ગુજરાત સરકારનો આ નિર્ણય રાજ્યમાં નાના ખેડૂતોને ખતમ કરી દેશે?
ગુજરાત સરકારના મંત્રીમંડળે બિન-ખેડૂત એકમો અને વ્યક્તિઓને કલેક્ટરની પરવાનગી વગર શૈક્ષણિક સંસ્થાનો સ્થાપિત કરવાના હેતુથી ખેતીલાયક જમીન ખરીદવાની છૂટ આપવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
સરકારનું કહેવું છે કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને પ્રત્સાહન આપવા ગુજરાત સરકારે ગણોત કાયદામાં મોટા ફેરફાર કરવાનો નિર્ણય 0કર્યો છે. ગુજરાત ટૅનેસી ઍન્ડ એગ્રીકલ્ચર લૅન્ડ ઍક્ટમાં ફેરફાર હેઠળ હવે ખેતીની જમીન પર શૈક્ષણિક સંસ્થા ખોલવી હોય તો તેના માટે કલેક્ટરની પૂર્વ મંજૂરીની જરૂર નહીં રહે. એટલે કે, હવે યુનિવર્સિટી કે કૉલેજનું બિલ્ડિંગ ઊભી કરવાની પ્રક્રિયા ઝડપી બનશે. રાજ્ય સરકારના મંત્રીમંડળની બેઠકમાં આ અંગેનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. રાજ્ય મંત્રીમંડળના આ નિર્ણય મુજબ સમગ્ર રાજ્યમાં હવે કૃષિ યુનિવર્સિટી, પશુપાલન યુનિવર્સિટી, મેડિકલ કૉલેજ, એન્જિનિયરિંગ કૉલેજ અથવા અન્ય શૈક્ષણિક હેતુસર ખેતીની જમીન ખરીદવા માટે જિલ્લા કલેકટરની પૂર્વ પરવાનગી નહીં લેવી પડે. ખેતીલાયક જમીન ખરીદ્યા બાદ એક મહિનામાં જિલ્લા કલેકટરને જાણ કરી બોનાફાઇડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પરપઝની જેમ જ જરૂરી પ્રમાણપત્રો મેળવીને નિયત સમયમાં પ્રૉજેકટની કામગીરી શરૂ કરી શકાશે. સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી પ્રેસનોટમાં કહેવાયું છે કે ઉદ્યોગ સાહસિકો દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી ખેતીની જમીનોના પ્રશ્નોનું નિવારણ થતાં પડતર રહેલી જમીનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શક્ય બનશે તેમજ વિકાસની નવી તકો-રોજગારીની નવી દિશા મળશે. ખેડૂતોના હિતોની વિરુદ્ધ? ખેડૂત આગેવાનો સરકારના આ નિર્ણયને નાના, મધ્યમ અને સીમાંત ખેડૂતોના હિતોની વિરુદ્ધ માની રહ્યા છે. બીબીસી ગુજરાતીએ આ અંગે ગુજરાત સરકારમાં મહેસૂલ મંત્રી કૌશિક પટેલનો સંપર્ક કર્યો. તેમણે કહ્યું કે કૅબિનેટે અમુક આધારે આ નિર્ણય કર્યો છે પરંતુ હજી તે વિધાનસભામાં ચર્ચાશે અને એ સંદર્ભે તેમાં ફેરફાર થશે. એટલે આ વિશે કંઈ પણ કહેવા માટે પહેલાં વિધાનસભામાં તેને મુકાવાની રાહ જોવી જોઈએ. શું ફેરફારો આવી શકે છે? અત્યાર સુધી ગુજરાતના ટૅનેસી ઍન્ડ એગ્રિકલ્ચર લૅન્ડ ઍક્ટની જોગવાઈ હેઠળ બિન-ખેડૂત વ્યક્તિ અથવા એકમે ખેતીલાયક જમીન ખરીદવા માટે જિલ્લા અધિકારીની પરવાનગી લેવાની હોય છે. જેનાથી આ પ્રક્રિયા લાંબી થઈ જતી હતી. નિષ્ણાતો કહે છે કે "જે ખેડૂત ન હોય તે ખેતીની જમીનો ખરીદી શકતા નહોતા. સોદાઓ અટકી જતા હતા કારણ કે ખેતીની જમીનોને બિન-ખેતી કરાવવામાં મુશ્કેલીઓ હતી." ખેડૂત આગેવાન સાગર રબારી જણાવે છે કે "કાયદામાં ખેતીની જમીન લેવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓ હતી પરંતુ એમાં લૂપહોલ્સ પણ હતા." "જેમકે ખેતીની જમીન કોઈ બિન-ખેડૂત ખરીદે તો એ માન્ય સોદો ન ગણાય પરંતુ એ જો કોઈ અન્ય ખેડૂતના નામે આ જમીન કરે તો એ ખેડૂતની આખરી માલિકી માન્ય થઈ જતી હતી." કોના માટે લાભદાયક ફેરફાર? ગુજરાત સરકારના નિર્ણયથી ખેતીની જમીન ખરીદવી સહેલી બનશે. આ બાબતે ખેડૂત અગ્રણી સાગર રબારીએ બીબીસી ગુજરાતી સાથે વાત કરતાં કહ્યું કે ગુજરાત સરકારે જેટલી માહિતી આપી છે તેના પરથી સમજી શકાય છે કે બિન-ખેતી હેતુથી જમીન ખરીદનાર માટે રસ્તો સહેલો કરવામાં આવશે. આ ફેરફારોના નિર્ણયની અસરોની વાત કરીએ તે પહેલાં ભારતની આઝાદી પછી ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં જમીનની માલિકીને લઈને જે નિયમો બનાવવામાં આવ્યા તેને સમજીએ. 1960ના દાયકામાં લૅન્ડ સીલિંગ ઍક્ટ એટલે કે જમીન ટોચ મર્યાદાનો કાયદો લાવવામાં આવ્યો હતો. જેમાં જમીનધારકો જેમની પાસે નક્કી કરાયેલી મર્યાદા કરતાં વધારે ખેતીલાયક જમીન હતી તેમની જમીનો સરકારે કબજે કરી હતી. જે ખરેખર ખેતી કરતા હતા એવા જમીનવિહોણા ખેડૂતોને જમીનો આપવામાં આવી હતી, તેને ગણોત હકમાં મળેલી જમીન કહેવાય છે. સાગર રબારી જણાવે છે કે તેની સાથે 14-15 શરતો મૂકવામાં આવી હતી જેનું ઉલ્લંઘન કરવા પર સરકાર જમીન પાછી લઈ શકતી હતી. વંશપરંપરાગત રીતે એટલે કે વારસામાં મળેલ જમીનના માલિક બનેલ વ્યક્તિ અથવા ગણોત વગરની વેચાતી જમીનના માલિક બનેલ વ્યક્તિ 'જૂની શરત' મુજબ માલિક હોય છે. આવામાં પણ જમીન વેચાતી લેવા માટે વ્યક્તિએ પોતે ખેડૂત હોવું જરૂરી છે. ત્યારે ગણોત હક દ્વારા મળેલ જમીન વડે, સરકારે સાંથણીમાં આપેલ જમીન વડે એમ અન્ય જોગવાઈઓ હેઠળ જમીન મેળવી હોય છે તેને 'નવી શરત' હેઠળ ગણવામાં આવે છે. નવી શરતની જમીનમાં ફક્ત જમીન વપરાશનો હક આપવામાં આવે છે, તેના ભાગલા પાડવા કે ભાડે દઈ શકાતી નથી. આ જમીન વેચી શકાતી નથી કે અન્યના નામે પણ કરી શકાતી નથી. આ માટે જમીનને જૂની શરતમાં ફેરવવી પડે છે. ગ્રામ્ય વિસ્તામાં જમીન પર 15 વર્ષ કરતાં વધુ જેમનો કબજો હોય તો તેઓ જમીનના આકારના 50 ગણા જેટલા નાણા ભરી નવી શરતની જમીનને જૂની શરતમાં ફેરવી શકે છે. 15 વર્ષના કબજા દરમિયાન શરતભંગ થયેલ નથી તે બાબતની ચકાસણી થયા પછી કલેક્ટર જમીનને જૂની શરતમાં ફેરવી આપે છે. પહેલાંના નિયમ પ્રમાણે જમીન એક ખેડૂતથી બીજા ખેડૂતને જ વેચી શકાય એટલે કે નવી શરતની જમીન બિન-ખેડૂત વેચાતી લઈ શકતી નહોતી. ગણોતની જમીન એવા ખેડૂતો પાસે હોય છે જેમને વારસાગત જમીનો નહોતી મળી. આમાં નાના, મધ્ય અને સીમાંત ખેડૂતોનો સમાવેશ થાય છે. સાગર રબારી કહે છે કે આ પ્રક્રિયાનું સરળીકરણ કરવામાં આવ્યું છે જેનો ફાયદો મોટા ભાગે એ લોકોને થશે જે જમીન ખરીદશે. તેઓ કહે છે, "જમીનની ખરીદી માટે જો કોઈ સીમા નક્કી નહીં કરાય તો કહી શકાય કે એગ્રીકલ્ચર યુનિવર્સિટી કે પશુપાલન અથવા શૈક્ષણિક સંકુલના નામે જમીન લઈને તેનો મોટાપ્રમાણમાં વિસ્તાર થઈ શકે છે. જેના માટે નાના ખેડૂતો પર લાલચ બતાવીને જમીન વેચવાનું દબાણ થઈ શકે છે." 'ખેતી પ્રધાન દેશ ભારતમાં ખેડૂતો જ નહીં રહે…' ગુજરાત હાઈકોર્ટના વકીલ અમરીશ પટેલ ગુજરાત સરકારની જમીન સુધારા અંગેની નીતિઓને ખેડૂત વિરોધી ગણાવે છે. તેઓ કહે છે કે ગણોત કાયદાઓની જોગવાઈઓમાં સુધારા એ નાના, મધ્યમ અને સીમાંત ખેડૂત વર્ગને ખતમ કરવાની દિશામાં પગલું છે. તેઓ કહે છે કે આર્થિક ભીંસ અનુભવતી સરકાર કદાચ આ પગલાંને રાહતની નજરે જોતી હશે પરંતુ આનાથી ઉદ્યોગપતિઓ અને સમૃદ્ધ ખેડૂતોને જ ફાયદો થશે. "ભારત આઝાદ થયું ત્યારે જમીનદારો પાસે પુષ્કળ જમીનો લઈને એવા જમીનવિહોણા ખેતમજૂરોને આપવાની વાત હતી. જે ખરેખર ખેતરમાં કામ કરતા હતા જેથી તેમને આર્થિક રીતે મજબૂત કરી શકાય પરંતુ ભાજપ સરકારની નીતિઓ રાજ્યમાં ખેતમજૂરોની સંખ્યા વધારે તેવી છે." કૃષિક્ષેત્ર અંગેની 2015-16ની વસતિ ગણતરી મુજબ રાજ્યમાં કુલ 53.19 ખેડૂતો છે. જેમાં 20.17 સીમાંત ખેડૂત, 16.15 લાખ નાના ખેડૂતો અને 4.95 લાખ મધ્યમ ખેડૂતો છે. નાના ખેડૂત પાસે એક-બે એકર જમીન અને સીમાંત ખેડૂતો પાસે એક એકર કરતાં પણ ઓછી જમીન હોય છે. નાના ખેડૂતો પર કેમ અસર? નાના ખેડૂતો પર કેમ આની અસર વધારે જોવા મળશે એ જાણવા માટે બીબીસી ગુજરાતીએ કિસાન અધિકાર મંચના પ્રમુખ ભરતસિંહ ઝાલા સાથે વાત કરી. જેમાં તેમણે કહ્યું, "ગામમાં જે એક- બે એકર પર ખેતી કરતા નાના ખેડૂતો છે તેમના માટે પહેલાંથી જ ખેતી એક નુકસાનનું કામ હતું, એવામાં આ રીતે ખેતીની જમીનનું વેચાણ સહેલું કરવાથી તેમનામાં જમીન વેચવાની લાલચ વધશે." તેઓ આગળ કહે છે કે ગ્રામપંચાયતમાં પહેલેથી જ શિક્ષણ સંકુલ, ગોચર અને અન્ય પ્રકારની ગતિવિધિઓ માટે જમીનોની ફાળવણી કરેલી હોય છે. તો પછી ગામમાં ખેતીલાયક જમીનોને શૈક્ષણિક સંસ્થાનોને આપવાની શું જરૂર છે. તેમનું કહેવું છે કે ગુજરાતમાં ખેડૂતોની સંખ્યા દિવસે ને દિવસે ઘટી રહી છે. સરકારની નીતિઓને આના માટે જવાબદાર ગણાવતા તેઓ કહે છે કે જો આંકડા પર નજર કરીએ તો 1998માં એક કરોડ કરતાં વધારે ખેડૂતો હતા જે ઘટીને 50 લાખ જેટલી રહી છે. ભારત એક કૃષિ પ્રધાન દેશ છે પરંતુ ખેતીની હાલત એટલી ખરાબ છે કે ધીમે-ધીમે લોકો ખેતી છોડવા માટે મજબૂર થતા આવ્યા છે. જોકે ફેબ્રુઆરી 2019માં ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ ગુજરાતમાં નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની સંખ્યામાં 2015-16ની સરખામણીમાં ચાર લાખનો વધારો થયો હતો. સરકાર પર ચાંગોદર, સાણંદ એવાં ઔદ્યોગિક કૉરિડોર્સ બનાવવાના નામે ખેડૂતોની જમીન પડાવવાના આરોપ લગાવવામાં આવે છે. કૉંગ્રેસ પણ રાજ્ય સરકાર પર ગરીબ અને ખેડૂત વિરોધી વલણ અપનાવવાનો આરોપ કરે છે. સરકાર પર ખેડૂતોની જમીનોને પડાવીને ઉદ્યોગપતિઓને દેવાનો આરોપ કરતા ગુજરાત કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા મનીષ દોશી કહે છે કે આની પહેલાં સ્પેશિયલ ઇકોનૉમિક ઝોનના નામે રાજ્યમાં ઠેર-ઠેર ખેડૂતોની જમીન લેવામાં આવી. હવે શૈક્ષણિક સંસ્થાનોના નામે ખેતીની જમીનની ખરીદ પ્રક્રિયા સરળ કરવાનો હેતુ ઉદ્યોગપતિઓ અને પૈસાદાર માટે જમીન લેવાનો રસ્તો સાફ કરવાનો છે. ભરતસિંહ ઝાલા પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે લોકોને જમીનના બદલે જે વળતર મળે છે, એનાથી કેટલો સમય ગુજરાત ચલાવી શકે છે. આ નિર્ણય ખેડૂતને ખેતમજૂર બનાવવાનો નિર્ણય છે. ખેડૂતોના અનેક પ્રશ્નો ઉઠાવતા તેઓ કહે છે કે પાકવીમાની રકમ મેળવવાના પ્રશ્નો, નર્મદા કૅનાલમાં હજારો કરોડો રૂપિયા વપરાયા તો હજી પણ ખેડૂતોને પાણી તેમના ખેતરમાં મળતું નથી, આત્મહત્યા કરનાર ખેડૂતોના પરિવારોને સહારો મળી રહે, પાકના યોગ્ય ટેકાના ભાવ, ગ્રામ્ય યુવાનોને ખેતીનું ગુણવત્તા સભર પ્રશિક્ષણ જેવા પ્રશ્નો પર સરકાર ધ્યાન નથી આપતી? ગુજરાતમાં જમીન સંદર્ભની નીતિઓ કોના તરફી? આની પહેલાં ગુજરાત સરકારના ગુજરાત એગ્રીકલ્ચર લૅન્ડ્સ સીલિંગ ( અમેન્ડમેન્ટ) બિલ 2015 અને 2017 પર હોબાળો થયો હતો. સાગર રબારી કહે છે કે 2015માં જ ખેતીની જમીનને ઉદ્યોગોને આપવા માટે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી આનંદીબહેન પટેલના સમયમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા હતા. હવે વિજય રૂપાણી સરકાર તેને એક પગલું આગળ લઈ ગઈ છે. 1960 દાયકામાં જમીન ટોચ મર્યાદા કાયદા હેઠળની જમીનો જે જમીન વિહોણા ખેડૂતો માટે કબ્જે કરવામાં આવી હતી, પરંતુ 2015માં ગુજરાત સરકાર દ્વારા કાયદામાં ફેરફાર કરીને આ લૅન્ડ પૂલમાંથી જમીનોને ઉદ્યોગોને સોંપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્ર સરકારે આ ફેરફારો અંગેના બિલને બે વખત પરત મોકલતા કહ્યું હતું કે આ 1960ના જમીન ટોચ મર્યાદા કાયદાની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. જોકે 2018માં આ ફેરફારોને મંજૂરી આપી દેવાઈ હતી. ત્યારે અમરીશ પટેલ કહે છે કે માત્ર ભાજપની સરકાર જ નહીં પરંતુ ગુજરાતમાં જમીનને લઈને પહેલેથી સરકારોની નીતિઓ ઉદ્યોગપતિઓ અને સમૃદ્ધ ખેડૂતોના પક્ષમાં રહી છે. ઑક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીના એક પેપરમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે જમીન ટોચ મર્યાદા કાયદા હેઠળ જમીનના માલિકને તેના રહેઠાણના 8 કિલોમિટરના ત્રાંસમાપમાં (વ્યાસ)માં ખેતીની જમીનની ખરીદવાની કે વેચવાની મર્યાદા બાંધેલી હતી. જેનાથી જમીન વિહોણા ખેત મજૂરો અને ખેડૂતોના હિતોની રક્ષા થઈ શકે અને જમીનો સમૃદ્ધ લોકોના હાથમાં એકઠી થવાથી રોકી શકાય. પરંતુ 1980ના દાયકામાં અમરસિંહની સરકારે તેમાં ફેરફાર કરવાના પ્રયત્નો કર્યા હતા. 1994માં કૉંગ્રેસ સરકાર આ અંગે પૂરતો રાજકીય ટેકો ન મળતા નિષ્ફળ રહી હતી પરંતુ એના આગલાં વર્ષે 1995માં સત્તામાં આવેલી ભાજપે આ અંગે વિધાનસભામાં બિલ પાસ કરાવ્યું હતું. સાગર રબારી કહે છે કે જો આ કાયદો લાગુ થશે તો ખેતીની જમીનના સોદા ઝડપી બની જશે. મોટા ખેડૂતો અથવા ઉદ્યોગપતિઓ અને પૈસાદાર જ જમીનો ખરીદશે અને ધીમે-ધીમે આજુબાજુના નાના ખેડૂતો પર પોતાની જમીનો પણ વેચી દેવાનું દબાણ આવશે. શૈક્ષણિક સંસ્થાનોનું બહાનું કેમ? ગુજરાત કૉંગ્રેસના પ્રવક્તા મનીષ દોશી કહે છે કે એકતરફ સરકારે ગામોમાં હજારો સ્કૂલો બંધ કરી છે અને બીજી બાજુ શિક્ષણ સંસ્થાનોના નામે ખેડૂતોની જમીનો પડાવવા માટે નવા નવા રસ્તા કાઢે છે. તેઓ કહે છે કે આની પહેલાં કેટલાય મોટા ઉદ્યોગોને યુનિવર્સિટીની જમીનો આપી છે જેમકે ટાટા નૅનો પ્રૉજેકટને ફાળવવામાં આવેલી જમીન આણંદ એગ્રિકલ્ચર યુનિવર્સિટીની હતી, ત્યારે સરકારને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓનું ધ્યાન નહોતું આવતું? તેઓ કહે છે કે ગુજરાતની સરકાર શિક્ષણ હોય કે ખેતી બંને ક્ષેત્ર ગુજરાતની કફોડી હાલત માટે જવાબદાર છે. ખેડૂત આગેવાન ભરતસિંહ ઝાલા પણ કહે છે કે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ છે તેને સારી કરે અને સરકાર જવાબ આપે કે વર્તમાનમાં જે એગ્રીકલ્ચર યુનિવર્સિટીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાનોએ ગુજરાતના ખેડૂતોનું જીવન કેટલું બદલ્યું? ખેતીની જમીનો લઈને નાના ખેડૂતોને તોડી પાડવાની નીતિની આકરી ટીકા કરું છું. આ બધા આરોપોનો જવાબ લેવા માટે બીબીસી ગુજરાતી ગુજરાત સરકારના મહેસૂલ મંત્રી કૌશિક પટેલે સાથે વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે વિધાનસભામાં આના પર ચર્ચા થશે. હાલના તબક્કે મંત્રીમંડળના નિર્ણય પર ટિપ્પણી નહીં કરી શકું. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો