Iolo Williams: Rhyfeddodau'r hydref ar ein stepen drws
Ar ddechrau'r cyfnod clo yn y gwanwyn, fe wnaeth y naturiaethwr Iolo Williams roi cyngor ar sut i fwynhau'r bywyd gwyllt wrth aros yn ein milltir sgwâr . Wrth i Gymru wynebu mwy o gyfyngiadau, mae'n trafod sut i wneud yn fawr o fyd natur yr hydref heb grwydro'n bell.
Draenogod Un o'r petha' dwi'n edrych allan amdanyn nhw rŵan ydi draenogod. Dwi'n ffodus ofnadwy mae gen i ddraenogod yn dod i'r ardd ac mae yna fam efo dau o rai bach yn rhannu fy ngardd i, gardd drws nesa, a'r ardd ar draws y lôn fach dawel a dwi'n gwybod eu bod nhw'n mynd o ardd i ardd i fwydo. Mae'n bwysig rŵan rhoi bwyd allan iddyn nhw i drio cael y rhai bychan i'w pwysa er mwyn gaeafgysgu. Ambell bwynt difyr am ein cyfaill bach pigog 6,000o bigau ar bob anifail. Maen nhw'n disgyn allan ar ôl blwyddyn ac eraill yn tyfu yn eu lle. 15gwahanol fath o ddraenog yn y byd. 2filltir o gerdded bob nos wrth chwilota am fwyd. Mae'n dywyll erbyn 7pm felly ewch allan rhwng 8-9pm a rhowch fwyd a diod allan. Peidiwch byth â rhoi llefrith a byth bara. Maen nhw eisiau dŵr, a fydda i'n rhoi bwyd ci neu fwyd cath, a'i roi o dan ryw fath o focs pren er mwyn cadw'r cathod a cŵn draw. Un arwydd i edrych allan amdano ydi eu baw nhw - tua maint bys bach, ychydig llai ella, a lliw du tywyll - ac edrychwch am ddarnau o chwilod ac ati yn y baw. Mae rŵan yn gyfnod pwysig iddyn nhw gael lle tawel i aeafgysgu, mewn bôn rhyw wrych trwchus lle mae pentwr o ddail a gweiriach. Fydda' i'n rhoi pentwr o frigau a dail i lawr iddyn nhw dycio mewn i fanna. Y peth gwaetha' allwch chi wneud ydi eu deffro nhw yng nghanol gaeafgysgu, mae'n ddigon i'w lladd nhw gan eu bod nhw'n gwastraffu egni ac mae rhywun yn dinistrio eu cartref nhw, eu lle cysgu nhw. Ffyngau Un o'r pethau sy'n amlwg yr amser yma ydi ffyngau - caws llyffant ac ati. Yn yr ardd mae gen i lawnt ond tydan ni ddim yn ei dorri fo fel mae pobl eraill yn wneud, dwi'n gadael ambell i lecyn dyfu am fis neu ddau a be' dw i'n licio wedyn ydi gweld y ffyngau yn tyfu yn yr ardd. Mae gen i amrywiaeth o gapiau cwyr. Mae'r rhain yn ffyngau arbenigol iawn a lliwgar dros ben ac efo capiau cwyr - fel mae'r enw yn awgrymu. Mae gen i gap cwyr melyn, coch ac mae gen i gap cwyr du - y blackening waxcap. Maen nhw'n weddol gyffredin a be' maen nhw angen ydi porfa, rhywle wedi ei dorri yn weddol ond ddim wedi cael gwrtaith - tydyn nhw ddim yn licio gwrtaith o gwbl. Mae wedi cymryd bron i 20 mlynedd i fi gael y rhain yma achos cyn i ni adeiladu'r tŷ yma cae ffarm oedd o efo lot o wrtaith. 3,800,000rhywogaeth gwahanol o ffwng yn y byd. 2.4milltir ydi hyd un fadarchen ym mynyddoedd Oregon yn yr UDA - yr organeb fwyaf yn y byd. 15%o holl frechlynnau angen math o ffwng, sef burum, i'w creu. Ffwng arall sydd gen i yn yr ardd ydi'r pen inc - y shaggy ink cap yn Saesneg. Mae hwnna'n weddol gyffredin. Mae'n tyfu yn wyn i gyd a phan mae'n heneiddio mae fel inc yn dripian i lawr o'r cap ond be ydi hwnna ydi dŵr a sborau, miliynau o sborau yn gwneud iddo edrych fel inc. I weld ffyngau ewch i gaeau gwair sydd heb eu gwella - mae dipyn o'r rheiny i'w cael yn yr ucheldir. Neu cerwch i goedwig bedw ac un o'r ffyngau amlycaf a'r hawsaf i'w adnabod yno ydi amanita'r gwybed, neu yn Saesneg y fly agaric. Hwn ydi'r un coch efo smotiau gwyn arno, mae o'n enwog ac adnabyddus iawn. Peth hardd ofnadwy. Adar Mae'n gyfnod pwysig iawn yn yr ardd neu'r parc lleol i roi bwyd allan i'r adar. Mae'r tywydd garw yn dechrau dod, mae wedi oeri dipyn go lew ac mae llai o olau dydd felly dim gymaint o amser i'r adar chwilio am fwyd. Yr adar gawn ni yn yr ardd rŵan ydi rhai gweddol gyffredin gan fod adar y coed yn dod mewn i'r ardd gan fod o'n le hawdd i gael bwyd os yda ni'n rhoi peth allan. Adar fel y titw Tomos, titw mawr, titw penddu, titw cynffon hir, ac mae'r adar duon, robin goch, ji-binc a llinos werdd i gyd yn dod i mewn. Ffeithiau difyr am yr aderyn cyffredin 8,000Nifer o wybedau all pâr ddal mewn tair wythnos i fwydo'u cywion. 2,000,000o barau ym Mhrydain. 20diwrnod fydd y cywion yn y nyth cyn gadael. Be' sy'n ddifyr ydi mai go brin mai'r deryn du a'r robin wnaeth nythu yn eich gardd ydi'r un welwch chi rŵan - maen nhw'n tueddu i symud i'r de orllewin, a 'da ni'n cael adar duon a ji-binc o'r cyfandir. Maen nhw i gyd yn symud lawr i chwilio am dywydd mwynach. Fydda' i'n rhoi cnau mwnci, peli braster, hadau cymysg, hadau blodyn yr haul a 'chydig o fwydod allan ar y lawnt i'r robin goch ac ati. Amrywiaeth ydi'r gorau am ddenu mwy o adar. Os oes ganddoch chi wrych trwchus iawn mae'n bwysig rhoi'r bwydwyr adar yn agos at y gwrych fel bod yr adar yn gallu dod i nôl y bwyd a denig i'r gwrych. Mae dŵr yr un mor bwysig â bwyd - nid yn unig i'r adar yfed ond hefyd i lanhau plu, mae'n rhaid bod yn y cyflwr gorau posib i wrthsefyll y gaeaf. Mae'n werth gweld y drudwy hefyd. Maen nhw wedi dod o lefydd mor bell i ffwrdd a Rwsia a Dwyrain Ewrop - mae'r niferodd sy'n nythu yng Nghymru wedi gostwng yn aruthrol ond mae niferoedd mawr yn dod mewn ddiwedd yr hydref a thrwy'r gaeaf i ddianc tywydd garw o'r Rwsia a Ffindir. Dwi'n gwybod bod lot ddim yn licio pan maen nhw'n dod yn eu dwsinau i'r ardd a dwyn y bwyd ond rhaid i ni gofio maen nhw wedi dod o bell hefyd. Maen nhw'n adar smart ofnadwy a'u côt fel rhoi olew ar ddŵr. Dwi wrth fy modd yn gweld nhw, maen nhw fel bod nhw'n dadlau a chwffio yn ddi-baid. Mae'r nos yn dod yn gynt ac felly'n amser da i weld tylluanod. Mae'r dylluan frech yn dechrau mynd yn swnllyd iawn unwaith eto'r sŵn gwdihŵ a ki-wik yma wrth iddyn nhw sefydlu tiriogaeth. Maen nhw'n nythwyr cynnar, yn nythu ar ddiwedd y gaeaf, ac felly yn dechrau sefydlu tiriogaeth diwedd Hydref neu ddechrau Tachwedd. Mae'n amser arbennig o dda i fynd tu allan i'r tŷ, neu os oes coed lleol i fynd allan i wrando am y tylluanod wrthi'n galw ar ei gilydd. Mae Iolo Williams yn cyflwyno cyfres Hydref Gwyllt Iolo sydd ar S4C bob nos Fawrth ar hyn o bryd, a bydd yn cyflwyno rhaglen Autumnwatch ar BBC2 rhwng 26 Hydref-3 Tachwedd. Hefyd o ddiddordeb: