โควิด-19: โครงการให้วัคซีนครั้งใหญ่ช่วยให้สกอตแลนด์รอดพ้นจากไข้ทรพิษระบาดเมื่อ 70 ปีก่อนได้อย่างไร
วันที่ 4 ม.ค.ปี 2021 นับเป็นจุดเริ่มต้นของโครงการให้วัคซีนครั้งใหญ่แก่ประชาชนที่ไม่เหมือนกับครั้งใด ๆ การให้วัคซีนในวันนี้คือการยับยั้งการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 แต่ในช่วงกลางศตวรรษก่อน เคยมีโครงการให้วัคซีนที่ได้กลายเป็นอาวุธสำคัญในการต่อสู้กับเชื้อไวรัสร้ายอีกชนิดมาแล้ว
ผู้คนต่อแถวรับวัคซีนต้านไข้ทรพิษที่ด้านนอกศูนย์อนามัย เมืองกลาสโกว์ เดือน เม.ย. ปี 1950 ผู้คนที่ต่อแถวยาวเหยียดด้านนอกศูนย์อนามัยต่างรอให้ถึงคิวที่ตัวเองจะได้รับการฉีดวัคซีนด้วยความอดทน คลินิกพิเศษแบบนี้สามารถฉีดวัคซีนได้ 600 เข็มต่อชั่วโมง แต่คิวของผู้มารอรับวัคซีนกลับไม่สั้นลงเลย ขณะเดียวกัน เจ้าหน้าที่สาธารณสุขต่างทำงานอย่างหนักเพื่อติดตามหาตัวผู้ที่สัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อไวรัสมรณะ นี่อาจเป็นเรื่องที่ฟังคุ้นหูคล้ายกับสถานการณ์ในยุคปัจจุบัน แต่ที่จริงมันคือเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในเมืองกลาสโกว์ ของสกอตแลนด์ ช่วงที่เกิดโรคไข้ทรพิษ หรือฝีดาษ (smallpox) ระบาดในปี 1950 ไข้ทรพิษ (smallpox) เกิดจากเชื้อไวรัสที่ติดต่อกันได้ง่าย ผู้ป่วยมีความเสี่ยงที่จะเสียชีวิตราว 30% ส่วนคนที่รอดชีวิตก็มักจะมีแผลเป็นทั่วร่างหรือตาบอด โรคติดต่อมรณะ ในขณะที่สกอตแลนด์เริ่มต้นการให้วัคซีนต้านโรคโควิด-19 ที่พัฒนาโดยมหาวิทยาลัยอ็อกซ์ฟอร์ดร่วมกับบริษัทแอสตราเซเนกา (Oxford-Astrazeneca) แต่เมื่อราว 70 ปีก่อน ประเทศนี้เคยดำเนินโครงการต่อสู้กับโรคติดต่อมรณะมาแล้ว แม้ในยุคนั้น ซึ่งเป็นช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สอง โลกจะไม่ค่อยพบการระบาดใหญ่ของโรคไข้ทรพิษ แต่ทุกอย่างได้เปลี่ยนไปในเดือน มี.ค.ปี 1950 เมื่อ นายมุสซา อาลี กะลาสีเรือชาวอินเดียเดินทางมาถึงเมืองกลาสโกว์ นายอาลี เข้ารักษาโรคติดเชื้อที่โรงพยาบาลแห่งหนึ่งในย่านไนต์สวูด โดยมีอาการปอดบวม และต้องสงสัยว่าจะป่วยเป็นโรคอีสุกอีใส (chickenpox) แต่ในที่สุดก็พบว่านายอาลีเป็นไข้ทรพิษ ทั้งยังเป็นต้นตอการแพร่เชื้อที่ทำให้มีผู้ติดเชื้อ 19 ราย และเสียชีวิต 6 ราย ซึ่งผู้เสียชีวิตได้แก่ แพทย์ 1 คน พยาบาล 4 คน และพนักงานซักผ้า 1 คน ทั้งหมดล้วนเป็นผู้ที่สัมผัสใกล้ชิดโดยตรงกับนายอาลี ประเด็นสำคัญก็คือ ผู้เสียชีวิตทุกคนล้วนไม่ได้ฉีดวัคซีนต้านโรคไข้ทรพิษ นี่จึงทำให้เกิดความหวาดกลัวว่าโรคอาจแพร่ระบาดออกไปสู่ประชาชนเป็นวงกว้าง และทำให้เจ้าหน้าที่สาธารณสุขเร่งจัดการกับความเสี่ยงครั้งใหญ่ที่อาจเกิดขึ้น และเป็นการรับมือในลักษณะเดียวกับที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน ในตอนนั้นมีการออกคำสั่งห้ามเยี่ยมผู้ป่วยในโรงพยาบาล 200 แห่งทั่วสกอตแลนด์ และมีการใช้ระบบค้นหาและติดตามตัวบุคคล 1,971 รายที่สัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดโรค ทั้งสมาชิกครอบครัวไปจนถึงพนักงานขับรถประจำทาง ผู้ต้องสงสัยว่าสัมผัสใกล้ชิดกับผู้ติดเชื้อถูกนำตัวส่งโรงพยาบาลเพื่อตรวจหาเชื้อ และมีการทำความสะอาดฆ่าเชื้อที่บ้านของพวกเขา อย่างไรก็ตาม เป้าหมายสำคัญของการรับมือโรคระบาดครั้งนั้นคือการฉีดวัคซีนให้ประชาชนทั่วไปอย่างรวดเร็วที่สุดเท่าที่ทำได้ โดยมีการตั้งคลินิกฉุกเฉิน 7 แห่งขึ้นทั่วเมืองกลาสโกว์ วัคซีนถือกำเนิดขึ้นได้อย่างไร ให้วัคซีนแก่ประชากรหลายแสนคน ศูนย์เหล่านี้เปิดให้บริการวันละ 12 ชั่วโมง โดยในช่วงเวลาที่มีผู้เข้ารับวัคซีนมากที่สุด เจ้าหน้าที่สามารถฉีดวัคซีนให้ประชาชนได้ถึง 600 คนต่อชั่วโมง เรื่องโรคระบาดที่เกิดขึ้นกลายเป็นข่าวใหญ่หน้าหนึ่งของหนังสือพิมพ์ คาดว่าในช่วง 12 วันแรก มีคนในเมืองกลาสโกว์ราว 250,000 รายได้รับวัคซีนต้านโรคไข้ทรพิษ และมีประชาชนทั้งสิ้น 300,000 รายได้รับวัคซีนชนิดนี้ในตอนที่มีการประกาศว่าการระบาดของโรคไข้ทรพิษได้สิ้นสุดลงแล้ว ภาพการให้วัคซีนต้านไข้ทรพิษที่คิดค้นขึ้นโดยนายแพทย์เอ็ดเวิร์ด เจนเนอร์ ชาวอังกฤษ ในปี 1796 ในวันจันทร์ที่ 4 ม.ค. ปี 2021 มีการให้วัคซีนต้านโรคโควิด-19 ของอ็อกซ์ฟอร์ดและแอสตราเซเนกา จำนวน 44,000 โดสแรกที่ถูกส่งไปยังสกอตแลนด์ หลังจากก่อนหน้านี้มีประชาชนเกือบ 100,000 รายได้รับการฉีควัคซีนที่พัฒนาโดยบริษัทไฟเซอร์ (Pfizer) และไบออนเทค (BioNTech) ซึ่งเป็นวัคซีนโควิดชนิดแรกที่ได้รับการอนุมัติให้ใช้ในสหราชอาณาจักร แต่ความแตกต่างของวัคซีนของอ็อกซ์ฟอร์ดและแอสตราเซเนกาคือมีต้นทุนในการผลิตถูกกว่า และสามารถเก็บรักษาได้ในตู้เย็นทั่วไปที่ใช้กันในครัวเรือน ซึ่งนี่เป็นปัจจัยสำคัญที่จะช่วยให้สามารถดำเนินการฉีดวัคซีนแก่ประชาชนกลุ่มใหญ่ได้โดยง่ายและรวดเร็ว การต่อแถวรอรับวัคซีนต้านโรคไข้ทรพิษของคนในสกอตแลนด์เมื่อราว 70 ปีก่อนต่างจากในปัจจุบัน ที่ใช้วิธีการนัดหมายให้ประชาชนเดินทางไปรับการฉีดวัคซีนตามเวลาที่กำหนด เพื่อป้องกันคนมารวมตัวกันเป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ ยังมีการจัดให้แพทย์เวชปฏิบัติทั่วไป (General Practitioner หรือ GP) เภสัชกร และนักทัศนมาตร (Optometrist) ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านการตรวจวัดสายตา อยู่ในกลุ่มบุคลากรกว่า 2,000 คนทำหน้าที่ให้วัคซีนไปจนถึงปลายเดือน ม.ค. ตามคลินิกที่ตั้งขึ้นเป็นพิเศษตามสถานที่ต่าง ๆ เพื่อให้บริการฉีดวัคซีนทั้งวันทั้งคืนโดยไม่มีวันหยุด ความร่วมมือร่วมใจของบุคคลทุกภาคส่วนในสังคม โดยเฉพาะเจ้าหน้าที่สาธารณสุข ทำให้ในวันที่ 17 เม.ย.ปี 1950 หรือราว 1 เดือนหลังจากนายอาลีเดินทางมาถึงเมืองกลาสโกว์ เมืองแห่งนี้และเมืองแฮมิลตัน ก็ได้รับการประกาศว่าปลอดจากการระบาดของโรคไข้ทรพิษ นพ.สจ๊วต เลดลอว์ เจ้าหน้าที่สาธารณสุขเมืองกลาสโกว์ให้สัมภาษณ์กับหนังสือพิมพ์ท้องถิ่น "เดอะสก็อตส์แมน" (The Scotsman) ว่าเขารู้สึกขอบคุณประชาชนที่ปฏิบัติตนและรับมือกับโรคอย่างชาญฉลาด ขณะที่หนังสือพิมพ์ฉบับอื่นรายงานข่าวนายอาลีได้รับเสียงเชียร์ด้วยความยินดีขณะออกจากโรงพยาบาลหลังจากหายป่วย นี่เป็นภาพเดียวกับในยุคปัจจุบัน ตอนที่ผู้คนส่งเสียงปรบมือให้กับผู้ป่วยโควิด-19 ที่ได้รับอนุญาตให้ออกจากโรงพยาบาลได้ หลังจากรักษาตัวด้วยเครื่องช่วยหายใจในหอผู้ป่วยอาการวิกฤตนานหลายสัปดาห์ หลังจากสกอตแลนด์เผชิญโรคโควิด-19 ที่ระบาดรุนแรงช่วงกลางเดือน เม.ย.ปีก่อน ตอนนี้เตียงคนไข้ในโรงพยาบาลต่าง ๆ เริ่มกลับมาเต็มอีกครั้งจากผู้ติดเชื้อที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง สกอตแลนด์จึงมีความหวังว่า โครงการให้วัคซีนที่เริ่มต้นขึ้นในวันที่ 4 ม.ค. ด้วยความมุ่งมั่น ความรวดเร็ว และความร่วมมือจากคนทุกภาคส่วนในสังคม จะนำไปสู่ความสำเร็จในการควบคุมโรคระบาดในสกอตแลนด์และที่อื่น ๆ ดังเช่นที่เคยเกิดขึ้นมาแล้วในเมืองกลาสโกว์เมื่อราว 70 ปีก่อน