โควิด-19: สาเหตุใดที่ทำให้โควิดระบาดหนักในเรือนจำ หลังมียอดผู้ติดเชื้อพุ่งเกิน 10,000 ราย
ตัวเลขสะสมของผู้ติดเชื้อโควิด-19 ในเรือนจำหลายแห่งทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัดที่สูงเกินกว่า 10,748 ราย ตามการรายงานของศูนย์บริหารสถานการณ์โควิด-19 (ศบค.) ในวันนี้ (17 พ.ค.) ทำให้กระทรวงยุติธรรมวางมาตรการเชิงรุกและเร่งตรวจผู้ต้องขังในเรือนจำแบบ 100% ในเรือนจำอีกหลายแห่ง ซึ่งคาดว่าจะทำให้เห็นตัวเลขผู้ติดเชื้อสูงขึ้นอีกอย่างแน่นอน
ศบค. รายงานว่าผู้ป่วยรายใหม่จากคลัสเตอร์เรือนจำของวันที่ 17 พ.ค. วันเดียว มีจำนวน 6,853 ราย อันเป็นผลจากการค้นหาเชิงรุกในเรือนจำ 8 แห่ง โดยตัวเลขเฉลี่ยของการพบเชื้ออยู่ที่ 49% ส่วนยอดสะสม 10,748 ราย เป็นการตรวจเชิงรุกในเรือนจำ 8 แห่ง จากการตรวจหาเชื้อทั้งสิ้น กว่า 24,000 คน สถานการณ์ในเรือนจำที่หนักสุด เป็นที่เรือนจำจังหวัดเชียงใหม่ พบผู้ติดเชื้อ 3,929 ราย จากจำนวนที่ตรวจ 6,469 ราย คิดเป็น 61% วันนี้ (17 พ.ค.) นายอายุตม์ สินธพพันธุ์ อธิบดีกรมราชทัณฑ์ แถลงระบุว่า เรือนจำและทัณฑสถานอาจดูเหมือนเป็นพื้นที่ปิดที่ควบคุมการระบาดได้ง่าย แต่ความเป็นจริงไม่สามารถควบคุมปริมาณบุคคลเข้า-ออกได้ 100% และระบุด้วยว่า ที่มีการตรวจพบว่ามีการติดเชื้อแบบก้าวกระโดดจากร้อยเป็นพัน เพราะได้รับความร่วมมือจากกระทรวงสาธารณสุขในการตรวจคัดกรองเชิงรุก อธิบดีกรมราชทัณฑ์ กล่าวด้วยว่า ขณะนี้มีปริมาณนักโทษค่อนข้างมาก เข้าสู่ภาวะ "นักโทษล้นคุก" ตอนแรกมีผู้ต้องขังราว 3.8 แสนราย แต่ตอนนี้บางส่วนได้รับการพักโทษไป ทำให้เหลือผู้ต้องขัง 3.1 แสนราย ซึ่งนับว่าเป็นจำนวนสูง เมื่อเทียบกับจำนวนเจ้าหน้าที่ประมาณ 13,000 คน และพื้นที่เรือนจำที่มีความเก่าคับแคบ จนทำให้มีความเป็นอยู่ที่ค่อนข้างแออัด แม้ที่ผ่านมากรมราชทัณฑ์ ได้พยายามสกัดกั้นการแพร่ระบาดของเชื้อแล้ว แต่การระบาดระลอกปัจจุบันมีการแพร่ระบาดกว้างขวาง ทำให้พบการติดเชื้อในผู้ต้องขังจำนวนที่สูงขึ้นกว่าที่ผ่านมามาก "ขอพี่น้องประชาชนอย่ากังวลใจ แม้อัตราการติดเชื้อของผู้ต้องขังในเรือนจำจะสูงกว่าคนทั่วไปหลายเท่า เนื่องจากเราอยู่กันอย่างแออัด... และมีการปูพรมตรวจ 100% เมื่อตรวจครบ 100% คาดว่าจะมีตัวเลขพุ่งสูงขึ้นไปอีก" อธิบดีกรมราชทัณฑ์ กล่าว ด้านนายสมศักดิ์ เทพสุทิน รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม ที่กำกับกรมราชทัณฑ์กล่าวว่า ได้เร่งวางมาตราการ 10 มาตรการ หนึ่งในนั้น คือ การเร่งตรวจเชิงรุกให้ครบทุกเรือนจำ ทั้งผู้ต้องขัง เจ้าหน้าที่เรือนจำและเจ้าหน้าที่ส่วนกลางทุกคน รวมทั้งผู้บริหารระดับสูงของกรมราชทัณฑ์ทุกคนจำนวน 55,000 คน รูปแบบการระบาดในเรือนจำเป็นอย่างไร และตอนนี้รัฐกำลังมีมาตรการจัดการอย่างไร จุดที่ทำให้การติดเชื้อเล็ดลอดในเรือนจำ ในการแถลงข่าววันนี้ อธิบดีกรมราชทัณฑ์ กล่าวว่า เรือนจำและทัณฑสถานอาจดูเหมือนเป็นพื้นที่ปิด สามารถควบคุมการแพร่ระบาดได้ง่าย แต่ในความเป็นจริงแล้ว การดำเนินงานราชทัณฑ์ไม่สามารถควบคุมปริมาณบุคคลเข้า-ออกได้ 100% นายอายุตม์ ระบุว่า เนื่องจากเรือนจำเป็นปลายทางของกระบวนการยุติธรรมที่ไม่สามารถปฏิเสธการรับตัวผู้ต้องขังเข้าใหม่ และการนำตัวผู้ต้องขังออกศาลได้ รวมถึงเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานมีการหมุนเวียนการปฏิบัติงานอยู่ทุกวัน ประกอบกับภาวะการระบาดของสายพันธุ์ของเชื้อไวรัสโรคโควิด-19 ที่มีระยะฟักตัวที่นานขึ้น และไม่แสดงอาการ ทำให้อาจเกิดการเล็ดลอดของเชื้อหลังจากผ่านพ้นระยะกักตัวได้โดยง่าย อธิบดีระบุด้วยว่า ในเรือนจำกว่า 100 แห่ง มีการเฝ้าระวังอย่างเต็มที่ โดยผู้บัญชาการเรือนจำต้องบริการจัดการให้เร็ว คัดกรอง เอกซเรย์และคัดแยกให้เร็ว เพื่อให้มีการรักษาที่รวดเร็ว พร้อมยืนยันด้วยว่าไม่ได้มีการปกปิดตัวเลข แต่หากมีความคลาดเคลื่อนอาจเป็นด้วยเวลาของการบันทึกข้อมูล หรือเวลาตรวจในห้องปฏฺิบัติการที่ไม่พร้อมกัน เรือนจำพิเศษตัวเลขติดเชื้อสูง นพ. วีระกิตติ์ หาญปริพรรณ์ รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ ฝ่ายปฎิบัติการ บอกว่าเหตุที่ตัวเลขผู้ติดเชื้อสูง เพราะเป็นการตรวจแบบปูพรมในเวลาอันสั้น เขาบอกว่าราชทัณฑ์พยากรณ์ว่าต้องมีการขยายวงอย่างรวดเร็ว เพราะสภาวะเรือนจำมีข้อจำกัดในการดำรงชีวิต ทุกคนไม่มีห้อง ไม่มีบ้านของตัวเอง รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ ตั้งข้อสังเกตว่า เรือนจำ 2-3 แห่งที่มีตัวเลขสูงเป็น "เรือนจำพิเศษ" หรือเรือนจำที่รับผู้ต้องขังรับใหม่ ในกรุงเทพฯ เนื่องจากไม่สามารถตรวจหาเชื้อพบได้ทันทีในกลุ่มผู้ต้องขังรับใหม่ สภาพภายในโรงพยาบาลสนามของทัณฑสถานโรงพยาบาลราชทัณฑ์ ที่เปิดเผยต่อสื่อมวลชนเมื่อวันที่ 8 พ.ค. ก่อนการตรวจพบคลัสเตอร์กลุ่มก้อนใหญ่ในเรือนจำ "ผู้ต้องขังรับใหม่อาจเป็นเอเลี่ยน คือเป็นสิ่งแปลกปลอมที่เราไม่สามารถตรวจพบได้ทันทีว่าบวกหรือไม่บวก เราอาจรอหนึ่ง, สอง, สามรอบ และเอเลี่ยนก็ยังมีการเข้าออกตลอดเวลา เรียกว่าสัปดาห์หนึ่งอาจออกไป 1-2 ครั้ง ทุกอาทิตย์ ทำให้ราชทัณฑ์อยู่ในภาวะจำนนต่อเรื่องดังกล่าว และมีการหารือไปว่าขอให้ทางกระบวนการยุติธรรมได้ใช้กระบวนการคอนเฟอร์เรนซ์มากกว่าการออกไป ในที่สุดก็มีข้อพิจารณามาจากผู้มีอำนาจว่าถ้าคอนเฟอร์เซนซ์ไม่ได้ เอามาจากแดนกักโรค ถ้าเห็นว่าขัดข้อง ก็ไม่ต้องคอนฯ ให้เลื่อนไปเลย" สำหรับ เรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ พบผู้ป่วยแล้ว 1,960 ราย ยังมีรอยืนยันอีกหลัง 7 วัน เพื่อรอดูว่าไม่มีผู้ป่วยแฝง ไม่แสดงอาการหลังป่วย และไม่มีผู้ต้องหารายใดเสียชีวิต รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ชี้แจงเหตุที่ตัวเลขผู้ป่วยภายในเรือนจำมีจำนวนมากว่า ส่วนหนึ่งเป็นเพราะผู้ต้องขังบางรายถูกเรียกตัวไปไต่สวนซ้ำ ยังกักตัวไม่ทันครบ 14 วัน กลับมาต้องมาเริ่มกักตัวใหม่ "ทุกครั้งที่ออกไปต้องเจอสารพัดคน ต้องเจอทนาย เจอกลุ่มคน ซึ่งเป็นการยากที่กรมราชทัณฑ์จะไปจัดการช่วงที่อยู่นอกกรมราชทัณฑ์... ในช่วงเดือน ม.ค. เป็นต้นมา มีการออกไปไต่สวนจำนวนมาก พอกลับมาต้องเริ่มต้นนับหนึ่งกักตัวใหม่ ๆ วนเวียนอยู่อย่างไม่จบสิ้น" ข้อจำกัดในการดำรงชีวิตในเรือนจำ รองอธิบดีกรมราชทัณฑ์ กล่าวว่า ในแต่ละเรือนจำ มีผลบวก 25-50% สูงกว่าจำนวนที่ตรวจค้นหาในประชากรทั่วไปมาก เขาได้อธิบายว่า สภาวะเรือนจำไม่ใช่บ้านพักปกติ "แม้อธิบดีกรมราชทัณฑ์มีบัญชาให้ใส่หน้ากากตลอด 24 ชม. แต่โดยข้อเท็จจริงไม่สามารถทำได้ เพราะต้องไปอาบน้ำ กินข้าว และส่วนหนึ่งออกไปศาล ต้องไปกินข้าวเที่ยงที่ใต้ถุน ไม่มีใครปิดหน้ากากกินข้าวได้ เรื่องนี้จึงเป็นข้อจำกัด ซึ่งกรมราชทัณฑ์ได้รับคลื่นระลอกสามมา และไม่สามารถป้องกันตัวเองได้ด้วยการไม่รับผู้ต้องขังใหม่ ทั้ง ๆ ที่เรารู้อยู่แล้วว่าถ้ารับมา เรือนจำเราต้องถูกคุกคามจากคนที่เข้ามาใหม่" การแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 นอกจากจะเป็นวิกฤติครั้งใหม่ที่ทั่วโลกต้องเผชิญแล้ว ในครั้งนี้ยังมีการแพร่ระบาดที่ค่อนข้างรวดเร็ว และตรวจพบเชื้อได้ลำบากกว่าที่ผ่านมา ในบางรายต้องตรวจเชื้อซ้ำถึง 3 ครั้งจึงจะพบเชื้อ "สิ่งที่เกิดขึ้น เกินกว่าที่กรมราชทัณฑ์จะต้านทานได้ เพราะเราไม่สามารถปฏิเสธการรับผู้ต้องขังรายใหม่ได้" ประสบการณ์อดีตผู้ต้องขัง แออัดแค่ไหนในเรือนจำ ความแออัดในห้องขังจากปากคำของอดีตผู้ต้องขังหลายคนนั้นชี้ให้เห็นว่า การเว้นระยะห่างเป็นเรื่องที่เป็นไปไม่ได้เลยในเรือนจำ ประสบการณ์ของชูวิทย์ กมลวิศิษฐ์ อดีตสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรระบบบัญชีรายชื่อและหัวหน้าพรรครักประเทศไทย ซึ่งเคยรับโทษในคดีรื้อบาร์เบียร์ เขียนบนเฟซบุ๊กว่า "ในคุกไม่มีแม้แต่วินาทีเดียว ที่จะได้อยู่ห่างกันเกิน 1 ก้าว ไม่ว่า กินข้าวด้วยกัน อาบน้ำด้วยกัน ขังรวมกัน นอนเรียงกันเป็นพืด 15 ชั่วโมง ตั้งแต่ บ่าย 3 โมง ไปยัน 6 โมงเช้า เวลา ไอ กรน พัดลมหมุนเวียน แม้หน้าต่างจะมี แต่อากาศระบายไม่ได้ เพราะกำแพงสูงอย่างกับกำแพงเมืองจีน" เขาเล่าถึงการดำรงชีวิตในเรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ ส่วนในทัณฑสถานหญิงกลาง รุ้ง-ปนัสยา สิทธิจิรวัฒนกุล เคยเปิดเผยกับบีบีซีไทยถึงช่วงเวลาที่ถูกฝากขังในเรือนจำเมื่อเดือน ต.ค. ปีที่แล้วว่า ห้องกักโรคที่เธอเคยถูกคุมขัง มีผู้ต้องขังหญิงอยู่รวมกัน 50 คน เธอบอกว่า "คนหนึ่งจะได้นอนกระเบื้องครึ่ง ก็คือขยับตัวไม่ได้ ถ้าพลิกตัวทีคนข้าง ๆ ต้องพลิกตามกันเป็นตับ" เร่งตรวจเชิงรุกในเรือนจำ 5.5 หมื่นคน - พิจารณาพักโทษรูปแบบพิเศษ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม กล่าวว่า การอยู่ในที่ถูกล้อมเอาไว้ของผู้ต้องขังในเรือนจำที่ขยับขยายไปไหนไม่ได้ เป็นอุปสรรคอย่างมหาศาลในการแก้ไขปัญหา ประกอบกับห้องนอนนั้นมีผู้ต้องขังอยู่กันอย่างแออัด และชี้ว่า มีความจำเป็นที่ต้องเอาผู้ต้องขังและผู้คุม ที่ไม่ติดเชื้อในทุกเรือนจำ จะต้องได้รับการฉีดวัคซีนอย่างเร่งด่วน ซึ่งเขาเตรียมเสนอไปยังรัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข "ถ้าเราใช้ยาฟาราพิราเวียร์ รักษา 10,000 คน หัวหนึ่ง 5,000 บาท จะใช้เงินถึง 50 ล้านบาท แต่หากใช้วัคซีนกับผู้ต้องขัง 300,000 คนหัวละ 1,000 บาทจะใช้ 300 ล้านบาท จะหยุดเชื้อในเรือนจำได้ทั้งหมด ผมจะเสนอไปยังนายอนุทิน ชาญวีรกูล รมว.สาธารณสุขดำเนินการให้เรียบร้อย ซึ่งหวังว่าทางนายอนุทินจะเข้าใจและเร่งดำเนินการให้"นายสมศักดิ์ กล่าว ส่วนแนวทางการรักษาจะใช้ฟาราพิราเวียร์และฟ้าทะลายโจรรักษาเข้าช่วยรักษาในขณะที่รอดูอาการโดยเฉพาะอย่างยิ่ง คนในระดับสีเขียวที่ติดเชื้อแต่ยังไม่มีอาการ และคนระดับสีเหลืองที่กำลังเริ่มมีอาการ นอกจากนี้จะมีการตรวจเชิงรุกให้ครบทุกเรือนจำ ทั้งผู้ต้องขัง เจ้าหน้าที่เรือนจำและเจ้าหน้าที่ส่วนกลางทุกคน รวมทั้งผู้บริหารระดับสูง ของกรมราชทัณฑ์ทุกคน 55,000 คน พร้อมทั้งให้มีการแถลงจำนวนผู้ต้องขัง ที่ได้ตรวจเชิงรุกไปแล้วมีจำนวนเท่าไร นอกจากนี้กระทรวงยุติธรรมและกรมราชทัณฑ์ จะพิจารณานโยบายการพักโทษในรูปแบบพิเศษ เช่น การติดกำไลอีเอ็มให้ละเอียดรอบคอบ โดยพิจารณาสิ่งแวดล้อม และข้อเท็จจริง ตลอดจนสภาวะของผู้ต้องขังเพื่อกำหนดนโยบายการพักโทษขึ้นมา