Юлдуз Отаниёзова: Ҳуқуқлари бузилаётган муҳожирларни кўриб ташкилотимни тузганман
Юлдуз Отаниёзова (Аминова)1963 йил Қорақалпоғистон Республикасининг Хўжайли шаҳрида туғилган.
Ҳуқуқшунос Юлдуз Аминова Россияда "Муҳожирлик ва қонун" марказини очиш зарурият бўлганини айтади. Отаси Отаниёзов Амин Иккинчи Жаҳон Уруши қатнашчиси. Хўжайлида узоқ йиллар колхоз раиси бўлган. Онаси Нейтуллаева Ўбай. Икковлари ҳам оламдан ўтишган. Юлдуз Отаниёзова 1980 йил Тошкент Давлат Университетининг рус филологияси факультетига ўқишга кирган. Университетни битириб, Хўжайлидаги ўрта мактабда рус тили ва адабиёти ўқитувчиси бўлиб ишлайди. 1985 йил Туркманистон, Қорақалпоғистон ва Хоразм вакиллари иштирокида халқаро муаммолар бўйича давра суҳбатлари ташкил қилган. Юлдуз Отаниёзова қайта қуриш бошланган 1986 йилда ўзи ишлаётган мактаб ўқувчиларини пахтага боришига қарши чиқиб, комсомол қўмитаси раҳбари сифатида уларни пахтадан олиб қолади. "Ўшанда ўқувчиларни дарсдан бўш вақтида фойдали меҳнатга жалб қилиб, бунинг эвазига маош ҳам олишларига эришгандик",- дейди у. Бироқ шундан кейин ўзида юқори ташкилотлар билан муаммолар бошлангани, колхоз раиси бўлган отасига шикоятлар тушгани сабабли ишдан бўшайди. Аввалига Нукусдаги тарих институти, сўнгра Москвадаги Тилшунослик институтида ўқийди. Бироқ 1991 йил "Замонавий Қорақалпоқ тилининг тузилиши" тўғрисидаги номзодлик ишини ёқлаш арафасида институтда "туркий тилларнинг қизиғи йўқ" деб унинг мавзуси бекор қилинади. Юлдуз Отаниёзова Москвадаги юридик институтида таҳсил олиб, 2002 йил номзодлик ишини ёқлайди. 2005 йилда ҳуқуқшунос сифатида Ўзбекистондан келган фуқароларнинг муаммолари билан шуғулланади. Фуқаролик муаммоларини ҳал қилиш жараёнида Россиядаги меҳнат муҳожирларига ёрдами тегадиган жамоатчилик ташкилотини очиш зарурлигини тушунади. Шу тариқа "Муҳожирлик ва қонун" маркази ишга тушади. Сўнгра Юлдуз Отаниёзова ўзининг "Кўмак. Ҳамкорлик. Барпо этиш" минтақалараро жамоатчилик ташкилотини тузади. Айни пайтда шу ташкилотнинг раҳбари сифатида фаолият юритиб келмоқда. Икки фарзанди бор. Москвадаги "Кўмак, Ҳамкорлик, Барпо Этиш" жамоатчилик ташкилотининг раҳбари Юлдуз Отаниёзованинг Би-би-си ўқувчилари саволларига жавоблари. Волгограддан Зафар Султонов: Ташкилотингиз ҳақида гапириб берсангиз. Неча кишидан иборат. Моддий ёрдам ҳам бериладими сизларга Россия ҳукумати томонидан? Юлдуз Отаниёзова: Менинг ташкилотимнинг оти: "Содействие, Сотрудничество, Созидание" - "Кўмак, Ҳамкорлик, Барпо Этиш" минтақалараро жамоатчилик ташкилоти. "Муҳожирлик ва қонун" марказида ҳам ишлаб тураман. Моддий ёрдам берилмайди. Мен битта ўзим, ташкилот раҳбариман. Юристим бор эди, олти ой бўлди бошқа иш топиб кетди. Ҳеч ким ёрдам бермагани учун, қўлимдан келганича ишлай оламан. Лекин менинг кўп ёрдамчиларим бор. Кўпчилик жамоат ташкилотларида мени танишади. Шунинг учун менга ёрдам керак бўлса, улардан сўрайман. Агар улар тушунмаса, мендан сўрайди. Биз кўпчиликмизда, ҳар бир ташкилотнинг одамлари йиғилади, маслаҳатлашамиз, учрашамиз. Кимга қийин бўлса, бошқаси олиб кетади. Менда шунча одам ишлайди, деб айта олмайман. Лекин битта ўзим эмасман, менга ўхшаб ишлайдиган кўп дўстларим бор деб айтаман. Улар асосан россияликлар. Агар имкон бўлиб, кўпроқ маблағ йиға олсам, веб саҳифамни қайта йўлга қўяман. Мен унда кимнинг қандай ҳуқуқи бор, нимага деган саволларга жавоб бериб келаётган эдим. Бир ўзим қолганимдан кейин сайтни давом эттира олмадим. Россиядан Омон: Саломларим Юлдуз опа! Муҳожирларга қилаётган хизматингиз учун сизга катта, юракдан раҳмат! Саволим, Ўзбекистондан келган муҳожирларнинг 90 фоизи рус тилини умуман тушунмайди, нега? Юлдуз Отаниёзова: Совет Иттифоқи тугагандан кейин Россия билан алоқалар унчалик эмас. Рус тили Ўзбекистоннинг мактабларида ўқитилади, лекин рус тилининг китоблари бизда чиқмайди ҳозир. Россиядан олиб келинмайди. Ундай муносабатлар йўқ. Рус тилининг кераклиги кетиб қолди Ўзбекистоннинг ўзидан. Масалан, менинг Ўзбекистондаги дўстларим Россия каналларини томоша қилишади, лекин болалари тушунмай қараб ўтиради. Нимага десангиз, рус маданияти чиқиб кетди у ёқдан. Рус тили советлар давридаги инглиз тилини ўргангандек бўлиб қолди. Яъни китоб бўйича биламиз, уйда ишлатмаймиз. Ўзбекистоннинг фуқаролари агар Россияга келиб ишлайдиган бўлса, менинг фикрим- рус тилини билиши керак. Одам қанча кўп тил билса, шунча бой. Бор нарсани йўқотмаслик жуда катта нарса. Рус тилини тушуниш ҳозир бизга барибир осонроқ. Чунки уни биладиган, тушунтирадиган, болалар билан гаплаша оладиган ота-оналар бор. Мен кичиклигимда ота-онам рус тилини билишарди, уйда эса қорақалпоқча гаплашар эдик. Икки бувим ҳам биз билан туришарди. Мен рус мактабда ўқир эдим. Бувиларим қорақолпақ эпосларини кириллчада менга ҳар куни ярим соатдан ўқитишар эдим. Кейин мен сувдек билиб кетганман қорақалпоқчани. Айтмоқчиманки, рус тилини ҳам шундай ўрганса бўлади. Ўша пайтда рус тили энг биринчи ўринга қўйилгани учун рус мактабида ўқитишган бизни. Умуман қанча кўп тил билса фақат фойдаку. Бошқа ёмон нарсани ўйламаслик керак. Омон: Ҳужжат(разрешение на работу)нинг асл нархи 2500 рубл экан, ўртадаги одамлар бу нархни 35 минггача кўтаришди. Нега Рус ҳукумати бунга чора кўрмайди? Юлдуз Отаниёзова: Рус ҳукуматига ҳозир осон эмасда. Ҳозир иқтисодий кризис ҳамма жойда бор, катта муаммо бўлиб турибди. Лекин жойларни тоза тутиш керак, халқ ишлагиси келмайди. Қурилиш бўлиш керак, лекин қурадиган одамлар ўша бериладиган пулга бормайди. Сабаби, қишин-ёзин цементни айлантириб туриш яхши эмас, осон эмас. Унга чидайдиган фақат бизнинг одамларимиз. Ҳозир рухсатномаси йўқ, ишламайди деб туриб оладиган бўлса, қурилиш ҳам тўхтайди. Ахлатлар ҳам кўпайиб кетади. Ким уни қилади аслида. Масалан хизмат кўрсатиш соҳаларида ҳаммаси меҳнат муҳожирлари. Шунинг учун бизнес ҳам ўзининг шартларини қўйяпти ҳукуматнинг олдига. Россиянинг халқи ҳам ундан кўп тўлай олмайди. Масалан ремонт қилгиси келса, қўлида 10 минг рубли бор. Бу пулга руслар ишлайдиган фирмалар кўнмайди. Иккита тожик, ўзбек ёки қирғиз 10 минг рублга бўяб беради деворларини. Шу сабабли Россия ҳукумати уларнинг ҳам йўлини тўса олмайди, лекин тартиб ҳам бўлиши керак. Мана яқинда Путиннинг қарори чиқди патент бўйича жисмоний шахсларгина эмас, ташкилотлар ҳам ишга олса бўлади, унинг ҳам нархи бўлиши керак деяпти. Коррупция ҳозир бутун дунёда бор. Россиядек катта мамлакатда бунинг ҳаммасини бирданига йўқ қилиб бўлмайди. Жамоат ташкилотлари ҳукуматга "шундай муаммолар бор, биттаси чидаса бунга, бошқаси чидамайди. Буни ҳал қилиш керак", деган гапларни давра суҳбатлари, йиғилишларда айтиб-айтиб чарчаб, мана ниҳоят Путиндан шу гапни эшитдик. Яқин келажакда патент орқали иш тута оламиз. Патент билан шахсий ишларда ишлаш мумкин. Ҳозирчи патентни олади, лекин ташкилотларга юборади. Бу маъмурий ҳуқуқ бузилиши бўлгач, депортацияга тушади. Мана энди Путиннинг қарори биз учун маълум бир ғалаба дейиш мумкин. Бир неча кун олдин "Муҳожирлар куни" бўлди. Хрусталнийда 14 та одам ётибди. Биттаси 5 июндан буён ўша ёқда. Битасининг оёғи синган, дўхтирлар келмаган. Шуларни ҳаммасини гапирсак, биз ҳам норозимиз маҳкама ҳукмидан, дейишади у ёқдагилар. Норози бўлсангиз, нега мажбурий чиқариб юборишга олиб келдингиз, нега кафиллик бермайсиз "саккиз одамнинг ўрнига 14 одамни ётқиза олмайман. Бошқа жойим йўқ, буларнинг қўлида чипталари бор, жўнатайлик" , деб айтмайсиз десак индамайди. Улар ҳам камбағал, уларга ҳам пул керак. Шу 14 тасини битта хонага қамаб қўйсак, балки бизга ҳам пул тушади деб ўйлайдими, ким билади энди. У жой Москвадан 270 чақирим масофада. Бориб келиш ҳам қийин менга. Лекин бориш керак. Шу сўровларни бериш керак. Хат ёзсангиз, етиб борса ҳам жавоб беришмайди баъзида. Тошкентдан Ҳожиаҳмад: Меҳнат муҳожирларига кўрсатаётган ҳуқуқий хизматларингиз нархи қиммат эмасми? Саволдан мақсад, меҳнат муҳожирлари энг кам таъминланган контингент бўлгани учун. Юлдуз Отаниёзова: Мен ҳеч бир меҳнат муҳожиридан тийин ҳам олмаганман ҳали. Мен нима учун уларга ёрдам бериб бошладим? Кўчада кетаётганимда, биттасини урди, биттасини алдаб кетди, биттасига ойлигини тўламаяпти, дворниклар "қачон ойлигимни берасан", деб зор бўлиб ўтирганини кўриб чидолмаганман. Кейин шу ишимни бошлаганман. Масалан мен ўша муҳожирга ойлик берилмагани ҳақида маҳкамага хат ёзишим менга қанча туради? Ҳеч нарса турмайди. Хат ёзаман, қўлига бераман. Ўзим факсдан жўнатаман. Керакли одамлар хатни олгач, ишни кўради. Бунинг учун пул олишим керакми? Шунга Ўзбекистоннинг муҳожирлари хотиржам. Лекин менга қийин бир томондан. Приморье, Сибирлардан хат ёзишади, қўнғироқлар бўлади. Шунда менинг қўлим қисқалик қилади, боролмайман. Албатта шу пайтда ҳукуматнинг ёрдами керак бўлади. Биз Владимир Путиннинг гранти учун ҳужжат топширган эдик, лекин рад жавоби келди. Билмадим энди нега. Бундан ҳам муҳим ишлар бордир, деб қўйдик биз. Ҳечқиси йўқ, қўлимиздан келади ҳали кўп нарса. Илҳом, Москва: Регистрацияни Москвада турли ташкилотлар орқали қонуний қилганмиз. Бироқ регистрация қилинган уйда яшай олмаймиз. Айтиш жоизки, 80 мигрантлар шундай яшашга мажбур. Чунки ҳеч бир маҳаллий фуқаро ўз уйига рўйхатга қўйишга рухсат бермайди. Натижада полиция уйга бостириб кириб, бу уйда сизлар рўйхатда йўқсизларку, деган даъво билан сарсон қилмоқда. Умуман РФ қонунчилигида қандай? Яқинда "Резиновая квартира" қонуни қабул қилинди. Унда ҳам шу масалаларга эътибор қаратилган. Илтимос батафсилроқ маълумот берсангиз. Юлдуз Отаниёзова: Бунга ҳеч қандай маълумот бера олмайман. Лекин бугун муҳожирларга қонун бўйича рўйхатдан ўтган жойда яшаш мумкин эмаслигини айта оламан. Ҳозир таклифлар билан чиқяпмиз. "Тижорий ётоқхоналар" деган нарсалар бор. Лекин улар Марказий Осиёдан келган одамларни олмайди. Нега десангиз қўрқади. Мен ҳукуматга чиқдим. Тижорий ётоқхона деганлар, бизнеснинг ўзига шу нарса керак. Нега? Олган одамлари битта жойда яшайди. Уларнинг кўз ўнгида бўлади. Марказий Осиёликларни қўйса, эртага қўлини бойлаб олиб кетса, булар ишчисиз қолади. Булар яна янги ишчи қидириши керак. Уларга бу нарса керак эмас. Шунинг учун ўша ётоқхоналарнинг ўзида рўйхатга олишга рухсат бериш керак. Бугун Муҳожирлик хизматида мажлис бўлди. Ўша келган одамларнинг кетишига қандай ёрдам бериш керак, сиз нима учун буни ўйламайсиз, деб неча марта айтамиз. Бу ердаги муҳожирлар кириб келган пайтида бошқа қонунлар бор эди. Энди кетадиган пайти янги қонунлар асосида чиқса, бошқа кириб келолмайдиган шароитга тушяпти. Шунинг учун Россия ўз-ўзига ёмонлик қиляпти. Нега деганда, шу одамлар "чиқиб кетсак, қайтиб киролмаймиз 10 йилгача" деб иши бўлмаса ҳам кетмайди, ётаверади шу ерда. Шу нарсага йўл қўймаслик учун қонун бошқача бўлиши керак деб қанча айтдик. Фойдаси йўқ, барибир шу қонунларни олади. Бу йил, айниқса ёз қийин келди. Ёзда сайловолди кампаниялар пайти бўлгани учун, ким қўлидан нима келса, фантазияси нимага етса, шу қонунлар чиқиб қолди. Дума ҳам ўйламасдан қабул қилиб юбораверди. Уларнинг ўзлари коллапсга тушиб қолганларида, бу нарса нотўғри бўлган экан деб ўзи тушуниши керак. Бошқа одамнинг гапини эшитмайди булар. Панжакентдан Зариф: Сохта регистрацияни қандай аниқлаш мумкин? Бизга ҳақиқий деб беришади. Аммо биз уни тоза ёки сохталигини билмаймиз. Юлдуз Отаниёзова: Албатта билиш қийин. Нима бўлганда ҳам Муҳожирлик хизматининг бўлимларига бориб, қараш керак. Кейин рўйхатни олган пайтингизда, регистрация бўлган жойни қараш керак. Масалан, кўчанинг оти бўладими, ҳозир юридик шахсларга ҳам регистрация бўлса бўлади. Лекин адресига ҳам интернетдан муҳожирлик хизматининг қайси бўлимига тегишли эканини топиш керак. У ерга бориб сўрасангиз бўлади. Яна аэропортга келганда ўртада турувчи одамлар чиқади. Агар кимдир сизга регистрация қилиб бераман деса, фирмаси ҳақида менга телефон қилиб сўрашингиз мумкин. Кейин Ўзбекистонданми ёки бошқа жойдан келган одам етти кун ичида рўйхатдан ўтиши керак. Ҳар куни муҳожирлик хизматига боришдан эринмай, мен рўйхатдан ўтишим керак, қандай фирмани сиз тавсия қиласиз, деб сўрасангиз албатта жавобини топасиз. Мухожирлик хизматининг "коммерческий бўлим"ида рўйхатга қўйиб беришади. Бошқа ҳеч қандай йўли йўқ ҳозир. Агар танишингиз бўлса, у рози бўлса бир гап. Агар таниш бўлмай, рози бўладиган одам тополмасангиз, ҳеч нарса қила олмайсиз. Баҳодир, Санкт Петербург: Россиядаги муҳожирларнинг муаммоларига аксари уларнинг ўзлари айбдор, деган гап қанчалик тўғри? Юлдуз Отаниёзова: Мен ўйлайман, кузатганларим бўйича муҳожирларнинг уч тури бор. Уларнинг бир тури- мен ишлайман, кейин уйга кетаман, менга ҳеч бошқа нарса керак эмас деган. Улар қандай бўлмасин, регистрациясини ҳам топади. Ишини ҳам топади. Ишлаб кетадиям. Бошқалари бор. Ўйлайман улар муҳожирларнинг 30 фоизини ташкил қилади. Масалан, 10-15 минг оладими. Шу пулга ўзи ҳам яшайди, озгинасини уйига юборади. Ундан бошқа ишлагиси келмайди, пул топгиси келмайди ва уйига ҳам қайтгиси келмайди. Нега деганда, уйида ҳам ҳар турли муаммолар бор. Ва шу тоифа муҳожирлар йиллаб яшайди. Булар 30 фоиз бўлса ҳам, кам эмас. Шуларни кўчада кўрган пайтида маҳаллий аҳолининг муносабати уларга қандай бўлиши мумкин? Тирикчилик ҳамма тушунади. Лекин шу нарсалар камроқ бўлганда, муносабат ҳам бошқача бўлармиди? Ҳукумат ҳам бу муаммога бошқача қарармиди деб ўйлайман. Учинчи тоифа оиласи, бола-чақасини олиб келиб яшагиси, ўқитгиси, фуқаролик олишни хоҳлайди. Лекин айтган 30 фоизимиз ҳамма манзарани бузиб ташлайди. Ҳозир журналистлар ҳам ёмон нарсаларни ёритишга ўч бўлиб қолган. Ўзбек урибди, қирғиз ўлдирибди, деган хабарларни ўқиб айниқса ёшларининг муносаби ўзгариб кетади кейин. Бир хиллари бор оиласи қолган ватанида. Бу ерда овқат, иссиқ жой учун бошқага эргашиб кетади. Ёки бўлмаса, бошқа одамлардан фарзанд кўриб, боласини сотишга ёки ташлаб кетишга уринади. Биттаси билан шуғуллангандим. Боласи бўлиб қолган аёлга ҳужжатларини қилиб, юртига жўнатаман деганимда йўқ, мен Тожикистонга кетаман дейди. Нега десам, боласининг отаси тожикистонлик экан. Лекин сиз аввал Ўзбекистонга боришингиз керак, у ердан виза олиб Тожикистонга ўтасиз деганимда, эртасига бозорга чиқиб боласини сотиб қутулмоқчи бўлган. Милициянинг қўлига тушиб қолганди ўшанда. Мен унга айтгандим, болангиз учун шунча ёрдам бермоқчи бўлиб югурганим қаерда қолди. Қандай қилиб ўз болангизни сотасиз?- деб. Кейин боласини Самарқандга, юртига жўнатиб юборганмиз. Лекин бундайларга қарамасдан, ўзбек муҳожирлари бошқача барибир. Яқинда Ўзбекистондаги қариндошларимга совға жўнатиш учун магазинга кириб, ишлаб юрган йигитдан қаттиқ коробка сўрадим. Муҳожир ўзбек экан. Яхши қутичалар топиб чиқиб берди. Ҳар ҳолда муҳожир деб пул бермоқчи бўлсам, э, нима қиляпсиз дейди. Раҳматимни олди фақат. Ўзбекистондан келувчи кўпчилик муҳожирлар инсофли, меҳрибон, меҳнаткаш. Лекин бу ерда бошини баланд кўтариб юриши учун барибир рус тилини ўрганиши керак. Кейин тилни билгач, қонунни ҳам ўрганиб олади. Кўп пул керакми одамга? Йўқ. Ўйлайман, шу ерда қилган тирикчилигини Ўзбекистонда ҳам қилиши мумкин улар. Ер борку бизда. Ер боқади одамни меҳнат қилса. Бу ерда ҳар хил касаллик орттиради, яхши овқат емайди, иссиқ кийинмайди. Фойдасидан кўра, зарари кўп муҳожирликни. Жўрабек, Самара: Нима учун юристликни танлагансиз? Шундоқ ҳам олий маълумотли экансизку. Юлдуз Отаниёзова: Россиянинг фуқароси бўлган пайтимда, ҳеч қандай муаммо бўлмади. Уч-тўрт ой ўтгандан кейин паспорт столдан, бошқа жойдан турли масалаларда хатлар кела бошлади. Мен уларга жавоб ёзаман деб доим қонуннинг моддаларини ўқишимга тўғри келди. Кейин буни шунчаки ўқиб нима қиламан, институтга кириб ўргана қолай деб юридик институтига кириб иккинчи мутахассисликни олдим. Бундан ташқари 1991 йил филология фанлари номзоди учун қорақалпоқ тили ҳақида ёзган диссертациямни "бизга туркий тилларнинг қизиғи йўқ", деб бекор қилишган. Шунга алам қилди менга албатта. Шундан кейин мен ҳақиқатни, қонунни биламан деб ҳуқуқшуносликка ўқиганман. Кейин тақдир тақозоси билан танлаган касбим кўп одамларга ёрдами текканидан, уларнинг дуосини олаётганимдан хурсанд бўлдим. Мен меҳнат муҳожири бўлган ватандошларимга ёрдам бераётганимдан қувонаман.