Энг ёлғончи президент ким? Дунё ва сиёсат, dunyo, siyosat, yangiliklar
АҚШ собиқ президенти Дональд Трамп кўпинча ҳақиқатга беписанд қараганликда айбланган. Аммо унинг салафлари сўзлаган ёлғонлар орасида ғалатиларидан тортиб, даҳшатлиларигача бор эди. Хўш, Трампни уларга қандай қиёслаймиз?
1990 йили Саддам Ҳусайн нефтга бой Қувайтни босиб олганда, АҚШ президенти катта Жорж Буш: "Бунга чидолмайман" деб наъра тортганди. Аммо АҚШ қўшини Кўрфазга кириб борганда Америка жамиятида ҳарбий амалиётнинг қанчалик зарурлиги борасида шубҳалар бор эди. Қувайтнинг қочқинликдаги ҳукумати жамоатчилик билан муносабатлар бўйича "Hill & Knowlton" АҚШ фирмасини ёллади. Унинг Вашингтондаги офисини катта Буш маъмуриятининг собиқ раҳбари бошқарар эди. Бу пиар фирма Найира исмли 15 яшар бир қизни гўё "гувоҳ" сифатида тайёрлаб, АҚШ конгрессменларига кўзида ёш билан 1990 йил октябрида Ироқ аскарлари Қувайтдаги касалхонага қандай бостириб киргани, чақалоқларни инкубаторлардан олиб, зах полларга ўлгунча ташлаб қўйгани ҳақида гапириб беришга ўргатди. Найира ватанида қолган оиласига жабр бўлмаслиги учун сохта исмдан фойдаланаётгани ҳақида журналистлар ишонтирилди. Урушдан кейингина бу қиз аслида Қувайтнинг АҚШдаги элчиси қизи экани маълум бўлди. Жон Маккартур ўзининг "1991 йил Кўрфазда иккинчи фронт, цензура ва пропаганда" номли китобида бу қизнинг ҳикояси тамоман асоссиз бўлгани тафсилотларини ёзди. Президент Буш уруш карнайини чаларкан, бу эртакни камида олти марта оммавий чиқишларида сўзлаган. "Чақалоқларни инкубаторлардан тортиб олиб, полга ўтиндек сочиб қўйишган", деганди президент Саудия Арабистонидаги АҚШ аскарлари олдида қилган бир нутқида. Маккартурнинг айтишича, бу ёлғон америкаликларни ҳарбий амалиётларни қўллаш кераклигига ишонтиришга ёрдам берган. Бушнинг уруш резолюцияси 1991 йил мартида Сенатда оз овозлар фарқи билан ўтди. Олти сенатор инкубаторлар ҳикоясини уруш бошлаш учун етарли асос сифатида келтирди, деб таъкидлайди Маккартур. Бир неча кун ўтиб "Саҳродаги бўрон" операцияси бошланди. Буни қарангки, Биринчи кўрфаз уруши вақтида гўдаклар инкубатордан олингач ўлган. Аммо бу, хабар қилинишича, АҚШ етакчилигидаги коалициянинг кенг миқёсли ҳаво ҳужуми вақтида бўлган. Ўша вақтда New York Times хабар қилишича, бомбалашнинг биринчи тунида портлашлар сабабли электр ўчган, Боғдоддаги педиатрия касалхонасида саросимага тушган оналар болаларини олгану, зах ертўлага тушган ва ўша ерда 40дан ортиқ чақалоқ ўлган. Улар урушнинг 42 куни ҳисобланган ўлган тинч аҳоли қаторида эди. Буш ўзи айтаётган ҳикоя асоссизлигини билганмиди? Буни исботлашнинг иложи бўлмаган. Оқ уй президент томонидан қилинган иддаоларни, айниқса, шунга ўхшаш мудҳишларини текшириши керак аслида. Америкалик журналистлар Найиранинг гувоҳлиги сохталигини уруш тугагунча фош қила олмади. Бу баҳсли ҳолат Бушнинг яқинда чиққан улуғловчи биографиясида ҳам, 2018 йили вафот этганида у ҳақда ёзилган ёрқин мақолаларда ҳам тилга олинмаган. Трамп президентлиги даврида медиа факт текширувчилари президент ёлғонлари борасида жуда катта фаоллик кўрсатди. Washington Post Трампнинг гаплари базасини яратди. Уларнинг 30 000дан ортиғи ёлғон ёки чалғитувчи даъволардир. Унинг гапларининг аксариси, масалан, гольф ёки унинг бойлиги ҳақидагилар ё унинг сайловолди митингларидан бирида қор ёққани ҳақидагилар нисбатан майда гаплар. Аммо бошқалари, дейлик, америкаликларни коронавируснинг хавфи ҳақида қасддан адаштирувчи даъволари ёки 2020 йил Оқ уйга сайловларда сохталаштиришлар бўлгани ҳақидаги иддаолар анча зарарли чиқди. "Америкача ёлғон: халқ ҳокимияти ва бошқа чўпчаклар" китоби муаллифи Бенжамин Гинзберг айтишича, президентлар ёлғонларининг айримлари бошқаларига нисбатан кучлироқ асорат қолдиради. У АҚШнинг Ироқдаги иккинчи урушига аҳолини кўндириш учун катта Бушнинг ўғли кичик Жорж Буш айтган ёлғонларини келтиради. Булар жумласига Бушнинг Ироқ президенти Саддам Ҳусайнда оммавий қирғин қуроллари борлигига жосуслик хизматлари шубҳа билан қараганини эътиборга олмагани, Саддамнинг ядро қуролига эгалигига шама қилгани ва яна у ал-Қоиданинг иттифоқчиси, деб таъкидлагани ҳам киради. Проф. Гинзбергнинг айтишича, ҳарбий ҳаракатларга олиб борган "ошкора ёлғонлар" ҳаммасидан зарарлироқ ва бу борада Трамп аввалги президентларчалик айб қилмаган. Балтимордаги Жон Ҳопкинс университетида сиёсатшуносликдан дарс берувчи Гинзбергнинг қўшимча қилишича, "муаммо Америка президентларини сайлашдаги жиддий нуқсонлар бўлиб, мана шунақа маҳлуқларни пайдо қилади". "Бу тизим йилларча курашни талаб қилади, оқибатда, энг димоғдор, амбицияли ва худбинларгина бунча узоқ давом этадиган курашларга сабр қилиб, чидаши мумкин." Бир вақтлари америкаликлар ўз олий бош қўмондонларига гўдакларча ишонар эди. Улар мисоли ярим Xудодек эди. Қачон ҳаммаси ўзгарди? Аксар тарихчилар бунинг бошланишини Линдон Бейнс Жонсонга боғлашади, ваҳоланки, у биринчи ёлғон гапирган президент эмас. Жон Кеннедининг укаси Роберт Кеннеди бир гал Линдон Жонсон ҳақида шундай деганди: "У шунчаки ҳар бир нарса ҳақида доимий ёлғон сўзлайди. У ҳатто керак бўлмаганда ҳам ёлғон гапиради". Жонсоннинг ёлғонлари орасида урушни тезлаштирган Тонкин кўрфазида 1964 йилда ҳеч қачон юз бермаган ҳаво ҳужуми ҳақидагиси ҳам бор. "Осиёлик йигитлар ўзлари қилиши керак бўлган ишни бажариш учун америкалик йигитларни уйларидан тўққиз ё ўн минг километр олисга юбормоқчи эмасмиз", деганди у икки ой ўтиб Оҳаёда. Сайлангандан кейин эса, Линдон Жонсон илк АҚШ ҳарбий кучларини уруш кетаётган жунглилару гуруч далаларига секингина жўнатди, кейинроқ ярим миллион аскарни юборди. Жонсоннинг ташқи сиёсатдаги фожиани доимий тарзда хаспўшлаши Америка сиёсий ҳаётини заҳарлади. Журналистлар унинг маъмурияти ҳақида "ишонч бўшлиғи" атамасини ишлата бошлади. Унинг давомчиси Ричард Никсон Вьетнамдаги қонли урушга "шарафли" нуқта қўйиш ваъдаси билан ҳокимиятга келди, кейин эса нейтрал Камбоджани яширинча бомбалаш орқали зиддият миқёсини янада кенгайтирди. Яна бошқа бир ёлғон - унинг садоқатли тарафдорлари мухолиф партия офисидаги сўзлашувларни яширинча эшитишга уринганини тан олмагани - Уотергейт можаросидир. Бу можаро ниҳоят Никсон президентлигига нуқта қўйди. Америкалик болаларга тўғри гапириш президентларнинг самимияти ҳақидаги ахлоқий ҳикоялар орқали ўргатиларди. Аммо бу ҳикояларнинг ўзи тўғри эмасди. "Мен ёлғон гапиролмайман, дада" - болта билан олча дарахтини кесган ёш Жорж Вашингтоннинг отасига ўз айбини тан олаётганда айтган машҳур гапи бу. Бу президентнинг биринчи биографи томонидан тўқилган чўпчак. Аслида миллат отасининг ўзи ҳам бу тўқимага қарши бўлмаган. 1788 йили у ўзини етти йил муқаддам - Инқилоб уруши даврида Йорктаунда британияликлар устидан қозонилган ғалаба ортидаги стратег қилиб кўрсатиш учун тарихни қайта ёздиришга уринган. Ваҳоланки, Виржиниядаги ўша ҳал қилувчи уруш ортидаги ақллилар иттифоқчи французлар эди. Аксинча, Рон Черноу АҚШнинг биринчи бош қўмондонининг 2010 йили чиққан биографиясида ёзишича, Жорж Вашингтон ўжарлик билан Нью Йоркка ҳужум қилиш кераклигини таъкидлайверган. Мана сизга президентларнинг иккиюзлилигидан келиб чиққан "ибтидоий гуноҳ". Оқ уй эгаларининг айрим ёлғонлари ўта кетган даражада ғалати. Янги дунёнинг фаунаси ҳақида менсимай гапирган бир европалик натуралистга Томас Жефферсон жунли мамонтлар Америка ғарбидаги ўрганилмаган ҳудудларда кезиб юрибди, деган. 1983 йили президент Рональд Рейган АҚШ армиясининг алоқа корпуси таркибида Европада бўлганида, нацистларнинг ўлим лагерларини видеога олганини даъво қилган. У бу ҳикояни Оқ уйда Исроил Бош вазири Ицҳак Шамирга айтган. Ваҳоланки, Рейган Иккинчи жаҳон уруши вақтида Америкадан ташқарига чиқмаган. Жуда оз одам бу ёлғонни эслайди. Трампнинг Washington Post каталогига кирган ёлғонларининг ҳам кўпи унутилади, шубҳасиз. Шундай бўлса-да, бир тарихчи таъкидлашича, Пенсильвания авеньюсидаги 1600 уй - Оқ уйнинг охирги эгаси ўзининг катта миқдордаги ёлғонлари билан Америка сиёсатидаги муштарак ҳақиқат ғоясини барбод қилди. "Биз президентларнинг ёлғонига бу давлат ташкил топганидан бери тоқат қилиб келамиз, - дейди проф. Эрик Алтерман ўзининг "Давлат ёлғони: Нега президентлар алдайди ва нима учун Трамп энг ёмони?" номли китобида. "Аммо Дональд Трамп сиёсий тизимимизнинг Франкенштейн маҳлуқидир. Бу тизимимиз нафақат ёлғонларга тоқат қилиб келарди, балки уни талаб қиладиган бўлди." Проф. Алтерманнинг айтишича, сайлов натижалари сохталаштирилиши ва сатанлар ҳақидаги конспирация назариялари сабабли радикаллашганларнинг Капитолийда тўполон кўтариши Трамп қанчалик "бутун бошли рўё дунёни яратишга" илҳом берганини кўрсатди. Президент қилмишини яшириш учун камералардан қандай қочиши бўйича фуқаролик жамияти учун фойдали мисол Уильям Жефферсон Клинтондир. 1998 йили январида у мухбирларга жавоб бериб, Оқ уйда амалиёт ўтаётган қиз Моника Левинский билан жинсий муносабатда бўлгани ҳақидаги даъволарни ғазаб билан рад қилди. Аммо қасам остида ҳам у ёлғон сўзлагани юзасидан ўтказилган тергов ва суриштирувлар мухбирларнинг қитмир гаплари тўғрилигини, жумладан, Клинтон президентлик офисига 22 ёшли қизни таклиф қилиб, ҳатто сигарани жинсий ўйинчоқ сифатида ишлатганини кўрсатди. Халқни алдаганидан уялиш ўрнига Клинтон, биографи Жон Ф. Ҳаррисга кўра, қутулганидан енгил тортганини айтган. У ҳатто 1998 йил августида телевидениега чиқиб, пушаймонлигини айтишга тайёргарлик кўраётганда ҳам, президент яқин дўстига: "Ёлғон мени асраб қолди", деган. Клинтон ўзига қарши қаратилган айбловлар аста-секин Америка халқини унинг ғалати қилиқларига кўниктириши ва пировардида сиёсий мавқеини сақлаб қолишини кўзлаган. Булар бари Оқ уйдаги тушлик хонасидаги камин тепасига ёзиб қўйилган сўзларга жавобдир: "Бу том остида фақат самимий ва донишманд одамлар бошқарсин." BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek