ประชาชนปลดแอก: ย้อนความเคลื่อนไหว 25 ปี สมัชชาคนจน ก่อนร่วมหนุนประชาชนปลดแอก
ขบวนของ "สมัชชาคนจน" เป็นที่คุ้นหูมาหลายยุคหลายรัฐบาล ภาพการปักหลักชุมนุมยืดเยื้อของชาวบ้านเกษตรกรผู้เดือดร้อนจากทั่วประเทศที่มาค้างคืนใกล้ทำเนียบรัฐบาล เป็นสัญลักษณ์การต่อสู้ของคนจนที่ส่งเสียงให้รัฐได้ยินถึงศูนย์กลางอำนาจในกรุงเทพฯ มาตั้งแต่ปี 2538
กลุ่มสมัชชาคนจนเรียกร้อง "ประชาธิปไตยที่กินได้" มาตั้งแต่ปี 2562 ไม่ว่ารัฐบาลชุดไหนหลังจากนั้น ความเคลื่อนไหวของสมัชชาคนจน ที่มาพร้อมกับความเดือดร้อนของชาวบ้านในหลากหลายกลุ่ม มักปรากฏในชื่อการเคลื่อนไหวทางสังคมชื่อนี้ ล่าสุด สมัชชาคนจน ออกแถลงการณ์สองฉบับ ประกาศหนุนข้อเรียกร้อง 3 ข้อของคณะประชาชนปลดแอก ให้รัฐหยุดคุกคามประชาชน เขียนรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ และยุบสภา พร้อมประกาศร่วมเคลื่อนไหวชุมนุมเรียกร้องประชาธิปไตย เป็นความเคลื่อนไหวหนึ่งที่ทำให้การชุมนุมในปี 2563 มีความหลากหลายของแนวร่วมนอกเหนือจากกลุ่มนิสิต นักศึกษา เยาวชน "การเมืองที่กินได้ ประชาธิปไตยที่เห็นหัวคนจน" คือนิยามประชาธิปไตยของพวกเขา แถลงการณ์ฉบับแรกของสมัชชาคนจน เกิดขึ้นเมื่อนายบารมี ชัยรัตน์ เลขาธิการสมัชชาคนจน ถูกเจ้าหน้าที่จับกุมเมื่อคืนวันที่ 19 ส.ค. ที่ผ่านมา ก่อนถูกตั้งข้อหายุยงปลุกปั่นและข้อหาอื่นรวม 7 ข้อหา จากการขึ้นเวทีของคณะเยาวชนปลดแอก เมื่อวันที่ 18 ก.ค. สมัชชาคนจนออกมาเรียกร้องให้ปล่อยตัวนายบารมีและแกนนำที่ถูกจับกุมในทันทีโดยไม่มีเงื่อนไข สมัชชาคนจนประกาศด้วยว่า พร้อมเคลื่อนไหวและปักหลักชุมนุมยืดเยื้อที่กรุงเทพมหานคร หากไม่มีการดำเนินการใด ๆ ในทันทีต่อข้อเรียกร้อง ต่อมาหลังจากที่ศาลอนุญาตให้ประกันตัวนายบารมี สมัชชาคนจนประกาศว่าสมาชิกจะเข้าร่วมการชุมนุมในพื้นที่จังหวัดต่าง ๆ โดยเริ่มจากการชุมนุมที่ภาคอีสานในวันที่ 24 ส.ค.นี้ ที่ จ.ขอนแก่น "หากมีกำหนดการชุมนุมครั้งใหญ่ในกรุงเทพมหานครเมื่อใด สมัชชาคนจนจะเข้าร่วมชุมนุมต่อสู้เคียงบ่าเคียงไหล่กับนักเรียน นิสิต นักศึกษา แรงงาน และประชาชนผู้เรียกร้องระบอบประชาธิปไตยโดยทันที" แถลงการณ์ระบุ สมัชชาคนจนคือใคร สมัชชาคนจนก่อตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 10 ธ.ค. 2538 เป็นการรวมตัวของเครือข่ายชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากการพัฒนาของรัฐหลายปัญหา "การประกาศเขตป่าทับที่ดินทำดิน ปัญหาการสร้างเขื่อน ปัญหาไล่รื้อชาวบ้านในสลัม ประมงพื้นบ้าน นโยบายด้านการเกษตรขนาดใหญ่ สิทธิคนงานที่ไม่ได้รับความคุ้มครอง เมื่อมีปัญหาพวกนี้เราก็ออกมาชุมนุมเรียกร้องให้รัฐบาลแก้ไขปัญหา" บารมี เลขาธิการสมัชชาคนจน กล่าวกับบีบีซีไทย กรณีปัญหาเขื่อนปากมูล จ.อุบลราชธานี เป็นการต่อสู้ของชาวบ้านแม่มูนมั่นยืนที่ตั้งอยู่บริเวณริมสันเขื่อน อ.โขงเจียม จ.อุบลราชธานี พวกเขาคัดค้านการสร้างเขื่อน จนกระทั่งเขื่อนสร้างแล้วข้อเรียกร้องก็ขยับเป็นการขอให้เปิดประตูระบายน้ำ การชุมนุมครั้งแรกของสมัชชาคนจนที่ทำเนียบรัฐบาล เกิดขึ้นเมื่อต้นปี 2539 ในสมัยรัฐบาลนายบรรหาร ศิลปอาชา เพื่อกดดันให้รัฐบาลเปิดเจรจาเรื่องปัญหาเหล่านี้ ซึ่งส่วนใหญ่เกิดขึ้นในภาคอีสาน ทว่าการเคลื่อนไหวครั้งสำคัญที่สั่นสะเทือนรัฐบาลในทัศนะของบารมี คือ การชุมนุม 99 วันบนท้องถนน เมื่อเดือน ม.ค. 2540 ในสมัยรัฐบาล พล.อ.ชวลิต ยงใจยุทธ "การชุมนุมอยู่ 99 วัน มีการเปิดการเจรจาต่อรองกับรัฐบาลเกือบทุกวัน วันที่มีชาวบ้านร่วมชุมนุมสูงสูดเป็นวันที่มีคนเต็มพื้นที่สนามหลวง น่าจะประมาณ 50,000 คน" การชุมนุมครั้งนั้น ได้ข้อตกลงจากการเจรจาของชาวบ้านกับรัฐบาลออกมาในรูปของมติคณะรัฐมนตรี คณะกรรมการที่ตั้งขึ้นเพื่อแก้ไขปัญหาสามารถแก้ปัญหาทุกข์ยากของชาวบ้านจนบรรลุผล 18 กรณี รัฐธรรมนูญคนจน บารมีบอกว่านี่ไม่ใช่การที่สมัชชาคนจนเพิ่งออกมา ทว่าสามข้อเรียกร้องของคณะประชาชนปลดแอก เป็นความเคลื่อนไหวที่สมัชชาคนจนเกาะติดและขับเคลื่อนมาอยู่แล้วโดยเฉพาะประเด็นการร่างรัฐธรรมนูญใหม่ ระหว่างที่กำลังมีกระแสการแก้ไขและร่างรัฐธรรมนูญฉบับใหม่ สมัชชาคนจนก็กำลังร่าง "รัฐธรรมนูญคนจน" ขึ้นมาเช่นกัน รัฐธรรมนูญเกี่ยวกับชาวบ้านอย่างไร บารมีบอกว่า เพราะรัฐธรรมนูญปี 2540 ซึ่งร่างขึ้นมาใหม่ยุคนั้น เปิดให้ทุกภาคส่วนของสังคมมีส่วนร่วม สมัชชาคนจนเองก็เป็นส่วนหนึ่ง บารมีบอกว่าการเคลื่อนไหวของชาวบ้านมีฐานจากรัฐธรรมนูญปี 2540 ที่ถูกขนานนามว่าเป็นรัฐธรรมนูญฉบับประชาชน เขาอธิบายต่อว่าเมื่อรัฐธรรมนูญ 2540 ถูกฉีกไป สมัชชาคนจนจึงต้องคุยเรื่องการเมืองมากขึ้น "พอรัฐประหารปี 2557 พวกเราประกาศว่า ต้องเลิกสังฆกรรมกับเผด็จการ เพราะนโยบายทวงคืนผืนป่า มันเป็นการทำร้ายชาวบ้านที่ชัดเจนมาก" บารมีกล่าว ศาลอนุญาตให้ประกันตัวผู้ต้องหา 9 คน ที่ถูกดำเนินคดีจากการร่วมการชุมนุมของกลุ่มที่เรียกตัวเองว่าเยาวชนปลดแอกเมื่อวันที่ 18 ก.ค. โดยไม่ต้องมีหลักประกัน แต่มีเงื่อนไขห้ามกระทำการในลักษณะเดิมที่ถูกกล่าวหาในคดีซ้ำอีก จากการเรียกร้องให้แก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าเป็นหลัก เช่น การจ่ายค่าชดเชยผู้ได้รับผลกระทบจากโครงการรัฐ โครงสร้างกติกาทางการเมืองจากรัฐธรรมนูญปี 2560 ที่เขียนขึ้นภายใต้เงาของคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ทำให้พวกเขาเห็นปัญหาชัดเจนจากรัฐธรรมนูญที่กระทบต่อคนจน บารมีชี้ว่ารัฐธรรมนูญฉบับนี้รวบอำนาจไว้ที่ระบบราชการ ให้ความสำคัญกับรัฐธรรมนูญของรัฐมากกว่าคุ้มครองสิทธิเสรีภาพของประชาชน ตามมาด้วยกฎหมายที่ออกมาภายใต้รัฐธรรมนูญฉบับนี้ รวมทั้งกฎหมายที่ได้รับความเห็นชอบจากสภานิติบัญญัติ (สนช.) ในยุค คสช. ที่บัดนี้ครึ่งหนึ่งแปลงร่างมาเป็นสมาชิกวุฒิสภา (ส.ว.) "กฎหมายหลาย ๆ ฉบับที่เกี่ยวกับทรัพยากรในท้องถิ่น รวมศูนย์อำนาจไว้ที่อำนาจรัฐ เช่น พ.ร.บ.น้ำ การจัดสรรที่ดินของคณะกรรมการนโยบายที่ดินแห่งชาติ (คทช.) รัฐใช้วิธีเข้าไปดำเนินการกับชาวบ้านโดยตรง" นอกจากนี้ การคุกคามประชาชนซึ่งชาวบ้านสมัชชาคนจนประสบมาเช่นกันนั้นเกิดขึ้นเรื่อยมานับตั้งแต่รัฐบาล คสช.จนถึงปัจจุบัน เช่น การข่มขู่ชาวบ้านจากการทวงคืนผืนป่า ไล่ตัดต้นไม้ที่ถูกกล่าวหาว่ารุกที่ดินของรัฐ บารมีบอกอีกว่า การจับกุมเขาจากการขึ้นปราศรัยเมื่อวันที่ 18 ก.ค. เป็นเรื่องที่รัฐลิดรอนสิทธิเสรีภาพของประชาชนชัดเจน เขาและคนอื่น ๆ ไม่ควรถูกจับในเมื่อรัฐธรรมนูญรับรองว่าประชาชนมีเสรีภาพชุมนุม และ "เสรีภาพในการชุมนุม เป็นเรื่องใหญ่กว่ากฎหมายความสะอาดที่มันเป็นเรื่องเล็กกว่า" "การเมืองที่กินได้ ประชาธิปไตยที่เห็นหัวคนจน" เลขาธิการสมัชชาคนจนเห็นว่าผู้มีอำนาจควร "เห็นหัวคนจน ๆ" โดยเฉพาะเมื่อพูดถึงการร่างกติการัฐธรรมนูญ ไม่ใช่พูดแต่เรื่องแบ่งเขต ส.ส.เขตใหญ่เขตเล็ก ที่มา ส.ส. จะเป็นอย่างไร แต่ว่าไม่ได้ให้ความสำคัญกับเรื่องสิทธิเสรีภาพของประชาชน "ประชาธิปไตยที่กินได้ หมายถึงเรื่องอำนาจในการจัดการทรัพยากร ป่าชุมชน อุทยานฯ จัดการน้ำ เราก็สามารถฟื้นฟูป่า ฟื้นฟูน้ำ มันเป็นเรื่องที่ชาวบ้านจับต้องได้" แกนนำขบวนการต่อสู้ของชาวบ้านบอกว่า อาวุธของพวกเขาคือความจริง และพลังที่ใช้ต่อสู้คือความเดือดร้อน "ปัญหาความทุกข์ยากมันกดดันให้เราลุกขึ้นมาต่อสู้ ถ้าเรามีความสุขสบายเราไม่ลุกขึ้นมาต่อสู้ เราต้องเอาความจริงมาเปิดเผยว่าความทุกข์ของเราเกิดเพราะได้รับผลกระทบจากการพัฒนาอย่างไร เราไม่ได้รับความเป็นธรรมจากการพัฒนาอย่างไร" การชุมนุมของสมัชชาคนจนในสมัยรัฐบาล พล.อ.ชวลิต ยงใจยุทธ์ เมื่อปี 2540 ความเคลื่อนไหวสมัชชาคนจนครั้งสำคัญ ๆ ในรัฐบาลแต่ละชุด ที่มา : "สมัชชาคนจน" โดยอุเชนทร์ เชียงเสน ในเว็บไซต์สถาบันพระปกเกล้า