Тожикистонлик меҳнат муҳожири кундалигидан - ўн биринчи ҳикоя
Кеча кӯчамизда биздан икки-уч йил олдин ӯқиган мактабдошимни кӯриб қолдим. У ҳол-аҳвол сӯрагандайин бӯлди. Шунчаки соғлик, қиш совуғи кийнамаяптими, деган саволларга мен ҳам одатдагидай жавоб бериб, ундан ҳам ҳол-аҳвол сӯрадим. Шундоқ ҳам гапимиз қовушмай турган пайтда мактабдошим айтган бир гап, тӯғриси, бироз жаҳлимни чиқарди.
Тирикчилик «Мардикорликка қачон жӯнайсан? Рассия жонингга тегиб кетмадими? Шу бизга ӯхшаб ӯзимизда мардикорлик қилиб юрсанг бӯлмайдими?» У шундай дея менга қараб иржайганча тураверди. Мен ҳеч нарса демасдан жилмайиб қараб турганимда, у «Мен бошқалардек бола-чақамни йиллаб кӯрмасдан ғарибликда юрмайман. Кунига камида юз сомонийдан топаман. Ҳа, нима, йигирма доллар камми?», деди иршайганча… Фотиҳнинг пашша ушлаб сотмаслиги нимага боғлиқ? Очиғини айтаман: менга Россиядами, бошка мамлакатдами ишлаётган биз каби инсонларни мардикор деб аташлари ёқмайди. Майли, меҳнат муҳожири дейишларига чидаса бӯлади. Бизда мардикор деган атама эрта тонгда тирикчилик умидида уйидан чиқиб, мени бирон ким ишлашга олиб кетадими, тӯрт танга пул берадими, деган умидда сарғайиб ӯтирадиган одамларга нисбатан ишлатилади-ку. Бирда худди шу борада Москвадаги ижара уйимизда гап кетганда ӯзбекистонлик дӯстимиз Эргашали жилмайганча деди: - Вой-бӯй, мардикор дейишганига шунчами, аслида бизга маоши камида тирикчиликка етарли иш топиб бериши шарт бўлган юртбошимиз бизни «дангасалар», «тиланчилар» деганда парво қилмадик-ку! Ҳа, Аллоҳга шукр, бизнинг президентимиз бунақа камситувчи сӯзларни айтмайди. Қайтага Путин билан ҳар учрашганида Россияда ишлаётган биз каби тожикистонликларнинг бирон-бир мушкулини осон қилишни ӯйлайди, масала қӯяди. Мана, масалан, Россияда тожикистонликларга ишлаш учун бериладиган рухсатномани уч йилга узайтириш масаласини қӯйди. Фотиҳ дӯстимга президентимизнинг бизга бу каби ғамхӯрликларини айтганимда, у нима деди денг: - Ҳа, нима, президентимиз Путин билан тил топмасинми? Худо кӯрсатмасин, Россияда ва бошқа чет мамлакатларда ишлаётган ҳамюртларимиз ватанга қайтиб келишса нима бӯлишини биласанми? Камида бир ярим милён одамни ойлиги ҳеч бӯлмаганда қозон қайнатишга етадиган иш билан таъминлаш осонми? Сен каби юз минглаб юртдошларимиз Россиядан йилига уч-тӯрт миллиард доллардан пул жӯнатиб турмаса, биласанми, бу ерда нима бӯлади? - Нима бӯлади? – дегандим мен ӯшанда Фотиҳнинг қӯзига тик қараганча. - Қиёмат қӯпади. Мана, масалан, мен дӯконимни ёпиб, бозордан чиқаман-да, йӯлнинг нариёғидаги мардикорлар қаторига қӯшиламан. Ҳа, нима, манови молларни ҳеч ким олмаса, пашша ушлаб сотаманми? Демак, Россияда ишлаётган мен каби тожикистонликларга қараганда камида икки бара-вар кӯп ӯзбекистонликлар юртларига қайтишса, Фотиҳ айтмоқчи «қиёмат қӯпмас» экан-да. Балки милён-милён меҳнат муҳожирларига президентлари иш ӯринлари тайёрлаб қӯйгандир… Дӯстим мардикорнинг яхшисини топиб бермоқчи Мардикорлар сони қишин-ёзин камаймайди... Икки-уч кундан буён кундузлари ҳаво бироз илий бошлади. Акам боғимиздаги уч-тӯртта дарахтнинг қариган ё қуриганини айтиб, уларни менга бирма-бир кӯрсатганди. Агар ҳавонинг янада исиб кетиши, ердан нам қочишини кутиб турсам, уйдаги сафарим қариб қолиб, Москвага кетиш тараддудига тушишимни ӯйладим-да, қӯлимга болта ва арра олдим. Битта олчани ағдарганимда онам ҳай-ҳайлаганча ёнимга