วิกฤตต้มยำกุ้ง : ย้อนรอยบทบาท “กลุ่ม 16” ที่ช่วยสร้างความผกผันให้เศรษฐกิจไทย
การล่มสลายของธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ จำกัด (มหาชน) หรือ บีบีซี ที่เกิดจากการปล่อยสินเชื่อให้กับนักธุรกิจและนักการเมืองที่เรียกตัวเองว่า "กลุ่ม 16" เพื่อเข้าเทกโอเวอร์บริษัทต่าง ๆ ในตลาดหลักทรัพย์ โดยมีกำไรจากการซื้อมา-ขายไป จนเกิดหนี้เสียมหาศาลกับธนาคาร กลายเป็น 1 ใน สาเหตุสำคัญของวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 หรือที่รู้จักในนาม "วิกฤตต้มยำกุ้ง"
สุชาติ ตันเจริญ (ซ้ายมือ) อดีตสมาชิกกลุ่ม 16 หวนกลับมาทำหน้าที่รองประธานสภาอีกครั้งภายหลังการเลือกตั้ง 2562 ทั้งที่เป็นคนแรกที่ประกาศตัวว่าพร้อมเป็นประธานสภา แต่ต้องเสียเก้าอี้ให้กับ ชวน หลีกภัย จากพรรคประชาธิปัตย์ (คนกลาง) วิกฤตนี้ เริ่มจากไทย แล้วลามไปสู่หลายชาติในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเอเชียตะวันออก ไทยและอีกหลายชาติต้องกู้เงินจากกองทุนการเงินระหว่างประเทศ หรือไอเอ็มเอฟ เพื่อเสริมสร้างกองทุนเงินสำรองต่างประเทศ และต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขที่เคร่งครัดมากมาย สร้างความเดือดร้อนให้ประชาชนจำนวนมากในประเทศ 22 ปีผ่านไป นักการเมืองใน "กลุ่ม 16" ยังโลดแล่นอยู่ในเวทีการเมืองทั้งระดับจังหวัดและระดับประเทศ ทั้งเปิดหน้าเล่นเอง และสนับสนุนญาติพี่น้องให้ดำเนินการแทน ในจำนวนนี้ มี 4 คน ที่ยังโลดแล่นอยู่ในรัฐสภา โดยที่อดีต "พี่ใหญ่" ของกลุ่มยืนอยู่ในขั้วการเมืองตรงข้ามกับสมาชิกที่เหลือ ย้อนไปราวปี 2533 สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (ส.ส.) หนุ่ม วัย 30-40 ปี เริ่มเกาะกลุ่ม รวมตัวกันอย่างหลวม ๆ เพื่อปรับทุกข์ ผูกมิตรกันนอกสภาตามประสา ส.ส. หน้าใหม่ นาน ๆ ครั้งจึงขับเคลื่อนงานในสภาร่วมกันบ้างเป็นครั้งคราว ภายหลังเลือกตั้ง 13 ก.ย. 2535 ส.ส. เหล่านี้ได้ย้ายพรรคและก่อตั้งกลุ่มการเมืองเป็นเรื่องเป็นราว เปิดตัวสมาชิกครั้งแรกจำนวน 16 คน ในวันที่ 16 พ.ย. 2535 กลายเป็นที่มาของชื่อ "กลุ่ม 16" สมพงษ์ อมรวิวัฒน์ เป็นคู่แคนดิเดตชิงตำแหน่งประธานสภาคนล่าสุด แต่ต้องแพ้โหวตให้แก่ ชวน หลีกภัย สมาชิกกลุ่ม 16 มีที่มาจาก 2 พรรคร่วมฝ่ายค้านขณะนั้น ประกอบด้วย พรรคชาติพัฒนา (ชพน.) 11 คน และพรรคชาติไทย (ชท.) 5 คน โดยยกให้ผู้อาวุโสสูงสุดอย่าง สมพงษ์ อมรวิวัฒน์ ส.ส. เชียงใหม่ ชพน. ซึ่งขณะนั้นอายุ 51 ปี เป็นหัวหน้ากลุ่ม แม้ต่อมามีสมาชิกเพิ่มเติมจนทะลุไปกว่า 20 คน แต่ก็ยังใช้ชื่อ "กลุ่ม 16" ดังเดิม นายสมพงษ์ อมรวิวัฒน์ ส.ส. เชียงใหม่ พรรคเพื่อไทย อดีต "พี่ใหญ่" ของกลุ่ม 16 สร้าง "มิติใหม่" อภิปรายในสภา กลุ่ม 16 สร้าง "มิติใหม่" ในสภาผู้แทนราษฎร เมื่อมีการแบ่งบท กำหนดเจ้าภาพในการขุด-คุ้ย-แคะข้อมูลเอกสารหลักฐานต่าง ๆ พร้อมจัดทำแผนภาพประกอบการเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจรัฐบาล ชวน หลีกภัย ผลงานสร้างชื่อให้คนการเมืองกลุ่มนี้หนีไม่พ้นการ "ล้มรัฐบาลชวน" ด้วยการเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจกรณีแจกที่ดิน สปก. 4-01 หลังปรากฏชื่อ "11 ตระกูลดัง" รวมถึง ทศพร เทพบุตร สามีของ อัญชลี วานิช ส.ส. ภูเก็ต พรรคประชาธิปัตย์ (ปชป.) ซึ่งไม่ได้เป็นเกษตรผู้ยากไร้ แต่ได้เอกสารสิทธิ์ไปกับเขาด้วย งานนี้นอกจาก สุเทพ เทือกสุบรรณ รมช. เกษตรและสหกรณ์ ผู้รับผิดชอบงาน สปก. จะรักษาเก้าอี้เสนาบดีไม่ได้แล้ว นายกฯ ยังต้องชิงประกาศยุบสภาเมื่อ 19 พ.ค. 2538 หนีการลงมติซึ่งแนวโน้มจะออกมาในทิศทาง "ไม่ไว้วางใจ" และกลายเป็น "บาดแผลทางการเมือง" ของ ปชป. ตลอดมา หลังจากนั้นสมาชิกกลุ่ม 16 จำนวน 5 คน ก็ได้รับการ "ปูนบำเหน็จ" ให้เข้าไปเป็น รัฐมนตรีช่วย (รมช.) ของรัฐบาลบรรหาร ศิลปอาชา ประกอบด้วย เนวิน ชิดชอบ รมช. คลัง, ว่าที่ ร.ต. ไพโรจน์ สุวรรณฉวี รมช. พาณิชย์, สุชาติ ตันเจริญ รมช. มหาดไทย, สรอรรถ กลิ่นปทุม รมช. สาธารณสุข และสนธยา คุณปลื้ม รมช. อุตสาหกรรม พร้อม ๆ กับการถูก "เอาคืน" โดย ปชป. ที่พลิกไปเป็นฝ่ายค้าน ตกอยู่ในมหากาพย์คดีบีบีซี เรื่องราวมหากาพย์ระหว่างกลุ่ม 16 กับธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การฯ เกิดจากความสัมพันธ์ส่วนตัวระหว่างแกนนำกลุ่มคนหนึ่ง กับสาวชาวพม่านางหนึ่ง ที่เมื่อสืบลึกลงไปกลับพบว่า หญิงสาวคนดังกล่าวถือหุ้นอยู่ในบริษัทเอกชนร่วมกับผู้บริหารธนาคารฯ แต่มีการใช้เทคนิคทำให้ราคาหุ้นสูงขึ้น จากราคาหุ้นละ 3-4 บาท เพิ่มเป็นหุ้นละ 16 บาทเมื่อเทขาย เกิดส่วนต่างเป็น "กำไร" ถึงกว่า 300 ล้านบาท ทั้ง ๆ ที่เพิ่งซื้อมาไม่ถึงปี พฤติการณ์คือธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ ให้กู้เงินไปเทกโอเวอร์บริษัทหนึ่ง ก่อนจะนำไปขายต่อให้อีกบริษัทด้วยราคาสูงลิ่ว จนเกิดเป็นกำไรมหาศาล แม้จะเป็นการปล่อยกู้ที่มีความเสี่ยงสูง โดยมี ราเกซ สักเสนา นักการเงินเชื้อสายอินเดีย ในฐานะที่ปรึกษากรรมการผู้จัดการใหญ่ธนาคาร คอยบอกใบ้ชื่อบริษัทที่ควรจะเข้าไปเทกโอเวอร์ ธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ 2487 ก่อตั้งเป็นสถาบันการเงิน 2541 เลิกกิจการหลังเผชิญปัญหาหนี้เสีย 45,280 ล้านบาท มูลหนี้สูงสุด > 100 ปี โทษจำคุกรวมกันของเกริกเกียรติและราเกซ > 15,000 ล้านบาท ค่าเสียหายที่เกริกเกียรติและราเกซถูกสั่งให้ชดใช้ ต่อมาในปี 2539 สมาชิกกลุ่ม 16 โดยเฉพาะ สุชาติ ถูกเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจในปี 2539 กรณีบริษัทในครอบครัว "ตันเจริญ" นำที่ดินใน จ. หนองคาย ไปค้ำประกันเงินกู้จากธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ แต่ปรากฏว่าที่ดินดังกล่าวถูกพบว่าออกเอกสารสิทธิ น.ส.3 ก มาโดยมิชอบ ทำให้เกิด "หนี้เน่า" มหาศาลแก่ธนาคาร แม้ สุชาติ ปฏิเสธทุกข้อกล่าวหา และภายหลังได้นำหลักฐานเข้าชี้แจงกับตำรวจ จนถูกกันไว้เป็น "พยาน" ไม่ใช่ "ผู้ต้องหา" แต่ผลการเปิดโปงของฝ่ายค้านในเวลานั้น ทำให้ประชาชนแห่ไปถอนเงินธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ ถึงวันละ 2 พันล้านบาท จนธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ต้องรีบสั่งให้กองทุนเพื่อการฟื้นฟูและพัฒนาระบบสถาบันการเงิน เพิ่มทุนในธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การฯ 5.4 พันล้านบาท แล้วเข้าควบคุมกิจการ การปล่อยกู้อันผิดปกติที่สร้างความเสียหายต่อระบบสถาบันการเงิน ทำให้ เกริกเกียรติ ชาลีจันทร์ กรรมการผู้จัดการใหญ่ของธนาคารกรุงเทพฯ พาณิชย์การ ถูกสังคมตราหน้าว่าเป็น "โจรใส่สูท" และถูกแบงก์ชาติกล่าวโทษถึง 22 คดี ถูกพิพากษาให้จำคุกรวมกันแต่ละคดีมาแล้วกว่า 100 ปี ถูกคำสั่งให้ชดใช้หนี้ที่เกิดขึ้นมูลค่ารวมกันแล้ว 1.36 หมื่นล้านบาท แต่เขา "ไม่หนี" ก่อนเสียชีวิตในระหว่างยื่นอุทธรณ์สู้คดีในปี 2555 ด้วยโรคมะเร็งปอดและลิ้นหัวใจรั่ว สิริอายุรวม 63 ปี ราเกซ สักเสนา อดีตที่ปรึกษากรรมการผู้จัดการใหญ่ ธนาคารบีบีซี ถูกทางการแคนาดาส่งตัวกลับไทยปี 2552 ในฐานะผู้ร้ายข้ามแดน หลังไทยตามล่าตัวมานานถึง 13 ปี ต่างจาก ราเกซ สักเสนา ที่เผ่นไปกบดานที่ประเทศแคนาดาตั้งแต่ปี 2539 ก่อนถูกส่งตัวกลับไทยในอีก 13 ปีถัดมา และถูกศาลตัดสินให้จำคุกในคดียักยอกและฉ้อโกงธนาคารบีบีซี เป็นเวลา 10 ปี รวมถึงสั่งให้ชดใช้หนี้กว่า 1.132 พันล้านบาท ส่วนผลที่ตามมาทางการเมืองคือ รัฐบาลบรรหารก็ไม่อาจครองอำนาจต่อไปได้ เพราะถูกฝ่ายค้านถล่มปมบีบีซี และเปิดอภิปรายไม่ไว้วางใจปมชาติกำเนิดของนายกฯ คนที่ 21 จนต้องตัดสินใจยุบสภาเมื่อ 27 ก.ย. 2539 กลุ่ม 16 ในการเมืองปัจจุบัน ปัจจุบัน สมาชิกกลุ่ม 16 ได้แยกย้ายกันเดินตามเส้นทางของตัวเอง โดยเหลือเพียง 4 คนที่ยังทำหน้าที่ในสภาผู้ทรงเกียรติ แบ่งเป็น ส.ส. ในสังกัดพรรครัฐบาล 3 คน ทั้งที่อยู่พรรคพลังประชารัฐ (พปชร.) และพรรคภูมิใจไทย (ภท.) ขณะที่ สมพงษ์ จ่อขึ้นเป็นแคนดิเดตผู้นำฝ่ายค้านในสภา ทว่าเขาต้องได้รับเลือกให้เป็นหัวหน้าพรรคเพื่อไทย (พท.) เสียก่อน ที่มา : บีบีซีรวบรวบรวมโดยยึดรายชื่อสมาชิกกลุ่ม 16 จากบทความ "กลุ่มการเมืองภายในพรรคการเมือง" ของสถาบันพระปกเกล้า ซึ่งในภายหลังการก่อตั้งกลุ่ม มี ส.ส. ตามมาสมทบเพิ่มเติม อาทิ เกษม รุ่งธนเกียรติ, อิทธิ ศิริลัทธยากร, เฉลิมชัย อุฬารกุล, ร.ต. หญิง พนิดา เกษมมงคล