โควิด-19 : แอมเนสตี้ฯ ชี้รัฐบาลอาศัยสถานการณ์โรคระบาดเป็น "ข้ออ้าง" ปราบปรามผู้เห็นต่างในโลกออนไลน์
แอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล คาดหวังว่าการละเมิดสิทธิเสรีภาพในการแสดงความคิดเห็นในโลกออนไลน์จะเบาบางลงหลังการเลือกตั้ง 24 มี.ค. 2562 แต่รายงานฉบับล่าสุดพบว่าผู้เห็นต่างจากรัฐบาลยังคงถูกดำเนินคดีและปราบปรามอย่างหนักตลอดหนึ่งปีหลังการเลือกตั้ง โดยสถานการณ์ "เลวร้ายลง" หลังการประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินเพื่อควบคุมการระบาดของโรคโควิด-19 เมื่อปลายเดือน มี.ค.ที่ผ่านมา
แอมเนสตี้ฯ เรียกร้องให้รัฐบาลไทยหยุดสร้างบรรยากาศแห่งความกลัวสำหรับการแสดงความคิดเห็นในโลกออนไลน์ แอมเนสตี้ฯ ซึ่งเป็นองค์กรที่ทำงานด้านสิทธิมนุษยชนที่มีสำนักงานอยู่ในหลายประเทศทั่วโลก รวมทั้งประเทศไทยเปิดตัวรายงานชื่อ "มีคนจับตาดูอยู่จริงๆ: ข้อจำกัดเสรีภาพในการแสดงออกออนไลน์ในประเทศไทย" (They are always watching) วันนี้ (23 เม.ย.) ระบุว่ารัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา "ใช้กฎหมายที่เขียนอย่างกำกวมและให้อำนาจอย่างกว้างขว้างมากขึ้น" เพื่อดำเนินคดีอาญากับผู้ใช้งานอินเทอร์เน็ตหลายสิบคนที่วิจารณ์รัฐบาลนับตั้งแต่รัฐบาลเข้ามาบริหารประเทศหลังการเลือกตั้งเมื่อปีที่แล้ว รายงานฉบับนี้ยังตั้งข้อสังเกตถึงการทำงานของ "ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม" ที่ก่อตั้งโดยกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมเมื่อเดือน พ.ย.2562 ซึ่งแอมเนสตี้ฯ มองว่าเป็นกลไกของรัฐในการกำหนดเนื้อหาการถกเถียงในโซเชียลมีเดีย ตั้งตัวเป็นผู้ควบคุมมาตรฐานในการต่อสู้กับ "ข่าวปลอม" นำมาสู่การดำเนินคดีผู้ที่โพสต์เนื้อหาในโลกออนไลน์ ซึ่งเป็นการสร้างบรรยากาศแห่งความกลัว จนอาจทำให้ประชาชนไม่กล้าแสดงความคิดเห็นในโลกออนไลน์ ขณะที่นายพุทธิพงษ์ ปุณณกันต์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลฯ ปฏิเสธข้อกล่าวหาดังกล่าว โดยยืนยันกับบีบีซีไทยว่าศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมจัดตั้งขึ้นเพื่อตรวจสอบ วิเคราะห์ และรับแจ้งข้อมูลข่าวสารที่บิดเบือนหรือเป็นเท็จที่ถูกเผยแพร่อยู่ในสังคมออนไลน์ และนำเสนอข้อมูลที่ถูกต้องให้สาธารณชนทราบโดยเร็ว "เราไม่ได้เป็นคนกำหนดหรือชี้นำประเด็นการถกเถียงในโลกออนไลน์ และเราแทบไม่ได้ชี้แจงเรื่องเกี่ยวกับประเด็นทางการเมืองหรือประเด็นที่เกี่ยวกับรัฐบาลเลย เพราะศูนย์ฯ นี้ไม่ได้มีไว้เพื่อปกป้องหรือแก้ต่างให้รัฐบาลหรือแก้ข่าวให้บุคคลในรัฐบาล" นายพุทธิพงษ์ระบุ "มีคนจับตาดูอยู่จริงๆ" รายงานแอมเนสตี้ฯ ฉบับนี้รวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์นักปกป้องสิทธิมนุษยชน นักกิจกรรม นักการเมือง นักกฎหมาย และนักวิชาการทั้งหมด 18 คน ระหว่างเดือนตุลาคม 2562 ถึงเดือนเมษายน 2563 รวมทั้งการสังเกตการณ์การพิจารณาคดีและพูดคุยกับทนายความที่ทำงานในคดีที่เกี่ยวกับเสรีภาพบนโลกออนไลน์ ชื่อรายงาน "มีคนจับตาดูอยู่จริงๆ" มีที่มาจากข้อความในทวีตของนักศึกษาสาวธรรมศาสตร์คนหนึ่งที่ถูกตำรวจนอกเครื่องแบบจับกุมเมื่อเดือน พ.ย.2562 หลังจากเธอโพสต์ข้อความที่มีเนื้อหาเกี่ยวกับรัฐบาลและสถาบันกษัตริย์ในทวิตเตอร์และมีผู้แชร์กว่า 60,000 ครั้ง หลังจากถูกสอบปากคำและถูกตักเตือนว่าจะถูกดำเนินคดีหากโพสต์ข้อความลักษณะดังกล่าวอีกในอนาคต นักศึกษาสาวได้รับการปล่อยตัว ข้อความสุดท้ายที่เธอโพสต์ก่อนลบบัญชีทวิตเตอร์ไประบุว่า "อยากให้ทุกคนที่คิดก่อนที่จะทวีตและรีทวีต พวกเขาเฝ้าดูอยู่เสมอ" นักศึกษา มธ.คนนี้เป็นหนึ่งในบุคคลที่ถูกควบคุมตัว จับกุมและดำเนินคดีอันเนื่องมาจากการโพสต์ข้อความหรือแสดงความคิดเห็นในสื่อสังคมออนไลน์ในรอบ 1 ปีที่ผ่านมานับตั้งแต่การเลือกตั้ง 24 มี.ค. 2562 ปิยนุช โคตรสาร ผู้อำนวยการแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนล ประเทศไทย กล่าวกับบีบีซีไทยว่า บุคคลที่ถูกจับกุมและดำเนินคดีมีทั้งนักกิจกรรม นักเคลื่อนไหว นักข่าว นักปกป้องสิทธิมนุษยชน และบุคคลทั่วไปที่มีอิทธิพลในสื่อสังคมออนไลน์ ซึ่งแอมเนสตี้ฯ ได้รวบรวมไว้ในรายงานฉบับนี้เป็นหลักฐานของการ "ปราบปรามผู้เห็นต่างอย่างเป็นระบบ" ที่ดำเนินมาตั้งแต่รัฐบาล พล.อ.ประยุทธ์ได้รับการเลือกตั้งเข้ามาบริหารประเทศและดำเนินมาต่อเนื่องจนถึงการประกาศสถานการณ์ฉุกเฉินเพื่อควบคุมโรคโควิด-19 "ผู้ที่ถูกดำเนินคดีส่วนใหญ่เป็นที่รู้จักในสังคม เชื่อว่ารัฐเลือกดำเนินคดีกับผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้เพื่อข่มขู่ให้คนอื่นกลัว" ผอ.แอมเนสตี้ฯ ประเทศไทย ตั้งข้อสังเกต กรณีที่แอมเนสตี้ฯ รวบรวมไว้มีดังนี้ ประวิตร โรจนพฤกษ์ ผู้สื่อข่าวที่ถูกดำเนินคดีจากการโพสต์ข้อความในโซเชียลมีเดีย ภาพหน้าจอโทรศัพท์มือถือของนายกาณฑ์ พงษ์ประภาพันธ์ที่แสดงข้อความ SMS ที่ได้รับจากผู้ที่ใช้ชื่อว่า RoyalPalace หลังจากเขาโพสต์ข้อความในทวิตเตอร์และเฟซบุ๊กเกี่ยวกับสถาบันกษัตริย์ แคลร์ อัลแกร์ หัวหน้าฝ่ายปฏิบัติการระดับโลกของแอมเนสตี้ฯ ระบุว่าการคุกคามและดำเนินคดีกับผู้เห็นต่างบนโลกออนไลน์ แสดงให้เห็นว่า รัฐบาลไทยสร้างบรรยากาศแห่งความหวาดกลัว ที่มีเป้าหมายเพื่อปิดปากผู้ที่มีความคิดเห็นต่างจากตน "การโจมตีเสรีภาพในการแสดงออกบนโลกออนไลน์ของรัฐบาล เป็นการกระทำที่น่าละอายเพื่อหลบเลี่ยงการตรวจสอบโดยผู้ที่กล้าตั้งคำถามกับพวกเขา การปราบปรามยิ่งหนักข้อมากขึ้น เนื่องจากดูเหมือนว่าทางการได้ใช้โอกาสที่เกิดการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 เป็นข้ออ้าง เพื่อกำจัดเสียงวิพากษ์วิจารณ์ และจำกัดสิทธิมนุษยชนอย่างไม่ชอบด้วยกฎหมาย" เขาระบุ กฎหมาย 3 ฉบับ ผอ.แอมเนสตี้ฯ ประเทศไทยกล่าวว่าการสร้างบรรยากาศแห่งความกลัว สยบเสียงวิพากษ์วิจารณ์รัฐบาลและการดำเนินคดีผู้เห็นต่างในโลกออนไลน์นั้น รัฐบาลมีเครื่องมือหลักคือกฎหมายที่เขียนอย่างกำกวมให้อำนาจเจ้าหน้าที่รัฐอย่างกว้างขวาง และ "ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม" ที่เธอมองว่าดำเนินการเพื่อปกป้องรัฐบาลมากกว่าประโยชน์สาธารณะ เธอกล่าวว่า มีกฎหมายอย่างน้อย 3 ฉบับที่ทำให้การแสดงความเห็นทางออนไลน์กลายเป็น "อาชญกรรม" และ ที่มักถูกนำมาใช้ ได้แก่ แอมเนสตี้ฯ ตั้งข้อสังเกตด้วยว่าช่วงปีที่ผ่านมา ทางการไทยได้ "ว่างเว้นการใช้กฎหมายหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ เพื่อดำเนินคดีกับผู้ที่ถูกมองว่าวิจารณ์ราชวงศ์ แต่รัฐบาลยังคงใช้กฎหมายอย่างอื่นเพื่อจุดประสงค์เดียวกัน" กล่าวคือ พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์ และประมวลกฎหมายอาญามาตรา 116 ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอม นอกจากกฎหมายที่ "เปิดช่อง" ให้ดำเนินคดีกับผู้เห็นต่างในโลกออนไลน์แล้ว แอมเนสตี้ฯ มองว่าการตั้งศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมซึ่งริเริ่มและอยู่ในการกำกับดูแลของกระทรวงดิจิทัลฯ ยังมีส่วนทำให้การกำจัดเสียงวิจารณ์รัฐบาลและปราบปรามผู้เห็นต่างในโลกออนไลน์เป็นไปอย่างเข้มข้นมากขึ้น สัญลักษณ์ของศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมที่ก่อตั้งโดยกระทรวงดิจิทัลฯ เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2562 แอมเนสตี้ฯ ระบุในรายงานว่าการตั้งศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมเป็นส่วนหนึ่งของ "การพยายามอย่างเป็นระบบเพื่อกำหนดเนื้อหาการถกเถียงในโซเชียลมีเดีย" "นักกิจกรรมหลายคนมีข้อกังวลว่า การมีส่วนร่วมของหน่วยงานของรัฐในศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมอาจนำไปสู่การโต้ตอบบุคคลที่รายงานข้อมูลเท็จที่ตัวแทนรัฐบาลเป็นผู้โพสต์" รายงานระบุ ขณะที่ปิยนุช ผอ.แอมเนสตี้ฯ ประเทศไทยให้ความเห็นเพิ่มเติมกับบีบีซีไทยว่า มาตรการต่อต้านข่าวปลอมของรัฐอาจเป็นเพียงเครื่องมือที่นำมาใช้ในการจัดการคนที่เห็นต่าง "ดังนั้นคนที่จะตรวจสอบว่าอะไรเป็นข่าวปลอมควรเป็นหน่วยงานภายนอกที่มีความเชี่ยวชาญ เป็นกลางและน่าเชื่อถือ เช่น ในเยอรมนีใช้แพลตฟอร์มที่พัฒนาโดยสถานีโทรทัศน์กับบริษัทซอฟต์แวร์ หรือใช้องค์กรที่เป็นอิสระ" เธอเสนอ แต่ก็ยอมรับว่ายังไม่เห็นว่ามีหน่วยงานใดในประเทศไทยที่เหมาะสมและมีความเชี่ยวชาญพอที่จะทำหน้าที่ดังกล่าว ปิยนุชแสดงความกังวลว่าหากสถานการณ์การปราบปรามผู้เห็นต่างและการจำกัดเสรีภาพในการแสดงออกในโลกออนไลน์ยังคงดำเนินต่อไปเช่นนี้ จำนวนประชาชนที่ถูกดำเนินคดีจากการโพสต์ข้อความในสื่อสังคมออนไลน์จะมีมากขึ้นเรื่อย ๆ ควบคู่กับบรรยากาศแห่งความกลัวที่เข้มข้นขึ้นจนถึงระดับหนึ่งที่ประชาชนรู้สึกอึดอัดจนเลือกที่จะแสดงออกบนท้องถนน เมื่อถึงเวลานั้นก็อาจจะเกิดการปะทะกับเจ้าหน้าที่จนกลายเป็นความรุนแรงครั้งใหม่ได้ เพื่อไม่ให้ไปถึงจุดนั้น แอมเนสตี้ฯ ได้ยื่นข้อเรียกร้อง 5 ข้อต่อรัฐบาลไทยและรัฐสภา คือ -ยุติกระบวนการทางอาญาทั้งหมดต่อนักปกป้องสิทธิมนุษยชน นักกิจกรรม นักข่าว นักการเมือง และบุคคลอื่น ผู้ตกเป็นเป้าหมายเพียงเพราะใช้สิทธิเสรีภาพในการแสดงออกอย่างสงบ พร้อมทั้งปล่อยตัวบุคคลที่ถูกควบคุมตัวทันทีอย่างไม่มีเงื่อนไข -ยุติการฟ้องร้องคดีทางอาญาต่อบุคคลเพียงเพราะการแสดงออกออนไลน์ -ยุติการมีส่วนร่วมของกระทรวงเศรษฐกิจดิจิทัลและสังคมในศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมและในการดำเนินงานตรวจสอบข้อเท็จจริง พร้อมทั้งจัดตั้งหน่วยงานภายนอกที่เป็นกลาง ถ่วงดุล และเป็นอิสระเพื่อตรวจสอบกรณีร้องเรียนข้อเท็จจริงใดที่อาจก่อให้เกิดอันตราย -สร้างสภาพแวดล้อมที่ปลอดภัยและส่งเสริมผู้ใช้อินเทอร์เน็ต รวมถึงสิทธิเสรีภาพในการแสดงออก โดยปราศจากการข่มขู่ คุกคาม จับกุม หรือดำเนินคดี -รัฐสภาควรพิจารณาแก้ไขหรือยกเลิกกฎหมายที่จำกัดสิทธิและการแสดงออกออนไลน์ พุทธิพงษ์ ปุณณกันต์ : "ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมไม่ได้มีไว้เพื่อปกป้องรัฐบาล" บีบีซีไทยสัมภาษณ์นายพุทธิพงษ์ ปุณณกันต์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลฯ ต่อกรณีที่รายงานแอมเนสตี้ฯ ได้พาดพิงถึงการทำงานของศูนย์ข่าวปลอม ซึ่งนายพุทธิพงษ์อธิบายดังนี้ "การทำงานของศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมของไทย แม้จะเริ่มต้นโดยกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมก็จริง แต่หลักการ เหตุผลและการดำเนินการเป็นไปในรูปแบบคณะกรรมการ ซึ่ง 80 เปอร์เซ็นต์ของคณะกรรมการชุดนี้เป็นตัวแทนจากสื่อมวลชน ภาคประชาสังคม ฝ่ายวิชาการ การทำงานของศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมเราใช้ระบบ fact-checking คือเมื่อมีข้อมูลออกมา เราต้องไปตรวจสอบ ศูนย์ฯ ไม่สามารถคิดเองเออเองได้ว่าข้อมูลนั้นจริงหรือปลอม แต่เมื่อมีแนวโน้มว่าคนแชร์ออกไปเยอะก็จะหยิบข้อมูลชิ้นนั้นมาตรวจสอบกับหน่วยงานที่รับผิดชอบในเรื่องนั้น ๆ หากพบว่าข้อมูลไม่เป็นความจริงก็ต้องให้ข้อมูลที่ถูกต้องกับเรามาด้วย โดยเราขอให้ตอบกลับมาภายใน 2 ชั่วโมง จากนั้นทางศูนย์ฯ จึงนำมาทำอินโฟกราฟิก ส่วนข้อมูลไหนที่เรายังไม่ได้รับคำยืนยันจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ เราก็จำเป็นต้องทิ้งไว้ก่อน ขอยืนยันว่าประเด็นต่าง ๆ ที่ศูนย์ฯ เสนอนั้น เราไม่ได้เป็นคนกำหนดหรือชี้นำ "ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมไม่ได้มีไว้เพื่อปกป้องหรือแก้ต่างให้รัฐบาล" นายพุทธิพงษ์ ปุณณกันต์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงดิจิทัลฯ ระบุ เราแทบจะไม่ได้ชี้แจงเรื่องเกี่ยวกับประเด็นทางการเมืองหรือประเด็นที่เกี่ยวกับรัฐบาลเลย เช่น ข้อมูลที่เป็นการวิจารณ์รัฐบาล ศูนย์ฯ ของเราจะไม่ตอบโต้และไม่ได้หยิบมาชี้แจงเลย เพราะศูนย์ฯ นี้ไม่ได้มีไว้เพื่อปกป้องหรือแก้ต่างให้รัฐบาลหรือแก้ข่าวให้บุคคลใดในรัฐบาล เราจะเน้นที่การตรวจสอบข้อมูลในเรื่องที่ประชาชนสนใจจริง ๆ เช่น ภัยพิบัติ โรคระบาด เรื่องสุขภาพ การคุ้มครองผู้บริโภค อาจมีเนื้อหาที่เกี่ยวกับนโยบายรัฐบาลบ้างก็ไม่ถึง 5 เปอร์เซ็นต์ เพราะเป็นการนำนโยบายของรัฐบาลไปบิดเบือนทำให้เกิดการเข้าใจผิด เช่น มาตรการเยียวยาโควิด-19 ที่เมื่อนำไปบิดเบือนแล้วจะทำให้ประชาชนเข้าใจผิด ในเรื่องของการดำเนินคดีกับผู้โพสต์ข้อความหรือแสดงความคิดเห็นทางออนไลน์นั้น กระทรวงดิจิทัลฯ ไม่ได้มีอำนาจหน้าที่โดยตรง แต่เป็นหน้าที่ของตำรวจและกองบังคับการปราบปรามการกระทำความผิดเกี่ยวกับอาชญากรรมทางเทคโนโลยี (บก.ปอท.) ที่เป็นฝ่ายดำเนินคดีและส่งฟ้องศาล กระทรวงฯ มีหน้าที่ให้ข้อมูลหลักฐานตามที่เจ้าหน้าที่ตำรวจขอมาเพื่อใช้ประกอบสำนวนดำเนินคดีผู้ที่ตั้งใจเผยแพร่ข่าวปลอมหรือนำข้อมูลที่เป็นเท็จเข้าสู่ระบบ ทั้งหมดเป็นเรื่องของตำรวจ ศูนย์ต่อต้านข่าวปลอมและกระทรวงฯ ไม่ได้มีส่วนเกี่ยวข้องอะไรเลยในการชี้ว่าคนไหนกระทำความผิด เป็นเรื่องที่ตำรวจบังคับใช้กฎหมาย"