Дунё менинг нигоҳимда
Дунё мудом ҳаракатда. Унда кечаётган ҳар қандай ўзгариш, ҳар қандай янгиланишларнинг инсоният тақдирида, инсонлар тақдирида изсиз кечмаслиги аниқ. Бугун дунёнинг қайсидир бир бурчагида кимдир қуролли низолар, яна қай бир қиррасида табиий офатлар, бошқа бир бурчида эса, ижтимоий-иқтисодий беқарорликлар гирдобида. Кимлардир иқтисодий фаровонликдан баҳраманд бўлса, яна бирлари қашшоқлик азобидан азиятда...Дунёнинг қай бир қисмида бўлманг, сизнинг ҳаётингиз қандай кечмоқда? BBCUzbek.com нинг янги лойиҳаси қаҳрамонлари бугунги кун ҳаётини яшаётган ана шундай инсонлардир.
Би-би-си "Глобал иқтисодиётнинг томирига қулоқ тутиш" мақсадида жаҳон бўйлаб иқтисодий аҳволга ўз кўз қирини ташлашга ҳаракат қилмоқда. Мазкур лойиҳа доирасига ишсизлик муаммоси ҳам киради. Расмий ҳисоб-китоблардан аён бўлишича, ишсизлик муаммоси, айниқса, ёшлар орасида анчайин долзарблик касб этган экан. Халқаро Меҳнат Ташкилотининг башорат қилишича, ёшлар орасида ишсизлик кўрсаткичлари жорий йилда 19 фоизга ортиши мумкин экан. Биз бир неча ҳафта давомида дунёнинг бир қатор давлатларида ушбу муаммо қандай тус олганига назар ташлаш ниятидамиз: Бошқа Оврўпо давлатлари билан солиштирганда, Македонияда ҳам ишсизлик кўрсаткичи жуда юқори. Яқинда чоп этилган ҳисоб-китобларга кўра, бу ердаги ишсизларнинг сони 350.000 кишини ташкил этади. Бу Македониядаги меҳнатга лаёқатли ишчи кучининг 30 фоизи деганидир. Ишсизларнинг аксарияти 25дан 34 ёшгача бўлган фуқароларнинг ҳиссасига тўғри келади. Давлат назорати остидаги иқтисоддан эркин бозор иқтисодиётига ўтаётган Македонияга шундоқ ҳам осон эмасди. Энди эса, бунинг устига глобал молиявий инқироз ҳам қўшилган. Кексаю ёш, олийми ёки ўрта маълумотли, ишсизларнинг аксариятини бугун мамлакатдаги ишсизлик марказларида учратасиз: Биз улардан айримларини суҳбатга чорлаймиз: "Мен ишлаётган ширкат касодга учради. Мен ишсизлик марказидан яна тўққиз ойга рўйхатдан ўтиб қўймоқчиман. Чунки шундоқ қилсам, нафақамни ола бошлашим мумкин бўлади. Авваллари доимий маошим бор эди. Энди эса, бир бурда нонга зорман". "Мен тўрт йилдан буён ишсизман. Қарийб 40 йиллик меҳнатим ортидан мени ишдан бўшатишди. Кишига роса алам қиларкан. Янги иш топа олишимга кўзим етмайди. Яна бир йилча кутаман. Кейин эса, нафақа олишим мумкин бўлар...Агар бундай бўлмаса, билмайман, куним нималарга қоларкин..." "Мен эса, ўн йилдан бери ишсизман. Қачондир иш топишимга умуман ишонмайман". Иқтисодий таҳлилчи Андрей Пулеков Македония иқтисоди жиддий муаммолардан зиён чекаётганини айтади: "Иқтисоднинг турли соҳаларида янгича имкониятларга эҳтиёж бор. Агар биз ишлаб чиқариш тармоқларининг фаолиятини таҳлил этадиган бўлсак, озиқ-овқат, кийим-кечак ва металлургия саноати йилларки бир жойда қотиб қолган". Испания ишсизлик бўйича Оврўподаги энг юқори кўрсаткичларга эга. У ердаги ишсизлик кўрсаткичи бугун 15%ни ташкил этади. Янги ишсизларнинг аксарияти қурилиш саноатининг собиқ ишчилари ҳиссасига тўғри келади. Глобал молиявий инқироз ўз нишини тиқаркан, ҳеч ким унинг асоратларидан фориғ эмас. 21 ёшли Аннанинг асл касби ўқитувчи. Мадридда яшайди. Бироқ яқиндагина ўз ишини йўқотган. Ва Ишга ёллаш марказига бориб, ишсиз сифатида расман рўйхатдан ўтган. Биз ундан мазкур марказ севимли касбига қайтариш учун ўзига қандай ёрдам бераётганини сўраймиз: Анна: Улар исму шарифинг, иш тажрибангни сўрашади-да, сендан олган маълумотларини компьютерга киритиб қўйишади. Менимча, фақат шу. Би-би-си: Демак, улар сенга фақат ўқитувчилик эмас, истаган ишларини таклиф этишлари мумкин, шундайми? Анна: Йўқ, йўқ, ҳеч қачон. Улар сизга бирданига иш таклиф этишмайди. Мен умримда биринчи марта ишга ёллаш марказига бориб, ишсиз сифатида рўйхатдан ўтдим, тўғри. Лекин шундай экани ҳаммага яхши аён. Яъни биргина рўйхатдан ўтишингизнинг ўзи иш бермайди. Нима демоқчи эканимни англаётгандирсиз. Яъни бошқа ширкатлар сизни ишга олиши учун қилинадиган расмиятчилик. Энди тушунтира олдимми? Би-би-си: Биз глобал молиявий бўҳрон сабаб кўплаб қурувчилар, тиббиёт ходимлари, маиший хизмат кўрсатиш, ишлаб чиқариш соҳалари ходимларининг ўз ишларини йўқотганларига гувоҳ бўлиб турибмиз. Бироқ сиз ўқитувчисиз-ку! Буёғи қандай бўлди? Анна: Мен ишлаётган ширкат мисолида буни кутилмаган деб айтса бўлади. Лекин умуман олиб қарайдиган бўлсак, йўқ, чунки мен бу каби ҳолатнинг ҳар куни юз бериб турганини кўриб турибман. Нима, менинг шохим борми? Яъни кўплаб иш ўринларининг қисқариб бораётгани менга яхши аён. Лекин, менимча, бу унчалик ҳам узоқ давом этмайди. Шунинг учун ҳам унчалик қайғуга тушаётганим ёки руҳан сиқилаётганим йўқ. Ҳаммага келган бало... Би-би-си: Сиз академияда ишлаганмисиз? Анна: Йўқ, мен Теварак-атрофни муҳофаза қилиш вазирлигида ишлаганман. Кейин бизнинг вазирликка Қишлоқ хўжалиги вазирлиги қўшилди. Уларнинг ҳам, бизнинг вазирликнинг ҳам ўз ўқитувчилари бор эди. Улар қайси биримизни сақлаб қолиш борасида бир қарорга келишлари керак эди. Ширкатлардан бири менга иш таклиф қилди ва мен суҳбатдан ўтиш учун бордим. Улар мени ёқтиришди, бироқ аввалги иш жойимдагидек маош бермасликларини айтишди. Бу маош эрталаб соат 7 да ўрнингдан туриб, бутун тушлик вақтингда бошингни кўтармай ишлашингга арзимасди. Ундан кўра уйда ўтириб, кишиларга таҳсил берсанг кўпроқ пул ишлашинг мумкин. Би-би-си: Бу икки вазирликнинг қўшилишига глобал молиявий инқироз сабаб бўлдими ёки бу қандайдир сиёсий қарорнинг оқибатида қилиндими? Анна: Гапнинг ростини айтадиган бўлсам, менимча, ҳар иккисининг ҳам таъсири остида бўлди. Би-би-си: Ҳозир бирор бир ишингиз йўқ. Бу сизнинг ҳаётингизни қанчалик ўзгартирди? Анна: Ҳозир бир нарса деёлмайман. Чунки ишимни йўқотганимга бор-йўғи икки ҳафтача бўлди. Мен бошқа бирор бир иш билан шуғулланишга, эркин таржимонлик орқасидан пул топишга уринаяпман. Яъни амаллаяпман. Би-би-си: Тўлашингиз лозим бўлган коммунал тўловлар бордир. Ёлғиз яшарсиз? Анна: Йўқ, йигитим бор. Лекин ҳозир у ҳам қийналиб қолган. Яқиндагина ўз тижоратини бошлаган, ўз ресторанини очувди. Шунинг учун унга ҳам осон эмас. Тижорати жуда секинлик билан юришаяпти. Ейишга овқатим бўлса бўлди, шунинг ўзи менга кифоя. Қолгани кутиб турар... Бирлашган миллатлар Тараққиёт дастури томонидан олиб борилган сўнгги тадқиқот натижаларидан аён бўлишича, ишсизлик ва камабағаллик Косово барқарорлигига таҳдид солаётган асосий муаммолар экан. НАТОнинг Сербияга қарши ҳаво ҳужумларига олиб келган зўравонликлар ортидан Косово 2008 йилда ўз мустақиллигини эълон қилганди. Ҳозирда Косовонинг меҳнатга лаёқатли аҳолисининг 50 фоизга яқини ишсиз. Глобал молиявий инқироз манзарасида истиқболлари ҳам анчайин мужмал. Приштина университети Ҳуқуқшунослик факультети битирувчиси Валентина Ксема ўз келажаги борасида ўта умидсиз кайфиятда: "Мен шу пайтгача иш сўраб, турли хил вазирликларга мурожаат қилдим. Маъмурий ишларда ёрдамчи бўлиб ишга кирмоқчи эдим. Аммо ҳеч омадим кулиб боқмади. Университетда таҳсил олишим учун барча сарф-харажатларимни ота-она кўтаришган. Улар ҳозиргача менга пул бериб туришади. Мен эса, бундан ниҳоятда уяламан. Ёшим 24. Энди ҳам ота-онамга қарам бўлиш ноқулай, ахир," дейди Валентина. Косоводаги оилаларнинг ночорлик гирдобига тушиб қолмасликлари учун Ғарбий Оврўпода меҳнат қилаётган яқинлари юбораётган пул катта аҳамиятга эга. Қарийб ҳар бештадан битта косоволикнинг куни ана шу маблаққа қараб қолган. 25 ёшли Элвис Бунжаконинг хорижда ҳеч кими йўқ. Шунинг учун ҳам амал-тақал қилиб кун кечираётганини айтади: "Мен Приштинада тураман. Қандай қилиб тирикчилик қилишимизни айтиб берсам, ҳайрон қоласиз. Биз ахлат қутиларини титкилаб, кийим-кечак қидирамиз. Яроқли бирор нарса топсак, сотиб, ўшанинг пулини нон, суюқ совун сотиб олишга ишлатамиз. Ишлагани иш йўқ. Иш топиш ниҳоятда қийин. Кимнидир даласида мардикор бўлиб ишласам, кунига 6-10 доллар пул ишлаган пайтларим ҳам бўлади," дейди Элвис. Йилларки, нефтга бой Форс Кўрфази давлатлари минглаб хорижий ишчиларни иш билан таъминлаб келган. Башарий иқтисод таназзулга юз тутиши ортидан буларнинг барчаси ўзгарди. Минтақа давлатлари фонд биржаларида катта йўқотишларга учрашди, ҳаммадан ҳам кўпроқ қурилиш тармоғи зиён чекди. Хорижий ишчиларнинг аксарияти ҳам ўз иш жойларидан ажралишди. Бошқарув соҳасида ишлаган иорданиялик Муҳаммад Авадҳ улардан бири: "Менинг исмим Муҳаммад Маҳмуд Аҳмад Авадҳ. Мен Бирлашган Араб Амирликларидаги ширкатларнинг бирида Савдо бўлимини бошқарганман. Минг афсуслар бўлсин, у ердаги ишим ярим йил деганда ўз поёнига етди. Кутилмаганда мени юқорига чақиришиб, қўлимга инглиз тилида битилган бир парча қоғоз тутқазишди. Унда глобал молиявий инқироз туфайли шартномам бекор қилингани ёзилган экан. Ишдан бўшатишларини кутмаганим учун бу менга жуда ҳам оғир ботди. Бунинг устига ҳали ўқув йили тугамаган бир пайтда мен зудлик билан ўз юртимга кетишим керак эди. Бу менинг оилам учун бир фалокатдек гап эди. Чунки ўқув йилининг қоқ ўртасида яна Иорданияга қайтиб, болаларимни қабул қилиши мумкин бўлган мактаб топишимиз керак эди. Бу каби мураккаб жараённинг ўзимга қанчага тушганини сизга айтмай ҳам қўя қолай. Мен ёмон аҳволда қолган эдим. Бирлашган Араб Амирликларидаги ўша ишим туфайли бошқа ишга бўлган таклифларга рад жавобини берган эдим. Менинг қай аҳволда эканим ўзим ишлаган ширкатни умуман қизиқтирмасди. Улар менга агар норози бўлсам, ана, маҳкамага мурожаат этишим мумкинлигини айтишди. Бироқ уларга менинг ҳеч қандай товон пули ундира олмаслигим яхши аён эди. Бу каби ҳолатлар Форс Кўрфази давлатларидаги меҳнат бозорларининг обрўсига ҳам путур етказади, албатта. Яъни, умуман олганда кишиларнинг ишончини ўлдиради. Менимча, бу каби давлатларда аниқ бир кафолатсиз ишга кириш биз учун тўғри келмайди. Ҳозир мен ўша ерга қайтиб боришдан кўра, маоши оз бўлса ҳам ўз юртимда ишлашни афзал биламан. Мен ана шу олти ойнинг ичида беш минг долларча пулимни йўқотдим. Чунки Форс Кўрфазига жўнаб кетишдан аввал Иорданияда миниб юрган машинамни асл баҳосидан анча арзонга сотишга мажбур бўлдим. Бундан ташқари уйимни ҳам шоша-пиша ижарага бериб кетгандим. Янги ишимни йўқотгач, яна у ерда олган машинам ва мебелларимни ҳам сотиб олган пулимдан кўра пастроққа сотиб юборишимга тўғри келди. Бу каби асабий ҳолатдан оилам ва ўзим чеккан руҳий азобларни эса, айтмай ҳам қўя қолай". Давоми бор