ทศวรรษ “สงครามยาเสพติด” จากทักษิณ ถึงดูแตร์เต
นโยบาย "ทำสงครามกับยาเสพติด" ที่ไทยเคยใช้เมื่อ 14 ปีก่อน ถูกนำมาใช้อีกครั้งในฟิลิปปินส์ ผลคือการปราบปรามอย่างรุนแรง ทำให้มีผู้เสียชีวิตไปแล้วอย่างน้อย 7,000 คน โดยกว่า 2,500 คน องค์กรด้านสิทธิมนุษยชนอ้างว่า เกิดจากฝีมือของเจ้าหน้าที่รัฐ
นโยบายทำสงครามกับยาเสพติดช่วง 6 เดือนแรกในตำแหน่งประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ของนายโรดริโก ดูแตร์เต ทำให้มีผู้เสียชีวิตไปแล้วอย่างน้อย 7,000 คน ไม่เพียงแต่บุคลิกส่วนตัวที่โดดเด่น แต่การประกาศนโยบาย "ทำสงครามยาเสพติด" ขีดเส้นตายกวาดล้างให้เห็นผลอย่างรวดเร็ว ด้วยวิธีการที่รุนแรง ทำให้นายโรดริโก ดูแตร์เต ประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ ตกเป็นเป้าจับตาจากทั่วโลก นับตั้งแต่นายดูแตร์เตเข้ารับตำแหน่งเมื่อเดือน มิ.ย. 2559 มี "ผู้ถูกกล่าวหาว่าเกี่ยวโยงกับยาเสพติด" เสียชีวิตไปแล้วหลายพันราย ข้อมูลจากสำนักงานตำรวจแห่งชาติฟิลิปปินส์ ระบุว่า ระหว่างวันที่ 1 ก.ค. 2559 - 21 ม.ค. 2560 จำนวนผู้เสียชีวิต มีถึง 7,025 คน หรือเฉลี่ยวันละ 34 คน โดยองค์กรด้านสิทธิมนุษยชนอ้างว่า ผู้เสียชีวิตกว่า 2,500 คน เกิดจากฝีมือของตำรวจ ส่วนที่เหลือเกิดจาก "ผู้มีอาวุธไม่ทราบฝ่าย" แม้นโยบายดังกล่าวจะได้รับเสียงวิจารณ์จากนานาชาติอย่างกว้างขวาง ทว่ากลับไม่ใช่ "เรื่องใหม่" เพราะกว่า 14 ปีก่อน ในสมัยอดีตนายกรัฐมนตรีไทย นายทักษิณ ชินวัตร ก็เคยประกาศนโยบาย "ทำสงครามกับยาเสพติด" มาก่อน อดีตนายกรัฐมนตรีไทย นายทักษิณ ชินวัตร เคยดำเนินนโยบายทำสงครามกับยาเสพติดมาก่อน เมื่อปี 2546 ผลคือทำให้มีจำนวนผู้เสียชีวิตกว่า 1,400 คน และในขณะที่ผู้นำแดนตากาล็อกเคยขู่จะถอนตัวจากการเป็นประเทศสมาชิกขององค์การสหประชาชาติ (ยูเอ็น) หลังถูกผู้เชี่ยวชาญของยูเอ็นวิจารณ์นโยบายนี้ อดีตผู้นำแดนสยามก็เคยตอบโต้กรณีที่ยูเอ็นจะส่งคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนเข้ามาตรวจสอบว่า "ยูเอ็นไม่ใช่พ่อ" สงครามปราบยาเสพติดของ 2 ชาติในอาเซียนนี้ มีความเหมือนหรือต่างกันอย่างไร และท้ายที่สุด จะสามารถแก้ไขปัญหาได้จริงหรือไม่ บีบีซีไทยเปรียบเทียบรายละเอียดของนโยบายโดยอาศัยข้อมูลอ้างอิงจากหลายแหล่ง ที่มาของนโยบาย "เริ่มจากตัวผู้นำ" นายดูแตร์เตชูนโยบายปราบยาเสพติดตั้งแต่เริ่มหาเสียงชิงตำแหน่งประธานาธิบดีฟิลิปปินส์ และเมื่อได้รับเลือกตั้ง ก็ตอกย้ำว่าจะทำให้บรรลุผลในเวลา 3-6 เดือน โดยเริ่มดำเนินนโยบายตั้งแต่ "วันแรก" ที่เข้ารับตำแหน่ง 30 มิ.ย. 2559 ด้านนายทักษิณริเริ่มนโยบายนี้เมื่อต้นปี 2546 และยกให้เป็น "วาระแห่งชาติ" พร้อมสั่งการให้แต่ละจังหวัดจัดทำบัญชีรายชื่อผู้เกี่ยวข้อง และกำหนดเป้าหมายลดผู้เกี่ยวข้องกับยาเสพติดให้ได้ 100% ภายในสามเดือน คือระหว่างเดือน ก.พ. - เม.ย. 2546 ท่าที "อันแข็งกร้าว" ของผู้นำ ทั้งนายดูแตร์เต และนายทักษิณ ใช้ท่าทีอัน "แข็งกร้าว" เป็นหนึ่งในปัจจัยผลักดันนโยบายไปสู่การปฏิบัติ โดยส่งสัญญาณว่าต้องการแก้ปัญหานี้ให้ในเวลาอันรวดเร็ว ในขณะที่นายดูแตร์เตเคยเรียกร้องให้ชาวฟิลิปปินส์ "ฆ่า" ผู้ที่มีส่วนพัวพันกับยาเสพติด นายทักษิณก็เคยใช้ถ้อยคำรุนแรง อย่าง "ตาต่อตา ฟันต่อฟัน"หรือ "เราจะขีดเส้นตายให้กับผู้ค้ายาเสพติดอยู่เพียง 2 จุดเท่านั้นในประเทศไทย จุดหนึ่งคือคุก และอีกจุดหนึ่งคือสุสาน" หรือ "ในปีนี้ ยาเสพติดต้องหมดจากประเทศไทย...ถ้าต่อสู้จะถูกวิสามัญฆาตกรรม ช่วยไม่ได้" แม้จะถูกวิพากษ์วิจารณ์จากนานาชาติ แต่ชาวฟิลิปปินส์บางส่วนก็ยังสนับสนุนนโยบายปราบปรามยาเสพติดของนายดูแตร์เต การนำนโยบายไปสู่การปฏิบัติ เมื่อฝ่ายนโยบายใช้ท่าทีรุนแรง และต้องการเห็นผลอย่างรวดเร็ว ฝ่ายปฏิบัติจึงต้องตอบสนอง ในกรณีฟิลิปปินส์ รายงานของแอมแนสตี้ฯ ระบุว่า มีการฆาตกรรมผู้ที่ถูกกล่าวหาว่าเกี่ยวข้องกับยาเสพติด "อย่างเป็นระบบ" โดยเน้นไปที่คนยากจนและผู้มีรายชื่ออยู่ในบัญชีของทางการ ซึ่งบางกรณีเกิดจากฝีมือของเจ้าหน้าที่รัฐ ทั้งนี้ แรงจูงใจอย่างหนึ่งคือการตั้งรางวัลค่าหัวอย่างไม่เป็นทางการ ระหว่าง 8,000 - 15,000 เปโซ (ราว 5,600 - 10,500 บาท) ขณะที่การจับกุมจะไม่ได้รับรางวัลแม้แต่เปโซเดียว นี่จึงเป็นสาเหตุให้มีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก ส่วนของไทย คตน. สรุปว่า การกำหนดนโยบายอย่างเร่งรัด แต่ขาดการวิเคราะห์ความพร้อมของฝ่ายปฏิบัติ นอกจากนี้ คำสั่งและข้อสั่งการจากส่วนกลางยังขาดความชัดเจน เมื่อประกอบกับคำพูดของนายทักษิณที่คล้ายสื่อสารให้ใช้ความรุนแรงกับผู้เกี่ยวข้องกับยาเสพติด ทำให้ฝ่ายปฏิบัติเข้าใจว่าการจะบรรลุเป้าหมายทำได้เพียง 2 วิธี คือหากไม่จับกุมก็ต้องมีการเสียชีวิตเท่านั้น ญาติๆ ต่างนำภาพของผู้เสียชีวิตช่วงการประกาศสงครามยาเสพติดของผู้นำฟิลิปปินส์ มาวางรวมกันหน้าโบสถ์แห่งหนึ่งกลางกรุงมะนิลา ผลที่ตามมา สำหรับไทย ตลอด 3 เดือนของปี 2546 ที่นายทักษิณทำสงครามกับยาเสพติด แม้จะสามารถจับกุมผู้เกี่ยวข้องกับยาเสพติดได้เป็นจำนวนมาก ทั้งผู้ผลิต ผู้ค้า และผู้ครอบครอง แต่ก็ทำให้มีผู้เสียชีวิตเป็นจำนวนมากเช่นกัน คตน. รวบรวมจำนวนคดีฆาตกรรมผู้เกี่ยวข้องกับยาเสพติดว่ามีทั้งสิ้น 1,187 คดี มีผู้เสียชีวิต 1,370 คน ไม่รวมถึงคดีวิสามัญฆาตกรรมอีก 35 คดี มีผู้เสียชีวิต 41 คน เวลาผ่านมากว่า 14 ปี จำนวนผู้ต้องขังในคุกไทยกว่า 70% เป็นผู้ต้องขังในคดียาเสพติด ตัวเลขผู้ต้องขังในคดีนี้ที่ยังไม่ลดลง ทำให้เกิดคำถามถึงประสิทธิผลของการปราบปรามยาเสพติดด้วยวิธีรุนแรง รวมถึงการแก้ไขกฎหมายให้เข้มข้นขึ้น จะทำให้ปัญหาหมดไปจริงหรือไม่ คำถามเดียวกันนี้ยังเป็นสิ่งที่รัฐบาลฟิลิปปินส์ต้องหาคำตอบ เพราะหลังครบกำหนดดำเนินนโยบาย 6 เดือน นายดูแตร์เตได้ประกาศขยายระยะเวลาทำสงครามกับยาเสพติดออกไปเป็นจนสิ้นวาระการดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีของตน ในปี 2565 ท่ามกลางความกังวลของหลายฝ่ายว่าเหยื่อผู้เสียชีวิตจาก "สงครามปราบยาเสพติด" ในฟิลิปปินส์ น่าจะสูงเกินกว่า 7 พันราย