નિસર્ગ વાવાઝોડું : જ્યારે-જ્યારે મહામારી અને વાવાઝોડું એકસાથે આવ્યાં
'બે લોકો વચ્ચે ઓછામાં ઓછું બે મીટરનું અંતર રાખો.' 'એકબીજાને સ્પર્શ ન કરો, હાથ ન પકડો.'
કોરોના અને કુદરતી આફતનો બેવડો માર કોરોના સંકટના સમયમાં તમે 'ફિઝિકલ ડિસ્ટન્સિંગ'ની આવી સૂચનાઓ સાંભળતા હશો. પરંતુ વિચારો કે જો વાવાઝોડું આવે, પૂર કે ભૂકંપ આવે તો આ નિયમોનું પાલન થઈ શકશે? સ્વાભાવિક છે કે કુદરતી આફત સમયે ફિઝિકલ ડિસ્ટન્સિંગના નિયમોનું પાલન કરવું લગભગ અશક્ય છે. ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઑફ રેડ ક્રૉસ અને માનવીય સહાય પહોંચાડનારી એક એજન્સીનું કહેવું છે કે ખરાબ હવામાન અને પ્રાકૃતિક આફતને કારણે વિસ્થાપનનો માર સહન કરી રહેલા લોકો કોરોના વાઇરસના સંક્રમણના સમયમાં ફિઝિકલ ડિસ્ટન્સિંગના નિયમોનું પાલન કરી શકતા નથી. પૂર્વ આફ્રિકામાં ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઑફ રેડ ક્રૉસના ઇમરજન્સી કો-ઑર્ડિનેટર માર્શલ મૌકાવરે બીબીસીને જણાવ્યું કે પ્રાકૃતિક આફતના ઝપટમાં આવીને વિસ્થાપિત થતા લોકો ફિઝિકલ ડિસ્ટન્સિંગનું પાલન કરવા અસમર્થ છે. તેઓએ કહ્યું, "આવી મુશ્કેલી પરિસ્થિતિઓમાં લોકોને કોવિડ-19ના પ્રોટોકૉલ અને દિશાનિર્દેશોના ઉલ્લંઘન કરવા લાચાર થવું પડે છે." બીબીસીએ ખરાબ હવામાન અને પ્રાકૃતિક આફતથી પ્રભાવિત વિસ્તારમાં રહેતા કેટલાક લોકો સાથે આ મામલે વાત કરી. ભારત સુબ્રત અને તેમનો પરિવાર ઓડિશામાં રહેતા 38 વર્ષીય સુબ્રતકુમાર પઢિયારી ચિંતિત હતા. સાયક્લોન અંફને પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશાના ઘણા વિસ્તારોમાં ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. સુબ્રતનું ગામ દરિયાથી અંદાજે 40 કિલોમિટર દૂર છે. તેઓ પત્ની, ત્રણ પુત્રી અને માતા સાથે જે ઘરમાં રહેતાં હતાં એ ગત વર્ષે આવેલા સાયક્લોન ફણીને કારણે સંપૂર્ણ જર્જરિત થઈ ગયું છે. તેમને ડર છે કે અંફનને કારણે તેમનું ઘર ધરાશાયી ન થઈ જાય. જો તેમનું ઘર બચી જાય તો પણ તેમને ડર છે કે અધિકારી તેમને પોતાનું ગામ છોડીને સુરક્ષિત જગ્યાએ જવાનું કહેશે. સુબ્રતને ડર છે કે આ વખતે સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. તેઓએ કહ્યું, "મને ડર છે કે અમને પાસેની સ્કૂલમાં લઈ જવાશે. આ એ જ સ્કૂલ છે જેને કોવિડ-19ને કારણે ક્વોરૅન્ટીન શેલ્ટરમાં તબદિલ કરાઈ હતી. અમારા ગામમાં વધુ શેલ્ટર નથી. એટલે કે અમારે એ લોકો સાથે રહેવું પડી શકે છે જેઓ પહેલેથી કોરોનાથી સંક્રમિત હોય." ઑક્સફામ એશિયામાં ફૂડ ઍન્ડ ક્લાયમેન્ટ પૉલિસી પ્રમુખ સિદ્ધાર્થ શ્રીનિવાસે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું, "પશ્ચિમ બંગાળ પહેલેથી કોવિડ-19ના સંક્રમણનો સામનો કરી રહ્યું છે. એવામાં સાયક્લોનથી બચવા માટેની તૈયારીને લઈને ચિંતા વધી જાય છે." "ભૂતકાળમાં રાજ્ય સરકારો આફતના સમયે લોકોને સ્કૂલ અને જાહેર ઇમારતોમાં લઈ જતી હતી, પરંતુ હાલ કોવિડ-19ના સંક્રમણને કારણે આ યોગ્ય નહીં કહેવાય." યુગાન્ડા પશ્ચિમી યુગાન્ડાના કસીઝ જિલ્લામાં હાલમાં ભયંકર પૂર આવ્યું હતું. પૂરને કારણે અહીંના સેંકડો લોકો વિસ્થાપિત થયા છે. 23 વર્ષીય જૅસોલિન ગર્ભવતી છે. તેમને આ સમયે પોતાનાં બે બાળકો સાથે એક સ્કૂલમાં બનાવેલા આશ્રયગૃહમાં રહેવું પડે છે. ગર્ભવતી હોવાને કારણે તેમને કોવિડ-19નો ચેપ લાગવાની આશંકા પણ વધુ છે. જે આશ્રયગૃહમાં તેઓ છે, ત્યાં લગભગ 200 લોકો પણ છે. જૅસોલિન કહે છે, "અમે ખતરાથી ઘેરાયેલાં છીએ. જગ્યા ઓછી હોવાને કારણે લોકો સાથે અંતર રાખી શકાતું નથી. અત્યારે અમે અન્ય ત્રણ પરિવાર સાથે રહીએ છીએ. મને ડર છે કે હું ક્યાંક સંક્રમિત ન થઈ જાઉં. મને મારાં નાનાં બાળકો અને પેટમાં રહેલા બાળકની ચિંતા છે." સાત મેના રોજ જૅસોલિન પોતાનાં બે બાળકો પાસે સૂતાં હતાં ત્યારે તેમને ગામના લોકોની બૂમો સંભાળાઈ હતી. તેઓ કહે છે, "મને હવે અહેસાસ થાય છે કે લોકો મને જીવ બચાવીને ભાગવાનું કહેતા હતા. આખું ગામ પૂરની ઝપેટમાં આવી ગયું હતું. હું મારાં બાળકો સાથે ભાગી આવી. મારી પાસે સામાન લેવાનો સમય નહોતો." જૅસોલિને પોતાના આવનારા બાળક માટે કેટલાંક કપડાં ખરીદ્યાં હતાં. તેઓ કહે છે, "હું એ કપડાં પણ ન બચાવી શકી. પૂરે બધું છીનવી લીધું. અમારી પાસે જે કંઈ હતું, બધું તણાઈ ગયું." જૅસોલિનના પતિ અન્ય જિલ્લામાં કામ કરે છે અને કોરોના સંક્રમણના પ્રતિબંધને કારણે તેઓ તેમની પાસે આવી શક્યા નથી. તેઓ કહે છે, "મારી પાસે બીજી કોઈ જગ્યા નથી. હું નથી જાણતી કે આગળ શું કરીશ." રેડ ક્રૉસના રાહતકર્મીઓનું કહેવું છે કે આ સમયે પૂરથી પ્રભાવિત હજારો લોકો ચર્ચ અને સ્કૂલોમાં શરણ લઈ રહ્યા છે. આ સ્થળોએ પાણી, સાબુ અને સાફસફાઈની પૂરતી વ્યવસ્થા નથી. પૂરને કારણે અંદાજે છ દેશમાં સેંકડો લોકોનાં મૃત્યુ થયાં છે અને લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા છે. જૉન્સ હૉપકિન્સ યુનિવર્સિટીના આંકડા અનુસાર, આફ્રિકામાં અત્યાર સુધીમાં 82 હજારથી વધુ સંક્રમણના કેસની પુષ્ટિ થઈ છે અને 2,700 