Cwpl yn ofni bydd llifogydd yn difrodi eu tŷ a'u busnes
Mae cwpl o Geredigion yn ofni bod eu cartref a'u busnes mewn perygl o lifogydd ar ôl i ran o glawdd wrth ochr afon ddymchwel.
Craig DugganGohebydd BBC Cymru Mae Nia a Wayne Edwards yn byw yn Ynys-las ger Y Borth ac ers dwy flynedd maen nhw wedi rhedeg busnes gwerthu planhigion a chelfi i'r ardd, a chenelau. Maen nhw'n gofidio y bydd eu heiddo dan fygythiad - yn enwedig yn ystod llanw uchel - oherwydd twll mewn clawdd ar bwys yr Afon Leri. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn dweud eu bod wedi ymrwymo i wneud yr hyn a allant "i ddiogelu pobl ac eiddo yn ogystal â'r bywyd gwyllt arbennig yn yr ardal". Fe wnaeth y twll ymddangos yn ystod Storm Ellen ym mis Awst. Ar adegau o lanw uchel mae dŵr o'r afon yn llifo i ffosydd cyfagos sydd yn rhedeg trwy Gors Fochno - corsdir mawnog sydd o bwys cadwraethol rhyngwladol. Mae un o'r ffosydd yn rhedeg heibio i eiddo Nia a Wayne Edwards ac maen nhw'n ofni y gallai orlifo. 'Symud eiddo ac anifeiliaid bedair gwaith' Dywedodd Wayne: "Mae lefel y dŵr yn codi sy'n mynd i achosi problem. Ni wedi bod yn lwcus hyd yn hyn - mae'r 'spring tides' mawr wedi dechrau penwythnos diwethaf, ac mae'r tywydd wedi bod ar ein hochr ni, ond beth sy'n mynd i ddod yn y misoedd nesaf? "Pan mae'r banc yn sownd - does dim problem, mae popeth yn gweithio'n iawn. Ond pan mae dŵr yn mynd mewn dros y banc dyw'r system ddim yn gallu dal y dŵr - mae'r dwr yn codi lan ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn ofni y gallwn ni gael problem." Oherwydd pryder ynglŷn â llifogydd mae'r cwpwl yn dweud eu bod wedi gorfod symud eiddo ac anifeiliaid pedair gwaith mewn llai na blwyddyn - gan gynnwys atal cŵn rhag dod i aros yn y cenelau. Esboniodd Wayne: "Ni'n gorfod canslo y cŵn i gyd, felly mae'r busnes yn dod i stop. "Mae anifeiliaid ein hunain gyda ni - asynnod a cheffylau - ac maen nhw'n gorfod mynd allan, ni jyst yn gorfod paratoi I fynd o dan ddŵr." 'Colli miloedd' Yn ôl Nia a Wayne fe gollon nhw werth £19,000 o fusnes o fod ar gau yn ystod cyfnod y clo mawr - maen nhw'n dweud eu bod wedi colli miloedd yn rhagor ers ailagor oherwydd ansicrwydd ynglŷn â'r posibilrwydd o lifogydd. Yn ogystal â'r effaith arnyn nhw, mae'r cwpwl hefyd yn dweud eu bod nhw'n poeni am effaith dŵr hallt ar fywyd gwyllt y gors. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi gosod wal o fyrddau pren ar hyd y ffos er mwyn ceisio atal unrhyw ddŵr rhag cyrraedd y tŷ a'r busnesau. Hefyd roedd staff CNC ar gael yn ystod y llanw uchel diwethaf, yn barod i bwmpio dŵr i ffwrdd pe bai llifogydd wedi digwydd. Ond mae Nia a Wayne am weld y sefydliad yn gwneud mwy. Fe ddywedon nhw: "Ein pryder ni yw hyn - os nad yw'r twll yn cael ei lenwi yn fuan bydd Cyfoeth Naturiol yn dweud y bydd hi'n rhy wlyb iddyn nhw wneud dim byd. "Ac os ydyn ni'n mynd i fod gyda twll mawr yn y banc am y gaeaf yna mae lefel y dŵr yn mynd i godi a byddwn ni allan o 'ma, bydd y busnesau ar stop, a gallwn ni fod allan o fusnes ac allan o'n cartref ni hefyd." Mewn datganiad, dywedodd Martin Cox, Pennaeth Gweithrediadau Cyfoeth Naturiol Cymru yn y Canolbarth: "Rydym yn ymwybodol o'r toriad yn yr arglawdd ar Afon Leri ger y Borth. "Rydym wedi ymrwymo i wneud yr hyn a allwn i ddiogelu pobl ac eiddo yn ogystal â'r bywyd gwyllt arbennig yn yr ardal, ond mae newid yn yr hinsawdd yn achosi i'r môr godi a chreu bygythiad cynyddol. "Rhaid i ni weithio gyda chymunedau mewn ardaloedd isel i gynllunio ar gyfer y dyfodol ac ystyried cynaladwyedd hirdymor amddiffynfeydd fel y rhai ar Afon Leri." Mae llefarydd CNC wedi dweud ei fod yn gobeithio trwsio'r clawdd cyn gynted ag sy'n bosibl, ond fe fydd y gwaith yn gostus ac yn golygu gorfod cludo llawer o ddeunyddiau i'r safle. Dywedodd hefyd fod yn rhaid ystyried yr effaith ar Gors Fochno sy'n ardal o gadwraeth arbennig.