Blood Clot : કોરોના રસીની આડઅસરથી થતી લોહી ગંઠાવાની Thromboembolic બીમારી શું છે? થાય તો શું કરવું?
ભારતમાં હાલ કોરોના વાઇસ સામે રસીકરણ ચાલી રહ્યું છે, ત્યારે રસી લેનાર કેટલાક લોકોમાં થ્રોમ્બોએમ્બોલિકનાં લક્ષણો જોવા મળ્યાં છે. થ્રોમ્બોએમ્બોલિક લક્ષણોમાં શરીરમાં લોહીના ગઠ્ઠા જામી જવાની સમસ્યા જોવા મળે છે.
ભારતમાં માત્ર 700 કેસમાં જ ગંભીર પ્રકારની અસર થઈ છે જોકે, ભારતના આરોગ્ય અને પરિવારકલ્યાણ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે આવા કેસોની સંખ્યા બહુ ઓછી છે. નોંધનીય છે કે ભારતમાં કોરોના વાઇરસ રસીકરણ ચાલી રહ્યું છે અને વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશન એટલે કે WHO અનુસાર ભારતમાં 17,51,71,482 કોરોના વાઇરસના ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે. સમાચાર સંસ્થા એએનઆઈ અનુસાર સોમવારે કોવિશિલ્ડ રસીને લઈને ભારત સરકારે જણાવ્યું કે એઇએફઆઈ (ઍડ્વર્સ ઇવેન્ટ્સ ફૉલોઇંગ ઇમ્યુનાઇઝેશન) કમિટીની તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે કોરોના વૅક્સિન આપ્યા બાદ 26 દરદીઓમાં થ્રોમ્બોએમ્બોલિક લક્ષણો જોવા મળ્યાં છે. સરકારે જણાવ્યું કે જે પ્રમાણે રસીકરણ થઈ રહ્યું છે, તેની સામે આ આંકડો બહુ નાનો છે. જોકે સરકારે કહ્યું છે કે તેઓ કોરોના રસીકરણ બાદ થતાં થ્રોમ્બોએમ્બોલિક લક્ષણો વિશે લોકોમાં જાગૃતિ આવે તે માટે ટૂંક સમયમાં એક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડશે. ઑક્સફર્ડ અને એસ્ટ્રાઝેનેકા દ્વારા કોરોના વૅક્સિન કોવિશિલ્ડ વિકસાવવામાં આવી છે. આ વૅક્સિનનું ઉત્પાદન ભારતમાં સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઇન્ડિયા દ્વારા થઈ રહ્યું છે, જે વિશ્વના સૌથી મોટા વૅક્સિન ઉત્પાદક છે. સરકારે શું કહ્યું છે? ભારતના આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે કહ્યું છે કે કોરોના રસીકરણ બાદ દેશમાં બ્લીડિંગ અને બ્લડ કલોટના જે કેસ સામે આવ્યા છે તે ઓછા છે અને નિદાનની અપેક્ષિત સંખ્યાને તે અનુરૂપ છે. લાઇવમિન્ટના એક અહેવાલ અનુસાર એઇએફઆઈ કમિટી કોરોના વૅક્સિન લીધા બાદ ગંભીર અને અતિ ગંભીર લક્ષણો ધરાવતા 700માંથી 498 કેસની તપાસ કરી છે અને તેમાંથી 26 દરદીઓ થ્રોમ્બોએમ્બોલિક લક્ષણો ધરાવતા હતા. કમિટીને ટાંકતાં અહેવાલમાં લખાયું છે કે આ આંકડો બહુ નાનો છે, પરતું કોરોના વૅક્સિન લીધા બાદ થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટસ્ નું જોખમ છે તે પુરવાર થાય છે. કમિટીએ કહ્યું કે કેટલાંક સંશોધનમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે વૅક્સિન લીધા બાદ બ્લડ કલૉટ થાય છે પરતું ભારતમાં પ્રતિ મિલિયન ડોઝ સામે માત્ર 9.3 કેસ સામે આવ્યા છે. ભારતમાં રસીકરણથી શરૂઆત થઈ છે ત્યારથી લઈને અત્યાર સુધી CO-WIN ઍપમાં 23,000 લોકોએ કોવિશિલ્ડ રસી લીધા બાદ ગંભીર અસર થવાની ફરિયાદ કરી છે. તેમાંથી માત્ર 700 કેસમાં જ ગંભીર પ્રકારની અસર થઈ છે. ભારતમાં 27 એપ્રિલ સુધી કોવિશિલ્ડના 13.4 કરોડ ડોઝ આપવામાં આવ્યા છે. કમિટીએ જણાવ્યું કે ભારત બાયોટૅક દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી વૅકિસન કોવૅકિસનમાં એક પણ સંભવિત થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટસ્ નો કેસ સામે આવ્યો નથી. થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ શું છે? ભારત સરકારે એક નિવદેનમાં જણાવ્યું કે કોવિશિલ્ડના ફાયદાઓ તેના નુકસાન કરતા વધારે છે થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ્સમાં દરદીના શરીરમાં લોહીનો ગઠ્ઠો જામી જાય છે અને આ ગઠ્ઠો શરીરના કોઈ પણ ભાગમાં અથવા બીજી નસમાં પ્રવેશ કરી શકે છે. તેનાથી દરદીને શારીરિક તકલીફ થઈ શકે છે. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ પબ્લિક હેલ્થના નિદેશક દિલીપ માવળંકરે બીબીસી ગુજરાતીને જણાવ્યું, "લોહીનો ગઠ્ઠો જામી ગયા બાદ શરીરના અંગોમાં જઈ શકે અથવા બીજી નસમાં પ્રવેશી શકે છે. જો તે મસ્તિષ્કની નસીમાં પ્રવેશ કરે તો લકવો થઈ શકે અને હાર્ટની નસમાં ક્લૉટ થાય તો હાર્ટ ઍટેક આવી શકે છે." "કોવિશિલ્ડ આપ્યા બાદ શરીરમાં જે ઇમ્યુનિટી મીકેનિઝમ ટ્રિગર થાય છે તેની આડઅસરના કારણે બલ્ડ ક્લૉટ થઈ શકે છે. હજુ સુધી આ બાબતે સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. જો દરદીને ગંભીર લક્ષણો હોય તો તેને હૉસ્પિટલમાં દાખલ પણ થવું પડી શકે છે." તેઓ વધુમાં જણાવે છે કે યુરોપ અને બીજા દેશોમાં યુવાનોમાં અને ખાસ કરીને મહિલાઓમાં બલ્ડ ક્લૉટ થઈ જવાના કેસ સામે આવ્યા છે, જે બાદ અમુક સમય માટે ત્યાં કોવિશિલ્ડ રસી આપવાનું બંધ કરી દેવામાં આવ્યું હતું. "ભારતમાં પણ આવા કેસ સામે આવ્યા છે અને એટલા માટે સરકારે કમિટી બનાવી છે જેણે પોતાનાં તારણો આપ્યાં છે. સંશોધનમાં બહાર આવ્યું છે કે થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટસ્ ઠંડા પ્રદેશોમાં વધારો જોવા મળે છે. ભારત જેવા દેશમાં તેનું જોખમ ઓછું છે." લાઇવમિન્ટના એક અહેવાલ અનુસાર એઈએફઆઈ કમિટીએ પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે સામાન્ય વસતિમાં થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટસ્ થતા રહે છે. તેની પૃષ્ઠભૂમિ અને વૈજ્ઞાનિક લખાણ અનુસાર યુરોપિયન મૂળના લોકોની સરખામણીમાં દક્ષિણ અને દક્ષિણ-એશિયાના લોકોને તેનું જોખમ ઓછું છે. જાણો તેનાં લક્ષણો વિશે થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ્સનાં લક્ષણોમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં દુખાવો, હાથ-પગમાં દુખાવો અથવા સોજો અને જ્યાં ઇન્જેક્શન લીધું હોય તેનાથી દૂર લાલ ફોલ્લીઓ થવી અથવા ઉઝરડા થવા વગેરે સામેલ છે. આ ઉપરાંત પેટમાં દુખાવો, માથામાં દુખાવો, અશક્તિ, લકવો, આંખોની દૃષ્ટિ ઘટી જવી, માનસિક અસ્થિરતા અને ઊલટીઓ થઈ શકે છે. દિલીપ માવળંકર કહે છે, "હૉસ્પિટલમાં લોહીને પાતળું કરવા માટેની દવા આપવામાં આવે છે. મસ્તિષ્કમાં જો થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ્સ થાય તો દરદીને વિવિધ શારીરિક તકલીફો થઈ શકે છે. જો થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ્સ થાય તો શરીરમાં ગંભીર અસર થાય છે. કોરોના વાઇરસના દરદીઓમા પણ થ્રોમ્બોએમ્બોલિક ઇવેન્ટ્સ જોવા મળે છે અને તેમને દવાઓ આપવી પડે છે." ભારત સરકારે એક નિવદેનમાં જણાવ્યું કે કોવિશિલ્ડના ફાયદાઓ તેના નુકસાન કરતાં વધારે છે અને તેમાં કોરોના વાઇરસના ચેપને ઓછો કરવા માટે અને મૃત્યુ ઘટાડવા માટે પ્રબળ સંભાવનાઓ છે. સરકારે કહ્યું છે કે જો વૅક્સિન લેવાના 20 દિવસની અંદર જો થ્રોમ્બોએમ્બોલિક લક્ષણો જણાય તો જે આરોગ્ય કેન્દ્રમાં વૅકસિન મૂકવામાં આવી છે, ત્યાં સંપર્ક કરવો. યુરોપમાં કોવિશિલ્ડ પર લગાવાયેલો અસ્થાયી રોક કોવિશિલ્ડ વૅક્સિન લેનારામાં દેખાઈ શકે છે લક્ષણ? માર્ચ મહીનામાં યુરોપના દેશો જર્મની, ફ્રાન્સ અને ઇટાલીએ કોવિશિલ્ડ વૅક્સિન પર અસ્થાયી પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. લોહીમાં ક્લૉટ બનવાની ઘટનાઓ બાદ મોટા દેશોએ આ રસી પર રોક લગાવી દીધી હતી. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠને કોરોના વાઇરસ સામે આ રસીના ઉપયોગને લઈને જે ડર ફેલાયો હતો તેને નકારી કાઢ્યો હતો અને આ રસી કોરોના વાઇરસ સામે અસરકારક છે તેમ જણાવ્યું હતું. તે સમયે બીબીસી હેલ્થ સંવાદદાતા નિક ટ્રિગલે કહ્યું હતું, "યુકે અને યુરોપ એકદમ સ્પષ્ટ રીતે કહી ચુક્યા છે કે વૅક્સિન સાથે આગળ વધવામાં આવશે ભલે અમુક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્રો બીજો વિકલ્પ પસંદ કરે." "અત્યાર સુધી જે બહાર આવ્યું છે તે પ્રમાણે રસી લીધા બાદ બ્લડ ક્લોટના જે પણ કેસો સામે આવ્યા છે તેની સંખ્યા બહુ ઓછી છે અને આ પરિસ્થિતિમાં લાગે છે કે એ જ થઈ રહ્યું છે જેની તમે અપેક્ષા રાખી હોય." એસ્ટ્રાઝેનેકાએ તે વખતે નિવેદન આપ્યું હતું કે વૅક્સિનના કારણે બ્લડ ક્લોટ થવાનું જોખમ વધી જાય છે તેના કોઈ પુરાવા નથી.