કોણ સૈયદ અલી ગિલાની, જેને ઇમરાન ખાનની સરકાર આપવા માગે છે 'નિશાન-એ-પાકિસ્તાન'
પાકિસ્તાનની સંસદે કાશ્મીરના ભાગલાવાદી નેતા સૈયદ અલીશાહ ગિલાનીને દેશનો સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન 'નિશાન-એ-પાકિસ્તાન' આપવાનો સર્વાનુમત્તે ઠરાવ કર્યો છે. આ સિવાય એક કૉલેજને તેમનું નામ આપવાની તથા તેમની જીવનકથાને શૈક્ષણિક પાઠ્યક્રમમાં સામેલ કરવાના અહેવાલ પણ છે.
91 વર્ષના ભાગલાવાદી નેતા સૈયદ અલી ગિલાનીએ કાશ્મીરનાં ભાગલાવાદી રાજકીય જૂથોના ગઠબંધન 'હુર્રિયત કૉન્ફરન્સ' સાથે છેડો ફાડી નાખ્યો હતો અને હુર્રિયતના રાજકારણમાં હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા હતા. જૂન મહિનાના છેલ્લા સપ્તાહમાં ગિલાનીએ સોશિયલ મીડિયા ઉપર એક ઓડિયો ક્લિપ મૂકી છે અને કહ્યું, "હુર્રિયતમાં જે સ્થિતિ ઊભી થઈ છે, તેને જોઈને હું તેની સાથે સંપૂર્ણપણે છેડો ફાડું છું." ગિલાનીએ સ્વીકાર્યું હતું કે હુર્રિયતમાં ભારતે લીધેલાં પગલાંનો વિરોધ કરવાની ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ હતો તથા અન્ય ખરાબ કામોને 'આંદોલનના વ્યાપકહિત'ના નામે અવગણી દેવાયા હતા. ગિલાનીના તાલ પર હડતાલ ગિલાની તત્કાલીન જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યની 87 ધારાસભ્યવાળી વિધાનસભાના 15 વર્ષ સુધી સભ્યપદે રહ્યા હતા. તેઓ દક્ષિણ કાશ્મીરની સોપોર બેઠકનું વિધાનસભામાં પ્રતિનિધિત્વ કરતા. ગિલાની 'જમાત-એ-ઇસ્લામી'નું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા, જેની ઉપર પ્રતિબંધ લાદી દેવાયો હતો. 1989માં સશસ્ત્ર સંઘર્ષ શરૂ થયો, તે દરમિયાન તેમણે તથા જમાતના અન્ય ચાર નેતાઓએ રાજીનામાં ધરી દીધાં હતાં. કાશ્મીરમાં ઉગ્રવાદ સાથે સાથે જ હુર્રિયત નેતા તરીકે તેમનો ઉદય થયો હતો અને તેમણે ચૂંટણીગત રાજકારણથી છેડો ફાડી લીધો હતો. 1993માં 20થી વધુ ધાર્મિક અને રાજકીય સંગઠનોએ મળીને 'ઑલ પાર્ટીઝ હુર્રિયત કૉન્ફરન્સ'ના નેજા હેઠળ એકઠા થયા. 19 વર્ષીય મીરવાઇઝ ઉમર ફારુખ તેના સ્થાપક ચૅરમૅન બન્યા. બાદમાં ગિલાનીને હુર્રિયતના ચૅરમૅન ચૂંટી કઢાયા, જેમની ગણતરી પાકિસ્તાનતરફી વલણ ધરાવનાર હુર્રિયત નેતા તરીકે થાય છે. પોતાની પાસપૉર્ટ અરજીમાં તેમણે ખુદને ભારતીય ગણાવવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો તેમના કહેવા પ્રમાણે, કાશ્મીરનો મુદ્દોએ માત્ર કાશ્મીરીઓનો જ નથી,પરંતુ પાકિસ્તાનીઓનો પણ છે. ગિલાનીની ગણના હુર્રિયતના 'હાર્ડલાઇનર' નેતા તરીકે થાય છે. ગત દશકથી તેમને કૅન્સર છે અને દિલ્હી તથા શ્રીનગરમાં તેમની સારવાર થતી રહી છે. 2010થી અત્યાર સુધી મોટાભાગનો સમય તેઓ પોતાના ઘરમાં નજરકેદમાં રહ્યા છે. આમ છતાં તેઓ કોઈ પણ કારણસર તેઓ કાશ્મીરના ખીણપ્રદેશમાં હડતાલનું આહ્વાન કરે એટલે ધરાતલ ઉપર તેની સજ્જડ અસર જોવા મળતી હતી. 2008માં અમરનાથ યાત્રાબોર્ડને જમીન આપવાના મુદ્દે, 2010માં કાશ્મીરમાં કથિત નકલી ઍન્કાઉન્ટરમાં ત્રણ યુવકનાં મૃત્યુ (અને કુરાનની બેઅદબી) તથા 2016માં બુરહાન વાણીના ઍન્કાઉન્ટર બાદ ખીણપ્રદેશમાં ભારત સરકાર વિરુદ્ધ જુવાળ ફાટી નીકળ્યો હતો. જેમાં ગિલાની, ફારુખ તથા યાસિન મલિકે ઉદ્વિપકની ભૂમિકા ભજવી હતી. તેઓ કાશ્મીરમાંથી ભારતની સેનાને હઠાવવાની રાષ્ટ્રીય તથા આંતરરાષ્ટ્રીયસ્તરે માગ કરી ચૂક્યા છે. ગિલાની અને તેમના સમર્થકોએ હુર્રિયતથી અલગ થઈને વર્ષ 2003માં અલગ સંગઠન હુર્રિયત (ગિલાની ફાંટા)ની સ્થાપના કરી અને આજીવ ચૅરમૅન તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા. હુર્રિયતમાં તિરાડ ત્યારે... 2003માં હુર્રિયતના ઉદારમતવાદી નેતા મૌલવી અબ્બાસ અંસારીએ ભારત સાથે 'દ્વિપક્ષી વાટાઘાટો'ની તરફેણ કરી હતી, એટલે હુર્રિયતના છ જેટલાં સંગઠનોએ તેમની સામે બળવો કર્યો હતો, પરંતુ 10 જેટલાં સંગઠનોએ મૌલવી અંસારીના નેતૃત્વમાં વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો. મૌલવી અંસારીએ એ સમયે આયોજિત ચૂંટણીમાં અપ્રત્યક્ષ રીતે ભાગ લેનાર પીપલ્સ કૉન્ફરન્સને સમૂહમાંથી હાંકી કાઢવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. હુર્રિયતમાં આ તિરાડે 'સ્વતંત્ર કાશ્મીર' અને 'પાકિસ્તાન સાથે જોડાણ' ઇચ્છતા હુર્રિયત સંગઠનો વચ્ચે સીધી રેખા ખેંચી દીધી હતી. ગિલાનીએ હુર્રિયતના ચૅરમૅન તરીકેનો પદભાર સંભાળ્યા બાદ કહ્યું હતું, "કાશ્મીરનો મુદ્દો ઉકેલવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની દેખરેખમાં ત્રિપક્ષીય વાટાઘાટ યોજાવી જોઈએ." જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતનું એકમાત્ર મુસ્લિમ બહમુતીવાળું રાજ્ય છે. 1947માં રઝાકારોની કાર્યવાહી બાદ અમુક હિસ્સો પાકિસ્તાન પાસે છે, જ્યારે બાકીનો હિસ્સો ભારત પાસે છે. પાકિસ્તાન તેને 'આઝાદ કાશ્મીર' તરીકે ઓળખાવે છે. ભારતનો આરોપ છે કે પાકિસ્તાનમાં ઉગ્રવાદીઓને હથિયાર આપવામાં આવે છે, જ્યારે પાકિસ્તાનના મતે તેઓ 'સ્વતંત્રતાના લડવૈયા' છે. હુર્રિયતમાં તિરાડ અત્યારે... કાશ્મીરમાં ગિલાનીના એક આહ્વાન ઉપર જનજીવન ઠપ થઈ જતું છેલ્લા કેટલાક સમયથી હુર્રિયતના બે જૂથ વચ્ચે તણાવ પ્રવર્તમાન હતો, કારણ કે મીરવાઇઝ ઉમર ફારુખના નેતૃત્વવાળું જૂથ ભારત સાથે સંવાદનું પક્ષધર હતું અને કાશ્મીરમાં ચૂંટણી યોજવા અંગે તેમનું વલણ નરમ હતું. જોકે, ગિલાની જૂથ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા જનમત કરાવવાની માગ કરી રહ્યું છે. તે ચૂંટણી તથા દ્વિપક્ષીય સંવાદનો વિરોધ કરે છે. ઓડિયો ક્લિપ ઉપરાંત હુર્રિયતના નેતાઓ અને કાર્યકરોને લખેલા વિસ્તૃત પત્રમાં ગિલાનીએ સરકારની કડક નીતિ કે પોતાના ખરાબ સ્વાસ્થ્યને કારણે અલગ થઈ રહ્યા હોવાની વાતને નકારી કાઢી હતી. ગિલાનીએ લખ્યું છે, "નાદુરસ્ત તબિયત તથા નિયંત્રણો છતાં અનેક રીતે મેં આપ સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ આપમાંથી કોઈ ઉપલબ્ધ ન બન્યું. જ્યારે આપને લાગ્યું કે તમારી જવાબદારી નક્કી થશે અને ફંડના દુરુપયોગ સામે સવાલ ઉઠશે, ત્યારે આપ લોકોએ નેતૃત્વ સામે સરે-આમ બળવો પોકારી દીધો." થોડા સમય પહેલાં હુર્રિયતની એક બેઠક સમયે ગિલાનીએ આ વાત કહી હતી, જે કથિત રીતે તેમને હુર્રિયતના પ્રમુખપદેથી હઠાવવા માટે બોલાવવામાં આવી હતી. ગિલાનીએ તેમના પત્રમાં કાશ્મીરમાં ભારત સરકારનો વિરોધ યથાવત્ રાખવાની તથા હુર્રિયત છોડ્યા બાદ પણ 'પોતાના લોકોનું નેતૃત્વ' કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો હતો. કેન્દ્રશાસિત કાશ્મીરમાં હુર્રિયત કાશ્મીરમાં આર્ટિકલ 370ની ઉજવણી કરી રહેલા જમણેરી સંગઠનો ફેબ્રુઆરી-2019માં મોદી સરકાર દ્વારા હુર્રિયત નેતાઓને આપવામાં આવતી સિક્યૉરિટી હઠાવી લેવામાં આવી હતી અને તેને પોતાની સિદ્ધિ તરીકે રજૂ કરી હતી. કાશ્મીરના રાજકીય તથા હુર્રિયત નેતાઓ દ્વારા ચેતવણી આપવામાં આવતી હતી કે જો બંધારણના અનુચ્છેદ '35-અ' અને '370'ને નાબૂદ કરવામાં આવશે તો કાશ્મીરમાં ભારતવિરોધી વલણ ફાટી નીકળશે અને ભારતને જોડી રાખતી 'એકમાત્ર કડી' પણ તૂટી જશે. જોકે, ઑગસ્ટ-2019માં બીજી વખત ચૂંટાઈ આવ્યાના ગણતરીના મહિનાઓમાં જ નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં કેન્દ્રની ભાજપ સરકારે બંધારણના બંને અનુચ્છેદને નાબૂદ કરી દીધા. આમ છતાં ધરાતલ ઉપર નવગઠિત કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કોઈ અસરકારક કાર્યક્રમમાં હુર્રિયત નિષ્ફળ રહ્યું. રીતે હુર્રિયત દ્વારા 'હડતાલનું કેલેન્ડર' બહાર પાડવામાં આવતું અને નેતાઓ જેલમાં હોય તો પણ તેનો અસરકારક અમલ થતો, પરંતુ ઑગસ્ટ-2019 બાદ આવો કોઈ કાર્યક્રમ ન આપી શક્યા. આ સંજોગોએ હુર્રિયત નેતાઓની સમય સાથે સંગતતા ઉપર સવાલ ઉઠાવ્યા. ગિલાની તથા મીરવાઇઝ નજરકેદમાં છે, જ્યારે યાસીન મલિક સહિતના કેટલાક નેતા મની લૉન્ડ્રિંગ, ઉગ્રવાદ તથા હવાલા જેવા આરોપસર અલગ-અલગ જેલમાં બંધ છે. આ સિવાય રાજ્યનાં ત્રણ પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન ઓમર અબ્દુલ્લાહ, ફારુખ અબ્દુલ્લાહ તથા મહેબૂબા મુફ્તી પણ નજરકેદમાં છે. કાશ્મીરના પત્રકાર ફહાદ શાહના મતે, 'હુર્રિયતમાંથી ગિલાનીના રાજીનામા મુદ્દે આશ્ચર્ય ન થવું જોઈએ. છેલ્લા કેટલાય મહિનાથી નેતૃત્વ મુદ્દે લડાઈ ચાલુ હતી.' રિટાયર્ડ મેજર ગૌરવ આર્યના મતે, 'સૈયદ અલીશાહ ગિલાનીના સ્થાને પાકિસ્તાન દ્વારા વધુ આક્રમક અને યુવા નેતાને હુર્રિયત નેતા તરીકે નિમવામાં આવશે.' તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો