Қолиш ёки кетиш: Ўзбекистонликларда бошқа танлов қолмадими? – O’zbekiston, Россия, Туркия, koronavirus
Қолиш ёки кетиш: Ўзбекистонликларда бошқа танлов қолмадими? - Пандемия ва ҳали-ҳануз буткул бекор бўлмаган карантин шароитида ўн минглаб ўзбекистонликка ортга қайтиш нега керак? Ўзбекистонликлар четда қолса нима бўладию Ўзбекистонга келса нима ўзгаради?:
Охири YouTube пост, 1 Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев яна четдан ортга қайтиш истагидаги фуқаролари тақдирига эътибор қаратди. Уларнинг сонига шахсан ўзи қайта ойдинлик киритди - ҳозир бундай истакда бўлган фуқаролари сонини 100 мингдан ортишини айтди. Бугун четда турли иш, юмуш ва таҳсилда банд ўзбекистонликлар сони миллионлаб экани айтилса, уларнинг энг катта қисми Россия ҳисобига тўғри келади. Ўтган беш ой ичида коронавирус дунёнинг Ўзбекистон фуқаролари энг катта сонда ҳозир бўлган давлатларига ҳам кириб борган. Коронавирус, Россия, муҳожирлар: кимлар ватанга қайтаяпти? Koronavirus Москва: Коронавирус юқтирган мигрантларга ёрдам Ўзбекистонлик мигрантлар учун Москвада ёрдам маркази Коронавирус боис ишсиз қолган мигрантлар Четда коронавирус юқтирган Ўзбекистон фуқароларига оид сўнгги расмий маълумот эса, шу йил 18 апрель куни эълон қилинган. Расмий Тошкент ўшанда уларнинг сонини 73 тага нисбат берган. Улардан камида тўрт нафарининг ҳаётдан кўз юмганини ҳам тасдиқлаган. Ўзбекистон орада эллик мингга яқин фуқаросини ортга қайтаришга улгурган, муваффақ бўлган. Глобал коронавирус пандемияси манзарасида ҳали-ҳануз ортга қайтиш истагидаги ўзбекистонликлар тақдири, айниқса, сўнгги ҳафталарда яна сарлавҳаларга чиққан мавзуга айланган. Кибер фазода кўпчиликнинг диққат-эътиборини ўзига тортган муаммо кўринишини касб этган. Вазиятга расмий Тошкент - яна президент Шавкат Мирзиёевнинг ўзи эътибор қаратган. Ўзбекистон раҳбари 7 май кунги видеоселектор йиғилиши чоғида ҳам бу масалага хосан тўхталиб ўтган. Четда қийналиб қолган ўзбекистонликлар сонини қарийб 11 мингга қиёс берган ва биринчи навбатда уларни ортга қайтариш учун ҳамма чораларни кўраётганликларини айтганди. Бойлар янада бойиди, Алишер Усмонов-чи? Пулларига нима бўлди? - O'zbekiston, Россия - BBC Uzbek Шундай экан, буларнинг барчаси нималарга далолат қилади? Ўзбекистонликлар четда қолса нима бўладию ортга қайтса нима ўзгаради? Пандемия ва ҳали-ҳануз буткул бекор бўлмаган карантин шароитида ўн минглаб ўзбекистонликка ортга қайтиш нега керак? Би-би-си Ўзбек хизмати Ўзбекистон раҳбарининг сўнгги - 26 май кунги чиқиши манзарасида худди шундай савол билан Москвадаги асли ўзбекистонлик юрист, фаол Зарнигор Омониллаевага мурожаат қилди: Зарнигор Омониллаева: Иши бор, жойи бор ёки ҳеч йўқ августгача яшаши учун пули борлар Ўзбекистонга қайтишни режа ҳам қилгани йўқ. Ёки яқин орада иши қайтадан бошланадиганлар ҳам Ўзбекистонга қайтишни ўйламаяпти. Чегараларга, аэропортларга бориб ётиб олганлар иложсизлар. Шундан бошқа альтернатив варианти йўқлар бўлади. Бу одамлар эртанги кунидан хавотирда. Ҳозир улар ҳаётнинг сифати уёқда турсин, ҳаётнинг ўзи учун курашаётганлар бўлади. Энди чегараларнинг очилишига контраргументларга тўхталсак: Касаллик сони кўпаяди Зарнигор Омониллаева: Чегараларнинг ёпиқлиги қайтиш истагига таъсир қилгани йўқ. Ўша 80 минг одам барибир қайтади. Савол қачон қайтишида ва қандай қайтишида, холос. Агар, чегаралар бир ойдан кейин очилса, худди шу одамлар бир ойдан кейин кириб келади. Демак, бир ойдан кейин касаллар сони кўпаяди. Чегара уч ойдан кейин очилса, уч ойдан кейин кириб келишади ва касаллар сони уч ойдан кейин кўпаяди. Бир йил бўлса бир йилдан кейин. Бу билан нима демоқчиман? Чегараларни бир умр ёпиб ўтиришнинг иложи йўқ. Уйга қайтмоқчи бўлганларни эса, Россияда қолишга ҳозир шароити йўқ. Чунки Россияда қолиб даъволаниши учун даставвал турар жойга, озиқ-овқатига пул сарфлаш керак. Пул эса йўқ. Пул ҳозир ҳам йўқ, кейинроқ ҳам бўлмайди. Чунки пул бўладиган шароитгача мигрант қарзга ботиб яшайди. Ишга чиққанидан кейин қарз тўлайди. Бу дегани ишга чиққунчаям, ўлиб қолмаса, агар, ишга чиққанидан кейин ҳам мигрант одам соғлигига пул ажратолмайди. Шунинг учун Россияда ишсиз, қарзга ботиб ўтирди нима, Ўзбекистонда ишсиз, карантинда ўтирди нима. Ягона фарқи қарз. Уйида қарзга ботмай карантинда ётади. Фақат карантинга олиниш тартибини қайта кўриб чиқиш керак, холос. Карантинда шунча одамни олиб ўтиришнинг имкони йўқ Зарнигор Омониллаева: Давлат ҳисобидан карантинда ҳаммани олиб ўтиришнинг кераги ҳам йўқ. Ўзбекистонда ҳозир карантин чоралари юмшатилган, демак соғлиқни сақлаш тизимига "нагрузка" йўқ. Шундай экан, карантин механизми қайта кўриб чиқилса бўлди. Ўзи ҳеч бир ривожланган давлатда бир самолёт учиб келган одамларнинг ҳаммасини давлат ҳисобидан тўғри карантинга олиб кетиш ҳолати бўлмади, менимча. Аввалбошда шу ечимнинг ўзи хато эди, назаримда. Чунки бунча одамни боқиш бор. Устига бундай шароитда касаллар ва соғломлар бир жойда карантинда бўлади. Аслида чегара назорат пунктида келганларни бир қатор иситма ва симптомлар билан текшириб, имкон даражасида юзаки аломат борларини тест қилиб, оғир аҳволдагисини шифохонага, соғломини уйига карантинга юбориш энг тўғри йўл бўларди. Иқтисодий тарафдан ҳам, тиббиёт тизимига бўлган "нагрузка" тарафидан ҳам. Лекин, негадир, дастлаб Ўзбекистонда ҳамма учиб келганлар ёппасига карантинга олинаверди. Шу қарорнинг ўзи тизимга нагрузка бўлди. Масалан, самолётга ўтиришдан аввал учувчилар ниқоб, қўлқоп ва антисептиклар билан таъминланса; чегараларда ҳамма дастлабки текширувдан ўтказилса; иситмаси ёки бошқа аниқ коронавирус аломати борлар тест қилинса. Аниқланганлар чегарадан шифохонага, коронавирус чиқмаганлар уйига тўғри карантинга борса, тўғри бўларди. Яшаш жойи бўйича ҳудудий поликлиника ёки шифохоналардан ҳамшира ва шифокорлар келган одамнинг уйига бориб, карантин ҳақида тушунтириш ишларини олиб бориб, карантин қоидаларига розилиги ҳақида протокол тузиб келса, карантинга риоя қилмаганларни жавобгарликка тортиш мумкин бўлади. Айтмоқчи бўлганим, оғир ҳолатда бўлмаганларни ўз уйларида карантинга ўтказиш самаралироқ бўлади. Бу ерда энг катта муаммо тушунтириш ишларида бўлиши мумкин. Тушунтириш ишларига барча ресурслар жалб қилиниши керак. Ишсизлар кўпаяди Зарнигор Омониллаева: Ҳа, мигрантларни Ўзбекистонда тайёр иш ўринлари кутиб тургани йўқ. Буни мигрантларни ўзиям билади. Шунинг учун ишсизлик аргументини келтираётган ҳаммани тинчлантириб қўймоқчиман. Мигрантлар уйига вақтинчалик қайтаяпти.Сўровномаларим натижасига кўра, мигрантлар пандемия тугаб, иқтисодий аҳвол яхшиланса, яна ишлашга қайтишмоқчи. Шунинг учун, ишсизлик деб ваҳима қилиш нотўғри. Жиноят ва тартибсизлик кўпаяди Зарнигор Омониллева: Тўғриси, мана шу аргументни эшитганимда кулгим келди. Тақдир ҳазилини қарангки, Россияда ҳам пандемия бўлиб, мигрантлар ишсиз қолса, ваҳшийлашишади, деб жар солишганди. Лекин расмий статистика мигрантлар орасида жиноят кўрсаткичи камайганини фиксация қилди. Хавотир олманглар, мигрантлар жиноятчи эмас. Улар оддий, меҳнаткаш одамлар. Ҳар қандай жиноят ва тартибсизлик норозиликдан кўпаяди. Ўзбекистонда ҳам бошқа мамлакатлар сингари жиноят ва тартибсизлик учун жавобгарлик белгиланган. Қонун бор. Агар бирор ким жиноят қилса, ҳуқуқ-тартибот органлари қилиш керак бўлган вазифасини бажаради. Бўлди. Жиноят аргументи айбсизлик презумпциясига ҳам зид. Одамларни ҳали йўқ нарса учун олдиндан айблаш, стигма қўйиш инсонийлик тамойилига мутлақо зид. Бу худди одамларга "туғилманглар, бир кун келиб вояга етасиз, жиноятчи бўласиз", дегандек эшитилаяпти. Жиноят ва тартибсизлик аргументи нохолис. Хато позиция. Адекват одам бунақа аргументни илгари сурмаслиги керак. Бошқа контраргументлар бўлмаганди. Шунинг учун шу ерда тугатсам. Энди эса, агар, чегаралар очилмаса, нима бўлиши мумкинлиги ҳақида ўз фикрларим билан ўртоқлашсам: Мабодо чегаралар очилмай қолаверса-чи, нима бўлади? Зарнигор Омониллаева: Биринчидан, Ўзбекистонга қайтмоқчи бўлганлар уларни қайтишга мажбур қилаётган сабаблар бартараф бўлмагунча кетиш қароридан воз кечмайди. Чегараларнинг ёпиқлиги қайтишни кечиктираяпти, холос. Яъни тайм-аут олинди, дейлик. Шу тайм-аут вақти одамларнинг барибир бир кун қайтиши ҳисобидан тайёрланиб олишга сарфланиши керак эмасмиди?! Чегараларга бориб олаётганларнинг ҳаммаси касал эмас. Лекин уйга қайтиш ниятидагилар чегара ёпиқлиги учун тўпланиб қолишлари оқибатида соғломи ҳам касал бўлиб қолиши мумкин. Россияда даъволаниш учун, айтганимдек, пул керак. Пул йўқ. Шунинг учун касаллар ҳам, соғломлар ҳам чегара очилгунча сарсон юраверади. Тузалса, шу сарсонликда тузалиб кетармикин ёки?! Агар тузалмаса ёки соғломиям юқтириб олса, барибир, чегара очилишига кириб келади-ку, тўғрими?! Иккинчидан, фуқаролар чегарага бориб, тўпланавергач, эпидемиологик сабаблардан келиб чиқиб, давлат идораларининг эътиборини тортади. Негатив эътиборини. Мигрантларга нисбатан босим кучаяди. Натижада тартибсизликлар рўй беради.Чорасиз одамларнинг тартибсизликлари масштаби ва оқибатларини тасаввур қилиб кўриш қийин эмас. Тартибсизликлар, ўз навбатида, Ўзбекистоннинг қўшни мамлакатлар билан алоқаларига таъсир қилади. Ёмон тарафга,албатта. Дунё ҳамжамиятининг эътиборига тушади. Охир-оқибат, барибир, чегараларни очишга тўғри келади. Фақат ниманинг эвазига эканини бир тасаввур қилиб кўринг. Учинчидан, мигрантларни Россияда қолиши учун ҳеч қандай шароит яратиб беришнинг иложи йўқ. Чартер рейсларга рўйхатдан ўтганлар ўзининг ҳисобига қарасангиз, бир вақтнинг ўзида 70 минг одамни турар-жой ва озиқ-овқат билан таъминлаб бўлмайди. Устига шунча одамнинг соғлиги ҳам бор. Агар, мабодо, қандайдир ташқи ресурслар ҳисобига шунча одамни жой ва егулик билан таъминлашни зиммасига олса, унда худди шуни Ўзбекистонда қилса, арзонроқ ва самаралироқ бўлади. Россияда боқди нима, Ўзбекистонда боқди нима... Тўртинчидан, қайтмоқчи бўлганларнинг аксарияти ишсизлик туфайли ватанига кетмоқчи. Иш бўлмаса, қанча боқиб ўтирманг, барибир кетаман, деган фикрларидан воз кечишмайди. Бунча одамни иш билан таъминлашнинг иложи йўқ. Ёки борми?! Бешинчидан ва олтинчидан деб, инсоннинг, фуқаронинг ҳуқуқини чеклаш, ҳаётига аралашиш деб, давом этсам бўлади. Лекин айни пайтда энг муҳим жиҳатлар шулар. Мигрантларга хориж фондлари ёрдам беришга тайёр. Давлат шу ёрдамни марказлаштира олса бўлди. Шу ташкилотлар билан ишлай олса, ҳамкорлик қила олса, ёрдам керак бўлса сўрай олса, мигрантларнинг оғири тушмайди. Лекин одамларни уйига ҳақли равишда қайта олишига қаршилик қилмаслик керак. Айниқса ҳозир. Чегаралардан одамлар аримайди. Кетаман, деб келаверади. Тўхтата олмайсиз. Шунинг учун масалага бошқача ёндашиш керак. Би-би-си: Воқеаларнинг бу каби ривожи эса, Ўзбекистон ва Россия илова дунёнинг кўплаб давлатларида глобал коронавирус пандемияси боис ҳафталарки амалда бўлган кескин карантин чоралари босқичма-босқич юмшатилаётган бир пайтга тўғри келган. Россия ҳукумати билан ўзбекистонлик мигрантлар тақдири юзасидан келишувга эришган, президент Путин глобал коронавирус пандемияси манзарасида уларга ҳам 15 июнгача патент ва регистрация илова қатор имтиёзлар беришга рози бўлган бир фонда кузатилган. Ўзбекистонда шу пайтгача коронавирус манбаси асосан мамлакатнинг четдан қайтган фуқаролари бўлиб келишган. Президент Мирзиёев эса, ўзининг кечаги чиқишида ортга қайтарилаётганлар аксариятида коронавирус аниқланаётганини маълум қилган. Аммо бундан аввал айни шу мавзуга тўхталаркан, шахсан ўзи худди шу каби эҳтимолни назардан соқит этмаган. Лекин, шунга қарамай, ўз фуқароларини ортга қайтаришда давом этишларини баён қилганди. Айрим экспертларга кўра ҳам, Ўзбекистон, айниқса, четда меҳнат муҳожирлигида банд фуқароларини ортга қайтаришга масъул ва мажбур. Уларнинг айтишларича, айнан мигрантлар ўтган чорак асрдан ортиқроқ вақт давомида Ўзбекистон иқтисодиётида салмоқли ўринларни эгаллаб келишган. Ўзбекистон ичкарисида ишлаб чиқилган маҳсулотларнинг асосий истеъмолчиси бўлишган. Бундан кейин ҳам Ўзбекистон иқтисодининг қайта тикланишида ҳиссалари муҳим бўлади. Мана шу миллионлаб меҳнат муҳожирлари Ўзбекистон ташқарисида ўзларига ўзлари иш жойлари ташкил этишади, ортда қолган оилаларини боқишади. Қайта Ўзбекистон ичкарисида ишлаб чиқилган маҳсулотларнинг асосий истеъмолчисига айланишади. Уларнинг алоҳида қайд этишларича, энг муҳими, Ўзбекистон фуқаролари экан, улар Ўзбекистон Республикаси ҳимояси остида бўлишга қонунан ҳақли саналишади. Яқинда глобал коронавирус пандемияси боис оғир аҳволда қолган мигрантлар тақдирига Халқаро Миграция Ташкилоти эътибор қаратган. Ташкилот бу каби аҳволни ижтимоий тартибсизликларга етаклаши мумкин бўлган "жиддий инқироз"га қиёс берган. Марказий осиёлик меҳнат муҳожирлари улар ҳукуматларига зудлик билан ёрдам зарурлигини айтган. Халқаро ҳамжамиятдан $7 миллион доллар сўраган. Халқаро Миграция Ташкилотига кўра, глобал коронавирус пандемияси ҳаммадан ҳам энг кўп айнан шу каби инсонларнинг тақдирида салбий акс этган. Карантин чоралари боис, Марказий осиёлик мигрантларнинг деярли барчаси ўз ишларини йўқотишган. Даромадларидан айрилишган. Жамғармалари йўқ. Ижтимоий ҳимояга кўз тикишга эса, ҳақсизлар. Уларнинг ярмидан кўпроғи яшаб турган жойларида ижара ҳаққини тўлашга имконсиз. Ярмига яқини эса, ейиш-ичишдан қийналиб қолишган. Бундан уларнинг ортда қолган оилалари ҳам жабр чекишган - асосий тирикчилик манбаларидан мосуво бўлишган. "Миллионлаб одамлар зўрға амал-тақал қилишаяпти. Биз уларни дастаклашимиз мумкин. Аммо бунинг учун ҳозирнинг ўзида ишга киришиш лозим", - деб айтган Халқаро Миграция Ташкилоти. Ўзбекистон минтақанинг аҳолиси энг катта давлати бўлади. Аҳолисининг сони расман 34 миллион кишидан ортади. Уларнинг аксарияти шундоқ ҳам мамлакатнинг камбағаллик ва ишсизлик муаммоси анчайин долзарб чекка қишлоқ ҳудудларида яшашади. Айнан четда меҳнат муҳожирлигида банд фуқаролари ортга юбориб келган миллиардлаб долларлик маблағлар Ўзбекистон ҳукумати учун ижтимоий хавфсизлик камари вазифасини ўтаб берган - жамиятдаги ижтимоий портлашлар хавфини юмшатиб келган. Ўзбекистон мустақиллиги билан кечган чорак асрдан ортиқроқ вақт давомида мамлакат иқтисодини тутиб, юритиб келаётган муҳим молиявий манбалардан бири сифатида кўрилган. Халқаро Миграция Ташкилотининг огоҳлиги Ўзбекистон иқтисоди глобал коронавирус пандемияси қолиб, устма-уст табиий офатлар ва Сардобадаги техноген ҳалокат туфайли ҳам жиддий зиён чекиши мумкинлигига оид хавотир ва башоратлар манзарасида янграган. Коронавирус аломатлари қандай? Рўзадорга коронавирус осон юқадими? Коронавирус юққанини оёқ бармоғидан билиш мумкинми? BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek