Режиссёр Аюб Шаҳобиддинов: "Паризод"ни олиш жараёни асабларимни еб қўйган
Би-би-си меҳмони - Ўзбекистон кино санъатининг ёш ва иқтидорли юлдузи, режиссёр Аюб Шаҳобиддинов.
Аюб Шаҳобиддинов замонавий ўзбек кино санъатининг энг етакчи арбобларидандир Аюб Шаҳобиддинов ўзининг 2012 йилда суратга олинган "Паризод" фильми билан халқаро миқёсда танилди. Таниқли ўзбек адиби Эркин Аъзамнинг сценарийси асосида суратга олинган фильмда фаришта кўринишидаги ёш қиз Ўзбекистондаги қишлоқлардан бирида пайдо бўлади ва, гарчи бир оғиз гапирмасада, қишлоқ аҳолисининг турмушида ўчмас из қолдиради. "Паризод" фильмининг ғояси шуки, бизнинг замонимизда ҳам қандайдир илоҳий кучга эга инсонлар орамизда пайдо бўлиши мумкин ва улар тириклигида, уларнинг қадрига етиш керак. Фильмнинг ғояси ўзига хос тарзда, ўзбек киносида бир қадар янги, кўп қўлланилмаган неореализм йўналиши орқали етказилиши ҳам хорижий кино мутахассисларининг диққатини жалб қила олди. Шаҳобиддиновнинг мазкур асари шу йил ёзда Нью-Йоркда бўлиб ўтган Овросиё фильм фестивалида "Энг яхши режиссура" номинациясида Туркиянинг "Алвидо, Катя" фильми билан бирга ғолиб чиқди. "Паризод", шунингдек, Анапада ўтадиган "Киношок" фестивалида Гран-прига лойиқ топилди. "Волоколамский рубеж" кинофестивалида "Паризод" фильмида бош ролни ижро этган Зарина Низомиддинова энг яхши аёл роли учун мукофот олди. Ундан ташқари, фильм нуфузли "Ника" кинофестивалида намойиш этилиб," МДҲнинг энг яхши фильми" номинациясида номзоди илгари сурилди. "Паризод" фильми халқаро мукофортларга сазовор бўлди Ўзбекистонда эса Эркин Аъзамнинг "Паризод" сценарийси "Энг улуғ, энг азиз" кўрик-танлови ғолиби бўлди. Жорий йилда Ўзбекистон президентининг кенжа қизи, ЮНЕСКОдаги Ўзбекистон элчиси Лола Каримова фильмдан чуқур таъсирланганини айтиб, уни Парижда француз томошабинларга тақдим этди. Ўзининг 10 йиллик карьераси давомида Шаҳобиддинов, шунингдек, "Қор қўйнида лола", "Кўргилик", "Ўтов", "Кечиккан ҳаёт", "Севинч", "Телба" номли фильмларни суратга олиб, кўплаб кино ишқибозларининг ҳурматини қозонди. Аюб Шаҳобиддинов 1977 йилда Тошкентда туғилган. Тошкентдаги Санъат Институтининг "Кино ва телевидение" факультетини тамомлагач, Москвада икки йиллик Сценаристлар ва режиссёрлар олий курсларида нуфузли ВГИК домлалари қўлида таҳсил олди. 2002 йилдан бери "Ўзбекфильм" студиясида фаолият юритиб келаётган режиссёр 2008 йилда Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими унвонига сазовор бўлган. У Микеланжело Антониони, Федерико Феллини, Мажид Мажидий каби кинорежиссёрлар асарлари унинг режиссёр бўлиб шаклланишида катта роль ўйнаганини айтади. Аюб Шаҳобиддинов дастуримиз тингловчилари ва сайтимиз ўқувчилари саволларига жавоб берди. Фильмни кўрган инсон бирданига ўзининг бир нечта туйғуларига шўнғиб кетади. "Паризод" фильмида қайсти туйғуларни томошабинга етказиб бермоқчи бўлгансиз? Жаҳонгир, Лондон Шаҳобиддинов: Оддий инсоннинг қанақадир бир мўъжизага ишониш имконияти ҳақида кўпроқ гапиришни хоҳлаганман шу фильм орқали. Бу фильмда айнан бир фалончи исмли қиз ҳақида гап кетмаган, бу ўзига яраши бир тимсол. Узоқ тоғлар орасида, архаик бир муҳитда парининг пайдо бўлиши, одамлар унга қанчалар ишонишади ё ишонишмайди, бунинг ўзига яраша бир миссияси борки, у қайси хонадонда пайдо бўлса ва қайси инсон билан тўқнаш келса, у ўша муҳитни ўзгартиради. Одам ўзи ҳақида ўйлаб қолади, кимдир инсофга қайтади, кимдир армон билан қолиб кетади. Мўъжизага ишониш ё ишонмаслик ғояси бор. Шу қиз орқали тозалик, ички тозалик, соф туйғуларнинг сақланиб қолганини кўра олиш ҳақида гап кетади. Бу ерда ҳеч қандай декламация ё дидактика йўқ. Ўша қиз гапирмайди ҳам. Лекин унинг мунгли кўзида, индамаслигида қандайдир сир ётганини инсон тушуниб етади ва ўзини таҳлил қилади шу софликка муносабати қандай бўлаётганини. Биринчи навбатда, ўзимнинг тушунишимча, инсоннинг ички софлиги ҳақида фильм олганман деб ўйлайман. Шунга интилганмиз. Энди буёғи томошабинга боғлиқ, ҳар бир фильмда иккита-учта мавзулар бўлиши керак, лекин муҳимроғи мен учун шу. "Паризод" суратга қаерда олинди ва қандай қийинчиликларга дуч келди ижод аҳли? Ўктам Ризаев, Хўжанд Шаҳобиддинов: Бу фильмни, "Ўтов" фильмимга ўхшаб, Сурхондарё вилоятининг Бойсун тумани қишлоқларида, тоғли жойларида олганмиз. Фильмга олиш жараёнлари, албатта, қийин кечади. Осон эмас, оддий маиший мавзуларда фильм олинса ҳам қийинчиликлар бўлади. Бу сафар ҳам идеал шароитларда яшамадик. Кўриниб турибди, тоғларга қийинчиликлар билан чиқилади, техника билан муаммолар бўлади. Ундан ташқари, яна бир муаммо бўлганки, мени масалан жуда асабларимни еб қўйган. Бу фильм кинотасмага олинган ва унинг 35-40 фоизи биринчи тасвирга олганимизда яхши чиқмаган. Плёнканинг 40 фоизи куйиб кетган. Бу ижодий гуруҳимизнинг айби эмасди, чунки бу плёнка бошқа давлатдан олиб келинади, у аэропортнинг божхонасидаги сканлардан ўтаётган пайтда брак бўлиб қолган. Жуда қаттиқ асабийлашганман, тўғриси, сабаби мавсум ҳам ўтиб кетаётган эди. Август ойи охирида тасвирга туширган бўлсак, бир-бир ярим ой давомида плёнка проявка бўлганидан кейин шу нарсани эшитиб шок бўлиб қолганман. Кейин, яна куч тўплаб, бошқатдан бориб, куйган қисмини яна тасвирга туширганмиз. Барибир яхши одамлар, дўстларим бор, ҳазил аралаш "Яхши фильм ўзи икки марта съёмка қилинади" деган гапларни айтишган. "Андрей Тарковскийнинг "Сталкер", "Зеркало" фильмларида қанча эпизодлари йўқ бўлган, лекин мана яхши фильмлар бўлиб тарихда қолган" деб ҳазил қилишарди. Барибир, куч тўплаб, ноябрь ойида яна олдик, кейин ҳамма материаллар яхши чиқди, монтаждан хурсанд бўлганман. Назаримда "Паризод" фильми тасмали видеокамерага суратга олинган ва шу боис унинг сифати бошқа замонавий ўзбек кинолари сифатидан фарқ қилади. Нега ушбу фильмни суратга олишда рақамли видеокамералар ишлатилмаган? Кинонинг маънавий сифати жуда ҳам юқори, аммо рақамли видеокамералар ишлатилганида унинг моддий ва техник жиҳати ҳам унданда аъло бўлмасмиди? Рустам Насими, Токио Шаҳобиддинов: Ҳозирги кунда ҳақиқатдан Ред Стар каби видеокамералар чиқиб, плёнканинг даражасидан юқори сифатни бера бошлаган. Шахсан мен учун, плёнканинг режиссёр учун тарбиявий томони бор. Балки аниқ ўхшатишмасдир бу. Қайси маънода? Ўша плёнкада жуда кам дубль қилинади, ҳар бир саҳна иккита дублдан ошмайди. Бу дегани тасвирга олиш жараёнида кучли концентрация керак бўлади. Бу режиссёрни тарбиялайди. Шу нарсага ўрганганман мен. Кўпроқ репетиция қилиб, кўпроқ ўйлаб, виртуал даражада буткул фильмни тасаввур қилиб, кейин съёмка қилишга ўрганганман. Рақамли видеода кўп дубллар қилинади, тайёр бўлмаган нарсани ҳам съёмка давомида яхшилаш мумкин, тўғри, буни тушунаман. Лекин, аввалги фильмларимни ҳам плёнкага олганимда анча ихчам, лўнда, энг керакли нарсалар тасвирга олинган. Шу томонлама менга плёнка ёқади. Лекин, бу савол нима учун пайдо бўлганини биламан. Биз ишлатаётган плёнканинг сифати барибир ёмонроқ, чунки кинотеатр ва телевидениега узатилаётганда оцифровка деган жараёнда бир мунча сифати ёмонлашиб қолади. Лекин аслида, "Паризод"да ҳам, бошқа фильмларимда ҳам, эталон копия, яъни архивда турадиган нусханинг сифати жуда яхши. Видеодан ҳам яхши томонлари бор. Бир неча фестивалларда ҳам айнан кинотасмада қўйилганида энг яхши экран деб тан олинганди. Ўзим кўриб қониққанман бу тасвирдан, эпизодлардаги муҳитдан. Чунки, барибир, плёнканинг ўзига яраша кучи бор. У қандайдир майда электрон нуқталардан иборат эмас, у ҳаётга анча яқинроқ техник восита деб ўйлайман. Би-би-си: Кинотасмадан фойдаланишингизда ностальгия туйғуси қанчалар кўп роль ўйнайди? Совет даврида кинотасмага олинган баъзи ажойиб эски фильмларга нисбатан соғиниш ҳисси туфайли ҳам балки тасмага кўпроқ кўнгил қўйгансиз? Шаҳобиддинов: Бор, албатта, ностальгия. Бу қандай киноларга қизиқишингизга боғлиқ. Масалан экшн тоифасидаги фильм олинадиган бўлса, рақамли видео жуда фойдали, чунки у ҳар бир эффектларни яратиш ва ҳар бир деталларни ишлаб чиқишда қўл келади. Лекин, ҳаётий, маъноли фильмлар кўраман десангиз, барибир, кинотасма биринчи ўринда туради. Ўзига яраша муҳити бор. Тавсир бошқачароқ нафас олади. Бу яхши, сифатлар экранларга ҳам боғлиқ. Ностальгияга келсак, Эрон режиссёри Аббос Киаростамининг фильмларида ҳам ҳеч қандай динамика йўқдек туюлади, улар узун-узун кадрлардан иборат. Лекин, уларни ўта кучли диққат билан томоша қиласиз, чунки қандайдир бошқача муҳити бор. Ана шулар борасидаги ностальгия кинони ҳали ҳам тасмага олиш керак деган фикрни ушлаб туради, менимча. Аюб ака, авваламбор ижодингизга омад тилайман. "Паризод"ни кўрдим, гап йўқ, ака. Бир тарихий мавзуда ҳам кино суратга олинг энди, бу корейслар жонга тегди. Самандар Тоғаев, Ургут Шаҳобиддинов: Тарихий фильм олишга, албатта, иштиёқим бор. Менимча, тарихий фильм олиш учун муаллиф, режиссёр тайёр бўлиши керак. Кўпчилик юзаки айтишади, масалан, Амир Темур, ё Тўмарис, ё Широқ ҳақида бошқача фильм олмоқчиман деб. Албатта, бу яхши. Лекин, менинг тушунишимча, тарихий фильм чиққандан кейин у тарих бўйича бир ҳужжатга айланади. Фильмингиз тарихий ҳужжат сифатида, аниқ факт деб қабул қилина бошлайди. Шунинг учун режиссёр жуда эҳтиёткор бўлиши керак. Амир Темур ҳақида, унинг ҳаёти ҳақида кўп ўқиганман, унинг тушлари, тушларидаги илоҳий жиҳатлар ҳақида кўп ўқиганман. Шу мавзу мени қизиқтиради. У жуда бир катта империяни бошқарган, ҳарбий стратегиялар ишлаб чиққан, лекин бошқа томондан олиб қарасангиз, у ҳам барибир инсон. Унинг ана шу инсоний томонларини очиб бериш ҳақида кўп ўйлаганман. Лекин, бирданига чиқиб, Амир Темур ҳақида экшн кино оламан деганларга ижобий қарамайман. Чунки бундай буюк шахслардан кинодаги шон-шуҳрат йўлида фойдаланмаслик керак деб ўйлайман. Би-би-си: Тарихий фильмлар жуда кўп изланиш ва тадқиқотни талаб қилади, шундай эмасми? Шаҳобиддинов: Албатта. Яхши маслаҳатчилар, албатта, бўлиши керак деб ўйлайман. Шу фильмни оладиган одам бошқа ҳеч нарса ҳақида ўйламаслиги керак, фақат ўй-фикрида шу бўлиши керак деб ўйлайман. Режиссёрда кучли интуиция ҳам бўлиши керак. Масалан, археология билан шуғулланувчи одамлар фақат топилган атиқалар орқали бутун бир тарихни бизга тасвирлаб беришолмайди. Уларга, қайсидир маънода, интуицияси ҳам ёрдам беради, ўша эпоха, ўша давр қандай бўлганини тасаввур қилиши учун. Битта фундамент, ёки нақш орқали тўлиқ манзарани чизиб бўлмайди. Одам шуни миясида ривожлантириши керак, ва ички дунёсида ҳам шу нарсани кўра олиш қобилияти бўлиши керак. Эътибор бўлган бўлсангиз, ҳозирда, умуман олганда, ўзбек киноларида овоз сифати ва уни қайта ёзиш маҳорати анча-мунча пасайган. Айтмоқчиманки, овоз синхронлиги мукаммал эмас. Бунга нисбатан сизнинг муносабатингиз қандай? Рустам Насими, Токио Шаҳобиддинов: Бунга мен 90 фоиз қўшиламан, чунки аввалги Ўзбекфильм студиясидаги овоз ёзиш жараёнидан тезлашиб кетган иш жараёнларимиз. 10 фоизига келсам, мен ўзим тўқнаш келган ҳолатни мисол келтираман. Одатда овоз ёзиш жараёни аъло даражада бажарилади, лекин кейинчалик оцифровка деган жараёндан ўтиб ДВД ва интернетга қўйилганда, нима учундир синхронлик ўзгариб, биз ёзган овоз бузилади. Бунинг техник томонларини мен унча яхши тушунмайман, лекин кўпинча ўзимизда турган эталон копияни кўрсатадиган бўлсак кимгадир, имкони борича пухта қилганимиз кўринади. Умуман, овоз ёзиш жараёнини ривожлантириш учун техникани кучайтириш керак ва съёмка давридаги талабни кучайтиришимиз керак. Чунки, ҳақиқатдан ҳам, овоз масаласига бизда энг охирги пландаги масала деб қаралади. Биринчи планда актёрлар, драматургия, сюжет, монтаж турса, овоз учинчи ё тўртинчи поғонадаги масала деб қаралади. Уни кўтариш керак. Ҳозир бутун дунёда жонли овоз ёзилаяпти. Сабаби, актёр жонли равишда айтган сўзларини микрофон қаршисида қайтаришида камида 25 фоиз эмоциясини йўқотади деб ўйлайман. Бунинг ҳаммаси бюджетга бориб тақалади. Чунки съёмка масалан 30 кун бўладиган бўлса, жонли овоз учун яна 10-15 кун ортиқча вақт олиш керак бўлади. Дубллар ҳам кўпаяди, чунки овоз режиссёри ҳам режиссёр билан бир даражада истаган вақти съёмкани тўхтатадиган одамга айланади. Бу анча вақтни олади. Лекин, ўйлайманки, яқин 2-3 йил ичида шу системага ўтилади. Аюбжон, сиз олган поэтик киноларни зўр деб мақташди. Зўр бўлса нега Оскар, Олтин палма, ëки Кумуш айиқ олмади? Сиз поэтик филтр орқали гўзал қилиб тасвирлаган кинопавилион нарисидаги ҳаëтни ким тасвирлайди? Зулм, ҳақсизлик, ялтоқилик қилиш каби чиройсиз манзарани ким суратга олади? Полвон Жумми Шаҳобиддинов: Бу ерда 2-3та савол бўлибди. Биринчидан, Оскар мукофотига келсак, Мартин Скорсезе услубидаги фильмлар ёки Жеймс Камероннинг "Титаник" каби фильмлари ҳам, бундай олиб қарасангиз, эмоцияга қурилган. Бу Голливуд фильмларини ёқтирадиган томошабинга мўлжалланган фильмлар. У умуман бошқа нарса. У яхши фильм бўлиши мумкин, лекин кўрганингизда, билиб турасизки, бу аттракцион. Ҳар секундда билиб турасизки, улар томошабиннинг эътиборини жалб қилиш учун маҳорат билан ишлатилган бир жанр услублари. Бирорта фильмимни улар билан солиштириш қийин. Оскарнинг ўз талаблари бор. Энди, иккинчи саволга келсак, Канн ё Берлин фестивалларида менинг фильмим бўлиши мумкин. У фестивалларга фильмимиз қўйилиши учун, биринчидан, фильм жаҳон премьерасидан ўтмаган бўлиши керак. Жуда кучли продюсерлар бўлиши керакки, улар электрон почта орқалими, ёки қўнғироқ қилиш орқали "Мана шундай сюжетда фильм тайёрлаяпмиз, яхши фильм бўлиши мумкин", деб доимий тарзда фестивалларни огоҳлантириб туриши керак. Ундан ташқари, бу фестивалларга кириш учун қандайдир миқдорда пул тўланади, ҳатто фильмни аввалдан кўриб чиқиш учун ҳам. Фильм жўнатилганидан кейин унинг ўтиш ё ўтмаслигини ҳеч билмайди, лекин жараён шундай олиб борилади. Бизда эса кўпинча энг яқин бўлган қардош республикалардаги фестивалларга жўнатилади, лекин у ерда яхши обрў қозонгани билан, бу фильм премьераси ўтиб бўлган фильм ҳисобланади ва "А" категориясидаги фестивалларга ўтмайди. Ҳозир шу нарса ҳам кўриб чиқилаяпти, 2013-2014 йилларда фильмларимизни янада юқорироқ даражадаги фестивалларга бериш ҳаракат қилинади. Бунинг учун фильмингиз тайёр бўлганидан кейин ҳам бир йилгача кутишингизга тўғри келади, чунки фестиваллар бир йилда бир марта бўлади, ундан ўтмаслигингиз мумкин. Янада обрўлироқ фестивал яна ярим йилга чўзиши мумкин. Шунинг учун, кўпинча, жуда юқорига сакрамасдан, балки кичкина ҳато қилармиз МДҲ давлатларига бериб. Шу билан озгина чегараланиб қоламиз. Учинчи саволга келадиган бўлсам, поэтик жанр ҳам ўзига яраша жиддий муаммоларни кўтаради деб ўйлайман. "Паризод" фильмида ҳам инсоннинг парига бўлган муносабати намойиш қилинган. Уни натурализм жанрида олгим келмади, чунки бу бадиий кино, ҳужжатли фильм эмас. Яна бир нарсани айтмоқчиман, ҳамма фильмларим ҳам поэтик жанрда эмас. Мен фақат битта фильм олмаганман-ку. Масалан, "Ўтов"да поэтика йўқ. У бир драма, "Кечиккан ҳаёт" - психологик драма. Шунинг учун, яхшилаб фильмларимни кўриб, шу саволни берсалар, яхши бўларди. Нега сизнинг "Калейдаскоп" каби ширин киноларингизда ирония йўқ? Бу компотга ўҳшаш чучмаллик сиз каби зукко киночига ярашадими? Полвон Жумми Шаҳобиддинов: Саволларини унча тушунмадим. Бу фильмни кинотанқидчилар кўрганда, тескарисини айтишади. "Унда кулдириш учун очиқ-ойдин усуллар ишлатилмайди, лекин ўзига яраша нозик бир юмори бор фильмингизда" деб айтишади. Лекин, бир одамнинг фикри билан ҳозир бутун фильмографиямни анализ қилиб беролмайман. Ўзим эшитган гапларда, фильмимда нозик ирония борлиги айтилади. Масалан, "Кечиккан ҳаёт" фильмимда Гамлет деган бош қаҳрамон, қишлоқлик ўжар одам банковский уйга калишда кириб кетади, кадр тураверади. Шуни кўриб кўплар кулади, лекин мен ҳеч кимни кулдирмаяпман. У ерда жуда драматик жойлари кўп, редактор жуда жизғинак ҳолатларни бошидан кечиради, лекин драматик жойларида ҳам томошабинлар кулишади. Кинони мен шундай тасаввур қиламан, яъни у жиддий бўлиши мумкин, лекин ўзига яраша юмори ҳам бор. Ирония ҳам бор. Аюб ака, айтингчи иккита мусиқий клип суратга олиб қўйиб "мен профессионал режиссёрман" деб юрган ёш режиссерларга "ўпкасини босиб олиш" учун қандай йўл-йўриқлар кўрсатилиши керак. Очиғи, бундай "режиссёр"лар борган сари санъатни қўпол қилиб айтганда "отхона"га айлантириб юборишмаяптими? Хожиахмад, Тошкент Шаҳобиддинов: Саволлари жуда ўринли, лекин шу режиссёрлар ҳам нимагадир интилади. Уларни алоҳида кўриб чиқиш керак. Чунки баъзи клиплар яхши олинади, масалан, ўзим ёқтирган бир-икки клипмейкер болалар бор, кузатиб тураман. Фантазиясини ишлатишади. Клип жанри учун жуда яхши ишлашади. Лекин, кинога ўтиш ҳақиқатдан жуда мураккаб нарса. Кино ҳаётий тажриба, ўзига яраша ички босиқлик, мулоҳазани талаб қилади. Чунки фильм давомида режиссёр томошабин билан суҳбатга киради. Бу режиссёрнинг катта ҳаётий багажи бўлиши керак. Дунёқарашингиз йиллар давомида ўзгариб боради, лекин "мен ҳаммасини биламан, ҳамма нарса қўлимдан келади" деб фильм қилсангиз, шу фильм орқали ва ўз дунёқарашингиз билан миллионлаб одамларнинг миясини заҳарлаб қўйишингиз мумкин. Мен Олий курсда Сергей Салазевнинг қўлида ўқиганман, шунда мен билан бирга ўқиган йигитни, пул тўлаб ўқиган бўлсада, домламиз ҳайдаб юборган. Домламиз "агар сен шу ёшда шундай дунёқарашга эга бўлсанг, мен сени тўғирлай олмайман, мен сени ўқита олмайман, узр" деган. Ва у йигит ўқишни ташлашига тўғри келган. Сабаби у жуда кўп клишерлардан фойдаланган, томошабинни шокка тушириш билан фильмни кучайтиришга ҳаракат қилган. Унда кинога тааллуқли бадиийлик, мукаммаллик йўқ эди. Лекин, томошабинни шокка солиш салоҳияти бор эди. Мана шундай жиҳатларга урғу берадиган одамлар режиссёр бўлишга нолойиқ деб ўйлайман. Яна бошқа тури бор, жуда савияси паст бўлади, лекин "томошабин кўраяптию" дейишлари билан катта юлдуз режиссёрга айланиб кетадиган одамлар режиссёр номига нолойиқ деб ўйлайман.