Наубет Бисенов: "Ғарб матбуоти Марказий Осиёга жуда кам қизиқади. У фақат бирор ғайриоддий воқеа юз бергандагина Марказий Осиёни эслаб қолади"
Би-би-си меҳмони - мустақил журналист ва таҳлилчи Наубет Бисенов.
Наубет Бисеновга кўра, АҚШ матбуоти Қирғизистондаги этник можарони тубдан ўрганмаган Наубет Бисенов 2010 йил июнида Қирғизистон жанубида юз берган этник можаронинг АҚШ матбуотида ёритилишини тадқиқ қилган. Унинг "2010 йилги қирғиз-ўзбек можаросининг Америка газеталарида ёритилиши" деб номланган илмий иши Қирғизистондаги беқарорликни келтириб чиқарган асосий омиллар, хусусан сиёсий, жуғрофий, лингвистик, маданий омиллар, ҳамда мамлакат шимоли ва жануби ўртасидаги синфий фарқларни ўрганган. АҚШнинг Огайо Университетида олиб борилган илмий иш қуйидаги саволларга жавоб излайди: 1. Вашингтон Пост, Нью Йорк Таймс ва Уолс Стрит Жорнал газеталари 2010 йил июнида Қирғизистон жанубида юз берган этник конфликтни икки томоннинг ҳам қарашларидан келиб чиқиб ёритдими? 2. Газеталар ўз ўқувчилари мазкур можарони яхшироқ тушунишлари учун можаро остида ётган сабаблар ва тарихий манзарага етарлича эътибор қаратдиларми? Тадқиқот юқорида тилга олинган учта нуфузли нашрларнинг Қирғизистондаги воқеаларни ёритишда тинчлик журналистикаси ёки уруш журналистикаси усулларини қўллагани ё қўлламаганини ҳам ўрганган. Вашингтон Пост, Нью Йорк Таймс ва Уолс Стрит Жорнал газеталари халқаро воқеаларга бўлган катта қизиқиши билан Америкадаги бошқа нашлардан ажралиб туради. Жаноб Бисеновга кўра, 2010 йилнинг 10 июни ва 2011 йилнинг 4 майи ўртасида Вашингтон Пост қирғиз воқеаларига боғлиқ 10та мақола, тўртта Ассошиэйтед Пресс хабари, Нью Йорк Таймс 25та мақола, битта қисқа хабар ва иккита Ассошиэйтед Пресс хабари, Уолл Стрит Жорнал эса саккизта мақола ва саккизта Дау Жоунс хабари, ҳамда учта Ассошиэйтед Пресс хабари ва битта Рейтерс хабарини чоп қилганлар. Муаллиф фикрида, Марказий Осиёнинг собиқ шўро республикалари Ғарб матбуотида ҳамон яхши ўрганилмаган мавзу бўлиб қолмоқда. Уни Жанубий Қирғизистон муаммосининг АҚШ матбуотидаги ёритилишини тадқиқ қилишга, муаллифнинг ўзи айтишича, АҚШ матбуотидаги умумийлаштиришлар сабаб бўлган. ҚТК ҳисоботига кўра, можарода 2,677та иморат буткул вайрон қилинган Бисенов жанобларига кўра, АҚШ матбуотида ўзбеклар зўравонликнинг асосий қурбонлари, қирғизлар асосий зўравонлар дея кўрсатилган, бироқ Қирғизистон бўйича Тергов Комиссияси (ҚТК) қирғизлар ҳам қурбон бўлгани ва уларнинг уй-жойларига ҳам йирик шикаст етказилганини аниқлаган. Муаллиф айнан мана шундай матбуот хабарлари туфайли қирғизлар ва Ғарб журналистлари ўртасидаги ўзаро ишонч йўқолгани ва бу, ўз навбатида, қирғизларнинг қарашларини ўрганиш ва маълуот йиғишни қийинлаштирганини айтади. Унга кўра, АҚШ матбуотида қирғиз ва ўзбек қўшнилар бир-бирларини ҳимоя қилгани ва биргаликда ўз маҳаллалари ва бозорларини қайта қуришга уринганлари тилга олинмайди. У, шунингдек, АҚШ матбуотидаги хабарлар асосан ўзбеклар томонидаги қурбонлар кўрсатмаларига асосланса, қирғиз томонидан асосан ҳукумат мулозимлари баёнотларига таянганини айтади. ҚТК олиб борган терговга кўра, можарода 470 одам ҳалок бўлган. Уларнинг 74 фоизи ўзбеклар, 25 фоизи қирғизлар, 1 фоизи эса бошқа кичик этник гуруҳлар аъзолари бўлишган. Можарода ўқдан ўлган қурбонларнинг 80 фоизи ўзбеклар бўлишган, 19 фоизи эса қирғизлар. Минглаб одамлар жароҳат олганлар. Наубет Бисенов 1991-1996 йилларда Тошкент Давлат Университетида ядровий физика мутахассислиги бўйича таълим олган. У 1994-1999 йилларда Москва вилоятининг Дубна шаҳридаги Ядровий тадқиқотлар институтида ишлаган. У 2000 йилда Тошкентдаги Би-би-си Мониторинг идорасига Қозоғистон матбуоти бўйича мутахассис бўлиб ишга кирган, 2005 йилда эса Олма отага кўчиб, мустақил журналист, таҳлилчи ва таржимон бўлиб фаолият юрита бошлаган. У 2011-2013 йилларда АҚШдаги Огайо Университетинининг магистратура бўлимида журналистика бўйича таълим олди. Наубет Бисенов сайтимиз ўқувчилари ва тингловчилардан келган саволларга жавоб берди. Ҳурматли жаноб Бисенов, сизга қайси нашр Ўш воқеаларини мукаммал ёритгандек туюлди? Уларнинг ҳеч бири Ўшга ўз мухбирини юбордими? Нима учун ўзи Америкаликлар Ўш воқеасини ёритиши ёки унга қизиқиши керак деб ўйлайсиз? Манзура, Ўш Бисенов: Мен Вашингтон Пост, Нью Йорк Таймс ва Уолл Стрит Жорнал газеталарида 2010 йил Ўш воқеалари ҳақида чоп қилинган мақолаларни таҳлил қилганман. Менинг назаримда, улар орасидан Вашингтон Пост бу воқеаларни энг холисона ёрита олди. Лекин, бу газета 2010 йил 10 июнида бошланган воқеаларнинг нафадар фожеавий ва қонли эканига қарамай, 2011 йил 4 майида халқаро комиссия ҳисоботи тақдим қилингунча, атиги тўққизта мақолани чоп қилди. Нью Йорк Таймс 22 мақолани, Уолл Стрит Жорнал 17та мақолани чоп қилди. Бу газеталарнинг Марказий Осиёда мухбирлари йўқ, улар фақат Ўш воқеалари юз берганидан кейин ҳудудга ўз мухбирларини жўнатишди. Улар, менинг фикримда, бўлаётган воқеаларни етарлича тушуниб етмаганлар, шунинг учун уларнинг мақолалари менга жуда оддий ва умумийлаштиришларга тўладек бўлиб кўринди. Нима учун америкаликлар Ўш воқеасига қизиқиши керак деган саволга келсак, авваламбор, 470дан ошиқ одамнинг ўлдирилиши ва уч мингдан ошиқ уйлар ва дўконларнинг вайрон қилинишини ўз ичига олган бу каби йирик кўламдаги зўравонлик юз берганда, бундай ўта ғайриоддий ҳодисани инкор қилиб бўлмайди. Америкалик газеталар оддий америкаликларга Қирғизистон жанубида нималар бўлаётганини ҳикоя қилиб бериш мажбуриятига ва масъулиятига эгалар. Марказий Осиёда фаолият юритаётган журналист сифатида бир масала борасида сизнинг фикрингизни билмоқчи эдим. Сиз Ғарб матбуоти Марказий Осиёдаги ҳодисаларни ёритишини қандай баҳолайсиз? Сизнингча, Марказий Осиёни Ғарб матбуоти етарлича ёритаяптими? Уларнинг хабарлари сифати ҳақида нима деган бўлардингиз? Улар нақадар холис? Жоанна Лиллис, Олма-ота Бисенов: Менинг назаримда, Ғарб оммавий ахборот воситалари Марказий Осиёга жуда кам қизиқадилар. Улар фақат бирор ғайриоддий воқеа юз бергандагина Марказий Осиёни эслаб қолишади. Уларнинг назарига тушиш учун ё Ўш воқеалари юз бериши керак, ё Бишкекда инқилоб қилиниши керак, ёки президент юрак хуружини бошидан кечириши керак. Ғарб матбуотида давомий ва доимий қизиқиш йўқ бизга нисбатан. Агар қизиқишлари бўлганда, Марказий Осиёда доимий ваколатхоналарини очган бўлишарди, ёки ўз мухбирларини доимий равишда шу ерда жойлаштирган бўлишарди. Менимча, Ғарб матбуоти кўпроқ қизиқиши керак бу ҳудуд билан. Айниқса, Афғонистондан НАТО қўшинларининг келгуси йил олиб чиқиши ва Афғонистон барқарорлигида бизнинг ҳудуд нақадар муҳим роль ўйнашини назарда тутсак, ҳамда бу ҳудуднинг кенг кўламли энергия заҳиралари манбаи эканини назарда тутсак, қизиқиш каттароқ бўлиши керак ва бу ҳудудни таҳлил қилиш ва уни тушунишга кўпроқ ҳаракат қилиниши керак. Илмий ишингизнинг асл мақсади нима? Асл мақсад балки шу тўполонларнинг сабабчиларини топиш эмасми? Шу илмий иш билан сиз қирғиз босқинчиларини оқлашга уринмаганмикансиз? Билишимга қараганда, сиз анча пайта Ўзбекистонда бўлгансиз. Сизнинг ўзбек халқига шахсий муносабатингиз қандай? Бўстон, Ўзбекистон Бисенов: Илмий ишимнинг мақсади Ўш воқеаларида ким айбдор экани, ёки ким ҳақ эканини аниқлаш эмасди. Менинг мақсадим Американинг энг кўп ўқиладиган газеталарида бу воқеалар қандай ёритилганини таҳлил қилиш эди, холос. Айбдорларни қидириш илмий ходимлар, хусусан менинг вазифамга кирмайди. Менинг америка газеталари фаолиятини ўрганганим ва буни таҳлил қилганим, ўзим бирор тарафни оқлаганимни англатмайди. Мен журналистман, ва ҳар бир журналист ҳаққона ва оққўнгиллик билан икки томоннинг ҳам қарашлари ҳақида хабар узатиши керак. Менинг мақсадим бу учта газета нақадар холисона хабар тарқатганини аниқлаш эди. Менга аён бўлгани шу бўлдики, улар асосан ўзбек манбаларининг қарашларини узатишган. Лекин, бу ҳақида гапиришим билан мен қирғиз томонининг ёнини олмаяпман. Мутлақо. Аниғи шуки, америкалик журналистларда ўзбек суҳбатдошлар билан суҳбат қуриш осонроқ бўлган, чунки қирғиз миллатчилар ва боқсинчилар, ўз навбатида, америкалик журналистларга ўзбекларни ёнини олаётган одамлардек муносабат қилишган. Уларда америкалик журналистларга нисбатан ишонч бўлмаган. Ўз навбатида, америкалик журналистлар қирғиз томонининг ишончини қозонишга муваффақ бўлмаган ва шу сабабдан хабар узатиши ҳам оқсаган. Ўзбек халқига муносабатимга келсам, менинг ўзбекларга муносабатим жуда яхши. Мен Ўзбекистонни ва ўзбек халқини, маданиятини севаман. Ўзбекистонга тез-тез бориб тураман, дўстларим билан кўришиш учун ёки ўзбек таомларини маза қилиб ейиш учун баъзида йилига бир неча марта бораман. Мен оилавий сабаблар туфайли Ўзбекистондан Қозоғистонга кўчиб кетишга мажбур бўлганман. Нима учун АҚШ журнал ва газеталарини танладингиз? Ахир улардан ҳам машхуррок журнал ва газеталар борку! Ўш воқеаларидан сўнг икки давлат ўртасидаги муносабатлар анча бузилди, буни аввалги ҳолига қайтаришга қанча вакт кетади, умуман муносабатлар яна аввалгидек бўла оладими? Ўктам Ризаев, Хўжанд Бисенов: Мен бу тадқиқотни Огайо Университетида, "Матбуот ва можаролар" фани доирасида олиб бордим. Тадқиқотнинг талабларидан бири, қандай можарони тадқиқ қилмайлик, унда Американинг иштирокини таҳлил қилишимиз керак эди. Шунинг учун мен ўзим учун жуда муҳим бўлган ва мени безовта қилиб келган мавзуни танладим. Бу илмий ишим америкалик журналистлар фаолиятини таҳлил қилган, лекин улар, масалан, Оврўпо журналистларидан кўп фарқ қиладилар деб ўйламайман. Ҳаммасининг муаммоси ўхшаш. Бироқ, минтақада яшаб фаолият юритаётган журналистларнинг хабарлари анча фарқ қилади. Мен шахсан биламан, Би-би-си, Озодлик, eurasianet.org, AP, Рейтер, Немис тўлқини каби хабар агентликлари Марказий Осиёда ўз журналистларига эгалар ва уларнинг маҳаллий муаммоларни ва сиёсатни анча теран тушунишларига гувоҳ бўлганман. Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасидаги алоқаларга келсак, тўғрисини айтсам, Ўш ҳодисалари бу алоқаларга қандайдир таъсир қилганига мен ишонмайман. Давлат миқёсида, демоқчиман. Лекин, халқлар ўртасидаги алоқалар таъсир қилмай қолмади. У икки халқ орасидаги тарихий алоқаларга шикаст етказди ва ишончсизлик уруғини қадади. Аввалги муносабатларга қайтиш учун бу икки халқ ярашув жараёнини босиб ўтишлари керак. Назаримда, агар қирғиз ҳукумати ва қирғиз жамияти тўхтаб ўйланиб кўриши керак, ва миллатчилик кун тартибини четга суриб қўйиши керак. Ҳозирда Қирғизистонда миллатчилик ҳисси экстрим ҳолатга келган. Миллатчиликдан воз кечилгандагина, этник ўзбеклар билан ярашув йўлга қўйилиши мумкин. Муҳтарам Наубет жаноблари. Жанубий Қирғизистонда миллий озчилик деб аталувчи халқ аслида бу ҳудудларнинг асл туб (этник) аҳолиси бўлган ўзбекларнинг ҳамон минтақада ҳуқуқлари поймол бўлаётганини айтиб чиқаётган ягона ҳуқуқ ҳимоячиси, Ўшлик жасур ва ҳақиқатпарвар инсон Равшан Гапировдек ҳеч ким шу кунгача реал маълумотларни очиб бера олмаяпти. Сиз ушбу ҳақиқатни тан оласизми? Одилжон Махдумий, Ўш Бисенов: Тўғрисини айтсам, мен Равшан Гапиров жанобларини танимайман ва унинг бўлиб ўтган ва ҳозирда бўлаётган воқеаларни қандай ёритганини баҳолай олмайман. Лекин, менимча, Би-би-си, Озодлик, eurasianet.org каби ахборот воситалари Ўшдаги ҳолатни ёмон ёритишмаяпти.