પહેલાં કરતાં બમણો જથ્થો છે? કોરોના કટોકટીના અંત પછી નોકરી કે રોજગાર પર તેની કોઈ અસર થશે કે નહીં તેની ચિંતા તમને પણ થાય છે?
આ બધા સવાલના જવાબ 'હા' હોય તો મારા દિલના દર્દની આ વાત જરૂર વાંચો. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જનતા કર્ફ્યુની જાહેરાત જે દિવસે કરી ત્યારે મારા દિમાગમાં ખતરાની ઘંટડી વાગી હતી. વડા પ્રધાનનું સંબોધન પૂર્ણ થયું એ પહેલાં લેપટૉપ ઑપન થઈ ચૂક્યું હતું. ફરી એક વખત તેઓ 14મી એપ્રિલે 21 દિવસ પૂર્ણ થઈ રહ્યા છે, ત્યારે રાષ્ટ્રજોગ સંબોધન કરવાના છે. કેટલાક મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ અમુક રાહત સાથે તેઓ લૉકડાઉનને લંબાવવાની જાહેરાત કરી શકે છે. એ દિવસે રાત્રે લોટ-ચોખાના 10-10 કિલોના પૅકિંગનો ઑનલાઇન ઑર્ડર આપી રહ્યો હતો. જોકે, દાળ ઑનલાઈન ઑર્ડર કરવાના વિભાગમાં જતાંની સાથે જ મારા ઓવર-કૉન્ફિડન્સના ભુક્કા બોલી ગયા હતા. તુવેર દાળ અને મસૂર દાળ સામે લખ્યું હતું - સ્ટૉક ખતમ. આવું જ લખાણ ચિપ્સ, બે પ્રકારનાં બિસ્કિટ્સ અને કપડાં ધોવાના પાઉડર સામે જોવા મળ્યું હતું. છેલ્લાં ઘણાં વર્ષો બાદ આવું થયું હતું. લગભગ તમામ લોકો આગામી સમયનો તાગ મારા પહેલાં મેળવી ચૂક્યા હતા. "હમણાં તો એક દિવસ (14 કલાક) નો જનતા કર્ફ્યુ છે અને એ પણ એક દિવસ પછી," એવું કહીને મેં મારા પત્નીને દિલાસો આપ્યો હતો. જાહેરાતની આગલી રાત્રે બીજા દિવસે અનાજ વગેરેનો સ્ટૉક ખરીદી લીધો હતો. જનતા કર્ફ્યુ પૂરો થયો અને એ પછીનો એટલે 23 માર્ચનો દિવસ કોરોના વાઇરસના આગળ વધતા પગલાંને શોધવામાં પસાર થયો. આગલી સાંજે વડા પ્રધાને 21 દિવસના લૉકડાઉનની જાહેરાત કરી દીધી હતી. ઘરે પહોંચ્યા પછી તરત જ શાકભાજી વગેરે ખરીદીને ફ્રીઝમાં રાખવાની કવાયત પર નીકળી પડ્યા હતા. ચાર કલાક પછી એટલે કે રાતે 12 વાગ્યાથી લૉકડાઉન શરૂ થવાનો હતો. ભીંડાના ભાવમાં કિલોએ 20 રૂપિયાનો વધારો થયો હતો. ડુંગળીના ભાવ કિલોએ 40 રૂપિયા વધીને 60 રૂપિયા થઈ ગયા હતા. હજુ થોડા દિવસ પૂર્વે જે સફરજન 110 રૂપિયે કિલો મળતાં હતાં, તે એ રાતે 160 રૂપિયાલેખે મળ્યાં હતાં. દૂધ તો પાણીની જેમ વેચાયું હતું. મારા હાથમાં માત્ર દોઢ લીટર આવ્યું. એટલે મારા પગ સુપરસ્ટોર તરફ વળ્યા. છ મહિના સુધી ચાલતા દૂધના ટેટ્રાપેક્સ તથા મિલ્ક પાઉડર ખરીદી લઈએ, નહીં તો બાળકોને શું જવાબ આપીશું? દિલ્હી નજીકના નોઇડાના જે સૅક્ટરમાં હું રહું છું તેના બીજા રહેવાસીઓએ પણ મારી આ "દૂરદર્શિતા"ના ભુક્કા બોલાવી દીધા હતા. ડેરી પ્રોડક્ટ્સના નામે સુપરસ્ટોરમાંથી મને માત્ર દહીંના બે અને પનીરનું એક પૅકેટ મળ્યું. બધાં એટીએમ મશીનો પાસે લાંબી લાઇનો જોવા મળી હતી. લોકોના મનમાં નોટબંધીના શરૂઆતના દિવસોની સ્મૃતિ દેખીતી રીતે તાજી હતી. ઘણાં વર્ષે બીકમાં ખરીદી પૅનિક બાઇંગ કે સામગ્રી ખતમ થઈ જવાના ડરથી મોટા પ્રમાણમાં માલસામાન ખરીદવાનું દૃશ્ય ઘણાં વર્ષો પછી જોવા મળ્યું હતું. સ્કૂલમાં હતા એ વખતે ક્યારેક કર્ફ્યુ લાદવામાં આવતો હતો, પણ એ બે-ચાર દિવસ રહેતો હતો. લૉકડાઉનની પણ શરૂઆત થઈ ગઈ. એ દરમિયાન કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અને જિલ્લા વહીવટી તંત્ર તરફથી સતત સંદેશા આવતા રહ્યા હતા કે અનાજ, શાકભાજી, દૂધ, બ્રેડ વગેરે પૂરતા પ્રમાણમાં મળતાં રહેશે. બીજી તરફ, શાકભાજીના ભાવ ઘટવાને બદલે વધવા લાગ્યા. ચિકન અને માંસ-મચ્છીના શોખીનો વધારે પરેશાન જોવા મળ્યા હતા. તેમને તેમની પસંદગીની સામગ્રી મળતી ન હતી અથવા જે હતું તે બહુ મોંઘું થઈ ગયું હતું. નૉનવેજ દુર્લભ થયું લૉકડાઉન શરૂઆતમાં 30 ઈંડાંની ટ્રે 130 રૂપિયાની મળતી હતી. આ શુક્રવારે મારે એ જ દુકાનેથી એવાં જ સફેદ ઈંડાંની ટ્રે 210 રૂપિયામાં મન મારીને ખરીદવી પડી હતી. માત્ર એક જ મરઘી ઈંડાં મૂકતી હશે? કોને ખબર! ભીંડાનો ભાવ હવે કિલોના 110થી 120 રૂપિયા થઈ ગયો છે. ગરીબ કાકડીનો ભાવ છે 80 રૂપિયે કિલો. કરિયાણાની દુકાનોમાં મોટા ભાગે બધી સામગ્રી મળતી નથી અને જે મળે છે તે આપણે વધારે ને વધારે પ્રમાણમાં ખરીદીએ છીએ. બ્રેડ અને દૂધ-દહીં તો રોજ આવતા હતા. હવે તેનું પ્રમાણ બમણું થઈ ગયું છે, કારણ કે બજારમાં તેનો જથ્થો ખતમ થઈ જવાનો ડર છે. ગમે ત્યારે પુરવઠો ખોરવાઈ જાય છે. બ્લડપ્રેશર માપતા મશીનમાં 120-180 રીડિંગ જોઈને જે સંતોષ થાય, એવો જ સંતોષ દુકાનોમાં ચિપ્સ અને બિસ્કિટવાળી શેલ્ફ ભરેલી જોઈને થાય છે. હવે નવી બીક દવાઓ તો સમજો કે એક નહીં, આગલા બે મહિનાની ખરીદી નાખી છે. દુકાનદારે વધારે આપવાની મનાઈ ન કરી હોત, તો કદાચ ત્રણ મહિનાનો સ્ટૉક ખરીદી લીધો હોત. લૉકડાઉન સંબંધી અસમંજસને લીધે ધીમે-ધીમે એટલા મોટા પ્રમાણમાં લોટ-ચોખા ખરીદી લીધાં છે કે હવે તેમાં જીવડાં પડવાનો કે તેને ઉંદરડાં ખાઈ જશે તેવો ડર લાગે છે. કરિયાણાની દુકાનમાં વાસણ ધોવાનો સાબુ ત્રણ દિવસ સુધી ન મળ્યો તેના ટૅન્શનમાં કપડા ધોવાનો પાઉડર જરૂર કરતાં વધારે ખરીદી લીધો. એ બધાની વચ્ચે લૉકડાઉનના એક અઠવાડિયા બાદ બૅન્ક એકાઉન્ટમાં બાકી રહેલા નાણાંનો આંકડો ડૅબિટકાર્ડના મૅએસેજમાં જોયો, તે પછીના ત્રણ દિવસ સુધી રોજ જરૂરિયાત અનુસારનું દૂઘ ખરીદ્યું હતું. જોકે, ત્રણ દિવસ પછી ફરી એ જ બેચેની થવા લાગી હતી કે જરૂરી સામગ્રી ક્યાંક ખતમ ન થઈ જાય! કોરોનાનું લૉકડાઉન કોણ જાણે કેટલા દિવસ ચાલશે! ભાવવધારાનું અથવા વધારે ખર્ચનું કારણ મેં વિચાર્યું કે જાણકારો સાથે વાત કરીને સમજી લઉં કે આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે? કે પછી જે થઈ રહ્યું છે તે મારી સાથે જ થઈ રહ્યું છે? જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયા યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્રના ભૂતપૂર્વ પ્રોફેસર એ. કે. ખાને કહ્યું હતું: "પૅનિક બાઇંગનો દોર બધાના જીવનમાં ક્યારેક આવતો જ હોય છે. બાળકો નાનાં હોય ત્યારે મા-બાપને દૂઘ તથા ડાયપર પૂરતા પ્રમાણમાં રાખવાની ચિંતા હોય છે." "એવી જ બેચેની કર્ફ્યુ જેવી સ્થિતિમાં મોટા ભાગના લોકોની હોય છે. એક અદૃશ્ય નિયંત્રણ જેવું હોય છે. ખર્ચ વધવાનું કારણ પણ આ જ હોય છે." "મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ લંબાશે ત્યારે તેની માત્રામાં વધારો થશે." વાઇરસનો વ્યાપ ને કોપ દેશવ્યાપી લૉકડાઉનનું વાજબી કારણ કોરોના વાઇરસના વધતા પ્રકોપથી બચવાનું છે એ દેખીતું છે. વિચારવાની વાત એ છે કે કોરોના વાઇરસનો ફેલાવો જ્યાંથી શરૂ થયો હતો, ત્યાં 11 અઠવાડિયાં બાદ લૉકડાઉન ઉઠાવી લેવાયું છે. અલબત્ત, પાછલા એક મહિનામાં અનાજ ઉપરાંત શાકભાજીના ભાવ લગભગ બમણા થઈ ગયા છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે સમગ્ર દેશમાં ટ્રકોના ટ્રાન્સપૉર્ટનો ખર્ચ પણ વધ્યો છે અને માલસામાનને રાજ્યોની સીમા પાર કરાવવાની સમયમર્યાદા પણ વધી છે. બીજું કારણ એ છે કે લૉકડાઉન અને સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ વચ્ચે શાકભાજી ખેતરમાંથી ઉઠાવીને તેને દૂરના વિસ્તારો સુધી પહોંચાડવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. કામ કરનારા મજૂરો પોતપોતાના ગામ ચાલ્યા ગયા હોવાને કારણે પૅકિંગ વગેરે મુશ્કેલ અને મોંઘું થઈ ગયું છે. શાકભાજી સિવાય બિસ્કિટ કે ફરસાણ વગેરે જેવી સામગ્રી દુકાનોમાં ઓછી, પણ મોંધી જોવા મળી રહી છે, કારણ કે તેનું ઉત્પાદન હાલ ઠપ છે. જે ચીજ સારા એવા પ્રમાણમાં જોવા મળે તેનો સ્ટૉક અથવા સંગ્રહ વપરાશકર્તા આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં કરી લેતો હોય છે એ જગજાહેર છે. બચત પણ થવા માંડી જોકે, જાણકારો કહે છે કે લૉકડાઉન દરમિયાન ઘરનો ખર્ચ જ વધ્યો છે. બીજા ખર્ચામાં બચત પણ થઈ રહી છે. દાખલા તરીકે, લોકોએ ઘરમાં જ રહેવાનું હોવાથી મોટરકારમાં પેટ્રોલ કે ડીઝલ ભરાવવાનો ખર્ચ થતો નથી. બૅન્કબાઝાર ડોટકોમના ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર અને પર્સનલ ફાયનાન્સ નિષ્ણાત આદિલ શેટ્ટીએ કહ્યું હતું: "હકીકતમાં લૉકડાઉન દરમિયાન ખર્ચમાં ઘટાડો થયો છે, કારણ કે શૉપિંગનો, હોટેલમાં જમવાનો કે સિનેમા જોવા જવાનો કે પછી પબ્લિક ટ્રાન્સપૉર્ટ અથવા ઑફિસે જવા માટેનો ખર્ચ થતો નથી. પ્રવાસ પર પ્રતિબંધ હોવાથી લોકો પ્રવાસ પણ નથી કરતા અને રજાઓ માણવા પણ નીકળ્યા નથી." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો