Ўзбеклар ва дунё: Энди Америкага боришимизга йўл очилар – Qirg’iziston, O'zbekiston, AQSH, Rossiya, dunyo, yangiliklar
Ўзбеклар ва дунё: Энди Америкага боришимизга йўл очилар - демократчи Жо Байденнинг АҚШ президент сайловидаги ғалабасини ўшликлар қандай қарши олишди? Байденнинг қудратга келиши Қирғизистон учун нимани англатади?
Айнан Қирғизистон Бош вазири-муваққат президенти Садир Жапаров Байденни ғалабаси билан табриклаган илк Марказий Осиё лидери бўлди. Орада Қирғизистоннинг собиқ муваққат президенти Роза Отунбаева ҳам Жо Байденга ўз табрикларини йўллади. Қирғизистон 2000-йиллар бошида, республикаси президент Жорж Буш даврида "террорга қарши уруш"ида АҚШнинг минтақадаги яқин иттифоқчиларидан бирига айланган. Ўша пайтда Қирғизистон ҳам Ўзбекистон билан бирга АҚШ ҳарбий базасига мезбонлик қилган иккита минтақа давлатидан биттаси бўлган. АҚШ Садир Жапаровни қудратга олиб келган сўнгги "Халқ инқилоби"ни ҳам назардан қочирмаган, юзага келган вазиятдан жиддий хавотир билдирган етакчи Ғарб давлатларидан бири сифатида ўртага чиққан. Бу икки давлар ўртасидаги алоқалар ҳам яқин-яқингача силлиқ кечмаган. Қирғизистон минтақанинг анчайин кўп сонда - бир миллиондан ошиқ ўзбеклар яшовчи давлатларидан бири бўлади. Жо Байден ғалабаси Қирғизистон учун нимани англатади? Жо Байденнинг қудратга келиши Марказий Осиё давлатлари, жумладан, Қирғизистонда ҳам инсон ҳуқуқлари яхшиланиб, демократиянинг ривожланишида муҳим роль ўйнаши айтилмоқда. Бир ҳафта аввал Америкада бўлиб ўтган президентлик сайловларида рақиби, иқтидордаги президент Дональд Трампни ортда қолдирган демократ Жо Байден 279 овоз билан ғолиб бўлган. Сайловлар адолатсиз ўтиб, қатор қонунбузарликларга йўл қўйилганини иддао қилаётган президент Дональд Трамп эса, делегатларнинг 214 овозини олишга муваффақ бўлган. У овозларни қайта санаб чиқиш таклифини илгари сурган ва қатор штатларда судга мурожаат қилган. АҚШ Қирғизистон муносабатлари Америка Қўшма Штатлари Қирғизистон мустақиллигини тан олган илк давлат бўлиб, унинг ривожланиши учун турли жабҳаларда кўмак кўрсатиб келади. 2001 йилда Нью-Йоркда содир этилган терактдан сўнг, Америка Афғонистонда терроризмга қарши уруш бошлар экан, Бишкек яқинида "Манас" ҳарбий базаси очилган. "Манас" АҚШнинг Марказий Осиёдаги иккита базасидан биттаси ва Афғонистондаги Америка ҳамда НАТО кучлари таъминоти учун муҳим таъминот маркази саналган. Мустақил Қирғизистоннинг биринчи президенти Асқар Акаев пайтида очилган Америка ҳарбий базасининг ундан кейин иқтидорга келган президент Қурмонбек Бакиев бошқаруви даврида бир неча маротаба ёпилиш эҳтимоллари илгари сурилган. Бироқ ҳарбий база фаолиятини тўхтатмаган. 2014 йилнинг июнида президент Алмазбек Атамбаевнинг ташаббуси билан "Манас"даги Америка ҳарбий базаси ўз фаолиятини тўхтатган. Орадан бир йил ўтиб, 2015 йилнинг июлида АҚШ Давлат департаменти Қирғизистонда умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилинган Азимжон Асқаровни инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қўшган ҳиссаси учун мукофотлаган. Қирғизистон Ташқи ишлар вазирлиги Асқаровнинг мукофотланишини кескин қоралаб, мукофот нотўғри вақтда ва нотўғри шахсга топширилганини урғулаган ва икки ойдан сўнг 1993 йилнинг 19 майида имзоланган Бишкек ва Вашингтон ўртасидаги шартномани бир томонлама бекор қилган. Шундан сўнг АҚШ Қирғизистонга ёрдамини тўхтатган. Ўтган беш йил давомида икки давлат орасидаги ёрдам шартномаларини қайта тиклаш ташаббуслари олға сурилган, бироқ амалга ошмаган. Ўшликлар фикри АҚШ президент сайлови ва унда демократчи номзод Жо Байденнинг ғалабаси аксарият ўшликларни ҳам бефарқ қолдирмаган. Ўшлик Назокат Абдукаримова Жо Байденнинг ғалабаси қирғизистонликлар учун қувонарли экани, чунки бу улар учун яна Америкага сафар қилиш имконини беришини айтади. "Сайловда Жо Байден ғолиб бўлганидан хурсандман. У демократ, теран фикрлайдиган инсон деб ўйлайман. Энди бизнинг ҳам Америкага боришимизга йўл очилар", дейди суҳбатдошим Унинг сўзларига кўра, иқтидордаги президент Дональд Трамп миграцион қонунларни кучайтириши ортидан, ўтган тўрт йил ичида кўпчилик ўзининг Америка орзусини амалга ошира олмаган. "Трамп миграцион қонунларини кучайтириб, мусулмонлар кўп яшайдиган давлат фуқароларини Америкага келишини чеклаган эди. Улар қатори бизнинг Қирғизистондан ҳам, охирги тўрт йил ичида, жуда оз сонли одамларга виза берилди. Улар ҳам бўлса давлат ишчилари, ўқиш ёки махсус таклифномалари борлар. Эрим ҳам АҚШнинг Бишкекдаги элчихонасига 3-4 марта виза олиш учун кирди, бироқ беришмади. Аниқ сабабини ҳам айтишмади. Бу ўша Трампнинг миграцион сиёсати билан боғлиқ бўлса керак", дейди суҳбатдошим. Ўн уч йилдан буён Америкада оиласи билан яшаётган ўшлик Хуршид Рўзиматов Жо Байденнинг ғалабаси кўплаб америкаликлар қатори қирғизистонликларда ҳам умид ва қувонч уйғотганини айтади. "Трамп президентлик вазифасини қўлга киритганидан сўнг, Америкада ирқчилик ва миллатчилик бир оз бўлса-да оммалашган эди. Айрим давлатларга бўлган чекловлари, хусусан, Қирғизистонга бўлган охиргилари ҳам фуқароларни ранжитган. Америкада яшаб келаётган қирғизстонликлар учун Байденнинг президент бўлиши Трампдан кўра яхшироқ, деб ўйлайман. Хусусан, соғлиқни сақлашга қаратилган иштиёқи, миллатчиликка қарши ғоялари, инсонни қайси миллат ёки ирқдан бўлишидан қатъиназар, Америка диёрида хаммага имконият бор, дея нутқида илгари сурган ғоялари ҳақиқат бўлса, агар. Иммиграция борасида кандай ўзгаришлар рўй беради кўрамиз", - дейди суҳбатдошим. Сиёсий жараёнларни яқиндан кузатиб борувчи суҳбатдошим Хуршид янги президент Жо Байденнинг ташқи сиёсати қандай бўлишига ҳам эътиборини қаратади. Уни қай йўналишда олиб кетишига қизиқади. Бироқ Трамп ҳам ёмон ишламаганди, дейди у. "Трампнинг ташқи сиёсатидаги ҳаракатлари бошқа президентларникидан ижобий маънода фарқли эди. Трампнинг асосий манфаати Американи ички сиёсати бўлган. Уни бутунлай қорага чикариш тўғри бўлмайди, чунки унинг қилган ишлари, қабул қилган қонунлари Америка манфаати учун фойдали бўлган. Иммиграция борасида чекловлари ўз давлатининг хавфсизлигини таъминлашга қаратилган. Жуда кўп иммигрантлар Америкага келганидан кейин ночор, моддий жиҳатдан муҳтож оилаларга ёрдам берадиган давлат идораларига бор оғирликларини ташлаб олишади . Трампнинг бу борада чоралари ҳам бўлган. АҚШ давлатидан озиқ-овқат олиш учун моддий ёрдам олган иммигрантларга фуқароликни олишда чекловлар ҳам қўйилган эди. Демократия ва инсон ҳуқуқлари Жо Байденнинг иқтидорга келиши Трамп даврига нисбатан АҚШ-Қирғизистон муносабатларига қай даражада таъсир қилиши мумкинлиги ҳақида бишкеклик сиёсий таҳлилчи Медет Тюлегенов фикрларини сўрадик: "Америкада Байденнинг ғалабаси байрам қилинар экан, кўпчилик бунинг келажакда дунё минтақалари, жумладан, Марказий Осиё ва Қирғизистонга қандай таъсир қилишини муҳокама қилмоқда. Менинг фикримча, ташқи сиёсатда жуда катта туб ўзгаришлар бўлмайди. Трамп ва унинг маъмурияти сиёсати маълум даражада умумий маънода такрорланади. Эҳтимол, уларнинг йўналишида нисбатан бироз ўзгачаликни кутиш мумкин. Аммо унчалик ўзгариш бўлмайди. Сабаби, кейинги йил Байден президентликка келиши биланоқ, унинг олдида жуда кўп сиёсий вазифалар турибди. Коронавирусга қарши кураш, иқтисодиётни кўтариш, ирқий адолат масалалари ва ҳоказолар. Одатда, янги сайланган президентлар ташқи сиёсат бўйича бироз вақт ўтгандан кейин шуғулланишади. Қирғизистонга таъсир қилиши мумкин бўлган асосий йўналиш бу - авваламбор Россияга нисбатан сиёсат. Кейин эса, давлатдаги инсон ҳуқуқлари аҳволи АҚШнинг умумий сиёсатида қандай ўрин тутиши билан боғлиқ. Трамп пайтида инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ муаммоларнинг аҳамияти жуда пасайтирилди. Байден ташқи сиёсатда инсон ҳуқуқлари, демократизация ва ҳоказо масалаларга жуда катта эътибор қаратиши мумкин. Қирғизистон, албатта, инсон ҳуқуқлари ва демократик ривожланиш нуқтаи назаридан минтақанинг нисбатан энг яхши давлати. Трамп давридагига қараганда бу бир оз кўпроқ аҳамият касб этади. Россияга келсак, бу давлатга нисбатан қилинган ҳар қандай нарса, у ёки бу тарзда қўшни мамлакатларга, шу жумладан, Қирғизистонга таъсир қилади. Шу сабабли, эҳтимол Трамп даврида бўлган қаттиқ Америка сиёсати давом этиши мумкин, аммо баъзи бир ўзгачаликлар билан. Трампдан фарқли ўлароқ, Байден, албатта, ҳамма нарсани Европа давлатлари билан ҳамкорликда амалга оширишга ҳаракат қилади. Бу ерда ҳам яна инсон ҳуқуқлари ва демократлаштириш масалаларига кўпроқ эътибор қаратилади. Байден Украина ва Беларусь билан боғлиқ масалаларга жуда катта аҳамият берган. Шу сабабли, Россия сиёсатда ҳукмронлик қилишга ҳаракат қилаётган ва таъсир ўтказмоқчи бўлган қўшни давлатлар ҳам Байден маъмуриятининг диққат-марказида бўлишади. Ва бу маълум даражада Марказий Осиёга ҳам тегишли бўлиши мумкин. Чунки, Америкада президентлар ўз сиёсатларидан келиб чиққан холда, Россия таъсирининг кучайишидан қўрқишади, кузатилганидек, таъбир жоиз, Кремлдан мустақил бўлган баъзи постсовет давлатларини "ясаш"га ҳаракат қилишади. Бу сафар ҳам шундай муносабат билан яна бир бор Марказий Осиё, шу жумладан, Қирғизистонга эътибор қаратилиши мумкин. Шуни ҳам таъкидлаш мумкинки, Байденнинг сиёсати янада тизимли бўлиши мумкин, чунки Трамп бироз ҳиссий жиҳатдан шахсий сиёсат ва ёндашувга эга эди. Байден учун ҳамма нарса, турли хил бюрократик тузилмалар, Давлат департаменти, хавфсизлик саммити ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, коллегиал тарзда амалга оширилади". BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek