Афғон аёллари: ‘Толибларнинг юзларига шартта-шартта гапирдик’
“Аммо улар бизни жим ўтириб тинглашди. Танқидларимизга босиқлик билан жавоб қайтаришди...”
Толибон ҳаракатининг айримларини ўзи ўлдириш билан таҳдид қилган афғонистонлик ашаддий аёл сиёсатчи танқидчилари билан илк тарихий мулоқоти ана шундай кечган. Иштирокчи афғон аёлларининг ўзлари томонидан тарихий, деб баҳоланаётган икки кунлик музокаралар куни-кеча Норвегия пойтахти Ослода бўлиб ўтган. Толибон ҳаракати вакиллари икки кун давомида ораларида яқин-яқингача ўлдириш билан таҳдид қилиб келган ва ўзларининг ашаддий танқидчилари бўлган сиёсатчилари дохил ўндан ортиқ афғонистонлик фаол хотин-қиз билан юзма-юз мулоқотлар олиб боришган. Таъкидлаш жоиз, Толибон ҳаракати Афғонистон сиёсий саҳнасига кириб келган ўтган 20 йилча вақт давомида бу каби музокаралар кузатилмаган. Толибон ҳаракати эса, Афғонистонда қудратда бўлган 90-йиллар охири ва 2000 йиллар бошларида айнан хотин-қизларга нисбатан тазйиқона ва таҳқирловчи муносабати билан ташқи дунёга танилган. Улар ҳукмронлик қилган йилларда Афғонистонда хотин-қизлар мажбуран бурқага киритилган. Ҳаракат томонидан зино қилишда айбдор, деб топилганлари омма кўз ўнгида тошбўрон қилиб ўлдирилган. Ёлғиз бошлари билан кўчага чиқишлари маън этилган. Уларнинг таълим олишлари ва ишлашлари ҳам тақиқланган бўлган. Ҳатто, ҳозир ҳам ўз хавфсизликларини ўйлаб, бурқада юрган хотин-қизлар Афғонистонда оз эмас. Худди шу боис ҳам, афғонистонлик хотин-қизлар ва Толибон вакиллари орасида Норвегияда бўлиб ўтган музокаралар аксарият хорижий оммавий-ахборот воситаларининг ўзгача қизиқишга сабаб бўлган, аммо, шунда ҳам, томонларнинг айнан нималар хусусида сўз юритишгани тафсилотлари тўлиғича очиқланмаган. Устига устак, Ослодаги музокаралар афғонистонлик аксарият хотин-қизларнинг афғон ҳукуматининг толиблар билан тинчлик музокараларида ўз сўзларини айта олмасликлари Афғонистонда Толибон тузуми қулатилиши ортидан шу пайтгача эришган бирозгина ютуқларини ҳам чиппакка чиқариши мумкинлигига оид жиддий хавотирлари манзарасида бўлиб ўтган. Толибон ҳаракатининг ашаддий аёл сиёсатчи танқидчиларидан бири бўлган Афғонистон парламенти вакили Шукрия Баракзайнинг музокаралар ортидан Би-би-сига айтишича, қолган ҳайъат аъзолари билан бирга Ослода толибларнинг шу пайтгача қилиб келган ишларини роса танқид остига олишган. Толибларнинг сўз эркинлиги, хотин-қизларнинг таълим олиш, ишлаш, кўча-куйга бемалол чиқа олишлари, ижтимоий ва сиёсий фаолликларига қарши бўлганликларини юзларига шартта-шартта айтишган. Баракзай хонимга кўра, ўзаро мулоқотларининг бу қадар очиқча кечганига қарамай, толиблар уларнинг ҳар бир танқидларига босиқлик билан жавоб қайтаришга ҳаракат қилишган ва музокаралар анчайин дўстона руҳда бўлиб ўтган. Бир-бирларининг танқиду изоҳларига имкон қадар қулоқ тутишга ҳаракат қилишган. Афғонистонлик музокарачи аёлларнинг сўзларидан аён бўлишича, ораларида собиқ Толибон ҳукуматининг Соғлиқни сақлаш вазири ва ҳаракатнинг Қатардаги идораси юқори мартабали вакилларидан бири саналувчи Шер Муҳаммад Аббос Станикзай ҳам бўлган Толибон ҳайъати ўзларининг бу каби танқидларига тайёр бўлиб келишган. Шукрия Баракзай хонимнинг сўзларига таянилса, “Нега оддий одамларнинг ҳам умрларига зомин бўлаяпсизлар?”, деган саволларига Толибон ҳаракати вакиллари, “Афғонистон ишғол остида экани, шу боис ҳам, мамлакатни озод этиш қурбонликсиз кечмаслиги, оддий афғонлар бўладими ёки ўзлари, ҳамма у ёки бу кўринишда қурбонлик келтиришга мажбур экани”ни айтиб, жавоб беришган. Сиёсий таҳлилчиларга кўра, Ослодаги музокаралар ўзининг қаттиққўл шаръий қонун-қоидалари ва ўта анъанадорлиги билан танилган Афғонистон Толибон ҳаракатининг айнан маҳаллий ашаддий аёл сиёсатчи танқидчилари билан учрашишга рози бўлгани билан ҳам муҳимдир. Уларнинг айтишларича, Ослодаги музокаралар Толибон ҳаракатининг Афғонистонда ортиқ коалицион бошқарувга қарши эмаслиги, афғонистонлик музокарачи аёллар орасида шиа мазҳабига мансуб экани ҳам борлиги назарда тутилса, миллий озчиликларни четга суришнинг ўрнига, эндиликда турли тоифа одамлар билан учрашишга ҳозир эканликларига ҳам далолат қилади. Хабарларга кўра, Норвегия ҳукумати ҳам Афғонистондаги тинчлик жараёнига воситачилик қилиш ҳаракатларининг бир қисми ўлароқ Ослодаги йиғинга бош-қошлик қилган. Сиёсий таҳлилчиларнинг урғулашларича, буларнинг барчаси назарда тутилса, Норвегиядаги ўзига хос йиғинни Афғонистон янги миллий бирдамлик ҳукуматининг ютуғи сифатида ҳам талқин этиш мумкин. Ослодан олинган энг сўнгги хабарларга кўра, афғонистонлик сиёсатчи аёллар ва Толибон ҳаракати юқори мартабали ҳайъати давомий урушлар ҳеч бир томоннинг фойдасига эмаслиги, сулҳу мадора йўлида бу каби музокараларини давом этдиришларининг муҳимлигига оид умумий хулоса билан тарқалишган. Аммо музокарачи томонлар Норвегияда келган бу якуний тўхтамнинг амалда нимани англатиши маълум эмас. Афғонистон Толибон ҳаракати ҳам махсус баёнот билан чиқиб, Ослода бир гуруҳ афғонистонлик фаол аёллар билан музокаралар олиб борганликларини тасдиқлаган, аммо бу – тинчлик жараёнида бирор бир олдинга силжишнинг нишонаси эмаслигини таъкидлаш билан чекланган. Аммо афғонистонлик музокарачи аёллар роса танқидлар манзарасида кечганини айтган йиғин тафсилотлари ҳақида бир сўз демаган. Айрим иштирокчи афғон аёлларининг ўзлари томонидан “тарихий”, деб аталаётган Норвегиядаги музокараларга халқаро инсон ҳуқуқлари фаолларининг муносабатлари анчайин скептик бўлган. Улар сўз ва иш бирлиги масаласига келганда, толибларга орқа қилиб бўлмаслиги, аксарият фаол афғон хотин-қизлари шу бугун тўқнаш келиб турган таҳдид ва зўравонликлар бунинг оддийгина мисоли эканини айтишган. Худди шу манзарада афғонистонлик айрим сиёсий таҳлилчиларнинг фикрларига қулоқ тутилса, Толибон Ослодагиси каби йиғинлар мисолида ўзини ташқи дунёга, “қанақадир террорчи ташкилот эмас, сиёсий бир куч сифатида кўрсатишни” истайди. Ўтган 14 йил давомида эса, қудратли Ғарб давлатлари дохил қолган барча манфаатдор томонларнинг чорак асрлик афғон можаросига дипломатик йўл билан ечим топиш уринишлари бирор бир самара бермаган. Толиблар дохил афғон тупроғида жанг қилаётган барча қуролли гуруҳларга нисбатан бирламчи сиёсати сулҳу мадора бўлишини эълон қилган янги миллий бирдамлик ҳукумати иқтидорга келган ўтган саккиз ой ичида эса, бутун Афғонистон бўйлаб нафақат Толибон ҳаракати қайта фаоллашишга муваффақ бўлган. Балки-да, орада кечган вақт давомида Яқин Шарқдаги “Исломий Давлат” гуруҳининг қадами ҳам Афғонистонга етган. Президент Ашраф Ғани бошчилигидаги янги миллий бирдамлик ҳукуматининг қудратли Хитой, Покистон, Саудия Арабистони ва Бирлашган Араб Амирликлари каби анъанавий воситачи давлатлар воситасида толибларни расмий музокаралар столига келтириш уринишлари ҳам, ҳозирча, бирор бир амалий натижасини бермаган. Афғонистон Толибон ҳаракатининг тинчлик музокаралари ҳақида бирор бир сўз айтилмаган бу йилги баҳорги амалиётларига оид баёноти манзарасида яқинда Қатарда бўлиб ўтган норасмий очиқ мулоқотлар ҳам томонларнинг, балки, тез орада яна учрашиш ваъдаси билан якун топганди. Минтақавий таҳлилчиларга кўра, сўнгги ойларга келиб, Афғонистонда “Исломий Давлат” гуруҳининг ҳам жадаллик билан фаоллашишга уринаётгани афғон ҳукуматини Толибон ҳаракати билан тинчлик музокаралари олиб бориш уринишларини янада кучайтиришига ҳам сабаб бўлмай қолмаган. Уларнинг айтишларича, узоқ йиллик афғон можароси барибир, алал-оқибат, фақат тинчлик музокаралари билан якун топади ва ҳозирга келиб, Афғонистон Толибон ҳаракати ҳам буни англаб етган. Жумладан, Покистондан Толибон масалалари бўйича етакчи минтақавий таҳлилчи Аҳмад Рашиднинг Би-би-си Ўзбек Хизмати билан суҳбатида айтишича, “тарихий”лиги айтилаётган Ослодаги музокараларни ҳам худди шу мазмунда талқин этиш лозим. “Бу – тинчлик жараёни учун яхши ибтидо. Менимча, Ослодаги музокаралар Толибон ҳаракатига хотин-қизлар афғон жамиятининг ярмини ташкил қилиши, уларни тинчлик музокараларидан четга суриб бўлмаслиги, Афғонистонда толибларни ҳам ўз ичига олувчи коалицион ҳукумат ташкил топгудек бўлса, аёллар унинг ажралмас қисми эканини англашга ундайди”, - дейди таҳлилчи. Агар, халқаро маълумотларга таянилса, ҳозирги кунда Афғонистон аҳолисининг 51 фоиздан ортиқроғини хотин-қизлар ташкил қилишади. Суҳбатдошимизга кўра, шунда ҳам, Толибон ҳаракати афғон хотин-қизларига барча эркинликлари беришга тайёр, деган хулосага келишга, ҳалича, жуда эрта. Унинг айтишича, ҳаракат ўтган ой Доҳада таълим олишга ҳақлилар, дейишдан бошқа Афғонистон аёллари ҳақида ўзининг мавқеини ҳалича аниқ очиқламаган. Лондондан Толибон масалалари бўйича халқаро таҳлилчи Антонио Жузтоцци ҳам бугунги Толибон ҳаракатининг Афғонистондаги рақобатли сайловлар ва хотин-қизлар ҳуқуқлари борасидаги қарашлари 90-йиллардагисидан анча фарқ қилиши, жумладан, бу хусусда уларнинг амалдаги конституцияга ёндашувлари ҳам юмшаганини таъкидлайди. Аммо, унга кўра, бугун Афғонистон томони билан мулоқотлар қилаётган музокарачилари Толибон ҳаракатининг дипломату сиёсатчилар мақомига тенг шахслар экани, ҳозирги босқичда уларнинг ораларида юқори мартабали етакчиларининг кўзга ташланмаслиги, лидерларидан тортиб, аксарият қолган аъзоларининг каттаю кичик жангари қўмондонлар экани назарда тутилса, ҳар икки масалада ҳам якуний сўзни айтишда айнан вазни оғир томоннинг тоши босиши эҳтимоли катта. Халқаро таҳлилчи суҳбатдошимизнинг таъкидлашича, Афғонистон Толибон ҳаракати сафларидаги тарқоқлик ҳам энди-энди жонланиб келаётган бутунбошли бу жараён якуний тақдирини катта савол остига қўяди. Шу боис ҳам, толиблар афғон хотин-қизларининг ҳуқуқлари борасида қанчалик ён беришларга боришлари ҳақида ҳозирнинг ўзиданоқ хулоса чиқариш ноўрин бўлади, буни вақт кўрсатади, - дейди Антонио Жузтоцци. Покистондан минтақавий таҳлилчи суҳбатдошимиз Аҳмад Рашиднинг айтишича, Афғонистон Толибон ҳаракати афғон сиёсатчи аёллари билан Ослодаги музокараларга минтақадаги йирик ўйинчи давлатлар, БМТ ва бошқа қатор халқаро ташкилотлари, шу жумладан, афғон аёллари ўзларининг ҳам узоқ йиллик босимлари остида борган. Чунки ҳаракат, вақти келиб, шундай йўл тутишга мажбур бўлишини аввалдан биларди, дейди покистонлик таҳлилчи Аҳмад Рашид. Ўзининг ҳам худди шундай қарашда эканини билдирган Лондондан халқаро таҳлилчи суҳбатдошимиз Антонио Жузтоццига кўра эса, Толибонни бундай йўл тутишга ундашларига бу ўйинчи давлатларнинг нафақат Афғонистон, балки-да бутун минтақа хавфсизлигига оид хавотирлари сабаб бўлган. “Улар, агар, толибларни афғон можаросига дипломатик йўл билан ечим топишга даъват этишмаса, бунинг оқибатида Афғонистонда Толибон ҳаракати иқтидорга келиши ёки Афғонистоннинг яхлитлиги савол остида қолиши мумкинлигидан хавотирдалар. Чунки бу – бутун минтақадаги вазиятни беқарорлаштирувчи омил бўлиб хизмат қилиши мумкин. Буни эса, албатта, бу давлатларнинг ҳеч бири истамайди”, - дейди у. Таҳлилчининг айтишича, катта сондаги халқаро иттифоқ кучларининг Афғонистондан ўтган йилги оммавий сафарбарлиги бундай деб ўйлашлари учун минтақадаги аксарият йирик ўйинчи давлатларга асос бериб бўлган. “Менимча, Толибон, бир томондан, афғон ҳукуматига ҳарбий жиҳатдан босим ўтказса, музокаралар чоғида қўли баланд келишига ишонади. Бошқа тарафдан, Толибон сафларидаги аксарият сиёсий лидерлари, афғон урушида ғалаба қозонмоқчи бўлишса, қачондир, вақти келиб, тинчлик музокараларига боришлари лозимлигини билишади”, - дейди у. Халқаро таҳлилчи Антонио Жузтоццига кўра, ҳозир Афғонистон томони билан музокараларга бораётган толиблар ўз ниятларида самимий бўлишлари мумкин. Унинг айтишича, бу шахслар минтақа ва халқаро сиёсат соҳасида каттагина тажрибага эга, ташқи дунёдан яхши бохабар ва ўзлари Афғонистонда ҳукмронлик қилган 90-йиллар ортга қайтмаслигини кундек англаб турган шахслар. “Афғонистоннинг катта сув йўлларига имкони йўқ, уруш асоратларига барҳам бериши учун бу яқин келажакда четдан ёрдамга эҳтиёжи бўлиши тайин, устига устак, бунга ҳеч ким ишонмаса-да, дейлик, Афғонистонда қудратга қайтиб қолган тақдирларида, толиблар бошқа хорижий давлатлар билан алоқаларини йўлга қўймай туриб, ҳокимият юрита олмасликларини яхши билишади”, - дейди таҳлилчи суҳбатдошимиз. Аммо, халқаро таҳлилчи Антонио Жузтоццига кўра, бу ўринда асосий нуқта, барибир, бу одамлар қанчалик Афғонистон Толибон ҳаракатининг ўзагини намоён этишлари масаласи бўлиб қолаверади. Унинг айтишича, бошқа томондан, сўнгги ойларда кузатилаётган бу каби норасмий мулоқотлар билан афғон ҳукумати ҳам толиблар билан алоқаларини тутиб турмоқчи ва шу йўл билан тез орада расмий тинчлик музокараларига йўл очишга умид қилмоқда. Аввалдан мухолиф томон билан бир-бирларининг истак ва шартларининг чуқурроқ ўрганиб, бу музокараларнинг енгил ва тезроқ кечишига замина яратишга уринмоқда. Аммо, энг сўнггида эслатиб ўтиш жоиз, Афғонистон Толибон ҳаракати лидери Мулла Муҳаммад Умар ўтган 14 йил давомида афғон тупроғида бирор бир хорижий аскар қолар экан, ҳеч бир томон билан тинчлик музокараларига бормаслигини таъкидлаб келади. Ўтган йили расмий Кобул ва Вашингтон ўртасида имзоланган муҳим хавфсизлик битими эса, катта сондаги хорижий қўшинларнинг оммавий сафарбарлиги ортидан ҳам, ўн мингдан ортиқ чет эл ҳарбийсининг Афғонистон тупроғида камида келаси йил охиригача қолишларини кўзда тутади. Сўнгги пайтларда “Исломий Давлат” гуруҳининг Афғонистонда жадаллик билан ўзига янги жангарилар ёллаётганига оид хабарлар манзарасида НАТО Бош қўмондони ҳам куни-кеча хос баёнот билан чиқиб, Афғонистонда янада узоқроқ қолишлари мумкинлиги эҳтимоли ҳақида сўз юритганди. Би-би-си Ўзбек хизмати билан Whatsapp, Telegram ва Viber орқали боғланишни истасангиз, телефонимиз: +44 78-58-86-00-02. Instagram – BBC UZBEK Twitter – BBC UZBEK Odnoklassniki – BBC UZBEK Facebook- BBC UZBEK Google+ BBC UZBEK YouTube - BBCUZBEK (https://www.youtube.com/user/bbcuzbek) Skype - bbcuzbekradio