Дунё: АҚШ Туркия иқтисодиётини чўктира оладими?
Президент Доналд Трамп, агар Анқара Суриядаги курд гуруҳларига ҳужум қилгудек бўлса, АҚШнинг «Туркияни иқтисодий жиҳатдан яксон қилиб ташлаши»ни маълум қилди.
Жаноб Трамп курд қуролли гуруҳлари билан биргаликда Исломий Давлатга қарши кураш олиб борган АҚШ ҳарбийларининг Суриядан чиқарилишига ишора қила туриб, ушбу сўзларни айтган. Туркия курд қуролли гуруҳларини террористлар сифатида кўради. Туркия АҚШ президентининг Twitter'да қолдирган таҳдидли хабарига кескин жавоб билан чиққан. «Туркияга иқтисодий таҳдид қилиб, бирор нарсага эриша олмайсиз,» таъкидлаган мамлакат ташқи ишлар вазири Мевлут Чавушўғлу. Бироқ жаноб Трампнинг ушбу твитидан сўнг Туркия лирасининг долларга нисбатан қадри тушиб кетган. Бироздан сўнг лира яна ўз кучини тиклаб олган. Кузатувчилар АҚШ президентининг таъкиди валюта бозорига чекланган таъсир кўрсатганини айтмоқда. Хўш, агар АҚШ чиндан истаса, Туркия иқтисодиётини вайрон этиб ташлай оладими? Ихтилоф ортидаги яқин алоқалар Вашингтон ва Анқаранинг муносабатлари, тарихан, ҳам сиёсий-иқтисодий, ҳам ҳарбий жиҳатдан яқин бўлган. НАТО аъзоси бўлмиш Туркия АҚШ учун ўта муҳим иттифоқчи, аммо уларнинг ҳамкорлигида жиддий муаммолар мавжуд. Муносабатлардаги яширин дарзлар ўтган йилнинг августида - америкалик пастор Эндрю Брунсоннинг ҳибсда тутиб турилиши ортидан АҚШ Туркияга нисбатан санкциялар уруши бошлаганда бўй кўрсатган эди. Оқибатда Вашингтон-Анқара муносабатлари ўзининг навбатдаги энг қуйи даражасига тушиб кетди, шундоқ ҳам мўрт бўлган Туркия иқтисодиёти эса фалажлана бошлади. АҚШ Туркия пўлати ва алюминийига тарифларни икки баробарга оширди. Бу эса турк лирасининг 2018 йил бошидан бери ўтган вақт давомида 40 фоизга қадрсизланиб кетишига олиб келди. Ўз навбатида Туркия ҳам АҚШ маҳсулотларига нисбатан тариф миқдорини кўтарди: машиналарга 120 фоиз, спиртли ичимликларга 140 фоиз ва тамаки баргига 60 фоиз. Туркиянинг асосий савдо ҳамкори ким? Аслида, Туркия экспортининг атиги 5 фоизигина АҚШга йўл олади ва импортнинг бундан бироз кўпроқ миқдори АҚШ ҳисобига тўғри келади, холос. Ташқи савдода Хитой, Россия ва Германия Туркиянинг энг муҳим ҳамкорларидир. Бироқ АҚШ билан ўзаро савдо айланмаси ҳажми у қадар катта эмаслигига қарамай, у Туркия учун ҳаётий зарурият даражасида бўлган секторлар бўйича Анқаранинг асосий ҳамкоридир: ҳаво транспорти, темир ва пўлат, машинасозлик. АҚШ ўтган йилги санкцияларда айнан мана шу секторларни нишонга олган. Шунингдек, Туркия бутун тарих давомида халқаро савдо айланмаси бўйича камомадни бошдан кечириб келган, яъни мамлакат экспортдан кўра анча кўп импорт қилади. Аммо савдодаги мазкур жарлик 2018 йилда сезиларли қисқарган. Иқтисодий заиф нуқталар Юқори даражали ташқи қарздорлик Туркия иқтисодиётидаги жиддий муаммодир. 2018 йил сентябр ойидаги расмий маълумотларга кўра, унинг ташқи қарзи йиллик ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг 50 фоизидан ошиб кетган. "Бу Туркиянинг Ахиллес товонидир," дейди Йорк Университетидан иқтисодиётчи Гулчин Ўзкан. «Бу ҳол мамлакатни халқаро инвесторлар марҳаматига кўз тикиб ўтирадиган ҳолга солиб қўяди ва валюта курслари ҳаракатланишини хавфли ҳолатга айлантиради.» Туркиядаги Инжирлик ҳарбий базаси АҚШнинг минтақадаги амалиётлари учун ўта муҳим Туркиянинг ташқи қарзлари борасида сўз кетганда, унинг икки хусусиятини англаш муҳимдир. Биринчидан, қарзларнинг катта қисми қисқа муддатга олинган, яъни мамлакат яқин келажак ичида уларни тўлаши лозим. Бу ҳол Туркиянинг ташқи молиявий манбаларга қарамлигини жиддий равишда орттиради. Иккинчидан, қарзларнинг асосий қисми АҚШ доллари ва евро каби хорижий валюталарда олинган. Демак, турк лираси хорижий валюталарга, масалан АҚШ долларига, нисбатан ўз қадрини йўқотган сари қарзлар қиймати янада ошиб бораверади. Лиранинг қадри ўтган йили 2001 йилдан буён биринчи марта кескин тушиб кетди ва бу ҳол анча вақт давом этди. Лиранинг қадрсизланиши ташқи қарзлар қийматини оширишдан ташқари Туркиянинг тарихий муаммоси бўлмиш инфляция даражасини ҳам юқорига сакратиб юборади. Ўтган йили Туркияда энг юқори инфляция кўрсаткичи бир муддат 25 фоизни ташкил қилди. Бозордаги кайфият 2001 йилдан бери ўтган вақт оралиғида Туркия иқтисодиёти мунтазам ўсиб, анча мустаҳкамланганини қайд этиб ўтиш лозим. Бироқ Туркия иқтисодиётига бўлган ишончга ўтган йили путур етди. Иқтисодиёт улкан миқдорда сарфлаш ва қарз олиш ҳисобига шишириб юборилган экан, деган хавотирлар пайдо бўлди. Яна қўшимча қилиш мумкинки, Туркия ҳукумати марказий банкнинг муҳим ваколатларини тортиб олди ва бу инвесторларнинг фискал сиёсат йўналишидан жиддий ташвишланишига сабаб бўлди. Юқорида кўриб чиқилган омиллардан хулоса қилинса, АҚШ билан зиддиятнинг ҳар қандай даражада чуқурлашуви Туркия иқтисодиётининг барқарорлигига, шубҳасиз, раҳна солади. «Бундай ҳолатда капитал оқими кескин чекланади ва Туркия валютасининг қадрига жиддий зарар етади,» дейди иқтисодиётчи Гулчин Ўзкан. Муҳим иттифоқчи Бироқ Сурия, Ироқ ва Эрон каби давлатларга чегарадош бўлмиш Туркия билан сиёсий ва стратегик ҳамкорликнинг ўта муҳим эканидан келиб чиқиб, АҚШ амалда унга зиён келтиришни истамаслиги эҳтимоли юқори эканини англаш мумкин. Туркия АҚШ мудофаа анжом-аслаҳаларини қабул қилиб олишда Исроил ва БААдан кейинги ўринда турувчи йирик иттифоқчидир. Мамлакат ҳарбий ҳаво кучларининг катта қисми ҳам айнан АҚШ томонидан таъминланади. Шунингдек, АҚШ ва НАТО кучлари Туркия жанубидаги Инжирлик ҳаво базасидан фойдаланади. Шундай экан, Туркиянинг иқтисодиёти заиф нуқталарга бой бўлиши мумкин, лекин у стратегик жиҳатдан муҳим иттифоқчи сифатида қолаверади. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek