เรียนออนไลน์ : การเรียนทางไกลในยุคโรคระบาด กับความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา
"ลองทำเน็ตดูก็ได้ว่า (ค่าอินเทอร์เน็ต) 100 บาทจะได้สักกี่วันนะ ลองดูซักสามวันก็ยังดีจะได้หรือเปล่า ไม่ใช่วันละ 100 ตายอย่างเดียวเลย"
ในวันแรกของการเรียนทางไกล "ข้าวฟ่าง" ด.ญ.เบญญาภา หลินแดง นักเรียนชั้น ป.2 โรงเรียนวัดบางกระเจ็ด อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา หอบหิ้วใบงานไปที่บ้านเพื่อนบ้านเพื่อให้รุ่นพี่ ป.6 คอยสอน เด็กหญิงอยู่กับยายและพี่ชาย แม่ของเธอเสียชีวิตไปแล้ว ในวันแรกที่ทั่วประเทศเริ่มทดลองการเรียนผ่านทางไกล ที่บ้านไม้หลังเก่ายกใต้ถุนกลางสวนของนางบุญ ไกรสอน ชาว อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา วัย 62 ปี ผู้เป็นยายของหลาน 2 คน ไม่มีภาพของห้องเรียนทางไกลให้ได้เห็น เมื่อบีบีซีไทยไปถึงและพบว่าโทรทัศน์ของบ้านนี้ซึ่งใช้จานดำหาช่องสัญญาณของการเรียนทางไกลไม่พบ นางบุญถามเราว่าแล้วหากจะลองต่ออินเทอร์เน็ตเพื่อให้หลานได้เรียนดูบ้าง เธอจะต้องใช้เงินเท่าไหร่ แม้รู้จากข่าวว่าเป็นวันแรกที่มีการเรียนทางไกล แต่จะช่วยให้หลานชายคนโต ชั้น ม.3 และหลานสาวคนเล็กชั้น ป.2 ได้เรียนอย่างไรนั้นเป็นเรื่องซับซ้อนเกินไปสำหรับยายที่หาเลี้ยงปากท้องด้วยการเผาถ่านขาย และต้องดูแลหลานสองคนเพียงลำพัง "ไม่รู้จะทำยังไง เมื่อเช้าเค้า (หลาน) ก็ลากหนังสือไปให้เพื่อนบ้านไปสอนให้ ก็อยู่กันแค่นี้ ยายไม่เป็นหนังสือ..." บุญ ไกรสอน บอกว่าด้วยกำลังเท่านี้ เธอพยายามส่งหลานสาววัย 8 ขวบ ให้เรียนจบได้ถึงชั้น ม.3 ส่วนอินเทอร์เน็ตแบบต่อเข้าถึงบ้านยังมาไม่ถึง หรือแม้ว่าในอนาคตจะมาถึงแล้วก็ไม่แน่ว่าบ้านของเธอจะจ่ายค่าการเข้าถึงโอกาสเดือนละหลายร้อยบาทนี้ได้ เมื่อแต่ละเดือนเธอพึ่งพาเงินจากเบี้ยคนชราเดือนละ 600 บัตรคนจนเดือนละ 300 บาท และอีกส่วนหนึ่งมาจากเงินที่หลานซึ่งทำงานโรงงานต่างอำเภอส่งมาให้ "เปลืองมากไหม...ร้อยนึงเรียนได้กี่วัน" เป็นคำถามจากชาวบ้านทางไกลที่ถามกลับมาในวันที่ผู้ปกครองอย่างบุญยังใช้โทรศัพท์แบบเติมเงิน และไม่เคยรู้ว่าอินเทอร์เน็ตนั้นใช้อะไรได้บ้าง นี่ไม่ใช่สถานการณ์ที่เกิดกับครอบครัวนี้ครอบครัวเดียว เด็กยากจน - พื้นที่ห่างไกล กลุ่มที่ตกหล่นอยู่ข้างหลัง เมื่อเดือน เม.ย. สถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เปิดเผยผลการศึกษาที่ระบุว่า กลุ่มเด็กด้อยโอกาสจะเกิดภาวะการเรียนรู้ถดถอย หากปิดเทอมนานขึ้น "จากงานวิจัยพบว่าการที่เด็กต้องออกจากโรงเรียนประมาณ 6 สัปดาห์ อาจจะทำให้ความรู้ของเขาหายไปถึงครึ่งปีการศึกษา" ดร.ภูมิศรัณย์ ทองเลี่ยมนาค ผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐศาสตร์การศึกษา สถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา กสศ. กล่าว ในรายงานวิจัยที่ ดร.ภูมิศรัณย์ ได้วิเคราะห์ไว้เป็นการแปรผลจาก ข้อมูลสำรวจขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) ร่วมกับคณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด สำรวจข้อมูลด้านไอซีทีนักเรียนอายุ 15 ปี จำนวนกว่า 600,000 คน จาก 79 ประเทศทั่วโลก เมื่อปี 2561 รวมทั้งประเทศไทยซึ่งมีการสำรวจกลุ่มตัวอย่าง 8,633 คน จากโรงเรียน 290 แห่ง โรงเรียนวัดบางกระเจ็ด โรงเรียนขยายโอกาสที่มีถึงชั้น ม.3 ใน อ.บางคล้า จ.ฉะเชิงเทรา ที่หลานของนางบุญเรียนอยู่ จากนักเรียนทั้งหมดกว่า 130 คน มีเพียงครึ่งเดียวที่มีทีวีและอินเทอร์เน็ตพร้อมสำหรับการเรียนทางไกล เขาชี้อีกว่า ความรู้ที่ถดถอยของเด็กจากการปิดเทอมนั้น กระทบรุนแรงในนักเรียนกลุ่มด้อยโอกาส หรือนักเรียนที่มีความบกพร่องทางการเรียนรู้ด้านต่างๆ เด็กที่ต้องพึ่งพิงอาหารเช้า อาหารกลางวันจากทางโรงเรียน ผู้ที่ต้องการการดูแลจากครูอย่างใกล้ชิด เด็กกลุ่มยากจนและเปราะบาง ผู้ขาดแคลนทรัพยากร ไม่มีคอมพิวเตอร์ อินเทอร์เน็ต ไม่ได้อยู่กับพ่อแม่ผู้ปกครอง สภาพแวดล้อมในบ้านมีปัญหา ผลสำรวจที่น่าสนใจในข้อมูลที่ OECD บันทึกไว้พบว่า นักเรียนไทยอายุ 15 ปี ราว 81.6% เข้าถึงสัญญาณอินเทอร์เน็ต แต่สำหรับเด็กนักเรียนในกลุ่มที่มีเศรษฐฐานะยากจนที่สุด มีเพียง 57% เท่านั้นที่บ้านเชื่อมต่อสัญญาณอินเทอร์เน็ตได้ ส่วนโทรศัพท์มือถือแบบสมาร์ทโฟนและโทรทัศน์ แม้ว่าเด็กไทยส่วนใหญ่จะเข้าถึงได้ แต่ในกลุ่มเด็กยากจนที่สุด 20%ไม่มีแม้แต่โทรศัพท์มือถือ แม้แนวทางการเรียนผ่านฟรีทีวีและโทรศัพท์มือถือจะเป็นตัวเลือกที่เป็นไปได้มากที่สุด แต่เมื่อประเทศไทยเริ่มเรียนทางไกลวันแรก ก็ทำให้เห็นความเป็นจริงที่ไม่ใช่แค่ตัวเลข ปัญหาที่ซ้อนไว้อีกชั้น คือ การเข้าไม่ถึงสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานและเทคโนโลยีที่จำเป็น ขณะที่การเรียนทางไกลที่ไม่มีครูนั้นยากยิ่งสำหรับเด็กและผู้ปกครอง 18 พ.ค. 2563 เด็ก ๆ บนดอยแม่วาง อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่ หอบหิ้วกล่องรับสัญญาณโทรทัศน์เครื่องใหม่ที่มีผู้บริจาคให้เพื่อให้พวกเขาได้มีโอกาสได้เรียนจากครูในจอโทรทัศน์ ทีวีที่ได้รับจากการบริจาคจากอาจารย์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ที่ระดมทุนจนซื้อมาได้ 4 เครื่อง แบ่งให้ 3 หมู่บ้านใน ต.แม่วิน อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่ "สำหรับชุมชนบนดอยแล้วไฟดับทุกวันเลย..." หน่อแอ่ริ ทุ่งเมืองทอง กรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน บ้านห้วยอีค่าง อ.แม่วาง จ.เชียงใหม่ เล่าให้บีบีซีไทยฟังทางโทรศัพท์ ถึงปัญหาขั้นแรกสุดของการเรียนทางไกล "นี่คือปัญหาแม้ กสทช.บอกว่าจะให้สัญญาณเน็ตเรียนฟรีแต่มันไปได้ยาก เพราะครอบครัวโดยส่วนใหญ่ไม่มีทีวี... ยิ่งไปกว่านั้นภาษาอังกฤษของเด็กมันยากมาก ถามแม่แม่ก็ไม่ได้เรียนหนังสือมา" เด็กเล็กและเด็กจนในเมือง กลุ่มเปราะบางในการเรียนรู้ สภาพความเป็นจริงของเด็กในครอบครัวที่พ่อแม่เป็นแรงงาน เกษตรกร หรือบางส่วนที่อาศัยกับผู้สูงอายุ นั้นยิ่งยากสำหรับพวกเขาในการประคับประคองลูกหลานให้เรียนทางไกล "ยิ่งเด็กเล็กเท่าไหร่ ยิ่งต้องดูแลอย่างใกล้ชิด" ผศ.อรรถพล อนันตวรสกุล ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยและพัฒนาการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย บอกกับบีบีซีไทย ผศ.อรรถพล บอกว่าสำหรับเด็กอนุบาลจนถึงชั้นประถมต้น ความสามารถในการกำกับตัวเองในการเรียนยังไม่มี กลุ่มนี้ถือว่าเป็นกลุ่มเปราะบางที่สุด เด็ก ๆ ในชุมชนคลองเตย ในความดูแลของ บุญส่ง ทับทิม อายุ 53 ปี นอนล้อมวงทบทวนการเรียนวิชาภาษาไทย "โรงเรียนต้องถึงตัว ถ้าไปช่วยที่บ้านไม่ได้ ก็ต้องยอมให้เกิดการมาโรงเรียนในลักษณะที่เป็นแคร์เซ็นเตอร์ (ศูนย์ดูแลเด็ก) ... ถ้าเกิดปล่อยไปเด็กเขาก็เรียนด้วยตัวเองไม่ได้" อาจารย์ประจำคณะครุศาสตร์กล่าว เขาเสนอแนวทางระดับนโยบายว่า ควรยืดหยุ่นให้โรงเรียนในพื้นที่สามารถจัดการเรียนการสอนในลักษณะแคร์เซ็นเตอร์ได้ โดยอาจลดจำนวนเด็กที่มาโรงเรียนไม่ต้องให้มาเรียนทั้ง 100 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งกลุ่มนี้เป็นเด็กที่อยู่ตามโรงเรียนขนาดเล็กอยู่แล้ว มีจำนวนเด็กไม่มาก ขณะที่เด็กในเมืองส่วนใหญ่ถูกมองว่าเข้าถึงทรัพยากรทางดิจิทัลเพียบพร้อม ทว่า ผศ.อรรถพล บอกว่า กลุ่มนี้ก็เป็นอีกกลุ่มที่มีเด็กเปราะบางแฝงอยู่ "ควรจะเปิดโรงเรียนขนาดเล็กตามปกติ การเว้นระยะห่างทำได้ เพราะจำนวนเด็กต่อห้อง 9 คน 10 คน การเฝ้าระวังจริง ๆ ควรทำกับเมืองใหญ่ที่มีความเสี่ยงสูง กรุงเทพฯ ภูเก็ต หรือจังหวัดที่มีการระบาด" คำถามถึงคุณภาพการสอนจากครูทางไกล เพียงวันแรก สังคมออนไลน์ได้หยิบคลิปการสอนวิชาภาษาอังกฤษ ชั้น ป.6 ที่สอนผ่านระบบการเรียนทางไกล DLTV ของมูลนิธิการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม มาวิจารณ์ในหลายแง่มุม ส่วนหนึ่งตั้งคำถามถึงมาตรฐานการสอนของครู นายปราโมทย์ จินดางาม ผอ.โรงเรียนวัดบางกระเจ็ด จ.ฉะเชิงเทรา บอกว่าก่อนเริ่มทดลองเรียนทางไกล โรงเรียนก็ต้องสำรวจการใช้งานของทีวีเรียนทางไกลให้พร้อมเช่นกัน ต้องจ้างช่างมาตรวจสอบให้ใช้งานได้จริง ผศ.อรรถพลให้ข้อมูลว่าคลิปสอนภาษาอังกฤษที่แชร์กันโลกโซเชียลและถูกตั้งคำถามถึงความถูกต้องของหลักไวยากรณ์และการออกเสียงของครูนั้นน่าจะเป็นการสอนที่มีการบันทึกไว้นานแล้ว เมื่อมีโครงการเรียนทางไกลในช่วงโควิด-19 คลังวิดีโอเก่าของโรงเรียนวังไกลกังวลจึงเป็นแหล่งเดียวที่พร้อมใช้งาน สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) จึงหยิบมาใช้ "เมื่อมีความผิดพลาดเกิดขึ้นก็ทำให้ชวนตั้งคำถามย้อนไปว่า ที่ผ่านมาคลิปพวกนี้ถูกใช้มาแล้วจากโรงเรียนขยายโอกาส โรงเรียนขนาดเล็ก แต่ไม่มีเสียงสะท้อนมาเลย แสดงว่าโรงเรียนเหล่านั้นที่เปิดให้เด็กดูก็อาจไม่ได้มีการตรวจสอบว่าที่เปิดอยู่ถูกหรือไม่ หรือมีระบบในการตรวจสอบอย่างไร" เขาตั้งคำถาม การศึกษาท็อปดาวน์ที่สื่อสารไม่ชัด ไม่วัดผลแต่งานหนักตกที่ครู ก่อนจะมาถึงวันแรกของการทดลองการเรียนทางไกล กระทรวงศึกษาธิการ ระบุถึงการทดลองจัดการเรียนการสอนทางไกลและออนไลน์วันที่ 18 พ.ค. - 30 มิ.ย. ตั้งแต่ระดับปฐมวัยถึงมัธยมศึกษาปลาย ผ่านช่องรายการโทรทัศน์จากมูลนิธิการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมในพระบรมราชูปถัมภ์ (DLTV) ซึ่งมีช่องทางทั้งรับชมจากโทรทัศน์ดิจิทัล ดาวเทียม หรือผ่านเว็บไซต์หรือแอปพลิเคชัน DLTV เมื่อวันแรกเกิดความโกลาหลในการเข้าเรียน นายณัฏฐพล ทีปสุวรรณ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการ แถลงว่า "ความเข้าใจที่คิดว่าผู้ปกครองที่จะเตรียมตัวทำการเรียนการสอนออนไลน์เป็นความเข้าใจที่ผิด เราเตรียมการสอนออนไลน์เสริมเฉพาะในเด็กนักเรียนชั้น ม. 4-5-6" ครูโรงเรียนวัดบางกระเจ็ด จ.ฉะเชิงเทรา ชี้แจงผู้ปกครองตอนมารับใบงานที่โรงเรียน เมื่อโรงเรียนเปิดไม่ได้เด็ก ๆ ได้รับมอบหมายให้ทำใบงานควบคู่ไปกับการเรียนทางไกล โดยก่อนหน้านี้คุณครูต้องลงเยี่ยมบ้านเด็กเพื่อสำรวจว่ามีความพร้อมหรือไม่ ในทัศนะของ ผศ.อรรถพล ปัญหาใหญ่ตอนนี้คือการสื่อสารนโยบายที่ไม่เป็นไปในทิศทางเดียวกัน และไม่ชัดเจนว่านี่คือ "ช่วงทดลอง" เขาเห็นว่าช่วงเวลานี้ครูจำเป็นต้องวางแผนแล้วว่า เมื่อเปิดเทอมจริงวันที่ 1 ก.ค. จะดำเนินการอย่างไรเกี่ยวกับการเปิดเรียนที่ต้องมีมาตรการป้องกันโควิด-19 ด้วย ในโรงเรียนใหญ่ ๆ ต้องสลับเรียนทางไกลกับเรียนที่โรงเรียนหรือไม่ รวมทั้งการเตรียมสื่อการสอน การวัดคุณภาพโรงเรียน และการจัดตารางเรียน ทว่าการกำกับติดตามโรงเรียนในช่วงการทดลองตอนนี้ ที่สุดแล้วครูและโรงเรียนก็ยังมีภาระที่ต้องรายงานผลเสมือนเป็นการเรียนในช่วงการเรียนปกติ "ระหว่างวันเขา (ครู) ต้องคอยเช็คว่าเด็กเข้าเรียนได้หรือเปล่า ฟังครูทันไหม ใบงานทำได้หรือเปล่า แล้วต้องทำรายงานประจำวัน เด็กเข้าเรียนกี่คน ส่งใบงานมากี่คน มันเลยเป็นภาระให้ทุกฝ่าย" สพฐ. : "เราแก้ปัญหาหลักไปที่การใช้ทีวีก่อน" นายอำนาจ วิชยานุวัติ เลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ยอมรับกับบีบีซีไทยเกี่ยวกับความสับสนและขัดข้องในวันแรกของการเรียนทางไกลและออนไลน์ว่า "สื่อสารน้อยไป" จึงทำให้ความเข้าใจของผู้ปกครองไม่สมบูรณ์เท่าที่ควร แต่เน้นย้ำให้เขตพื้นที่การศึกษาและ ผอ.โรงเรียน ลงไปรับฟังปัญหาและแก้ไขให้พร้อมสำหรับการเรียนมากขึ้น "การที่มีทีวีเครื่องเดียวแต่ลูกหลายคน ทางชุมชนแก้ไขโดยสภาพของเขาอยู่แล้ว เช่น นักเรียน ป.3 ก็ให้ไปเรียนที่บ้านเดียวกัน แต่ควรใช้มาตรการป้องกันโรคโควิด-19 ด้วย" จำนงค์ นิ่มอนงค์ ผู้ปกครองใน จ.ฉะเชิงเทรา ในวันแรกของการเรียนทางไกล ที่พบว่าเขาต้องหาซื้อกล่องโทรทัศน์กล่องใหม่เพื่อรองรับการเรียนให้ลูก ส่วนปัญหาการเข้าถึงการเรียนผ่านช่องโทรทัศน์ดิจิทัลและดาวเทียม เลขาธิการ สพฐ.กล่าวกับบีบีซีไทยว่า ศธ.ได้ประชุมร่วมกับกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม และแจ้งไปที่ กสทช.ว่ามีความต้องการใช้กล่องรับสัญญาณโทรทัศน์ดิจิทัลทั่วประเทศ 1.6 ล้านกล่อง และขอ กสทช. ให้สนับสนุนภายในช่วงก่อนเปิดภาคเรียน "ตอนนี้เราเน้นที่ออนแอร์ ไม่ได้ใช้อินเทอร์เน็ต เราแก้ปัญหาหลักไปที่การใช้ทีวีก่อน" เกี่ยวกับเสียงสะท้อนจากครูผู้สอนและนักวิชาการการศึกษาว่าเป็นการทดลองเรียนและเด็กบางส่วนก็ยังเข้าไม่ถึงการเรียนทางไกล แต่เหตุใดยังต้องมีการติดตามกำกับเข้มข้น นายอำนาจชี้แจงว่าแม้เป็นการเรียนปรับพื้นฐาน แต่ยังจำเป็นต้องรับการรายงานจากครูด้วย "เพื่อให้ระดับนโยบายทราบว่าพร้อมหรือไม่" "ถามว่ามีการสอบไหม คุณครูอาจจะพรีเทสต์ โพสต์เทสต์ว่าเด็กเรียนไปแล้วมีความรู้ยังไงบ้างในช่วงเวลา 43 วันนี้" เลขาธิการ สพฐ.กล่าว "ถ้าเราปล่อยเลย ทำบ้างไม่ทำบ้าง เราก็ไม่รู้ว่าพร้อมหรือเปล่า" มองไปข้างหน้า การเริ่มเรียนทางไกลในยุคโรคระบาดนั้นทำให้เราเห็นภาพความจริงของความไม่เท่าเทียมทางการศึกษาที่ชัดขึ้น ดร.ไกรยส ภัทราวาท รองผู้จัดการกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) กล่าวกับบีบีซีไทยว่าการแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำทางการศึกษาจำเป็นที่ภาครัฐ ทั้งส่วนกลางและส่วนภูมิภาค ต้องช่วยแต่ละพื้นที่หาทางออกที่เป็นทางเลือกเฉพาะ เขาเสนอว่าคำตอบอาจอยู่ที่การเรียนรู้อย่างผสมผสานที่ชุมชนเลือกได้เอง ซึ่งโรงเรียน 30,000 แห่งทั่วประเทศอาจมีคำตอบที่ไม่เหมือนกัน แต่ละพื้นที่อาจสอนทางไกล-ออนไลน์ กับสอนที่โรงเรียนได้ในสัดส่วนที่เป็นไปตามเงื่อนไขสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานที่มีในแต่ละพื้นที่ "เด็กจะเรียนรู้ผ่านทีวี 50 เปอร์เซ็นต์ได้ไหม ใช้ครูจริง ๆ อีก 50 เปอร์เซ็นต์ หรือบางที่เป็นไปได้ไหมว่าอาจเป็น 70 : 30" ด้าน ผศ.อรรถพล บอกว่า "ปัญหาช่องว่างทางการศึกษาสะท้อนซ้ำเรื่องความเหลื่อมล้ำทางสังคม" ทรัพยากรทุกอย่างกระจุกอยู่ที่โรงเรียนใหญ่ และไปไม่ถึงโรงเรียนระดับชุมชน "ผมไม่อยากใช้คำแรง อย่ามาโรแมนติไซส์กับเรื่องครูเอานมไปแจกเด็ก โทรหาเด็กน่ารัก ๆ มันเป็นเรื่องน่าเศร้า ครูก็ทำงานในภาวะแบบนี้ คือเด็กเข้าถึงไม่ได้ อันนี้มีปัญหาแสดงว่าเราทิ้งคนจำนวนมากไว้ข้างหลัง แต่ในเรื่องการศึกษาไม่ได้ไง เพราะสิทธิของเด็กเป็นสิทธิพื้นฐานที่สุดแล้วในการเข้าถึงการศึกษา"