Сергей Абашин: 'Афсуски ксенофобик кайфиятлар ҳали узоқ давом этади'
Санкт-Петербург Оврўпо Универстиетининг антрополгия профессори Сергей Абашин миллатчилик, Ислом ва муҳожирлик масалалари бўйича мутахассис.
Марказий Осиёда миллатчилик ва Ислом, миллий ўзлик ва ижтимоиий эврилишлар мавзусида қатор илмий изланишлар ва китоблар муаллифи. 1997 йили Фарғона водийсидаги тадқиқотлари асосида "Замонавий ўзбек қишлоғидаги ижтимоиий ўзаро муносабатлар" мавзусида номзодлик диссертациясини ҳимоя қилган. Фан доктори унвони эса унга " Марказий Осиёда этонографик билим ва миллий қурилиш: сартлар XIX-XXI асралард "сартлар муаммолари" илмий иши асосида берилган. 2011 йили чоп этилган "Ўзбеклар" китобига муҳаррирлик қилган. Ушбу асар Россия Фанлар Академиясининг Этнология ва Антрополгия Институти томонидан чоп этилувчи "Халқлар ва маданиятлар" силсиласи таркибида чоп этилган бўлиб, ўзбек миллатининг этник ва сиёсий тарихи, иқтисодий ва маиший ҳаёти, моддий ва маънавий маданияти қирраларини ўрганишга қаратилган. Бундан ташқари Сергй Абашин Қирғизистон жанубида 2010 июн ҳодисаларининг таҳлили ва зўравонликларни келтириб чиқарган омилларни тадқиқ қилган. Бу тадқиқотлари натижасида Ўш қонли ҳодисаларининг сабоқлари ва огоҳлари ҳақида қатор мақола ва халқаро анжуманларидаги чиқишлар муаллифдир. Сергей Абашинга кўра, жаҳоннинг етакчи давлатларининг Қирғизистонга таъсир устидан рақобат 2010 йилги ҳодисаларни "ўнғайсиз тарих ҳодисасига" айлантирган ва халқаро ҳамжамият бу ҳодисларни унутишга қарор қилган. "Лекин тарих олинмаган сабоқлар туфайли қайтиб, жазолаш ҳусусиятига эга". Сергей Абашин Москванинг Бирюлево мавзесидаги миллатчилик асосида бўлиб ўтган тартибсизликлардан сўнг ижтимоиий тармоқларда ушбу ҳодисалар атрофидаги қатор мавзуларда қизғин баҳслар олиб бормоқда. У кўтараётган мавзулар Россияга келаётган Марказий Осиёлик муҳожирлар учун виза тартиби киртилиши, миллатчиликнинг бош кўтариши сабаблари, Россия сиёсатчиларининг миллий масалаларга ёндошувлари кабилардир. Ижтимоий тармоқлардаги охирги чиқишларидан бирида Сергей Абашиннинг ёзишича, "Россияда ижтимоиий ҳаражатлар қисқармоқда, нафақа тизими ўзгармоқда, миллиардлаб маблағлар ўғирланмоқда, мамлакат эса ғазаб билан оғзини кўпиртириб муҳожирлар муаммосини муҳокама қилиш билан овора. Йиғлаш керакми, ё кулиш", дея ёзганди. Унга кўра, Бирюлеводаги ҳодисалар илдизини кундалик ҳодисалар манзарасида эмас Россиядаги сиёсий кураш ва балкида қандайдир (мева-сабзавот базаси атрофидаги) "иқтисодий рақобатлар" манзарасида таҳлил қилишга уриниш ўринлироқдир. Сергей Абашин фикрича, айни вақтда меҳнат муҳожирлигини тартибга солиш ва таъсир кўрсатишнинг муайян сиёсати ҳам бўлиши лозим. Сергей Абашин Би-би-си мухлислари саволларига жавоб берди. Би-би-си: Қурбоной Камол саволи, жаноб Абашин Россияда ёқиб, пичоқланиб ўлдирилаётган ўзбекларнинг айби русларнинг кўчасини тозалаб, ҳожатхонасини ювганими? 1941-45 йиллардаги урушда ҳозирги "миллатчи" тақирбошларнинг оталарини ўзбек миллати ўз бағрига босиб, ўзлари емай-ичмай тарбиялангандилар. Уларнинг авлодлари эса ўзбекларни тириклайин ёқяпти. Бунга сизнинг муносабатингиз қандай, Миллатчи тақирбошлар ўз тарихларини билишмайдими ёки билиб туриб ҳам қон тўкяптими, дея сўраган. Мукаррамов исмли мактуб муаллифининг саволи: Нима учун Россияда давлат раҳбарлари миллатчиликка бефарқ қарашмоқда. Аксинча улар юритаётган сиёсат уларнинг қамровини янада кенгайтирмоқда, деган фикрни билдирган. Марҳамат. Сергей Абашин: Биласизми, мен охирги вақтларда Россияда мухожирлар билан бўлаётган ҳодисаларни, миллатчилик ва ксенофобиянинг ўсиши ва бу асосда турли можароларнинг келиб чиқишини икки сабаб билан тушунтирган бўлардим. Биринчиси охирги 20 йил мобайнида Россияда маданият ва таълим-тарбия соҳасида рўй бераётган инқироз. Бу инқироз нима учун рўй бермоқда? Бунинг иқтисодий ва сиёсий сабабларини муҳокама қилиш алоҳида масала. Лекин инқироз бўлаётганлиги аниқ. Ҳозирда бизда яхши таълим кўрмаган, қадриятларга интилмаган, келажаги ноаниқ, яхши, тарбияли инсон бўлишга интилмайдиган, ижобий ижтимоий таржимаи ҳолга эга бўлмаган авлод етишиб чиқди. Улар учун жўн схемалар муҳим. Масалан, "бизникилар ва ўзгалар", "яхшилар ва ёмонлар" каби. Бу авлодни эса қандайдир тажовузкор амалларга йўналтириш осон бўляпти. Яъни бу жўн схемалар тажовузкорликка тез айланиш қобилиятига эга. Бу биринчи сабаб. Иккинчи сабаб эса бу Россиядаги сиёсий кураш ва беқарорлик. Охирги йилларда биз кўряпмизки, бу кураш ва беқарорлик кучайиб бормоқда. Ана шу манзарада халқбоз шиорларга мурожаат қилаётган кучлар ва ғоялар ҳам кўпаймоқда. Бу каби ҳодисаларни тарихда ҳам кўришимиз мумкин. Муайян вазиятларда халқбоз куч ва ҳаракатлар кўпроқ сиёсий вазнга эга бўла бошлайдилар. Ксенофобия эса энг жўн халқбозчилик учун асбобдек. Яъни, "ҳамма нарсада келгиндилар айбдор" дейиш асосида баъзилар ўз рейтингларини жуда тез кўтариб оладилар. Хуллас мана шу икки омил, умумий ижтимоий нохуш аҳвол ва рақобатли сиёсий курашнинг кучайиши, ана шу икки омил биргалашиб, фикримча, тажовуз, ксенофобия, аксилмуҳожир кайфиятларнинг кучайишига олиб келмоқда. Би-би-си: Олим, исмли мактуб йўллаган ўқувчимиз, АҚШда 10 йилдан бери яшайман. Бу ерда бирон ўзбек ёки рус жиноят содир этса уларга шахс сифатида қарашади ва жазолашди. Лекин имагадир Россияда бирон бир ўзбек ёки кавказлик жиноят қилса бутун миллатни ва қорачадан келган мигрантларни айблашади. Бундай дунёқараш русларга қаердан келган, дея савол ташлаган, фикримизча бу саволга жавоб қисман янгради. Лекин саволнинг қўшимчасида, балким Россияда Гитлернинг фашизми бўй кўрсатмоқдами, дея сўралган? Сергей Абашин: Дастлаб бир нарсага аниқлик киритмоқчи эдим. Россияда шубҳасиз ўсиб бораётган ксенофобия ва тажовузкорлик ҳолатлари ҳақида маълумот олар эканмиз, мен эшитувчилар, ҳамкасблар ва бошқа ҳаммани Россиядаги ҳамма руслар бу ғоялар билан суғорилган, деган фикрга келмасликларига чорлардим. Албатта тажовузкорлар ва миллатчиларнинг овози баландроқ янграётганга ўхшайди. Лекин бу ғояларга қарши чиқаётган ва куршаётган инсон ҳуқуқлари фаоллари, партиялар, фаоллар, олимлар ва шунчаки оддий одамлар ҳам бор. Балким уларнинг овози ҳамиша ҳам эшитилмаётгандир, лекин бундай овозлар бор. Олмон фашизми бўй кўрсатяптими, деган саволга келсак, ҳозирги ҳодисалар фашизм қолдиғи, деб айтмаган бўлардим. Чунки Россия бошқа республикалар билан бирга Гитлер Олмониясига қарши курашган. Совет Иттифоқи ҳудудида яшаган деярли ҳамманинг хотирасида бу уруш қолган. Шунинг учун мен буни фашизм асорати демаган бўлардим, лекин албатта 30- йилларда Олмонияда рўй берган жараёнларга жуда-жуда ўхшаш. Лекин ҳозирча мен улар орасида баробар белгиси қўймаган бўлардим. Би-би-си: Яна бир ўқувчимиз бу жараёнларнинг ҳаммаси ҳукумат томонидан атайлаб уюштирилаётган сунъий нарсалар. Скинхедларнинг муҳожирларга зуғуми ирқий қирғин, бу бир ўйин, деган фикрни билдирган. Сергей Абашин: Гап шундаки, ҳозирча бу нарсаларни мен ирқий қирғин, деб атамаган бўлардим. Асосий кураш ҳозирча сиёсий ва информацион саҳнда кетмоқда. Тажовузкорлик ҳолатлари бор, депортация ва полициянинг муҳожирларга нисбатан қаттиқўллик кўрсатган ҳолатлари ҳам бор, маиший ва сиёсий тажовузкорлик ҳолатлари бор. Лекин буларнинг ҳаммаси ҳозирча ҳолатлар. Лекин ҳозирча кўчаларда ҳануз миллионлаб муҳожирлар бор ва умид қиламанки ирқий қирғин бўлмайди. Сиёсий саҳнада янграётган сафсаталрага қарамай, умид қиламанки, буларнинг ҳаммасини оқил фикр қайсидир даржада тўхтатиб қолади. Чунки муҳожирлар Россияга керак, иқтисодий сабалар туфайли, сиёсий сабаблар туфайли. Вазиятни яхшилашда эса ҳамма иштирок этиши керак. Муҳожирлар уюшмалари тузилиб, ўз ҳақ-ҳуқуқларини ҳимоя қилишлари керак. Муҳожирлар келаётган мамлкатлар элчихонлари ўз фуқаролари тақдирига кўпроқ эътибор қаратиги лозим, муҳожирлар келаётган мамлакатлар ҳукуматлари ўз фуқаролари ҳақ-ҳуқуқлари таъминланиши Россия ҳукуматидан қатъийроқ талаб қилишлари керак. Халқаро ташкилотлар ҳам рол ўйнашлари керак. Би-би-си: Саидхон, Бухородан сўрапти, муҳожирларга нисбатан салбий муносабат қачонгача давом этаркин? Сергей Абашин: Шуни айтмоқчиманки, муҳожирлар масаласи нафақат Россияда ўткирлашиб бормоқда. Бу масала бутун жаҳонда жумладан Оврўпода ҳам ўткирлашмоқда. Бу борада баҳслар кучаймоқда, муҳожирлар сонини қисқартиришга даъват қилаётган радикал кучлар фаоллашмоқда. Шунинг буни Россияга алоҳида хос бўлган муаммо, деб айтмаган бўлардим. Лекин Россияда бу албатта ўзига ҳос ҳиссиётли бир кўриниш ва ксенофобик кайфиятларни чегаралаб турадиган ҳуқуқий асбоблар йўқ бўлган манзарада рўй бермоқда. Фикримча Россияда, афсуски ксенофобик кайфиятлар ҳали узоқ давом этади. Бу бутун жаҳонда рўй бераётган жараёнларнинг муқаррар оқибатидир. Глобализация кетяпти, кўплар бир жойдан бошқа жойга кўчяпти, маҳаллийлар билан кўчиб келганлар аралашмоқда. Иқтисодий инқироз меҳнат бозоридаги рақобатни жадаллаштирмоқда. Кўплаб мамлакатларда "балогардон"ни қидириш сиёсий саҳнага чиқмоқда. Афсуски ксенофобия бўлади ва биз унга юз тутишимизга тўғри келади. Лекин ксенофобияга тоқат қилмайдиган кучлар бирлашиб, бу кўринишнинг давлат сиёсати даржасига кўтарилмаслиги ва "ҳаддан ошиб кетмаслиги" йўлида курашишимиз керакдир. Би-би-си: кейинги туркум саволлар Қирғизистон жанубидаги вазият ҳақида. Доимий ўқувчимиз Одилжон Маҳмудий Ошдан: 2010 йилги ҳодисалар нима учун рўй берди, уларнинг моҳияти нимага асосланган эди, деган савол йўллаган. Сергей Абашин: Фикримча бу ҳодисаларнинг асосий сабаби 15 йилдан бери Қирғизистонда давом этиб келаётган сиёсий беқарорлик ва ижтимоий нохуш вазиятидир. Ана шу икки омил чатишмаси туфайлидир. Ҳудди Россияда бўлгани каби келтирган мисолим бу ерда ҳам ўринли: сиёсий кучлар ҳамиша ўз рақобат ва курашларини душман ёки балогардон қидириш йўлига йўналтирадилар. Ўйлашимча 2010 йили ҳам шу каби ҳолат рўй берди. Сиёсий кучлар фикримча анчайин сунъий равишда мана шу каби "душман"ни қидириш жараёнида бу душман сифатида мамлакат жанубида яшаётган ўзбек жамоаси озчилигини танлади. Би-би-си: Қатор саволлар сизнинг илмий фаолиятингиз ва хусусан, "Ўзбеклар" китоби ҳақида. Хўжанддан Ўктам, бу китобнинг пайдо бўлишига нима туртки берган, нима учун бу китоб олдинроқ чоп бўлмади ва қайси адабиётлардан фойдаланилган, деган саволларни йўллаган. Сергей Абашин: Бу китоб Россия Фанлар Академиясининг Этнология ва Антрополгия Институти томонидан чоп этилган. Дастлаб Россияда яшовчи халқлар ҳақида туркум китоблар чоп этилди. Кейин МДҲ давлатларида яшовчи халқлар ҳақида китоблар чоп этила бошлади. Қайси халқлар ҳақида ва қачон чоп этилиши ҳақида бирон аниқ режа йўқ, тадқиқотлар ва мақолалар тайёр бўлишига қараб чоп этилмоқда. "Ўзбеклар" китоби Ўзбекистон Фанлар Академиясининг Тарих институти ходимлари билан ҳамкорликда тайёрланди. Ана шу ҳамкорлигимиз асосида 600 бетлик анчайин салмоқли, ўзбек халқининг этногрфияси ва маданиятига бағишланган китоб чиқарилди. Китобда шунингдек қадимий даврлардан ҳозирги вақтгача бўлган ўзбеклар тарихи ва ўзлигининг ривожланишига таъсир қилган жараёнлар ёритилган. Китобнинг 20 дан ортиқ муаллифи бор. Ҳар бир муаллиф ўз соҳасида мутахассис ва ўзи учун керакли маълумотлар манбаи ва адабиётларни ўзи белгилаган. Би-би-си: Ҳудди шу ўқувчимиз "Тожиклар" китоби ҳақида фикрингизни ҳам сўраган. Сергей Абашин: Бу китоблар туркумида ҳозирча тожиклар ҳақида китоб чоп этганимиз йўқ. Лекин Совет Иттифоқи даврида академик Ғофуров томонидан ёзилган "Тожиклар" китоби бор. Лекин бу бир муаллиф томонидан ёзилган асар эди, биз томондан чиқариладиган китоблар эса қатор муаллифлар ҳамкорлиги асосида коллектив равишда ёзиляпти. Шунинг учун бу икки китобни қиёслашдан ўзимни тийган бўлардим. Иккала китобнинг ҳам кучли ва заиф томонлари бордир. Олим сифатида мен ҳамиша танқидни олқишлайман. Би-би-си: Тошкентдан савол: Сиз ўзингизни ким, деб ҳисоблайсиз? Этнорграфми, олимми ёки сиёсатчи? Илмий жиҳатдан ишларингиз анчайин заиф, деган фикр билдирилган. Сергей Абашин: Энг аввало мен олим-этнографман. Сиёсатчи эмасман ва сиёсатга умуман ҳеч қандай алоқам йўқ. Менинг илмий ишларим муваффақияти ва етишмовчиликлари эса ҳаммага аён бўшлса керак. Ишларим ҳақида ҳамма ўз фикр мулоҳазаси ва танқидини изҳор этиши мумкин. Би-би-си: Шу вақтгача сизнинг илмий ишларингиз ҳақида янграган танқид асосан қайси камчиликалр ҳақида бўлган ёки қайси соҳада? Сергей Абашин: Биласизми илм оламида ҳамиша турли йўналиш ва мактаблар мавжуд бўлади, баҳс -мунозара, фикр алмашинуви рўй беради. Менинг илк илмий изланишим Марказий Осиё халқлари ўзлигининг тарихи, миллатларнинг шаклланиши ва миллий давлатчиликнинг пайдо бўлиши масаларига бағишланганди. Илмий жаҳонда бу масалаларни турли нуқтаи назардан ёритадиган турли мактаблар бор. Бу мактабларнинг орасидаги фарқ нимада эканлиги ҳақида батафсил тўхтаб ўтирмай қола қолай. Мен ана шу мактаблрадан бирига таалуқлиман ва табиийки, мен ва бошқалар орасида жиддий танқид демайманку, анчайин қизғин баҳслар мавжуд. Би-би-си: Мансур исмли ўқувчимиз Сиз бир вақтлар чиққан мақолангизда ўзбеклар орасидаги "элита", оқ-суяклар - "хўжалар", "сайидлар" тўғрисида ёзгансиз. Сиз рус миллатга мансуб булиб ушбу маълумотларни қаердан ва қанақа қилиб олгансиз. Шунга ўхшаш янги маълумотларни, мақолаларни яна чоп этмоқчимисиз, дея сўрабди. Сергей Абашин: Бу борада маълумот ва материаллар Марказий Осиёда кўпларга маълум ва уларни олиш учун алоҳида уриниш ҳам керак эмас. Бу борада чоп этилган манба ва маълумотларни ўқиш ва одамлар орасида ишлаш керак. Мен этнограф сифатида Марказий Осиёга тез-тез бориб тураман. Қишлоқларда ойлаб яшаган вақтларим бўлган. Одамлар билан гаплашганман, ўрганганман, хуллас асл манбадан маълумотлар тўплаганман. Шунинг учун бу менинг шахсий тадқиқотларим натижаси. Ҳозирда бу мавзуда бирон янги нарса чоп этишни режалаётганим йўқ. Лекин шуни айтмоқчиманки, элита масаласи, айниқса диний элита, хўжалар, тўра, эшон ва ҳакозолар мавзуси ҳозирда олимлар, этнографлар, тарихчилар орасида анчайин оммабоп. Бу борада русчада, инглиз ва бошқа оврўпо тилларида кўплба мақолалар нашр қилинмоқда. Бу мавзуни тадқиқ қилиб, янги жиҳатларини очаётган кўплаб тадқиқотчилар фаолият юритишмоқда. Мен шахсан яқин орада Тожикистонда яшаётган ўзбеклар ҳақида қатор материалларни чоп қилишни режалаганман. Лекин ҳозирда тафсилотларини очиқламоқчи эмасман.