สุนัขมี "อภิปัญญา" รู้ตัวได้ว่าไม่รู้เมื่อเจอสิ่งสงสัย
"ฉันรู้ว่าฉันไม่รู้อะไรเลย" เป็นคำกล่าวของโสกราตีส (Socrates) มหาปราชญ์ชาวกรีกโบราณ ซึ่งถ้อยคำนี้แสดงถึงความสามารถในการรู้คิดของมนุษย์ที่เรียกว่า "อภิปัญญา" (Metacognition) โดยคุณสมบัติหนึ่งของการมีปัญญารู้คิดในรูปแบบนี้ ก็คือการที่รู้ตนเองได้ว่ายังไม่รู้ในสิ่งใดบ้าง ล่าสุดนักวิทยาศาสตร์พบว่า แม้แต่สุนัขก็มีสติปัญญาในรูปแบบนี้ด้วยเช่นกัน
ผลการศึกษาของสถาบันมักซ์พลังค์เพื่อวิทยาศาสตร์ความเป็นมาของมนุษย์ (MPI-SHH) ในเยอรมนี ซึ่งได้ตีพิมพ์ในวารสารการเรียนรู้และพฤติกรรม (Learning & Behavior) ระบุว่าสุนัขสามารถใช้ความคิดใคร่ครวญในระดับอภิปัญญาได้บางเรื่อง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมันมีข้อมูลไม่เพียงพอที่จะแก้ปัญหาบางอย่าง สุนัขจะแสดงอาการกระตือรือร้นในการแสวงหาข้อมูลที่ยังไม่รู้มาเพิ่มเติมเสมอ ก่อนหน้านี้ มีการค้นพบคุณสมบัติทางสติปัญญาดังกล่าวในมนุษย์และสัตว์จำพวกวานรหรือไพรเมต (Primate) เท่านั้น แต่เมื่อทีมผู้วิจัยได้ทดลองให้สุนัขค้นหาสิ่งของที่เป็นรางวัล ซึ่งอาจเป็นอาหารหรือของเล่นที่ซ่อนอยู่หลังแนวรั้วแผงใดแผงหนึ่งในจำนวนทั้งหมด 2 แผง ปรากฏว่าสุนัขจะมีพฤติกรรมตรวจสอบหาข้อมูลเพิ่มเติม เมื่อมันมองไม่เห็นว่าของรางวัลซ่อนอยู่ที่ใดกันแน่ เช่น พยายามดมกลิ่น หรือมองลอดช่องว่างในแผงรั้วบ่อยครั้งขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งแสดงถึงความฉลาดที่สามารถล่วงรู้ได้ว่าตนเองรู้หรือไม่รู้อะไรบ้าง เพื่อขจัดข้อสงสัยที่ว่า สุนัขอาจตรวจหาร่องรอยของสิ่งที่ต้องการไปตามสัญชาติญาณโดยไม่ผ่านการคิดไตร่ตรอง ทีมผู้วิจัยได้ทดลองซ้ำโดยวางของรางวัลให้สุนัขเห็นอย่างชัดเจน ขณะที่มันถูกจับตัวให้อยู่นิ่งนานราว 5 วินาทีถึง 2 นาที ก่อนจะปล่อยให้วิ่งไปหาของรางวัล ซึ่งผลปรากฏว่าสุนัขแสดงอาการตรวจสอบหาข้อมูลเพิ่มเติมน้อยลงมาก ยิ่งถูกรั้งตัวไว้นานก็จะยิ่งไม่แสดงพฤติกรรมหาข้อมูลเลย ทั้งนี้ อภิปัญญาหรือปัญญาระดับสูง เป็นความสามารถที่บุคคลกำกับควบคุมกระบวนการคิดและเรียนรู้ของตนเองได้ โดยรู้ว่าตนเองรู้หรือไม่รู้อะไรบ้าง รู้จักเลือกที่จะเรียนรู้ในสิ่งที่เหมาะสมกับตนเอง รวมทั้งรู้จักเลือกกลวิธีในการแสวงหาความรู้และประเมินสิ่งที่ได้เรียนรู้แล้ว ในกรณีของสุนัขนี้ ทีมผู้วิจัยยังไม่อาจรับรองได้ว่ามันสามารถใช้อภิปัญญาได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ในทุกด้าน