จดหมายน้อยของเด็กอินเดีย-ปากีสถาน กับประวัติศาสตร์นอกห้องเรียน
เด็กนักเรียนหลายพันคนในอินเดียและปากีสถานเขียนจดหมายถึงกัน ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของความคิดริเริ่มในการสร้างสันติภาพให้เกิดขึ้น ก่อนที่ทั้งหมดจะยุติลงเมื่อความตึงเครียดระหว่างสองประเทศทวีความรุนแรง
จดหมายและโปสการ์ดจากอินเดียที่โรงเรียนละฮอร์ ประเทศปากีสถาน หริชชิเกช ดูเบย์ วัย 14 ปี เล่าว่า สมบัติล้ำค่าที่สุดของเขาคือจดหมายที่เขียนด้วยลายมือสี่ฉบับที่ส่งมาจากปากีสถาน ทั้งหมดมาจาก ซามิอุลเลาะห์เพื่อนของเขาที่อยู่ในเมืองละฮอร์ ระหว่างปี 2016-2017 เด็กนักเรียน 212 คนจากทั้งสองประเทศได้แลกเปลี่ยนจดหมายกันราว 1,000 ฉบับ ตามการเปิดเผยขององค์กรพัฒนาเอกชน (เอ็นจีโอ) ที่ใช้ชื่อว่า "รูทส์ ทู รูทส์" (Routes 2 Roots) ภายใต้โครงการ "เพื่อนทางจดหมายข้ามพรมแดน" ที่เริ่มขึ้นในปี 2010 หลังจากนั้น เด็ก ๆ กว่า 50,000 คนจากเมืองมุมไบ, เดลี และเดห์ราดุนของอินเดีย ได้กลายเป็น "เพื่อนทางจดหมาย" กับเด็ก ๆ ในเมืองละฮอร์, การาจี และอิสลามาบัดของปากีสถาน "หากเราเคารพในวัฒนธรรมของกันและกัน การอยู่ร่วมกันอย่างสันติก็จะไม่เป็นประเด็น" ราเกช คุปตะ ผู้ก่อตั้งโครงการกล่าวและว่า เราต้องการลบความเกลียดชังออกจากจิตใจของเด็ก ๆ และสอนให้พวกเขารู้จักเคารพคนชาติอื่น คุณเล่นฮอกกี้หรือไม่? ความขัดแย้งระหว่างอินเดียและปากีสถานเกิดขึ้นตั้งแต่ปี 1947 เมื่อดินแดนแห่งนี้ถูกแบ่งแยกออกเป็นสองประเทศภายหลังได้รับเอกราชจากอังกฤษ เจ้าอาณานิคมในขณะนั้น การแบ่งแยกดังกล่าวจุดประกายความขัดแย้งครั้งรุนแรงระหว่างสองชาติ นำไปสู่ความรุนแรงที่ทำให้มีผู้เสียชีวิตอย่างน้อยหนึ่งล้านคน ขณะที่ประชาชนอีกหลายล้านคนต้องลี้ภัยออกจากบ้านเกิด นับจากนั้นสองประเทศเปิดฉากสู้รบกันถึงสามครั้งเพื่อแย่งชิงกรรมสิทธิ์ในดินแดน โดยในจำนวนนี้มีสองครั้งที่เป็นสงครามช่วงชิงแคชเมียร์ซึ่งยังเป็นปัญหาที่สลับซับซ้อนมาถึงปัจจุบัน คุปตะบอกว่า การสร้างเสริมมิตรภาพระหว่างประชาชนในทั้งสองประเทศเป็นสิ่งจำเป็นอย่างแท้จริงในการปรับปรุงความสัมพันธ์ระหว่างประเทศเพื่อนบ้าน ราวเดือน ต.ค. 2016 หริชชิเกช เขียนจดหมายฉบับแรกตามโครงการ "เพื่อนทางจดหมาย" โดยตั้งสารพัดคำถามที่เขาไม่เคยรู้เกี่ยวกับปากีสถาน เขาต้องการรู้ว่าฮอกกี้ซึ่งเป็นกีฬาประจำชาติของอินเดียเป็นกีฬาประจำชาติของชาวปากีสถานด้วยหรือไม่ เขาถามว่าวาดาเปา (vada pav) แซนด์วิชเลื่องชื่อตามสไตล์อินเดียมีขายที่ปากีสถานด้วยหรือไม่ ไม่กี่สัปดาห์ต่อมา เด็กชายวัย 14 ปีได้รับจดหมายตอบกลับจาก ซามิอุลเลาะห์ ซึ่งอายุเท่ากับเขา หลังจากนั้นทั้งคู่ก็ติดต่อสื่อสารกันไปมา มิตรภาพเกิดขึ้น พวกเขาเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับตัวเองให้อีกฝ่ายได้รู้ ทั้งเรื่องครอบครัว เพื่อนฝูง อาหารการกิน เกมส์ที่ชอบเล่น กีฬาและงานอดิเรกที่พวกเขาชอบ นักเรียนอินเดียไปเที่ยวปากีสถาน เมื่อปี 2013 ในจดหมายของหริชชิเกช ระบุว่ามันช่วยให้เขาได้เรียนรู้เกี่ยวกับประเทศอื่น หริชชิเกชยังได้ส่งภาพต่าง ๆ ไปให้เพื่อนข้ามพรมแดนได้ดู เช่น กำแพงเมืองอินเดีย (Gateway of India) ซึ่งเป็นสัญลักษณ์แห่งการได้รับอิสรภาพ และกีฬาที่ได้รับความนิยมในมุมไบ และเขาบอกว่า "เพื่อนรัก" ของเขาได้บอกเล่าเรื่องราวของป้อมละฮอร์ (Lahore Fort) ป้อมปราการเก่าแก่ที่ยูเนสโกยกย่องให้เป็นมรดกโลก และมัสยิดแบดชาฮี (Badshahi Mosque) ให้เขารู้ เขาทำแม้กระทั่งการแนะนำให้เพื่อนใหม่ชาวอินเดียอ่านบทกวีภาษาอูรดู ของ ฟาอิซ อัคเมด ฟาอิซ มันไม่ง่ายเลยที่เด็ก ๆ จะลงมือเขียนจดหมาย แต่ก็มีครูคอยช่วยพวกเขา" มานิชกา เกฟเด ครูโรงเรียนอนูยอก กล่าว "พวกเด็ก ๆ ตื่นเต้นมากที่จะได้เขียนจดหมาย และถามคำถามต่าง ๆ หลังจากนั้นพวกเขาจะคอยการตอบจดหมายกลับมาอย่างกระตือรือร้น ความกังวลเรื่องความปลอดภัย จดหมายทั้งหมดเขียนด้วยภาษาอังกฤษ เต็มไปด้วยข้อมูลและคำพรรณนารายละเอียดต่าง ๆ เพื่อตอบคำถามของเพื่อน "ฉันชอบกินบริยานี (biryani - ข้าวหมกไก่ยอดนิยมในอินเดียและปากีสถาน) ฉันชอบกินไอศกรีม และไม่ชอบพวกธัญพืช" แฮมซา เด็กชายชาวปากีสถาน เขียนบอกเพื่อนของเขา "ฉันชอบขนมปังปิ้ง ชอบปรุงอาหารและมักคอยช่วยแม่ทำ" เด็กหญิงอนีกา บอก ส่วนคำบรรยายอื่น ๆ ก็จะพูดถึงสีผมซึ่งเป็นสีเดียวกับดวงตาของเธอ เด็กหญิงชาวอินเดียส่งรูปพร้อมคำบรรยายถึงอาหารริมทางยอดนิยมไปให้เพื่อนชม ตั้งแต่โดซา (dosa) หรือแพนเค้กอินเดีย และจาเลบิ (jalebi) ขนมหวานที่ทำจากแป้งทอด ขดเป็นวง ๆ แล้วเคลือบด้วยน้ำเชื่อม สิ่งที่ปรากฏในจดหมาย ทำให้เด็ก ๆ ได้เรียนรู้เรื่องราวของประเทศเพื่อนบ้านนอกเหนือจากการอ่านประวัติศาสตร์ผ่านตำราเรียน นักเรียนในปากีสถานไปเที่ยวทัชมาฮาล เมื่อปี 2015 ในปี 2017 โรงเรียนของหริชชิเกชตัดสินใจพานักเรียนบางส่วนไปปากีสถาน แต่ครูพบว่าผู้ปกครองหลายคนคัดค้านการส่งบุตรหลานของตนไปปากีสถาน บางคนให้เหตุผลว่ากังวลในเรื่องความปลอดภัย ขณะที่บางคนบอกว่าไม่ต้องการส่งเด็ก ๆ ไปในประเทศมุสลิม "เราต้องการเปลี่ยนมุมมองของพวกเขา ดังนั้นเราต้องพยายามสร้างภาพลักษณ์ใหม่ก่อนที่เด็ก ๆ จะเริ่มคิดถึงแต่แง่ลบ เราพูดคุยกับบรรดาพ่อแม่ และมีอยู่สองครอบครัวที่อนุญาตให้บุตรหลานของเขาไปเที่ยวไปเมืองละฮอร์ โดยที่ครูของเราจะเดินทางไปกับพวกเขาด้วย" สาทิช ชินดาร์การ์ ผู้จัดการโรงเรียนกล่าว วีซ่าเข้าประเทศของเด็กน้อยหริชชิเกชผ่าน ตั๋วเดินทางไปละฮอร์ถูกจอง ซามิอุลเลาะห์ถามเพื่อนว่าเขาจะเอาของฝากอะไรจากมุมไบมาฝากตัวเขา พ่อของ หริชชิเกช แนะให้ตัดสูทจากร้านในท้องถิ่นไปฝาก ทว่าของฝากจากอินเดีย ไปไม่ถึงเพื่อนชาวปากีสถาน "เราต้องประกาศยกเลิกการเดินทาง เนื่องจากความตึงเครียดบริเวณชายแดน"ชินดาร์การ์กล่าว แต่เขาหวังว่าสักวันหนึ่งจะมีโอกาสพาเด็ก ๆ ไปเยือนปากีสถานได้ "ในช่วงเจ็ดปีที่ผ่านมา เราพาเด็ก ๆ จากอินเดียไปปากีสถาน และพาเด็กชาวปากีสถานข้ามมาที่อินเดีย"คุปตะบอกและว่า ทุกครั้งเราได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลและผู้มีอำนาจ แต่ในปี 2017 กระทรวงการต่างประเทศขอให้พวกเราส่งเด็กชาวปากีสถานกลับกลางคัน นั่นทำให้กำหนดการเดินทางถูกยกเลิก อังกฤษแบ่งอินเดีย-ปากีสถานอย่างไร? คุปตะยังได้ยกเลิกโครงการ "เพื่อนทางจดหมาย" ด้วย "หลังจากเราใช้ความพยายามอย่างหนัก เราพยายามสร้างมิตรภาพอันแน่นแฟ้นระหว่างอินเดียกับปากีสถาน มันไม่ง่ายที่จะทำเช่นนั้นอีก" เขากล่าวด้วยน้ำเสียงที่เสียใจอย่างยิ่ง ทว่าเด็กนักเรียนบางคนก็ยังรักษาสัมพันธภาพกับเพื่อน ๆ เอาไว้ อย่าง ไชลาจา กุมาร ซึ่งเริ่มเขียนจดหมายถึงเพื่อนขณะมีอายุ 13 ปีในปี 2012 เพื่อนของเธอคืออัสมา ชาวปากีสถาน ในปีต่อมา เธอเดินทางไปเที่ยวละฮอร์ และอิสลามาบัด ทั้งที่ปู่และย่าของเธอเคยอพยพออกจากบ้านเกิดในปากีสถานมาอยู่ที่อินเดียหลังเกิดความรุนแรง แต่ครอบครัวก็รู้สึกภูมิใจที่สมาชิกของพวกเขามีโอกาสหวนกลับไปปากีสถานเป็นครั้งแรก หลังจากนั้นเธอก็รักษามิตรภาพกับเพื่อนในปากีสถานมาอย่างยาวนาน โดยส่วนใหญ่ก็ติดต่อกันทางเฟซบุ๊ก "ฉันจะคิดถึงพวกเขาในทุกวันที่ 14 ส.ค. ซึ่งเป็นวันที่ปากีสถานได้รับอิสรภาพ" เธอบอก ขณะที่อินเดียฉลองเอกราชในวันที่ 15 ส.ค. ขณะที่หริชชิเกช แม้ไม่ได้สานสัมพันธ์กับซามิอุลเลาะห์แล้ว แต่เขาก็หวังจะไปเยือนปากีสถานสักวัน "ฉันไม่รู้ว่าซามิอุลเลาะห์จะจำฉันได้ไหม แต่ฉันยังหวังจะได้พบเขา เขาคือเพื่อนของฉัน"