Халқаро маҳкама Британия армиясининг Афғонистон ва Ироқдаги уруш жиноятларини тергов қилмоқчи
Ҳаагадаги Халқаро Жиноят маҳкамаси Би-би-сининг "Панорама" теледастури материаллари асосида Британия ҳарбийларининг Ироқ ва Афғонистонда тинч фуқароларга қарши содир этган жиноятлари устидан расман тергов бошламоқчи.
Би-би-си Лондонда нашр этиладиган Sunday Times газетаси билан билан ҳамкорликда Британия армиясининг қўмондонлиги яшириб келган тинч фуқароларнинг ўлдирилгани ҳақидаги материалларни тўплади. Гап асосан қўлга олинганлар ва тутқунларга нисбатан шафқатсиз муносабат ҳақида боради. Халқаро Жиноят суди(ХЖС) биринчи марта Буюк Британия ва Британия фуқароларига нисбатан илгари сурилган айбловларни ўрганиб чиқади. ХЖС вакилларининг сўзларига кўра, улар топилган уруш жиноятлари гувоҳликларини ўта жиддий деб ҳисоблайдилар. Буюк Британия Мудофаа вазирлиги тарқатган баёнотга кўра, илгари сурилаётган айбловлар асоссиз ва бундан олдин вазирлик халқаро маҳкама талаб қилган барча маълумотни тақдим этган, ХЖС билан очиқ ҳамкорлик қилган ва ҳозирга келиб яна тергов ўтказишдан маъни йўқ деб ҳисоблайди. "Панорама" кўрсатуви Британия аскарлари Ироқ ва Афғонистонда тинч фуқарларни ўлдирганини расмий Лондон яшириб келгани далилларини топган. Кўрсатувни 18 ноябр тунида намойиш этиш мўлжалланган. Британия Ташқи ишлар вазири Доминик Рааб баёнотига кўра, исбот-далили мавжуд бўлган барча айбловлар тергов қилинган. Очиқ тергов Ҳаагадаги халқаро суд хулоса берган, бу хулосада Британия армиясининг Ироқда уруш жиноятларини содир этгани ҳақида маълумотлар ишончлидир. Энди ХЖС ушбу маълумотлар давлат даражасида атайин ва мунтазам равишда яшириб келинган-келинмагани юзасидан жиноят иши очади. Британия Мудофаа вазирлиги аскарларининг жиноятларини яшириб келганини рад этади. Афғон онанинг айтишича, ўзининг тўрт ўғли уйида отиб ўлдирилган. Британия армияси аскарлари уйга кириб келганларида ўғиллар чой ичиб ўтирганлар. Тўрт ўғилнинг ҳар бири, ҳатто 12 ва 14 яшар ўспиринлар ҳам бошидан отиб ўлдирилган. Ушбу қотилликлар юзасидан суриштирув ўтказган Британ зобити болаларни Афғон кучлари ўлдирган, деб ёзиб ишни ёпган Ироқда тинч фуқаронинг ўлдирилишининг энг машҳур мисоли - Басра шаҳридаги меҳмонхона ходими Баха Мусонинг ўлими. Уни 2003 йили Британия ҳарбийлари қўлга олишган, қийноқлар ва калтаклашлар оқибатида ҳаётдан кўз юмган. Ушбу иш бўйича жамоатчилик тергови ўтказилган, жиноятни содир этган Британия ҳарбийси жавобгарликка тортилган. Бу судгача етиб борган Ироқдаги ҳарбий жиноятлар билан боғлиқ ягона иш бўлган. Би-би-си журналистлари айнан шунга ўхшаш юзлаб гувоҳликларни топдилар. Британия қўшинлари Ироққа киритилганидан кейин ироқликларга нисбатан содир этилган жиноятларни текшираётган IHAT (Iraq Historic Allegations Team) гуруҳи Баха Мусо Басрадаги ҳарбий базада ўлдирилишидан уч ой олдин бу базада тинч фуқароларга нисбатан калтаклаш ва таҳқирлашлар кенг миқёсда қўлланганини аниқлаган. Кэмп Стивен - ҳарбий жиноятлар содир этилган деб тахмин қилинаётган база Шотландиянинг Қироллик батальони жойлашган Кэмп Стивен ҳарбий базасида 2003 йил майида орадаги бир ҳафта фарқ билан икки эркак қийнаб ўлдирилган. Иккисини ҳам Британия Мудофаа вазирлиги ҳарбий ҳаракатларда иштирок этмаган тинч фуқаролар бўлган, деб тан олган. IHAT Британия аскарлари ва хизмат кўрсатувчи ходимларнинг бу икки инсонни қандай қийноқларга солганлари ҳақидаги ҳикояларини ёзиб олган. Жасадлар бошларига пластик пакетлар кийгизилган ҳолатда топилганлар. 2019 йил ёзида Британия ҳарбий прокуратураси ишни ёпиш ва ироқликларнинг ўлими учун ҳеч кимни жавобгарликка тортмаслик ҳақида қарор қабул қилган. Шундан кейин "Панорама" мухбирлари материалларни прокуратуранинг собиқ раҳбари лорд Макдоналдга кўрсатадилар. Лорд Макдоналд ҳеч ким жавобгарликка тортилмаганидан ҳайратга тушган. Райд ал-Мусавий Басрадаги Ироқ полициясида хизмат қилган. Уни Британия ҳарбийлари отиб ўлдирганлар. Британия Мудофаа вазирлиги ҳозир ҳам Британия армиясининг барча операциялари ва рейдлари қонунга мос равишда олиб борилади ва барча айбловлар синчковлик билан текширилган, дея баёнот бермоқда. "Тергов ва кимнидир жиноий жавобгарликка тортиш қарори мудофаа вазирлигидан мустақил равишда қабул қилинади. Тилга олинган ишларни диққат билан ўрганиб чиққанидан кейин мустақил прокурорлик хизмати жиноят ишини қўзғатмаслик ҳақида қарор қабул қилган", дея жавоб йўллаган Мудофаа вазирлиги Би-би-сининг сўровига. Би-би-сининг сўрови ҳарбий полиция ва ҳарбий прокуратурага йўлланган. Халқаро Жиноят суди қандай ташкилот? Халқаро Жиноят суди Нидерландиянинг Ҳаага шаҳрида жойлашган. Суд инсониятга қарши жиноятлар, геноцид ва ҳарбий жиноятларни тергов қилади ҳамда жиноятчи деб топилган шахсларни жавобгарликка тортади. Кўпинча судда ҳукуматларнинг ўзи текширув ўтказолмаган ёки ўзи жиноятларни содир этишда айбланган халқаро ҳарбий можаролар ва фуқаролар уруши билан боғлиқ ишлар кўрилади. АҚШ ва Россия Халқаро Жиноят судининг юрисдикциясини тан олмайдилар. Маҳкама фаолияти давомида Африканинг Конго Демократик республикаси, Мали ва бошқа мамлакатларидаги урушларда иштирок этган қуролли гуруҳларнинг раҳбарлари айбдор деб топилганлар ва 18 йилгача озодликдан маҳрум этиш жазолари билан жазоланганлар. ХЖС талаби билан Кот-д'Ивуар собиқ президенти Лоран Гбагбо ҳибсга олинган, бироқ маҳкама жарёнида оқланган. 2016 йили дастлабки терговдан кейин Халқаро Жиноят суди Грузиянинг Россия устидан шикоятини кўриб чиқиш учун қабул қилган. Грузия Россияни 2008 йилдаги икки мамлакат ўртасидаги уруш пайтида қотилликлар ва одамларни куч ишлатиб кўчириш жиноятларида айблаган. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek