พุทธศาสนา : ย้อนรอยประวัติศาสตร์แห่งศรัทธา เมื่อพุทธศาสนาเผยแพร่วัฒนธรรมการเขียน-การพิมพ์ไปทั่วเอเชีย
สติ สมาธิ ขันติ และเมตตากรุณา เป็นคำศัพท์ในพุทธศาสนาที่ผู้คนในสังคมสมัยใหม่แม้แต่ในโลกตะวันตกได้ยินได้ฟังกันบ่อยครั้ง นั่นก็เพราะความศรัทธาในพระธรรมคำสอนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ทำให้เกิดการจดบันทึกถ้อยคำเหล่านี้ลงเป็นลายลักษณ์อักษร จนสามารถเก็บรักษาความหมายดั้งเดิมและถ่ายทอดพลังความศรัทธาไปยังคนรุ่นหลังได้
ตลอดช่วงระยะเวลากว่าสองพันปีที่ผ่านมา มีการจารึก คัดลอก และพิมพ์ซ้ำคัมภีร์ทางพุทธศาสนา รวมทั้งการสร้างสรรค์ผลงานศิลปะที่สื่อความหมายเป็นปริศนาธรรมออกมามากมายในหลายประเทศ จนอาจจะกล่าวได้ว่า พุทธศาสนาคือสื่อกลางที่เผยแพร่วัฒนธรรมการเขียนและการพิมพ์ไปทั่วทวีปเอเชียได้อย่างแท้จริง ตั้งแต่ช่วงต้นเดือนมกราคมที่ผ่านมา หอสมุดแห่งชาติอังกฤษ (The British Library) จัดแสดงนิทรรศการ "พุทธศาสนา" (Buddhism) ซึ่งรวบรวมเอาต้นฉบับเอกสารโบราณ ทั้งคัมภีร์ใบลาน, ม้วนหนังสือ, จารึกบนแผ่นทอง และงานพุทธศิลป์ทั้งในแบบที่มีความเก่าแก่และร่วมสมัยจาก 20 ประเทศ รวมถึงพระไตรปิฎกจากประเทศไทย มาให้ผู้สนใจได้เข้าชมกันที่กรุงลอนดอนของสหราชอาณาจักร เมื่อแรกย่างก้าวเข้าไปในงาน หลายคนสะดุดตากับภาพทังก้า (Thangka) ซึ่งเป็นจิตรกรรมบนผืนผ้าที่วาดตามความเชื่อของนิกายวัชรยาน หรือที่ชาวพุทธในไทยเรียกว่า "ผ้าพระบฏ" นั่นเอง ภาพ “วงล้อแห่งชีวิต” เป็นผลงานร่วมสมัยของพระลามะในเนปาล วาดขึ้นในแบบของภาพพระบฏทิเบตหรือทังก้า จานา อิกุนมา ภัณฑารักษ์เอกสารและวัตถุโบราณของหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ อธิบายถึงความหมายของปริศนาธรรมที่ซ่อนอยู่ในภาพ "วงล้อแห่งชีวิต" (Wheel of Life) ซึ่งเป็นผลงานร่วมสมัยของพระลามะในประเทศเนปาลว่า "ในภาพนี้ พญายมซึ่งเป็นเจ้าแห่งนรกภูมิและเทพแห่งความตาย ใช้แขนขายึดวงล้อแห่งการเวียนว่ายตายเกิดหรือสังสารวัฏเอาไว้อย่างแน่นหนา แสดงถึงความทุกข์ของมนุษย์ที่ต้องตายแล้วเกิดซ้ำแล้วซ้ำเล่า" "ตรงใจกลางของวงล้อมีสัตว์อยู่สามชนิด ได้แก่ไก่ที่เป็นสัญลักษณ์ของความโลภ งูซึ่งเป็นสัญลักษณ์แทนความโกรธ และหมูซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความหลงมัวเมา ทั้งงูและไก่ออกมาจากปากของหมู สื่อให้เห็นว่าต้นตอของโลภะและโทสะมาจากความหลงหรือโมหะนั่นเอง" "ที่ด้านบนของภาพนอกวงล้อแห่งสังสารวัฏ มีรูปของพระพุทธองค์ประทับยืนอยู่ สื่อความหมายเป็นนัยว่าหากต้องการจะหลุดพ้นจากวงล้อแห่งความทุกข์นี้ หนทางเดียวคือต้องศึกษาและปฏิบัติตามพระธรรมคำสอน" พระพุทธรูปไม้ลงรักปิดทองที่พระเจ้าธีบอ กษัตริย์องค์สุดท้ายของพม่าโปรดให้สร้างขึ้น "พุทธศาสนามีลักษณะเป็นปรัชญาและมีเป้าหมายสูงสุดคือการพ้นทุกข์ ซึ่งไม่สามารถบรรลุถึงได้ด้วยการสวดอ้อนวอนแก่เทพเจ้า แต่ต้องมาจากการปฏิบัติตามพระธรรมคำสอนที่พระพุทธองค์ได้ชี้แนะไว้เท่านั้น ทำให้การจัดทำเอกสารหรือคัมภีร์ตำรามีความสำคัญในการเผยแผ่สืบทอดพุทธศาสนาอย่างยิ่ง เช่นการพิมพ์ด้วยแม่พิมพ์แกะไม้เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้พุทธศาสนาแพร่หลายไปในแถบเอเชียตะวันออก" เอกสารโบราณเหล่านี้ถูกบันทึกไว้ในหลายภาษา ทั้งบาลี, สันสกฤต, จีน, ทิเบต, ญี่ปุ่น และนานาภาษาของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทั้งยังผลิตด้วยวัสดุต่าง ๆ แล้วแต่ว่าจะทำขึ้นในยุคสมัยใด โดยมีทั้งศิลาจารึก, คัมภีร์ใบลาน, กระดาษ, ผ้าไหม, งาช้าง, โลหะมีค่า หรือแม้กระทั่งแผ่นทองคำอย่างจารึกของอาณาจักรปยูในเมียนมา ซึ่งมีความเก่าแก่ถึงกว่า 1,500 ปี จารึกแผ่นทองคำของอาณาจักรปยู คัมภีร์ใบลานเป็นรูปแบบของเอกสารที่พบได้มากที่สุดในดินแดนพุทธศาสนา นับตั้งแต่ยุคหลังพุทธปรินิพพานได้ราว 500 ปี มาจนถึงยุคที่การพิมพ์เริ่มพัฒนาขึ้นในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 เพราะทำจากใบพืชที่พบได้ทั่วไปในอินเดียและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อยู่แล้ว ใบลานที่ผ่านการตัดให้เป็นแผ่น ก่อนจะนำไปแช่น้ำ ต้ม และตากแห้ง จะกลายเป็นวัสดุที่ดูดซึมหมึกได้ดี ทนต่อสภาพอากาศร้อนชื้น เอกสารทางพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่ค้นพบในปัจจุบันคือม้วนหนังสือคันธาระ (Gandharan scrolls) ทำจากเปลือกไม้ของต้นเบิร์ช มีอายุเก่าแก่ถึงช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 1 หรือหลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานราว 400 ปี จารึกด้วยอักษรคันธารีและอักษรขโรษฐี ซึ่งเป็นภาษาโบราณที่ใช้กันในแคว้นคันธาระ หรือดินแดนอัฟกานิสถานและปากีสถานบางส่วนในปัจจุบัน บางส่วนของม้วนหนังสือคันธาระ ซึ่งอยู่ในความดูแลของหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ จีนเป็นชาติแรกที่คิดค้นกระดาษแบบที่เรายังใช้กันอยู่ในทุกวันนี้ และเป็นผู้ผลิตคัมภีร์ทางพุทธศาสนานิกายมหายานที่เก่าแก่จำนวนมาก ซึ่งทำขึ้นจากการเขียนและวาดภาพลงบนแผ่นกระดาษ เช่นม้วนหนังสือทศยมราชาสูตร (Sutra of the Ten Kings) ที่ทำขึ้นในยุคคริสต์ศตวรรษที่ 10 โดยมีผู้ค้นพบภายในถ้ำแห่งหนึ่งที่นครโบราณตุนหวงอันเลื่องชื่อทางตะวันตกเฉียงเหนือของจีน ม้วนหนังสือความยาว 2.5 เมตร บอกเล่าเรื่องราวของพญายมราช 10 องค์ ซึ่งทำหน้าที่ตัดสินความดีความชั่วของดวงวิญญาณมนุษย์ ส่วนในภาพที่นำมาแสดงนี้ พญายมราชองค์หนึ่งพร้อมด้วยเลขานุการกำลังพิจารณาตัดสินดวงวิญญาณที่ถูกจองจำด้วยขื่อคาเหมือนนักโทษ รวมทั้งแสดงภาพภพภูมิทั้งหกที่ดวงวิญญาณจะไปเกิดตามบุญและกรรมที่ได้ทำไว้ ตั้งแต่ภพต่ำสุดคือนรก ไปจนถึงสภาวะสูงสุดเหนือสัตว์โลกทั้งมวล ซึ่งก็คือความเป็นพุทธะ ภาพหนึ่งจากม้วนหนังสือ "ทศยมราชาสูตร" ที่พบในถ้ำของนครโบราณตุนหวง ญี่ปุ่นกลายมาเป็นศูนย์กลางที่สำคัญแห่งหนึ่งของพุทธศาสนา เพราะความก้าวหน้าทางการพิมพ์ด้วยแม่พิมพ์แกะไม้ที่มีมาก่อนใครในเอเชีย และถือได้ว่าเป็นแนวหน้าของการพิมพ์ยุคโบราณประเทศหนึ่งของโลก เช่นม้วนหนังสือบันทึกคัมภีร์สัทธรรมปุณฑริกสูตรที่ทำขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 17 ตามพระราชโองการของจักรพรรดิโกะมิซึโน ซึ่งใช้หมึกสีเงินและสีทองพิมพ์ตัวอักษรและภาพลงบนกระดาษย้อมคราม โดยหน้าหนึ่งของคัมภีร์ที่นำมาจัดแสดงในนิทรรศการครั้งนี้ เป็นภาพพระพุทธองค์ทรงพยากรณ์อรหัตผลแก่พระสาวก 500 รูป สัทธรรมปุณฑริกสูตรที่พิมพ์จากแม่พิมพ์แกะไม้ของญี่ปุ่น แต่เอกสารที่ญี่ปุ่นพิมพ์ขึ้นโดยมีอายุเก่าแก่ที่สุดชิ้นหนึ่งของโลก ได้แก่ "ยันต์เจดีย์ล้านองค์" (Million Pagoda Charms) ซึ่งจักรพรรดินีโชโตขุโปรดให้สร้างขึ้นระหว่างปีค.ศ. 764-770 โดยมีการพิมพ์คาถาลงในกระดาษแถบเล็ก ๆ และนำไปบรรจุในเจดีย์ไม้ขนาดย่อมที่แจกจ่ายให้กับวัดสำคัญทางตะวันตกของญี่ปุ่น 10 แห่ง "ยันต์เจดีย์ล้านองค์" ของจักรพรรดินีโชโตขุ ตู้พระธรรมซึ่งใช้บรรจุพระไตรปิฎกและคัมภีร์พุทธศาสนาก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน โดยจุดเด่นหนึ่งของนิทรรศการครั้งนี้อยู่ที่ชุดตู้พระธรรมเก่าแก่จากดินแดนอุษาคเนย์หลายประเทศ ซึ่งนอกจากจะเป็นอุปกรณ์ช่วยกันแมลงและความชื้นไม่ให้ทำลายคัมภีร์แล้ว ยังมีความงดงามส่งเสริมบรรยากาศของหอไตรให้มีความศักดิ์สิทธิ์และเงียบสงบยิ่งขึ้น สมกับเป็น "หอสมุด" ประจำอารามอีกด้วย ตู้พระธรรมฝีมือการแกะไม้และลงรักปิดทองของช่างไทยในยุคคริสต์ศตวรรษที่ 19 งานนิทรรศการครั้งนี้ปิดท้ายด้วยผลงานพุทธศิลป์ร่วมสมัย ซึ่งหนึ่งในนั้นเป็นภาพแขวนผนังเรื่องเวสสันดรชาดกจากฝีมือของศิลปินที่อยู่ในประเทศสิงคโปร์ 3 คน คือ ดร. เออร์วิง ชาน จอห์นสัน, หลิม ซู ฉี และรุ่งนภา กิติอาษา โดยวาดขึ้นตามรูปแบบจิตรกรรมฝาผนังของไทยในสมัย 100-200 ปีก่อน ภาพเวสสันดรชาดกฝีมือของศิลปินร่วมสมัยที่อยู่ในประเทศสิงคโปร์ นิทรรศการ "พุทธศาสนา" ของหอสมุดแห่งชาติอังกฤษ เปิดให้ผู้สนใจเข้าชมจนถึงวันที่ 23 กุมภาพันธ์ นี้