सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीतले लोक बीफ खायचे? नव्या संशोधनात काय आढळलं?
नुकत्याच करण्यात आलेल्या एका संशोधनात सिंधू खोऱ्याच्या नागर संस्कृतीतील लोक मांसाहारी असल्याचं सांगण्यात आलं आहे. ते गाय, म्हैस आणि शेळीचं मांस खायचे. सिंधू खोऱ्यात मिळालेली मातीची भांडी आणि खाण्या-पिण्याच्या पद्धती यावर हे संशोधन आधारित आहे.
केम्ब्रिज विद्यापीठातून पुरातत्त्व विज्ञानात पीएचडी आणि आता फ्रान्समध्ये पोस्ट डॉक्टरल फेलो असलेले ए. सूर्यनारायण यांनी सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीदरम्यान लोकांच्या खाण्या-पिण्याच्या पद्धतीवर संशोधन केलं आहे. आर्कियोलॉजिकल जर्नलमध्ये त्यांचं हे संशोधन प्रकाशित करण्यात आलं आहे. सिंधू खोऱ्यातील लोकांच्या जीवनशैलीविषयी यापूर्वीही अनेक संशोधनं करण्यात आली आहेत. मात्र, सूर्यनारायण यांनी केलेल्या संशोधनाचा विषय हा त्या भागात घेतल्या जाणाऱ्या पिकांचा होता. त्यावेळची पीक पद्धती आणि त्याअनुषंगाने पाळीव जनावरं आणि वापरात असलेली भांडी यांचा समग्र अभ्यास करण्यात आला. या भांड्यांचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास केल्यावर प्राचीन भारतातील लोक त्या भांड्यात काय खायचे, याचे काही ठोकताळे बांधण्यात आले. सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीतील बैलगाडीचा नमुना अशाप्रकारची संशोधनं संपूर्ण जगात सुरू आहेत. अशाच प्रकारचं एक संशोधन सिंधू खोऱ्यात सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांवरही करण्यात आलं होतं. सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीतील पिकं सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीत जवस, गहू, तांदूळ याव्यतिरिक्त द्राक्षी, काकडी, वांगी, हळद, मोहरी, ज्यूट, कापूस आणि तीळ ही पिकंही घेतली जायची. पशुपालनातील प्रमुख जनावरं गायी आणि म्हशी होत्या. सिंधू खोऱ्यात मिळालेली 50 ते 60 टक्के हाडं गायी किंवा म्हशींची आहेत तर 10 टक्के हाडं शेळींची आहेत. यावरून लोकांचं आवडतं खाणं बीफ आणि मटण असावं, असा अंदाज बांधता येतो. दुधासाठी गायी तर शेतीसाठी बैलांचा वापर व्हायचा. खोदकामात काही डुकरांची हाडंही सापडली आहेत. मात्र, डुकरांचा वापर कशासाठी व्हायचा, हे अजून स्पष्ट नाही. हरीण आणि पक्षांचेही काही अवशेष आढळले आहेत. हरियाणातील सिंधू खोऱ्याच्या नागर संस्कृतीची जागा असलेल्या राखीगढमध्ये हे संशोधन करण्यात आलं आहे. आलमगीरपूर, मसूदपूर, लोहारी राघो आणि इतर काही ठिकाणांवरून मातीची भांडीही जमवण्यात आली. या भांड्यांचे नमुने घेऊन शास्त्रीय पद्धतीने त्यांचा अभ्यास करण्यात आला. यात त्याकाळी लोक या भांड्यांमध्ये जनावरांचं मांस खायचे, हे स्पष्ट झालं. संशोधनाचे निष्कर्ष या भांड्यात दुधापासून बनवलेले पदार्थ, रवंथ करणाऱ्या प्राणांचं मांस आणि पालेभाज्या शिजवायचे, असंही आढळून आलं. सिंधू खोऱ्यातील शहरी आणि ग्रामीण भागांमध्ये या बाबतीत कुठलाच फरक आढळला नाही. इतरही काही कामांसाठी भांड्यांचा वापर व्हायचा. त्याकाळी या संपूर्ण भागात रवंथ करणारे प्राणी मोठ्या प्रमाणात होते. मात्र, या भांड्यांमध्ये दुग्ध उत्पादनांचा थेट वापर तुलनेने फार कमी व्हायचा. यापूर्वी गुजरातमध्येही भांड्याविषयी एक संशोधन करण्यात आलं होतं. त्यात या भांड्यांमध्ये प्रामुख्यांने दुधापासून तयार होणारे पदार्थ तयार केले जायचे, असं आढळून आलं होतं. हडप्पाचे अवशेष संशोधनाच्या पुढील टप्प्यात संस्कृती आणि वातावरण बदलाच्या पार्श्वभूमीवर खाद्यसंस्कृतीत कोणते बदल झाले, यावर अभ्यास करणार असल्याचं डॉ. ए. सूर्यनारायण यांनी सांगितलं. यात मातीची भांडी महत्त्वाची भूमिका बजावतील, असंही त्यांचं म्हणणं आहे. दक्षिण आशियातील पुरातत्व ठिकाणांच्या खोदकामात सापडलेल्या भांड्यांचा अभ्यास करून प्रागैतिहासिक काळात दक्षिण आशियातील खाद्यसंस्कृतीतील वैविध्य जाणून घेऊ शकतो, असंही त्यांचं म्हणणं आहे. ए. सूर्यनारायण यांनी त्यांच्या संशोधनात सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीविषयीची थोड्या माहितीचाही समावेश केला आहे. प्रागैतिहासिक काळात सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीचा विस्तार भौगोलिक रुपात आधुनिक पाकिस्तान, उत्तर-पश्चिम भारत, दक्षिण भारत आणि अफगाणिस्तान या भागांपर्यंत होता. मैदानी भाग, डोंगराळ परिसर, नदी-खोरं, वाळवंट आणि सागर किनाऱ्यांपर्यंत सिंधू सभ्यात विखुरलेली होती. यात पाच प्रमुख शहरं आणि इतर अनेक छोटी गावं होती. इ. स. पूर्व 2600 ते इ. स. पूर्व 1900 हा या सभ्यतेचा कालखंड आहे. गळ्यातील साखळ्या, बांगड्या, वजनाची मापं आणि मोहोर ही सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीची वैशिष्ट्यं आहेत. व्यवहारात वस्तूंची देवाण-घेवाण करण्याची प्रथा होती. सिंधू सभ्यतेत शहरांचा गावांवर वरचष्मा होता, असं म्हणता येणार नाही. दोघांचेही संबंध प्रामुख्याने आर्थिक देवाम-घेवाणीवर आधारलेले होते. इ. स. पूर्वी 2100 नंतरच्या काळात सिंधू खोऱ्यातील नागर संस्कृतीच्या पश्चिमेकडचे भाग हळूहळू रिकामे होत गेले आणि पूर्वेकडचे भाग अधिकाधिक विकसित होत गेले. या काळात नागर संस्कृतीत शहरं कमी आणि गावं जास्त होती. याची अनेक कारणं सांगितली जातात. यात बेभरवशाचा मॉन्सून एक मोठं कारण सांगितलं जातं. इ. स. पूर्व 2150 नंतर अनेक शतकं हीच परिस्थिती होती. हे वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)