เกณฑ์ทหาร : กลุ่มคนหลากหลายทางเพศต้องทำอย่างไรกับการได้มาซึ่งสิทธิ์ไม่ต้องเกณฑ์ทหาร
หลังผ่านประสบการณ์พาเพื่อนไปเกณฑ์ทหารเมื่อปีที่แล้ว เตชะเวช ภักดีณรงค์ ผู้หญิงข้ามเพศ ก็เกิดอาการกลัวและกังวลกับสิ่งที่เธอต้องพบเจอในปีต่อไป
กลุ่มบุคคลหลากหลายทางเพศต้องผ่านขั้นตอนการเตรียมตัวล่วงหน้ามากมายเพื่อนำเอกสารมายืนยันว่าไม่สามารถเกณฑ์ทหารได้ เธอไม่แน่ใจจะต้องผ่านการประเมินกี่ขั้นตอนในกระบวนการตรวจเลือกทหารกองเกิน เพื่อพิสูจน์ให้ได้ว่าเธอไม่สามารถเป็นทหารได้ "ถึงแม้ร่างกายจะเป็นชายแต่จิตใจเราเป็นผู้หญิง...อีกอย่างอนาคตเราก็ยังอีกไกล เราก็เลยยังไม่อยากเข้าไปอยู่ในกรม" เตชะเวช กล่าวหลังจากที่เธอผ่านขั้นตอนการยื่นเอกสารกับเจ้าหน้าที่ทหารจนเสร็จเรียบร้อย การแต่งกายเป็นหญิง การผ่าตัดดัดแปลงร่างกาย หรือการเข้าไปตามโรงพยาบาลด้านจิตเวชเพื่อขอใบรับรองแพทย์ เป็นหนึ่งในหลาย ๆ ขั้นตอนที่กลุ่มบุคคลหลากหลายทางเพศต้องทำเพื่อให้ได้มาซึ่งสิทธิ์ในการยกเว้นการเกณฑ์ทหาร ขั้นตอนดังกล่าวเป็นสิ่งที่กลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศต้องการหรือไม่ และพวกเขาเหล่านั้นต้องผ่านอะไรมาบ้าง บีบีซีไทยคุยกับกลุ่มบุคคลหลากหลายทางเพศที่เพิ่งผ่านกระบวนการตรวจเลือกทหารกองเกินในปีนี้ เสริมหน้าอกก่อนมาเกณฑ์ทหาร ปีที่แล้ว เตชะเวชไปร่วมสังเกตการณ์การเกณฑ์ทหารของเพื่อนที่เป็นหญิงข้ามเพศเหมือนเธอและได้เรียนรู้ว่าจะต้องเตรียมตัวอย่างไรบ้างก่อนที่จะไปถึงหน่วยเกณฑ์ แต่พอมาถึงปีของเธอ เธอไม่มีเวลาเตรียมเอกสารที่จำเป็นต่อการขอยกเว้นเพราะเธอติดภารกิจที่มหาวิทยาลัยที่เธอเรียนอยู่จนไม่มีเวลาไปดำเนินเรื่อง เตชะเวชต้องผ่านกระบวนการตรวจเลือกทหารกองเกินเหมือนทุก ๆ คนถึงแม้จะผ่านการดัดแปลงร่างกายและมีใบรับรองแพทย์มาแล้วก็ตาม พอถึงวันที่เธอได้รับหมายเรียกเข้ารับราชการทหาร หรือใบ สด.35 เธอก็รู้สึกใจหายและกังวลในทันที เพราะเธอไม่มีใบรับรองแพทย์จากโรงพยาบาลจิตเวชเพื่อยืนยันว่าเพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิด และเธอกลัวว่าจะต้องเข้ากรมทหาร เธอจึงปรึกษากับผู้ปกครองเพื่อขออนุญาตทำหน้าอกตามความตั้งใจ เพื่อจะได้นำใบรับรองการเปลี่ยนแปลงร่างกายมาใช้แทนใบรับรองทางด้านจิตเวช "ทำหน้าอกมาเพื่อเกณฑ์ทหารเลย ตอนนี้ก็ได้ช่วงเวลาในการทำพอดี และผู้ปกครองก็อนุญาต ก็เลยตัดสินใจทำเลยดีกว่า" เตชะเวชอธิบาย "ตอนแรกก็กลัวว่าถ้าไม่มีใบรับรองแพทย์มาแล้วจะคุยกับแพทย์ประจำหน่วยเกณฑ์ทหารยากไหม ก็เลยไปทำหน้าอก แต่จริง ๆ ก็อยากทำอยู่แล้ว และตอนนี้ได้จังหวะพอดี ก็เลยทำเลย" เธอไปถึงหน่วยตรวจเลือกทหารกองเกินเข้าเป็นทหารกองประจำการ ชุดที่ 25 อ.บ้านฉาง จ.ระยอง แต่เช้าตรู่ เพื่อที่จะได้เป็นคิวแรก ๆ ของวัน หลังจากที่เธอลงทะเบียน ยื่นเอกสารทั้งหมดและผ่านการคัดกรองจากแพทย์ประจำหน่วยตรวจเลือกการเป็นทหารกองเกิน ทางประธานคณะกรรมการตรวจเลือกทหารกองเกินก็ออกใบผ่านการเกณฑ์ทหาร หรือที่เรียกว่าใบ สด.43 ให้ และถือว่าเป็นการเสร็จสิ้น หลังจากยื่นเอกสารและผ่านขั้นตอนการตรวจเลือกทหารกองเกิน เตชะเวชก็ได้รับใบผ่านการเกณฑ์ทหารหรือ สด.43 "พอได้ใบ สด. 43 มารู้สึกโล่งใจ เหมือนยกภูเขาออกจากอก เพราะเมื่อก่อนกลัวมากเพราะเรายังศึกษาอยู่ พอเรามีทุกอย่างครบมันก็ไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด" เตชะเวชกล่าว บุคคล 4 จำพวก นอกจากชายไทยในวัยถึงเกณฑ์การตรวจคัดเลือกทหารกองเกินที่พร้อมใจกันมานับพัน ที่หน่วยเกณฑ์ทหารก็ยังมีเจ้าหน้าที่ทหารจากหน่วยต่าง ๆ และแพทย์สนามพร้อมให้บริการ พ.อ. มหิธร บุญครอง ผู้บังคับศูนย์การฝึกนักศึกษาวิชาทหาร มณฑลทหารบกที่ 12 ในฐานะประธานคณะกรรมการตรวจเลือกทหารกองเกินเข้าเป็นทหารกองประจำการชุดที่ 25 พาบีบีซีไทยเยี่ยมชมและร่วมสังเกตการณ์ในหน่วยการคัดเลือก เขาอธิบายว่าทุกคนที่เข้ามาตรวจคัดเลือกจะถูกแบ่งออกเป็นบุคคล 4 จำพวกซึ่งได้แก่ กลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศจะถูกจัดอยู่ในกลุ่มบุคคลจำพวกที่ 2 สำหรับกลุ่มคนที่มีเพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิดและมีใบรับรองแพทย์มา หรือไม่มีใบรับรองแพทย์มาแต่ว่าแปลงสภาพเป็นผู้หญิงชัดเจนต้องจัดอยู่ในบุคคลจำพวกที่สองโดยทันที โดยแพทย์สนามจะเป็นคนลงความเห็น "ตอนแรกรู้สึกไม่ค่อยดีเท่าไหร่เพราะรู้สึกเหมือนเป็นคนพิการ เพราะแพทย์ประจำหน่วยจัดให้มานั่งรวมกับบุคคลประเภทสองคือคนพิการและกลุ่มคนที่เพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิด แต่ทางทหารเขาก็คงคิดมาถี่ถ้วนแล้วว่าเราอยู่ในประเภทนี้ ก็โอเคค่ะ" เตชะเวชกล่าว เสียงจากคนหลากหลายทางเพศต่อการเกณฑ์ทหาร ปฏิบัติหน้าที่ด้วยความเคารพ ณรงศักดิ์ บำรุงพงษ์ อายุ 22 ปี พนักงานบริษัทเอกชนแห่งหนึ่งเคยผ่านขั้นตอนการตรวจเลือกทหารกองเกินมาเมื่อปีที่แล้วและถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มบุคคลประเภทที่สามเนื่องจากเขาไม่มีใบรับรองแพทย์ด้านจิตเวชมาและไม่ได้ดัดแปลงร่างกายมา ณรงศักดิ์ เป็นคนในกลุ่มหลากหลายทางเพศที่มีอัตลักษณ์ทางเพศตรงกับเพศกำเนิด ด้วยหน้าที่การงานทำให้เขาไม่สามารถดัดแปลงร่างกายได้ เขาจึงต้องมีเอกสารยืนยันเพื่อให้ทางประธานฯ เชื่อว่าเขามีเพศสภาพที่ไม่ตรงกับเพศกำเนิดจริง "ปีที่แล้วมาครั้งแรกกังวลมากและไม่รู้ว่าต้องทำอะไรบ้าง กังวลกับเรื่องที่ต้องถอดเสื้อ แต่ถ้าแจ้งให้พี่ทหารและหมอรู้ว่าเราเพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิดเขาก็ไม่ต้องให้เราถอดเสื้อ" ณรงศักดิ์ อธิบาย สิ่งที่กลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศกลัวเมื่อต้องมาที่หน่วยเกณฑ์ทหารก็คือการต้องถอดเสื้อในที่สาธารณะ ที่หน่วยเกณฑ์ทหารทุกหน่วยจะมีห้องลับที่เป็นห้องที่มีไว้ในการตรวจพิเศษ สำหรับผู้ที่จะต้องถอดเสื้อผ้า ซึ่งเจ้าหน้าที่แพทย์และผู้ที่เกี่ยวข้องเท่านั้นที่มีสิทธิ์เข้าไปตรวจในห้องนั้น ห้องนี้เป็นห้องตรวจโรคธรรมดาเพียงแต่ว่าเป็นห้องลับตาเพื่อไม่ให้เห็น โดยมีกรรมการสัสดีจังหวัดมีหน้าที่คอยกำหนดคนเป็นจำพวกร่วมกับแพทย์ "กองทัพได้คำนึงถึงเกียรติของทุกคน และสิทธิของทุกคน และปฏิบัติกับทุกคนอย่างเท่าเทียมโดยที่ผ่านมายังไม่เคยมีปัญหาเลย ทางผู้บังคับบัญชาเน้นย้ำว่าให้เกียรติ และปฏิบัติเหมือนกับบุคคลทั่วไปทุกคน" พ.อ. มหิธร เกณฑ์ทหารควรเป็นเรื่องความสมัครใจ ยอดทหารกองเกินเข้าเป็นทหารกองประจำการที่เหล่าทัพต้องการในปีนี้นั้นมีจำนวน 97,324 คน ถึงแม้ว่าจะมีความต้องการน้อยกว่าปี 2562 อยู่ประมาณ 4,500 คน แต่ก็มีคนหลายคนที่ไม่อยากเข้าไปรับใช้ชาติด้วยการเข้าเป็นทหาร โดยเฉพาะในกลุ่มบุคคลหลากหลายทางเพศ หลังจากที่ได้รับคำแนะนำด้านเอกสารที่ต้องนำมาแสดงต่อเจ้าหน้าที่ทหารเพื่อขอยกเว้นการตรวจเลือกทหารกองเกินมาเมื่อปีที่แล้ว ณรงศักดิ์ได้ดำเนินการยื่นขอใบรับรองทางจิตเวชเพื่อนำไปยื่นให้กับเจ้าหน้าที่ทหารในการเกณฑ์ทหารของปีนี้ ใบรับรองเพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิดจากโรงพยาบาลด้านจิตเวชเป็นใบเบิกทางในการยกเว้นการเกณฑ์ทหารที่ดีที่สุดสำหรับกลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศ ก่อนหน้านี้ ณรงศักดิ์เดินทางไปโรงพยาบาลศรีธัญญาเพื่อเข้าทดสอบทางจิตเวช เพื่อยืนยันว่าเพศสภาพของเขาไม่ตรงกับเพศกำเนิดจริงๆ และมีการนัดทำประเมินสองรอบก่อนที่จะออกใบรับรองแพทย์ให้ "คิดว่ามันไม่เป็นการยุติธรรมที่เราต้องไปพิสูจน์ตัวเองกับแพทย์ว่าเพศสภาพของเราไม่ตรงกับเพศกำเนิดเพราะท้ายที่สุดแล้วเราไม่ได้เป็นโรคอะไร ทำไมเราถึงต้องไปทำขนาดนั้น" ณรงศักดิ์ ตัดพ้อ ด้วยความที่จิตใจของเขาไม่ใช่ผู้ชาย ณรงศักดิ์จึงเกิดอาการกลัวที่อาจต้องเข้าไปเป็นทหาร เพราะกลัวการที่ต้องถอดเสื้อผ้าต่อหน้าคนอื่น หรือต้องทำอะไรแบบผู้ชายที่ทำให้เขารู้สึกอึดอัดและอับอาย "อยากให้มีการปรับเปลี่ยนรูปแบบการเกณฑ์ทหารให้เฉพาะคนที่สมัครใจเท่านั้น สมัยนี้ไม่ใช่สมัยก่อนที่ต้องไปออกรบออกตีอะไรกัน และไม่ใช่เฉพาะในกลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศเท่านั้นแต่คนอื่นก็ควรได้รับสิทธิ์นี้ เพราะบางคนก็จำเป็นจะต้องทำงานเพื่อหาเลี้ยงครอบครัว แต่ไม่มีโอกาสที่จะได้เข้าทำงาน เพราะยังไม่มีใบรับรองผ่านการเกณฑ์ทหาร" ณรงศักดิ์ อธิบาย "จริง ๆ แล้วการเกณฑ์ทหารน่าจะอยู่ที่การสมัครใจจะดีกว่า จะมาบังคับแบบนี้ก็ฝืนใจมากจนเกินไป" เตชะเวชเสริม ความช่วยเหลือจากเพื่อนเพศเดียวกัน "ม่อยม่อย โมอานา" เป็น ผู้ให้คำปรึกษาเยาวชนที่มีความหลากหลายทางเพศ เธอบอกบีบีซีไทยให้ใช้เรียกเธอเช่นนี้ เนื่องจากเป็นชื่อที่เธอใช้ในวงการ ปัจจุบัน ม่อยม่อย เป็น ผู้จัดการมูลนิธิซิสเตอร์ ศูนย์ระยอง องค์กรที่ให้การปรึกษาด้านเอชไอวี รับเรื่องร้องเรียนปัญหาการถูกละเมิดด้านสิทธิมนุษยชน และให้คำปรึกษาการตรวจเลือกทหารกองเกินในกลุ่มผู้มีความหลากหลายทางเพศ จากประสบการณ์การเกณฑ์ทหารที่เธอเคยประสบมา ม่อยม่อยผันตัวเองมาทำงานมูลนิธิให้ความช่วยเหลือกลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศในด้านสิทธิ์และสุขภาพ เธอเล่าถึงประสบการณ์สมัยที่เธอต้องไปเกณฑ์ทหารว่า กลุ่มคนหลากหลายทางเพศจะถูกจัดอยู่ในบุคคลประเภทสี่ซึ่งหมายถึงบุคคลทุพลภาพ โรคจิต หรือวิกลจริต และเธอต้องได้ใบรับรองที่ออกมาทำให้ดูเหมือนมีอาการทางจิตก่อนเพื่อนำไปยื่นกับทางเจ้าหน้าที่ทหารแต่มาถึงปัจจุบันที่มีการออกไปรับรองเพศสภาพไม่ตรงกับเพศกำเนิดให้แทน "ช่วงเวลาของเราที่เราต้องไปเข้ารับการตรวจเลือกเข้ารับราชการทหาร เราก็รู้สึกว่ากรี๊ดได้ก็จะกรี๊ด ร้องไห้ได้ก็จะร้องไห้ เพราะไม่มีใครช่วยเหลือเลย รู้สึกว่าไม่รู้จะไปพึ่งใครดีรับปรึกษาใครไม่ได้ รู้สึกเครียดกับการเกณฑ์ทหารมากๆ" ม่อยม่อยกล่าว ในวันนี้เธอผันตัวเองมาเป็นผู้ให้คำปรึกษาเยาวชนที่มีความหลากหลายทางเพศที่ต้องผ่านขั้นตอนการเกณฑ์ทหาร เธอจะตระเวนไปยังหน่วยเกณฑ์ทหารต่าง ๆ ทั่วจังหวัดที่รับผิดชอบเพื่อให้คำแนะนำกับคนที่ไม่ได้เตรียมตัวมาและช่วยดำเนินการพาไปขอใบรับรองแพทย์ เจ้าหน้าที่จากมูลนิธิซิสเตอร์ศูนย์ระยองตั้งโต๊ะให้คำปรึกษาและให้ความเชื่อเหลือกลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศตามหน่วยเกณฑ์ทหารต่าง ๆ ทั่ว จ.ระยอง ใบรับรองเพศสภาพคือใบผ่าน การเกณฑ์ทหารสำหรับกลุ่มบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศนั้นมีความท้าทายและก่อให้เกิดความกังวลได้หากไม่มีเอกสารที่ครบถ้วน ม่อยม่อยลงพื้นที่สังเกตการณ์ในหลาย ๆ หน่วยเกณฑ์ทหารและพบกับกลุ่มคนหลากหลายทางเพศหลายรูปแบบ เธอกล่าวว่ากลุ่มคนหลากหลายทางเพศที่น่ากังวลน้อยที่สุดคือกลุ่มที่มีอัตลักษณ์ทางเพศชัดเจน เช่น ผมยาว หรือ มีสภาพเป็นผู้หญิงแล้ว แต่สำหรับกลุ่มคนที่ยังมีเพศสภาพที่ยังไม่ชัดเจนทั้งยังมีผมสั้นอยู่ หรือมีอัตลักษณ์ทางเพศที่ยัง เป็นผู้ชายอยู่ ก็จะลำบากมากกว่ากลุ่มที่อัตลักษณ์ทางเพศชัดเจนกว่าเพราะทางทหารค่อนข้างกลัวว่าจะมีการปลอมแปลงอัตลักษณ์ทางเพศ ม่อยม่อยแนะนำให้กลุ่มคนที่มีความหลากหลายทางเพศเตรียมเอกสารมาให้พร้อมก่อนถึงวันเกณฑ์ทหารเพื่อจะได้ไม่ต้องเสียเวลากลับมาใหม่ในปีถัดไป "สิ่งที่สำคัญที่สุดก็คือใบรับรองเพศสภาพ เพราะจะทำให้ขั้นตอนง่ายขึ้นมาก" ม่อยม่อยกล่าว "ปีที่แล้วเราเคยมาสังเกตการณ์และมีน้องที่ไม่ผ่านหลายคน ท่านสัสดีก็แนะนำให้ไปขอใบรับรองแพทย์มาให้ได้แล้วค่อยมาใหม่ปีนี้ เราก็เลยให้ความช่วยเหลือให้ข้อมูลและพาไปที่โรงพยาบาลศรีธัญญา เหมารถตู้ไปด้วยกัน พาน้องไปจนได้ใบรับรองแพทย์มา" ม่อยม่อยอธิบายว่าถ้าอยากจะให้มั่นใจ การมีใบรับรองแพทย์มาที่หน่วยเกณฑ์ทหารถือว่าเป็นสิ่งที่ดีที่สุด "ไม่ว่าน้องๆ จะมีเพศสภาพเป็นอย่างไรก็ตามทุกคนสามารถไปขอได้หมดเลย ไม่ว่าจะผมสั้นหรือผมยาวขั้นตอนก็เหมือนกันทุกอย่าง เพราะมันอยู่ที่จิตใจของเราไม่ใช่อยู่ที่รูปลักษณ์ภายนอกเลย อย่าไปเครียดหรือกังวลกับขั้นตอนการตรวจเลือกรับเกณฑ์ทหาร แค่เรามีใบรับรองเพศสภาพ ก็พกความมั่นใจ ไปตรวจเลือกทหารได้อย่างไม่ต้องกังวลเลย" เธออธิบาย แต่ท้ายที่สุด เธอเห็นว่าควรมีการแก้กฎหมายเพื่อไม่ให้คนกลุ่มนี้ ต้องมาเกณฑ์ทหารเลย "สิ่งที่จะดีมากๆ เลยก็คือการออกกฏหมายให้เปลี่ยนคำนำหน้านามได้ น่าจะช่วยให้คนกลุ่มนี้ไม่ต้องเข้ามาผ่านการเกณฑ์ทหารอีก เราไปทำอย่างอื่นที่มันมากกว่านี้ดีกว่า"