ขยะพลาสติก : เมื่ออีกาเมืองกรุง กินถุงพลาสติกเป็นอาหาร
คนรักสัตว์ยังไม่ทันหายเศร้าใจจากการตายของลูกพะยูนมาเรียมที่พบว่ามีขยะพลาสติกอุดตันอยู่ในลำไส้ ก็ต้องรู้สึกสะเทือนใจอีกครั้งเมื่อผู้ใช้เฟซบุ๊กคนหนึ่งโพสต์คลิปอีกากำลังจิกกินถุงพลาสติกอย่างเอร็ดอร่อยริมถนนในกรุงเทพฯ เพราะหลงคิดว่าเป็นอาหาร
อีกาตัวหนึ่งกำลังจิกกินถุงพลาสติกริมถนนในกรุงเทพฯ น.ส.ณัฐวดี สุประดิษฐ์ ผู้ถ่ายคลิปอีกากินถุงพลาสติกและนำมาเผยแพร่บนเฟซบุ๊กของเธอเมื่อสัปดาห์ที่แล้วบอกกับบีบีซีไทยว่า เธอพบเห็นอีกาตัวนี้ที่ริมถนนหน้ามหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิต มันกำลังจิกกินถุงพลาสติกราวกับเป็นอาหารอันโอชะ "รู้สึกช็อก...สะเทือนใจมาก แต่ขณะนั้นทำได้เพียงแค่หยิบเอาโทรศัพท์ขึ้นมาถ่าย (วิดีโอ) ไว้ และเอามาเผยแพร่เพราะอยากให้ทุกคนตระหนักถึงปัญหาของพลาสติกและหันมาสนใจเรื่องการลดใช้พลาสติกแบบจริงจัง เพราะเหตุการณ์แบบในคลิป ไม่ได้เกิดกับแค่อีกาตัวนี้เพียงตัวเดียว แต่ยังมีสัตว์โลกอีกมากมายที่ต้องรับชะตากรรมที่เลวร้ายแบบนี้ และผลกระทบที่ตามมา สุดท้ายแล้วความเลวร้ายทั้งหมดจะย้อนกลับมาสู่มนุษย์เอง" น.ส.ณัฐวดีระบุในข้อความที่ส่งถึงบีบีซีไทย ในรอบเดือนที่ผ่านมา มีสัตว์ที่ตายจากการกินถุงพลาสติกอย่างน้อย 2 กรณีคือ ลูกพะยูนมาเรียมที่ตายเมื่อวันที่ 17 ส.ค. จากการช็อกและติดเชื้อในกระแสเลือด เมื่อผ่าซากดูพบเศษพลาสติกหลายชิ้นขวางลำไส้จนอุดตันและอักเสบ และเมื่อวันที่ 20 ส.ค. สัตวแพทย์ประจำกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืชได้โพสต์ภาพกวางป่าที่อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ซึ่งตายโดยมีขยะพลาสติกหนักกว่า 3 กิโลกรัมอัดแน่นอยู่ในช่องท้อง สำหรับสัตว์เล็กและมีจำนวนมากอย่างนก อาจไม่มีใครรู้ว่ามีกี่ตัวที่ตายจากการกินถุงพลาสติก แต่คลิปอีกาจิกกินถุงพลาสติกย่อมเป็นหลักฐานว่าพวกมันเป็นสัตว์อีกชนิดหนึ่งที่ถูกคุกคามจากขยะพลาสติกเช่นกัน ลูกพะยูนมาเรียมตายเมื่อ 17 ส.ค. 2562 สัตวแพทย์พบเศษพลาสติกอุดตันในลำไส้ ทำไมนกถึงคิดว่าถุงพลาสติกเป็นอาหาร น.สพ.เกษตร สุเตชะ สัตวแพทย์ประจำโรงพยาบาลสัตว์ ม.เกษตรศาสตร์ อธิบายเรื่องพฤติกรรมของนกกับการกินถุงพลาสติกว่าสัตว์จำพวกนก รวมถึงอีกา ใช้การรับรู้ด้วยกลิ่นในการหาอาหารจึงง่ายที่จะหลงผิดคิดว่าถุงพลาสติกที่มีกลิ่นอาหารนั้นเป็นสิ่งที่กินได้ "ถุงพลาสติกในเมืองมักมีกลิ่นและเศษอาหารติดอยู่เพราะเกือบร้อยละ 90 ใช้ใส่อาหาร" น.สพ.เกษตรกล่าวกับบีบีซีไทย "เมื่อนกกินเข้าไปแล้ว ก็จะส่งผลต่อระบบการย่อยของมัน หากเป็นพลาสติกชิ้นใหญ่ ก็อาจอุดตันในทางเดินอาหาร ทำให้นกตาย แต่หากเป็นชิ้นเล็กที่นกสามารถขับถ่ายได้ อันตรายก็จะเกิดจากสารพิษที่จะสะสมในตัวมัน" จากการเก็บข้อมูลพบว่า นอกจากอีกาแล้ว ยังมีนกอีกหลายชนิดที่กินพลาสติก เช่น นกพิราบ นกกระจอก นกยาง นกเอี้ยง นกกิ้งโครง เป็นต้น นกกระสาบนกองขยะที่อาเจะห์ อินโดนีเซีย "ทางแก้ก็คือต้องลดการใช้ถุงพลาสติกและจัดหาถังขยะแบบปิดที่นกเข้าไปคุ้ยไม่ได้" น.สพ.เกษตรให้ความเห็น เขาให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า นกจะมีสัญชาตญาณในการเลียนแบบเพื่อเอาชีวิตรอด ซึ่งอาจช่วยให้มันรอดพ้นจากการเป็นเหยื่อขยะพลาสติกได้เช่นกัน "ถ้านกเคยตามพ่อแม่หรือนกตัวอื่นในฝูงไปกินอาหาร แล้วมันเห็นว่านกตัวนี้กินขยะแบบนี้แล้วตาย มันจะจำและไม่กินอะไรก็ตามที่ทำให้นกในฝูงตาย" สำหรับอีกาที่อยู่ในคลิปกินถุงพลาสติกนั้น น.สพ.เกษตรตั้งข้อสังเกตว่ามันน่าจะยังเป็นอีกาที่อายุน้อยและยังไม่มีประสบการณ์หรือการเรียนรู้ที่จะแยกแยะระหว่างอาหารกับพลาสติกที่กินแล้วเป็นอันตราย ปัญหาสัตว์กินพลาสติกไม่ได้เกิดเพียงสัตว์เล็กอย่างนกเท่านั้น น.สพ.เกษตรพบว่าสาเหตุการตายอันดับต้น ๆ ของจระเข้ในฟาร์มเลี้ยงคือการกินขวดพลาสติก การผ่าพิสูจน์จระเข้ที่ตายหลายตัว พบขวดพลาสติกและฝาขวดจำนวนมาก ซึ่งคาดว่ามาจากนักท่องเที่ยวที่ทิ้งลงไปในบ่อ ขยะทะเล อาหารอันโอชะ ในต่างประเทศเคยมีการศึกษาเรื่องพฤติกรรมของนกกับการกินพลาสติก โดยนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยแห่งแคลิฟอร์เนีย วิทยาเขตเดวิส ได้ทดลองนำเม็ดพลาสติกไมโครบีดส์ใส่ไว้ในถุงตาข่าย แล้วนำไปผูกลอยไว้กับทุ่นในทะเลเป็นเวลาสามสัปดาห์ พบว่ามีสารเคมีที่เกิดจากการสลายตัวของแพลงก์ตอนที่มาจับบนผิวพลาสติกจำนวนหนึ่ง ซึ่งตามปกติไม่พบสารเคมีนี้ในพลาสติกทั่วไป เมื่อนำสารดังกล่าวไปวิเคราะห์พบว่าสารเคมีดังกล่าวคือ "ไดเมธิลซัลไฟด์" จะส่งกลิ่นกำมะถันที่มีกลิ่นคล้ายกะหล่ำปลีต้มหรือสาหร่ายทะเล ทำให้นกหลงคิดว่าเป็นอาหาร ประกอบกับการที่ขยะพลาสติกสะท้อนแสงแวววาว ทำให้นกทะเลส่วนใหญ่ให้ความสนใจ เช่น นกอัลบาทรอส ซึ่งใช้ประสาทรับกลิ่นเป็นหลักในการหาอาหาร จึงจิกกินเศษพลาสติกที่ส่งกลิ่นคล้ายอาหารเข้าไปด้วย ผลวิจัยที่เผยแพร่เมื่อปี 2559 พบว่านกทะเลถึงร้อยละ 90 กินขยะพลาสติก ซึ่งจะไปสะสมในท้องจนทำให้ป่วยและตายได้ แพลงก์ตอนที่มาจับบนผิวขยะพลาสติกในทะเล ทำให้เกิดกลิ่นคล้ายอาหารที่นกกิน เปลี่ยนพฤติกรรม "คน" เพื่อช่วยชีวิต "สัตว์" สุภัชญา เตชะชูเชิด นักชีววิทยาที่รณรงค์เรื่องการลดใช้ถุงพลาสติกและผู้ก่อตั้งร้าน Refill Station กล่าวว่าแม้ระยะหลังจะมีความตระหนักเรื่องมลพิษจากขยะพลาสติกมากขึ้น แต่สถานการณ์โดยรวมก็ยังน่าเป็นห่วง "พลาสติกมันวิวัฒนาการขึ้นมาเร็วมากเมื่อเทียบกับวิวัฒนาการของสัตว์ที่พัฒนาไม่ทันที่จะเรียนรู้ว่า (พลาสติก) เป็นอันตราย" สุภัชญากล่าวกับบีบีซีไทย "การทิ้งขยะให้ลงถังช่วยได้เยอะ อย่างเช่นอย่างในอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ จะมีถังขยะที่ปิดล็อกเลย มีกุญแจเพื่อไม่ให้ลิงมันล้วงเข้าไป หรือสัตว์มาเปิดเองได้ แบบนี้ช่วยได้มาก" เธอกล่าว สุภัชญา ซึ่งครั้งหนึ่งเคยช่วยชีวิตนกซึ่งกำลังดิ้นรนเอาชีวิตรอดจากถุงพลาสติกที่พันรอบลำคอจนไม่สามารถบินได้ เสนอแนะว่าสุดท้ายแล้วการสร้าง "จิตสำนึก" เป็นสิ่งที่สำคัญที่สุดที่จะลดผลกระทบของขยะพลาสติกต่อสัตว์และระบบนิเวศ แต่การสร้างจิตสำนึกเป็นเรื่องต้องใช้เวลา มาตรการเฉพาะหน้าจึงอาจเป็นการออกแบบถังขยะที่สะดวกต่อทั้งคนทิ้งและปลอดภัยต่อสัตว์ "ออกแบบถังขยะยังไงให้เหมาะสม ที่ทำให้คนทิ้งขยะได้ง่าย และสัตว์คุ้ยกินไม่ได้ ทุกวันนี้ถังขยะแม้ว่าจะมีที่ปิด แต่ด้วยความมักง่ายก็ เปิดฝาทิ้งไว้ หลายคนเห็นฝาถังขยะสกปรกไม่อยากจับก็ทิ้งขยะไว้บนฝาถังเลย" สุภัชญาให้ความเห็น