Туркия демократик султонликка айланмоқда(ми?)
Ўтган якшанба бўлиб ўтган президентлик сайлови натижаларига кўра Ражаб Таййип Эрдўғон кейинги беш йил давомида яна Туркиянинг раҳбари сифатида қолишга муваффақ бўлди. Мамлакатнинг янгиланган конституцияси эса президентга чекланмаган қудрат беради, демоқда таҳлилчилар.
24 июнь куни бўлиб ўтган сайловдан кейин ўтган йилнинг апрел ойида ўтказилган референдум асосида ўзгартирилган конституция ҳам кучга кирди. Ушбу ислоҳотга кўра, Туркия парламент республикасидан президентнинг қудратли бошқаруви ўрнатилган мамлакатга айланади. Албатта, мазкур ислоҳотнинг ташаббускори жаноб Эрдўғоннинг ўзидир. Бироқ янги конституцияда президентнинг ваколатлари парламентники орқали чеклаб қўйилган. Масала шундаки, президент парламентни жиловлай олса, Туркияда унга қарши чиқувчи куч деярли қолмайди. Президентнинг қонуний ваколатлари қандай? Ўзгартирилган конституцияга кўра, президент ижро ҳокимияти раҳбарига айланади. Парламент томонидан тайинланадиган Бош вазир лавозими ортиқ бўлмайди. Шу билан бирга президент парламент олдида ҳисоб бериш мажбуриятини олмайди. Бундан ташқари президент қонун кучига эга фармонлар чиқариш ҳуқуқига ҳам эга бўлади. Вице-президентлар ва ҳукумат аъзоларини ҳам президентнинг ўзи тайинлайди. Ҳақиқат текшируви: Туркиядаги қатағонлар рақамларда ‘Шавкат Мирзиёев Ислом Каримовдек тоталитар эмас’: Ўзбекистон-Туркия алоқаларининг истиқболига назар Туркия мактаблари Дарвин билан хайрлашиб, жиҳодни ўқитадими? Президентлик муддати қанча бўлади? Ўзгартирилган конституцияга кўра, бир шахс беш йилдан икки муддатга сайланиши мумкин. Аммо турк ҳамда халқаро кузатувчилар янги конституциядаги президент фойдаланиши мумкин бўлган кичик айёрликка ишора қилмоқдалар. Гап шундаки, ўзгартирилган конституция бўйича президентлик ва парламент сайловлари доимо бир вақтда ўтказилиши лозим. Мободо президент муддатидан олдин истеъфога чиқса ёки парламент тарқаб кетишга қарор қилса, ҳам президент, ҳам депутатларни қайта сайлашга тўғри келади. Икки президент Ўз вақтидан олдин ёки парламент тарқалиб кетиши туфайли вазифасидан кетган президент учун тугалланмаган муддат яхлит ҳисобланмайди, яъни якунига етмаган муддат қўйилган жорий чеклов ҳисобига киритилмайди. Айтайлик, парламент иккинчи муддат сўнгига қадар муддатдан олдин сайловлар эълон қилди. Бу жорий президент учинчи муддатга ўз номзодини қўйиши мумкин деганидир. Шундай қилиб, назарий жиҳатдан, Эрдўғон, парламентни жиловлаган ҳолда, 2028 йилга қадар ҳокимиятда қолиб, юқорида тилга олинган айланма йўллар ёрдамида яна беш йил муддатга Туркияни бошқариши мумкин. Ҳозирда 64 ёшга кирган Эрдўғон 2003 йили Бош вазирга айлангандан бери Туркияни бошқариб келади. У 2014 йилда президентликка сайланган эди. Аммо янги конституция бўйича ушбу муддат навбатдаги икки муддатли чеклов ҳисобига киритилмайди. Парламентнинг ҳуқуқлари-чи? Агар парламент президент фармони билан бир хил мазмунда қонун қабул қилса, у ҳолда фармон бекор қилинади. Бу, гўё, президент ваколатларини жиддий чеклайдигандек кўриниши мумкин, лекин ҳаммаси парламентнинг қанчалик мустақил бўлишига боғлиқ. Шунингдек, парламентда вице-президентлар ва вазирлар устидан текширув олиб бориш ҳуқуқи бор. Бироқ у президентга қарши иш оча олмайди. Ҳозирда Эрдўғоннинг АКП - Адолат ва Тараққиёт Партияси ва унинг иттифоқдоши бўлмиш МҲП - Миллий Ҳаракат Партияси 600 ўринлик парламентда мос равишда 295 ва 49 та ўринни эгаллаб турибди. Бу эса президентнинг парламент устидан назорат ўрнатиши у қадар қийин бўлмаслигини англатади. Ҳаммаси қандай бўлишини эса вақт кўрсатади, албатта. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek