Ўзбекистон: Президент фармони бажармаса ҳам бўлаверадиган ҳужжатми? Алишер Илҳомов билан суҳбат
Ёхуд Ўзбекистон президенти столига бажариб бўлмас, пухта ўйланмаган ишларнинг ҳужжатларини имзолаш учун қўймоқдаларми?
Лондонда яшайдиган сиёсий таҳлилчи Алишер Илҳомовнинг фикрича, Президент Мирзиёевнинг ўзи Ўзбекистонда ижтимоий-иқтисодий соҳаларда аҳвол яхшиланаётгани, инвестициялар оқиб келаётгани, иқтисодиёт юксалаётганини тезроқ жамиятга кўрсатишни истаяпти ва шу истак билан қўли остидагилардан тезроқ иш натижасини талаб қилаяпти. "Мана шу икки йўналиш - бошқарув усули ва иқтисоднинг қўл-оёғини боғлаб турган занжирларни тезроқ бўшатиш истаги ҳозирча бир-бирига тўғри келмаяпти", дейди Алишер Илҳомов. Алишер Илҳомов: Режаларнинг реал қадамларга тўғри келмаётгани мени ҳайратлантирмайди. Чунки президентнинг ўзи жамиятга тезроқ ҳисобот беришни хоҳлаяпти. Президент ўзининг раҳбарлиги остида ижтимоий-иқтисодий соҳаларда аҳвол яхшиланаётгани, инвестициялар оқиб келаётгани, иқтисодиёт юксалаётганини кўрсатишни истаяпти. Ушбу жараённи тезлаштириш мақсадида президент ўзининг қўли остидагиларга босим ўтказаяпти, уларга конкрет, директив топшириқлар бераяпти. Ҳар бир ҳокимга "мана шунча инвестиция киритишинг керак" деганга ўхшаш талаблар қўйилмоқда. Яъни, иқтисодиётда эски буйруқбозлик бошқарув мактабидаги ишлаш услуби қўлланиляпти. Иккинчи тарафдан, президент бизнес учун қулай муҳит барпо этиш, бизнесни ривожлантириш ва инвестицияларни жалб қилишни истаяпти. Мана шу икки йўналиш - бошқарув усули ва иқтисоднинг қўл-оёғини боғлаб турган занжирларни тезроқ бўшатиш истаги ҳозирча бир-бирига тўғри келмаяпти. Қўл остидагиларга аниқ бир топшириқ берилаётганида мавжуд имкониятлар ҳисобга олинмаяпти ва куч-салоҳиятнинг фокуси стратегик йўналишларга ва бунинг учун зарур шароитни барпо этишга йўналтирилмаяпти, деь ўйлайман. Ҳозирги кунда бор куч ва эътибор бизнес гуллаб-яшнаши учун, инвесторларга мамлакатга қизиқиш билдириши ва сармоялар оқиб келиши учун адекват шароит яратишга қаратилмоғи лозим. Базавий, фундаментал шароит яратиш йўлидаги саъй-ҳаракатлар ҳозирча кам. Бунинг ўрнига конкрет реаллик билан ҳисоблашилмай туриб, "сен мана буни, буни ва буни беришинг лозим" деган босим қилинаяпти. Натижаси қандай бўлаяпти? Оқибатда мана шундай авторитар босим остидаги қўл остидагилар - ҳокимлар, вазирлар ва бошқа мансабдор шахслар ўзларига берилган топшириқни бажараётган қилиб кўрсатишга ҳаракат қилаяптилар. Бажаролмаяптилар, раҳбарга эса топшириғини бажарган қилиб кўрсатишни истаяптилар - имитация бўлаяпти. Биз кўзбўямачилик ҳолларининг гувоҳи бўлаяпмиз. Мана яқинда аёлларга уй берилгани катта можароси келиб чиқди. Президентга иссиқхона деб кўрсатишгани аслида декорация экани фош бўлди. Бу ҳам президентга иқтисодиётдаги ишлар кўнгилдагидек бораётганини кўрсатиш мақсадида қилинган. Хориж билан қўшма корхона очиш ёки сармоя киритиш сингари йирик лойиҳаларда ҳам имитация кузатилаяпти. "Қани реал натижани кўрсатинглар", дейилган вақти ҳеч нарса қилинмагани аён бўлаяпти. Президент бошқарувида ушбу икки йўналиш бир-бирига мос келмаётгани натижасида тартибсизлик, хаос вазияти юзага келмоқда. Мана Тошкент шаҳрининг бош плани мисолини олинг: президент Тошкент шаҳар ҳокимлиги, қурилиш ташкилотларидан тезроқ Тошкент шаҳрини Дубай ёки Сингапурдек чиройлик, замонавий шаҳарга айлантириб беришларини талаб қилмоқда. Шаҳарни ривожлантиришнинг бош меъморий режаси эса ҳали ишлаб чиқилмаган. Шаҳарнинг бош режасисиз қурилиш қилмаслик керак. Чунки вақти келиб уни қайта қуришга тўғри келиб қолиш мумкин. Агар сиз қурилиш ташкилотларига "тезроқ қурилишни битказ" деб босим қилаверсангиз, қурувчилар халтура қилишади, қураётган биносини сифатсиз қуради. Бунинг устига шаҳарнинг бош режасини қисқа вақтда - 2-3 ой ичида тузиб бўлмайди. Шаҳарни ривожлантириш концепциясини, уни ижтимоий-иқтисодий тараққиётини пухта ўйлаб, ишлаб чиқиш учун икки-уч йил фурсат бериш керак. Ана ундан кейин уй-жой ва бошқа қурилишларни бошлаган дуруст. Бусиз кўзбўямачилик кузатилади, инсон ҳуқуқлари поймол этилади: президентга тезроқ қуриб кўрсатиш учун одамлар уйларидан қувиб солинадилар. Би-би-си: Бунинг оқибатида президентнинг обрўси пасаймайдими? Президент бошлаган ислоҳотлар обрўсизланиши рўй бермайдими? Алишер Илҳомов: Бу ерда ислоҳотларнинг самараси кўнгилдагидек бўлмаётганининг сабаби, ислоҳотлар ўтказилмаётганида эмас, ислоҳотларнинг изчил эмаслигида. Реал ҳаётда қилинаётган ишлар ислоҳотларнинг мақсадига зид бўлиб қолаяпти. Ислоҳотлардан кўзланган мақсад - бизнеснинг ривожланиши, иқтисодиётнинг тараққий этиши учун зарур шароит яратиш. Бунинг ўрнига биз ким қанча нарса ишлаб чиқиши кераклиги ҳақидаги буйруқларни кўраяпмиз. Бундан кейин ҳеч кимга имтиёз берилмаслиги лозимлиги ҳақидаги қарорларга қарамасдан, кимларгадир имтиёз берилаяпти. Бундай бошбошдоқлик вазиятини кўрган оддий одам нима дейди? Агар бу ислоҳот бўладиган бўлса, менга бундай ислоҳотнинг кераги йўқ, деган фикрга келиши мумкин. Бу эса 1990 йилларда Россияда юзага келган вазиятни эслатади. Россияда рўй берган ёввойи приватизация, олигархларнинг пайдо бўлиши жамиятда тартибсизлик таассуротини пайдо қилди, оддий одамлар буни демократия деб қабул қилишди. Кўпчилик "агар бу демократия бўлса, бизга бундай демократиянинг кераги йўқ" деб ўйлай бошлади. Шунинг учун одамлар қаттиққўл раҳбарни хоҳлаб қолишди, Шўро замонини соғиниб қолдилар. Бугун Ўзбекистонда ҳам кимдир қаттиққўл Каримов бошқарувини қўмсаётган бўлиши мумкин. "Каримов замонида яшаш унча яхши эмас эдию, тартиб-интизом бор эди" дегувчилар ҳам чиқиб қолиши мумкин. Каримов ҳукмронлигида тўпланган олтин-валюта захираси тез суръатда камайиб бораяпти. Иқтисодий самара эса кўринаётгани йўқ. Одамларнинг кундалик ҳаётида таъсири сезиладиган сармоя оқими кўпайиши, иқтисодиёт ўсиши кузатилаётгани йўқ. Натижада собиқ Шўро мамлакатларида одамлар СССРни соғинганларидек ўтмишни соғиниш кучайиши мумкин. Би-би-си: Сизга эътироз билдиришлари мумкин: сиз бўёқни жуда ҳам қуюқлаштириб юбордингиз. Ислоҳотлар самара бераётган жойлари ҳам бор. Мана Давлат хизматлари агентлиги одамларга ҳужжатларни олишни осонлаштираяпти, жойларда раҳбарларнинг оддий одамлар билан учрашувлари кўпайяпти, оддий инсонларнинг муаммоларига қулоқ солинаяпти, дейишлари мумкин. Алишер Илҳомов: Ижобий ишлар бўлаётгани рост. Мен буни инкор этмайман. Бизнесни йўлга қўйиш йўлидаги бюрократик тўсиқлар олиб ташланаяпти. Қўшни мамлакатлар билан савдо тўсиқлари ҳам бекор қилиняпти. Либерализация томон йўл танланган, ижтимоий ҳаётда жонланиш кузатилмоқда. Аммо бу жараёнлар очиқ танловсиз ширкатларга имтиёзлар тақдим этилаётгани, бизнеслар манфаатини лоббилаштириш, давлатнинг йирик лойиҳаларини барпо этиш учун берилаётганига ўхшаш коррупцион жараёнлар билан параллел кечаётгани ташвишлантиради. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek