Байден даврида Россия иқтисодига нима бўлади? Яхшиси янги санкцияларга тайёрланиш керак - АҚШ сайлови, дунё, AQSH, Rossiya, dunyo, yangiliklar
Демократлардан номзод Жо Байден, дастлабки маълумотларга кўра, АҚШдаги президентлик сайловларида ғолиб чиқади. Унинг ғалаба қозониши Россия учун катта эҳтимол билан янги санкциялар киритилишини англатади. АҚШ расмийлари қандай санкцияларни жорий қилиши мумкин ва Россия иқтисодиётига нима бўлади?
Жо Байден АҚШдаги президентлик сайловларида аксарият штатларда ғалаба қозониб, 270 дан ортиқ сайловчилар коллегияси овозини олди. Ҳозирча бу якуний ғалабани англатмайди: сайловчилар коллегияси 14 декабрь куни АҚШ президентини сайлайди. Бундан ташқари, АҚШнинг амалдаги президенти Дональд Трамп сайлов натижаларига қарши судга мурожаат қилмоқчи. Аммо Байден АҚШнинг кейинги президентига айланиши эҳтимоли катта. Байден сайловолди кампаниясидаги интервьюларидан бирида Россияни АҚШ хавфсизлигига асосий таҳдид деб атаган эди. Бундан ташқари, бу Байденнинг сўнгги йилларда Россия раҳбариятини танқид қилиб сўзлаган ягона гапи эмас. Президент Владимир Путин 7 октябрь куни Байденнинг нутқларида "етарлича ўткир аксилрус риторика" эшитилаётганини айтди. Жо Байден президентлик лавозимига киришгач, Россияга қарши янги санкцияларни кўриб чиқишни бошлаши мумкин. Россиялик таҳлилчилар ушбу эҳтимолий хавфни бир неча ойдан бери валюта бозоридаги беқарорлик сабабларидан бири сифатида тилга олмоқда. Қўшма Штатлар қандай янги санкцияларни жорий қилиши мумкин? АҚШ қонунчилари илгари охири қабул қилинмай қолган санкциялар тўғрисидаги қонун лойиҳаларини тақдим этишган эди. Энг кўп муҳокама қилинган қонун лойиҳаларидан бири "дўзахдан санкциялар" тўплами эди. Уни лойиҳа муаллифларидан бири - республикачи сенатор Линдси Грем шундай номлаган. Бу барча санкциялар пакетлари орасида энг оғири, деб ишонтирганди у. Таклиф этилаётган чоралар рўйхатига қуйидагилар киритилган: Россия ҳукумат облигацияларининг янги эмиссиялари билан операцияларни тақиқлаш, Сбербанк ва ВТБ каби Россия давлат банкларининг Қўшма Штатларида операцияларни тақиқлаш, Россияни терроризмни қўллаб-қувватловчи давлатлар рўйхатига киритиш, Россия энергетика соҳасига сармояларни тақиқлаш, Путин ва унинг атрофидагиларга алоҳида санкциялар. Қонун лойиҳаси муаллифларидан бири, демократ Боб Менендеснинг таъкидлашича, санкциялар АҚШнинг Кремлнинг Америка сайловларига аралашишига, шунингдек, Россиянинг Украина ва Суриядаги ҳаракатларига жавобидир. Аммо эълон қилинганда рубль қадри пастлаши ва давлат облигациялари сотилишига олиб келган бу қаттиқ чоралар ифодаланган қонун лойиҳаси ҳали қабул қилинмаган. У бир неча ой давомида шундай ташлаб қўйилди ва 2019 йил февралида тайёр ҳолатга келтирилиб, қайта кўриб чиқиш учун яна киритилди ва номи DASKA деб ўзгартирилди. Президент Трамп маъмурияти унга қаршилик қилган. Кутилаётган яна бир қонун лойиҳаси - DETER Россия давлат банкларининг АҚШдаги активларини блокировка қилишни, Россия ҳукумат облигациялари билан операцияларни тақиқлашни, сиёсатчилар ва олигархларнинг киришини тақиқлашни ва уларнинг активларини музлатиб қўйишни, шунингдек, ёқилғи-энергетика соҳасига сармояларни тақиқлашни назарда тутади. Сентябрь охирида бир гуруҳ сенаторлар Россия мухолифати етакчиси Алексей Навалнийнинг заҳарланиши билан боғлиқ санкциялар тўғрисидаги қонун лойиҳасини ишлаб чиқди. У Германияда даволанишни бошлагач, ишлаб чиқилган эди. Бир неча лабораториялар унинг "Новичок" синфидаги моддадан заҳарланганини мустақил равишда тасдиқлади. Қонун лойиҳаси муаллифлари АҚШ ҳукуматини Россиянинг кимёвий ва биологик қуроллардан фойдаланишни тақиқловчи халқаро шартномаларни бузганини текширишга чақирди. Заҳарланишда қўли бор шахслар Қўшма Штатларга кириш ҳуқуқидан маҳрум этилиши ва мол-мулки музлатилиши керак, дейди сенаторлар. Санкциялар қаттиқ бўладими? Таҳлилчиларнинг фикрича, Жо Байден маъмурияти даврида Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар яхшиланиши эҳтимолдан йироқ, аммо қаттиқ санкциялар кутилмайди. "Асосий сценарий бўйича, биз Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар ўртача даражада ёмонлашишини кутяпмиз»" деб изоҳ берди Совкомбанк бош иқтисодчиси Кирилл Соколов. Рублдаги давлат облигацияларини, нефт савдосини тақиқлаш ёки доллардаги банк операцияларига қарши санкциялар киритилиши эҳтимоли паст. Аниқ шахсларга йўналган санкциялар, тизимга тегишли бўлмаган баъзи бир компанияларга чекловлар ёки "Шимолий оқим 2" газ қувури лойиҳасига қарши санкциялар бўлиши мумкин. "Санкцияларнинг қаттиқ версияси дунёдаги геосиёсий вазият жиддий кескинлашишига олиб келади, бу эса АҚШнинг янги маъмурияти ва америкалик сармоядорлар учун ноқулай", дейди Соколов. Россияни SWIFT банк тизимидан узиш ёки Россияга қарши нефть-газ эмбаргоси сингари қаттиқ санкциялар эҳтимолдан йироқ, дейди Сколково-РЭШ молиявий маркази директори Олег Шибанов. Янги санкциялар бўлиши мумкин, аммо улар ўртача даражада бўлади ва рублга унчалик таъсир қилмайди, дейди иқтисодчи. "Ренессанс Капитал" компанияси бош иқтисодчиси Софья Донец ҳам худди шундай фикрда. Унинг айтишича, қўшимча санкциялар қўлланилади, аммо қаттиқ бўлмайди: "Улар барибир аниқроқ нишонга йўналтирилган бўлади ва, шу нуқтаи назардан, улар Россия учун мувозанатни кўп ўзгартирмайди". Россия ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар ёмонлашишда давом этади, аммо сайловлардан сўнг дарҳол санкцияларни кутишга ҳожат йўқ, дейди "Bluebay Asset Management" компаниясининг ривожланаётган бозорлар бўйича катта стратеги Тимоти Эш CNBCга. Унинг фикрича, Байден даврида Россия билан муносабатлар учун тажрибали одамлар жавобгар бўлади: "Улар санкциялар учун санкцияни қўлламайдилар. Улар носимметрик шаклда ҳаракат қилади ва мантиққа таянади". Сайловдан сўнг рубль ва иқтисодиётга нима бўлади? Сўнгги ойларда АҚШ президенти сайловлари натижалари билан боғлиқ ноаниқлик рубль курси ва акциялар нархларига салбий таъсир қилмоқда. Сайловдан кейин бу ноаниқлик йўқолади, дейди Кирилл Соколов. "Россия ва Америка Қўшма Штатлари ўртасидаги муносабатларнинг ёмонлашуви аллақачон Россия активларининг жорий котировкаларига сингиган. Бизнингча, сайлов ўтиши билан жаҳон бозорларида кутилаётган умумий ижобий ҳолат Россия Федерацияси ва АҚШ ўртасидаги муносабатлар ёмонлашувини мувозанатлайди ва Россия активлари йил охирига ёки 2021 йил бошига қадар ҳозирги даражадан ўсиб боради", дейди Совкомбанк бош иқтисодчиси. Софья Донец янги санкцияларнинг киритилиши сайловдан сўнг дарҳол аниқ бўлиб қолмайди деб ҳисоблайди: "Сайловдан сўнг дарҳол, ҳар қандай ҳолатда ҳам, Россия ҳақида ҳеч қандай янгиликлар тўлқини бўлмайди, чунки келаётган ҳар қандай президентнинг қилиши керак бошқа ишлари ҳам кўп бўлади". "Ренессанс Капитал" компанияси бош иқтисодчиси, сайловлардан сўнг 45 кун ичида Америка сайловларига эҳтимолий аралашув ҳолати тўғрисида ҳисобот тақдим этилиши мумкинлиги ва шу сабабли ноаниқлик сақланиб қолишини айтади. Байденнинг ғалабасини жаҳон бозорлари ижобий қабул қилмоқда, чунки Хитой ва Европа Иттифоқи билан муносабатларнинг яхшиланишини кутиш мумкин, дейди Альфа-Банк бош иқтисодчиси Наталия Орлова. Унинг фикрига кўра, Россиядаги вазият жаҳон бозоридаги ўсиш кўламига боғлиқ бўлади. Агар ўсиш кучли бўлса, Россияда рубль мустаҳкамланишини кутишимиз мумкин. "Аммо агар жаҳон бозорларининг ўсишига туртки етарлича кучли бўлмаса, Байденнинг Россияга муносабати билан боғлиқ келиб чиқадиган бу салбий кайфият глобал бозорлар кайфиятидан устун келиши ва шунда биз [рубль] курсига қўшимча босимни кўришимиз мумкин", дейди Орлова. "Менимча, энди валюта курсини 75-80 оралиғида ушлаб туриш ёки долларга нисбатан 80-85 рубль оралиғида ҳаракат қилишдан бирини танлаш керак", деб ҳисоблайди иқтисодчи. Совкомбанк 2021 йилнинг биринчи ва иккинчи чорагида курс 1 доллар учун 73-76 рубль ва бир евро учун 86-89 рублгача кучайишини кутмоқда. Кирилл Соколовнинг айтишича, рублнинг мустаҳкамланиши сайловлардан кейин ноаниқликнинг пасайиши, Ковид-19га қарши вакцина пайдо бўлиши ҳамда АҚШ ва Европада молиявий қўллаб-қувватлашнинг кўпайиши туфайли юзага келиши мумкин. Баъзи таҳлилчилар Россия миллий валютасининг сезиларли даражада мустаҳкамланишини кутмоқда. "Эҳтимол, сайловлардан сўнг, рублнинг долларга нисбатан 70-72 [рубль] ва еврога нисбатан 82.5-85 [рубль] даражасида узоқ муддат барқарор туриш даври бошланади", деб ёзади "Открытие Брокер" етакчи таҳлилчиси Андрей Кочетков. "Альфа-Капитал" инвестиция компанияси етарли асосланган курс доллар учун 70 рубль деб баҳоламоқда. Шу пайтгача қандай санкциялар киритилган? Айни пайтда Россияга қарши бир нечта чеклов чоралари жорий этилган. Улардан баъзилари Трамп Оқ уйга келишидан олдин, Барак Обама президентлиги даврида қабул қилинган. Қримнинг аннекция қилиниши 2014 йилда Қрим аннекцияси ва Донбассдаги можаро бошлангандан сўнг, АҚШ Европа Иттифоқи билан биргаликда Россия ва Украина фуқароларига қарши шахсий санкцияларни жорий қилди. Америкаликлар рўйхатига дастлаб 11 киши, жумладан, Путиннинг ёрдамчиси Владислав Сурков, президент маслаҳатчиси Сергей Глазьев, Бош вазир ўринбосари Дмитрий Рогозин ва Федерация Кенгаши раиси Валентина Матвиенко киритилган. Уларга виза чекловлари қўйилган. Шунингдек, санкциялар рўйхатдаги шахсларнинг активларини - агар улар Қўшма Штатларда мавжуд бўлса - музлатишни ҳам назарда тутади. Кейинчалик, рўйхат бир неча бор кенгайтирилди. АҚШ Конгресси суриштирувида таъкидланганидек, 2020 йил март ҳолатига кўра ушбу рўйхатда тахминан 690 киши бор эди. Шунингдек, Қримнинг аннекция қилиниши муносабати билан АҚШ фуқароларига Россиянинг молия, энергетика ва мудофаа соҳаларидаги айрим компаниялар билан ҳамкорлик қилишни тақиқловчи санкциялар ҳам киритилди. АҚШ сайловларига аралашиш АҚШ расмийлари Россияга алоқадор хакерларни 2016 йилда Демократлар миллий қўмитасига қилинган киберҳужумда айбламоқда. ОАВда тадбиркор Евгений Пригожиннинг "трол фабрикаси" номи билан танилган Россиянинг "Интернет тадқиқот агентлиги" ҳам Америка сайловларига аралашганликда гумон қилинмоқда. Конгресс текширувига кўра, элликка яқин Россия фуқароси, шу жумладан, Россия разведкасининг юқори лавозимли амалдорлари сайловларга аралашгани учун жазоланган. Шунингдек, "Интернет тадқиқот агентлиги"га нисбатан чеклов чоралари қўлланган. Сергей ва Юлия Скрипалларнинг заҳарланиши 2018 йил март ойида Буюк Британиянинг Солсбери шаҳрида ГРУ собиқ полковниги Сергей Скрипал ва унинг қизи Юлия заҳарланди. Заҳарлаш учун "Новичок" синфидаги модда ишлатилган. Қўшма Штатлар, Буюк Британия ва бошқа кўплаб Европа давлатлари заҳарлашни кимёвий қуролдан фойдаланиш деб таснифладилар. Кейинчалик, Скотланд-Ярд Россия фуқаролари Александр Петров ва Руслан Бошировга қарши айблов эълон қилди. Журналистлар улар ГРУ зобитлари бўлиши мумкинлигини аниқладилар ва уларнинг асл исмлари ва фамилиялари Александр Мишкин ва Анатолий Чепига экани маълум қилинди. Қўшма Штатлар Мишкин ва Чепигага қарши санкцияларни жорий қилди, шунингдек, Россияга баъзи товар ва хизматларни етказиб беришни тақиқлади. АҚШ ҳукумати Америка банкларига Россия ҳокимият органларига кредит беришни ҳам тақиқлади (озиқ-овқат маҳсулотларини сотиб олиш учун қарзлар бундан мустасно). Шунингдек, санкцияларга бирламчи бозорда Россия рубли билан чиқарилган давлат облигацияларини сотиб олиш ҳам киритилган. Ушбу санкциялар 1991 йилда қабул қилинган "Кимёвий қурол тўғрисида"ги қонунга биноан киритилган. Матбуот уларни "ўта қаттиққўл" деб атаган, аммо уларнинг энг қийин қисми киритилмаган. Башар Ассадга ёрдам ва Украинада давом этаётган можаро 2018 йил апрель ойида Қўшма Штатлар ҳукумати Путинга яқин деб билган миллиардерларга нисбатан чеклов чораларини кўрди. Деярли қирқтача одам санкцияга тушди. Ушбу рўйхатга "Газпромбанк" раҳбари Андрей Акимов, ВТБ банки раҳбари Андрей Костин, "Газпром" раҳбари Алексей Миллер, "Роскомнадзор" раҳбари Александр Жаров каби юқори лавозимли амалдорлар киритилган. Шунингдек, санкциялар рўйхатида "Forbes" рўйхатидаги тадбиркорлар, жумладан, Олег Дерипаска, Виктор Вексельберг, Сулаймон Керимов, Игор Ротенберг, Кирилл Шамаловлар бор эди. Шунингдек, ишбилармонларнинг активларига нисбатан чеклов чоралари кўрилди. Масалан, Дерипасканинг саккизта компанияси санкцияларга тушиб қолди (миллиардернинг активларига нисбатан санкциялар 2019 йил январида бекор қилинган). Санкцияларга "бутун дунё бўйлаб зарарли ҳаракатлар", жумладан, Башар Ассадга қурол- етказиб бериш, шунингдек, Қримнинг босиб олиниши ва Украина шарқидаги можаролар сабаб бўлди. АҚШ молия вазири Стивен Мнучин Россия "Ғарб демократиясига путур етказиш" ҳаракатларини тўхтатмаслигини таъкидлади. Венесуэла ва КХДРга ёрдам 2019 2020 йилларда АҚШ ҳукумати Россия банкига, шунингдек, Роснефтнинг иккита шўъба корхонасига Венесуэла нефть бозоридаги операциялари учун санкциялар жорий қилди. Аввалроқ, АҚШ маъмурлари 2014 йилда бўлиб ўтган оммавий норозилик намойишларидан сўнг Венесуэла маъмуриятига қарши санкциялар киритган эди. Вашингтон, шунингдек, КХДРга қарши санкция режимини бузгани учун Россия билан боғлиқ камида 22 кишига қарши санкция киритди. Магнитский қонуни 55 кишига "Магнитский қонуни" бўйича санкциялар қўлланилди. Ушбу қонунга биноан АҚШ расмийлари адвокат Сергей Магнитскийнинг қамоққа олиниши ва ўлимига алоқадор бўлган шахсларга нисбатан чеклов чораларини кўриши мумкин. Ушбу рўйхатга Россияда инсон ҳуқуқлари бузилишида иштирок этган россияликлар ҳам киритилган. "Шимолий оқим" 2019 йил охирида АҚШ Россиянинг "Шимолий оқим 2" газ қувурига қарши санкцияларни жорий этди. "Газпром"нинг европалик пудратчилари санкциялар туфайли лойиҳадаги ишларини тўхтатдилар. Россия ҳукумати газ қувури қурилишини ўзи тугатишга кучи етишига ишонтирди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek