Қодиржон Ботиров: 2010 йил ҳодисалари узоқ тайёрланган ишларнинг бир қисми холос
Би-би-си меҳмони - Қирғизистондаги ўзбеклар раҳбарларидан бири таниқли ишбилармон Қодиржон Ботиров
Қодиржон Ботиров ўзига нисбатан қирғиз маҳкамалари чиқарган ҳукмларни сиёсий деб баҳолайди Қодиржон Ботиров 1956 йилда Қирғизистоннинг Жалолобод вилоятида оддий деҳқон оиласида туғилган. У Андижон Халқ хўжалиги институтини битирган. Қодиржон Ботиров ўзининг тадбиркорлик фаолиятини 1980 йилларнинг иккинчи ярмида ўз кооперативини очиб бошлаган. Унинг фаолияти маҳаллий ўзбеклар жамоаси орасида кўзга кўринган, 1992 йилдан Жалолобод вилоят Ўзбек Миллий маданий маркази раиси ўринбосари этиб сайланган. Миллий маданий марказда Қодиржон Ботиров ўз фаолиятини асосан қирғизистонлик ўзбек мактаблари учун дарсликлар тайёрлаш ва кадрларни етиштириб чиқариш мақсадида таълим соҳасига қаратганини айтади. У Жалолобод шаҳридаги Олимжон Ботиров номидаги Халқлар Дўстлиги университетининг асосчиларидан бўлган. 2010 йил апрелида Қурманбек Бакиевнинг президентликдан ағдарилганидан кейин Қодиржон Ботиров муваққат ҳукуматни дастаклаган, бу эса кейин Қодиржон Ботировга нисбатан қирғизистонлик ўзбекларни бўлгинчиликка даъват қилиш, ўзбекларни қирғизларга қарши гижгижлаш каби айбловларга сабаб бўлди. Қирғизистон маҳкамаси Ўзбек миллий маданий маркази раҳбарларидан бири Қодиржон Ботиров ва бошқа раҳбарларни Қирғизистон жанубида 2010 йилда миллий низоларни "уюштириш"да айбдор деб топди ва сиртдан бир умрлик қамоқ жазосига ҳукм этган. Маҳкама, шунингдек, уларга тегишли мол-мулкни мусодара этиш қарорини чиқарган. Қодиржон Ботиров ўзига нисбатан қирғиз маҳкамалари чиқарган ҳукмларни сиёсий деб баҳолайди, Қирғизистон жанубидаги қонли ҳодисалар юзасидан ўтказилган халқаро ва миллий комиссияларнинг текширувлари ўзларига қўйилган айбловлар ўз исботини топмаганини қайд этган, дейди. Қодиржон Ботиров Швециядан сиёсий бошпана олган. У беш фарзанднинг отаси, фарзандлари Бирлашган Араб амирликларида истиқомат қилишади. Би-би-си меҳмони Қодиржон Ботировнинг саволларга жавоблари Би-би-си: Бизнинг uzbek@bbc.co.uk электрон почтамизга ўзларининг саволларини юборган кўплаб муштарийларимиз 2010 йил ёзида Қирғизистон жанубида рўй берган қонли ҳодисаларда кимларни айбдор, деб биласиз деб сўраганлар. Суҳбатимизни ана шу саволдан бошласак. Қодиржон Ботиров: Биринчидан, 2010 йил апрелида Қирғизистонда бўлиб ўтган революция қандай давом этгани мана бутун дунёда икки йилдан буён муҳокама этиб келинаяпти. Ҳалига қадар бу жиноятчиларни Қирғиз ҳукумати топиб, қонуннинг олдига олиб келгани йўқ. Қонун олдида жавоб берган жиноятчининг ўзи йўқ. Фақат Ўзбек лидерларидан ташқари. Бугун асосан ўша ҳодисаларда фақат ўзбекларни айблаб, ўзбекларнинг лидерларини судлаб, неча йилдан жазо берганлиги ва ҳозир нима ишлар қилишаётгани, ўйлайманки, ҳаммага аён бугунги кунда. Уни такрорлаб ўтиришнинг қизиғи йўқ. Лекин асосий жиноятчилар, бу нарсанинг бошида турган ўша вақтдаги тилда айтганда "демократлар" бугун ҳам Қирғизистонда ҳокимиятда ўтиришипти, парламентда ўтиришипти. Булар шундай қонли воқеалардан кейин бугун давлатни бошқаришаяпти. Ким ўзини "бу ишга алоқам бор, қонун олдида жавоб бераман", дейди? Бундай одам йўқ. Уларнинг бугун қилаётган асосий иши - ўзининг айби очилмаслиги учун фақат ўзбекларни қоралаш ва қонун олдида фақат ўзбек жавоб бериш керак, деган масалани қўйишаяпти. Мана ўша қонли ҳодисалар юзасидан халқаро ҳамжамият тарафидан тузилган комиссиянинг қилган иши, улар чиқарган ҳисобот ҳаммамизга аён. Ҳаттоки комиссиянинг раиси Киммо Киллюненни Қирғизистонда "персона нон грата" деб эълон қилиб, комиссия тарафидан қилинган ишни Қирғизистон парламенти томонидан нотўғри деб эълон қилингани, Киллюненни Қирғизистонга киргизмаслиги, ўзлари халқаро мустақил комиссияга қарши комиссиялар тузиб хоҳлаган ишларини қилишгани ҳаммамизга аён. Шунинг учун ўша ҳодисаларнинг тепасида турган асосий ташкилотчилари ҳали қонун олдида жавоб берганлари йўқ. Inson: Hurmatli Qodirjon Botirov, 2010 yil milliy nizolar chog'ida Qirg'iziston janubi o'zbeklari O'zbekiston hukumatidan nimalarni kutishgan edi? Shaxsan siz najot tomon cho'zilgan qo'llar o'z vaqtida ko'mak bilan tutashdi deb ayta olasizmi? Қодиржон Ботиров: Албатта, у кунларни эслаш жуда оғир мен учун. Қирғизистонда яшаётган бизнинг ўзбеклар ва ўзбеклар билан қўшни яшаётган бошқа миллатлар ана ўша кунларда бўлган воқеаларда қандай аҳволда қолганларини фақат бизнинг ўзимиз яхши тасаввур қиламиз. Уйларнинг томларига, кўчаларга, уйларнинг деворларига ёрдам сўраб ёзувлар ёзилди. Телефон орқали қўнғироқлар қилинди. Одамлар юбордик ёрдам беришни сўраб. Лекин, афсуски, Ўзбекистон тарафдан бизга ҳеч қандай бир ёрдам бўлмади. Роза Ўтинбоеванинг ташаббуси билан шахсан Ислом Абдуғаниевич билан гаплашилганида очиқ айтилган. "Ўзбекистоннинг ҳарбийлари Қирғизистонга бир қадам ҳам босмайди. Фақат ўзинг тартибни ўрнат! Тинчликни ўрнат", деган яхши сўзларини айтган. Афсуски, ўша пайтда қирғизларнинг бу ўша национал-фашистлари, ҳатто ўша пайтдаги ҳарбийлари, милиция ходимлари ва бошқалар, маҳаллий ҳукуматда ишлаётган Бекназаров, Текебаев, Исмоил Исаков ва Ўтинбоеваларга бу гап қўл келган. Айниқса, ана шу гапдан кейин ўзбек халқига жуда катта зулм ўтди. Би-би-си: Бизга мактуб ёзган бир неча ўқувчиларимиз саволларининг мазмуни шундай: 2010 йилги ҳодисалар нима сабабдан келиб чиқди, деб ўйлайсиз? Қодиржон Ботиров: Албатта, Қирғизистон мустақил бўлганидан кейинги йилларда Қирғизистонда яшаган одам бу йилларда нималар бўлганини яхши билади. Қирғизистон мустақил бўлганидан буён "Қирғизистон давлати қиламиз", "Қирғизистон қирғизлар учун" деган очиқ сўзлар айтилиб келди. Шундай бўлганидан кейин Қирғизистонда яшаётган бошқа миллатларнинг бошига шу давр ичида не ишлар тушганини биз ҳаммамиз оммавий ахборот воситалари орқали кузатиб бораяпмиз ва ўзимиз Қирғизистонда яшаганимиз учун бу кунларни бошимиздан ҳам кечираяпмиз. Қирғизистоннинг шимолида дунганлар билан, уйғурлар билан, турклар, руслар билан воқеалалар, ўзбекларга қарши, тожикларга қарши бўлган муносабат мана шу йиллардаги ҳодисаларнинг гувоҳи. Ана энди 2010 йил ҳодисалари ўз-ўзидан келиб чиққани йўқ. Бу йиллар давомида тайёрланган нарсаларнинг амалга оширилиши бўлди. Буни амалга оширишда Қирғизистонда ҳокимиятга келган ҳар бир президент ўзининг ҳиссасини қўшди. Кимки президент бўлиб, ҳукумат бошлиғи бўлиб келган бўлса, у ўзининг миллий программасини амалга оширди, фақат қирғизларга таяниб, "Қирғиз элим", "Қараббай элим", "Қирғиз ери", "Қирғиз тили" деган шиорлар билан "Қирғиз бугунги Қирғизистоннинг хўжайини, бошқалар квартирантлар", деб очиқдан-очиқ сиёсат юргизди. Ана шундай сиёсатчиларга кенг йўл берилди. Мана шунинг орқасидан Қирғизистонда 2010 йилда бўлиб ўтган иш ўз-ўзидан бўлган йўқ. Бу йиллар давомида тўпланган ишларнинг бир натижаси. Шунинг учун кўпчилик ўйламасин: 2010 йил ҳодисалари ўз-ўзидан, тасодифан бўлиб қолди, деб. Йўқ, тасодифан ҳеч нарса бўлмайди. Бу қирғиз миллатчиларининг узоқ йиллар давомида тайёрлаган ишларининг фақат бир қисми амалга ошди, холос. Ойбек, Жалолобод, Қирғизистон: Июн воқеаларидан кейин, Қирғизистон ҳукумати таклифига биноан дунё ҳамжамияти иштирокида Қирғизистонда Халқаро комиссия ишлаб, ўз ҳисоботини ва тавсияларини эълон қилган. Қирғизистон ҳукумати комиссия тавсияларини бажариш ўрнига, ҳисоботни Парламент орқали ноқонуний деб топди ва комиссия раҳбари Киммо Кильюненни персона нон грата деб эълон қилди. Бугунги кунда халқаро ҳамжамият комиссия тавсиясини бажарилишини ҳам қатъий талаб қилаётганга ўхшамайди. Шу аҳволни қандай изоҳлайсиз? Қодиржон Ботиров: Мен Ойбекнинг фикрига қўшиламан. Бугун халқаро ҳамжамият Қирғизистонда бўлиб ўтган ҳодисаларга жуда суст равишда қараяпти. Бу айниқса шу нарсада ўз-ўзидан кўриниб туриптики, Қирғизистондан жуда кўп ўзбек миллатига мансуб одамлар оилалари билан чиқиб кетишган, ана ўша чет элда юрган одамларни ҳалига довур биронтасига "беженец", "қочоқ" деган статуслар берилмаяпти. Ва кўп ҳолатларда уларни яна Қирғизистонга мажбуран жўнатиб юбораётгани бу нарсанинг гувоҳи. Энди бу қирғизларнинг бугунги кунда яна бир кўриниши ҳайратга солаяптики, Қирғизистоннинг ҳукумати 20 йил давомида тиланчилик ролини жуда мукаммал йўлга қўйди. Бутун дунёга, қайси давлатга сафар қилишларидан қатъи назар, доим уларнинг қўли очиқ, қўли олдида. Мана шундай ҳодисаларни кўриб туриб ҳам Қирғизистонга маблағлар берилаётгани бизни ҳайрон қолдираяпти. Айниқса, айрим давлатларнинг бир тўп ҳарбий техникани, қурол-яроғларни Қирғизистонга бераётгани бизни жуда ҳайратга солаяпти. Мен ўйлайманки, бу нарсани бизнинг халқимиз янада жиддийроқ ўйлаши керак. Олдимизда қандай бир қийинчиликлар турганини кўз олдимизда тасаввур қилишимиз керак. Менимча, бу олдиндаги кескин масала. Мана ҳозир биз Европада юрибмиз. Биз бу ердаги ташкилотлар, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ташкилотлари, Оврўпода Хавфсизлик ва Ҳамкорлик ташкилотлари, БМТ билан боғланиб, бу борада иш олиб борамиз. Биз жим ўтирмаймиз, бу йўналишда албатта иш олиб борамиз. Ne'matov Farruh: Asli o'shlikman. 3 yildirki Rossiyada ukib ishlavobman, urushda 2 dostim va bir yakinimdan ayrildim. Umuman olganda har hil mish-mishlar juda ham kop. Har doim telefon qilib gaplashganimda, turli panikalar haliyam davom etayabdi. O'zbeklarga juda ham qiyin hozir. Eplab noilojlikdan yashayabdi kopchilik. Siz bir siyosatchi sifatida nima deya olasiz, bundan keyin O'shdagi ahvol qanday davom etadi va hammasi iziga tushib ketadimi? Қодиржон Ботиров: Менимча, Ўш, Жалолобод, Боткен ва бошқа вилоятларда яшаётган миллатлар, нафақат ўзбеклар, ҳозирги аҳволни ўз-ўзидан ўнгланиб кетади, десак адашамиз. Биз ўзимиз ҳал қилмасак ташқаридан нажот кутиб, ташқаридан бир ёрдам бўлади, деб умид қилиб ўзимизнинг умримизни ўтказамиз, холос. Шундай экан, имконият борича биз ўзимиз, кимимиз қаерда бўлишидан қатъи назар, ватанимизда тинчлик ўрнатилиши, ватанимизда қонун ишлаши, ватанимизда миллатчилик бўлмаслигига, тинчликни йўлга қўйишга биз ўзимизнинг ҳиссамизни қўшишимиз керак. Ўзбекистондан Илҳом: Қирғизистондаги 2010 йил ҳодисаларида учинчи томоннинг қўли борми? Қодиржон Ботиров: Қирғизистондаги воқеаларда, мен ўйлайманки, албатта, учинчи томоннинг қўли бор. Сабаби, мен кўп ҳолатларда ана ўша кунлари шу нарсани сездим. Апрелда бўлган бу революция, Бакиевнинг жанубга қочиб келиши, унинг тарафдорлари билан Усен Сиддиковичнинг тарафдорлари бирлашиши, ўзаро ўзимизнинг ичимизда бўлаётган ишларнинг ҳаммаси... "Булар қисқа вақтнинг ичида ўз ўрнига қайтади ва яна тинчлик бўлиб, яна сайловлар бўлиб, янги ҳукумат келиб, янги парламент бўлиб, яна ҳаёт давом этаверади", деган фикрда бўлганман мен ўшанда. Афсуски, ундай эмас экан. Бўлиб ҳам, апрел-май ойида тайёрланган ишларни июнга келиб қилиниши, ўзбекларга қарши қаттиқ қон тўкилиши, бу ишларни қилиш учун жуда катта юрак керак, бунинг учун орқада турган жуда катта куч керак. Мен ўйлайманки, ўша орқада турган, буларни қўллаб-қувватлаган, буларга маслаҳат берган шундай куч бўлган. Равшан Қосимов, Суғд, Тожикистон: Ассалом алайкум ҳурматли Ботир ака! Аллоҳ сиз сингари курашчан ўзбек йигитлари билагига енгилмас куч берсин! Айтингчи ака, 1. Қирғизистонда ўзбек халқига нисбатан геноцид содир бўлди деб ҳисоблайсизми? 2. Ўтган фожеада Ўзбекистон ҳукумати тутган позицияни қандай баҳолайсиз? Қодиржон Ботиров:2010 йилда бўлиб ўтган бу воқеа, албатта, ўзбек миллатига нисбатан бўлган геноцид. Қирғиз миллатчилари тарафидан, қирғиз ҳарбийлари тарафидан, умуман милицияси борми, миллий хавфсизлиги борми, кўчада юрган жиноятчи-каллакесари борми, наркобаронлари борми, булар ҳаммаси бирлашди. Бирлашиб ўзбекларга нисбатан очиқдан-очиқ қуроллантириб, "Ўзбекистондан Маҳмуд Худойбердиевнинг одамлари келипти" деган ёлғонларни тарқатиб, келган ҳар бир қирғиз боласига автоматларни милиция, чегарачилар тарқатиб бериб, ўзбекларга қарши мана шу ишни ташкил қилишди. Шунинг учун бу ишни биз геноцид деб ҳисоблаймиз. 2. Менинг шахсий фикрим, Ўзбекистон ҳукумати юқорида айтилган сўзларни инобатга олган бўлса керак. Агар Ўзбекистон Қирғизистон ичкарисида ўзбекларни ҳимоя қиладиган бўлса, катта жанжал, давлатлараро катта уруш кенгайиб кетишини назарда тутган бўлса керак, деб ўйлайман. Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон фақат ўзининг нейтрал позициясида турди. Бошқа нажот, ёрдам, ё қандайдир маслаҳат бўлгани йўқ, сезилгани йўқ бундай нарсалар. Давронбек Низомидинов, Россия, Самара: Ассалому Алайкум. Сиз ҳамма ўзбекларни бирлаштирдингиз урушдан олдин. Сиз ўзбеклар учун тураман дедингиз. Тил, кадр ва шунга ўхшаш нарсаларга эътибор қаратдингиз. Лекин айтингчи сиз ўзбекларни тўплашингиздан мақсад нима эди. Нега ўзбекларни бошига энг катта кулфат келганда ташлаб кетдингиз? Уларни яъни бизни боши берк кўчага олиб кириб ўзингиз кетдингиз. Ўзингизни айбдор сезасизми? Биз сизга ишонардик! Қодиржон Ботиров: Мен ўйлайманки, бу дунёда Парвардигорнинг ўзидан бошқа айби йўқ одамнинг ўзи бўлмаса керак. Шунинг қаторида мен ҳам ўзимни айбдор деб биламан. Сабаби, ўзбек раҳбариятининг ичида, хусусан ўзбек миллий маданий марказида мен 1990 йиллар бошидан ишлаб келаман. Ҳеч қачон бизнинг ҳаётимизда бундай ҳолатлар бўлганмас. Ҳаттоки, 1990 йилда Ўш, Ўзган воқеалари бўлган пайтда ҳам Усен Сиддиқович ва унинг тарафдорлари тарафидан худди 2010 йилдагидек нарса ташкил қилиниши планлаштирилган эди. Лекин бу нарсани биз ўз вақтида билганимиздан кейин Жалолободни бутун тўсиб, кўчаларада баррикадалар қилиб, керак бўлса митинг уюштириб, ана ўша ишларни амалга оширадиган асосий давлат структаралари - бу милиция ва ўша пайтда КГБ бўлган, уларни биз ҳатто ўзларининг территорияларидан чиқартирмай қўйганмиз. Мана шу ҳолатлар билан биз Жалолободда Қирғиз-Ўзбек урушини келиб чиқишини олдини олиб қолганмиз, Жалолободни тинч сақлаб қолишга эришганмиз. Энди 2010 йилга келиб туриб шундай иш содир бўлдики, бу ҳодисаларни бундай миқёсда бўлишини биз тасаввур ҳам қилмаганмиз. Бўлиб ҳам ҳарбийлар қатнашиб, ҳатто чет давлатлардан ёлланма специалистларни олиб келиб, Ўшда, Жалолободда ана ўша специалистларни ишга солишларини биз кўзимиз олдига ҳам келтирмаганмиз. Гапнинг қисқаси, мен айтмоқчиманки, биз урушга тайёргарлик кўрмаганмиз. Буни кўз олдимизга келтирган эмасмиз. Биз "қандайдир бир демократик давлатда яшаяпмиз, бўлаётган бу воқеалар, бу революциялар шунчаки бўлиб ўтади, уларнинг орасида ҳокимият талашиш бўлаяпти, холос", деб ўйлаганмиз. Лекин шунга қарамасдан, бўлаётган ишларнинг ҳар биттасини мен бориб одамлар билан учрашиб, гаплашиб, мен ўзимнинг сўзимни доим айтиб келганман. Ўзбекларга қаратиб айтганман: "бўлаётган ишларга жиддий қаранглар. Эртага бир иш бўлса, ғафлатда қолиб қолманглар. Жой-жойларингда ҳушёр бўлинглар. Керак бўлса, тайёргарликларингни кўриб, ёмон нарсага ҳам тайёр бўлиб туринглар", деб айтиб келинганида ҳам шу айтилган нарсани қилмади-да бизникилар. Менинг айбим - мана шу ишларни ҳар биттасида, Қирғизистон, бизнинг болаларимизни армияга олмасдан, манқурт қиламиз, деган пайтида, бизнинг болаларимизни тузук таълим олишларига йўл бермаган пайтларида ҳам биз ўзимизнинг болаларимизни ўзимиз ҳарбий йўлга ҳам ўргатишимиз керак экан-да. Биз ўзимизнинг болаларимизни керак бўлса, ўз бола-чақамизни, ўз уйимизни, ватанимизни ҳимоя қилишга ўргатишимиз керак экан-да. Ҳеч бўлмаса ўзимизни ҳимоя қиладиган даражада бўлишимиз керак экан. Мана шу нарсаларда бизнинг хатоимиз бор. Дониёр, Ўш: Саволим шуки, Сиз Атамбаев билан яқин алоқада бўлган ва президент сайловидан кейин "Атамбоев сизни олиб келади ва оқлайди, улар бир-бирига яқин инсонлар" дейишган эди. Шу ростми? Лекин қоралашлар сизга нисбатан кучайса кучайдики камаймади. Ёки ўзбеклар сайловда яна алдандими? Қодиржон Ботиров: Алмаз Атамбоев билан бизнинг муносабатларимиз яхши бўлган. Горбачёвнинг қайта қуриш даврида ўша пайтдаги Фрунзе шаҳрида бошқа тадбиркорлар қаторида биз у киши билан ҳам танишганмиз. Ўшандан кейин бизнинг муносабатларимиз жуда яхши бўлиб келган. Бу одам сиёсатга келганидан кейин бир неча марта учрашганмиз. 2010 йил апрелида революция бўлганидан кейин у киши бизни бир неча марта Бишкек шаҳрига таклиф қилиб чақирган. "Бирга бўлайлик, бирга ишлайлик. Бу бўлаётган ишларни биргаликда ҳал қилсак, бу икки халқнинг ўртасида бўлаётган ҳозирги ишлар тўғри йўлга тушиб ўнгланиб кетади. Қирғиз ва ўзбек бир-биридан ажралиб қолган. Бўлганда ҳам муносабатлар жуда оғир аҳволга олиб бориб қўйилган. Сиз билан биз шундай ҳаракат қилишимиз керакки, биз икки халқни бирлаштиришимиз керак", деб мени Бишкекка чақирган. Бишкекда бўлган учрашувларни мен ўзимнинг бундан олдинги суҳбатларимда ҳам кўп марта айтиб берганман. Уларнинг ҳозирги тутган ишлари билан олдин айтган гаплари ўртасида кескин равишда, жуда катта фарқ бор-да. Унинг бундай ўзгаришига нима сабабчи бўлди, мен билмайман. Нима учун бу одам ўзбекка нисбатан 180 градус бурилиб олди, бу нарса мен учун кутилмаган иш бўлди. Лекин Атамбоев бўйича биз ёруғлик киритиб қўймайдиган бўлсак, бу одамнинг орқасидан яна бир тўп ўзбекларимиз адашиб қоладимикан, деган ўйдаман мен. Сабаб, 2010 йил май ойидаги Жалолободдаги воқеалардан кейин вақтли ҳукумат мендан илтимос қилди: бу бакиевчилар қирғизларни сизга қарши қайраяпти, сал вазият тинчигунча четга чиқиб туринг, дейишганидан кейин мен Қирғизистон-Тожикистон чегарасидаги Қайроққум сув омбори соҳилидаги жойда бўлиб турганман. 2010 йил 10 июнидан олдин Ўзбек миллий маданий маркази раҳбарлари ва марказнинг ҳурматли кишилари Бишкек шаҳрига бориб шахсан Алмаз Атамбоев билан учрашади. Ўшанда Атамбоев айтган: "Бориб Қодиржон акага етказинглар. Шунча чидаган яна озгина чидаб турсин. Агар турадиган жойи бўлмаса, менинг Москвадаги уйимга бориб турсин. Москва бўлмайди, деса Туркиядаги уйимга бориб турсин. Ҳали ҳаммаси яхши бўлади, сабр қилиб турсин, Қодиржон ака қайтиб келади, ҳали яна бирга ишлаймиз", деб шахсан Жалолиддин Салоҳиддиновга айтган. Мен Қайроққумда бўлган пайтимда Атамбоев билан учрашган кишилар 10 июн куни менинг олдимга келишди ва унинг гапларини айтишди. Ўша ўзбекнинг ҳамма лидерлари ўша ерда, бир жойда эдик. Мана бугун эса Ўшдаги ҳодисаларни ўзбекларнинг раҳбарлари бошлашди, деб ҳамма айбни бизга тўнкашаяпти. Ваҳоланки, ўзбекнинг лидерлари Атамбоевнинг гапларини етказиш учун менинг олдимга келишган эди. Энди бугунга келиб эса ўзбекларнинг ҳамма раҳбарларини айблаб, судлаб, ўзбекнинг ичидан янги лидерлар чиқариб, ўзбекнинг мамлакатда қанча кўп овози борлигини билган ҳолда "мана шундай сайловларда бизга ўзбек халқи керак, фақат уларнинг овози керак, ўрни эса йўқ бўлиши керак" деган мақсадда ўзбеклардан яна фойдаланишаяпти. Ана шу мақсадда шу ишларни қилишаяпти. Muhiddin Qurbonov: Qirg'iziston Prezidenti Almazbek Atambayevning sizga va kosmonavt Solijon Sharipov shaxsiyatiga qarata aytgan fikrlariga munosabatingiz qanday? Bu bilan Atambayev nimani ko'zlayotgan bolishi mumkin? Қодиржон Ботиров: Мен бу одамнинг, Президент Атамбоевнинг айтган сўзларини эшитиб ҳайратда қолаяпман. У киши ўзини тарозининг бир палласига қўйиб, кейинги томонига Солижон Шариповни қўйиб ўзига-ўзи савол берса яхши бўларди: "сен ўзинг Қирғизистон учун нима иш қилдинг, Солижон Шарипов нафақат Қирғизистон учун, балки инсоният учун нима иш қилди?" Сабаби, Солижон Шарипов Қирғизистон давлатининг номини яхшилик билан тарқатди. Фақат яхшилик. Унинг орқасидан не-не одамлар келишди Қирғизистонга? Солижон Қирғизистоннинг байроғини, Қирғизистоннинг тупроғини космосга олиб чиқди. У космосда 6 ой давомида парвоз қилиб юрган пайтида Қирғизистоннинг бир гуруҳ ёшлари алоқаларга чиқиб, телефон билан мулоқот қилиб гаплашишди. У Қирғизистоннинг тоғларидаги бир неча асрлик музлик қатламларининг тез эриб кетаётгани муаммосини дунё олдида кўтарди. Қирғизистонда атроф-муҳит қандай бузилаётгани, қандай ишлар олиб бориш кераклигига дунё олимларининг, дунё мутахассисларининг эътиборини қаратди. Бир гуруҳ олимларга мана шу йўналишларда ўзи иш қилиб берди. Солижоннинг орқасидан қанчадан-қанча ёшларимиз билим олишга қизиқиб, ўқишларга киришди. У қанча-қанча ёшларимизга билим, ҳаракат тўғри йўл кўрсатди. Ҳар доим фазога парвоз қилиб қайтганидан кейин албатта Қирғизистонга бориб, эл билан учрашиб, ёшлар билан учрашиб, ўзининг тўғри маслаҳатларини бериб, катта хизматлар қилиб берди бу одам. Бу ишларнинг олдида Атамбоев нима иш қилиб берди? Одамларни ўлдирганларни лавозимларга қўйиш, элчи деган, генерал деган унвонларни бериш... Қайси юзи билан бу одам Солижон ҳақида бундай гапларни гапираяпти? Агар у одам ҳақиқат йўлида юрса, ким-кимлигини билади. Аммо бу йўлдан қайтмаса, жиноят қилганлар билан бирга юрса, ўша жиноят қилганлар билан бирга жавоб беради. Шунинг учун Солижонга тош отмасин! Солижон қилган иш билан буларнинг қилган ишлари бошқа-бошқа йўлда. Буларнинг ўй-мақсади нимага қараб кетаётганини биз жуда яхши биламиз. Шунинг учун Солижонга нисбатан айтилган сўзларга мен доимо кескин муносабат билдираман, бу кескин гапларимни бундан кейин ҳам давом эткизаман. Muhiddin Qurbonov: Meni huquq himoyachisi sifatida qir'g'izistonlik ko'plab o'zbeklarni Evropadan deportatsiya qilinayotgani tashvishga soladi. Evropa davlatlariga kelib boshpana so'rayotgan qirg'zistonlik ozbeklarni manfaatlarini himoya qilish maqsadida biror harakatlarni amalga oshirish niyatingiz bormi? Қодиржон Ботиров: Ундай ниятим бор, албатта. Ана шу ният билан мен Қирғизистондан келган бир тўп одамлар билан учрашдим. Яна шу нарсани айтиб ўтиш керак: Қирғизистонда мана шундай ёмон кунларни бошидан ўтказган одамлар Европага келса, ҳар қандай давлат уларга бошпана беради. Лекин мен баъзи ҳолатларда ҳатто уларнинг олдига бориб учрашганимиздан кейин "келинглар, биргаликда бир суратга тушиб қўяйлик, веб-сайтларга чиқариб юборамиз, элимиз суюниб қолади", десам, баъзи миллатдошларимиз бирга суратга тушишга ҳам қўрқишаяпти. Энди халқимизнинг ичида эслилари ҳам кўп-да. Бошига ҳеч қанақа ташвиш тушмаган, лекин мана шу фурсатдан фойдаланиб чет элга чиқиб оламан, деганлар ҳам бор. Лекин ҳақиқатда бошига иш тушиб, ҳақиқий оғир аҳволда бўлганларга ҳеч қанақа шубҳа бўлиши керак эмас. Биз албатта уларга ёрдам берамиз. Ва керакли ерларда ўзимиз бориб ҳам мумкинчилик бор даражасида ишларда актив қатнашиб берамиз. Мен шахсан ана шу йўналишларда бир гуруҳ халқаро ҳамжамият вакиллари, бир гуруҳ инсон ҳуқуқлари бўйича тузилган комитетлар ва бошқа юридик ишларни олиб борадиган ҳуқуқшунослар билан иш олиб бораяпман, ўйлайманки, айниқса, ўша тўс-тўполонда жабр тортган, бўлиб ҳам қамоқда ўтирган болалар, бир умрга "кесилган" ва ҳозир суд жараёнида юрган, устидан тергов олиб борилаётган, жароҳат олганлар устида бир тўп документлар тўпланиб, ана шуларнинг устида иш олиб борилаяпти. Би-би-си: Сизга бир неча муштарийларимиздан келган саволлардан бири Халқлар Дўстлиги университетининг келажаги ҳақида. Бу университетнинг тақдири, ўзбек ёшларининг келажаги қандай бўлади, деган мазмундаги саволлар. Қодиржон Ботиров: Ёшларимизни келажагини бизнинг миллий маданият марказимиз, унинг раҳбарияти нафақат кузатиб, билиб келди, балки шунга яраша ўзимизнинг хизматимизни ҳам қилдик. Ёшлар учун бутун ўқиш жараёни ташкил қилинди. Лицей-мактабларимизни қурдик. Университет, спортзаллар қилиб, шундай шароит яратдикки, фарзандларимиз 10 йиллар давомида бу ўқув масканларида ўқиб, яхши билим олиш имкониятига эга бўлдилар. Бизнинг университетимизда таҳсил олиб дунёнинг турли бурчакларида ишлаётган кўплаб ёшларимизни кўрганман, учрашганман. Бу қилинган ишларнинг оддий бир натижаси. Демоқчиманки, биз албатта болаларимизнинг билим олишларини хоҳлаймиз. Болаларимизнинг билим олишларини хоҳламаганлар университетга нисбатан ўзларининг мана шундай муносабатини билдиришди. Ҳозир ҳамманинг хабари бор университет атрофида бўлаётган гаплардан. Қирғизларнинг миллатчилари, ҳокимиятда ўтирганлар уни "Ботировнинг мулки" деб, "Ботировнинг мулки"нинг ҳаммасини бўлиб олиш учун ўзларига список қилиб, бу мулкдан ким нимани олишини ўзларича келишиб ҳам олишган. Шунинг учун ҳозирча ёшларимизга маслаҳатим шуки, Худо хоҳласа, ўқишни сизларга албатта ташкил қилиб берамиз. Лекин озгина сабр қилиб турасизлар. Чунки буни қонуний йўллар билан ҳаммасини йўлга тушириб, масаласини ҳал қилгандан кейин, ўйлайманки, у нарсани таъмирлаб, сизларга ўқиш имкониятини барпо қиламиз. Ўзбекистонлик таниқли инсон ҳуқуқлари ҳимоячиси Саиджаҳон Зайнабитдинов: Ҳурматли Қодиржон, аввало 2010 йилги фожеалар вақтида биз ўзбекистонликлар, сиёсий тамойиллар сабаб,сизларга ёрдам бера олмаганлигимиз учун, Сизлардан кечирим сўраймиз. Бундан биз доимий изтиробдамиз! Фурсатдан фойдаланиб, Сизга саволим (сартаъриф билан) қуйидагича: Қирғиз сиёсатдонлари 2010 йилги фожеаларда асосий айбдор деб Сизни таъкидлаб келишмоқда. Фаолиятингизни кузатсам, Сиз айбдор эмаслигингизни уларга (адашмасам, Қирғизистон парламентида ҳам расмий), исботламоқчи бўлдингиз. Бунинг сира иложиси йўқ. Зеро, фожеаларнинг асл айбдорлари ўзлари эканлиги келиб чиқади ва жавобгарликка тортилишларига тўғри келади. Бу борада ҳозир қандай фикрдасиз? Қодиржон Ботиров: Бу борада мен нафақат бир фикрга эгаман, бу борада мен ҳаракат қилаяпман. Менга яхши юристлар ёрдам беришаяпти. Халқаро миқёсда иш олиб борадиган специалистлар маслаҳат беришаяпти. Бу билан биз Қирғизистонда бўлиб ўтган шундай фожеали воқеаларни дунё миқёсига олиб чиқмоқчимиз, ҳақиқатда нималар бўлганидан жаҳон ҳамжамиятининг инсон ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган энг юқори идораларини, ОБСЕ, БМТни хабардор қилмоқичимз, қилаётган ишларимизни бу ташкилотлардан ўтказмоқчимиз. Агар биз бу ишни охирига етказмайдиган бўлсак, жаҳон ҳамжамияти Қирғизистонда 2010 йилда нималар юз берганини билмай қолаверади. Ҳозир биз бутун дунё ҳамжамиятига "бутун қирғиз ҳарбийлари, милициялари, парламенти, керак бўлса, ўша вақтли ҳукумат аъзолари мана шу ишни қилди", десак, улар бизга "йўқ, учинчи куч қилди", деяпти. Энди улар шундай деяётганидан кейин мана бугун Қирғизистонни кўриб турибмиз-да. Буларга ҳеч қандай қонун йўқ. Қирғизистонда бирор бир қонунни уларга қўллашнинг иложи йўқ. Суд ҳам ўзларидан, прокурор ҳам. Милицияси ҳам, миллий хавфсизлиги ҳам, полицияси ҳам, суд ижрочилари ҳам, адвокатлари ҳам. Уларнинг зулмидан, уларнинг босимидан "қонун бўйича иш кўр" деса ҳам, "қонунга қарамайсан, бизнинг айтганимизни қиласан", дейишаяпти. Қолганлар уларнинг айтганини қилиб ўтиришипти-да. Биз халқаро институтлардан унумли фойдаланамиз ва мана шу йўналишда иш олиб борамиз.