Сурияда яна қанча ўзбекистонлик қолган? – Ўзбекистон, Мирзиёев ва Яқин Шарқ, O‘zbekiston, Mirziyoyev, yangiliklar
Сурияда яна қанча ўзбекистонлик қолган? - Бугун худди шу савол яна кун тартибига чиққан. Расмий Тошкент кеча яна юзга яқинини олиб келган. Аммо яна қанча ўзбекистонлик ортда қолган? Сурия ва Ироқда ИШИД сафларида жами 1500 нафар ўзбекистонлик жангарининг жанг қилгани, уларнинг аксарияти ўз оиласи билан экани ишонилган.
Аммо шу пайтгача имконли бўлган бирор бир расмий ёки мустақил манбада Яқин Шарқда бўлган ўзбекистонлик хотин-қиз ва болаларнинг сонларига оид аниқ рақамлар имконли бўлмаган. Ўзбекистон ўтган йил май ойида илк бор айнан Суриядан 160 га яқин фуқаросини ортга қайтарган. Улардан аксариятининг хотин-қиз ва болалар экани кўрилган. Ортга қайтарилганларнинг Сурияда аниқ қайси жамлоқларда тутиб турилишгани, ортда яна қанча Ўзбекистон фуқаросининг қолганига оид тафсилотлар ўшанда расмий хабарларда ўз ифодасини топмаган. Аммо орада уларнинг айримлари билан пойтахт Тошкентда уюштирилган телевизион суҳбатлардан Сурияда қолган тақдирдошларининг сонлари "озмунча эмас"лиги англашилган. Шахсан президент Шавкат Мирзиёев назорати остида бўлган учинчи "Меҳр" операцияси доирасида эса, кеча, 8 декабрь куни яна бир гуруҳ ўзбекистонлик Суриядан ўз ватанига олиб келинган. 98 нафар ўзбекистонлик барчасининг яна хотин-қиз ва болалар экани кўрилган. Ўзбекистон, расмий Тошкент ва Президент Мирзиёев эртасини ўйлаяптими? Ўзбекистон, Тошкент ва Мирзиёев: Ўзбек жангарилари ортга қайтишадими? Ўзбекистон Россия таҳдидини яхши билади, Тошкент Москвадан масофа сақлайди Ўзбекистон ва Марказий Осиё: Яқин Шарқдаги жангарилар тақдири нима бўлади? Яқин Шарқ ва ўзбекистонликлар Ўтган йилги биринчи "Меҳр" амалиёти ортидан, "MY5" телевизион каналида берилган кўрсатувда Ўзбекистон Мусулмонлари идораси раиси, муфтий Усмонхон Алимов вазиятга анчайин ойдинлик киритгандек бўлган. Усмонхон Алимов Яқин Шарқдаги қуролли низолар ҳудудларида қолаётган 3 мингга яқин ўзбекистонлик ҳам ортга қайтарилишини маълум қилган. "Бизнинг ҳисоб-китобимиз бўйича 3 минг атрофида, уларни яна чиқариб олиб келамиз", - деган. Аммо ҳисоб-китоблари манбасини очиқламаган. Ўзбекистон муфтийси, шунингдек, уларнинг айнан кимлардан иборат экани, ораларида жангарилари ҳам бор-йўқлиги тафсилотларига ҳам тўхталмаган. Умумиятла Яқин Шарқ дер экан, Усмонхон Алимов, "уч мингга яқин ўзбекистонлик" айнан қаерда тутиб турилгани ва кимнинг назорати остида эканига ҳам ойдинлик киритмаган. ИШИД мағлубияти ортидан, 2017 йилда Яқин Шарқдаги ўзбекистонлик жангарилар сонини эълон қилган Американинг "Soufan" тадқиқот маркази эса, улардан ортга қайтганлари борасида ўзларида бирор бир маълумот йўқлигини ҳам эътироф этганди. Агар, орада кечган вақт давомида минтақадан олинган хабарларга таянилса, Сурияда қўлга олинган ёки таслим бўлган чет эллик жангариларнинг оилалари ҳам ИШИД назорати остидаги ҳудудлардан қочиб чиққан маҳаллий аҳоли қатори турли қуролли гуруҳлар назорати остидаги учта лагерда тутиб турилишган. Буларнинг "Ал-Ҳол", "Ар-Рож" ва "Айн-Исса" лагерлари экани айтилган. Имконли бўлган бошқа хабарлардан эса, эркакларнинг алоҳида сақланаётгани англашилган, аммо уларнинг сони, миллати, қай бир давлат фуқароси эканига оид аниқ маълумотлар имконсизлигича қолганди. Ўзбекистон ҳукумати ўтган йил Сурия ортидан, барчаси вояга етмаган болалар бўлган олтмишдан ортиқ фуқаросини Ироқдан ҳам ортга қайтарган. Улар ота-оналарининг жангларда ҳалок бўлишгани ёки Ироқ қамоқхоналарида ўз жазо муддатларини ўташаётгани маълум бўлган. Айниқса, Сурия билан боғлиқ дастлабки "Меҳр" инсонпарварлик операциясининг қанчалик осон кечмаганини ҳатто Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ўзи ҳам расман эътироф этганди. Сурия, лагерлар ва тутқунлар "Озодлик" Тожик хизмати ўтган йил Туркиянинг курд Сурия Демократик Кучларига қаратилган ҳарбий амалиётлари сабаб, "Ар-Рож" ва "Ал-Ҳол" лагерларидаги тожик аёллари очарчилик ва ўлим хавфи остида қолишгани ҳақида ёзган. Би-би-си Ўзбек хизмати ўшанда мустақил манбалар орқали бу хабарларни тасдиқлай олишга имконли бўлмаган. Шунингдек, Би-би-си Ўзбек хизматининг Суриядаги лагерларда сақланаётган ўзбекистонликларнинг бугунги тақдири ва ҳозирги ҳолатларига ойдинлик киритиш уринишлари ҳам самара бермаганди. Хизмат боғланган манбалар жорий пайтда бу ҳақда ишончли хабарларнинг ўзи имконсиз эканини айтишганди. Расмий Тошкент ҳам Яқин Шарқдаги воқеаларнинг бу каби ривожи манзарасида бу ҳақда бирор бир расмий баёнот билан чиқмаган. Аммо "Меҳр-2" операцияси фонида бирор бир Ўзбекистон фуқароси тақдирнинг измига ташлаб қўйилмаслигини баён қилганди. Ироқдан олтмишдан ортиқ ўзбекистонликнинг ортга қайтарилиши эса, Туркия Сурия ҳудудига кириб боришидан кун ўтиб амалга оширилган. Сурия Демократик Кучлари ўшанда ўз назоратлари остидаги ИШИД маҳбусларининг сони 12 мингдан ортишини айтишган. Улардан камида 4 минг нафари чет эл фуқаролари эканлиги маълум бўлган. Бу маҳбуслар сақланаётган жаъми етти лагердан айримларининг айнан Туркия билан чегарага яқин экани ишонилган. Туркиянинг ҳарбий амалиёти қаршисида Сурия курдлари ўзлари тутиб турган минглаб ИШИД маҳбуслари хавфсизлигини кафолатлай олмасликларидан ўз хавотирларини билдиришган. Бунинг ортидан, Туркиянинг ҳарбий амалиётлари фонида курдлар назорати остидаги лагерлардан қочиб қолганларга оид кўплаб хабарлар олинган. Бу халқаро миқёсда ИШИДнинг қайта уюшишига замин яратишига оид қўрқувларга ҳам замин яратмай қолмаган. Воқеаларнинг худди шу каби ривожи манзарасида бўй кўрсатган расмий хабарлардан эса, Ўзбекистоннинг "Меҳр" инсонпарварлик амалиёти бундан буёғига ҳам давом этажаги англашилганди. Сурия, курд кучлари ва Ўзбекистон Сурия ўз ҳудудида жанг қилган ўзбекистонлик жангариларни ҳам ортга қайтариш истагини илк бор ўтган йил бошида билдирган. Бу ҳақда айнан Сурия курдлари Москвадаги расмий вакили Ршад Биенаф Россиянинг "Новости" ахборот агентлигига берган суҳбати чоғида тўхталиб ўтган. Унинг сўзларидан маълум бўлишича, ўзбекистонликлар Суриядаги курдлар асир олган мингдан ортиқ жангари орасида бўлишган. Вакил курдлар бу жангариларни ўз мамлакатларига қайтаришга тайёр эканлигини айтган. Аммо, "Бу давлатлар аксариятининг ҳукуматлари ўз фуқароларини ортга қайтариб олишга шошилишаётгани йўқ", деганди. Улар орасида Ўзбекистон ҳукумати бор-йўқлиги номаълум қолган. "Новости" ахборот агентлиги хабарида Ршад Биенафнинг ҳам бу мамлакатлар номини очиқламагани кўрилганди. Бу хабарга расмий Тошкентнинг муносабати ҳам ноаён қолган, аммо орадан тўрт ойча ўтиб, Ўзбекистон ўзининг илк "Меҳр" инсонпарварлик амалиётини амалга оширган, 160 га яқин фуқаросини Суриядан ортга қайтарган. Тошкентга қайтарилганлардан айримлари эса, ўшанда телевизион суҳбатларида сўнгги пайтларда ўзларининг айнан курд кучлари қўл остида тутиб турилганликларини ҳам айтишганди. Орада айрим Ғарб нашрларида бўй кўрсатган хабарларда Марказий осиёлик жангарилар оилаларининг асосан "Ал-Ҳол" лагерида сақланишаётгани айтилган. Бу хабарларда у ердаги ўзбекистонлик аёллар ва болаларнинг сонлари 150 дан 500 нафаргача, деб айтилган. Аммо бу хабарларни ҳам бирор бир томондан расман тасдиқлашнинг имкони бўлмаган. Ўзбекистоннинг ўзида бундан аввал ИШИД сафларига қўшилган ва қўшилмоқчи бўлган қатор шахслар устидан маҳкама жараёнлари бўлиб ўтган. Аммо Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев 2018 йил сентябрь ойида афв тўғрисида махсус фармон қабул қилган. Бу фармон жангари гуруҳларга "адашиб кириб қолган ва пушаймон бўлган фуқароларни афв" этишни кўзда тутади. Унинг қабул қилиниши ортидан, қанча сондаги ўзбекистонлик жангарининг ортга қайтгани маълум эмас. Ўзбек жангарилари Сурия ва Ироқда яна "Имом Бухорий" катибаси ҳамда "Тавҳид ва Жиҳод" гуруҳи таркибида жанг қилиб келишган. Суриядаги ўзбек жангарилари ва ўзбек жангари гуруҳларининг бугунги тақдирига ойдинлик киритиш учун орада Би-би-си Ўзбек хизмати Би-би-си Мониторинг гуруҳининг Жиҳодчилар медиаси бўйича раҳбари Мина Аламий билан ҳам боғланган. Суҳбатдошимиз жорий пайтда ўзларига ўзбек жангариларининг битта бўлинмаси ҳалиям фаол экани маълум эканини айтган. Уларнинг катта эҳтимол билан Суриянинг шимолий Идлиб вилоятида эканликлари, у ердаги "Ҳаёт Таҳрир аш-Шом" гуруҳини дастаклашларини маълум қилганди. Экспертга кўра, Сурияда ИШИД жангари гуруҳининг аъзолари бўлган ўзбек жангарилари ҳам ҳали-ҳануз топилади. Аммо ҳар икки гуруҳ мисолида ҳам уларнинг аниқ сонини айтиш имконсиз. Орада айрим Ғарб нашрларида бўй кўрсатган хабарларга таянилса, ҳозирга қадар Ироқ қамоқларида сақланган Марказий Осиёлик жангари эркаклар ва аёллар судланиб, жазога тортилган. Ироқ қамоқхоналарида жазо муддатини ўтаётган фуқаролари борасида расмий Тошкентнинг муносабати ҳозирча имконли эмас. Аллақачон ортга қайтарилганларига келганда эса, президент Шавкат Мирзиёев "конституция кўзда тутса-да", уларга қарши бирор бир чора кўрилмаслигини баён қилган. Бу инсонларнинг оддий ҳаётга қайтишлари, янгитдан мослашиб кетишлари учун лозим барча ёрдам, кўмак ва дастак берилиши айтилган. Ўзбекистоннинг учинчи "Меҳр" инсонпарварлик амалиёти глобал коронавирус пандемияси манзарасида амалга оширилгани билан кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортган. Янги Ўзбекистоннинг бу каби саъй-ҳаракатларига баҳо бераркан, орада айрим сиёсий таҳлилчилар расмий Тошкентнинг Яқин Шарқдаги фуқаролари билан боғлиқ муаммони англаб етганини айтишган. Давлат уларни қайтариш билан ўзининг истиқболдаги, келажакдаги хавфсизлигини ўйлаб, жиддий иш қилаётганини таъкидлашганди. Ҳозирда марҳум президенти Ислом Каримов даврида Ўзбекистон ўзининг дин ва диндорларга нисбатан "тазйиқона" сиёсати туфайли узоқ йиллар давомида халқаро миқёсда танқидларга тутиб келинган. Худди шу манзарада расмий Тошкент Афғонистон бўладими ёки Яқин Шарқ, Ўзбекистон ташқарисида фаолият юритиб келаётган ўзбек жангари гуруҳларининг фаолиятидан жиддий хавотирда экани ҳам кўрилган. Шу боис ҳам, жангарилар оилаларининг янги Ўзбекистоннинг президенти томонидан ортга қайтарилаётгани хабари ҳам мамлакат ичкариси ва ҳам мамлакат ташқарисида озмунча диққат-эътиборга сабаб бўлмай қолмаган. Янги Ўзбекистоннинг илк "Меҳр" инсонпарварлик амалиётига оид хабар эса, ўша пайтда ижтимоий мулоқот тармоқларини том маънода ларзага келтирган Ўзбекистон билан боғлиқ яна бир долзарб ва зиддиятли мавзуга айланган. Берилган баҳо, билдирилган акс-садо ва муносабатлар тамом иккига бўлинган. Айниқса, қораловчи томоннинг фикрлари ўзининг ўта кескинлиги билан ажралиб турган. Бу каби қарашлар бир нуқтага жамланганда, уларни Ўзбекистонга қайтаришга ҳожат бўлмагани, бу иш хато эканига оид мазмун-моҳият англашилган. Халқаро жамоатчиликда эса, ортга қайтарилганларнинг бирор бир босимга учраш-учрамасликлари билан боғлиқ безовталик сезилганди. Аммо, сиёсий таҳлилчиларга кўра, давлат бу иш билан ўзига бўлган ишончни кўрсатган, легитимлиги жиддий бир даражада ошган. Дастлабки "Меҳр" инсонпарварлик амалиёти ортидан, Ўзбекистон раҳбарининг шахсан ўзи бу инсонларни Сурияга нима етаклагани саволини кун тартибига ҳам олиб чиққан. "Уят бўлса ҳам айтиш керак, 156 нафар Сурияга кетганлар нима учун кетган? Кимни излаб кетган?", - деяркан, "Тан олиш керак, биз уларга шароит яратиб бермаганимиз учун кетган!", - дея бунда, таъбир жоиз, "ўз айблари"ни ҳам ишкора эътироф этган. "Биз ҳаммамиз бу ҳолатни чуқур ўйлашимиз керак", - деганди Ўзбекистон Президенти Мирзиёев. Бу каби ошкора эътироф эса, мустақил Ўзбекистон тарихида илк бор кузатилганди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek