จับปลาเมื่อนาท่วม: ฟังเสียงชาวบ้านใน “บางระกำโมเดล”
สองปีผ่านไปกับโครงการ "บางระกำโมเดล" แม้ว่าชาวบ้านบางส่วนจะได้รายได้จากการหาปลาในช่วงที่น้ำท่วมนา แต่การมีน้ำท่วงขังที่นานเกินไป ซึ่งชาวบ้านเข้าใจว่าเกิดจากโครงการดังกล่าว ทำให้เกษตรกรบางรายหมดโอกาสในการทำนารอบที่สาม
เรื่องโดย นันท์ชนก วงษ์สมุทร์ ผู้สื่อข่าวบีบีซีไทย / วิดีโอโดย ภานุมาศ สงวนวงษ์ ฟังเสียงชาวบ้านใน "บางระกำโมเดล" เช้าตรู่วันใหม่ของกลางเดือน ก.ย. ชาวบ้านใน ต.บางระกำ อ.บางระกำ จ.พิษณุโลก ตื่นมาเพื่อเตรียมลอบและตาข่ายสำหรับออกหาปลาที่มาพร้อมกับน้ำ เพียงหนึ่งวันหลังจากที่เจ้าหน้าที่จากกรมชลประทานปิดประตูระบายน้ำบางแก้ว เพื่อปล่อยให้น้ำเอ่อล้นเข้าท่วมทุ่งนา จัด ทองขาว เตรียมลอบสำหรับออกหาปลาที่มากับน้ำ หนึ่งในนั้นคือ จัด ทองขาว ผู้อาศัยในพื้นที่ต่ำบริเวณคลองบางแก้ว ที่ประกอบอาชีพรับจ้างทางการเกษตร แต่จับปลาเป็นอาชีพเสริมเมื่อถึงช่วงน้ำท่วม ชาวบ้านเล่าว่า เมื่อก่อนน้ำที่มาตามธรรมชาติจะท่วมตั้งแต่เดือน ก.ย. เป็นเวลาอย่างมาก 3 เดือน แต่นับตั้งแต่รัฐบาลได้ตั้งโครงการ "บางระกำโมเดล 60" เมื่อปีที่แล้ว ให้พื้นที่ราบลุ่มบางส่วนใน จ.พิษณุโลก และ จ.สุโขทัย เป็นพื้นที่หน่วงน้ำ กรมชลประทานได้วางแผนให้มีการกักน้ำไว้นานถึงเกือบ 4 เดือน ทำให้ชาวบ้านที่จับปลาเป็นอาชีพเสริมอย่าง จัด ให้การต้อนรับโครงการใหม่เป็นอย่างดี "เขาก็อยากให้เข้าทุ่งกันทุกคน จะได้ทำการประมง" จัด กล่าวกับบีบีซีไทย ในขณะที่กำลังเตรียมเครื่องยนต์เรือ เผื่อว่าวันรุ่งขึ้นระดับน้ำจะสูงพอที่จะออกเรือไปจับปลา "บางคนบอกลำบาก ๆ แต่เราต้องอยู่กับเขาให้ได้ ต้องหาอาชีพเสริม" ชาวบ้านที่จับปลาเป็นประจำในช่วงน้ำท่วม สามารถหารายได้เฉลี่ยวันละ 200 บาทจากการขายปลา เช้าวันนั้น จัด และเพื่อนบ้านคนอื่น ๆ จับปลาสร้อย ปลาเค้า ปลาแขยง ปลากด ปลาแดง เพื่อนำไปขายที่ตลาด ซึ่งแม้ว่าไม่สามารถจับได้ทุกวัน แต่ก็นำรายได้มาสู่ครอบครัวได้เฉลี่ยวันละ 200 บาท แต่สำหรับอีกประมาณ 160 ครัวเรือนที่อาศัยอยู่ในหมู่ 15 บ้านวังกุ่มที่อยู่อีกฝั่งหนึ่งของคลองบางแก้ว ชีวิตที่รายล้อมไปด้วยน้ำไม่ได้เป็นสิ่งที่พบเห็นได้ทุกปี จากแก้ปัญหาน้ำท่วม เป็นพื้นที่หน่วงน้ำ บางระกำโมเดล ถูกพูดถึงครั้งแรกหลังจากที่น้ำท่วมใหญ่ปี 2554 ภายใต้รัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร หลังจากที่เธอเดินทางมาที่ ต.บางระกำ เพื่อทำพื้นที่ดังกล่าวเป็นตัวอย่างในการแก้ไขปัญหาน้ำท่วม โดยมีสัญลักษณ์คือ การขุดบึงขนาดใหญ่ 3 แห่งเป็นที่รองรับน้ำ เนื่องจากบางระกำเป็นหนึ่งในแหล่งเพาะปลูกข้าวที่สำคัญของ จ.พิษณุโลกที่มีสภาพเป็นที่ราบลุ่มต่ำ เป็นแหล่งรับน้ำ และถูกน้ำท่วมขังเป็นระยะเวลานาน บึงระมาณ เป็นหนึ่งในบึงสามแห่งที่ขุดขึ้นมาในยุครัฐบาลยิ่งลักษณ์ ชินวัตร เพื่อแก้ไขปัญหาน้ำท่วมใน อ.บางระกำ ต่อมาเมื่อปี 2560 กองทัพภาคที่ 3 กรมชลประทาน จ.พิษณุโลก และ จ.สุโขทัย ร่วมมือจัดตั้ง "โครงการบางระกำโมเดล 60" โดยคัดเลือกพื้นที่ลุ่มต่ำประมาณ 265,000 ไร่ ใน 2 จังหวัดดังกล่าว ซึ่งคาดว่าหากใช้เป็นพื้นที่รับน้ำนองในช่วงฤดูน้ำหลาก จะสามารถหน่วงน้ำได้สูงสุดประมาณ 400 ล้าน ลบ.ม. และในปีนี้ มีการเพิ่มพื้นที่เป็น 382,000 ไร่ สามารถรองรับน้ำได้ 550 ล้าน ลบ.ม. หลักการของโครงการนี้คือ ให้ชาวนาย่นเวลาทำนาเร็วขึ้น 1 เดือน เป็นเดือน เม.ย. และเก็บเกี่ยวผลผลิตภายในเดือน ก.ค. เรียกว่าเป็นการ "ปรับปฏิทินการเพาะปลูก" หลังจากนั้นกลางเดือน ส.ค. ให้เริ่มรับน้ำเข้าทุ่งหน่วงน้ำ โดยการปิดประตูระบายน้ำในเขื่อน เพื่อให้น้ำเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่เป้าหมายของโครงการบางระกำโมเดล และระบายน้ำออกเดือน พ.ย. นอกจากจะทำให้ผลผลิตของเกษตรกรไม่เสียหายจากการถูกน้ำท่วม ยังชะลอการระบายน้ำไม่ให้กระทบกับพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ที่จะไหลเข้าสู่กรุงเทพฯ ในที่สุด วิบูลย์ ตั้งเกษมวิบูลย์ นายกเทศมนตรี ต.บางระกำเมืองใหม่ แม้ว่าการป้องกันไม่ให้น้ำท่วมกรุงเทพฯ จะไม่ได้ถูกบันทึกไว้เป็นจุดประสงค์หลักของ "บางระกำโมเดล" แต่วิบูลย์ ตั้งเกษมวิบูลย์ นายกเทศมนตรี ต.บางระกำเมืองใหม่ เล่าถึงเหตุการณ์ปีที่แล้ว ที่เขาต้องนำเสนอสภาพพื้นที่บางระกำ พร้อมถูกตั้งคำถามว่าพื้นที่ดังกล่าวสามารถรองรับน้ำได้มากแค่ไหน "เรารู้ตัวตั้งแต่วันนั้นว่าเราถูกกำหนดให้เป็นพื้นที่เก็บน้ำเพื่อชะลอน้ำไม่ให้ท่วมกรุงเทพฯ ให้ได้มากที่สุด" วิบูลย์กล่าวกับบีบีซีไทยที่เทศบาลตำบลบางระกำเมืองใหม่ "เขาไม่ได้ทำให้พวกเรา แต่ทำให้คนกรุงเทพฯ" น้ำท่วม สัปดาห์ที่ผ่านมามีการปิดประตูระบายน้ำบางแก้วเพื่อให้น้ำเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่เป้าหมายของโครงการบางระกำโมเดล แม้ว่าแผนดั้งเดิมของบางระกำโมเดลกำหนดให้ 15 ส.ค. เป็นวันที่เริ่มผันน้ำเข้าทุ่งนา แต่ในความเป็นจริง มีการผันน้ำช้ากว่ากำหนด โดยปีนี้มีการเลื่อนออกมาอีก 1 เดือน กฤษณะ บุตรบูรณ์ หัวหน้าฝ่ายส่งน้ำและบำรุงรักษาที่ 3 โครงการส่งน้ำและบำรุงรักษายมน่าน สำนักชลประทานที่ 3 อธิบายว่า ในทางปฏิบัติ จะมีการประชุมกลุ่มผู้ใช้น้ำ โดยนายอำเภอเป็นประธาน เพื่อดูจังหวะที่เหมาะสมในการปล่อยน้ำอีกครั้ง ทองเปลว ชูวงษ์ ไม่ได้มีส่วนร่วมในการประชุมกลุ่มผู้ใช้น้ำ เนื่องจากบ้านของเธอไม่ได้อยู่ในเขตบางระกำโมเดล แต่ปีที่แล้วเธอได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมที่มาถึงใต้ถุนบ้านของเธอ ทำให้ชาวบ้านเชื่อว่าได้รับผลกระทบจากการผันน้ำภายใต้โครงการ "ทุกทีให้ฝนมากแค่ไหนท่วมเฉพาะในนา ไม่เคยท่วมมาใต้ถุนบ้าน" เธอกล่าว เมื่อปีที่แล้ว อ.บางระกำได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมที่เกือบจะหนักเท่าปี 2554 น้ำที่ท่วมหนักปีที่แล้ว ทำให้ถนนในหมู่บ้านหลายสายถูกตัดขาด เหลือถนนสายหลักเพียงไม่กี่เส้นที่ใช้เป็นเส้นทางคมนาคมได้ ทำให้บางคนต้องใช้เรือเพื่อไปส่งลูกที่โรงเรียน หรือติดต่อสถานที่ราชการ รวมถึงไปตรวจรักษาที่โรงพยาบาล ชาวบ้านบางรายเชื่อว่า แม้ว่าพายุจะเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้น้ำท่วมปีที่แล้ว แต่การปิดประตูระบายน้ำก็เป็นสาเหตุหลักที่ทำให้ท่วม "มันเป็นการทดลองว่าถ้าปิดแล้วจะท่วมขนาดไหน แล้วท่วมนานมาก จนชาวบ้านบอกไม่ต้องทำมาหากินอะไรเลย" ดวงพร มหาชู ผู้ใหญ่บ้านหมู่ 15 บ้านวังกุ่ม ต.บางระกำ กล่าว แต่กฤษณะชี้แจงว่า โครงการบางระกำโมเดลเกิดขึ้นปีแรกพร้อมกับเป็นปีที่มีปริมาณฝนตกชุกมากใกล้เคียงกับปี 2554 จึงทำให้ชาวบ้านฝั่งขวาแม่น้ำยมที่ได้รับความเดือดร้อนเข้าใจกันผิดว่าบางระกำทั้งอำเภอเป็นพื้นที่หน่วงน้ำ แต่จริง ๆ แล้วมีพื้นที่ที่อยู่ในโครงการบางระกำโมเดลประมาณแค่ 50,000 ไร่เท่านั้น ทั้งนี้ เนื่องจากปีที่แล้วพื้นที่ในโครงการได้รับอิทธิพลจากพายุโซนร้อน เซินกา ตาลัส และพายุทกซูรี ที่เริ่มเข้ามาตั้งแต่เดือน พ.ค. - ก.ย. ทำให้กรมชลประทานเลื่อนการปิดประตูระบายน้ำเป็นวันที่ 5 ก.ย. แต่ปิดได้เพียง 3 วันก็ต้องเปิดใหม่ เนื่องจากระดับน้ำสูงมาก จนกระทั่งระดับน้ำได้กลับสู่ภาวะปกติเมื่อวันที่ 25 พ.ย. "ในปีนี้ซึ่งอยู่ในโครงการบางระกำโมเดลเหมือนกันแต่ทำไมน้ำไม่ท่วมสร้างผลกระทบด้านฝั่งขวาแม่น้ำยมเหมือนปี 2560 ที่ผ่านมา นั่นแสดงว่าน้ำท่วมจากปี 2560 ที่ผ่านมาไม่ได้มีสาเหตุเกิดจากโครงการบางระกำโมเดล" กฤษณะ กล่าว "การทำงานของโครงการบางระกำโมเดลปีแรกอาจจะไม่ได้ประสบผลสำเร็จ 100% จึงต้องมีการทำงานและปรับปรุงแก้ไขในปีต่อ ๆ ไปเพื่อให้ทุกภาคส่วนและประชาชนทุกคนในพื้นที่อยู่ร่วมกันได้โดยไม่มีความขัดแย้ง และมีความเข้าใจหัวใจหลักของโครงการบางระกำโมเดล นั่นคือการส่งน้ำก่อนทุ่งเจ้าพระยา 1 เดือน คือในวันที่ 1 เม.ย." หมดโอกาสทำนา ทองเปลว จดบันทึกทุกครั้งที่น้ำเข้ามาในพื้นที่ในแต่ละปี โดยในช่วงเวลาปกติ น้ำจะมาประมาณเดือน ก.ย. และท่วมอย่างมาก 2 เดือน เมื่อเทียบกับบางระกำโมเดล ชาวบ้านจะอยู่กับน้ำประมาณ 4 เดือน ตั้งแต่เดือน ส.ค. ทำให้เกษตรกรที่ไม่ได้ประกอบอาชีพรับจ้าง ไม่มีรายได้ประมาณ 8 เดือน กว่าจะได้เก็บเกี่ยวข้าวอีกครั้งประมาณเดือน มี.ค. ปีถัดไป "ความสำเร็จของรัฐบาลคือความฉิบหายของหมู่บ้าน ไม่มีอะไรจะกินกัน" เธอกล่าว ทองเปลว ชูวงษ์ เป็นชาวบ้านหมู่ 15 บ้านวังกุ่ม ต.บางระกำ ที่ไม่เห็นด้วยกับโครงการบางระกำโมเดล ช่วงเวลานี้เป็นโอกาสที่ทองเปลว จะได้ทำนารอบที่ 3 โดยการปลูกข้าวพันธุ์ที่ช่วงอายุสั้นที่สามารถเก็บเกี่ยวได้ใน 85-90 วัน ซึ่งตอนนี้ก็จะขึ้นต้นแล้ว และคาดว่าเดือน พ.ย. จะได้เก็บเกี่ยว แม้ว่ารัฐบาลจะไม่สนับสนุนให้บางพื้นที่ทำการเพาะปลูกข้าวอายุสั้น แต่ทองเปลวกล่าวว่า การทำนารอบที่ 3 จำเป็นสำหรับคนบางระกำ อีกทั้งยังช่วยลดต้นทุนเนื่องจากใช้น้ำไม่เยอะ และเก็บเกี่ยวได้ไว แต่น้ำที่มาไวกว่าปกติในปีที่แล้ว ซึ่งทำให้บางคนต้องจำใจเกี่ยวข้าวรุ่นที่ 2 ทั้ง ๆ ที่ข้าวยังไม่สุก ทำให้ทองเปลวและชาวนาอีกหลายคนไม่ยอมเสี่ยงที่จะทำนารอบที่ 3 ในปีนี้ "เท่าที่ประชุมหมู่บ้านประจำเดือน ชาวบ้านบอกว่าทำ [โครงการ] ได้ แต่ไม่อยากให้ถึง 3 เดือน เดือนเดียวได้ไหม เพราะยังทำอาชีพอื่นได้อีก เช่น ทำผัก เสี่ยงแค่ 45 วัน หรือทำนาอายุสั้น 90 วันก็เกี่ยวแล้ว" ดวงพร ผู้ใหญ่บ้านวัย 31 ปี กล่าว จับปลาเมื่อนาท่วม เพียง 1 สัปดาห์หลังจากเริ่มมีการผันน้ำเข้าทุ่งนาเมื่ออาทิตย์ที่แล้ว รอบบ้านของ จัด ชายวัย 56 ปี เต็มไปด้วยน้ำในระดับที่ลึกเฉลี่ย 2 เมตร ทำให้สามารถใช้เรือออกหาปลาได้ หลักการ "จับปลาเมื่อนาท่วม" ตรงกับความคิดของ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี ที่เสนอให้มีการทำประมงเป็นอาชีพเสริมในช่วงที่น้ำท่วมทุ่งนา โดยให้มีการปล่อยปลาเข้าไปในทุ่งด้วย ปีที่แล้ว ทางการปล่อยพันธุ์ปลาในทุ่งหน่วงน้ำเขตพื้นที่ อ.เมืองพิษณุโลก 1.1 ล้านตัว และกุ้งกามกราม 300,000 ตัว อ.บางระกำ 1.6 ล้านตัว และกุ้งกามกราม 500,000 ตัว ส่วนเดือนที่แล้ว ปล่อยปลา 1 ล้านตัวและกุ้งก้ามกราม 2 ล้านตัวที่ประตูระบายน้ำที่ อ.พรหมพิราม จ.พิษณุโลก แต่ไม่ใช่ว่าทุกคนจะหาปลาเป็น จากการสำรวจประชากรในหมู่ 15 มีเพียง 50 ครัวเรือนที่จับปลาในช่วงน้ำท่วม "เราไม่ได้อยู่กับแม่น้ำทั้งปีที่จะหาปลาเป็น คนก็ต้องไปรับจ้างอย่างอื่น" ดวงพร กล่าว ดวงพร มหาชู ผู้ใหญ่บ้านหมู่ 15 บ้านวังกุ่ม ต.บางระกำ ต้องรับศึกหนักกับปัญหาน้ำท่วมเมื่อเธอได้รับตำแหน่งปีที่แล้ว หมู่ 15 บ้านวังกุ่ม เป็นหมู่เดียวใน ต.บางระกำที่อยู่ในพื้นที่เป้าหมายโครงการบางระกำโมเดล โดยมีเพียง 35 ครัวเรือนจากทั้งหมด 240 ครัวเรือนที่อยู่ในโครงการ ครอบคลุมพื้นที่ 1,300 ไร่ ดวงพรกำลังผลักดันให้ทั้งหมู่บ้านเข้าโครงการในปีต่อไป เนื่องจากหมู่ 15 ทั้งหมู่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมปีที่แล้ว โดยมีการชดเชยผู้ที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมครัวเรือนละ 3,000 บาทให้แก่เกษตรกรที่ขึ้นทะเบียนเพาะปลูก ไม่นับรวมคนที่รับจ้างทางการเกษตร ในขณะเดียวกัน วิบูลย์ นายกเทศมนตรี ต.บางระกำเมืองใหม่ กล่าวว่า แม้คนบางระกำจะเป็นผู้เสียสละในการบรรเทาอุทกภัยให้คนภาคกลางและกรุงเทพฯ แต่ก็ไม่ควรได้รับผลกระทบจากปัญหาน้ำท่วมที่เกิดขึ้น โดยควรเพิ่มเติมและสร้างระบบสาธารณูปโภคที่มีความพร้อมมากกว่านี้เพื่อรองรับการเป็นพื้นที่หน่วงน้ำ เช่น ทำถนนให้สูงขึ้น และทำคันบังคับน้ำเพื่อกำหนดพื้นที่เป้าหมายเพื่อไม่ให้กระทบพื้นที่นอกพื้นที่หน่วงน้ำ "นายกรัฐมนตรีปีที่แล้วออกมาขอบคุณผู้เสียสละน้ำท่วม แต่ไม่มีอะไรตอบแทนเราอย่างเป็นรูปธรรมในฐานะผู้เสียสละ" วิบูลย์กล่าว "ในปีที่อยู่นอกเหนือความคาดหมายอย่างปีที่แล้ว อะไรจะเป็นหลักประกันให้เรามีชีวิตอยู่เป็นปกติ" หมู่ 15 บ้านวังกุ่ม ต.บางระกำ ได้รับบริจาคบ้านลอยน้ำทั้งหมด 7 หลัง หลังจากประสบกับปัญหาน้ำท่วมซ้ำซ่าก