Canllaw syml i Etholiad Senedd Cymru 2021
Bydd cannoedd ar filoedd o bobl ar draws Cymru yn mynd ati i fwrw pleidlais yn etholiad Senedd Cymru ar 6 Mai eleni.
Bydd yr etholiad yn penderfynu pwy sy'n ffurfio llywodraeth nesaf Cymru - ac felly pwy fydd yn gyfrifol am redeg nifer o wasanaethau pwysig sy'n effeithio ar fywyd pob dydd pobl Cymru. Beth yw Llywodraeth Cymru? Cafodd Llywodraeth Cymru ei chreu yn 1999, gyda'r bwriad o roi mwy o bwerau i bobl Cymru dros faterion allweddol - gelwir hyn yn datganoli. Mae'r llywodraeth nawr yn gyfrifol am iechyd, addysg, llywodraeth leol, trafnidiaeth, cynllunio, datblygiad economaidd, gwasanaethau cymdeithasol, yr iaith Gymraeg, yr amgylchedd, amaeth a materion gwledig. Mae'n gyfrifol am yr ymateb i'r pandemig Covid-19 yng Nghymru, ac mae hefyd yn rheoli rhai trethi. Mae Aelodau o'r Senedd (AS) yn pleidleisio ar gyfreithiau, yn pasio cynlluniau Llywodraeth Cymru i wario arian ar wasanaethau cyhoeddus a chadw llygaid ar beth mae gweinidogion yn ei wneud. Yng Nghaerdydd y mae'r Senedd wedi'i leoli ac mae'n gweithredu ar wahân i Dŷ'r Cyffredin yn Llundain, sy'n gwneud cyfreithiau ar gyfer y DU i gyd. Sut mae'r etholiad yn gweithio? Mae yna 60 AS, ac mae 40 o'r rhain yn cynrychioli etholaethau unigol (ardaloedd) yng Nghymru. Mae 20 arall yn cynrychioli pum rhanbarth Cymru: Mae gan bob rhanbarth bedwar AS. Mae etholwyr yn cael dwy bleidlais - un ar gyfer ethol person i fod yn AS ar gyfer ei etholaeth, a'r llall er mwyn ethol plaid ar gyfer ei ranbarth. Sut fydd pleidleisio'n gweithio gyda coronafeirws? Bydd y system bleidleisio'n wahanol i'r arfer eleni, gyda sgriniau plastig ac eli golchi dwylo. Bydd gofyn i bobl gymryd pen neu bensil ei hunan er mwyn ysgrifennu ar y papur pleidleisio. Mae'r rheiny sy'n fregus i coronafeirws neu sydd â phryderon eraill yn gallu gwneud cais am bleidlais trwy'r post. Gallwch hefyd enwebu rhywun arall i bleidleisio yn eich lle (pleidleisio trwy ddirprwy). Bydd modd gwneud hyn ar fyr rybudd tan 17:00 ar ddiwrnod yr etholiad os oes angen i bobl hunan-ynysu. Pwy sy'n gallu pleidleisio? Mae yna tua 2.3 miliwn o bleidleiswyr cymwys yng Nghymru. O eleni, gall unrhyw un dros 16 oed bleidleisio, yn ogystal â thua 33,000 o bobl sydd â dinasyddiaeth tramor oedd heb yr hawl i bleidleisio'n flaenorol. Rhaid i etholwyr fod yn byw yng Nghymru ac wedi cofrestru i bleidleisio. Gallant fod yn ddinesydd Prydeinig, Gwyddelig neu'r Gymanwlad neu yn ddinesydd o dramor sydd â'r hawl i fyw yn y DU. Gallan nhw gofrestru i bleidleisio ar-lein, a rhaid iddyn nhw wneud erbyn 19 Ebrill. Pryd fyddech yn gwybod y canlyniadau? Bydd cyfri'r pleidleisiau'n dechrau drannoeth - nid dros nos - oherwydd y pandemig. Mewn etholaethau, mae'r ymgeisydd gyda'r nifer uchaf o bleidleisiau'n ennill. Mae seddi rhanbarthol yn cael eu dewis trwy system sy'n anelu i ethol ASau yn ôl faint o bleidleisiau mae eu plaid wedi ennill yn y rhanbarth. Unwaith mae'r canlyniadau mewn, y cwestiwn nesaf yw pwy sy'n rhedeg y llywodraeth? Os yw plaid yn ennill mwy na 30 sedd, byddan nhw'n gallu ffurfio llywodraeth heb gymorth pleidiau eraill. Os nad oes plaid yn ennill gyda 30 sedd, bydd y blaid fwyaf yn ceisio llywodraethu beth bynnag. Ond efallai bydd angen cymorth gan eraill - naill ai trwy gytundebau achlysurol neu trwy drefniad mwy ffurfiol, sef clymblaid. Pwy sydd mewn pŵer ar hyn o bryd? Y prif weinidog presennol yw Mark Drakeford - arweinydd y blaid Lafur Cymreig ers 2018. Gyda 29 sedd, Llafur oedd y blaid fwyaf yn yr etholiad diwethaf yn 2016, ond gwnaethon nhw ddim ennill digon o seddi i lywodraethu heb gymorth gwleidyddion o'r gwrthbleidiau. Mae ganddyn nhw gefnogaeth AS Kirsty Williams o'r Democratiaid Rhyddfrydol a chyn-wleidydd Seneddol Plaid Cymru, Yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas - mae'r ddau yn weinidogion. Pwy yw'r gwrthbleidiau? Yr ymgeiswyr eraill am brif weinidog yw arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn y Senedd, Andrew RT Davies, ac arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. Mae pleidiau llai hefyd yn edrych am bleidleisiau - yn cynnwys y Democratiaid Rhyddfrydol Cymreig, UKIP, Plaid Diddymu Cynulliad Cymru, Reform, Propel a Phlaid Werdd Cymru. Er bod rhaid o'r pleidiau llai yn annhebygol o ffurfio llywodraeth, gallai rhai cael eu cynnwys mewn clymblaid os nad yw un o'r pleidiau mwy yn ennill dros 30 o seddi. Beth yw'r prif bynciau o dan sylw? Bydd nifer yn gweld canlyniad etholiad eleni fel beirniadaeth o sut mae pobl yn teimlo am ymateb Llywodraeth Cymru tuag at Covid-19. Mae Mark Drakeford wedi bod mewn rheolaeth o gyfnod clo Cymru, yn cymryd penderfyniadau ar ba rannau o'r economi i agor, neu gadw ar gau, ac ar bwy all gwrdd yn gyfreithiol. Bydd pleidiau'n gwneud addewidion am sut fyddan nhw'n rhedeg y GIG a gwasanaethau eraill mawr fel addysg. Fe all benderfyniad Llywodraeth Cymru i beidio adeiladu ffordd liniaru'r M4 gael ei godi yn ystod yr ymgyrch etholiadol, yn ogystal â beth fyddai pleidiau'n gwneud am drethi.