Раҳимжон Раҳмат: 'Ҳозир асарлар ғаладонга ташлаб қўйилаётгани йўқ...'
Ёзувчи ва журналист Раҳимжон Раҳмат 1961 йил 31 августда Фарғона вилоятининг Данғара туманидаги Қирқлар қишлоғида туғилган.
ТошДУнинг ўзбек филологияси факультетини тамомлаган. Ва икки йил ушбу даргоҳда ўқитувчилик қилган. "Озодлик" радиосининг Тошкент бюросида бир неча йил етакчи журналист ва директор сифатида фаолият олиб борган. Ҳозирги кунда Фарғона вилояти Данғара туманидаги “Водий Данғара Наймансой” Сув истеъмолчилари уюшмаси ижрочи директори лавозимида ишлайди. Раҳимжон Раҳматнинг адабий-танқидий мақолалар, кузатишлар ва шеърлардан иборат “Дала гуллари” (2006) ва “Хасталик дафтари” номли шеър китоблари чоп этилган (2008). “Олинг омонотингизни” номли романи парчаларини (2004 йил) Фейсбукдаги саҳифасида эълон қилган. Ёзувчининг ўзи ҳозирги кунда 2010 йилда ёзилган “Аросат” номли романини таҳрир қилиш билан банд эканини айтади. Би-би-си: Бу галги Би-би-си меҳмони мунаққид, адиб ва журналист Раҳимжон Раҳмат бўладилар. Ассалому алайкум Раҳимжон ака, Би-би-си дастурига хуш келибсиз. Раҳимжон Раҳмат: Ваалайкум ассалом. Би-би-си: Токиодан хат йўллаган Рустам Насимий: "Сизнинг назарингизда асл журналистнинг вазифаси нима?" деб сўрабдилар. Раҳимжон Раҳмат: Раҳмат савол учун. Жамиятда қатламлар бор ва ҳар бир қатламнинг ўз манфаати бор. Масалан, давлат газетасида ишлайдиган журналистнинг вазифаси давлатнинг муайян соҳада юргизаётган иқтисодий, маърифий, маданий ва бошқа йўналишлардаги сиёсатини халққа тушунтиришдан иборат. Ёки, сариқ матбуот деймиз, унда ишлайдиган журналистларнинг вазифаси бутунлай бошқа - одамларнинг кўнглини олиш. Ёхуд нодавлат ташкилотда ишлайдиган журналист ундан ҳам ўзгачароқ фаолият юритади. У ўзи ишлайдиган ташкилотнинг жамиятга сингдирмоқчи бўлган яхши нарсаларини тарғиб қилиши керак. Хорижий матбуотда ишлайдиган ўзбек журналистларига ҳам алоҳида вазифа юкланади. Улар давлат журналистига ҳам, сариқ матбуот ходимига ҳам ўхшамайди. Демоқчиманки, ҳамма журналистлар учун умумлашган ижтимоий вазифани қўйиб бўлмайди. Фақат айтмоқчи бўлганим, сўз айтиш масъулиятини ҳис қилиши керак ҳар бир одам. Чунки, журналист минбардан туриб сўз айтади ва минбардан туриб айтилган сўз қаердадир воқеа пайдо қилиши, содир бўлаётган воқеаларни бошқа ўзанларга буриб юборишга қодир. Қолаверса, кимнингдир тақдирига салбий таъсир қилиб қўйиши мумкин. Минбардан туриб айтилган сўзни отилган ўққа қиёсласа бўлади. Навоий бобомиз айтадилар-ку, "Сўздурур нишон берур ўликка жондин", деб. Бир оғиз сўз ҳатто ўликка жон киргизиши мумкин, деяпти. Шунинг учун, ҳамма журналистлар учун умумлашма бир гапки, сўз айтиш масъулиятини эсдан чиқармаслик керак. Би-би-си: Мухлисларимиздан бирининг мактубини ўқиб берсам: "Раҳимжон ака, Сизнинг журналистик фаолиятингиздаги "камчилигим" деб тан оладиган ёки бирон бир истагингизга қарши қила олмаган ишингиз борми? Жавоб учун олдиндан раҳмат. Ижодингиз ва ишингизга Аллоҳдан ривожлар тилаб, Тошкентдан Ҳожиаҳмад Камалжонов". Раҳимжон Раҳмат: Мен ўзимнинг асосий кучимни сарфлаган йўналишим адабиёт бўлади. Лекин, тақдир тақозоси билан журналистлик фаолияти билан шуғулланганман. Хусусан, хорижий оммавий ахборот воситасида ишлаганман. Ва ўзбек жамиятидаги ҳамма муаммолар тўғрисида ўз вақтида рост гапимни айта олганман. 2004 йилгача ишлаганман. Шунинг учун, журналист сифатида "мана бу муаммони гапира олмадим, буни гапира олмадим" дейдиган алоҳида армон йўқ менда. Асосий вазифа ҳар қандай муаммони холислик билан гапириш бўлиши керак. Ва мен шу хорижий матбуотда ишлаган пайтим муаммоларни ҳаммасини холис гапира олганман, деб ўйлайман. Би-би-си: Канаданинг Ванкувер шаҳридан хат йўллаган Улуғбек ахборот воситаларида ишлаган мухбирлар "махсус хизматлар белгилаган чизиқ доирасида ишлаган" қабилидаги даъволар юзасидан фикрингизни билишни истаган. "Бу даъволар ҳақида нима дейсиз? Сизга ҳам ҳамкорлик таклиф қилишганми, махсус хизматлар?" деб сўрайди у. Раҳимжон Раҳмат: Мен ("Озодлик радиосининг-таҳририят) Тошкент бюроси ташкил қилинганидан то ёпилгунига қадар ишлаганман. Мендан олдин ким билан қандай ҳамкорлик қилингани тўғрисида умуман маълумотга эга эмасман. Лекин, мен ёки бошқа журналистлар ҳеч қандай давлат идораси билан ҳамкорлик қилмаганмиз. Ва давлат идоралари бизнинг эшиттиришларимиз мазмунига ҳеч қачон аралашмаган. Аксинча, Тошкентда ўша пайтда фаолият юритган "мухолифатнинг қолдиқлари", кейин инсон ҳуқуқлари ташкилотлари... ростдан ҳам бизнинг эшиттиришларимиз мазмунига аралашарди. Ҳатто, монтаж қилаётган пайтимиз студиягача кириб боришарди ўшалар. Исмларини айтмайман ҳозир. Аммо, улар тўппа-тўғри студиягача кириб боришарди. "Нима қиляпсан, қанақа эшиттириш қиляпсан?" деб. Уларнинг йўлини тўсиб бўлмасди. Мен ўшалардан кўп қийналганман. Ва энг ёмони уларнинг орасида зиддият кўп эди. Яъни, битта инсон ҳуқуқлари ташкилоти бошқаси билан жанжаллашарди, урушарди. Менга бири телефон қилиб: "Мана бу ерни бундай қилиб бергин", деса, бошқаси: "Ундай қилиб бергин", дер эди. Шунинг учун, журналистлар "давлат идоралари билан ҳамкорлик қилган" деганга ўхшаган даъволар - қуруқ, асоссиз миш-мишлар. Мен бу гапни бемалол, юзим офтобдек ёришиб айтаман. Би-би-си: "Ҳурматли Раҳимжон ака, бир неча йил аввал сиз "Озодлик" радиосидаги собиқ ҳамкасбларингизга қарши ҳукумат телевидениеси тайёрлаган кўрсатувда қатнашдингиз. Ўшанда Прагадаги собиқ ҳамкасбларингиздан бирини қариндоши ишга олиниши ва ўша ҳамкасбингиз ва синглиси орасидаги ҳолат боис мураккаб вазиятга тушиб қолганингизни айтиб бергандингиз. Ҳозир тафсилоти эсимда йўқ. Хуллас, сиз буларни кимнингдир босими остида гапирдингизми?" деб сўрайди Швециянинг Гётеборг шаҳридан мактуб йўллаган Чарос. Раҳимжон Раҳмат: 2006 йил бўлса керак "Озодлик" радиосига қарши матбуот йиғини ўтказганман, телевидениеда чиқиш қилганман, кейин "Шайтон нега одамга сажда қилмади?" деган яна бир мақола ёзганман. Ундан сўнг, 2012 йил бўлса керак, Исмат Хушевнинг сайтида "Озодлик" тўғрисида 4та мақола ёзганман. Ва буларнинг ҳеч бирини бировнинг топшириғи билан қилмаганман. Менинг ўз каллам бор. Жуда мураккаб ишхона эди-да. Буларнинг тўғрилигини ҳамкасбларим яхши билишади. Ҳозир керак бўлса, яна гапиришим мумкин, лекин эскириб кетган мавзу бўлгани учун қайтиб уни кўтаргим келмайди. 2005 йилда Тошкент бюроси ёпилиб кетган. Уни яна қабрдан чиқариб, яна гапириш жуда ноқулай нарса. Лекин, очиқ юз билан айтаман, ҳеч ким менга ҳеч қачон "Озодлик"ни танқид қилиб бергин деган буюртма бермаган. Би-би-си: Мухлисларимиздан яна бири сўраяпти: "Хорижий матбуотда ишлаган журналистлар Ўзбекистон турли тўсиқларга дуч келишлари ҳақида гапирилади. Сизнинг мисолингизда қандай бўлган?" Раҳимжон Раҳмат: Хорижий матбуотда ишлаган, холис гапирган одам ҳеч қандай тўсиққа дуч келмайди. "Сенатга номзодимни қўйсаммикан", деган фикр ҳам ўтган хаёлимдан. Аммо, соғлиғим кўтармайди. Ҳамма ҳуқуқдан фойдаланаман. Масалан, ногиронлик нафақасига чиққанман, уни оламан. Ҳикояларим эълон қилинади, "Шарқ юлдузи"да, "Адабиёт ва санъат"да, ҳамма жойда босиляпти. Агар журналист хорижий матбуотда холис ишлаган бўлса, бу ерда ҳеч қандай тўсиққа дуч келмайди. Би-би-си: Навбатдаги саволимиз адабиёт ҳақида экан, Мутаржим исмли тингловчимиз: "Истибдод давридаги Лотин Америкаси адабиётидан хабардорсиз, қанчалар буюк асарлар битилган. Бугунги ўзбек матбуоти том маънода ўлик. Адабиётда нима гаплар? Бир кун келиб "ғаладондан" рост асарлар чиқиб келармикан?" деб сўрайди. Раҳимжон Раҳмат: Лотин Америкаси адабиётини ростдан ҳам ўқиганман, биламан, жуда ҳам буюк ёзувчилар ўтган. Айниқса, талабалик пайтларим жуда кўп қизиққанман. "Ғаладонга ташлаб қўйиладиган асарлар" деган ибора 90-йилларда пайдо бўлганди. Коммунистик тузум вайрон бўлганидан кейин у ёқдан бу ёқдан Солженициннинг, бошқаларнинг асарлари чиқиб кела бошлаганди. Ўшанда ўзбек ёзувчиларининг орасида "ғаладонга ташлаб қўйиладиган асар ёзмаган эдикми" деганга ўхшаш гап пайдо бўлганди. Бу саволни берган одам адабиётдан яхши хабардор одам. Чунки, бу иборани фақат адабиётчилар билади. "Энди ҳозир Ўзбекистонда ғаладонга ташлаб қўйиладиган асарлар яратилаяптими?" деган саволга келсак, бир нозик нарсани тушуниш керакки, Ўзбекистонда ҳозир тўлиқ ижодий эркинлик ҳоким. Сиёсат ёзувчи ёзаётган асарнинг мазмунига аралашгани йўқ. Ҳукумат адабиёт соҳасига, ёзувчиларнинг ижодий эркига озгина бўлса ҳам дахл қиладиган бирон бир қарор чиқаргани йўқ. Ҳозир адабиётнинг мазмунини ҳеч ким текширмайди. Сюрреалистмисиз, реалистмисиз фарқи йўқ, ёзасиз, эълон қиласиз. Ўша "ғаладонга ташлаб қўйилган асар"ни ҳам "Шарқ юлдузи"га олиб борсангиз, бемалол эълон қилишаверади. Асарда эзгуликни эмас, ёвузликни тарғиб қилган бўлсангиз, бу бошқа жойда ҳам босилмайди. Совет даври ёзувчилари учун бадиий асар эмас, балки ҳаёт бош мақсад эди. Улар ҳаётга олдиндан тайёрланган ғояни сингдирмоқчи бўлишган. Бу энди адабиёт эмас, идеология эди. Ҳозирги ёзувчи олдиндан тайёрланган ғояни ҳаётга сингдиришга ҳаракат қилмайди. Кейинги пайтда эълон қилинган асарларни тилга олиш мумкин. Масалан, Назар Эшонқулнинг 1990 йиллар бошида ёзилган "Тириклик суви" романи бор. Шу роман ўтган йили "Шарқ юлдузи" журналида (бошқа ном билан) эълон қилинди. Асар қаҳрамони ўзининг тирик эканлигини исботлай олмайди. Жамият уни тирик одам сифатида қабул қилмайди. Улуғбек Ҳамдамнинг "Мувозанат" романи бир неча бор нашр қилинди. Унда танқидий реализм кўзга ташланади. Мустақилликнинг дастлабки йилларида жамиятимизда пайдо бўлган иллатлар ҳаммаси бемалол қаламга олинган. Буни ўқиб: "Шунақа асарни ёзибди-да, ўша пайтлар", деб ҳайрон қоласиз. Ёки Исажон Султоннинг "Кичкина пуштиранг махлуқча" деган ҳикоясини эслайлик, жуда қизиқ ҳикоя. Қафаснинг ичида ўша махлуқча турибди, у ёқдан битта қуённи чиқаришди, бу ёқдан битта илонни чиқаришди. Бориб илон қуённи буғиб ютмоқчи бўляпти. Буни кўриб турган бечора пуштиранг мовий махлуқча эса, ожиз, ёрдам беролмайди. У қурғур ожиз ва нотовонликдан қаттиқ изтироб чекиб, алам зўридан ўз бармоғини ғажий бошлайди. Бунақа асарлар Совет даврида умуман эълон қилинмаган. Яъни, "ғаладонга солиб қўйиладиган асарлар" деган гап йўқ ҳозир. Ҳар қандай асар агар у бадиий жиҳатдан гўзал бўлса, хоҳлаган жойга олиб бориб чоп қилдириш мумкин. Мен ўзимнинг "Адашвой" деган ҳикоям "Шарқ юлдузи"да, интернет сайтларда чиқди. Оломон қандай қилиб, шахсни емириб юборишини кўрсатганман у ерда. Ҳеч ким менга эътироз билдиргани йўқ. Худди ўша туркман қиз дағал жундан гилам ясагандек, бир воқеъликдан бадиий гўзаллик яратдим. Би-би-си: Лондондан мактуб йўллаган Шоҳрух эса: "Раҳимжон ака, нима сабабдан ўзбек ёзувчилари асарлари дунё ўқувчилари оғзига тушмаяпти, миллион-миллион нусхада тарқалмаяпти? Бунга лойиқ асарлар йўқми ёки бу ҳолат тарғиботга боғлиқми?" дейди. Раҳимжон Раҳмат: Ўзбек ёзувчиларининг асарлари дунё бўйлаб тарқаляпти, масалан, "Сариқ девни миниб" романи 21та давлат тилига таржима бўлганидан хабарим бор. Бошқа ёзувчиларнинг асарлари ҳам тарқаляпти. Лекин, дунёни забт этадиган асарларимиз ҳозирча ростдан ҳам йўқ. Навоий: "Эрон билан Хуросоннинг забтига бир девон юбордим", яъни ўша ерни босиб олгани девон юбораяпман, дейди. Биз ҳали Оврўпони босиб олишга лойиқ асар яратганимиз йўқ. Чунки, яқинда социализмнинг қолипидан чиқиб келдик. Агар Чўлпон давридаги ижодий эркинлик давом этганда ҳозир бизнинг адабиётимиз Оврўпода ҳам, Америкада ҳам, Лотин Америкасида ҳам жуда машҳур бўлиб кетган бўлади. Орада мана бу коммунистларнинг социализми тушиб қолди. Энди яна аста-секин қаддини кўтаряпти. Мен ўйлайманки, биз бўлмасак, биздан кейин келаётган ёшларнинг асарлари машҳур бўлади. Би-би-си: Мухлисларимиздан яна бири сўраяпти: "Мумтоз адабиётни, хусусан, Навоий асарларини аввало тилни, тарих, дин ва фалсафани, қолаверса, дунёвий илмларни билмай туриб тушуниш мумкин эмас. Бу ёзувчи ёки шоирнинг ўзи нақадар чуқур илмга эга бўлганлигини кўрсатади, шундай эмасми? Бугунги ўзбек адабиётида бутун дунёга "шов-шув" бўладиган асарлар йўқлиги айни мана шу илмсизлик билан боғлиқ, деб ўйламайсизми?" Марҳамат. Раҳимжон Раҳмат: Бу саволга ҳам бояги фикримизни давом эттиришимиз мумкин...Йигирма йил аввал ўзгарди бу тузум...Ёзувчилар ўша съездларни қарорларини ўқишган. Диний асарлар, ҳадислар, мифология, дейлик Фрейднинг ва ё Нитсшени асарларини ўқишмаган. Умуман ўқилмаган ўша даврларда, буни тасаввур қилаяпсизми? Яъни, ёзувчи одам хабарлар тинглаган, шу съезднинг қарорларини ўқиган...ва мана шунинг ичида унинг тафаккури шаклланган. Мустақилликдан кейин эса ўзгарди...ҳозирги ёзувчи ва шоирларни ўқисангиз булар психологияни ҳам анча чуқур билишини сезасиз. Динни ҳам чуқур билишини сезасиз. Исажон Султон, Назар Эшонқулнинг асарларини кўринг...Рамзларни яхши ўзлаштирган. Энди Навоийнинг асарларини тушуниш дегани...бунинг учун кенг билимли бўлиш керак. Демоқчиманки, ҳозирги фикр эркинлиги, китоб ўқиш эркинлиги беш йилдан кейин, ўн йилдан кейин ўзининг натижасини беради. Дунёни забт этадиган асарлар ҳам пайдо бўлади деб ўйлайман.