Канада парламенти Хитойнинг Уйғурларга муносабатини "геноцид" деб эълон қилди - Хитой, мусулмонлар ва дунё
Канада парламенти Хитойнинг Уйғурларга муносабатини "геноцид" деб эълон қилди. Вакиллар палатаси буни кўпчилик овоз билан маъқуллади. Канада АҚШ дан кейин бу каби тўхтамга келган дунёнинг иккинчи давлатига айланди. Аммо Бош вазир Жастин Трюдо бетараф қолди. Ҳукуматининг аксарият аъзолари ҳам худди Бош вазир каби йўл тутишган.
Аммо бу таклифни барча мухолиф партиялар бирдек (266-0) қўллашган. Уларга бошқарувдаги Либерал партиянинг бир гуруҳ аъзолари ҳам қўшилишган. Қонунчилар худди шу мавзу билан боғлиқ яна бир масалани овозга қўйишган. Бу таклиф Канада ҳукуматига қаратилган. Таклифда, "Агар Хитой ҳукумати бу "геноцид"ини давом этадиган бўлса, Халқаро Олимпия қўмитасини Пекиндан 2022 йилги Қишги Олимпия Ўйинларига мезбонлик ҳуқуқини олиб қўйишга даъват этиш" ҳақида сўз боради. Рейтер ахборот агентлигининг ёзишича, расмий Пекин жавобини узоқ куттирмаган. Мажлисдан кун ўтиб, бунга ўз муносабатини билдирган, Канада парламенти қарорини қоралаши ва инкор этишини билдирган. Агентликнинг Хитой Ташқи ишлар вазирлиги матбуот воизи Ван Вэньбиндан келтирган иқтибосига таянилса, расмий Пекин бу хусусда Канадага "кескин баёнотлар" билан чиққан. Канада Бош вазири шу пайтга қадар Хитойнинг Шинжондаги уйғур озчилигига қарши амалларини "геноцид"га қиёслашга рўйхушлик бермай келган. Бу атамани "ўта бўрттирилгани"ни айтиб, бир тўхтамга келишдан аввал яна текширувлар лозимлигини таъкидлаган. Канада ва Хитой ўртасидаги алоқалар сўнгги йилларда анчайин совуган. Мажбурий тусга эга эмаса-да, Вакиллар палатасининг "геноцид" қарори бу муносабатларнинг янада издан чиққанига далолат қилади. Хитойнинг Канададаги элчиси ҳам Вакиллар палатасининг қарорини беэътибор қолдирмаган, Canadian Press га гапирган. Элчи Конг Пейу Канада парламенти таклифини "Хитой ички ишларига аралашув", дея баҳолаган. "Биз бунга қатъий қаршимиз, чунки бу фактларга зиддир", деб айтган у. Хитой элчисига кўра, "Шинжонда геноцидга ўхшаш нарса умуман йўқ." Имконли бўлган ҳисоб-китоблар Хитой лагерларида бир миллиондан ортиқ уйғур ва бошқа мусулмон озчиликларнинг тутиб турилганига далолат қилади. Инсон ҳақларини сақлаш гуруҳларининг айтишларича, Хитой ҳукумати уйғурларни бирма-бир диний ва бошқа эркинликларидан мосуво этмоқда. Оммавий кузатув, ҳибслар, онгларини ювиш ва ҳатто мажбурий бичишгача бормоқда. Хитой Шинжонда инсон ҳуқуқлари топталаётганига оид айбловларни изчил равишда рад этиб келади. Сўз Шинжондаги лагерлари ҳақида кетганда эса, уларни ҳибсхоналар эмас, балки "касб-ҳунар таълими ва ўқув марказлари" эканини даъво қилади. Хитой лагерларидаги "муттасил жинсий зўравонликлар"га оид даъволарни Би-би-си шу кунларда ўрганишга муваффақ бўлган, журналистик суриштируви ортидан, уларни ўз хабарида батафсил келтириб ўтган. Би-би-си суриштирувида аёлларнинг полиция ва қўриқчилар томонидан муттасил зўрлангани, жинсий зўравонлик ва қийноқлар тўғрисида гувоҳлик берилган. Бунинг ортидан, АҚШ, Британия муттасил жинсий зўрлашларни қоралаган - АҚШ ҳукумати бу хабарлардан "жиддий ташвишда" эканини баён қилган. "Бу шафқатсизликлар виждонларни ларзага келтириши ва бунинг оқибатлари ҳам жиддий бўлиши шарт" эканини айтган. Хитой Ташқи ишлар вазирлиги бу айбловларни рад этиб, Би-би-сини "ёлғон хабар" беришда айблаган. Бунинг ортидан BBC World News лицензиясини тўхтатиб қўйган. Январь ойида ўз ваколатини топшираётган Трамп маъмурияти Хитойни "уйғурларга нисбатан геноцид содир қилганлик"да айблаган ва буни АҚШнинг президент Жо Байден бошчилигидаги янги маъмурияти ҳам маъқуллаган. Шу ой бошида Жо Байден Хитой президенти билан илк телефон мулоқотида ҳам уйғурлар масаласини кўтарган. Ўзаро суҳбат чоғида АҚШ янги президенти ҳам Шинжондаги ҳуқуқбузарликларга эътибор қаратган. Хитой давлат телевидениесининг хабар беришича, президент Си Цзиньпин Жо Байденни огоҳлантирган. Агар, ўзаро муносабатлари яхши бўлмаса, бу ҳар икки давлат учун ҳам ҳалокат бўлишини айтган. Шу кунларда Британияда бу хусусда расмий юридик хулоса эълон қилинган. Британияда эълон қилинган расмий юридик хулосага кўра, Хитой ҳукуматининг уйғур халқига қарши геноцид жиноятини амалга ошираётганини тасдиқловчи "жуда ишончли далиллар" мавжуд. Канаданинг рамзий ҳаракати кейинги қадамларни белгиламайди, аммо расмий Оттаванинг қўшнилари АҚШ йўлидан бориши кераклигини айтади. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek