Ҳоким, прокурор ва милицияга таяниш қанчалик тўғри? Ўзбекистон ва ишсизлик, Мирзиёев, O‘zbekiston, Mirziyoyev, dunyo, yangiliklar
Ўзбекистон ва ишсизлик: Ҳоким, прокурор ва милицияга таяниш қанчалик тўғри?
Ишсизлик - сўнгги ҳафталарда Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев устма-уст эътибор қаратаётган энг долзарб муаммолардан бири. Ўзбекистонда жорий 2021 йил - "Ёшларни қўллаб-қувватлаш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш йили". Президент Шавкат Мирзиёев "ҳар қанча қийин бўлмасин, ярим миллион ёш, 200 минг аёлни иш билан таъминлаш ва 300 минг аҳолини камбағалликдан чиқариш лозим"лигини таъкидламоқда. Ўзбекистон минтақанинг аҳолиси энг катта давлатидир. Сўнгги эълон қилинган расмий маълумотларга таянилса, мамлакат аҳолисининг сони ҳозир расман 34500 миллион кишидан ортади. Агар, президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзи яқинда келтирган ҳисоб-китобларга қаралса, Ўзбекистон аҳолисининг ярмидан кўпи айнан ёшлар ҳисобига тўғри келади. 18-30 ёшлилар орасида ишсизлик кўрсаткичи қарийб йигирма фоизни ташкил этади. Аксар аҳолиси мамлакатнинг чекка қишлоқ ҳудудларида истиқомат қилувчи Ўзбекистонда ишсизлик ва камбағаллик ҳали-ҳануз чуқур илдиз отган муаммолардан бири бўлади. Устига устак, айнан глобал коронавирус пандемияси боис, четда меҳнат муҳожирлигида банд ўн минглаб фуқароларининг бир йилнинг ўзидаёқ ортга қайтиши мамлакатдаги ижтимоий-иқтисодий вазиятни янада оғирлаштириши, иқтисодий инқироз ва бунинг ортидан ижтимоий портлашлар хавфини кучайтиришига оид хавотирлар ҳам йўқ эмас. Миллионлаб ўзбекистонликларнинг тирикчилиги эса, ташқи меҳнат миграцияси орқали ўтиб келган. Ишсизлик муаммосининг вақтинчалик ечими сифатида пайдо бўлган мардикор бозорлари эса, сўнгги чорак асрдан ортиқроқ вақт мобайнида мамлакатда одатий туc олиб бўлган воқеъликлардан бири бўлади. Ўзбекистон президенти ишсиз ёшларни ишли қилиш масаласига ўтган ой охирида ҳам эътибор қаратган. Уларни ишли қилиш масаласини ҳокимлардан тортиб, солиқ идораси, савдо-саноат палатаси, прокурорлар, тижорат банклари раҳбарлари зиммасига қадар юклаган. Айрим маҳаллий кузатувчилар буни ўшанда мамлакат аҳолиси сонида ёшлар улушининг катталиги ва бунинг янада ўсиб бориши мамлакат раҳбариятини жиддий ташвишлантираётгани билан ҳам изоҳлашган. Бошқалари айнан ишсизликни уларнинг радикаллашувига сабаб бўлиши мумкин бўлган хавотирли омил сифатида ҳам баҳолашган. Яқин-яқингача минтақадан четдаги энг йирик жангари гуруҳлар сафида жанг қилганларнинг ҳам ўзбекистонликлар экани кўрилган. Шу пайтгача масъуллар ҳар йили яратилганини баён қилиб келаётган "юз минглаб янги иш ўринлари" эса, афтидан, бу муаммога ҳали-ҳануз жиддий ечим бўла олмаган. Ўзбекистонда "Ёшларни қўллаб-қувватлаш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш йили" муносабати билан махсус Давлат дастури ишлаб чиқилган. Давлат дастурида кўзда тутилган чора-тадбирларни бажариш учун қарийб 30 триллион сўм, 2 миллиард 600 миллион АҚШ доллари ва 57 миллион евродан зиёд маблағ йўналтирилиши кўзда тутилгани ҳам айтилган. Дастурда иқтисодиётни ривожлантириш бўйича 113 та чора-тадбир белгиланган. Бунда энг катта эътибор янги иш ўринлари ташкил этишга қаратилган. Президент Шавкат Мирзиёевнинг таъкидлашича, "Агар "маҳаллабай" тизимни жойига қўйиб, давлат идоралари дастурдаги вазифаларни қунт билан, илм билан, ақл билан бажарса, кескин ўзгариш бўлади". Бунга ёшларнинг ўзи нима дейди? Би-би-си бу хусусда четда таҳсил олиб, меҳнат қилаётган ўзбекистонлик ёшлардан бирининг фикри билан қизиқди. Ҳаким Турон: "Мамлакат аҳолисида ёшлар улушининг катталиги ва бунинг янада ўсиб бориши раҳбариятни жиддий ташвишлантираётганга ўхшайди. Маълумки, олдинги раҳбариятдан фарқли ўлароқ ҳозирда Ўзбекистонда ишсизликни камайтириш ва иш ўринларини кўпайтиришга ҳаракат қилинаяпти. Хорижда ишлаётганлар тақдири ҳақида ҳам қайғурилаяпти. Аслида Ўзбекистон иқтисодини ўстиришда ёшлар нуфузининг улканлиги бу катта потенциал. Буни тўғри йўналтирилса, юқори иқтисодий ўсиш кўрсаткичларига тез фурсатларда етиш мумкин. Ишсизлик муаммосини ҳал этишда жиддий уринишлар ҳам бўлаяпти. Аммо янги иш ўринларини яратишга уриниш буйруқбозликка асосланмаслик керак, деб ўйлайман. Менимча, бунинг учун мукаммал, шаффоф ҳисобларга асосланган тизим яратилиши керак. Ёшларни ишга жойлаштиришни прокурор ёки милиция бошлиғининг зиммасига юклаш билан буни ҳал этишнинг имкони йўқ. Иш ўринлари яратилмаса, унда прокурор нима қила оларди?.. Бу жараёнда популизм ва ёлғон рақамлар ўзимизни алдашдан бошқа нарса эмас. Қолаверса, сўнгги 30 йилнинг йиғилиб келган ишсизлик муаммосини бир-икки йилда ҳал этишнинг имкони ҳам йўқ. Ўзбекистон жўғрофий жиҳатдан дунё иқтисодий марказларидан узоқда жойлашган. Бозор потенциалининг кичиклиги мамлакатга келадиган сармояларнинг жуда катта оқимда бўлмаслигини англатади. Бундан ташқари, Ўзбекистоннинг дунё бозорига рақобатбардош маҳсулотлар билан кириб бориши вақт ва инновация талаб этади. Қисқа муддатда эса, ёшларни касб-ҳунар ва чет тилларига ўқитиб, малакали иш кучини тизимли равишда экспорт қилишни йўлга қўйиш мумкин. Россиядан ташқари, бу масалада яна Араб-Кўрфаз мамлакатлари, Европа меҳнат бозорларига ҳам ҳаракат қилиш керак, деб ўйлайман. Келажакда албатта малакали ишчиларни четга тизимли ишга жўнатиш учун Ўзбекистонда ҳам халқаро миқёсда тан олинган қурилиш, лойиҳалаш компаниялари пайдо бўлса, бу ёшларни четда ишлашида қўл келарди. Улар хорижда амалга оширадиган лойиҳалари учун лозим одамни Ўзбекистон фуқароларидан ёллаган бўларди. Масалан, Туркия компаниялари қаерда иншоот барпо этмасин, у ерга ўз фуқароларини олиб боради. Хитой ҳам қайси мамлакат инфратузилмаси учун сармоя киритмасин, бунда ўз ишчиларини жўнатишни йўлга қўйган. Ёшларнинг ишсизлигини ҳал этишда олий таълимга асосий эътибор қаратилиши керак ва бунда тизимни замонавий андазаларга етказиш керак бўларди. Замонавий таълим олган, тил билган малакали ёшлар албатта прокурорсиз ҳам ўз ишини, йўлини топиб кетади. Таълимда коррупцияни батамом қуритиш керак ва энг сўнгги фан-техника ютуқларидан фойдаланиб, таълим берилса, бу албатта кўзланган натижаларга олиб боради. Сўнгги йилларда тест синовларининг бироз бўлса-да, шаффоф ва ҳалол бўлаётгани албатта қувонарли. Бундан ташқари, хориж университетлари филиаллари, хусусий олий таълим муассасаларининг кўпайиши Ўзбекистонда бу соҳада рақобатнинг яратилишида қўл келади. Рақобат бўлиши эса, таълим сифатини ҳам, етиштирилаётган мутахассислар малакасини ҳам мукаммаллаштиради. Яна бир жиҳат эса, президент ўзи таъкидлаганидек, ёшларни касб-ҳунарга тайёрлаш керак. Аммо бунда муҳим жиҳатлар бор. Уларни энг аввало замонавий инфратузилмалар барпо этишда муҳим бўлган мутахассисликларга тайёрлаш лозим. Яъни, энг сўнгги техник лойиҳаларда, қурилишларда, замонавий саноат корхоналарида ишлай оладиган мутахассислар, инженерлар тайёрланиши керак. Масалан, Қашқадарё вилоятининг Ғузор туманида қурилаётган GTL заводига юзлаб мутахассисларнинг четдан олиб келинганини биламиз. Айрим Ғарб нашрларидаги хабарлардан Ўзбекистон фуқароларига қараганда анчайин юқори маошларга ишлатилаётгани англашилган бу каби мутахассисларни мамлакатнинг ўзидаги бирор бир коллежда тайёрлашни йўлга қўйиш билан айни муаммони ҳал қилса бўларди. Бундан ташқари, касб-ҳунар ўрганаётган ёшларга хориж тилларини ўргатишса, уларнинг чет давлатларда ҳам иш топишга имкониятлари бўлар ва Ўзбекистон малакали ишчиларини хорижга экспорт қилиб, фойда кўрарди. Масалан, касб-ҳунарга ўқиётган ёшларга Британияда стипендия таъсис этилган. Бу эса, бекорчи ёшларни бу тизимга қамрашда қўл келади. Менимча, Ўзбекистон ҳам буни йўлга қўйса, келажакка бир сармоя бўлган бўларди. Ўзбекистонда бугунги шижоатли қурилиш жараёнида мамлакат меҳнат бозорини замонавий андазаларга етказиш имконияти бор. Қолаверса, бу мамлакатни анча илгари нуқталарга етказиши мумкин. Бунда имкон қадар қурилиш саноати учун лозим бўлган барча маҳсулотларни мамлакатнинг ўзида ишлаб чиқаришга йўл очиш ва иложи борича импортни камайтириш керак бўлади. Йиғилишлар, учрашувлар, сафарларда қишлоқ ёшлари орасида ишсизлик масаласининг анчайин оғирлиги таъкидланди. Бу тўғри, менимча, бунинг учун фермерларга эркинлик ва дастак берилиши керак. Уларга қишлоқ хўжалигида замонавий маҳсулот етиштириш малакаларини ўзлаштиришда ёрдам берилиши керак. Агар, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини четга сотиш тизимли йўлга қўйилса эди, шунинг ўзиёқ ёшлар учун асосий даромад манбаига айланарди. Бунда эътиборни иссиқхоналардан кўра, анъанавий услубда қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштиришга замонавий технологияларни киритишга қаратиш керак. Чунки хорижда харидор жалб этишда соф табиатда, табиий, органик йўсинда етиштирилган маҳсулотлар қўл келади. Қолаверса, ҳукумат даражасида хорижий давлатлар билан бозор очиш учун музокаралар олиб бориш, келишувларга эришилиши керак. Агар Россияникидан ташқари, Хитой бозорига ҳам қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини экспорт қилиш учун янада каттароқ имконият ва йўл очилса, шунинг ўзиёқ қишлоқ ёшлари учун минглаб иш ўринларини яратарди. Умуман олганда, ёшларни иш билан таъминлаш узоқ давом этадиган ва доимий бош қотириладиган жараён. Бу бутун дунёда шундай. Таълим ва иқтисодий соҳадаги олинаётган қарорлар, ишсизликни камайтириш учун яратилаётган тизимларнинг неқадар тўғрилиги - бугунги ҳукумат муваффақиятининг кўрсаткичи бўлади". Камбағаллик тугатиладими? Шавкат Мирзиёевнинг кўп миллионлик кам таъминланган фуқаро ҳақидаги иқрори мустақил Ўзбекистон тарихида илк бора ўтган йил бошида расмий минбардан янграган. Шавкат Мирзиёев Ўзбекистонда 4-5 миллион атрофида фуқаро кам таъминланган эканинин тан олиб, энди уларни камбағалликдан қутқариш режасини айтган. Агар, таҳлилчиларнинг баҳоларига таянилса, президентнинг ўшанда парламентга мурожаатида тилга олган 4-5 миллион камбағал 34 миллионлик Ўзбекистон учун жуда катта рақам. Яъни, бу - деярли ҳар еттинчи ўзбекистонлик камбағал деганидир. Халқаро ҳисоботлар эса, йилларки, Ўзбекистондаги 10-13% аҳолини қашшоқликда кун кўришини айтиб келади. Аммо бунгача расмий Тошкентнинг халқаро ҳисоботларни тан олиб, очиқ гапиргани кузатилмаганди. Глобал коронавирус пандемияси билан кечаётганига қарамай, Шавкат Мирзиёевнинг айни шу чиқиши ортидан, янги Ўзбекистоннинг махсус вазирлик, агентликлар ташкил каби турли йўллар билан камбағалликни аритиш ҳаракатида экани кўрилади. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek