HRW: Андижон қирғини учун ҳеч ким жазоланмади
Андижондаги қонли ҳодисаларнинг 10 йиллиги муносабати билан инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш халқаро ташкилоти Human Rights Watch ҳисобот чиқариб, АҚШ, Оврўпо Иттифоқи ва бошқа ҳукуматларни қирғин учун масъулларни жавобгарликка тортиш борасида даъватларини қайта бошлашга чақирди.
HRW ҳисоботида айтилишича, "2005 йил 13 май куни ҳукумат кучлари Андижондаги аксари қуролсиз бўлган минглаб тинч намойишчиларга қарата ўқ очди. Намойишчилар қашшоқлик, ишсизлик ва расмийлар тазйиқларидан шикоят қилиш, шунингдек ҳукуматнинг улар овозига қулоқ тутишини талаб қилиб йиғилгандилар". "Қўрқув ҳануз Ўзбекистон аҳолиси устидан ҳукмрондир. Улар шунчаки оғзиларини очганлари учун отиб ташланишларини билиб яшамоқдалар", - дейди ташкилотнинг Марказий Осиё бўйича тадқиқотчиси Стив Свердлов. Видеолавҳа шаклида чиқарилган ҳисоботда Андижонлик ҳуқуқ фаоли Лутфулло Шамсиддинов қочишга уринган намойишчиларнинг ҳукумат аскарлари томонидан ўққа тутилганини тасвирлайди. HRWга кўра, ҳодисалар оқибатида юзлаб одамлар ўлдирилган бўлса ҳам, ҳукумат фақатгина 187 киши ҳалок бўлганлигини даъво қилган. Шунингдек, расмийларга кўра, ҳалок бўлганлардан 60 киши намойишчилардан бўлган, қолганлари эса ҳукумат аскарлари томонидан отиб ўлдирилган қуролланган шахслардир. "Қирғиндан сўнг Ўзбекистон ҳукумати мустақил текширув ўтказиш учун ҳамма даъватларни рад этиб, ўша кун тарихини қайта ёзиб чиқишга киришди. Расмийлар намойишларда қатнашишда гумон қилинган ва қон тўкилишига гувоҳ бўлган ҳар кимни тазйиқ, ҳибслар ва қийноқларга тута бошлади. Ҳатто мамлакатни тарк этганларни - уларнинг яқинларига босим ўтказиш орқали - чет эллардан қайтариш ҳаракатлари олиб борилмоқда". 2015 йил бошларида Human Rights Watch Андижон қирғинига гувоҳ бўлган кўплаб шахслар билан суҳбатлашишга муваффақ бўлди. Аксари хорижда яшовчи гувоҳлар Ўзбекистонда қолган яқинлари ва ўзлари ҳам босим остида эканликлари туфайли ошкора гапиришдан ҳамон қўрқишларини айтдилар. "Ўзбекистонда қолганлардан баъзилари мамлакатни тарк этган яқинлари террорчи эканлиги ҳақидаги баёнотларга имзо чекишга мажбурланганлар". Насиба (исми ўзгаритирилган) - андижонлик қочқинлардан бирининг рафиқаси. Унинг Human Rights Watch га айтишича, ҳодисалардан ўтган деярли ўн йил мобайнида уни ҳар ойда эрининг қаерда эканлиги ҳақида сўроққа тутиб, намойишларда қатнашгани учун жазо сифатида фоҳишаликка мажбурлаш билан пўписа қилганлар. Насибанинг илова қилишича, унинг фарзандларини ҳам мактабда "сазойи" қилишган ва тазйиқлар туфайли у уйидан кўчишга мажбур бўлган. Унинг бир қатор эркак қариндошлари ҳибсга олинган. Яна бир яқини эса ўзбек расмийларининг "уни кечирганлари" ҳақидаги ваъдаларидан сўнг мамлакатга қайтганидан бир неча кун ўтибоқ қамоққа ташланган. Унинг айтишича, ўша қариндоши ҳибсхонада 20 кун ўтказганидан сўнг оламдан кўз юмган. Унинг жасадида қийноқ излари бор эди, юзлари кўкарган ва қўлидаги бармоқларидан тирноқлари кўчириб олинган. "Афғонистон билан чегардош бўлгани учун Ўзбекистон ила ҳарбий ҳамкорлик тарафдори бўлган АҚШ ва Оврўпо Иттифоқи қирғиндан сўнг жазо чоралари киритдилар, аммо кейинчалик бу мавқеъ юмшатилди". HRWнинг баёнотига кўра, АҚШ ва Оврўпо Иттифоқини Ўзбекистон ҳукуматини инсон ҳуқуқлари соҳасида аниқ қадамларни қўйиш учун аниқ муддатларни белгилаш ва агарда бундай қилмаса, оқибатларга юз тутиши ҳақида огоҳ бериши керак. "БМТнинг Инсон ҳуқуқлари Кенгаши, АҚШ ва Оврўпо Иттифоқи билан биргаликда Ўзбекистондаги вазиятни синчиковлик билан ўрганувчи махсус кузатувчи мавқеъини яратишлари лозим", - дея даъват қилган HRW. Би-би-си Ўзбек хизмати билан Whatsapp, Telegram ва Viber орқали боғланишни истасангиз, телефонимиз: +44 78-58-86-00-02. Instagram – BBC UZBEK Twitter – BBC UZBEK Odnoklassniki – BBC UZBEK Facebook- BBC UZBEK Google+ BBC UZBEK YouTube - BBCUZBEK (https://www.youtube.com/user/bbcuzbek) Skype - bbcuzbekradio