Коронавирус: Уни енгиб бўлмайдими, ўзимизни вирус билан яшашга мослашимиз керакми?
Covid-19 пандемияси тарқалишини кузатаётган кўпчилик таҳлилчилар коронавирус эрта ё кеч ер куррасидаги аҳолининг сезиларли қисмига юқади, демоқда.
Ҳатто инфекция ўрнашиб оддий грипп каби мавсумий бўлиб қолади, деган тахминлар ҳам бор. Уни юқтириш фақат вақтга боғлиқ бўлса, ундан қочиш ҳақида эмас, балки у билан учрашишга тайёргарлик ҳақида ўйлаш керак. Душманингни яқиндан бил, дейишади-ку. Би-би-си Рус хизмати SARS-CoV-2 коронавируси ҳақида энг кўп сўраладиган саволларга жавоб беради. Вирус ўзи нима? Вирус — генетик коднинг оқсил билан қопланган бир зарраси. Унинг шунчалар миттилигидан оддий микроскопда кўриб бўлмайди. Янги коронавируснинг 100 миллион нусхаси ўткир тиғли игнага бемалол жой бўлади. Унинг жуда ҳам майдалиги вирусдан ҳимояланишнинг қийин эканлигига сабаб. Касалликни юқтирган бемор йўталганда ҳар биттасида миллиардлаб вирус парчалари мавжуд сўлак томчилари учиб чиқади. Тўқимага кириб олган вирус уни нормал оқсил ўрнига ўз нусхаларини ишлаб чиқаришга мажбурлайди ва шу йўл билан юқиш ҳосил бўлади. Янги коронавирус қаердан чиқди? Фанга миллионлаб вируслар маълум ва ҳар доим олдин маълум бўлмаган янги вируслар кашф қилинади. Шундай бўлса-да уларнинг аксарияти инсон учун зарарсиз. Фақатгина бир неча юз вирус хавф туғдиради. Уларнинг ҳам кўпчилиги билан иммун тизимимиз эволюция давомида муваффақиятли курашишга ўрганган. Бироқ вируслар ҳам эволюцияга учрайди ва айрим ҳолларда олдин фақат ҳайвонларда учраган вируслар мутация натижасида инсон организмига ҳам кириш йўлини топади. Бу каби "янги" вирус ўта хавфли, чунки иммунитетимиз ҳеч қачон у билан қаршилашмаган ва ҳимоя механизми ишлаб чиқмаган. Натижада вирус эпидемия қўзғаб одамлар орасида фаол ёйила бошлайди. Айнан шу нарса ВИЧ, SARS, MERS ва энди янги коронавирус билан кузатилмоқда. Янги коронавирус SARS ва MERSдан қандай фарқ қилади? Лондон гигиена ва тропик тиббиёт мактаби директори Питер Пиотнинг айтишича, SARS-CoV-2 нинг 4 та муҳим фарқи бор. Биринчидан, уни юқтирган одам бир неча кун ҳеч қандай белгиларни сезмаслиги, бироқ бошқаларга юқтириши мумкин. Бу вирусни жиловлашни қийинлаштиргани учун энг ёқимсиз характеристикадир. SARS да эса ҳаммаси аксинча эди: касаллик аломатлари дарҳол пайдо бўлган, бироқ бемор атрофдагиларга бир неча кундан кейингина хавф туғдира бошлаган. Иккинчидан, касалланганларнинг 80% уни оддий шамоллаш ва грипп каби ўтказади. Ҳар бештадан биттаси (18%) эса хасталикнинг бирор белгисини сезмайди. Бироқ шунга қарамасдан ўзлари билмаган ҳолда инфекция юқтирувчи манба бўлиши мумкин. Учинчидан, COVID-19 аломатлари оддий гриппга ўхшагани учун кўплаб беморлар янги вирус ташувчиси эканлигига шубҳа ҳам қилмайди ва бошқаларга юқтириб юраверади. Тўртинчидан, биринчи босқичда вирус айнан бўғизда урчийди, шунинг учун ҳар қандай аксириш ёки йўтал атрофга миллиардлаб заҳарланган вирус парчаларини сочади. Бемор илк бўлиб йўталиб бошлайди — қолган белгилар кейин пайдо бўлади ё умуман бўлмайди. Вакцина қачон пайдо бўлади? Қисқа жавоб — кутманг. Агар уни қисқа вақтда топишса ҳам сизга нафи тегмаслиги мумкин. Илк вакциналарнинг клиник синови бошланган бўлса-да (турли давлатларда бир неча вариантларни синовдан ўтказишяпти), оммавий равишда ишлаб чиқариш 2021 йил сўнггидан олдин оммавий тарзда ишлаб чиқарилмайди. Бу вақтга келиб вирус таҳдид солган шахсларнинг асосий қатлами у билан оғриб бўлган бўлади. Бундан ташқари кўплаб экспертлар некбин ёндашаётган бўлса-да, вакцина яратилишига ҳеч қандай кафолат йўқ. Питер Пиот ВИЧга вакцина топиш 35 йилдан бери натижасиз давом этаётганини эслатади. Бу вақт давомида эса касалликдан самарали равишда профилактика қилиш учун бир нечта дори чиқишга улгурди. Вирус қанчалик хавфли? Бу каби таҳдидларга баҳо беришнинг универсал ўлчови йўқ. Лекин исталган касалликнинг хавфлилигини аниқлаб берувчи асосий омиллар — унинг юқумлилиги, яъни тарқалишнинг тезлиги ва енгиллиги ҳамда ўлимлар даражаси. Юқтириш даражаси Хитойлик шифокорларнинг илк ҳисоб-китобларига кўра, Уҳанда ҳар бир бемор ўртача 2,2 соғлом кишига касаллик юқтиришга улгурган. Эпидемия камайиши учун ушбу кўрсатгич 1 дан паст бўлиши керак. Бироқ Уҳан зудлик билан карантинга олинганини унутмаслик керак, аслида юқтириш кўрсатгичи баланд бўлиши керак эди. Касаллик Италияда тарқала бошлагач ҳар бир бемор ўртача 3-4 соғлом одамга уни юқтирган. Янги вирус оддий мавсумий грипп каби тарқалса ҳам у яна ҳам юқумли. У ҳавода 3 соатгача туриши мумкин, пластик ва темир юзасида 3 кунгача яшайди. Ўлим ҳолатлари Олимлар янги коронавирусдан ўлиш ҳолларини барча касалланганлар ичида 1-2% деб баҳолайди. Бу оддий мавсумий гриппдан 20 маротаба кўп, лекин SARS (10%) ва MERS (35%)ларнинг яқинига ҳам йўлай олмайди. Коронавирус энг катта хавфни иммунитети заиф ва сурункали хасталиги бор кекса одамларга солади. 70 ёшдан ошганлар орасида 5% фоиз ўлим ҳолати кузатилса, 80 дан ошганларнинг ҳар 10 нафардан бири бу касалликдан вафот этган. Коронавирусга қарши махсус муолажа усули борми? Қисқа жавоб -ҳозирча йўқ. Вирусга чалинганларни фақат аломатларидан келиб чиқиб даволашяпти, яъни касаллик билан эмас, унинг асорати билан курашиляпти. Бироқ шифокорлар бу нарса ваҳима кўтаришга асос бўлмаслигини айтмоқда. Кўпчилик касалланганлар (80%дан кўпроқ) учун шифокорларнинг ёрдами умуман керак бўлмайди. Улар уйда оддий гриппдан даволанишда ишлатадиган воситалар ёрдамида 1 ҳафта ёки ундан кўпроқ муддатда соғайиб кетади. Ҳар беш ёки олтинчи бемор шифохонага ётишига тўғри келади. Улар асосан қариялар ва/ёки сурункали хасталиги борлар. Касаллик вирусли пневмонияга айланиб кетса, беморнинг нафас олишида қийинчиликлар пайдо бўлади ва уни жонлантириш бўлимига олишади. Бу каби беморлар коронавирус юқтирганларнинг 4%ни ташкил қилади. Коронавирус юқтирганда нима қилиш керак? Кўплаб тадқиқот ва моделлар вирус билан курашишнинг энг самарали воситаси — бошқаларга юқтирмаслик учун карантин ушлаш эканлигини айтади. Грипп юқтирганликнинг илк аломатлари (йўтал, кейинроқ тана ҳарорати сал кўтарилиши мумкин) пайдо бўлиши билан оила аъзоларингиз билан ўзингизни иҳоталанг ва тўлиқ тузалмагунча уйдан ташқарига чиқманг. Антибиотик қабул қилманг — улар вирусни енгишда ҳеч қандай ёрдам бермайди. Бошқаларга яқинлашганда тиббий ниқоб тақиб олинг. Бу ниқоблар касалликни юқтиришда бефойда бўлса-да, атрофдагиларни сўлак томчиларини ушлаб қолиш эвазига бемордан яхшигина ҳимоя қилади. Янги коронавируснинг одамдан одамга ўтиш тезлиги ва енгиллигини инобатга олинса, сайёранинг аҳамиятли ва ҳатто катта қисми ушбу касалликка чалинади. 1918-1919 йилларда дунёдаги ҳар уч кишидан бир кишига юққан "Испан" гриппи билан солиштирганда янги коронавирусда янада самарали тарқалиш имкони бор. Шунинг учун ҳам Питер Пиот касалликка ҳар томонлама, жумладан, руҳан тайёр туриш кераклигидан огоҳлантиради. Келгуси ҳафталарда ва балки ойларда касалланганлар ва ўлганлар сони фақат ортиши мумкин. Бу нарса айниқса аҳолини оммавий равишда тест қилганда кўпайиши мумкин. Муҳими — ваҳима қилмаслик. Балки сиз иситма қилмасдан енгил йўтал билан ёки бирорта аломатсиз "даҳшатли вирусни" ҳатто ҳис қилмасдан уни бошингиздан кечириб бўлгандирсиз. BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг. Telegram каналимиз: @bbcuzbek