Нуқтаи назар: Туркия нега четда ўз кучини кўрсатмоқчи? - Turkiya, dunyo, siyosat, yangiliklar
Нуқтаи назар: Тоғли Қорабоғ, Сурия, Ливия... Туркия нега четда ўз кучини кўрсатмоқчи? Ҳозир қаерларгача кириб борди? Туркиянинг янги ташқи сиёсати ортида нима турибди? - Таҳлил.
Сўнгги йилларда Туркиянинг четдаги иштироки жадал фаоллашмоқда Жанубий Кавказда анчадан буён тутаб ётган зиддият ўтган ойда уруш алангасига айлангач, Туркия ўзининг туркий иттифоқчиси Озарбайжонга дарҳол ёрдамга келди, қурол-яроғ етказиб берди, даъво қилинишича, ҳатто Суриядан жангариларни ҳам юборган. Аммо бу охиргисини Анқара инкор қилди. Зудлик билан ўт очишни тўхтатишга чақирган давлатлардан фарқли ўлароқ, Туркия президенти Режеп Таййип Эрдўған Озарбайжон президенти Илҳом Алиевни урушни давом эттиришга ундади. Кавказ мушакдор Туркия кириб борган охирги ҳудуд бўлди, бунгача у Суриядан тортиб, Ўртаер денгизи бўйлаб ҳарбий амалиётларга аралашиб келаётган эди. Туркия қаерларга кириб борган? Кейинги бир неча йил ичида Туркия: Туркиянинг янги ташқи сиёсати ортида нима турибди? Туркиянинг ўз манфаатини ҳимоя қилиш учун ҳарбий кучга таяниши 2015 йилдан буён шаклланиб келаётган янги ташқи сиёсатининг мyҳим жиҳатидир. Янги ташқи сиёсат доктринаси кўптомонламали муносабатларга шубҳа билан қарайди ва Туркияни керак бўлганда ўзи ёлғиз ҳаракат қилишга ундайди. Бу доктрина аксил Ғарбдир. У Ғарбни чўкаяпти, деб ҳисоблайди ва Туркия Россия ва Хитой каби давлатлар билан яқин муносабатларни шакллантириши кераклигини таъкидлайди. У аксил империалист. У Ғарб ҳукмрон бўлган Иккинчи Жаҳон урушидан кейинги шаклланган тартиботни савол остига олади, БМТ каби халқаро институтларни уларда Ғарб давлатларидан бошқа давлатларнинг ҳам ўрнини мустаҳкамлаш учун қайта кўриб чиқишга чақиради. Янги ташқи сиёсат доктринаси Туркияни душманлар ўраб олган, Ғарбдаги иттифоқчилари ташлаб қўйган давлат деб уқтиради. Шунинг учун у фаол ташқи сиёсат юритишга, Туркияни ўз чегараларидан ташқарида биринчи бўлиб, эҳтиёт шарт, ҳарбий кучларни ишлатишга ундайди. Бу Туркиянинг бошқа давлатлар билан муносабатларда дипломатик, савдо ва маданий алоқаларга урғу берадиган аввалги ташқи сиёсатидан тамоман фарқ қилади. Бу ўзгариш мамлакат ичида ва халқаро даражада юз берган ҳодисалар оқибати бўлди. Нима ўзгарди? Туркиянинг бу янги доктиринаси 2015 йилда - курдлар тараф бўлган Халқ Демократик Партиясининг кучайиши сабабли АКП ўн йилда биринчи марта парламентда кўпчилик ўриндан мосуво бўлган вақтдан шакллана бошлади. Парламентда кўпчилик ўринни қайтариб олиш учун Режеп Таййип Эрдўған сўлчи ва ўнгчи миллатчилар билан иттифоқ тузди. У курд исёнчиларига қарши урушни бошлаганда бу иттифоқчилар уни қўллаб-қувватлади. Эътибор қандай қилиб курдларга қаратилди? Туркиянинг Курдистон ишчилар партияси - ПКК билан зиддияти гуруҳнинг қамоқдаги етакчиси Абдуллоҳ Ўжалан 2013 йили Туркия давлати билан сулҳ тузишга чақириғи ортидан анча юмшаган эди. Ўрталаридаги мафкуравий тафовутларга қарамай ўта ўнгчи Миллиятчи ҳаракат партияси ва сўлчи янги миллатчилар курд муаммосини қаттиққўллик билан ечиш тарафдори. Улар, шунингдек, мамлакатдаги миллий хавфсизликни олд ўринга қўяди ва кучли аксил Ғарб қарашларга эга. Уларнинг дастаги билан мамлакатнинг парламентар тизимини ўзининг қудратини оширадиган президентлик тизимига ўзгартирди. Миллатчилар билан иттифоқ ва президент ҳокимиятининг кучайтирилиши Туркиянинг ўзбошимча, милитаристик ва дангалчи ташқи сиёсати ортидаги муҳим омил бўлди. 2016 йилда давлат тўнтаришига бўлган муваффақиятсиз уриниш ҳам бу жараёнда катта роль ўйнади. Тўнтаришга уриниш нималарни ўзгартирди? Президент Режеп Таййип Эрдўғанга кўра, омадсиз тўнтариш унинг собиқ иттифоқчиси, Пенсилванияда қочқинликда юрган исломий клерик Фатҳуллоҳ Гюлен томонидан ташкилланган. Ана шу воқеа Туркиянинг милитаристик ташқи сиёсати учун замин ҳозирлади. У Эрдўғаннинг миллатчилар билан иттифоқини мустаҳкамлади. Унинг Гюлен ҳаракатига алоқаси борликда гумон қилинган давлат хизматчиларини ҳар томонлама тозалашга уриниши 60 000 атрофида одамнинг ишдан ҳайдалиши, қамалиши, суд тизими, қуроллик кучлар ва айрим давлат ташкилотларидан вақтинча четлатилишига олиб келди. Aмалга ошмаган сўнгги давлат тўнтариши Тозалашлардан сўнг бўшаб қолган жойларни Эрдўғанга садоқатлилар ва миллатчилар эгаллади. Муваффақиятсиз тўнтариш, шунингдек, миллатчи коалициянинг Туркия ичкаридан ва ташқаридан душманлар қуршовида, Ғарб бу муаммонинг бир қисми, деган ишончини кучайтирди. Бу эса, Туркиянинг ўзи ёлғиз ҳаракат қилиши, чегарадан ташқарида ҳарбий кучларни эҳтиёт шарт жойлаштириш уринишларини оқлар эди. Сурия масаласидаги муносабат қандай ўзгарди? Ассад режимининг Сурия курдларига эркинлик бериш қарори шимолда, Туркия чегараси бўйлаб курд ҳудуди шаклланишига олиб келди. 2014 йили АҚШ курд жангариларига ҳарбий кўмак беришга қарор қилди. Туркия эса бу курд жангариларини террорчи ташкилот, деб ҳисоблайди. Бу эса Туркия ўзи ёлғиз ҳаракат қилиши лозимлиги, ўз чегараларини қўриш учун ҳарбий куч жойлаштириши кераклиги ҳақидаги ғояни янада кучайтирди. Охирига етмаган тўнтариш Эрдўғаннинг қудратини ҳам оширди. Шу баҳона ташкилотларни тозалашлар орқали у ташқи сиёсатдаги, жумладан, Tашқи ишлар вазирлигидаги муҳим шахсларни четлатди, унинг қўшни мамлакатларга ҳарбий амалиёт режасига қарши бўлган ҳарбийлар қудратини заифлаштирди. Тўнтариш уринишидан аввал Эрдўған курд жангариларидан келаётган "террор хавфи"ни йўқотиш учун Сурияда ҳарбий амалиёт бошлаш ниятини билдирган эди. Аммо Туркиядан ташқарида ҳарбий ҳозирликка нисбатан ниҳоятда эҳтиёткор бўлиб келган ҳарбийлар бунга қарши чиқди. Тўнтариш уринишидан бир неча ой ўтиб, президент Эрдўған ўз ниятига етди. Туркия 2016 йилда Сурия шимолидаги курд таъсирини жиловлаш учун мазкур давлатда ҳарбий амалиёт бошлади. Шундан сўнг яна икки марта Сурияга кирилди. Президентнинг АҚШ кўмагида Туркия чегараси бўйлаб мустақил курд давлати қурилишидан хавотирда бўлган иттифоқчилари унинг бу юришини олқишладилар. Курд таъсирини жиловлаш ва АҚШнинг Суриядаги ҳозирлигини мувозанатлаш учун Эрдўған Россия билан ҳамкорлик қилди. Туркия қандай қилиб ўз эътиборини Ливия ва Шарқий Ўртаер денгизига қаратди? Қаттиқ куч тактикаси учун Ливия бошқа бир саҳна бўлди. Январь ойида Туркия Ливиянинг БМТ қўлловидаги Бош вазири Файез Ас-Серраж ҳукуматини генерал Халифа Ҳафтарга иттифоқчи бўлган кучлар ҳужумидан ҳимоя қилиш учун ҳарбий ёрдамни кучайтирди. Туркиянинг Ливиядаги муҳим мақсади Эрдўғаннинг миллатчи иттифоқчилари учун муҳим бўлган ҳудуд - Шарқий Ўртаер денгизи минтақасида Серраж ҳукуматининг қўлловини олишдир. Туркия Греция ва Кипр билан бўлинган орол бўлмиш Кипр қирғоқлари ва унга ёндош денгиз ҳудудида газ қазиб олиш масаласида зиддиятга бормоқда. Расмий Анқара Триполи ҳукуматини ҳарбий дастаклаш эвазига ноябрь ойида Серраж билан денгиз чегаралари бўйича битим имзолаган эди. Эрдўғаннинг мақсади Шарқий Ўртаер денгизи минтақасида денгиз чегараларини қайта чизишдир. У аввалги чегаралар Туркиянинг бош душманлари Греция ва Кипр республикаси манфаатига хизмат қилади, деб ҳисоблайди. Шу аснода, Туркия қазув кемаларига ҳарбий кемаларни ҳамроҳ қилиб, Шарқий Ўртаер денгизига юборди, бу эса Натодаги ҳамкор Греция билан ҳарбий тўқнатув хавфини келтириб чиқарди. Бу муваффақиятли бўлдими? Туркиянинг Ливия, Сурия ва Шарқий Ўртаер денгизи минтақасидаги агрессив сиёсати президент Эрдўғаннинг ҳукмрон коалицияси истаётган натижани берганича йўқ. Туркия Сурия билан чегарасидаги курд жангари кучларини буткул тозалай олмади. На Анқаранинг Ливия билан битими ва на унинг Шарқий Ўртаер денгизи минтақасидаги ҳаракатлари бу ҳудуддаги аксил Туркия шароитни ўзгартира олди. Аксинча, Туркиянинг бу зиддиятларда ҳарбий куч қўллаши Ғарбда аксил Эрдўған туйғуларни зўрайтирди, бирлашган турли ўйинчиларнинг Туркиянинг ўзбошимчалигига қатъий қарши чиқиши алал-оқибат Туркия етакчисини чекинишга мажбур қилди. Туркиянинг Тоғли Қорабоғ тўқнатувига аралашуви ҳам айни шундай хотима топадиган кўринади - Туркиянинг Озарбайжонни қўллашига қарши Россия ва Россия Ғарб фронти қатьийроқ мавқеини намоён қила бошлади. Турклар Тоғли Қорабоғ можаросида Озарбайжонни дастаклаб, кўчаларга чиқишди Энди нима бўлади? Аммо Эрдўғаннинг миллатчи иттифоқчилари унинг курашни давом эттиришини истайди. Таъсири кучли янги миллатчилардан, истеъфодаги контр адмирал Жиҳат Яйжи Греция ғарбий Туркияни ишғол қилишни истайди, деб ҳисоблайди ва Эрдўғанни Афина билан ҳеч қачон музокаралар столига ўтирмасликка чақиради. Президентда эса йўл кўп эмас, уни эшитишга мажбур. Эрдўғаннинг аҳоли орасида рейтинги тушар экан, миллатчиларнинг унинг ички ва ташқи сиёсатидаги таъсири фақат кучаяди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek