วันเฉลิม : จาก ปู ไปรยา สู่คำถาม บทบาท UNHCR กับผู้ลี้ภัยการเมืองไทยในต่างแดน
หนึ่งสัปดาห์ภายหลังการหายตัวไปของนายวันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ ผู้ลี้ภัยทางการเมืองชาวไทยในกัมพูชา กระแสเรียกร้องทั้งในโลกออนไลน์และตามท้องถนน ให้รัฐบาลไทยและกัมพูชาเข้าช่วยค้นหาตัวมีอย่างต่อเนื่อง พร้อมกับเสียงวิจารณ์ถึงบทบาทของ สำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) โดยเฉพาะสำนักงานในไทย
ความสนใจในโลกออนไลน์ต่อการหายตัวไป ส่งให้แฮชแท็ก #saveวันเฉลิม ขึ้นเป็นอันดับ 1 ในโลกทวิตภพ และเพิ่มเป็นกว่า 1 ล้านครั้งในวันที่สองของการหายตัวไปของวันเฉลิม (5 มิ.ย.) ตามด้วยคำถามที่จ่อไมค์ไปยัง "ปู" ไปรยา ลุนเบิร์ก ทูตสันถวไมตรีของ UNHCR ประจำประเทศไทย ว่าเธอมีจุดยืนอย่างไรต่อเรื่องนี้ "สนับสนุนความสงบและเรื่องที่ไม่ใช่การเมือง นี่เป็นเรื่องที่มีความเป็นการเมืองสูงมาก" เป็นคำตอบของดาราสาวที่ทำให้สื่อสังคมออนไลน์เริ่มตั้งคำถามกับความรู้เข้าใจต่อเรื่องผู้ลี้ภัยของทูตสันถวไมตรี ไปจนถึงบทบาทการช่วยเหลือของ UNHCR ในไทยที่ผู้ลี้ภัยบางรายและนักกิจกรรมที่มองว่า UNHCR น่าจะส่งเสียงได้มากกว่านี้ในการแสดงจุดยืนเรื่องการถูกบังคับให้สูญหายของผู้ลี้ภัยทางการเมืองชาวไทย ปู-ไปรยา ลุนด์เบิร์ก นักแสดงและนางแบบสาวชื่อดัง ทูตสันถวไมตรีของ UNHCR ประกาศไม่ขอเกี่ยวข้องกับ "เรื่องการเมือง" หลังถูกสื่อสังคมออนไลน์ทวงถามจุดยืนในกรณีวันเฉลิม หลังจากผ่านไปหนึ่งสัปดาห์เช่นกัน โฆษก UNHCR ในเจนีวา ยืนยันกับบีบีซีไทยว่า องค์กรมีภารกิจช่วยคนที่ถูกบังคับให้หนีออกจากประเทศตัวเองเนื่องจากความหวาดกลัวเพราะความเห็นต่างทางการเมือง แต่ไม่อยู่ในฐานะที่จะให้ความเห็นเป็นรายกรณี รวมทั้งกรณีของวันเฉลิม บีบีซีไทยพูดคุยผู้ลี้ภัยชาวไทยในยุโรป นักกิจกรรมและเอ็นจีโอด้านการลี้ภัยในไทย พวกเขาคิดอย่างไรกับบทบาทขององค์กรเพื่อผู้ลี้ภัยของสหประชาชาติ ควรส่งเสียงให้ "ดัง" ขึ้น พุทธณี กางกั้น เจ้าหน้าที่ด้านสิทธิมนุษยชนที่ทำงานเกี่ยวกับผู้ลี้ภัยต่างชาติในไทย จากองค์กร Fortify Rights เห็นว่า สำนักงาน UNHCR ในแต่ละประเทศมีความเข้มแข็งในการกดดันต่อรองกับรัฐบาลประเทศเจ้าภาพ ไม่เท่ากัน "บางประเทศก็เข้มแข็งค่อนข้างมากในการวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลได้เลย แต่ต้องยอมรับว่าในฝั่งของ UNHCR ไทย เรายังไม่เห็นบทบาทนี้เท่าไหร่ในการออกมาในที่สาธารณะว่าไม่เห็นด้วยกับรัฐบาลในการปฏิบัติต่อผู้ลี้ภัยในกรณีต่าง ๆ" พุทธณี กล่าวถึงบริบทของการช่วยเหลือกลุ่มผู้ลี้ภัยชาติต่าง ๆ ที่เข้ามาขอยื่นสถานะลี้ภัยไปยังประเทศที่สามกับ สำนักงาน UNHCR ในประเทศไทย นักศึกษาในนามสหภาพนักเรียน นิสิต นักศึกษา หรือ สนท. พร้อมด้วยประชาชน ร่วมชุมนุมแสดงสัญลักษณ์โบว์สีขาวและป้ายข้อความทวงคืนความเป็นธรรมกรณีการอุ้มหายนายวันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ และอ่านแถลงการณ์เรียกร้องให้รัฐเร่งรัดกระบวนสืบสวนเพื่อหาความจริง และนำตัวผู้ก่อเหตุมาดำเนินคดีตามกฎหมายโดยเร็ว ที่ทำเนียบรัฐบาล เมื่อ 12 มิ.ย. สำหรับกรณีการหายตัวไปของวันเฉลิมในกัมพูชา พุทธณี อธิบายว่า โดยอาณัติ (mandate) ของ UNHCR แล้ว หากวันเฉลิมมีสถานะผู้ลี้ภัยอย่างเป็นทางการ ก็น่าจะเป็นหน้าที่ของ UNHCR ประเทศนั้น ๆ หรือรัฐบาลประเทศนั้นที่เป็นหน่วยให้ความคุ้มครองผู้ลี้ภัยด้วยรัฐบาลเองหากร่วมเป็นภาคีในอนุสัญญาว่าด้วยผู้ลี้ภัย นักวิจัยเรื่องผู้ลี้ภัย เห็นว่าการที่ UNHCR ไม่ออกมาขับเคลื่อนในกรณีเฉลิม อาจเพราะมองว่า วันเฉลิมยังไม่ได้มีสถานภาพผู้ลี้ภัยอย่างเป็นทางการ และคาบเกี่ยวกับบทบาทของสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (UNOHCHR) "ถ้ามองความเป็นจริงจากกรณีของวันเฉลิม จากการทำงานในประเด็นเหล่านี้ เขาเข้าข่ายเป็นผู้ลี้ภัยอยู่แล้ว เพราะว่าต้องหนีภัยที่เข้าข่ายเป็นภัยประหัตประหาร ด้วยเหตุแห่งความเห็นต่างทางการเมือง การกลับประเทศตัวเองอาจมีภัยถึงชีวิต" พุทธณีกล่าว อย่างไรก็ตาม กระแสที่ออกมาเรียกร้องต่อ UNHCR ในกรณีนี้ สะท้อนให้เห็นถึงความห่วงใยของสังคมไทยต่อผู้ลี้ภัยหรือผู้เข้าข่ายผู้ลี้ภัยชาวไทย และอยากให้UNHCRส่งเสียงให้ "ดัง" ขึ้นมาบ้าง "สิ่งที่ UNHCR ควรจะทำคือแถลงการณ์ว่าองค์กรได้ทำอะไรบ้างเพื่อช่วยเหลือผู้ลี้ภัยทั้งในประเทศไทยและผู้ลี้ภัยไทยในภูมิภาค" ไม่ได้สู้เพื่อผู้ลี้ภัย ? ศักดา แก้วบัวดี นักแสดงที่ให้ความช่วยเหลือผู้ขอลี้ภัยและผู้ลี้ภัยในประเทศไทยโดยไม่สังกัดองค์กรใด ๆ ร่วมตั้งคำถามถึงการทำงานช่วยเหลือผู้ลี้ภัยขององค์กรด้านผู้ลี้ภัยของสหประชาชาติ ศักดาโพสต์ทางเฟซบุ๊ก เล่าประสบการณ์ที่เจอในช่วง 3 ปี 6 เดือน ที่มาช่วยผู้ลี้ภัยในเมืองและได้มีการประสานงานกับ UNHCR ในไทย ว่าไม่เคยเห็น UNHCR พูดถึงกลุ่มผู้ลี้ภัย จากประเทศต่าง ๆ เช่น ปากีสถาน โซมาเลีย คองโก เวียดนาม เกาหลีเหนือ ที่หลบอยู่ตามซอกหลืบของกรุงเทพฯ ราว 6,000 คน และถูกกักขังที่สำนักงานตรวจคนเข้าเมืองอีกนับพันคน แม้แต่ครั้งเดียว "พอเข้ามาได้สัมผัสได้รู้จากปากผู้ลี้ภัยเอง หลายคนพูดตรงกันว่าทาง UNHCR ไม่ค่อยช่วยเหลือได้เต็มที่ ประมาณ 95% ที่ผมช่วยให้ได้ไปประเทศที่สาม ทั้งหมดโดน (UNHCR) ปฏิเสธหมดเลย" ศักดากล่าวกับบีบีซีไทย ศักดา เล่าว่า ที่ผ่านมาเขาช่วยเหลือครอบครัวของผู้ลี้ภัยต่างชาติให้ได้ลี้ภัยไปประเทศที่สาม 5 ครอบครัว เป็นชาวปากีสถาน คองโก และชาวม้ง ครอบครัวชาวปากีสถานครอบครัวหนึ่ง มีสมาชิกต้องถูกกักใน ตม.เป็นเวลา 4-5 ปี เนื่องจากถูกปฏฺิเสธสถานะผู้ลี้ภัยจาก UNHCR จากการยื่นสถานะ 2 ครั้ง แต่เมื่อเขาช่วยยื่นเรื่องลี้ภัยกับสถานทูตแคนาดา ก็ได้รับการตอบรับ และใช้เวลา 8 เดือนในขั้นตอนการสัมภาษณ์และสืบประวัติ ก่อนระดมทุนค่าใช้จ่ายด้วยตัวเองทั้งหมด เช่น ค่าเครื่องบิน ค่าปรับการอยู่เกินกำหนดวีซ่า "ผมค่อนข้างเสียใจ.... ผมคิดว่าองค์กรนี้เขาไม่ได้สู้เพื่อผู้ลี้ภัยอย่างที่ควรจะเป็น" อย่างไรก็ตาม เว็บไซต์ของ UNHCR ประเทศไทย ระบุข้อมูลว่าได้ให้ความช่วยเหลือผู้ลี้ภัยที่มีความเปราะบางในการแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืนต่อเนื่อง โดยมีผู้ลี้ภัยจำนวน 305 คน ทั่วประเทศเสนอชื่อสมัครโครงการโยกย้ายถิ่นฐานไปยังต่างประเทศ ในช่วงเดือน ม.ค.- มี.ค. ที่ผ่านมา เมื่อถามถึงบทบาทขององค์กรผู้ลี้ภัยในกรณีวันเฉลิม ศักดาบอกว่า พอจะเข้าใจระดับหนึ่งว่าการเข้าไปดำเนินการกับกรณีนี้ซึ่งภายใต้กฎหมายไทยกล่าวหาว่าเป็นนักโทษการเมืองอาจทำให้มีปัญหากับรัฐบาลไทย แต่ในแง่ที่เป็น UNHCR ก็ควรแสดงท่าทีในการเป็น "กระบอกเสียง" กับสิ่งที่เกิดขึ้น เพราะชัดเจนว่าวันเฉลิมเป็นผู้ลี้ภัย ประสบการณ์ผู้ลี้ภัยไทยกับหน่วยงาน UN บีบีซีไทยสอบถามผู้ลี้ภัยชาวไทยที่ตั้งรกรากในประเทศประชาธิปไตยแล้ว ถึงประสบการณ์การร้องขอลี้ภัยไปที่ UNHCR และหน่วยงานอื่นของ UN ทั้งหมดพูดตรงกันว่า ไม่ได้รับความสนใจ เนื่องจากจำนวนผู้ยื่นคำขอมีมาก กระบวนการรอคอยที่ยาวนาน ทำให้พวกเขาต้องใช้ช่องทางตรงไปที่ประเทศเจ้าภาพจนได้ไปพำนักลี้ภัยในประเทศเหล่านั้น "ผมเคยไปเข้าคิวยื่นคำขอที่สำนักงาน UNHCR ในมาเลเซีย ไปรอตั้งแต่ 7 โมงเช้า กว่าจะได้คุยก็ 5 โมงเย็น และคุยเพียง 5 นาที เท่านั้น" ผู้ลี้ภัยวัย 53 ที่ขณะนี้ได้พำนักอยู่ในยุโรปหลังจากเขาเลือกศึกษาเส้นทางการลี้ภัย และยื่นขอลี้ภัยโดยตรงกับประเทศเจ้าภาพ เล่าประสบการณ์ที่พบกับตัวเอง ผู้ลี้ภัยชายสูงวัยอีกรายบอกว่า เขาไปติดต่อกับผู้แทนของ UNHCR ในเจนีวา ถึง 3 ครั้ง ตั้งแต่หลังรัฐประหาร 2557 เพื่อขอให้ UNHCR ให้ความช่วยเหลือกับผู้ลี้ภัยคดีการเมืองชาวไทยที่ซ่อนตัวอยู่ในในกัมพูชา และลาว ราว 200 คน แต่ได้รับคำตอบว่า ไม่มีงบประมาณ และเป็นการตัดสินใจของสำนักงานใหญ่ประจำภูมิภาคเอเชีย ในกรุงเทพฯ "เมื่อคำตอบเป็นเช่นนี้ เราจึงไปคาดหวังอะไรกับ UNHCR ได้ยาก ทำให้ผู้ลี้ภัยไทยต้องหาลู่ทางกันเอง" นิธิวัต วรรณศิริ หรือ "จอม ไฟเย็น" เป็นคนหนึ่งที่ลี้ภัยออกจากไทยไปอยู่ลาวหลังรัฐประหาร 22 พ.ค.2557 เล่าถึงความยากลำบากในการลี้ภัยในขณะนั้นว่าต้องย้ายที่อยู่บ่อยครั้ง เพื่อหลบหนีการตามจับกุมของฝ่ายไทย จนอยู่มาวันหนึ่งมีเจ้าหน้าที่จากสำนักงานข้าหลวงใหญ่เพื่อสิทธิมนุษยชนแห่งองค์การสหประชาชาติ (UNOHCHR) มาขอให้รวบรวมรายชื่อผู้ลี้ภัยคดีการเมืองจากไทย ที่ต้องการไปประเทศที่ 3 "ผมส่งให้ไป 10 คน แต่เมื่อรับข้อมูลจากเราไป หายไป 3 ปี ไม่มีอะไรกลับมาเลย เรากลัวว่าข้อมูลเหล่านั้น จะไปตกอยู่กับทางการไทย" นิธิวัตกล่าว นิธิวัต วรรณศิริ หรือ "จอม ไฟเย็น" ได้สถานะผู้ลี้ภัยในฝรั่งเศสเมื่อเดือน มิ.ย. ที่ผ่านมา เมื่อไม่มีเสียงตอบรับ สมาชิกวงไฟเย็น จึงตัดสินใจขอความช่วยเหลือจากองค์กรพัฒนาเอกชน ในประเทศที่มีความเป็นประชาธิปไตย ให้ช่วยยื่นคำขอลี้ภัยผ่านสถานทูตของประเทศนั้น ๆ ในลาว แต่ไม่มีใครตอบรับ จนกระทั่งผ่านไป 5 ปีนับตั้งแต่นิธิวัตมาอยู่ในลาว มีรายงานการอุ้มหายถึง 8 ราย ในที่สุดสถานทูตฝรั่งเศสในลาวก็ตอบกลับมาว่าอนุมัติให้สมาชิกวงไฟเย็นเดินทางไปลี้ภัยในฝรั่งเศส ปัจจุบัน นิธิวัตและสมาชิกวงไฟเย็นอยู่ในกรุงปารีสมา 9 เดือนแล้ว โดยรัฐบาลฝรั่งเศสจัดที่พักและมีสวัสดิการให้ เขาได้รับสถานะผู้ลี้ภัยแล้วเมื่อวันที่ 3 มิ.ย. ขณะนี้กำลังเรียนภาษาฝรั่งเศส และใช้เวลาส่วนใหญ่ร่วมกิจกรรมกับศิลปินผู้ลี้ภัยคนอื่น Mue Bon ศิลปินสตรีทอาร์ต ออกมาเคลื่อนไหวในประเด็นการหายตัวไปของ วันเฉลิม สัตย์ศักดิ์สิทธิ์ บริเวณริมถนนภายในซอยสุขุมวิท 42 กรุงเทพฯ ไม่ใช่ผู้ลี้ภัยไทยทุกราย ที่มีประสบการณ์ไม่ดีกับหน่วยงานของ UN เอกภพ เหลือรา หรือ "ตั้ง อาชีวะ" ที่ขณะนี้ได้หนังสือเดินทางนิวซีแลนด์แล้ว บอกว่า เขาโชคดี ที่ได้รับความช่วยเหลือจาก UNOHCHR ในกัมพูชา เอกภพเล่าว่า ย้อนหลังไปเมื่อ ธ.ค. 2556 เขาหนีออกจากไทยไปกัมพูชา แล้วติดต่อกับสำนักงาน UNHCR ในกัมพูชาทันที เพื่อยื่นเรื่องขอลี้ภัยไปประเทศที่ 3 แต่เรื่องเงียบหาย จนกระทั่งปลาย ต.ค. 2557 พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี เยือนกัมพูชา พร้อมหนึ่งในประเด็นหารือ คือ การร้องส่งผู้ต้องหาคดีหมิ่นพระบรมเดชานุภาพกลับไปดำเนินคดีในไทย ด้วยเหตุนี้ เอกภพจึงเคลื่อนไหวอีกครั้ง ร้องต่อเจ้าหน้าที่ของ UNOHCHR ในกัมพูชา ขอความช่วยเหลืออีกครั้ง ว่ากำลังตกอยู่ในอันตราย ทำให้คำร้องของเขาไปถึงสำนักงาน UNHCR ในกรุงมนิลา และ สำนักงานใหญ่ในเจนีวา ภายใน 2 สัปดาห์ เขาได้รับการเรียกสัมภาษณ์จากทั้งสถานทูตฝรั่งเศส และสถานทูตนิวซีแลนด์ แต่เขาได้รับคำแนะนำว่าให้เลือกประเทศหลัง "เขาบอกผมว่าให้มานิวซีแลนด์ดีกว่า เพราะที่ยุโรปเครือข่ายเขาเยอะ" "ตั้ง อาชีวะ" กับ ก๋วยเตี๋ยวลูกชิ้นเนื้อที่เขาบอกว่าทำเอง ในนิวซีแลนด์ UNHCR : ไม่อยู่ในฐานะให้ความเห็น บีบีซีไทย ติดต่อไปยังสำนักงานข้าหลวงใหญ่ผู้ลี้ภัยแห่งสหประชาชาติ (UNHCR) ประจำประเทศไทย เพื่อขอคำชี้แจงต่อเรื่องนี้และการดำเนินการเกี่ยวกับกรณีวันเฉลิม แต่ได้รับการตอบกลับจากโฆษก UNHCR ณ นครเจนีวา บาบาร์ บาลอช โฆษก UNHCR ณ นครเจนีวา ระบุกับบีบีซีไทยทางอีเมลว่า UNHCR ไม่อยู่ในฐานะที่จะให้ความเห็นเป็นรายกรณี หรือยืนยันถึงสถานะการเป็นผู้ลี้ภัย เนื่องจากเป็นข้อมูลที่ต้องรักษาเป็นความลับและด้วยเหตุผลด้านความปลอดภัย "ความมั่นคงปลอดภัยของชีวิตผู้ลี้ภัยเป็นความรับผิดชอบหลักของรัฐแต่ละรัฐที่ให้สถานะผู้ลี้ภัยแก่บุคคลนั้น" โฆษก UNHCR กล่าว และระบุว่า UNHCR เพียงแต่สนับสนุนประเทศปลายทางที่ให้สถานะผู้ลี้ภัยเพื่อทำให้แน่ใจว่าผู้ลี้ภัยมีสิทธิในการดำรงชีวิตและความมั่นคงแห่งตัวตน ส่วน เจเรมี ลอเรนซ์ เจ้าหน้าที่ประสานงานสื่อของสำนักงานด้านสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (UN Human Rights Office) ชี้แจงผ่านอีเมลว่า "ด้วยเหตุผลด้านการคุ้มครองความปลอดภัย เราจึงไม่อยู่ในฐานะที่จะให้ความเห็นเกี่ยวกับรายละเอียด ของการย้ายถิ่นฐานของแต่ละรายได้ เรื่องเหล่านี้ต้องดำเนินการในทางลับ" เจ้าหน้าที่ประสานสื่อของยูเอ็นฯ เปิดเผยด้วยว่าคณะกรรมการว่าด้วยการบังคับสูญหาย (Committee on Enforced Disappearances) ที่อยู่ภายใต้สำนักงานด้านสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ ได้ส่งคำร้องไปที่รัฐบาลกัมพูชาแล้วเพื่อขอให้ ค้นหา บอกที่อยู่ และให้ความคุ้มครองบุคคลที่สูญหาย และให้แจ้งผลการดำเนินการให้คณะกรรมการชุดนี้ได้ทราบภายใน 2 สัปดาห์