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં છે. પૂર્વ આફ્રિકામાં સોમાલિયા, કેન્યા અને તાન્ઝાનિયા કોવિડ-19થી સૌથી વધુ પ્રભાવિત દેશો છે. સોમાલિયામાં અત્યાર સુધીમાં 55, કેન્યામાં 50 અને તાન્ઝાનિયામાં 21 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં છે. પ્રશાંત દ્વીપસમૂહ ટ્રકોની લાઇન પ્રશાંત દ્વીપસમૂહના દેશોમાં અંદાજે એક મહિના પહેલાં ઉષ્ણકટિબંધીય વાવાઝોડું હૈરૉલ્ડ આવ્યું હતું. તેને કારણે કેટલાક દેશોએ કોવિડ-19 સાથે જોડાયેલા પ્રતિબંધો ખસેડવા પડ્યા, જેથી લોકો આશ્રયગૃહમાં જઈ શકે. કેટલોક લોકો હાલમાં પણ શેલ્ટર હોમ્સ છે, કેમ કે મહામારીને કારણે રાહત અને બચાવકાર્યમાં મુશ્કેલી પડી રહી છે. સૌથી વધુ ખરાબ રીતે પ્રભાવિત દેશ છે વાનુઆતુ. યુનિસેફ અનુસાર અહીં 92 હજારથી વધુ લોકોને વાવાઝોડાની અસર થઈ છે. ફિજીમાં હજુ પણ 10 રાહતશિબિર ખૂલી છે, કેમ કે લોકો વાવાઝોડામાં પોતાનું ઘર ગુમાવ્યા બાદ ફરીથી નવું બનાવી શક્યા નથી. સુબ્રત અને તેમનો પરિવાર ફિજી કાઉન્સિલ ઑફ સોશિયલ સર્વિસિઝનાં નિદેશક વાની કૈટેનાસિઝાએ કહ્યું, "લોકોને પાણી મળવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે, કેમ કે સાયક્લોનને કારણે પાણી પુરવઠાનું બાંધકામ નષ્ટ થઈ ગયું છે. અપૂરતા પાણીને લીધે કોવિડ-19ની લાઇડલાઇનનું પાલન કરવું મુશ્કેલ છે. જોકે ફિજીની સરકાર સંક્રમણના કેસને કાબૂ મેળવવામાં સફળ રહી છે." માનવીય મદદ પહોંચાડનારી એજન્સીઓનું કહેવું છે કે રાહતકાર્યોની સાથેસાથે કોવિડ-19ના દિશાનિર્દેશોને લાગુ કરવું પણ સરળ થઈ જશે. રેડ ક્રૉસ રિલીઝ કાર્યકરો યુગાન્ડાના પૂરપીડિત લોકોને પાણી અને સાબુ આપી રહ્યા છે. ઇન્ટરનેશનલ ફેડરેશન ઑફ રેડ ક્રૉસના માર્શલ મૌકાવર કહે છે, "જોકે આ મુશ્કેલ છે, તેમ છતાં અમે પ્રભાવિત લોકોને ગાઇડલાઇન્સના પાલનની યાદ અપાવી શકીએ છીએ. આપણે ખાવાનાં પૅકેટો અને અન્ય રાહત સામગ્રીઓના પૅકેટ પર કોવિડ-19ની લાઇડલાઇન લખીને આફતથી પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વહેંચી શકીએ છીએ. તેનાથી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ લોકોને થોડી સાવધાની રાખવામાં મદદ મળશે." ઑક્સફામ એશિયાના સિદ્ઘાર્થ શ્રીનિવાસ કહે છે કે કોવિડ-19 જેવી મહામારી અને આફતનો એકસાથે સામનો કેવી રીતે કરવો તેની ચર્ચા હાલમાં શરૂ થઈ છે. તેઓ કહે છે, "કોઈ ચોક્ક્સ પરિણામ સુધી પહોંચવા માટે આપણે તેના વિશે બહુ વિચાર કરવો પડશે." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો