Олег Карпов: XXI-асрда сенга керак бўлган кўп нарсага XV-асрда муҳтож эмассан
Би-би-си меҳмони - ҳужжатли кино ва видео-арт ижодкори Олег Карпов!
Олег Карпов 1963 йилда туғилган. Тошкентда вояга етган. У Политехника институтига ўқишга кирган, бироқ ўз қизиқишларига тўғри келмагани боисидан у ердаги таҳсилини ташлаб кетган. Кинога бўлган қизиқиш туфайли Олег Карпов, "Ўзбекфильм" киностудиясида, "Ўзкинохроника"да ва телевидениеда фаолият юритган. Олег Карпов Тошкентдаги "Кино музейи" ташкилотчиларидан бири бўлган. Шунингдек, қатор мустақил ижодкорлар асарлари жамланган видео-арт минифестивалларини ўтказишда бош-қош бўлган. Олег Карпов "Шут ме" деб номланган видеопроект муаллифларидан биридир. "Шут ме"да Ўзбекистондаги аҳволга бағишланган кўплаб жиддий мавзулар муҳокама этилишига қарамасдан, Олег Карпов бу таҳлилларни "жиддий қабул қилиш керак эмас", дейди. Нега, деган саволга, "жавобни лойиҳанинг номи айтиб турибди-ку", дейди. Би-би-си меҳмони Олег Карпов билан суҳбат Бугунги Би-би-си меҳмони - ўзбекистонлик кинорежиссёр Олег Карпов. У Ўзбекистондаги санъат, сиёсий ва ижтимоий вазият ҳақидаги фикрларини "Шут ми" лойиҳасида кўп маротаба билдирган. Биз унга даставвал, ижодкор инсон учун эркинлик нақадар муҳим, деган саволни бердик. Олег Карпов: Табиийки, бу муҳим. Лекин бу икки нарса бир-бирига тўғридан-тўғри боғлиқ эмас. Чунки бунга мисоллар жуда кўп. Охирги мисол сифатида Совет Иттифоқи даврини олиш мумкин. Жамият тоталитар эканига қарамасдан, буюк инсонлар етишиб чиққан. Мана ҳатто Сталин замонида ҳам кўпгина инсонларга ўз-ўзини рўёбга чиқаришига изн беришмаган. Шунга қарамасдан, бундай ижодкорлар бўлганлар. Бизда ҳам ҳозир аҳвол шундай. Шахснинг давлатга зидлиги тажрибаси ўша Шўролар давридагидек сақланиб қолган. Бу тажрибани балки генетик даражада мерос бўлиб ўтган, дейиш мумкиндир. Шунинг учун жамиятнинг шахсга босим ўтказаётгани балки акс таъсир, ижобий таъсир кўрсатаётгандир. Инсоннинг бу босимга қарши чиқишга интилиши ҳам ижобий натижа бериб, унинг ўзини-ўзи янада кўпроқ ва кенг намоён қилишига йўл очаётган бўлиши мумкин. Шундан келиб чиқиб, бизнинг жамиятимиз тоталитар бўлгани учун инсонлар ўз ортидан нимадир қолдириб кета олмаяптилар, деб айтиб бўлмайди. Би-би-си: Бироқ айни пайтда, ўз-ўзини рўёбга чиқариш инсоннинг ўзига, қобилиятига боғлиқ, озодлик ҳар қанча бўғилганига қарамасдан, истеъдодли одам ўзининг гапини айтишнинг йўлини тополади, деган фикр ҳам айтилади... Олег Карпов: Албатта, албатта. Бу инсоннинг ўзига боғлиқ. Ким айтгани ҳозир ёдимда йўқ, лекин "инсон тутқунликда ҳам эркин бўлиши мумкин", деган фикр айтилган. Аммо бошқа томондан, эркин ижодкор эркинликда эрксизликдагига нисбатан кўп нарсани ижод қилиши мумкин. Баъзан эса бунинг буткул акси бўлади. Баъзан ҳамма нарсага рухсат берилган, тўла эркинлик шароитида қаршилик кўрсатиш стимули йўқолиши ҳам мумкин. Мана бу жойда эркинлик билан ижодкорлик ўртасида боғлиқлик бор, деб бўлмайди. Би-би-си: Сиз ўз суҳбатларингиздан бирида Ўзбекистондаги бугунги кинонинг аҳволини танқид қилгансиз. Агар сиздан Ўзбекистондаги бугунги санъатнинг умумий манзарасига баҳо бериш сўралганда нима деган бўлардингиз? Олег Карпов: Бугун барча соҳаларда кучли инқироз кузатилаяпти. Бунинг сабабларидан бири, катта ёшдаги ижодкорлардаги давлат назоратидаги санъатнинг паноҳида бўлиш истагидир. Агар ижодкор таниқли бўлмаса, унинг номини хорижда билишмаса ва унга "талаб" бўлмаса, негадир қисқа вақт мобайнида улар "сўлиб қоладилар". Янги кириб келаётган ёшлар эса ўз интилишларининг самарасини кўрмаяптилар. Ичкарида сенга эҳтиёж йўқлиги ҳаммага ҳам тушунарли. Лекин ташқарида ҳам сен ҳеч кимга керак бўлмасанг, сенга, сенинг ижодингга "талаб"ни кўрмасанг, қилаётган ишингга бўлган бор умидингни йўқотишинг мумкин. Афсуски, ижодкор одамлар мамлакатни тарк этмоқдалар. Деярли ҳар куни кимдир чиқиб кетганидан хабардор бўламиз. Улар орасида яхши рассомлар ҳам, кинематографистлар ҳам, фототасвирчилар ҳам бор. Энди-энди бир нарсаларга қўл уриб, ўзининг илк қизиқарли қадамларини ташлаган ёшларнинг ҳам бу ердан кетишни, ўзининг ижодига талаб бор жойни қидириб топишни хоҳлаб қолаётганлари афсусланарлидир. Би-би-си: Ижодкор инсонларнинг Ўзбекистонни тарк этишга мажбурлаётган омилларни санаб беринг, дейишганида сиз нималарни тилга олган бўлардингиз? Олег Карпов: Энг асосийси, сенинг ижодингга эҳтиёж йўқлиги. Инсон ўз соҳасида қандайдир бир професссионал даражага етганидан кейин ўша даражасини намойиш этишни истайди. Бу ерда эса ўшанга эҳтиёж йўқ. Ҳозир бизнинг қўлларимизда мобил телефонлар бўлганига қарамасдан, бизнинг ҳовлимизда XV-аср. Биздаги жуда кўп нарсалар ўша замонлар даражасида қолиб кетган. Мобил телефон билан компютер инсон онгини ўзгартиришга қодир эмас. Унинг даражаси ўрта асрлар даражасида. Шунинг учун XXI-асрда сенга керак бўлган кўп нарсага XV-асрда муҳтож бўлмайсан. Би-би-си: Ижод одамларининг мамлакатдан чиқиб кетишига молиявий омил ҳам туртки бераяптими, сизнингча? Олег Карпов: Мен дунёнинг ҳар қандай бурчагида ҳам пул ишлаб топиш осон эмаслигини яхши тушунаман. Бунда давлат ёрдам кўрсатмайди. Бошқа томондан, давлат кўп халақит ҳам қилолмайди. Чунки бизнинг бозоримизнинг катта қисми сояда. Агар бир киши ўз-ўзини намоён қилиб пул топишни хоҳласа, "соя иқтисоди"да унинг учун имкониятлар кўп. Шунинг учун мен молиявий тарафи ўта аҳамиятли, деб ҳисобламайман. Би-би-си: Ўзбекистон маданияти, санъатининг эртанги куни ҳақида ўйлайдиган инсонлар ўз соҳасининг билимдони бўлган устозларнинг ўз тажрибаси ва билимини ёшларга қолдиришини исташади. Санъатда бугунги устоз ва шогир муносабатлари қандай бугун? Олег Карпов: Расмий таълим соҳасига қарайдиган бўлсангиз, савия жуда пастлигини кўрасиз. Бу рассомчилик бўладими ё театр санъати, бошқа йўналишларда ҳам сабоқ бераётган ўқитувчиларни ўз соҳасининг танилган намояндалари деб айтиб бўлмайди. Албатта, улар дарслик китобларидан нималарнидир талабаларга ўқиб беришлари, машҳур рассом, актёр ёки режиссёр, мусиқачининг ижоди тажрибаларидан бир нарсаларни ҳикоя қилиб беришлари мумкин. Аммо бундай сабоқдан ёшлар ўзлари учун фойдали кўп нарса ўзлаштира олмайдилар. Шу билан бирга, ҳали Совет замонидан сақланиб қолган ўз касбининг устасидан бирор нарса ўрганмоқчи бўлган ёшларнинг "ошхона сабоғи"ни олиш анъаналари ҳамон давом этаяпти. Ёшлар ўзи учун авторитет деб билган киночи, рассом ёки фототасвирчини топиб олаяптилар, улардан сабоқ олишга интилаяптилар. Бунинг учун бирор институт ёки ўқув юрти биноси бўлиши шарт эмас. Мана шундай шахсан танишиш, билим ва тажрибани ўзлаштириш, мерос қилиб қолдириш имконияти ҳеч қачон йўқолмайди. Би-би-си: Мисол учун Интернет орқали таниқли фототасвирчи Умида Аҳмедованинг олдига кўп ёшлар келиши, ундан фотосурат олиш сирларини ўрганишга ҳаракат қилаётганлари ҳақида бохабар бўлиш мумкин. Мана шу кунларда Умида Аҳмедова ёшларга нималарни ўргатаяпти? Олег Карпов: Ҳар бир инсон ўз тажрибасини бошқалар билан ўртоқлашишни истайди. Мисол учун у мана бу даражага қандай қилиб эришди, ёки бошқасига... Умидада ҳам ана шу истак бор. Менда ҳам. Мен ҳам ўзим билган нарсани кимгадир ўргатгим келади. Ҳар доим қўлимдан келганича бошқаларга билганимни билдиришга ҳаракат қиламан. Энг асосийси, бунга қизиқиш бўлса бўлгани. Умида ёшлар билан бўлишаётган тажрибаси - у фотографияга муносабатни ўргатаяпти, дейиш мумкин. Қайси фотони яхши сурат дейиш мумкин, қай бирини ёмон? Нима учун яхши ёки ёмон? Чунки ҳар бир одам ўзи учун яхши тушунчаси ва ёмон тушунчасини ўзи белгилаб олади. Ялтироқ журналларда эълон қилинадиган фотосуратлар бошқа нарса, Умида тасвирга олаётган фоторасмлар бошқа нарса. Кимга қайси нарса қизиқ бўлса, у ўша ўзига қизиқарли нарсани танлайди. Би-би-си: Сиз ўзингиз ҳам ёшларга сабоқ берасизми? Олег Карпов: Албатта. Мен ҳар доим мулоқотдаман. Биз узоқ вақт мобайнида кинофестиваллар ташкил қилдик. Бу кино намойишларини Тошкентда ҳам ўтказганмиз, ташқарида ҳам уюштирганмиз. Ҳозир ҳам учрашиб турамиз, фикр алмашамиз. Бир-биримизга маслаҳатлар берамиз. Оддий мулоқотнинг ўзи ҳам кам нарса эмас, менинг фикримча. Би-би-си: Сизлар тўхтаб қолган ўзларингизнинг минифестивалларингизни яна давом эттиришни режалаштираяпсизларми? Олег Карпов: Қайта бошлаш ниятимиз бор. Орада бизда энг узоқ чўзилган танаффус бўлди. Бу танаффусимиз бир йил давом этди. Шу вақт мобайнида биз бирорта ҳам кинофестиваль ўтказмадик. Одамлар аввалгига қараганда унча фаол бўлмасалар ҳам, аввалгидек кўп тасвирга олмаётган бўлсалар ҳам, фильмларнинг тайёрлари йиғилиб қолган. Яна бироз вақтдан кейин давом эттирамиз, деган фикрдаман. Би-би-си: Сиз эркин оммавий ахборот воситаларида ўз фикр-мулоҳазаларингизни мунтазам билдириб келасиз. Сиз танқидчимисиз? Олег Карпов: Бизда бу ерда фақат битта тор нарса билан шуғулланиб бўлмайди. Бизда танқиднинг аҳволи ҳам, амалиётнинг аҳволи ҳам кўнгилдагидек бўлмагани учун икковини, баъзан учта-тўртта нарсани омухта қилишга мажбурмиз. Мен турли нарсаларга қизиқаман. Мен учун ҳар хил нарсалар қизиқарли бўлгани учун ўзи қизиққан нарсалар билан машғулман. Бу ерда кино ҳам бор, фотография ҳам, танқид ҳам, кино практикаси ҳам. Би-би-си: Мисол учун, "Шут me" видеолойиҳасида сиз ижтимоий-сиёсий мавзуларда кўп сиёсий таҳлилларни билдиргансиз. Лекин ўзингиз буни жиддий қабул қилмаслик керак, дейсиз. Нега? Олег Карпов: Чунки мен профессионал политолог эмасман. Лекин сиз сиёсатга аралашмаганингиз билан сиёсат сизнинг ҳаётингизга аралашади. Бизда сиёсатга табу қўйилган. Бизда сиёсат сўзи тилга олиниши билан одамлар дарров тўхтаб қолишади, "э, қўйинг, бу сиёсат-ку", деб суҳбат мавзусини бошқа мавзуга ўзгартиришга шошиладилар. Одамлар ҳатто бу ҳақда ўйлашни ҳам хоҳламайдилар. Лекин сиёсат бирор нарсада иштирок этаяпсизми-йўқми, барибир ҳаммага, барибир сизга ҳам дахл қилади. Сиз ҳатто бутун дунёдан узиб қўйилганда ҳам шундоқ деразадан кўчага кўз ташлаб "сиёсатга аралашиб қолиши мумкин". Чунки ҳатто шунда ҳам сизнинг кўзингизга ёки маъқул тушган ёки ёқмаган нарсани кўришингиз мумкин. Мен оддий бир яшовчи сифатида ўз фикрларимни билдираман. Нима учун? Чунки, табиийки, менинг қўлимда ёпиқ ҳисобланадиган ҳеч қандай маълумот йўқ. Кимдир мен орқали ўзига фойдали маълумот ёки ахборотнинг сирқиб чиқиши ёки жамоатчиликка ошкор бўлишидан манфаатдор эмас. Шунинг учун мен атрофимизда юз бераётган воқеа-ҳодисаларга назар ташлаб, оддий ақл тарозисига тўғри келадиган, ҳамманинг ақли етадиган фикрларни билдираман, холос. Аммо айнан соғлом ақл масаласида биз хурсандмиз, деб айтолмаймиз. Бизда соғлом ақл билан доим таранглик кузатилади. Нега жиддий қабул қилиш керак эмас? Булар бекорчиликда ўтириб айтиладиган гапларни олиб муҳокама қилишаяпти, деб ҳам айтишди. Мен ҳам шундай дейилишига розиман. Балки шундай деб аташ ҳам мумкиндир. Ҳақиқий таҳлил бўлиши учун бизнинг жамиятимиз нисбатан эркин бўлиши талаб қилинади. Бизнинг жамиятимиз эса 100 фоиз ёпиқ. Шунинг учун биз айрим унсурларидан келиб чиқиб ўзимиз хулоса чиқара олишимиз мумкин. Биз - "Шут ме" иштирокчилари айнан шундай қилаяпмиз. Би-би-си: Сиз ёзувчи Тоғай Муродни қанчалар яқиндан билгансиз? Олег Карпов: Мен уни яқиндан билмас эдим. Биз қариндошлар сифатида учрашиб, кўришиб турадик. Лекин мен уни яқиндан таниганман, деб айтолмайман. Чунки биз кўп мулоқот қилмаганмиз. У табиатан ёпиқ инсон эди ва унинг ёнига яқинлашиш қийин эди. Би-би-си: Ҳозирги пайтда сиз нималар билан бандсиз? Олег Карпов: Охирги пайтда фотография тарихи мени жуда қизиқтириб қўйди. Ҳозир кўп вақтимни мана шу нарсага сарфлаяпман. Бундан ташқари, бизнинг кинематография бўйича ғояларимиз жуда кўп, ҳар куни янгидан-янгилари туғилади. Ўша киноғоялар билан бандман. Кинофестиваль ҳақида ҳам ўйлаяпмиз. Авваллари биз фаолроқ эдик. Ҳар уч-тўрт ойда бир фестиваль ташкил қилиб турар эдик. Нимагадир бу йил фаол эмасмиз. Мана ўтказмаганимизга ҳам бир йил бўлипти. Би-би-си: Мана шу сизлар ташкил қиладиган "Видео-Арт.уз" фестивалига ўзларининг фильмларини тақдим қилган ижодкорларнинг сони неча? Олег Карпов: Биз "Видео-Арт.уз" фестивалини 2007 йилдан бошлаб мунтазам ташкил қила бошладик. Мен шуни айтишим керакки, шу вақт давомида 400 тача фильм ишланган. Агар санъатшунослардан бирортасига танишиб чиқиши учун "Видео-Арт.уз" кинофестивалида 400 фильм намойиш қилинган, деб айтсангиз, қўрқиб кетади. Бу ерда ҳар хил фильмлар бор. Уларнинг орасида 30 сониялик фильм ҳам бор, 2-3 соат давом этадигани ҳам. Давомийлиги узун фильмларнинг сони, албатта, кам. Кўпчилигини қисқа, 10 дақиқача давом этадиган фильмлар ташкил қилади. Бизнинг фестивалимизда фильмлари намойиш қилинган ижодкорларнинг сони 100 лар атрофида эди. Орада кўпчилик мамлакатдан кетиб қолди. Ҳали ҳам мунтазам шуғулланаётганларнинг сони 10-20 кишини ташкил этади.