Cofio trychineb awyrenwyr Cyffordd Llandudno
Ar Chwefror 15, 1944, plymiodd awyren fomio, Avro Anson, i goedwig gerllaw pentref yn y gogledd, gan ladd pawb y tu fewn.
Bron yn union 70 mlynedd ers y drychineb, mae gwasanaeth wedi digwydd yn Eglwys Sant Mihangel a'r holl Angylion, yng Nghyffordd Llandudno, i gofio'r pump fu farw. Ar ôl y gwasanaeth, cafodd plac i gofio'r drychineb yn cael ei dadorchuddio yng Nghanolfan Cymunedol y pentref. Mae yna ardd wedi ei chreu yno fel cofeb iddynt yn barod. Beth oedd hanes y pump? Ers 2011, mae Gwyn Hughes o Grŵp Hanes Deganwy, wedi bod yn ymchwilio i mewn i'r digwyddiad sydd wedi bod yn ddirgelwch am 70 mlynedd. Yn Chwefror 1944, roedd yr awyren wedi gadael maes awyr RAF Mona ar Ynys Môn ac roedd i fod i hedfan i Faes Awyr RAF Richmond yn Swydd Efrog, cyn dod yn ôl. Ar yr awyren roedd pump o awyrenwyr, yn dod o Gymru, Lloegr, Gwlad Pwyl a Seland Newydd. Ond fe blymiodd yr awyren i Goedwig Marl rhwng Gwesty Neuadd Bodysgallen a Chae Erw yn agos i'r ffordd A470 presennol. Meddai Gwyn: "Roeddwn yn gweithio i BT yn y 1970au pan glywais yr hanes, roeddwn yn dod o'r ardal ond doeddwn ddim wedi clywed dim amdano o'r blaen. "Yn 2011, cefais fy ysgogi i ymchwilio'r hanes wrth weld yr hogiau yn dod adref o Irac. "Roeddwn yn gweld hi'n biti nad oedd yna gofeb i'r awyrenwyr. "Mewn llyfrau, mae yna baragraff neu frawddeg am hanes yr awyren, ond yn wahanol i nifer o ddamweiniau eraill o gwmpas Gogledd Cymru, doedd ddim byd yn y papurau lleol." Trwy ymchwilio, daeth o hyd i enwau'r awyrenwyr, a'u bod yn rhan o hediad Arsylwi Rhif Wyth wedi eu cartrefu ym maes awyr Mona. Yno roedd peilotiaid, saethwyr gynnau a chyfeirwyr yn gorffen eu hyfforddiant cyn iddynt fynd ymlaen i wasanaethu yn y Rheolaeth Awyrennau Bomio. Ychwanegodd Gwyn: "Digwyddodd y ddamwain o gwmpas 3.30yh ac mae'r dogfennau'n dweud mai 3.05pm y gadawodd yr awyren faes awyr Mona. "Yn swyddogol, fe wnaeth yr awyren blymio i afon ar gyrion coedwig Marl, a doedd yna ddim ffrwydrad. "Ond mae'r llygaid dystion dwi 'di siarad efo yn gwrth-ddweud hynny. "Plant oedd y rhan fwyaf ohonynt yn dod adref o'r ysgol ond beth maen nhw'n ddweud yw ei fod wedi plymio'n raddol i lawr, a bod darnau o'r awyren yn disgyn oddi arni. "Yn ôl beth dwi'n ddeall, roedd y "fflaps" ar yr adain wedi torri." Chwilio am deulu'r awyrenwyr Mae Gwyn wedi darganfod aelodau o deuluoedd yr awyrenwyr, ac mae disgwyl y bydd rhai yn dod i'r gwasanaeth. Dywedodd: "Roedd y peilot, Melville Owen Samuels, wedi ei eni yn y Rhaeadr, yn y Canolbarth. "Wedi'r ddamwain, symudodd ei deulu i Lundain, a'r tristwch ydi bod ei frawd, a oedd yn aelod o'r Rheolaeth Awyrennau Bomio, wedi marw 18 mis yn ôl. "Ymfudodd teulu Jan Radecki o Wlad Pwyl i America a dwi'n meddwl eu bod yn byw yn ninas Buffalo. "Dwi wedi cysylltu gyda theulu'r awyrenwr o Seland Newydd. Yn amlwg, mae'n ffordd bell iddynt ddod draw i'r gwasanaeth yfory, ond maen nhw'n dweud y byddent yn dod yma rhywbryd yn y dyfodol." Diwrnod emosiynol Dywedodd Cynghorydd Sir Conwy, Mike Priestley: "Yn tyfu i fyny, roeddwn yn ymwybodol o'r ddamwain ond nid y manylion. "Gwrandawais ar Gwyn yn siarad amdano ac roedd rhaid i mi helpu. "Dwi'n meddwl bydd hi'n ddiwrnod emosiynol iawn, mae rhai o'r teuluoedd wedi cyrraedd yn barod, ac yn falch ein bod yn gwneud hyn." Mae gan Gwyn theori am y rhesymau pam bod y cyfan wedi cael ei gadw mor dawel. Roedd harbwr dros dro, symudol, yn cael ei hadeiladu yng Nghonwy ar y pryd. Bu'r harbwr hwn yn hollbwysig wrth i Brydain ymosod ar Normadi ym Mehefin 1944. Y gred yw bod y Llywodraeth wedi mynnu bod rhaid cadw'r ddamwain yn gyfrinach, rhag ofn i'r Almaenwyr sylweddoli beth oedd yn digwydd yno.