બર્થડે સ્પેશિયલ : 1983ના વિશ્વ કપના હીરો કપિલ દેવની આ વાતો તમને નહીં ખબર હોય
ભારતીય ક્રિકેટના પ્રથમ સુપરસ્ટાર એવા કપિલ દેવનુ નામ પડતા જ દિલો-દિમાગમાં અનેક છબીઓ તરી આવે છે.
આજે કપિલનો જન્મ દિવસ છે અને તેઓ 60 વર્ષના થઈ ગયા છે. કપિલની જે છબીઓ માનસ પર અંકિત છે એમાં લૉર્ડસની બાલ્કનીમાં વિશ્વ કપ ઉંચકી રહેલા કપિલની. પોતાના આઉટ સ્વિંગ બૉલથી સામેની ટીમનો ચોંકાવી દેનારા કપિલની કે ઝિમ્બાબ્વૅ સામે અણનમ 175 રનની બાજી રમાનારા કપિલની છે. એમના સમયમાં એમણે વન-ડે અને ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં ઑલરાઉન્ડર તરીકે એક બાદ એક એમ અનેક મુકામ હાંસલ કર્યા છે. ટેસ્ટમાં 5000થી વધારે રન અને 400 વિકેટ્સ, વન-ડેમાં 3000થી વધારે રન અને 250 વિકેટ્સ. આની સાથે કપિલ દેવનો એ ચહેરો પણ સામે આવે છે, જયારે તેઓ પાછળથી એક-એક વિકેટ માટે ટેસ્ટમેચમાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. આ તમામ તસવીરો ઉપરાંત પણ કપિલ દેવની ઓળખ પૂરી થતી નથી અને એટલે જ અપને એવા કપિલ દેવનો પરિચય કરાવીએ, જેના વિશે દુનિયા ખાસ નથી જાણતી. સૌથી શ્રેષ્ઠ સ્ટ્રાઇક રેટ કપિલ દેવ ભારત તરફથી 225 વન-ડે મૅચ રમ્યા, જેમાં તેમણે કુલ 3783 રન બનાવ્યા છે. આ દરમિયાન કપિલ દેવની સ્ટ્રાઇક રેટ 95.07 રહી. મતલબ, પ્રત્યેક 100 બૉલ પર 95.07 રન. આ આંકડો એટલા માટે પણ મહત્ત્વનો છે, કેમ કે કપિલ દેવ પોતાની છેલ્લી મેચ ઓક્ટોબર 1994માં રમ્યા હતા. ત્યાર સુધી ક્રિકેટની દુનિયામાં બૅટ્સમૅનનો તોફાની સમય શરુ થયો નહોતો. જોકે, તમને એ જાણીને અચરજ થશે કે વન-ડેમાં કપિલ દેવનો આ સ્ટ્રાઇક રેટ સચિન તેંડુલકર, મહેન્દ્રસિંહ ધોની, વિરાટ કોહલી, વિવિયન રિચાર્ડ્સ અને યુવરાજ સિંહ કરતાં પણ વધારે છે. કપિલની સામે આ મામલે માત્ર સહેવાગ અને ઍડમ ગિલક્રિસ્ટ જ આગળ છે. કપિલ સાથે રમી ચૂકેલા સૈયદ કિરમાણી કહે છે, "કપિલની મોટી ખાસિયત એ હતી કે બૅટિંગ હોય કે બૉલિંગ તેઓ નહોતા બોલતા, એમનું કામ બોલતું હતું." તમે આ વાંચ્યું કે નહીં? સ્ટ્રાઇક ફરતી રાખવામાં અવ્વલ સ્ટ્રાઇક રેટ ઉપરાંત કપિલ દેવ સ્ટ્રાઇક ફરતી રાખવામાં પણ અવ્વલ હતા. કપિલે વન-ડેમાં 3979 બૉલમાં 3783 રન બનાવ્યા, જેમાં 291 ચોગ્ગા અને 67 છગ્ગા હતા. હવે, જો તેમાંથી કુલ 358 બાઉન્ડ્રી કાઢી નાખીએ, તો કપિલે 2621 બૉલમાં 2217 રન બનાવ્યા. મતલબ જે બૉલ પર તેઓ બાઉન્ડ્રી ન મારી શક્યા એ બૉલ પર એક-બે રન લઈને સ્ટ્રાઇક ફરતી રાખી. એ મુજબ એમની ઍવરેજ 61.2 રનની હતી. આ મામલે તેઓ સહેવાગ અને ગિલક્રિસ્ટથી પણ આગળ છે. કપિલ સાથે રમી ચૂકેલા ક્રિકેટર કિરણ મોરે કહે છે, "કપિલ પાજી જેવા ક્રિકેટર મેં જોયા નથી." "તેઓ મેદાન પર આવતાની સાથે જ રન ભેગા કરવા લાગતા. એમની પાસે સ્ટ્રાઇક બદલવાની અજોડ ક્ષમતા હતી." રનિંગ બિટવિન ધ વિકેટ કપિલ જે સમયમાં રમ્યા એ સમયમાં ભારતીય ખેલાડીઓની ફિટનેશ સારી નહોતી મનાતી પણ કપિલ પર તેની કોઈ અસર નહોતી. તેઓ વિકેટ પર તેજ ભાગનારા બેમિસાલ બૅટ્સમૅન હતા. આ વાતનો અંદાજો એ વાત પરથી લગાવી શકાય કે ટેસ્ટ મેચમાં 184 દાવમાં બૅટિંગ કરવા છતાં તેઓ કયારેય રન આઉટ નથી થયા. આ ઉપરાંત વન-ડેમાં જોઈએ તો 221 વન-ડે મૅચમાં બૅટિંગ કરવા છતાં તેઓ ફકત 10 વખત રન આઉટ થયા છે. કિરણ મોરે કહે છે, "80-90ના દાયકાની ભારતની ટીમને જોઈએ, તો કપિલનો આ વિક્રમ એમને લાજવાબ બનાવે છે." નો-બૉલ ફેંકવા સામે વાંધો કપિલ દેવ પોતાની કૅરિયરમાં જેટલી બૉલિંગ કરી એટલો લાંબો મોકો ઝડપી બૉલર્સને નથી મળતો. એમણે લાંબો સમય એમણે બૉલિંગ ડિપાર્ટમેન્ટની આગેવાની સંભાળી હતી, પણ પોતાની સમગ્ર કૅરિયરમાં ખૂબ જ શિસ્તબદ્ધ ખેલાડી રહ્યા. પોતાની ટેસ્ટ કૅરિયરમાં એમણે ફકત 20 નો-બૉલ ફેંક્યા છે. ભારતના એક નંબરના બૉલર ઝડપી બૉલર્સની દુનિયામાં ભારતનું નામ કપિલ દેવે જ સ્થાપિત કર્યું. કપિલ પહેલાં કરસન ઘાવરીએ મધ્યમ ગતિના બૉલર તરીકે 39 ટેસ્ટમેચમાં 109 વિકેટ લીધી હતી, પણ એમનામાં કપિલ જેટલી ઝડપ નહોતી. એ અગાઉ મોહમ્મદ નિસાર અને અમર સિંહ જેવા ઝડપી બૉલર્સ આવ્યા, જેમણે 25 અને 28 વિકેટ લીધી. કપિલને 434 ટેસ્ટ વિકેટ સુધી પહોંચ્યા, આ વિક્રમ લાંબો સમય વિક્રમ રહ્યો અને એમના પછી જવાગલ શ્રીનાથ અને ઝહિર ખાન, આશિષ નહેરા જેવા ખેલાડીઓ પણ ત્યાં સુધી નથી પહોંચી શકયા. લાજવાબ ફિલ્ડર જો 1983ના વિશ્વકપમાં કપિલ દેવે વિવિયન રિચર્ડ્સનો કેચ પાછળ ભાગીને ન ઝડપી લીધો હોત તો કદાચ વિશ્વ કપ પર ભારતનું નામ ન હોત. કેમકે 184 રનના લક્ષ્ય સામે રિચર્ડ્સ 27 બૉલમાં 33 રન કરીને સેટ થઈ ચૂક્યા હતા. મદનલાલના બૉલને એમણે મિડ વિકેટ તરફ ઉછાળી દીધો હતો અને શૉટ મિડ વિકેટ પર ઉભેલા કપિલે પાછળની તરફ ભાગીને શાનદાર કૅચ ઝડપ્યો હતો. 2011ના વિશ્વ કપ અગાઉ એક પ્રમોશનલ ઇવેન્ટમાં ભાગ લઈ રહેલા વિવયન રિચર્ડસે એ કૅચ વિશે કહ્યું હતું: "જ્યારે કપિલે બૉલની પાછળ ભાગવાનું શરું કર્યું, ત્યારે જ હું સમજી ગયો હતો કે મારો સમય પૂરો થયો છે." કિરણ મોરે કહે છે, "આઉટ ફિલ્ડમાં કપિલ જેવો બહેતરીન ખેલાડી કોઈ નથી જોયો." ગજબની ફિટનેશ અગાઉ ભારતની પસંદગી સમિતિના અધ્યક્ષ રહી ચૂકેલા કિરણ મોરે કહે છે, કપિલ દેવ ફિટનેશનું એવું ઉદાહરણ છે, જે દર્શાવે છે કે ક્રિકેટરે કેવી રીતે પોતાની ફિટનેશનું ધ્યાન રાખવું. પોતાની 16 વર્ષની લાંબી કૅરિયરમાં કપિલ કયારેય પણ ફિટનેશને કારણે ડ્રોપ નથી થયા. 1984માં ઇંગ્લૅન્ડની સામે કોલકત્તા ટેસ્ટમાં જો ટીમ મૅનેજમૅન્ટે એમને ડ્રોપ ન કર્યા હોત, તો એ સળંગ 131 ટેસ્ટ રમવાનો વિક્રમ એમના નામે હોત. સૈયદ કિરમાણી કહે છે, "કપિલ દેવની ખાસિયત એ હતી કે તે દરેક મુશ્કેલ પડકારનો સામનો કરવા માટે પોતાને તૈયાર રાખતા." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો