Рус тилига давлат тили мақоми берилсин, инглиз тили расмий тил бўлсин – Қирғизистонда нега баҳслар қизиди? Qirg’iziston, O’zbekiston, Mirziyoyev, dunyo, yangiliklar
Рус тилига давлат тили мақоми берилсин, инглиз тили расмий тил бўлсин - тил Қирғизистоннинг янги Конституция лойиҳасида энг қизғин муҳокамаларга сабаб мавзулардан бири бўлмоқда.
Олти миллионли Қирғизистондаги ўзбеклар сони расман бир миллиондан ортади. Рус тили қолади, инглиз тили эса керакмас Шу кунларда, Қирғизистонда 2021 йилнинг 10 январига белгиланган президентлик сайлови билан биргаликда ўтказилиши режаланаётган референдумда қабул қилиниши кутилаётган Конституциянинг янги лойиҳаси қизғин муҳокама қилинмоқда. Ўтган хафтада бўлиб ўтган конституциявий йиғинда кенгаш аъзоси Мақсат Чакиев инглиз тили учун ҳам рус тили билан бир қаторда давлат тили мақоми беришни таклиф қилган. Унинг сўзларига кўра, бу борада халқ томонидан кўплаб мурожаатлар мавжуд. "Ҳозир бизда рус тили расмий тил ҳисобланади. Шу тил билан қирғизистонликлар ўзаро мулоқот қилиб, 10 дан ортиқ мамлакатларда эркин сўзлашмоқда. Агар кенгроқ миқёсда оладиган бўлсак, 100 дан ортиқ мамлакатлар инглиз тилидан фойдаланадилар. Уларнинг орасида инглиз тилини ўзларининг қонунларига расмий тил сифатида киритганлари мавжуд. Агар биз янги технологиялар, инновациялар, халқаро ривожланиш жараёнларига қўшилишни истасак, унда инглиз тилини иккинчи расмий тил сифатида конституцияга киритишимиз керак", деган Мақсат Чакиев. Йиғинда иштирок этган филология фанлари доктори Сиртбай Мусаев эса, бу таклифни бемаъни деб атаган. "Мен ҳатто бу таклифни овозга қўйишни зарур, деб ҳисобламайман. Ташаббуснинг ўзи бемаъни", деган у. Йиғинда тил бўйича қизғин бахслар давом этар экан, конституцион кенгаш аъзоси, жамоат арбоби Садирдин Тўралиев рус тилини расмий мақомидан маҳрум қилиш таклифини айтган. Унга кўра ёшлар қирғиз тилида гаплашмай қўйган. "Бу радикал кўриниши мумкин. Аммо менинг таклифим фақат қирғиз тилини давлат тили сифатида қолдиришдир. Биз бошқа тилларни бошқа қонунлар билан ривожлантирамиз. Рус тили расмий мақомга эга. Биз унга ўрганиб, боғланиб қолганмиз. Бундай бўлмаслиги керак", деган Садирдин Тўралиев. У келажакда қирғиз тилини йўқотмаслик ва ривожлантириш учун шароит яратиш керак, дея қўшимча қилган. "Нега ёшлар қирғиз тилини ўрганмаяптилар? Чунки бунга эҳтиёж йўқ. Сиз уни яратишингиз керак. Шундагина ҳамма қирғиз тилини ўрганишни ва гапиришни бошлайди", дея сўзини якунлаган Садирдин Тўралиев. Тўралиевнинг фикри аҳоли, айниқса, русийзабон одамлар орасида қизғин мунозаларга сабаб бўлган. Орадан кўп ўтмай, Конституцион кенгашнинг "Инсон ва фуқаролик ҳуқуқлари ва эркинликлари" бўлимининг раҳбари Нурлан Шерипов матбуот анжумани ўтказиб, рус тили Қирғизистоннинг расмий тили бўлиб қолишини билдирган. Унинг сўзларига кўра, турли хил таклифлар бўлган, аммо конституцион йиғилиш аъзолари Бош қомусда қирғиз тилини давлат, рус тилини эса мамлакатнинг расмий тили сифатида қолдиришга қарор қилишган. "Рус тили расмий тил бўлиб қолмоқда. Конституцион йиғилишда қирғиз тили давлат тили, рус тили расмий тили сифатида тасдиқланди. Инглиз тилини жорий этиш бўйича таклифлар бўлган, аммо биз конституциянинг матнлари шундай сақланиб қолади деб ўйладик", деган у. Конституцияни ўзгартирилишига қилинаётган ҳаракатлар сиёсатчилар ва жамият орасида норозиликларни кучайтирган. Шунга қарамай, 20 ноябрда парламент спикери ва президент вазифасини бажарувчи Талант Мамитовнинг фармони билан тузилган Конституцион кенгаш ўз ишини давом эттирмоқда. Референдум қолдириладими? Яқин вақтгача Қирғизистон раҳбари ваколатларини бажариб келган президентликка номзод Садир Жапаров "7 каналга" берган интервьюсида конституциявий ислоҳотларга шошилмасликни ва ундан аввал давлат бошқарув шакли тўғрисидаги масалани референдумга киритишни таклиф қилган. Кеча, якшанба куни пойтахт Бишкекнинг марказий майдонида беш юзга яқин фаоллар яна конституциянинг ўзгартирилишига қарши намойишга чиқишган. Намойиш иштирокчилари қўлларида "Менинг Конституциям - эркинлик!", "Референдум ноқонуний", "Хонсиз мамлакат", "Референдум йўқ!", деган шиорларни кўтариб туришган. Тинчлик намойишида иштирок этган президентликка номзод, Жўғўрқу Кенгаш депутати Қанатбек Исаев парламент имкониятларини тўлиқ синовдан ўтказмасдан туриб, унинг бошқарув шаклидан воз кечиш нотўғри, деб ҳисоблайди. "Садир Жапаров фуқаролар билан суҳбатда, "Конституциянинг янги лойиҳаси тайёрланмоқда, у президентлик бошқарув шаклини таклиф қилади ва мен уни қўллаб-қувватлайман, халқ ҳам буни сўраяпти", деди. Бироқ, ким аниқ сўраганлиги номаълум. Шунингдек, у бир неча марта "депутатлар бир мандатли сайлов округларидан сайланиши керак" деб айтган. У бу билан конституция лойиҳаси ортида ўзи турганлигини тасдиқлади. Депутатлар эса расмий равишда муаллифга айланишди", дейди Қанатбек Исаев. 22 ноябрь куни ҳам Бишкекда "Конституция учун" шиори билан тинчлик намойиши бўлиб ўтган Унда иштирок этган 500га яқин инсонлар, мамлакатнинг асосий қонунини ўзгартириш бўйича референдум ўтказилишига қарши эканликларини изхор этишганди. АҚШ ва Европа Иттифоқи олқишлади АҚШ президентликка номзод Садир Жапаровнинг конституциявий ислоҳотларга шошилмасдан, референдум ўтказишни кейинроққа қолдириш таклифини олқишлаган. "Америка Қўшма Штатлари президентликка номзодларнинг конституциявий ислоҳот бўйича референдумни баҳорга ёки ундан кейинроққа қолдириш тўғрисидаги таклифини мамнуният билан қабул қилади", дейилади АҚШнинг Қирғизистондаги элчихонаси баёнотида. Унда қайд этилишича, қирғиз халқига ўз давлатини қандай бошқариш кераклиги борасида бир фикрга келиш учун вақт берилиши керак. "Конституцияга киритилган ҳар қандай ўзгартиришлар тўғрисида қарорлар халқ томонидан кенг жамоатчилик муҳокамасидан сўнг қабул қилиниши керак. Конституциявий кенгаш таркибига кенг қамровли фикр эгалари, шу жумладан, фуқаролик жамияти, оммавий ахборот воситалари ва мухолифат вакиллари кириши керак ", дейилади баёнотда. Бунгача, халқаро ташкилотлар Қирғизистонга референдум ўтказиш бўйича ёрдам беришга тайёр эканликларини маълум қилган. Жумладан, Венеция комиссияси техник кўмак кўрсатишини айтган. АҚШ баёноти ортидан Европа Иттифоқи ҳам Қирғизистондаги сайлов жараёни ва конституциявий ўзгаришлар тўғрисида баёнот билан чиққан. Европа Иттифоқининг Қирғизистондаги ваколатхонаси матбуот хизматига кўра, Европа Иттифоқи Европа Кенгашининг Венеция комиссиясини парламент сайловлари қолдирилганлиги муносабати билан илгари эълон қилинган фикрини маъқуллайди. "Европа Иттифоқи Қирғизистонни қўллаб-қувватлашга содиқлигини тасдиқлайди ва мамлакатдаги барча сиёсий кучларни фуқаролик жамиятини тўлиқ жалб қилган ва қирғиз халқининг қонуний талабларини инобатга олган ҳолда конструктив ва инклюзив мулоқотга асосланган сиёсий жараёнда иштирок этишга чақиради", дейилади баёнотда. Президент икки марта беш йиллик муддатга сайланиши мумкин, у ҳукумат тузилиши ва таркибини белгилайди. Шунингдек, лойиҳада ижро этувчи ҳокимият бошлиғи президент ва унинг ходимлари эканлиги таъкидланади. Агар, янги Конституция лойиҳаси халқ қўлловига эга бўлиб, референдумда кўп овоз билан қабул қилинса, парламентдаги депутатлар сони 120 тадан 90 кишига камайтирилади. Жорий йилнинг 17 ноябрь куни Қирғизистон парламенти мамлакат Конституциясининг янги лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига тақдим этган. Лойиҳани имзолаган 80 депутат Конституцияга ўзгартириш киритиш учун референдум ўтказишни таклиф қилувчи қонун ташаббуси билан чиққан. Бироқ қонун лойиҳасининг аниқ муаллифи маълум эмас. Янги Конституция лойиҳаси президент ваколатларини кенгайтириб, давлат бошқарувига халқ қурултойи институтини киритишни кўзда тутади. Президент давлат бошлиғи бўлиб, ижро этувчи ҳокимиятни бошқариш билан биргаликда, давлатнинг ички ва ташқи сиёсатини белгилайди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek