Горбачев Трампни янги Совуқ Урушни бошлашдан огоҳлантирди
Совет Иттифоқнинг сўнгги раҳбари Михаил Горбачев президент Доналд Трампнинг АҚШни Совуқ Уруш давридаги энг муҳим ютуқлардан бири бўлмиш ядровий қуролсизланиш бўйича келишувдан чиқариб олиш юзасидан олган қарорини танқид қилиб чиқди.
Ўрта ва Қисқа Масофали Ракеталарни Тугатиш бўйича деб номланмиш мазкур келишувни жаноб Горбачев 1987 йилда АҚШнинг ўша вақтдаги президенти Роналд Рейган билан бирга имзолаган эди. Ўша пайтда келишув деярли 45 йил давом этган Совуқ Уруш даврида йиғилиб қолган ядровий қуроллар хавфидан дунёни сақлаб қолган ҳужжат сифатида эътироф этилган эди. 20 октябр куни президент Трамп Россияни «узоқ йиллардан буён келишув бандларини бузиб келиш»да айблаб, АҚШнинг бу битимдан чиқишини маълум қилди. Жаноб Горбачев АҚШ президентининг бу қарорини «ўта қалтис хато» дея баҳолаган. Унинг фикрича, агар АҚШ ушбу икки томонлама келишувдан чиқадиган бўлса, шу вақтга қадар ядровий қуролларни чеклаш бўйича эришилган ютуқларнинг бари беҳуда кетади. Ўз навбатида, Россия президент Трампнинг айбловларини рад этиб, қарши жавоб қайтариш билан таҳдид қилган. Россия-Америка: Путин билан учрашган Трамп Америкага "хиёнат"қилдими? Трамп: "Саммитда Путин ва мен яхши гаплашдик" Путин ва Трамп илк бор кўришишди, қўл сиқишишди Кремл президент Владимир Путиннинг 22 октябр куни Москвага ташриф буюриши кутилаётган АҚШ миллий хавфсизлик маслаҳатчиси Жон Болтондан жаноб Трампнинг бу борадаги қарори юзасидан изоҳ кутаётганини маълум қилган. Германия АҚШнинг иттифоқчилари орасида биринчи бўлиб президент Трамп қарорини танқид қилиб чиққан. Германия ташқи ишлар вазири Ҳейко Маас Вашингтонни келишувдан чиқиш оқибатлари ҳақида яна бир бор ўйлаб кўришга чақирган. Ўрта ва Қисқа Масофали Ракеталарни Тугатиш бўйича келишув 500-5,500 километр ўртасидаги масофага учадиган ракеталарни яратиш ва улардан фойдаланишни тақиқлайди. Битим 1945 йилдан 1989 йилга қадар АҚШ ва Совет Иттифоқи ўртасида давом этган қуролланиш пойгаси ва ядровий уруш хавфи ўз чўққисига чиққан давр - Совуқ Урушнинг сўнгги йилларида имзоланган. Охирги 50 йил давомида АҚШ ва Россия ўз ядровий арсеналларини чеклаш ҳамда камайтириш юзасидан қатор келишувларни имзолаган. 1985 йилда Совет Иттифоқи раҳбарига айланган Михаил Горбачевнинг олиб борган ислоҳотлари ва ядровий қуролсизланиш бўйича битимлари Совуқ Урушнинг тугашига катта ҳисса қўшган. Президент Трамп айнан нима деган эди? 20 октябр куни бўлиб ўтган сайлов кампаниясидан сўнг жаноб Трамп АҚШ «америкаликлар фойдалана олмаётган бир пайтда Россия ёки Хитойнинг қуролларни бемалол қўллашига йўл қўймаслиги»ни таъкидлаган. "Билмадим, нега президент Обама бу ҳақида музокаралар олиб бормаган ёки келишувни бекор қилмаган," деган президент Трамп. 2014 йилда АҚШ собиқ президенти Барак Обама қанотли ракетани синовдан ўтказган Россияни Ўрта ва Қисқа Масофали Ракеталарни Тугатиш бўйича келишувни қўпол равишда бузишда айблаб чиққан эди. Бироқ у қуролланиш пойгаси бошланиб кетишидан огоҳлантирган Европа етакчилари босими остида келишувни бузмасликка қарор қилган эди. Россиянинг муносабати қандай бўлди? "Бу, ишончим комилки, нафақат халқаро ҳамжамият томонидан дастакланмайдиган, балки жиддий айбловларга сабаб бўлувчи ўта хавфли қадамдир," деган Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Сергей Рибаков. «Мазкур келишув халқаро хавфсизлик ва ядровий қуроллар соҳасидаги хавфсизлик, стратегик барқарорликни сақлаб туриш йўлида муҳимдир,» маълум қилган у Тасс ахборот агентлигига. Жаноб Рибаков агар АҚШ «асоссиз ва қўпол» тарзда ҳаракат қилиш ва халқаро шартномалардан чиқиб кетишда давом этаверса, Россиянинг «жавоб чоралари кўриш, жумладан, ҳарбий технологияларни қўллашдан бошқа чораси қолмаслиги»ни таъкидлаган. «Аммо биз бу даражага боришни истамаймиз,» қўшимча қилган у. 'Жиддий ортга қайтишʼ Дунё бўйлаб ҳарбий соҳа бўйича кўплаб таҳлилчилар президент Трампнинг ядровий қуролсизланиш келишувидан чиқиш қарорини салбий қабул қилмоқда. Аксарият таҳлилчилар бу қарорни қуролларни назорат этиш йўлида жиддий ортга қайтиш, дея атаган. Ҳарбий соҳа ва стратегик қуролланиш бўйича таҳлилчиларнинг кўпчилиги Россияни АҚШ билан музокаралар столига қайтариш лозимлигига ишонади. Улар жаноб Трампнинг қарори ортидан Совуқ Уруш давридаги қуролланиш асоратларини юмшатишга ёрдам берган қатор битимлар тизимининг ишдан чиқиши мумкинлигидан жиддий хавотир билдирган. Айрим таҳлилчилар президент Трампнинг бундай қарор олишига у айблаб чиққан Россиянинг ҳаракатларидан ташқари бошқа омиллар ҳам таъсир кўрсатган бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқда. Ўрта ва Қисқа Масофали Ракеталарни Тугатиш бўйича келишув Вашингтон ва Москва ўртасида имзоланган икки томонлама ҳужжат бўлиб, у бутун дунёдаги ядровий қудратни назорат қила олмайди. Масалан, Хитой ўрта ва қисқа масофали ракеталарни яратиш ҳамда уларни стратегик муҳим нуқталарга бемалол жойлаштириши мумкин. Президент Трамп маъмуриятидаги баъзи расмийлар Россия билан имзоланган келишув Пекин ва Вашингтон ўртасида ортиб бораётган рақобат фонида АҚШнинг қўлини калта қилиб қўйишига ишора қилган. Россия ростдан ҳам келишувни бузганми? АҚШнинг айбловига кўра, Россия Новатор 9М729 номли ўрта масофали янги ракетани яратиш орқали икки томонлама келишувни қўпол тарзда бузган. Мазкур ракета Россияга НАТОнинг аъзо давлатлари томон қисқа муддат ичида зарба бериш имконини беради. Россия янги ракета бўйича кўп маълумотларни ошкор қилмаган, лекин келишувни бузмаганини таъкидлаб келади. Таҳлилчилар Россиянинг бундай қуролларни анъанавий қуролли кучларга нисбатан арзон муқобил сифатида кўришини айтади. New York Times нашри 19 октябр куни АҚШнинг Ғарбий Тинч океани минтақаси бўйлаб тобора таъсир доирасини кенгайтириб бораётган Хитойга қарши туриш мақсадида Россия билан келишувдан чиқиш масаласини ўрганиб чиқаётгани ҳақида ёзган эди. Хитой ўрта ва қисқа масофали ядровий ракеталарни тақиқлаш бўйича келишувларга имзо чекмаган. Шу сабабдан у ҳеч қандай қаршиликсиз бундай қуролларни яратиши мумкин. Сўнгги марта АҚШ қуролланиш бўйича йирик шартномадан 2002 йилда чиққан эди. Ўшанда собиқ президент Жорж Буш АҚШ ва СССР ўртасида 1972 йилда имзоланган Ракетага Қарши Мудофаа Тизимини Чеклаш бўйича келишувдан бир томонлама чиқиш ҳақида эълон қилган. Жорий йилнинг май ойида эса президент Трамп АҚШнинг Эрон ва қатор қудратли давлатлар ўртасида имзоланган ядровий қуроллар бўйича шартномадан чиқишини маълум қилган эди. Бу қарор ҳам халқаро ҳамжамият томонидан салбий кутиб олинган. 1987 йилда имзоланган Ўрта ва Қисқа Масофали Ракеталарни Тугатиш бўйича келишув ўрта-қисқа масофага учувчи барча ядровий ва ядровий бўлмаган ракеталарни яратиш ҳамда жойлаштиришни тақиқлайди. Шартнома талаблари доирасида 1991 йилга қадар 2,700 яқин ядровий каллак йўқ қилинади ва ҳар икки томон бир-бирининг ядровий арсеналини текшириш ҳуқуқини олади. 2007 йилда президент Владимир Путин бу келишувнинг ортиқ Россия манфаатлари учун хизмат қилмаётганини маълум қилган эди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek