Парламент бошқаруви Марказий Осиёда ишламайдими? – Ўзбекистон, минтақа ва сиёсат, Qirg’iziston, O’zbekiston, Mirziyoyev, dunyo, yangiliklar
Якшанба кунги референдум ортидан, Қирғизистон яна президент бошқарувига қайтиши мумкин.
Айнан Қирғизистон Марказий Осиёда парламент бошқарувига ўтган ягона давлат эди. Парламент тизими бу мамлакатда 10 йилдан буён амал қилиб келаётганди. Референдумнинг дастлабки натижалари эса, Қирғизистонда ҳам президент ваколатлари қайта кучайишини англатмоқда. Бунга нималар сабаб бўлганди? Тарихча ўрнида - архив мақола, 25 ноябр 2020 йил Парламент бошқаруви Марказий Осиёда ишламайдими? Парламент бошқаруви Марказий Осиёда ишламайдими? - минтақада парламент бошқарувига амалда ўтган ягона мамлакат - Қирғизистонда Конституцияни янгилаш ҳаракатлари худди шу каби хавотирларни пайдо қилган. Бу Қирғизистоннинг ҳам яна авторитаризмга қайтиши нишонаси эканига оид қўрқувларни кучайтирган. Жорий йилнинг 17 ноябрь куни Қирғизистон парламенти мамлакат Конституциясининг янги лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига тақдим этган. Лойиҳани имзолаган 80 депутат Конституцияга ўзгартириш киритиш учун референдум ўтказишни таклиф қилувчи қонун ташаббуси билан чиққан. Бироқ қонун лойиҳасининг аниқ муаллифи маълум эмас. Янги Конституция лойиҳаси президент ваколатларини кенгайтириб, давлат бошқарувига халқ қурултойи институтини киритишни кўзда тутади. Президент давлат бошлиғи бўлиб, ижро этувчи ҳокимиятни бошқариш билан биргаликда, давлатнинг ички ва ташқи сиёсатини белгилайди. Президент икки марта беш йиллик муддатга сайланиши мумкин, у ҳукумат тузилиши ва таркибини белгилайди. Шунингдек, лойиҳада ижро этувчи ҳокимият бошлиғи президент ва унинг ходимлари эканлиги таъкидланади. Агар, янги Конституция лойиҳаси халқ қўлловига эга бўлиб, референдумда кўп овоз билан қабул қилинса, парламентдаги депутатлар сони 120 тадан 90 кишига камайтирилади. Хавотирлар... Конституцияга киритилаётган ўзгартиришлар мамлакат ичкарисида кескин акс-садо бераётгани кузатилади. Қирғизистондаги фуқаролик жамияти вакиллари парламентдан янги Конституция лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасидан қайтариб олиш ва январь ойида ўтказилиши кутилаётган референдумни бекор қилишни талаб қилишмоқда. Қатор сиёсатчи ва давлат арбоблари Садир Жапаров бошлаган конституциявий ислоҳот ва парламент депутатлари ташаббуси билан ишлаб чиқилган Конституция лойиҳасини яроқсиз, деб танқид қилиб, ҳокимиятни ўзлаштиришни тўхтатишга чақирмоқда. "Ҳозир тақдим қилинаётган давлат қомуси Туркманистон конституцияси билан таққосланмоқда. Мен Садир Жапаров тарафдорларига мурожаат қилмоқчиман. Хўп, сизлар янги ҳаётни бошлаб, янги қонун ҳужжатини амалда қўллаймиз деяпсизлар. Энг саводли ва ўқимишли одамларни ёллаб, улардан маслаҳат сўранг", деган собиқ президент Роза Отунбаева Бишкекда уюштирилган йиғинда. Йиғинда собиқ Бош вазир Феликс Кулов, парламентнинг собиқ спикери Абдуғани Эркебаев, собиқ вице-спикер Қубаничбек Исабеков ва бошқа фаоллар ҳам иштирок этишган. Сиёсатчилар мазкур Конституция лойиҳасини танқид қилиб, бу ҳокимиятни бир қўлига жамлаган авторитаризмга олиб келиши, ҳужжат эса, "саводсизларча" ёзилганлигини таъкидлашган. Президентликка асосий номзодлардан бири бўлган Садир Жапаров янги Конституция лойиҳаси муҳокамасига қарши бўлганларни "бузғунчилар", дея атаб, халқни мазкур ҳужжатни фаол муҳокама қилишга чақирган. "Бу бир одам ёки гуруҳ манфаати учун Конституция эмас. Халқ ва давлат манфаатларини ҳимоя қиладиган қонун", деган Садир Жапаров Инстаграмдаги баёнотида. Давлатдаги сиёсий кучлар орасида янги Конституция лойиҳаси атрофида янги сиёсий кураш бошланган. Референдум ва янги Конституция тарафдорлари парламент тизими ўрнига президент бошқарувига ўтишга интилмоқда. Собиқ президент Роза Отунбаева, "Ата-Мекен", "Ар-Намис" ва яна қатор сиёсий партиялар, "президент бошқарувига қайтиш мамлакатни 20-30 йил орқага қайтаради ва авторитар бошқарувни тиклайди", дея огоҳлантирмоқда. "Ханституцияга йўл бермаймиз" Ўтган якшанба куни Бишкекнинг марказий майдонида 500га яқин одам давлат Конституциясининг ўзгартирилишига қарши митинг ўтказган. Митинг иштирокчилари президент ҳокимиятининг кучайишига қарши эканликлари, Бош қомуснинг янги таҳрири мамлакатни тоталитаризмга олиб боришини урғулашган. Уларнинг фикрича, конституцияни янгилаш президент ваколатларини кенгайтиради, Бош вазир лавозими эса, қўғирчоққа айланади ва парламент фаолияти, депутатлар ваколатлари чекланади. Намойишчилар қўлларида "Стоп диктатура!", "Хонликка йўл йўқ" каби шиорлар ёзилган плакатларни ушлаб туришган. Митингда оддий фуқаролар билан бир қаторда, ҳуқуқ фаоллари, бир нечта амалдаги ва собиқ депутатлар ҳамда жамоат арбоблари иштирок этган. Қирғизистон 2010 йилнинг апрелида юз берган "халқ инқилобидан" кейин президентликдан парламент бошқарувига ўтган Марказий Осиёдаги биринчи ва ягона давлат ҳисобланади. Ўтган ўн йил ичида парламент депутатлигига уч марта сайлов ўтказилиб, сиёсий партиялар номидан 120 халқ вакили беш йил муддатга сайланган. Янги конституцион тузатишлар манзарасида янграётган бу каби хавотирлар қанчалик асосли, деган савол билан биз минтақавий сиёсий тахлилчи Аркадий Дубновга мурожаат қилдик: Савол: Сизнингча, Садир Жапаров бошчилигидаги Қирғизистоннинг ҳозирги раҳбарияти нега Конституцияни ўзгартириб, президентлик бошқарувига қайтмоқчи? Уларнинг позицияси нимани англатади? Аркадий Дубнов:"Конституцияни ўзгартириш примитив сиёсий-технологик ҳийла-найрангга ўхшайди. Бу жамиятда одамларнинг ҳаётини сўзсиз яхшиловчи, уларнинг хоҳишларини қондирувчи янги раҳбарнинг келишидан ижобий кутиш муҳитини яратиш учун мўлжалланган, назаримда. Яъни, гўёки, одамларга бахтли бўлишлари учун нималар лозим эканини энг зўр билувчи раҳнамонинг етишмаётгани ҳисси сингдирилади. Қирғизистонда содир бўлаётган воқеалар пандемия вазиятидаги қийин даврда одамлардаги чарчоқ ва норозиликларни суистифода этаётган арзон халқбозликнинг бир мисоли, назаримда. Савол: Қирғизистон Марказий Осиёда "демократия оролчаси", дея айтиб келинган ва амалда биринчи бўлиб парламент бошқарувига ўтган давлат. Қирғизистон тажрибаси мисолида Марказий Осиё давлатларида парламент бошқаруви ишламайди, деган хулосага келиш қанчалик ўринли? Аркадий Дубнов: Қирғизистонда парламент бошқарув тизими барбод бўлаётгани баробарида унинг қолган Марказий Осиё давлатларида ҳам иш бермаслиги ҳақида хулоса чиқаришга ҳали эрта, деган бўлардим. Менинг фикримча, маҳаллий анъаналар ва менталитетга асосланган авторитар бошқарув тизими туфайли минтақадаги сиёсий маданиятнинг етук эмаслиги ҳақида гапириш тўғри бўлади. Бундай шароитда кланлик, олигархик ва минтақавий асослардан холи сиёсий партияларнинг тузилиши қийинчилик билан кечади ва бу ноқобил парламентларнинг шаклланишига олиб келади. Савол: Қирғизистон президентлик бошқарувига қайтса, мамлакатда ва умуман минтақада авторитаризм кучаймайдими? Аркадий Дубнов: Мен Жапаровнинг қудратга келишини, одатда, маълум бир чеклов ва мувозанат тизими яратилиши ортидан маъқулланувчи президент бошқарувига қайтиш, деб ўйламайман. Менимча, бу ҳолатда сўз муайян бир гуруҳ одамлар томонидан ҳокимиятни примитив бир тарзда қўлга киритиш истаги ҳақида бормоқда. Бу эса, ўз навбатида, Қирғизистонда янги портлашлар ва ғалаёнларга олиб келмай қолмайди". Жорий йилнинг 4 октябрида ўтказилган адолатсиз парламент сайловлари натижасида пойтахт Бишкекда ўтказилган норозилик намойиши ортидан, кейинчалик Оқ уй ишғол қилинган ва қамоқдаги сиёсатчи Садир Жапаров озод этилган. Ундан кўп ўтмай, амалдаги президент ва Бош вазир истъефо берган. Парламент депутатлари тарафидан уч марта Бош вазир этиб сайланган Садир Жапаров ўтган бир ярим ой давомида муваққат президент вазифасини ҳам бажарди. Январь ойида ўтказилиши кутилаётган президентлик сайловида иштирок этиш учун Бош вазирликдан истеъфо берган Садир Жапаров 23 ноябрь куни "7 канал"га берган интервьюсида Конституция лойиҳасини танқид қилаётганларга жавоб берган. Унинг сўзларига кўра, ҳозирда Конституцион кенгашда кўриб чиқилаётган Бош қонун лойиҳаси 2010 йилдан бери муҳокама қилинаяпти. "Янги Конституция лойиҳасида давлат бошқарувида биргина раҳбар бўлсин ва парламент қолсин, деяпмиз. Бугун қандай? Парламент бошқаруви, деяпмиз. Сайловда енгган уч партия бирлашиб, давлатни учга бўлиб, барча хизматларга ўз танишларини қўйиб чиқаяпти. Ҳозир оқсаётганимиз шундан. Биз келажакда давлат манфаатига ишлайдиган Конституцияни ишлаб чиқаяпмиз. Менинг таклифим шундан иборатки, ҳукумат ва президентликни бирлаштириб, фақат аппарат бўлсин, қурултой тизими йўлга қўйилсин", дея изоҳлаган Садир Жапаров. Парламентдаги 80 депутат ташаббуси билан ишлаб чиқилгани айтилаётган янги Конституциянинг лойиҳаси 17 ноябрда халқ муҳокамасига қўйилган. Орадан кўп ўтмай, айрим депутатлар янги қонун ташаббускорлигидан воз кечгани, бошқалари эса, янги Конституциянинг лойиҳасини ёзишда иштирок этмагани, хаттоки, уни кўришмаганини ҳам маълум қилишди. Қирғизистонда сўнгги бор янги Конституция 2016 йилнинг декабрида референдум орқали қабул қилинган. Бош қонуннинг ўзгартирилишини Қирғизистоннинг ўша пайтдаги президенти Алмазбек Атамбаев давлат қонунларининг халқаро низомлардан устуворлигини таъминлаш ва парламент бошқарувини янада мустаҳкамлаш нияти билан тушунтирган. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek