Awareness Projects ташкилоти асосчиси Дмитрий Нуруллаев билан суҳбат
Би-би-си меҳмони - Америка Қўшма Штатларидаги Awareness Projects International нодавлат ташкилотининг асосчиси Дмитрий Нуруллаев(Dmitriy Nurullayev).
Awareness Projects International - Халқаро Огоҳлик лойиҳалари ўзбекистонлик ёшларни бирлаштирган ташкилотдир. Awareness Projects International асосчиларининг айтишларича, ташкилот ўзбекистонликларни саломатлик масалаларидан бохабар қилиш, хусусан ВИЧ вирусидан сақланиш, инсон ҳуқуқлари ҳамда иқлим ўзгариши муаммоларини омма ўртасида тарғиб этиш мақсадида тузилган. Ташкилот фаоллари 5 йил мобайнида фаолият юритганларини, бироқ Ўзбекистонда инсон ҳуқуқлари сингари масалалар билан шуғулланмаслик лозимлиги борасида босимларга дуч келганларини айтадилар. AwarenessProjects.org фаолларининг айтишларича, шундан сўнг ташкилот ўз эътиборини АҚШ ҳудудида Ўзбекистондаги муаммолардан бохабар этиш йўналишига қаратган. Яқинда Awareness Projects International ташкилоти Сиэтл Университетида Ўзбекистондаги режим ўзгариши бағишланган анжуман уюштирди. Анжуманда "Серқуёш Ўзбекистоним" коалицияси раҳбари Санжар Умаров, мухолифатдаги "Бирдамлик" ҳаракати раҳбари Баҳодир Чориев ва Марказий Осиё бўйича таҳлилчи экспертлар қатнашдилар. Дмитрий Нуруллаев халқаро тараққиёт ва халқаро алоқаларга қизиқади. У 2006 йилда АҚШ Давлат департаментининг Future leaders Exchange дастурини тугатган. Арканзасдаги Хендрикс Коллежида халқаро муносабатларни ўрганган, 2010 йилда бакалаврлик дипломини қўлга киритган. Awareness Projects International ташкилотининг асосчиси Дмитрий Нуруллаев билан суҳбат Би-би-си: Суҳбатимиз бошида Awareness Projects ташкилотини ташкил қилиш ғояси кимдан чиққан? Ана шу ҳақда батафсил гапириб берсангиз. Дмитрий Нуруллаев: Мен ва менинг энг яқин дўстим Азиз Йўлдошев Американинг FLEX дастури бўйича ўқиб юрган пайтимизда 14 ёшдан 16 ёшгача, яъни мактаб ёшида бўлган ёшлар учун муқобил таҳсил бериш фикри пайдо бўлган. Бу ёшдагилар пахта теримига олиб чиқилади ва бир ўқув йили давомида тўртта чорак бўлса, шунинг бир чораги ёки ундан кўпида ҳам болалар мактабга боришмайди. Биз ёшларнинг ана шу вақтларини тўлдириш мақсадида уларга альтернатив ўқиш таклиф этдик. Ва 2007 йил ёзда биз Жиззах шаҳрида лагерь очдик. Биз болалардан анкета тўлдиришларини сўрадик. Анкета тўлдирган 80 ёки 90 та боладан 40 нафарини танлаб олдик. Уларга бир ой давомида учта фандан дарс ўтдик. Бу йўналишлар - "Экологик тозалик ва экология келажаги", "Инсон ҳуқуқлари" ва ОИТС эди. Awareness Projects ташкилотимиз ғояси ана шундан пайдо бўлган. Би-би-си: Ёшлар учун мана шундай машғулотларни ташкил этишдан сизлар қандай мақсадни кўзлагансиз? Дмитрий Нуруллаев: Би-би-си ўқувчиларидан бири шундай савол юборган экан: бугунги кунда интернетдаги форумларда ҳам "сиёсат билан шуғулланма, сиёсат билан шуғуллансанг, ўзингга ёмон бўлади", деган огоҳлантиришларни ўқиш мумкин. Ота-оналар ҳам болаларининг сиёсатга эмас, пул топишга қизиқишини хоҳлашади. Шунинг учун ҳам ҳозирги пайтдаги Ўзбек ёшлари сиёсатга қизиқмайдилар, деган фикрга муносабатингиз қандай? Мана шу савол менга жуда ҳам ёқди. Мен ҳозир ана ўша саволга ҳам жавоб бермоқчи эдим. Инсон ҳуқуқлари, сиёсатга қизиқма, пул топишга қизиққанинг яхши, дейдиган ота-оналарни ҳам мен айбламаган бўлардим. Чунки бугун Ўзбекистонда яшаш қийин ва бундай ота-оналарга бир нарса дейиш қийин. Бу фикр ҳам бир тарафдан қараганда тўғри. Лекин биз бошқа фикрда эдик. Ёшларга сиёсатни ўргатиш, инсон ҳуқуқларини ўргатиш жуда ҳам керак. Чунки Ўзбекистон ёш мамлакат ва бизнинг ўйлашимизча, ҳамма ўзгаришлар ёшлардан бошланади. Биз билардик 40 ёки 50 ёшдаги кишиларга ўргатишдан фойда йўқ. Лекин биз мана шу мактаб ёшида бўлган болаларга ана шу фикрларни, улар экология, ОИТС ва инсон ҳуқуқлари ҳақида ўйлашни бошлашларини истаганимиз учун ана шу дастурни бошлаганмиз. Би-би-си: Бу лойиҳаларингиз қанча вақт давом этди? Дмитрий Нуруллаев: Биз Ўзбекистонда учта лойиҳа қилдик. Ҳар бир лойиҳа бир ой давом этди. Лекин ўзингиз яхши биласиз, бунақа лойиҳа қилиш учун жуда ҳам кўп вақт кетади. Ҳар бир лагеримизга 6-7 ой тайёргарлик кўрганмиз. Автобус топиш, дарс ўтиладиган хона керак, болаларга тушлик пайти овқатланиш ташкил қилганмиз. Мана шу нарсаларнинг ҳаммасини ўйлаб чиқишнинг ўзи ҳам жуда қийин иш экан. Шунинг учун бизнинг бир лойиҳамиз бир ой давом этган бўлса ҳам унинг ҳар бирига камида ярим йил ё 7-8 ой тайёргарлик кўрганмиз. Ундан ташқари, биз болаларга нимани ўйлашни ўргатишни хоҳламаганмиз. Чунки Ўзбекистонда ўқиш қандай ўтилади? Мактабда билим берилаётган пайти ўқитувчи информация беради. Бу информацияни ўқувчилар ўз бошларига сингдириб, кейин баҳо олиш учун ўша информацияни қайтариб беришлари керак. Тўғрими? Биз эса бошқача усулда дарс беришни истаганмиз. Биз фақат болаларга информация берганмиз ва болаларнинг ана информация ҳақида ўйлашларини хоҳлаганмиз. Биз учун муҳими, болаларнинг биздан олган информациясини яна бизга қайтариб бериши эмас, ана шу информация ҳақида ўйлашни бошлашлари, улар ўзларининг фикрлаш йўналишларини ўгартиришлари эди. Биз ёшларнинг ўз фикрларини ўзлари шакллантиришларини истаганмиз. Би-би-си: Сиз бошлаган ташаббус фақат Жиззах шаҳрида бўлганми ёки республиканинг бошқа ҳудудларида ҳам ёшларни ўз лойиҳангизга жалб қилганмисиз? Дмитрий Нуруллаев: Биз учун муҳим нарса, бир регионни танлаб, ана шу регионга эътибор қаратиш эди. Чунки биз билардик, бизнинг пулимиз камлигини. Бизнинг бошқа ишимиз ҳам бор. Биз бу ташкилотда ишлаганимиз учун ҳеч қанақа пул олмаймиз. Биз бир жойни танлаб, ўша жойда фаолиятимиз таъсирига эга бўлишни, ўзгаришга эришишни хоҳлаганмиз. Лекин биз бошқа ёшлар, бошқа ташкилотлар бошқа регионларга эътибор қаратишларини истаймиз, ана ўшанда ўзгариш бўлиши мумкин. Би-би-си ўқувчиларидан бири менга савол берган экан: Нима учун бошқа лойиҳалар қилмайсиз? Нима учун Америкада ўзбекларга иш топиб бериш бўйича ёрдам бермайсизлар? Бу савол ҳам менга жуда ёқди. Би-би-си: Ўша саволни бизга ёзган электрон мактубига Botu Chig'atoy деб имзо чеккан ўқувчимиз берган. Дмитрий Нуруллаев: Мен бу саволга шундай мисол билан жавоб бермоқчиман: Ўзбекистонда сартарошга борсангиз, ва унга "сиз нима учун соч оласиз, ўқитувчилик қилсангиз бўлмайдими", "агар ўқитувчи бўлиб ишлаганингизда жамиятга кўпроқ ўзгартириш киритардингиз ёки яхшироқ бўларди", деб айтсангиз, сартарош ҳам ҳайрон қолади. Ўқитувчилик ҳам керакли касб, сартарошлик ҳам керакли касб. Мен мана шундай жавоб бермоқчиман. Ҳа, тўғри. У киши айтаётган лойиҳалар жуда ҳам қизиқ ва жуда ҳам керакли. Лекин бизнинг бюджетимиз жуда ҳам кам. Ва боя айтганимдек, бизнинг ўзимизнинг бошқа ишларимиз ҳам бор. Мисол учун Азиз инженер бўлиб ишлайди. Руслан мактабда ўқийди. Мен эса нодавлат ташкилотда ишлайман. Ҳаммамизда бошқа-бошқа ишларимиз бор. Шунинг учун биз қанақадир битта лойиҳа танлаб, ўша лойиҳага бор бюджетимизни ва ҳамма энергиямизни қаратмоқчи эдик. Бошқа ҳамма ташкилотлар каби биз ҳам танлашимиз керак, нимага эътибор қаратамиз, қайси нарсага эътибор қаратмаслигимизни. Бундан ташқари, биз АҚШда бир-икки конференция ташкил қилдик. Ва ҳозирги вақтда биз ўзимизнинг мақсадимизни ўзгартираяпмиз. Чунки Ўзбекистонга қайта олмаганимиз учун биз ҳозир Ўзбекистонда лойиҳа қилишнинг ўрнига ўзимиз учун бошқа миссия топишимиз керак эди. Биз ўзимиз учун топган миссиямиз АҚШда интеллектуал давралар орасида конференциялар ўтказиб, нафақат Ўзбекистон, балки бутун Ўрта Осиёдаги вазиятни ҳаммага кўрсатиб, ана шу вазият ҳақида информация беришни ўз олдимизга мақсад қилиб олдик. Агар биз активист бўлиб, инсон ҳуқуқлари ҳақида, Ўзбекистондаги инсон ҳуқуқларининг бузилиши ҳақида информация берган бўлсак, ҳозир кўпроқ аналитика тарафидан информация бераяпмиз. Яъни, ҳозир бизнинг мавқеимиз активист эмас, нейтрал тарафдан. Ҳам Ўзбекистон, ҳам бошқа мамлакатларнинг фикрларини ўрганиб, биз ҳар хил экспертлар, академикларни бир даврага чорлаб, анжуман ўтказиш - бу бизнинг янги мақсадимиз. Би-би-си: Сизга келган саволлардан бири айнан ана шу мавзуда. Сиз ўзингизнинг ташкилотингизни Ўзбекистон ҳукуматига мухолиф ташкилот, деб кўрасизми? Сизларнинг охирги пайтда Америкада бошлаган Ўзбекистондаги вазият ҳақида Америка жамоатчилиги, халқаро ҳамжамиятни бохабар этиш мақадидаги лойиҳангиз, анжуманингиз Ўзбекистон расмий доиралари томонидан Ўзбекистон ҳукуматига мухолиф қарашдаги кишиларнинг анжуманлари деб қабул қилиниши мумкин. Сиз бунга нима дейсиз? Дмитрий Нуруллаев: Мен бу фикрга қўшилмайман. Биз Ўзбекистон ҳақида анжуман ташкил қилганимизда биз унга фақат Ўзбекистон ҳукуматига мухолиф фикрда бўлган одамларнигина чақирган эмасмиз. Биз ҳар хил одамларни чақирганмиз. Агар бизнинг ташкилотимиз веб-сайтига кириб, у ердаги видеоларни яхшилаб томоша қилсангиз, Ўзбекистонга нисбатан ҳар хил фикрда бўлган кишиларни чақирганимизни кўришингиз мумкин. Тўғри, конференция иштирокчилари орасида Ўзбекистондаги оппозицион партия асосчилари, академиклар, ундан ташқари ҳар хил экспертларни чақирганмиз. Уларнинг фикрлари ҳам ҳар хил бўлган. Бизнинг мақсадимиз турли фикрдаги кишиларни бир жойга тўплаб диалог очиш эди. Би-би-си: Лекин бу анжуман Ўзбекистондаги расмийларга ёқмаслиги мумкин, улар буни ўзларининг танқиди деб билишлари мумкин... Дмитрий Нуруллаев: Агар бизнинг веб-сайтимиздаги маълумотлар билан танишсангиз, у ердаги лойиҳаларимиз кимнидир танқид қилиш, кимнингдир обрўсини тўкиш мақсадини кўзламаган. Бу лойиҳалардан кўзлаган мақсадимиз болаларга информация бериш. Тўғри, баъзи пайт тўғри информация ҳукумат учун негатив мазмунда бўлиши мумкин. Агар биз фақат ҳукуматга ёқадиган информация тарқатадиган бўлсак, фақат ҳукуматга ёқадиган конференция ташкил қиладиган бўлсак, унда биз ҳеч қачон конференция ташкил қила олмаймиз. Эркин фикр, эркин ахборотни бериш жуда ҳам муҳим деб ўйлайман. Биз болаларге берган информациямиз тўғри бўлган. Биз кимнидир танқид қилиш мақсадида ахборот бермаганмиз. Бизнинг мақсадимиз фақат ҳаққоний ахборотни бериш бўлган. Би-би-си: Айримларнинг назарида сизнинг ташкилотингиз қизларга презервативдан қандай фойдаланишни ўргатишни ўз олдига мақсад қилиб қўйгани нотўғри. Сиз бундай танқидларга қандай жавоб берган бўлардингиз? Дмитрий Нуруллаев: Менимча, бундай муносабат эскирган. Ҳаттоки Ўзбекистонда бундай муносабат эскирган. Чунки биз қиз бола бўлсин, ўғил бола бўлсин, ҳар бирининг ота-онасидан ёзма розилик олганмиз. Биз хат ёзиб берганмиз, бизнинг лойиҳамизда иштирок этган бола бу хатни ота-онасига олиб бориб, розилик олган. Мен ўйлайманки, Ўзбекистонда инсонлар ОИТС ёки СПИД муаммосидан жуда ҳам яхши хабардорлар ва бу муаммога нисбатан ота-оналарнинг ҳам муносабатлари ўзгараяпти. Менимча, ҳозирги ота-оналар ўз фарзандининг ОИТС, ВИЧ вируси ҳақида тасаввури, билими бўлиши хоҳлашади. Улар "болам бу қанақа касаллик эканини билсин", деб ўйлашади. Менимча, қизларга презервативдан фойдаланишни ўргатиш жуда ҳам муҳим нарса. Чунки буни фақат ўғил болаларга ўргатгандан фойда кам. Буни қиз бола ҳам, ўғил бола ҳам тушуниши керак. Ундан ташқари, ОИТС қандай юқиши, ОИТСга боғлиқ бошқа кўп мавзуларга биз жуда ҳам узоқ тўхталганмиз. Ва мен ёшларга бу нарсаларни ўргатганимиздан жуда ҳам фахрланаман. Кимдир "қизларга презервативдан фойдаланишни ўргатиш нима учун керак" деб ўтирган пайтда биз балки битта ёки иккита инсоннинг ҳаётини сақлаб қолган бўлсак ҳам бу биз учун катта бахт. Мен бу қилган ишимиз билан фахрланаман. Би-би-си: Лекин Дмитрий, сиз йўлга қўйган ўша лойиҳалар ўзбекона урф-одатлар, одоб-ахлоққа зид деб кўрилган бўлиши мумкин. Дмитрий Нуруллаев: Йўқ, бизнинг ҳеч қачон ўзбекона урф-одатларни менсимаслик мақсадимиз бўлмаган. Бизнинг мақсадимиз ёшларни ОИТСдан қандай қилиб ўзларини муҳофаза қилиш эди. Менимча, Ўзбекистондаги фарзанди ОИТСга учраган ота-онадан, "сиз болангиз кичкиналигидан презерватив ҳақида ўрганиб, ОИТСга дуч келмаслигини хоҳлармидингиз", деб сўрасангиз, ҳар бир оила ҳам "ҳа" деб жавоб беради. Бундан ташқари, бу саволни мен эскирган, деб ўйлайман. Чунки бизга бирорта ота-она бу саволни бермаган. Аксинча, ота-оналар ўзларининг болаларига биз ана шу масалаларни ўргатаётганимизни билиб хурсанд бўлганлар. Бизнинг дарсларимиз ота-оналарга ҳам, болаларга ҳам ёққан ва ўйлайманки, ҳаммага катта фойда келтирган.