Ўзбекистон: Эркак тайинламаса, аёл раҳбар бўла олмайдими? O‘zbekiston, Mirziyoyev, dunyo, yangiliklar
Ўзбекистон: Эркак тайинламаса, аёл раҳбар бўла олмайдими? Саида Мирзиёева ортидан, Сенат раиси ҳам аёл ва эркак масаласига эътибор қаратган. Танзила Норбоева, "Аёллар аёл бўлгани учунгина мансабга қўйилмаслиги керак"лигини айтган. Ўзбекистонда аёл киши бугун нималарга қодир? Қурби нимага етади?
"Аёл бўлгани учунгина унинг қаршисида кўп эшиклар ёпилади..." Хабарларга кўра, Сенат раиси 8 март - Халқаро Хотин-қизлар куни муносабати билан уюштирилган махсус давра суҳбати чоғида бу ҳақда тўхталиб ўтган. Давра суҳбати "Аёллар етакчи лавозимларда: COVID-19 пандемияси шароитида тенг ҳуқуқли келажакка эришиш" мавзусида бўлиб ўтган. Kun.uz мухбирининг ёзишича, Танзила Норбоева, "Сўнгги йилларда аёлларга турли лавозимлар ишониб топширилаётгани"ни таъкидларкан, "лекин аёлларга фақат аёл бўлгани учунгина мансаб берилмаслиги керак"лигини айтган. Сенат раиси, "аёллар бу борада ишончни оқлашаётгани"ни урғуларкан, бунга қатор мисоллар ҳам келтирган. Ўзбекистондаги илк ҳоким аёл Танзила Норбоева, "бугунги кунда 6 нафар аёл ҳоким борлиги, уларнинг ҳар бири мураккаб туманларда иш бошлашганига қарамай, яхши натижаларга эришаётгани"ни айтган. Бунинг ортидан, Коррупцияга қарши кураш агентлиги, Президент мактаблари раҳбарининг ҳам ёш аёллар эканини эслатиб ўтган. Ўзбекистон Сенати раиси "ҳозир парламентдаги аёллар сони бўйича 17-ўринга кўтарилганлик"ларини яна бир ютуқлари сифатида тилга олган. Танзила Норбоева бунинг ортидан, "мақсадлари - парламентда аёллар сонини 30 фоизга етказиш" эканини баён қилган. Ўтган йил 8 март арафасида Ўзбекистонда гендер тенглигини таъминлаш комиссияси аъзоси Саида Мирзиёева ҳам, таъбир жоиз, аёллар ва эркаклар масаласига алоҳида эътибор қаратган. Аёллар, "Аёл бўлгани учун ҳам, унга кўп эшиклар ёпилиши"ни айтган. Саида Мирзиёева Ўзбекистондаги Миллий масс-медиани қўллаб-қувватлаш ва ривожлантириш жамоат фонди Васийлик кенгаши раиси ўринбосари ҳам бўлади. У ўз чиқишида, "барча аёллар каби ўзбек хотин-қизларининг ҳам орзулари чексиз экани"ни таъкидлаган. Ўзбекистон аҳолисининг тенг ярмига яқинини хотин-қизлар ташкил этади "Кимдир учувчи, яна кимдир ҳарбий, архитектор, муҳандис, кашфиётчи, дастурчи, терговчи бўламан, дейди, қизиқади шу соҳаларга", деркан, Саида Мирзиёева, "аммо (аёллар - таҳр.) эркакларга нисбатан кўпроқ ҳаракат қилиши кераклигини тезда тушуниб олиши"ни айтган. "Аёл бўлгани учунгина унинг қаршисида кўп эшиклар ёпилади. Ана шундай қилиб, умид сўнади, орзулар чилпарчин бўлади", - деганди. Саида Мирзиёева, ўз ўрнида, "қанчадан-қанча аёлларнинг илм-фан ва маданиятда оламшумул зафарларга эришгани, дунё тан олган, ноёб мутахассис даражасига етгани"ни таъкидларкан, "оила, фарзандлар, яқинларига етарли вақт ажратиш билан бирга ютуқларга эришиш жуда мушкул"лигини ҳам алоҳида қайд этиб ўтган. Ўзбекистон аҳолисининг тенг ярмига яқинини хотин-қизлар ташкил этади, уларнинг сони ҳозир 17 миллионга етади. Уларнинг мамлакат ижтимоий, иқтисодий ва айниқса, сиёсий ҳаётида фаолликлари, иштироклари қанчалик шу рақамларга мос экани саволи эса, Ўзбекистонда ҳали-ҳануз ўзининг тўлиқ жавобини топмай келаётган мавзу, муаммолардан бири бўлади. 2007 йилда Ўзбекистон аёл киши президент сайловида расман беллашган биринчи минтақа давлатига ҳам айланган. "Адолат" Социал демократик партияси Сиёсий кенгашининг биринчи котиби, палата раиси ўринбосари Дилором Тошмуҳаммедова ўшанда амалдаги президент Ислом Каримов билан беллашган. У Каримов қарийб 90 фоиз овоз билан ғолиб чиққан мазкур сайловда бор-йўғи 3 фоизга яқин овоз тўплашга муваффақ бўлган. Қирғизистон истисно ва Ўзбекистон илова қолган бирор бир минтақа давлатининг замонавий тарихида ҳалича аёл кишининг президентликка келгани кузатилмаган. "Аёллар аёл бўлгани учунгина мансабга қўйилмаслиги керак" Сенат раислиги жорий пайтда Ўзбекистонда аёл киши кўтарила олган энг қудратли лавозим бўлади. Танзила Норбоева номзоди 2019 йилда ушбу лавозимга Ўзбекистон президенти Шавкат Мирзиёев томонидан кўрсатилиши ортидан, Сенат раиси этиб сайланган ва мамлакат раҳбарининг фармони билан ушбу мақомга тайинланган. Бунақаси мамлакат мустақиллиги тарихида кузатилмагани билан ўшанда кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортган. Сенат раислиги Ўзбекистонда ҳам энг қудратли иккита лавозимдан биттаси саналади. Амалдаги президент ўз вазифасини бажара олмай қолган тақдирда, унинг ваколатлари вақтинчалик айнан унга ўтиши кўзда тутилади. Аёлларнинг сиёсий фаоллигини кучайтириш эса, Ўзбекистоннинг амалдаги президенти алоҳида эътибор қаратган мавзулардан бири экани кўрилади. Мустақил Ўзбекистон тарихидаги илк аёл ҳокимларнинг ҳам айнан унинг бошқаруви даврида тайинлангани кузатилади. Аммо, айрим сиёсий кузатувчилар наздида, минтақа мамлакатларида аёл сиёсатчиларнинг қудратга келишларига тўсқинлик қилувчи икки йирик омил мавжуд. Таҳлилчиларга кўра, бу омилларнинг биринчиси - бу давлатлар деярли барчасининг "қаттиқ ёки юмшоқ авторитар эканлиги, иккинчиси эса, "минтақага хос бўлган асрлар давомида шаклланган консерватизм" ҳисобланади. Ўзбек аёлларининг ўзлари-чи, бу йўлдаги асосий тўсиқларни нималарда кўришади? Зайнаб Муҳаммад Дўст Мустақил тадқиқотчи, Лондон Ўзбек аёллари ҳамма аёллар каби катта салоҳиятга эга. Лекин улар учун давлат томонидан, жамият томонидан йўл очилиши, имконият берилиши керак. Қиз болани энг бошидан фақат "Сен турмушга чиқишинг керак", деб тарбиялаш керак эмас. Қизларниям яхши ўқишга, қобилиятларини ривожлантиришига ундаш лозим. Яъни аёлларнинг "функцияси" фақат оила билан боғлиқ бўлиши керак эмас. Оила муҳим, тўғри, лекин ўқиш ва ишлаш ҳам муҳим. Қобилиятли қизлар бор, уларни қўллаб-қувватлаш керак. Агар ўқимоқчи, ишламоқчи бўлса, унга йўл бериш зарур. Сабаб - оилага ҳам, жамиятга ҳам тегадиган фойда. Ўқимишли ёки қобилиятли аёллар (масалан, кичик бизнес билан шуғулланадиган аёллар) оиласига ҳам яхши қарайди, ишини ҳам эплайди. Хоҳласа раҳбар ҳам бўлади. Шундай аёллар кўпроқ бўлса, давлатда ва жамиятда ривожланиш ҳам бўлади. Тўсиқлар орасида - стереотиплар ва жинс бўйича камситиш. Бу тараққиётга қарши бўлган энг биринчи таҳдид, деб ҳисобланади. Шу каби стереотиплардан озод бўлиш керак. Бирлашган Араб Амирликларида яқинда Марсни кашф этаётган станциянинг учиши нишонланди. Илмий жамоанинг ярми - 8та аёл (лойиҳанинг рахбари ҳам аёл). Айтмоқчиманки, шу аёллар нафақат ўқиган, улар катта тажрибага эга бўлган мутахассислардир. Давлат, жамият уларни ушбу муҳим лойиҳага фақатгина қобилиятлари учун тайинлаган, деб ўйлайман. Ва энг муҳими - уларни ҳеч ким жинси бўйича четга сургани йўқ, деган фикрдаман. Яна ушбу тажрибага эга бўлишлари учун ҳам имконият анчадан бери яратилган эди. Бизда ҳам шундай бўлармикин? Феруза Шокирова, Зиёли, Ўзбекистон-Туркия Бугунги кунда юртимизда аёлларга бўлган эътиборнинг кучайиши қувонарли ҳолдир. Кўплаб муҳим лавозимларга аёлларнинг тайинланиши, улар меҳнатининг юксак баҳоланиши эътиборга молик. Ҳоким аёллар, депутат аёллар, матбуот котиблари, кўзга кўринган журналист ва блогерлар, тижоратчи аёллар, ҳатто, Сенат раисимиз ҳам аёл киши бўлгани олдин кўрилмаган бир жиҳат. Аёлларнинг жамиятдаги ўрнига давлат миқёсида эътибор қаратилса-да, улар ҳали ҳам эркакларнинг ёнида эмас, орқасида қолмоқдалар. Аёллар жуда катта потенциалга эга. Бу потенциалларининг амалга ошмай қолишига, назаримда, кўпроқ уларга қарши шаклланган стереотипларимиз сабаб бўлмоқда. Бу тўсиқлар ҳали қизалоқ туғилганда, оиладан бошланади. Ҳалигача қизлардан кўра ўғил боланинг туғилиши кўпроқ қувончга сабаб бўлади, ўғил боланинг ўқиши, ўзини ривожлантириши учун кўпроқ шароит яратилади. Мамлакатимизда қизлар ўғил болалардан кам ўқитилмайди, лекин кейинчалик ўз устида ишлаб, карьера йўлида кўтарилишига ҳамма ҳам аёл-қизларга дастак бўлмайди. Кўп ҳолларда аёл киши оналик, рўзғор ва иши орасида танлов қилишга мажбур бўлади. Ўзбекистон аҳолисининг деярли тенг ярмини аёллар ташкил қилади. Уларнинг фаоллашуви мамлакат ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий жабҳадаги ривожланишларга сабаб бўлишига ишонаман. Аёл уйини ҳам, оиласини ҳам, ишини ҳам эплайди. Нафақат эплайди, кўплаб муваффақиятларга ҳам эриша олади. Аёлнинг ўрни уйидаги тўрт деворнинг ичи, ёҳуд фақатгина ошхонадан иборат деб эмас, жамиятнинг ҳар жабҳасида илғор қаторларда деб қаралса, иш шароитлари яхшиланиб, оиласидан дастак ва руҳлантириш кўрсатилса, аминманки, улар эркаклардан кўра кўпроқ натижаларга эришиши мумкин. Аёллар масаласи Хотин-қизлар масаласи ҳали-ҳануз Ўзбекистонда шахсан Президентнинг ўзи эътибор қаратишга мажбур бўлаётган, давлат сиёсати даражасига қадар кўтараётган масала бўлади. Аёллар аксариятининг ижтимоий, иқтисодий, сиёсий ва ҳуқуқий аҳволи ҳамон бирламчи эътиборталаб мавзулардан бирилигича қолаётгани кўрилади. Мардикорчилик билан шуғулланиш, ўз танасини сотишга мажбур, четда меҳнат муҳожирлигида банд ёки ноқонуний одам савдоси қурбонига айланаётган хотин-қизларнинг сони ҳатто бугун ҳам озчиликни ташкил этмайди. Шавкат Мирзиёев ўзининг бошқаруви билан кечган саноқли йилнинг ўзида хотин-қизлар ҳуқуқларини ҳар томонлама ҳимоя қилиш, қўллаб-қувватлаш, мамлакатда гендер тенгликни таъминлаш учун салмоқли ишларга қўл урган. Мустақил Ўзбекистон тарихида бўлмаган қонунлар қабул қилинган, фармонлар чиқарилган, қўмиталар, фондлар ташкил қилинган. Айрим фаолларга кўра, аёллар ўз қобилиятларини эркин ва кенг кўламли равишда намоён қилиб, жамиятнинг ижтимоий ва сиёсий ҳаётида тўлақонли қатнашиши учун уларнинг фундаментал эҳтиёжлари ва шароитлари таъминланган бўлиши керак. Саида Мирзиёева ўтган йил Дубайда бўлиб ўтган Бутунжаҳон аёллар форуми чоғида чиқиш қиларкан, "энди аёлларнинг гавдаларини тик тутишлари ва барча жабҳада ўз қобилиятларини қўрқув ва чекловларсиз кўрсатиш вақти келган"ини айтган. У бугун ўзбек аёлларининг мисли кўрилмаган тараққиётга эришганликларини баён қиларкан, "аммо янги таҳдидларга ҳам дуч келаётганлик"ларини шахсан ўзи эътироф этган. "Ушбу жараёнларнинг олд қаторида турган аёллар қишлоқ жойларида ресурслар етишмаслигидан азият чекмоқда", деркан, "шаҳарларда ишлаш орқали оилавий мажбуриятини бажаришга ҳаракат қилиб, азобланаётгани"ни ҳам таъкидлаганди. Ўзбекистон аҳолисининг аксарияти эса, йилларки, ишсизлик ва ночорлик чуқур илдиз отган чекка қишлоқ ҳудудларида истиқомат қилади. Сиёсий таҳлилчиларга кўра, аёл сиёсатчиларнинг давлат раҳбарлигига келиши ушбу давлатда демократик институтлар, жумладан, шаффоф ва ҳаққоний сайловлар мавжудлиги, реал сиёсий рақобат борлигини кўрсатади. Уларнинг айтишларича, умуман олганда, бундан буёғига давлат бошқаруви ва жамият ишларидаги аёлларнинг роли ошиб боради. Таҳлилчилар наздларида, бунинг сабаби оддий - борган сари давлат ва жамият рақобатбардошлигини ошириб бориш учун жамиятларнинг ярми ёки уни қаттароқ қисми ҳисобланмиш аёлларни четга суриб қўйиб, жамиятда тараққиётга эришиб бўлмайди. Сўнгги халқаро тадқиқотлар эса, Ўзбекистонда эркакларга қараганда, аёлларнинг глобал коронавирус пандемиясидан энг кўп молиявий зиён чекканликларини кўрсатган. Пандемия Ўзбекистонда ҳам аёлларга қарши маиший зўравонлик ҳолларининг ортишига сабаб бўлганига оид хулосалар ҳам янграган. 26 февраль куни эса, Ўзбекистон президенти хотин-қизларга ҳар томонлама кўмаклашиш бўйича махсус видеоселектор йиғилишини ҳам ўтказган. "Энг оғир, мураккаб масалаларимиз аёллар бўйича. Халқимизнинг талаби ўсиб бораяпти. Биз шу талабларга муносиб шароит яратиб беришимиз керак. Буни чуқур ҳис қилмаган одам раҳбар бўлиб ишлолмайди", - деб айтган. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek