DERGİ - Dünyayı şekillendiren hikâyeler
Binlerce yıl öncesine dayanan destanlardan modern romanlara kadar dünyanın değişmesine vesile olan ve kuşakların düşünce tarzını etkileyen eserler...
Homeros'un İlyada destanı, edebi öneminin yanı sıra, etkisi antik Yunanistan'ın çok ötesine geçen bir eser oldu. Büyük İskender genç yaştan itibaren Makedonya'nın kralı olmak üzere yetiştirilmişti. Yunanistan'ın kuzeyindeki bu küçük krallık başta Pers İmparatorluğu olmak üzere, komşularıyla sürekli savaş halindeydi. Bu nedenle savaşta ordusuna önderlik etmeyi erkenden öğrenmesi gerekiyordu. Babası öldürüldüğünde İskender tahta geçti. Krallığın güvenliğini sağlamanın yanı sıra Pers İmparatorluğu'nu yenilgiye uğrattı, Mısır'dan Hindistan'a kadar yayılan toprakları ele geçirdi. İskender'in elinde başka bir silahı daha vardı: Homeros'un İlyada'sı. Öğretmeni Aristoteles'in yardımıyla bu destanı ayrıntılı bir şekilde incelemişti. Seferlerine başladığında, hiçbir askeri önemi olmasa da destanda adı geçen Truva'da durmuş, oradaki sahneleri gözünde canlandırmıştı. Seferleri boyunca İlyada kitabıyla uyumuştu. Büyük İskender, seferleri süresince Homeros'un İlyada destanını başucundan ayırmamıştı. Homeros'un destanı, edebi öneminin yanı sıra, etkisi antik Yunanistan'ın kütüphanelerini ve kamp ateşlerinin çok ötesine geçen bir eser oldu. Bu eserde Yunan kültürünün düşünme ve yaşam biçimi resmediliyordu. İlyada destanı ile İskender arasında karşılıklı bir etkileşim olmuştu. Bu destandan ilham alan İskender, Yunancanın geniş bir alanda konuşulan bir dil olmasını sağlayarak İlyada'yı dünya edebiyatının bir parçası haline getirmiş oldu. İskender'den sonraki hükümdarlar, İskenderiye ve Bergama'da kurdukları büyük kütüphanelerle Homer'in eserinin geleceğe aktarılmasını sağladı. Hikayelerin öneminin ve etkisinin bir kitabın sayfalarının dışına taşmasına iyi bir örnektir bu. Yunan filozofu Eflatun (Plato)'ya göre, sanat insana sadece zevk vermemeli, aynı zamanda yasalara ve insan hayatına faydalı olmalı. Gılgamış Destanı'nın yazılı olduğu taş tabletlerden biri İlyada benzeri diğer eserlere Mezopotamya bölgesinden Gılgamış Destanı, Amerika'dan ise Mayaların Popol Vuh hikayesi gösterilebilir. Bu destanlar, nereden geliyoruz ve biz kimiz gibi sorular açısından tüm kültürlere referans oldu. Çin edebiyatı ise Şarkılar Kitabı adıyla bilinen şiirlere dayanıyordu. Şiir yazmak ve okumak sadece şairlerin işi değildi. İmparatorluk idaresinde önemli bir mevkiye gelmek için sınava tabi tutulan insanlara şiir alanından ayrıntılı sorular soruluyordu. Şarkılar Kitabı, şiiri Doğu Asya'da en önemli edebiyat tarzı haline getirdi. Dünya edebiyatının ilk önemli romanları şiirin etkisi altındaydı. 11. yüzyılın başlarında yazar Murasaki Şikibu Japon edebiyatının başyapıtlarından biri olacak olan ve dünyanın ilk romanı kabul edilen Genji'nin Hikayesi'ni yazmadan önce Çince öğrenmiş ve 1000 sayfayı aşkın kitabında 800 şiire yer vermişti. Araplar Çinlilerden kağıt yapımını öğrenince daha önce sözlü olarak aktarılan hikayeler yazılı hale getirilerek Bin Bir Gece Masalları gibi eserler ortaya çıkmıştı. Dünyada okur-yazar insan sayısının artması, kağıt ve matbaa gibi yeni buluşlar, yazılı hikayenin etkisinin artmasına neden oldu. Araplar Çinlilerden kağıt yapımını öğrenmiş, daha önce sözlü olarak aktarılan hikayeler yazılı hale getirilerek Bin Bir Gece Masalları gibi eserler ortaya çıkmıştı. Eski destansı hikayeler ve şiirlerden daha çeşitli olan bu masallar hem eğitim hem de eğlence işlevi görüyordu. Bin Bir Gece Masalları'nda, anlatıcı Şehrazat'ın, her kadınla bir gece yattıktan sonra kafasını uçuran Pers şahlar şahı Şehriyar'ı bu masallarla erdemli ve iyi kalpli bir insan haline getirmesinin hikayesi anlatılıyordu. Prenses Şehrazat Bin Bir Gece Masalları'nı anlatıyor. Şiir, masal ve destanlar daha sonraki edebiyat tarihine de damgasını vurdu. 13. yüzyıl İtalyan şairi Dante Alighieri, İlahi Komedya adlı eserinde Hristiyan inanca göre Cehennem, Araf ve Cenneti tarif ederken epik şiir formunu kullandı. Üstelik Latince değil, Toskana bölgesinde konuşulan bir lehçede yazmıştı eseri. Böylece bugün İtalyanca olarak bildiğimiz dil yaygınlaştı. Edebiyatın dil üzerindeki etkisine iyi bir örnektir bu. Dante'nin İlahi Komedya'sı edebiyatın dil üzerindeki etkisine iyi bir örnektir. Bu eser İtalyanca olarak bildiğimiz dilin yaygınlaşmasını sağladı. Bu alandaki en büyük değişim, Johannes Gutenberg'in Çin'deki teknikleri geliştirerek kuzey Avrupa'da matbaayı kurması sonucu oldu. Bu sayede kitaplar kitlelere ulaştı. Edebiyat açısından bu döneme roman damga vurdu ve kadınlar yeni bir okuyucu kitlesi olarak ortaya çıktı, modern toplumun sorunlarıyla ilgilenmeye başladı. Mary Shelley'nin Frankenstein'ı ile bilim-kurguya adım atılarak bilimin ütopik vaatleri ile yıkıcı potansiyeli arasındaki çelişkilere yer verilmeye başlandı. George Orwell'in 1984'ü ile Margaret Atwood'un Damızlık Kızın Öyküsü adlı eserleri bu geleneği sürdüren modern örneklerdir. İngiliz yazar Mary Shelley'nin Frankenstein'ı bilim-kurguya ilk adım sayılıyor. Roman ayrıca yeni bağımsızlığını kazanan ülkeler açısından da bu mücadelelerinde etkili oldu. 1960'ların Latin Amerika'sında Gabriel Garcia Marquez Yüzyıllık Yalnızlık ile kıtasının birkaç kuşağına hitap ediyordu. Siyasi bağımsızlık kültürel bağımsızlığı gerektiriyordu ve romanlar bunun için iyi bir araçtı. Geniş kitlelerin okur-yazar olması bu ve diğer yazarların işine yarasa da, matbaa edebiyatın kontrol ve sansürünü de kolaylaştırdı. Totaliter rejime sahip ülkelerde sansürden kaçınmak için yeraltı matbaaları geliştirildi. Bugün yazı teknolojisinde yeni bir devrim döneminden geçiyoruz. İnternet okuma ve yazma biçimimizi, edebiyatın yayılmasını ve kimlerin buna erişimi olacağını belirliyor. Yazı dünyasının yeniden büyük bir dönüşüm geçireceği bir dönemin başındayız.