Тожикистонлик меҳнат муҳожири кундалигидан - бешинчи ҳикоя
Янги йил байрами тугаши билан қишлоқдаги асосий гап мавзуи яна электр масаласига айланди. Ишонинг, бир қариндошимиз вафот этганда дарвоза олдида фотиҳага келаёт-ганларни кутиб-кузатиб турганимизда ҳам худди шу «қурғур чироқ» ҳақида гап кетди.
Пайшанба бозори,Хўжанд Кеча кечқурун синфдошим Шуҳрат уйга кела солиб, нима дейди денг: «Икки кун – 31 декабр ва 1 январда роса маза қилдик-да. Кун бўйи, тун бўйи чироқни ўчиришмади. Энди байрам тугади. Шу, оғайни, аслида Тожикистонда янги йил байрами бутун қиш бўйи давом этса яхши бўлар экан…» Мен синфдошимнинг нима демокчи эканлигини тушундим. Байрам қиш бўйи давом этганда, чироқни ўчиришмаган бўларди, демоқчи. Лекин бизда арафани ҳисобга олганда бор-йўғи икки кун, янги йил, холос. Демак, икки кунгина чироқ беришади. «Бизда куздан то кўкламгача чироқ ёнган ҳар кун байрам!» Мен бу гапларни кўпчилик ҳамқишлоқларимдан эшитдим. - Ҳа, нега пешонанг тиришиб кетди? Бўл, кетдик, Хўжандни бир айланиб келамиз! Мен индамай кийиндим-да, синфдошимга эргашдим. Томда сумалак синдирган синфдошим Синфдошим мактабни битирибоқ Россияга кетган. Мактабда ўқиётганимизда русчада ҳатто саломлашишни ҳам эплолмасди. Ҳозир ўзи айтмоқчи «русчанинг сувини сиқиб ичади». «Твоя-моя», деб юрган пайтларим роса устимдан кулишарди, гапимни айтиб-эшита ол-маганимданми, ярим йилгача эшакдек ишлаб, зўрға қорин тўйғазишга пул топдим. Олти ойда саккиз ерда ишлабман-чи, Ярамаслардан биттаси бир ой ишлатиб, бизга тўғри келма-динг, дея ишлаган ҳақимнинг ўндан бирини бериб ҳайдаб юборди. Бошқа бир ерда бир ой ишладим, пул бермайди, иккинчи ой ишладим, ойликдан дарак йўқ. Бошлиқ ҳар гал ке-йинги ой ҳаммасини бир қилиб оласан, дейди. Бундоқ илгари ўша ишхонада ишлаган-ларни топиб суриштирсам, у муттаҳам бошлиқ, ўзбекларни, тожикларни уч-тўрт ой иш-латиб, пул бермасдан ҳайдаб юборар экан. Додимни кимга айтаман? Бошқа бозорга қараб йўл олдим…» Шуҳрат ўйланиб қолади. У ўшанда ҳамқишлоқлардан қарз бўлиб қолганини, уйидан телефон бўлишига юрак олдириб қўйганини айтди. «Биласан, дадамлар қариб қолганлар. Онам икковларининг оладиган пенсиялари ейиш-ичишга етмайди. Акаларим, опаларим ўз тирикчиликларидан орттиришлари қийин. Да-дамлар ўғлим, хўжайинларинг бирон нима берай дейишяптими, дея сўрайдилар астагина. Мен хижолат чекаман. «Дада, Худо хоҳласа, кейинги ой албатта пул юбораман», дейман. Бу ёруғ дунёда яхшилар ҳам кўп. Тузукроқ иш излаб юрган пайтларимда Москва консер-ваторияси ҳовлисига кириб қолдим. - Йигит қаердан бўласан? – деб сўради афтидан олтмишларга бориб қолган бир рус киши. Мен Тожикистондан эканлигимни айтдим. - Иш қидириб юрибсанми? – деди у киши. Мен Москвада олти ойда ўрганган бисотимдаги русча сўзларни танлаб-танлаб иш изла-ётганимни, лекин ҳар ойнинг маълум кунида пулимни беришса ишлашимни айтдим. - Лекин бизда иш осон эмас, айрим юртдошларинг уч-тўт кунга чидаб, ташлаб кетиша-ди, - деди у киши кўзимга тик қараганча. - Мен чидайман! Лекин сиз алдамасангиз бўлди, - дедим яна русча луғатимни титкилаб-титкилаб. Хуллас, у одамга менинг тўғрисўзлигим маъқул бўлди. Билсам, у шу консерваторияда хўжалик мудири бўлиб ишлар экан. Мен ҳовлини қордан тозалаб туришим, томларни курашим, сумалакларни синдиришим керак экан. Мен ҳаммасига рози бўлдим. Консерваториянинг ёнида эскироқ ётоқхона бор экан. Ўша ерда ётиб. ишлайдиган бўлдим…» Синфдошимнинг айтишича хўжалик мудири ўз сўзида турадиган, бошқалар меҳнатини қадрлайдиган, меҳрибон одам экан. Томга чиқиб қор кураётганда, сумалак синдираётган-да, албатта белига узун ва қаттиқ эҳтиёт камарини боғлатар экан. Ой тугаши билан белги-ланган кунда пулини бериб турар экан. Шуҳрат сўзлар экан, мен томда қор кураётганда, сумалак синдираётганда йиқилиб маж-руҳ ё ҳалок бўлган одамларни эслаб, синфдошимни асраган Аллоҳга шукр айлардим. - Ишинг, хўжайининг яхши экан, нега бошқа ерга кетиб қолдинг? – сўрайман Шуҳрат-дан. - Ўзинг яхши биласан, Москвада юраверсанг, кўраверсанг, янада яхшироқ, кўпроқ пул берадиган иш излашга тушар экансан, - деди Шуҳрат. Олма Тожикистонда битганми, ё чет элникими? Пайшанбе бозорига киришингиз билан эринмасдан чиройли териб қўйилган олма, нок каби ҳўл меваларни, бодом, майиз каби қуруқ меваларни кўриб, кўзингиз қамаша бошлай-ди. Лекин нархини эшитганингиздан кейин қамашаётган кўзларингиз катта-катта очилиб кетади. - Опажон, бу олмалар шу ўзимизнинг Тожикистон боғларида пишганми, ё минг чақи-рим наридаги бирон-бир чет эл мевазорида битганми? – дейди олма нархини эшитган Шуҳрат. - Мен фақат ўзимизнинг олмаларни сотаман, - дейди алланечук фахрланганча сотувчи аёл. – Лекин айтиб қўяй, Хитой, Эрондан келган олмалар ҳам бор. Лекин биронтасининг мазаси ўзимизнинг олмаларга етмайди. - Оғайни, қара, нарх Москва нархидан қолишмайди, - дейди Шуҳрат баланд овозда қип-қизил олмани қўлига олганча. – Майли, мандарин, бананлар аллақайси мамла-катлардан келтирилган бўлсин, нима ўзимизда унадиган олма, анор, нок, узумнинг нархи шунча қиммат бўладими? Қайтага мандарин арзонроқ-ку! - Нима, бу ерда ўтирган савдогарлар ҳам ўлишсинми? – гапга аралашади қўлида селло-фан халта кўтарган аёл. – Боғбонлар, деҳқонларнинг ўзлари сотишса, бунчалик қиммат бўлмасди. - Холажон, ёқмаса, ана кўчага чиқинг, қуриган-буришган, данакдек олмалардан олинг. Биз бу ерда ўтирганимиз учун фалон пул тўлаймиз, кўзни ўйнатадиган мол топиб келиш ҳам осон эмас. - Топиб келиш эмиш, - бизга қараб лаб буради харидор аёл. – Бозорга мева олиб келган боғбонларни ўртага олиб, арзон-гаров сотиб олишларини кўрмаган бўлсам экан… Олма, анор, нок ҳали бир нави экан, қуруқ мева расталарига ўтиб, майиз, бодом нархини эшитган Шуҳрат ҳанг-манг бўлиб қолади. - Бир кило майиз эллик сомоний, яъни ӯн доллардан кӯпроқ. Бодомнинг нархи осмонда-ку! Мен Шуҳратга индамайман. Тилимнинг учида турган гап ичимда қолиб кетаверади. Аслида бозор нархининг бунчалик ошиб кетишига биз ҳам сабабчимиз. Ана, интернетда ӯқидим - ӯтган йилнинг фақат тӯққиз ойида Россияда ишлаётган биз каби тожикистонлик мардикорлар 3 миллиард доллардан кӯп пул юборишибди. Шу пайтгача Тожикистонда расман Россияда нари борса 600 минг нафар тожикистонлик ишлаётгани айтиларди. Ма-на, Россия муҳожирлик хизмати аниқ маълумот берди-ку – Россияда тирикчилик важидан юрган биз – тожикистонликлар бир милён юз минг нафардан ошиқ эканмиз. Яна бу қиш фаслида муҳожирларнинг камайгани экан. Шунча одам Россиядан уйига пул юбориб турмаса, бозордаги нарх бунчалик қимматлашиб кетмаган бӯларди, дейман. Ӯтган йил Тожикистонда энг кам иш ҳақи, пенсия оширилиб, 200 сомонийга етказилганини эшит-гандим. Бу қирқ долларга яқин дегани. Бу пулни тобора ошиб бораётган электр пулига, сув пулига,.. бошқа-бошқа пулларга беришсинми, кӯнгилга ёқадиган егулик, мева-чева сотиб олишсинми? Чӯнтакда пул бӯлмагандан кейин одам сифати паст, арзон нарсаларни сотиб олишга мажбур бӯлади-да. Мен бозорда, дӯконларда муддати ӯтиб кетган озиқ-овқат сотилаётганини кӯрганимда яна шу мажбурлик ҳақида ӯйладим. Худо кӯрсатмасин, Россиядан пул келмай қолса-чи? Эҳтиёж ва имконият деган гаплар бор. Ана унда моли кетмаётганини кӯрган савдогарлар ҳам нархни пасайтиришади. Ахир, мен университетда беш йил иқтисодни ӯрганганман, буни яхши биламан. Бутун дунёда бозор қоидаси шундай. Лекин Россиядан пул оқиб келиб турибди-ку, деб бирни иккига пуллаш ҳам яхши эмас-да! Буни ғирт инсофсизлик дейдилар! Масжид олдида видеокамера кӯтарганлар Бозордан чиқиб шундоққина унинг қаршисидаги Шайх Маслаҳатуддин масжидига жума намозини ӯқиш учун борар эканмиз, Шуҳрат шивирлади: - Бозорда арава тортганлар кӯпайганини кӯрдингми? Кӯринишидан ҳаммаси қишлоқдан келишган. Лекин бир нарсани айтай. Биттаям арава тортган бола кӯрмадим. Беш йил олдин аравага ортилган оғир юкни қийналиб-қийналиб судраб бораётган болалар кӯп эди. - Лекин маршруткаларда пул териб, эшик очиб-ёпиб юрган болалар камаймабди. Мен шундай дея оғир уҳ тортганимни сезмай қолдим. - Ҳа, намунча оғир уҳ тортяпсан. Усти бошингдан бойваччаларга ӯхшайсан. Лекин оҳ тортишингдан бутун дунё ташвиши елкангни босиб тургандайин! Бундай қарасам, шундоққина ёнимда курсдошим Афзал қучоқ очиб турибди. Тӯрт йилдан буён кӯришмагандик. Қайта-қайта қучоқлашиб, ҳол-аҳвол сӯрашдик. - Жуманинг хосиятини қара, бизни учраштирди, - деди Афзал юз-кӯзи кулганича. – Энди бирга намоз ӯқиймиз. Масжидга кираётганимизда ҳам, намоз ӯқиб, қайтиб чиқаётганимизда ҳам, милисаларни, видеокамера кӯтарган йигитларни кӯрдим. - Эшитгандирсан, бизда ота-оналарнинг фарзанд тарбиясидаги масъулияти деган, қонун бӯлмаса-да, қонунга ӯхшаган гаплар чиқиб қолган. Ановилар масжидга келаётган мактаб ёшидаги болаларни тутиб, суратга олишади. Қейин ота-оналарини чақириб, таъзирини бериб қӯйишади, - Афзал қулоғим тагида шивирлади. Мен беш- олти йил олдин жума намозида бу масжидда юзлаб болалар намоз ӯқишгани-ни эсладим. Наҳотки, намоз ӯқиган боланинг ахлоқи бузилса, жиноят қилса? Афзалнинг айтишича, вилоятдаги еттита мадрасанинг ҳаммаси ҳозир ёпиб қӯйилган экан. Бунисига нима дейин? Тожикистонлик болалар, ӯсмирларни чет эллардаги мадраса-лардан қайтариб олиб келишганини эшитгандим. Уларнинг анчагинаси маҳаллий мадрасаларга ӯқишни давом эттириш учун жойлаштирилган. Энди мамлакатнинг ӯзидаги мадрасаларнинг турли сабаблар билан ёпиб қӯйилишини қандай тушуниш мумкин? Очиқ таълим олишдан маҳрум этилган болалар нияти номаълум қайси бир мулла яширин очган ҳужраларда таълим-тарбия олиб, у бошлаган нотӯғри йӯлларга кириб кетмайдими? Шу пайт мен Москвалик ҳамхонам, ӯзбекистонлик Эргашалининг гапларини эсладим: «Умиджон, сизларда ҳатто исломий фирқага ишлаш имкони бериб қӯйишибди. Душан-беда эллик мингми, ундан ҳам кӯпми, намозхон бирданига намоз ӯқийдиган масжид қури-лаётган экан. Сизлардаги эркинликка, очиғи, ҳавасим келади. Бизда масжидга қатнай-диганларни рӯйхатга олишади. Ҳукумат ишидаги адолатсизликларни кӯриб, норозилик қилиш нари турсин, бир оғизгина билмай гапириб қолсангиз, балога қоласиз….» Масжид олдидаги текширишларни кӯрар эканман, Эргашалининг гапларини эслаб, юра-гимга хавотирлик югурди. Наҳотки биз ҳам қӯшнилар изидан кетсак? Умид, Хӯжанд.