સિંગાપોર : સોનાની જેમ પાણી સાચવતો દેશ, ગુજરાતે શું શીખવું જોઈએ?
પાણી એકવાર આપણી પાસે આવે, નાહવા, ધોવા, પીવા, રસોઈ કરવા જેવા અનેક ઉપયોગો ઉપરાંત એ ટૉઇલેટ ફ્લશીંગ માટે પણ વપરાય છે.
સરવાળે ઘરમાંથી બે પ્રકારના પાણી બહાર પડે છે. એક છે સલેજ એટલે કે રસોઈ ઘરથી માંડી વાસણ ધોવા-ઉટકવા વપરાતું પાણી જે ગંદુ જરૂર થાય છે પણ કિચન ગાર્ડનને પાણી પાવાના સીધે સીધા ઉપયોગમાં કોઈ પણ પ્રકારની ટ્રીટમેન્ટ વગર લઈ શકાય છે. બીજું વોશરૂમ એટલે કે ટૉઇલેટ બ્લૉકમાંથી મળ-મૂત્ર વગેરે સાથેનું ગંદુ પાણી જે સુએજ કહેવાય છે અને તેને ભૂગર્ભ ગટર થકી વહાવી સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં લઈ જઈ યોગ્ય રીતે શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા કર્યા બાદ તેનો નિકાલ કરી શકાય છે. આમાં ઑક્સિડેશન એટલે કે જે બાયૉડિગ્રેડેબલ સેન્દ્રિય કચરો છે તેને બૅક્ટેરિયાની મદદથી વિઘટિત થવા દઈ તેમાંથી સ્લજ એટલે કે વિઘટિત ઘન કચરો તળિયે બેસે અને ઉપરનું પાણી ત્યાર બાદ ટ્રીટમેન્ટ આપી ખેતી કે અન્ય ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. આ સ્લજ અથવા વિઘટિત ઘન કચરો ઉત્તમ પ્રકારનું સેન્દ્રિય ખાતર છે જેનો ઉપયોગ બાગ-બગીચા કે ખેતીમાં થઈ શકે છે. દરરોજ અધધધ પાણીનો વપરાશ આ સિવાયનું દૂષિત પાણી જે ઉદ્યોગો વગેરેમાંથી આવે છે એમાં આર્સેનિક, મર્ક્યુરી અને અન્ય કેમિકલ અશુદ્ધિઓ અને રંગરસાયણો જેવાં ઇનઓર્ગેનિક ઘટકો ભળેલા હોઈ તેને ખૂબ કાળજીપૂર્વકની ટ્રીટમેન્ટ આપી આ અશુદ્ધિઓ દૂર થાય તેમ કરવું પડે છે. આટલું બધુ કરીએ ત્યારે સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાંથી બહાર નીકળતું પાણી નહાવા, ધોવા કે પીવા સિવાયના ઉપયોગ એટલે કે મહદ અંશે ખેતી માટે સિંચાઈના પાણી તરીકે વાપરી શકાય છે. આમ એક વખત માણસના વપરાશમાં આવેલું પાણી સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યું અને તેને બદલે રોજ નવું પાણી જોઈએ એ પ્રકારની પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય છે. અમદાવાદ જેવું શહેર માથાદીઠ 135 થી 145 લીટર જેટલું પાણી રોજ વાપરે છે. આવું જ બીજાં શહેરોમાં અને ઘણી બધી નગરપાલિકાઓનું છે. આમ આપણું જીવન ટકાવી રાખવા માટે તેમજ આપણી સ્વચ્છતા જાળવી રાખવા માટે આપણે રોજ અધધધ કહેવાય તેટલો પાણીનો જથ્થો વાપરી નાખીએ છીએ. આ પાણીનો જથ્થો આપણને વરસાદનું ભેગું થતું પાણી, નદીઓ, વહેળા, કૂવા, તળાવ, બંધ વગેરે થકી મળે છે. એટલે આપણે એવું માનીએ છીએ કે પાણી મેળવવું એ આપણો મૌલિક અધિકાર છે અને પાણી પૂરું પાડવું એ સરકારની ફરજ છે. આ કરતાં પણ આગળ વધીને આપણે પાણીને પ્રભુનો પ્રસાદ માનીને મફતમાં એ આરોગવા ટેવાઈ ગયા છીએ. આમ મફતિયા સંસ્કૃતિએ આપણા દેશને ઘણાં બધાં ક્ષેત્રોમાં લોહીલુહાણ કરી નાખે તેટલું નુકસાન કર્યું છે. પાણીની પ્રાપ્તિ એ પણ આપણે ત્યાં ખૂબ ફૂલી-ફાલેલી મફતિયા સંસ્કૃતિનો ભાગ છે અને એટલે જ કોઈ વસ્તુ સાવ ઓછી કિંમતે કે નગણ્ય કહી શકાય તેવા ભાવે વેચાતી હોય તો તેના માટેની કહેવત છે 'પાણીના ભાવે મળવું.' આમ ગળથૂથીમાંથી જ આપણે ખોટું શીખીએ છીએ જે આજની તારીખમાં ક્ષિતિજે ડોકાઈ રહેલી પાણીની ભયંકર તંગી માટેનું એક પાયાનું કારણ છે. એ દેશ જેણે દુનિયાને પાણી બચાવતા શીખવ્યું આજે વાત કરવી છે એવા દેશની જે પાણીનું મૂલ્ય સમજ્યો છે અને જ્યારે એ દેશ અસ્તિત્વમાં આવ્યો ત્યારે સો એ સો ટકા પાણી બહારથી આવતું હતું તેને બદલે આજે પોતાને જરૂરી એવા પાણી માટે લગભગ સ્વનિર્ભર બન્યો છે. દુનિયાના અગ્રણી દેશોમાં જેનું નામ હીરાની કણિકાની માફક ઝળહળતું હોય છે અને જેણે 'મન હોય તો માળવે જવાય' એ ઉક્તિને સંપૂર્ણ સાર્થક કરી છે એવા એ દેશનું નામ સિંગાપોર છે. ગુજરાતનો કુલ વિસ્તાર 1,96,024 ચોરસ કિલોમિટર છે તેની સામે સિંગાપોરનો કુલ વિસ્તાર ટાંકણીના ટોચકા જેટલો એટલે કે માત્ર 710 ચોરસ કિલોમિટર છે. સંપૂર્ણપણે શહેરી કહી શકાય તેવા આ વિસ્તારમાં શહેરીકરણની ઘનતા એટલી વધારે છે કે તેની પાસે સિંગાપોરમાં પડતા વરસાદના પાણીને ભેગું કરવા અને સંઘરવા માટેની જગ્યા નથી. આમ છતાંય ખૂબ કાળજીપૂર્વક તેણે કેનાલ, કાંસ અને નદીઓનું નેટવર્ક જોડીને એટલી સુંદર વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે કે લગભગ 2/3 જેટલા સિંગાપોરના વિસ્તાર પર પડતા વરસાદનું પાણી આ બધા થકી કુલ 17 જેટલા જળસંગ્રહાલય (Reservoir)માં ભેગું થાય છે. સિંગાપોર પાસે વરસાદનું પાણી અને વપરાયેલું પાણી એમ બંને પ્રકારના પાણીને ભેગું કરવા માટે અલગ અલગ વ્યવસ્થા છે. વરસાદનું પાણી અગાઉ જણાવ્યું તેમ 17 જેટલા જળસંગ્રહાલયોમાં ભેગું કરાય છે અને ત્યાંથી તેને જરૂરી ટ્રીટમેન્ટ આપી પીવાના પાણી તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. આથી ઊલટું વપરાયેલું પાણી ભૂગર્ભ સ્યૂઅર (Sewers) નેટવર્ક થકી ટ્રીટમેન્ટ માટે વૉટર રિક્લેમેશન પ્લાન્ટમાં લઈ જવાય છે. પીવાનું પાણી અને ગટરનું પાણી બન્ને ભેગા કરવાની પદ્ધતિ સંપૂર્ણ અલગ હોવાથી ક્યાંય પણ પીવાનું પાણી પ્રદૂષિત થવાનો કોઈ ભય રહેતો નથી. સિંગાપોર પાણીને સોનાની જેમ સાચવે છે સિંગાપોરે પોતાના વધુ પાણી મેળવવાના પ્રયાસના ભાગરૂપે ઈ.સ. 2011 પહેલાં સિંગાપોરની જમીન સપાટીનો અડધોઅડધ વિસ્તાર હતો તેને વધારીને 2/3 જેટલો કરીને વધારાનું પાણી મરીના, પુંગોલ અને સેરંગૂન રિઝર્વોયરમાં ભેગું કરે છે. આમ શહેરી વિસ્તારમાં પડતા વરસાદના ટીપેટીપાંને ખૂબ કુશળતાપૂર્વક આયોજન કરીને પીવાના પાણી માટે ભેગું કરનાર સિંગાપોર દુનિયાના આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા દેશોમાં અર્બન સ્ટોર્મ વોટર હાર્વેસ્ટિંગ મોટાપાયે કરનાર દેશ બન્યો છે. આમ શહેરી વિસ્તારમાં પડતા વરસાદનું એકે એક ટીપું પીવાના પાણી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. સિંગાપોરના પ્રથમ વડા પ્રધાન લી ક્વાં યુની દીર્ઘદ્રષ્ટિનું પરિણામ સિંગાપોરનું 15મું પાણી સંગ્રહ કરતું તળાવ મરીના રિઝર્વોયર છે. સિંગાપોર એવું માને છે કે પાણી સાથે લાગણીનો સંબંધ બાંધનાર લોકો પાણી બચાવે પણ છે અને એની ગુણવત્તાનું જતન પણ કરે છે. જે પાણી આટલા બધા જળસંગ્રહસ્થાનોમાં ભેગું થાય છે તે કોઈ પણ પ્રકારના માણસે ખાધેલા કે પશુઆહારનો કચરો, ખાતરો, ડિટરજન્ટ્સથી મુક્ત હોવું જોઈએ. એ ધ્યાનમાં રાખીને વરસાદનું ભેગું થતું પાણી અત્યંત કાળજીપૂર્વક ભેગું કરાય છે અને તેમાં કોઈ પ્રદૂષણ ન ભળે તેની ખાતરી રખાય છે. પાણીને કોઈપણ રીતે પ્રદૂષિત કરનાર વ્યક્તિને દંડ ફટકારવામાં આવે છે. સિંગાપોરની જેમ ગુજરાત પાણી સંગ્રહી શકે? પાણી જ્યાં ભેગું થાય છે ત્યાં સમગ્ર જળભંડારમાં કોઈ પણ પ્રકારનું પ્રદૂષણ હોય તો તેની સતત કાળજી રાખવા માટે રૉબોટ સ્વાન એટલે કે હંસ જેવા દેખાતા રૉબોટિક પક્ષીઓ પાણીની ગુણવત્તા અંગે સતત ધ્યાન રાખે છે. આ ઉપરાંત હવામાં ઊડી શકે અને પાણી નીચે ઊતરીને સમગ્ર જળસંગ્રહનો સર્વે કરી શકે તેવાં ડ્રોન પણ વપરાય છે. ભારતમાં આપણે વરસાદનું પાણી સંઘરી શકાય તે વાતની અગત્યતાને નેવે મૂકીને ચાલીએ છીએ. નાના તળાવ, જળમાર્ગો તેમજ પાણી વહેવાના રસ્તાઓ પૂરીને આપણે મકાનો બાંધીએ છીએ. આના પરિણામે આડેધડ થતું શહેરીકરણ શહેરી વિસ્તારમાં પડતા વરસાદનું પાણી વેડફાય તે માટેનું સાધન બન્યું છે. જે રીતે સિંગાપોર વરસાદનું પાણી ભેગું કરે છે તે રીતે અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત કે રાજકોટ પણ ભેગું કરી શકે. વરસાદનું એકેય ટીપું ન વેડફાય એવા અત્યંત કાળજીપૂર્વક ઊભા કરાયેલા સરોવરમાં વાળીને આ પાણી આખુંય વરસ ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેટલું જ નહીં, પણ શહેરની વચ્ચે હિલોળા લેતાં આવાં સરોવરો પર્યાવરણની જાળવણી અને તેની આજુબાજુ બાગ કે જંગલ વિસ્તાર ઊભો કરી માનસિક તાણમાંથી મુક્તિ મળે તેવું વાતાવરણ પણ ઊભું કરી શકે. જો પાણીનું પ્રદૂષણ કરનાર સામે કડક દંડની જોગવાઈ થાય અને મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશન વરસાદનું પાણી ભેગું કરતી ડ્રેઇનનું એક નેટવર્ક ઊભું કરે તો આ શક્ય છે. શરૂઆતમાં આપણી ગંદી ટેવો, રસ્તા પર ફેંકાતો એંઠવાડ અને કચરો કંઈક અંશે આ પાણીને પ્રદૂષિત કરશે પણ એને સંગ્રહ કરતાં પહેલા ફિલ્ટરેશન કરીને અને ત્યારબાદ ફટકડી જેવા કોએગ્યુલન્ટનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરીને આ સરોવરનું પાણી કાચ જેવું સ્વચ્છ રાખી શકાય. આપણે સિંગાપોર ફરવા જઈએ ત્યારે આ બધું જોઈને મંત્રમુગ્ધ થઈ જઈએ છીએ પણ આપણા દેશમાં આવું કરી શકીએ એવી દેશભક્તિ આપણે ત્યાં જાગતી નથી. સિંગાપોરમાં ઘરમાં પણ પાણીના નળમાં ટીપું પણ પાણી લીક થવા દેવામાં આવતું નથી. આ માટે લાયસન્સ્ડ પ્લમ્બરોની આખી ફોજ કામ કરે છે. સિંગાપોર વરસાદના પાણીનો ઉપયોગ કરે છે તે એક વાત થઈ પણ આનાથી સિંગાપોરનો પ્રશ્ન ઊકલી જાય છે તેવું નથી. સિંગાપોર વપરાયેલા પાણીનું ખૂબ કાળજીપૂર્વક શુદ્ધિકરણ કરી રિસાયકલ કરે છે. આજની સ્થિતિએ જે પરિસ્થિતિ છે તે મુજબ આગામી દસ વર્ષમાં દુનિયાની કુલ વસતીમાંથી દર ત્રણમાંથી બે વ્યક્તિ એવી પરિસ્થિતિમાં રહેતી હશે કે જેનો દેશ પોતાની પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. આવું યૂનાઈટેડ નેશન્સ દ્વારા કહેવામાં આવ્યું છે. ભારત આ પરિસ્થિતિ તરફ ધસમસતું આગળ વધી રહ્યું છે પણ સિંગાપોર જેની પાસે કોઈ પણ પ્રકારના જળભંડારો નથી, મોટાં તળાવો નથી. આ દેશના 56 લાખ 38 હજાર જેટલા નાગરિકો વિશ્વની આ તરસી પ્રજામાંના નહીં હોય એનું એક જ કારણ છે કે આ રોજનું 40 કરોડ (400 MGD) ગેલન પાણીની જરૂરિયાત ધરાવતા આ દેશે અત્યંત ચીવટપૂર્વક અને શિસ્તબદ્ધ રીતે પોતાની પાણીની જરૂરિયાત માટે આયોજન કર્યું છે. પબ્લિક યુટિલિટી બૉર્ડ - સિંગાપોર (PUB - Singapore) આ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અને જાળવવા માટે જવાબદાર છે. સિંગાપોરે શુદ્ધ અને આધારભૂત વ્યવસ્થા કઈ રીતે ઊભી કરી છે તેની વાત પણ એટલી જ રસપ્રદ છે. આપણે એ વિશે ચર્ચા કરીશું હવે પછી. તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો