Дунё ва тинчлик: Туркия нега Сурия курдларига қарши уруш очди?
Туркия Суриянинг шимоли-шарқида ўз чегаралари бўйлаб «хавфсизлик ҳудуди» яратиш учун чора-тадбирлар бошлаш ниятини эълон қилди.
Сурия курдлари ўз назоратида бўлган минтақани ҳимоя қилишини билдирди Вашингтон турк ҳарбийларига ҳалақит бермаслигини айтиб, ўз қўшинларини ушбу минтақадан олиб чиқишни бошлади. Юзага келган бу вазиятда Туркия ва ҳозирда Суриянинг шимоли-шарқини назорат қилаётган Сурия курдлари ўртасида можаронинг кучайиши хавфи юзага келди. Би-би-си нима учун турк ҳукумати Суриянинг Туркия билан чегарадош шимоли-шарқий қисмида «хавфсиз ҳудуд»ни яратмоқчи ва нима учун курдларни ушбу ерларни назорат қилувчи террорчилар деб ҳисоблашларини тушунтиради. Туркияга бу операция нега керак? Туркия томонидан эълон қилинган операциянинг асосий мақсади - Анқара террорчилар деб билган курдларнинг халқ мудофааси кучлари (YPG) ни ўз чегараларидан узоқлаштириш. Турк ҳукумати Суриянинг шимоли-шарқий ҳудудида ўз чегаралари бўйлаб курд қўшинларидан ҳоли бўлган 32 километрли «хавфсизлик ҳудуди»ни яратишни кўзда тутмоқда. Эрдўғон сентябр ойида БМТ Бош анжуманида эҳтимолий Хавфсизлик ҳудуди харитасини кўрсатганди Шунингдек, Анқара бу «хавфсизлик ҳудуди»га айни пайтда Туркияда яшаётган (мамлакатда Сурияни 2011 йилда бошланган фуқаролик уруши туфайли тарк этган жами 3,6 млн қочоқ бор) 2 миллионгача суриялик қочоқларни кўчиришни режалаган. Душанба куни курдлар бошчилигидаги YPG ҳарбийларини ўз ичига олган Сурия демократик кучлари (СДК) ўз ҳудудларини ҳимоя қилишларини ва АҚШ бу ерларни ИШИД (Россия ва бошқа давлатларда тақиқланган террористик гуруҳ) нинг қайта жонлантириш таҳдидини яратиб, ҳарбий ҳаракатлар ҳудудига айлантириш учун тарк этганини билдирди. Туркия нега Сурия курдларини ўз чегараларидан сиқиб чиқармоқчи? Туркия «хавфсиз ҳудуд» яратмоқчи бўлган минтақа Халқ мудофааси кучлари (YPG) - курд ҳарбийлари назорати остида жойлашган. У эса СДК курд-сурия альянчи таркибига киради ва энг йирик ҳарбий қисм ҳисобланади. АҚШ СДК ва YPGни қўллаб-қувватламоқда. Америкаликларнинг қўмагида курд-сурия кучлари Суриянинг шимоли-шарқида ИШИДни мағлубиятга учратди ва энди мамлакатнинг шу қисмини назорат қилмоқдалар. Анқара YPG ни Туркияда тақиқланган Курдистон ишчилари партияси (КИП) нинг бир қисми деб билади. КИП 1984 йилдан буён Туркия жануби-шарқида курдлар автономиясини яратиш учун курашиб келади. АҚШ ва Европа Иттифоқининг бир неча давлатлари КИПни террористик ташкилот деб тан олган. YPG эса КИП билан алоқаларини рад этади. Турк ҳукумати суриялик курдлар Сурия ҳудуди ичида ўз-ўзини бошқариш ҳудудини хоҳлаши (Ироқда кенг автономия мақомига эга Ироқ Курдистонига ўхшаш), турк курдларини илҳомлантириб Туркияда шунга ўхшаш ҳудуд яратишга эришмоқчилигидан ҳавотирда. СДК Сурия шимоли-шарқидаги ИШИДни енгишда муҳим роль ўйнаган Туркия ИШИДга қарши АҚШ бошчилигидаги коалиция таркибига кирганига қарамай, Вашингтон СДКни қўллаб-қувватлагани учун бир неча бор танқид қилди ва альянснинг Суриянинг шимолий чегарасини ўз назоратига олишига йўл қўймасликка уринди. Бундан ташқари, 2018 йилнинг бошида Туркия Суриянинг ғарбий қисмида аҳолиси асосан курдлар бўлган Африн тумани «Зайтун новдаси» операциясини бошлади. Амалиётдан мақсад курд қуролли кучларини Африндан сиқиб чиқариш эди. Британияда жойлашган Суриядаги Инсон ҳуқуқлари кузатув гуруҳи маълумотларига кўра, икки ой давом этган ҳарбий ҳаракатлар натижасида 300 нафар тинч аҳоли, 1500 курд жангчиси, туркийларни қўлловчи қисмнинг 400 аскари ва 45 турк ҳарбийси қурбон бўлган. Камида 137 минг тинч аҳоли уйларини ташлаб кетишга мажбур бўлган. АҚШ позицияси 2018 йилнинг декабрида АҚШ президент Дональд Трамп Сурияда ИШИД мағлубиятга учраганини ва Сурияда СДК га кўмак берган 2 минг АҚШ қўшинини зудлик билан олиб чиқиб кетишни бошлаш ҳақида буйруқ берганини эълон қилди. АҚШнинг хорижий иттифоқчилари ва Республикачилар партиясининг баъзи юқори мартабали аъзолари ИШИДнинг мағлубияти ҳақидаги даъвони муддатидан олдин чиқаришгани ва АҚШ ҳимоясисиз қолган курд ҳарбий кучлари тақдиридан хавотир билдирдилар. Орадан бир неча кун ўтгач, Трамп ўзининг Twitterдаги саҳифасида турк кучлари курдларга зарба берса, "турк иқтисодиётини парчалаш"га ваъда берди. "20 миля (32 км - Би-би-си) ли хавфсизлик ҳудудини яратинг", дея Анқарага маслаҳат берди Америка раҳбари. АҚШ ҳарбийларининг олиб чиқилишини кечиктирган бўлса-да, Туркия президенти Ражаб Тойиб Эрдоғон Трампнинг таклифини қабул қилди ва турк кучларини «хавфсизлик ҳудуди»ни яратишга тайёрлигини эълон қилди. Эрдўғон ва Трамп Сурия шимолида хавфсиз ҳудуд бўлишига келишган Жорий йилнинг август ойида америкалик ҳарбийлар турк томони билан Туркия хавфсизлик муаммоларини ҳал қилишнинг асосий тамойиллари, шу жумладан Сурия-Туркия чегарасидаги «хавфсизлик механизмини таъминлаш» (АҚШ ҳарбийлари «хавфсизлик ҳудуди» атамасини тилга олмаган)га келишиб олишганини билдирдилар. Бироқ 6 октябрь куни Оқ уй Туркияда амалиётлар бошлангунига қадар АҚШ Сурия шимолидан ўз қўшинларини олиб чиқа бошлаши ҳақида баёнот берди. "Яқинда Туркия кучлари Суриянинг шимолида узоқ вақтдан бери режаланган амалиётни бошлайдилар. АҚШ кучлари бу операцияни қўллаб-қувватламайди ва унда иштирок этмайди. ИШИДни мағлуб этган АҚШ кучлари энди бу ҳудудда бевосита бўлмайдилар", - дейилади Оқ уй баёнотида. Шунингдек, энди Туркия охирги икки йил ичида бу ерда қўлга олинган барча ИШИД жангарилари учун жавобгарликни олади. Айни пайтда ИШИДга алоқадорликда гумон қилинган 12 минг киши СДК тутқунлигида сақланмоқда. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: @bbcuzbek