Коронавирус: Хитой пандемия баҳона ҳаддидан ошмоқдами?
Хитой Ташқи ишлар вазирлиги АҚШни коронавирус ҳақида "фитна назариялари ва ёлғонларни" тарқатишда айблаб чиққан.
Ташқи ишлар вазири воизи Lijian Zhao АҚШ Хитойга коронавирус келтирлагини иддао қилганди Хитой юқори лавозимли мулозимига кўра, Америка айни амаллари билан икки мамлакат ўртасида зиддиятларни авж олдирмоқда. Ташқи ишлар вазирига кўра, Америка "сиёсий вирус"га чалинган. Икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар коронавирус туфайли яна ҳам таранглашгани кузатилмоқда. Хитойнинг давлат бошқаруви бир вақтлар соя ортида эди. Бироқ пандемия бу мамлакатнинг оғзи ботир дипломатларига майдонга чиқишга йўл очаётган кўринади. АҚШ собиқ Давлат Котиби Генри Киссенжер бир вақтлар "Хитойнинг дипломатияси шунчалик нозик ва тушунарсизки, Вашингтонда бизнинг бошимизни гаранг қилиб қўйди", деб ёзган эди. Ғарб ҳукуматлари Хитойнинг политбюросидан чиқаётган ноаниқ ишоралар мазмунини англаш учун хитойшуносларни ёллар эди. Ден Сиаопинг раҳбарлигида мамлакат "ўз қобилиятини яшириш ва қулай вақтни кутиш" стратегиясини эълон қилган эди. Аммо энди у давр ўтди. Хитой ижтимоий тармоқлар дунёсига сўзда ботир дипломатларини сафарбар эта бошлади. Уларнинг вазифаси Хитойнинг коронавирус пандемиясига нисбатан қўллаётган чораларини ҳимоя қилиб чиқиш ва Пекиннинг воқеалар ривожини қандай талқин этаётганини саволга тутганларга қарши туришдир. Улар дунё бўйлаб ўз элчихоналаридан туриб, ўжар твитлар ва постлар ёмғирини ёғдирмоқдалар. Бунда ҳам пичинг, ҳам тажовузкорликдан тенг миқдорда фойдаланмоқдалар. Айни номдаги жангари фильмлар машҳурликка эришиши ортидан бундай усуллардан фойдаланадиган дипломатлар "жангчи бўри" дея аталмоқда. Хитой махсус кучларининг Америка етакчилигидаги ёлланма жангариларга қарши кураши ҳикоя қилинадиган "Жангчи бўри" (Wolf Warrior) ва "Жангчи бўри 2" (Wolf Warrior 2) фильмлари катта машҳурликда эришди. Бу фильм қаҳрамонлари ўта қутурган ва миллатчи кўринишидадир. Фильмлар рекламасида асосий қаҳрамонлардан бири ўрта бармоғини кўрсатиб турганини кўриш ва ушбу шиорни ўқиш мумкин: "Кимда ким Хитойни хафа қилса, қаерда бўлмасин, йўқ қилиниши шарт". Янги дипломатик забон Хитой Ташқи ишлар вазирлигининг ёш воизи Лижан Жао ана шундай асосий "жангчи бўри"лардан биридир. Айнан у АҚШ коронавирусни Уханга олиб келган бўлиши мумкин, деган асоссиз фаразни ўртага ташлаган эди. Twitter'да уни 600 мингдан зиёд фойдаланувчи кузатиб боради ва у деярли ҳар соатда тажовузкор твитлар ёзиб, ўз обуначилари миясини ювади. Хитойни олқишлайдиган ва ҳимоя қилиб чиққан ҳар қандай фикрни «ёқтириб» боради. Албатта, ўз мамлакати манфаатларини илгари суриш дипломатларнинг вазифасидир. Бироқ мазкур касб соҳибларнинг жуда камчилик қисми дипломатларга хос бўлмаган бундай мулоқот усулидан фойдаланади. Ҳиндистондаги Хитой элчихонаси Пекин вирусни тарқатганлик учун товон тўлаши зарур, деган чақириқларни "аҳмоқгарчилик ва кўзни қамаштирадиган даражадаги тутуриқсизлик" дея тасвирлади. Хитойнинг Нидерландиядаги элчиси эса президент Доналд Трампни "ирқчи бўлиш"да айблаб чиқди. Лондондаги "жангчи бўри" Ма Ҳуй Хитой элчихонасининг учинчи рақамли расмийсидир. У Twitter'да шундай ёзган: "АҚШнинг айрим раҳбарлари ёлғон тўқиш, алдаш, туҳмат қилиш, бўҳтон тарқатишда шу даражада пастга тушиб кетишди. Бу жуда жирканч ҳолат, аммо биз ўз даражамизни туширмаслигимиз, пастга шўнғимаслигимиз лозим. Улар ахлоқ, бирлик борасида у қадар қайғурмайдилар, лекин биз қайғурамиз. Биз уларнинг аҳмоқгарчилигига қарши кураша оламиз". Албатта, ижтимоий тармоқда бундай кескин фикрларга дуч келиш одатий ҳолат, аммо гап Хитой ҳақида кетганда эса, бундай эмас. German Marshall Fund таҳлил марказига кўра, ўтган йил давомида Хитой ҳукуматига тегишли расмий Twitter аккаунтларидаги фаоллик 300 фоизга ортган. Постлар эса тўрт баробарга кўпайган. Марказ тадқиқотчиси Кристин Берзина бу жуда ноодатий ҳолат эканини билдиради. "Ўтмишда Хитой ўзининг ижобий имижини кўрсатишга интилар эди. Дўстликни тарғиб этар эди. Ҳукуматнинг бундай қўпол муносабатидан кўра ёқимтой пандалар видеоларини учратиш одатий ҳол эди. Бу, чинданда, жуда катта ўзгариш", дейди Берзина. Бу Хитой раҳбарларининг сиёсий танлови экани аниқ. Хитойликлар "ниқоб дипломатияси" номи берилган тиббий ҳимоя воситаларини дунё бўйлаб хайрия этиш ва сотиш кампаниясига кўпроқ диққат қаратиши ҳам мумкин эди. Бироқ бундай илтифотга асосланган дипломатия "жангчи бўрилар" тажовузкорлиги сояси ортида қолиб кетмоқда. Коронавирус: Хитой текширилсин, деган талабга Россия ва Қозоғистон ҳам қўшилди Москвадан келган коронавирус: Россия Covid-19 ўчоғига айланди - Хитой Коронавирус: Хитой нимани яширган? Ўзбекистон кимга ишонсин? Баджаҳл элчилар Австралия ҳукумати коронавируснинг тарқалиши юзасидан мустақил халқаро текширув ўтказилиши ғоясини қўллаб-қувватлаганда, Хитойнинг бу мамлакатдаги элчиси ўз мезбонлари билан шиддатли низога борди ва Пекин Австралия товарларини бойкот қилиши мумкинлигига ишора қилди. Австралия вазирлари элчини "иқтисодий зўравонлик" таҳдидида айблаб чиқди, дипломат эса элчихонанинг расмий вебсайтида Австралия "сиёсий ўйинлар"ни бас қилишга чақирилган мезбон расмийлар билан суҳбат ҳисоботини эълон қилиш орқали жавоб берди. Май ойи бошида Хитой Австралиянинг айрим гўшт етиштирувчиларига нисбатан импорт тақиқлари жорий этди ва Австралия арпасига тарифлар қўйиш билан таҳдид қилди. Франция Ташқи ишлар вазирлиги эса Хитой элчихонаси вебсайтида мамлакат коронавирусга чалинган кексаларни қариялар уйида ўлим тўшагида ташлаб қўяётгани айтилган хабар юзасидан элчи Лу Шейни изоҳ беришга чақирди. Нигерия, Кеня, Уганда, Гана каби давлатлар эса Хитойдаги африкаликларга нисбатан ирқчи ва ҳақоратомуз муносабат юзасидан ўтган ҳафталар давомида ўз ҳудудидаги хитойлик элчилардан изоҳ талаб қилишга мажбур бўлди. Белграддаги реклама: 'Раҳмат сизга, биродар Ши" Австралиянинг собиқ Бош вазири Кевин Руд Foreign Affairs журналида Хитой ўзининг янги стратегияси учун ҳақ тўлаётгани ҳақида ёзиб чиқди: "Хитойнинг янги "жангчи бўри" дипломатлари авлоди Пекинга қандай ҳисоботлар жўнатаётган бўлмасин, аслида, Хитойнинг тутган бу йўли кескин зарбага учрамоқда (тақдирнинг ҳазилини қарангки, жангчи бўрилар бу зарарни бартараф этиш ўрнига уни кучайтирмоқда)". Кевин Руднинг қўшимча қилишича, вирус тарқалиши ортидан, айниқса, Ҳиндистон, Индонезия ва Эронда аксил-хитой кайфияти ҳаддан зиёд кучайиб кетган ва Хитойнинг юмшоқ куч сиёсати парчаланиб кетиш хавфи остида қолмоқда. Хитойнинг дипломатик тажовузкорлиги эса Ғарбда ҳам бундай кайфият янада кенг тарқалишига сабаб бўлиши, мамлакатларнинг Пекин билан алоқа қилишга иштиёқини тушириб юбориши мумкин. АҚШнинг яқинлашаётган президентлик сайловида Хитой билан алоқа келажаги муҳим масалага айланди, Британияда эса Консерваторлар партияси депутатлари Хитой сиёсатини янада чуқурроқ текширишга бел боғламоқда. Бундай дипломатик зиддият Хитой ва Ғарб ўртасидаги қарама-қаршиликни янада кучайтириб юбормайдими, деган саволни ўртага ташламоқда. Коронавирусга қарши вакцина ишлаб чиқишда барча мамлакатлар бирга ишлаши керак, Хитой ҳам... Қисқа муддатли истиқболда коронавирусга қарши вакцинани ишлаб чиқиш ва тарқатиш Хитой дохил халқаро ҳамкорликни талаб этади.Узоқ муддатли истиқболда эса аксар таҳлилчилар дунё иқтисодиётини оёққа турғазиш йўлида халқаро ҳамкорлик юзага келишидан умид қилаётганликларини айтадилар. Бироқ бундай ҳамкорликка етакловчи имкониятлар жуда ғариб кўринмоқда. Вашингтондаги Стратегия ва Халқаро Тадқиқотлар Марказидан Бонни Глезернинг фикрига кўра, агар АҚШ ва Хитой ҳамма нарсани четга суриб, пандемияга қарши кураш йўлида биргаликда ишламаса, уларнинг ҳамкорликда ўз иқтисодиётларини жонлантириш йўлларини излаб топишига ишониш жуда қийин. Айрим таҳлилчилар пандемиядан сўнг Ғарб ўзининг Хитойдан стратегик мустақиллигини кучайтириш, лекин бир вақтнинг ўзида, ўзаро ҳамкорликнинг янги йўлларини ҳам топишга мажбур бўлади, дейди. Бироқ Хитойнинг "жангчи бўрилар" дипломатияси бу мақсадни амалга оширишни мушкуллаштириб юбориши мумкин. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: @bbcuzbek