Ўзбекистон ҳукуматининг мақсади халқ фаровонлигими ё бозор иқтисодиёти?
Ўзбекистон Бош вазири ўринбосари, Молия вазири Жамшид Қўчқоровнинг сўнгги чиқишидан, ҳукумат турли ободончилик ишларига бюджетдан катта маблағ сарфлаб юборди, энди буни халқдан қоплаш керак деган ўйда иш кўраяпти, деган хулосага келди кўпчилик.
Ўзбекистон Вазирлар Маҳкамаси 2019 йил 15 августидан электрни 18 фоиз, табиий газни 19 фоиз, суюлтирилган газни 18 фоиз, бензин ва дизель ёқилғиси нархларини 13 фоиз оширди. 2018 йил 15 ноябридан мамлакатда электр ҳақи 9,3%, газ 10,4 фоиз, суюлтирилган газ 18,7 фоиз, бензин 5,2 фоиз қимматлаган эди. Шунингдек, ўтган йил сентябрида ҳукумат буханка нон нархларини бозор ихтиёрига қўйиб юборишга қарор қилган эди. Куни-кеча журналистлар билан мулоқотда Молия вазири Жамшид Қўчқоров нарх-навони эркинлаштирмасликдан ўзга чора йўқлигини, "агар бозор иқтисодиёти қурмоқчи бўлсак, унда нархлар эркин бўлиши" кераклигини айтди. Аммо жаноб Қўчқоровга эътироз билдираётган иқтисодчилар ҳам бор. Ўзбекистонда ҳали кўпчилик оиланинг бир ойда топаётган даромади эркин бозор нархларини тўлай олмайдиган бир пайтда эркинлаштириш кун тартибидаги асосий масала бўлиши керакми? Айрим таҳлилчиларнинг фикрича, Ўзбекистоннинг энергетика ва нефть-газ соҳасига инвестиция ётқизаётган сармоядорлар нархларни ҳозирданоқ эркин қўйиб юборилишини истамоқдалар, акс ҳолда фойда кўрмасликларини айтмоқдалар. Ҳукумат ҳам ишлаб чиқарилган газ ёки электр энергияси учун тўланаётган ҳақ кетган сарф-харажат, таннархини қоплайдиган даражада бўлишини истайди, аммо бунда катта оғирлик аҳоли елкасига тушиши мумкин. Шу сабабдан ҳам Президент Мирзиёевга электр энергияси нархини 480 сўм қилиб кўтариш режаси тақдим этилганида, у бу режани рад этганини айтди Молия вазири Жамшид Қўчқоров. Бугун Ўзбекистон учун нима муҳим: янги иш ўринларими ёки эркин савдо? Яна бир иқтисодий таҳлилчилар фикрича, монополияга айлантирилган соҳалар хусусийлаштирилмагунича, бу соҳалардаги коррупция "еб юборган маблағлар" ҳам газ ёки электр энергиясини истеъмолчига етказишдаги йўқотиш сифатида тақдим этилиши давом этаверади. Ўзбекистондаги веб нашрлардан бирининг ёзишича, мамлакатда электр энергиянинг 20, табиий газнинг 8-30 фоизи йўқотилаётганини тан олиш билан давлат "бу ўғирликларни халқ маблағлари ҳисобидан компенсация қилмоқчи эканлигини тан олди". Ўзбекистонда ўртача оиланинг бир ойлик электр сарфи 80-120 киловаттни ташкил этаяпти, дегани унча ёруғ бўлмаган 3 та лампочка, бир ҳафтада 15 минутга қўшиладиган бир музлатгич ва бир дазмол дегани ва мамлакатдаги аксар оилаларнинг қанчалар қашшоқлигини кўрсатади, деб ёзди Uzmetronom сайти. Ўзбекистондаги сўнгги нарх-наво ошиши вазиятини шарҳлар экан, таниқли иқтисодий таҳлилчи Юлий Юсупов, ўтган йили октябрида илгари сурган фикрида эканини такрорлади. Юлий Юсупов фикрича, энергетика соҳаси раҳбарлари тизимли ислоҳотларни амалга ошириш ўрнига нарх-навони кўтаришни афзал кўрмоқдалар. Агар соҳа ислоҳ қилинмаса, нарх-наво бундан кейин ҳам кўтарилаверади, деб ҳисоблайди иқтисодий таҳлилчи. Халқаро молия ташкилотлари Ўзбекистон раҳбариятининг нархларни эркинлаштиришини истайди. Аммо бу чоралар аҳоли учун "шок терапияси"ни англатади. Иқтисодиётни "Шок терапияси" билан "даволаш" усули собиқ Совет республикаларида оддий одамлар учун жуда оғриқли кечганини кўпчилик эслайди. Шу сабабдан ҳам айрим иқтисодчилар халқаро молия ташкилотларининг маслаҳатларига "етти ўйлаб бир кесиб" қулоқ тутишга чақирадилар. Улар, мамлакат иқтисодиётида ҳамма соҳаларни ҳам тўла бозор иқтисодиётига ўтқазиш шарт эмас, деб ҳисоблайдилар. Аммо "Ўзбекэнерго" ёки "Ўзбекнефтегаз"дек тарвақайлаб кетган соҳаларни давлат назоратида олиб қолиш ҳам бесамар бўлиши аллақачон исботланган. Шу боис бугунги ҳукуматнинг иқтисодиётни эркинлаштириш билан аҳолининг моддий фаровонлиги ўртасида мувозанатни сақлаши талаб қилинадиганга ўхшайди. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: @bbcuzbek