હાર્દિક પટેલ પાટીદાર યુવાનોમાં શા માટે લોકપ્રિય છે?
પાટીદાર અનામત આંદોલનથી વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તથા ગુજરાત સરકારને આંખમાં કણાની જેમ કટકતા તેમજ ભાજપ જેમને કૉંગ્રેસનો એજન્ટ ગણાવતો આવ્યો છે, એ વીરમગામના હાર્દિક પટેલ આખરે કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા.
તેમના પર આરોપ મૂકાયો છે કે તેમણે પોતાની રાજકીય કારકિર્દી બનાવવા માટે પાટીદારોની લાગણીઓનો હાથા તરીકે ઉપયોગ કર્યો છે. હવે 25 વર્ષના થયેલા અને ચૂંટણી લડવા પાત્ર ઉંમરે પહોંચેલા હાર્દિક પટેલને જ્યારે કૉંગ્રેસના એજન્ટ હોવાના આરોપ અને વિરોધપક્ષમાં જોડાવા અંગે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું: "ભારતમાં આજકાલ સામાજિક અને રાજકીય માહોલ જ એવો છે કે લોકો વસ્તુઓને જેવી છે તેવી જોવા તૈયાર નથી. એક વાર પણ નહીં." "દરેક સામાજિક આંદોલનને શંકાની નજરથી જોવામાં આવે છે. આપણું મીડિયા અને રાજકારણીઓ દરેક જનઆંદોલનો પાછળ કોઈ છૂપો આશય શોધી કાઢવા માગે છે. એમને બસ કોઈને કોઈ ભેદી ચીજ શોધી કાઢવી હોય છે. "પછી પરિણામ શું આવે છે? બધા એ જાણવા લાગી પડે છે કે કોણ કોની નજીક છે? કોણે કોની સાથે કયા કારણથી સંબંધો રાખ્યા કે તોડ્યા? આમ કરવાથી સત્તા કે ચૂંટણીના મેદાનમાં તેને જીત મળશે કે નહીં? "આવો જ માહોલ હતો, જ્યારે સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણક્ષેત્રે પાટીદારો માટે ઓબીસી કૅટેગરીમાં અનામતની માગ લઈને અમે 25 ઑગસ્ટ, 2015ના દિવસે અમારી પહેલી વિરાટ સભા યોજી હતી." "સભાની જંગી સફળતા પાછળનાં સાચાં કારણો શોધવાને બદલે લગભગ દરેક જણ એવી ચર્ચા કરતો હતો કે અમદાવાદના વિશાળ જીએમડીસી ગ્રાઉન્ડ પર પાટીદારોની આટલી મોટી રેલી પાછળ કોનો સહકાર છે? 15 લાખથી વધુ લોકો ત્યાં આવ્યા હતા અને મને ખબર છે તેઓ પોતાની જાતે ત્યાં આવ્યા હતા." "એક 22 વરસનો છોકરો જેને ઉત્તર ગુજરાતની બહાર ભાગ્યે જ કોઈ જાણે છે તે આટલા બધા લોકોને ભેગા કેવી રીતે કરી શકે? એને પૈસા ક્યાંથી મળ્યા?" "કોઈના પીઠબળ વિના આટલી મોટી સભા કરવી શક્ય નથી. આની પાછળ કોઈને કોઈ તો એવું છે જ જેને આમાંથી રાજકીય લાભ મળી રહ્યો છે. પણ કોણ અને કેવી રીતે?" "અમે જમીની પ્રશ્નો પર કામ કરી રહ્યા છે અને યુવાનો ઇચ્છે છે કે અમે કંઈક કરીએ. હું પણ એ લોકો પૈકીનો જ એક હતો. અમે અમારા ભવિષ્યને લઈને ચિંતિત હતા." "લોકો અહીં આપમેળે આવ્યા હતા, કોઈના પીઠબળના કારણે નહીં. મારી વાત પર ભરોસો રાખજો. કોઈ પણ રાજકીય પાર્ટી સાથે સંલગ્ન ન હોય તેવી મારી ઘણી સભાઓમાં એક વાત હું વારંવાર કહી ચૂક્યો છું કે ગુજરાતમાં ભાજપને સત્તામાંથી ઉખાડવા હું મારા શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નો કરીશ." હાર્દિક ઉપસવા પર બેઠા હતા ત્યારની તસવીર "પાટીદારો ઘણા દાયકાઓ સુધી ભાજપની સાથે રહ્યા છે પણ અમારી પેઢી કે જેણે છેલ્લાં 25 વર્ષથી ગુજરાતમાં બીજી કોઈ પાર્ટીનું શાસન જોયું નથી તે ભાજપને લઈને નિરાશ છે." "રાજ્યમાં જ્યારે બે જ મુખ્ય રાજકીય ધારાઓ હોય ત્યારે સીધી વાત છે તે પૈકી એક શાસક પક્ષની જ હોવાની. આ કેસમાં એ ભાજપ છે. એટલે સ્વાભાવિક રીતે લોકો માગ પણ ભાજપ પાસે જ કરે અને પાટીદારોની અપેક્ષા પણ ભાજપ પાસે જ હોય." "લડત ભાજપ સામે હતી એટલે સ્વાભાવિક રીતે જ ડિસેમ્બર-2015ની સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીઓમાં અને પછી ડિસેમ્બર-2017ની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં કૉંગ્રેસને તેનાથી મોટો ફાયદો થયો. પણ વાત બસ આટલી જ છે. " "તો આમાં કોણે શું પેંતરો કર્યો અને કોને શું લાભ મળ્યો? બધા આ અંગે ચર્ચાઓ અને અનુમાનો કરે છે અને આરોપો લગાવ્યા કરે છે." "પરંતુ કમનસીબે કોઈ આખા ચિત્રને જોતું નથી. ચાલો, આપણે આને સમજીએ." "ધારો કે અમારા આંદોલનને કૉંગ્રેસનો સાથ હોય તો પણ શું થયું? મુદ્દો એ છે કે એક આંદોલન ઊભું થયું, તે આગળ ચાલ્યું, તેણે સમાજને આંદોલિત કર્યો અને એક પ્રબળ રાજકીય પ્રભાવ પાડ્યો." "માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં, સમગ્ર દેશમાં એક યા બીજી રીતે તેના પડઘા પડ્યા. ડિસેમ્બર-2017માં ભાજપ હાર્યો કે જીત્યો તે મુદ્દો નથી. મુદ્દો છે કે એક આંદોલને જન્મ લીધો, તેને લોકોનો સાથ મળ્યો અને તે ટક્યું." "ગુજરાતમાં કોઈએ વિચાર્યું નહીં હોય તેટલી પાતળી સરસાઈથી ભાજપ જીત્યો અને ખુદ નરેન્દ્ર મોદીને પણ પરસેવો વળી ગયો. અમે પાટીદાર યુવાનો સાથે સંબંધનો એક એવો મજબૂત સેતુ રચ્યો છે જે ગમે તેટલા પૈસા કે રાજકીય તાકાતથી સર્જી શકાય એમ નથી." મોદીનો વિરોધ હાર્દિક પટેલ સાચું કહે છે. આ એક એવો માણસ હતો જે અચાનક ક્યાંકથી પ્રગટ થયો અને તેમણે નરેન્દ્ર મોદીના રાજકારણ અને નીતિઓને પડકારીને તેમની સામે સવાલો ઉઠાવ્યા, અને એ પણ ગુજરાતમાં. ઘણી વાર તો તેને ઉત્સાહથી સાંભળવા નરેન્દ્ર મોદીની સભાઓથી પણ વધુ જનમેદની ઉભરાતી. આ ઉત્સાહ માત્ર પાટીદારો મર્યાદિત નહોતો. દરેક નાતિ-જ્ઞાતિના યુવાનો તેની સભામાં આવતા. કોઈએ આવું વિચાર્યું નહોતું. હાર્દિકના વ્યક્તિત્વમાં અસામાન્ય કહી શકાય એવું કંઈ નહોતું. પણ તેમણે ઉઠાવેલા પ્રશ્નો સાથે અનેક યુવાનો તરત પોતાની જાતને જોડી શક્યા. પાટીદારો કદાચ કોઈ એવી વ્યક્તિની તલાશમાં હતા જે નવા વિચારો અને નવીન ઊર્જા લઈને આવે, અને કદાચ હાર્દિક પટેલ તેમનામાં આ અનુભૂતિ જન્માવી શક્યા. પાટીદારો, ખાસ કરીને યુવાનો તેમને માનવા લાગ્યા. કદાચ તેઓ કોઈ એવી વ્યક્તિની શોધમાં હતા જે ભાજપના દાયકાઓથી ચાલ્યા આવતા 'વોટબૅન્ક પૉલિટિક્સ' સામે પ્રશ્ન ઉઠાવે અને જે સમાજને સાથે લાવીને વાસ્તવિક પરિવર્તન લાવી શકે. સરકારમાં પટેલ મંત્રીઓ મોટા પ્રમાણમાં હતા એ દલીલ ચવાઈ ગઈ હતી અને તેનાથી પાટીદારોને કોઈ સાંત્વના મળે એમ નહોતું. મંત્રીઓની વધારે સંખ્યાથી પાટીદારોના પ્રશ્નોમાં કોઈ ઘટાડો થયો હોય એમ તેમને લાગતું નહોતું. આ હકીકત સામે તેઓ લડત આપી રહ્યા હતા. લોકોમાં દબાયેલી આ લાગણીને હાર્દિકે વેગ આપ્યો. કારણ કે તે કોઈ બહારની વ્યક્તિ નહોતી, તેઓ પોતે આ સ્થિતિનો ભોગ બની ચૂક્યા હતા. તેમનાં બહેન એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થિની હતાં પણ અન્ય અનામત શ્રેણીના એક વિદ્યાર્થીના કારણે તેમણે એડમિશન ગુમાવવું પડ્યું હતું. સૅકન્ડ-ક્લાસ ગ્રૅજ્યુએટ એવા હાર્દિક કહે છે કે તેમને હાલ અનામત મેળવી રહેલા લોકો સામે કોઈ વાંધો નથી. સદીઓ સુધી તેમને સામાજિક અને આર્થિક રીતે વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા. આથી તેઓ અનામત મેળવવાને પાત્ર છે. પાટીદાર અનામત આંદોલન સમિતિ (PAAS - પાસ)ના ઉદ્ભવ પાછળ ગુજરાતમાં નવી ઊભી થયેલી સામાજિક-રાજકીય-આર્થિક પરિસ્થિતિઓ કારણભૂત હતી, જેને સમજવી જરૂરી છે. હાર્દિક પટેલ એક એવી પેઢી માટે વાત કરી રહ્યા છે કે જે નથી પૂરેપૂરી શહેરી કે નથી પૂરેપૂરી ગ્રામીણ. તે નથી પૂરેપૂરી ગરીબ કે નથી પૂરેપૂરી અમીર. આ એક એવી પેઢી છે જે જટિલ પ્રકારની સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય સ્થિતિઓનાં ત્રિભુજમાં અટવાયેલી છે. આ પેઢી કોઈના હક્ક છીનવવા માગતી નથી, તેને પોતાના અધિકાર જોઈએ છે. હાર્દિક-જિજ્ઞેશ-અલ્પેશ આ 80ના દાયકામાં ગુજરાતમાં થયેલી અનામત વિરોધી હિંસક ચળવળથી સાવ વિપરીત છે. વિશ્વ હિંદુ પરિષદ મુસ્લિમો સાથે જે રીતે વર્તે છે કંઈક એવી જ રીતે એ વખતે પાટીદાર અને દરેક સવર્ણ જ્ઞાતિઓ દ્વારા દલિત અને ઓબીસી વિરુદ્ધ ઉગ્ર તિરસ્કાર ફેલાવવામાં આવ્યો હતો. અત્યારે તો પાટીદારોને ઓબીસીનો હિસ્સો બનવું હતું. અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે 'પાસ' એ કોઈ એક જ જ્ઞાતિનો અવાજ હતો એમ નહોતું. શિક્ષણ દિવસે દિવસે મોંઘું બની રહ્યું હતું. પરિણામે, એક આખી પેઢી એવી હતી જેના માટે જરૂરી શૈક્ષણિક લાયકાત મેળવવી તેમજ નોકરી મેળવીને શહેરી માહોલમાં ટકવું મુશ્કેલ બની ગયું હતું. વળી આ સ્થિતિ પણ ત્યારે પેદા થઈ હતી જ્યારે ગુજરાતમાં કૃષિક્ષેત્ર મુશ્કેલીમાં હતું. યુવાનો કૃષિમાં જવા નહોતા માગતા કે પછી કૃષિમાં તેમને લાંબું ભવિષ્ય દેખાતું નહોતું. આ જ કારણ છે જેથી હાર્દિક પટેલની રેલીઓ માત્ર પાટીદાર જ નહીં પણ દરેક જ્ઞાતિના વીસ-ત્રીસેક વર્ષના યુવાનોથી છલકાઈ જતી. આ જ કારણથી ઓબીસી, દલિત અને પાટીદાર યુવાનો એક અવાજે વાત કરવા લાગ્યા. અને આ જ કારણે જ્યારે આક્રમક દલિત ઍક્ટિવિસ્ટ જિગ્નેશ મેવાણીએ હાર્દિક પટેલ સાથે એકમત વ્યક્ત કરીને મંચ શૅર કર્યો ત્યારે આશ્ચર્ય થયું નહીં. તેમની સાથે છે ત્રીજા યુવા નેતા- 'ઓબીસી એકતા મંચ'ના અલ્પેશ ઠાકોર. અને તે બધાનો એક જ કૉમન શત્રુ છે ભારતીય જનતા પાર્ટી અને વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીથી પ્રભાવિત નીતિઓ. ગુજરાતની ડિસેમ્બર-2017ની વિધાનસભા ચૂંટણીઓ આનો સ્પષ્ટ પુરાવો બની રહી. આ સંદર્ભ સાથે જોઈએ તો હાર્દિક પટેલ અને અલ્પેશ ઠાકોર કૉંગ્રેસ સાથે હાથ મિલાવે કે પછી વિધાનસભા ચૂંટણી લડીને જીતેલા જિગ્નેશ મેવાણીને કૉંગ્રેસ સપોર્ટ કરે તેમાં કાંઈ અજુગતું લાગતું નથી. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો