ขยะ : บ้านป่าบุก หมู่บ้านปลอดขยะที่ไม่ได้มีแค่พระเข็นตู้กับข้าวบิณฑบาต
เช้าวันอาทิตย์ซึ่งเป็นวันหยุดที่หลายคนจะได้นอนตื่นสายอยู่บ้าน แต่สำหรับฐิตาภัสร์ ชุมภูชนะภัยหรือ "ไอติม" เด็กหญิงวัย 12 ปี แห่งหมู่บ้านป่าบุก อ.ป่าซาง จ.ลำพูน เป็นวันที่เธอจะตื่นแต่เช้าเพื่อออกไปทำหน้าที่ "สารวัตรขยะ" ที่เธอภูมิใจ
ชาวบ้านช่วยกันลดขยะจนบ้านป่าบุกได้รับการขนานนามว่าเป็น "หมู่บ้านปลอดขยะ" ไอติมตื่นนอนแบบไม่ต้องให้ใครปลุก ใส่เครื่องแบบสารวัตรขยะสีม่วงเหลืองพร้อมหมวกสีเขียว แล้วคว้าจักรยานคู่ใจขี่ไปตามถนนเล็ก ๆ ของหมู่บ้านมุ่งหน้าไปที่วัดป่าบุก ที่ซึ่งเป็นสถานที่รวมตัวกันของเธอและสมาชิกของกลุ่ม "สารวัตรขยะ" 9 โมงตรง ไอติมและเพื่อนสารวัตรขยะอีก 15 คน พากันขี่จักรยานไปทั่วหมู่บ้านเพื่อเก็บขยะเด็ก ๆ จะนำขยะที่เก็บได้มากองรวมกันเพื่อแยกประเภทและเตรียมการสำหรับนำไปกำจัดอย่างถูกวิธี ปฏิบัติการสารวัตรขยะของไอติมและผองเพื่อน เป็นหนึ่งในหลายความพยายามของชาวบ้านป่าบุกในการลดขยะและรักษาสิ่งแวดล้อมที่ทำร่วมกันทั้งที่บ้าน วัดและโรงเรียน จนทำให้หมู่บ้านแห่งนี้ได้ชื่อว่าเป็น "หมู่บ้านปลอดขยะ" ที่เป็นตัวอย่างให้อีกหลายชุมชนได้เรียนรู้และดำเนินรอยตาม เหตุเกิดจากโรคระบาด หมู่บ้านบ้านป่าบุก เป็นหมู่บ้านเล็ก ๆ ตั้งอยู่ใน ต.แม่แรง อ.ป่าซาง จ.ลำพูน มีประชากรอาศัยอยู่ 385 คน 90 หลังคาเรือน อาชีพหลักของชาวบ้านที่นี่คือการเกษตรและเย็บผ้าพื้นเมืองส่งขายตามร้านค้าและตลาดในลำพูน ถังทำปุ๋ยหมักจากเศษอาหารมีอยู่ในทุกบ้าน เมื่อ 10 กว่าปีก่อน เคยมีการระบาดของโรคไข้เลือดออกระบาดและโรคเกี่ยวกับระบบทางเดินหายใจในหมู่บ้าน มีชาวบ้านล้มป่วยจำนวนมาก ผู้นำชุมชนคือพ่อหลวงสนั่น สมจันทร์ มองว่าส่วนหนึ่งเกิดจากการจัดการสิ่งแวดล้อมที่ไม่ดีในหมู่บ้าน ทำให้เกิดการเพาะพันธุ์ของยุงลาย ขณะที่การกำจัดขยะครัวเรือนและใบไม้ใบหญ้าด้วยการเผาก็ทำให้เกิดปัญหามลภาวะทางอากาศ พ่อหลวงจึงเริ่มรณรงค์ให้ชาวบ้านเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม "หมู่บ้านเราเคยเป็นเจ้าของสถิติการระบาดของไข้เลือดออกสูงมากที่สุดหมู่บ้านหนึ่งในจังหวัด ผมจึงเริ่มเอาจริงกับการกำจัดขยะของชุมชนและออกมาตรการห้ามเผามาตั้งแต่ปี 2549" พ่อหลวงสนั่นเล่า มาตรการรักษาความสะอาดและลดขยะของพ่อหลวงสนั่นนั้นมีต้นแบบมาจากวัดป่าบุกที่เป็นศูนย์กลางของชุมชน หลังจากทำได้ 2 ปี จำนวนของผู้ติดเชื้อไข้เลือดออกก็ลดลงมาเหลือแค่ 0.01% ของประชากรในหมู่บ้าน พ่อหลวงสนั่น สมจันทร์ ริเริ่มการจัดการสิ่งแวดล้อมภายในหมู่บ้านเพื่อป้องกันโรคไข้เลือดออกที่เกิดจากขยะ "เราเริ่มให้คนหันมาสนใจเรื่องสิ่งแวดล้อม ลดขยะจากงานบุญต่าง ๆ ทั้งที่วัดและที่บ้าน อีกทั้งยังมีการรณรงค์ให้คนในชุมชนรีไซเคิลขยะ และจำแนกขยะประเภทต่าง ๆ แล้วนำไปขาย ปี 2550 เราเปิดกองทุนหมู่บ้านโดยให้ชาวบ้านนำเงินที่ได้จากการขายขยะมาออม ถึงวันนี้เราสะสมได้เป็นล้านบาทแล้ว และดอกเบี้ยที่ได้ก็นำไปใช้เป็นค่ารักษาพยาบาลของคนเฒ่าคนแก่ในหมู่บ้าน" พ่อหลวงอธิบาย ชาวบ้านยังคงช่วยกันลดขยะและรักษาสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่องและยังเข้มข้นขึ้นเรื่อย ๆ จนบ้านป่าบุกได้รับการขนานนามว่าเป็น "หมู่บ้านปลอดขยะ" ที่ไม่มีการใช้พลาสติกหรือโฟม และได้รับหลายรางวัล ทั้งหมู่บ้านตัวอย่างในระดับประเทศ รางวัลนวัตกรรมจัดการขยะชุมชน และหมู่บ้านตัวอย่างประจำจังหวัด แต่ละปีมีกลุ่มบุคคลต่าง ๆ มาศึกษาดูงานที่บ้านป่าบุกมากถึง 250-300 คณะต่อปี บิณฑบาตรักษ์โลก กิจกรรมหนึ่งที่ทำให้หมู่บ้านป่าบุกดังไปทั่วไปประเทศคือ การที่พระวัดป่าบุกเข็นตู้กับข้าวบิณฑบาต เพื่อลดการใช้ถุงพลาสติกใส่อาหาร การเข็นตู้กับข้าวไปบิณฑบาตของพระวัดป่าบุกเกิดขึ้นตั้งแต่เมื่อ 20 ปีที่แล้ว หรือก่อนที่จะมีการตื่นตัวด้านสิ่งแวดล้อมอย่างกว้างขวางทั้งหมู่บ้านเสียอีก โดยจุดเริ่มต้นนั้นเกิดจากการที่พระสังเกตเห็นว่าการใส่บาตรในช่วงเช้าของทุกวันก่อให้เกิดขยะมากมายจากถุงพลาสติก อีกทั้งปริมาณอาหารที่ได้ก็มีมากเกินไปจนบางครั้งฉันไม่หมดจนต้องแจกจ่ายหรือไม่ก็เน่าเสีย จากการปรึกษากับคนในชุมชน ทุกคนเห็นตรงกันว่า การใส่บาตรไม่ควรสร้างขยะโดยไม่จำเป็น พระวัดป่าบุกจึงได้ประกอบ "ตู้กับข้าว" ขึ้น และเข็นไปรับบิณฑบาตจากชาวบ้าน โดยเตรียมภาชนะไปถ่ายอาหารจากชาวบ้านด้วย ตู้กับข้าวของวัดป่าบุกยังช่วยควบคุมปริมาณอาหารสำหรับการรับบาตรในแต่ละวันให้พอดีต่อการฉันด้วย ตู้กับข้าวที่เด็กวัดเข็นมาจากวัดป่าบุกมาพร้อมกับภาชนะเพื่อถ่ายอาหารจากชาวบ้านที่ทำมาถวายพระ "วัดเรามีพระประจำวัดแค่ 2 รูป ครั้นจะให้รับอาหารจากคนทั้งหมู่บ้านก็คิดว่าจะมากเกินความจำเป็น เราเลยคุยกันว่า จะมีการแบ่งสายการบิณฑบาตรออกเป็น 5 สาย โดยทำการเดินสายละวัน แต่ละวันจะรับอาหารไม่เกิน 10 อย่างเพื่อเป็นอาหารเช้าและอาหารเพลของพระ และเป็นอาหารประจำวันของเด็กวัด" พระสมุห์ณัฐธีร์ สุขวฑฒโก อธิบาย ทุกวันก่อนออกบิณฑบาตร เด็กวัดจะตีฆ้องส่งสัญญาณให้ชาวบ้านเตรียมตัว จากนั้นก็จะเข็นตู้กับข้าวที่มีจานชามอยู่ข้างใน เมื่อชาวบ้านนำอาหารมาใส่บาตร เด็กวัดก็ถ่ายอาหารจากภาชนะของชาวบ้านมาใส่ภาชนะของวัด ส่วนข้าวหรือข้าวเหนียวจะห่อด้วยใบตองก่อนนำใส่ลงไปในบาตรของพระ เมื่อมีงานบุญใหญ่ที่วัด ชาวบ้านจะนำถุงผ้ามาใส่อาหาร ส่วนของที่นำมาถวายพระก็จะใส่มาในไม้ไผ่สานหรือภาชนะที่ทำจากใบตอง ชุดถวายสังฆทานของชาวบ้านที่นี่ก็ไม่ได้เป็นของใช้บรรจุถังพลาสติกเหมือนที่อื่น แต่เป็นต้นไม้ใส่กระถางมาแทน "เราลดขยะได้จริงและยังเพิ่มพื้นที่สีเขียวให้วัดได้อีก อาตมาโตมากับวิถีชีวิตแบบนี้ และชาวบ้านทุกคนก็ทำแบบนี้จนติดเป็นนิสัยไปแล้ว เราจึงเป็นหมู่บ้านปลอดขยะได้อย่างไม่ยากนัก" พระสมุห์ณัฐธีร์ กล่าว ขยะจากงานบุญ ก่อนจะเริ่มใช้มาตรการลดขยะ พ่อหลวงสนั่นสำรวจว่ากิจกรรมใดของหมู่บ้านที่ก่อให้เกิดขยะมากที่สุดและพบว่ากิจกรรมนั้นก็คือ "งานศพ" ที่มีทั้งขยะจากพวงหรีด อาหาร และปราสาทจำลองซึ่งสร้างจากโฟมและไม้ไผ่ที่จะเผาไปพร้อมกับศพตามธรรมเนียมของชาวเหนือ ตลอดจนขยะที่เกิดจากของถวายพระต่าง ๆ ธูปที่ใช้ในพิธีศพจะทำการจุดแค่ดอกเดียวเพื่อลดควันที่มาจากการจุดธูป พ่อหลวงบอกว่าขยะจากงานศพมีน้ำหนักรวมกันแล้วน่าจะถึงหลายร้อยกิโลกรัมต่องาน "เวลาทำอาหารเลี้ยงแขกของชาวเหนือ เราก็ต้องจัดอาหารแบบขันโตก โดยมีอาหารอย่างน้อย ๆ 3 อย่าง พร้อมข้าว ถึงแม้จะมาแค่คนเดียวหรือสามคน เราก็จัดอาหารเต็มโตก อาหารที่รับประทานไม่หมดเราก็ต้องทิ้ง ไหนจะพวงหรีด ไหนจะปราสาทที่สร้างเอาไว้เพื่อเผาอีก" พ่อหลวงสนั่นอธิบาย อาหารจานเดี่ยวถูกนำมาเลี้ยงแขกแทนอาหารประเภทขันโตกเพื่อลดขยะจากอาหารที่รับประทานไม่หมด เมื่อได้ข้อมูลแล้ว พ่อหลวงก็เริ่มพูดคุยกับชาวบ้านถึงวิธีลดขยะในชุมชนและขอให้ปรับพฤติกรรมเพื่อช่วยลดขยะที่เกิดจากพิธีกรรมต่าง ๆ นางสายสุภาพ มณีกรรณ์ ชาวบ้านป่าบุกเล่าถึงเส้นทางการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของชาวบ้านว่า ช่วงแรก ๆ ชาวบ้านก็ไม่เห็นด้วยเพราะมันขัดประเพณีและความเชื่อของพวกเขา "อย่างเช่น ปราสาท ซึ่งเราเชื่อว่าเป็นที่อยู่ของผู้ล่วงลับที่เขาจะนำติดตัวไปอีกภพภูมิหนึ่งด้วย ถ้าเราไม่เผาให้พร้อมกับศพ วิญญาณเขาก็จะไม่มีที่อยู่ แต่พระสมุห์ณัฐธีร์เข้ามาแนะนำว่าเราควรจะนำเงิน 20,000 บาทที่ใช้สร้างปราสาทและเผาไปมาซื้อของที่นำกลับมาใช้ใหม่ได้ เช่นเต็นท์ผ้าใบ" นางสายสุภาพกล่าว "นอกจากนี้ เราได้ปรับวิธีการเลี้ยงข้าวแขกที่มางานด้วย โดยเปลี่ยนจากขันโตกเป็นกับข้าวหรือาหารที่จัดให้แขกมาตักรับประทานแบบบุพเฟ่ต์ เช่น ราดหน้าหรือข้าวราดแกง ใครไม่พอก็ค่อยมาตักใหม่ ทำให้อาหารไม่เหลือทิ้ง ส่วนเศษอาหารก็เปลี่ยนสภาพเป็นปุ๋ยหมัก" หลังจากผ่านไปสักระยะ ชาวบ้านต่างก็ให้ความร่วมมือมากขึ้น และยินยอมที่จะปรับประเพณีและความเชื่อเพื่อลดปริมาณขยะให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ สายสุภาพ มณีกรรณ์ ปลูกผักหมุนเวียนรอบบริเวณบ้านเพื่อบริโภคและแจกจ่ายเมล็ดพันธุ์ให้เพื่อนบ้าน ถ้าใครมีโอกาสไปงานศพที่วัดป่าบุกก็จะได้เห็นความแตกต่าง เช่น แทนที่แขกทุกคนจะต้องจุด จุดธูปเพื่อไหว้ศพ ทางวัดจะจุดธุปใหญ่เพียงดอกเดียวหน้าศพ งดใช้ดอกไม้สดในการตกแต่งโลงศพและศาลา ส่วนพวงหรีดดอกไม้ก็เปลี่ยนเป็นพวงหรีดต้นไม้หรือพวงหรีดพัดลม สายสุภาพอธิบายเพิ่มเติมว่าชาวบ้านมีโครงการเล็ก ๆ ที่เรียกว่า "แหล่งที่ว่าง สร้างอาหาร" ที่ส่งเสริมให้ทุกหลังคาเรือนนำที่ดินเปล่าในบริเวณบ้านของตัวเองไม่ว่าจะเล็กหรือใหญ่แค่ไหน มาทำเป็นแปลงปลูกผักหมุนเวียน ตามฤดูกาล เพื่อส่งเสริมให้ชาวบ้านปลูกผักบริโภคกันเอง ตระกร้าสานจากไม้ไผ่ถูกนำมาใช้แทนถังพลาสติกในการถวายสังฆทานให้พระสงฆ์ "ถ้าเราไม่ต้องซื้อผักจากข้างหมู่บ้านมา เราก็จะไม่มีขยะ แล้วพืชสวนครัวต่าง ๆ ที่เราปลูกกันเองนอกจากนำมารับประทานได้แล้ว เรายังเอาเมล็ดพันธุ์ไปแบ่งให้เพื่อนบ้านได้ปลูกกันต่ออีกด้วย" สารวัตรขยะ หลังจากได้เห็นพ่อหลวงและผู้ใหญ่ในหมู่บ้านลดขยะกันจริงจัง เด็ก ๆ ในหมู่บ้านก็เกิดนึกสนุกและอยากมีส่วนร่วมด้วย ปี 2556 ด.ญ. ฐิตาภัสร์ หรือ "ไอติม" จึงก่อตั้งกลุ่ม "สารวัตรขยะ" ขึ้นเมื่อปี 2556 โดยชักชวนเด็ก ๆ ในชุมชนมารวมกลุ่มเพื่อทำสาธารณะประโยชน์ในวันหยุด ฐิตาภัสร์ ชุมภูชนะภัย ผู้นำกลุ่มสารวัตรขยะของเด็ก ๆ ในชุมชนออกเก็บขยะพร้อมเพื่อน ๆ ในทุกเช้าวันอาทิตย์ "หนูไปปรึกษาพ่อและพ่อบอกว่าให้เราตั้งกลุ่มเป็นสารวัตรขยะคอยตรวจตราความสะอาดในหมู่บ้าน และหนูก็ไปชักชวนน้อง ๆ และพี่ ๆ ในหมู่บ้านที่เรียนอยู่ชั้นประถมให้มาช่วยกัน เพราะพี่ ๆ กลุ่มเด็กมัธยมติดเรียนและไม่ค่อยมีเวลา" ไอติมอธิบาย สารวัตรขยะของหมู่บ้านป่าบุกจะรวมตัวกันทุก 9 โมงเช้าวันอาทิตย์เพื่อขี่จักรยานตระเวนเก็บขยะทั่วหมู่บ้าน ขยะที่ได้จะนำมารวมกันแล้วคัดแยกเป็น 4 ประเภท ได้แก่ พลาสติก กระดาษ ขวดแก้ว และขยะอันตราย ขยะที่ผ่านการคัดแยกแล้วจะนำไปพักไว้ที่ "ตลาดรีไซเคิล" ของหมู่บ้าน ซึ่งในวันที่ 5 ของทุกเดือนจะมีรถมารับซื้อขยะไปรีไซเคิล ส่วนขยะอันตรายจะส่งมอบให้ทางเทศบาลไปกำจัด เงินที่ได้จากขายขยะจะนำไปฝากไว้ในกองทุนของหมู่บ้าน ปัจจุบันบัญชีของกลุ่มสารวัตรขยะมีเงินสะสมถึง 9,000 บาทแล้ว "การได้มาทำหน้าที่สารวัตรขยะสอนให้พวกเราเป็นคนที่ไม่มักง่าย เพราะรู้ว่าการเก็บขยะมันเหนื่อย เราเป็นคนเก็บเองด้วย เลยเข้าใจความรู้สึกของคนเก็บ และทำให้เราต้องคิดเสมอก่อนที่จะทิ้งขยะเรี่ยราด เพราะถ้าเราทำ คนที่มาเก็บก็ต้องเหนื่อยเหมือนเรา" "เป้าหมายตอนนี้คืออยากให้ความรู้กับน้อง ๆ ว่าการแยกขยะทำอย่างไร และควรนำไปทิ้งที่ไหน นอกจากนี้ยังอยากจะช่วยแนะนำให้ผู้เฒ่าผู้แก่ที่อ่านหนังสือไม่ออกได้เข้าใจว่าการทิ้งขยะที่ถูกต้องต้องทำอย่างไรและมีการแยกขยะในชีวิตประจำวัน" เด็กหญิงวัย 12 กล่าว