Хитой энди дунёга яхши кўринмоқчи, кўпроқ дўст орттирмоқчи - минтақа, дунё ва сиёсат
Хитой президенти ўзининг янги стратегиясини очиқлади. Таҳлилчиларга кўра, Си Цзиньпин "дўстлик" истаб, Пекиннинг тобора иҳоталаниб қолаётганини тан олаётган бўлиши мумкин. Айнан Хитой бугунги кунда Ўзбекистоннинг энг йирик савдо-иқтисодий шериги, аксарият Марказий Осиё давлатларининг асосий сармоячиси ва кредитори саналади.
Президент Си Цзиньпиннинг айтишича, дунё билан муносабатда Хитой "очиқ, ўзига ишонган, аммо айни пайтда камтар бўлиши лозим" Си Цзиньпин ҳозир ўзларини яхши томондан кўрсатиш, дўстлари сафини янада кенгайтиришнинг муҳимлигини урғулади. Хитой жорий пайтда Россия ва АҚШ билан бирга минтақадаги учта йирик геосиёсий ўйинчи, ядровий қудратдан биттаси бўлади. Худди Афғонистон каби минтақанинг аксарият Марказий Осиё давлатларига бевосита чегарадош. Ўзбекистоннинг энг йирик савдо-иқтисодий шериги, табиий маъданлар ва энергия заҳираларига бой аксарият Марказий Осиё давлатларининг асосий сармоячиси ва кредитори. Хитой президенти ўзининг нияти ҳақида Коммунистик партиянинг юқори мартабали мулозимларига баён қилган. Син Цзиньпин қўл остидагиларга Хитойни "ишончли, суюкли ва обрўли" қилиб кўрсатишнинг муҳимлигини таъкидлаган. Бу эса, Хитойнинг, таҳлилчилар наздларида, тобора кескинлашиб бораётган дипломатик ёндашувининг ўзгараётганига далолат қилиши мумкин. Ташқи алоқалар Си Цзиньпиннинг янги режаси Хитойнинг бошқа глобал қудратлар билан муносабатларига жиддий дарз етаётган бир пайтда ўртага чиққан. Хитой сўнгги йилларда Шинжон ва Гонгконгдаги қаттиққўл сиёсати боис халқаро миқёсда кескин танқидлар остида қолган. Расмий Пекин ўзи изчил равишда рад этиб келаётган эса-да, бўлгадаги уйғурлар ва бошқа мусулмон озчиликлари ҳуқуқларини топтаётганликда айбланади. Хитой Шинжонда барпо этган лагерлар тармоғида аксарияти уйғурлардан иборат бир миллионга яқин мусулмоннинг сақлаб турилгани ишонилади. Аммо расмий Пекин лагерларни "экстремизмни жиловлаш" мақсадида ташкил этилган "қайта таълим бериш марказлари" эканини таъкидлайди. Сўнгги йилларда у ердаги қийноқлар, мажбурий меҳнат ва жинсий зўравонликларга оид хабарлар ўртага чиққан. Яқинда бу каби ҳуқуқбузарликларга жавобан Европа Иттифоқи, Буюк Британия, АҚШ ва Канада Хитойга қарши санкциялар қўллашга қарор қилишган. Бунинг ортидан, Хитой ҳам уларни жазолашини айтган. Расмий Пекин яқинда АҚШнинг Covid-19 Хитой лабораториясидан чиққан-чиқмаганлигини аниқлаш учун кўпроқ текширув олиб бориш таклифини ҳам қоралаб чиққан. Хитой Америка томонини "сиёсий манипуляция ва айбни бошқаларга ағдариш"да айблаган. Си Цзиньпин худди шу каби бир вазиятда Хитой ўз нуқтаи назарини ижобий йўл билан ифодалаши муҳимлигини таъкидлаган. Хитой, уйғурлар ва минтақа Хитойдаги мусулмонлар билан боғлиқ воқеаларнинг бу каби ривожи аксарият минтақа давлатлари аҳолисини ҳам беэътибор қолдирмаган. Сўнгги пайтларда кўпчилик ўзбекистонлик интернет фойдаланувчилари диққат-эътиборидаги энг муҳим ва қайноқ мавзулардан бирига айланган. Бу мусулмонлар билан боғлиқ ҳар қандай хабар ижтимоий мулоқот тармоқларида уларнинг қизғин баҳсу мунозараларига сабаб воқеълик тусини олган. Бу хусусда қолдирилаётган аксарият коментларнинг умумий мазмуни ўз ҳукуматларининг бу масалада уйғурлар, мусулмонлар тараф бўлиши шартлигида ўзининг ифодасини топган. Аммо катта сондаги фуқароларининг бу каби ўй-фикрларига қарамай, сўнгги йилларда Ўзбекистон илова кўпчилик Марказий Осиё давлатларининг бу масалада расмий Пекин сиёсатини қўллашлари маълум бўлган. Минтақавий таҳлилчиларга кўра, Хитой ўзининг ҳудудий яхлитлигини бутун сақлаш учун ҳозир бутун бир дипломатияси, иқтисодий ва сиёсий ресурсларини худди шу соҳага йўналтирган. Ўзбекистон Марказий Осиёнинг энг йирик мусулмон давлати экани боис, бу масалада расмий Тошкентнинг мавқеи хос эътибор топгани сифатида кўрилган. Президентларнинг бир эмас, бир неча бор ўзаро ташрифлари ва учрашувлари амалга ошган эса-да, ҳалича Мирзиёев бу масалада ўзининг расмий мавқеини ошкора намоён этмаган. Расмий Тошкент орада ўзининг ташқи сиёсатидаги устивор давлатлар сифатида Россия, АҚШ ва Хитойни кўрсатган. Айрим таҳлилчилар эса, "жамияти учун анчайин ҳиссиётли, сезиларли бўлган бунга ўхшаш масалаларда Ўзбекистоннинг нейтрал қолиши, албатта, мақсадга мувофиқ бўлиб қолавериши"ни таъкидлашади. Халқаро иқтисодий экспертларнинг бирдек эътироф этишларича, ҳозир минтақага Хитой даражасида ётирим киритиш потенциалига эга бошқа бирор бир давлатнинг ҳам ўзи йўқ. Хитой сўнгги йилларда аксарият минтақа давлатларини ўз ичига олувчи бир неча миллиард долларлик улкан иқтисодий лойиҳалар билан ҳам ўртага чиққан. Бу каби мега лойиҳалар ҳозирча бирор бир бошқа минтақа мамлакати томонидан илгари сурилмаган. Айрим экспертларга кўра, худди шу боис ҳам, Хитой Марказий Осиёга кўп бўлса бордир, аммо кам қарам эмас. Дўстлик, дўстлашиш сиёсати Хитой президенти, "халқаро жамоатчилик фикри ҳақида гап кетганда, дўстлашиш, бирлашиш ва кўпчиликнинг кўнглини олиш, ўз дўстлари сафини тўхтовсиз кенгайтириш бориш"нинг муҳимлигини урғулаган. Унинг айтишича, дунё билан муносабатда Хитой "очиқ, ўзига ишонган, аммо айни пайтда камтар бўлиши лозим". Си Цзиньпин, шунингдек, Коммунистик партиянинг ташвиқот идоралари расмий Пекин "Хитой халқининг бахт-саодати ва равнақидан бошқа ҳеч нарсани истамаслиги"ни аниқ-таниқ қилиб тушунтириб қўйишлари кераклигини айтган. Таҳлилчилар Сининг сўнгги чиқишини Пекиннинг тобора иҳоталаниб бораётганини тан олишга йўйишмоқда. Уларга кўра, бунга ўхшаш эътироф Хитой томонидан жуда камдан-кам кузатилади. Си Цзиньпин 2012 йилдан буён Хитойни бошқариб келади. У қудратга келиши ортидан Хитойнинг ташқи сиёсати тобора кескинлашиб, ички сиёсатида авторитаризм кучайиб бораётгани айтилади. Расмий Пекиннинг янгича дипломатик оҳангига ҳозирча халқаро ҳамжамиятнинг муносабати маълум эмас, биргина мамлакатдаги мусулмон озчиликлари ҳуқуқлари назарда тутилганда ҳам, бунинг амалда нимани англатиши ҳозирча ноаён, бу борада билдирилаётган фикрларнинг эса, анчайин скептик экани кўзга ташланади. Хитой ҳозир дунёнинг энг йирик ҳарбий ва иқтисодий қудратларидан биттаси ҳам бўлади. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek