સેક્સ વર્કરોનાં બાળકોનું જીવન કેવું હોય છે?
નાનકડી બાળકીએ તેની નોટબુકના એક પેજ પર પેન્સિલ વડે એક ચિત્ર દોર્યું છે, જેમાં બે છોકરીઓ રડી રહી છે અને તેમણે એકમેકના હાથ પકડ્યા છે.
મુંબઈના કમાઠીપુરાની મહાનગરપાલિકાની સ્કૂલમાં ત્રીજા ધોરણમાં ભણતી સાયમા હવે એ છોકરીઓના ગાલ પર આંસુનાં ત્રણ ટીપાં દોરી રહી છે અને એ ટીપાંને થોડાં ઘેરાં બનાવી રહી છે. લતિકા કહે છે, "આ છોકરીઓને તેમની મમ્મી યાદ આવી રહી છે." એ પછી સાયમા નોટબુકના પેજ પર નવું ચિત્ર દોરવામાં ફરી વ્યસ્ત થઈ જાય છે. હવે તે એક બર્થડે પાર્ટીનું ચિત્ર દોરી રહી છે. એક મોટી કેક, મીણબત્તીઓ, ગિફ્ટ્સ, પંખા અને ખુશખુશાલ બાળકોથી ભરેલો ઓરડો. બીજી બાળકી પણ તેની નોટબુક ઉઘાડે છે. તેમાં દિલનું ચિત્ર દોરેલું છે. એક લાઇન વડે તેણે દિલના બે ભાગ કર્યા છે. બાળકીઓએ જે ચિત્રો દોર્યાં છે તેમાં કોઈ ચિત્ર ઘરનું કે ઘરની બહારની ચાર દિવાલોનું નથી. એ સાંજે અંદાજે 50 બાળકો રાત્રે ચાલતા શેલ્ટર હોમમાં આવ્યાં. આ શેલ્ટર હોમ મુંબઈના બદનામ વિસ્તાર કમાઠીપુરામાં પ્રેરણા નામના બિનસરકારી સંગઠન દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. સેક્સ વર્કરોના બાળકોને આખી રાત રાખવાની વ્યવસ્થા આ શેલ્ટર હોમમાં છે. શેલ્ટર હોમ સંપૂર્ણપણે સુસજ્જ છે. દિવાલો પર ક્રિસમસની સજાવટ જોવા મળી રહી છે. એક બ્લૅક-બોર્ડ છે અને એક નાનકડો સમુદ્ર કિનારો પણ બનેલો છે. બીજી તરફ ચાદરો અને બેડશીટ્સ રાખવામાં આવી છે. એક નાનકડું ટૉઇલેટ છે. એક કિચન પણ છે, જ્યાં બાળકો માટે ભોજન બનાવવામાં આવે છે. હાલ આ સેક્સ વર્કરોનાં બાળકોનું ઘર છે. એ બાળકો તેમની સ્કૂલ બેગ અને રાતે પહેરવાનાં કપડાં સાથે લઈને આવ્યાં છે પણ તેમનો બાકીનો સામાન બીજે ક્યાંક એટલે કે તેમની મા જ્યાં રહે છે એ ઓરડામાં છે. બાળકો તેમના આ ઘરમાં આવે તો છે, પણ અહીં લાંબો સમય રહી શકતાં નથી. જિન્સ અને શર્ટમાં સજ્જ એક યુવા માતા ગલીના નાકે ઊભાં છે. તેમણે લાલ રંગની લિપસ્ટિક લગાવી છે અને બહુબધો મેકઅપ કર્યો છે. તેમનું ત્રણેક વર્ષનું એક બાળક શેલ્ટર હોમમાં આવતાં રડી રહ્યું છે. જોકે, એ પાછું વળીને તેની મા તરફ નજર કરતું નથી. તેની માતાએ કામે ચડવાનું છે. તેમનું કામ પૈસાના બદલામાં પુરુષો સાથે સેક્સ કરવાનું છે. કમાઠીપુરાની ગલી નંબર નવમાં બનેલા આ શેલ્ટરનાં સુપરવાઇઝર મુગ્ધા કહે છે, "આ બાળક નવું છે. તેણે અહીં આવવાનું છે તેની તેને ખબર છે, પણ રડી રહ્યું છે." "ધીમે-ધીમે એડ્જસ્ટ કરી લેશે. બધાં બાળકો કરી લેતાં હોય છે. તેમના પરિવારો પાસે વિકલ્પ નથી હોતો." દેશના સૌથી જૂના રેડલાઇટ એરિયા તરીકે ઓળખાતા કમાઠીપુરામાં સેક્સ વર્કરોને બહુ કમાણી થતી નથી, પણ આ વિસ્તારના પુનર્વિકાસની યોજનાઓને કારણે અહીં મકાનોના ભાડાં વધી ગયાં છે. સેક્સ વર્કરોના કોઠાની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થયો છે. આ સંજોગોમાં સેક્સ વર્કર મહિલાઓએ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં રહેવું પડે છે. નાના ઓરડામાં તેમણે પલંગ ભાડા પર લેવો પડે છે. એવા એક ઓરડામાં છ-છ પલંગ હોય છે. નીચે તેઓ જમવાનું બનાવે છે અને પલંગની નીચે પોતાનો સામાન રાખે છે. બાળકોએ દોરેલાં ચિત્રોમાં ઘરનું કોઈ ચિત્ર નથી તેનું કારણ આ જ છે. એ બાળકોનું કોઈ ઘર નથી. તેમની મમ્મીઓ સેક્સ વર્કર તરીકે કામ કરે છે અને પોતાનાં બાળકોને સ્કૂલે મોકલે છે, જેથી બાળકો આ ગંદકીમાંથી બહાર નીકળી શકે. આ પરિવારોમાં માતાઓ છે, તેમનાં બાળકો છે અને એ બાળકોની સારસંભાળ રાખતા બિનસરકારી સંગઠનોના કાર્યકરો છે. પિતાનો ઉલ્લેખ ક્યારેય થતો નથી. સેક્સ વર્કર હંમેશાં પોતાની તાકાત પર જીવવાનો આગ્રહ રાખે છે, કારણ કે તમામ પુરુષો તેમની સાથે દુર્વ્યવહાર, વિશ્વાસઘાત અને શોષણ કરે છે એવું તેઓ માને છે. આઈવીએફ દ્વારા બાળકોને જન્મ આપનારી, બાળકને દત્તક લેનારી અને તલાક કે છૂટાછેડા પછી એકલી રહેતી માતાઓ પણ સિંગલ મધર હોય છે, પરંતુ તેમની સરખામણીએ સેક્સ વર્કરોએ ઘણી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડે છે. સૌપ્રથમ તો તેમણે રેડલાઈટ એરિયામાં રહેવું પડે છે, જ્યાં તેમણે અસલામત વાતાવરણ અને ઘરના અભાવ ઉપરાંત કલંકનો સામનો પણ કરવો પડે છે. સેક્સ વર્કરોએ માતા તરીકે આખી દુનિયામાં ભેદભાવ અને કલંકનો સામનો કરવો પડે છે. સરકાર અને સમાજના નૈતિક દબાણને કારણે કેટલાક દેશોમાં તો તેમણે તેમનાં બાળકો પરનો અધિકાર પણ છોડવો પડે છે. ઘણીવાર એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે સેક્સ વર્કર્સ શ્રેષ્ઠ વાલી બની શકતાં નથી. આવી ધારણાને કારણે સેક્સ વર્કરના કામનું કોઈ ગૌરવ રહ્યું નથી અને સેક્સ વર્કરો સાથે નૈતિકતાની વાતો કરવામાં આવે છે. મિતાલી (નામ બદલ્યું છે) જણાવે છે કે તેના ઓરડામાં માત્ર એક પલંગ છે અને પલંગની નીચેની જગ્યા છે. ઇમારત પુરાણી છે અને તેની સીડી તૂટેલી છે અને દિવાલો પણ જર્જરિત છે. મિતાલી 15 વર્ષ પહેલાં કમાઠીપુરામાં આવ્યાં હતાં. પતિના મોત બાદ મિતાલી પશ્ચિમ બંગાળમાં તેનાં માતાના ઘરે ગયાં હતાં, જેથી એ પોતાનાં બે બાળકોને ઉછેરી શકે, પણ મિતાલીનાં માતાપિતા પણ અત્યંત ગરીબ હતાં. મિતાલી કહે છે, "એટલાં ગરીબ હતાં કે અમારે ખાવાના સાંસા પડતા હતા." મિતાલીને એક પરિચિત મારફત કમાઠીપુરા લાવવામાં આવ્યાં હતાં. એ પરિચિતે મિતાલીને ખાતરી આપી હતી કે તેને સારા ઘરમાં કચરા-પોતાં કરવાનું કામ મળી જશે, પણ બીજી છોકરીઓની માફક મિતાલી પણ રેડલાઇટ એરિયામાં પહોંચી ગઈ હતી. પછી મિતાલી તેના ગામથી તેની દીકરી તથા દીકરાને પણ લઈ આવી હતી અને બન્ને બાળકોનો પ્રવેશ વિવિધ બિનસરકારી સંગઠનોનાં ડે કેર સેન્ટરમાં અને નગરપાલિકા સ્કૂલ બિલ્ડિંગના ત્રીજા માળે ચાલતા નાઇટ-કેર સેન્ટરમાં કરાવ્યો હતો. અહીં રહેતાં બાળકો તેમની માતાને રોજ બે વખત મળી શકે છે. પહેલી વખતે સવારે, નાઇટ-શેલ્ટરમાં સ્નાન તથા બ્રેકફાસ્ટ કરીને સ્કૂલે જતી વખતે. મિતાલી સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠી જાય છે અને તેમના દીકરા માટે ટિફિન તૈયાર કરે છે. દીકરો બાર વર્ષનો થઈ ગયો છે અને એક સ્કૂલમાં અભ્યાસ કરે છે. દીકરો સ્કૂલે જાય પછી મિતાલી ફરી ઊંઘી જાય છે અને બપોરે જાગીને દીકરા માટે ભોજન બનાવે છે. તેમનો દીકરો બપોરે ચારેક વાગ્યે પાછો આવે છે અને જમીને નાઇટ-શેલ્ટર ચાલ્યો જાય છે. એ પછી મિતાલી તેમના કામ માટે તૈયાર થાય છે. મિતાલી કહે છે, "મારાથી થઈ શકે એ બધું હું મારા દીકરા માટે કરું છું. હું પણ મા છું અને મારાં બાળકોને સૌથી બહેતર સુવિધાઓ આપવા ઇચ્છું છું." જોકે, રેડલાઈટ એરિયાની પોતાની સમસ્યાઓ છે. બાળકોને પહેલાં એવું લાગે છે કે તેમનાં મમ્મી પણ અન્ય બાળકોનાં મમ્મીની માફક નોકરિયાત મહિલા છે. પછી એ બાળકોને તેમનાં માના કામ વિશે ખબર પડે છે, પણ આ સ્થિતિને બદલી શકાતી નથી. મિતાલીના જણાવ્યા મુજબ, તેમની પાસે ઘરના નામે જે છે તે આ જ છે અને તેનાં સંતાનો તેનો પરિવાર છે. કમાઠીપુરા અને ફોકલૅન્ડ રોડ પર અગાઉ જ્યારે નાઇટ-શેલ્ટર નહોતાં ત્યારે સેક્સ વર્કર માતાઓ તેમનાં બાળકોને પલંગની નીચે કે કબાટમાં છુપાવી દેતી હતી અથવા તેમને સીડી પર મોકલી દેતી હતી, જેથી તેમને તેમની માતાના કામ વિશે ખબર ન પડે. મિતાલીની દીકરી પણ આ વિસ્તારમાં થોડાં વર્ષ રહી હતી. પછી તેમને તેનાં નાના-નાની લઈ ગયાં હતાં. મિતાલીની દીકરીનાં હવે લગ્ન થઈ ગયાં છે. મિતાલીએ જણાવ્યું હતું કે અહીં દીકરીને રાખવાનું બહુ મુશ્કેલ હતું. હવે વર્ષે એક વખત મિતાલી તેના ગામમાં જાય છે અને તેની દીકરીને મળે છે. દીકરો મિતાલીની સાથે જ રહે છે. મિતાલી કહે છે, "મારી પાસે એક નાનકડો પલંગ છે, પણ મારા માટે એ ઘર જેવો જ છે. લોકોએ ફૂટપાથ પર રહેવું પડે છે ત્યારે મારી પાસે આ ઘર તો છે." "મારા દીકરાને ખબર છે કે તેણે દિવસરાત શેલ્ટરમાં જ રહેવાનું છે. દીકરો એ પણ જાણે છે કે હું તેનું ઘર છું." મિતાલી આ વાતો કરે છે ત્યારે તેના અવાજમાં ઉદાસી સ્પષ્ટ રીતે પામી શકાય છે. શરૂઆતમાં મિતાલી સાવધાનીપૂર્વક વાત કરતી હતી, કારણ તેની સાથે વર્ષો સુધી થયેલા વિશ્વાસઘાતે તેને દરેક વાતના હેતુ બાબતે શંકા સેવવાનું શીખવી દીધું છે. પછી તેઓ તેમની નિરાશા, એકલતા અને હતાશા વિશે વાતો કરે છે. આ કહાણી અહીંની દરેક સ્ત્રીની કહાણી છે અને દરેક સ્ત્રી તેમાં પોતાના અનુભવ જોડતી રહે છે. આ સ્ત્રીઓ એવી જગ્યાએ રહે છે, જ્યાં તેમનાં માતૃત્વ અંગે શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. ક્યારેક એ તેના દીકરાને ચોપાટી લઈ જાય છે. દીકરાના જન્મદિવસ માટે એ પૈસા એકઠા કરે છે, જેથી તેને નવાં કપડાં અપાવી શકાય, તેના માટે કેક ખરીદી શકાય અને દીકરાને થોડી ખીસ્સાખર્ચી પણ આપી શકાય. મિતાલી કહે છે, "અમે બર્થ ડે પાર્ટી કરતાં નથી, પણ થોડીક ઉજવણી કરી લઈએ છીએ. મારું જીવન તો બરબાદ થઈ ગયું છે, પણ મારા દીકરાને તેની ક્ષમતાને આધારે નોકરી મળી જાય એટલું ઈચ્છું છું." તેણે પણ બીજી સેક્સ વર્કર્સની માફક કોઠા પર 'પીંજરું' ભાડેથી લેવું પડે છે. તેનો એક વખત ઉપયોગ કરવા માટે 20 રૂપિયા ચૂકવવા પડે છે. પડદાવાળા પલંગને કમાઠીપુરામાં લોકો પિંજરું કહે છે. મિતાલી જણાવે છે કે તેના ઓરડાવાળા પલંગ પર આવવા કોઈ ઇચ્છતું નથી. તેથી તેણે પીંજરું ભાડે લેવું પડે છે. અહીં અનેક મહિલાઓ અલગ-અલગ કારણોસર એકલી રહે છે. કેટલીક મહિલાઓ યોગ્ય પાર્ટનર નહીં મળવાને લીધે એકલી રહે છે તો કેટલીક સ્વતંત્રતા માટે. કેટલીક પોતાની ઇચ્છાથી કે પછી લગ્ન પછીના તિરસ્કારથી બચવા માટે એકલી રહે છે. બીજાં કારણો પણ છે. સેક્સ વર્કરો સંબંધી આંકડાઓ મુજબ, આ મહિલાઓ માને છે કે પુરુષો તેમનું શોષણ અને તેમનો તિરસ્કાર કરે છે. એટલે તેઓ એકલા રહેવાનું પસંદ કરે છે. સાચી વાત એ છે કે સેક્સ વર્કરોનાં બાળકોએ સ્કૂલ તથા સમાજમાં ઘણા ભેદભાવોનો સામનો કરવો પડે છે, કારણ કે સેક્સ વર્કરોના કામકાજ સંબંધે સમાજમાં મરજી મુજબના નિર્ણયો કરવામાં આવે છે. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો