"สงครามแย่งน้ำ" ส่อแววปะทุเหนือเขื่อนแม่น้ำไนล์แห่งใหม่
โครงการก่อสร้างเขื่อนขนาดยักษ์บนสาขาของแม่น้ำไนล์ในประเทศเอธิโอเปีย กำลังเป็นชนวนก่อความขัดแย้งรุนแรงระหว่างสามชาติในดินแดนตะวันออกเฉียงเหนือของทวีปแอฟริกา โดยการแย่งชิงทรัพยากรน้ำและอิทธิพลการเมืองในเชิงภูมิรัฐศาสตร์ครั้งนี้มีเดิมพันสูงยิ่ง และส่อแววว่าอาจนำไปสู่ "สงครามแย่งน้ำ" ได้ หากอียิปต์ เอธิโอเปีย และซูดาน ไม่สามารถหาทางออกด้วยการเจรจา
โครงการก่อสร้างเขื่อนผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD ) ตั้งอยู่บนแม่น้ำบลูไนล์ (Blue Nile)ซึ่งเป็นสาขาต้นน้ำสายหนึ่งของแม่น้ำไนล์ โดยแม่น้ำบลูไนล์ซึ่งมีกำเนิดจากแถบเขาสูงของเอธิโอเปียนั้น ไหลไปบรรจบกับแม่น้ำไวท์ไนล์ (White Nile) ที่กรุงคาทูมของประเทศซูดาน และรวมตัวเป็นแม่น้ำไนล์สายใหญ่ที่ไหลผ่านอียิปต์ลงสู่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนต่อไป น้ำตกบลูไนล์อยู่ทางตอนใต้ของทะเลสาบทานา (Tana) ซึ่งเป็นต้นน้ำในแถบเขาสูงของเอธิโอเปีย เขื่อนแห่งใหม่ที่เป็นความหวังในการพัฒนาเศรษฐกิจและฟื้นฟูประเทศเอธิโอเปียนี้ นำไปสู่การทะเลาะเบาะแว้งที่ดำเนินมานานหลายปี แม้ว่ารัฐบาลเอธิโอเปียจะได้ลงมือสร้างเขื่อนไปจนเกือบเสร็จสิ้นแล้วก็ตาม ฝ่ายอียิปต์นั้นมีความกังวลว่า การสร้างเขื่อนขนาดใหญ่ที่ต้นน้ำในเอธิโอเปีย ซึ่งเป็นแหล่งที่มาของปริมาณน้ำถึง 85% ในแม่น้ำไนล์ของอียิปต์ จะกระทบต่ออำนาจการควบคุมจัดสรรทรัพยากรในภูมิภาค รวมทั้งสั่นคลอนอิทธิพลทางการเมืองของอียิปต์เหนือลุ่มแม่น้ำไนล์ที่มีมานานหลายพันปีได้ ในสายตาของอียิปต์แล้ว โครงการใด ๆ ที่จะส่งผลกระทบต่อแม่น้ำไนล์ซึ่งเป็น "เส้นเลือดใหญ่" หล่อเลี้ยงชีวิตของประชากรเกือบร้อยล้านคน ย่อมจะต้องถูกคัดค้านอย่างถึงที่สุด แต่มุมมองนี้สวนทางกับความใฝ่ฝันของเอธิโอเปีย ที่ต้องการยกระดับทางเศรษฐกิจให้ประเทศพ้นความยากจน และก้าวสู่การเป็นประเทศรายได้ปานกลาง เขื่อนแห่งใหม่ในเอธิโอเปียจะปล่อยให้มีน้ำไหลไปยังประเทศปลายน้ำตลอดปี แน่นอนว่าแผนการฟื้นฟูประเทศดังกล่าวต้องการไฟฟ้า เพื่อการพัฒนาอุตสาหกรรมรวมทั้งรองรับการเพิ่มขึ้นของประชากรในทวีปแอฟริกาอีกเท่าตัว ในอีก 30 ปีข้างหน้า นายเซเลชี เบเคเล รัฐมนตรีด้านทรัพยากรน้ำ ชลประทาน และไฟฟ้าของเอธิโอเปียบอกว่า "โครงการนี้เป็นโครงการหลักที่สำคัญที่สุดของประเทศ เราไม่ได้ต้องการจะควบคุมการไหลของแม่น้ำไนล์ แต่มุ่งเน้นเปิดโอกาสให้การพัฒนาด้านพลังงาน ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อประเทศเพื่อนบ้านที่ปลายน้ำด้วย" ผลประโยชน์ที่ว่านั้นไม่ต่างจากส้มหล่นสำหรับประเทศซูดาน ซึ่งเป็นดินแดนที่กระแสธารบลูไนล์จากเอธิโอเปียไหลผ่านก่อน แล้วจึงจะไปถึงอียิปต์เป็นลำดับสุดท้าย โดยซูดานสนับสนุนโครงการก่อสร้างเขื่อนแห่งใหม่นี้อย่างสุดตัว แผนภาพแสดงเขตแดนอียิปต์ ซูดาน เอธิโอเปีย เขื่อน GERD อยู่ห่างจากชายแดนเอธิโอเปีย-ซูดานเพียงไม่กี่กิโลเมตร ทั้งยังมีการติดตั้งเสาโยงสายส่งไฟฟ้าแรงสูงไปยังซูดานเรียบร้อยแล้ว รอเพียงการเดินเครื่องผลิตไฟฟ้าเริ่มขึ้น ชาวซูดานก็จะได้ใช้พลังงานไฟฟ้าราคาถูกในทันที เขื่อนของเอธิโอเปียยังจะช่วยให้การควบคุมกระแสน้ำและการชลประทานของซูดานดียิ่งขึ้นกว่าเดิม เนื่องจากในปัจจุบันซูดานมีปัญหาระดับน้ำขึ้นน้ำลงต่างกันถึง 8 เมตร ทำให้บริหารจัดการน้ำได้ยาก แต่ด้วยการทำงานของเขื่อน GERD ความแตกต่างของระดับน้ำจะลดลงเหลือเพียง 2 เมตรเท่านั้น และเอธิโอเปียรับประกันด้วยว่าจะมีกระแสน้ำไหลไปยังซูดานตลอดทั้งปี นายโอซามา ดาอูด อับเดลลาติฟ เจ้าของกิจการเครือบริษัท DAL Group ซึ่งทำธุรกิจการเกษตรและบริหารโครงการชลประทานจำนวนมากในซูดาน มองว่าการสร้างเขื่อน GERD เป็นเสมือนพรวิเศษสำหรับประเทศของเขา แต่ก็เป็นเรื่องที่เข้าใจได้ว่า แม่น้ำไนล์นั้นคือชีวิตและหัวใจของอียิปต์ จึงไม่แปลกที่จะต่อต้านและมีความหวาดระแวงต่อโครงการนี้ ดร. ราเวีย ทอว์ฟิก นักวิชาการชาวอียิปต์ในสถาบันการศึกษาแห่งหนึ่งของเยอรมนีแสดงความเห็นว่า "ภัยต่อความมั่นคงของทรัพยากรน้ำ ก็คือภัยคุกคามต่ออธิปไตยของอียิปต์ด้วย ระเบียบใหม่ของอำนาจต่อรองทางการเมืองในภูมิภาคกำลังจะเกิดขึ้น โครงการเขื่อนของเอธิโอเปียได้เปลี่ยนแปลงทุกสิ่งทุกอย่างไปทั้งหมด" "เป็นครั้งแรกที่เอธิโอเปียมีอำนาจเหนือกว่า ทั้งอำนาจทางกายภาพที่สามารถควบคุมการไหลของแม่น้ำไนล์ และอำนาจทางเศรษฐกิจที่สามารถจะระดมเงินทุนภายในประเทศมาดำเนินโครงการขนาดใหญ่ได้ โดยไม่พึ่งพาความช่วยเหลือจากต่างชาติ" อย่างไรก็ตาม "เงินทุนภายในประเทศ" ที่เอธิโอเปียหามาเพื่อการสร้างเขื่อนนั้น รวมถึงเงินเดือนจากพนักงานของรัฐที่ถูกตัดลดลงถึงหนึ่งเดือนต่อปี เงินจากการขายสลากกินแบ่ง และพันธบัตรรัฐบาลด้วย แม่น้ำไนล์ขณะไหลผ่านเมืองอัสวานซึ่งเป็นจุดสร้างเขื่อนขนาดใหญ่ของอียิปต์ ด้านนายโมฮัมเหม็ด อับเดล อาตี รัฐมนตรีด้านทรัพยากรน้ำและชลประทานของอียิปต์ แสดงความโกรธเกรี้ยวต่อโครงการเขื่อน GERD อย่างชัดเจนว่า "เราเป็นชาติที่ต้องรับผิดชอบประชากรเกือบ 100 ล้านชีวิต หากปริมาณน้ำที่ไหลมาสู่อียิปต์ลดลงไปเพียง 2% นั่นเท่ากับว่าเราจะสูญเสียพื้นที่ทำการเกษตรถึง 2 แสนเอเคอร์" "พื้นที่เอเคอร์หนึ่งสามารถจะเลี้ยงดูครอบครัวขนาดกลางที่มีสมาชิกราว 5 คนได้ หากเราเสียมันไป นั่นหมายความว่าผู้คนกว่าหนึ่งล้านคนจะต้องตกงาน ไม่มีที่ดินทำกิน นี่ถือเป็นเรื่องความมั่นคงระหว่างประเทศเลยทีเดียว" อีกประเด็นหนึ่งที่เป็นปัญหาก็คือ ระยะเวลาที่ใช้ในการกักเก็บน้ำให้ท่วมพื้นที่เหนือเขื่อน ซึ่งเป็นขั้นตอนที่จำเป็นต้องทำก่อนจะเริ่มใช้งานเขื่อนได้ หากทางเอธิโอเปียเร่งมือ เพื่อให้เขื่อนกักเก็บน้ำได้เต็มพื้นที่กว้างราว 1,570 ตารางกิโลเมตรภายใน 3 ปี การไหลของแม่น้ำไนล์ไปยังปลายน้ำจะต้องมีปัญหาอย่างแน่นอน แต่การกักน้ำอย่างค่อยเป็นค่อยไป ซึ่งอาจใช้เวลายาวนาน 6-7 ปี ก็ไม่ใช่ทางเลือกที่เอธิโอเปียต้องการเช่นกัน ชาวประมงเอธิโอเปียกับปลาที่จับได้จากแม่น้ำบลูไนล์ จนถึงขณะนี้ ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องยังตกลงกันไม่ได้ ซูดานเองก็มีความขัดแย้งกับอียิปต์เรื่องการเป็นประเทศต้นน้ำที่ใช้น้ำปริมาณมาก และจะยิ่งใช้เพิ่มขึ้นอีกเมื่อเขื่อน GERD สร้างเสร็จ ปัจจุบันการก่อสร้างเขื่อนคืบหน้าไปถึง 2 ใน 3 แล้ว แม้อียิปต์จะไม่ชอบใจนัก แต่ก็ไม่อาจจะทำอะไรได้ในขณะนี้ ความวุ่นวายทางการเมืองในประเทศตลอดช่วงหลายปีที่ผ่านมา ทำให้อียิปต์ไม่สามารถมุ่งความสนใจต่อการคัดค้านโครงการเขื่อนในช่วงก่อนหน้านี้ได้ ทางออกเดียวที่เหลืออยู่ของอียิปต์ในตอนนี้คือการใช้กำลังทหาร ซึ่งออกจะเป็นมาตรการที่รุนแรงสุดขั้วจนเกินไป แต่ในวันข้างหน้าไม่มีใครทราบได้ว่า สถานการณ์จะดำเนินไปในทิศทางใด เพราะนอกจากประเด็นการแย่งชิงทรัพยากรและการแข่งขันทางเศรษฐกิจแล้ว เรื่องของกระแสชาตินิยม ดุลอำนาจ และการแข่งขันกันแผ่อิทธิพลการเมืองในภูมิภาค สามารถจะทำให้เกิดความพลิกผันที่คาดคิดไม่ถึงขึ้นได้เสมอ