Ўзбекистон: Марказий Банк ўйиндан чиқди – одамлар қандай фикрда?
20 август куни раис Мамаризо Нурмуротов бошчилигида матбуот вакиллари билан учрашган Марказий Банк расмийлари Ўзбекистон молиявий-иқтисодий ҳаётига оид муҳим янгиликларни очиқладилар. Хусусан, хорижий валюта курсини ортиқ Марказий Банк белгиламаслиги маълум қилинди. Би-би-си Ўзбек Хизмати мухбири ушбу хабарга нисбатан одамлар фикрини ўрганиб кўрди.
Ўзбекистонда бундан икки йил муқаддам валюта бозори либерализацияси амалга оширилган, аммо нақд валютани сотиб олишда сақлаб қолинган чекловлар туфайли ушбу жараён жорий йилнинг 20 августига қадар тугалланмай келаётган эди. Ўзбекистон: Доллар банкда нақдга сотилади, ўзбек сўми алмашмайди Мирзиёев, доллар ва сўм: Ўзбекистон қўшнилари пули ҳам қадрсизланмоқдами? Ўзбекистон: Доллар курси 9000 сўмдан ошди Ўзбекистон: Доллар кўтарилмоқда, нима бўлади? 20 август куни ўтган матбуот анжуманида Марказий Банк вакиллари ҳам нақд хорижий валюта сотиб олишдаги қийинчиликлар бартараф қилингани, ҳам валюта курсини бундан кейин сотувчилар ва сотиб олувчилар, яъни бозор белгилашини эълон қилди. Ушбу хабар турли қарама-қарши фикрларни юзага келтирган. Аксар таҳлилчилар Марказий Банк олган мазкур қарорни олқишлаган бўлса, айрим ўзбекистонликлар доллар курсининг ошиб кетишидан хавотир билдирган. Шу сабабдан Би-би-си Ўзбек Хизмати оддий фуқаролар фикрини билишга қизиқиб кўрди. «Доллар курсини эндиликда бозор белгилашига муносабатингиз қандай?» деган саволга жавоб берган ёши ва жинси турлича бўлган одамларнинг кўпчилик қисми ушбу ўзгаришга нисбатан бетараф экани ёки бу мавзу тўғрисида фикр билдириш учун етарли маълумотга эга эмаслигини билдирди. Бироқ сўровномада иштирок этган айрим фуқаролар ўз муносабатини билдиришдан истиҳола қилмади. Ёши 30 дан ошган бир аёлнинг фикрича, доллар курси эркин сузишга қўйилган сўнг унинг нархи ошиб, ҳатто, 12 варақлик дафтарлар ҳам қимматлаб кетган. «Кеча бозорга тушиб дафтар олмоқчи эдим. Оддий 12 варақлик дафтар нархига, менимча, долларнинг алоқаси йўқ. Балки хомашёни чет элдан олиб келишар, лекин у ўзимизда чиқади. Шунинг нархи ҳам кўтарилган. Бу ёмон. Давлат назорат қилиши керак албатта. Марказий Банк сўмнинг қадри кўтарилди, деб хабар бериб ётибди, лекин бунинг оддий халққа фойдаси йўқ,» дейди у. Чамаси 60 ёшдаги бошқа бир аёл эса юқоридаги фикрга қўшилади. "Денежний оборот [пул айланмалари - таҳр.]ларни давлат назорат қилиши шарт. Бўлмаса, давлатнинг нима кераги бор? Давлат қилиши керак, бозорга ташлаб қўйса, нима балоларни қилмайди? Бозор криминал-ку, булар криминалларга ҳам ишонадими." Фикрини давом эттирган аёл мамлакат банк-молия тизими раҳбарларининг қариб, ўз вазифасини бажара олмай қолгани, шунинг учун ҳам давлат чет элларда ўқиб келган ёшларга бу соҳани топшириши ва назоратни қайта қўлга олиши лозимлигини таъкидлайди. Аммо талаба эканини айтган бир ёш йигит Марказий Банк қарорини қўллаб-қувватлашини билдиради. «Бозор иқтисодиёти тўлиқ жорий этилиши керак. Бошида қийин бўлиши мумкин, лекин кейинчалик бозор ҳаммасини ўз жойига тушириб олади,» деб ҳисоблайди у. Бошқа бир йигит эса «давлат бир нимани билмаса, бундай қарорга келмаслиги»ни айтади. «Энди доллар курсини Марказий Банкмас, бозор ҳал қилаётган бўлса, балки тўғри бўлиши мумкиндир… Энди нима дейди, давлат бир нимани билмаса, шунақа қарор чиқариб қўймас… Биз учун унақа катта фарқи йўқ, ўзгариш билинмаяпти.» Савдо билан шуғулланишини билдирган ўрта ёшли эркак зарурий пайтлар, яъни доллар курси кескин кўтарилиб кетган вазиятларда Марказий Банк бозорга таъсир ўтказиши шартлигини таъкидлайди. Умумий манзарада, саволга тутилган ўнлаб одамлар доллар курси ўзгаришидан ҳеч қандай таъсирланмаслигини айтди. Уларнинг сўзлашича, хорижий валюта курси ёки миллий сўмнинг қадри қандай бўлмасин, улар бундан ҳеч қандай наф ёки зарар кўрмайди. Экспертлар нима дейди? Аввалроқ Би-би-си Ўзбек Хизмати билан суҳбатлашган молиявий эксперт Сапарбой Жубаев валюта курсининг эркин сузишга қўйиб юборилишини шундай изоҳлаган эди: «Бу экспортни жадаллаштириб, импортни камайтиради. Энди бу оддий халқнинг импорт товарларга нисбатан талабини камайтиради, чунки бундай товарлар баҳоси, афсуски, ошиб кетади. Бу ҳолат қанча давом этиши импорт ва экспорт ўртасида мувозанат юзага келгунча давом этади.» Эксперт мамлакат экспорт ва импорти миқдори ўртасида $3-4 миллиардлик салбий тафовут мавжудлиги, экспорт ҳажми оширилиб, хорижий валюта кириб келиши кўпайгандан сўнг бу фарқ тенглашиши ва доллар курси барқарорлашишини таъкидлаган эди. Шунингдек, у ҳукумат томонидан олиб борилаётган кенг кўламли инвестицион лойиҳалар ҳам валютанинг катта қисмини «еб қўяётгани»ни эслатиб ўтган, аммо курси эркин сузишга чиқарилган доллар маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни кўпроқ экспорт қилишга рағбатлантиришини ҳам тилга олган. Сапарбой Жубаевнинг прогноз қилишича, 3-4 ой ичида доллар курси бир «сакраб олиб,» кейин барқарорлашади. Ўзининг Facebook саҳифасида Марказий Банк қарорига муносабат билдирган мустақил иқтисодчи Юлий Юсупов миллий сўм қадрини шу пайтга қадар қулашдан сақлашга уриниб келиш хато бўлгани ҳақида ёзади. Унинг сўзларига кўра, ўз вақтида дунёдаги деярли барча давлатларнинг марказий банклари миллий валютани шундай усул орқали қутқариб қолишга интилишган, аммо, кейинчалик, бу амал нотўғри эканини англашган. «Нега курсни сунъий равишда ушлаб туриш мумкин эмас? Биринчидан, эртами-кечми уни қўйиб юборишга тўғри келади ва бундай ҳолатда кескин сакраш пайдо бўлади (бизда ҳозир айни манзара). Иккинчидан, агар девальвация инфляциядан ортда қолса (бу ҳолат бизда икки йил олдин кузатилган), бундан маҳаллий ишлаб чиқарувчилар зарар кўради. Бу, воқеликда, сўмнинг асл айирбошлаш курсининг ўсишини англатади. Бундан ташқари бизнинг маҳсулотлар экспорти қимматлашиб кетади, мамлакатимизга импорт қилиш эса арзонлашади. Оқибатда, ишлаб чиқарувчилар икки томондан зарба оладилар: ҳам ташқи, ҳам ички бозорларда. Учинчидан, курсни ушлаб туришга олтин-валюта захиралари сарф этилади,» дея фикр билдиради мустақил иқтисодчи. Юлий Юсупов ҳам молиявий эксперт Сапарбой Жубаевнинг фикрларини тасдиқлаган ҳолда, доллар курсининг бозор белгилашидан маҳаллий ишлаб чиқарувчилар, айниқса, экспорт қилувчилар ютишини билдиради. «Импорт қилувчилар, шунингдек, валюта кредитлари олганлар ютқизади. Аҳоли нархларнинг кичик ўсиши билан юзланиши мумкин. Бироқ ишлаб чиқариш ва иш жойлари кўпайганидан, ўрта муддатли истиқболда, аҳоли ютади.» BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.Telegram каналимиз: @bbcuzbek