Ўзбекистон ва Мирзиёев: Ўзбек қамоқхоналарида қанча диний маҳкум қолди?
Шавкат Мирзиёев Рамазон Ҳайити муносабати билан яна 575 нафар маҳкумни афв этган.
Президент фармонида улар аниқ диний маҳкумлар, дея тилга олинмаган. Аммо, айрим маҳаллий фаолларга кўра, уларнинг кўпчилиги катта эҳтимол билан айнан диний эътиқоди учун қамалганлар бўлишади. Жумладан, Тошкентдан Ўзбекистон Мустақил ҳуқуқ ҳимоячилар ташаббус гуруҳи раҳбари Сурат Икромов худди шундай фикрда. Фаолнинг Би-би-си Ўзбек Хизмати билан суҳбатида айтишича, аллақачон янги афв остига тушганлардан айримлари билан телефон орқали суҳбатлашган ва шу каби хулосага келган. Маҳбусларни афв этишга Мирзиёевнинг ўзи бел боғлади Ўзбекистон, Тошкент, Мирзиёев: Улар ўзбек, ватандошимиз, чора кўрмайман Ўзбекистон, Тошкент ва Мирзиёев: Ўзбек жангарилари ортга қайтишадими? Диний айблар билан қамалганлар афв этиладими? Президент Шавкат Мирзиёевнинг янги фармони, "Жазо муддатини ўтаётган, қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига қатъий ўтган бир гуруҳ шахсларни афв этиш"ни кўзда тутади. Фармонга мувофиқ, жаъми 575 нафар маҳкумдан 361 таси жазодан тўлиқ озод қилиниб, ота-онаси, фарзандлари ва яқинлари бағрига қайтарилади. 214 нафар шахснинг озодликдан маҳрум этиш жазо муддатлари қисқартирилади. Аммо бу маҳкумларнинг қамоқ муддатлари қанчага қисқартирилиши тафсилотлари очиқланмаган. Афв этилиши кўзда тутилаётган фуқароларнинг айнан кимлар экани, Ўзбекистон Жиноят Кодексининг аниқ қайси модда ва бандлари бўйича жазо муддатини ўтаётган бўлишганига оид маълумотлар ҳам имконли эмас. Фақат улардан 7 нафари 60 ёшдан ошган шахслар, олтитаси аёл киши ва бир маҳкумнинг чет эл фуқароси экани қайд этилган. Аммо, айни ўринда ҳам, бу шахснинг қай бир давлат фуқароси экани тилга олинмаган. Айрим фаолларга кўра, янги фармондаги "қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига қатъий ўтган бир гуруҳ шахслар", деган талқиннинг ўзи ҳам сўз диний маҳкумлар ҳақида бораётганига далолат қилган. "Биз бу масаланинг шу тариқа ҳал бўлишини кутгандик. Бу янгиликдан хурсандман. Шу йилнинг охирига қадар яна бир қанча байрамлар бор. Уларнинг муносабати билан ҳам, менимча, янада кўпроқ диний эътиқоди учун қамалганлар озодликка чиқарилса керак", - дейди Сурат Икромов. Фаолнинг айтишича, ҳам бу каби маҳкумларга қўйилган айбларнинг қанчалик асосли экани, ҳам уларни қамоқхоналарда сақлаш учун давлат бюджетидан кетадиган сарф-харажатларнинг қанчалик катта экани ва ҳам янгидан янги хорижий сармоялар илинжида бўлган Ўзбекистоннинг халқаро миқёсдаги имижи масаласи назарда тутилса, Ўзбекистонда бу каби афвларга, сўзсиз, эҳтиёж бор. Улар керак. Ўзбекистон ва диний маҳкумлар Ўзбекистондаги диний маҳкумлар сони халқаро ташкилотларнинг ҳисоб-китобларида яқин-яқингача мингларга нисбат бериб келинган. Дейлик, фаол Сурат Икромовнинг ўзи яқинда Би-би-си Ўзбек Хизматига берган суҳбатларининг бирида Ўзбекистондаги диний маҳкумлар сонини "15 минг"ларга нисбат берган. Бу рақамларга ўз гуруҳининг узоқ йиллик фаолияти ва ўзларининг олиб борган тадқиқотлари натижалари далолат қилишини айтган. Архивларида буларнинг барчаси ҳужжатлаштирилганини ҳам ўз сўзларига қўшимча қилишни унутмаган. Айнан узоқ йиллардан буён Ўзбекистон қамоқхоналарида қолаётган катта сондаги диний-сиёсий маҳкумларнинг тақдири - мамлакат президентининг афв тўғрисидаги ҳар бир янги фармони ортидан кун тартибига чиқувчи, аммо ўз жавобини топмай келаётган энг асосий саволлардан бири бўлган. Ўзбекистондаги диний-сиёсий маҳкумлар ва уларга нисбатан муносабат, йилларки, инсон ҳақлари ҳимояси билан шуғулланувчи барча йирик халқаро ташкилотларнинг бирдек хавотирларига сабаб бўлиб келган. Ўзбекистон ҳукумати эса, яқин-яқингача мамлакатда диний ва сиёсий маҳкумлар борлигини тан олмаган. Аммо амалдаги биринчи президенти Ислом Каримовнинг кутилмаган вафоти ортидан, бундан икки ярим йил бурун Шавкат Мирзиёев қудратга келади. Ўзбекистонда чорак асрдан ортиқроқ вақт давомида шаклланган мавжуд вазият ҳам анчайин жадаллик билан ўзгаришларга юз тута бошлайди. Президент Мирзиёевнинг, айниқса, ўтган йил август ойида имзо чеккан афв тўғрисидаги фармони кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортади. Бу фармонда Ўзбекистонда тақиқланган ташкилотлар фаолиятида қатнашган шахсларни ҳам афв этиш ҳақида сўз боради. Маҳаллий фаоллар ўшанда бунақаси Ўзбекистон мустақиллиги тарихида кузатилмаганини эътироф этишганди. Айнан суд-ҳуқуқ, адлия, миллий хавфсизлик ва куч ишлатар тизимларининг фаолиятини ислоҳ қилиш эса, Мирзиёев президентлик фаолиятининг илк босқичлариданоқ эътибор қаратган соҳалардан энг муҳимлари бўлган. Таъбир жоиз, айниқса, пойтахт Тошкентдан диндорларни "қора рўйхат"дан чиқариш ишларига киришилганига оид хабарлар ҳам олинган. Бу - янги президент Шавкат Мирзиёевни "машҳур қилган қадам" сифатида ҳам баҳоланган. Ўзбекистоннинг янги президенти қийноқларга қарши махсус фармон ҳам қабул қилган. Тергов жараёнида қийноқ қўллаган шахслар, "ким бўлишидан қатъиназар, муқаррар жавобгарликка тортилишини айтган. Шу йил бошида Ўзбекистондан террористик, экстремистик ёки бошқа тақиқланган ташкилот ва гуруҳлар таркибига адашиб кириб қолган Ўзбекистон фуқароларини жиноий жавобгарликдан озод этиш ишлари бўйича махсус комиссия тузилиб, фаолиятини бошлаганига оид хабарлар олинган. Бу ҳақда Kun.uz мухбири Бош прокуратура вакилига таяниб хабар берган. Интернет нашри ўз мақоласида Бош прокуратура бошқарма бошлиғи Сардор Каримовнинг сўзларидан ҳам иқтибос келтирган. "Охирги икки йилда фаолияти тақиқланган ташкилотлардаги иштироки учун судланиб, жазони ўтаётган шахслар сони жами 100 фоиздан 30 фоизга камайди. Бунга оқлов, афв этиш йўллари ҳамда уларга қўйилган сунъий айбловларни олиб ташлаш билан эришилмоқда. Буларни инкор этмаймиз, бу (сунъий айбловлар эълон қилиниши - таҳр.) ҳам бўлган. Лекин охирги 1,5 йил давомида, бунақа ҳолатларга йўл қўйилмаётганини шу соҳани назорат қилаётган бошқарма бошлиғи сифатида таъкидлаб ўтмоқчиман", - деган вакил. Унга кўра, "Маҳкумларга нисбатан сунъий равишда интизомий жавобгарлик қўлланган, уларнинг енгиллаштирилган тизимга ўтказиш масаласида тақиқ бўлган. Бу ҳолатларга ҳам тўлиқ барҳам берилган". Афвлар... Шавкат Мирзиёев Ўзбекистон президенти сифатида ўзининг Рамазон Ҳайити муносабати билан афв тўғрисидаги биринчи фармонини ўтган йил июнь ойида имзолаган. Мирзиёевнинг бу фармонида жаъми 226 нафар маҳкумни афв этиш тўғрисида сўз борган. Ўшанда "афвга тушган" маҳкумлардан ярмидан камроғининг озодликка чиқиши, қолганларининг эса, жазо муддатлари камайтирилиши айтилган. Таъкидлаш жоиз, бу - мустақил Ўзбекистон тарихида бир давлат раҳбарининг Рамазон Ҳайити муносабати билан эълон қилган биринчи афви бўлганди. Аммо бу фармон манзарасида ҳам Ўзбекистондаги диний-сиёсий маҳкумларнинг президент афвига тушиш-тушмасликлари саволи очиқ қолганди. Мустақил Ўзбекистон тарихидаги энг катта сондаги маҳкумни ҳам президент Мирзиёев афв қилган. Ўтган йил конституциянинг 25 йиллиги арафасида Президент 2700 нафар маҳбусни озод этиш ҳақидаги фармонни имзолаган. Ўшанда қилган чиқишида Мирзиёев "кўп-кўп одамларнинг адолатсиз қамалгани" ва ҳануз қамоқда ўтирганини айтган. "Адолатсиз ўтиргани учун адолатсиз халққа ҳам, жамиятга ҳам душман бўлгани"ни айтган. Айни пайтда у ноҳақ қамалганларни реабилитация қилиш ҳақида ҳеч нарса демаган. У 10 минг нафар маҳбусни озод этишни режалагани, аммо маҳбусларнинг аксари "қилмишидан пушаймон бўлмаган"ини айтган. Бу маҳкумларнинг орасида диний-сиёсий айблар билан қамалганларнинг бор-йўқлиги ўша пайтда ҳам номаълум қолганди. Ўзбекистонда сўнгги йилларда илк маротаба маҳбусларни афв этиш ишлари тўғрисида Президент фармойиши чоп қилинмоқда. Шу вақтгача Президент маҳбусларни афв этиш қарорини таёрлаш бўйича Ўзбекистон сенатига тақдимнома берар эди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek