Атамбоев иши: Масжиддан "Апрел"гача. Қирғизистон собиқ президентини нимада айблашмоқда?
Ҳибсга олинган Қирғизистоннинг собиқ президенти Алмазбек Атамбаевга 14 банд бўйича айблов тақдим қилинган. Унга вазифасини суиистеъмол қилиш ва ноқонуний бойлик орттиришдан то қотилликкача, гаровга олиш ва оммавий тартибсизлик ташкиллаштириш айблари қўйилган.
Прокуратура собиқ президент ва қариндошларининг деярли барча мулкларини тортиб олди. У эгалик қилган «Апрель» мухолиф телеканали ва Атамбоев томонидан қурилган масжид ҳам кетди. Собиқ президентнинг тарафдорлари бўлаётган барча ишларнинг адолатга дахли йўқлиги, балки Атамбоевни сиёсатда иштироки учун ресурслардан маҳрум қилишга уриниш бўлиб хизмат қилади, дея ҳисоблашади. Прокуратура эса гап жиддий жиноятлар ҳақида бораркан, барча чекловлар муҳимлигини билдирмоқда. Бош прокуратура аниқлаган маълумотларга кўра, Қўй-Тошдаги Атамбоевнинг уйини штурм қилишга уриниш ва ушбу операция билан боғлиқ тартибсизликлар натижасида 175 киши жабрланган. Бир махсус хизматчи ўлган. Тиббий ёрдамга мурожаат қилганларнинг катта қисми - ҳуқуқни муҳофаза қилиш идораларининг ходимлари. Хатланган мулк Экс-президентнинг адвокати Сергей Слесаревнинг айтишича, даъволар асоссиз. Бироқ Атамбоев ҳимоячиларининг Ички ишлар вазирлигининг ноқонуний хатти-ҳаракатлари билан боғлиқ барча шикоятлари рад этилди. Собиқ президент камида 26 октябргача қамоқда бўлади. Атамбаев масжид қуриш учун унга дўстлари ёрдам берганини айтган Собиқ президентнинг ОАВларда тарқалган турли хил мулклари рўйхати - бешта ишлатилган автомобил (уларнинг энг янгиси 18 йиллик) дан тортиб то кўпсонли кўчмас мулклар ва банк ҳисоб рақамларигача - кўплаб гап-сўзлару танқидларга сабаб бўлган. Рўйхат шу қадар кенг эдики, Бош прокуратура вакиллари вақти-вақти билан ўз ҳаракатларини тушунтириб туришларига тўғри келди. Ва тарқатиш эса мутлақо тасодифий кишиларга тушди. Масалан, олиб қўйилган «7 апрел қаҳрамонлари» масжиди (2010 йил апрель ойида президент Курбанбек Бакиевнинг истеъфога чиқиши ва мамлакатдан чиқиб кетишига олиб келган норозилик намойиши пайтида ҳалок бўлганлар ҳақида сўз бораяпти) ҳақидаги хабарлар билан шундай бўлди. Бош прокуратура матбуот хизмати масжид ишлашда давом этаётгани, фақатгина тергов уни Алмазбек Атамбаев қайси пулига қурганлигини аниқлаётганини билдириб, бу маълумотни рад этишга шошди. Беш минг кишилик масжид қуриш қарори 2015 йилда, Атамбаев мамлакат президенти эканлигида қабул қилинган. Бундан 20 йилча олдин президент жамоаларидан бири томонидан ажратилган майдонга ўшанда рамзий капсула қўйилган эди. Ўша йилнинг апрелидаги очилиш маросимида масжидни қуришда унга «дўстлари ёрдам бергани»ни айтди. Қурилиш қанчага тушгани гапирилмади. Ҳибсга Атамбаев оиласига алоқадор компаниялар ҳам қўйилган. Шу билан бирга, рўйхатга тасодифий одамларнинг мулклари ҳам киритилган. Дастлаб Бош прокуратура 1996 йилда "Киргизавтомаш" заводи ходимларига сотган, Атамбаев 2007 йилгача эгалик қилган бир неча хонадонларни хатлаган. Кейинчалик 20 та мулкнинг хатланиши бекор қилинган. "Чиқинг, ёки биз сизни олиб чиқамиз" Аммо энг кўп муҳокама этилган мавзу «Апрель» мухолиф телеканалининг ўчирилиши ва мулкларининг олиб қўйилиши бўлди. Бу лавҳа нафақат сиёсий кураш ҳақида, балки сўз эркинлигига ҳужум ҳақида ҳам гапиришга сабаб бўлди. Қирғизистонда рақамли эшиттиришларни тақдим этувчи "Рақамли технология" компанияси 7 август куни Атамбаевнинг қароргоҳига ҳужум пайтида «Апрель» ва яна 9 та каналнинг эфирга узатилишини тўхтатди. Ўшанда оператор техник носозлик билан боғлаганди, тўққизтадан саккиз канал эфирлари собиқ президент ҳибсга олинганидан 2 кун кейин тикланди. Фақат «Апрель» эфирга қайтмади. Техник жиҳатдан телеканалнинг частотаси эфирга чиқиш учун имконли эди, аммо телекомпаниянинг мулки "Медиа-Форум" биноси билан бирга судгача муҳрланган бўлиб чиқди. "Апрель" директори Дмитрий Ложников идорани муҳрлашга махсус хизмат келганини эслайди. Ложниковнинг сўзларига кўра, аввалига журналистларга шахсий нарсаларини йиғиш учун 40 дақиқа вақт беришган, кейин беш дақиқада фикрларидан қайтишган ва зудлик билан бинони тарк этишни талаб қилишган. "Бу ердан чиқинг, ёки биз сизни олиб чиқамиз", - махсус хизмат ходимларидан бирининг сўзларини эслайди канал директори. "Бизга бирон бир қоғоз кўрсатишмади, бизни бу ердан деярли куч ишлатиш йўли билан олиб чиқишди ", - дейди Ложников. Компания мулкни тортиб олиш тўғрисидаги қарор юзасидан шикоят қилишга уринди, аммо ютқазди. Суд жараёнида прокуратура вакили ҳуқуқни муҳофаза қилиш идораларининг ҳатти-ҳаракатлари қонуний ва мантиқий эканлигини, «бино эгаси ўта оғир жиноят содир этганликда гумонланиб ҳибсга олингани ва ходимларнинг мулк, хотира карталари ва бошқа нарсаларни олиб кетаётгани тўғрисида маълумот борлиги»ни айтган. "Шуниси эътиборлики, телеканалнинг ўзи қонунни бузмаган бир пайтда профилактика чораси жуда қаттиқ ўтказилган, - дейди Интерньюснинг Қирғизистондаги ваколатхонаси директори Элина Каракулова. - Тушунишимча, айнан журналистлар ишига эътирозлар йўқ. Ушбу фонда қандай сўз эркинлиги ҳақида сўз бўлиши мумкин?" "Апрель" муҳарририяти томошабинларга техника, офис ва иш-қоғоз буюмларида ёрдам қабул қилишларини сўраб мурожаат қилди. Бир ой чамаси вақт ўтиб, "Апрель" ходимлари ижтимоий тармоқларда алоҳида лавҳалар чиқардилар, кейин эса ўз сайтларида эфирларни тиклашди. Уларда ўз телечастоталарига имкон ҳалигача йўқ "Апрель" - "Cентябрь" учун? Кўп йиллар давомида Қирғизистон ўзини Марказий Осиёдаги энг демократик мамлакат сифатида кўрсатиб келмоқда. Авторитар қўшнилар фонида республика сўз ва сайлов эркинлиги бўйича халқаро рейтингларда ҳақиқатдан ҳам устунликка эга эди. Масалан, "Чегара билмас мухбирлар" ташкилоти рейтингига кўра, Қирғизистон 15 поғона кўтарилиб, 83-ўринни эгаллаган. Таққослаш учун, Россия ушбу рўйхатда 149-қатордан жой олган. "Чегара билмас мухбирлар" тараққиёт биринчи навбатда Атамбаев билан Жеенбековнинг "уларни танқид қилган журналистларга нисбатан астрономик мулк даъволаридан" воз кечгани билан изоҳлашган. Шу билан бирга, рейтинг тузувчилар, маятник исталган пайтда тескари йўналишга оғиши мумкинлигини тан олишади. Интерньюснинг Қирғизистондаги ваколатхонаси директори Элина Каракулованинг сўзларига кўра, август ойидаги сиёсий инқироз мамлакатда каналлар, алоқа ва жойлардаги маълумотларга киришга чеклов қўйилиши мумкинлигини кўрсатди. ЕХҲТ (ОБСЕ)нинг матбуот эркинлиги бўйича раҳбари Арлем Дезир "Апрель"нинг ёпилиши борасида ўз хавотирини билдирди. Қирғизистон Ташқи ишлар вазирлиги ЕХҲТга суд оғир жиноятларда гумонланаётган Атамбаев телеканали эгасининг мулкини тортиб олганлигини ва бунинг таҳририят сиёсатига алоқаси йўқлигини айтиб жавоб берди. Аммо журналистлар ва ҳуқуқ ҳимоячилари бу ҳаракатни ҳаддан ташқари ҳолат деб билишади, чунки аввалроқ бошқа канал - НТС билан бўлган вазиятда мол-мулкини рўйхатга олган ва шартли хатлаган эди. Шу билан бирга, эфир узилмаган. Экспертлар ОАВига босимни келгуси йил бўлажак сайловлар билан боғлашади ва 2017 йилда Атамбаев жамоаси президентлик сайловларидан олдин мухолифат номзоди Ўмирбек Текебаевнинг «Сентябрь» каналини ёпганини эслайдилар. "Ҳозир кўпчилик бу Атамбаевга «Сентябрь» учун бўлди, дейишмоқда, лекин аслида жабрланувчи биз бўлиб қоламиз - альтернатив ахборот манбасидан маҳрум бўлган жамият, хоҳ «Апрель» бўлсин, ёки бошқа исталган ОАВ», - дейди Медиа Полиси Институти директори Бегайым Усенова. «Ворис» амалиётининг муваффақиятсизлиги Алмазбек Атамбаев 2011 йилдан 2017 йилгача давлат тепасида бўлди. У - ўзининг вориси сифатида Сооранбай Жээнбековни қўллаб-қувватлаб, ихтиёрий равишда ўз тахтини тарк этган биринчи қирғиз президенти. Бироқ тез орада Жээнбеков собиқ раҳбари томонидан тайинланган мансабдор шахсларни ишдан бўшатишни бошлади. Бундан ташқари, ҳисбга олишлар бошланди: коррупция ва ваколатини суиистеъмол қилганликда айбланиб, икки собиқ бош вазир ва собиқ бош прокурор ҳибсга олинди. 2019 йил июнида Қирғизистон парламенти собиқ президентни «ҳукуматда бўлган даври мобайнида мансабни суиистеъмол қилганлик факти» учун дахлсизликдан маҳрум қилди. Дахлсизликдан маҳрум бўлган Атамбаев Бишкек иссиқлик электр станциясини модернизация қилиш пайтида коррупция ва ноқонуний бойиш ҳолатларини текшириш учун ва жиноий авторитет Азиз Батукаевни муддатидан олдин қамоқдан озод қилиниши бўйича гувоҳ тариқасида сўроққа чақирилди. Батукаев 2013 йилда оғир касал деб эълон қилиниб озод этилган эди, шундан сўнг у дарҳол Россияга учиб кетди ва у ерда бир неча бор қатор жиноий воқеалар хабарларига тушди. Атамбаев ҳибсга олинишидан қўрқиб, икки марта сўроқ беришдан бош тортди. Охир-оқибатда, у икки кунлик қуролли тўқнашувдан сўнг Қўй-Тош қишлоғидаги ўз қароргоҳида қўлга олинган. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek