नेपाल-भारत तनावः गौतम बुद्धबारे भारतीय विदेशमन्त्रीको अभिव्यक्ति 'तत्काल सच्याइनु'को अर्थ
भारतीय विदेशमन्त्रीले शनिवार एउटा भर्चुअल सम्मेलनका क्रममा "दुई महान् भारतीय" भन्दै गौतम बुद्ध र महात्मा गान्धीको नाम लिए।
बुद्धलाई पनि भारतीय भनेकोमा विदेशमन्त्री एस जयशङ्करको अभिव्यक्तिको नेपालमा चर्को आलोचना भयो। नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले गौतम बुद्धको जन्मस्थल नेपालमै रहेको भन्ने तथ्य निर्विवादित रहेको बतायो। आइतवार भारतीय विदेश मन्त्रालयले आफ्ना विदेशमन्त्रीको टिप्पणी साझा बौद्ध विरासतसँग जोडिएर गरिएको र बुद्धको जन्मस्थल नेपालमा भएको कुरामा विवाद नरहेको जनायो। उसले भन्यो, "विदेशमन्त्रीले साझा बौद्ध विरासतबारे चर्चा गर्दै हुनुहुन्थ्यो।" "यसमा कुनै सन्देह छैन कि गौतम बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भएको थियो जुन नेपालमा छ।" करिब एक महिनाअघि प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले रामायणमा वर्णित अयोध्या नेपालमै रहेको दाबी गर्दै राम भारतका नभई नेपालकै राजकुमार भएको अभिव्यक्ति दिएपछि दुई देशमा त्यसको धेरैले चर्को आलोचना गरे। सत्तारूढ भाजपाका प्रवक्ता विजय शोनकार शास्त्रीले "भगवान्‌ राम आस्थाका विषय हुन् र मानिसहरूले त्योसँग खेल्न कसैलाई दिने छैनन्, चाहे ती नेपालका प्रधानमन्त्री होऊन् वा अन्य कोही" भनेर कडा प्रतिक्रिया दिए। राम र अयोध्याबारे नेपाली प्रधानमन्त्रीको अभिव्यक्तिले निम्त्याएको तनाव मत्थर हुँदै गइरहेका बेला गौतम बुद्धबारे भारतीय विदेशमन्त्रीको विवादास्पद अभिव्यक्तिलाई द्विपक्षीय सम्बन्धका निम्ति धेरैले शुभ सङ्केत मानेनन्। सन् २०१४ मा नेपाल भ्रमणका क्रममा तत्कालीन संविधानसभालाई सम्बोधन गर्ने क्रममा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी आफैँले पनि गौतम बुद्ध नेपालमा जन्मिएको उल्लेख गरेका थिए। आफ्नै प्रधानमन्त्रीले त्यो तथ्यलाई स्वीकारिसकेको पृष्ठभूमिमा विदेशमन्त्री जयशङ्करले गौतम बुद्धलाई भारतीय नागरिक भन्नुको कारण के हुनसक्छ त? सच्याउनुको अर्थ त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र कूटनीतिक विभागका प्रमुख खड्ग केसीले सोमवार बीबीसी न्यूज नेपालीसित भने, "प्रधानमन्त्री ओलीको अभिव्यक्तिलाई 'काउन्टर स्टन्ट' गर्न खोजेको भन्ने एउटा अर्थ सहजै लगाउन सकिन्छ।" परराष्ट्रविद्‌ श्रीधर खत्री पनि भारतीय विदेशमन्त्री जयशङ्करको अभिव्यक्ति "जबाफ स्वरूप" आएको हुनसक्ने ठम्याउँछन्। तर आफ्ना विदेशमन्त्रीको विवादास्पद अभिव्यक्तिलाई भारतीय विदेश मन्त्रालयले तत्काल सच्याउनुलाई कतिपय परराष्ट्रविद्‌ले सकारात्मक रूपमा लिएका छन्। "भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले तत्काल सच्याएर प्रतिक्रिया दिनु भनेको त्यसबाट द्विपक्षीय सम्बन्धमा थप आघात नपुगोस् भन्ने धारणाबाट अभिप्रेरित भएको देखिन्छ," पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री भेषबहादुर थापाले भने। थापा भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत र नेपाल-भारत सम्बन्धबारे सुझाव दिन गठित प्रबुद्ध व्यक्तिहरूको समूह ईपीजीका सदस्य पनि हुन्। केसी भने गौतम बुद्धसम्बन्धी भारतीय विदेशमन्त्रीको अभिव्यक्ति तत्काल सच्याउनुको पछाडि अर्को कारण पनि देख्छन्। "विगतमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले जापानी वास्तुकलाविद्‌ केन्जो टाङ्गेमार्फत् बृहत्तर लुम्बिनी गुरुयोजना नै बनाउन लगाएको थियो।" "अन्तर्राष्ट्रिय एजेन्डा बनिसकेको विषयमा 'काउन्टर आर्ग्युमेन्ट' गरेर हामीलाई फाइदा हुन सक्दैन भनेर पनि भारतले आफ्ना विदेशमन्त्रीको अभिव्यक्तिलाई सच्याएको हुनुपर्छ," केसीले थपे। गत साता भारतको अयोध्यामा राम मन्दिर निर्माणका लागि भूमिपूजन एवम् शिलान्यास गरेका मोदीले नेपाल र सीताबारे चर्चा गर्नु सम्बन्ध सुधारका लागि सकारात्मक सङ्केत भएको परराष्ट्र मामिलाका कतिपय जानकार बताउँछन्। नेपालसँग रामको सम्बन्ध विशेष भएको उल्लेख गर्दै मोदीले भनेका थिए, "नेपालसँग त भगवान्‌ श्रीरामको सम्बन्ध माता जानकीसँग जोडिएको छ।" सांस्कृतिक रूपमा एकदमै निकट मानिने नेपाल र भारतको सम्बन्ध नागरिक स्तरको पनि भएकोले सामान्य द्विपक्षीयभन्दा पृथक मानिन्छ। परराष्ट्रविद्‌ खत्री परराष्ट्र मामिलामा धर्मजस्तो संवेदनशील विषयमा टीकाटिप्पणी गर्न नहुने सुझाउँछन्। "सानो देश होस् अथवा ठूलो, धर्मको विषयलाई लिएर खेलाँची गरेको परराष्ट्र नीतिमा राम्रो मानिँदैन किनभने त्यसले पछिसम्म द्विपक्षीय सम्बन्धमा असर पार्छ।" कतिपय परराष्ट्रविद्‌हरू नेपाली र भारतीय दुवै राजनीतिक तहबाट अप्रासङ्गिक विषय उठाइएको तर्क गर्छन्। त्यस्तै धारणा राख्ने परराष्ट्रविद्‌ निश्चलनाथ पाण्डेले बीबीसी न्यूज नेपालीसित भने, "अप्रासङ्गिक कुराहरू उठाइएको छ। दुवै सरकारहरू शाब्दिक युद्धमा होमिएको देखिन्छ।"