ગુજરાતમાં રચાતાં 'તપાસપંચ માત્ર એક તૂત' છે?
ગુજરાતમાં જ્યારે જ્યારે મોટાં કૌભાંડ થાય કે હિંસા થાય એટલે તરત કોઈને કોઈ તપાસપંચની નિમણૂક કરી દેવાય છે.
અમદાવાદની શ્રેય હૉસ્ટિપલમાં 6 ઓગસ્ટે આગ લાગતા આઠ કોરોના દરદીઓનાં મૃત્યુ થયાં હતાં વિરોધપક્ષ તેને લોકોનો ગુસ્સો ઠંડો પાડવા માટેની તરકીબ ગણાવે છે, તો સરકાર એને તમામ રીતે તટસ્થ તપાસ ગણાવે છે, પણ આ વિવાદો વચ્ચે એક વાત તો કાયમ છે કે તપાસપંચ રચાય એટલે લાંબી તપાસ ચાલે અને એનો રિપોર્ટ વિધાનસભામાં મુકાય ત્યાં સુધી લોકોને રાહ જોવાની રહે છે. ગુજરાતમાં અગાઉ અનેક ઘટનાઓ, દુર્ઘટનાઓ અને કિસ્સાઓમાં તપાસપંચ નિમાયાં છે. અગાઉ 2002માં ગુજરાતના રમખાણોના કેસ માટે નાણાવટીપંચ, કે.જી. શાહ પંચ , આશારામના આશ્રમમાં દીપેશ-અભિષેક નામનાં બાળકોનાં મોત મામલે તપાસ માટે ડી કે ત્રિવેદી પંચ સહિતના અનેક તપાસપંચોની રચના કરાઈ છે. જોકે કેટલાંકના રિપોર્ટને લઈને શંકાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે, તો કેટલાંકની તપાસ પૂરી થતી જણાતી નથી. 'તપાસપંચ માત્ર એક તૂત' ગોધરામાં રેલવે ટ્રૅક પર નાણાવટી-શાહ પંચ ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી સુરેશ મહેતા તપાસપંચને એક તૂત ગણાવે છે. સુરેશ મહેતાએ કહ્યું કે તપાસપંચ એ સરકારનું એવું તૂત છે કે જ્યાં સરકાર ભીંસમાં આવે એટલે એક તપાસપંચ નિમી દે છે અને વર્ષો સુધી એની તપાસ ચાલુ રહે છે અને પછી ભુલાઈ જાય છે. તેઓ કહે છે, "ગુજરાતમાં આવાં કમિશન બનવાની શરૂઆત આજથી નહીં ગુજરાત બન્યું એ પહેલાંથી થઈ હતી, પરંતુ પહેલાં સરકાર આવાં તપાસપંચના રિપોર્ટને ગંભીરતાથી લેતી હતી અને પગલાં પણ ભરતી હતી. પણ એ પછી લોકોની આંખમાં ધૂળ નાખવા માટે તપાસપંચ નિમાય છે, એને સત્તા અપાતી નથી. સરકારને રિપોર્ટ આપે એટલે એ અભરાઈએ ચઢી જાય છે." "સરકાર આવાં તપાસપંચ બનાવી એમની સત્તાનો એક દાયરો નક્કી કરે છે, જેથી એ એમાંથી બહાર ન આવી શકે અને સાક્ષી તપાસાય નહીં અને સરકારની મરજી મુજબનો રિપોર્ટ આવે." "પછી એ 2002માં નાણાવટી કમિશનનો 11 વર્ષે આવેલો સરકારને ક્લીનચિટ આપતો રિપોર્ટ હોય કે આશારામ આશ્રમમાં બે બાળકોનાં મોતના રિપોર્ટમાં આશારામને ક્લીનચિટ આપતો રિપોર્ટ હોય." તેઓ કહે છે, "સરકાર આ તપાસપંચોની તપાસનો દાયરો એવો બનાવે કે જેમાં સાક્ષીની તપાસ ન થઈ શકે અને કોઈને સજા ન આપી શકે એટલે આ રિપોર્ટ એક રીતે સરકારને ક્લીનચિટ આપી લોકોની આઈ-વોશ કરવાનો ધંધો છે."આવું જ કંઈક 2002ની હિંસા માટે બનેલા નાણાવટીપંચના પીડિતોનાં વકીલ અને આશારામ કેસમાં બે બાળકોની હત્યામાં બનેલા ડી કે ત્રિવેદી પંચમાં પીડિતોના વકીલ એ. કે. ઐય્યર પણ કહે છે. એમણે બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે "ગુજરાતમાં 20 વર્ષમાં આ બે કેસ બહુ ચર્ચામાં રહ્યા. 2002ની ગુજરાતમાં થયેલી હિંસાનો કેસ 11 વર્ષ ચાલ્યો." "જસ્ટિસ નાણાવટી સાથે જસ્ટિસ કે. જી. શાહ હતા. આ તપાસ એટલી લાંબી ચાલી કે તપાસ દરમિયાન કે જી શાહનું અવસાન થયું, પણ રિપોર્ટ ના બન્યો. અને 11 વર્ષે જ્યારે બે ભાગમાં આ રિપોર્ટ મુકાયો ત્યારે ગુજરાતમાં થયેલી હિંસાના કેસમાં સરકારને ક્લીનચિટ આપી દેવામાં આવી." "તો આશારામના કેસમાં બનેલા દીપેશ-અભિષેક નામનાં બે બાળકોની હત્યાની તપાસ ડી. કે. ત્રિવેદી પંચે ઍક્સટેંશન લઈને પાંચ વર્ષથી વધુ ખેંચી અને સરવાળે આશારામને પણ ક્લીનચિટ આપી દીધી." "આમ સરકાર તપાસપંચ ત્યારે જ રચે છે કે જ્યારે લોકોમાં આક્રોશ વધુ હોય અને લોકોનો ગુસ્સો ઠંડો પડી જાય ત્યારે એ સરકારને રિપોર્ટ આપે છે, જેની કોઈ નોંધ લેવા તૈયાર નથી હોતું." "તપાસપંચના નામે લોકોનો આક્રોશ ઓછો કરવાનો પ્રયાસ" અર્જુન મોઢવાડિયા તો કૉંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અર્જુન મોઢવાડિયાએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે "ભાજપ સત્તા પર આવ્યો છે ત્યારથી તપાસપંચના નામે લોકોનો આક્રોશ ઓછો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે." તેઓ કહે છે કે કૉંગ્રેસના સમયમાં પણ તપાસપંચો નિમાયાં છે, પણ એને ગંભીરતાથી લેવાયાં છે અને એના પર સરકારે પગલાં પણ લીધાં છે. "ગુજરાતમાં 80ના દાયકામાં થયેલી કોમી હિંસાની તપાસ માટે રચાયેલા કમિશને આપેલા રિપોર્ટમાં એક ભાગ અસામાજિક તત્ત્વો દ્વારા સસ્તામાં જમીન પચાવી પાડવાનો હતો, જેને ધ્યાનમાં રાખી અશાંતધારાને લાગુ પાડવાનો મુસદ્દો ઘડવામાં આવ્યો." "પર્યુષણ વખતે પશુઓની કતલને કારણે વાતાવરણ ડહોળાતું હોવાનું તપાસપંચમાં બહાર આવ્યું તો એનો પણ અમલ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તપાસપંચનો લાભ લઈને ભાજપ લોકોના ગુસ્સાને શાંત પાડી પોતાની ચામડી બચાવે છે, જેથી બીજા કોઈ મહત્ત્વના પુરાવા લઈને કોર્ટમાં કોઈ જાય અને સરકારને ભીંસમાં લે તો તપાસપંચનું બહાનું આગળ ધરી દેવામાં આવે." ગુજરાતમાં તપાસપંચ ક્યારે-ક્યારે? ગોધરામાં સાબરમતી એક્સપ્રેસનો સળગી ગયેલો ડબ્બો સરકાર પર અર્જુન મોઢવાડિયાના આ આરોપોની તપાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે ગુજરાતની રચના થઈ એના પહેલા દાયકામાં જ ગુજરાતમાં પહેલું તપાસપંચ નિમાયું હતું. સુરતનાં વિનાશકારી પૂર અને આશારામ કેસમાં તપાસપંચનું શું થયું? નલિયાકાંડ, પાટીદાર અનામત આંદોલન માટે તપાસપંચ શ્રેય હૉસ્પિટલ અગ્નિકાંડની તપાસ માટે ત્રણ મહિનાનો સમય શ્રેય હૉસ્પિટલમાં થયેલા અગ્નિકાંડના મામલે અપાયેલા ત્રણ મહિનાની તપાસના આદેશને લોકોની આંખમાં ધૂળ નાખવાનો પ્રયાસ હોવાનો દાવો કરતાં પૂર્વ મુખ્ય મંત્રી શંકરસિંહ વાઘેલાએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે જ્યારથી મોદી સરકાર આવી છે ત્યારથી જ્યારે સરકાર ભીંસમાં હોય એટલે તપાસપંચનું હથિયાર મૂકી દે છે અને તપાસપંચને કોઈ સત્તા આપતા નથી. "સાક્ષી તપાસવાથી માંડી કોઈને સજા કરવાનો અધિકાર નથી. આવા તપાસપંચનો કોઈ મતલબ બનતો નથી, કારણ કે જ્યારે લોકો બીજા તથ્યો લઈને જાય છે ત્યારે કોર્ટમાં સરકાર તપાસપંચનું કામ ચાલુ હોવાનું બહાનું કાઢી એ તપાસ પણ અટકાવી દે છે, જેના કારણે ન્યાયિક પ્રક્રિયા મંદ પડી જાય છે. જ્યારે લોકો આખીય ઘટના ભૂલી જાય ત્યારે તપાસપંચનો અહેવાલ બહાર આવે છે અને લોકોની આંખમાં ધૂળ નાખવામાં આવે છે." આવું જ કંઈક એન.સી.પી.ના ગુજરાતના અધ્યક્ષ જયંત બોસ્કી કહે છે. એમના મતે સરકાર તપાસપંચ બનાવી પોતાની નિષ્ફળતા છુપાવે છે, પરંતુ હવે લોકો જાણી ગયા છે. દરેક ગંભીર ઘટનામાં તપાસપંચ બનાવી લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. જોકે ભૂતપૂર્વ જસ્ટિસ અને તપાસપંચના અધ્યક્ષ રહી ચૂકેલા બી.જે. શેઠનાએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે તપાસપંચની જવાબદારી વધુ હોય છે. "કોર્ટમાં માત્ર પુરાવાના આધારે ચુકાદો આપવાનો હોય છે, જ્યારે અહીં અનેક લોકોને ચકાસીને તથ્ય એકત્રિત કરવાના હોય છે. પણ ભવિષ્યમાં બીજી આવી કોઈ ઘટના ન બને અને બધા કાળજી લે એ મતે તપાસપંચની કામગીરી પર આંગળી ચીંધવી યોગ્ય નથી. તપાસપંચ લોકો માટે કામ કરે છે અને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં મદદરૂપ થાય છે." તો ગુજરાતના ગૃહમંત્રી પ્રદીપસિંહ જાડેજાએ બીબીસી સાથેની વાતચીતમાં કહ્યું કે આ તમામ આક્ષેપો બેબુનિયાદ છે. "તપાસપંચની જરૂર એટલે છે કે તથ્યો શોધાયાં હોય તો કોઈ કસૂરવાર છૂટી ન શકે અને પ્રજાને ન્યાય મળે, એટલે તપાસપંચ નિમવામાં આવે છે. અધૂરી જાણકારીના લીધે તપાસપંચ પર આરોપ કરવા યોગ્ય નથી." તમે અમને ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યૂટ્યૂબ અને ટ્વિટર પર ફોલો કરી શકો છો