สึนามิ: ชีวิตใหม่หลังรอดชีวิตคลื่นยักษ์ซัดถล่มภูเก็ต ศิลปินหญิงรณรงค์ขจัดขยะพลาสติก
รอดชีวิตด้วยโชคช่วยจากคลื่นยักษ์สึนามิที่ถล่มภูเก็ตในปี 2547 อาจารย์ป้อม-ประสพสุข เลิศวิริยะปิติ เปลี่ยนแนวการทำงานศิลปะ หันมารังสรรค์ผลงานจากขยะพลาสติกเพื่อสื่อถึงความบอบช้ำ ของธรรมชาติจากน้ำมือมนุษย์ วาดฝันทะเลภูเก็ตกลับคืนสู่ผืนน้ำที่งดงามเหมือนอดีต
อาจารย์ป้อม-ประสพสุข เลิศวิริยะปิติ ยืนอยู่ท่ามกลางงานศิลปะ จำลองท้องทะเลที่เต็มไปด้วยฝูงปลาที่กลืนพลาสติกเข้าไป "เราคิดว่าเคยเข้าใจธรรมชาติ แต่แท้จริงแล้ว เราไม่เข้าใจอะไรเลย" ประสพสุข ซึ่งทิ้งชีวิตเมืองหลวง ไปตั้งรกรากที่ภูเก็ตเมื่อ 20 ปีก่อน บอก ท้องทะเลยามฟ้าสางเหนือเกาะราชาระยิบระยับด้วย 8 เฉดสี เป็นภาพที่ตื่นตะลึงและตราตรึงจนทุกวันนี้ ประสพสุขตั้งความหวังว่า ความรู้ด้านศิลปะที่เธอรับหน้าที่เป็นอาจารย์พิเศษสอนให้เด็ก ๆ ในโรงเรียน หลายแห่งทั้งในภูเก็ตและจังหวัดอื่น จะช่วยหล่อหลอมให้เยาวชนรักและหวงแหนสิ่งแวดล้อม และนั่นอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการฟื้นคืนมาของท้องทะเลอันสวยงาม "ถ้าไม่ดูจากตัวเองก่อน ขจัดขยะจากบ้านเราก่อน รับรองมันล้นแน่ มันเป็นเรื่องของจิตสำนึก ที่ควรจะเป็นอัตโนมัติ ไม่ต้องถึงกับรณรงค์ปลูกจิตสำนึกหรอก เพราะมันควรเป็นความรับผิด ชอบพื้นฐานที่ทุกคนควรจะมี" ประสพสุข กล่าวกับบีบีซีไทย ในสตูดิโอศิลปะของเธอที่หมู่บ้านภูเก็ต อาร์ต วิลเลจ ไม่ไกลจากหาดราไวย์ เมื่อเหลียวมองโดยรอบจะเห็นงานศิลปะจากขยะพลาสติก หลายรูปแบบ Blue Ocean, Message From the Sea ผลงานที่ประสพสุขจัดแสดงในนิทรรศการจัดโดย Greenpeace ที่หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ในปี 2560 เธอยังเป็นผู้ก่อตั้งโครงการ ยุวจิตรกรไทย ร่วมมือกับโรงเรียนประถมและมัธยม โดยสอนให้นักเรียนรังสรรค์งานศิลปะจากขยะใกล้ตัวในชุมชน แล้วนำผลงานของเด็ก ๆ ไปจัดแสดงทั่วประเทศ เพื่อให้ประชาชนตระหนักรู้ถึงผลกระทบของขยะต่อสิ่งแวดล้อม เมื่อถามว่า อะไรที่ทำให้อดีตคนกรุงฯ อย่างเธอ หันมารณรงค์ใช้ศิลปะผลักดันภูเก็ตให้เป็นเมือง ปลอดขยะ อาจารย์ป้อมบอกว่าคลื่นยักษ์สึนามิที่พัดถล่มชายฝั่งทะเลอันดามัน เมื่อวันที่ 26 ธ.ค. 2547 นี่เองที่เป็นจุดเปลี่ยนแนวทางศิลปะ จากที่มุ่งเน้นศิลปะบริสุทธิ์ (Pure Art) มาเป็น "ศิลปะเพื่อสิ่งแวดล้อม" หรือ Eco Art รอดมาได้เพราะโชคช่วย "ปกติฉันจะรับวาดภาพเหมือน (Portrait) อยู่ริมหาด แต่วันนั้นฉันรอดตาย เพราะนัดส่งงาน คิดว่าวันนี้รับทรัพย์แล้ว ไม่ต้องมาวาดรูปหรอก" ประสพสุข ไม่คิดเลยว่า ความคิดนั้นจะช่วยให้เธอ รอดชีวิตจากคลื่นยักษ์ ขยะมากมายบนหาดป่าตอง จ.ภูเก็ต หลังเผชิญคลื่นยักษ์สึนามิ ในปี 2547 ในวันที่เกิดเหตุ ประสพสุขรับรู้ข่าวร้ายเมื่อเวลา 10 นาฬิกา แต่ไม่เชื่อในสิ่งที่ได้ยิน เธอขี่จักรยานยนต์ ไปดูเหตุการณ์ สิ่งที่ได้เห็นคือความเสียหายในวงกว้าง ขยะจำนวนมหาศาลกลาดเกลื่อนบนถนน แต่สิ่งที่ทำให้เธอต้องตกตะลึงคือภาพมุมสูงจากจุดชมวิว เป็นภาพท้องทะเลที่เคยสะอาดใส กลับเต็มไปด้วยขยะ น้ำทะเลมีสีขุ่นมัว สามวันหลังจากนั้น ประสพสุขขี่จักรยานยนต์ไปทั่วเกาะภูเก็ต บันทึกภาพอันน่าหดหู่ตามชายหาดต่าง ๆ และคิดว่าในฐานะศิลปินแล้ว ปีนั้นเธอจะต้องสร้างงานศิลปะที่แตกต่างออกไปเพื่อสื่อให้เห็นว่ามนุษย์ คือผู้ทำร้ายท้องทะเล ไม่ใช่สื่อว่าภัยธรรมชาติร้ายแรงเพียงใด ผู้คนเก็บกวาดซากปรักหักพัง บนหาดป่าตอง "เพราะช่วงนั้นเกิดความโศกเศร้าทั่วโลก ความสูญเสีย ผู้คนโทษแต่ธรรมชาติ แต่ฉันอยากเป็นสื่อกลางว่า มนุษย์มีอำนาจการสร้างสรรค์สูง และก็มีอำนาจทำลายล้างสูงเช่นกัน" ภูเก็ตในวันนี้ หลัง 14 ปีสึนามิ อาจารย์ป้อมเคยไปทำงานในบอสเนียและเฮอร์เซโกวีนานาน 3 ปี ตั้งแต่ปี 2552 เธอเล่าว่าได้เห็น คนทิ้งขยะมากมายทุกวัน ทั้งที่ขยะบางชิ้นยังใช้ประโยชน์ได้ สิ่งนี้จุดประกายความคิดให้เธอเริ่มทำกระเป๋า จากขวดพลาสติก ซึ่งเธอได้สอนให้เด็ก ๆ ที่เมืองไทยได้ลองทำเช่นกันเพื่อให้เรียนรู้เรื่องการรีไซเคิล ผลงานที่สื่อถึง ปลาในท้องทะเลที่กินพลาสติกเข้าไปจนเต็มแน่นในตัว ส่วนภูเก็ตในวันนี้ เธอมองว่าเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้น ยอมรับว่าส่วนหนึ่งเป็นเพราะกระแสรณรงค์ และอิทธิพลของสังคมออนไลน์ ซึ่งคิดว่าเป็นจุดเริ่มต้นที่ดี โดยเฉพาะความเข้าใจว่าการจัดการปัญหา ขยะต้องอาศัยความร่วมมือของทุกคน "เริ่มจากในบ้าน ครอบครัวเราก่อน แล้วมันก็จะขยายไปสู่ชุมชน" ปรีชาวุฒิ กี่สิ้น ประธานมูลนิธิพัฒนาป่าตอง เป็นคนหนึ่งที่กล้าประกาศว่าพื้นที่อย่างถนนคนเดิน บางลา แหล่งบันเทิงยามค่ำคืนชื่อดังนั้น สะอาดน่าเดินกว่าถนนข้าวสารหรือถนนคนเดินในจังหวัดอื่น ถนนคนเดินบางลา ใกล้หาดป่าตอง ที่สะอาดและแทบปลอดขยะ แม้นักท่องเที่ยวจะพลุกพล่าน "เรามีโครงการมากมายเลย รวมถึงโครงการบางลาสะอาด 24 ชั่วโมงด้วย" เขากล่าว พร้อมชี้ให้ดูทีมงานที่คอยเดินเก็บกวาดทำความสะอาดที่แทบจะไม่มีให้เห็นจากหัวถึงท้ายถนน ปรีชาวุฒิมองว่า นี่เป็นผลจากความร่วมแรงร่วมใจของประชาชน เจ้าของธุรกิจ เทศบาลเมืองป่าตอง และนักท่องเที่ยวเองด้วย สมาคมโรงแรมภูเก็ตเริ่มตื่นตัวจับมือกับสถานทูตสหรัฐฯ ประจำประเทศไทย รณรงค์ลดการใช้พลาสติก แบบใช้แล้วทิ้งและตั้งเป้าให้โรงแรม 65 แห่งของสมาคมฯ ลดการใช้ขวดพลาสติกภายในปี 2562 แอนโทนี ลาร์ก นายกสมาคมโรงแรมภูเก็ต แสดงหลอดกระดาษ และหลอดเยื่อไผ่ ที่โรงแรมหลายแห่งในภูเก็ตเริ่มเปลี่ยนมาใช้ บรรจุภัณฑ์ปลอดพลาสติกแบบใช้แล้วทิ้ง "โรงแรมและสายการบิน เป็นผู้ผลิตมลพิษพลาสติกมากที่สุด ในสภาพแวดล้อมเกาะแบบภูเก็ตนี้ ดังนั้น ผมคิดว่าเราควรมีส่วนร่วมแก้ปัญหา เพราะสำหรับผมซึ่งเป็นชาวออสเตรเลีย ภูเก็ตเป็นเสมือนบ้านอีกหลังหนึ่ง" แอนโทนี ลาร์ก นายกสมาคมโรงแรมภูเก็ต ระบุ นายธารา บัวคำศรี ผู้อำนวยการประจำประเทศไทย กรีนพีช เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มองว่า ภูเก็ตเป็นเมืองที่มีศักยภาพ เพราะมีชาวต่างชาติอาศัยอยู่มาก มีสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวยให้ลดการ สร้างขยะและการรีไซเคิล ต่างจากกรุงเทพฯ ที่เป็นเมืองใหญ่ มีผู้ประกอบการมากรายทำให้บริหาร จัดการยาก ขยะเป็นตัวชี้วัด พัฒนาการของประเทศชาติ แม้หลายภาคส่วนจะร่วมมือกันลดขยะพลาสติก แต่นายกสมาคมโรงแรมภูเก็ตไม่เชื่อว่าภูเก็ตจะปลอด พลาสติกได้ 100 เปอร์เซ็นต์ "ไม่ว่าเกาะไหนในโลก ก็ไม่มีทางจะปลอดพลาสติกได้ มันเป็นความฝันที่ไม่มีวันเป็นจริง สิ่งที่เราทุกคนทำได้คือพยายามลดพลาสติกแบบใช้แล้วทิ้งให้มากที่สุด และผลักดันให้เกิดศูนย์รีไซเคิล เพื่อที่หากเกิดขยะพลาสติก เราจะได้ไม่ต้องนำไปทิ้งยังที่ทิ้งขยะ ถ้าทำเช่นนี้ขยะพลาสติกก็จะไม่ไป จบที่แม่น้ำและมหาสมุทร" เขากล่าว แต่ถ้าถามศิลปินสายสิ่งแวดล้อมอย่างประสพสุข เธอเห็นว่าการจัดการปัญหาขยะเป็นเครื่องสะท้อน ศักยภาพในการพัฒนาประเทศ สตูดิโอศิลปะของอาจารย์ป้อม ใกล้หาดราไวย์ สื่อถึงลักษณะงานของเธอได้เป็นอย่างดี ประสพสุข ยืนอยู่หน้าผลงานชื่อ How to choke a planet (เราทำให้โลกสำลักขยะได้อย่างไร) "ถ้าพูดถึงอนาคตของประเทศไทย ไม่ว่ายุคดิจิทัล ยุคไอที อะไรก็แล้วแต่ พี่มองแค่ขยะนี่แหละ ถ้าขยะเยอะมากเท่าไหร่ ประเทศไทยก็ยิ่งแย่เท่านั้น ถ้าขยะหมดไป หมายความว่าประเทศไทย เริ่มเข้าสู่ประเทศที่เจริญแล้ว" อาจารย์ป้อม กล่าว พร้อมมองไปรอบตัวที่เต็มไปด้วยศิลปะ จากขยะพลาสติกที่เธอรวบรวมได้ในภูเก็ต