келдилар. - Умиджон, ӯғлим, дарахт кесиб, майдалаш бир кишининг иши эмас, - дедилар майин ва меҳрибон овоз билан. - Онажон, секин-аста тоғни йиқитибди, дейдилар. - Гапинг тӯғри, ӯғлим. Лекин анови катта ӯрикни йиқитиш осон эмас. Устига тӯнка кав-лаш. Бозорга бориб биронта мардикорни бошлаб келгин, ана шунда қийналмайсан. Мен индамасдан ишни тӯхтатдим. Менинг қийналганимни кӯриб онажонимнинг қанча-лик қийналишларини билмасам экан. Иккинчи томондан гаплари тӯғри – бир ӯзим катта ӯрикни арралаб йиқитганимча бир-икки кун кетади, тӯнка қазишни айтмай қӯяқолай. Қӯлимни ювиб, кийимимни алмаштирдим-да, мардикорбозорга қараб кетдим. Эндигина мардикорлар тӯпланиб турадиган ерга яқинлашганимда, таниш овозни эшитдим: - Бозорга келиб, шу ерда Фотиҳ деган дӯстим бӯларди, ҳолини бир сӯраб кетай, демасдан жимгина кӯчанинг нариги томонига ӯтиб кетмоқчимисан? Мен дӯстим билан қучоқлашиб сӯрашдим-да, узр сӯрадим. - Битта яхши мардикор керак эди, шунга шошганимдан…Эртага келаман, бирга-бирга савдони қизитамиз. - Мардикорнинг яхшисини мана мен топиб бераман-да. Фотиҳ шундай дея қӯлтиғимдан олганча дӯкони томон бошлади. Термосда дамланган чойи бор экан, пиёлага қуйиб узатди. - Умид, синамаган отнинг сиртидан ӯтма, дейдилар. Бу мардикор бозорда турганларнинг ҳам ҳар хили бор. Айримларининг қӯлидан бир иш келмаса-да, кунбайга келишиб, икки соатда битадиган ишни икки кунга чӯзади. Яна отнинг калласидек пул сӯрашлари-чи? - Ӯқиб юрган пайтимизда мардикорларнинг айримлари қорин тӯйғазишга ҳам ишлаш учун боришарди-ку! - Сен кӯрган у толлар кесилиб кетган. Фотиҳ шундай дея ӯйланиб қолди. Афтидан у ниманидир айтиш-айтмасликка иккиланиб турарди. - Бу қотилликка уч ой бӯляпти. Балки бу воқеани сен эшитгандирсан, такрор бӯлса-да айтаман… Бу воқеани айтганча Фотиҳнинг ранги бир неча марта ӯзгарди. Гоҳ чеҳраси маъюслашар, гоҳ кӯзи ғазабга тӯларди. Банкоматдан олинган пул ва янги палто Фожиали воқеани эшитганимдан сӯнггина мен Фотиҳнинг нега айтайми-айтмайми, дея иккиланаётгани сабабини тушундим… Хӯжанддаги мардикор бозорлардан бири Гулистон деган ерда эди. Ҳали биз ӯқиб юрган пайтимизда ҳам у ерда камида юз- юз эллик кишининг тӯпланиб турганини кӯрардик. Би-рон енгил машина келиб тӯхтаса, йигирма-ӯттиз одам атрофини ӯраб оларди. Машинага ӯтириб кетган шерикларига бошқа мардикорларнинг айримлари ҳавас, айримлари ҳасад билан қараб қолишарди. Ҳозир ана шу мардикор бозорнинг шундоққина қаршисида банк очилган экан. Кечки пайт, қош қораётган маҳал Хӯжанд дорулфунининг факултетларидан бирида деканлик қиладиган киши ишини тугатади ва банк ёнидаги банкоматдан пул олиш учун келади. Худди ана шу пайтда кечгача бирон иш чиқишини кутган, лекин ҳеч ким уларни олиб кет-маган икки мардикор устига янги палто кийган одамнинг пул олишини кузатиб турарди. Лекин декан шӯрлик ӯзини кузатишаётганини ва қора юракларда ниш ураётган қабиҳ ниятни хаёлига ҳам келтирмасди. Икковлон шарпамисол деканнинг ортидан тушишади. Овлоқ ерни пойлаб деканни уриб йиқитишади, ӯласи қилиб уриб, эгнидаги палтони ечиб олишади, чӯнтагидаги бор пулини шилишади. Бу билан ҳам нафслари қонмасдан ҳушидан кетиб ётган деканнинг ёнидан телефонни олишади. Ундан унинг ӯғли телефони рақамини топиб, қӯнғироқ қилишади. Отангни гаровга олганмиз, агар мана шунча пулни фалон вақтда фалон ерга олиб келмасанг, уни қайтиб кӯрмайсан, дейишади. Ӯғил уларнинг айтганларига рози бӯлади, лекин милисаларга мурожаат қилади. Мардикор ниқобидаги йӯлтӯсарлар эса, бундай қарашса, ҳушсиз ётган одамнинг аҳволи ёмон. Унинг ӯлиб қолишидан қӯрқиб қочиб қолишади. Декан - Хӯжандда кӯплар танийдиган ва ҳурмат қиладиган инсон – Мунирхон Хожаевни топиб, беморхонага олиб боришаётганда вафот этади. Қотилларни тезда топишади. Улар Хӯжандга Тожикистоннинг бошқа ерларидан келган одамлар экан… Фотиҳ ҳикоясини тугатгач орада анчагина ҳукм сурган сукунатни томоқ қирганча бузди: - Мардикорларнинг пешонасига кимлиги ёзиб қӯйилмаган бӯлса! Тӯғри, уларнинг ора-сида бола-чақамни боқаман деб чиққан оилали одамлар, имтиҳондан пул сӯрайдиган муаллимларига бериш ёки шартномага пул топиш учун мардикорликка чиққан талабалар… ҳалол инсонлар кӯп. Лекин шоли курмаксиз бӯлмайди, деганларидек нияти бузуқлар ҳам йӯқ эмас-да. Мана, масалан, турмадан чиққан, лекин иш тополмай мардикорларга қӯшил-ганлар бор… Ёлғончи тасаввур Фотиҳ мени сӯзларига ишонтира олганидан мамнунлигини яширмасдан таниш бир мардикорни топиб берди. У телефон қилганди, ярим соатча ӯтгач жиккаккина бир одам дӯконга кириб келди. Унинг гавдасига қарар эканман, майли, қаттиқ ишламаса-да, менга қарашиб турса бӯлди, деган ӯйга бордим. Лекин орадан икки соат ӯтар-ӯтмас, дастлабки тасаввур кӯпинча ёлғончи бӯлишига яна бир марта ишондим. У бирпасда ҳосилдан қолган шафтолини болта билан кесиб ағдарди. У билан бирга қуриган катта ӯрик танасини арралар эканмиз, терга ботдим. У эса, бир текисда нафас олганча, чарчадим, пича дам олайлик, демасдан арра тортарди… Хуллас, икки кунда боғимиздаги қари ва қуриган дарахтларнинг ҳаммаси кесилди, тӯн-калари қазиб олинди, шохлари майдаланди. Майдаланган шохлар бир томонга, тӯнкалар бир томонга чиройли қилиб тахлаб қӯйилди. - Барака топинг, ӯғлим, бир ҳафталик ишни икки кунда тугатиб қӯйибсиз, - дедилар онам хурсандликларидан мардикорга. Мен бу жиккаккина одамнинг ишнинг кӯзини билиши, ғайрати, меҳнати ҳам, ӯзи ҳам ҳалол эканлигини кӯриб, ӯша куни Худойимнинг Фотиҳни учратганига шукр қилардим. Одина исмли бу одам қӯшни қишлоқда яшар экан. У мардикорбозорга чиқмас, таърифини эшитган одамлар телефонини топиб, ишга чақиришар экан. Одина топган мисдан ким кӯп фойда кӯрган? Одина ӯзи билан олиб келган қӯларрани авайлаб тозалаб, латтага ӯраётганда уни қандай топгани, беш-олти йил олдин қора қозонни қайнатиш, учта ёш боласини, онаси ва хотинини боқиш учун қаттиқ қийналганини айтиб берди. У тӯртта синфдоши билан бирга металл излаб қишлоқларидан ӯн беш-йигирма чақирим наригача борар экан. Велосипедда. Хӯжанднинг жануби-ғарбий томонида Руҳак деган ер бор. Мен у ерни кӯрганман. Атрофи узундан-узун девор билан ӯраб олинган ва ҳар ер-ҳар ерда нариги томонга ӯтиш ҳаёт учун хавфли эканлиги ёзиб қӯйилган. Бу ерга Шӯролар даврида Чкалов шаҳридаги уран ишлаб чиқариш комбинатидан чиқиндилар катта-катта қувурларда оқизилган. Ана шу усти очиқ радиатсион моддалар мавжуд чиқиндихонада Одина ва синфдошлари, ӯнлаб ҳамқишлоқлари, бошқа қишлоқлардан келган кишилар металл излашган. Топган металларини велосипедларига юклаб олиб кетишган… - Эсимда, ӯша ерда мен етти метргача чуқур қазгандим. Сариқ тупроқни икки томонимга отаверганимдан, катта уюмлар пайдо бӯлди. Арзимас металл топдим. Лекин бошқа бир куни кечки пайт яқинлашганда катта бойлик топдим. Юз килодан ортиқ мис! Одина юз кило мисни яхшигина пуллаган экан. Уни қазиб олишга, уйга олиб кетишга қарашган синфдошларини хам қуруқ қӯймабди. Мен Одинанинг юз кило мис топганини Фотиҳга айтгандим, у синиқ жилмайганча деди: - Биласанми, жонини хатарга қӯйиб, қӯллари қавариб ер кавлаган Одинадан мисни олган воситачи ва ва воситачидан металлни сотиб олганлар қанча пул ишлашган? Бири Одина олган пулдан бир ярим баравар, иккинчиси икки баравар! Фотиҳ бу гапни айтаётганда мен талабалик йилларимда металл топаман деб тупроқ кӯчиб, устига ағдарилган кишини эсладим. Унинг тӯрт боласи етим қолганди… Насибани қирққан чегара Ризқ "қирқадиган" чегара нуқталаридан бири Охирги дарахтни йиқитиб, саржинлаб, ӯтинни тахлаб бӯлганимиздан кейин акам келиб қолдилар. - Икки кунда шунча иш қилдингларми? – дедилар акам бир чеккада таҳорат олаётган мардикорнинг жуссасига қараганча ишонқирамай. - Кӯриб турибсиз-ку! Одина ака ӯзларига қараганда жуссаси икки баравар катта иккита-учта одамнинг ишини қиларканлар. Ишлари ҳам ҳалол, ӯзлари ҳам ҳалол… Аср намозини бирга ӯқиганимиздан сӯнг акам менинг ҳалоллик ҳақидаги гапимни эсла-дилар-да, бир воқеани айтиб бердилар. … Бу воқеа бундан саккиз-тӯққиз йил олдин бӯлиб ӯтган экан. Акам Конибодомнинг Кӯчкак қишлоғида яшайдиган курсдошлариникига борадилар. «Икки-уччақирганимдан кейин курсдошим эмас, балки бутунлай бир бегона йигит чи-қиб келди. У менинг кимлигимни, нега келганимни эшитгач, ичкари бошлади. Ҳовли ӯр-тасидаги шийпонга олиб чиқиб, кӯрпачага ӯтиришни таклиф қилди. Чой қуйиб узатди. Чой ичаётиб ҳовли чеккасида янги қурилаётган уй девори устида ишлаётган икки кишини кӯрдим. Аста атрофга кӯз югуртирдим. Уйлар эшиги очиқ, деразалар очиқ. Мен бӯшаган пиёлани қаршимда жилмайганча ӯтирган йигитга узатар эканман, уй эгаларини сӯрадим. - Акамлар томни ёпишга тахта қидириб кетганлар. Келинаямлар меҳмонга кетгандилар. - Сизлар қаердан бӯласизлар? - сӯрадим йигитдан. - Биз Бешариқданмиз. Тирикчилик экан, шу ерда насибамизни териб еб юрибмиз… » Акамнинг айтишларича уларнинг гапини кӯчада тӯхтаган машина овози бӯлиб қӯяди. Ичкарига терга ботган курсдоши кириб келади ва акамни кӯриб қучоқ очганча у томон ил-дам юради… «Курсдошим ӯн беш йил олдин мактабдан кетган ва Россияга жӯнаганди. У ердан топ-ганига машина олди, янги уй қурилишини бошлаганди. Мен унга ӯзи яхши танимаган-билмаган одамларга ишониб, уй-жойини ташлаб кетиш баъзан яхши оқибатларга олиб бормаслигини юмшоққина қилиб тушунтирмоқчи бӯлдим. - Дӯстим, агар ҳамма ҳам мана шу йигитлардек каби ҳалол бӯлса, дунё гуллаб-яшнаб кетарди. Улар меникидан олдин қишлоқдаги яна икки хонадонда ишлашган. У ҳамқишлоқларим бешариқлик йигитларнинг ҳалоллигини, иши баракали эканлигини айтишган-ди. Э, бу йигитлар ҳовлимда пишиб турган ӯрикни егиси келса, мендан ё келиндан сӯраб олишади-ю!» Хуллас, акам ӯшанда ӯйламасдан айтган гапидан хижолат терига ботган. - Биз бешариқлик йигитлар билан қадрдонлашиб кетгандик. Афсус, кейинроқ Ӯзбе-кистон тараф Патар-Андархон чегара ӯтиш жойини ёпиб ташлади. Конибодом ва Исфарага визасиз ӯтиш имкони бӯлганлиги учун бемалол келиб ишлаб, ӯзлари айтмоқчи «насиба-ларини териб еб юрган» меҳнаткаш, ҳалол инсонлар чегарадан ӯтолмай қолишган. Акам гапирар, менинг кӯз ӯнгимда эса, Москвадаги қурилишда ӯн икки соат ишлаб ке-либ, сира чарчамайгандайин жилмайганча биз билан суҳбатлашиб ӯтирган Эргашали гавдаланарди. Умид.