श्रम शोषण गराएको दाबी, एपल र नाइकीलाई ‘चीन उइगर सम्बन्ध’ भङ्ग गर्न आग्रह
नाइकीसहितका ठूला कम्पनीहरूले चीनका उइगर मुस्लिमहरूलाई बलजफती काममा लगाएर गरिएको उत्पादनका आपूर्तिकर्तासँग सम्बन्ध तोड्न दबाव झेलिरहेका छन्।
मुस्लिम अल्पसङ्ख्यकमाथि चीनद्वारा गरिएको दमनलाई "प्रोत्साहन गरेको र त्यसबाट फाइदा लिइरहेको" आरोप लगाउँदै अधिकारकर्मीहरूले एउटा अभियान पनि थालेका छन्। संयुक्त राज्य अमेरिकाले पनि सिन्जियाङमा व्यापार गरिरहेका कम्पनीहरूलाई चेतावनी दिँदै आर्थिक दबाव बढाइरहेको छ। नाइकी र अरू ब्रान्डहरूले त्यो विषयलाई पछ्याइरहेको बताएका छन्। आफ्ना आपूर्तिकर्ताहरूसँग मिलेर उइगर र अरू आदिवासी अल्पसङ्ख्यकहरूको रोजगारसँग सम्बन्धित सम्भावित जोखिमहरूको पहिचान तथा समीक्षा गर्न लागिपरेको नाइकीले जनाएको छ। उसले धेरै उइगरहरू बस्ने र अधिकांश उद्योगले श्रमिक प्रयोग गर्ने सिन्जियाङ क्षेत्रबाट सोझै सामानहरू नल्याउने गरेको पनि बताएको छ। एपलको अनुसन्धान एपल कम्पनीले पनि सो विषयमाथि अनुसन्धान गरेको जनाएको छ। "हामीले हाम्रो उत्पादनको काममा बलजफती श्रम गराइएको कुनै प्रमाण फेला पारेका छैनौँ र यो विषयलाई हेरिरहने हाम्रो योजना छ," कम्पनीले भनेको छ। राजनीतिज्ञ तथा अधिकारकर्मीहरू चिनियाँ सरकारले गर्ने मानवाधिकार हननको विषयमा जोडिन नचाहे कम्पनीहरूले कम्तीमा आफ्नो क्षेत्रमा थप कदम चाल्नुपर्ने बताउँछन्। "ब्रान्ड र खुद्रा विक्रेताहरू पहिल्यै निक्लिसक्नुपर्थ्यो तर उनीहरूले त्यसो गरेका छैनन्। त्यही भएर मानिसहरू भनाइभन्दा गराइ ठूलो हो भन्छन्," एन्टी-स्लेभरी इन्टर्न्याश्नलका च्लोई क्र्यान्स्टन भन्छन्। दबाव समूहमा संलग्न १८० भन्दा बढी सङ्गठनमध्ये एन्टी-स्लेभरी इन्टर्न्याश्नल पनि एक हो। "यो एउटा आपूर्तिकर्तासँग सम्बन्ध अन्त्य गर्ने कुरा मात्रै होइन यो त बृहत्‌ कदम चाल्ने कुरा हो।" सिन्जियाङमा के भइरहेको छ? अस्ट्रेलियन स्ट्रटीजिक पोलिसी इन्स्टिट्यूट (एएसपीआई) र अमेरिकी कङ्ग्रेस लगायतका संस्थाका अनुसार हजारौँ उइगरहरूलाई चीनभरि विभिन्न कारखानाहरूमा काम गर्न पुर्‍याइएको छ। एएसपीआईको प्रतिवेदनमा "जबरजस्ती श्रममा लगाइएको" भनिएको छ। नाइकी, एपल र ग्यापसहित ८० भन्दा बढी चर्चित ब्रान्डका कारखानाबारे त्यसमा उल्लेख गरिएको छ। चीनले १० लाखभन्दा बढी उइगरहरूलाई विभिन्न शिविरहरूमा राखेको विश्वास छ। त्यसलाई उसले जागिरका लागि प्रशिक्षण तथा शिक्षा दिने कामको रूपमा चित्रण गर्ने गरेको छ। उइगर ह्यूमन राइट्स प्रोजेक्टका निर्देशक उमर कनातका अनुसार सिन्जियाङबाट कम्पनीहरू अन्यत्र सार्ने गरी चिनियाँ सरकारको नीति परिवर्तन गराउन सहज नभएको बताउँछन्। बीबीसीसँग उनले भने, "चिनियाँ सरकारले गरिरहेका कुराप्रति अहिलेसम्म भर्त्सना भइरहेको छ, तर अरू कुनै कदम चालिएको छैन।" "साँच्चिकै केही असर नपरुन्जेल चिनियाँ सरकारले केही गर्नेवाला छैन। त्यसैले कम्पनीहरूलाई निसाना बनाउँदा त्यसले धेरै थोक गराउन सक्छ।" सरकारहरूले के गरिरहेका छन्? मानवाधिरको विषयलाई लिएर अमेरिकाले आर्थिक दबाव बढाइरहँदा आवश्यक कदम चाल्ने माग उठेको छ। गत महिना अमेरिकाले सिन्जियाङ क्षेत्र हेर्ने अधिकारीहरूमाथि प्रतिबन्ध लगायो र कम्पनीहरूलाई त्यहाँ व्यवसाय गरेकोमा चेतावनी जारी गर्‍यो। अमेरिकी कङ्ग्रेसका सदस्यहरूले सिन्जियाङबाट हुने आयातमाथि पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने कानुनबारे विमर्श गरिरहेका छन्। अमेरिकी र युरोपेली राजनीतिज्ञहरूले पनि कानुन ल्याउने चेतावनी दिएका छन्। त्यो कानुन आएपछि सो विषयमाथि अनुगमनका लागि कम्पनीहरू बाध्य हुनेछन्। कम्पनीहरू के भन्छन्? अधिकारकर्मीहरूको अभियान कपडाहरूको ब्रान्डमा केन्द्रित छ किनकि सिन्जियाङले अधिकांश कपास त्यहीँ उत्पादन गर्छ। त्यसले विश्वभरि गरिने आपूर्तिको करिब २० प्रतिशत ओगट्छ। कपडा कम्पनीहरूले त्यो विषयलाई गम्भीरतापूर्वक लिइरहेको बताएका छन्। नाइकीले आफ्ना आपूर्तिकर्तामध्ये ताइक्वाङ ग्रूपसँग त्यो विषय उठाएपछि त्यसले आफ्नो एउटा कारखानामा सिन्जियाङबाट श्रमिक लिन बन्द गरेको जनाएको छ। ग्यापले पनि जबरजस्ती काममा लगाउने कार्यमाथि आफ्नो नीतिले रोक लगाएको बताउँदै सिन्जियाङबाट सिधै कपडा नल्याउने गरेको जनाएको छ। एडिडास र लाकोस्टद्वारा अस्वीकार एडिडासले सिन्जियाङबाट कहिल्यै आफ्नो सामग्री उत्पादन नगराएको र एएसपीआईको प्रतिवेदनमा भनिएको एउटा आपूर्तिकर्ताको कुरा गलत भएको जनाएको छ। "कार्यस्थलसम्बन्धी एडिडासका मापदण्डले सबै किसिमका जबरजस्ती श्रम र कैदी श्रमिकलाई खटाउनमा रोक लगाएका छन् र यो कुरा कम्पनीका सबै आपूर्तिकर्ताको हकमा लागु हुन्छ," उसले भनेको छ। जबरजस्ती श्रम गराएको पाइएमा साझेदारी अन्त्य हुने पनि उसले जनाएको छ। लामो समयदेखिको एउटा आपूर्तिकर्ता ओ-फिल्मबारे कैयौँ पटक अचानक निरीक्षण गरिए पनि कुनै प्रमाण नभेटिएको एपल कम्पनीले जनाएको छ। निर्यात कालोसूचीमा हङ्‍कङस्थित कमिज बनाउने एउटा कम्पनी एस्क्यूएल ग्रूपले भनेको छ, "कतै पनि हाम्रो कम्पनीमा जबरजस्ती श्रम भएको छैन, गराइँदैछैन र गरिनेछैन।" उक्त ग्रूपले लाकोस्ट ब्रान्डका लागि उत्पादन गर्ने बताइन्छ। केही साताअघि आफ्नो निर्यातलाई कालोसूचीमा राख्ने अमेरिकी निर्णयबाट निकै अपमानित भएको उसको भनाइ छ। "हामी सम्बन्धित अधिकारीहरूसँग मिलेर समस्या सुल्झाउन लागिपरेका छौँ र गत २५ वर्षदेखि सिन्जियाङलाई पुर्‍याएको योगदानप्रति गर्व गर्दै हामी सो क्षेत्रप्रति प्रतिबद्ध छौँ।"