पूनम पांडे, मिलिंद सोमण यांच्या फोटोशूटवरून वाद, नग्नता नेहमीच अश्लील असते?
प्रथितयश मॉडेल आणि फिटनेस फ्रिक असलेले मिलिंद सोमण यांनी आपला पन्नासावा वाढदिवस साजरा करताना समुद्रकिनाऱ्यावर नग्न धावतानाचा एक फोटो टाकला. नेटिझन्सनी फिटनेसवरून त्यांचं कौतुक केलं.
परंतु पूनम पांडे या अभिनेत्रीला गोव्यातील एका फोटोशूटसाठी तुरुंगाची हवा खायला लागली आहे. हे फोटोशूट अश्लील आहे आणि त्यातून लोकांच्या कामूक भावना चाळवू शकतात असं म्हणून तिच्यावर ही कारवाई झालीय. लागोपाठ घडलेल्या या घटनांनी नग्नता आणि अश्लीलता यावर पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. नग्नता प्रत्येक वेळी अश्लीलताच असते का? दोन्हीत नेमका फरक काय आहे आणि महत्त्वाचं म्हणजे भारतीय कायदा याबद्दल नेमकं काय सांगतो हे समजून घेऊया... 25 वर्षांपूर्वी मिलिंद सोमण आणि मधू सप्रे यांनी एका जाहिरातीसाठी केलेल्या फोटो शूटमुळे वादळ निर्माण झालं होतं. पण त्याच मिलिंद सोमण यांनी आता 55व्या वाढदिवसाला स्वतःचा सार्वजनिक ठिकाणी धावतानाचा नग्न फोटो इन्स्टाग्रामवर पोस्ट केला आणि लोकांनी कौतुकाचा वर्षाव केला. दुसरीकडे मॉडेल-अभिनेत्री पूनम पांडे यांनीही गोव्यात सार्वजनिक ठिकाणी एक फोटोशूट केलं, पण त्या मात्र अडचणीत आल्या. कामूक हालचाली केल्याचा ठपका ठेवत त्यांना अटक करण्यात आली. जामीन मिळाला असला तरी त्यांना एक दिवस मानसिक त्रासातून जावं लागलं. मग या दोन्हींमध्ये काय फरक आहे? जे जे नग्न, ते सारं अश्लील असतं का? याविषयीचा भारतीय कायदा समजून घेण्यासाठी 1990 च्या दशकातलं एक उदाहरण पाहूया. जगप्रसिद्ध टेनिस स्टार बोरिस बेकरने आणि त्याची कृष्णवर्णीय गर्लफ्रेंड बार्बरा फेल्टस यांचा एक नग्न फोटो 1994 मध्ये स्पोर्ट्स वर्ल्ड या भारतीय क्रीडा मासिकाने मुखपृष्ठावर छापला. वर्णद्वेषाविरोधातल्या कँपेनचा तो भाग होता. पण त्या चित्रावर भारतभर टीका झाली. आणि कोलकात्यातल्या एका वकिलांनी प्रकरण कोर्टात नेलं. सर्वोच्च न्यायालयापर्यंत 14 वर्षं हा खटला चालला. अखेर 2013 मध्ये स्पोर्ट्स वर्ल्ड मासिकाने तो जिंकला. म्हणजे चित्र नग्न आहे पण अश्लील नाही असा निर्वाळा कोर्टाने दिला. तो निकाल देताना सर्वोच्च न्यायालयाने म्हटलं होतं, एखादं चित्र किंवा लेख अश्लील आहे असं तेव्हाच म्हणता येईल, जेव्हा त्यातून कामूक भावना चाळवण्याचा इरादा असेल. दुसऱ्याच्या सेक्स लाईफबद्दल अवाजवी माहिती घेण्याचा आणि देण्याचा प्रयत्न असेल किंवा अशा फोटो किंवी लेखातून वाचकांचं मन आणि बुद्धी भ्रष्ट करण्याचा प्रयत्न केला जात असेल, तर ते अश्लील मानलं जाईल. म्हणजेच कृतीइतकंच त्या कृतीमागच्या हेतूलाही महत्त्व दिल्याचं दिसतं. भारतीय दंड संहिता कलम 292 आणि 293 अश्लीलतेबाबत आहेत. यात म्हटलं आहे की अशी कृती जाहीररीत्या करू नये. आणि तेव्हाच्या सामाजिक भावनांमध्ये बसत असेल तर नग्नतेला विरोध करण्याचं कारण नाही असा कायद्याचा सूर आहे. अश्लीलता आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य/कलेचं स्वातंत्र्य नाटक, सिनेमा आणि जाहिरातींमधल्या अश्लीलतेवरून म्हणजे त्या अश्लील आहेत की नाही यावरून तर नेहमीच वाद उभा राहिला आहे. इथं वाद आहे अभिव्यक्ती किंवा कलेला अभिप्रेत स्वातंत्र्याचा. कला क्षेत्रात सौंदर्य आणि अश्लीलता यांच्यातली धुसर रेष नेमकी कुठली आहे. मराठीत चिन्ह हे वार्षिक विशेषांक चालवणारे सतीश नाईक यांना बीबीसीने हा प्रश्न विचारला. त्यांचा नग्नता - मनातली आणि चित्रातली हा विशेषांक खूप गाजला होता. सतीश नाईक यांनी आपलं मत परखडपणे मांडताना जुन्या काळातील शिल्प आणि मूर्तींची आठवण करून दिली. ''सौंदर्य आणि अश्लीलता यांची तुलना होऊ नये. जी कलाकृती पाहताना आपली मान खाली जाते, किंवा आपण संकोचतो अथवा आजूबाजूला चोरट्या नजरेनं पाहतो, तर ती कलाकृती अश्लील मानायला हवी. नग्नतेचं चित्रण फार प्राचीन काळापासून आपल्याकडे सुरू आहे. नग्नता फार प्राचीन काळापासून शिल्पांमध्ये, चित्रांमध्ये चित्रांकित किंवा शिल्पांकित झाली आहे. शेकडो वर्षांपूर्वीची चित्र पाहताना आपल्या मनात त्या भावना येत नाहीत. कारण, त्यात सर्व प्रकारची अभिजातता असते. हे व्यक्ती सापेक्ष आहे. पण सौंदर्य आणि अश्लीलता यांची तुलना मात्र केली जाऊ नये.'' अश्लीलतेचे निकष स्त्री-पुरुषांसाठी वेगवेगळे? अश्लीलतेचे मापदंड पुरुष आणि स्त्रियांसाठी समाज वेगवेगळे लावतो का? म्हणजे पुरुषांची अश्लीलता हे त्यांचं पुरुषत्व आणि महिलांची चारचौघांमध्ये साधं बाळाला दूध पाजण्याची कृतीही समाजाच्या चौकटीत बसत नाही. इथे स्त्री-पुरुष भेदभाव आहे का? महिलांच्या प्रश्नांसाठी लढणाऱ्या ज्येष्ठ वकील जाई वैद्य यांच्यामते हा भेदभाव आहे. आणि त्यासाठी समाजाच्या दृष्टिकोणाकडे त्या बोट दाखवतात. ''स्त्री काय किंवा पुरुष काय, नग्नता जर कुणाला आक्षेपार्ह वाटत असेल किंवा ती अश्लील वाटत असेल, तर ती स्त्री किंवा पुरुष दोघांमधली वाटायला पाहिजे. जर मानवी शरीरातील सौंदर्य बघण्याचा निकष असेल तर तो स्त्रीचं शरीर किंवा पुरुषाचं शरीरही बघण्याचा दृष्टिकोण निकोप असायला हवा. पण, एकाने केलं तर त्याचं कौतुक आणि एकानं केलं तर त्याच्यावर कारवाई होणं हा विरोधाभास म्हणायला हवा.'' प्रत्येक नग्नता ही अश्लीलता नसते पण, या दोघांमधली रेषाही बरीचशी धुसर असते. त्यामुळे कायद्यापेक्षा संवेदनशील राहून हा विषय हाताळणं जास्त महत्त्वाचं ठरतं कधी कधी. हेही वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)